·प्राकथनम् भो भोः पुराणकरसास्वादनलोलुपा विद्वांसः ! विदितमेवास्ति तत्रभवता यद्भगवता श्रीकृष्णद्वैपायन- व्यासेन श्रुतीना सारमाकलय्य अष्टादश पुराणान्युपपुराणानि च रचितानि । तेष्वेरुतममिदं श्रीमद्देवीभागवतम् । अत्र भगवत्या पराशक्तः प्रादुर्भाव. तत्कृतदुष्टजनसहार. शिष्ट- जनपालन भक्ताना कठिनस्थितिषु च साहाय्य बाहुल्येन वणितमस्ति । अतएवार्यधर्मावलम्बिनामेतद्ग्रन्थरत्न पठन- श्रवणपूजनादिभि सुसम्मानित विद्यते । एतदतिरिक्त- माधुनिके समये यद्येतस्य वैज्ञानिकदृष्ट्या विद्वद्धिरनुसन्धान क्रियेत तदा बहु लोकोपकारि तथ्य सम्मुखीकर्तुं शक्यते । एतस्मिन् बहवो मत्रा बहूनि स्तोत्राणि कवचानि चैतादृशीनि सन्ति येषामुपयोगेन जनसाधारणाना बहव. उपकारा भवितुमर्हन्ति । आवश्यकताऽस्ति एतेषामनुसन्धानस्य । साम्प्रत यदा भारते वर्षे अनेके रोगा शोका मनस्तापाश्च विद्यन्ते । अनत्याना जनाना मानसेषु नेकविधा अशान्तयः कोलाहल कुर्वन्ति । आसुरीशक्तिसम्पन्नानामनेकेषा राष्ट्राणा मन सु समग्र विश्वमुदरसात्कतुं या ज्वाला धूधूकारेण समं समुज्जम्भते तस्या उपशमायापि देवीभागवते बह्वयो युक्त- .

·योऽनेके मंनाश्च लब्धुं शक्यन्ते । एतग्रन्थरत्नस्य पठन- श्रवणमननादहलौकिक पारलौकिकमुद्वा स्वार्थस्य परमार्थस्य च साधनमनायासेन भवितुमर्हति । अद्यापि लौकिक सुखं मान सम्मानं च तृणवत्मन्यमाना वहयः शक्त्युपासका अल- क्षितभावेन वर्तमाना आत्मानं सर्वप्राणिषु निवसन्तं पर- मात्मान च स्तुवन्तः संसारेऽनिशं सुससंदोहं वर्षयन्ति । अन्यस्यास्येदृशीमुपयोगितामवलोक्य भया भगवत्या दुर्गायाः प्रीतये तद्भक्तानां च सौलन्याय प्रचुरधनव्ययेनासा- धारणेन श्रमेण चास्य प्रकाशनं विहितम् । सावधानतया मुद्रणसंशोधनादिकरणेऽपि दृष्टिदोषवशाद्यदि काश्चित्त्रुटयो लभ्येरन ताः संशोघ्यास्मान्कृतार्थीकुर्वन्तु तत्रभवन्तः- धावतः स्सलनं कापि भवेदेव प्रमादतः । हसन्ति दुर्जनास्तन समादधति साधवः ।। फासीधाम गुगागमा सं०२००६ भवता वशवदो रामतेज पाण्डेयः ·श्रीमद्देवीभागवतविषयानुक्रमणिका . श्रीदेवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय पृष्ठम् अध्यायः पृष्ठम् १ सूतशौनकादिसमादे देवीभागवत- रितपुल्त्वप्राप्ति , ततश्च देवीस्तुत्या श्रवणप्रसगादितिहासकथनपुर देव्या सुप्रसन्नता, देव्याशया सर देवीभागवतमाहात्म्यरर्णनम् १ वसिष्ठेन सुद्युम्नाय देव्याराधन- २ श्रीकृष्णप्राप्त्यर्थ वसुदेवेन पुर सर देवीमागवतपुराणनवा- देवीमागवतनवाहपारायणश्रवण हश्रावणम् , तत्प्रभावेण च सु- तत्प्रभावेण जाम्बवहिलप्रविष्टस्य घुम्नस्याखण्डपुरुषत्वप्राप्ति प्राप्तिस्तदारभ्य कृष्णस्य पुन ४ देवीभागवतमाहात्म्यप्रसगेन - देवीभागवतनवाहपारायणप्रवृत्ति ३ तवाडमुनीतिहासवर्णनम्, तस्य ३ सन्दागस्त्यसवाद , तर स्वदेन मूर्तपुनप्राप्त्यातिविषण्णस्य ग- देवीभागवतमाहात्म्यकथनप्रस्तावे गवाक्येन रेवतीनक्षत्रशापपुर सर- श्राद्धदेवमनुवृत्तान्तवर्णनम् , श्रा मम्बिकादेव्याराधनात्पुत्रस पा. द्धदेवेन पुनेच्छया यज्ञकरणम् , ण्डित्यादिसुखावाप्ति , ऋ पेशापा- कुमुदाचले पतितस्य रेवतीनक्ष तत्पन्या कन्येच्छया होतु सकल्प स्य तेजस सकाशात्कन्यको- कलनाया परिवर्तनम् , होतु सक रित्ति, प्रमुचमहर्षिणा तस्या रेव- सवैषम्येण कन्योत्पत्ति , मुनितप नोतिन्ममरणपुर सर पोषणम्, प्रभावादिलाकन्याया पुरुषले रेवत्या दुर्दमेन राज्ञा सह विवाद, सुद्युम्ननामकरणम्, सुयुम्नस्येला दुर्दमस्य राज्ञो महर्षिवाक्याद्देव्या- नृतप्रवेशास्त्रीत्वप्राति , राधनाद्देवीभागवतनवाहपाराय- पुरुषत्वप्रासये वसिष्ठेन शिवप्रार्य णाञ्च रैवतनामकमनुपुत्रोत्पत्ति- नम्, शिवप्रसादात्तस्य मासात- “पूर्वक सौख्पलामवर्णनम् तस्य ·श्रीमद्देवीभागवतविषयानुक्रमणिका अध्यायः पृष्ठम् अध्यायः पृष्ठम् ७ तत्त्वनिरूपणम् १२३ २५ अविकातोपणं तत्पुरे देवी- ८ गुणानां रूपसस्थानादि १२५ स्थापन च १७० ९ पुनरपि गुणाना लक्षणमधिकृत्य २६ व्यासेन नवरानविधेन॒पाय नारदप्रश्नः १२७ कथनम् १७२ १० सत्यवतकथा १२९ २७ कुमारिकाकथनम् १७४ ११ वाग्बीजोच्चारणात्सत्यनतस्य २८ रामायणकथाप्रश्न: १७७ सिद्धिलाभः १३२ २९ रामशोकः १७९ १२ अम्बायशरिधिः १३५ ३० नारदेन व्रतकथनम् १८१ १३ अम्बिकामखस्यविष्णुनानुष्ठानम् १३८ चतुर्थस्कन्धे १४ राजप्रश्नोत्तर वैभववर्णन च १४० १ श्रीकृष्णावतारविषयकः प्रश्नः १८५ १५ युधाजिद्वीरसेनयोर्युद्धम् १४३ २ कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरू- १६ युधाजितः सुदर्शनजिघासया पणम् १८७ भरद्वाजाश्रम प्रति गमनम् १४६ अदितेः शापकथनम् १८९ १७ विश्वामिनकयोत्तर राजपुनस्य ४ जगतः स्थितिः १९२ कामबीजप्रातिः १४८ ५ नारायणकथा १६४ १८ काशिराजस्य स्वमुताविवाहो- ६ नराग्रजेन नारायणेनोर्वशीसृष्टिः १९६ द्योगः ५५१ ७ अहकारावर्तनम् १९९ १९ सुदर्शनेन सह राज्ञा स्वयंवरा- ८ प्रहादनारायणयोः समागमः २०२ गमनम् ९ प्रहादनारायणयोयुद्धम् २०४ २० राजसवादनित्तिपूर्वक क्न्याया १० हरये भृगुणा शापदानम् २०७ १५६ ११ मत्रलाभार्थे शुक्रस्य गमन, शुन- २१ राजा कोलाहले स्न्यासमवस्य मातुर्वधः,भृगुणा शुक्रमातुरुज्जी- राज्ञः स्थानम् १५९ वनम् २२ सुबाहो कन्यया सुदर्शनविवादः १६२ १२ इन्द्रेण जयत्या. शुनसेवार्थ २३ महारणे देव्या सुदर्शनस्य शत्रूणा प्रेषणम् २१२ व्यापादनम् १६५ १३ शुक्ररूपेण देवाना गुरुणा वृहस्पतिना २४ देवी महिमा काश्या दुर्गावासश्च १६७ देत्यरचना २१४ बोधः ·४ श्रीमदेवीमागपतविषयानुनमणिका, अध्यायः पृष्टम् अध्यायः पृष्ठम् १४ दैत्याना शुक्सप्रातिः २१७ ११ महिषासुरसंसदि विमशानुसार १५ देवदानवयोयुद्धशान्तिः २१९ ताम्रनाम्नो दूतस्य प्रेषणनिर्णयः २७५ १६ हरेनानावताराः २२३ १२ तामन्यागमनोत्तर वाप्कल- १७ सुरागनाना नारायणाश्रमगमनम् २२४ दुर्मसयोः प्रेषणम् २७८ १८ दुष्टराजन्यैारानाताया मेदिन्या १३ देव्या बाप्पटदुर्मुसयोधः २८१ ब्रहाण प्रति गमनम् २२६ १४ ताम्रचिक्षुरयोघः २८३ १९ देवैः शक्तिस्तवनम् २२९ १५ महारणेऽमिलोमादीना निधनम्२८१ २० वासुदेवागावतारकथाः १६ महिपामुरस्त्र देव्या यवादः ૨૮૮ २१ देवक्याः सप्तपुनाणा वधः १७ मदोदा क्यानम् २२ देवानामगारतरणम् २६७ 3८ महिषासुरस्य यधः २९३ २३ श्रीकृष्णामपथनम् १९ दे कृता महादेयोन्तुतिः २९६ २४ श्रीकृष्णकथा २४२ २० अन्तर्धानोत्तर वृत्ताधनम् २९९ २५ पराशचे गर्वशवकथनम् २४५ २१ शुम्मामुरक्या पंचमस्कन्धे २२ मुरकाथि परादेव्याः प्रादुर्भावः३०४ १ विगोरपेक्षया रुद्रत्व घटत्वम् १४९ २३ यौसिपीति प्रमिद्धापा देव्या २ देवीमाहात्म्यवर्णनं महिपो- गिरी प्रादुर्भाः सत्तिश्च २५१ २४ देवी-दूतमवादः ३ देवेंद्रेण रद्द समरो योगः २५ धूम्रलोननायः ४ देवाना समदि विमर्ग: २५६ २६ चमुटनोःश्रीदेव्या रादपुरम्३१५ ५ देवसेनापराजयः २५८ २७ रचनीरगुदम् ६ देयदानवयुदम् २८ ररबीडयः गुमाय न पुर- ७ पराभूनाना देवाना पेटामा रिसारः गमनम् २९ रस पीया मरप मुद्धोोगः १२५ ८ जगदंगाया. पटामसनिश ३. निगुम्मय: प्यारपोर २. गुगामुसमाभिाकपा ९ परापुटम्पनन् १२ गोलपोभरिका 1. रावीपादवीना ७२ ५ मरमटयांगना ३२१ ·५ श्रीमद्देवीभागवतविषयानुक्रमणिका ध्यायः पृष्ठम् अध्यायः पृष्ठम् ४ राज्ञे तापसोपदेशः ३३८ १९ हरेरश्विन्या जन्म ५ राजवश्ययोटेंव्याः प्रत्यक्ष- २० हयीजातम्य हरेः कथानकम् ३९५ दर्शनम् २१ एकवीराभिपेचनो वृत्तकथनम् ३९८ पष्ठस्कन्धे २२ एकावत्याः कथानकम् १ वृतदैत्यवधकथा ३४२ २३ हैहयभूभृतः काल केतुना सह महायुद्धम् ४०३ २ त्रिशिरोवघवर्णनम् ३४६ ४०६ ३ तपोऽर्थे वृत्रस्य वनगमनम् २४ विश्पशक्तिकथनम् ३४९ १५ व्यासेन स्वमोहोपपादनम् ४०९ ४ वृतस्य वरगर्वेण पराभूताना २६ नारदेनापि तथाकरणम् ४११ देवानां शकरसमीपे गमनम् २५१ ५ देवीस्तुत्या देवैर्वरप्राप्तिः २७ स्त्रीत्व गतस्य नारदस्य विनाहः ४१४ ६ वृत्रदैत्यवधाश्रिता कथा २८ पुनरपि तस्यैव विस्तारः ३५७ ७ वासवस्य गुतवासो नहुषस्य २१ स्त्रीभाव गतस्य नारदस्य पुनः चंद्रपदेऽभिषेकः पुरुषत्वप्राप्तिः ४१८ ३० हरिणा महामायाप्रभावकथनम् ४२१ ८ नहुपेण प्रार्थितायाः शच्याश्चिंता, ४२३ देवीमसादतस्तस्या इन्द्रदर्शनम् ६६३ ३३ भगानीबानादिकम् ९ नहुपस्याधःपातः सप्तमस्कन्धे १. विविधस्य कर्मणो रूपकथनम् ३६६ १ सूर्यमोमोद्भवाना राशा कथारमः४२७ ११ युगोद्भवाना धर्माणा कथन २ सूर्यसोमान्वयस्य विस्तारः ४२९ सदसद्धर्मनिर्णयश्च ३ सुकन्यायाःच्यसनाय प्रदानम् ४३२ १२ तीर्थयात्राप्रसगत आडीवरमहा- ४ सुकन्यादेवमिरजोरश्विनोः सवादः ४३५ १३ शुनोपक्याते युद्धस्य स्मरणम् ३७७ ५ अश्विनोः प्रसादजा च्यानस्य १४ मित्रावरुणापत्यत्व विस्तरः युवावस्था १५ निर्मदेहावरे गति हैहयाना कथा३८२ ६ शर्यावय. ७ तनाचिनोः सोमपानम् ४४२ १६ हत्येमागवाना वधः ३८५ ८ तस्यकथनम् १७ देवीकृपया भृगुवास्थितिः २८७ ९ फाल्पादीनामुलत्ति १८ देहयस्य कथा १. उत्पातकया युद्धस्य वर्णनम् m ·४७४ ४७७ ६ श्रीमद्देवीमागवतविषयानुप्रमणिका अध्याय पृष्ठम् अध्याय पृष्ठम् ११ निशको कथानम् ४५३ ३७ भक्तिमहिमा ५२० १२ त्रिशको स्वर्गवास ३८ देव्या महोत्सवमतानि स्थानानि १३ हरिश्चद्रे नृप सति निशकोर्वि ५२२ श्वामिण समागम ४५८ ३९ भगवतीपूजनम् ५२४ १४ हरिश्चन्द्रकथा ४० ब्रह्मपूजाविधानम् १५ राज्ञ पुनोत्सव अष्टमस्कन्धे १६ शुन शेपवधाश्रया पथा १ मनवे देव्या वरदानम् १७ विश्वामित्रेण शुन शेपस्यमोचनम्४६९ २ वराहेण धरोद्धरणम् ५.१ १८ हरिश्चन्द्रेण विश्वामित्रवरम् ४७१ ३ मनुवशवर्णनम् ५३३ १९ हरिश्चन्द्रस्य राज्यविध्वस ४ प्रियव्रतकथानकम् २० नृपस्य दक्षिणादानयत्न ५ भूमण्डलस्य विस्तार ५३५ २१ तत्कृत शोक ६ देवीवर्णन देव्युपास्तिब्ध ५३६ २२ हरिश्चद्रेणात्मविक्रय ४८० ७ मूलादूर्ध्वमहामायावर्णनम् ५३८ २३ चाडालेन हरिश्चन्द्रक्रय ४८३ ८ इलावृत्तवर्णनम् २४ हरिश्चद्रस्य चाडालगृहेवस्थानम् ४८६ ९ वपातर्गतसेव्यसेवक्त्वकथनम् ५४१ २५ हरिश्च द्रस्य पुनभार्याकथा ४८७ १० तत्र सेव्यसेवकरूपाणा वर्णनम् ५४३ २६ पलीमभिज्ञाय हरिश्चद्रस्य शोक ४९१ ११ वर्षांतरे क्रमप्राप्ता सेव्यसेवक्ता ५४४ २७ हरिश्च द्रस्य स्वर्गवास ४९५ १२ द्वीपातरसमाचार २८ शताक्षीमहिमा ४९७ १३ शिष्टद्वीपसमा र २९ राजवार्ताया प्रश्न ५०० १४ लोकालोकगिरिव्यवस्था ३० गौरीजम नानापीडोद्भवश्व १५ रवर्गमनमायादिप्रकारा ५५० ३१ पार्वत्या हिमालयाजन्म ५०६ १६ सोमादीना गत्यनुसारेण ३२ आत्मतत्त्यनिरूपणम् ५१० विविध पल्म् ३३ विश्वरूपदर्शनम् १७ ध्रवमण्डलसस्थानम् ३४ ज्ञानस्य मोक्षाथत्यम् ५१४ १८ राहुमण्डल चद्रसूर्योपरागश्च ५५५ ३५ मत्रसिद्ध साधनम् ५१६ १६ तलानि लोकाना वर्णनम् ३६ बझतत्त्वम् २० तातलस्थिति ५४८ ५४९ ५५८ ·श्रीमद्देवीभागवतविषयानुक्रमणिका अध्याय पृष्ठम् अध्याय पृष्ठम् २१ नरकस्वरूपम् १६ महालक्ष्म्याः राजगृहे जन्म ६१२ २२ पातकोपपादनम् १७ धर्मध्वजसुतायास्तुलस्याः कथा ६७४ २३ अपशिष्टाना नरकाणां वर्णनम् ५६३ १८ शखचूडेन तुलस्याः सगतिः २४ देव्याराधनम् ५६४ सवादश्च ६१७ नवमस्कन्धे १९ तयोर्विवाहानतर देवानां १ सक्षेपेण शक्तिवर्णनम् ५६७ वैकुण्ठगमनम् ६२१ २ पचप्रकृतिसभव. २० शखचूडस्य देवैः सह सग्रामः ६२४ ३ देवतादिसृष्टिः २१ शखचूडमहेशयोयुद्धम् ६०७ ४ सरस्वतीस्तोत्रपूजादि ५७९ २२ समवाययुद्धारभः ६३१ ५ धर्मात्मजेन नारदाय सर- २३ जनार्दनेन शखचूडस्य स्वतीमहास्तोत्रकयनम् ५८२ कवचहरणम् ६ पृथ्वीलोके लक्ष्मीगगाभार- २४ तुलसीसगवर्णन तन्माहात्म्य च ६३५ २५ महामत्रसहित तुलसीपूजनम् ६३९ ७ तासा शापोद्धारप्रकारः २६ सावित्र्याख्यानम् ६४१ ८ गगादीना समुत्पत्तिस्तासां कलौ २७ तस्या राजगृहे जन्म २८ अध्यात्मप्रश्न. ९ शस्त्युत्पत्तिप्रसगतो भूमि- २९ दानधर्मफ्लम् शक्तेः समुत्सत्ति. ३० नानादानफ्लम् १० धरादेव्या अपराधे कृते सति ३१ साविन्यमूलशक्तिमहामनदानम् ६५५ नरकादिपलप्राप्तिकथनम् ६९६ ३२ पातकाना पलानि ६५५ ११ गगोसत्तिः ३३ कुडेषु ये पतति तेपा लक्षणम् ६५७ १२ राधाकृष्णागसमवाया गगाया ३४ अवशिष्टाना कुडाना कथनम् ६६१ गोलोरे समुत्पत्ति ३५ पुनरपि शिष्टाना कुडाना क्थनम् ६६५ १३ जादवी नारायणप्रिया ३६ देवीभक्त्या यमपुरीनाशपाता ६६७ जातेति वाता ६०३ ३७ नरक्युण्डाना लक्षणम् १४ गगाविणवो. परस्परसम्बन्धः ३८ देवीमहोत्कर्ष ६७३ १५ तुल्पस्युराख्यानप्रश्न: ३९ महारक्षम्यारम्यानम् तीना जन्म वर्तन च ६६८ ·पृटन ७३६ Y4 ७४४ ७४६ ७०० श्रीमद्देवीमागवतविषयानुक्रमणिका अध्याय' पृष्ठम् अध्यायः ४० लक्ष्मीजन्मादेर्नारदाय कथनम् ६७८ एकादशस्कन्धे ४१ शनस्य ब्रह्मलोक प्रति गमनम् ६८२ ४२ महालक्ष्म्यर्चनक्रम. १प्रात कृत्यम् ४३ स्वाहाशक्तरुपाख्यानम् २ शौचादिविधिः ६८७ ४४ स्वधायाः समुपाख्यानम् ६९० ३ स्नानादिविविः रुद्राक्षधारण- ४५ दक्षिणाया उपाख्यानम् महिमा च ६९१ ४६ पष्ठीदेव्या उपाख्यानम् ६९५ ४ रुद्राक्षाणा बहुविधत्वकथनम् ७४३ ४७ मगरचध्याः कथा ६९८ ५ जपमालाविधानम् ४८ मनसाया' कथास्तोत्रादि ६ रुद्राक्षमहिमा ४९ सुरभ्याख्यानम् ७ एकरस्नादिरुद्राक्षाणा वर्णनम् ७४८ ७५० ५० राधाया दुर्गायाश्च चरित्रम् ७०८ ८ भूतशुद्धिः दशमस्कन्धे ९शिरोरतविधानम् १० गोणभस्मादिवर्णनम् ७५२ मनो. स्वायभुवस्याख्यानम् ७१३ ११ तस्य निविघल्य मादाम्य च ७५४ २ भगवत्या विध्याद्रिगमनम् ७१४ १. भम्मधारणविस्तर ७५५ ३ विध्येन भानुमार्गनिरोध ७१६ ४ वृपध्वजस्तुतिस्तस्मै वृत्तान- १३ भरमनो महिमा कथनच ७१७ १४ विभूतिधारणमाहात्म्यम् ७५८ ५ देवातमहाविष्णुम्तौनम् ७१८ १५ पिपुट्टोपुदयोमहिमा ७६. ६ अगस्त्येन देवीप्रार्थनातो १६ सध्योरायनम् ७६. विध्यारेदिकुण्ठनम् ७१९ १७ सध्यादिश्त्यम् ७६९ ७ मुनिना विंध्य दिसमम्म. ७२० १८ पूर्णोपचारादिपवनम् ८ स्वारोनिषस्य मनो. फया ૭૨ १९ मध्याहसंध्याररणम् ९ चाभुपस्य मनो क्या ७२३ २. बदायशादिया १० सायमिनो क्या ७२४ २७ गायत्रीपुरधरणम् "मादीबरिसर २२ शरिरेवदेशसिर १२ महालक्ष्मीमहासरस्वत्योभरितम् ७२७ २३ भोजनाते परतीय समाजा. १५ नवमादिमन्ना भारिप्रवर्णनग ७११ दिरमा ارد ॥ m ادو ·९ श्रीमद्देवीभागवतविषयानुक्रमणिका अध्यायः पृष्ठम् अध्यायः पृष्ठम् २४ काम्यकर्मसंग्रहः प्रायश्चित्त- ७ दीक्षाविधिः ७९९ विधानं च ७८३ ८ केनोपनिषत्कथा ८०५ द्वादशस्कन्धे ९ गौतमशापेन ब्राह्मणानामन्य- देवतोपासनश्रद्धा १ गायत्र्याः ऋष्यादिकथनम् १० द्वीपवर्णनम् ८१३ २ वर्णानां शक्त्यादिवर्णना ૯૮૮ ११ पनरागादिनिर्मितिप्रकारवर्णनम् ८१७ ३ जगन्मातुः कवचम् ७८४ ४ गायनीहृदयम् ७९० १२ चिंतामणिगृहवर्णनम् ८२० १३ जनमेजयेन देवीमखकरणम् ८२३ ५ गायनीस्तोनम् ७९१ ६ गायत्रीनामसहस्रम् ७९२ १४ उपसहारः पुराणफलदर्शन च ८२५ ७८७ ॥ इति ॥

·श्रीमद्देवीभागवतनवाहपारायणक्रमः
प्रथमदिने-आदितस्तृतीयस्कन्धस्याध्यायत्रयपर्यन्तम् (पञ्चनिंशदध्यायाः ३५)
द्वितीयदिने-चतुर्थस्कन्धस्याष्टमाध्यान्त यावत् (पञ्चनिंशदध्यायाः ३५)
तृतीयदिने-पञ्चमम्कन्धस्यादष्टाध्यायान्त यावत् (पञ्चनिशदध्यायाः ३५)
चतुर्थदिने-पष्ठस्कन्धस्याष्टादशाध्यायपर्यन्तम् (पञ्चनिशदध्यायाः ३५)
पञ्चमदिने-सप्तमस्मन्धस्याष्टादशाध्यायान्तम् ( एकत्रिंशदध्यायाः ३१)
पष्ठदिने-अटमस्कन्धस्य सप्तदशाध्यायान्तम् (एफोनचत्वारिंशदध्यायाः ३९)
सतमदिने नवमस्कन्धस्यायाविशतितमाध्यायान्तम् (पञ्चनिशदध्यायाः ३५)
अष्टमदिने-दशमम्बन्धम्य त्रयोदशाव्यायपर्यन्तम् (पञ्चनिंदध्यायाः ३५)
नवमदिने-द्वादशस्कन्धस्यान्त यावत्सारायणम् (अनिशद्ध्यायाः ३८)
इति नवाहपारायणनमः
अथ श्रीमद्देवीभागवतेऽध्यायसंख्या
प्रथमस्कन्थे-विशत्ययायाः २०
द्वितीयस्कन्धे-द्वादशाध्यायाः १२
तृतीयस्कन्धे-निशध्यायाः ३०
चतुर्थस्कन्धे-पञ्चविंशत्यध्यायाः
पचमवन्धे-पत्रिंशदश्यायाः ३५
पष्टस्कन्धे-एपनिशदध्यायाः ३१
रासमपन्धे-चत्वारिशदध्यायाः
अमल-नपिसत्यध्यायाः २४
नयमस्कन्ध-तारादध्यायाः
दक्षामन्ये -प्रयोदयायाः
एपादासन्ये चतुर्विश्त्यपायाः २४
दादासन्ध-चतुरंगाष्यायाः
(गंकलनयाऽदशाधिकप्रिगतामा अप्पापा:१८)
४०

·श्रीदुर्गादेव्यै नमः श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्यम् श्रुतम् ॥४॥ सृष्टी • या सर्गरूपा जगदवनविधौ पालिनी या च रौद्री सहारे चापि यस्या जगदिदमखिल क्रीडन याऽपरास्या । पश्यन्ती मध्यमाऽथो तदनु भगवती वैखरीवर्णरूपा माऽस्मद्वाच प्रसना विधिहरिगिरिशाराधिताऽलङ्करोतु ॥१॥ नारायण नमस्कृत्य नर चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती व्यास ततो जयमुदीरयेत् ॥ २ ॥ ऋषय ऊचु सूत जीव ममा बहीर्यस्त्व श्रावयसीह न । कथा मनोहरा पुण्या व्यासशिष्य महामते ॥३॥ सर्वपापहरं पुण्य विष्णोश्चरितमद्भुतम् । अवतारकथोपेतमस्माभिर्भक्तित शिवस्य चरित दिव्य भस्मरुद्राक्षयोस्तथा । सेतिहास च माहात्म्य श्रुत तव मुखाम्बुजात् ।।५।। अघुना श्रोतुमिच्छाम पावनात्पावन परम् । भुक्तिमुक्तिप्रद नृणामनायासेन सर्वश ॥६॥ तत्व बृहि महाभाग येन सिद्धयन्ति मानवा | कलावपि वर त्वत्तो न विद्य सशच्छिदम् ||७|| सूत उवाच साधु पृष्ट महाभागा लोकाना हितकाम्यया । सर्वशास्त्रस्य यत्सारं तद्वो वक्ष्याम्यशेषत ॥८॥ तावद्र्जन्ति तीर्थानि पुराणानि वनानि च । यावन श्रूयते सम्यग्देवोभागवत नरै ॥९॥ नावसापाटवी नृणा करेशदाऽदभ्रकण्टका । यावन्न परशु प्राप्तो देवीभागवताभिध ॥१०॥ तावत्क्लेशावह नृणामुपसर्गमहातम । यावनवोदय प्राप्तो देवीभागवतोष्णगु ॥११॥ कृपय ऊचुः सूत सूत महाभाग नो बदतावर ! कोदृश तत्पुरायणं हि विधिस्तच्छ्रवणे च क ॥१२॥ तिमिसिररेतच्छ्रोतव्य किं च पूजनम । कर्मानव श्रुत पूर्व कान्कान्कामानवाप्नुयु ||१३|| वद ·२ श्रीमदेवीमागवतमाहात्म्ये अध्यायः । सूत उवाच विष्णोरंशो मुनितिः सत्यवत्या पराशरात् । विभज्य वैदश्चितुर, शिप्यानध्यापयत्पुरा ॥१४॥ प्रात्याना द्विजवन्धूनां वेदेष्वनधिकारिणाम् । स्त्रीणा दुर्मेघसा नृणा धर्मशानं वयं भवेत् ॥१५॥ विचार्येतत्तु मनसा भगवान्यादरायणः । पुराणं संहितां दध्यो तेषां धर्मविधित्सया ॥१६॥ अष्टादा पुराणानि स मृत्वा भगवान्मुनिः । मामेवाध्यापयामास भारतास्थानीय प|॥१७॥ देवीभागवतं तर पुराणं भोगमोपदम् । स्वयं तु श्रावयामास जनमेजयभूपतिम् ॥tell पूर्व यस्य पिता राजा परीक्षित्तक्षपाहिमा । संदष्टस्तस्म सशुद्धप राशा भागयत धुसम् ॥१९॥ नयभिदिवस: श्रीमद्वेदव्यासमुसाम्युजात् । लोफ्यमातरं देयो पूजपित्या विधानतः ॥२०॥ नवाहबने सम्पूर्ण परीक्षिदपि भूपतिः । दिव्यर पथरो देश्या. सालोपयं सरक्षणादगात् ॥२९॥ पितुर्दिव्यां गति राजा विलोक्य जनमेजयः । व्या मुनि समम्पयं पर मुदमयाप ६ ॥२२॥ अधदरापुराणानां मध्ये सर्वोत्तमं परम् । देवीमागर्म माम पपामामोसादम् ॥२२॥ ये शृष्यन्ति सदा भपरपा देम्मा भागवती पाम् । सेपो रिदिनं दूरस्था तस्मारंमण्या सदा नभिः ।। २४ ॥

·श्रमदे मागातमाहात्म्य अध्याय. २ ३ तथा न गङ्गा न गया न काशी न नैमिप नो मयुरा न पुष्करम् । पुनाति सद्यो बदरीवन नो यथा हि देवीमख एप विप्रा || ३६ ।। अतो भागवतं देव्या पुराण परत परम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामुत्तम साधन मतम् ॥३७॥ आश्विनस्य सिते पक्षे कन्याराशिगते रखो । महाष्टम्या समभ्यर्च्य हैकसिंहासनस्थितम् ॥३८॥ देवीप्रीतिपद भक्त्या श्रीभागवतपुस्तकम् । दद्याहिप्राय योग्याय स देव्या पदवी लभेत् ॥३९|| देवीभागवतस्यापि श्लोक श्लोकार्द्धमेव वा । भक्त्या यश्च पठेनित्य स देव्या प्रीतिभाग्भवेत ।। उपसर्गभव घोर महामारीममुद्भवम् । उत्पातानखिलाश्चापि हति श्रवणमात्रत ॥४१॥ बालग्रहकृत यच्च भूतप्रेतकत भयम् । देवीभागवतस्यास्य श्रवणाद्याति दूरत ॥४२॥ यस्तु भागवत दव्या पठेद्भक्त्या शृणोति वा । धर्ममर्थ च काम च मोक्ष च लभते नर ॥ ४३ ॥ श्रवणासुदवो प्रमेनान्वंपणे गतम् । चिरायित प्रिय पुन कृष्ण लब्ध्वा मुमोद ह ।।४।। य एता शृणुयाद्भक्त्या श्रीमद्भागवती क्याम् । भुनि मुक्ति स लभते भक्त्या यश्च पठेदिमाम् ।। अपुत्रो लभते पुत्र दरिद्रो धनवान्भवेत् । रोगी रोगात्प्रमुच्येत श्रुत्वा भागवतामृतम् ॥४६॥ वध्या वा काकवध्या वा मृतवत्सा च याङ्गना । देवीभागवत श्रुत्वा लभेत्पुत्र चिरायुपम् ॥४७॥ पूजित यद्गृहे नित्य श्रीभागवतपुस्तकम् । तद्गृह तीर्थभूत हि वसता पापनाशकम् ॥४८|| अष्टम्या वा चतुर्दश्या नवम्या भक्तिसयुत । य पठेच्छृणुयाद्वापि स सिद्धि लभते पराम् ॥४९॥ पठन्द्विजो वेदविदग्रणीभवेद्वाहुप्रजातो घरणीपति स्यात् । वैश्य पठन्वित्तसमृद्धिमति शूद्रोऽपिशृण्वन्स्वकृतोत्तम स्यात् ।। ५० ॥ इति श्रास्कन्द पुराणे मानसरुपडे देवीभागवतमाहात्म्य प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः ऋपय ऊचुः यमुदेवो महामाग क्य पुत्रमवाप्तवान् । प्रमेन बुध कृष्णेन भ्रमताऽन्वपित क्यम् ॥१॥ गिपिना केन स्माच्च देवोभागवत श्रुतम् । वसुदवेन सुमते यद मून क्यामिमाम् ॥२॥ सूत उवाच साजिद्भोजवशीयों द्वारवत्या सुम वमन् । सूर्यस्याराधने युनो मनश्च परम ससा ॥२॥ यंप पारेन विपदा प्रसन्न 'सवितात्मवत् । स्वसोर दयामाय सद्भक्त्या प्रणयेन च ॥

·१ . श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्यायः २ सस्मै प्रतीतस्य भगवान्स्यमंतकमणि ददौ । स तं विभ्रन्मणि कण्ठे द्वारकामाजगाम ह ॥५॥ दृष्ट्वा तं तेजसा भ्रान्ता मत्वादित्यं पुरोकसः । कृष्णमूचुः समस्येत्य सुधर्मायामवस्थितम् ।।६।। एष आयाति सविता दिदृक्षुस्त्वा जगत्पते । श्रुत्वा कृष्णस्तु तद्वाचं प्रहस्योवाच संसदि ॥७॥ सविता नेप भो बालाः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् । स्यमन्तकेन चायाति भास्वद्दत्तन भास्वता ॥८॥ अथ विप्रान्समाहूय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । प्रावेशयत्समभ्यर्च्य सत्राजित्स्वगृहे मणिम् ॥९॥ न तत्र मारी दुर्भिक्षं नोपसर्गभयं यचित् । यत्रास्ते स मणिनित्यमष्टभारसुवर्णदः ॥१०॥ अथ सनाजितो भ्राता प्रसेनो नाम कहिचित् । कण्ठे बद्ध्वा मणि सद्यो हयमारुह्य सैधवम् ॥ ११ ॥ मृगयार्थ वन यातस्तमद्राक्षीन्मृगाधिपः । प्रसेनं सहयं हत्वा सिंहो जग्राह त मणिम् ॥१२॥ जाम्बवानृक्षराजोऽथ दृष्ट्वा मणिधरं हरिम् । हत्वा च तं बिलद्वारि मणि जग्राह वीर्यवान् ॥१३॥ तं मणि स्वपुत्राय क्रीडनार्थमदात्प्रभुः। अन चिक्रीड वालोऽपि मणि सप्राप्य भास्वरम् ॥ १४ ॥ प्रसेनेऽनागते सत्राजित्पर्यतप्यत । न नाने केन निहत. प्रसेनो मणिमिच्छता ॥१५॥ अथ लोकमुखोदगीर्णा किंवदन्ती परेऽभवत् । न निहतो नूनं प्रसेनो मणिलिप्सुना ॥१६॥ स तं शुश्राव कृष्णोपि दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मा तत्तस्य पदवी पुरोकोभिः सहागमत् ॥१७॥ गत्वा स विपिनेऽपश्यत्प्रसेन हरिणा हतम् । ययौ मृगेन्द्रन्विप्यन्नसृग्विस्तिावना ॥१८॥ अथ कृष्णो हतं सिंह विलद्वारि विलोक्य च । उवा । भगवान्वाचं कृपया पुरवासिनः ॥१९॥ तिष्ठध्व . यूयमव यावदागमनं मम । प्रविशामि विलं त्वतन्मणिहारक्लब्धये ॥२०॥ तथेत्युक्त्वा तु ते तस्थुस्तव द्वारकोकस । जगामातर्विल कृष्णो यत्र जाम्बवतो गृहम् ॥२१॥ कक्षराजसुतं दृष्ट्वा कृष्णो मणिधरं तदा । हर्तुमच्छन्मणि तावद्धात्री चुक्रोश भीतवत् ॥२२।। श्रुत्वा धापोरवं सद्यः समागत्यर्थक्षराट् तदा । युयुधे स्वामिना साकमविश्राममहनिशम् ॥२३॥ एवं विनवरात्रं तु महाद्धमभूत्तयोः । कृष्णागमप्रतीक्षास्ते तस्युरि पुरोक्सः ॥२४॥ द्वादशाहं ततो भीत्या प्रतिजग्मुनिजालयम् । तत्र ते रथयामासुवृत्तातं सर्वमादितः ॥२५॥ सत्राजितं शपंतस्ते सर्वे शोकाकुला भृशम् । वासुदेवो महाभागः श्रुत्वा पुषस्य ता यथाम् ॥२६॥ मुमोह सपरीयारस्ता परमया या चिन्तयामास यहुया कई प्रेयो मम APRUT. अयाजगाम भगवान्देवपिहालोक्तः । उत्याय तं प्रणम्यासो वसुदेवोऽभ्यपूजयत् ॥२८॥ नारदोऽनामयं पृष्ट्वा वासुदेवं महामतिम् । प्रपच्छ च यदुयोष्ठं कि चितयसि तद्वद ॥२९॥ चाथ + , ·श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय २ वसुदेव उवाच पुत्रो मेऽतिप्रिय कृष्ण प्रसेनान्वेषणाय तु | पौर साक वन गत्वा निहत त तदक्षत ॥३०॥ प्रसेनघातक दृष्ट्वा विलद्वारे मृत हरिम् । द्वारि पौरानधिष्ठाय विलातर्गतवान्स्वयम् ॥३१॥ वहवो दिवसा याता नायात्यद्यापि मे सुत । अत शोचामि तद ब्रूहि येन लप्स्यै सुत मुने ॥ ३२ ॥ नारद उवाच पुत्रप्राप्त्यै यदुश्रेष्ट देवोमाराधयाबिकाम । तस्या आराधन व सद्य श्रेयो ह्यवाप्स्यसि ॥३३॥ वसुदेव उवाच भगवन्का हि सा देवी किंअभागा महेश्वरी । कथमाराधन तस्या देव कृपया वद ॥३४|| नारद उवाच वसुदेव महाभाग शृणु सक्षेपता मम । दव्या माहात्म्यमनुल को वक्तु विस्तरात्सम ॥ ३५ ॥ या सा भगवती नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी । परात्परतरा दबी यया व्याप्तमिद जगत् ॥३६॥ यदाराधनतो ब्रह्मा सृजतीद चराचरम् । याच स्तुत्वा विनिमुक्तो मधुकैटभजाद्भयात् ।।३७|| विष्णुयत्कृपया विश्व विभति भगवानिदम् । रद्र सहरत यस्या कृपापागनिरीक्षणात् ॥३८॥ सतारवघहेतुर्या संव मुक्तिप्रदायिना । सा विद्या परमा देवी संव सर्वेश्वरश्वरी ॥३९॥ नवरात्रविधानन सम्पूज्य जगदिवाम । नवाहाभि पुराण च दव्या भागवत शृणु ॥४०॥ यस्य श्रवणमात्रेण सद्य पुरमवाप्स्यसि । भुक्तिमुक्तिन दूरस्था पठता शृण्वता नृणाम् ॥४१॥ इत्युक्तो नारदेनासौ वसुदव प्रणम्य तम् । उवाच परया प्रात्या नारद मुनिसत्तमम् ||४२।। वसुदेव उवाच भगवस्तव वाक्येन सस्मृत वृत्तमात्मन । यता तच्च वक्ष्यामि देवीमाहात्म्यसभवम् ॥४३॥ पुरा नभोगिरा क्सो दवक्यष्टमगर्भत । ज्ञात्वात्ममृत्यु पापोमा सभार्या न्यरुद्भिया ४४|| कारागारे हमवस दवक्या मह भार्यया । जात जात समवधीत्पुत्र क्सोऽपि पापकृत् ।।४।। पट् पुत्रा निहतास्तेन तदा गावाला माम् । अतप्यद्देवकी देवी नक्तदिवमनिन्दिता ||४|| तदाम्ह गर्गमाहूम मुनि नत्याभिपूज्य च । निवेद्य दवकोदु वमयोच पुत्रकाम्यया ॥४॥ भगवन्वयणासियो यादवाना गुरुभवान् । आयुष्मत्पुत्रप्राप्तिसापन पद मे मुने ||८|| ·श्रीमवीमागवतमाहाम्ये अध्याय २ ततो गर्ग प्रसनात्मा मामुवाच दयानिधि । वसुदेव महाभाग शृणु तत्साधन परम् ।। ४९ ।। या सा भगवती दुर्गा भक्तदुर्गतिहारिणी । तामाराधय कल्याणी सद्य श्रेयो ह्यवाप्स्यसि५०॥ यदाराधनत सर्वे सर्वान्कामानवाप्नुयु । न किंचिदुर्लभ लोके दुर्गार्चनवता नृणाम् ॥५१॥ इत्युक्तोऽह मुदा युक्त सभार्यो मुनिपुङ्गवम् । प्रणम्य परया भक्त्या प्रावोच विहिताजलि ॥५२॥ वसुदेव उवाच यद्यस्ति भगवन्प्रीतिर्मयि ते करुणानिधे । तदा पुरा मदर्थे त्व समाराधय चण्डिकाम् ॥५३॥ निरुद्ध क्सगेहेऽह न किंचित्कर्तुमुत्सहे । अतस्त्वमेव दुखाब्धेर्मामुद्धर महामते ।।५४॥ इत्युक्त स्तु मया प्रीत प्रोवाच मुनिपुङ्गव । वसुदेव तव प्रोत्या करिष्यामि हित तव ॥५५।। अथ गर्गमुनि प्रीत्या मया सप्राथिनोऽगमत् । आरिराधयिपुर्दुर्गा विघ्यादि ब्राह्मण सह ॥५६|| तत्र गत्वा जगद्धात्री भक्ताभीष्टप्रदायिनीम् | आराधयामास मुनिर्जपपाटपरायण ॥५७॥ यत समाप्तै नियम वागुवाचाशरीरिणी । प्रसन्नाऽह मुने कार्यसिद्धिस्तव भविष्यति ॥५८॥ भूभारहरणार्थाय मया सप्रेषितो हरि । वसुदेवस्य दवक्या स्वार्शनावतरिष्यति ॥५९॥ क्सभोत्या तमादाय चालमानक्दुभि । प्रापयिष्यति सद्यस्तु गोकुले नन्दवैश्मनि ॥६०॥ यशोदातनया नीत्वा स्वगृहे क्सभूभुजे । दास्यत्यय च ता तु कम आक्षेप्स्यति शितो ६१॥ सा तद्धस्ताद्विनिर्गत्य सद्यो दिव्यवपुदंरा । मदराभूता विघ्याद्री परिष्यति जगद्धितम् ॥६२।। इति तद्वचन श्रुत्वा प्रणम्य जगदम्बिवाम् । गर्गो मुनि प्रसन्नात्मा मयुरामगमत्पुरीम् ॥६॥ यरदान महादेव्या गर्गाचार्यसुखावहम् । प्रत्वा सभार्य सप्रीत पग मुदमयागमत् ॥१४॥ तदारम्य पर जाने देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । अघुनापि हि देव शुत तव मुगावुजात् ॥ ६५॥ अतो भागवत देव्यारत्वमेव श्रावय प्रभो । मद्राग्यादय दव ग प्राप्तोऽगि दयानिधे ॥६६॥ यसुदेववध श्रुत्वा नारद प्रीतमानस । सुदिन शुभ नक्षत्रे यथारभमपाररीत् ॥६॥ स्थाविघ्नविषासायं द्विजा जेपुर्नवाक्षरम् । माण्डेयपुराणोन परेच्या सर तया ॥६८) प्रपमस्वयमारम्प श्रीशारदमुसोद्गतम् । पुश्राय वमृदेवध भपया मागवतामृतम् ॥६९।। मवमेहि पापूर्वी पुस्तर वाचर तथा । प्रसन्न पूजयामाम यमुत्यो महामना ||७|| मय तत्र विलस्यात कृष्णजारपतीम् । कृष्णमुष्टिविनिणापाणी जायदानम् ॥७॥ पयागतस्मृति मी हि भगवर प्रगम्य च । उवाच परया भरपा म्यारा समापमा तोऽसि रपयर्पस्त्य मनोगतारिवा पति । शाम जगाम एकाच रावण गानुगोहर out

·.
श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय ३
स एवासि भवान्कृष्ण मद्दोरात्म्य क्षमस्व भो । ब्रूहि यत्करणीय मे भृत्योऽह तव सर्वथा ॥७४॥
श्रुत्वा जाववतो वाचमब्रवीज्जगदीश्वर । मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते विलम् ॥७५॥
ऋक्षराजस्तत प्रीत्या कन्या जाम्बवती निजाम् ।
ददी
कृष्णाय सपूज्य स्यमतकमणि
तथा ॥ ७६ ॥
स ता पली समादाय ममि कठे तथा दधत् । अभिमन्यक्ष राजन प्रतस्थे द्वारका प्रति १७७॥
कयासमाप्तिदिवसे वसुदेव उदारधी । ब्राह्मणान्भोजयामास दक्षिणाभिरतोपयत् ।।७८||
आशीर्वाद प्रयुआना द्विजा यत्समय हरि । आजगाम क्षणे तस्मिन्पल्या सहमणि दधत् ॥७९॥
भार्यया सहित कृष्ण वसुदेवपुरोगमा । दृष्ट्वा हश्रुपूर्णाक्षा समवापु परा मुदम् ।।८०॥
देवपिरिदश्वाथ कृष्णागमनहर्पित । आमन्य वसुदेव च कृष्णो ब्रह्मसमा ययौ ॥८॥
हरिचरितमिद यत्कीर्तित दुर्यशोघ्न पठति विमलभक्त्या शुद्धचित्त शृणोति ।
स भवति सुखपूर्ण सर्वदा मिद्धिकामो जगति च वपुपोऽन्ते मुक्तिमार्ग लभेच्च ॥८२॥
इति धीम्कन्दपुराणे मानमरपण्डे देतीमागवतमाहात्म्ये द्वितीयोऽध्याय ॥ २ ॥
अथ तृतीयोऽध्यायः
सूत उगच
अतिहासम यच्च शृणुध्व मुनिमत्तमा । देवीभागवनस्यास्य माहात्म्य यत्र गीयते ॥१॥
एकदा कुभयानिस्तु लोपामुद्रापनिर्मुनि । गत्वा कुमारमभ्यच्य पप्रच्छ विविधा कथा ॥२॥
स तस्मै भगवान्स्कन्द कथयामास भूरिश । दानतीर्यवतादीना माहात्म्योपचिता कथा ||३||
वाराणस्पाच माहात्म्य मणिकर्णाभव तथा । गगायाश्चापि तीर्थाना वणित बहुविस्तरम् ॥४॥
श्रुत्वाप स मुनि प्रीत कुमार भूरिवर्चसम । पुन पप्रच्छ लाकाना हितायं कुमसभव ॥५॥
अगस्त्य उवाच
भगवस्तारकाराते देवीभागवतम्य तु 1 माहात्म्यपवणे तम्य विधि चापि वद प्रभो ॥६॥
देवोभागवतं नाम पुराण परमोतमम् । लोक्यजननी माभागीयते यत्र शाश्वती ||७॥
स्कन्द उवाच
श्रीभागवतमाहात्म्यं को पतु विस्तरात्सम । शृणु सक्षेपतो ब्रह्मन्न पयिष्यामि सांप्रतम् ॥८॥
या निया सचिदानन्दरूपिणी जगदम्बिका । माघारममानिता यत्र मुनिमुक्तिप्रदायिनी ॥९॥
पतनहाइमपी मतिदेवीभागवते मने । पटनाप्रवणायस्य न शिचिदिह दुर्लनम् ॥१०॥

·८ भगवान्मुदा ॥२०॥ श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय ३ मासीद्विवस्वत पुत्र श्राद्धदेव इति श्रुत । सोऽनपत्योऽकरोदिष्टिं वसिष्ठानुमतो नृप ॥११॥ होतार प्रार्थयामास श्रद्धाऽथ दयिता मनो । कन्या भवतु मे ब्रह्मस्तथोपायो विधीयताम् ||१२|| मनसा चिन्तयन्होता कन्यामेवाजुहोवि । ततस्तद्वयभिचारेण कन्येला नाम चाभवत् ॥१३॥ अथ राजा सुता दृष्ट्वा प्रोवाच विमना गुरुम् । कथ सङ्कल्पवैपभ्यमिह जात प्रभो तव ॥१४॥ सच्छुत्वा स मुनिर्दध्यौ ज्ञात्वा होतुर्व्यतिक्रमम । ईश्वर शरण यात इलाया पुस्त्वकाम्यमा ||१५|| मुनेस्तप प्रभावाच्च परेशानुग्रहात्तथा । पश्यता सर्वलोकानामिला पुरुषतामगात् ॥१६॥ गुरुणा कृतसस्कार सुद्युम्नोऽथ मनो सुत । निधिर्वभूव विद्याना सरितामिव सागर ॥१७॥ अथ कालेन सुद्युम्नस्तारुण्य समवाप्य च । मृगयार्थ वन यातो हयमारुह्य सैन्धवम् ॥१८॥ वनावनातर गच्छन्बहु वनाम सानुग । दैवादधस्ताद्धमाद्रे स कुमारो वन ययौ ॥१९॥ कस्मिश्चित्समये यत्र भार्ययाऽपर्णया सह । अरमद्देवदवस्तु शङ्करो तदा तु मुनयस्तन शिवदर्शनलालसा । आजग्मुरथ तान्दृष्ट्वा गिरिजा वीडिताऽभवत् ॥२१॥ रममाणौ तु ती दृष्ट्वा गिरिशो सशितव्रता । निवृता मुनयो जन्मकुण्ठनिल्य तदा ॥२२॥ प्रियाया. प्रियमन्विच्छञ्छिवोऽरण्य शशाप है। अधारभ्य विगेद्योऽत्र पुमान् यापिद्भवदिति ॥ २३ ॥ तत आरभ्य त देशं पुरुषा वर्जयति हि । तत्र प्रविष्ट सुद्युम्नो बभूव प्रमदोत्तमा ॥२४॥ स्त्राभूतानुगानश्व वडवा वीक्ष्य विस्मित । अथ सा सुन्दरी योपा विचचार बन वने ॥२५॥ एक्दा सा जगामाथ बुधस्याश्रमसन्निधौ । दृष्ट्वा ता चारसर्वाङ्गी पीनो नतपयोधराम् ||२६॥ विवोठी कुन्ददाना सुमुखीमत्पलक्षणाम् । अनङ्गशरविद्धागश्वकर्म सापि त चक्मे सुभ्रू कुमार सोमनदनम् । ततस्तस्याश्रमेऽवात्मोद्रममाणा बुधन मा ॥२८॥ मथ बालेन कियता पुरूरवसमा मजम । स तस्या जनयामारा मित्रावरणसभव ॥२९॥ अथ वर्षेषु यातेपु कदाचित्सा बुधाश्रमे । स्मृत्वा स्व पूर्ववृतान्न दु सिता पिजंगाम है ॥३०॥ गुरोरथाश्रम गत्वा वसिष्टम्य प्रणम्य तम् । निवद्य वृत्त शरण ययो पुस् यमभीप्यती ॥३१॥ घसिष्टो ज्ञातवृत्तातो गत्वा पैलासपर्वतम् । सपज्य दाभु तुष्टाव भक्त्या परमया युत ॥३२॥ वसिष्ठ उवाच नमो नम शियायास्तु पराय कपर्दिन । गिरिजा गदहाय नमस्ते पदमौल्ये ॥३३॥ मुहाय सुसदाये ते नम थलारावामिने । नीएपष्ठाय भनाना मुक्ति मुनिप्रदायिन ||३४॥ शिवरूपाय प्रपन्नभयहारिणे । नमो वृपमयाहाप परप्याय परारमन ||३५|| ब्रह्मविष्ण्वोचरूपाम गर्गस्थितिएयेषु प। नमो दवाधिदवाय वरदाप पुरारये ॥३॥ भगवान्बुध ॥२७॥ | शिवाय ·श्रीमद्देवीभागवतमाहाम्ये अध्याय ३ यज्ञरूपाय यजता फलदात्रे नमो नम । गगाधराय सूर्येन्दुशिखिनेवाय ते नम ॥३७|| एव स्तुत स भगवान्प्रादुरासोज्जगत्पति । वृपाख्ढोऽम्विकोपेत कोटिसूर्यसमप्रभ ॥३८॥ रजताचलसकाशस्त्रिनेत्रश्चद्रशेखर प्रणत परितुष्टात्मा प्रोवाच, मुनिसत्तमम् ॥३९॥ श्रीभगवानुवाच वर वरय विप्र यते मनसि वर्तते । इत्युक्तस्त. प्रणम्येलापुंस्त्वमभ्यर्थयन्मुनि ॥४०॥ अथ प्रसनो भगवानुवाच मुनिसत्तमम् । मास पुमान्स भविता मास नारी भविष्यति ॥४१॥ इति प्राप्य वर सभोर्महपिजगदम्बिकाम् । वरदानोमुखी देवी प्रणनाम महेश्वरीम् ॥४२॥ कोटिचद्रकलाकान्ति सुस्मिता परिपूज्य च । तुष्टाव भक्त्या सततमिलाया पुस्त्वाम्यया ४३॥ जय देवि महादवि भक्तानुग्रहकारिणि । जय सर्वसुराराध्ये जयानतगुणाल्ये ॥४४॥ नमो नमस्ते दवेशि शरणागतवत्सले | जय दुर्गे दु खहनि दुष्टदत्यनिपूदिनि ॥४५॥ भनिगम्ये महामायै नमस्ते जगदम्बिके । मसारमागरोत्तारपोनीभूतपदाम्बुजे ॥४६॥ ब्रह्मादयोऽपि विबुधास्त्वत्पादाबुजमेवया । विश्वमर्गस्यिनित्यप्रभुत्व समवाप्नुयु ॥४७॥ भव देवशि चतुर्वर्गप्रदायिनि । कस्त्वा स्तोतुं क्षमो देवि केवर प्रणतोऽम्म्यहम्४८|| एव स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । भक्या वसिष्ठमनिना प्रसना तत्क्षणादभूत ||४९|| तदोवाच महादेवी प्रणतातिहरी मुनिम् । मुद्युम्नभवन गत्वा कुर भक्या मदर्चनम् ॥५०॥ सुधुम्न थावय प्रीत्या पुराण मत्प्रियकरम् । देवीभागवत नाम नवाहाढिनोत्तम ॥५१॥ श्रवणादेव सतत पुस्त्वमस्य भविष्यति । इत्युक्त्वा च तिरोधान गच्छन स्म शिवश्वरो॥५२॥ यसिष्टम्ता दिश नत्वा समागत्याश्रम नितम् । समाहूय च सुधम्न दन्याराधनमादिगत् ॥५३॥ आश्विनम्य मित पक्ष सपूज्य जगददिकाम । नवरात्रविधानन श्रावयामास भूपतिम् ॥५४॥ श्रुत्वा भक्यापि सुयुम्न श्रीमद्भागवतामृतम् । प्रणम्याभ्यर्च्य च गुर लभ पुस्त्व निरतरम् ५५॥ राज्यासनभिषिक्तस्तु यसिष्टेन महपिणा । भुव शाम धर्मेण प्रजारवयानुरजयन् ॥५६॥ ईजे च विविधयज्ञ सपूर्णयरदक्षिा । पुरेषु राज्य सदिश्य प्राप दन्या सलारताम्।।५७॥ इति पषितमशेष सेतिहास च विप्रा पदि पति सुभक्तपा मानवो वा तोति । स इह सबरयामा प्राप्य दव्या प्रमादात्परममृतमयान्ते याति देव्या सतारम् ॥५८॥ इति श्रीस्कन्दपुराण मानसपटे देवीमागवतमाहाम्य तृतीयाऽध्याय ॥३॥ प्रसना ·श्रीमद्देवीमागवतमाहात्म्य अध्यायः ४ अथ चतुर्थोऽध्यायः सूत उवाच 'इति श्रुत्वा कथा दिव्या विचित्रा कुंभसंभव. । शुश्रूषुः पुनराहेदं विशाखं विनयान्वितः ॥१॥ अगस्त्य उवाच देवसेनापते देव विचित्रेय: श्रुता कथा । पुनरन्यच्च माहात्म्यं वद भागवतस्य मे ॥२॥ स्कन्द उवाच 'मित्रावरुणसंभूत .मुने शृणु कथामिमाम् । यत्रकदेशमहिमा प्रोक्तो भागवतस्य तु ॥३॥ वण्यंते धर्मविस्तारो गायत्रीमधिकृत्य च । गायत्र्या महिमा यत्र तद्भागवतमिप्यते ॥४॥ भगवत्या इदं यस्मात्तस्माद्भागवतं विदुः ! ब्रह्मविष्णुशिवाराध्या परा भगवती हि सा ||५|| कतवागिति विख्यातो मुनिरासीन्महामतिः । तस्य पुत्रोऽभवत्काले गण्डान्ते पौष्णभान्तिम ॥६॥ -स तस्य जातकर्मादि क्रियाश्चक्रे यथाविधि ( चूडोपनयनादीश्च संस्कारानपि सोऽकरोत् ॥७॥ यत आरभ्य जातोऽसौ पुत्रस्तस्य महात्मनः । तत एवाथ स मुनि. शोकरोगाकुलोऽभवत् ॥८॥ रोपलोभपरीतात्मा तथा मातापि तस्य च । वहुरागादिता नित्यं शुचा दु.खीकृता भृशम् ।।९।। मतवाक्स मुनिश्चिन्तामवाप भृशदुःखितः । क्मेिततत्कारणं जातं पुयो मेऽत्यंतदुर्मतिः ॥१०॥ कस्यचिन्मुनिपुत्रस्य बलात्पत्नी जहार च । मेने शिक्षा पितु सौ न च मातुर्विमूढधीः ॥११॥ ततो विषण्णचित्तस्तु तवागनवोदिदम् । अपुरता वरं नृणा न पदाचित्तुपुत्रता |॥१२॥ पितृन्दुपुत्रः स्थर्यातानिरये पातयत्यपि । यावज्जीवेत्सदा पित्रोः पेवलं दुपदायकः ।।१३।। पिथोदुं खाय धिग्जन्म कुपुत्रस्य च पापिनः । सुहृदा नोपपाराय नापकाराय परिणाम् ॥१४॥ धन्यास्ते मानवा लोके सुपुत्रो यद्गृहे स्थित. परोपकारशीलच पितुर्मातुः मुसायहः ॥१५॥ युपुत्रेण फुलं नष्टं कुपुत्रेण हत यश. | पुपुत्रेणेहौंपामुत्र दु.सं निरययातनाः ॥१॥ पुपुत्रेणान्वयो नष्टो जन्म नष्ट कुमार्यया । युभोजनेन दियसः युमित्रेण सुपं कुतः ॥१७॥ स्कन्द उवाच पुत्रस्य दुष्टैराचरणमुनिः । तप्यमानोऽनि पाले गला गर्गमपृत ॥१८॥ मृतवागुवाच भगवंस्वामहं प्रष्टुमिच्छामि पद तत्प्रभो । ज्योति.मासस्य पापा पुषदी.बीस्यसारणम् ॥१५॥ गुस्यूपया पैदा अधीवा विधिवमया । ब्रह्मचारिणतं सो विवाहो पिपियतः ॥२०॥ एवं दुएस्य

·-
श्रीमद्देवीमागवतमाहात्म्ये अध्याय ४
भार्यया सह गार्हस्थ्यधर्मश्चानुष्ठितोऽनिशम् । पचयज्ञविधान च मयाकारि यथाविधि ॥२१॥
नरकाद्विम्यता विप्र न तु कामसुखेच्छया । गर्भाधान च विधिवत्पुत्रप्राप्त्यै मया कृतम् ॥२२॥
पुत्रोऽय मम दोषेण मातुर्दोषेण वा मुने । जातो दुखावह पित्रोदुं शोलो वधुशोकद ॥२३॥
एतनिशम्य वचन गर्गाचार्यो मुनेस्तदा । विचार्य सर्व तद्धेतुं ज्योतिर्विद्वाचमब्रवीत् ॥२४॥
गर्ग उवाच
मुने नवापराधस्ते न मातुर्न कुलस्य च । रवत्यत तु गण्डान्त पुनदो शोल्यकारणम् ॥२५॥
दुष्टे काले यतो जन्म पुत्रस्य तव भी मुने । तनैव तव दु खाय नान्यो हेतुर्मनागपि ।।२६]
तदु खशातये ब्रह्मागता मातर शिवाम् । समाराधय यत्नेन दुर्गा दुर्गतिनाशिनीम् ॥२७॥
गर्गस्य वचन श्रुत्वा तवाक् क्रोधमूर्छित । रेवती तु शशापासी व्योम्न पततु रेवती ॥२८॥
दत्ते शापे तु तेनाथ पूष्णो भ च पपात खात । कुमुदाद्री भासमान सर्वलोकस्य पश्यत ॥२९॥
ख्यातो
रैवतकश्चाभूत्तत्पातात्कुमुदाचल । अतीव रमणीयश्च तत प्रभृति मोऽप्यभूत् ॥३०॥
दत्त्वा शाप च रेवत्यै गर्गोक्तविधिना मुनि ।
समाराध्याबिका देवी सुखसौभाग्यभागभूत् ॥३१॥
स्कन्द उवाच
रेवत्यक्षस्य यतेजस्तस्माज्जाता तु कन्यका । स्पेणाप्रतिमा लोके द्वितीया श्रीरिवाभवत् ॥३२॥
अथ तो प्रमुच कन्या रेवतीकांतिम भवाम् । दृष्ट्वा नाम चकारास्या रेवतीति मुदा मुनि ॥३३॥
निन्येऽय स्वाथमे चना पोपयामास धर्मत । ब्रह्मर्षि प्रमुचो नाम कुमुदादी सुतामिव [॥३४॥
अय कालेन च प्रौटा दृष्ट्वा ता रूपशालिनीम् ।
स मुनिश्चिन्तयामास कोऽम्या योग्यो वरो भवेत ||३५||
बहुधाऽन्वेषयस्तस्या नासमादोचित पतिम् । ततोग्निशाला सविस्य मुनिस्तुष्टाव पावकम् ॥३६॥
कन्यावर तदारासत्प्रीतस्तमपि हव्यवाट् । घर्मिष्ठो बलवान्वीर प्रियवागपराजित ॥३७॥
दुर्दमो भविता भर्ता मुनेऽस्या पृथिवीपति । इनि त्वा वचो वह्ने प्रसन्नोभून्मुनिस्तदा ॥३८॥
देवादाखेटकव्याजातत्मणादागतो नुप । दुर्दमो नाम मेघावी तस्याथमपद मुनै ॥३९॥
पुषो विक्रमशोरस्य बलवान् वीर्यवत्तर ! कालिन्दीजठरे जाव प्रियव्रतकुलरोद्भव ॥४०॥
मुनेरायममाविश्य समदृष्ट्या महामुनिम् । मामय वा प्रिये चेति रेवती पृष्टवान्नुप ||१||
राजोवाच
महषिभंगवानस्मादायमालय गत प्रिये ! सत्पादौ पमिच्छामि वदल्याणि तत्वद ॥२॥

·श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्य अध्यायः ५
समाप्तिदिवसे राजा पुराणं च मुनि तथा । पूजयामास धर्मात्मा मुदा परमया युतः ।।८।।
हुत्वा नवार्णमंत्रेण भोजयित्वा कुमारिका. । वाडवाश्च सपत्नीकान्दक्षिणाभिरतीपयत् ||८२||
अथ कालेन कियता भगवत्याः प्रसादत. । गभं दधार सा राज्ञी लोककल्याणकारकम् ॥८३॥
पुण्येऽथ समये प्रासे प्रहै सुस्थानसंगतै. । सर्वमंगलसपन्ने रेवती सुपुवे सुतम् ।।८४||
श्रुत्वा पुत्रस्य जननं स्नात्वा राजा मुदान्वितः । स सुवर्णाभसा चक्रे जातकर्मादिकाः क्रिया. ॥८५॥
यथाविधि च दानानि दत्त्वा विप्रानतोषयत् । कृतोपनयनं राजा सागान्वेदानपाठयत् ॥८६॥
सर्वविद्यानिधिर्जातौ धमिष्ठोऽस्त्रविदा वर । धर्मस्य वक्ता कर्ता च रैवतो नाम वीर्यवान् ।।८७।।
नियुक्तवानथ ब्रह्मा रंवतं मानवे पदे । मन्वन्तराधिप श्रीमान्गा शशास स धर्मतः ||८८
इत्थं देव्याः प्रभावोऽयं संक्षपेणोपवर्णित । पुराणस्य च माहात्म्य को वक्तु विस्तरात्क्षम. १८९॥
सूत उवाच
कुंभयोनिस्तु माहात्म्यं विधि भागवतस्य च । श्रुत्वा कुमारं चाभ्यर्च्य स्वाश्रमं पुनरायया ॥१०॥
इदं मया भागवतस्य विप्रा माहात्म्यमुक्तं भवता समक्षम् ।
शृणोति भक्त्या पठतीह भोगान्भुक्त्वाऽखिलान्मुक्तिमुपैति चाते ॥११॥
इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे श्रीदेवीमागवतमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
अपय ऊचुः
सूत सूत महाभाग श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् । अधुना श्रोतुमिच्छाम पुराणश्रवणे विधिम् ॥१॥
सूत उवाच
श्रूयता मुनयः सर्वे पुराणश्रवणे विधिम् । नराणा शृण्वता येन सिद्धि. स्यात्सार्वकामिकी ॥२॥
आदौ दैवज्ञमाहूय मुहूर्त कल्पयेत्सुधीः । भारभ्य शुचिमास तु मासषट्वं शुभावहम् ॥३॥
हस्ताश्विमूलपुष्पः ब्रह्ममवेन्दुवैष्णवे । सत्तिथी शुभवारे च पुराणश्रवणं शुभम् ||४||
गुरुभावद४वेदाब्जशरा५गा६धिगुण.४क्रमात् ।
धर्माप्तिरिन्दिराप्राप्तिः कथासिद्धि. पर सुखम् ॥५॥
पीडाऽय भूपतिभयं ज्ञानप्राप्ति. क्रमात्फल्म् । पुरागश्रवणे चक्रं शोधयेच्छिवभाषितम् ॥६॥
अयवा प्रीतये देव्या
नवरात्रचतुष्टये । शृणुयादन्यमामऽपि तिथिवारसंशोधिते ॥७॥
संभारं तादृशं कार्य विवाहादौ च यादृशम् । नवाहयज्ञे चाप्यस्मिन्विघेयं यत्नतो बुधः ॥८॥
सहाया बहवः कार्या दम्भलोभविवजिता. ! चतुराश्च वदान्याश्च देवीमनिपरा मराः ॥९॥

·श्रीमद्देवीभागवतमाहालये अभ्यायः ५ प्रेप्या यलेन वातयं देशे देशे जने जने । आगन्तव्यमिहावश्यं कथा देव्या भविष्यति ॥१०॥ सौराश्च गाणपत्याश्च शंवाः शाक्ताश्च वैष्णवाः । सर्वेपामपि सेव्येयं यतो देवाः सशक्तयः ॥११॥ श्रीमद्देवीभागवतपीयूपरसलोलुपः । आगंतव्यं विशेषेण कथार्थ प्रेमतत्परैः ॥१२॥ ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णाः स्त्रियश्चाथमिणस्तथा । सकामाश्चापि निष्कामाः पातव्यं तै. कथामृतम् ||१३|| नावकाशः कदाचित्स्यानवाहश्रवणेऽपि तै. | आगतव्यं यथाकालं यज्ञ पुण्या क्षणस्थितिः ॥१४॥ विनयेनैव कर्तव्यमेवमाकारणं नृणाम् । आगताना च कर्तव्यं वासस्थान यथोचितम् १५॥ कथास्थानं प्रकर्त्तव्यं भूमौ मार्जनपूर्वकम् । लेपनं गोमयेनाथ विशालाया मनोरमम् ॥१६|| कार्यस्तु मण्डपो रम्यो रंभास्तंभोपशोभित. । वितानमुपरिष्ठात्तु पताकाध्वजराजित. ॥१७॥ वश्ववासनं दिव्यं सुखास्तरणसंयुतम् । रचितव्यं प्रयत्नेन प्राड्मुखं वाप्युदङ्मुखम् ॥१८॥ यथोचितानि वीत श्रोतृणमासनानि च । नृणा चैवाथ नारीणा कथाश्रवणहेतवे ।।१९।। वाग्मी दातश्च शास्त्रज्ञो देव्याराधनतत्परः । दयालुनिस्पृहो दक्षो धीरो वक्तोत्तमो मतः ॥२०॥ ब्रह्मण्यो देवताभक्तः कथारसपरायणः । उदारोऽलोलुपो नम्रःश्रोता हिंसादिवर्जितः ॥२१॥ पाखण्डनिरतो लुब्धः स्त्रणो धर्मध्वजस्तथा । निष्ठुरः क्रोधनो वक्ता देवीयज्ञे न शस्यते ॥२२॥ संशयच्छेदनायक. पण्डितश्च तथागुणः । श्रोतृबोवकृदव्यग्रः कार्यो वक्कु सहायकृत् ॥२३॥ मुहूर्त दिवसादग्विजयोतादिभिर्जनः । कर्तव्यं क्षौरकर्मादि ततो नियमकल्पनम् ॥२४॥ अरुणोदयवेलायां स्नायाच्छौचं विधाय च । सध्या तर्पणकार्य च नित्यं संक्षेपतश्चरेत् ॥२५॥ कथाश्रवणयोग्यत्वसिद्धये दापयेत् । समस्तविघ्नहर्तारमादी गणपति यजेत् ॥२६॥ कलशाचापि संस्थाप्य पूजयेत्तत्र दिग्भवान् । वटुकं क्षेत्रपालं च योगिनीर्मातृकास्तथा ॥२७॥ तुलसी चापि संपूज्य ग्रहान्विष्णुं च शंकरम् । नवाक्षरेण मनुना पूजयेज्जगदम्बिकाम् ॥२८॥ मर्वोपचारैः संपूज्य श्रीभागवतपुस्तकम् । श्रीदेव्या वाड्मयी मूत्ति यथावच्छोभनाक्षरम् २९।। कथाविघ्नोपशात्यथं वृणुयात्तं च वाडवान् । जाप्यो नवार्णमंत्रस्तैः पाठय. सप्तशतीस्तवः ३०|| प्रदक्षिणनमस्कारान्कृत्त्वाते स्तुतिमाचरेत् । कात्यायनि महामाये भवानि भुवनेश्वरि ॥३१॥ मंसारसागरे मग्न मामुदर कृपामये । ब्रह्मविष्णुशिवाराध्ये प्रसीद जगदंदिके ॥३२॥ मनोमिलपितं देवि वरं देहि नमोऽस्तु ते । इति सप्राय॑ शृणुयात्कथा नियतमानसः ॥३३॥ वक्तारं चापि संपूज्य व्यासबुधा तदात्मवान् । माल्यालकारवस्त्रायः संभूष्य प्रार्थयेच्च तम् ॥३४॥ सर्वशास्त्रेतिहासज्ञ व्यासरूप नमोऽस्तु ते । कथाचंद्रोदयेनातस्तम स्तोमं निराकुरु ॥३५॥ गाश्च

·--
श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्यायः ४
कन्योवाच
अग्निशालामुपगतो महाराज महामुनि । निश्च कामाश्रमातूर्ण राजाप्याकर्ण्य तद्वच ॥४३॥
तथाऽग्निशालाद्वारस्य राजानं दुर्दम मुनि । राजलक्षणसयुक्तमपश्यत्प्रश्रयानतम् ॥४४॥
प्रणनाम च त राजा मुनि शिष्यमुवाच ह । गौतमानीयतामय॑मय॑योग्योऽस्ति भूपति ॥४५॥
आगतश्चिरकालेन जामानेति विशेपन । इत्युक्त्वाघ्यं ददौ तस्मै सोपि जग्राह चिन्तयन् ॥४६॥
मुनिरासनमासीन गृहीतायं च भूपतिम् । आशोभिरभिनद्याथ कुशल चाप्यपृच्छन ॥४७॥
अपि तेऽनामय राजन्वले कोशे सुहृत्सु च । भृत्येऽमात्ये पुरे देशे तथात्मनि जनाधिप ||४८॥
भार्याऽस्ति ते कुशलिनी यत सात्रय तिष्ठति । अतो न पृच्छाम्यस्यास्ते चान्यासा कुशल वद ॥
राजोवाच
भगवस्त्वत्प्रसादेन सर्वत्रानामय
मम । एतत्कुतूहल ब्रह्मन्मद्भार्या कात्र विद्यते ॥५०॥
ऋषिरुवाच
रेवती नाम ते भार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । विद्यतेऽय कथ पत्नी ता न वेत्सि महीपते ॥५१॥
राजोवाच
सुभद्राद्यास्तु या भार्या मम सन्ति गृहे विभो । जानामि तास्तु भगवन वै जानामि रेवतीम् ||५२॥
ऋपिम्याच
प्रियेति साप्रत राजस्त्वयोक्ता या महामते । सा विस्मृता क्षणादेव या ते इलाध्यतमा प्रिया ॥
राजोवाच
त्वयोक्त यन्मृपा तन्नो तथैवामन्त्रिता मया । मुने दुष्टो न भाव कोप मा कर्तुमर्हसि ॥५४॥
पित्याच
राजनुक्त त्वया सत्यं न भावो दूपितस्तव । वह्निना प्रेरितेनेत्य भवता ध्याहृत यच ॥१५॥
अद्य पृष्टो मया वह्नि योऽम्या भर्ता भविष्यति ।
तेनोक्त दुर्दमो राना भविताऽस्या पनि वम् ॥१६॥
सदादत्स्व मया दत्तामिमा कन्या महीपते । प्रिये यामपिता पूर्व मा विनार पुरुष्य भो ॥५॥
शुन्यनत्मोभियत्तूष्णी चिंतयन्मुनिभाषितम् । वैगहिव विधिं तस्य मुनि यतुं समुदन ॥५८
अयोद्यत वियाहाय दृष्ट्वा पन्याऽनवोन्मुनिम् ] रेवत्यक्षे विवाही में तात पर्नु त्यमसि ।।५९॥
पिम्वाच
वो पियाहपोग्पानि पत्यन्याणि भूरिश परंप या पथमुढा पोलम न दिवि स्पिनम् ॥१०॥

·१३ श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्यायः ४ कन्योवाच रेवत्यक्षं विना कालो ममोद्वाहोचितो न हि । अतः संप्रार्थयाम्येतद्विवाहं पोष्णभे कुरु ॥६१।। पिरुवाच तवाड्मुनिना पूर्व रेवतीभं निपातितम् । भान्तरे चेन्न ते प्रीतिविवाहः स्यात्कथं तव ||६२॥ कन्योवाच तपः किं तप्तवानेक ऋतवागेव केवलम् । भवता किं तपो नेदृक्तसं वाफ्कायमानसः ॥६३|| जगत्स्रष्टुं समर्थस्त्वं वेद्मयहं ते तपोवलम् । रेवत्यक्षं दिवि स्थाप्य ममोद्वाहं पितः कुरु ॥६४|| पिरुवाच एवं भवतु भद्रं ते यथव त्वं ब्रवीपि माम् | त्वत्कृते सोममार्गेऽहं स्थापयाम्यद्य पोष्णभम् ६५|| स्कन्द उवाच एवमुक्त्वा मुनिस्तूर्ण पोष्णभं स्वतपोवलात् । यथापूर्व तथा चक्रे सोममार्गे घटोद्भव ॥६६॥ रेवतीनाम्नि नक्षत्रे विवाहविधिना मुनिः । रेवती प्रददौ राज्ञे दुईमाय महात्मने ॥६७॥ कृत्वा विवाहं कन्याया मुनी राजानमब्रवीत् । किं तेऽभिलषितं वीर वद तत्पूरयाम्यहम् ॥६८॥ राजोवाच मनो स्वायंभुवस्याहं वंशे जातोऽस्मि हे मुने । मन्वन्तराधिप पुत्रं त्वत्प्रसादाच्च कामये ||६९॥ मुनिरुवाच यद्यपा कामना तेऽस्ति देव्या आराधनं कुरु । भविष्यत्येवं ते पुत्रो मनुमन्वंतराधिप ॥७॥ देवीभागवतं नाम पुराणं यत्तु पचमम् । पचकृत्वस्तु तच्छ्रुत्वा लप्स्यसेऽभिमतं सुतम् ।।७१।। रेवत्या रेवतो नाम पंचमो भविता मनु । वेदविच्छास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मवानपराजितः ॥७२॥ इत्युक्तो मुनिना राजा प्रणम्य मुदितो मुनिम् । भार्यया सह मेधावी जगाम नगरं निजम् ||७३॥ पितृपतामह राज्यं चकार स महामतिः । पालयामास धर्मात्मा प्रजा पुनानिवौरसान्।।७४|| एक्दा लोमशो नाम महात्मा मुनिरागत । प्रणिपत्य तमभ्यर्च्य प्राजलियात्रवीन्नृपः ॥७॥ राजोवाच भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रोतुमिच्छामि भो मुने । देवीभागवत नाम पुराणं पुत्रलिप्सया ॥७६|| धुत्वा वाचं प्रजाभर्तुः प्रीत प्रोवाच लोमश । घन्योऽसि राजस्तै भक्तिोता त्रैलोक्यमातरि ७७॥ सुरासुरनराराघ्या या परा जगदम्बिका । तस्या चेद्भक्तिरुत्पन्ना कार्यसिद्धिर्भविष्यति ॥७८|| अतस्त्वा श्रावयिष्यामि श्रीमद्भागवतं नृप । यस्य श्रवर्णमात्रेण न किंचिदपि दुर्लभम् ॥७९॥ इत्युक्त्वा सुदिने ब्रह्मन्कधारभमथाकरोत् । पंचकृत्वः स शुश्राव विधिवद्धायया सह ||८०॥ - ·श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय ५ तदने तु नवाहान्त कर्तव्या नियमास्तदा । विप्रादीनुपवेश्यादौ सपूज्योपविशेत्स्वयम ॥३६॥ श्रोतव्य सावधानेन चतुर्वर्गफलातये | गृहपुस्तकलवाप्तधनचिन्तामपास्य च ॥३७॥ सूर्योदय समारम्य किंचित्सूर्येऽवशेषिते । मुहूर्तमान विश्रम्य मध्याह्न वाचयेत्सुधी ॥३८॥ मलमूत्रजयायपा लघु भोजनमिप्यते । हविष्यात वर भोज्य सकृदेव कथार्थिना ॥३९॥ अथवा स्यात्फलाहारी पयोमुग्वा घृताशन । यथा स्यान कथाविघ्नस्तथा कार्य विचक्षणं ४०॥ कथाश्रवणनिष्ठाना वक्ष्यामि नियम द्विजा । ब्रह्मविष्णुमहेशाना मध्ये ये भेददर्शिन ॥४१॥ देवीभक्तिविहीना ये पाखण्डा हिमका खला । विप्रQहो नास्तिका ये न ते योग्या स्थाश्रये ॥४२॥ ब्रह्मस्वहरणे लुब्धा परदारधनेषु च । देवस्वहरणे हेपा नाधिकार कथाश्रवे ॥४३|| ब्रह्मचारी च भूशायी सत्यवक्ता जितेन्द्रिय । कयासमाप्तौ भुजोत पत्रावल्यां यतात्मवान् ४४।। वृताय च कलिद च तैल च द्विदल' मधु । दग्धमन पर्युपित भावदुष्ट त्यजेदवती ॥४५।। आमिष च मसूरानमुदच्या दृष्टमेव च । रसोन मूरक हिंगु पलाडु गृअन तथा ॥४६॥ यूप्माडनलिकाशाक न भुजीत कथाव्रती । काम झोध मद लोभ दभ मान च वर्जयेत् ॥४७॥ विप्रध्रुवपतितवार वपाव यवनात्यज । उदक्यया वेदवाीन वदेद्य क्थावती ।।४।। वदगोगुरुविप्राणा ग्रीराज्ञा महता तथा । देवाना देवभक्ताना न निंदा शृणुयादपि ॥४॥ विनय चार्जव शोर दया च मितभाषणम् । उदार मानस चैव पुर्यायस्तु स्थावती ॥५०॥ काक्वघ्या वा दुर्भगा वा मृताभका । दरिद्रश्चानपत्यश्च भत्तपमा शृणुयात्वथाम् ॥५१॥ वध्या या वायवघ्या वा दुर्भगा वा मृतार्भका । पतगर्भागना या च ताभि धान्या तपा पथा ५२॥ धर्मार्थकाममोक्षाश्च यो वाति विना थमम् । भगवत्या भागवत प्रातव्य ता यत्नत ॥५३॥ क्यादिनानि चैतानि नययन रामानि हि । तेषु दस हुत जप्तमाताद भयंत || ५४१ एय गवाह तु कृत्वोद्यापनमाचरेत । महाएमीग्रत यद्वत्तथा गाय पोपसुमि ॥५॥ निपामा श्रवणेनैव पूता मुक्ति प्रति हि । भोगमोगप्रदा नृणा या भगयती परा ! ॥ मुस्तास्य च यनुश्च पशा गर्या तु नित्या वयात प्रभाद तु गृली. दरम् JJoil युमारी पूजयनित्य नोजयरप्राययेच य 1 सुयामिनीच विवाा तस्य मिलि राम ||८|| गायत्र्या नाममाहा रामासावध मा परेन । विजोमगाम च मयंदोगशालये || पम्प स्मृत्या पनामागचा तपायरियादिषु । पूरा गंता याति तम्मादिरा प पोर्नया ॥ देण्या गतीमत्र समामी होगमायण । योमाहा मोगा नया मनापपा IIEI वध्या वा -- प्रत - ·२ वाचक श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्य अध्याय ५ गायन्या त्वथवा होम पायसेन ससर्पिपा । यतो भागवत त्वेतद्गायत्रीमयमीरितम् ॥६२॥ तोपयेत्सम्यग्वस्त्रभूपाधनादिभि । प्रसन्ने वाचके सर्वा प्रसन्नास्तस्य देवता ॥६३|| ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दक्षिणाभिश्च तोपयेत् । पृथिव्या देवरूपास्ने तुष्टेप्वेष्वीप्सित फलम् ॥६४|| सुवासिनी कुमारीश्च देवीभनया च भोजयेत् । ताभ्योऽपि दक्षिणा दत्त्वा प्रार्थयेसिद्धिमात्मन ॥६५॥ दद्यादानानि चान्यानि सुवर्ण गा पयस्विनी । हयानिभान्मेदिनी च तस्य स्यादक्षय फलम् ॥६६।। देवीभागवत चतल्लिखित शोभनाक्षरम् । हमसिंहासने स्थाप्य पट्टवस्त्रेण वेष्टितम् ||६७॥ अष्टम्या वा नवम्या च वाचकायार्चिताय च । दद्यात्स भोगान्भुक्त्वह दुर्लभ मोक्षमाप्नुयात् ६८|| दरिद्रो दुर्वलो बालस्तरुणो जरठोऽपि वा । पुराणवेत्ता वैद्य स्यात्पज्यो मान्यश्च सर्वदा ॥६९।। सन्ति लोकस्य बह्वो गुरवो गुणजन्मत । सर्वेपामपि तेपा च पुराणज परो गुरु ॥७॥ पौराणिको ब्राह्मणस्तु व्यासासनसमाश्रित । अममाप्ते प्रसग तु नमम्बुयान कम्यचित् ॥७॥ पौराणिको कथा दिव्या येऽपि शृण्वत्यमतित । नास्ति दुखदारिद्रयभागिनाम् ।।७२।। असपूज्य पुराण तु ताम्वूर कुसुमादिभि । ये शृण्वति क्या दव्यास्त दरिद्रा भवति हि ७३॥ कीय॑माना क्था त्यक्त्वा ये व्रजत्यन्यतो नरा. । भोगान्तरे प्रणश्यति तेपा सम्पद |७४|| ये च तुगासनास्ढा क्या शृण्वति दाभिका । ते वायसा भवत्यत्र भुक्त्वा निरययातनाम् ।।७५|| ये चाढयासनसस्थाश्च ये वीरासनस स्थिता । शृण्वति च क्या दिव्या त स्युरर्जुनशाखिन ७६।। क्याया वीर्यमानाया य वदति दुरुत्तरम् । रासभास्ते भवतीह कृफ्लामास्तन परम् ।।७।। निदति ये पुराणजान्था वा पापहारिणीम् । ते तु जन्मशत दुष्टा गुनका स्युनं सराय ॥७८|| य शृण्वति क्या वतु समानासनसस्थिता । गुरतल्पसम पाप एभत नरवालया ॥७९॥ ये चाप्रणम्य शृण्वति त भवति विपद्रुमा । दायाना येऽपि शृण्वति भवत्यजगराहय ॥८॥ 4 कदाचन पौराणी न शृप्वति क्या नरा । त घोर नरप भुव वा भवति प्राममूरा ||८|| य बघा नानुमोदते बघ्न युति यदा वोटयब्द निग्य व वा भवति ग्रामसूर रा ८॥ आरान भाग्न इन्य पर वनगि कम्बलम् । पुराामाय यच्छन्ति त प्रान्ति हरे पदम् ॥८॥ सम् । प्रयच्छति शुभ मूर ले जरा गुमापिल Meen पुराना तु गृपा अवायरल सभेत् । तस्माच्यतगुण पृश्य दवीनागवतालभेत् ॥ ८ ॥ तेपा पुण्यफल दाराव ·१८ राज्यलाभाय श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्ये अध्याय ५ यथा सरित्सु प्रवरा गगा देवेषु शकर । काव्ये रामायण यद्वज्ज्योतिष्मत्सु यथा रवि ॥८६॥ आह्लादकाना चन्द्रश्च धनाना च यथा यश । क्षमावता यथा भूमिर्गाम्भीर्ये सागरो यथा ॥८७|| मत्राणा व सावित्री पापनाशे हरिस्मृति । अष्टादशपुराणाना देवीभागवत तथा ॥८८|| येन केनाप्युपायेन नवकृत्व शृणोति चेत । न शक्य तत्फल वक्तु जीवन्मुक्त स एव ह ॥८९॥ राजशनुभये प्राप्ते महामारीभये तथा । दुर्भिक्षे राष्ट्रभगे च तच्छात्य शृणुयादिदम् ॥२०॥ भूतप्रेतविनाशाय शनुत । पुत्रलाभाय शृणुयाद्देवीभागवत द्विजा ||९१॥ श्रीमद्भागवत यस्तु पठेद्वा शृणुयादपि । श्लोकाद्धं श्लोकपाद वा सयाति परमा गतिम् ।।९२॥ भगवत्या स्वय देव्या श्लोकार्डेन प्रकाशितम् । शिष्यप्रशिप्यद्वारेण तदेव विपुलीकृतम ||९३॥ न गायल्या परो धर्मो न गाय या पर तप । न गायत्र्या समो देवो न गाय या परो मनु ॥९४|| गातार त्रायते यस्माद्गायत्री तन सोच्यते । साऽत्र भागवते देवी सरहस्या प्रतिष्ठिता ||९५|| मतो भागवतस्यास्य देव्या प्रीतिकरस्य च । महात्यपि पुराणानि कला नाहति पोडशीम् ॥९॥ श्रीमद्भागवत पुराणममल यदब्राह्मणाना धन धर्मो धर्मसुतेन यन गदितो नारायणेनामल । गायत्र्याश्च रहस्यमत्र च मणिद्वीपश्च सवर्णित श्रीदेव्या हिमभूभृते भगवती गीता च गीता स्वयम् ॥९७|| तस्मानास्य पुराणस्य लोकेऽ यत्सदृश परम । अत सदैव ससेव्य दवीभागवत रिजा ॥९८॥ यस्या प्रभावमखिल न हि वेद धाता नो वा हरिन गिरिशो न हि चाप्यनन्त । अशाशका अपि च ते किमुतान्यदेवास्तस्यै नमोऽस्तु सतत जगदम्बिकायै ।।९९॥ समवाप्य विश्व ब्रह्मा सृजत्यनुदिन च बिभर्ति विष्णु । रुद्रश्च सहरति नेतरथा समस्तिस्यै नमोऽस्तु सतत जगदम्बिकायै ॥१०॥ सुधाकूपारातत्रिदशतरुवाटीविलसिते मणिद्वीपे चिन्तामणिमयगृहे चित्ररुचिरे । विराजन्तीमम्बा परशिवहृदि स्मेरवदना नरो ध्यात्वा भोग भजति खलु मोष च लभते ॥१०१॥ ब्रह्मेशाच्युतशकाद्यैर्महर्षिभिरुपासिता । जगत श्रेयसे साऽस्तु मणिद्वीपाधिदेवता ॥१०२॥ इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे देवीमागवतमाहात्म्ये श्रवणविधिवर्णन नाम पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ समाप्तमिद स्कान्दीयं श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्यम् । यत्पादपकजरज ·श्रीगणेशाय नमः श्रीमद्देवीभागवतम् प्रथमः स्कन्धः -::- या न प्रथमोऽध्यायः ॐ मर्वचैतन्यम्पा तामाद्या देवी च धीमहि । वुद्धि प्रचोदयात् ॥१॥ शौनक उवाच सूत मूत महाभाग धन्योऽमि पुरुषर्षभ । यदधीतास्त्वया सम्यक्राणसहिता शुभा ॥२॥ अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनाऽनघ । कयितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयाऽनय ||३|| पंचरक्षाणयुक्तानि सरहस्यानि मानद । त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥४॥ भस्मार पुण्ययोगेन प्रातस्त्व क्षेत्रमुत्तमम् । दिन्य विश्वमम पुण्य कलिदोपविजितम् ॥५॥ समानोऽयमुनीनाहियोनुसामोऽस्तिपुण्यदाम् । पुरागसहिता मूत ब्रूहि त्व न समाहित ॥६॥ दीर्घायुर्भव मर्वत्र तापत्रयविजित । वययाद्य महामाग पुराण ब्रह्मसमितम् ॥७॥ श्रोत्रेन्द्रिययुता मूत नरा स्वादविचक्षा | नशृण्वन्ति पुराणानि वचिता विधिना हि ते ॥८॥ पया जिह्वेन्द्रियाह्लाद पड्रस प्रतिपद्यते । तया धोयेंद्रियालादा यचोभि सुधिया स्मृत ॥९॥ अोवा न पाम महानि हि नभोगुणं । गायेन शृण्वनि तेप्यवर्णा पथ न च ॥१०॥ अत न हिना मौम्य श्रोतुवामा समाहिता । यतंते नैमिपारण्ये क्षेत्र परिमयादिता ॥११|| यो येनाप्पायेन कालानियाह्न स्मृतम् । व्यसनरिह मूर्याणा बुपाना शास्त्रचिंतनं ॥१२॥ पारनाम्यति विचित्राणि उल्पवारयुतानि च । (विविधानि पुराणानि शाणि विविधानि च ॥ दिनहाच्छयुतानि गर्यामपरानि च ||१||) नानार्यवादयुतानि हेतुमति यहति प||१|| ·२० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः २ सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मोमासा राषसं मतम् । तामस न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभित्रितम् ॥१४॥ तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि क्थानक. । कथितानि त्वया सौम्य पंचलक्षणवति च ॥१५॥ तत्र भागवतं पुण्यं पंचमं वेदसमितम् । कथितं यत्त्वया पूर्व सर्वलक्षणसंयुतम् ॥१६॥ उद्देशमात्रेण तदा कीर्तितं परमाद्भुतम् । मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणा कामद धर्मद तथा ॥१७॥ विस्तरेण तदास्याहि पुराणोत्तममादरात् । श्रोतुकामा द्विजा सर्वे दिव्यं भागवतं शुभम् ॥१८॥ त्वं तु जानासि धर्मज्ञ पौराणी संहिता किल । कृष्णोत्ता गुरुभक्तत्वात्सम्यक्सत्त्वगुणादय. ॥१९॥ श्रुतान्यन्यानि सर्वज्ञ स्वन्मुखानि सूतानि च । नैव तृसि व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा ॥२०॥ धिवसुधां पिवता सूत मुक्तिर्नेव कदाचन ) पिवन्भागवतं सद्यो नरो मुच्येत संकटात् ॥२१॥ सुधापाननिमित्तं यत्ता यज्ञा. सहस्रश· । न शान्तिमधिगच्छाम सूत सर्वात्मना वयम् ॥२२॥ मखाना हि फलं स्वर्ग. स्वर्गात्प्रच्यवन पुन । एवं ससारचक्रेऽस्मिन्भ्रमणं च निरंतरम् ॥२३॥ विना ज्ञानेन सर्वज्ञ नैव मुक्तिः कदाचन । भ्रमता कालचक्रेऽत्र नराणा त्रिगुणात्मके ॥२४॥ अतः सर्वरसोपेतं पुण्यं भागवतं वद | पावनं मुक्तिदं गुह्यं मुमुक्षूणा सदा प्रियम् ॥२५॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे शौनकप्रश्नो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः श्रीसूत उवाच घन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभि । यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम् ॥१॥ तदहं संप्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसंमतम् । रहस्य सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम् ॥२॥ नत्वा तत्पदपङ्कज सुललितं मुक्तिप्रदं योगिना ब्रह्माधरपि सेवितं स्तुतिपरध्येयें मुनीन्द्र सदा । सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणात्तमं भक्त्या सर्वरसालयं भगवतीनाम्ना प्रसिद्ध द्विजाः ॥३॥ या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शनि सदाऽऽद्या परा सर्वज्ञा भवबन्नछित्तिनिपणा सर्वाशये सस्थिता। दुज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभियानास्पद प्रापिना प्रत्यक्षा भवतीह सा भगवती सिद्धिप्रदा स्यात्लदा ||४|| सृष्टाऽसिलं जगदिदं सदसरस्वरूपं शतया स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् । संहत्य कल्पसमये रमते तथा ता सर्वविश्वजननी मनसा स्मरामि ||५|| वक्ष्याम्यद्य

·२१
श्रीमहेवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः २
ब्रह्मा सृजत्मपिलमेतदिति प्रसिद्ध पौराणिश्च कथित गलु वेदविद्भिः ।
विष्णोतु नाभिकमले किल तस्य जन्म तैरतमेव सृजते न हि स स्वतंत्रः ॥६॥
विणुस्तु दोपशयने स्वपतीति काले तनाभिपद्ममुकुले सलु तस्य जन्म ।
आधारता क्लि गतोऽत्र सहस्रमौलिः मम्वोध्यता स भगवान् हि कथं मुरारि. ॥७॥
एमार्णवस्य सलिलं रसरूपमेव पात्रं विना न हि रमस्थितिरस्ति कच्चित् ।
या सर्वभूतविषये किल शक्तिम्पा ता सर्वभूतजननी शरणं गतोऽस्मि ॥८॥
योगनिद्रामीलिताक्षं विष्णुं दृष्ट्वायुजे स्थित. । अजस्तुष्टाव या देवी तामहं शरणं प्रजे ॥९॥
ता घ्यात्वा मगुणा माया मुक्तिदा निर्गुणा तथा । वक्ष्ये पुराणमखिलं शृण्वंतु मुनयस्त्विह ॥१०॥
पुराणमुत्तम पुण्यं श्रीमद्भागवताभिधम् । अष्टादश सहस्राणिश्लोकास्तन तु संस्कृना. ॥११॥
स्कन्या द्वादश चैवात्र कृष्णेन विहिता शुभा । प्रिशतं पूर्णमध्याया अष्टादशयुताः स्मृताः ॥१२॥
विशति प्रथम तत्र द्वितीये द्वादशैव तु | त्रिंशच्चैव तृतीये तु चतुर्थे पंचविंशतिः ।।१३।।
पंचविंशत्तयाऽध्याया. पचमे परिकीर्तिता । एकत्रिंशत्तया पष्टे चत्वारिंशच्च सप्तमे ॥१४॥
अष्टमे तत्वसंख्याश्च पंचाशनवमे तथा । प्रयोदश तु संप्रोक्ता दशमे मुनिना किल ॥१५॥
तथा चैकादशस्कन्धे चतुर्विशतिरीरिता । चतुर्दशैव चाध्याया द्वादशे मुनिसत्तमाः ॥१६॥
एवं सख्या समाख्याना पुराणेऽस्मिन्महात्मना । अष्टादशसहस्रीया सख्या च परिकीर्तिता ॥१७॥
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च । वशानुचरित चैव पुराणं पचलक्षणम् ॥१८॥
निर्गुणा या सदा नित्या व्यापिका विकृता शिवा ।
योगगम्याऽसिलाधारा तुरीया या
सस्थिता ॥१९॥
तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा । महालक्ष्मी सरस्वती महाकालीति ता स्त्रिय.॥२०॥
तासा तिसृणा शक्तीना देवागीकारलक्षण । सृष्टपथं च समाख्यात सर्ग शास्त्रविशारदै. ॥२१॥
हरिद्रुहिणद्राणा समुत्पत्तिस्तत स्मृता । पालनोत्पत्तिनाशार्थ प्रतिसर्ग स्मृतो हि स. ॥२२॥
सोमसूर्योद्भवाना च राज्ञा वशप्रकीर्तनम् । हिरण्यकशिप्वादीना वंशास्ते परिकीर्तिताः ॥२३॥
स्वायंभुवमुखाना च मनूना परिवर्णनम् । कालसंख्या तथा तेषां तत्तन्मन्वंतराणि च ॥२४॥
तेपा वंशानुकथनं वशानुचरित स्मृतम् । पंचलक्षणयुक्तानि भवति मुनिसत्तमाः ॥२५॥
सपादलक्षणं च तथा भारत मुनिना कृतम् । इतिहास इति प्रोक्तं पञ्चमं वेदसमतम् ।।२६।।
च
शौनक उवाच
शानि तानि पुराणानि ब्रूहि सूद्ध सविस्तरम् । कतिमुस्यानि सर्वज्ञ शोनु कापा वयं विह ॥२७॥
कलिकालविभीता स्मो नैमिषारण्यवासिनः । ब्रह्मणाऽत्र समादिष्टाश्चक्रं दत्त्वा मनोमयम् ॥२८॥

·२२ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अभ्यायः ३ कथितं तेन नः सर्वान्गछंत्वेतस्य पृष्ठतः । नेमि. संशीर्यते या स देश. पावनः स्मृतः ॥२९॥ कलेस्तत्र प्रवेशो न कदाचित्संभविष्यति । तावत्तिष्ठतु तत्रैव यावत्सत्ययुगं पुनः ॥३०॥ तच्नुत्वा वचनं तस्य गृहीत्वा तत्कथानकम् । चालयनिर्गतस्तूर्ण सर्वदशदिदृक्षया ॥३१॥ प्रेत्यान चालयंश्वकं नैमि. शीर्णोऽत्र पश्यतः । तेनेदं नमिपं प्रोक्तं क्षेत्रं परमपावनम् ॥३२॥ कलिप्रवेशो नैवात्र तस्मात्स्थानं कृतं मया । मुनिभि. सिद्धसंघेश्च कलिभीतैर्महात्मभिः ॥३३॥ पशुहीनाः कृता यज्ञा. पुरोडासादिभिः किल । कालातिवाहनं कार्य यावत्सत्ययुगागमः ॥३४॥ भाग्ययोगेन संप्राप्त: सूत त्वं चात्र सर्वथा । क्थयाद्य पुराणं हि पावनं ब्रह्मसंमतम् ॥३५।। सूत शुश्रूषवः सर्वे वक्ता त्वं मतिमानथ । नियापारा वय नूनमेवचित्तास्तथैव च ॥३६॥ त्वं सूत भव दीर्घायुस्तापनयविवर्जित. । कथयाद्य पुराणं हि पुण्यं भागवतं शिवम् ||३७॥ यत्र धर्मार्थकामाना वर्णनं विधिपूर्वकम् । विद्या प्राप्य तया मोक्ष कथितो मुनिना विल३८॥ द्वपायनेन मुनिना कथितं यच्च पावनम् । न तृप्यामो व्य सूत कथा श्रुत्वा मनोरमाम् ॥३९|| सकलगुणगणानामेकपानं पवित्रमखिलभुवनमातुर्नाटयवधाद्विचित्रम् । निखिलमलगणाना नाशकृत्कामवदं प्रक्टय भगवत्या नामयुक्तं पुराणम् ॥४०॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः सूत उवाच शृण्वंतु संप्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वरा. । यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात् ॥१॥ मद्वयं भद्वयं चैव प्रत्रयं यचतुष्टयम् । अनामलिंगस्यानि पुराणानि पृथयपृथर ॥२॥ चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमादं प्रकीर्तितम् । तथा ग्रहसहस तु माण्डेिय महामृतम् ॥३॥ चतुर्दश सहयाणि तथा पंचशतानि च । भविष्यं परिसंस्थात मुनिभिस्तत्वदलिभिः ॥४॥ अष्टादशसहस्र में पुप्य भागवतं बिल । तया पायुतमस्या पुरा ब्रह्मांशपम् ॥५॥ द्वादशव सहस्राणि ग्रह्माई १ दाताधिषम् । तथाप्टादमामात्य प्रायवर्तमेव अयुतं वामनास्यं च यायव्यं पातानि च । चतुर्विशतिसंव्यात. राहणाशि तु कौनप 1sil नयोविंशतिग्राहयं यष्णय परमाद्भुतम् । चतुर्विशतिवारय पाराहं परमामृतम् 112 पोरीय रहवाणि पुराणं चाग्निमितम् । पंचविसनिसाहम गारदं परमं मतम् ।।९।। पत्रपचारागाहा पाशस्य विपुलं गतम् । एमागहमाणि सिंगारय मातिविग्नतम् ॥१०॥ एकोनविदाहगं गारर हरिभाषितम् । यसमयमा प पूरा धर्मभाषितम् ॥११॥ एकातिराहानि मंदाम्यं परमातम् । पुरापास्या च मल्या प विस्तरेण ममानपा १२ ·न व्यास श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ३ तथवोपपुराणानि शृण्वतु ऋषिसत्तमा । सनत्कुमार प्रथम नारसिंह तत. परम् ॥१३॥ नारदीय शिव चव दौर्वाससमनुत्तमम् । कापिल मानव चैव तथा चौशनस स्मृतम् ॥१४॥ वारुण कालिकाख्य च साब नदिकृत शुभम् । सौर पाराशरप्रोतमादित्य चातिविस्तरम् ॥१५॥ माहेश्वर भागवत वासिष्ठ च सविस्तरम् । एतान्युपपुराणाान कथितानि महात्मभि ॥१६॥ अटादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुत । भारताख्यानमतुल चत्रे तदुपबृहितम् ॥१७॥ मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापर युगे । प्रादु करोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि ॥१८॥ द्वापरे द्वापर विष्णुासस्पेण सर्वदा । वेदमेक स बहुधा कुरुते हितकाम्यया ॥१९॥ अल्पायुपोऽल्पबुद्धीश्च विप्राज्ञात्वा कलावथ । पुराणसहिता पुण्या कुरुतेऽसौ युगे युगे ॥२०॥ स्नीशूद्विजवधूना वदश्रवण मतम् । तपामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च ॥२१॥ मन्वन्तरे सप्तमैत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमा ॥२२॥ सत्यवतीसूनुर्गुरम धर्मवित्तम । एकोनरिंशत्सप्राप्ते द्रोणियासो भविष्यति ॥२३।। अतीतास्तु तथा व्यासा सप्तविंशतिरेव च । पुराणसहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे ॥२४॥ मृपय ऊचुः ब्रूहि सूत महाभाग व्यासा पूर्वयुगोद्भवा । वक्तारस्तु पुराणाना द्वापरे द्वापर युग ॥२५॥ सूत उवाच द्वापरे प्रथमे व्यस्ता स्वय वदा स्वयभुवा । प्रजापतिद्वितीये तु द्वापर व्यासकार्यकृत ॥२६॥ तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पनि । पचमे सविता व्यास पष्ठे मृत्नुस्तथापरे ॥२७॥ मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्टस्त्वष्टमे स्मृत । सारस्वतस्तु नवमे विधामा दशमे तथा ॥२८॥ एकादशेऽथ त्रिवृपो भरद्वाजस्तत परम् । त्रयोदश चातरिक्षा धर्मश्चापि चतुर्दशे ॥२९॥ अय्यारुणि पचदशे पोडशे तु धनजय । मघातिथि सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा ॥३०॥ अतिरेकोनविशेऽथ गौतमस्तु तत परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तित ॥३१॥ वेनो वाजश्रवश्व सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिंदुस्तथा व्यासी भार्गवस्तु तत परम् ||३२|| तत शक्तिर्जातुकर्ण्य कृष्णद्वैपायनस्तत ! अष्टाविंशतिसख्येय कधिता या मया श्रुता ॥ ३॥ कृष्णद्वैपायनाप्रोक्त पुराण च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवत पुण्य सर्वदु खोधनाशनम् ||३४|| कामद मोसद चैव वेदार्थपरिवृहितम् । सर्वागमरसाराम मुमुक्षूणा सदा प्रियम् ॥१५॥ व्यासेन कृत्वाऽतिशुभ पुराण शुक्राय पुत्राय महात्मने यत । वैराग्ययुक्ताय च पाठित वै विशाय चवारणिसभवाय ||३६॥ श्रुत मया तत्र तथा गृहीत यथार्थवव्यासमुखा मुनीद्रा ।

·२४ सकल सत्तम श्रामहवामागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ४ पुराणगुह्य मरल समेत गुरो प्रसादात्करुणानिधेश्च ॥३७॥ सूतेन पृष्ट जगाद द्वैपायनस्तन पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्भुतबुद्धिना वै श्रुत मया तर महाप्रभावम ॥३८॥ श्रीमद्भागवतामराधिपफलास्वादाहर ससारार्णवदुर्विगाह्यसलिल सहतुकाम शुष । नानाख्यानरसालय श्रुतिपुरै प्रेम्णाऽशृणोदद्भुत तच्छुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवविध क भिती ॥३९॥ पापीयानपि वैदधर्मरहित स्वाचारहीनाशयो व्याजेनापि शृणाति य परमिद श्रीमत्पुराणोत्तमम ! भुक्त्वा भोगकलापमन विपुल देहावसानेऽचल योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाकित सुदरम ।। या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलम्या विद्या सता प्रियतमाऽथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रक्रोति भाव य सशृणोति सतत तु सतीपुराणम् ॥४१॥ सप्राप्य मानुपभव सकलागयुक्त पोत भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सप्राप्य याचकमहा न शृणोति मूढ सो वञ्चितोऽत्र विधिना सुखद पुराणम् ॥४२॥ य प्राप्य कर्णयुगल पटुमानुपत्वं रागी शृणोति सतत च परापवादान । सर्वार्थद रसनिधि विमल पुराण नष्ट कुतो न शृणुते भुवि मदबुद्धि ॥४३॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कधे तृतायोऽध्याय ॥३॥ चतुर्थोऽध्यायः अपय ऊचु सौम्य व्यासस्यभार्याया क्स्या जात सुत शुक । क्थ वा कोदृशो येन पठितेय सुसहिता ॥१॥ अयोनिजस्त्वया प्रोक्तम्तथा चारणिज शुक । सदेहोऽस्ति महास्तत्र कथयाद्य महामते ॥२।। गर्मयोगी श्रुत पूर्व शुवो नाम महातपा | क्थ च पठित तन पुराण बहुविस्तरम् ॥२॥ सूत उवाच पुरा सरस्वतीतीरे व्यास सत्यवतीसुत । आश्रमे क्लविको तु दृष्ट्वा विस्मपमागत ||४|| जातमात्र शिशु नोड मुक्त मण्ड मनोहरम । ताम्रास्य शुभरङ्ग पिन्छापुरविवर्जितम् ॥५॥ वो तु भक्ष्यार्थमत्यत रतौ श्रमपरायणौ । शिगोश्वञ्चपुटे भक्ष्य पितो च पुन पुन १६॥ अगेनागानि वाल्स्य घर्पयतो मुदान्वितौ । चुवती च मुख प्रेम्णा पलविका शिदो गुभम् ॥ वीक्ष्य प्रेमाद्भुत तत्र वारे घटक्योस्तदा । व्यासञ्चितातुर वाम मनसा रामचितयन् ।।८] तिरक्षामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिरायते । वि चित्र य मनुष्याणा रोवाफ-मभीप्यताम् |||| ।

·४ २५ श्रीमद्देनीमागको महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय किमेतौ चटको चाम्य विवाह मुसमाधनम् । निरच्य मुखिनो स्याता दृष्ट्वा वध्वा मुग शुभम् ॥ अथवा वाधये प्राप्त परिचयां करिष्यति । पुत्र परमपमिष्ट पुण्याथं कलनिकयो ॥११॥ अयिवाऽथवा द्रय पिनरी तर्पयिष्यनि । अथवा प्रेतकार्याणि करिप्यति यथाविधि ॥१२सा अथवा कि गयाबाद गत्वा मवितरिष्यनि । नीलोत्सगं च विधिवत्तकरिष्यति बालक ||१३|| ससारैऽन ममाख्यात मुखानामुत्तम सुखम । पुत्रगावपरिप्वगो लाउन च विशेपत ॥१४|| अपुनस्य गतिर्नास्ति स्वों नैव च नैव च । पुत्रादन्यतरनास्ति परलोक्स्य साधनम ||१५।। मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मगास्येपु नापितम । पुत्रवाम्बगमाप्नोति नापुतस्तु थचन ||१६|| दृश्यतेऽत्र ममथ तनानुमानन माध्यत । पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्य च शाश्वतम् ।।१७।। आतुरी मृत्युकारऽपि भूमिग्यागतो नर । राति मनसा चिंता दुखित पुत्रवजित ॥१८॥ घम मे विपुल गहे पात्राणि विविधानि च । मदिर सुदर चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यनि ।।१९।। मृत्युकाले मनम्तस्य टखन भ्रमने यन । अतोऽस्य दुर्गतिनून भ्रातचित्तस्य सर्वथा ॥२०॥ एव वहुविधा चिन्ता वा सत्यवतासुन । निश्वस्य बहुघा चोष्ण विमना सम्बभूव ह ॥२१॥ विचार्य मनमाऽत्यथ कृ वा मनसि निश्चयम । जगाम च तपस्ततु मेरपर्वतनिधौ ॥२२॥ मनमा चितयामास व देव ममुपास्मह । वरप्रदाननिपुण वाञ्छिनार्थप्रद तथा ॥२३॥ विष्णु रुद्र सुर-द्र वा ब्रह्माण वा दिवाकरम । गणेश कार्तिकेय च पावक वारुण तथा ॥२४॥ एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तम । यदृच्छया समायातो वीणापाणि समाहित ॥२५॥ त दृष्ट्वा परमश्रीतो क्याप सयवतीसुत । कृत्वाऽर्थ्यमासन दत्त्वा पप्रच्छ कुशल मुनिम् ।।२६॥ श्रुत्वाऽथ कुशल प्रश्न पपच्छ मुनिसत्तम । चिंतातुरोऽसि कस्मात्त्व द्वैपायन वदस्व मे ॥२७॥ व्यास उवाच अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुख मानसे तन । तदर्थं दुखितश्चाह चिंतयामि पुन पुन ॥२८|| तपसा तोपयाम्यद्य क देव वाछितार्थदम । इति चिंतातुरोऽस्म्यद्य त्वामह शरण गत ॥२९॥ सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्व कथयाशु कृपानिधे । क देव शरण यामि यो मे पुत्र प्रदास्यति ॥३०॥ सूत उवाच इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनि । उवाच परया प्रीत्या कृष्ण प्रति महामना |॥३१॥ नारद उवाच पारागर्य महाभाग यत्त्व पृच्छमि मामिह । तमवार्य पुरा पृष्ट पित्रा मे मधुसूदन ||३२|| ध्यानस्य च हरिं दृष्ट्वा पिता में विस्मय गत [ पर्यपृच्छत देवेश श्रीनाथ जगत पतिम् ॥३३॥ कौस्तुभोद्भामित दिव्य शखचक्रगदाधरम् । पीताम्बर चतुर्वाहु श्रीवत्साकितवषसम् ||३४|| ·कारण जगन्नाथ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ४ सर्वलोकाना देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगप्नायं तप्यमानं महत्तपः ।।३५।। ब्रह्मोवाच देवदेव भूतभव्यभवत्प्रभो। तपश्चरसि पस्मात्वं किं घ्यायमि जनार्दन ॥३६॥ विस्मयोऽयं ममात्ययं त्वं सर्वजगता प्रभु । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश विच निरमतः परम् ॥३७॥ त्वन्नाभिकमलाज्जात. कर्ताहिमसिलस्य ह । त्वत्त. कोऽप्यधियोऽस्त्यत्र तं देवं हि मापते ॥३८॥ जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् । वर्ता पालयिता हर्ता समयः सर्यवार्ययर ॥३९॥ इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिद जगत् । हर. सहरते पाले सोऽपि ते वपने सदा ॥४०॥ सूर्यो भ्रमति पापारी वायुति शुभाशुभ. । अग्निस्तपति पर्जन्यो पर्वतीस वदासया ॥१॥ त्वं तु ध्यायसि कं देव संसयोऽयं महान्मम । स्वत. पर न पश्यामि देवं यै भुयनामे ||२ यूपा त्या यमस्वाद्य भक्तोऽस्मि तय सुयत । महता ने गोप्यं हिप्राय.पिविदिति स्मृति ॥४३॥ तमृत्या वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् । शृणुष्वरमना ब्रह्मस्त्या प्रयोमि मनोगतम् ||४|| यद्यपि त्या शिमा पस्थितिगृष्टयतारणम् । ते जानति जना. सर्वे गदेवागुरमानु. ४५|| सप्टा वं पालरशाह हर. सहारसार वा गम येति यत रियो पारगं rel ·२७ च श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ५ हयाननोऽह परिकीर्तितश्च प्रत्यक्षमेतत्तव लोक्कत । विडवनेय किल लोकमध्ये कथ भवेदात्मपरो यदि स्यात् ॥६०॥ तस्मान्नाह स्वतत्रोऽस्मि शक्त्यधीनोऽस्मि सर्वथा । तामेव शक्ति सतत घ्यायामि निरतरम् ॥६१॥ नात परतर किचिज्जानामि कमलोद्भव । नारद उवाच इत्युक्त विष्णुना तेन पायोनेस्तु सन्निधौ ॥६२|| तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथव मुनिपुगव । तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्याप्तिहेतवे ॥६३।। असशय हृदभोजे भज देवीपदावुजम् । सर्व दास्यति सा देवी यद्यदिष्ट भवेत्तव ॥६४॥ सूत उवाच नारदेनवमुक्तस्तु व्यास सत्यवतीसुत । देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययो गिरो ॥६५॥ इति श्रीदेवीमागरते महापुराणे प्रथमस्कधे चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः ऋपय ऊचुः सूतास्माक मन काम मग्न सशयसागरे । यथोक्त महदाश्चयं जगद्विस्मयकारकम् ॥ १ ॥ यन्मूर्द्धा माधवस्यापि गतो देहात्पुन परम । हयग्रीवस्ततो जात सर्वकर्ता जनार्दन ॥ २ ॥ वेदोऽपि स्तौति य नित्य देवा सर्वे यदाश्रया । आदिदेवो जगनाथ सर्वकारणकारण ॥ ३ ॥ तस्यापि वदन छिन देवयोगात्कथ तदा । तत्सर्वं कथयाशु त्व विस्तरेण महामते ॥ ४ ॥ सूत उवाच शृण्वतु मुनय सर्वे सावधाना समतत । चरित देवदेवस्य विष्णा पर्मतेजस ॥५॥ कदाचिद्दारुण युद्ध कृत्वा देव सनातन । दशवर्पसहस्राणि परिश्रातो जनार्दन ॥ ६ ॥ समे देशे शुभे स्याने कृत्वा पद्मासन विभु । अवलव्य धनु सज्य कठदेशे घरास्थितम् ॥ ७ ॥ दत्त्वा भार धनुष्कोट्या निद्रामाप रमापति । श्रातत्वाद्देवयोगाच्च जातस्तत्रातिनिद्रित ॥ ८ ॥ तदा कालेन कियता देवा सर्वे सवासवा । ब्रह्मेशसहिता सर्वे यज्ञ कतुं समुद्यता ॥ ९ ॥ गता सर्वेऽथ वकुठ द्रष्टु देव जनार्दनम् । देवकार्यार्थसिद्धयर्थ मखानामधिप प्रभुम् ॥१०॥ अदृष्ट्वा तु तदा तत्र ज्ञानदृष्टया विलोक्य ते । यत्रास्ते भगवान्विष्णुर्जग्मुस्तत्र तदा सुरा ॥११॥ ददृशुस्ते तदेशान योगनिद्रावश गतम् । विचेतन विभु विष्णु तत्रासाचक्रिरे सुरा ॥१२॥ स्थितेषु सर्वदेवेषु निद्रासुप्ते जगत्पती | चितामापु सुरा सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमा ॥१३॥ ।

·२८ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ५ तानुवाच तत शक्र किं कर्तव्य सुरोत्तमा ! निद्राभग कथ कार्यश्चितयतु सुरोत्तमा ॥१४|| तमुवाच तदा शभुनिद्राभगेऽस्ति दूपणम् । कायं चैव प्रकर्तव्य यज्ञस्य सुरसत्तमा ||१५|| उत्पादिता तदा वम्री ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तया भक्षयितु तत्र धनुषोऽग्न धरास्थितम् ॥१६॥ भक्षितेऽग्रे तदाऽनिम्न गमिष्यति शरासनम् । तदा निद्राविमुक्तोऽसौ देवदेवो भविष्यति ॥१७॥ देवकार्य तदा सर्व भविष्यति न संशय । स वनी सदिदशाथ देवदेव सनातन ॥१८॥ तमुवाच तदा वम्री देवदेवस्य मापत । निद्राभग कथ कार्यो देवस्य जगता गुरो ॥१९॥ निद्राभग क्थाछेदो दपत्यो प्रीतिभेदनम | शिशुमातृविभेदश्च ब्रह्महत्यामम स्मृतम् ॥२०॥ तत्कथ देवदेवस्य करोमि सुखनाशनम । किं फल भक्षणाद्देव येन पाप क्रोम्यहम् ॥२१॥ सर्व स्वार्थवशो लोक कुरते पातक क्लि । तस्मादह करिष्यामि स्वार्थमेव प्रभक्षणम् ॥२२॥ ब्रह्मोवाच तव भाग करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु । तेन त्व कुरु यायं नो विष्णु बोपय माचिरम् २३ होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिप्यनि । तत्ते भाग विजानीहि कुरु कार्य स्परान्विता ॥२४॥ सूत उवाच इत्युक्ता ब्रह्मणा वग्री धनुपोऽग्र त्यरान्विता । चसाद सस्थित भूमौ विमुना ज्या तदाऽभया ।। प्रत्यचाया विमुक्ताया मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा । शब्द समभवदघोरस्तेन प्रस्ता सुराग्नदा ||२६॥ ब्रह्माड क्षुभित सर्व वसुधा कपिता तदा । समुद्राच समुद्विग्नास्त्रेमुश्च जलगतव |॥२॥ वदुर्वातास्तथा चोग्रा पर्वताश्च घरपिरे । उल्लापाता महोत्पाता बभूवुई सराधिन ||२८ दिगो घोरत राश्वासन्सूर्योऽप्यस्तगतोऽभवत । चितामापु सुरा सर्वे कि भविष्यति दुदिौ ॥२९ एव चितयता तेषा मूर्या विष्णो मयुडर । गत समयुट स्वापि देवदयस्य तापा ||३०| अधरार तदा घोरे शाते अग्रहरी तदा । शिरोहीन गरीर तु दाते विग्गणम् ॥३१॥ दृष्ट्वा पवध विष्णोस्ते यिस्मिता सुररात्तमा । चितासागरमग्नाव रुष्टु गोरयशिता ॥३॥ हा नाथ विं प्रभो जातमत्यद्भुतममानुपम । यस मर्वदेवाना देवदेय मायेय पम्य दवस्य यया तेश्य शिरो हतम् । अच्छेयस्त्वमभेद्योऽमि प्रदाहोऽगि गवंश ||३४| एवगते त्वयि विभो मरिप्यति च देवता । योदशस्त्वयि न स्नह स्वार रामहे ॥३५॥ नाय विघ्न पृतो दत्यन यभनं घ राशरी | देवरेव पृत रम्य दूपा प रमापो ॥२६॥ पराधीना मुरा गयें वि दुर्म र बजाम प । परण व देयेर गुराया मृतिगाम् ॥३॥ न चंपा गात्त्विको माया राजसीन पतामी। यया हिनं रिस्त मायगम्य जागुरो ३८|| दमानांस्वदा दा देवाश्मिरपुरोगमान् । यहस्पतिस्तदोवाप समयपपिसम ॥३॥ गुनाता || ·२९ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ५ रुदितेन महाभागा ऋदितन तथापि किम् । उपायश्चात्र कर्तव्य सर्वथा बुद्धिगोचर ॥४०॥ देव पुरुपकारश्च देवेशसदृशावुभौ । उपायश्च विधातव्यो देवात्फरति सर्वथा ॥४शा इन्द्र उवाच देवमेव पर मन्ये धिक्पोरुपमनर्थकम् । विष्णोरपि शिरस्छिन सुराणा चव पश्यताम् ४२॥ ब्रह्मोवाच अवश्यमेव भोक्तव्य कालेनापादित च यत् । शुभ वाप्यशुभ वापि देव कोऽतिक्रमेत्पुन ॥४३॥ देहवान्सुखदुःखाना भोक्ता नेवार सशय । यथा कारवशात्कृत्त शिरो मे शभुना पुरा ॥४४|| वर्थव लिंगपातश्च महादेवस्य शापत । तथवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाभमि ॥४५॥ सहनभगसप्राप्ति ख चव शचीपते । स्वर्गाद्भशस्तथा वास कमो मानस सरे ॥४६॥ एते दु खस्य भोक्तार वेन दुख न भुज्यते । ससारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोक त्यजतु वै॥ चिंतयतु महामाया विद्यादेवी सनातनीम । सा विधास्यति न कार्य निर्गुणा प्रकृति परा ॥ ब्रह्मविद्या जगद्धात्री सर्वेपा जननी तथा । यया सर्वमिद व्यास त्रैलोक्य सचराचरम् ॥४९|| सूत उवाच इत्युक्त्वा वै सुरान वैधा निगमानादिदेश ह । देहयुक्तान्स्थितानने सुरकार्यार्थसिद्धय ॥५०॥ ब्रह्मोवाच स्तुवतु परमा दवी ब्रह्मविद्या सनातनीम् । गूढाङ्गी च महामाया सर्वकार्यार्थसाधनीम् ।।५१॥ तच्छ्रुत्वा वचन तस्य वेदा सर्वाङ्गसुन्दरा | तुष्टुवुर्ज्ञानगम्या ता महामाया जगत्स्थिताम् ॥५२॥ वेदा ऊचुः नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे । निर्गुणे सर्वभूतेशि मात शकरकामदे ॥५३॥ त्व भूमि सर्वभूताना प्राण प्राणवता तथा। धी श्री काति क्षमा शाति श्रद्धा मेधा धृति स्मृनि ॥५४॥ त्वमुदगीथेऽर्धमानाऽसि गायत्री व्याहृतिस्तथा । जया च विजया धात्री लज्जा कीर्ति स्पृहा दया ।। त्वा सस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयस विधानदया दयारसयुता जननी जनानाम् । विद्या शिवा सकललोकहिता वरेण्या वाग्बीजवासनिपुणा भवनाशीम् ॥५६॥ ब्रह्मा शौरिसहस्रनेत्रवाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथा । ते त्वत्कृता सति ततो न मुरया माता यतस्त्व स्थिरजगमानाम् ॥५७|| सकलभुवनमैतवर्तुकामा यदा त्व सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान । स्थितिल्यजनन ते कारयस्येक्स्पा न खलु तव क्यचिद्देवि ससारलेश ॥५८|| ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ५ म ते रूपं वेत्तु सकलभुवने कोऽपि निपुणोन नाम्नां संख्या ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः । यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु मरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः ॥५९) न देवानां मध्ये भगवति तवानंतविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनकासि जननी । कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम् ॥६०॥ निरीहवासि त्वं निखिलजगता कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति । कथंकारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुणप्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम् ॥६१॥ न कि जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनं शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिपसि शक्ति मधुजितः । हरेः किंवा मात१रितततिरेपा बलवती भवत्याः पादाब्जे भजननिपुणे क्वास्ति दुरितम् ||६२|| उपेक्षा का चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा हरेनों नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् । महदुःख मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला न जानीमो मौलेविघटनविलंबः कथमभूत् {[६३|| ज्ञात्वा दोपं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किंवा विष्गावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते । विष्णोर्वा किं समरजनितः कोपवर्गोऽतिवेगाच्छेत्तु मातस्तव विलसितं नैव विद्योऽत्र भावम् ।।६४॥ किं वा दैत्यः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्भिर्भवत्या । अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीष भवानि द्रष्टुं किंवा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः ॥६५॥ सिंधोः पुत्र्या रोपिता किं त्वमाये कस्मादेना प्रेक्षसे नाथहोनाम् । क्षतव्यस्ते स्वाशजातापराधो व्युत्थाप्यनं मोदिता ता कुरुष्व ॥६६॥ एते सुरास्त्वा सततं नमति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः । शोकार्णवात्तारय देवि देवानुत्याप्य देवं सक्लाधिनाथम् ]]६७|| मूर्धागतः वाम्ब हरेर्न विग्रो नान्योऽस्त्युपाय. खलु जीवनेऽद्य । यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदाऽसि देवि ॥६८॥ सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी । प्रसन्ना परमा माया वेदैः सागश्च सामगः ॥६९|| तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्था शरीरिणी । देवान्प्रति सुसं. शब्दर्जनानंदवरी शुभा ॥७०|| मा कुरुध्वं सुराश्चिता स्वस्थास्तिष्ठंतु चामराः । स्तुताऽहं निगम. कामं सतुष्टाऽस्मि न संशयः ॥ यः पुमान्मानुषे लोके स्तोत्येता मामकी स्तुतिम् । पठिप्यति सदा भक्तया सर्वानामानवाप्नुयात् ।। शृणोति वा स्तोत्रमिदं मर्दीयं भक्तचा निकाल सततं नरो यः । स भवेत्सुसी च वेदोक्तमतन्ननु वेदतुल्यम् ॥७३॥ शृण्वंतु वारणं चाद्य यद्गतं वदनं हरे । अकारणं वयं यायं संसारेऽत्र भविष्यति }}७४|| विमुक्तदुखः

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ५
उदघेस्तनया विष्णु सस्थितामतिके प्रियाम् । जहास वदन वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम् ॥७॥
तया ज्ञात हरिन क्थ मा हसति प्रभु । विरूप हरिणा दृष्ट मुख मे केन हेतुना ||७६||
विनापि कारणेनाद्य कथ हास्यस्य सम्भव | सपत्नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवणिनी ७७||
तत कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा ! तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत ||७८||
पेनचित्काल्योगेन देवकार्यार्थसिद्धये । प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेतिदारुणा ॥७९॥
तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशय तदा । शनकै समुवाचेदमिद पततु ते शिर ॥८०॥
स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्वालयोगाद्विनिर्गत । अविचार्य तदा दत शाप स्वसुखनाशन ॥८॥
सपत्नीसम्भव दुख वैधव्यादधिक त्विति । विचिंत्य मनसेत्युक्त तामसी शक्तियोगत ||८२॥
बनृत साहस माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौच निदयत्व च स्त्रीणा दोपा स्वभावजा ॥८॥
सशीपं वासुदेव त करोम्यद्य यथा पुरा । शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्न लवणावुधौ ||४||
अयच्च कारण किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमा । भवता च महत्कार्य भविष्यति न सशय ॥८५||
पुरा दैत्यो महावाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुत । तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम ॥८६॥
जपनेकाक्षर मत्र मायावीजात्मक मम । निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवजित ॥८७||
घ्यायन्मा तामसी शक्ति सर्वभूपणभूपिताम् । एव वर्षसहस्र च तपश्चक्रेऽतिदारुणम् ॥८८॥
तदाह तामस रूप कृत्वा तत्र समागता । दर्शने पुरतस्तस्य ध्यात ततेन यादृशम् ॥८९॥
सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोच दयान्विता | वर ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत ॥१०॥
इति श्रुत्वा वचो देव्या दानव प्रेमपूरित । प्रदक्षिणा प्रणाम च चकार त्वरितस्तदा ।।९१॥
दवा स्प मदीय स प्रेमोत्फुल्लविगेचन । हश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मा तदा ||९२।।
हयग्रीव उवाच
नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि | भत्तानुग्रहचतुरे कामद मोपदे शिवे ॥१३॥
धराम्बुज पवनसपञ्चाना पारणम | त्व गघरसस्पाणा कारण स्पर्शशब्दयो ॥९४||
घ्राण प रसना चसुस्त्वक्योमिद्रियाणि च । द्रियाणि चा यानि त्वत्त सर्व महेश्वरि ॥१५॥
श्रीदेव्युवाच
तिऽभीष्ट वर यूहि वाछिन यद्ददामि तन | परितुष्टाऽस्मि ननधाते तपमा चाद्भुतन च ॥९६||
हयप्राय उवाच
पया में मग्प मातनं भरत्तत्तया कुर । नवयममरो यागी तथाऽजेय मुरामुरे ॥९७||
श्रीदेव्युवाच
जातस्य हि ध्रुव मयुध्रुव जम मृतस्य च । मर्यादा पेटली सेरे भवैच्च पथम रया ॥९८॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ६ एव व निश्चय कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम । वर वरय चेष्ट ते विचार्य मनसा किल ॥९९|| हयग्रीव उवाच ह्यग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके । इति मे वाछित काम पूरयस्व मनोगतम् ॥१००। ओदेव्युवाच गृह गच्छ महाभाग कुरु राज्य यथासुखम् । हयग्रीवादृते मृत्युनं ते नून भविष्यति ॥१०१॥ इति दत्त्वा वर तस्मा अतर्धान गता तथा । मुद परमिका प्राप्य सोपि स्वभवन गत ॥१०२॥ स पीडयति दुष्टात्मा मुनीन्वेदाश्च सर्वश । न कोऽपि विद्यते तस्य हताऽद्य भुवननये ॥१०३॥ तस्माच्छोष हयस्यास्य समुद्धृत्य मनोहरम । देहान विशिरो विष्णोस्त्वष्टा सयोजयिष्यति १०४॥ ह्यग्नीवोऽथ भगवाहनिप्यति तमासुरम । पापिष्ठ दानव क्रूर देवाना हितकाम्यया ॥१०५॥ सूत उवाच एव सुरास्तदाभाप्य शर्वाणी विरराम ह । देवास्तदातिसतुष्टास्तमूचुर्देवशिल्पिनम ॥१०६॥ देवा ऊचु कुरु कार्य सुराणा वै विष्णो शीर्षाभियोजनम् । दानवप्रवर दैत्य हयग्रीवो हनिष्यति ॥१०७॥ सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तैपा त्वष्टा चातित्वरान्वित । वाजिशीपं चकर्ताशु खड्गेन सुरसन्निधौ ॥१०८॥ विष्णो शरीर तेनाशु योजित वाजिमस्तकम । हयग्रीवो हरिर्जातो महामायाप्रसादत ॥१०९॥ क्यिता तन कारेन दानवो मददर्पित । निहतस्तरसा सस्ये दवाना रिपुरोजसा ॥११०॥ य इद शुभमाख्यान शृण्वन्ति भुवि मानवा । सर्वदु खविनिर्मुक्तास्ते भवति न सशय ॥१११॥ महामायाचरित्रच पवित्र पापनाशनम । पटता शृण्वता चैव सर्वसपत्तिकारकम् ॥११२॥ इति श्रीदीमागवते प्रथमस्कधे हयग्रीवावतारकथन नाम पशमोऽध्याय ॥ ५ ॥ अथ पष्ठोऽध्यायः ऋपय ऊचुः सौम्य यच्च त्वया प्रोक्त शौरयुद्ध महार्णव | मधुवंटभयो पचवर्पसहह्मकम् ॥ १ यस्मात्ती दानयो जाती तम्मिमेवाणव जर । महावीर्यो मुदुर्जयो ॥२॥ पप सावगुरो जानो का हतो। ताचक्ष्व परमाइतम ॥ ३ ॥ धातुकामा वय सर्वे 1 } देवाच्चाव तथा मेंण राह सयोगा औवति पाय गर जाति विunt + । विमेन राह सो ·३ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ६ न तेपा सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः । पशुभिस्ते समा ज्ञेया येपा न श्रवणादरः ॥७॥ मृगाद्याः पशवः केचिज्जानंति श्रावणं सुखम् । अश्रोत्रा. फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः ||८|| पंचानामिद्रियाणा चे शुभे श्रवणदर्शने । श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरंजनम् ॥९॥ श्रवणं त्रिविघं प्रोक्तं सात्त्विक राजसं तथा । तामसं च महाभागा सुजोक्तं निश्चयान्वितम् १०॥ सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् । तामसं युद्धवार्ता च परदोपप्रकाशनम् ॥१२॥ सात्त्विक विविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्भिश्च पण्डित. । उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाघममित्युत ॥१२॥ उत्तम मोक्षफ्लदं स्वर्गदं मध्यमं तथा । अधम भोगदं प्रोक्तं निर्णाय विदितं बुध. ॥१३॥ साहित्यं चंय त्रिदिर्घ स्वीयाया चोतमं स्मृतम् । मध्यमं वारयोपाया परोढाया तथाऽधमम् ॥१४॥ तामसं विविधं ज्ञेयं विद्भि. शास्त्रदर्शिभिः । आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम् ॥१५॥ मध्यमं चापि विद्वेषात्पाडवाना तथारिभि । अधम निनिमित्त तु विवादे कलहे तथा ||१६|| तदन श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते । बुद्धिप्रवर्धन पुण्य तत पापप्रणाशनम् ॥१७॥ तदाख्याहि महाबुद्धे क्या पौराणिको शुभाम् । श्रुता द्वैपायनात्सूर्व सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम् ॥१८॥ सूत उवाच यूयं धन्या महाभागा धन्योऽह पृथिवीतले । येषा अवगवुद्धिश्च ममापि कयने किल ||१९|| पुरा चार्णवे जाते विलीने भुवनप्रये । शेपपयंक्सुप्ते च देवदेवे जनार्दने ॥२०॥ विष्णुवर्णमलोद्भूती दानवो मधुवटभो । महागलो च तो दैत्यो विवृद्धी सागरे जले ॥२१॥ मोहमानी स्थिती तत्र विचरतावितस्ततः । तावेक्दा महाकायो पीडासक्तो महार्णवे ॥२२॥ चितामवास्तुश्चिने भातराविव सस्थिती । नाकारण भवेत्वार्य सर्वपा परपरा ॥२३॥ जाधेयं तु विनाधार न तिष्ठति यथचन । आयाराधेयभावस्तु भानि नो चित्तगोचरः ॥२४॥ फ्र निष्टति जल चेद मुसम्प मुविम्वरम् । येन सृष्ट क्य जात मग्नावावाअले स्थिती ॥२५॥ आवा वा वयमुत्पनो केन बोत्पादितावुभौ । पितरो क्वति विज्ञान नास्तिकाम तथावयो. ॥२६॥ सूत उवाच एवं भागयमानो तो जग्मतुर्न चिनिश्रयम् । उवाच कंटभस्तत्र मधु पाप स्थित जले ॥२॥ पैटभ उवाच मो यामा सलिले म्यातुं गनिमहायगा । पतंने भावरचा कारण या हि मे मना ॥२८॥ तसा तमिदं तार तदाधार च नितिमा एप परमा देवी कारण म तपारयो. ॥२२॥ एवं नियमानो तो चिताविष्टो पदागुरौ । नागसेचन तान्या वालीजं मुमनोहम् ॥३०॥ रही पनगाया सन्याम्यागो दुइ वृन । तदा गोदामनी दृष्टा ताम्या मे चोरियता गुमा ।।

·३१ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ७ ताम्या विचारितं तत्र मंत्रोऽयं नात्र संशयः । तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुण किल ॥३२॥ निराहारी जितात्मानौ तन्मनस्नो समाहितौ । बभूवतुविचित्यैवं जपध्यानपरायणी ॥३३॥ एवं वर्षसहस्रं तु ताम्या तप्तं महत्तपः । प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः ॥३४॥ सिनो तो दानवी दृष्ट्वा तपमे वृतनिश्चयो । तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी ॥३५॥ वरं पां याछित दैत्यो ब्रूतं परमसंमतम् । ददामि परितुष्टाऽस्मि युवयोस्तपसा क्लि !!३६|| सूत उवाच इति श्रुत्वा तु ता वाणी दानवा चतुस्तदा । स्वच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुनते ॥३७॥ वागुवाच वारितं मरण देन्यो भवेटा मत्प्रसादतः । अजेयो देवदैत्यश्च भ्रातरी नार मंशयः ॥३८॥ सूत उवाच ति दतवरी दट्या दानयो मददर्पितो । चतुः सागर ग्रीडा यादोगणसमन्विती ॥३९॥ पालेन रियता विप्रा दानयाभ्या यदृच्छया । दृष्ट. प्रजापतिम्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः ॥४०॥ दृष्ट्वा तु मुदितावास्ता युद्धगामी महावली । तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नो देहि सुनत ॥४१॥ नोत्पमं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् । यदि त्वं निर्बलश्वासि वय योग्यं शुभमासनम् ४२॥ पोरभोग्यमिदं स्थानं यात गेऽनि त्यजागु ये । तयोरिति वचः श्रुत्वा चितामाप प्रजापतिः ।।४३।। वा परितो वोगे पि परोमीति तापगः । चिताविष्टस्तदा तम्यो चितयन्मनमा तदा ॥४४॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे प्रथमवंधे पष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः - ·श्रीमद्देवीमागते महापुरागे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ७ अन्तर्यामिनमेया मन् वासुदेव जगत्पते । दुष्टारिनारानकाग्रचित्त चक्रगदाधर ॥९॥ सर्वज्ञ सर्वरोकेश सर्वशक्तिसमन्वित । उत्तिष्टोत्तिष्ठ देवेश दु खनाशन पाहि माम् ॥१०॥ विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन | जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यनकारक ||११|| इमो दैत्यो महाराज तुकामौ मदोद्धतौ । न जानास्यसिलाधार कय मा सकटे गतम् ॥१२॥ उपेक्षसेऽतिदु सात यदि मा शरण गतम् । पालकत्व महाविष्णो निराधार भवेत्तत ॥१३॥ एव स्तुतोऽपि भगवान बुवोध यदा हरि । योगनिद्राममाक्रातस्तदा ब्रह्मा ह्यचिंतयत् ॥१४|| नून शनिममा सानो विष्णुनिद्रावश गत । जजागार न धर्मात्मा किं करोम्पद्य दु खित. ॥१५॥ हतुकामावुभौ प्राप्ती दानवी मदविती । किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचिन् । इति सचित्य मनपा निश्चय प्रतिपद्य च | तुष्टाव योगनिद्रा तामेकाग्रहृदयस्थित ॥१७॥ विचार्य मनमाऽप्येव शक्तिमें रक्षणे क्षमा । यया ह्यचेतनो विष्णु कृतोऽस्ति स्पदजित ||१८|| व्यसुर्यथा न जानाति गुणान्छ दादिकानिह । तथा हरिन जानाति निद्रामोलितलोचन ॥१९॥ न जहाति यतो निद्रा बहुधा सस्तुतोऽप्यनौ । मन्ये नास्य वशे निदा निद्रयाऽय वशीकृत ॥२०॥ यो यस्य वशमापन स तस्य किंकर किल । तस्माच्च योगनिद्रेय स्वामिनी मापतेर्हरे ॥२१॥ सिंधुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृत । नून जगदिद सर्व भगवत्या वशीकृतम् ॥२२॥ अह विष्णुस्तथा शम्भु सावित्री च रमाप्युमा । सर्वे वय वशे यस्या नात्र किंचिद्विचारणा ॥२३॥ हरिरप्यवश होते यथाऽन्य प्राकतो जन । ययाभिभूत का वार्ता किलान्येपा महात्मनाम् २४॥ स्तोम्यद्य योगनिद्रा वै यया मुक्तो जनार्दन । घटयिप्पति युद्ध च वासुदेव सनातन ॥२५॥ इति कृत्वा मनि ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा । तुष्टाव योगनिद्रा ता विष्णोरगेषु सस्थिताम् ।।२६॥ ब्रह्मोवाच देवि (वमन्य जगत किल कारण हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्प । यद्विप्गुरप्यपिल्लोविवेक्का निद्रावर्श गमित पुरुषोत्तमोऽद्य ॥२७) को वेद ते जननि माहविलासलीरा मूढोऽस्म्यह हरिरय विवशश्च गर्ने । ईदृक्श्या सरलभूतमनोनिवाम विद्वत्तमो वित्रुपकोटिषु निणाया ॥२८॥ सास्या वदति पुरुष प्रकृति च या ता चैतन्यभावरहिता जगतश्च कीम् । किं तादृशाऽसि क्थमन जगनिवासवेतन्यताविरहितो विहिनस्त्वयाऽय ||२९|| नाट्य तनोपि सगुणा विविधप्रकार नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्याति या मुनिगगा नियत त्रिकाल मध्येनि नाम परिकल्प्य गुणान्भवानि ॥३०॥ बुद्धिर्हि वोधकरणा जगता सदा त्व श्रीवासि देवि सतत सुखदा सुराणाम् ।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ७ कोतिस्तथा मतिमृतौ किल कातिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मात ॥३१॥ नात पर किल वितर्कशते प्रमाण प्राप्त मया यदिह दु खगति गतेन । त्व चात्र सर्वजगता जननीति सत्य निद्रालुता वितरता हरिणाऽत्र दृष्टम् ॥३२॥ त्व देवि वेदविदुपामपि दुर्विभाव्या वदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुःवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकल तव कार्यमेतत् ॥३३॥ कस्ते चरित्रमखिल भुवि वेद धीमान्नाह हरिन च भवो न सुरास्तथाऽन्ये । ज्ञातु क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके ॥३४॥ यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवति सतत मखभागधेय देवास्त्वमेव विबुधैप्वपि वृत्तिदाऽसि ॥३५॥ त्राता वय भगवति प्रथम त्वया दै देवारिसभवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरण गतोऽस्मि घोर निरीक्ष्य मधुना सह बैटभ च ॥३६॥ नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दु खमेतज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टि । मुचादिदेवमना जहि दानवेंद्रौ यद्रोचते तव कुरुष्व महानुभावे ॥३७॥ जानति ये न तव देवि पर प्रभाव ध्यायति ते हरिहरावपि मदचित्ता । ज्ञात मयाऽद्य जननि प्रकट प्रमाण यद्विष्णुरस्यतितरा विवशोऽथ शेते ॥३८॥ सिन्धूद्धवापि न हरि प्रतिबोधितु वै शक्ता पति तव वशानुगमद्य शक्त्या । मये त्वया भगवति प्रसभ रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतव ||३९|| धन्यास्त एव भुवि भतिपरास्तवाघ्री त्यक्त्वाऽन्यदवभजन त्वयि लीनभावा । कुर्वति देवि भजन सकल निकाम ज्ञात्वा समस्तजननी किल कामधेनुम् ।।४०॥ धीकातिकोतिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहत्य गत्ता क्व चाद्य । वदीकृतो हरिरसो ननु निद्रयाऽत्र दाक्रया तवैव भगवत्यतिमानवत्या ।।४।। स्व शक्तिरेव जगतामसिलप्रभावा त्वनिर्मित च सक्ल सलु भावमात्रम् । रव प्रीटमे निजविनिर्मितमोहजाले नाटये यथा विहरते स्ववृतो नटो 4॥४२॥ विपुस्त्वया प्रकटित प्रथम युगादी दत्ता च शक्तिरमला खलु पाल्नाय । पात च सर्वमरािल विवोकृतोऽद्य यद्रोचते तव तथाऽम्ब करोपि नूनम् ॥४३॥ सृष्टान मा भगवति प्रविनाशितु चेन्नेच्छास्ति ते कुरु दया परिहत्य मौनम् । यस्मादिमा प्रवटितो ति काररूपो यद्वा भवानि ह्रसितु नु विमिच्छसे माम् ||४|| शात मया तव विचेष्टितम द्रुत वै वृत्वाऽखिल जगदिद रमसे स्वतत्रा ।

·श्रीमावीमागरते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ८ लीन करोपि सकल बिल मा तथंव हतुं त्वमिच्छसि भवानि विमा चित्रम् ॥४५॥ कामं पुरुष वधमद्य मर्मव मात, स न मै मरणज जगदम्बिकेऽत्र । वर्ता स्वयंव विहित प्रथम स चाय दत्याहतोग्य मृत इत्ययसो गरिएम् ॥४६|| उत्तिष्ठ देवि कुर रूपमिहाद्भुत त्वं मा वा विमौ जहि यथेच्छसि वाललोले । नौचेत्प्रयोधय हरि निहनेदिमो यस्त्वत्साध्यमेतदखिल क्लि कार्यजानम् ॥४७॥ सूत उवाच एव स्तुता तदा देवी तामगी तत्र वेधसा । नि सृत्य हरिदेहातु सस्थिता पार्श्वनस्तदा ॥४८॥ त्यस्त्वाऽगानि च सर्वाणि विष्णोरतुउनेजस । निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा ॥४९॥ विस्पदिनशरीरोमो यदा जातो जनार्दन । धाता परमित्रा प्राप्तो मुद दृष्ट्वा हरि तत ॥५०॥ इति श्रीदेवीभागरत महापुराणे प्रथमस्कन्धे विष्णुप्रयोघो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः ऋपय ऊचुः सदेहोऽन महाभाग क्थाया तु महाद्भुत । वेदशास्त्रपुराणश्च निश्चित तु सदा बुधै ॥ १ ॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा सनातना । न त परतर किंचिद्ब्रह्माण्डऽस्मिन्महामते ॥२॥ ग्रह्मा सृजति लोकान् विष्णु पात्यखिल जगत् । रुद्र सहरते काले अय एतेऽन्न कारणम् ॥ ३ ॥ एका मूर्तिस्त्रयो दवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा । रज सत्त्वतमोभिश्च सयुता कार्यकारका ॥४॥ तेपा मध्ये हरि श्रेष्ठो माधव पुरुषोत्तम । आदिदवो जगनाथ समर्थ सर्वकर्मसु ॥५॥ नान्य कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतजस । स कथ स्वापित स्वामी विवशो योगमायया ॥ ६ ॥ क्व गत तस्य विज्ञान जीवतवेष्टित कुत । सदहाऽय महाभाग कथयस्व यथाशुभम् ।। ७ ।। का सा शक्ति पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजित प्रभु । कुतो जाता कथ शक्ता का शनिबंद सुव्रत ॥ ८॥ यस्तु सर्वेश्वरी विष्णुर्वासुदेवो जगद्गुर । परमात्मा परानन्द सच्चिदानन्दविग्रह ॥ ९॥ सर्वकृत्सवभृत्लष्टा विरज सर्वग शुचि । स कय निद्रया नीत परत परात्पर ॥१०॥ एतदाचर्यभूतो हि सन्दही न परतप । चिंधि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते ॥११॥ सूत उवाच क. सन्देह भिनत्त्येन त्रैलोक्ये सराचरे । मुह्यति मुनय काम ब्रह्मपुत्रा सनातना ।।१२।। कपिलश्वेद प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमा । किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने ॥१३॥ देवेषु विष्णु कथित सर्वग सर्वपालक । यतो विराडिद सर्वमुत्पन सचराचरम् ||१४|| नारद

·श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ९
३९
पडिता स्वोदरायं वै पाखडानि पृथक्पृथए । प्रवर्तयति वग्निा प्रेरिता मदचेतन ॥४३॥
कलावस्मिन्महाभाग नानाभेदसमुत्थिता । नान्ये युगे नया धर्मा वेदवाह्या क्यचन ॥४४॥
विष्णुधरत्यसावुन तमो वीण्यनेकश । ब्रह्मा हरस्नयो दवा ध्यायत वमपि ध्रुवम् ॥४५||
कामयाना सदा काम ते प्रय सदैव हि । यति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वरा ||४||
ते वै शनि परा देवी ब्रह्मास्या परमात्मिकाम् | ध्यायति मनमा नित्य नित्या मत्वा सनातनीम् ४७॥
तस्माच्छक्ति सदा सेव्या विद्वद्भि कृतनिश्चय । निश्रय सर्वशास्त्राणा ज्ञातव्यो मुनिसत्तमा ॥४८॥
कृष्णाच्छुत मया चतत्तेन ज्ञात तु नारदात् । पितु सकाशात्तेनापि ब्रह्मणा विष्णुवाश्यत ||४९||
न श्रोतव्य न मत यमन्येपा वचन बुधै । शक्तिरेव सदा सेव्या विद्वद्भि कृतनिश्चयै ॥५०॥
प्रत्यक्षमपि द्रष्टव्यमशक्तम्य विचेष्टितम् । अत्त सर्वेषु भूतेषु ज्ञात या शक्तिरव हि ॥५१॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्वन्धेऽष्टमोऽध्याय ॥ ८ ॥
अथ नवमोऽध्यायः
सूत उवाच
यदा विनिर्गता निद्रा दहात्तस्य जगद्गुरा । नत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरस ॥१॥
नि सृत्य गगने तस्थौ तामसी शक्तिमत्तमा । उदतिष्ठजनगनाथो जृम्भमाण पुन पुन ॥२॥
तदाऽपश्यस्थित तत्र भयरस्त प्रजापतिम । उवाच च महातेजा मेधगभीरया गिरा ॥३॥
विष्णरुवाच
क्मिागतोऽसि भगवस्तपस्त्यवान पद्मज । कस्माञ्चितातुरोऽसि व भयाकुलितमानस ॥४॥
ब्रह्मोवाच
त्वत्कर्णमठजो देव देत्यो च मधुकैटभी । हतु मा ममुगयाती घोररूपी महाबली ॥५॥
भयातयो समायातस्त्वत्समीप जगत्पते । त्राहि मा वासुदेवाय भयत्रस्त विचेतनम् ॥६॥
विष्णुरुवाच
तिष्ठाद्य निर्भयो जातस्तो हनिष्याम्यह किल । युद्धायाजग्मतुमूटौ मत्समोप गतायुपो !७]]
सूत उवाच
एव वदति देवेशे दानवी
महागलो । विचिन्ववानावज चोभौ सप्राप्तौ मदगवितो ॥८॥
निराधारी जले तत्र सस्थिती विगतज्वरौ । तावूचतुर्मदोन्मत्ती ब्रह्माण मुनिसप्तमा ||९||
परायित्वा समायात सन्निधावस्य किं तत । युद्ध कुरु हनिष्याव पश्यतोऽस्यैव सनियों ॥१०॥
पश्चादेन हनिष्याव सर्पभोगोपरि स्थितम् । त्वमद्य कुरु सग्राम दापोऽम्मोति च वा वद ॥१॥

·४१ श्रीमदेवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. ९ भगवत्या वरो दत्तस्तया सोऽपि च दुर्घट ! मरणंचेच्च्या काम दुखितोऽपिन वायति ||३५|| रोगग्रस्तोऽपि दोनोऽपि न मुमूर्षति कश्चन | कथं चेमौ मदोन्मत्तौ मर्तुकामौ भविष्यत |॥३६॥ नम्वद्य शरण यामि विद्या शक्ति सुकामदाम् । विना तया न सिद्धयन्ति कामा सम्यक्प्रसन्नया । एवं सचित्यमानस्तु गगने सस्थिता शिवाम् । अपश्यद्भगवान्विष्णुर्योगनिद्रा मनोहराम् ॥३८॥ कृताञ्जलिरमेयात्मा ता च तुष्टाव योगवित् । विनाशा तयोस्ता वरदा भुवनेश्वरीम् ॥३९॥ विष्णुरुवाच नमो देवि महामाये सृष्टिसहारकारिणि | अनादिनिधने चडि भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे ||४०॥ न ते रूप विजानामि सगुणं निर्गुण तथा । चरित्राणि कुतो देवि सख्यातीतानि यानि ते ॥४१॥ अनुभूतो मया तेऽद्य प्रभावश्चातिदुर्घट । यदह निद्रया लीन सजातोऽस्मि विचेतन ॥४२॥ ब्रह्मणा चातियत्नेन वोधितोऽपि पुन पुन । न प्रबुद्ध सर्वथाऽह सोचितपडिंद्रिय ॥४३॥ अचेनत्व सम्प्राप्त प्रभावात्तव चाम्बिके । त्वया मुक्त प्रबुद्धोऽह युद्धञ्च वहुधा कृतम् ॥४४|| थातोऽह न च तो थाती त्वया दत्तवरौ वरी । ब्रह्माण हतुमायाती दानवो मदगवितो ॥४५॥ आहूतौ च मया काम द्वन्द्वयुद्धाय मानदे । कृत युद्ध महाघोर मया ताभ्या महार्णवे ॥४६|| मरण वरदान ते ततो ज्ञात महाद्भुतम् । ज्ञात्वाह शरण प्राप्तस्त्वामद्य शरणप्रदाम् ॥४७॥ साहाय्य कुरु मे मात खिनोऽह युद्धकर्मणा । दृप्तौ तौ वरदानेन तव देवातिनाशने ॥४८॥ हतु मामुद्यतो पापी किं करोमि क्व यामि च । इत्युक्ता सा तदा देवी स्मितपूर्वभवाच ह ।।४९|| जगनाथ वासुदेव सनातनम् । देवदेव हरे विष्णो कुरु युद्ध पुन स्वयम् ॥५०॥ वयित्वा विमौ शूरी हतव्यों च विमोहितौ । मोहयिष्याम्यह नून दानवौ वक्रया दृशा ॥५१॥ जहि नारायणाशु त्व मम मायाविमोहितौ । तच्छ्रुत्वा वचन विष्णुस्तस्या प्रीतिरसान्वितम् ।। सग्रामस्थरमासाद्य तस्थौ तत्र महार्णवे । तदायातौ च तौ वीरौ युद्धकामी महाबली ॥५३|| वीक्ष्य विष्णु स्थित तत्र हर्षयुक्तो बभूवतु | तिष्ठ निष्ट महाकाय कुरु युद्ध चतुर्भुज ॥५४|| देवाधीनी विदित्वाऽद्य नून जयपराजयो । सवलो जयमाप्नोति देवाज्जयति दुर्बल ॥५५॥ सर्वथैव न कर्तव्यो हर्षशोको महात्मना । पुरा वै वहवो दैत्या जिता दानववैरिणा ॥५६|| अधुना चानयो सार्घ युध्यमान पराजित । सूत उवाच इत्युक्त्वा तौ महावाहू युद्धाय समुपस्थितौ ॥५७|| वीक्ष्य विष्णुर्जधानाशु मुष्टिनाद्भुतकर्मणा । तावप्यतिवलोन्मत्तो जघ्नतुर्मुष्टिना हरिम् ॥१८॥ एव जात ग्रुद्ध परमदारणम् । युध्यमानौ महावीर्यों दृष्ट्वा नारायणस्तदा ॥५९|| प्रणमन्त परस्पर

·३२
काम
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय ९
सूत उवाच
अपश्यत्सम्मुस दव्या कृत्वा दीना दृश हरि ।
वाक्ष्य तादृश विष्णु करुणारससयुतम ||६०॥
जहासातार ताम्राशी वीक्षमाणा तदासुरौ । तो जघान कटाक्षश्च कामवाणरिवापर ॥६१॥
मदस्मितयुत
प्रमभावयुतरनु । दृष्ट्वा मुमुहतु पापो देव्या वक्त विलोकयन् ॥६२॥
निगपमिति मवानी वामपाणातिपाडितो। वोक्षमाणौ स्थिती तन ता देवी विशदप्रभाम ॥
हरिणाऽपि च तटए दव्यास्तम चिकोपितम । माहिती तो परिज्ञाय भगवान्कायवित्तम ॥६४||
उवाच तो हसन रक्षण मघगम्भीरया गिरा | वर वरयता वीरौ युवयोर्योऽभिवाछित ॥६५॥
ददामि परमप्रीता युद्धेन युवयो किल । दानवा बहवो दृष्टा युध्यमाना मया पुरा ॥६६॥
युवयो सता योऽपि न दृष्टो न च वै श्रुत । तस्मात्तुष्टोऽस्मि काम वै निस्तुलेन बरेन च ॥६७||
भ्रातोश्च वाछित काम प्रयच्छामि महावी । तत्रुत्वा वचन विष्णो साभिमानी स्मरातुरौ ॥
सूत उवाच
यीक्षमाणौ महामाया जगदान दकारिणीम । तमूचतुश्च कामाती विष्णु कमललोचनो ॥६९॥
हरेऽनया च या या या स्व वि दातुमिहच्छसि । ददावतुल्य देवा दातारी नौ न याचकौ ||७०||
प्रार्यय न हृपीया मनोऽभिरपित वरम | तुष्टी स्वस्तर युद्धेन वासुदेवाद्भुतन च ॥७१।।
तयोस्तद्वचन श्रुत्वा प्रत्युवाच जाादी । भवतामद्य मे तुष्टो मम बघ्यावुभावपि ||७२॥
सूत उवाच
सन्न या यचा विष्णोनियो चातिविस्मिती । यचिताविति मवानो तस्थतु शोक्सयुती ।।७३||
विशार्य मनगा तो तु दानयो विष्णुमूचतु । प्रेभ्य रायं जगमय भूमि स्थविजिताम् ||४||
हरे यान्य वरा दनस्यया पूर्व जनार्दन । मत्यनागराि दवा दहि त वाछित वरम् ॥७॥
frh विपुर दा हनस्व गधुगूदन । वघ्यावावा तु भवत सत्यवाग्भव माधव ||७६॥
म्मा पर TT पिणम्नायुयाच हाहर । हम्पद्य वा महाभागौ निजले विपुरे स्थरे ||७७॥
गुपया दयया उर मृया.तिविस्तगै। दायामाम तो तत्र निर्जच जलोपरि ||८||
नारपत्र पायो पारि तिमी मुचनामिन । गत्यमामय भविष्यामि च या तया ॥७९॥
तगार यमनप्पं विगिस्य मनगा न तो । वर्धयामागाह योजना गहनाम् ॥८॥
भ'पादित पत्रे जपा पिम्मिती सदा । नी रादपा तत्र जपो परमादृते ॥८॥
पनि ना नि विना प्रमविया | जपनोपरि पगेन प्रकृष्टे शिरमी तयो ||८२॥
rai ना तो दानयो मासंग्भो । गागर गरगे प्यासनदाय मे मा नयो ॥८॥

·४३ श्रीमगीमागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १० मेदिनीति ततो जान नाम पृथ्ख्या ममनन । अभक्ष्या मृत्तिका तेन कारणेन मुनीश्वरा ॥८४|| इनि व कथित मयं यत्पृशोऽस्मि मुनिश्चितम् । महाविद्या महामाया सेवनीया मदा बुधं ॥ ८५।। बागध्या परमा गति मर्वेरपि सुरासुर । नान परतर किंचिदधिक नाननये ॥८॥ मत्य सत्य पुन मृत्य वेदशास्त्रार्थनिर्णय । पूजनीया परा शनिनिणा मगुणाऽथना ||८|| इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कंधे नवमोऽध्याय ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽध्यायः पय ऊचुः अनिष्टस गनाहार मूत पूर्व त्वया प्रोक्त व्यामेनामिततेजमा । कृ वा पुराणमखिल शुकायाध्यापित गुभम् ।।१।। च्यामेन तु तपस्तप्त्वा क्यमुत्पादित गुक । विम्नर ब्रूहि सकल यच्छ्रेत कृष्णतस्त्वया ॥२॥ सूत उवाच प्रवक्ष्यामि गुकोत्पत्ति व्यासात्मत्यवतीसुतात् । यथोत्पन शुक मामाद्योगिना प्रवरो मुनि ॥३॥ मेशृगे महारम्ये व्यास मत्यवतीसुन । तपश्चचार सोऽत्युन पुनाथ कृतनिश्चय ॥४॥ जपनेकाभर मत्र वाग्वीज नारदाच्छुतम | घ्यायन्परा महामाया पुत्रकामस्तपोनिधि ||५|| अनेर्भूमेस्तथा वायोरतरिक्षस्य चाप्ययम् । वोयण समित पुत्रो मम भूयादिति स्म ह ॥६॥ शनसवस्मर प्रभ । आराधयन्महादेव तथैव च सदाशिवम् ॥७॥ शक्ति सवन पूज्यति विचार्य च पुन पुन । अशक्तो निंद्यते लाके शक्तस्तु परिपूज्यते ||८|| यन पर्वतशृगे व कर्णिकारवनामृत । क्रीडति देवता सर्वे मुनयश्च तपोऽधिका ॥९॥ आदित्या वसवो रुद्रा मम्नश्वाश्विनौ तथा । वमति मुनया यत्र य चान्ये ब्रह्मवित्तमा ॥१०॥ तन हेमगिरे शृग सगीतध्वनिनादिते । तपश्चचार धर्मात्मा व्यास सत्यवतीसुत ॥११|| ततोऽम्य तेजसा व्याप्त विश्व सव चराचरम । अग्निवर्णा जटा जाता पाराशर्यस्य धीमत ॥१२॥ ततोऽम्य तेन आलभ्य भयमाप शचीपति | तुरामाह तदा दृष्ट्वा भयनस्त श्रमातुरम् ॥१३॥ उवाच भगवान् रुद्रो मघवत तथास्थितम् । मिंद्राद्य भीतोऽसि किं नु ख ते सुरेश्वर ॥१४॥ शंकर उवाच अमों नैव कर्तव्यस्तापसेषु क्दाचन । तपश्चरति मुनयो ज्ञात्वा मा शनिसयुतम् ॥१५॥ न त्वतेऽस्तिमिच्छति तापमा सर्वथैव हि । इत्युवचन शक्रस्तमुवाच वृपध्वनम् ॥१६॥ स्मात्तपस्यति ध्यास कोऽर्थस्तस्य मनोगत । शिव उवाच पाराशर्यस्तु पुनार्थी नपश्चरति दश्वरम ||१७|| ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ११ पूर्णवर्षयतं जातं ददाम्यद्य सुतं शुभम् । इत्युक्त्वा वासवं रुद्रो दयया मुदिताननः ॥१८|| सूत उवाच गत्वा पिसमीप तु तमुवाच जगद्गुरुः । उतिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः ॥१९॥ सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीतिकर्ता तवानघ. ! अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा ॥२०॥ भविष्यति गुण. पूर्ण. सात्त्विक. सत्यविक्रमः । तदाकर्ण्य वच. श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा ॥२१॥ सूत उवाच शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मन. । स गत्वाऽऽश्रमभेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः ॥२२॥ अरणीसहितं गुह्यं ममंथाग्नि चिकीर्षया । मंथनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिंताभरस्तदा ॥२३॥ प्रादुर्वभूव सहसा सुतोत्पत्तो महात्मन । मथानारणिसंयोगान्मंथनाच्च समुद्भव. ॥२४|| पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुखोद्भव. । पुत्रारणिस्तु व्याख्याता सा ममाद्य न विद्यते ॥२५॥ तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ना पतिव्रता । कथ करोमि काता च पादयो.शृंखलासमाम् ॥२६॥ पुनोत्पादनदक्षा च पानिव्रत्ये सदा स्थिताम् । पतिव्रताऽपि दक्षाऽपि रूपवत्यपि कामिनी ॥२७॥ सदा बंधनस्पा च स्वेच्छासुखविधायनी । शिवोऽपि पर्वते नित्य कामिनीपाशसंयुत. ॥२८॥ क्यं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिंतयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी ॥२९॥ प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । ता दृष्ट्वा चञ्चलापागी समीपस्था वराप्सराम् ॥३०॥ पञ्चचाणपरीतागस्तूर्णमासीद्धृतव्रत. । चितयामास च तदा किं करोम्यद्य सकटे ॥३१॥ धर्मस्य पुरत प्रासे कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येना वंचनार्थमिहागताम् ॥३२॥ हसिष्यति महात्मानस्तापसा मा तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशत स्विह ॥३३॥ दृष्ट्वाऽप्सरा च विवश कथ जातो महातपा । काम निंदापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम् ॥३४ गृहस्थाश्रमसभूत सुखद पुत्रकामदम् । स्वर्गद च तथा प्रोक्तं ज्ञानिना मोक्षद तथा ||३५॥ भविष्यति तनूनमनया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्व श्रुतमस्ति कथानकम् ।। यथोर्वशीवशो राजा पराभूत पुरूरवा ॥३६॥ इति श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥११॥ अथ एकादशोऽध्यायः ऋपय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा पोर्वशी देवकन्यका । क्थं वष्टं च सप्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना ||१|| मवं, कम्पल हि लोमहर्षणमायुमा' श्रोतुफामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युत रसम् - अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वय सर्वे सुधया च यथाऽमरा. ॥३॥ न

·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ११
४५
सूत उवाच
शृणुध्व मुनय सर्वे कथा दिव्या मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं ययाबुद्धया श्रुता व्यासवरोत्तमात् ४||
गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुत्ता सा चावंगी मदविह्वलरा ॥५॥
गतक्दा विधोर्धाम यजमा नस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनाऽत्ययं रूपयौवनशालिनी ॥६॥
कामातुरस्तदा जात शशी शशिमुखी प्रति ! साऽपि वीक्ष्य विधू काम जाता मदनपीडिता ॥७॥
तावन्योन्य प्रेमयुक्ती स्मरा” च बभूवतु । ताराशशी मदोन्मत्तो कामवाणप्रपीडितो ||८||
रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ ! दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयो ॥९॥
वृहस्पतिस्तु दु खातस्तारामानयितु गृहम् । प्रेषयामास शिष्य तु नायाता सा वशीकृता १०॥
पुन पुनर्यदा शिष्य परावर्तत चन्द्रमा । वृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि ॥११॥
गत्वा सोमगृह तत्र वाचस्पतिरुदारधी । उवाच शशिन क्रुद्ध स्मयमान मदान्वितम् ॥१२॥
कि 'कृत क्लि शीताशो कर्म धर्मविहितम् । रक्षिता मम भार्येय सुन्दरी केन हेतुना ॥१३॥
तव देव गुरुश्चाह यजमानोऽसि सर्वथा । गुरुभार्या कथ मूढ भुक्ता कि रक्षिताऽथवा ॥१४॥
ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पग । महापातकिनो ह्येते तत्ससर्गी च पञ्चम ॥१५॥
महापातकयुक्तस्त्व दुराचारोऽतिगहित । न देवसदना)ऽसि यदि भुक्त्यमङ्गना ॥१६||
मुञ्चेमामसितापाङ्गी नयामि सदन मम | नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम् ॥१७॥
इत्येव भापमाण तमुवाच रोहिणीपति । गुरु क्रोधसमायुक्त कान्ताविरहदु खितम् ॥१८||
इन्दुरुवाच
क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणा क्रोधवजिता । पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा ॥१९॥
आगमिष्यति सा काम गृह ते वरवणिनी । अत्रैव सस्थिता वाला का ते हानिरिहानघ ॥२०॥
इच्छया सस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा ।
दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति ॥२१॥
त्वयवोदाहृत
पूर्व धर्मशास्त्रमत
तथा । न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा ॥२२॥
इत्युक्त शशिना
तत्र गुरुरत्यन्त खित । जगाम स्वगृह तूर्ण चिन्ताविष्ट स्मरातुर ॥२३॥
दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरु । यथावथ गृह तस्य त्वरि तश्रौषधीपते ॥२४||
स्थित क्षमा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुपाऽन्वित | नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति वृहस्पति ॥२५॥
अय मे शिष्यता यातो गुरुपली तु मातरम् । जग्राह वलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाऽधुना ॥२६॥
उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो वहि । किं शेपे भवने मद पापाचार सुराधम ||२७||
देहि मे कामिनी शीघ्र नोचेच्छाप ददाम्यहम् । करोमि भस्मसातून न ददासि प्रिया मम ॥२८॥

·श्रीमहेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १५ सूत उवाच राणि चवमादीनि भापणानि वृहस्पते । श्रुत्वा द्विजपति शीघ्र निर्गत सदनाढहि २९|| तमुवाच हसन्सोम किमिद बहु भापते । न ते योग्याऽसितापागी सर्वरक्षणसयुता ॥३०॥ कुस्पा च स्वसदृशी गृहाणान्या स्त्रिय द्विज | भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवणिनी ॥३१॥ रति स्वसदृशे काते नार्या क्लि निगयते । त्व न जानासि मदात्मन्कामशास्त्रविनिर्णयम् ।। यथष्ट गच्छ दुर्बुद्धे नाह दास्यामि कामिनीम् । यच्छषय कुरु तत्काम न देया वरवणिनी ३३॥ कामार्तस्य च त शापो न मा वाधितुमहति । नाह ददे गुरो काता यथेच्छसि तथा कुरु ३४॥ सूत उवाच इत्युक्त शशिना चज्यश्चितामाप रुपान्वित । जाम तरसा सद्म क्रोधयुक्त शचीपत ॥३५।। दृष्ट्वा शतक्रतुस्तन गुरु दु खातुर स्थितम | पाद्यार्थ्याचमनीयाचे पूजयित्वा सुमस्थित ३६|| पप्रच्छ परमोदारस्त तथावस्थित गुरभ । का चिंता ते महाभाग शोकार्तोऽसि महामुने । केनापमानितोऽसि त्व मम राज्ये गुरुश्च म | त्वदधीनमिद सव सैन्य लाकाधिप सह ॥३८|| ब्रह्मा विष्णुस्तथा शभुर्ये चान्ये देवसत्तमा । करिष्यति च साहाय्य का चिंता वद साप्रतम् । गुरुरुवाच शशिनाऽपहृता भार्या तारा मम सुलोचना | न ददाति स दुष्टात्मा प्रार्थितोऽपि पुन पुन ४० ff करोमि सुरेशान त्वमेव शरण मम । साहाय्य कुरु देवेश दुखितोस्मि शतक्रतो ॥४१॥ इंद्र उवाच मा दोक कृरु धर्मज्ञ दासोऽस्मि तव सुव्रत । आनयिष्याम्यह नून भार्या तब महामते ॥४२॥ प्रेषिते चेन्मया दूते न दास्यति मदाकुल । ततो युद्ध करिप्यामि देवसैन्य समावृत ॥४३॥ एत्याश्वास्य गुर शक्रो दूत वक्तृविचक्षणम । प्रेपयामास सोमाय वार्ताशसिनमद्भुतम् ॥४४॥ स गत्वा शशिलोक तु त्वरित सुविचक्षण । उवाच वचननैव वचन राहिणीपतिम ||४५। पितोऽह महाभाग शक्रेण त्वा विवक्षया । कथित प्रभुणा यच्च तदप्रवीमि महामन ॥४६॥ धर्मज्ञो.सि महाभाग नीति जानासि सुनत । अनि पिता त धर्मात्मन न निंद्य कमसि । भार्या त्या सर्वभूतयथाशक्ति एतद्रित । तदर्थे कलह फाम भविता नाम राय ||४८८ यथा तव तथा तस्य यत्न स्याहाररक्षणे । आत्मवत्सर्वभूतानि चितय त्व सुधानिध ।।४९] अष्टाविंशतिरस्यास्ते यामियो दशाजा शुभा । गुरुपत्नी क्य भास्तु त्वमिन्टमि सुधानिधे । स्वर्गे गदा घसत्यता मेनपाद्या मनोरमा । भुव ता स्वेच्च्या काम गुच पत्नी गुरोरपि । ईरा यदि पुर्वन्ति जुगुणितमहतया । अज्ञास्तदनुवर्तन्ते तदा धर्मक्षयो भवेन ॥५२ ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः ११ तस्मान्मुंच महाभाग गुरोः पत्नी मनोरमाम् । पलहस्त्वग्निमित्तोऽद्य सुराणा न भवेद्यया ॥५३॥ सूत उवाच सोम. शक्रवच. श्रुत्वा विचित्रोधसमाकुल. । भंग्या प्रतिवच. प्राह शनदूतं तदा शशी ॥५४॥ इंदुम्बाच धर्मजोऽमि महावाही देवानामधिप स्वयम् ! पुरोधापि च ते तादृग्गुवयो सदृशी मतिः ॥५५॥ परोपदेशे कुशला भवंति वह्वो जनाः । दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वथा ॥५६॥ वार्हस्पत्यप्रणीतं च शास्नं गृह्णन्ति मानवा । को विरोधोऽ। देवेश कामयाना भजस्त्रियम् ।। स्वकीय वलिना सर्व दुर्वलाना न विचन । स्वीया च परकीया च भ्रमोऽयं मंदचेतसाम् ५८॥ तारा मय्यनुरता च यथा न तु तथा गुरौ । अनुरक्ता क्थ त्याज्या धर्मतो न्यायतस्तथा ५९।। गृहारंभस्तु रनाया विरक्ताया क्थं भवेत् । विरक्तेय यदा जाता चक्मेऽनुजकामिनीम् ६०॥ न दास्येऽहं वरारोहा गच्छ दूत बद स्वयम । ईश्वरोऽपि सहस्राक्ष यदिच्छसि कुरप्व तत् ॥६१॥ सूत उवाच इत्युक्त शशिना दूत' प्रययौ शक्रसन्निधिम् । इंद्रायाचष्ट तत्सर्व यदुक्त शीतरश्मिना ॥६२|| तुरापाडपि तच्छुत्वा क्रोधयुक्तो बभूव ह । सेनोद्योग तथा चक्रे साहाय्यार्थ गुरोविभुः ॥६३॥ शुक्रस्तु विग्रह श्रुत्वा गुरुद्वेषात्ततो ययौ । मा ददस्वेति त वाक्यमुवाच शशिनं प्रति ||६४॥ साहाय्यं ते करिष्यामि मंत्रशक्त्या महामते । भविता यदि सग्रामस्तव चेद्रेण मारिप ॥६५॥ दांवारस्तु तदाकर्ण्य गुरुदाराभिमर्शनम् । गुरुशनु भृगु मत्वा साहाय्यमकरोत्तदा ॥६६॥ संग्रामस्तु तदा वृत्तो देवदानवयोर्दुतम् । हूनि तत्र वर्षाणि तारकासुरवत्किल ॥६७।। देवासुरकृत युद्धं दृष्ट्वा तत्र पितामह । हसाख्ढो जगामाशु तं देशं क्लेशशातये ।।६८।। राकापति तदा प्राह मुच भार्यां गुरोरिति । नोचेद्विष्णु समाहूय करिष्यामि तु सक्षयम् ॥६९।। भृ निवारयामास ब्रह्मा लोक पितामह । किमन्यायमतिर्जाता संगदोपान्महामते ॥७०॥ निषेधयामास ततो भृगुस्त चौपघीपतिम् । मच भार्यां गुरोरद्य पित्राऽहं प्रेपितस्तव ॥७१ सूत उवाच द्विजराजस्तु तच्छ्रुत्वा भृगोर्वचनमद्भूतम । ददौ च तत्प्रियाभार्या गुरोर्गर्भवती शुभाम् ॥७२|| प्राप्य काता गुरहट स्वगृह मुदितो ययौ । ततो देवास्ततो दैत्या ययु स्वान्स्वान्गृहान्प्रति ७३।। ब्रह्मा स्वसदन प्राप्त. कैलासं चापि शङ्कर । बृहस्पतिस्तु सतुष्ट प्राप्य भार्या मनोरमाम् ||७४|| तत. कालेन क्यिता ताराऽसूत सुत शुभम् । सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुण. ॥७५|| दृष्ट्वा पुत्र गतिं चवार विधिपूर्वकम । जातकर्मादिक सर्व प्रहृष्टेनातरात्मना ||७|| -

·४८
धीमायीमागत महापुरागे प्रथमस्सा अध्याय १२
श्रुत पदमा जम पुत्रम्य मुगिरामा द्विाप प्रेषयामाग गए प्रति मामनि ||७||
न पाय तय पुनोऽनि मा पोरामुय । पप स्प तयानाम जातरादिर यिपिम् ।।७८॥
तच्छुत्वा यवन तस्य दूतम्य पहपनि । उगा गम पुत्रों में गुसा नाय माय ॥७९॥
पुनर्विवाद गजातो मिरिता दयदाना । युलार्यमागताग्नेगा गमार ममजायत ।।८०॥
तथागत भ्यय नया पातिराम प्रजापनि । किारयामाग मो मम्पिायुमंदान् ॥८॥
तारा पप्रच्छ धर्मात्मा पम्याय ताय गुभे । सत्य यद यरारोडे यया यरेश प्रगम्यति ॥८२॥
तमुवाचासितापाली रजमानाऽप्पयोमुगा । पदम्यति गारन्तजंगाम परयाती ||८३॥
जग्राह त मुन साम प्रष्टगातरात्मना । म यो युध नि जगाग म्वगृह पुन ||cril
ययो ग्रह्मा म्बर धाम रावे देवा गुयागया । यथागत गत सयें सर्वश प्रेशरंजी ॥८५||
रथितेय घाटपत्ति रो च मामत । यपा श्रुता मया पूर्व व्यागारात्ययतीसतात ॥८६॥
इति श्रीदामागयत प्रथमस्कन्धे युधापत्ति मकादशोऽध्याय ॥१॥
अथ द्वादशोऽध्यायः
सूत उवाच
तत पुरूरवा जसे इलाया कथयामि य । बुधपुरोऽतिधर्मात्मा
यज्ञदानतत्पर ॥१॥
मुद्युम्नो नाम भूपाल सत्यवादी जितेन्द्रिय । सैंधव हयमारह्य
चचार मृगया यने ॥२॥
युत कतिपयामात्यदर्शितश्चारबुडल । धनुराजगव यद्ध्या वाणसघ तयाद्भुतम् ॥ ३॥
स भ्रमस्तद्वनोद्देशौ हयमानो रुरु मृगान् । शाथ पराश्चैव सड़गाश्च गवयास्तथा ॥४॥
पारमा महिपाश्चय साम्भरान्यनमुटान् । निम्न मेघ्यापागाजा कुमारवनमाविशन् ॥५॥
मेरोरधस्तले दिव्य मदारमराजितम् । अशोक्लतिकाकीणं वपुलरधिवासितम् ॥ ६ ॥
सारस्तालस्तमालश्च चपक पनसैस्तथा । आम्रनपिमधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम् ॥ ७॥
दाडिमर्नारिकेलन क्दरीखडमण्डितम् । मूषिकामारतीकुदपुष्पवल्लीसमावृतम्
॥८॥
हसकारडवाकीर्ण
फीचकनिनादितम् । भ्रमरालिरुताराम वन सर्वसुखावहम् ॥ ९ ॥
दष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्न सेववत । वृभान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोक्लिारावमडितान १०॥
प्रविष्टस्तत्र राजपि स्त्रीत्वमाप क्षणात्तत । अश्वोऽपि वढवा जातश्चिताविष्ट स भूपति ॥११॥
स्मितदिति चितातचित्यमान पुन पुन । दु ख बहुतर प्राप्त सुद्युम्नो रज्जयान्वित ॥१२॥
किं करोमि कथ यामि गृह स्त्रीभावसयुत ! कथ राज्य करिप्यामि केन वा वचितो ह्यहम् ॥१३॥
ऋपय ऊचुः
सूताश्चर्यमिद प्रोक्त त्वया यल्लोमहर्षण । सुद्युम्न स्त्रीत्वमापतो भूपतिर्देवसनिम ॥१४॥

·४ ४९ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १. कि तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राजा च विस्तर वद सुव्रत ॥१५॥ सूत उवाच एकदा गिरिदां द्रष्टुमृपय सनकादय । दिशो वितिमिगभामा कुवंन्त समुपागमन् ॥ तस्मिश्च समये तर शकर प्रमदायुत । क्रीडासता महादेवी विवस्त्रा कामिनी शिवा ॥ उत्सगे सस्थिता भर्नू रममाणा मनोरमा । तान्विलोक्याविका दवी विवस्त्रा वीडिता भृशम् ।। भर्तुरवात्समुत्याय वस्त्रमादाय पर्यघान् । रज्जाविष्टा स्थिता ता वपमानातिमानिनी ॥१९॥ ऋपयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसग रममाणयो । परिवृय ययुस्तूर्ण नरनारायणाश्रमम् ।।२०।। हीयुता कामिनी वीक्ष्य प्रोवाच भगवान हर । क्य रज्जातुगमित्व सुख ते प्रकरोम्यहम ॥२१॥ अद्यप्रभृति या मोहात्पुमानोऽपि वरानने । वन च प्रविशेदनत्स वै यापिद्भविष्यति ।।२२।। इति शप्त वन तन ये जानति जना क्वचित | वर्जयतीह त काम वन दापसमृद्धिमत ॥२३॥ सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्ट सचिवै मह । तथैव स्त्रीत्वमापनस्त महति न सशय ॥२४॥ चिताविष्ट स राजपिनं जगाम •गुह ह्रिया । विचचार बहिस्तम्मादनदेशादितस्तत ॥२५॥ इलेति नाम सप्राप्त स्त्रीत्व तन महारत्मना । विचरस्ता सप्राप्तो बुध मामसुता युवा ॥२६॥ स्त्रीभि परिवृतातातुया काना मनारमाम । हावभावक्लायुना चाम भगवान बुध ॥२७॥ साऽपि त चक्म कात बुध सोमसुत पनिम । सयोगम्तन मजानस्तयो प्रेम्णा परस्परम् ॥२८॥ स तस्या जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ।।२९॥ साऽप्रसूत सुत बारा चिंताविष्टा वन स्थिता । सस्मार स्वकुलाचाय वसिष्ठ मुनिसत्तमम् ॥३०॥ स तदाऽस्य दशा दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपावित । अतोपय महादेव शकर लोकशकरम् ॥३१॥ तस्मै स भगवास्तुष्ट प्रददौ वाछित वरम् । वसिष्ठ प्रार्थयामास पुस्त्व राज्ञ प्रियस्य च ॥३२॥ शङ्करस्तु निजा वाचमृता कुर्वन्नुवाच ह । मास पुमास्तु भविता मास स्त्री भूपति किल ३३|| इत्य प्राप्य वर राजा जगाम स्वगृह पुन । चक्रे राज्य म धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात् ॥३४॥ स्त्रीत्वे तिष्ठति हम्येषु पुस्त्व राज्य प्रशास्ति च । प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम्।।३५।। कारे तु यौवन प्राप्त पुन पुरूरवास्तदा । प्रतिष्ठा नृपतिस्तम्मं दत्त्वा राज्य वन ययौ ॥३६॥ गत्वा तस्मि वन रम्य नानाद्रुमसमाकुले । नारदा मत्रमासाद्य नवायरमनुत्तमम् ॥३७॥ मनमत्यर्थ प्रेमपूरितमानस ! परितुष्टा नदा देवी सगुणा तारिणी शिवा ॥३८॥ सिंहारूढा स्थिना चाग्ने दिव्यरूपा मनोरमा । वारुणोपानसमत्ता मदापूणितलोचना ॥३९॥ दृष्ट्वा ता दिव्यरूपा च प्रेमाकुलितलोचन | प्रणम्य शिरसा प्रोत्या तुष्टाव जगदम्बिकाम् ॥४०॥ जजाप

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १२
इलोवाच
दिव्य च ते भगवति प्रथित स्वरूप दृष्ट मया सकललोकहितानुरूपम् ।
वदे त्वदनिकमल सुरसघसेव्य कामप्रद जननि चापि विमुक्तिद च ॥४१॥
को वेत्ति तेऽम्ब भुवि मत्यंतनुनिकाम मुह्यति यत्र मुनयश्च सुराश्च सर्वे ।
ऐश्वर्यमेतदखिल कृपणे दया च दृष्टुव देवि सकल किल विस्मयो मे ।।४२।।
शभुर्हरि कमलजो मघवा रविश्च वित्तशवह्निवरुणा पवनश्च सोम ।
जानति नव वसवोऽपि हि ते प्रभाव बुध्येत्क्थ तव गुणानगुणो मनुष्य ॥४३॥
जानाति विष्णुरमितद्युतिरम्ब साक्षात्वा सात्त्विकीमुदधिजा सकलार्थदा च ।
को राजसी हर उमा किल तामसी त्वा वेदाबिके न तु पुन खलु निर्गुणा त्वाम् ॥४४॥
यवाह सुमदतिरप्रतिमप्रभाव ववाय तवातिनिपुणो मयि सुप्रसाद ।
जाने भवानि चरित करुणासमेत यत्सेवकाच दयसे त्वयि भावयुक्तान ॥४५।।
वृत्तस्त्वया हरिरसो वनजेशयापि नवाचरत्यपि मुद मधुसूदनश्च ।
पादो तवादिपुरुष क्लि पावकेन कृत्वा करोति च करेण शुभौ पविनी ||४६।।
वाछत्यहो हरिरशोक इवातिकाम पादाहति प्रमुदित पुरुष पुराण ।
ता व वरोपि रुपिता प्रणत च पाद दृष्ट्वा पति सकलदेवनुत स्मरार्तम् ॥४७॥
वक्ष स्थले वससि देवि सदैव तस्य पर्यवत्सुचरिते विपुलेऽतिशाते ।
सौदामनीव सुघने सुविभूषिते च कि ते न वाहनमसो जगदीश्वरोऽपि ॥४८॥
त्व चेज्जहासि मधुसूदनमव कोपानवाचितोऽपि स भवेत्किल शक्तिहीन ।
प्रत्यक्षमेव पुरुष स्वजनास्त्यजति शात थियोज्झितमतीवगुणवियुक्तम् ॥४९॥
ग्रह्मादय सुरगणा न तु किं युवत्या ये त्वत्पदाम्बुजमहर्निशमाश्रयन्ति ।
मन्ये त्वयैव विहिता खलु ते पुमास कि वर्गयामि तव शक्तिमनन्तवीर्ये ।।५०॥
त्व नापुमान च पुमानिति मे विकल्पो या काऽसि देवि सगुणा ननु निर्गुणा वा ।
ता वा नमामि सतत विल भावयुक्तो वाछामि भक्तिमचला त्वयि मातर तु ॥५१॥
सूत उवाच
इति स्तुरवा महीपारो जगाम तरण तदा । परितुष्टा ददौ देवी तत्र सायुज्यमारमनि ॥५२||
गुम्नस्तु तत प्राप पद पामा स्थिरम् । सरमा देव्या प्रसादेन मुनीनामपि दुर्लभम् ॥५३॥
इति श्रीमद्देवीभागवते प्रयमस्कन्धे सुद्युम्नस्तुति म द्वादशोऽध्याय ॥१॥

·तस्य श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १३ अथ त्रयोदशोऽध्यायः सूत उवाच मुद्युम्ने तु दिव याते राज्य चक्रे पुरूरवा । सगुणश्च सुरूपन प्रजारंजनतत्पर ॥१॥ प्रतिष्टाने पुरे रम्ये राज्य सर्वनमस्कृतम् । चकार सर्वधर्मज्ञ प्रजारक्षणतत्पर ॥२॥ मत्र सुगुप्तस्तस्यामोत्परत्राभिज्ञता तथा । सदैवोत्साहशक्तिश्च प्रभुशक्तिस्तथोतमा ॥३॥ मामदानादय सर्वे वशगास्तस्य भूपते । वर्गाश्रमान्स्वधर्मस्यान्कुर्वनाज्य शशाम ह ॥४॥ यज्ञाच विविघाश्चकै स राजा बहुदक्षिणान । दानानि च पवित्राणि ददावथ नराधिप ॥५॥ रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् । श्रुत्त्रोर्वशी वशीभूता चकमे त नराधिपम् ॥६॥ ब्रह्मशापाभितप्ता सा मानुप लोकमास्थिता । गुणिन त नृप मत्वा वरयामास मानिनी ॥७॥ समय चैदृश कृत्वा स्थिता तन वराङ्गना । एतावुरणको राजन्यस्तो रक्षस्व मानद ||८|| धृत मे भक्षण नित्य नान्यत्किचिन्नृपाशनम् । नेक्षे त्वा च महाराज नग्नमन्यत्र मैथुनात् ॥९॥ भापावधस्त्वय राजन् यदि भग्नो भविष्यति । तदा त्यक्त्वा गमिष्यामि सत्यमेतद्ववीम्यहम्१०॥ अङ्गीकृत च तदाज्ञा कामिन्या भाषित तु यत । स्थिता भाषणवर्धन शापानुग्रहकाम्यया ॥११॥ रेमे तदा स भूपालो लीनो वषगणान्वहून् । धर्मकमादिक त्यक्त्वा चोर्वश्या मदमोहित ॥१२॥ एकचित्तस्तु सजातस्तन्मनस्को महीपति । न शशाक तया हीन क्षणमप्यतिमोहित ॥१३॥ एव वर्षगणान्ते तु स्वर्गस्य पाकशासन । उर्वशी नागता दृष्ट्वा गधर्वानाह देवराट् ॥१४॥ उर्वशीमानयध्व भो गर्वा सर्व एव हि । हृत्वोरणी गृहात्तस्य भूपत समये किल ॥१५॥ उर्वशारहित स्थान मदीय नातिशाभते । येन केनाप्युपायेन तामानयत कामिनीम् ॥१६॥ इत्युनास्तेऽय गर्वा विश्वावसुपुरोगमा । ततो गत्वा महागाढ तमसि प्रत्युपस्थित ॥१७|| जस्तावुरणौ देवा रममाण विलोक्य तम । चक्रदतुस्तदा तौ तु ह्रियमाणौ विहायसा ॥१८॥ उर्वशी तदुपाकर्ण्य ऋदित सुतयोरिव । कुपितोवाच राजान समयोऽय कृतो मया ॥१९॥ नष्टाऽह तव विश्वासाद्धृतो चौरममारणौ । राजपुत्रसमावेतौ त्व कि शेष स्त्रिया सम ॥२०॥ हताऽस्म्यह कुनाथेन नपुसा वीरमानिना । उरणो मे गतौ चाद्य सदा प्राणप्रियौ मम ॥२१॥ एव विल्प्यमाना ता दृष्ट्वा राजा विमोहित । नग्न एव ययौ तूर्ण पृष्टत' पृथिवीपति ॥२२॥ विद्युत्रकारिता गवर्नृपवेश्मनि । नग्नभूतस्तया दृष्टो भूपतिर्गन्तुकामया ॥२३॥ त्यक्त्वोरणी गता सर्वे गधा पयि पार्थिव । नग्नो जग्राह तो धातो जगाम स्वगृह प्रति ॥२४}} तदोर्वशों गता दृष्ट्वा विललापातिदुखित | नग्न वोक्ष्य पति नारोगतासा वरवणिनो ॥२५|| तत्र ·. श्रीमदेवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः १४ बन्दन् स देशदेशेषु बनाम नृपतिः स्वयम् । तच्चित्तो विह्वल:शोचन्विवर्श: काममोहित. २६॥ भ्रमन्वै सक्ला पृथ्वी कुरक्षेत्रे ददर्श ताम् । दृष्ट्वा संहृष्टवदनः प्राह सूक्तं नृपोत्तम. ॥२७॥ अये जाये तिष्ट तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मा त्व त्वन्मनस कातं वशगं चाप्यनागसम् ॥२८॥ स देहोऽय पतत्या देवि दूरं हृतस्त्वया | खादंत्येनं वृकाः काकास्त्वया त्यक्तं वरोरु यत् २९॥ एवं विलपमान त राजानं प्राह चोर्वशी । दुःखितं कृपणं धातं कामातं विवशं भृशम् ||३०|| उर्वश्युवाच मूर्तोऽगि नृपशार्दूल ज्ञान कुत्र गतं तव । क्वापिसख्यं न च स्त्रीणा वृकाणामिव पार्थिव ॥३१॥ न विश्वामो हि वर्तव्यः स्त्रीपु चौरेपु पार्थिवै । गृह गच्छ सुख भुक्ष्वमा विषादे मन. कृथा. ॥३२|| इत्येवं योधितो राजा न विवेदातिमोहित. । दुख च परमं प्राप्तः स्वैरिणीस्नेह्यत्रितः ॥३३|| सूत उवाच इति सयं समास्यातमुवंशीचरितं महत् । वेदे विस्तारितं चतत्संक्षेपात्कथित मया ॥३४॥ इति श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अयोदशोऽध्यायः ॥१३॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः सूत उवाच दृष्ट्वा तामसितापानी व्यासश्चितापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्पराः ॥१॥ एवं चितयमान तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सरा. । भयभीता हि संजाता शापं मा विमृजेदयम् ॥२॥ सा कृत्वाध्य गुकोम्पं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहंगीता विलोक्यन् ।।३।। पामस्तु देहे व्यासन्य दर्शनादेव सगतः । मनोऽतिविस्मित जातं सर्वगात्रेषु विम्मितः ॥४॥ रा तु धैर्यग महता निगृहन्मानरां मुनि. । न शव नियंतुं च स व्यामः प्रमृतं मनः ||५|| पहुगो गृह्यमाणं च पृताच्या मोहितं मनः । भावियाग्नव विधृतं व्यासम्यामिततेजसः ॥६॥ मथनं गुवंतरतम्य मुनेरग्निचियोर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य गुमयापनन् ।।७।। शौविचित्य तया पात मनन्याणिमेव च । सम्माच्छा गुमुद्भूतो गगानिमनोहर. 11८!! विस्मय संजानम्वदायन. ! यथावर समितीग्नि नियन दीप्तिमान् ॥९॥ ध्यागम्नु मुतमालोस्य विग्मय परमं गतः । ग्मितदिति संचित्य यरदानाप्रियस्य ॥१०॥ समोरो रातोग्यरणीगर्भमुंभवः । द्वितीयोग्निरिवात्ययं दीप्यमान: म्यनेजगा ॥२१॥ विशेषयामाम तदा प्यामग्नु मुदिनं गुतम् । दियर तेजमा युनं गाई पत्यमियापरम् ||१२|| गर: स्नापयामाग गुमागाय गिम्तमा । पुष्पष्टिग्नु माग्जाना गिगोपरि सापट ||१३॥ जनमवार.

·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः १४
जातकर्मादिकं चक्रे न्यामम्तस्य महात्मनः । देवदुदुभयो नेदु नृतुश्वाप्सरोगणाः ॥१४॥
जगुर्गन्धर्वपनयो मुदितास्ते दिदृक्षवः । विश्वावमुर्नारदश्च तुबुरः शुकसंभवे ॥१५॥
तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधराम्नया । दृष्ट्वा व्यामसुतं दिव्यमरणीगर्भसंभवम् ॥१६॥
अंतरिक्षात्पपातोन्या दंडः कृष्णाजिनं गुभम् ! कमडलुस्तथा दिव्य शुकस्यार्थे द्विजोत्तमः ॥१७॥
मद्यः म यवृधे वालो जातमात्रोऽनिदौतिमान् । तस्योपनयन चक्रे व्यासो विद्याविधानवित् ॥१८॥
उत्पन्नमात्रं तं वेदाः मरहम्या. ममग्रहा. । उपतम्थुमहात्मान यथाऽम्य पिलर तथा ॥१९॥
यतो दृष्टं झुकीस्पं घृताच्या संभवे तदा । शुकेति नाम पुत्रस्य चवार मुनिसत्तमः ॥२०॥
वृहस्पतिमुपाध्याय कृत्वा व्यामसुतस्तदा । व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम् ॥२१॥
सोऽधीत्य निखिलान्वेदान्मरहम्यान्ममंग्रहान् । धर्मगात्राणि सर्वागि कृत्वा गुरकुले शुकः ॥२२॥
गुरवे दक्षिणा दत्वा समावृत्तो मुनिस्तदा । आजगाम पितु पाच कृष्णद्वैपायनस्य च ॥२३॥
दृष्ट्वा व्यास. शुक प्राप्त प्रेम्णोत्याय मसभ्रमम् । आलिलिंग मुहुर्त्राणं मूनि तस्य चकार ह ॥२५||
पप्रच्छ कुशल व्यामग्नम्यो चाध्ययन शुचि. । आश्वास्य स्यापयामास शुक तनाश्रमे गुभे ।।२५।।
दारकर्म ततो व्यास. शुकस्य पचिंतयत् । कन्या मुनिसुता कातामपृच्छदतिवेगवान् ॥२६॥
गुकं प्राह मुनं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयाऽनय । धर्मशास्त्राणि सर्वागि कुछ भार्या महामने ॥२७॥
गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ । ऋणान्मोचय मा पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान् ।।
अपुनस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नंव च । तस्मात्पुत्र महाभाग कुरप्वाद्य गृहाश्रमम् ।।२९।।
कृत्वा गृहाथमं पुत्र सुखिन कुरु मा शुक । आगा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते ॥३०॥
तपस्तप्स्वा महाघोरं प्राप्तोऽमि त्वमयोनिजः । देवरूपी महाराज पाहि मा पितर शुक ॥३१॥
सूत उवाच
इति वादिनमभ्याशे प्रातः प्राह गुस्स्तदा । विरक्त. मोऽतिरक्त तं साक्षापितरमात्मनः ॥३२॥
शुक उवाच
कि त्वं वदसि धर्मज्ञ वेदव्यास महामत । तत्त्वेन शाधि शिष्य मा त्वदाज्ञा करवाण्यलम् ।।
व्यास उवाच
त्वदर्थे यत्तपस्तप्तं मया पुन शत ममा । प्राप्तस्त्वं चातिदुःखेन शिवस्याराधनेन च ॥३४॥ - ।
ददामि तव वित्तं तु प्रार्थयित्वाऽय भूपतिम् । सुख भुझ्न महाप्राज्ञ प्राप्य यौवनमुत्तमम् ॥३५॥
शुक उवाच
किं सुखं मानुषे लोके ब्रूहि तात 'निगमयम् । दु खविद्धं सुख प्राज्ञा न वदंति सुखं किल ॥३६॥
त्रिय कृत्वा महाभाग भवामि नमानुग । सुय कि परतंत्रस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः ॥३७॥

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे प्रथमस्कन्ध अध्यायः १५
तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते । वार्धक तप आतिप्टेदिति शास्त्रोदितं वचः ॥६५॥
विश्वामित्रो महाभागस्तपः कृत्वाऽतिदुश्चरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः ॥६६॥
मोहितश्च महातेजा वनै मेनकया स्थितः । शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तीर्यजा गुभा ॥६॥
दृष्ट्वा दारासुता काली पिता मम परासरः । कामवाणादितः कन्या ताजग्राहोडुपे स्थितः ॥६८||
ब्रह्माऽपि स्वसुता दृष्ट्वा पंचवाणप्रपीडितः । घावमानश्च स्द्रेण मूछितश्च निवारितः ।।६९॥
तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् । कुलजा कन्यका वृत्वा वेदमागं समाश्रय ॥७०॥ -
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥
अथ पञ्चदशोऽध्यायः
श्रीशुक उवाच
नाहं गृहं करिष्यामि दु.सद सर्वथा पित । वागुरासदश नित्यं बंधनं सर्वदेहिनाम् ॥१॥
धचिंतातुराणा हि क्व सुस तात दृश्यते । स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः ॥२॥
इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनि स्पृहः । कोऽन्य. स्यादिह ससारे निलोकोविभवे सति ||३||
तपंतं तापस दृष्ट्वा मघवा दु.खितोऽभवत् । विघ्नान्बहुविधानस्य क्रोति च दिवस्पति. ॥४॥
ब्रह्माऽपि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मी प्राप्य मनोरमाम् । खेदं प्राप्नोति सतत सग्रामरसुरै. सह ॥५॥
करोति विपुलान् यत्नास्तपश्चरति दुश्चरम् । रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुल सुखम् ।।६।।
शंकरोऽपि सदा दुखी भवत्येव च वेअरहम् । तपश्चर्या प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा ॥७॥
कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुप । निर्धनस्तु कथ तात सुखं प्राप्नोति मानवः ॥८॥
जाननपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसभवम् । नियोक्ष्यसि महाघोरे समारे दुखदे सदा ॥९॥
जन्मदु खं जरादु खं दुख च मरणे तथा । गर्भवासे पुनर्दु ख विष्ठामूत्रमये पित. ॥१०॥
तस्मादतिशय दु ख तृष्णालोभसमुद्भवम् । याञ्चाया परम दु ख मरणादपि मानद ||११||
प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवना | पराशा परम दुखं मरण च दिने दिने ।।१२।।
पठित्वा सकलान्वेदाञ्अत्राणि च समतत । गत्वा च धनिना कार्या स्तुति सर्वात्मना बुध ॥
एकोदरस्य का चिन्ता परमूलफलादिभिः । येन केनाप्युपायेन सतुष्टया च प्रपूर्यते ॥१४॥
भार्या पुनास्तथा पौना कुटुम्बे विपुले सति । पूरणार्थ महदु ख वव सुख पितरद्भुतम् ॥१५॥
योगशास्त्र वद मम ज्ञानशास्त्र सुखाकरम् । कर्मकाडेऽखिले तात न रमेह कदाचन ॥१६॥
वद कर्मक्षयोपाय प्रारब्ध संचित तथा । वर्तमान यथा नश्यत्त्रिविध र्म मूलजम् ॥१७॥
जलौकेव सदा नारी रुधिर पिबतीति वै । मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टिते. ॥१८॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अन्याय १५
भोग:यं धन पूर्ण मन कुटिलभाषण । काता हरति सर्वस्व क स्तेनस्तादृशोऽपर ॥१९॥
निद्रामुखबिना गार्य मूर्वम्नु दारसग्रहम । करोति वचितो धाना दुखाय न सुसाय च ॥२०॥
सूत उवाच
एवविधानि वाक्यानि श्रुत्वा च्याम गुक्स्य च । सप्राप महती चिंता किं करोमीत्यसशयम् ॥२१॥
तस्य सुवुरश्रूणि लोचनादु ग्वजानि च । वेपथुश्च गरीरेऽभूदग्गनि प्राप मनस्तथा ॥२२॥
शोचत पितर दृष्ट्वा दोन शोरपरिप्लुतम | उवाच पितर व्याम विम्मयोत्फुललोचन ॥२३॥
अहो मायावल चोग्न य मोहयनि पडितम् । वदातस्य च कर्तार सवज्ञ वेदसमितम् ।।२४।।
न जाने का च सा माया किंस्वित्साऽतीव दुष्करा ।
या मोहयति विद्वास व्यास सत्यवतीसुनम ॥ २५ ॥
पुराणाना च वक्ता यो निर्माता भारतस्य च । विभागका वेदाना सो.पि मोहमुपागत ॥२६॥
ता यामि शरण देवी या मोहयति वै जगन् । ब्रह्मविष्णुहरादीश्च कथाऽ येपा च कीदृशी ॥२७||
कोऽप्यस्ति त्रिपु रोरेपु यो न मुह्यति मायया । यन्मोह गमिता पूर्व ब्रह्मविष्णुहरादय ॥२८॥
अहो वरमहो वोयं दव्या सलु विनिर्मितम् । माययैव वग नीत सर्वज्ञ ईश्वर प्रभु ॥२९॥
विष्ण्वशमभवो व्यास इति पौगणिका जगु । सोऽपि मोहावि मग्नो भग्नपोतो पणिग्यथा ॥३०॥
अश्रुपान करोत्यद्य विवश प्रारतो यथा । अहो मायावल चनन्दुस्त्यज पडितरपि ॥३२॥
योग्य कोऽह वथ चह कीदृशोऽय भ्रम दिल । पचभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना ॥३२॥
बलिप्टा गल मायेय मायिनामपि मोहिनी । ययाऽभिभूत टप्णोऽपि करोति रोदन द्विज ॥३३॥
मा नत्वा मामा देवी सर्वकारणवारणाम् । जननी सर्वदवाना ब्रह्मादीना तथेश्वरीम् ॥३४॥
पितर प्राह दीन न शोकार्णवपरिप्लुतम । अरणीसभवो व्याम हेतुमद्वचन तुभम् ॥३५।।
श्रीशुक उवाच
पारायं महाभाग सर्वेपा बोषद म्वयम् । किशोर कुम्पेम्यामिन् यथाऽम प्रावृतो नर ॥३६॥
अघाह तर पुत्रो:म्मि न जाने पूर्वजन्मनि । पोऽह वस्त्व महामाग विभ्रमोऽय महात्मनि ॥३७||
कुर धयं प्रयुध्यम्य मा विषादे मन पृथा । मोहजार मिम मरवा मुच शोर महामते ॥३८॥
पाशिवृत्तिभयेा न पुत्रदर्शनन च । पिपामा जपानन याति नंगात्मजेक्षणात् ॥३९॥
प्राण गुग गुगधा पज श्रवणेन च । ग्नीसुग तु निया नून पुत्रोऽह विरोमि त ॥४०॥
भोगतेन पुत्रो.पि हरिश्चद्राय भूभुजे । पशुकामाप यशायं दत्तो मौल्येन सर्वथा ।।४।।
गुगानो गापन प्रय पामुगमञ्चय । घनमजय सोमश्वेत्पुत्रोह विरोम्यहम् ||४२।।
प्रयोगय पदमा स देवभोःमि महामने । यया मुध्येयम यन गर्भयागभया मुने ॥४३॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुरागे प्रथनस्कन्धे अध्यायः १५
दुर्लभ मानुष जन्म कर्मभूमाविहानप । तथापि ब्राह्मणत्व वै दुर्लभ चोत्तमे कुले ॥४४॥
बद्धोमिति में बुद्धिनापमर्पति चित्तन ! मसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धगामिनी ॥४५॥
सूत उवाच
वटपरगयानाय
शिवा ॥५६]
इत्युनम्तु तदा ध्यान पुगामितबुद्धिना । प्रयुवाच गुव शात चतुर्थाश्रममानमम् ॥४६||
व्यास उवाच
पर पुत्र महाभाग मया भागवत कृतम । गुभ न चातिविस्तीर्ण पुराण ब्रह्मनमितम् ॥४७॥
दादा तव पञ्चक्षणमयुतम् । सर्वपा च पुराणाना भूपण मम समतम् ॥४८॥
सदसज्ज्ञानविज्ञान श्रुतमात्रेण जायते । येन भागवतेनह तत्पठ त्व महामते ॥४९॥
विष्णवे वापिणे । केनास्मि वालभावेन निर्मितोह चिदात्मना ॥५०॥
किमर्थ केन द्रव्येण क्य जानामि चाखिरम । इत्येव चित्यमानाय मुकुदाय महात्मने ॥५१॥
इलोकार्पन तथा प्रोक्त भगवत्याऽविरार्धदम् । मवं खल्विदमेवाह नान्यदस्ति सनातनम् ॥५२॥
तहको विष्णुना पूर्व सविनात मनम्यपि । केनोक्ता वागिय सत्या चिंतयामास चेतसा ॥५३॥
क्थ वेधि प्रवत्तार स्त्रापुमौ वा नपमकम् । इति चिंताप्रपन्नेन घृत भागवत हृदि ॥ ५४ ।।
पुन पुन वृतोच्चारम्नस्मिनेवास्तचेतसा । वटपने शयान मनभूचिन्तासमन्वित ॥५५॥
तदा शाता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा । शखचक्रगदापद्मदरायुधधरा
दियाबरधरा दवी दिव्यभूपणभूपिता । सयुता सदृशीभिश्च सखीभि स्वविभूतिभि ॥५७||
प्रादुर्वभूव तस्याये
विष्णोरमिततज्स ! मदहास्य प्रयुआना महालक्ष्मी शुभानना ||५८॥
सूत उवाच
ता तथा सस्थिता दृष्ट्वा हृदये कमलेषण । विस्मित सल्लेि तस्मिनिराधारा मनोरमाम् ५९।।
रतिभूतिस्तथा बुद्धिर्मति कीर्ति स्मृतिति । श्रद्धा मेघास्वघा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गति ॥
तुष्टि पुष्टि क्षमा लज्जा जम्मा तद्रा च शक्य । सस्थिता सर्वत पार्श्व महादेव्या पृथक् पृथक् ।।
वरायुधधरा सर्वा नानाभूपणभूपिना | मदारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिता ॥६२॥
ता दृष्ट्वा ताच सवीक्ष्य तस्मिनेकार्णवे जले | विस्मयाविष्टहृदय सबभूव जनार्दन ॥६३।।
चिंतयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविम्मित । कुतोभवा स्त्रिय सर्वा कुतोऽह वटतल्पग ॥६४॥
अस्मिनेकार्णवे घोरे न्यग्रोध क्यमुत्थित । नाह स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुकृत्त्वा शुभाकृतिम् ।।
ममेय जननी नो वा माया वा कापि दुघंटा । दर्शन केनचित्वद्य दत्त वा केन हेतुना ॥६६||
किमया चात्र वतन्य गतव्य वान वा क्वचित । मोनमास्थाय तिष्ठेय वालभावादतद्रित ॥६७||
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमम्कन्धे पञ्चदशोऽध्याय ॥ १५ ॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १६
अथ पोडशोऽध्यायः
त
व्यास उवाच
विस्मित देव शयान
वटपत्रके।
उवाच सस्मित वाक्य विष्णो किं विस्मितो ह्यसि ॥१॥
महाशक्त्या प्रभावण त्व मा विस्मृतवान्पुरा । प्रभवे प्रलये जात भूत्वा भूत्वा पुन पुन ॥२॥
निर्गुणा सा परा शक्ति सगुणस्त्व तथाऽप्यहम् ।
साविकी दिल या शक्तिस्ता शक्ति विद्धि मामिकाम ॥३॥
त्वनाभिरमलादब्रह्मा भविष्यति प्रजापति । स क्र्ता सर्वलोक्स्य रजोगुणसमन्वित ॥४॥
स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम । रजसा रतवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम ॥५॥
सगुणा पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामति । इद्रियाणीद्रियशाश्च
मन पूर्वान्समतत ॥६॥
करिष्यति तत सर्ग तन कर्ता स उच्यत । विश्वस्यास्य महाभाग त्व चे पालयिता तथा ॥७॥
तद्धृयोमध्यदेशाच्च पोषाद्रुद्रो भविष्यति । तप कृत्वा महाघोर प्राप्य शक्ति तु तामसीम ८॥
क्ल्पाने सोपि सहता भविष्यति महामत । तनाह त्वामुपायाता सात्त्विकी त्वमवहि भाम ९॥
स्यास्पेऽ- त्वत्समीपस्या मदाह मधुसूदन । हृदय त कृतावासा भवामि सतत दिल ||१०॥
विष्णुरुवाच
स्लोरस्याधं मया पूर्व श्रुत देवि स्फुगमरम् । तत्वनोक्त वरारोह रहम्य परम शिवम् ॥११॥
तमे यूहि वरारोहे सगयोऽय वरानन । निपनो हि यया द्रव्य तत्स्मरामि पुन पुन ॥१२॥
व्यास उपराच
विष्णम्तवचन श्रुत्वा महार मी स्मितानना । उवाच परया प्रीत्या पचन चारहासिनी ॥१३॥
महालक्ष्मीरुवाच
Pा गोर यचा मे च सगुणान्ह चतुभुजा । मा जानासि न जानासि निगुणा गगुणालयाम ॥१४॥
स्य नानाहि महाभाग तया तत्परटोवृतम् । पुम्य भागवत सिद्धि पदमार गुभावहम् ॥१५॥
अपां प महती मन्य दम्या शत्रुनिपूदन । यया प्रान पर गुह्य हिताय तर सुत्रस ॥१६॥
साय गुतरित न विम्माय पदाचन । गार हि सर्वशास्त्रागा महाविद्याप्रकागितम् १७
परं यतिम्प यतत भुयारय । प्रियासि गट दश्याम्व तन त व्याहत यच १८॥
व्यास उयाच
प्रणा यचो दम्मा महामायातुभुज । दयार हत्य नित्य मस्या मत्रमनुसमम् ॥१९॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः १६
कालेन कियता तत्र तनाभिकमलोद्भवः । ब्रह्मा दैत्यभयात्यस्तो जगाम शरणं हरेः ॥२०]],
ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तो मधुकैटभो । जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकाधं विशदाक्षरम् २१||
जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः । प्रपच्छ परमप्रीतः कअज: कमलापतिम् ||२२||
कि त्वं जपमि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोस्ति वै । यत्स्मृत्वा पुंडरीकाक्ष प्रीतोसि जगदीश्वर ॥२३॥
हरिरुवाच
मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा । विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा ॥२४॥
यस्याधारे जगत्सवं तिष्ठत्यत्र महार्णवे । साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी ॥२५॥
यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सपा प्रसन्ना वरदा नृणा भवति मुक्तये ॥२६॥
सा विद्या परमा मुक्तहेतुभूता सनातनी । संसारवन्धहेतुश्च संव
सर्वेश्वरेश्वरी ॥२७॥
अहं च त्वखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिमंभवम् । विद्धि ब्रह्मनसंदेह कर्तव्य. सर्वदाऽनघ ॥२८॥
श्लोकार्धन तया प्रोक्तं तद्वं भागवतं किल । विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा ॥२९॥
व्यास उवाच
ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे । नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये ॥३०॥
नारदेन तथा मह्यं दतं हि मुनिना पुरा । मया कृतमिद पूर्ण द्वादशस्कन्धविस्तरम् ॥३११.
तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसमितम् । पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम् ॥३२॥
तत्त्वज्ञानरसोपेत सर्वेपामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपवृहितम् ॥३३॥
वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधान तु संसारार्णवतारकम् ॥३४॥.
गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमतर । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ ॥३५॥
अष्टादशसहस्राणा श्लोकाना कुग संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम् ॥३६॥
सुखदं शातिद धन्य दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वता पठता चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम् ॥३७॥
शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्पणसम्भव. ] पठिष्यति त्वया साधं पुराणी संहिता शुभाम् ||३८||
सूत उवाच
इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सवं पुराणं चातिविस्तरम् ।।३।।
सुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः ॥४०॥
एकातसेवी विकल: स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा ॥४१॥
चिताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्रचित्यते नित्यं कस्मायग्रोऽसि मानद ४२।।
बास्से ध्यानपरी नित्यमृणग्रस्त इवाधन. | का चिंता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति ॥४३॥
सुखं भुक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोक मनोगतम् ! ज्ञानं चिंतय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु ॥४४॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः १७
न चन्मनधि ते शातिवंचमा मम मुयत । गच्छ त्वं मिथिला पुत्र पालिना जनयेन ह ॥४५॥
स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपति । जनको नाम धर्मान्मा विदेहः उत्यमागरः ।।४।।
तं गत्या नृपति पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय । वर्णाश्रमीणा धर्मास्यं पृच्छ पुन यपातथम् ||४||
जीवन्मुक्त म राजर्षिामानमति. शुचिः । तथ्यवहानिशानश्च योगी योगप्रियः सदा ॥४८॥
सूत उवाच
तच्यत्वा वचन तम्य व्यामस्यामितनेजम । प्रत्युवाच महातेजाः शुकधारणिनंभवः ॥४९॥
दभोऽयं दिल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना । जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वित. ५०॥
वध्यापुर इवाभाति राजाऽसो जनक पित । पुर्वन् राज्यं विदेहः किं संदेहोऽयं ममाद्भुतः ॥५१॥
द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूप विदेह नृपसत्तमम् । क्य तिष्ठति संसार पमपथभिवाभसि ॥५२॥
सन्देहोऽय महास्तात विदेहे परिवर्तते । मोक्ष मियदता श्रेष्ठ सौगतानामियापरः ॥५३||
क्थ भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृत क्यम् । व्यवहार. क्थ त्याज्य इद्रियाणा महामते ॥५४॥
माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा । भेदाभेद क्यं न स्याद्यवेतन्मुक्तता कथम् ॥५५॥
कटु क्षारं तया तीक्ष्ण कपाय मिष्टमेव च । रसना यदि जानाति भुक्ने भोगाननुतमान् ॥५६॥
शीतोष्णसुखद खादिपरिज्ञान यदा भवेत् । मुक्तता कीदृशी तात सदेहोऽयं ममाद्भुतः ॥५७॥
शत्रुमिनपरिज्ञान वैर प्रीतिकर सदा । व्यवहारे परे तिष्ठन्क्यं न कुरुते नृपः ॥५८॥
चौर वा तापस वापि समान मन्यते क्थम् । असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तहि कीदृशी ५९||
दृष्टपूर्वी न मे कश्विज्जीवन्मुक्तश्च भूपति । शय महती तात गृहे मुक्तः कथं नृप. ॥६०॥
दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपति तथा । सदेहविनिवृत्त्यर्थ गच्छामि मिथिला प्रति ॥६॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे पोडशोऽध्यायः ॥१६॥
अथ सप्तदशोऽध्यायः
सूत उवाच
इत्युक्त्वा पितर पुत्र पादयो पतित शुक. । वद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामना. ॥१॥
आपृच्छे त्वा महामाग ग्राह्य ते वचन मया । विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु ॥२॥
'विना दड क्थ राज्य करोति जनक क्लि । धर्म न वर्तते लोको दडवेन भवेदि ॥३॥
धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहित. सदा ! सक्थ वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम ||४||
मम माता त्वियं वघ्या तहगाति विचेष्टितम् । पृच्छामि त्वा महाभाग गच्छामि च परंतप ॥५॥

·आगतव्य श्रीमदेवीमागवत महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १७ सूत उवाच त दृष्ट्वा गतुकाम च शुक सत्यवतीसुत । आलिंग्योवाच पुत्र त ज्ञानिन निस्पृह दृढम् ||६|| व्यास उवाच स्वस्त्यस्तु शुक दार्घायुभव पुत्र महामते । सत्या वाच प्रदत्त्वा म गच्छ तात ययासुखम् ७॥ पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् । न त्रापि च गतव्य त्वया पुत्र कथचन |८|| सुख जीवामि पुत्राह दृष्ट्वा ते मुखपक्जम् । अपश्यदुखमाप्नामि प्राणन्त्वमसि म सुत ॥९॥ वा त्व जनक पुत्र सदेह विनिवर्य च । अप्रागत्य सुख तिष्ठ वदाध्ययनतत्पर ॥१०॥ सूत उवाच इत्युक्त सोऽभिवाद्यायं कृत्वा चव प्रदरिणाम ! चलितम्तरसाऽतीव धनुमुक्त शरो यया ॥११॥ सपश्यन्विविधान्दशाल्लोकाश्च वित्तमिण । वनानि पादपाश्चैव क्षत्राणि फलितानि च ॥१२॥ तापसास्तप्यमानाच याजका दीक्षयात्रितान | योगाभ्यासरतान् योगिवानप्रस्थान्वनोकस ॥१३॥ शंवा पाशुपताश्चैव सौरान्छाक्ताश्च वैष्णवान । वीक्ष्य नानाविधान्धर्मानगामातिस्मयन्मुनि १४॥ वर्षद्वयन मरु च समुल्लध्य महामति । हिमाचल च वर्षेण जगाम मिथिला प्रति ॥१५॥ प्रविष्टो मिथिला मध्ये पश्यन्मदिमुत्तमाम । प्रजाश्च सुखिता सर्वा सदाचारा सुमस्थिता || क्षत्रा निवारितस्ता कस्त्वमम समागत । कि त काय वदस्वति पृष्टस्तन न चाप्रवात ||१७|| नि सत्य नगरद्वारास्थित स्थाणुरिवाचल । विस्मिताऽतिहसस्तस्थौ वचो नावाच किंचन १८॥ प्रतोहार उवाच ब्रूहि मूको सि कि ब्रह्मन्किमथ त्वमिहागत । चल्न च विना काय न भवदिति म मति १९॥ राजाज्ञया प्रवष्टव्य नगरऽस्मिन्सदा द्विज । अज्ञानकुलशोरस्य प्रवशो नान सवथा ॥२०॥ तजस्वा भासि नो नून ब्राह्मणो वदवित्तम । कुल काय च म ब्रूहि यथष्ट गच्छ मानद ||२१|| शुक उवाच यदथमागतो म्म्यन वचनात्तव । विदेहनगर द्रष्टु प्रवशा या दुर्लभ ॥२२॥ मोहोऽय मम बुद्धे समुल्लध्य गिरिद्रयम | राजान द्रष्टकामोऽह पयटन्समुपागत ॥२३॥ वचितोऽह स्वय पित्रा दूपण क्स्य दीयत । भ्रामितोऽह महाभाग कर्मणा वा महीतल ||२४|| धनाशा पुत्पस्यह परिभ्रमणकारणम | मा म नास्ति तथाप्यन सप्राप्तास्मि भ्रमाकिर । निराशस्य सुख नित्य यदि माह न मज्जति । निराशोऽह महाभाग मग्नोऽस्मि माहसागर ॥२६॥ पत्र मरुमिथिला क्वय पद्या च समपात | परिश्रमफल वि मे वचितो विधिना क्लि ॥२७॥ तत्प्राप्त

·श्रीमापीमागणे महापुराणे प्रथमस्का मध्यायः १७
मारणं तिल भौगम्य पुनं पापपयागमम् । उपमनो निर पारम्प गयंपा ||२८||
नसोपं ना दोन यमि में थम । मप्र पुरे जातो पिरो माम भूपतिः ॥२९॥
दत्याया पिररामाय मौनीभूत व पितः ।
मातिरंगगनी समितिसमः ॥१०॥
गामार्यमुवाचासो त यता संम्पितं गतिम् । मग मी पर से सायं पेटं निगरान ||३१||
अपरायो मम मान्यनिवारितवान | ताप महामार विमुनाना रामावलम् ॥३२॥
मुक व्याप
कि तेन दूपगं दात्तः परतन्त्रोऽगि गर्यपा । प्रमुरा प्रारंम् मेवरेन पपोषितम् ॥३३॥
न भूपदूपर्ण पात्र पन्ह रभितस्पा । पौरपरिशानं पतंम् एपंपा अभः ॥३४॥
मर्मय सर्वथा दोपो पदई रामुपागत । गमनं पगडे यम्रपुठायार पारणम् ॥३५॥
प्रताहार उवाच
कि सुसं द्विज वि दुरारिया शुभमिच्छता । म. साहितपर्ता यो अहि रायं ममाय पं ॥३६॥
गुरु उवाच
द्वैविध्यं सर्वलोयेषु सर्वत्र द्विविधो जन । राणी पय पिरागोप तयोधितं दिया पुन. ॥३७॥
विरागी त्रिविधः कामं जातोऽशातच मध्यम । रागी पतिविपः प्रोगो पूर्ण पतुरस्तथा ॥३८॥
चातुर्य द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रज मतिनं तया । मतिस्तु दिविधा लोरे युगायुंतति सर्यया ॥३९॥
प्रतीहार उवाच
यदुकं भवता विद्वप्नार्यशोऽह द्विजोतम । तत्सवं विस्तरेणाप ययापं यद उत्तम ||४०ll
शुक उवाच
रागो यस्यास्ति ससारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् । दुसं बहुविधं तस्य सुरां प विविध पुन. ॥४॥
“धनं प्राप्य मुतान्दारान्मानं च विजप तपा । तदप्राप्प महद्दु सं भवत्येव धणे क्षणे ॥४२॥
कायं तस्य सुखोपायः पर्तव्य सुखसाधनम् । तस्याराति. स विजय सुसविघ्नं करोति य. ४३॥
मुखोत्पादयिता मिन रागयुक्तस्य सर्वथा । धतुरो नंब मुह्येत मूखं सर्वत्र मुह्यति ||४||
विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुसमेकातसेवनम् । नुचिंतनं पंव वेदातस्य च चिंतनम् ॥४५॥
दु.ख तदेतत्सवं हि ससारकथनादिकम् । शत्रवो वहयस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छत. ॥४६॥
काम क्रोध. प्रमादश्च शत्रवो विविधा. स्मृता. 1 बन्धुः संतोप एवास्य नान्योऽस्ति भुवनप्रये ॥४७॥
सूत उवाच
तन्मृत्वा वचनं तस्य मत्त्वात शानिनं द्विजम् । क्षत्ता प्रवेशयामास वक्षा चातिमनोरमाम् teli
नगरं वीक्षमाण. संस्त्रविघ्यजनसंकुलम् ! नानाविपणिद्रम्पाउधं क्रयविक्रयकारकम् ॥४९॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. १८ रागद्वैपयुत कामलोभमोहाकुलं तथा । विवदत्सुजनाकीणं वसुपूर्ण महत्तरम् ॥५०॥ पश्यन्स त्रिविधाल्लोकान्प्रासरद्वाजमदिरम् । प्राप्त परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्कर ॥५१॥ निवारितश्च तव प्रतीहारेण काध्वत् । तमेव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचितयन् ॥५२॥ छायायामातपे चव समदर्शी महातपा । ध्यान कृत्वा तर्थकाते स्थित स्थाणुरिवाचल ५३॥ त मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्य कृताजलि । प्रावेशयत्तत कक्षा द्वितीया राजवैश्मन ॥५४॥ तत्र दिव्य मनोरम्य पुष्पित दिव्यपादपम् । तद्वन दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम् ५५।। वारमुख्य स्त्रियस्तर राजसेवापरायणा | गीतवादित्रकुशला कामशास्त्रविशारदा ॥५६|| ता आदिश्य च सेवार्य शुक्स्य मविसत्तम । निर्गत सदनात्तस्मादपासपुत्र स्थितस्तदा ॥५७|| पूजित परया भक्तया ताभि स्त्रीभिर्ययाविधि । देशकालोपपनेन नानानेनातितोपित ॥५८॥ ततोऽन्त पुरवासिन्यस्तस्यात पुरकाननम् । रम्य सदर्शयामासुरगना काममोहिता ॥५९।। म युवा रूपवान्कातो मृदुभाषी मनोरम । दृष्ट्वा ता मुमुहु सस्ति च काममिवापरम ॥६०॥ जितेंद्रिय मुनि मत्त्वा सर्वा पर्यचरस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत ॥६१॥ आत्मारामो जितक्रोधो न हृप्यति न तप्यति । पश्यस्तासा विकाराश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान || तस्मै शय्या सुरम्या च ददुर्नार्य सुसस्कृताम् । परास्तिरणोपेता नानोपस्करसवृताम् ॥६३॥ स कृत्वा पादशीच च कुशपाणिरतद्रित । उपास्य पश्चिमा सध्या ध्यानमेवान्वपद्यत ॥६४॥ याममैक स्थितो घ्याने सुप्वाप तदनतरम् । सुप्त्वा यामद्वय तत्र चोदतिष्ठत्तत शुक ॥६५॥ पाश्चात्य यामिनीयाम घ्यानमेवा वपद्यत । स्नात्वा प्रात क्रिया कृत्वा पुनरास्ते समाहित ६६॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥१७॥ अथ अष्टादशोऽध्यायः . सूत उवाच श्रुत्वा तमागत राजा मत्रिभि सहित शुचि । पुर पुरोहित कृत्वा गुरपुन समभ्यगात् ॥१॥ कृत्वाऽर्हणा नृप सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम । पप्रच्छ कुशल गा च विनिवेद्य पयस्विनीम् ॥२॥ सच ता नृपपूजा वै प्रत्यगृल्लाद्य याविधि । पप्रच्छ कुशल राज्ञे स्व निवेद्य निरामयम् ||३|| कुशलसप्रश्नमुपविष्ट सुखासन । शुक व्याससुत शात पर्यपृच्छत पार्थिव ॥४॥ किं निमित्त महाभाग नि स्पृहस्य च मा प्रति । जात ह्यागमन ब्रूहि कार्य तमुनिसत्तम ॥५॥ शुक उवाच व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् । सर्वेपामाश्रमाणा च गृहस्थाश्रम उत्तम ॥६॥ वृत्वा ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय. १८ मया नागीकृत वाक्य मत्वा वध गुरोरपि । न वघोऽस्तीति तेनोक्तो नाह तत्कृतवान्पुन ॥७॥ इति सदिग्धमनस मत्वा स मुनिसत्तम ! उवाच वचन तथ्य मिथिला गच्छ माशुच ।।८ याज्योऽस्ति जनकस्तन जीवन्मुक्तो नराधिप । विदेहो लोकविदित पाति राज्यमकटकम् ॥९॥ दुर्वन् राज्य तथा राजा मायापार्शन बध्यते । त्व विभेषि कथ पुत्र वनवृत्ति परतप ॥१०॥ पश्य त नृपशार्दूल त्यज मोह मनोगतम् । कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम् ।।११ सदेह ते मनोजात क्थयिष्यति पार्थिव । तच्छुत्वा वचन तस्य मामेहि तरसा सुत ॥१२॥ सप्रोतोऽह महाराज तत्पुरे च तदाजया । मोक्षकामोऽस्मि राजेंद्र ब्रूहि कृत्य ममानघ ॥१॥ तपस्तीर्थतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् । ज्ञान वा वद राजेंद्र मोक्ष प्रति च कारणम् ।।१४। जनक उवाच शृणु विप्रेण पर्तव्य मोक्षमार्गाश्रितेन यत । उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यामाय वै गुरौ ॥१५॥ अधोरय वेदवेदातान्दत्वा च गुरुदक्षिणाम् । समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो निवसेन्मुनि ॥१६॥ मान्यवृत्तिस्तु सतोपी निराशीर्गतकल्मप । अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वाण सत्यवाक्शुचि १५ पुत्र पौत्र समासाद्य धानप्रस्थाश्रमे वसेत् । तपसा पड्रिपूजित्वा भार्या पुत्र निवेश्य च ||१८| रानिग्नोन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । वमेत्तुर्याश्रमे श्रात शुद्धे वैराग्यसम्भवे ॥१९॥ विरतम्याधिकारोस्ति सन्यासे नान्यथा यवचित् । वेदवाक्यमिद तथ्य नान्यथेति मतिर्मम ॥२०॥ याप्टचत्वारिंशद्वै सस्कारा वेदबोधिता । चत्वारिशद्गृहस्थम्य प्रोक्तास्तत्र महात्मभि २१॥ अष्टो च मुक्तियामस्य प्रोक्ता शमदमादय । आश्रमादाश्रम गच्छेदिति शिष्टानुशासनम् ॥२२॥ श्रीगुक उवाच उत्पन्ने हृदि वैराग्ये ज्ञानविज्ञानमभवे । अवश्यमेव वस्तव्यमाश्रमेषु वनषु वा ॥२३॥ जनक उवाच इन्द्रियाणि वरिष्ठानि न नियुनानि मानद । अपक्वस्य प्रकुर्वति विकारास्ताननेक्श ॥२४॥ भोजनेच्छा गुपच्छा च शय्येच्छामात्मजस्य च । यती भूत्वा क्थ पुर्याद्विकारे समुपस्थिते ॥२५॥ पातिमुपयानि वै । अतस्तच्छमनार्थाय प्रमेण च परित्यजेत् ॥२६॥ ॐ मुक्त पतत्येव न शयान पर यध । परिग्रज्य परिभ्रष्टो न मार्ग रभते पुन ॥२७॥ था पिपीलिया मूगन्यापायामपिर हनि । शन गर्न फल यानि मुवन पदगामिनी ||२८|| विघ्नरापामुदम्य वै । भ्रातो भवति विश्रम्य गुप यानि पिपीलिया ॥२९॥ काममयमा तात्मनि । मन क्रमण जैतव्यमाश्रमानुक्रमेण च ॥३०॥ मस्याश्रममस्योऽपि शांत समतिरारमयान् । न च हृप्यन्न पतपेन्माण गमो भया ॥३१॥ दुर्जर वासनाजाल विहगस्तरमायाति मनस्तु प्रयल ·न कारण द्विज । श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय १८ विहित कर्म कुर्वाणस्त्यजश्चितान्वित च यत् । आत्मलाभेन सन्तुष्टो मुच्यते नात्र संशय ॥३२॥ पश्याह राज्यसस्योऽपि जीवन्मुक्तो यथानघ । विचरामि ययाकाम मे किचित्प्रजायते ॥३३॥ भुजानो विविधान्भोगान्कुर्वन्कार्यायोकश । भविष्यामि यथाऽह त्व तथा मुक्तो भवानघ ॥३४॥ कथ्यते खलु यदृश्यमवश्य वध्यते कुत । दृश्यानि पचभूतानि गुणास्तेषा तथा पुन ॥३५॥ आत्मा गम्योऽनुमानेन प्रत्यक्षो न कदाचन । स कथ वध्यते ब्रह्मनिर्विकारो निरञ्जन ॥३६॥ मनस्तु सुखदु खाना महता जाते तु निर्मले ह्यस्मिन्सवं भवति निर्मलम |॥३७॥ भ्रमन्सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा स्नात्वा पुन पुन । निर्मल न मनो यावत्तावत्सर्व निरर्थकम् ॥३८॥ न देहो न च जीवात्मा नेंद्रियाणि परतप । मन एव मनुष्याणा कारण बधमोक्षयो |॥३९॥ शुद्धो मुक्त सदैवात्मा न वै बध्येत कहिचित । बधमोपी मन सस्यो तस्मिञ्छाते प्रशाम्यति ४०॥ शत्रुमित्रमुदासीनो भेदा सर्वे मनोगता । एकात्मत्वे कथ भेद सभवेदद्वतदर्शनात ॥४१॥ जीवो ब्रह्म सदैवाह नात्र कार्या विचारणा | भेदबुद्धिस्तु ससारे वर्तमाना प्रवर्तते ॥४२॥ अविद्येय महाभाग विद्या चैतनिवर्तनम् । विद्याविद्ये च विज्ञेय सर्वदेव विचक्षण ॥४३॥ विनाऽऽतप हि छायाया ज्ञायते च कथ सुखम् । अविद्यया विना तद्वत्वथ विद्या च वत्ति वै॥४४|| गुणा गुणेषु वर्तत भूतानि च तथैव च । इद्रियाणीद्रियार्थेषु को दोपस्तत्र चात्मन ||४५|| मर्यादा सवरक्षार्थ कृता वदेषु धर्मनाश स्यात्सौगतानामिवानघ ||४|| धर्मनाशे विनष्ट स्याद्वणाचारोऽतिवर्तित । अतो वदप्रदिष्टेन मार्गेण गच्छता शुभम् ॥४७॥ श्रीशुक उवाच सदेहो वर्तते राजन निवतति मे क्वचित ! भवता कथित यत्तच्छृण्वतो म नराधिप ॥४८|| वैदधर्मेपु हिंसा स्यादधर्मबहुला हि सा । कथ मुनिप्रदो धर्मो वदोक्तो यत भूपते ॥४९॥ प्रत्यक्षेण त्वनाचार सोमपान नराधिप । पशूना हिंसन तद्वद्भक्षण चामिपस्य च ॥५०॥ सवंश । अन्यथा ·७० । श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय २० दासराजोऽपि सपूज्य व्यास प्रीतिपुर सरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताजलि ||८|| दासराज उवाच अद्य मे सफल जन्म पावित न कुल मुने । देवानामपि दुर्दश यज्जात तव दर्शनम् ॥ ९ ॥ यदर्थमागतोऽसि त्व तदहि द्विजसत्तम । अपि दारा धन पुत्रास्त्वदायत्तमिद विभो ॥१०॥ सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममडलम् । व्यासस्तप समायुक्तस्तत्रवास समाहित ॥११॥ सत्यवत्या सुतौ जातौ शतनोरमितद्युते । मत्वा तो भ्रातरौव्यास सुखमाप वने स्थित १२॥ चित्रागद प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापन । बभूव नृपते पुत्र सर्वलक्षणसयुत ॥१३॥ विचित्रवीर्यनामासो द्वितीय समजायत । सोऽपि सर्वगुणोपेत शतनो सुखवर्धन ॥१४॥ गागेय प्रथमस्तस्य महावीरो बलाधिक । तथैव तौ सुतौ जातो सत्यवत्या महावलौ ॥१५॥ शतनुस्तान्सुतान् वीक्ष्य सर्वलक्षणसयुतान । अमस्ताजय्यमात्मान देवादीना महामना ॥१६॥ अथ कालेन कियता शतनु कालपर्ययात । तत्याज देह धर्मात्मा देही जीर्णमिवाबरम् ॥१७॥ कालधर्मगते राज्ञि भीष्मश्चक्रे विधानत | प्रेतकार्याणि सर्वाणि दानानि विविधानि च ॥१८॥ चित्रागद ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान । स्वय न कृतवान राज्य तस्माद्देवव्रतोऽभवत् ।।१९।। चित्रागदस्तु कीर्येण प्रमत्त परदु खद । बभूव बलवान वीर सत्यवत्यात्मज शुचि ॥२०॥ अर्थकदा महाबाहु सैन्येन महता वृत । प्रचचार वनोद्देशान्पश्यन्वघ्या मृगान् रुरून् ॥२१॥ चित्रागदस्तु गधर्वो दृष्ट्वा त मार्गग नृपम । उत्तत्तारातिक भूमेविमानवरमास्थित ॥२२॥ तत्राभूच्च महद्युद्ध तयो सदृशवीर्ययो । कुरुनने महास्थान त्रीणि वपाणि तापसा ||२३|| इन्द्रलोकमवापाशु गर्वेण हतो रणे । भीष्म श्रुत्वा चकाराशु तस्योर्ध्वदैहिक तदा ॥२४॥ गागेय कृतशोक्स्तु मत्रिभि परिवारित । विचित्रवार्यनामान राज्यश च चकार ह ॥२५॥ मत्रिभिर्वोधिता पश्चादगुरभिश्च महात्मभि । स्वपुत्र राज्यग दृष्ट्वा पुत्रशोकहताऽपि च ॥२६॥ सत्यवत्यतिसतुष्टा वभूव वरणिनी । व्यामोपि भ्रातर श्रुत्वा राजान मुदितोऽभवत् २७॥ यौवन परम प्राप्त सत्यवत्या सुत शुभ । चकार चिंता भोप्मोपि विवाहायं कनीयस ||२८॥ पाशिराजसुतास्तिन सर्वलक्षणसयुता ! तेन राजा विवाहाचं स्थापिताश्च स्वयवरे ॥२९॥ राजानो राजपुत्राश्च समाहूता सहस्रश । इच्छास्वय वराथ वै पूज्यमाना समागता ||३०॥ तत्र भीष्मो महातेजास्ता जहार बरेन वै । निर्मथ्य राजक सर्व रथेनन वीर्यवान् ॥३१॥ जित्वा पार्थिवान्साँस्ताश्चादाय महारप । बाहुवीर्येण तेजस्वी ह्याससाद गजाहयम् ||३२|| पुत्रीयच्चितमविर । तिस समानयामाम वन्यका वामलोचना ||१३|| सत्यवत्यै निवेद्याशु द्विजानाय सत्वर । देवनान्येदविदुप पर्यपृच्छच्छुभ दिनम् ॥३४॥ मातृयद्धगिनीवच्च ।

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय २० इत्वा विवाहसभार तदा वै भ्रातर निजम् । विचित्रवीर्य धर्मिष्ठ विवाह्यति ता यदा ॥३५॥ [दा ज्येष्ठोऽप्युवाचेद कन्यका जाह्नवीसुतम् । लज्जमानासितापागी तिसृणा चारुलोचना ॥३६॥ गिापुत्र कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक । मया स्वयवरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नृप ३७] ताह तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले । यथायोग्य कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परतप ॥३८॥ नाह वृतपूर्वास्मि स्व च धर्मभृता वर । बलवानसि गागेय यथेच्छसि तया कुरु ॥३९॥ सूत उवाच 3 एवमुक्तस्तया तत्र क्यया कुरुनदन । अपृच्छदब्राह्मणान्वृद्धान्मातर सचिवास्तथा ॥४०॥ उपा मतमाज्ञाय गागैयो धर्मवित्तम । गच्छति कायका प्राह यथा-चि वरानने ॥४१॥ वसजिताय मा तन गता शाल्वनिकेतम । उवाच त वराराहा राजान मनमेष्मितम ||४२॥ विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण वन्मनस्वेति धर्मत । आगताऽस्मि महाराज गृहाणाद्य कर मम ॥४३॥ धर्मपत्नी तवात्यत भवामि नृपसत्तम । चिंतितोऽमि मया पूव त्वयाह नान सशय ॥४४॥ शाल्व उपाच गृहीता व वरारोह भीष्मण पश्यतो मम । रय सस्थापिता तन न ग्रहीष्य कर तव ॥४५॥ परोच्छिष्या च क कन्या गृह्णाति मतिमातर । अतोह न ग्रहीप्यामि त्यक्ता भाष्मेण मातृवत्।।४६।। रुदती विल्पती सा त्यत्ता तन महात्मना । पुनर्भीष्म समागत्य मदती चदमनवात् ||४७|| साल्वा मुक्ता त्वया वीरन गृह्णाति गृहाण माम | धर्मज्ञामि महाभाग मरिष्याम्य यथा ह्यहम् ॥४८॥ भीष्म उवाच अन्यचित्ता क्थ त्वा वै गृलामि वरवणिनि । पितर त्व वरारोह व्रज गोत्र निराकुला ||४९।। तमोना सा तु भीष्मण जगाम वनमय हि । तपश्चकार विजन तार्थे परमपावन ॥५०॥ द्वै भायें चानिस्पाइप नम्य राना यभूवतु । अम्बालिका चाविका च काशिरा नसुत शुभे ॥५१॥ राजा विचित्रवीर्योऽसौ तान्या मह महावल । रम नानाविहारश्च गृह चापवन तया ॥५२॥ वर्षाणि नव राजद्र कुवन बाड़ा मनारमाम | प्रापासो मरण भूया गृहीता राजय मगा ॥५३॥ मृते पुत्र:तिदुखाता नाता सत्यवती तदा । कारयामाग पुरम्य प्रेतकार्याणि मत्रिभि ॥१४॥ भीष्ममाह तदान्त वचन चातिदु सिता । राज्य कुरु महाभाग पितुम्ने शतना सुन ॥५५॥ भातुर्मायाँ गृहाग त्व वश च परिरक्षय । यया न नारामापानि ययातेवंश इत्युत ||१६|| माप्म उवाच प्रविशा मे धुता मात पित्र,या मया कृता । नाह राज्य वरिष्यामि न चाह दारसग्रहम् ।। ७॥

·सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुजामि सर्वदा । न वद्धोस्मीति वुद्धयाहं सर्वदैव सुखी मुने ॥३३॥ त्वं तु दुःखी सर्दवासि बद्धोऽहमिति शंकया । इति शंका परित्यज्य सुखी भव समाहितः ॥३॥ देहोऽयं मम बंधोऽस्ति न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः ॥३५/- मागच्छंतं सुतं दृष्ट्वा व्यासोपि सुखमाप्तवान् । आलिंग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशल पुनः ॥३७॥ पितृणों सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी | शुकश्चकार पत्नी ता योगमार्गस्थितोपि हि ||४il स तस्या जनयामास पुत्राश्चतुर एव हि। कृष्णं गौरप्रभं चव भूरि देवश्रुतें तथा ॥४॥ कन्या कीर्ति समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् । ददो विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने ॥४२॥ अणुहस्य सुत श्रीमान्ब्रह्मदत. प्रतापवान् । ब्रह्मज्ञ. पृथिवीपाल. शुककन्यासमुद्भवः ॥४३॥ पुत्र राज्यं निघायाथ गतो बदरिकाथमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम् ॥५॥ मारदस्य प्रसादेन ज्ञातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वासंगं पितुः शुकः ॥४६॥ ध्यानमास्याय विपुलं स्थितः संगपराङ्मुखः। उत्पपात गिरेः शृंगासिद्धिच परमां गतः 10th यातागो महातेजा विरराज यथा रवि. । गिरैः शृङ्गं द्विधाजातं शुकस्योत्पतने तदा ॥४८ll रामाण्य म्यागं शोरगमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भापन्तं विरहेण परिप्रतम् ॥५॥ प्रतिशम्ममात्तदा । वापि गिरःगप्रतिमन्दारपुटोमवेत् ।।५।। श्रीमद्देवीभागवते महापुराण प्रथमस्कन्धे अध्यायः १९ विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः । न मे विकल्पसंदेहो निर्विकल्पोस्मि सर्वथा ॥३१- सूत उवाच शुक प्रीतमनाऽभवत् । जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम् ॥३६॥ तच्छ्रुत्वा आपृच्छ्य वचनं तस्य तं स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः । वेदाध्ययनसंपन्न जनकस्य दशा दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मन । स निवृत्ति परा प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः ॥३॥ सर्वशास्त्रविशारद. ॥३८ कालेन किमता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञान परमक प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम् ॥ . उत्पाता बह्वो जाताः शुक्श्चाकारागोऽभवत् । अन्तरिस या वायुः स्तूयमानः सुरपिभिः ॥४९।। तेजसाऽतिविराजन्दै द्वितीय इव भास्कर." प्पागस्तु विरहातात. अंदन्पुति गिर. शृङ्गे गतस्तत्र गुको यत्र स्थितोन्भवत् । अंदमानं तदा दीनं प्या मत्या श्रमायुलम् ॥५१॥ या चासत् ॥५०॥ उपभूवगतः ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः २० शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् । व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः ॥५४॥ परमां गतिमापन्नो दुर्लभा चाकृतात्मभिः । तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वया शोकं विजानता ॥५५॥ कीर्तिस्तै विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ। व्यास उवाच न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते ॥५६॥ अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे । महादेव उवाच द्रक्ष्यसि पुनस्य पार्श्वस्था सुमनोहराम् ॥५७॥ ता वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोक जहि परतप। सूत उवाच तदा ददर्श व्यासस्तु छाया पुत्रस्य सुप्रभाम् ॥५८|| वरं हरस्तस्म तत्रवातरधीयत। अन्तहिते महादेवे व्यास स्वाथममभ्यगात् ॥५९॥ शुकस्य विरहेणापि तप्त परमदु खित ॥६॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ अथ विंशोऽध्यायः छाया पय ऊचुः सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तम । किं चकार ततो व्यासस्तनो यूहि सविस्वरम् ॥१॥ शुकस्तु परमा सूत उवाच शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यामपरायणा । आज्ञामादाय ते सर्वे गता पूर्व महीतले ॥२॥ असितो देवलचंव वशपायन एव च । जमिनिश्च सुमतुश्च गताः सर्वे तपोषनाः ॥३॥ सानेतान्वीक्ष्य पुत्रं च लोकातरितमप्युन । व्यास. शोरसमागतो गमनायारोन्मतिम् ||४|| सस्मार मनसा ध्यासस्ता निषादसुता शुभाम् । मातरं जाह्नवीतीरे मुक्तां शोषसमन्विताम् | स्मृत्वा सत्यवती ग्यासस्त्यवत्वा तं पर्वतोत्तमम् ! आजगाम महातेजा जन्मस्थानं स्वकं मुनिः MEM दोपं प्राप्याय पप्रच्छ व गता सा वरानना । निपादास्तं समाचल्युत्ता राजे तु कन्यका ||७|| 1 ·७० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय २० दासराजोऽपि सपूज्य व्यास प्रीतिपुर सरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताजलि 100 दासराज उवाच अद्य मे सफल जन्म पावित न कुल मुने । देवानामपि दुर्दर्श यज्जात तव दर्शनम् ॥ ९ ॥ यदर्थमागतोऽसि त्व तदयूहि द्विजसत्तम । अपि दारा धन पुत्रास्त्वदायत्तमिद विभौ ॥१०॥ सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममडलम् । व्यासस्तप समायुक्तस्तवास समाहित ॥११॥ सत्यवत्या सुतो जातौ शतनोरमितद्युते । मत्वा तौभ्रातरौ व्यास सुखमाप वने स्थित १२॥ विवागद प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापन । बभूव नृपते पुत्र सर्वरक्षणसयुत ॥१३॥ विचित्रवीर्यनामासो द्वितीय समजायत । सोऽपि सर्वगुणोपेत शतनो सुखवर्धन ॥१४॥ गागेय प्रथमस्तस्य महावीरी बलाधिक । तथैव तौ सुतो जातो सत्यवत्या महावलौ ।।१५।। पातनुस्तान्सुतान् वीक्ष्य सर्वलक्षणसयुतान । अमस्ताजय्यमात्मान देवादीना महामना ॥१६॥ अथ कालेन कियता शतनु कालपर्ययात् । तत्याज दह धर्मात्मा देही जीर्णमिवावरम् ॥१७॥ फालधर्मगते राशि भीष्मश्चक्रे विधानत | प्रेतकार्याणि सवाणि दानानि विविधानि च ॥१८॥ चित्रागद ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान । स्वय न कृतवान् राज्य तस्माद्देवव्रतोऽभवत् ।।१९।। चित्रागदस्तु वोर्येण प्रमत्त पर खद । बभूव वलवान् वीर सत्यवत्यात्मज शुचि ॥२०॥ अर्थवदा महावाहु सैयेन महता वृन । प्रचचार वनोद्देशापश्यन्वव्या मृगान् ररून् ॥२१॥ चित्रागदस्तु गर्यो दृष्ट्वा त मार्गग नृपम । उत्तत्तारातिर भूमेविमानवरमास्थित ॥२२॥ तत्राभूच्च महाद्ध तयो सदृशवीर्ययो । कुम्भेने महान्थान त्रीणि वपाणि तापसा ||२३॥ इन्द्रलोकमवापान गघण हतो रणे । भीष्म ध्रुत्वा चकाराशु तस्योदहिय तदा ॥२४॥ गांगेय वृतशोरस्तु मपिभि परिवारित । विचित्रवीर्यनामान राज्ये च चकार ह ॥२५॥ मप्रिभिर्योधिता पश्चाद्गुरुभिश्च महात्मभि । स्यपुत्र राज्यग दृष्ट्वा पुत्रशोकहताऽपि च ॥२६॥ परपवत्यतिमतुष्टा यभूव वरणिनी । प्यागोपि भ्रातर श्रुत्वा राजान मुदितोऽभवत् २७॥ यौवन परम प्राप्त सरपयत्या सुत शुभ । चकार चिंता नीप्मापि विगहायं कनीयस ॥२८॥ पाशिराजसुतास्तिस्त्र सर्वरक्षणमयुता । तेन राज्ञा विवाहार्य स्थापिताश्च स्वयवरे ॥२९॥ रागानो राजपुत्राच समाहूता सहसरा | इच्छाम्दयवरायं 4 पूज्यमाना समागता ॥३०॥ सत्र भीष्मो महातेजाम्दा जहार वन हैं। निर्मथ्य राजा सय रयेनकेन वीर्यवान् ॥३१॥ स जिरवा पापियान्साम्ताधाराय महारय । याहवीयप तेजस्वी हायसाद गजाह्वयम् ॥३२॥ मातृवद्भगिनीयम्प पुषीवच्चिदपनि निम समानयामाम पन्यवा वामलोचना ॥३॥ पापा निया मिजानाय सत्वर । देवनान्यदविदुप पर्यपृष्ठच्छुभ दिनम् ।।३४।। ।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे अध्यायः २०
कृत्वा विवाहसंभारं तदा वै भ्रातरं निजम् । विचित्रवीर्य धर्मिष्ठं विवाहयति ता यदा ॥३५॥
तदा ज्येष्टोऽप्युवाचेदं कन्यका जाह्नवीसुतम् । लज्जमानासितापागी तिसृणा चारुलोचना ॥३६॥
गंगापुन कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक । मया स्वयबरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नुप. ३७॥
वृताऽहं तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले । यथायोग्यं कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परतप ॥३८॥
तेनाहं वृतपूर्वास्मि त्वं च धर्मभृता वर ! बलवानसि गागेय यथेच्छसि तथा कुरु ॥३९॥
सूत उवाच
एवमुक्तस्तया तत्र कन्यया कुरुनदन | अपृच्छब्राह्मणान्वृद्धान्मातरं सचिवास्तथा ॥४०॥
सर्वेपा मतमाज्ञाय गागेयो धर्मवित्तम । गच्छेति कन्यका प्राह यथारचि वरानने ॥४१।।
विसर्जिताथ सा तेन गता शाल्वनिकेतम् । उवाच त वरारोहा राजानं मनमेप्सितम् ।।४२॥
विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण स्वन्मनस्वेति धर्मत । आगताऽस्मि महाराज गृहाणाद्य कर मम ||४३।।
धर्मपत्नी तवात्यत भवामि नृपसत्तम । चितितोऽसि मया पूर्वं त्वयाह नात्र संशय ॥४४॥
शाल्व उवाच
गृहीता स्व वरारोहे भीष्मेण पश्यतो मम । रथे सस्थापिता तेन न ग्रहोप्ये कर तव ॥४५॥
परोच्छिष्टा च क कन्या गृह्णाति मतिमानर ! अतोह न ग्रहोप्यामि त्यक्ता भीष्मेण मातृवत्।॥४६॥
रुदती विलपती सा त्यक्ता तेन महात्मना । पुनर्मोन्म समागत्य रुदती चेदमब्रवीत् ।।४७।।
शाल्वो मुक्ता त्वया वीरन गृह्णाति गृहाण माम् । धर्मशोसि महाभाग मरिष्याम्यन्यथा ह्यहम् ॥४८॥
भीष्म उवाच
अन्यचित्ता क्थ ला वै गृह्णामि वरवणिनि । पितर त्व वरारोहे व्रज शीघ्र निराकुला ॥४९॥
तयोक्ता सा तु भीष्मेण जगाम वनमेन हि । तपश्चकार जिने तोर्थे परमपावने ॥५०॥
द्वे भायें चातिर पाढ्ये तय्य रानो बभूवनु । अम्बालिका चादिका च काशिराजसुते शुभे ।।५१॥
राजा विचित्रवीर्योऽमो ताभ्या सह महावल । रेमे नानाविधारश्च गृहे चोपवने तया ॥५२॥
वर्षाणि नव राजेन्द्र कुर्वन् क्रीडा मनोरमाम् । प्रापामौ भरण भूयो गृहीतो राजय-मणा ॥५३॥
मृते पुरेऽतिदुःसार्ता जाता सत्यवती तदा । कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मत्रिभि ||४||
भोप्ममाह तदकान्ते वचन चातिदु खिता। राज्य कुरु महाभाग पितुस्तै शंतनो. सुत ॥५५॥
भ्रातुर्भायर्या गृहाण त्व वंश च परिरक्षय | यया न नाशमायाति ययातेवंश इत्युत ।।९६]
भीम उवाच
प्रतिक्षा में श्रुता मात पित्र:या मया कृता । नाहं राज्य परिष्यामि न चाहं दारसग्रहम् ॥१७॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापराणे प्रथमस्कन्धे अध्याय २० सूत उवाच तदा चिंतातुरा जाता कथ वशो भवेदिति । नालसाद्धि सुख मह्य समुत्पन्ने डराजके १५८॥ गागेयस्तामुवाचेद मा चिंता कुरु भामिनि । पुत्र विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रज चोपपादय ॥५९|| कुलीन द्विजमाहूय वघ्वा सह नियोजय । नात्र दोपोऽस्ति वदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल ६०॥ पौर चैव समुत्पाद्य राज्य देहि शुचिस्मिते । अह च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि ॥२१॥ तच्छुत्वा वचन तस्य कानीन स्वसुत मुनिम । जगाम मनसा व्यास द्वैपायनमकल्मषम ॥६२॥ स्मृतमानस्ततो व्यास आजगाम स तापस । कुवा प्रमाण मात्रेथ सस्थितो दीप्तिमान्मुनि ॥६३॥ भीष्मेण पूजित काम सत्यवत्या च मानित | तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापर ||६४॥ तमुवाच मुनि माता पुत्रमुत्पादयाधुना । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दर तव वीर्यजम् ॥६५॥ घ्यास श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिंतयत ६६॥ अबिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा । सग प्राप्य मुने पुत्र मसूताध महाबलम् ॥६७॥ जन्मान्ध च सुत वीक्ष्य दु सिता सत्यवत्यपि । द्वितीया च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै ॥६८|| मातुकालेऽथ सप्राप्ते व्यासेन सह सगता । तथा चावालिका रानौ गर्भ नारी दधार सा ॥६९॥ सापिपाडु सुतो जातो राज्ययोग्यो न समत । पुत्रायें प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम ||७०११ आहूय च ततो व्यास सप्रार्थ्य मुनिसत्तमम् । प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम् ॥७१॥ न गता च वधूस्तन प्रेष्या सप्रेषिता तया । तस्या च विदुरो जातो दास्याधमाशत गुभ ॥७२॥ एव व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रय । उत्पादिता महावीरा वशरक्षणहेतवे ॥७३॥ एतद सर्वमाख्यात तस्य वशसमुद्भवम् । व्यासेन रक्षितो वसो भ्रातृधर्मविदाऽनघा ||७४॥ इति श्रीदेयीमागवत महापुराणेऽष्टदशसाहस्रया सहिताया प्रथमस्कन्धे विंशोऽध्याय ॥२०॥ वेदाप्टेंशितिमित [११८४ ] सार्धं श्लोक सविस्तरम् । देवीभागवतस्यास्य ईरित ॥१॥ ममाप्तोऽयं प्रथमः स्कन्धः । . प्रथमस्वघ ·श्रीगणेशाय नमः श्रीमद्देवीभागवतम् द्वितीयः स्कन्धः प्रथमोऽध्यायः ऋपय ऊचुः आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुवम् । सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेपा नस्तपस्विनाम् ॥१॥ माता व्यागस्य मेघाविनाम्ना सत्यवतीति च । विवाहिता पुरा जाता राजा शन्ननुना यया ॥२॥ सस्याः पुत्रःक्थं व्यासः सतो स्वभवन स्थिता । ईदृशी सा क्थं राजा पुन शन्तनुना वृता ||३|| तस्यां पुत्रावुभौ जातो तत्त्वं क्षय सुग्रत | विस्तरेण महाभाग क्या परमपावनीम् ॥४॥ उतात्ति वेदम्पामस्य सत्यवत्यास्नपा पुन । श्रोतुकामाः पुन सर्वे क्रपयः मंशितव्रता ॥५॥ सूत उवाच परमा शक्ति चतुर्वगंप्रदायिनीम् । आदिगति वदिष्यामि कमा पौगणिती गुमाम् ।। पम्पोच्चारणमात्रेण सिदिभवति शाश्वती । प्याजेनापि हि योजम्प याग्भवस्य विशेषतः ॥७॥ सम्यात्मिना सर्व सर्यकामागिन्ये । स्मर्तय्या सर्वथा देवी पारितार्यप्रदायिनी ||८|| राजोपरिचरो नाम धामिरः सत्यगंगरः । पेगिपनि श्रीमान्यभूव हिजपूजाः ॥९॥ सपमा तस्य सुष्टेन विमानं साटिर गुभम् । दतमिन्टेग ततस्मै मुन्दरं प्रियाम्यया ॥१०॥ सेनाबस्तु सर्वत्र याति दिन भूपतिः । न भूमापरिस्थोमो सेनापरिचरो वमुः ॥११॥ रियातः सर्वगोरे धर्मनिरया ए भूपतिः । तम्य भार्या वरारोहा गिरिपानाम मुन्दरी ॥१२॥ प्रणम्य ·। श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय २ अहो मदबुद्धिद्विजोऽय ग्रहीष्यञ्जले मग्न एवाद्य मा वै गृहीत्वा । मनो व्याकुल पञ्चबाणातिविद्ध न कोऽपोह शक्त प्रतीप हि कतुम ॥१३॥ इति सचित्य सा बाठा तमुवाच महामुनिम । धैय कुरु महाभाग पर पार नयामि वै ॥१४|| सूत उवाच पाराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचन हितपूवकम । कर त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिंधो पार गत पुन ॥ मत्स्यगधा प्रजग्राह मुनि कामातुरस्तदा । वपमाना तु सा कया तमुवाच पुर स्थितम ||१६|| दुगधाऽह मुनिश्रेष्ठ कथ त्व नोपशकसे । समानरूपयो कामसयोगस्तु सुखावह ॥१७॥ इत्युक्तन तु सा कया क्षणमात्रण भामिनी । कृता योजनगधा तु सुरूपा च वरानना ॥१८॥ मृगनाभिसुगधा ता कृत्वा काता मनोहराम । जग्राह दक्षिणे पाणी मुनिम मथपीडित ॥१९॥ ग्रहीतुकाम त प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा । मुन पश्यति लोकोऽय पिता चैव तटस्थित ॥२०॥ पशुधर्मो न म प्रीति जनयत्यतिदारुण । प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्भवति यामिनी ॥२१॥ रात्रो व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि । दिवासग महा दोष पश्यति किल मानवा ॥२२॥ काम यच्छ महाबुद्धे लोकनिंदा दुरासदा । तच्छ्रुत्वा वचन तस्या युक्तमुक्तमुदारधी ॥२३॥ नीहार कल्पयामास शीघ्र पुण्यबलेन वै । नीहार च समुत्पने तटऽतितमसा युत ॥२४॥ कामिनी त मुनि प्राह मृदुपूवमिद वच । कयाऽह द्विजगार्दूल भक्त्वा गतासि कामत ॥२५॥ अमोघवीयस्व ब्रह्म का गति, भवदिति । पितर किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चद्भवाम्यहम ॥२६॥ त्व गमिष्यसि भुक् वा मा किं करोमि वदस्व तत । पाराशर उवाच कातऽद्य मप्रिय कृत्वा कयैव त्व भविष्यसि ॥२७॥ वृणीष्व च वर भीरु य त्वमिच्छसि भामिनि । सत्यवत्युवाच यथा म पितरौ लोके न जानीती हि मानद ||२८|| कयावत न म हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम । पुत्रश्च त्वत्सम काम भवदद्भुतवीयवान् ॥२९॥ गधोऽय सवदा मे स्याद्यौवन च नव नवम् । पाराशर उवाच शृणु सुरि पुत्रस्त विष्ण्वासभव गुचि ॥३०॥ भविष्यात घ विख्यातस्त्रोक्य वरणिनि । पेनचित्कारणेनाह जात कामातुरस्त्वयि ॥३१॥ कदापि च न समोहो भूतपूर्वो वरानन । दृष्ट्वा चाप्सरसा रूप सदाऽह धर्यमावहम् ||३२||

·७७
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः २
देवयोगेन वीक्ष्य स्वा कामस्य वशगोऽभवम् । तत्किचित्कारण विद्धि देव हि दुरतिक्रमम् ॥३३॥
दृष्ट्वाऽह चातिदुर्गन्धा त्वा कथ मोहमाप्नुयाम् । पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने ||३४||
वेदविद्भागकर्ता च ख्यातश्च भुवननये ।
सूत उवाच
इत्युक्त्वा ता वशं याता भुक्त्वा स मुनिसत्तम ॥३५॥
जगाम तरसा स्नात्वा कालिंदीसलिले मुनि । साऽपि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती ॥३६॥
सुपुवे यमुनाद्वीपे पुत्र काममिवापरम् । जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम् ॥३०॥
तपस्येव मन कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् । गच्छ मातर्यथाकाम गच्छाम्यहमत परम् ||३८॥
तप कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि व स्मृत । मातयंदा भवेत्कार्य तव किंचिदनुत्तमम् ।।३९।।
स्मर्तव्योऽह तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिंता सुख वस ॥४०॥
इत्युक्त्वा निर्ययो व्यास साऽपि पित्रतिक गता।
द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्वैपायनोऽभवत् ॥४१॥
जातमात्रो जगामाशु वृद्धि विष्ण्वशयोगत } तीर्थे तीर्थे कृतस्नानश्चचार तप उत्तमम् ॥४२॥
एव द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्या पराशरात् । चकार वेदशाखाश्च प्राप्त ज्ञात्वा कलेयुगम् ॥४३॥
वेदविस्तारकरणाद्वयासनामाऽभवन्मुनि । पुराणसहिताश्चक्रे
महाभारतमुत्तमम् ॥४४॥
शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागश । सुमन्तु जैमिनि पैल वैशम्पायनमेव च ॥४५॥
असित देवल चैव शुक्रं चैव स्वमात्मजम् । एतच्च कथित सर्व कारण मुनिसत्तमा. ॥४६॥
सूत उवाच
सत्यवत्या सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा । सशयोऽत्र न कर्तव्य सम्भवे मुनिसत्तमाः ॥४७॥
महता चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति । कारणाच्च समुत्पत्ति सत्यवत्या झषोदरे ॥४८॥
पाराशरेण सयोग पुन शन्तनुना तथा । अन्यथा तु मुनेश्चित्त कथ कामाकुल भवेत् ।।४९।।
अनार्यजुष्ट धर्मज्ञ कृतवान्स कथ मुनि । सकारणेयमुत्पत्ति कथिताऽऽश्चर्यकारिणी ॥५०॥
श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा । य एतच्छुभमाख्यान शृणोति श्रुतिमातर ॥५१॥
न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा ॥५२॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धं द्वितीयोऽध्याय ॥२॥

·७४
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः १
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः । पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा ||१३॥
वसोस्तु पत्नी गिरिका कामान्काले न्यवेदयत् । ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः ॥१४॥
तदहः पितरश्चनमूचुर्जहि मृगानिति । तच्छ्रुत्वा चिंतयामास भार्यामृतुमती तथा ॥१५॥
पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् । चचार मृगया राजा गिरिका मनसा स्मरन् ॥१६॥
वने स्थितःस राजपिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् । अतीवरूपसम्पन्ना साक्षाच्छ्रियमिवापराम् ॥१७॥
तस्य रेतः प्रचस्कंद स्मरतस्ता च कामिनीम् । वटपत्रे तु तद्राजा स्कन्नमात्र समाक्षिपत् ॥१८॥
इदं वृया परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् । ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा ॥१९॥
अमोघं सर्वथा वीर्य मम चतन्न संशय. । प्रियाय प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमफ्ल्पयत् ॥२०॥
शुक्रप्रस्थापने काले महिप्या. प्रसमीक्ष्य स । अभिमन्त्र्याथ तीर्य वटपर्णपुटे कृतम् ॥२१॥
पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विज प्रति । गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम ॥२२॥
मत्प्रीत्यर्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय । गिरिकार्य प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै ॥२३॥
सूत उवाच
इत्युक्त्वा प्रददौ पर्ण श्येनाय नृपसत्तमः । स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः ॥२४॥
गच्छंतं गगनं श्येनं धृत्वा चंचुपुटे पुटम् । तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनम्तथाऽपरः ॥२५॥
आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमम्यद्रवत्खगम् । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतु ॥२६॥
युद्धयतोरपतद्रेतस्तच्चापि
यमुनाभसि । खगौ तो निर्गतो कामं पुटके पतिते तदा ॥२७॥
एतस्मिन्ममये काचिदद्रिका नाम चाप्सरा । ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम् ॥२८॥
पुर्यती जलकेलि सा जले नग्ना चचार सा । जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवणिनी ।।२९॥
प्राणायामपर. सोऽथ दृष्ट्वा ता कामचारिणीम् । शशाप भव मत्स्यीत्वं ध्यानविघ्नकरी यतः ॥३०॥
सा शप्ता विप्रमुख्येन यभूव यमुनाचरी । शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सरा. ॥३१॥
प्येनपादपरिभ्रष्ट तच्छुम्मथ वासवी । जग्राह तरसाऽम्यत्य साऽद्रिका मत्स्यरूपिणी ३२।।
अय कालेन रियता मत्स्यी ता मत्स्यजीवन. । सप्राप्ते दशमे मासि ववध ता मनोरमाम् ॥३३॥
उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवन । युग्मं विनि सृतं तस्मादुदरान्मानुपाकृति ॥३४॥
याल. पुमारः सुभगस्तया कन्या शुभानना । दृष्ट्वाऽऽश्चर्यमिद सोऽथ विस्मयं परमं गतः ॥३५॥
पसे निवेदयामास पुत्रो द्वौ तु झपोद्भवौं । राजाऽपि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम् ।।
म मत्स्यो नाम राजाध्यो पार्मिकः सत्यसंगरः । वसुपुत्रो महातेजाः पिया तुल्यपराक्रम. ॥३७॥
पालिरा वसुना दत्ता तरसा जलजीविने । नाम्ना कालोति विख्याता तथा मत्स्योदरीतिच ॥
मन्स्यगन्धेति नाम्ना ये गुणेन समजायत । विवर्धमाना दासस्य गृहेसा वासवी शुभा ॥३९॥

·श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः २ ऋपय ऊचुः अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यो जाता वराप्सराः । विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः ॥४०॥ किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् । शापस्यातं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा ॥४१॥ सूत उवाच शप्ता यदा स मुनिना विस्मिता संबभूव ह । स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा ॥४२॥ दयावान्ब्राह्मण. प्राह ता तदा रुदती स्त्रियम् । मा शोकं कुरु कल्याणि शापात ते वदाम्यहम् ४३॥ मत्क्रोघशापयोगेन मत्स्ययोनि गता शुभे । मानुपी जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥४४॥ इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले । वालको जनयिस्वा सामृता मुक्ता च शापतः ॥४५॥ सत्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च । जगामामरमागं च शापाते वरवणिनी ॥४६॥ एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगंधा वरानना । पुत्री च पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत ॥४७॥ मत्स्यगधा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा । तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा ॥४८|| इति श्रीमद्देवीभागवते द्वितीयस्कन्धे मत्स्यगन्धोत्पत्तिर्नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः सूत उवाच एक्दा तीर्थयानाया व्रजन्पाराशरो मुनि । आजगाम महातेजा कालिंद्यास्तटमुत्तमम् ॥१॥ निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजन तदा । प्रापयस्व पर पार कालिंद्या उडुपेन माम् ॥२॥ दाश श्रुत्वा मुनेर्वाक्य कुर्वाणो भोजन तटे । उवाच ता सुता बाला मत्स्यगन्धा मनोरमाम्॥३॥ उडुपेन मुनि वाले पर पार नयस्व ह । गतुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते ॥४॥ इत्युक्ता सा तदा पिना मत्स्यगधाऽथ वासवी । उडुपे मुनिमासीन सवायति भामिनी ॥५॥ व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्देवयोगत । कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा ता चारुलोचनाम् ॥६॥ गृहीतुकाम स मुनिदृष्ट्वा व्यजितयौवनाम् । दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे तमुवाचासितापागी स्मितपूर्वमिद वच । कुलस्य सदृश व किं श्रुतस्य तपसश्च किम् ||८|| त्वं वै वसिष्ठदायाद. कुलशीलसमन्वितः । कि चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः ॥९॥ दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम । तत्रापि दुर्लभ मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषत ॥१०॥ कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च । अनार्यभावं कथमागतोऽसि विपेंद्र मा वीक्ष्य च मीनगन्धाम् ॥११॥ मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे शुभं कि समालोक्य पाणि ग्रहीतुम् । समीपं समायासि कामातुरस्त्वं कथं नामिजानासि धर्म स्वकीयम् ॥१२॥ करे |७||

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय २
अहो मदबुद्धिर्द्विजोऽय ग्रहीष्यञ्जले मग्न एवाद्य मा वै गृहीत्वा ।
मनो व्याकुल पञ्चवाणातिविद्ध न कोऽपीह शक्त प्रतीप हि कर्तुम् ॥१३॥
इति सचित्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् । धैय कुरु महाभाग पर पार नयामि वै ॥१४||
सूत उवाच
पाराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचन हितपूर्वकम | कर त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिंघो पार गत पुन ।
मत्स्यगधा प्रजग्राह मुनि कामातुरस्तदा । वेपमाना तु सा कया तमुवाच पुर स्थितम् ।।१६||
दुगंधाऽह मुनिश्रेष्ठ कथ त्व नोपशकसे । समानरूपयो कामसयोगस्तु सुखावह ॥१७॥
इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी । कृता योजनगधा तु सुरूपा च वरानना ||१८||
मृगनाभिसुगधा ता कृत्वा काता मनोहराम् । जग्राह दक्षिणे पाणी मुनिर्मन्मथपीडित ॥१९॥
ग्रहीतुकाम त प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा । मुन पश्यति लोकोऽय पिता चव तटस्थित ॥२०॥
पशुधर्मो न मे प्रीति जनयत्यतिदारुण । प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्भवति यामिनी ॥२१॥
रात्रो व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि । दिवासग महान्दोप पश्यति किल मानवा ॥२२॥
फाम यच्छ महाबुद्धे लोकनिंदा दुरासदा । तच्छ्रुत्वा वचन तस्या युक्तमुक्तमुदारधी ॥२३॥
मोहार कल्पयामास शोघ्र पुण्यवलेन वै । नीहारे च समुत्पने तुटेऽतितमसा युते ॥२४॥
कामिनी त मुनि प्राह मृदुपूर्वमिद वच । कन्याऽह द्विजशार्दूल भुक्त्वा गतामि कामत ॥२५॥
अमोपयोर्यस्त्व ग्रह्मका गतिमें भवेदिति । पितर किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्भवाम्यहम ॥२६॥
त्व गमिप्यसि भुक्त्वा मा किं करोमि वदस्व तत ।
पाराशर उवाच
कातऽद्य मत्प्रिय कृत्वा कन्येव त्व भविष्यसि ॥२७॥
वृणीव च वर भीरु य त्वमिच्छमि मामिनि ।
सत्यवत्युवाच
यथा मे पितरो सोये न जानीतो हि मानद ॥२८॥
मपात न मे हयात्तया कुरु द्विजोत्तम । पुषश्च त्वत्सम काम भवदद्भुतवीर्यवान् ॥२९॥
गपाय सर्वदा मे स्याद्योवन घ नव नवम् ।
पाराशर उवाच
शृणु सुदर पुत्रस्ते विष्वशयभव शुचि ॥३०॥
भविष्यति पविण्यातस्परोक्ये वरणिनि । पेनचिलारणेनाह जात यामातुरस्त्वयि ॥३१॥
पापि घन संमोही भूतपूर्वो परानने । दृष्टा पाप्पुरमा रूप सदाह धर्यमावहम् ॥३२॥

·श्रीमहेवीभागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय २
देवयोगेन वोक्ष्य त्वा कामस्य वरागोऽभवम् । तत्विचित्कारण विद्धि देव हि दुरतिक्रमम् ॥३३॥
दृष्ट्वाह चातिदुर्गन्धा त्वा कय मोहमाप्नुयाम् । पुराणकर्ता पुरस्ते भविष्यति वरानने ॥३४॥
वेदविद्भागकर्ता घ ख्यातच भुवननये ।
सूत उवाच
इत्युक्त्वा तां वा याता भुक्त्वा स मुनिसत्तम ॥३५॥
जगाम तरसा स्नात्वा कालिंदीसलिले मुनि । साऽपि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती ॥३६॥
सुषुवे यमुनाद्वीप पुत्र काममिवापरम् । जातमावस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम् ।।३७॥
तपस्यैव मन कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् । गच्छ मातर्ययाकाम गच्छाम्यहमत परम् ॥३८॥
तप तुं महाभागे दयिष्यामि वै स्मृत । मातर्यदा भवेत्कार्य तव किंचिदनुत्तमम् ॥३९॥
स्मतव्योऽह तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिप्यामि त्यक्त्वा चिंता सुख वस ॥४०॥
इत्युक्त्वा निर्ययो व्यास साऽपि पित्रतिक गता ।
द्वीपे न्यस्तस्तया वालस्तस्मादद्वैपायनोऽभवत् ॥४१॥
जातमात्रो जगामा वृद्धि विष्ण्वशयोगत । तीर्थे तीर्थे कृतस्नानश्वचार तप उत्तमम् ॥४२॥
एव द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्या पराशरात । चकार वेदशाखाश्च प्रास ज्ञात्वा कलेर्युगम् ॥४३||
वेदविस्तारकरणाद्वयासनामाऽभवन्मुनि । पुराणसहिताश्रक्रे
महाभारतमुत्तमम् ॥४४॥
शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागश । सुमन्तु जैमिनि पैल वैशम्पायनमेव च ॥४५॥
असित देवल चव शुक्र चैव स्वमात्मजम् । एतच्च कथित सर्व कारण मुनिसत्तमा ॥४६॥
सूत उवाच
सत्यवत्या सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा । सशयोऽत्र न कर्तव्य सम्भवै मुनिसत्तमा. ॥४७॥
महता चरिते चव गुणा ग्राह्या मुनेरिति । कारणाच्च समुत्पत्ति सत्यवत्या झपोदरे ॥४८॥
पाराशरेण सयोग पुन शन्तनुना तथा । अन्यथा तु मुनेश्चित्त कय कामाकुल भवेत ||४९॥
अनार्यजुष्ट धर्मज्ञ
कृतवान्स कथ मुनि । सकारणेयमुत्पत्ति कथिताऽऽश्चर्यकारिणी ॥५०॥
श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सवथा । य एतच्छुभमाख्यान शृणोति श्रुतिमान्नर ||५||
न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा ॥५२॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे द्वितायोऽध्याय ॥ २॥

·७८
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ३
अथ तृतीयोऽध्यायः
ऋषय ऊचुः
उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजस । सत्यवत्यास्तथा सूत विस्तरेण त्यवाऽनघ ||१||
तथाप्येकस्तु सदेहश्चित्तेऽस्माक सुसस्थित । न निवर्तति धर्मज्ञ कथितेन त्वयाऽनघ ॥२॥
माता व्यासस्य याप्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा । सा कथ नृपति प्राप्ता शन्तनु धर्मवित्तमम ||२||
निषादपुत्री स कथ वृतवा नृपति स्वयम | धर्मिष्ठ पौरवो राजा कुलहीनामसवृताम् ॥४॥
शन्तनो प्रथमा पत्नी का ह्यभूत्कथयाधुना । भीष्म पुत्रोऽथ मेधावी वसोरश कथ पुन ||५||
त्वया प्रोक्त पुरा सूत राजा चित्रागद कृत । सत्यवत्या सुतो वीरो भीष्मेणामिततेजसा ॥६॥
चित्रागदे हते वीरे कृतस्तदनुजस्तथा । विचित्रवीर्यनामाऽसौ सत्यवत्या सुतो नृप ॥७॥
ज्येष्ठे भीष्मे स्थिते पूर्व मिष्ठे रूपवत्यपि । कृतवान्स कथ राज्य स्थापितस्तेन जानता ||८||
मृते विचित्रवीर्य तु सत्यवत्यतिदु खिता । वधूभ्या गोलको पुत्रौ जनयामास सा कथम् ॥९॥
कथ राज्य न भीष्माय ददौ सा वरवणिनी । न कृतस्तु कथ तेन वीरेण दारसग्रह ॥१०॥
अधर्मस्तु कृत कस्माद्वयासेनामिततजसा । ज्येष्ठेन भ्रातृभाया पुनावुत्सादिताविति ॥११॥
पुराणकर्ता धर्मात्मा स कथ कृतवान्मुनि । सेवन परक्षाराणा भ्रातुश्चैव विशेषत ॥१२॥
जुगुप्सितमिद कर्म स कथ कृतवा मुनि । शिष्टाचार कथ सूत वेदानुमितिकारक ११३।।
व्यासशिष्योऽसि मेधाविन्सन्देह छेत्तुमर्हसि । श्रौतुकामा वय सर्वे धर्मक्षत्रे कृतक्षणा ||१४॥
सूत उवाच
इक्ष्वाकुवशप्रभवो महाभिष इति स्मृत । सत्यवा धर्मशीलश्च चक्रवर्ती नृपोत्तम ॥१५॥
अश्वमेघसहस्रेण वाजपेयशतेन च । तोपयामास देवेद्र स्वर्ग प्राप महामति ॥१६॥
एकदा ब्रह्मसदन गतो राजा महाभिष । सुरा सर्वे समाजग्मु सेवनाथ प्रजापतिम ॥१७॥
गगा महानदी' तत्र सस्थिता सेवितु विभुम | तस्या वास समुद्भूत मारतेन तरस्विना ।।१८।।
अधोमुसा सुरा सर्वेन विलोक्यैव ता स्थिता । राजा महाभिपस्ता तु नि शक समपश्यत ॥१९॥
साऽपि त प्रेमसयुक्त नृप ज्ञातवती नदी । दृष्ट्वा तो प्रेमसयुक्तो निर्लज्जो काममोहितौ ॥२०॥
ब्रह्मा चुकोप तो तूर्ण शशाप च रुपान्वित । मर्त्यलोकेषु भूपाल जन्म प्राप्य पुनर्दिवम ॥२१॥
पुण्यन महताविष्टस्त्वमवाप्स्यसि सर्वथा । गगा तथोक्तवान्ब्रह्मा वीक्ष्य प्रेमवती नृपे ॥२२॥
विमनस्वोतु तो तूर्ण नि सृतौ ग्रहह्मणोऽन्तिकात । स नृपाश्चितयित्वाऽथ भूलॊके धर्मतत्परान ||२३॥
प्रतीप चिन्तयामास पितर पुस्वराजम् । एतस्मिन्समये चाटी वसव स्त्रीसमन्विता ॥२४॥
यविष्ठस्याश्रम प्राप्ता रममाणा यदृच्छया । पृथ्वादीना वसूना च मध्ये कोऽपि वसूत्तम ॥२५॥

·फलान्यादाय शरण श्रीमदेवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ३ द्यौर्नामा तस्य भार्याऽथ नदिनी गा ददर्श ह । दृष्ट्वा पति सा पप्रच्छ कस्येय धेनुरुत्तमा ॥२६॥ द्यौस्तामाह वसिष्टस्य गौरिः शृणु सुन्दरि । दुग्धमस्या पिवेद्यस्तु नारी वा पुरुषोऽथ वा २७॥ अयुतायुर्भवेन्सून सदवागतयौवन । तच्छ्रुत्वा सुन्दरी प्राह मृत्युलोकेऽस्ति मे सखो २८॥ उशीनरस्य राज पुत्री परमशोभना । तस्याहेतोर्महाभाग सवत्सा गा पयस्विनीम् ॥२९॥ आनयास्वाश्रम श्रेष्ठ नदिनी कामदा शुभाम् । यावदस्या पय पीत्वा सखी मम सदैव हि ॥३०॥ मानुपेषु भवेदेका जरारोगविवर्जिता ) तच्छ्रुत्वा वचन तस्या द्यौहार च नदिनीम् ।।३१।। अवमय मुनि दान्त पृथ्वाचे सहितोऽनघ । हृतायामय नदिन्यां वसिष्ठस्तु महातपा |॥३२॥ आजगामाथमपथ सत्वर । नापश्यत यदा धेनु सवत्सा स्वाश्रमे मुनि ॥३३॥ मृगयामास तेजस्वी गह्वरेपु वनेष्वपि । नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशय मुनि ॥३४॥ वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हताम् । वसुभिर्मे हृता घेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै॥३५॥ तस्मात्सर्वे जनिष्यति मानुषेषु न सशय । एव शशाप धर्मात्मा वसूस्तान्वारुणि स्वयम ।। श्रुत्वा विमनस सर्वे प्रययुर्दु खिताश्च ते । शप्ता स्म इति जानत ऋषि तमुपचक्रम् ॥३७|| प्रसादयतस्तमपि वसव गता । मुनिस्तानाह धर्मात्मा वसून्दीनान्पुर स्थितान ।। अनुसवत्सर सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ । येनेय विहृता धेनुनंदिनी मम वत्सला ॥३९॥ तस्माद्दयौर्मानुप देहे दीर्घकाल वसिष्यति । ते शप्ता पथि गच्छन्ती गगा दृष्ट्वा सरिद्वराम् ॥ ऊचुस्ता प्रणता सर्वे शप्ता चिंतातुरा नदीम् । भविष्यामो वय देवि कथ देवा सुधाशना ॥४१॥ मानुपाणा च जठरे चिंतेय महती हि न । तस्मात्व मानुषी भूत्वा जनयास्मान्सरिद्वरे ॥४२॥ शतनुर्नाम राजपिस्तस्य भार्या भवानथे । जाताआताञ्चले चास्मानि क्षिपस्व सुरापगे ॥४३॥ एव शापविनिर्मोसो भविता नात्र संशय । तथेत्युक्ताश्च ते सर्वे जन्मुर्लोक स्वक पुन ॥४४॥ गगाऽपि निर्गता देवी चित्यमाना पुन पुन । महाभिषो नृपो जात प्रतीपस्य सुतस्तदा ॥४५॥ शतनुर्नाम राज्ञपिधर्मात्मा सत्यसगर । प्रतीपस्तु स्तुति चक्रे सूर्यस्यामिततेजस ॥४६॥ तदा च सल्लिात्तस्मानि सृता वरवणिनी । दक्षिण शालसकाशमूरु भेजे शुभानना ॥४७॥ अके स्थिता स्त्रिय चाह मा पृष्ट्वा किं वरानन । ममोरावास्थिताऽसि त्व किमर्थ दक्षिणे शुभे ॥४८॥ सा तमाह वरारोहा यदर्थ राजसत्तम । स्थिताऽस्म्यके कुरुषेष्ठ कामयाना भजस्व माम || तामवोचदथो राजा रूपयौवनशालिनीम् । नाह परस्त्रिय कामाद्गच्छेय वरवणिनीम ॥५०॥ स्थिता दक्षिणमूरु मे त्वमाश्लिष्य च भामिनि । अपत्याना स्नुषाणा च स्थान विद्धि शुचिस्मित || स्नुपा में भव कल्याणि जाते पुत्रेऽतिवाञ्छिते । भविष्यति च मे पुत्रस्तव पुण्यात सरायः ॥५२॥ तयत्युक्वा गता सा वै कामिनी दिव्यदर्शना । राजा चापि गृह प्रासश्रितयस्ता स्त्रिय पुन ॥५३॥ - ·८० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः ४ ततः कालेन कियता जाते पुत्रे पयस्विनी | वनं जिगमिपू राजा पुत्र वृत्तातमूचिवान् ॥५४॥ वृत्तातं कथयित्वा तु पुनरूचे निजं सुतम् । यदि प्रयाति सा वाला त्वा वने चारुहासिनी ॥ कामयाना वरारोहा ता भजेथा मनोरमाम् । न प्रष्टव्या त्वया काऽसि मनियोगान्नराधिप||५६॥ धर्मपत्नी च ता कृत्वा भविता त्वं सुखी किल । सूत उवाच एवं संदिश्य तं पुत्रं भूपति प्रीतमानसः ॥ ५७ ।। दत्त्वा राज्यश्रियं सर्वां वन राजा विवेश ह । तत्रापि च तपस्तप्त्वा समाराध्य पराबिकाम् ॥५८॥ जगाम स्वर्ग राजाऽसौ देहं त्यक्त्वा स्वतेजसा । राज्य प्राप्य महातेजा शंतनु. सार्वभौमिकम् ।। प्रजा वै पालयामास धर्मदडो महीपति. ॥ ६० ॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः सूत उवाच प्रतीपेऽथ दिवं याते शंतनुः सत्यविक्रम. । बभूव मृगयाशीलो निघ्नन्व्याघ्रान्मृगान्नृप.॥१॥ स कदाचिद्वने घोरे गंगातीरे चरन्नृप । ददर्श मृगशावाक्षी सुदरी चारुभूषणाम् ॥ २॥ दृष्ट्वा ता नृपत्तिर्मग्न पित्रोक्तेयं वरानना । रूपयौवनसपना साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा ॥ ३ ॥ पिबन्मुखाबुज तस्या न तृप्तिमगमन्नृप. । हष्टरोमाभवत्तत्र व्याप्तचित्त इवानध ॥ ४ ॥ महाभिपं साऽपि मत्वा प्रेमयुक्ता बभूव ह । किंचिन्मदस्मित कृत्वा तस्थावग्रे नृपस्य च ॥ ५ ॥ वीक्ष्य तामसितापागी राजा प्रीतमना भृशम् । उवाच मधुर वाक्य सात्वयलक्ष्णया गिरा।। ६ ।। देवी वा त्व च वामोरु मानुपी वा वरानने । गधर्वी वाथ यक्षी वा नागकन्याऽप्सरापि वा ॥७॥ यासि काऽसि वरारोहे भार्या मे भव सुंदरि । प्रेमयुक्त स्मितैव त्व धर्मपत्नी भवाद्य मे ॥ ८॥ सूत उवाच राजा ता नाभिजानाति गंगेयमिति निश्चितम् । महाभिप समुत्पन्नं नृप जानाति जाह्नवी ॥ ९॥ पूर्वप्रेमसमायोगाच्छ्रुत्वा वाचं नृपस्य ताम् । उवाच नारी राजान स्मितपूर्वमिद वच ॥१०॥ स्त्र्युवाच जानामि त्वा नृपश्रेष्ठ प्रतीपतनय शुभम् । का न वाछति चावंगी भावित्वात्सदृश पतिम् ।। वाग्वधेन नृपश्रेष्ठ करिष्यामि पति किल । शृणु मे समयं राजन्वृणोमि त्वा नृपोत्तम ॥१२॥ गज, कुर्मरम्ह कार्य शु या मंदियाउशुमम् । न निषेध्या त्वया राजन वक्तव्य तयाप्रियम् । यदा च त्वं नृपयेष्ठ न करिष्यसि मे वचः । तदा मुक्वा गमिप्यामि स्वष्टदेशं च मारिप ।।१४।।

·८१ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः स्मृत्वा जन्म वसूना सा प्रार्थनापूर्वक हृदि । महाभिपस्य प्रेमाय विचित्यैव च जाह्नवी ।।१५।। = रणेन्यताइय सा देवी चकार नृपति पतिम् । एवं वृता नृपेणाथ गङ्गा मातुपरूपिणी ॥१६॥ नृपस्य मदिर प्राप्ता सुभगा वरवणिनी । नृपतिस्ता समामाद्य चिनीडोपवने शुभे ॥१७॥ साऽपि तं रमयामान भावज्ञा वै वराङ्गना । न दुवोध नृप क्रीडनातान् वर्षगणानथ ॥१८॥ स तया मृाशावाक्ष्या शच्या शतऋतुर्यथा । सा सर्वगुणसपना सोऽपि कामविचक्षण ॥१९॥ रैमाते मदिरे दिव्ये रमानारायणाविव । एव गच्छति काले सा दभार नृपतेस्तदा ॥२०॥ गर्भ गगा वसु पुत्र सुपुर्व चारलोचना । जातमात्र सृत वारि चिक्षेपैव द्वितीयके ॥२१॥ तृतीयेऽथ चतुर्थेऽथ पञ्चमे पष्ट एव च । सप्तमे वा हते पुरे राजा चिंतापरोऽभवत ॥२२॥ कि करोम्यद्य वशो मे क्थ स्यात्सुस्थिरो भुवि । सप्त पुना हता नूनमनया पापस्पया ॥२३॥ निवारयामि यदीमा त्यक्त्वा यास्यति सर्वथा । अष्टमोऽय सुसप्राप्तो गर्भो मे मनसीप्सित ॥२४॥ वारयामि चेदद्य सर्वथेय जले क्षिपेत् । भविता वा न वा चाग्ने सशयोऽय ममाद्भुत ॥२५।। सभवेऽपि च दृष्टेय रक्षयेद्वा न रक्षयेत् । एव सशयिते कार्ये किं कर्तव्य मयाऽधुना ॥२६॥ वशस्य रक्षणार्थ हि यन कार्य परो मया । तत काले यदा जात पुत्रोऽयमष्टमा वसु ॥२७|| मुनेर्येन हृता धनुनदिनी स्त्रीजितन हि । त दृष्ट्वा नृपति पुन तामुवाच पतन्पद ॥२८॥ दासोस्मि तव तन्वनि प्रार्थयामि शुचिस्मिते । पुत्रमेक पुपाम्येन देहि जीवितमद्य मे ॥२९॥ हिसिता सप्त पुत्रा में करभोरु त्वया शुभा । अष्टम रक्ष सुश्रोणि पतामि तव पादयो ॥३०॥ अन्यद्व प्रार्थित तेऽद्य ददाम्यथ च दुर्लभम् । वशो मे रक्षणीयोऽद्य त्वया परमशोमने ॥३१॥ अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे वेदविदो विदु । तस्मादध वरारोहे प्रार्थयाम्यष्टम सुतम् ॥३२॥ इत्युक्तापि गृहीत्वा त यदा गतु समुत्सुका । तदा स कुपितो राजा तामुवाचातिदु खित ३३॥ पापिष्ट किं करोम्यद्य निरयान विभेपि किम् । काऽसि पापकराणा त्व पुनी पापरता सदा ३४॥ यथेच्छ गच्छ वा तिष्ठ पुनो मे स्थीयतामिह । किं करोमि त्वया पापे वशातकरयाऽनया ॥३५॥ एव वदति भूपाले सा गृहीत्वा सुत शिशुम् । गच्छती वचन कोपसयुता तमुवाच ह ॥३६॥ पुत्रकामा सुत वन पाग्यामि वने गता । समयो मे गमिष्यामि वचन ह्यन्यथाकृतम् ॥३७॥ गगा मा वै विजानीहि दवकार्यार्थमागताम् । वसवस्तु पुरा शप्ता वसिष्ठन महात्मना ॥३८॥ व्रजतु मानुपी योनि स्थिता चिंतातुरास्तु माम् । दृष्ट्वेद प्रार्थयामासुर्जननी नो भवानघे ॥३९॥ तेभ्यो दत्त्वा वर जाता पत्नी ते नृपसत्तम । देवकार्यार्थसिद्धयर्थ जानीहि सभवो मम ॥४०॥ सम ते वसव पुना मुना शागदपेस्तु त । क्यित कालमेकोऽय तव पनो भविष्यति ॥४१॥ गगादत्तमिम पत्र गृहाण शतनो स्वयम् । वमु व विदिवन सुख भद मुतो दवम् ॥४२।।

·८२ ॥४७॥ श्रीमदेवीभागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ४ गागेयोऽयं महाभाग भविष्यति बलाधिक | अद्य तत्र नयाम्येन यत्र त्व वै मया वृत ॥४३॥ दास्यामि यौवन प्राप्त पालयित्वा महीपते । न मातृहित पुत्रो जीवेन च सुसी भवेत् ॥४४॥ इत्युक्त्वान्तर्दधे गङ्गात गृहीत्वा च वालकम् । राजा चातीव दु सात सस्थितो निजमदिरे ॥४५॥ भार्याविरहज दु ख तथा पुत्रस्य चाद्भुतम् । सर्वदा चिंतयनास्त राज्य कुर्वन्महीपति ॥४६॥ एव गच्छति पारेऽय नृपतिम॑गया गत 1 निघ्नन्मृगगणान्याणमहिषान्सूवरानपि गगातीरमनुप्राप्त स राजा शतनुस्तदा । नदी स्तोर जला दृष्ट्वा विस्मित स महीपति ४८॥ तापगत्तुमार त मनत विशिसान्यहून् । आवृष्य च महाचाप क्रीडत सरितस्तटे ॥४९॥ त वीक्ष्य विस्मितो राजानम्म जानाति पिंचन । नोपरेभै स्मृति भूप पुत्रोऽय मम वा न वा ॥५०॥ दृष्ट्वाऽप्यमानुष पर्म वाणेषु रघुहस्तनाम् । विद्या वाऽप्रतिमा म्प तस्य ये स्मरमपिभम् ॥५१॥ पप्रच्छ यिस्मितो राजा वस्य "पोऽसि चानघ । नोवाच विचिद्वीरोजी मचश्लिीमुयानय ॥५२॥ अतर्यान गत मोऽथ राजा चिंतातुरोऽभवत । यो य मम सुता वाल वियरोमि प्रजामि यम् ५३॥ गगा तुष्टाव भूपाल स्थितस्तत्र समाहित । दर्शन सा ददौ चाय चारस्पा यथा पुरा ॥५४॥ दृष्ट्वा ता चाररााँगी वभाषे नृपति स्वयम् । पोप्य गग गतां यालो मम त्य दर्शयाधुना ।।५५।। गगोवाच

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः ५
श्रीमद्भागवतं पुण्यं नानाख्यानक्यान्वितम् । द्वैपायनमुखोद्भूतं पञ्चलक्षणसंयुतम् ॥६८॥
शृण्वता सर्वपापघ्न शुभदं सुखदं तथा । इतिहाममिद पुण्यं कीर्तितं मुनिसत्तमाः ॥६९||
इति श्रीमदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
ऋपय ऊचुः
वसूना संभव. सूत कथित. शापकारणात् । गागेयस्य तथोत्पत्ति कथिता लोमहर्पणे ॥१॥
माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती । क्य शतनुना प्राप्ता भार्या गंधवती शुभा ॥२॥
तन्ममाचक्ष्व विस्तार दाशपुत्री कथं वृता । राज्ञा धर्मवरिष्ठेन सशयं छिघि सुव्रत ॥३॥
सूत उवाच
शंतनुर्नाम राजपिगयानिरत सदा । वन जगाम निघ्नन्वै मृगाश्च महिपानुरून् ॥४॥
चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपति । रममाण सुख प्राप कुमारेण यथा हर ॥५॥
एकदा विक्षिपन्वाणान्विनिघ्नन्सङ्गसूकरान | स कदाचिद्वन प्राप्त कालिंदी सरिता वराम् ॥६॥
महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्गधमुत्तमम्
। तस्य प्रभवमन्विच्छन्सचचार वनं तदा ॥७॥
न मदारस्य गधोऽय मृगनाभिमदस्य न । चपकस्य न मालत्या न केतच्या मनोहर ॥८॥
मुतोऽयमेति वायुर्वे मम प्राणविमोहन ॥९॥
इति सचिन्त्यमानोऽसौ वभ्राम वनमण्डलम् । मोहितो गधलोभेन शतनु पवनानुग ॥१०॥
स ददर्श नदीतीरे सस्थिता चारुदर्शनाम् । शृङ्गारसहिता काता सुस्थिता मलिनाबराम्॥११॥
दृष्ट्वा तामसितापागो विस्मित स महीपति । अस्या देहस्य गघोऽयमिति सजातनिश्चय ॥१२॥
तदद्भुत रूपमतीव सुदर तथव गन्धोऽखिललोकसमत ।
वयश्च तादृड्नवयौवन शुभ दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत् ॥१३॥
केय कुतो वा समुपागताऽधुना देवागना वा किमु मानुपी वा ।
गधर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कय गधवती नु कामिनीम् ॥१४॥
सचित्य चव मनसा नृपोऽसौ न निश्चय प्राप यदा तत् स्वयम् ।
गङ्गा स्मरन्कामवश गतोऽथ पप्रच्छ काता तटसस्थिता च ॥१५॥
कासि प्रिये कस्य सुताऽसि क्स्मादिह स्थिता त्व विजने वरोरु ।
एकाकिनी किं वद चारुने विवाहिता वा न विवाहिताऽसि ||१६||
सजातकामोऽहमरालनेत्रे त्वा वीक्ष्य काता च मनोहरा च ।
ब्रूहि प्रिये याऽसि चिकीपसि त्व किं चेति सर्व मम विस्तरेण ॥१७॥

·. श्रीमदेनीमागरते महापुराणे द्विन यस्कन्धे अ यायः ५ सूत उवाच श्रुत्वा वाक्यं तु दागम्य राजा चितानुरोऽभवत् । गागेय मनना कृत्या नोगाव नृपतिस्तदा ||३|| कामातुरो गृह प्रायश्चितादिष्टो महीपति । न मम्नी दुमुते नाय न सुनाप गृह गत ॥३४॥ चिंतातुर तु त दृष्ट्वा पुत्रो देवातस्तदा । पचा पृच्छ महापाल तदसतोपकारणम् ।।३५॥ दुर्जय कोऽस्ति पत्रुस्ते करोमि पग तव । का चिंता नृपसार्दूल सयं वद नसोतम ॥३६॥ कि नेन जातेन सुतेन राजन्दु प न जानाति न नारायेद्य । ऋण ग्रहीतु ममुपागतोऽमो प्रारजन्मज नान विचारशास्ति ॥३७|| विमुच्य राज्य रघुनन्दनोऽपि तानाज्ञया दाशरयिस्तु राम । वन गत लक्ष्मणजानकीम्या सहव शैल किट चिनकूटम् ॥३८॥ मुतो हरिश्चन्द्रनृपम्य राजन् यो राहिनश्चेनि प्रसिद्धनामा । क्रीतोऽथ पित्रा विपगोद्यतश्च दामापिनो विषगृहे तु नूनम् ॥३९॥ तयाऽजिगतम्य सुनो वरिष्ठो नाम्ना गुन शेप इति प्रसिद्ध । क्रौतस्तु पिनाप्पथ यूपबद्ध समोचितो गाविमुतेन पश्चात् ||४०|| पिताज्ञया जामदग्न्येन पूर्व छिन शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् । अर्यमप्याचरित च तेन गुरोरनुज्ञा गरीयसी कृता ॥४॥ इद शरीर तव भूपते न क्षमोऽस्मि नून वद किं करोम्यहम् । न शोचनीय मयि वर्तमानेऽप्यसाध्यमयं प्रतिपादयाम्यद ॥४२॥ प्रदूहि राजम्तव काऽस्ति चिंता निवारयाम्यद्य धनुगृहीत्वा । देहेन मे चेच्चरितार्थना वा भवत्वमोघा भवनश्चिका ४३॥ धिक्त सुन य पितुरीप्मितार्थ श्रमोऽपि सन प्रतिपादयेद्य । जातेन किं तेन सुनन काम पितुर्न चिंता हि ममुद्धरेद्य ॥४४॥ सूत उवाच निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शतनुर । लग्नमानम्नु मनना तमाह त्वरित मुतम् ।।४५|| राजोवाच चिता मे महतो पुत्र यस्त्वमेकोऽमि मे मुत ! गूरा निवारवान्माना अपामेष्वपराङ्मुख ||४|| एकापत्यस्य मे तात वृयेद जीविन किल । मृते त्वयि मृक्वापि किं करामि निराश्रय ॥४॥ एषा मे महतो चिंता नेनाद्य दुवितोम्यहम् । नान्या चिनास्ति मे पुत्र या नवाग्रे वदाम्यहम् ४८॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः ६ सूत उवाच सदाकाथ गागेयो मत्रिवृद्धानपृच्छत । न मा वदति भूपालो लज्जयाऽद्य परिप्लुतः।।४९॥ वित्त वातां नृपस्याद्य पृष्ठा यूय विनिश्चयात् । सत्य युदतु मा सर्व तत्करोमि निराकुलः ॥५०॥ सत्या ते नृप गत्वा सविज्ञाय च कारणम् । शशसुविदितार्थस्तु गागेयस्तदचिंतयत् ॥५१॥ सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य तदा । प्रेमपूर्वमुवाचेद विनम्रो जाह्नवीसुत. ॥५२॥ सदन गांगेय उवाच पित्रे देहि सुता तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् । माता मेऽस्तु सुतेय ते दासोऽस्म्यस्या. परतप ५३॥ दाश उवाच त्यं गृहाण महाभाग परनी पुरु नृपात्मज । पुत्रोऽस्या न भवेद्राजा वर्तमाने त्वयोति वै ॥५४|| गांगेय उवाच मातेयं मम दाशेयी राज्य नव वरोम्यहम् । पुत्रोऽस्या सर्वथा राज्य परिप्यति न संशय ॥५५॥ दाश उवाच सस्य वापयं मया शात पुत्रस्ते यर यान्भवत् । मोऽपि राज्य वलामून गृहीयादिति निश्चय.॥५६॥ गांगेय उवाच मदारसपा नन परिप्यामि निर्वथा । मत्य मे वचन तान मया भीष्म प्रतं गृतम् ।।५७। सूत उपाच एय यता प्रतिभा तु निराम्य अपनीयर । ददौ गत्यवती तस्म राजे गर्वागशोभनाम् ॥५॥ धनेन विधिना तन यता मत्यवती प्रिया 1 न जानाति पर जन्म व्यागस्य नृपगत्तम ॥५९।। इति श्रीमदयागागर महापुरागे सिीरमचे पचमोऽध्यायः ॥५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः मतान

·८७
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे-अध्याय ६
पाडोरपि तया पन्यो द्वे प्रोक्त वेदवादिभि | शौरसेनी तथा कुन्ती माद्री च मद्रदेशजा 11८॥
गान्धारी सुपुवे पुनशत परमशोभनम् । वैश्याप्येक सुत कात युयुत्सु सुपुवे प्रियम् ॥९॥
कुन्ती तु प्रथम कन्या सूर्यात्कणं मनोहरम् । सुपुवे पितृगेहस्या पश्चात्पाण्डुपरिग्रह ॥१०॥
ऋपय ऊचुः
किमेतत्सूत चित्र त्व मापसे मुनिसत्तम । जनितश्च सुत पूर्व पाण्डुना सा विवाहिता ॥११॥
सूर्यात्वर्ण कय जात कन्याया वद विस्तरात् । कन्या क्य पुनर्जाता पाडुना सा विवाहिता ॥१२॥
सूत उवाच
गूरसेनसुता कुन्ती बालभावे यदा द्विजा । कुन्तिभोजेन राज्ञा तु प्रार्थिता कन्यका शुभा ॥१३॥
कुन्तिभोजेन सा वाला पुत्री तु परिकल्पिता । सेवनाथं तु दीप्तस्य विहिता चारहासिनी ॥१४॥
दुर्वासास्तु मुनि प्राप्तश्चातुर्मास्ये स्थितो द्विज । परिचर्या कृता कुत्या मुनिस्तोप जगाम ह ॥१५॥
ददौ मत्र शुभ तस्य येनाहूत सुर स्वयम् । समायाति तथा काम पूरयिष्यति वाछितम् ॥१६॥
गते मुनी तत कुन्ती निश्चयाथं गृहे स्थिता । चिन्तयामास मनसा के सुर मचि तये ॥१७॥
उदितच तदा भानुस्तथा दृष्टो दिवाकर । मत्राच्चार तथा कृत्वा चाहूतस्तिग्मगुस्तदा ||१८||
मण्डलान्मानुप रूप कृत्वा सर्वातिपशलम् । अवातरत्तदाकाशात्समापे तत्र मन्दिर ||१९||
दृष्ट्वा दव समायात कुती भानु सुविस्मिता । वपमाना रजोदोप प्राता सद्यस्तु भामिनी ॥२०॥
कृताल स्थिता सूर्य वभापे चारलोचना । मुपीता दर्शननाद्यगच्छ व निजमडलम ॥२१॥
सूर्य उवाच
आहूतोऽस्मि कथ कुति त्वया मन्त्रबरेन वै ! न मा भजसि क्स्मात्त्व समाहूय पुरोगतम !॥२२॥
कामार्तोऽस्म्यसितापागि भज मा भावसयतम । मणाधीनता प्राप्ता ब्रीडितु नय मामिति ॥२३॥
कुन्त्युवाच
कन्याऽस्म्यह तु धर्मज्ञ सर्वसासिनमाम्यम । नाप्यह न दुर्वाच्या कुलकन्याऽस्मि सुब्रत ॥२४॥
सूर्य उवाच
रज्जा में महती चाद्य यदि गच्छाम्यह वृथा । वाच्यता सर्वदेवाना यास्याम्यत्र न सशा ॥२५||
शप्स्यामि त द्विज चाद्य यन मन समर्पित । त्वा चापि सुभृश कुति नोचेन्मा त्व भजिष्यसि ।।
कन्याधर्म स्थिरस्त स्थान ज्ञास्यति जना किल । मत्समस्तु तया पुत्रो भविता त वरानने ॥२७॥
इत्युक्त्वा तरणि कुती तन्मनस्या सुलज्जिताम् । भुक्त्वा जगाम देवशी वर दत्वाऽतिवाछितम् ॥
गर्भ दधार सुश्रोणी सुगुप्ते मन्दिर स्थिता । धात्री वेद प्रिया चकान मातान जनस्तया ॥२९॥
गुप्त सनि पुनस्तु जातश्चातिमनोहर । कवचेनाविरम्या कुण्डलाम्या समन्वित ॥३०॥

·८८ धाम: मागात महापुराण द्वित यस्वन्ध १ध्याय ६ द्वितीय इव मयस्त् कुमार इव चापर । कर कृत्वाथ धायी तामुवाचे सुलज्जिताम ||३१|| का चिंता करभोरु त्वमाधत्सऽद्यस्थिताऽस्म्यहम । मजूपाया सुत कुता मुचनी वाक्यमनवात ||३२|| किं करोमि सुतार्ताऽह त्यजत्वा प्राणव भम | मदभाग्या त्यजामि त्वा सवलभणमयुतम ॥३३॥ पातु वा मगुणाऽगुणा भगवती मर्वेश्वरा चाम्विना स्त य सव ददातु विश्वजननी कायायना कामदा । द्रक्ष्यऽह मुखपङ्कज सुलरित प्राणप्रियाह कदा त्यव वा त्वा विजन वन रविसुत दुष्टा यथा स्वैरिणी ॥३४|| पवस्मिनपि जमनि विजगता माता न चाराधिता न घ्यात पदपङ्कज सुखकर देव्या शिवायाश्विरम । तनाह सुत दुभगाऽस्मि सतत त्यक्त्वा पुनस्त्वा वन तप्स्यामि प्रिय पातक स्मृतवती बुद्धचा कृत यत्स्वयम ॥३५।। सूत उवाच इत्युक्वा त सुत कुना मजपाया धत किल । धात्रीहस्त ददौ भीता जनदानतस्तथा ॥३६॥ स्नात्वा जस्ता तदा कुनी पितवश्म युवास सा । मञ्जूपा वहमाना च पाता ह्यधिरथन वै ॥३७! राधा सूतस्य भार्या वै तयाऽसौ प्रार्थित सुत । कर्णोऽभूदलवावीर पालित मूतसमनि ॥३८॥ कुती विवाहिता क्या पाण्डुना सा स्वयवर | माद्री वापरा भाया मद्रराजसुता गुभा ॥३०॥ मृगया रममाणस्तु वन पा महाबल | जघान मगवुद्धचा तु रममाण मनि वन ॥४०॥ शप्तस्तन तदा पा मनिना पुपितन च । स्त्रीसग यदि कर्ताऽसि तदा त मरण ध्रुवम ||४१।। इति तस्तु मुनिना पाडु शोक्समवित । त्यक्त्वा राज्य वन वास चकार भृगदु खित ॥४२|| कुती मानी च भार्ये द नग्मतु सह संगत । सेवनाय सतीधम सश्रित मनिसत्तमा ||४३|| गङ्गातीर स्थित पाण्टमनीनामाश्रमषु च । शृण्वानो धमगास्त्राणि चकार दुश्वर तप ॥४४॥ क्थाया वतमानाया कदाचिदमसथितम । अशृणोचन राजा सुपष्ट मुनिभापितम ॥४॥ अपुवस्य गतिर्नास्ति स्वग गत परतप । यन पेनाप्युपायन पुनग्य जनन चरत ||४६।। अाज पुरियापुत्र क्षत्रजो गोल्वस्तथा । कुण्ड सहोद कानीन क्रीत प्राप्तस्तथा वन ||४७|| दत्त पनापि चागतो धनग्राहिमूना स्मृता । रत्तरोत्तरत पुत्रा निकृष्टा इति निश्चय ||८|| इत्यावष्य तदा पाह युती क्मोचनाम । सुतमुत्पादयागु त्व मुनि गत्वा तपावितम ॥४९॥ ममाशया न दोपस्त पुरा राा महात्मना । वसिष्ठाजनित पुत्र मोनामनति मश्रुतम |॥५०॥ त पुती वचन माह मम मनोऽस्ति कामद । दत्तो दुमिमा पूर्व सिद्धिद सवथा प्रभो ॥५१॥ । +

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय .
निमत्रयह य देव मणानेन पायिव । जागच्छेन्मयामो वै मम पावं निमत्रित ॥५॥
भर्तुर्वाक्येन मा तत्र स्मृत्वा धर्म सुरोतमम् । सगम्य सुपुवे पुत्र प्रथम च युधिष्ठिरम् ।।५२||
वायोवृकोदर पुत्र जिष्णु चव शतक्रतो । वर्षे वर्षे त्रय पुत्रा कुया जाता महाबला ||४||
माद्री प्राह पति पाडु पुत्र मे कुर सनम । किं करोमि महाराज ट म नागय मे प्रभो ॥५५॥
प्रायिता पतिना कुन्ती ददौ मत्र दयान्विता । एकपुनप्रवधेन माद्री पतिमते स्थिता ॥५६॥
स्मृन्वा तदाश्विनी देवो मद्रराजसुता सुतौ । नकुल सहदेवश्च सुपुवे वरवगिनी ||५७॥
एव ते पाडवा पञ्च क्षेत्रोत्पना सुरात्मजा । वर्पवर्षान्तर जाता वने तस्मिन्द्रिजोत्तमा ॥५॥
एकस्मिन्समये पाडुर्माद्री दृष्ट्वाश्य निर्जन । आश्रमे चातिकामात? जग्राहागतवैगस ॥५९॥
मा मा मा मेति बहुधा निपिद्धोऽपि तया भृगम् । आलिलिंग प्रिया देवात्पपात धरणोतले ॥६॥
यथा वृपगता वल्ली टिने पतति वै द्रुमे । तथा सा पतिता बाला कुर्वती रादन बहु ।।६।।
प्रत्यागता तदा कुन्ती रुदती वालकास्तथा ! मुनयश्च महाभाग श्रुत्वा कोलाहल तदा ॥२॥
मृत पाडुस्तदा सर्वे मुनय सशितव्रता । सहाग्निभिविधि कृत्वा गगातीरे नदा दहन् ॥६३॥
चक्रे सहव गमन माद्री दत्त्वा सुती शिशू । कुन्त्य धर्म पुरस्कृत्य सतीना सत्यकामत ॥६४॥
जलदानादिक कृत्वा मुनयस्तर वामिन । पञ्चपुनयुता कुन्तीमनयहस्तिनापुरम् ॥६५॥
ता प्राप्ता च ममाज्ञाय मागेयो विदुरस्तथा । नगरी धृतराष्ट्रस्य सर्वे तत्र ममाययु ॥६६॥
पप्रच्छुश्च जना मर्वे क्स्य पुना वरानन | पाडा शाप समाज्ञाय कुन्ती दु खावितातदा ६७॥
तानुवाच सुराणा वै पुत्रा कुरुकुलोद्भवा । विश्वासार्थ समाहूता कुत्या मर्वे सुरास्तदा ||८||
आगत्य खे तदा तैस्तु कथित न सुता किल । भीष्मेण सत्कृत वाक्यं दवाना मत्कृता सुता ६९
गता नागपुर सर्वे तानादाय सुनान्वधूम् । भीष्मादय प्रीतचित्ता पालयामासुरर्थत ॥
एव पार्था समुत्पना गागयनाथ पालिता ॥७०||
इति श्रादेवीमागरते महापुराणे द्वितायस्कन्धे पष्टोऽध्याय ॥६॥
अथ सप्तमोऽध्यायः
सूत उवाच
पञ्चाना द्रौपदी भार्या सामान्यासा पतिव्रता । पञ्च पुनास्तु तस्या स्युर्भर्तृभ्योऽतीव सुदरा ॥१॥
अर्जुनस्य तथा भार्या कृष्णस्य भगिनी शुभा । सुभद्रा या हृता पूर्व जिष्णुना हरिसमते ॥२॥
तस्या जातो महावीरो निहतोऽसौ रणाजिर । अभिमन्युर्हतस्तन द्रौपद्याश्च सुत
अभिमन्योर्वरा भार्या दैराटो चातिसुदरी । बुलाते सुपुर्व पुत्र मृतो वाणाग्निना शिशु ॥४॥
जीवित स तु कृष्णेन भागिनेयसुत स्वयम् । द्रौणिवाणाग्निनिर्दग्ध प्रतापनाद्भुतेन च ॥५॥
।
किल ॥३॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय. ८ यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो न वासवो नैव जलाधिपस्तथा । न वित्तपो नैव यमश्च पायकस्तदाऽसि देवि त्वमह नमामि ताम् ॥६१॥ जल न वायुन धरा न चावर गुणा न तपा च न चेंद्रियाण्यहम् । मनो न बुद्धिर्न च तिग्मग शशी तदाऽसि देवि त्वमह नमामि ताम् ॥६२|| इम जीवलोक समाधाय चित्ते गुणलिङ्गकोश च नीत्वा समाधौ । स्थिता कल्पकाल न यस्यात्मतनान कोऽप्यस्ति वेत्ता विवेक गतोऽपि ॥६३।। प्रार्थयत्येप मा लोको मृताना दर्शन पुन । नाह क्षमोऽस्मि मातस्त्व दर्शयासु जनान्मृतान् ॥६४॥ सूत उवाच एव स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी । स्वर्गादाहूय सर्वान वै दर्शयामास पार्थिवान् ॥६५॥ दृष्ट्वा कुन्ती च गाधारी सुभद्रा च विराटना । पाडवा मुमदु सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान् ॥६६॥ पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा । स्मृत्वा दवी महामायामिंद्रजालमिवोद्यतम् ॥६७।। तदा पृष्ट्वा ययु मर्वे पाडवा मुनयस्तथा । राजा नागपुर प्राप्त कुर्वन् व्यासकथा पथि ।।६८|| इति श्रीदेवीभागरते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे सप्तमोऽध्याय ॥ ७ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः सूत उवाच ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्र स भूपति । दावाग्निना वने दग्ध सभार्य कुतिसयुत ॥१॥ सजयस्तीर्थयानाया गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् । श्रुत्वा युधिष्ठिरा राजा नारदादु खमाप्तवान् ॥२॥ पत्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणा क्षयात्पुन । प्रभासे यादवा सर्वे विप्रशापात्मय गता ||३| पीत्वा मदिरा मत्ता कृत्वा युद्ध परस्परम् । क्षय प्राप्ता महात्मान पश्यतो रामकृष्णयो १४ देह तत्याज रामस्तु कृष्ण कमललोचन | व्याधवाणहत शाप पालयन्भगवान्हरि ॥५॥ यसुदेवस्तु तच्छुत्या देहत्याग हरेरथ । जही प्राणान्छुचीकृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरोम् ।।६। अनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुखित । सस्कार तत्र सर्वेपा यथायोग्य चकार ह ।।७। समीक्ष्याय हरेह कृत्वा काष्टम्य सचयम् । अष्टाभि सह पत्नीभिर्दाहयामास पार्थिव ॥८॥ देह रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसो | बर्जुना द्वारकामेत्य पुरानिष्क्रामयज्जनम् ।।९। पुरी सा वासुदवस्य प्लावितोदधिना तत । अर्जुन सर्वलोकान् वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा ११० कृष्णपल्यस्तदा मागे चौराभोरैश्च लुठिता । धन सवं गृहीत च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत् ॥११॥ इन्द्रप्रस्ये ममागत्य यजो राजा कृतस्तदा । अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा ।।१२।

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ८ व्यासाय पयित दुस तेनोत्तोऽसौ महारथ । पुनयंदा हरिस्त्व च भविताऽसि महामते ॥१३॥ तदा तेजस्तवात्युन भविष्यति पुनर्युगे । तच्छ्रुत्वा वचन पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुन ॥१४॥ दुखितो धर्मराजान वृतान्त सर्वमत्रवीत् । देहत्याग हरे श्रुत्वा यादवाना क्षय तया ॥१५॥ गमनाय मतिं चक्रे राजा हमाचल प्रति । पट्त्रिंशद्वार्पिक राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम्॥१६॥ निजंगाम वन राजा द्रौपद्या भ्रातृभि सह । पट्त्रिंशचंव वर्षाणि कृत्वा राज्य गजाहये १७॥ गत्वा हिमाचरे पट् ते जहु प्राणान्पृयासुता । परीक्षिदपि राजपि प्रजा सर्वा सुधार्मिक १८|| अपाल्यच्च राजेद्र पष्टिवण्यतद्रित । भूव मृगयाशीलो जगाम च वन महत् ॥१९॥ विद्ध मृग विचिन्वानो मध्याह्न भूपति स्वयम् । तृपितश्च परिधात क्षुधितश्वात्तरासुन ॥२०॥ राजा धर्मेण सतप्तो वदर्श मुनिमतिके । घ्याने स्थित मुनि राजा जल पप्रच्छ चातुर ॥२१॥ नोवाच किंचि मौनस्यश्चकाप नृपतिस्तदा । मृत सपं तदाऽऽदाय धनुष्कोटया तुपातुर ॥२२॥ कलिनाऽऽविष्टचित्तस्तु कठे तस्य न्यवेशयत । आरोपित तथा स4 नोवाच मुनिसत्तम ॥२३॥ न चचाल समाधिस्थो राजाऽपि स्वगृह गत । तस्य पुत्रोऽतितजस्वी गवि जातो महातपा २४॥ महाशाक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनातिक । मियाण्याहुश्च तत्पुन पितु कठ तवाधुना ॥२५॥ लभितोऽस्ति मृत सर्प केनापीति मुनीश्वर । तपा तद्वचन श्रुत्वा चुकोपातिशय तदा ॥२६॥ शशाप नृपति क्रुद्धो गृहीत्वाऽऽशु कर जलम् । पितु कठऽद्य मे यन विनिक्षिप्तो मृतारग ॥२७|| सप्तराण दशेत्पापपूरुपम् । मुन शिष्योऽथ राजान समुपेत्य गृहे स्थितम् ।। शाप निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् । अभिमन्युसुत श्रुत्वा शाप दत्त द्विजेन वै ॥२९॥ अनिवार्य च विज्ञाय मत्रिवृद्धानुवाच ह । शप्तोऽह द्विजरूपेण मम द्वपादसशयम् ॥३०॥ कि विधेय मयाऽमात्या उपायश्चित्यतामिह । मृत्यु किलानिवार्योऽसौ वदति वेदवादिन ॥३१॥ यत्नस्तथापि शास्त्रोक्त कर्तव्य सर्वथा वुधै । उपायवादिन केचित्प्रवदति मनीषिण ॥३२॥ विज्ञोपायेन सिध्यति कार्याणि नेतरस्य च । मणिमत्रौषधीना वै प्रभावा खलु दुर्विद ॥३३॥ न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्भि सुसाधितै । सर्पदष्टा पुरा भार्या मुने सजीविता मृता ॥३४॥ दत्त्वाऽर्धमायुपस्तन मुनिना सा वराप्सरा । भवितव्य न विश्वास कर्तव्य सर्वया वुध ॥३५॥ प्रत्यक्ष तत्र दृष्टात पश्यतु सचिवा किल । दिवि कोऽपि पृथिव्या वा दृश्यते पुरुप क्वचित ।। देवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेतु निरुद्यम । विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थ याति सर्वथा ॥३७॥ गृहस्थाना गहे काममाहूतो वाऽथवा यथा । यदृच्छयोपपत च क्षिप्त केनापि वा मुखे ॥३८॥ उद्यमेन विना चाम्याददर सविरोत्थम । प्रयत्नश्चेद्यमे वार्यो यदा मिद्धि न याति चेत् ।। त तक्षक ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ९ तदा देव स्थित चेति चित्तमारवयेवुध । भत्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुपो जीविता प्रिया ॥४०॥ कथ मृता महाराज तनो यूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पलोमा नाम सुदरी ॥४१॥ तस्या तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुत । च्यवनस्य च शर्यात सुक्न्यानाम सुदरी ॥४२॥ तस्या जज्ञे सुत श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुत । प्रमतस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता ४३} रुरुमि सुतो जातस्तथा परमतापस । तस्मिश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुत ॥४४॥ बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसमत । एतस्मिनतर माया मेनका च वराप्सरा ॥४५॥ क्रीडा चक्रे नदीतीरे निपु लोकेषु सुदरी । गर्भ विश्वावसो प्राप्य निर्गता वरवणिनी ॥४६॥ स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज पराप्सरा । कयका च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम ४७।। दष्वाऽनाथा तदा क या जग्राह मुनिसत्तम । पुपोप स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम ॥४८॥ सा काले यौवन प्राप्ता सर्वलक्षणसयुता । रुरुर्दष्ट्वाऽथ ता वाला कामबाणादितो ह्यभूत ||४९|| इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धेऽष्टमोऽध्याय ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः परीशिदुवाच कामात स मुनिर्गत्वा रुरु सुसो निजाश्रमे । पिता पप्रच्छ दीन त किं रुरो विमना असि ॥१॥ स तमाहातिकामार्त स्थूलकेशस्य चाश्रमे । कया प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवदिति ।।२।। स गत्वा प्रमतिस्तुणं स्थूलकेश महामुनिम । प्रमुह्य सुमुख कृत्वा ययाचे ता वराननाम ॥३॥ ददौ वाच स्थूलकेश प्रदास्यामि शुभऽहनि । विवाहार्थं च सभार रचयामासतुवन ॥४॥ प्रमति स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतो । बभूवतुर्महात्मानो समीपस्थी तपोवन ॥५॥ तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहागणे । प्रसुप्त पादेनास्पृशच्चारुलोचना ||६|| दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वरागना । कोलाहलस्तदा जातो भृता दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ॥७॥ मिलिता मुनय सर्वे चुक्रुशु शोकसयुता ! भूमो ता पतिता दष्टा पिता तस्यातिदु खित ||८|| रुरोद विगतप्राणा दीप्यमाना सुतजसा । रुरु श्रुत्वा तदाक्रददर्शनार्थ समागत ॥९॥ ‘ददर्श पतिता तत्र सजीवामिव कामिनीम | रुदत स्थूलवेश च दृष्ट्वाऽ यानृपिसत्तमान ॥१०॥ पन्नग ·९५ ॥ उपाय श्रीमदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ९ रुरु स्थानादहिगत्वा रुरोद विरहाकुल । अहो देवेन सर्पोऽय प्रेपित परमाद्भुत ॥११॥ मम शर्मविघाताय दु पहेतुरय क्लि । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा । न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्त प्रिययाऽनया । नालिगिता वरारोहा न मया चुम्विता मुखे ॥१३॥ न पाणिग्रहण प्राप्त मदभाग्येन सर्वथा । राजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह ॥१४॥ मानुष्यं घिगिद कामं गच्छत्वद्य ममासव । दुखितस्य न वा मृत्युांछित समुपैति हि ॥१५॥ सुख तहि कथ दिव्यमाप्यते भुवि वाठितम । प्रपतामि हदे घोरे पावके प्रपताम्यहम ॥१६॥ विषमधि गले पाश कृत्वा प्राणास्त्यजाम्यहम । विलप्यैव रुरस्तन विचार्य मनसा पुन ॥१७॥ चितयामास स्थितस्तस्मिनदीतटे । मरणारिक पल मे स्यादात्महत्या दुरत्यया ||१८|| खितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदु खिता । देवस्तृष्टो भवे काम दृष्ट्वा मा त्यतजीवितम ॥१९॥ सर्व प्रमुदितश्च स्यान्मरक्षयेनात्र संशय । उपकार प्रियाया क परलोके भवदपि ॥२०॥ मृत मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितऽपि च । परलोके प्रिया साऽपि न मे स्यादात्मघातिन ।। एतदथं मृते दोपा मयि नवामृते पुन । विमृश्यैव रुरस्तत्र स्नात्वाऽऽचम्य शुचि स्थित ॥ २२ ॥ अब्रवीद्वचन कृत्वा जल पाणावसो मुनि । यमया सुकृत किंचित्कृत देवार्चनादिकम ॥२३॥ गुरव पूजिता भक्त्या हुत जप्त तप कृतम । अधीतास्त्वखिला वदा गायत्री सस्कृता यदि ॥२४|| रविराराधितस्तेन सजीवतु मम प्रिया । यदि जीवन मे काता त्यजे प्राणानह तत ॥२५॥ इत्युक्त्वा तज्जल भूमौ चिक्षपाराध्य देवता । राजोवाच एव विल्पतस्तस्य भार्यया दुखितस्य च ॥ २६ ॥ देवदूतस्तदाऽभ्यत्य वाक्यमाह रुरु तत । देवदूत उवाच माकार्षी साहस ब्रह्मन् कथ जीवन्मृता प्रिया ॥ २७॥ पतायुरेषा सुश्रोणी गधर्वाप्सरसो सुता । अन्या कामय चार्वगो मृतय चाविवाहिता ॥२८॥ कि रोदिपि सुदुबुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह । रुरुवाच देवदूत न चान्या वै वरिष्याम्यहमगनाम ॥ २९ ॥ यदि जीवन जीवद्वा मर्तव्य चाधुना मया ।

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्यायः ९ राजोवाच विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वित. ॥३०॥ सवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् । उपायं शृणु विप्रेद्र विहितं यत्सुरैः पुरा ॥३१॥ आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् । रुरुवाच आयुपोऽधं प्रयच्छामि कन्याय नात्र संशय. ॥३२॥ अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया । विश्वावसुस्तदा तर विमानेन 'समागतः ॥३३॥ ज्ञात्वा पुत्री मृता चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् । ततो गधर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तम. ॥३४॥ धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् । धर्मराज रुरो. पत्नी सुता विश्वावसोस्तथा ॥३५॥ सुता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पण चाधुना | सा रुरोरायुषोऽर्धन मर्तुकामस्य सूर्यज ॥३६॥ समुत्तिष्टतु तन्वंगी व्रतचर्याप्रभावतः। धर्म उवाच गत्वा विश्वावसुसुता कन्या देवदूत यदीच्छसि ॥३७॥ उतित्वायुपोऽर्धन रर त्वमर्पय । राजोवाच एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा श्मराम् ॥३८॥ हरो: समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वित । तत. शुभेऽह्नि विधिना रुरुणाऽपि विवाहिता ३९/ इत्थं वोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा । उपायस्तु प्रकर्तव्य. सर्वथा शास्त्रसंमत ॥४०॥ मणिमंत्रीपधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे । इत्युक्त्वा सचिदानाजा क्ल्पयित्वा सुरक्षकान् ॥४१॥ पारयित्वाऽय प्रासादं सत्तभूमिव मुत्तमम् । आररोहोत्तरासूनुः सचिव. सह तत्वरणम् ॥४२॥ मणिमंत्रधरा. पूरा स्थापितास्ता रक्षणे । प्रेपयामाग भूपालो मुनि गौरमुस ततः ॥४॥ प्रगादा मेयरम्य क्षमवैति पुन पुनः । ब्राह्मणान्सिद्धर्मग्रमामक्षणार्यमिनम्नत भपिपुत्रः नियतस्तत्र स्थापयामारा दतिन. । न यविदारहेता प्रासादे चातिरक्षिते ॥४५॥ यानोऽपि न पररात्र प्रवेशे विनिवार्यते । भक्ष्यभोग्यादिकं राजा तत्रस्यच चपारसः ॥४६॥ स्नानसध्याति धर्म तव विनिवरयं च । गजलागि सर्वाणि तम्यरचाररोमरः ॥vil भनिमिः यह मंत्र्य गणयन्दिवमानाप । पश्चिच कश्यपो नाम ब्राह्मणां मरिसत्तम. ॥४८|| ||४४|| ·किल ॥५॥ श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १० शुश्राव च तथा शाप प्राप्त राजा महा मना । स धनार्यों द्विजथष्ठ कश्यप समचिंतयत् ॥४९॥ व्रजामि तर यमास्ते रातो राजा द्विजेन ह । इति कृत्वा मति विप्र स्वगृहानि सृत पथि ॥५०॥ कश्यपो मरविद्विद्वापनार्थी मुनिसत्तम ॥५१॥ इति श्रीदेवीभागरते महापुराणे द्वित्तीयस्कधे नवमोऽध्याय ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽध्यायः सूत उवाच तस्मिनेव दिने नाम्ना तशस्त नृपोतमम् । शप्त ज्ञात्वा गृहात्तूर्ण नि सृत पुरुषोत्तम ॥१॥ वृद्धवाह्मणवेषण तक्षक पथि निर्गत । अपश्यत्कश्यप मार्गे व्रजत नृपति प्रति ॥२॥ तमपृच्छन्पतगोऽसौ ब्राह्मण मत्रवादिनम् । क्व भवास्त्वरितो याति किं च कार्य चिकीर्षति ३॥ कश्यप उपराच परीक्षित नृपश्रेष्ठ तक्षकश्च प्रधक्ष्यति । तत्राह त्वरितो यामि' नृप कर्तुमपज्वरम् ।।४।। मत्रोऽस्ति मम विपेंद्र विषनाराकर किट । जीवयिष्याम्यह त वै जीवितव्ये धुना तक्षक उगाच अह स पनगो ब्रह्मस्त वक्ष्यामि महीपतिम् । निवर्तस्व न शक्तस्त्व मया दष्ट चिकित्सितुम् ॥६॥ कश्यप उवाच अह दष्ट त्वया सर्प नृप शप्त द्विजेन वै । जीवयष्याम्यसदेह काम मनवलेन वै॥७॥ तक्षक उवाच यदि त्व जीवितु यासि मया दष्ट नृपोत्तमम । मत्रशक्ति बल विप्र दर्गय त्व:ममानध ॥८॥ पक्ष्याम्येन च न्यग्रोध विपदष्ट्राभिरद्य वै। कश्यप उवाच जीवयिष्ये त्वया दष्ट दग्ध वा पनगोत्तम ॥९॥ सूत उवाच अदशत्पनगो वृष भस्ममाच्च चकार तम । उवाच कश्यप भूयो जीवन द्विजोत्तम ||१०|| दृष्ट्वा भस्मीकृत वृष पन्नगेन विषाग्निना । सर्व भस्म समाहृत्य कश्यपो वाक्यमब्रवीत् ॥११॥ मत्रवल मेऽद्य न्यग्रोर पनगोत्तम । जीवयाम्पद्य वृष वै पश्यतस्तै महाविष ॥१रा पश्य ·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १० इत्युपत्वा जलमादाय कश्यपो मत्रवित्तम । सिच भस्मराशि त मत्रितेनैव वारिणा ||१३|| तद्वारिसेचनाज्जातो न्यग्रोध पूर्ववच्छुभ । विस्मय तक्षक प्राप्तो दृष्ट्वा त जोवित नगम् १४॥ तमाह कश्यप नाग किमयं ते परिश्रम । सम्पादयामित काम ब्रूहि वाडव वाछितम् ॥१५॥ कश्यप उवाच वित्तार्थी नृपति मत्वा शप्त पन्नग नि सृत । गृहादह चोपकतुं विद्यया नृपसत्तमम् ॥१६॥ तक्षक उवाच वित्त गृहाण विपेंद्र यावदिच्छसि पार्थिवात ! ददामि स्वगृह याहि सकामोऽह भवाम्यत ॥१७॥ सूत उवाच तच्छुत्वा वचन तस्य कश्यप परमार्थवित ! चितयामास मनसा किं करोमि पुन पुन ॥१८॥ धन गृहीत्वा स्वगृह प्रयामि यद्यह पुन । भविष्यति न मे कीतिर्लोवे लोभसमाश्रयात॥१९॥ जीवितेऽय नृपयेष्ठे यीत्ति म्यादचला मम । धनप्राप्तिश्च बहुधा भवत्पुण्य च जीवनात ॥२०॥ रक्षणीय या काम घिग्घन यशसा विना । सवस्व रघुणा पूर्व दत्त विप्राय कीर्तय ॥२१॥ हरिस्पद्रेण कर्णेन कोय॑यं बहुविस्तरम् । उपक्षय कथ भूप दह्यमान विपाग्निना ॥२२॥ जोविनऽद्य मया राशि सुख सर्वजनस्य च । अराजके प्रजानाशो भविता नात्र सराय ॥२३॥ प्रजानास्य पाप मे भविष्यति मृत नृप । अपकीर्तिश्च लोक्षु धनलोभाद्भविष्यति ॥२४॥ इनि राचिय मामा ध्यान कृत्वा स कश्यप । गतायुप च नृपति ज्ञातवान्बुद्धिमत्तर ॥२५॥ आगनमय राजान ज्ञात्वा ध्यानन कश्यप । गृह ययौ रा धर्मात्मा धनमादाय तक्षकात |॥२६॥ नियर्य पश्यप सप सप्तमे दिवस नुपम । हतुकामो जगामाशु नगर नागसाहयम् ॥२७॥ गुधाप नगरम्यात प्रासादस्थ पराक्षितम् । मणिमत्रीप पाम रदयमाणमतद्रितम ॥२८॥ पिताविष्टस्तदा नागा विप्रशापभयाकुल । चितयामास योगन प्रविशय गृह ययम ॥२९॥ वचयामि वय अन राजान पापरिणम् । विप्रशापादन मूत्र विप्रपीडाकर शटम् ॥३०॥ पाडया पुर जात पा. नंतागो भयत् । तापगम्य ग7 यन मृत सर्पो निवेगित ॥३१॥ गया विगत पर्म जाति नृप । रक्षा भवन पृत्या प्रामादभिगम्य च ॥३२॥ मृग्य यनयन राजा यतताय निरायुए। स प धयिष्यामि विप्रयाययन पोदित ||३|| न जानिए मनमा मरण याम । तेनायो रभवास्थाप्य गोधासदोध मोदन ॥२४ पर ये पिहिली पायर्देवगामितनेजमा । म पय परिषतत कृतयरनंग कोरिभि |॥३५॥ परिपाय च दापाले जान मग्य 7 नृप । जीवो मतिमा'याय दिन ग्याने निरापुर ३

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १०
दानपुण्यादिकं राजा कर्तुमर्हति सर्वथा । धर्मेण हन्यते व्याधियनायु. शाश्वत भवेत् ॥३७॥
नोचेन्मृत्युविधि वृत्वा स्नानदानादिका क्रिया ! मरण स्वर्गलोकाय नरवायान्यथा भवेत् ॥३८॥
द्विजपीडाकृत पाप पृथग्वारस्य च भूपते । विप्रशापस्तया घोर आसप्ने मरणे किल ||३९||
न कोऽपि ब्राह्मण पावें य एन प्रतिवोधयेत् । वेघसा विहितो मृत्युरनिवार्यस्तु सर्वथा ॥४०॥
इति सचित्य सर्पोऽसौ स्वान्नागाग्निक्टेस्थितान् । कृत्वा तापमवेपास्तान्प्राहिणोत्सुभुजगमान् ।।४१]
फलमूलादिक गृह्य राजे नागोऽथ तक्षक । स्वय च कोटरूपेण फलमध्ये ससार ह ||४२||
निर्गतास्ते तदा नागा फलान्यादाय सत्वरा । ते राजभवन प्राप्य स्थिता प्रासादसनिधौ ॥४३]]
रक्षकास्तापसान्दृष्ट्वा पप्रच्छुस्तच्चिकीर्पितम् । ऊचुस्ते भूपतिं द्रष्टु प्राप्ता स्मोऽद्य तपोवनात् ४४
अभिमन्युसुत वीर कुलाकं चारदर्शनम् । परिवर्धयितु प्राप्ता मराथर्वणस्तथा ॥४५॥
निवेदयध्व राजान दर्शनार्थागतान्मुनीन । कृत्वाऽभिषेकान् यास्यामो दत्त्वा मिष्टफलानि च ॥
मारताना कुले क्यापि न दृष्टा द्वाररक्षरा । न श्रुत तापसाना तु राज्ञोऽसदर्शन किल ||४||
आरोहामो वय तर यत्र राजा परीक्षित । आशीभिर्वयित्वन दत्ताज्ञा प्रव्रजामहे ॥४८॥
सूत उवाच
इरयाकर्ण्य वचस्तेपा तापसाना तु रक्षका । प्रत्यूचुस्तान्द्विजान्मत्वा निदेश भूपतेर्यथा ॥४९।।
नाद्य वो दर्शन विप्रा राज्ञ स्यादिति नो मति । श्च सर्वतापसरत्र स्वागतव्य नृपालये ॥५०॥
अनारोहस्तु प्रासादो विप्राणा मुनिसत्तमा । विप्रशापभयाद्राजा विहितोऽस्ति न सशय ॥५१॥
तदोचुस्तानयो विप्रा फलमूलजलानि च । विप्राशिपश्च राजेऽथ ग्राहयतु सुरक्षका ॥५२॥
ते गत्वा नृपति प्रोचुस्तापसानागताञ्जना । राजोवाच नयध्व वै फलमूलादिक च यत् ॥५३।।
पृच्छध्व तापसान्कार्य प्रातरागमन पुन । प्रणाम कथयध्व मे नाद्य सन्दर्शन मम ॥५४॥
ते गत्वाऽथ समादाय फलमूलादिक च यत् । राज्ञे समपयामासुर्बहुमानपुर सरम् ॥५५॥
गतेषु तेषु नागेपु विप्रवेपावृतपु च । फलान्यादाय राजाश्सी सचिवानिदमनवीत् ॥५६॥
सुहृदो भक्षयन्त्वद्य फलान्येतानि सर्वश । अअयह चैकमेतद्वै फल विप्रापित महत् ॥५७॥
इत्युक् वा तत्फल दत्त्वा सुहृद्भयश्चोत्तरासुत । करे कृत्वा फल पक्व ददार नृपति स्वयम् ॥५८॥
विदारित फल राज्ञा तत्र क्रिमिरभूदणु । स कृष्णनयनस्ताम्रो दृष्टो भूपतिना स्वयम् ||५९॥
त दृष्ट्वा नृपति प्राह सचिवान्विस्मितानथ ! अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न म भयम् ॥६०॥
अङ्गीकरोमि त शाप कृमिको मा दशत्वयम् । एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रोवाया सन्यवेशयत् ।।६।।
अस्त याते दिवानाथे धृत कठऽथ कीटक | तक्षकस्तु तदा जात कालरूपी भयानक ॥१२॥
राजा सर्वेष्टितस्तेन दष्टश्चापि महीपति । मत्रिणो विस्मय प्राप्ता रुरुदुर्भृशदु खिता ॥६३॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ११ घोररूपमहिं वीक्ष्य दुद्रुवुस्ते भयार्दिता । चुक्रुशू रक्षका सर्वे हाहाकारो महानभूत् ॥६४ वैष्टितो भोगिभोगेन विनष्टबहुपोम्प । नोवाच नृपति किंचिन चचालोत्तरासुत ॥६५ उस्थिताऽग्निशिखा घोरा विपजा तक्षकाननात् । प्रजज्वाल नृप त्वाशु गतप्राण चकार ह ॥६६ हत्वाऽऽशु जीवित राज्ञस्तक्षको गगने गत । जगद्दग्ध तु कुर्वाण ददृशुस्त जना इह ॥६७ स पपात गतप्राणो राजा दग्ध इव द्रुम । चुक्रुशुश्च जना सर्वे मृत दृष्वा नराधिपम् ||६८ इति श्रीदेवीमागरते द्वितीयम्कन्धे परीक्षिन्मरण नाम दशमोऽध्याय ॥१०॥ अथ एकादशोऽध्यायः सूत उवाच गतप्राण तु राजान वार पुत्र समीक्ष्य च । चक्रुश्च मत्रिण सर्वे पररोकस्य सक्रिया ॥१॥ गगातीरे दग्धदह भस्मप्राय महीपतिम् । अगुरभिश्चाभियुत्ताया चितायामध्यरोपयन् ।। दुर्मरणे मृतस्यास्य चत्रुश्चोर्ध्वदेहिकीम | क्रिया पुरोहितास्तस्य वेदमन्त्रविधानत ॥३॥ ददुर्दानानि विप्रेभ्यो गा सुवर्ण यथोचितम् । अत बहुविध तत्र वस्त्राणि विविधानि च ॥४॥ सुमुहूर्ते सुतं वार प्रजाना प्रोतिवर्धनम । सिंहासने शुभे तत्र मत्रिण सन्यवेशयन् ॥५॥ पौरा जानपदा रोकाश्चनुस्त नृपति शिगुम् । जनमेजयनामान पायी शिसयामाम राजचिह्नानि सर्वश । दिने दिने वर्धमान स वभूव महामति ॥७॥ प्राप्त प्रमादो वर्षे तस्मै कुरपुरोहित । यथोचिता ददौ विद्या जग्राह स ययोचिताम् ॥८॥ धनुर्वेद कृप पूर्ण ददावस्मै मुसस्कृतम् । अर्जुनाय यया द्रोण कर्णाय भार्गवो यया ॥९॥ समाप्तवियो बलवान्यभूद दुरतिरम | धनुर्वेदे तथा वैदे पारण परमार्थवित् ॥१०॥ धर्मगारमार्थपुरा सत्यवादी जितेन्द्रिय । चार राज्य धर्मात्मा पुरा धर्मसुतो यथा ॥११॥ सत सुवर्णवर्माही राजा पाशिपति क्लि । वपुष्टमा शुभा यन्या ददो पारीक्षिताप च ॥१२' पता प्राप्यासिता रानी मुमुद जनमेजय । कासिराजसुता यातां प्राप्य राजा यथा पुरा १३ विचित्रवीर्यों मुमुद मुमतां ययाउंन । विजहार महीपारो पर्नपूपवनेषु च ॥१४" रमणमामा गच्या नियंया । प्रजास्तस्य मुमतुशा यभूयु सुपलारिता ? मपि गर्माण कार्यात सर्वा । पस्मिन्नेव वाले तु मुनिस्तानामा ||१ उपेन परिकियो एम्बिसारमम्मगान् । परस्पापपिति कोऽस्य प्रर्यादिति पितयन् ।।१० परीक्षितगुन माया म नु गमुपागठ । पारायं न जानामि समये नृपमराम ॥१८. मर रोप च न रोपि त्या प्रापंपाम्य गमाग नितमम् ॥ राजलक्षणसयुतम् ।।६।। ।

·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ११ अवैरजमतप्रज्ञ वालचेष्टासमन्वितम् । जनमेजय उवाच कि वैर न मया ज्ञात न कि प्रतिष्त मया ॥२०॥ तद्वद व महाभाग क्रोमि यदनतरम् । उत्तंक उवाच पिता ते निहतो भूप तक्षण दुरात्मना ॥२१॥ मरिणस्त्व समाहूय पृच्छस्व पितृनाशनम् । सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचन राजा पप्रच्छ मनिसत्तमान् ॥२२॥ ऊचुस्ते द्विजशापेन दष्ट सर्पण वै मृत । उनमेजय उवाच शापोऽत्र कारण राज्ञ शप्तस्य मुनिना किल ॥२३॥ तक्षस्य तु को दोपो ब्रूहि मे मुनिसत्तम । उत्तक उवाच तक्षकेण धन दत्त्वा कश्यप सनिवारित ॥२४॥ न स किं तक्षको वैरी पितृहा तव भूपते । भार्या रुरो पुरा भूप दष्टा सण सा मृता ॥२५॥ अविवाहिता तु मुनिना जीविताच पुन प्रिया । रुरुणापि कृता तर प्रतिज्ञा चातिदारणा ॥२६॥ यं य सपं प्रपश्यामि त त हाम्यायुधेन वै । एव कृत्वा प्रतिज्ञा स शस्त्रपाणी रस्तदा ॥२७॥ व्यचरत्पृथिवी राजानघ्नन्सपानितस्नत । एकदा स वने घोर डुण्डुभ जरसान्वितम् ॥२८॥ अपश्यद्दडमुद्यम्य तु समुपाययौ । अभ्यहनुपितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुम ||२९|| नापराप्नोमि न विप्र कम्मान्मामभिहसि वै। स्ररथाच प्राणप्रिया मे दयिता दष्टा सण मा मृता ॥३०] प्रतिज्ञेय तदा सर्प दुखिनेन मया कृता । डुण्डुम उवाच नाह दशामि तेऽन्ये वै ये दशनि भुजगमा ॥३॥ त ·१०२ श्रीमद्देवाभागवत महापुराणे द्वितीयस्कन्धे अध्याय ११ शरीरसमयोगेन न मा हिंसितुमर्हसि । उत्तक उवाच श्रुत्वा ता मानुपी वाणीसपेणोक्ता मनोहराम ॥३२॥ रुरु पप्रच्छ कोऽसि त्व कस्माडडण्डुभता गत । सर्प उवाच ब्राह्मणोऽह पुरा विप्र सखा म खगमाभिध ॥२३॥ विप्रो धममता श्रेष्ठ सत्यवादी जितेंद्रिय । स मया वचितो मोख्यात्सप कृत्वा च ताणकम ॥३४॥ भय च प्रापितोऽत्यथमग्निहोत्रगह स्थित । तन भीतन शप्तोऽह विह्वलेनातिवपिना ॥३५॥ भव सर्पो मदबुद्धे यनाह धर्षितस्त्वया । मया प्रसादितोऽ यथ सणासो द्विजोत्तम ॥३६॥ मामुवाचाथ तत्क्रोधात्किचिच्छातिमवाप्य च | रुरुस्त मोचिता शापस्यास्य सप भविष्यति ।।३७॥ प्रमतस्तु सुतो नूनमिति मा सोऽब्रवीद्वच । सोऽह सर्पो रुर व च शृणु म परम वच ॥३८|| अहिंसा परमो धर्मो विप्राणा नात्र साय । दया सबर क्तव्या ब्राह्मणन विजानता ॥३९॥ यनाद यत्र विप्रेद्र न हिमा यानिकी मता । उत्तक उवाच सपयोनविनिमक्तो ब्राह्मणाऽमो ररस्तत ॥४०॥ कृत्वा तस्य च शापात परित्यक्त च हिंसनम | विवाहिता तन वाला मृता सजीविता पुन ॥४१॥ क्दन सवसाणा कृत वैरमनुस्मरन । त्व त वर समुसज्य वर से पनगवथ ॥४२॥ विम युभरतश्रष्ठ पितृघातकरपु वै। अतरिक्ष मतस्तात स्नानदानविजित ॥४३|| तस्योद्धार च राजेंद्र कुरु हत्वाऽथ पनगान ! पितुर न जानाति जीवनव मतो हि स ॥४४॥ दुगतिस्ते पितुस्तावद्यावत्तान हनिप्यसि । अवामखमिप कृत्वा कुरु यन नृपातम ॥४५॥ महाराज पितुर्वैरमनुस्मरन । सूत उपांच इति तस्य वच श्रुत्वा राजा जमजयस्तदा ||४६।। नत्राम्यामथुपात च चकारातीव दुखित । घिरमामस्तु सुदुवुद्धवृया मानकरस्य वै ॥४७॥ पिता यस्य गति घोरा प्रा. पन्नगपीडित । अद्याह मखमारम्य क्रोम्यपचिति पितु ||४८|| हवा सोनदियो दीप्यमान विभावसो । आहूय मत्रिण सर्वान् राजा वचनमग्नवीत ||४९॥ सपसत्र ·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १२ कुर्वन्तु यज्ञम्भारं यथाहं मंत्रिसत्तमाः । गंगातीरे शुभा भूमि मापयित्वा द्विजोत्तमः ॥५०॥ कृवंन्तु मंडपं स्वस्थाः शतस्तंभ मनोहरम् । वेदी यज्ञस्य कर्तव्या ममाद्य सचिवाः खलु ॥५१॥ तदंगत्वे विधेयो 4 सर्पसत्रः सविस्तरः । तक्षकस्तु पशुस्तत्र होतोतंको महामुनिः ॥५२॥ शोध्रमाहूयता विधा. सर्वज्ञा वेदपारगाः। सूत उवाच मन्त्रिणस्तु तदा चर्भूपवाक्यविवक्षणा ॥५३॥ यज्ञस्य सर्वसभारं वेदी यज्ञस्य विस्तृताम् । हवने वर्तमाने तु साणा तक्षको गतः ।।५४।। इन्द्रं प्रति भयार्तोऽहं वाहि मामिति चानवीत् । भयभीतं समाश्वास्य स्वाइने संनिवेश्य च ॥५५॥ ददावभयमत्ययं निर्भयो भव पन्नग । तमिंद्रशरणं ज्ञात्वा मुनिर्दत्ताभयं तथा ॥५६॥' उत्तकोऽह्वयद्विग्न सेंद्रं कृत्वा निमन्त्रणम् । स्मृतस्तदा तक्षकेण यायावरकुलोद्भव. ॥५॥ आस्तीको नाम धर्मात्मा जरत्कारसुतो मुनि । तत्रागत्य मुनेर्वालस्तुष्टाव जनमेजयम् ।।५८॥ राजा तमर्चयामास दृष्ट्वा बालं सुपडितम् । अर्चयित्वा नृपस्तं तु छदयामास वाछिन ॥५९।। स तु बद्रे महाभाग यज्ञोऽयं विरमत्विति ! सत्यबद्धो नृपस्तेन प्रार्थितश्च पुनस्तथा ॥६०|| होमं निवर्तयामास सर्पाणा मुनिवाक्यत । भारतं श्रावयामास वैशंपायन विस्तरात् ॥६॥ श्रुत्वापि नृपति काम न शातिमभिजग्मिवान् । व्यास पप्रच्छ भूपालो मम शाति कथं भवेत् ॥६२।। मनोऽतिदह्यते काम कि कोमि वदस्व मे । पिता मे दुर्भगस्यैव मृत पार्थसुतात्मजः ॥६३॥ क्षत्रियाणा महाभाग संग्रामे मरण वरम् । रणे वा मरणं व्यास गृहे वा विधिपूर्वकम् ॥६४॥ मरणं च पितुर्मेऽभूदनरिक्षे मृतोऽवश. ! शात्युपाय वदस्वात्र त्व च सत्यवतीसुत ।।६५।। यथा स्वर्ग वजेदाशु पिता मे दुर्गतिं गत ॥६६॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे द्वितीयस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः सूत उवाच तच्छुत्वा वचनं तस्य व्यास सत्यवतीसुत । उवाच वचनं तत्र सभाया नृपति च तम् ॥शा व्यास उवाच शृणु रानप्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्भुतम् । पुण्य भागवतं नाम नानास्यानयुतं शिवम् ॥२॥ अध्यापितं मया पूर्व शुक्रायात्मसुताय वै । थावयामि नृप त्वा हि रहस्यं परमं मम ॥३॥ धर्मार्थकाममोक्षाणा कारणं श्रवणात्किल । शुभदं सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम् ॥४॥ ।

·०४ श्रीमहेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १२ जनमेजय उवाच नास्तीकोऽय सुत कस्य विघ्नार्थ कथमागत । प्रयोजन किमत्रास्य साणा रक्षणे प्रभो ॥५॥ कथयैतन्महाभाग विस्तरण क्थानकम् । पुराण च तथा सर्व विस्तराद्वद सुव्रत ॥६॥ व्यास उवाच जरत्कारुर्मुनि शातो न चकार गृहाश्रमम । तेन दृष्टा वने गर्ते लबमाना स्वपूर्वजा १७|| ततस्तमाहु कुरु पुत्र दारान् यथा च न स्यात्परमा हि तृसि । स्वर्गे व्रजाम खलु दुखमुक्ता वय सदाचारयुते सुते वै ॥८॥ स तानुवाचाथ लभे समानामयाचिता चातिवशानुगा च । तदा गृहारभमह करोमि ब्रवीमि तथ्य मम पूर्वजा ॥९॥ 'इत्युक्त्वा ताजरत्कारर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विज । तदैव पनगा शप्ता मात्राऽग्नी निपतत्विति ॥१०॥ कश्यपस्य मुो परनी क्यूँश्च विनता तथा । दृष्ट्वाऽऽदित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम् ॥११॥ 7 दृष्ट्वा च तदा कविनतामिदमनवीत । किंवर्णोऽय हयो भद्रे सत्य प्रब्रूहि माचिरम् ॥१२॥ चिनतोवाच श्वेत एवाश्वराजोऽय किं वा व मयसे शुभे । ब्रूहि वणं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहै ॥१३॥ कद्रवाच कृष्णवर्णमह मये हयमेन शुचिस्मिते । एहि साधु मया दिव्य दासीभावाय भामिनि ॥१४॥ सूत उवाच पश्च स्वसुतानाह सर्वासावशे स्थितान । वालान श्यामान्प्रकुर्वतु यावतोऽश्वशरीरके ||१५|| नेति केचन तत्राहुस्तानथासी शशाप ह । जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम् ॥१६॥ अन्ये पाय सर्पा पर वर्णभोग । वष्टयित्वाऽस्य पुच्छ तु मातु प्रियचिकीर्पया ॥१७॥ भगिन्यो च सुसयुक्त गत्वा ददातुयम् । क्वुर त हय दृष्ट्वा विनता चातिदु सिता ॥१८॥ सदाऽजगाम गरड सुतस्तस्या महावल । स दहा मातर दीनामपृच्छत्पन्नगारान ॥१९॥ मात पथ सुदीनाऽमि रदितय विभासि मे । जीचमाने मयि सुत तयाऽये रविसारथौ ॥२०॥ दुसिताऽसि ततो वा पिजीवित चारुरोचने । वि जातेन सुनेनाथ यदि माता सुदु खिता ||२१॥ मै कारण मात क्रोमि विगतज्वराम् । विनतोवाच सपर या दास्पह पुत्र कि प्रवीमि व्या क्षता ॥२२॥ वह मा सा प्रवीत्यद्य तेनाम्मि दुसिता मुत । राम ·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १२ १०५ गम्ड उवाच वहिप्येऽह तत्र किल यत्र सा गतुमुत्सुका ॥२३॥ मा शोष कुरु कल्याणि निश्चिता त्वा क्रोम्यहम् । व्यास उवाच इत्युक्ता सा गता पावं कद्रोश्च विनता तदा ||२४|| दासोभावमपाकर्तुं गरडोऽपि महाबल । उवाह ता सपुत्रा वै सिंघो पार जगाम ह ॥२॥ गत्वा ता गरड प्राह हि मातर्नमोऽस्तु ते । कथ मुच्येत मे माता दासीभावादसशयम् ॥२६॥ दूरुवाच अमृत देवलोकात्व बलादानीय मे सतान् । समर्पय सुताद्याशु मातर मोचयाबलाम् ॥२७॥ व्यास उवाच इत्युक्त प्रययौ शीघ्रमिंद्रलोक महाबल ! कृत्वा युद्ध जहाराणु मुघाकुभ खगोतम ॥२८॥ समानीयामृत माने वैनतेय समर्पयत । मोचिता विनता तेन दासीभाव दसरायम् ॥२९॥ अमृत सजहारेन्द्र स्नातु सर्पा यदा गता । दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात् ॥३०॥ तत्रास्तीर्णा कुशास्तस्तु लीदा पनगनामक । द्विजिह्वास्ते सुसपना कुशाग्रस्पर्शमानत ॥३१॥ मात्रा गप्ताश्च ये नागा वासुकिप्रमुखा शुचा । ब्रह्माण शरण गत्वा ते होचु शापज भयम् ||३२॥ तानाह भगवान्ब्रह्मा जरत्कार्महामुनि । वासुकेर्भगिनी तस्मै अपयध्व सनामिकाम् ||३३|| तस्या यो जायते पुत्र स वस्त्राता भविष्यति । आस्तीक इति नामासौ भविता नात्र संशय ||३४|| वासुविस्तु तदाकर्ण्य वचन ब्रह्मण शिवम । वन गत्वा सुता तम्मै ददौ विनयपूर्वकम् ॥३५॥ समाना ता मुनि त्वा जरत्कारवाच तम । अप्रिय यदा कुयातदा ता सत्यजाम्यहम् ॥३६॥ वाग्वध तादृश कृत्वा मुनिर्जग्राह ता स्वयम । दत्त्वा च वासुकि काम भवन स्व जगाम ह ॥३७॥ कृत्वा पर्णकुटी शुभ्रा जरत्कारमहावन । तया सह सुख प्राप रममाण परतप॥३८॥ एकदा भोजन कृत्वा सुमोऽसौ मुनिसत्तम । भगिनी वासुकेस्तन सस्थिता वरवणिनी ॥३९॥ म सवोधयितव्योऽह त्वया वाते कथचन । इत्युक्त्वा तु गता निद्रा मुनिस्ता सुदती तदा ॥४॥ रविरस्तगिरि प्राप्त सध्याकाल उपस्थिते । किं करोमिन मेवान्निस्त्यजेन्मा बोघत पुन ॥४१॥ धर्मलोपभयाद्भीता जरत्यारचिंतयत् । नोत्प्रवोधयाम्येन सध्याकालो वृथा व्रजेत ॥४२॥ धर्मनापावर त्यागस्तथापि मरण ध्रुवम् । धर्महानिर्नराणा हि नरकाय भवेत्पुन ||४३|| इति सचित्य सा बाला त मुनि प्रत्यवोधयत | सध्याकालोऽपि सजात उत्तिष्ठोत्तिष्ठ सुव्रत ||४४|| उत्यितोऽमौ मुनि कोपात्तामुवाच वजाम्यहम् । त्व तु भ्रातृगृह याहि निद्राविच्छेदकारिणी ||४५|| ·श्रीगणेशाय नमः श्रीमद्देवीभागवतम् तृतीयः स्कन्धः प्रथमोऽध्यायः जनमेजय उवाच भगवन्भवता प्रोक्त यज्ञमवाभिघ महत् । सा का कथ समुत्पता कुन कस्माच्च किगुणा ||१|| कीदृशश्च मखस्तस्या स्वरूप कीदृश तथा । विधान विधिवदहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे ।।२।। ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्ति वद विस्तरतस्तथा । यथोक्त यादृश ब्रह्मनखिल वेसि भूसुर ॥३॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुता । सृष्टिपालनसहारकारका सगुणास्त्वमी ||४|| स्वतत्रास्त महात्मान पाराशर्य वदस्व मे । आहोस्वित्परतत्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साप्रतम् ॥५॥ मृत्युधर्माश्च त नो वा सच्चिदानन्दरूपिण । अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दु खस्त्रिधात्मकं ॥६॥ कालस्य वशगा नो वा ते सुरेद्रा महानला ! कथ ते वै समुत्पता क्स्मादिति च संशय ॥७॥ पशोकयुता ते वै निद्रालस्यसमन्विता । सप्तधातुमयास्तपा देहा कि वाऽन्यथा मुने ॥८॥ कद्रव्यनिर्मितास्ते चै कैर्गुणैरिदियस्तथा । भोगश्च कीदृशस्तपा प्रमाणमायुपस्तथा ॥९॥ निवासस्थानमप्येपा विभूति च वदस्व मे । श्रोतुमिच्छाम्यह ब्रह्मन्विस्तरेण क्यामिमाम् ॥१०॥ व्यास उगाच दुर्गम प्रश्नमारोऽय कृतो राजस्त्वयाऽधुना । ब्रह्मादीना समुत्पत्ति कस्मादिति महामते ॥११॥ एतदेव मया पुत्र पृष्टोऽसौ नारदो मुनि । विस्मित 'प्रत्युवाचेदमुत्थित शृणु भूपते ॥१२॥ कस्मिश्च समये चाह गगातीरे स्थित मुनिम् । अपश्य नारद शान्तं सर्वन वेदवित्तमम् ॥१३|| -

·यत्त्वया
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २
अनीश्वरमिद सर्व ब्रह्माण्डमिति केचन । न कदापीशजन्य यज्जगदेतचिंतितम् ||४२॥
सदैवेदमनीश च स्वभावोत्य सदेदृगम ! अक्र्तामौ पुमान्प्रोक्त प्रकृतिस्तु तथा च सा ४३॥
एव वदति सारयाश्च मुनय कपिलादय । एते सन्देहसन्दोहा प्रभवन्ति तथाऽपरे ॥४४॥
विकल्पोपहत चेत किं करोमि मुनीश्वर । धर्माधर्मविवक्षाया न मनो मे स्थिर भवेत् ॥४५॥
को धर्म कीदृशोऽधर्मचिह्न नवोपलभ्यते । देवा मत्त्वगुणोत्पना सत्यधर्मव्यवस्थिता ||४६||
पीड्यन्ते दानवै पापै कुन धर्मव्यवस्थिति । धर्मस्थिता सदाचारा पाडवा मम वशजा ॥४७॥
दु ख बहुविध प्राप्तास्तन धर्मस्य का स्थिति । अतो मे हदय तात वेपतेऽतीव सशये ||४||
कुरु मेऽसशय चेत समर्थोऽसि महामने । नाहि ससारवार्धेस्त्व ज्ञानपोतेन मा मुने ॥४९॥
मज्जत चोत्पतन्तं च मग्न मोहजलाविले ॥५०॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे जनमेजयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
व्यास उवाच
च महाबाहो पृष्टोऽह कुरुसत्तम । तान्प्रश्नानारद प्राह मया पृष्टो मुनीश्वर ॥१॥
नारद उवाच
व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराज्य सशयो मम । उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थ सदहासारपीडित ॥२॥
गत्वाऽह पितर स्थाने ब्रह्माणममितोजसम् । अपृच्छ यत्त्वया पृष्ट व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम् ॥३॥
पित कुत समुत्पन ब्रह्माण्डमखिल विभो । भवत्कृतेन वा सम्यक्कि वा विष्णुकृत त्विदम् ॥४॥
वा विश्वात्मन्ब्रूहि सत्य जगत्पते । आराधनीय क काम सर्वोत्कृष्टश्च क प्रभु ॥५॥
तत्सर्व वद मे ब्रह्मन्सन्देहारिधि चानघ । निमग्नो ह्यम्मि ससारे दु खस्पऽनृतोपम ।।६।।
सन्देहादोलित चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित । न तीर्थेषु न देवेषु साधनेवितरेषु च ॥७॥
अविज्ञाय पर तत्त्व कुत शाति परन्तप । विकीर्ण बहुधा चित्त नैन स्थिरता व्रजेत् ॥८॥
क स्मरामि युगे क वा क व्रजाम्मर्चयामि कम् । स्तौमि के नाभिजानामि देव सर्वश्ररेश्वरम् ||९||
ततो मा प्रत्युवाचेद ब्रह्मा लोकपितामह । मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे ॥१०॥
ब्रह्मोवाच
fr ब्रवीमि सुताद्याह दुर्बोध प्रस्नमुत्तमम् । त्वया शक्य महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात् ॥११॥
रोगी कोऽपि न जानाति ससारेऽस्मिन्महामते । विरनश्च विजानाति निरोहा यो विमत्सर ॥१२॥
एकाणये पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे । भूतमात्रे समुत्पने सजने कमलादहम् ॥१३॥
नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षाप्न च पर्वतान् । वणिकाया समाविष्टश्रितामारव तदा ॥१४॥

·तत्र श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २ कस्मादहं समुद्भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे । कोमे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये १५॥ १ च भूविद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् । पंकजं कयमुत्पन्नं प्रसिद्ध रूढियोगयो. ॥१६॥ पश्याम्यद्यास्य पंकं तं मूलं वै पंकजस्य च । भविष्यति घरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः ॥१७|| उत्तरन्सलिले यावद्वर्पसहस्रकम् । अन्वेषमाणो धरणी नावाप ता यदा तदा ॥१८॥ तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी । ततो मया तपस्तप्तं पद्मे वर्षसहस्रकम् ||१९|| सृजेति पुनरुद्भूता वाणी तत्र श्रुता मया । विमूढाहं तदाकर्ण्य के सृजामि करोमि किम् २०॥ तदा दैत्यावपि प्राप्ती दारुणो मधुकैटभो । ताम्या विभीपितश्चाहं युद्धाय मकरालये ॥२१॥ ततोऽहं नालमालंब्य वारिमध्यमवातरम् । तदा तन मया दृष्ट पुरुषः परमाद्भुतः ॥२२॥ मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुज. । शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषित. ॥२३॥ शंखचक्रगदापद्माद्यायुधै सुविराजित । शयान त समालोक्य भोगिभोगोपरिस्थितम् ।।२५।। चिता ममाता जाता किं करोमीति नारद । मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी ॥२६॥ दहानिर्गत्य सा देवी गगने सस्थिता शिवा । अवितर्यशरीरा सा दिव्याभरणमडिता ||२७|| विष्णोदेह विहायाशु विरराज नभ स्थिता । उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दन ॥२८॥ पचवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् । तदा विलोकिती दैत्यो हरिणा विनिपातितौ ॥२९॥ उत्मग विमल कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ । रुद्रस्तव सप्राप्तो यत्रावा सस्थितावुभौ ॥३०॥ त्रिभि सवीक्षितास्मामि स्वस्था देवी मनोहरा । सस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान् ॥३१॥ कृपावलोकन वृत्वा पावनैर्मुदितानथ । देव्युवाच काजेशा स्वानि कार्याणि कुरध्व समतन्द्रिता |॥३२॥ सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतो महासुरी | कृत्वा स्वानि निवेतानि वसध्व विगतज्वरा. ३३ प्रजाश्चतुर्विधा सर्वा सृजध्व स्वविभूतिभि । ब्रह्मोवाच नच्छ्रुत्वा पेशल सुखदं मृदु ॥३४॥ अब्रूम तामशक्ता स्म क्थ कुर्मस्त्विमा प्रजा । न मही वितता मात सर्वत्र वितत जलम् ॥३५॥ भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तदारर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना ॥३६॥ झटित्येवागत तत्र विमानं गगनाच्छुभम् । सोवाचास्मिन्सुराः काम विशघ्वं गतसाध्वसाः ।। वचन तस्या न ·१११ श्रीमदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ३ 'माने ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्शयाम्यद्य चाद्भुतम् । तनिशम्य वचस्तस्या ओमित्युक्त्वा पुनर्वयम् ३८॥ मारुह्योपविष्टा स्मो विमाने रत्नमडिते । मुक्तादामसुसवीते किंकिणीजालशब्दिते ॥३९॥ रसद्मनिर्भ रम्ये त्रयस्तत्राविशकिता । सोपविष्टास्ततो दृष्ट्वा देव्यस्मान्विजितेंद्रियान् ४०॥ स्वशक्तया तद्विमान वै नोदयामास चावरे ॥४॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ब्रह्मोवाच विमान तन्मनोवेग यत्र स्थानातरे गतम् । न जल तत्र पश्यामो विस्मिता स्मो वय तदा ॥१॥ वृया सर्वफला रम्या कोकिलारावमडिता । मही महीधरा काम वनान्युपवनानि च ॥२॥ नार्यश्च पुरुषाश्चैव पशवश्च सरिद्वरा । वाप्य कूपास्तडागाश्च पल्वलानि च निर्झरा ||३|| पुरतो नगर रम्य दिव्यप्राकारमडितम् । यज्ञशालासमायुक्त नानाहर्पविराजितम् ॥४॥ प्रत्यभिज्ञा तदा जाताऽप्यस्माक प्रेक्ष्य तत्पुरम् । स्वर्गीयमिति केनासौ निर्मितोस्ति महाद्भुतम् ।।५।। राजान देवसकाश व्रजत मृगया वन । अस्माभि सम्यिता दृष्टा विमानोपरि चाविका ॥ क्षणाच्चचाल गगने विमान पदरितम् । मुहूर्ताद्वा तत प्राप्त देशे चाये मनोहरे ॥७॥ तत्र दृष्टमस्माभिरुत्तमम । पारिजाततरुच्छायामश्रिता सुरभि स्थिता ॥८॥ चतुर्दन्तो गजस्तस्या समीप समवस्थित । अप्सरसा तर वृदानि मेनकाप्रभृतीनि च ॥१॥ क्रीडति विविध वर्गाननृत्यसमन्वित ! गधवा शतशस्तन यता विद्याधरास्तथा ॥१०॥ मदारवाटिकामध्ये गायति च रमति च । दृष्ट शतक्रतुस्तक पौलोम्या सहित प्रभु ॥११॥ वय तु विस्मिताश्चास्म दृष्ट्वा त्रविष्टप तदा । याद पति कुवर च यम सूय विभावमुम् ॥१२॥ विलोक्य विस्मितावास्म वय तत्र सुरान्स्थितान । तदा विनिगतोराजा पुगत्तस्मात्सुमडितात ॥१३|| दवराज इवाक्षोम्यो नरवाहावनो स्थित । विमानस्था वय तूच्चचाल तरसागतम् ॥१४॥ ब्रह्मलोक तदा दिव्य सर्वदेवनमम्मतम । तत्र ब्रह्मामालोक्य विस्मितो हरकेशवो ॥१५॥ सभाया तत्र वैदाश्च सर्वे सागा स्वरूपिण । सागरा सरितश्चैव पर्वता पनगोरगा ॥१६|| मामूचतुश्चतुर्वक्त्र कोऽय ब्रह्मा सनातन । तावदोचमह नैव जान सृष्टिपति पतिम् ॥१७॥ कोह कोऽय विमपं वा भ्रमोज्य मम चश्वरौ । क्षमादय विमान तच्चचालामु मनोनवम् ॥१८|| कलासशिखरे प्राप्त रम्ये यक्षगणाविते । मदारवाटिकारम्ये कोरवोरिल्यूजिते ॥१॥ वीणामुग्जवाद्यश नादिने मुखदे शिवे । यदा प्राम विमान तत्तदेव सदनाच्छुभात् ॥२०॥ नदन च वन ·८ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ४ ११३. नाप्सरा नापि गधर्वी नेय देवागना किल । इति सशयमापनास्तत्र नारद सस्थिता ॥४९|| तदाध्मौ भगवान्विष्णुर्दष्ट्वा ता चारहासिनीम् । उवाचावास्वविज्ञानात्कृत्वा मनसि निश्चयम् ॥५०॥ एपा भगवती देवी सर्वेपा कारण हि न | महाविद्या महामाया पूर्णा प्रकृतिरव्यया ॥५॥ दुर्जेयाऽल्पधिया देवी योगगम्या दुराशया । इच्छा परात्मन काम नित्यानित्यस्वरूपिणी ॥५२॥ दुराराध्याऽल्पभाग्यश्च देवी विश्वेश्वरी शिवा । वेदगर्भा विशालाक्षी सवपामादिरीश्वरी ॥५३॥ एपा सहृत्य सक्ल विश्व क्रीडति सक्षये । लिंगानि सर्वजीवाना स्वशरीरे निवेश्य च ॥५४॥ सर्ववीजमयी ह्येपा राजते साम्प्रत सुरो । विभूतय स्थिता पाइवें पश्यता कोटिश क्रमात् ।। दिव्याभरणभूपाढया दिव्यगधानुलेपना । परिचर्यापरा सर्वा पश्यता ब्रह्मशकरो ॥५६॥ धन्या वय महाभागा कृतकृत्या स्म साप्रतम् । यदन दर्शन प्राप्त भगवत्या स्वय त्विदम् ॥५७|| तपस्तप्त पुरा यत्नात्तस्येद फलमुत्तमम् । अन्यथा दर्शन कुन भवेदस्माकमादरात् ॥५८।। पश्यति पुण्यपुजा ये ये वदान्यास्तपस्विन । रागिणो नैव पश्यति देवी भगवती शिवाम् ॥५९|| मूलप्रकृतिरेवैषा सदा पुरुषसगता | ब्रह्माड दर्शयत्येपा कृत्वा व परमात्मने ॥६०॥ द्रष्टाऽसौ दृश्यमखिल ब्रह्माड देवता सुरौ । तस्यैपा कारण सर्वा माया सर्वेश्वरी शिवा ॥६१॥ क्वाह वा क्व सुरा सर्वे रम्भाद्या सुरयोपित । लक्षाशैन तुलामस्या न भवाम कथचन ॥२॥ सैपा वरागना नाम या वै दृष्टा महार्णवे । वालभावे महादेवी दोल्यतीव मा मुदा ॥३॥ शयन वटपत्रे च पर्यवे सुस्थिरै दृढ । पादागुष्ट कर कृत्वा निवश्य मुखपकजे ||४|| लेलिहत क्रीडतमनेकालचेष्टितं । रममाण कोमलाग वटपत्रपुटे स्थितम् ॥६५॥ गायती दोलयती च बालभावान्मयि स्थिते । सेय सुनिश्चित ज्ञात जात म दर्शनादिव ॥६६॥ काम नो जननी संपा शृणु त प्रवदाम्यहम । अनुभूत मया पूर्व प्रत्यभिज्ञा समुत्थिता ॥६७॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कधे तृतीयोऽध्याय ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा भगवान्विष्णु पुनराह जनार्दन । वय गच्छेम पार्वेऽस्या प्रणमत पुन पुन ||१|| सेय वरा महामाया दास्यत्येषा वरान्हि न । स्तुवाम सनिधि प्राप्य निर्भयाश्चरणातिके ॥२॥ यदि नो वारयिष्यति द्वारस्था परिचारका । पठिप्यामश्च तत्रस्था स्तुति देव्या समाहिता ॥३॥ ब्रह्मोवाच इत्युक्ते हरिणा वाक्ये सुप्रहृष्टौ सुसस्थिती । जातो प्रमुदितो काम निको गमनाय च ||४|| च ·११४ वरुण पार श्रीमद्देवीभागवते महाराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ४ ओमित्युक्त्वा हरि सर्वे विमानात्वरितास्त्रय । उत्तीर्य निर्गता द्वारि शकमाना मनस्यलम् ॥५॥ द्वारस्थान्वीक्ष्य तान्सर्वा देवी भगवती तदा । स्मित कृत्वा चकाराशु तास्त्रीस्त्रीरूपधारिण ॥६॥ वर्य युवतयो जाता सुस्पाश्चारुभूषणा । विस्मयं परम प्राप्ता गतास्तत्सनिधि पुन ॥७॥ सा दृष्ट्वा न स्थितास्तत्र स्त्रीरूपाश्चरणातिके । व्यलोकयत चावंगी प्रेमसपूर्णया दृशा ||८|| प्रणम्य ता महादेवी पुरत सस्थिता वयम् । परस्पर लोकयत स्त्रीरूपाश्चारुभूषणा ॥९॥ पादपीठ प्रेक्षमाणा नानामणिविभूषितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाश स्थितास्तत्र वय श्रय ॥१०॥ वाश्चिद्रनावरास्तत्र सहचर्य सहस्रश ! काश्चिन्नीलाबरा नार्यस्तथा पीताबरा शुभा ॥११॥ देव्य सर्वा शुभाकारा विचित्राम्बरभूषणा । विरेजु पार्वतस्तस्या परिचर्यापरा किल ॥१२॥ जगुश्च ननृतुश्चा या पर्युपासत ता स्त्रिय । वीणामारुतवाद्यानि वादयतो मुदान्विता ॥१४॥ अह्माडमखिल सर्व तत्र स्थावरजगमम् । अह विष्णुश्च रद्रश्च वायुरग्निर्यमो रवि ॥१५॥ शीतगुस्स्वष्टा । पर्वता सागरा नद्यो गधर्वाप्सरसस्तथा ॥१६॥ विश्वावसुचित्रकेतु स्वतश्चित्रागदस्तथा । नारदस्तुबुरुश्चव हाहाहूहूस्तथैव च ॥१७॥ अश्विनी वसव साध्या सिद्धाश्च पितरस्तथा । नागा शेषादय सर्वे किन्नरोरगराक्षसा ॥१८॥ वैकुटो ब्रह्मलोकश्च क्रास पर्वतोत्तम । सर्व तदखिल दृष्ट नखमध्यस्थित च तत् ॥१९॥ मग्न मपयज तत्र स्थितोऽह चतुरानन । शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकंटभौ ॥२०॥ श्रीभगवानुवाच एव दृष्ट मया तन पादपमनसे स्थितम । विस्मतोऽह ततो वीक्ष्य किमेतदिति शक्ति ॥२१॥ विष्णुश विस्मयाविष्ट शवरश्न तथा स्थित । ता तदा मेनिरे देवी वय विश्वस्य मातरम् ।।२२।। ततो यर्पशन पूर्ण व्यतिवात प्रपश्यत । सुधामये शिव द्वीपे विहार विविध तदा ॥२३॥ सस्य इय तदा तर मनिरेऽम्मानवस्थितान् । दव्य प्रमुदिताकारा नानामरणमडिता ॥२४॥ ययमप्यनिरम्यत्वाद्वभूविम विमोहिता । प्रनष्टमनस सर्वे पश्य भावा मनोरमान् ॥२५।। पदा ना महादवी दवी श्रीभुवनश्वरीम् । तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसस्थित ॥२६॥ श्रीभगवानुवाच नमो देख्य प्रग्य प विधाये गतन नम | पल्याय यामदायं च वृद्धिसिद नमोनम ॥२७॥ मुभिदापि मगारारण नम । पचपृत्यविषाचे ते भुवनेश्य नमोनम ॥२८|| राष्टिापाय यूटम्पाय Tमाम । अर्थमात्रार्थभताय हरूपाय गमोम ||२|| मा पिमिद स्वपि गनियिष्ट पत्तो'म्य गभवग्यावपि मातरम ।

·११५ काले। कमलज श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. ४ शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयोति नूनम् ॥३०॥ विस्तार्य सर्वमखिल सदसद्विकार सदर्शयस्यविकल पुरुपाय तत्त्वैश्च पोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीद्रजालमिव न किल रजनाय ॥३१॥ न त्वामृते किमपि वस्तुगत विभाति व्याप्येव सर्वमखिल त्वमवस्थिताऽसि । शक्ति विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशको वभण्यते जननि बुद्धिमता जनेन ॥३२॥ प्रोणासि विश्वमसिल सतत प्रभाव स्वस्तेजसा च सकल प्रकटीकरोषि। मत्स्यैव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरित तव वै भवस्य ||३|| बाता वय जननि ते मधुकैटभाम्या लोकाश्च ते मुवितता खलु दर्शिता वै । नीता सुखस्य भवने परमा च कोटि यद्दर्शन तव भवानि महाप्रभावम् ॥३४॥ नाह भवो न च विरिचि विवद मात कोऽन्यो हि वैत्ति चरित तव दुर्विमान्यम् । कानीह सति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे ॥३५॥ अस्माभिरत भुवने हरिरन्य एव दृष्ट शिव प्रथितप्रभाव । अन्येषु देवि भुवनेषु न सति किं ते किं विद्म दवि वितत तव सुप्रभावम् ॥३६॥ याचेऽम्ब तेऽधिकमल प्रणिपत्य काम चित्ते सदा वसतु रूपमिद तवंतत् । नामापि वक्त्रकुहरे तवैव सदर्शन तव पदावुजयो सदैव ॥३७॥ भृत्योऽयमस्ति सतत मयि भावनीय त्वा स्वामिनीति मनसा ननु चितयामि । एपाऽऽवयोरविरता कित देवि भूयाद्वयाप्ति सदैव जननी सुतयोरिवार्थे ॥३८॥ त्व वैत्मि सर्वमखिल भुवनप्रपच सर्वश्ता परिसमाप्तिनितान्तभूमि । किं पामरेण निवेदनीय यद्युक्तमाचर भवानि तवेगित स्यात् ॥३९॥ ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च सहारकारक इय तु जने प्रसिद्धि । किं सत्यमेतदपि दवि तवच्छया वै क्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ता ॥४०॥ धात्री घराघरसुत न जगद्विभति आधारशक्तिरखिल तव व विति । सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्तै त्व सर्वमेतदखिल विरजा विभासि ॥४॥ ब्रह्माऽहमीश्वरवरः कि त प्रभावात्मवें वय जनियुता न यदा तु नित्या । केन्ये मुरा शनमवप्रमुसाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृति पुराणा ॥४२॥ त्व चेद्वानि दयम पुरप पुराण जानऽहमद्य तव सनिधिग नोवदह दिभुरनादिरनीह ईशो विश्वारमधीरिति तम प्रति गदेव ॥४३॥ विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमता मराा सक्तिमत्वमेव पिल शक्तिमता सदैव । सतत जगदव मदद।

·याम्नाय श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ५ त्वं कीर्तिकातिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके ॥४४॥ गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमाना । एवं विहितो निगमो भवत्यै सजीवनाय सतत सुरपूर्वजानाम् ॥४५॥ मोक्षार्थमेव रचयस्यखिल प्रपञ्चं तेषा गता खलु यतो ननु जीवभावम् । अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरगाः ॥४६॥ जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्य त्वं सहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् । नाटय नटेन रचित वितथेऽन्तरगे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा ॥४७॥ प्राता त्वमेव मम मोहमयाद्भवाब्धेस्त्वामविके सततमेमि महातिदे च । रागादिभिर्विरचिते वितथे क्लिान्ते मामेव पाहि वहुदु खकरे च काले ॥४८॥ नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव । सदा ज्ञानप्रकाश मे देहि सर्वार्थदे शिवे ॥४९॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे चतुर्थोऽध्याय. ॥४॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा विरते विष्णो देवदेवे जनार्दने । उवाच शकर शर्व,प्रणत पुरत स्थित. ॥१॥ शिव उवाच यदि हरिस्तव देवि विभावजस्तदनु पधज एव तवोद्भव । किमहमत्र तवापि न सद्गुण सकललोकविधी चतुरा शिवे ॥ २॥ त्वमसि भू सलिल पवनस्तथा खमपि वह्निगुणश्च तथा पुन. । जननि तानि पुन करणानि च त्वमसि बुद्धिमनोऽप्यथ हवृति. ॥ ३ ॥ न च विदति वदति च येऽन्यथा हरिहराजकृत निखिल जगत् । तव कृतारूय एव सदैव ते विरचयति जगत्सचराचरम् ॥ ४ ॥ अवनिवायुखवह्निजलादिभि सविपर्य सगुणश्च जगद्भवेत् । यदि तदा कयमद्य च तत्स्फुट प्रभवतीति तवाव क्लामृते ॥ ५ ॥ भवसि सर्वमिद सचराचर त्वमविष्णुशिवाकृतिकल्पितम् । विविधवेपविलासकुतूहलंविरमसे रमसेऽम्ब यथारचि ॥ ६॥ सकललोसिसृक्षुरह हरि कमलभूश्च भवाम यदाऽम्बिके । तव पदाम्बुजपासुपरिग्रह समधिगम्य तदा ननु चक्रिम || ७ ॥ - -- H ·११७ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ५ यदि दयामना न सदाविके क्थमह विहितश्च तमोगुण । कमलजश्च रजोगुणसभव. सुविहित विमु सत्वगुणो हरि ॥८॥ यदि न ते विपमा मतिरबिके क्थमिद वहुधा विहित जगत् । सचिवभूपतिभृत्यजनावृत बहुवनैरवनश्च समाकुलम् ॥९॥ तव गुणास्त्रय एव सदा क्षमा प्रक्टनावनसहरणेषु । हरिहरगुहिणाश्च क्रमात्त्वया विरचितास्त्रिजगत् क्लि कारणम् ॥१०॥ परिचितानि मया हरिणा तथा कमलजेन विमानगतेन वै। पथिगत वनानि कृतानि वा क्यय केन भवानि नवानि च ॥११॥ सृजसि पामि जगज्जगदबिके स्वकलया कियदिच्छसि नाशितुम् । रमयसे स्वपति पुरुष सदा तव गतिं न हि विद्म वयं शिवे ॥१२॥ जननि देहि पदाम्बुजसेवन भवति भागवतानपि न सदा। पुरुषतामधिगम्य पदावुजाद्विरहिता क्त्र लभे न सुख स्फुटम् ॥१३॥ न रुचिरस्ति ममाव पदाबुज तव विहाय शिवे भुवनेष्वरम् । निवसितु नरदेहमवाप्य च निभुवनस्य पतित्वमवाप्य व ॥१४॥ सुदति नास्ति मनागपि मे रतियुवतिभावमवाप्य तवान्तिके । पुरुपता वव सुखाय भवत्यल तव पद न यदीक्षणगोचरम् ॥१५॥ त्रिभुवनेषु भवत्वियमविके मम सदैव हि कोतिरनाविला । युवतिभावमवाप्य पदावुज परिचित तव ससृतिनाशनम् ॥१६॥ भुवि विहाय तवान्तिक्सेवन इह वाछति राज्यमकटकम् । श्रुटिरसौ क्लि याति युगात्मना न निकट यदि तेंघ्रिसरोरहम् ॥१७॥ तपसि ये निरता मुनयोऽमरास्तव विहाय पदाम्बुजपूजनम् । जननि ते विधिना बिल वचिता परिभवो विभवे परिकल्पित ॥१८॥ न तपमा न दमेन समाधिना न च तया विहित ऋतुभिर्यथा । तव पदान्जपरागनिपेवणावति मुक्ति भवसागरात् ॥१९॥ चुर दया दयमे यदि देवि मा क्यय मत्रमनाविरमद्भुतम् । ममभव प्रजपन्मुम्वितो ह्यह मुविशदं च नवार्णमनुत्तमम् ॥२०॥ प्रयमजन्मनि चापिगतो मया तयुना न विभाति नवाक्षर | क्षय मा मनुमद्य भगवाजननि तारय तारय तारके ||२२|| ·११९ मा श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ६ न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दर्शवाशु सर्व चतुर्धा विभक्तम् । विनोदार्थमेवंविधं विधायादिसर्ग किलेदं करोपोति कामम् ॥३५॥ हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मघोर्वा तथा कैटभादक्षितः सिंधुमध्ये । हरः संहत कि त्वयाऽसौ न काले कथं मे ध्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः ॥३६॥ न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुत. संभवस्ते न कोऽपीह वेद । किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतत्र समस्तैरतो बोधिताऽसि ॥३७॥ त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमब त्वया सयुतश्च । हरः साहतुं त्वयंवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ता. ॥३८॥ यथाऽहं हरि शकर. कि तथाऽन्ये न जाता न संतोह नो वाऽभविष्यन् । न मुह्यन्ति केऽस्मिस्तवारयतचिने विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम् ॥३९॥ अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च । तथापीश्वरस्ते वितीर्ण विनोद सुसपश्यतीत्याहुरेव विधिज्ञा. ॥४०॥ दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्पर । नान्य कोऽपितृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते॥४१॥ न मिथ्या वेदवाक्य व कल्पनीय कदाचन । विरोधोऽय मयाऽत्यत हृदये तु विशकित. ॥४२॥ एकमेवाद्वितीय यद्ब्रह्म वेदा वदति वै । सा कि त्व वाप्यपी वाकि सदेह विनिवर्तय ॥४३॥ नि संशय न मे चेत प्रभवत्यविशङ्कितम् । द्वित्वक्त्वविचारेऽस्मितिमान क्षुल्लक मन. ॥४४॥ स्वमुसेनापि सदेह छेत्तुमर्हसि मामकम् । पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सगतिस्तव पादयो ॥४५॥ पुमानसि त्वं म्बी वाऽसि वद विस्तरतो मम । ज्ञात्वाऽह परमा शक्ति मुक्त स्या भवसागरात ४६॥ इति श्रीमदेनीभागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः ब्रह्मोवाच इति पृष्टा भया देवी विनयावनतेन च । उवाच वचन श्लक्षणमाद्या भगवती हि सा ॥१॥ देव्युवाच सदकत्वं न भेदोऽस्ति सर्वदेव ममाम्य च । योसोसाहम योसौ भेदोऽस्ति मतिविभ्रमात् ।।२।। आवपोरंतरं सूक्ष्म यो वेद मतिमान्हि स. ( विमुक्त स तु ससारान्मुच्यते नात्र संशय. ||३|| एकमेवाद्वितीय व ब्रह्म नित्यं सनातनम् । द्वैतभाव पुनर्याति काल उत्पित्सुसज्ञके ||४|| ·१२० श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अ याय ६ यथा दीपस्तथोपाधेर्योगात्मजायते द्विधा । छायवादर्शमध्ये वा प्रतिबिंब तथाऽऽवयो ||५|| भेद उत्पत्तिाले वै मर्थि प्रभवत्यज । दश्यादृश्यविभेदोऽय द्वंविध्ये सति सर्वथा ॥६॥ नाह न्त्री न पुमाश्चाह न क्लीव सर्गसक्षये । सर्गे सति विभेद स्यात्कल्पितोऽय धिया पुन ॥७॥ अह बुद्धिरह श्रीश्च धृति कोति स्मृतिस्तथा । श्रद्धा मेधा दया लज्जा क्षुधा तृष्णा तथा क्षमा ||८|| काति शाति पिपासा च निद्रा तद्रा जराजरा । विद्याविद्या म्हा वाछा शक्तिश्वाशतिरेव च ॥९॥ वसा मज्जा च त्वचाह दृष्टिगिनूनानृता । परा मध्या च पश्यती नाटयोऽह विविधाश्च या ॥ कि नाह पश्य ससारे मद्वियुक्त किमस्ति हि । सर्वमेवाहमित्येव निश्चय विद्धि पद्मज ॥११॥ एतर्मे निश्चित स्पविहीन किं वदस्व मे । तस्मादह विधे चास्मिन्सगें वै वितताऽभवम ॥१२॥ नून सर्वेषु देनेपु नानानामधरा ह्यहम् । भवामि शक्तिरूपेण करोमि च पराक्रमम् ॥१३॥ गौरी ब्राह्मी तथा रोद्री वाराही वैष्णवो शिवा । वारुणी चाय कौवेरी नारसिंही च वासवी ॥१४॥ उत्पनेषु समस्तेषु कार्येषु प्रविशामि तान् । करोमि सर्वकार्याणि निमित्त त विधाय वै ॥१५॥ जरे शीत तथा वह्नावोष्ण्य ज्योतिर्दिवाकरे । निशानाथे हिमा काम प्रभवामि यया तथा ॥१६॥ मया त्यक्त विधे नून स्पदितु न क्षप भवेत् । जीवजात च ससारे निश्चयोऽय ब्रुवे त्वयि ॥१७॥ अशक्त शङ्करो हतु दैत्यान्किल मयोज्झित । शक्तिहीन नर बूते लोकश्चैवातिदुर्वलम् ॥१८॥ रुद्रहीन विष्णुहीन न वदति जना क्लि । शनिहीन यथा सर्वे प्रवदति नराधमम् ॥१९॥ पतित सवरितो भीत शात शत्रुवेश गत. । अशक्त प्रोच्यते लोके नारद कोपि कथ्यते ॥२०॥ सद्विद्धि कारण शक्तियथा त्व च पिसृभसि । भविता च यदायुन शक्त्या कर्ता तदाऽखिलम् ॥ तया हरिस्तथा गभुम्तथेंद्रोऽथ विभावसु । शशी सूर्यो यमस्त्वष्टा वरुण पवनस्तथा ॥२२॥ परा स्थिरा तदा धतुं शनियुक्ता यदा भवेत् । अन्यथा चेदशता स्यात्परमाणोश्र धारणे ॥२३॥ तथा शेपम्नया कूर्मी येऊये सर्वे च दिग्गजा । मद्युत्ता व समर्थाश्च स्वानि कार्याणि साधितुम् ।। जर पिबामि सकर महरामि विभावमुम् । पवन स्तभयाम्यद्य यदिच्छामि तथाचरम् ॥२५॥ तस्वाना व सर्वेषा कदापि वमोद्भव । असता भावसदेह कर्तव्यो न कदाचन ॥२६॥ पदाचित्लागभाव स्यात्मध्वमाभाव एव वा । मृत्पिडेषु पारेषु घटाभावे यया तथा ॥२७॥ बयार पृथिवी नाम्नि पत्र गतेति विचारणे । सजाता इति विज्ञेया अस्यास्तु परमाणव ॥२८|| शाश्वत क्षणिय गून्य नियानित्य राक्र्तृवम् । अहाराग्रिम चैव समभेदविवक्षितम् ॥२९॥ गृहापाज महतत्त्वमहद्वारस्तदुद्भव । तत सर्वाणि भूतानि रचयम्ब यया पुरा ॥३०॥ प्रजनु वारयियानि विरच्य निवगतु व । स्वानि स्वानि च कार्याणि वुर्वतु देवमाविता ३१|| गृहाणेमा विधे शनि मुम्पा चारहामिनीम् । महासरस्वती नाम्ना रजोगुणयुना पराम् ||३२|| ।

·१२१ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्वन्धे अध्याय ६ दवेताबरधरा दिन्या दिव्यभूषणभूपिताम् । बरासनसमारदा क्रीडार्य सहचारिणीम ||३३॥ एपा सहचरी नित्य भविष्यति वरागना ! माऽवमस्था विभूति मे मत्वा पूज्यतमा प्रियाम् || गच्छ त्वमनया साधं सत्यलोक वताशु वै। दोजाच्चतुर्विध सव समुत्पादय साप्रतम् ।।३५।। लिंगकोशाश्च जीवन्तै संहिता कर्मभिस्तथा । वर्तन्ते सस्थिता काले तान्कुरु त्व यथा पुरा ।। कालमस्वभावात्यै कारण सकल जगत् । स्वभावस्वगुणैर्युक्त पूर्ववत्सचराचरम् ||३७] माननीयस्त्वया विष्णु पूजनीयश्च सर्वदा । सत्वगुणप्रधानत्वादधिक सर्वत सदा ॥३८॥ यदा यदा हि कार्य वो भविष्यति दुरत्ययम् । करिष्यति पृथिव्या वै अवतार तदा हरि ॥३९॥ लियंग्योनावयान्यन मानुपी तनुमाश्रित । दानवाना विनाश वै करिष्यति जनार्दन ॥४०॥ भवोऽय ते सहायश्च भविष्यति महावल । समुत्पाद्य सुरान्सर्गन्विहरस्व यथासुखम् ॥४१॥ ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्या नानायज्ञ सदक्षिण । यजिष्यन्ति विधानेन सर्वान्व सुसमाहिता ४२॥ मनामोच्चारणात्सर्वे मग्वेषु सकलेषु च । सदा तृप्ताश्च सतुष्टा भविष्यध्व मुरा किल ||४३॥ शिवश्च माननीयो वै सर्वथा यत्तमोगुण । यज्ञकार्येषु सर्वेषु पूजनीय प्रपलत ॥४४॥ यदा पुन सुराणा वै भय दैत्याद्भविष्यति । शन्यो में तदोत्पना हरिष्यति सुविग्रहा ४५॥ वाराही वैष्णवी गौरी नारमिही सदाशिवा । एताश्चान्याश्च कार्याणि कुर त्व कमलोद्भव ॥ नवाशरमिम मम दोजघ्यानयुत सदा । जपन्सर्वाणि कार्याणि कुरु त्व कमलोद्भव ४७}} मत्राणामुत्तमोऽय व स्व जानीहि महामते । हृदये ते सदा धार्य सर्वकामार्थमिद्धये ॥४८॥ इत्युक्त्वा मा जगन्माता हरि प्राह शुचिस्मिता ! विष्णो व्रज गृहाणेमा महालक्ष्मी मनोहराम् ४९।। सदा वक्ष स्थो स्थाने भविता नात्र संशय । क्रीडाथं ते मया दत्ता शक्ति सर्वार्थदा शिवा ।। त्वयेय नावमन्तब्या माननीया च सर्वदा । लक्ष्मीनारायणास्योऽय योगोवै विहितो मया ॥५१॥ जीवनाथं कृता यना देवाना सर्वथा मया ! अविरोधेन सगेन वर्तितव्य त्रिमि मदा ॥५२॥ त्व च वैधा शिवस्त्वते देवा मद्गुणसभवा । मान्या पूज्याश्च मपाभविष्यन्ति नसाय ||३|| ये विभेद परिप्पति मानवा मूढचंतस । निरय ते गमिष्यति विभेदानात्र संशय ॥५४॥ यो हरि शिव सानाद्य शिव सस्वय हरि । एतयोर्भेदमातिएन्नरवाप भवेन्नर ||५५॥ तपंव द्रुहिणो शेयो मात्र कार्या विचारणा । अपरो गुण दाऽम्ति शृणु विष्णो ब्रवीमि ते ॥५६|| मुथ्य सत्त्वगुणम्नम्नु परमात्मविचितने । गौणत्वेऽपि परो स्यातौ रजोगुणवमागुणौ ॥५७॥ मम्या सह विकारंपु नानाभेदपु सर्वदा । रजोगुणयुतो भूत्वा विहरम्बानया मह |५८|| वाग्मेज कामराज व मायावीज तृतीयवम् । मोऽय त्व रमावात मद्दत्त परमार्थद ॥५९|| गृहीत्वा जप त नित्यं विहरम्ब ययामुगम् । न ते मृत्युभय दिगो न कालप्रभव भयम् ॥६॥ - ·१२२ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ७ यावदेष विहारो मे भविष्यति सुनिश्चय । सहरिप्याम्यह सवं यदा विश्व चराचरम् ॥६१॥ भवतोऽपि तदा नून मयि लीना भविष्यथ | स्मर्तव्योऽय सदा मत्र कामदो मोक्षदस्तथा ॥२॥ उद्गीथेन च सयुक्त कर्तव्य शुभमिच्छता | कारयित्वाऽथ वैकुठ वस्तव्य पुरषोत्तम ॥६३।। विहरस्व यथाकाम चिंतयन्मा सनातनीम् । ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा वासुदेव सा त्रिगुणा प्रकृति परा ॥६४|| निर्गुणा शकर देवमवोचदमृत वच । देव्युवाच गृहाण हरगोरी त्व महाकाली मनोहराम् ॥६५॥ वैरास कारयित्वा च विहरस्व यथासुखम् । मुख्यस्तमोगुणस्तेऽस्तु गौणो सत्त्वरजोगुणौ ६६|| विहरासुरनाशाथ रजोगुणतमोगुणी । तपस्तप्त तथा कर्तुं स्मरण परमात्मन ॥६७।। सर्वसत्त्वगुण शान्तो गृहीतव्य सदाऽनघ । सर्वथा त्रिगुणा यूय सृष्टिस्थित्यतकारका ॥६८|| एभिविहीन ससारे वस्तु नैवात्र कुनचित् । वस्तुमान तु यदृश्य ससारे त्रिगुण हि तत् ॥६९॥ दृश्य च निर्गुण लोके न भूत नो भविष्यति । निगुण परमात्माऽसौन तु दृश्य कदाचन ॥७०॥ सगुणा निर्गुणा चाह समये शकरोत्तमा । सदाऽह कारण शभो न च कार्य कदाचन ॥७१॥ सगुणा कारणत्वाद्वै निगुणा पुरुपातिके । महत्तत्त्वमहकारो गुणा शब्दादयस्तथा ॥७२।। कार्यकारणरूपेण ससरते त्वहनिराम । सदुद्भूतस्त्वकारस्तेनाह कारण शिवा ॥७३॥ अहकारश्च मे कार्य त्रिगुणोऽमी प्रतिष्टित । अहकारा महत्तत्व बुद्धि सा परिकीर्तिता ।।७४।। महत्तत्त्व हि कार्य स्यादवाग हि कारणम | तमानाणि त्वहकारादुत्पद्यते सदैव हि ॥७५॥ कारण पञ्चभूताना तानि सर्वसमुद्भवे । कर्मेन्द्रियाणि पचव पञ्च ज्ञानेंद्रियाणि च ॥७६।। महाभूतानि पचैव मन पोडशमेव च । काय च कारण चैव गुणोऽय पोडशात्मक ||७७॥ परमात्मा पुमानाद्यो न कार्य न च कारणम् । एव समुद्भव शभो सर्वेपामादिसभवै ||७८) सक्षेपेण मया प्रोनस्तव तन समुद्भव । व्रजत्वद्य विमानेन कार्यार्थ मम सत्तमा ||७९|| स्मरणाद्दन तुम्य दाम्येऽह विषमे स्थिते । स्मर्तव्याऽह सदा दवा परमात्मा सनातन ॥८॥ उभयो कार्यसिद्धिरमशयम् । ब्रह्मोवाच इयुक्त्वा विससर्जास्मान्दत्त्वा शक्ती सुसस्कृता ||८१॥ विष्णवेश्य महालक्ष्मी महाकाली शिवाय च । महासरस्वती मा स्थानात्तास्माद्विमजिता ||८२॥ स्मरणादव ·श्रीमहेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ७ १२३ स्थलातर समासाद्य ते जाता. पुरुषा वयम् । चिंतयत. स्वरूप तत्प्रभाव परमाद्भुतम् ॥८३] वमानं तत्समासाद्य सरूढास्तत्र व नय । न द्वीपोऽसौ न सा देवी सुधासिंधुस्तथैव च ।। पुनदृष्टं विमान व तपास्माभिन चान्यथा ॥४॥ आसाद्य तस्मिन्वितते विमाने प्रासा वय पकजसन्निधौ च । महार्णवे यत्र हतौ दुरत्ययो मुरारिणा तो मधुकैटभाख्यो ||८५॥ इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे पष्टोऽध्यायः ॥६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ब्रह्मोवाच एवप्रभावा सा देवी मया दृष्टाऽय विष्णुना । शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्य पृथक्पृथक् ।।१।।' व्यास उवाच इत्यावर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तम । पप्रच्छ परमप्रीत प्रजापतिमिद वच ॥२॥ नारद उवाच पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्यय । दृष्टश्चेदानुभूतश्च पितामह ॥३॥ त्रिगुणा वीक्षिता शनि निर्गुणा कीदृशी पित । तम्या स्वरूप में ब्रूहि पुरपस्य च पद्मज ॥४॥ यदथं च मया तस श्वेतद्वीपे महतप । दृष्टा सिद्धा महात्मानस्तापमा गतमन्यव ॥५॥ परमात्मा न सप्राप्तो मयाऽमी दृष्टिगोचर । पुन पुनस्तपस्तीत कृत तन प्रजापने ॥६॥ भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा । निर्गुणा निर्गुणाश्चव कीदृशौ तौ वदम्ब मे ॥७॥ व्यास उवाच इति पृष्ट पिता तेन नारदेन प्रजापति । उवाच वचन तथ्य स्मितपूर्व पितामह ॥८॥ ब्रह्मोवाच निर्गुणस्य मुन रूप न भवेददृष्टिगोचरम् । दृश्य च नश्वर यस्मादस्प दृश्यते क्यम् ॥९॥ निर्गुणा दुर्गमा गनिनिगुणश्च तथा पुमान् । ज्ञानगम्यो मुनीना तु भावनीयो तथा पुन. ॥१०॥ अनादिनिधनो विद्धि सदा प्रकृतिपूरपो । विश्वामेनाभिगम्योतीनाविश्वामन कहिचित् ||११|| चैतन्य सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् । तेज सर्वग नित्य नानाभावेषु नारद ||१२|| त घ ता च महाभाग व्यापको विद्धि सवगौ । तान्या विहीन ससारे न तिचिट्टस्तु विद्यते ||१३|| तो विचित्यो सदा देहे मिश्रीभूतो सदाऽयो । एकम्पी चिदात्मानौ निगुणो निर्मलावुभौ ॥१४॥ या शनि. परमात्मामीमा योमोपरमा मता । अतर नंतयो कोऽपि मूक्ष्म वैद च नारद ||१५|| तहदस्व ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ७ अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्सागाश्च नारद । न जानाति तयो सूक्ष्ममतर विरति विना ॥१६॥ अहकारकृत सर्व विश्व स्थावरजङ्गमम् । कय तद्रहित पुत्र भवेतल्पशतैरपि ।।१७/ निर्गुण सगुण पुत्र कथ पश्यति चक्षुपा | सगुण च महाबुद्धे चेतसा सविचारय ||१८| पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम | कटु पित्त विजानाति रस रूप न तत्तथा ।।१९। गुण समावृत चेत कथ जानाति निर्गुणम् । अहकारोद्भव तच्च तद्विहीन क्थ भवेत ॥२०॥ यावन गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शन कुत । त पश्यति तदा चित्ते यदाऽहकारवर्जित ॥२१॥ नारद उवाच स्वरूप देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात | गुणाना यत्स्वरूपोऽस्ति बहकारस्त्रिरूपक ॥२२॥ सात्त्विको राजसश्चव तामसश्च तथापर । विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुपोत्तम ॥२३॥ यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽह ज्ञान तद्वद मे प्रभो । गुणाना लक्षणान्येव विततानि विभागश ॥२४॥ ब्रह्मोवाच त्रयाणा शक्तयस्तिस्रस्तदब्रवीमि तवानघ । ज्ञानशक्ति क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा ॥२५॥ सात्त्विक्स्य ज्ञानशक्ती राजसस्य कियात्मिका । द्रव्यशनिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव ॥२६॥ तेपा कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वत । तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्भव ॥२७॥ गधश्च तमात्राणि प्रचक्षते । शब्दकगुणमाकाश वायु स्पर्शगुणस्तथा ॥२८॥ सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जल रसगुणात्मकम । पृथ्वी गधगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद ॥२९॥ दशैतानि मिलित्वा तु द्रव्यशक्तियुतानि वै । तामसाहवारज स स्यात्सर्गस्तदनुवत्तिक ॥३०॥ राजस्याश्च क्रियाशक्तरुत्पन्नानि शृणुष्व मे । श्रोत्र त्वग्रसना चक्षुणि चैव च पञ्चमम् ॥३१॥ ज्ञानेंद्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यातानि च पञ्च वै ॥३२॥ प्राणोऽपानश्च ध्यानश्च समानोदानवायव । पञ्चदश मिलित्वव राजस सर्ग उच्यते ॥३३॥ माधनानि विलंतानि क्रियाशक्तिमयानि च । उपादान किलतेपा चिदनुवृत्तिरुच्यते ॥३४॥ ज्ञानशक्तिसमायुक्ता सात्त्विकाच्च समुद्भवा । दिशो वायुश्च सूर्यश्च वरुणश्चाश्विनावपि ॥३५॥ ज्ञानेंद्रियाणा पञ्चाना पञ्चाधिष्ठातृदेवता | चद्रो ब्रह्मा तथा रुद्र क्षेत्रजश्च चतुर्थक ॥३६॥ बुद्धयादेश्वाधिदैवतम । चत्वार्येव तथा प्रोक्ता किलाधिष्ठातृदेवता ॥३७॥ मनसा सह चैतानि नून पञ्चदशव तु । सात्विकस्य तु सर्गोऽय सात्त्विकाख्य प्रकीर्तित ॥ स्थूल सूक्ष्मादिभेदेन द्वे रूपे परमात्मन । ज्ञानरूप निराकार निदान तत्प्रचक्षते ॥३९|| माधवस्य तु ध्यानादौ स्थूलरूप प्रचक्षते । शरीर सूक्ष्ममेद पुरुपस्य प्रकीर्तितम् ॥४०॥ मम चव शरीर वै सूत्रमित्यभिधीयते । स्थूल शरीर वक्ष्यामि ब्रह्मण परमारमन ॥४१॥ रूप रसश्च इत्यत करणास्यस्य ·प्रथम श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ८ शृणु नारद यत्नेन यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यते ! तन्मात्राणि पुरोक्तानि भूतसूक्ष्माणि यानि वै ॥४२॥ पचीकृत्य तु तान्येव पचभूतममद्भव । पचीकरणभेदोऽय शृणु सवदत क्लि ॥४३॥ रसतन्मात्रामुपादाय मनस्यपि । कल्पयेच्च तथा तद्वै यथा भवति चोदकम् ॥४४॥ शिष्टाना चैव भूतानामशान्कृत्वा पृथक्पृथक् । उदके मिश्रयेच्चाशान्कृते रसमये तत ॥४५॥ तदा भूतविभागे च चैतन्ये च प्रकाशिते । चैतन्यस्य प्रवेशात्तु तदाऽहमिति सशय ॥४६॥ प्रतीयमाने तेनैव विशेपेणाभिमानत । आदिनारायणो देवो भगवानिति चोच्यते ॥४७|| घनीभूतेऽथ भूताना विभागे स्पष्टता गते । वृद्धि प्राप्य गुणश्चेत्यमेवैकगुणवृद्धित ॥४८॥ आकाशम्य गुणश्चक शब्द एव न चापर । शब्दस्पर्शी च वायोश्च द्वौ गुणौ परिकीर्तितो ४९।। अग्ने शब्दश्च स्पर्शश्च स्पमेते त्रयो गुणा । शब्दस्पर्शस्परसाश्चत्वारो वै जलस्य च ॥५०॥ स्पर्शशब्दरसा स्पं गंधश्च पृथिवीगुणा । एवं मिलितयोगैश्च ब्रह्माडोत्पत्तिरुच्यते ॥५१॥ सर्वे जीवा मिलित्वव ब्रह्माडाशसमुद्भवा । चतुरशीतिलक्षाश्च प्रोक्ता वै जीवजातय ॥५२॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः ब्रह्मोवाच सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽह त्वयाऽधुना । गुणाना रूपसस्था वै शृणुप्वकाग्रमानस. ॥१।। सत्त्वं प्रीत्यात्मक ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्भव । आर्जवं च तथा सत्यं शौच श्रद्धा क्षमा धृतिः ॥२॥ अनुकपा तथा लज्जा शाति. सतोप एव च । एतै सत्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा ॥३॥ श्वेतवर्ण तया सत्त्वं धर्म प्रीतिकर सदा । सच्छद्धोत्पादक नित्यमसच्छदानिवारकम् ॥४॥ मात्त्विको राजसी चव तामसी च तथापरा । श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥५॥ रक्तवर्ण प्रोक्तमप्रीतिकरमद्भुतम् । अप्रीति? खयोगत्वाद्भवत्यैव सुनिश्चिता ||६|| प्रवेपोऽय तथा द्रोहो मत्सर. स्तभ एव च । उत्कठा च तथा निद्रा श्रद्धा तव च राजसी ||७|| मानो भदस्तथा गर्वो रजसा क्लि जायते । प्रत्येतव्य रजस्त्वतर्लक्षणश्च विचक्षण ॥८॥ कृष्णवर्ण तम प्रोक्त मोहन च विपादकृत् । आलस्य च तथाऽज्ञान निद्रा दैन्य भय तथा ॥९॥ विवादश्चैव कार्पण्य कौटिल्य रोप एव च । वैषम्य वातिनास्तिक्य परदोषानुदर्शनम् ॥१०॥ प्रत्येतव्य तमस्त्वतरक्षण सर्वथा बुधै । तामस्या श्रद्धया युक्त परतापोपपादकम् ॥११॥ सत्त्वं प्रकाशयितव्य नियतव्य रज सदा । सहर्तव्य तम काम जनेन शुभमिच्छता ॥१२॥ अन्योन्याभिभवाचते विरघ्यति परस्परम् । तथाऽन्योन्याश्रया सर्वेन तिष्टति निराश्रया ॥१३॥ सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा । मिलिताच सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रया.स्मृताः १४॥

·१२६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ८ अयो यमिथुनाच्चव विस्तार कथयाम्यहम । शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यत भववधनात ॥१५॥ सदहोऽत्र न क्र्तव्यो ज्ञात्वत्युक्त मया वच ! ज्ञात तदनुभूत यत्परिज्ञात फले सति ॥१६॥ श्रवणाद्दानाच्चव सपद्येव महामत | सस्कारानुभवाच्चव परिज्ञात न जायते ॥१७॥ श्रुत तीर्थ पवित्र च श्रद्धोत्पनाच राजसी । निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्ट चैव यथाश्रुतम ॥१८॥ स्नातस्तन वृत कृय दत्त दान च राजसम । स्थितस्तत्र वियत्काल रजोगुणसमावृत ॥१९॥ रागद्वेपान निर्मक्त कामक्रोधसमावृत । पुनरव गृह प्राप्तो यथापूव तथा स्थित ॥२०॥ श्रुत च नानुभूत वै तन तीथं मुनीश्वर । न प्राप्त च फल यस्मादश्रुत विद्धि नारद ॥२॥ निप्पापत्व बल विद्धि तीथस्य मुनिसत्तम । कृपे फर यथा लोके निप्पनानस्य भक्षणम २२।। पापदहविकारा ये कामनोधादय पर । लोभी मोहस्तथा तृष्णा द्वेपो रागस्तथा मद ॥२३॥ असूयाऽक्षमाऽगाति पापान्यतानि नारद । न निगतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नर ॥२४॥ वृते तीथे यदैतानि देहान्न निगतानि चत । निष्फर श्रम एवैक कपंक्स्य यया तथा ॥२५॥ श्रमणापीडित क्षत्र पृष्टा भूमि सुदुर्घटा । उत वीज महर्षं च हिता वृत्तिरुदाहृता ॥२६॥ अहोरात्र परिक्रिष्टो रक्षणार्थ पोसुक । काले सुप्तस्तु हमत वन व्याघ्रादिभिभृाम ||२७|| भक्षित शलभ सब निराशश्च कृत पुन । तद्वत्तीर्यश्रम पुत्र कष्टदो न फलप्रद ॥२८॥ मत्य समुपट जात प्रवृद्ध शास्त्रदानात । वैराग्य तत्फल जात तामसार्थेषु नारद ॥२९॥ प्रसह्याभिभव यय तद्रजस्तमसी उभे । रज समुत्क्ट जात प्रवृत्त भयोगत ॥३०॥ तत्तथाभिभव यव तम सत्त्वे तया उभे । तमस्तयोत्स्ट भूत्वा प्रवृद्ध मोहयोगत ॥३१॥ तसत्त्वरजमी चाभ सगम्याभिभव यपि । विस्तर क्ययाम्यद्य यथाभिभवतीति वै ॥३२॥ यदा गत्त्व प्रवृद्ध व मतिधर्म स्थिता तदा । न चितयति वाह्यायं रजस्तम समुद्भवम ॥३३॥ अर्थमत्त्वसमुद्रूत गृहाति च न चायया । अनायागयत चायं धर्म यम च वाछति ॥३४॥ मारिचायव भागपु काम वै पुरुत तदा । राजसेपु न माक्षायं तामसेपु पुन पुत ॥३५॥ *ण्य जिया रज पूर्व ततश्च तममो जय । मत्त्व च येवर पुत्र तदा भवति निर्मग्म ॥३५॥ पना रज प्रयुद्ध व त्यय या धमान्यनातनात् । अययाकुरते धमाप्रदा प्राप्य तु राजसीम ॥३७॥ रासादयगदिम्नया भोगस्तु राजग । गुत्त्व विनिगन ता तममश्चापि निग्रह ॥३८॥ दा तमा विपृट स्या पट मवभूव ह । तनायटेन विश्वासो घमास्त्र तयंव च ॥३९॥ नसा च सामगा प्राय गगति घ पाययम । द्रोह गवत्र पुग्ने न गातिमधिगच्छति ||४०ll ग्रियाग पर वायना दुमति पर | यतन यामचारण भायपु यितन 7 ॥४१॥ पर गरा 1 भनि रजर तमस्तथा । गहवाधिय यतने गुणा मियापर्मिग ||२||

·१२७
श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ९
रजो विना न सत्त्व स्याद्रज सत्त्व विना क्वचित् । तमो विना न चैवते वर्तते पुरुषर्षभ |॥४३॥
तमस्ताम्या विहीन तु केवल न कदाचन । सर्वे मिथुनधर्माणो गुणा कार्यान्तरेषु वै ॥४४॥
अन्योन्यसश्रिता सर्वे तिष्ठति न वियोजिता । अन्योन्यजनकाश्चैव यत
प्रसवमिण ||४५॥
सत्त्व क्दाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत । कदाचित्तु रज सत्त्वतमसी जनयत्यपि ॥४६॥
कदाचित्तु तम सत्त्वरजसी जनयत्युभे । जनयत्यवमन्योन्य मृत्पिडश्च घट यथा ॥४७॥
बुद्धिस्थास्ते गुणा कामान्बोधयति परस्परम् । देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा ॥४८॥
यथा स्त्रीषु पुरुपश्चैव मिथुनौ च परस्परम् । तथा गुणा समायाति युग्मभाव परस्परम् ॥४९॥
रजसो मिथुने सत्त्व सत्त्वस्य मिथुने रज । उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदु ॥५०॥
नारद उवाच
इत्येतत्कथित पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् । श्रुत्वाप्येतत्स एवाह ततोऽपृच्छ पितामहम् ॥५१॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अष्टमोऽध्याय ॥८॥
अथ नवमोऽध्यायः
नारद उवाच
गुणाना स्थण तात भवता कथित किल । न तृप्तोऽस्मि पिबन्मिष्ट त्वन्मुखात्प्रच्युत रसम्॥१॥
गुणाना तु परिज्ञान यथावदनुवर्णय । येनाह परमा शातिमधिगच्छामि चेतसि ॥२॥
व्यास उगाच
इति पृष्टस्तु पुत्रेण नारदेन महात्मना । उवाच च जगत्कर्ता रजोगुणसमुद्भव ॥३॥
ब्रह्मोवाच
शृणु नारद वक्ष्यामि गुणाना परिवर्णनम् । सम्यड् नाह विजानामि यथामति वदामि ते ॥४॥
मत्त्व तु केवल नैव कुत्रापि परिलक्ष्यत । मिश्रीभावात्तु तेपा वै मिश्रत्व प्रतिभाति वै ॥५॥
यया काचिद्वरा नारी सर्वभूपणभूपिता । हावभावयुता काम भर्तु प्रीतिकरी भवेत् ॥६॥
मातापित्रोस्तथा सैव वधुवर्गस्य प्रीतिदा । दुख मोह सपत्नीषु जनयत्यपि सैव हि ॥७॥
एव सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च । रजसम्तममश्चैव जनिता वृत्तिरन्यया ||८||
रजसा स्वीकृतेनैव तमसा च तया पुन । मन्यो यस्य समायोगादन्यथा प्रीतिभाति वै ॥२॥
अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यतराणि च । रक्ष्यते विपरीतानि योगानारद कुत्रचित ॥१०॥
यया स्पवती नारी यौवनेन विभूपिना । लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा पिनयमयुता ॥११॥
यामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि समता । भर्तु प्रीतिकरी भूत्वा सपनीना च दु खदा ॥१२॥

·१२८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. ९ मोहदु खस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनै । तथा सत्त्व विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै ॥१३॥ चौरैरपद्रुताना हि साधूना सुखदा भवेत । दु सा मूढा च दस्यूना सैव सेना तथागुणा ॥१४॥ विपरीतप्रतीति वै वर्जयन्ति स्वभावत । यथा च दुर्दिन जात महामेघधनावृतम् ॥१५॥ विस्तनितसयुक्त तिमिरेणावगुठितम् । सिंचद्भूमि प्रवर्षद्वै तमोस्पमुदाहृतम् ॥१६॥ यदतत्कर्पकाणा वै तदेवातीवदुर्दिनम । वीजोपस्करयुक्ताना सुखद प्रभवत्युत ॥१७॥ अप्रच्छनगृहाणा च दुर्भगाना विशेषत । तृणकाप्टगृहीताना दुखद गृहमेधिनाम ॥१८॥ प्रापितभर्तृवाणा वै मोहद प्रवदत्यपि । स्वभावस्था गुणा सर्वे विपरीता विभाति वै ॥१९॥ रक्षणानि पुनस्तेषा शृणु पुत्र प्रवीम्यहम् । रघुप्रगाशक सत्त्व निर्मल विशद सदा ॥२०॥ यदाङ्गानि लघू येव नेवादीनीद्रियाणि च । निर्मल च तथा चेतो गृह्णाति विषयान तान् २१॥ तदा सत्त्व शरीरे वै मतव्य च समुत्स्टम । जुभा स्तभ च तद्राच चर चैव रज पुन ॥२२॥ यदा तदुत्कट जात दहे यस्य च पस्यचित् । परि मृगयते क्तुं गतु ग्रामातर तथा ॥२३॥ चलचित्तस्य सोऽत्यथं विवादे चोद्यतस्तथा । गुरुमावरण काम तमो भवति तद्यदा ॥२४॥ तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवत्यावृतानि च । इद्रियाणि मन शून्य निद्रा नैवाभिवाछति ॥२५॥ गुणाना रक्षणायैव विज्ञेयानीह नारद । नारद उवाच विभिनरक्षणा प्रोता पितामह गुणास्त्रय ॥२६॥ पथमेकन यस्याने वायं पुर्यति शाश्वतम् । परस्पर मिरित्वा हि विभिन्ना शाव किल ॥२७॥ एपत्रस्या क्थ कायं कुवंतीति वदस्व मे । प्रझोवाच शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तय ॥२८॥ प्रदीपत्र पायं प्रक्रात्यपंदर्शनम् । वतिम्तर यथाचित्र विग्दाश्च परस्परम् ॥२०॥ विटहि तथा रिमग्निना सह गगतम् । तर यतिविरोध्येव पाववोऽपि परस्परम् ॥३०॥ एपस्या पदार्याना प्रवति प्रदर्शनम् । नारद उवाच एव प्राविजा. प्रोता गुणा सत्यवतीमुन ॥३१॥ विसस्य कारण ते ६ मया पूर्व यया श्रुतम् । व्यास उवाच का नारनाप मम मुवं गविग्नरम् ॥३॥ यया ·९ १२६ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १० गुणाना लक्षण सर्वं कार्य चंव विभागश । आराध्या परमा शक्तिर्यया सबमिद ततम् ।।३३|| सगुणा निर्गुणा चव कार्यभेदे सदैव हि । अकर्ता पुरुप पूर्णो निरीह परमोऽव्यय ॥३४॥ करोत्यैषा महामाया विश्व सदसदात्मकम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र सूर्यश्चन्द्र शचीपति ॥३५।। अश्विनी वमवस्त्वष्टा कुवैरो यादसा पति । वह्निर्वायुस्तथा पूपा सेनानीच विनायक ||३६॥ सर्वे शक्तियुता शक्ता कर्तुं कार्याणि स्वानि च । अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पदितुमनीश्वरा ॥२७॥ सा चैव कारण राजजगत परमेश्वरी । समाराधय ता भूप कुरु यज्ञ जनाधिप ||३८|| पूजन परया भक्त्या तम्या एव विधानत । महालक्ष्मी महाकाली तथा महासरस्वती ॥३९।। ईश्वरी सर्वभूताना सर्वकारणकारणम् । सर्वकामार्थदा शाता सुखसेव्या दयान्विता ॥४०॥ नामोच्चारणमात्रेण वाछितार्थफलप्रदा । देवैराराधिता पूर्व ब्रह्मविष्णुमहेश्वरै ॥४१॥ मोक्षकामंत्र विविधस्तापसविजितात्मभि । अस्पष्टमपि यनाम प्रसमेनापि भापितम् ॥४२॥ ददाति वाछितानन्दुर्लभानपि सर्वथा । ऐऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिक वने ॥४३॥ निंदुहीनमपीत्युक्त वाछित प्रददाति । तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम ॥४४॥ प्रत्यक्ष एव चास्माक मुनीना भावितात्मनाम् । ब्राह्मणाना समाजेपु तस्योदाहरण वुरै ॥४५॥ कथ्यमान मया राजवुत सर्वं सविस्तरम । अनक्षरो महामूर्को नाम्ना सत्यव्रतो द्विज ||४६ | श्रुत्वाऽभर कालमखात्समुच्चार्य स्वय तत । हिन्दुहीन प्रस गेन जातोऽसौ विबुधोत्तम ॥४॥ ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा । चकार कविराज त दयार्दा परमेश्वरी ॥४८॥ इति श्रीदवीमागते महापुराणे तृतीयस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥९॥ अथ दशमोऽध्यायः जनमेजय उवाच कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तम । कस्मिन्दशे ममुत्पन कीदृशश्व वदस्व मे ॥१॥ क्य तेन ग्रुत शब्द क्थमुच्चारित पुन । सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात् ।। क्य तुटा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वमस्थिता । विस्तरेण वदस्वाद्य क्यामेता मनोरमाम् ||३|| सूत उवाच इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यास सत्यवतीसुत । उवाच परमोदार वचन रसवच्छुचि ॥ ! व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि क्या पोराणिको शुभाम् । श्रुता मुनिममाजेपु मया पूर्व कुरुतुह ।।।। एकदाऽह कुरुश्रेष्ठ कुर्वस्तीर्थाटन शुचि । सप्राप्तो नैमिषारण्य पावन मुनिसेवितम् ।।६।।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १०
प्रणम्यायं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे । विधिपुत्रास्तु यत्रासजीवन्मुक्ता महावताः ॥७॥
कथाप्रसंग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे । जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः ॥८॥
जमदग्निरुवाच
सदेहोऽस्ति महाभाग मम चेतसि तापसाः । समाजेपु मुनीना वै नि संदेहो भवाम्यहम् ॥ ९॥
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरणोऽनल । कुवेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः ॥१०॥
मृर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा । आराधनीयतम. कोऽत्र वाछितार्थफलप्रदः ॥११॥
मुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानद । ब्रुवन्तु मनय शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रता. ॥१२॥
एव प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् । जमदग्ने शृणुप्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना ॥१३॥
मेवनीयतमा शक्तिः सर्वेपा शुभमिच्छताम् । परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा ॥१४॥
देवाना जननी सैव ब्रह्मादीना महात्मनाम् । आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै ॥१५||
स्मृता चोच्चारितादेवी ददाति क्लि वाछितम् । सर्वदेवाचित्ता सा वरदानाय सेविता ॥१६॥
इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वंतु मुनय. शुभम् । अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै ॥१७||
पोगलेषु द्विजः पश्चिद्देवदत्तेति विश्रुत. । अनपत्यश्चकारेष्टि पुत्राय विधिपूर्वकम् ।।१८||
तमसातीरमास्थाय कृत्वा
मडपमुत्तमम् । द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रमविशारदान् ॥१९॥
पृत्वा वैदी विधानेन स्थापयित्वा विभावमून् । पुत्रेष्टि विधिवत्ता चकार द्विजसत्तम. ॥२०॥
ब्रह्माण कल्पयामास सुहोत्र मुनिसत्तमम् । अध्ययं याज्ञवल्ययं च होतार च वृहस्पतिम् ॥२१॥
प्रस्तोतार तथा पैलमुद्गातारं च गोभिलम् । सम्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददो वसु ॥२२॥
चद्गाता सामग श्रेष्ठ सप्तस्वरसमन्वितम् । रयन्तरमगायत्त स्वरितेन समन्वितम् ॥२३॥
तदाश्य स्वरमगोऽभूते स्वासे मुहुर्मुहु. । देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह ॥२४॥
मोऽसि मुनिमुस्याच स्वरभगस्त्यया वृत । पाम्यरमंणि मजाते पुत्रार्थ यजतश्च मे ॥२५॥
पीमिरस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपिन. 1 मस्तेि भविता पुत्र दाट शरदविवजित. ॥२६॥
र्यप्राणिशरीरे तु दयामोच्छवाग मुदुर्गह । न मेऽत्र दूपणं विचित्स्वरभंगे महामते ॥२७॥
प्रिया वयनं तम्प गोमिलम्य महात्मन. । शापाद्भोतो देवदत्तस्तमुवाचातिदु सितः ।।२८।।
विमोगि विप्रंट या मयि निरागसि । अग्रोपना हि मुनयो भवंति मुम्पदाः सदा ॥२९॥
यस्परा विवर्य साम्यया एहम् । अपुत्रोऽहं गतप्त प्रनारयुग पुनः कृतः ॥३०॥
सुगंपुवामा यरं यविदो थिए । तथापि प्रायगो माग गर्यपां निंद्य एव हि ॥३१॥
परयन्नव न योग्य ग्यामंगु । मिर्गगोह गण पुत्रेण गित्तम ॥३२॥
पामापा मगो बामो नार मंगय. 1 न पूजाहों न दानाही निदा गर्यरर्मगु ॥३३॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. १० देशे वै वसमानश्व ब्राह्मणो वेदवजित । करद शूद्रवच्चव मतव्य स च भूभुजा ||३४|| नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विज । मूर्ख समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता ॥३५॥ राज्ञा शूद्रसमो जेयो न योज्य मर्वकर्मसु । कर्षवस्तु द्विज कार्यों ब्राह्मणो वेदवजित ॥३६॥ विना विप्रेण कर्तव्य श्राद्ध कुशचरेन वै । न तु विप्रेण मूर्सेण श्राद्ध कार्य कदाचन ॥३७॥ आहारादधिक चान न दात यमपडितै । दाता नरकमाप्नोति ग्रहोता तु विशेषत ॥३८॥ धिग्राज्य तस्य रानो वै यम्य देशेऽबुवा जना । पूज्यने ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकरपि ॥३९॥ आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चावपि । मूर्वपडितयो दो ज्ञातव्यो विबुधेन वै ॥४०॥ मूर्खा यत्र मुगविष्टा दानमानपरिग्रहै । तस्मि देशे न वमय पडिलेन कथचन ॥४१॥ अमतामुपगाराय दुर्जनाना विभूतय । पिचुमद फलाढयोऽपि काकरेवोपभुज्यते ॥४२॥ भुक्त्वान वेदविद्विषो वदाम्याम क्रोति वै । क्राडति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिता किल ॥४३॥ गोभिलात विमुक्त वै त्वया यदविदुत्तम । ससारे मूर्खपुत्रत्व मरणादतिहितम् ॥४४॥ कृपा पुर महाभाग तापस्यानुग्रह प्रनि । दीनोद्धारणशक्तोऽसि पनामि तव पादयो ॥४५॥ लोमश उवाच इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयो । स्तुवन्दीनहृदत्ययं कृपण साश्रुलोचन ॥४६|| गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा त दोनचेतसम् । क्षणोपा महातो वै पापिष्ठा कल्पकोपना ॥४७|| शीत पावसातपयोगत । उष्ण भवति तच्छीन्न तद्विना शिशिर भवेत् ॥४८॥ दयावागोभिगम्वाह देवदत्त सुदु खितम् । मूर्यो भूत्वा सुतस्ते व विद्वानपि भविष्यति ॥४९॥ इति दसवर सोऽय मुदिताऽभूद्विजपम । इष्टिं समाप्य विप्रान्वं विससर्ज ययाविधि ॥५०॥ मान वियना तस्य भार्या स्पमती सती । गभं दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा ॥५१॥ गर्भाधानादि कर्म चार विधिवद्विज । पुसवनविधान च शृङ्गारकरणं तथा ॥५२॥ सीमतोन्नयन चंद कृत वेदविधानत । ददौ दानानि मुदिनो मत्वष्टि सफला तया ॥५३।। पुह्नि मुपवे पुत्र रोहिणी रोहिणीयुते । दिने लग्ने शुभेऽत्ययं जातकर्म चकार स ॥५४॥ पुषदर्शना वृथा नामकर्म पवार च । उतय्य इति पुत्रस्य कृत नाम पुराविदा ॥५५॥ स पाटमे तया वर्षे तुझे 2 गुनकासरे । तस्योपनयन धर्म चार विधिवत्पिता ॥५६॥ येदमध्यापयामास गुरुस्त ये बने स्थितम् । नोच्चचार तपोतप्य सस्थितो मुग्यवत्तदा ॥५॥ पहुपा पाठित पिवान दधार मति शर । मूढवतिष्टनेन्ययं त सुशीच पिवा तदा ॥५८॥ एवं पुन्गुदाम्मा जातो दासवारिक । न वेद विधिवसतुं सध्यावदनक विधिम् ||२९|| मोऽभूतिगवेषु गठा वार्ताऽतिविस्तरा । प्रायनेषु च सर्वे नारोपितरेर 7 ॥६०॥ जल म्वभावत ·१३२ श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ११ जहास लोक्स्त विप्र यत्र तत्र गत मुने । पिता माता निनिंदाथ मूर्ख तमतिभसयन् ॥६॥ निंदितोऽथ जन काम पितृभ्यामथ वाधवै । वैराग्यमगमद्विषो जगाम वनमप्यसौ ॥१२॥ अघो वरस्तथा पगुर्न मुर्खस्तु वर सुत । इत्युक्तोऽसौ पितृभ्या वै विवेश कानन प्रति ||६३|| गंगातीरै शुभ स्थाने कृत्वोटजमनुत्तमम् । वन्या वृत्तिं च सकल्प्य स्थितस्तन समाहित ६४॥ नियम च पर कृत्वा नासत्य प्रववीम्यहम् । स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्यव्रतो हि स ॥६५॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे दशमोऽध्याय ॥ १० ॥ अथ एकादशोऽध्यायः लोमश उवाच न वेदाध्ययन किचिज्जानाति न जप तथा । ध्यान न देवताना च न चवाराधन तथा ॥१॥ नासन वेद विप्रोऽसौ प्राणायाम तथा पुन । प्रत्याहार तु नो वेद भूतशुद्धिं च कारणम् ॥२॥ न मत्रकीलय जाप्य गायत्री च न वेद स । शौच स्नानविधि चैव तथाचमनक पुन ||३|| प्राणाग्निहोत्र नो वेद वलिदान य चातिथिम । न सध्या समिधो होम विवेद च तथा मुनि ॥४॥ सोऽरोत्प्रातरुत्थाय यत्किचिद्दतधावनम । स्ना: च शूद्रवत्तत्र गगाया मप्रवजितम् ।।५।। फरान्यादाय वन्यानि मध्याह्नेऽपि यदृच्छया। भक्ष्याभश्यपरिज्ञान न जानाति शठस्तथा ॥६॥ सत्य यूत स्थितस्ता नानृत वदते पुन । जन सत्यतपानाम कृतमस्य द्विजस्य वै ॥७॥ नाहित षस्यचित्यु प्नि तथाऽविहित क्वचित । सुग्ग स्वपिति तत्रव निर्भयश्चिन्तयनिति ||८|| पदा मे मरण भावि दुम जीवामि कानने । जीवित धिश्च मूर्सस्य तरसा मरण ध्रुवम् ॥९॥ देवेनाद वृतो मूों ना योऽत्र कारण मम । प्राप्य चैवात्तम जन्म वृया जात ममाधुना ॥१०॥ यया यध्या सुरूपा च यथा वा निप्पा द्रुम । अदुग्धदाहा धनुश्च तथाऽह निप्पल वृत ॥११॥ दिनु निंदाम्यह देव नून पर्म ममेदशम । म दत्त पुस्तक कृत्वा ब्राह्मणाय महात्मने ।।१२।। नवै विद्या मया दत्ता पूर्वज मनि निमरा । तनाह कर्मयागेन शटोऽरिम च द्विजाधम ||१३॥ न च तीयें तपस्तप्त सविता न च साधव । न द्विजा पजिता द्रव्यस्नन जाता.स्मि दुष्टधी ||१४|| वतन्ते मुनिपुपारच वागायपाग्गा । अरे मुमूद मुजाता देवयोगन कनचित् ॥१५॥ न जामि तपस्तप्तु दि करोमि गुमाधनम् । मिथ्याय माय सरपो न मे भाग्य भरि १६॥ देवमेय पर मये पिपौरपमनर्यणम् । वृषा श्रमकृत पाय देवाद्भवनि सर्वया ॥१७॥ पहा विश्रत सादा पिर दवता | बारस्य वागा सर्व वालोहि दुरतिरम ॥१८॥ - ·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्वन्धे अध्याय. ११ एवविधान्वितास्तु कुर्वाणोऽहनियं द्विज । स्थितस्तत्राश्रमे तोरे जाह्नव्या पावने स्थले ॥१९॥ विरक्त स तु सजातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विज । कालातिवाहन सातश्चकार विजने वने ॥२०॥ एव स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपच गतानि कामम् । नाराधनं न च जप न विवेद मत्र कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै ॥२१॥ जानाति तस्य वितत व्रतमेव लोक सत्य वदत्यपि मुनि किल नामजातम् । जात यशश्च सक्लेषु जनेषु काम सत्यव्रतोऽयमनिश न मृपाभिभापी ॥२२॥ तत्रकदा तु मृगया रममाण एव प्राप्तो निपादनिशठो धृतचापबाण । क्रीडन वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेह क्रूराकृत्तिहननकर्मणि चातिदक्ष ॥२३॥ तेनातिकृष्टेन शरेण विद्ध कोल किरातेन धनुधरेण । पलायमानो भयविह्वलश्च मुने समीप विद्रुतो जगाम ॥२४॥ विकपमानो रुधिरादेहो यदा जगामाथममडल वै। कालस्तदातीव दयाभाव प्राप्तो मुनिस्तन समीक्ष्य दीनम् ॥२५॥ अग्रे व्रजतं रुधिरादह दृष्ट्वा मुनि सूकरमाशु विद्धम् । दयाभिवेशादतिकपमान सारस्वत बोजमथोच्चचार ॥२६॥ अज्ञातपूर्व च तथा श्रुत च देवान्मुखे वै सम्पागत च । न ज्ञातवान्बीजममो विमूटो ममज्ज शोके स मुनिमहात्मा ॥२७॥ कोर प्रविश्याश्रममडल तद्गतो निकुजे प्रविलीय गूढम् । अप्रातमागों दृढनिविण्णचेता प्रवेपमान सरपीडितत्वात् ॥२८॥ क्षणादाकरणानकृष्ट चाप दघानोऽतिकरालदेह । प्राप्तस्तदते स च मृग्यमाणो निषादराज क्लि काल एव ||२९|| दृष्ट्वा मुनि तत्र कुशामने स्थित नाम्ना तु सत्यवतमद्वितीयम् । व्याध प्रणम्य प्रमुख स्थितोऽमी पप्रच्छ कोल क्व गतो द्विजेरा ॥३०॥ जानामि तेऽह सुमन प्रसिद्ध तेनाद्य पृच्छे मम वाणविद्ध । क्षुपादित मे सकल फुटुव विभर्तुकाम क्लि आगतोऽस्मि ||३१|| वृत्तिर्ममपा विहिता विधाता नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र मत प्रोमि । भर्तन्यमेवह कुटुम्बमजमा केनाप्युपायेन गुमागुभेन ॥३२॥ मृत्य प्रवीत्वद्य सत्यवतोऽमि सुधातुरो वर्तते पोयवर्ग । बयानो गत मूबरी वाणविद पृच्छाम्यह वाइव चूहि तूर्णम् ॥३॥ तत ·१३४ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ११ तेति पृष्टः स मुनिमहात्मा वितर्कमग्नः प्रवभूव कामम् । सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितन किं वै ॥३४॥ गतोऽत्र कोल: शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृपाऽमृपा वा । क्षुधादितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै ॥३५॥ सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् । हितं नराणा भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव ॥३६॥ हितं कथं स्यादुभयोविरुद्धयोस्तदुत्तरं किं न यथा मृपा वचः । विचारयन्वाडव धर्मसंकटे न प्राप वक्तु वचनं यथोचितम् ॥३७|| बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितं च कोल तदते समुदाहृतं वचः । तेन प्रसन्ना निजवीजतः शिवा विद्या दुरापा प्रददौ च तस्मै ||३८|| घोजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला । वाल्मीवेश्च यथापूर्व तथा स ह्यभवत्कविः ॥३९॥ तमुवाच द्विजा व्याधं संमुखस्थं धनुर्धरम् । सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः ॥४०॥ या पश्यति न सा बूते या बूते सा न पश्यति । अहो व्याध स्वकार्याथिन्कि पृच्छसि पुनः पुनः ।। इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसो पशुहा पुनः । निराश सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये ॥४२॥ ब्राह्मणस्तु कविर्जात. प्राचेतस इवापरः । प्रसिद्ध. सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यवतो द्विजः ॥४३॥ सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् । पडितश्चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले ॥४४॥ प्रतिपर्वसु गायति ब्राह्मणा यद्यश. सदा । आख्यानं धातिविस्तीर्ण स्तुवंति मुनयः किल । तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाथमे । येन त्यक्त पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः ४६।। तस्माद्राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तित । आदिशक्ति परा देवी जगता कारणं हि सा ।। वस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानत । सर्वकामप्रद नित्यं निश्चय कथितं पुरा ||४८|| स्मृता सपूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता । ददाति वाछितानन्किार्यदा तेन कीर्त्यते ॥४९॥ अनुभावमिदं राजन्वर्तव्यं सर्वथा बुध । दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान् ॥५०॥ जनानास्तिथा मूर्खान्पीडितान् वैरिभि. सदा । दासानाज्ञा रान्क्षुद्रान्विव लान्विह्वलानथ ॥५१॥ अतृप्तान्भोजने भोगे सदानिजितेंद्रियान् । तृष्णाधिकानशताश्च सदाधिपरिपीडितान् ।।५२॥ विभवसपनान्पुत्रपौत्रविवर्धनान् । पुष्टदेहाश्च सभोगः संयुतान्वेदवादिनः ॥५३|| युताञ्छूरान्वशीकृतजनानय । स्वजनरवियुक्ताश्च सर्वलक्षणलक्षितान् ॥५४॥ ध्यतिरेकान्वयाम्या च विचेतव्यं विचक्षणः । एभिर्न पाजता देवी सर्वार्थफ्लदा शिवा ॥५५॥ । तथा राजलक्ष्म्या ·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्ध अध्यायः १२ समाराधिता च तथा नृभिरैभि. सदाऽम्बिका । यतोऽमी सुखिन. सर्वेससारेऽस्मिन सशय ॥५६|| व्यास उवाच इति राजञ्छ्रुतं तत्र मया मुनिममागमे । लोमशस्य मुखात्काम देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।।५७॥ इति सचित्य राजेन्द्र कर्तव्य च सदार्चनम् । भक्त्या परमया देव्या प्रीत्या च पुरुपर्पभ ॥५८॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः राजोवाच बद यज्ञविधि सम्यग्देव्यास्तस्या समतत । श्रुत्वा करोम्यह स्वामिन्यथाशक्ति ह्यतद्रित ||१|| पूजाविधि च मनाश्च होमद्रव्यममशयम् । ब्राह्मगा कतिसत्याश्च दक्षिणाश्च तथा पुन ॥२॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देन्या यज्ञ विधानत । त्रिविध तु सदा ज्ञेय विधिदृष्टेन कर्मणा ॥३॥ सात्त्विक राजस चैव तामस च तथापरम् । मुनीना सात्त्विक प्रोक्न, नृपाणा राजस स्मृतम् ।। तामसं राक्षसाना वैज्ञानिना तु गुणोज्झितम् । विमुक्ताना ज्ञानमय विस्तरात्प्रवीमि ते ॥५॥ देश. कालस्तथा द्रव्य मत्राश्च ब्राह्मणास्तथा । श्रद्धा च सावकी या त यज्ञ सात्त्विक विदु ६॥ द्रव्यशुद्धि क्रियाशुद्धिर्मशुद्धिश्च भूमिप ) भवेद्यदि तदा पूर्ण फल भवति नान्यथा ||७|| अन्यायोपाजितेनैव कर्तव्य सुकृत कृतम् । न कीतिरिह लोके च परलोके न तत्फलम् ॥८॥ तस्मान्यायाजितेनैव कर्तव्य सुकृत सदा । यशसे परलोकाय भवन्येव सुखाय च ॥९॥ प्रत्यक्ष तब राजेंद्र पाटवस्तु मस कृत । राजमूय क्रतुवर समासवरदक्षिण ॥१०॥ यत्र मापारि कृप्पो यादवेन्द्रो महामना । ब्राह्मणा पूर्णविद्याश्च भारद्वाजादयस्तथा ॥११॥ मृत्वा यज्ञ सुमपूर्ण मासमात्रेण पाडवै । प्राप्त महत्तर काट वनवामश्च दारण ॥१२॥ पोडन चैव पाचात्यास्तदा द्यूत पगजय । वनवामो महत्वप्ट क्व गन मयज फलम् ||१३|| दासत्व च विराटम्य कृतं नमहात्मभि । कीवन परिक्लिष्टा द्रौपदी च प्रमद्वरा ||१४|| आशीर्वादा द्विजातीना क्व गता शुद्धचेतमाम । भनिळ वासुदेवस्य क्त्र गता तत्र सकटे ॥१५|| न रक्षिता तदा वाला वेनापि द्रुपदात्मना । प्राप्तशग्रहा काले माध्वी च वरवणिनी ॥१६॥ मित्र चितनीय वै धर्मवैगुण्यकारणम् । कंगवं सति दवेशे धर्मपुत्र युधिष्ठिर ॥१७॥ भवितव्यमिति प्रोन निप्पर म्यात्तदायम { वेदमत्रास्तथाऽन्ये च वितया. स्वरसमयम् ॥१८॥ निरल मर्वमुपाय निग्र । भविनय भवत्येव वचने प्रतिगादव ||१९|| माधन ·पुन ॥२३॥ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १२ आगमोऽप्यर्थवाद स्यात्क्रिया सर्वा निरर्थका । स्वर्गाथं च तपो व्यर्थ वर्णधर्मश्च वै तथा ॥२०॥ सर्व प्रमाण व्यर्थ स्याद्भवितव्ये कृते हृदि । उभय चापि मतव्य देव चोपाय एव च ॥२१॥ कृते कर्मणि चेसिद्धिविपरीता यदा भवेत् । वैगुण्य कल्पनीय स्यात्प्राज पटितमौलिभि २२॥ तत्कर्म बहुधा प्रोक्त विद्वद्भि कर्मकारिभि । कर्तृभेदान्मत्रभेदादद्रव्यभेदात्तथा यथा मघवता पूर्व विश्वरूपो वृतो गुरु । विपरीत कृत तेन कम मातृहिताय वै ॥२४॥ देवेभ्यो दानवेभ्यस्तु स्वस्तीत्युक्त्वा पुन पुन । असुरा मातृपक्षीया कृत तेपा च रक्षणम् ।।२५।। दैत्यान् दृष्ट्वातिसपुष्टाश्चुकोप मघवा तदा । शिरासि तस्य वत्रेण चिश्छेद तरमा हरि ॥२६॥ क्रियावैगुण्यमत्रव कर्तृभेदादसशयम् । नोचेत्पचालराजेन रोपेणापि कृता निया ॥२७॥ भारद्वाजविनाशाय पुत्रस्योत्पादनाय च । धृष्टद्युम्न समुत्पनो वेदिमध्याच्च द्रौपदी ॥२८|| पुरा दशरथेनापि पुत्रेष्टिस्तु कृता यदा । अपुत्रस्य सुतास्तस्य चत्वार सप्रजज्ञिरे ॥२९॥ अत क्रिया कृता युक्त्या सिद्धिदासर्वथा भवेत् । अयुक्त्या विपरीता स्यात्मर्वथा नृपसत्तम ॥३०॥ पाडवाना यथा यज्ञे किंचिद्वैगुण्ययोगत । विपरीत फल प्राप्त निर्जितास्ते दुरोदरे ॥३१॥ सत्यवादी तथा राजन्धर्मपुनो युधिष्ठिर । द्रौपदी च तथा साध्वी तथान्येप्यनुजा शुभा ३२।। कुद्रव्ययोगाद्वैगुण्य समुत्पन मखेऽथवा । साभिमानं कृताद्वापि दूषण समुपस्थितम् ॥ ३३॥ सात्विकस्तु महाराज दुर्लभो वै मख स्मृत । वैखानसमुनीना हि विहितोऽमो महामख ॥३४॥ सात्त्विक भोजन ये वै नित्य कुर्वति तापसा । न्यायार्जित च वन्य च तथा ऋष्य सुसस्कृतम् ३५॥ पुरोडाशपरा नित्य वियूपा मत्रपूर्वका । श्रद्धाधिका मखा राजन्सात्त्विका परमा स्मृता ३६।। राजसा द्रव्यवहुला सयूपाश्च सुसस्कृता । क्षत्रियाणा विशा चैव साभिमानाश्च वै मखा ३७॥ तामसा दानवाना वै सक्रोधा मदवर्धका ।सामर्षा सस्कृता क्रूरा मखा प्रोक्ता महात्मभि ३८|| मुनीना मोक्षकामाना विरताना महात्मनाम् । मानसस्तु स्मृतो याग सर्वसाधनसयुत ॥३९॥ अन्येषु सर्वयज्ञेषु किंचिन्न्यून भवेदपि । द्रव्येण श्रद्धया वाऽपि क्रियया ब्राह्मणस्तथा ॥४०|| देशकालपृथग्द्रव्यसाधने सकल्स्तथा । नान्यो भवति पूणे वै तथा भवति मानस ॥४१॥ प्रथम तु मन शोध्य कर्तव्य गुणवर्जितम् । शुद्धे मनसि देहो वै शुद्ध एव न सशय ॥४२॥ इद्रियार्थपरित्यक्त यदा जात मन शुचि । तदा तस्य मखस्यासौ प्रभवेदधिकारवान् ॥४३॥ त सो मडप कृत्वा वहु योजनविस्तृतम् । स्तवैश्च विपुलं इक्षणर्यज्ञियद्रुमसभवै ॥४४॥ वैदी च विशदा तत्र मनसा परिक्ल्पयेत । अग्नयोऽपि तथा स्थाप्य विधिवन्मनसा दिल ||४५।। ब्राह्मणाना च वरण तयैव प्रतिपाद्य च । ब्रह्माऽध्वर्युस्तथा होता प्रस्तोता विधिपूर्वकम् ॥४६॥ उद्गाता प्रतिहर्ता च मम्याश्चान्ये यथाविधि । पूजनीया प्रयत्नेन मनमैव द्विजोत्तमा ||४||

·श्रीमद्देवीभागवत महापुरागे तृतीयस्कन्धे अध्याय १२
प्राणोऽपानस्तथा व्यान समानोदान एव च । पावका पच एवं स्थाप्या वेद्या विधानत ॥४८॥
गार्हपत्यस्तदा प्राणोऽपानचाह्वनीयर । दक्षिणाग्निस्तथा ब्यान समानश्चावसय्यक ||४९||
सम्योदान स्मृता ह्येने पावका परमोत्क्टा । द्रव्य च मनमा भाव्य निर्गुण परम शुचि !॥२०॥
मन एव तदा होता यजमानस्तथैव तत् । यताधिदेवता ब्रह्म निर्गुण च सनातनम् ॥५१॥
फ्ल्दा निर्गुणा शक्ति सदा निर्वेददा शिवा । ब्रह्मविद्याऽखिलाधाराव्याप्य सर्वत्र सस्थिता ॥५२॥
तदुद्देशेन तदद्रव्य हुनेत्याणाग्निपु द्विज । पश्चाच्चित्त निराल्व कृत्वा प्राणानपि प्रभो ॥५३॥
कुण्डलीमुखमार्गेण हुनेद ब्रह्मणि शाश्वते । स्वानुभूतस्यमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि ॥५४॥
समाधिनव योगेन घ्यायेच्चेनस्यनाकुल । सर्वभूतस्यमात्मान सर्वभूतानि चात्मनि ॥५५॥
यदा पर्यात भूतात्मा तदा पश्यति ता शिवाम । दृष्ट्वा ता ब्रह्मविदभूयात्सच्चिदानदरूपिणीम् ॥५६॥
तदा मायादिक सर्व दग्ध भवति भूमिप । प्रारब्ध कर्ममात्र तु यावद्देह च तिष्ठति ।।५७॥
जीवन्मुक्तस्तदा जातो मृतो मोलमवाप्नुयात । कृतकृत्यो भवेत्तात यो भजेजगदम्बिकाम् ।।५८॥
तम्मात्सर्वयत्नेन ध्येया श्रीभुवनेश्वरी । श्रोतव्या चैव मतव्या गुरुवाक्यानुसारत ॥५९||
राजनेव कृतो यज्ञो मोक्षदो नात्र संशय । अन्ये यज्ञा सकामास्तु प्रभवति क्षयोन्मुखा ॥६॥
अग्निष्टोमेन विधिवत्स्वर्गकामो यजेदिति । वेदानुशासन चतत्प्रवदति मनीपिण ॥६१॥
क्षीणे पुण्ये मृत्युलोक विशति च यथामति । तस्मात्तु मानम श्रेष्टो यज्ञोऽप्यक्षय एव स ॥२॥
न राज्ञा साधितु योग्यो मखोऽसौ जयमिच्छता । तामसस्तु कृत पूर्व सर्पयज्ञस्त्वयाऽधुना ॥६३।।
वैर निर्वाहित राजस्तक्षस्य दुरात्मन । यत्कृते निहता सस्त्विया ग्नौ कोटिश परे ॥६॥
देवीयज्ञ कुरप्वाद्य वितत विधिपूर्वकम् । विष्णुना य कृत पूर्व सृष्टयादौ नृपमत्तम ॥६५॥
तथा स्व कुरु राजेन्द्र विधिं ते प्रब्रवीम्यहम । ब्राह्मणा सति गजेंद्र विधिज्ञा वेदवित्तमा ॥६६॥
देवीबीजविधानज्ञा मन्त्रमार्गविचक्षणा । याजकास्ते भविष्यन्ति यजमानस्त्वमेव हि ॥६७॥
कृत्वा यज्ञ विधानेन दत्त्वा पुण्य मखाजितम् । समुद्धर महाराज पितर दुर्गतिं गतम् ॥६८॥
विनावमानज पाप दुर्घट नरकप्रदम् । तथव शापजो दोप प्राप्त पित्रा तवानघ ॥६९॥
तथा दुर्मरण प्राप्त सर्पदशेन भूभुजा । अन्तराले तथा मृत्युर्न भूमौ कुशसस्तरै ॥७०॥
न सग्रामे न गगाया स्नानदानादिवर्जितम् । मरण ते पितुस्तत्र सौधे जात कुरूद्वह ॥७१।।
कृपणानि च सर्वाणि नरकस्य नृपोत्तम । तनक कारण तस्य न जात चातिदुर्लभम् ॥७२॥
यत्र यत्र स्थित प्राणो ज्ञात्वा काल समागतम् । सापनानामभावेऽपि ह्यवशश्चातिसकटे ||७३॥
यदा निवेदमायाति मनसा निर्मलेन वै । पचभूतात्मको देहो मम किं चात्र दु खदम् ॥७४||
पतत्वद्य ययाकाम मुक्तोऽह निर्गुणोऽव्यय । नाशात्मकानि तत्त्वानि तत्र का परिदेवना ॥७॥

·१३८
नरक
श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १३
ब्रह्मवाह न ससारी सदा मुक्त सनातन । देहेन मम सबध कर्मणा प्रतिपादित ॥७॥
तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च । मनुष्यदेहयोगेन
सुखदु खानुसावनात् ||७७||
विमुक्तोऽतिभयाद्घारादस्मात्ससारसकटात् । इत्येव चित्यमानस्तु स्नादानविजित ||७८||
मरण घेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदु खतः । एपा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा ॥७९॥
पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शाप द्विजोदितम् । देहे ममत्व कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान् ॥८०॥
नीरोगो मम देहोऽय राज्य निहतकटकम् । कय जीवाम्यह काम मत्रज्ञानानयतु वै ॥८१॥
औषध मणिमन्न च यत्र परमक तथा । आरोहण तथा सौधे कृतवानृपतिस्तदा ॥८॥
न स्नान न कृत दान न देव्या स्मरण कृतम् । न भूमौ शयन चैव दैव मत्वा पर तथा ॥८३॥
मग्नो मोहार्णवे धोरे मृत सौधेऽहिना हत । कृत्वा पाप कलेोगात्तापसस्यावमानजम् ॥८॥
अवश्यमेव
एतैराचरणर्भवत् । तस्मात्त पितर पापात्समुद्धर नृपोत्तम ॥८५।।
सूत उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजस । साश्रुकण्ठोऽतिदु खातों बभूव जनमेजय ॥८६॥
धिगिद जीवित मेऽद्य पिता मे नरके स्थित । तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्ग यात्युत्तरासुत ॥८॥
इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
अथ त्रयोदशोऽध्यायः
राजोवाच
हरिणा तु कथ यज्ञ कृत पूर्व पितामह । जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना ॥१॥
के
सहायास्तु तत्रासन्द्राह्मणा के महामते । ऋत्विजो वदतत्त्वज्ञास्तन्मे यूहि परतप ॥२॥
पश्चात्करोम्यह यज्ञ विधिदृष्टेन कर्मणा । श्रुत्वा विष्णुकृत यागमविकाया समाहित ॥३॥
व्यास उवाच
राजञ्छृणु महाभाग विस्तर परमाद्भुतम । यथा भगवता यज्ञ
कृतश्च विधिपूर्वक ॥४॥
विसजिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्च तास्त्रय । काजेशा पुरुषा जाता विमानवरमास्थिता ॥५॥
प्राप्ता महार्णव घोर त्रयस्तै विबुधोत्तमा । चक्रु स्नानानि वासार्थ समुत्पाद्य धरा स्थिता ॥६॥
आधारदाक्तिरचरा मुक्ता देव्या स्वय तत । तदाधारा स्थिता जाता धरा मेद समन्विता ॥७॥
मधुकैटभयोमद सयोगामेदिनी
स्मृता । धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगत ||८||
मही चापि महीयस्त्वामृता सा शेषमस्तके । गिरयश्च कृता सर्वे धारणार्थ प्रविस्तरा ॥९॥
रोहवीर यथा काप्टे तया ते गिरय कृता । महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधजने ॥१०॥

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १३ १३९ जानरूपमयो मेस्वहुयोजनविस्तर ! कृतो मणिमय शृग शोभित परमाद्भुत ॥११] मरीचिर्नारदोऽत्रिश्च पुलस्त्य पुलह ऋतु । दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मण प्रथिता सुता ॥१२॥ मरीचे कश्यपी जातो दक्षकन्यास्त्रयोदा । ताम्यो देवाश्च दैत्याश्च समुत्पन्नापनेकश ॥१३॥ ततस्तु काश्यपी सृष्टि प्रवृता चातिविस्तरा । मनुष्यपशुसादिजातिभेदैरनेवधा ॥१४॥ ब्रह्मणश्चादिहातु मनु स्वायभुवोऽभवत् । शतस्पा तथा नारी सजाता वामभागत ॥१५॥ प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या वभूवतु । तिस कन्या वरारोहा ह्यभवनतिसुन्दरी ||१६|| एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्भव | चकार ब्रह्मलोक च मेरशृगे मनोहरम् ॥१७॥ वैठ भगवान्विष्णा रमारमणमुत्तमम् । क्रीडास्थान सुरम्य च सर्वलोकोपरि स्थितम् ॥१८॥ शिवोऽपि परम स्थान करासाख्य चकार ह । समासाद्य भूतगण विजहार यथारुचि ॥१९॥ स्वर्गस्त्रिविष्टपो मेरशिखरोपरि कल्पित । तच्च स्थान सुरेन्द्रस्य नानारत्नविराजितम् ॥२०॥ समुदमयनात्यात पारिजातम्तरुत्तम ! चतुदंतस्तथा नाग कामधेनुश्च कामदा ।।२।। उच्च थवास्तथाऽश्यो वै रमाद्यप्सरसस्तथा । इद्रणोपात्तमसिल जात वै स्वर्गभूपणम् ॥२२॥ धन्वतरिश्चद्रमारच सागराच्च समुद्वभौ । स्वर्गस्थिती विराजेते देवो बहुगणनौ ||२३|| एव सृष्टि समुत्पना त्रिविधा नृपसत्तम । देवतिर्यड्मनुप्यादिभेदैविविधकल्पिता ॥२४|| अडजा स्वेदजारचव चोद्भिज्जाश्च जरायुजा । चतुर्भदै समुत्पना जीवा र्मयुता किल ॥२५॥ एव सृष्टि समासाद्य ब्रह्मविष्णुमहस्वरा । विहार स्वेषु स्थानपु चक्रु सर्वे यथेप्सितम ॥२६॥ एव प्रवर्तित सर्गे भगवान्प्रभुरच्युत 1 महालक्ष्म्या सम तत्र चिक्रोड भुवन स्वके ॥२७॥ एकस्मिन्समये विष्णुवैकुण्ठे सस्थित पुरा । सुधासिंघुस्थित द्वीप सस्मार मणिमडितम् ॥२८॥ यत्र दृष्ट्वा महामाया मनश्चासादित शुभ । स्मृत्वा ता परमा शक्ति स्त्रीभाव गमितो यया ।। यज्ञ क्तुं मनश्चक्रे अम्बिकाया रमापति । उत्तीर्य भुवनात्तस्मात्समाहूय महेश्वरम् ॥३०॥ ब्रह्माण वरण शक्र कुवेर पावक यमम् । वसिष्ठ कश्यप देव वामदेव बृहस्पतिम् ॥३१॥ सभार कल्पयामास यज्ञार्थं चातिविस्तरम् । महाविभवसयुक्त सात्विक च मनोहरम् ॥३२॥ मडप वितत तन कारयामास शिल्पिभि । ऋत्विजो वरयामास सप्तविंशति सुव्रतान् ॥३३॥ विति च कारयामास वेदोश्चव सुविस्तरा । प्रजेपुर्ब्राह्मणा मवान्देव्या वीजसमन्वितान् ||३४|| जुहुवुस्ते हवि काम विधिवत्परिकल्पिते । कृते तु वितते होमे वागुवाचाशरीरिणी ॥३५॥ विष्णु तदा समाभाप्य सुबरा मधुराक्षरा । विष्णो त्व भव दवाना हरे श्रेष्ठतम सदा ॥३६॥ मान्यश्च पूजनीयश्च समर्थच सुरेष्वपि । सर्वे त्वामयिष्यति ब्रह्माद्याश्च सवासवा ॥३७) प्रभविष्यति भो भन या मानवा भुवि सर्वत । वरदस्त्व च सर्वेपा भविता मानवेषु वै ॥३८||

·१४०
कामद
श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १४
सर्वदेवाना परम
परमेश्वर । सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्व पूज्य सर्वेश्च याज्ञिक ॥३९॥
स्वा जना पूजयिप्यति वरदस्त्व भविष्यसि । श्रयिष्यति च देवास्त्वा दानवरतिपीडिता ॥४०॥
शरणस्त्व च सर्वेपा भविता पुरुषोत्तम । पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च ॥४१॥
त्व वै पूज्यतम काम कीर्तिस्तव भविष्यति । यदा यदा हि धर्मस्य ग्रानिर्भवति भूतले ||४२।।
तदाशैनावतीर्याशु कर्तव्य धर्मरक्षणम् । अवतारा सुविख्याता पृथिव्या तव भागश ४३॥
भविष्यति धराया वै माननीया महात्मनाम् । अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव ॥४४॥
विख्यात सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन । अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्तै सहचारिणी ॥४५॥
भविष्यति ममाशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी । वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेक्धा ॥४६||
नानायुधा शुभाकारा सर्वाभरणमडिता । ताभिर्युक्त सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव ।।४७||
साधयिष्यसि तत्सर्व
मद्दत्तवरदानत । तास्त्वया नावमतव्या सर्वदा गर्वलेशत ॥४८॥
पूजनीया प्रयत्नन माननीयाश्च सर्वथा । नून ता भारते खड शक्त्य सर्वकामदा ॥४९॥
भविष्यन्ति मनुष्याणा पूजिता प्रतिमासु च । तासा तव च देवेश कीति स्यादखिलेष्वपि ॥५० ।
द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मडले । ताश्च त्वा वै महाभाग मानवा भुवि मडले ॥५१॥
अचयिष्यति वाठार्थ सकामा सतत हरे । अर्चासु चोपहारश्च नानाभावसमन्विता ॥५२॥
पूजयिष्यति वेदोक्तमत्रैर्नामजपैस्तथा । महिमा तव भूलॊके स्वर्गे च मधुसूदन ॥५३॥
पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यनि मानवै ।
व्यास उवाच
इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसभवा ॥५४॥
भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छवणादिव । समाप्य विधिवद्यज्ञ भगवान्हरिरीश्वर ॥५५॥
विसर्जयित्वा
तान्देवान्ब्रह्मपत्रान्मुनीनथ । जगामानुचरै सार्ध वैकुठ गरुडध्वज ॥५६॥
स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुन सर्वे सुरास्तत । मुनयो विस्मिता वार्ता नुवंतस्ते परस्परम् ॥५॥
ययु प्रमुदिता काम स्वाश्रमान्पावनानथ ॥५८॥
श्रुत्वा पाणी परमविशदा व्योमजा श्रोत्ररम्या सर्वेषा वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्च जात ।
चक्र सर्वे द्विजमुनिगणा पूजन भक्तियुक्तास्तस्या काम निखिलफल्द चागमोक्त मुनोद्रा ॥५९॥
इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे त्रयोदशोऽध्याय ॥१३॥
अथ चतुर्दगाऽध्यायः
जनमेजय उवाच
श्रुतो ये हरिणा मतृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज ! मह्मिान तयाऽम्बाया वद विस्तरतो मम ॥१॥

·१४१ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १४ श्रुत्वा देव्याश्चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् । प्रसादात्तव विप्रेद्र भविष्यामि च पावन. ॥२॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । इतिहाम पुराण च क्थयामि सुविस्तरम् ॥३॥ कोसले नृपश्रेष्टः मूर्यवंशसमद्भव. । पुष्पपत्रो महातेजा ध्रुवमधिरिति स्मृत ॥४॥ धर्मात्मा सत्यमवश्च वर्णाश्रमहिते रतः । अयोध्याया समृद्धाया राज्य चक्रे शुचिव्रतः ।।५।। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ये तथा द्विजा । स्वां स्वा वृत्ति समास्थाय तद्राज्ये धर्मतोऽभवन् ।।६।। न चौरा पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् । दभा. कृतघ्ना मूर्खाश्च वसति किल मानवा ॥७॥ एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुस्सत्तम । द्वे पल्यो रूपसंपन्ने ह्यासतु कामभोगदे ॥८॥ मनोरमा धर्मपत्नी सुरूषाऽतिविचक्षणा । लीलावती द्वितीया च साऽपि स्पगुणान्विता ||९|| विजहार सपत्नीभ्या गहेप्पवनेषु च । क्रीडागिरी दीपिकासु सोधेषु विविधेषु च ॥१०॥ मनोरमा शुभ काले सुपुवे पुत्रमुत्तमम् । सुदर्शनाभिधं पुन राजलक्षणसंयुतम् ||११|| लीलावत्यपि तत्पत्नी मासेनकेन भामिनी । सुपुवे सुन्दरं पुर्न शुभे पक्षे दिने तथा ॥१२॥ चकार नृपतिस्तन जातकर्मादिकं द्वयोः । ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदित ॥१३॥ प्रीति तयो समा राजा चकार मुतयोर्नृप । नृपश्चवार सौहार्दप्वंतरं न कदाचन ॥१४॥ चूडाकर्म तयोश्चक्रे विधिना नृपसत्तम । यथाविभवमेवासी प्रीतियुक्त परतप. ॥१५।। वृतचूडौ सुतो जहतुनृपतेर्मन । क्रोडमानावुभी कातो लोकानामनुरजको ॥१६॥ तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्या सुत शुभ. । शत्रुजित्सक काम चाटुवाक्यो बभूव ह ।।१७|| नपतेः प्रीतिजनको मजुवाक्चारदर्शन । प्रजाना वल्लभ सोऽभूत्तथा मत्रिजनस्य वै ॥१८॥ तथा तस्मिन्नृप प्रीति चकार गुणयोगत । मदभाग्यान्मदभावो न तथा वै सुदर्शने ॥१९॥ एव गच्छति काले तु ध्रुवसधिपोत्तम । जगाम वनमध्येऽसो मृगयाभिरत सदा ॥२०॥ निघ्नन्मृगान् रस्न्य बून्सूपरान्गवयाञ्छशान् । महिषाञ्छरभान्खड्गादिचीड नृपतिर्वने ॥२१॥ क्रीडमाने नृपे तत्र बने घोरेऽतिदारणे । उदतिष्ठनिकुजात्तु सिंहः परमकोपनः ॥२२॥ राजा शिलीमुखंना विद्ध बोधवश गत. । दृष्ट्वाऽये नृपति सिंही ननाद मेघनि स्वनः ॥२३॥ मृत्वा चोवं स लागूल प्रसारितवृहसट. । हेतु नृपतिमानाशादुत्पपातातिकोपनः ॥२४॥ नपतिस्तुरमा वीक्ष्य धारामि वर बदा । बामे वर्म समाराय स्थित. सिंह इवापरः ॥२५॥ सेवकास्तस्य ये सर्व तेऽपि वाणाम्यक्प्यन् । अमुचन्कुपिता काम मिहोपरि स्पान्विताः ॥२६॥ काम ·१४२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १४ हाहाकारो महानासीत्सप्रहारश्च दारुण । उत्पपात तत सिंहो नृपस्योपरि दारुण ॥२७॥ त पतत समालोक्य खड्गेनाभ्यहनन्नृप । सोऽपि क्रूर खानश्च तत्रागत्य विदारित ॥२८॥ स नखराहतो राजा पपात च ममार वै । चुक्रुशु सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखस्तदा ॥२९॥ मृत सिंहोऽपि तत्रैव भूपतिश्च तथा मृत । सैनिकमंत्रिमुख्याश्च तत्रागत्य निवेदिता ॥३०॥ -परलोकगत भूप श्रुत्वा ते मनिसत्तमा । सस्कार कारयामासुर्गत्वा तत्र वनातिके ॥३१॥ परलोक क्रिया सर्वां वसिष्ठो विधिपूर्वकम् । कारयामास तव परलोकसुखावहम् ॥३२॥ प्रजा प्रवृतयश्चैव वसिष्ठश्च महामुनि । सुदर्शन नृप कतुं मत्र चक्रु परस्परम् ॥३३॥ धर्मपत्नीसुत शात पुरुषश्च सुलक्षण । अय नृपासनार्हच ह्यब्रुव मनिसत्तमा ॥३४॥ वसिष्ठोऽपि तथैवाह योग्योऽय नृपते सुत । बालोऽपि धर्मवान राजा नृपासनमिहार्हति ॥३५॥ ऋते मो मत्रिवृद्धर्युधाजिनाम पार्थिव । तत्राजगाम तरसा श्रुत्वा तूज्जयिनीपति ॥३६॥ मृत जामातर ध्रुत्वा लीलावत्या पिता तदा । तत्राजगाम त्वरितो दौहित्रप्रियकाम्यया ॥३७॥ वीरसेनस्तथाऽऽयात सुदर्शनहितेच्छया ! कलिंगाधिपतिश्चव मनोरमापिता नृप ॥३८॥ उभी तो सैन्यसयुक्तो नृपी साध्वससस्थितौ । चक्रतुर्मत्रिमुख्यस्तैमंत्र राज्यस्य कारणात् ॥३९॥ युधाजित्तु तदाऽपृच्छज्ज्येष्ठ क सुतयोयो । राज्य प्राप्नोति ज्येष्टो वै न कनीयान्कदाचन ४०॥ वीरसेनोऽपि तपाह धर्मपत्नीसुत क्लि । राज्याह स यथा राजञ्छास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतम् ।। युपाजित्पुनराहेद ज्यष्टोऽय च तथा गुण । राजलक्षणसयुक्तो न तथाऽय सुदर्शन ॥४२॥ विवादोन मुसपनो नृपयोस्तत्र लुपयो । क सदहमपाक्तुं क्षम स्यादतिस कटे ॥४३॥ युधानिमत्रिण प्राह यूय स्वार्थपरा विल । सुदर्शन नूप कृत्वा धन भोक्तु क्लेिच्छय ॥४४|| युप्मा तु विचारोऽय मया भातस्तगिते । शत्रुजित्सवरस्तस्मात्समतो वा नृपासने ||४५।। मयि जीयति ५ पुर्यात्वनीयास नृप विल । त्यक्त्वा ज्य४ गुणाहं च सेनपा च रामवितम् ।। नून युद्ध करिष्यामि तस्मि सड्गस्य मदिनी ! धारया च द्विघा भूयाद्युप्माक तयाक्था ॥४७॥ वीररोनस्तु तमुवा युपाजित्तमभाषत । वालो दौ सदृशप्रज्ञो को भेदोऽत्र विचक्षण ॥४८॥ एव विषदमानो तो सस्थितो नृपती तदा । प्रजाच मापयश्चंव यभूवुर्व्यप्रमानसा ||४९॥ समानामुच गामता समन्या परशतत्परा । विग्रह पामिक्षित परस्परमतद्विता ॥५०॥ मृगवेगपुराश्रया । राजद्रव्यमपातुं मृत श्रुत्वा महीपतिम् ।।५।। वो पधारतो वा विग्रह च परस्परम् । चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि ॥५२॥ गमगर गुजान पर समुपश्यिते । युपाजिद्वीरमेनय युवामा बभूया ॥५॥ विदियोमागयने महापुरागे मृतीयस्कन्धे धनुर्दशोऽध्याय ॥१४॥ निगादा घाययस्ता ·१४३ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. १५ अथ पञ्चदशोऽध्यायः त व्यास उवाच सयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयो । क्रोपलोभवशयो सम तत सबभूव तुमुलस्तु विमर्द ॥१॥ सस्थित स समरे घृतचाप पार्थिव पृथुलबाहुयुधाजित् । सयुत स्ववलवाहनादिकराहवाय कृतनिश्चयो नृप ॥२॥ वीरसेन इह संन्यसयुत क्षात्रधर्ममनुसृत्य सगरे । पुत्रिकात्मजहिताय पार्थिव सस्थित सुरपत समतेजा ॥३॥ स वाणवृष्टिं विससर्ज पार्थिवो युधाजित वीक्ष्य रणे स्थित च । गिरि तडित्वानिव तोयवृष्टिभि क्रोधान्वित सत्यपराक्रमोऽसौ ॥ ४॥ वीरसेनो विशिख शिलाशित समावृणोदाशुगमरजिह्मगे । चिच्छेद वाणश्च शिलीमुखानसो तनव मुक्तानतिवेगपातिन ॥ ५ ॥ गजरथतुरगाणा सबभूवातियुद्ध सुरनरमुनिसंघर्वीक्षित चातिधोरम् । विततविहगवृदरावृत व्योम सद्य पिशितमशितुकाम कामगृध्रादिभिश्च ॥ ६ ॥ तत्राद्भुता क्षतसिन्धुरवाह घोरा वृदेम्य एव गजवीरतुरगमाणाम् । पासावहा नयनमार्गगता नराणा पापात्मना रविजमार्गभवेव कामम् ॥ ७ ॥ कीर्णानि भिनपुरिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभाति यथैव सिन्धौ । तुम्बीफगनि विहितानि विहर्तुकामबालर्यथा रविसुनाप्रभवश्च नूनम् ॥ ८ ॥ वीर मृत भुवि गत पतित रथाद गृध्र पलार्यमुपरि भ्रमतीति मन्ये । जीवोऽप्यमौ निजशरीरमवेदय कात काक्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुन प्रवेष्टुम् ॥ ९ ॥ आजी हतोऽपि नृवर मुविमानल्ट स्वाट्के स्थिता सुरवधू प्रवदत्यमीष्टम् । पश्याघुना मम शरीरमिद पृयिव्या वाणात लिपतित करभोरु कातम् ॥१०॥ एको हतस्तु रिपुर्णव गतोऽन्तरिय देवागना समधिगम्य युतो विमाने । तावप्रिया हुतवहे सुममयं देह जग्राह कातमबला सवला स्वकीया ॥११॥ युद्धे मृतो च मुभटो दिवि सगतो ताव योयशस्त्रनिहतो सह मप्रयाती। तव जनतुरल परमाहितानावाप्सरोर्यविहतो बल्हारी च ॥१२॥ पश्चिदुदा समचिगन्य मुरामना ये स्पाधिका गुणवती क्रि भनियुक्ताम् ।

·१४४ मग्न अभक्ष्यभक्षण श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. १५ स्वीयान गुणान्प्रविततान्प्रवदस्तदाऽसौ ता प्रेमदामनुचकार च योगयुक्त ॥१३॥ भौम रजोऽतिवितत दिवि सस्थित च रात्रि चकार तरणि च समावृणोद्यत । तदेव रुधिराबुनिधावकस्मात्प्रादुर्वभूव रविरप्यतिकातियुक्त ॥१४॥ कश्चिदगतस्तु गगन किल देवकन्या सप्राप्य चारुवदना किल भक्तियुक्ताम् । नागीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्यय मम वृथा ह्यनुकू लशब्द ||१५|| सग्रामे सवृते तन युधाजित्पृथिवीपति । जघान वीरसेन त वाणस्तीव स दारुण ॥१६॥ निहत स पपातोया छिनमूर्धा महीपति । प्रभग्न तदवल सर्व निर्गत च चतुर्दिशम् ।।१७॥ मनोरमा हत श्रुत्वा पितर रणमूर्धनि । भयत्रस्ताऽथ सजाता पितुर्वैरमनुस्मरन् ॥१८॥ हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्र मम दुराशय । राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराऽभवत् ॥१९॥ किं करोमि क्व गच्छामि पिता में निहतो रणे । भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽय मम वालक ॥२०॥ लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृत । किं न कुर्यात्तदाविष्ट पाप पार्थिवसत्तम ॥२१॥ पितर मातर भ्रातृन्गुरून्स्वजनबाधवान् । हति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा ॥२२॥ लोभादगम्यागमन तथा । करोति क्लि तृष्णातॊ धर्मत्याग तथा पुन ||२३|| न सहायोऽस्ति मे कश्विनगरेऽत्र महाबल । यदाधारे स्थिता चाह पालयामि सुत शुभम् ॥२४॥ हते पुत्रे नृपेणाद्य किं परिप्याम्यह पुन । न मे त्राताऽस्ति भुबने येन वैसुस्थिता ह्यहम् ॥२५॥ सापि वरयुता काम सपत्नी सर्वदा भवेत् । रोलावतो न मे पुत्रे भविष्यति दयावती ॥२६॥ युधाजिति समायात न मे नि सरण भवेत् । ज्ञात्वा बाल सुत सोऽद्य कारागार नयिष्यति ॥२७॥ श्रूयते हि पुरेंद्रेण मातुर्गर्भगत शिशु । कृतित सप्तधा पश्चात्कृतास्ते सप्त सप्तधा ||२८|| प्रविश्य चोदर मातु करे कृत्वाऽन्पक पविम् । एकोनपचाशदपि तेऽभवन्मरतो दिवि ||२९|| सपल्यै गरल दत्त सपल्या नृपमार्यया । गर्भनाशार्थमुद्दिश्य पुरतद्वै मया श्रुतम् ॥३०॥ जानस्तु वालक पश्चाद्देहे विषयुत क्लि । तेनासो सगरो नाम विख्यातो भुविमडले ॥३१॥ जीवमानोऽय भर्ता व संवर्या नृपभार्यया । राम प्रवाजितो ज्येष्ठो मृतो दशरथो नृप ॥३२॥ मनिणस्त्ववशा काम ये मे पुत्र सुदर्शनम । राजान कर्तुकामा वै युधाजिशगारच ते ॥३३॥ न मे भ्राता तथा यूरो यो मा वघात्प्रमोचयेत् । महत्वष्ट च सप्राप्त मया व देवयोगत. ॥३४॥ उद्यम सर्वथा कार्य सिद्धिदेवादि जायते । उपाय पुत्ररक्षायं करोम्यद्य त्वरान्विता ॥३५॥ इति सचित्य सा याग विदल चातिमानिम् । निपुण सर्वकार्येषु चिन्त्य मत्रिवरोत्तमम् ॥३६॥ गमाहूय समेकाते प्रोवाच बहु खिता । गृहीत्वा बारव हस्ते रुदती दीनमानमा ॥३७॥ पिता मै निहत रास्ये पुत्रोग्य धारयस्तया । युधाजिरवाप्राजा बि विधेय यदस्व मे ॥३८।।

·१४५
।
श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १५
तामुवाच विदल्लोऽसौ नात्र स्थातव्यमेव च । गमिप्यामोवने कामं वाराणस्या पुन किल ॥३९॥
तत्र में मातुल श्रीमान्वर्तते बलवत्तर । सुवाहुरिति विख्यातो रक्षिता स भविष्यति ||४०॥
युधाजिद्दर्शनोत्कण्ठमनसा नगराहि । निर्गत्य रथमारुह्य गतव्य नात्र सशय ॥४१॥
इत्युक्ता तेन सा राजी गत्वा रोलावतो प्रति । उवाच पितर द्रष्टु गच्छाम्यद्य सुलोचने ॥४२॥
इत्युक्त्वा रथमारा संग्त्रीमयुता तदा । विदल्लेन च सयुक्ता नि मृता नगरादहि ॥४३||
प्रस्ता हार्ताऽतिकृपणा पितु शोक्समाकुला । दृष्ट्वा युधाजित भूप पितर गतजीवितम् ॥४४||
मस्कार्य च त्वरायुक्ता वैपमाना भयाकुरा । दिनद्वयेन सप्राप्ता राजी भागीरथीतटम् ॥४५॥
निपादैलुठिता तत्र गृहीत सकल वमु । रथ चापि गृही वाते निर्गता दस्यव शठा ॥४॥
रदती सूतमादाय चारवस्त्रा मनोरमा । निर्ययो जाह्नवीतीरे सरधोकरलविता ॥४७॥
आरह्य च भयाच्चोनमुडुप मा भयाकुला । तीत्वा भागीरथी पुण्या ययौ त्रिकूटपर्वतम् ॥४८॥
भारद्वाजाश्रम प्राप्ता त्वरया च भयाकुला । सवीक्ष्य तापसास्तत्र सजाता निर्भया तदा ॥४९॥
मुनिना सा तत पृष्टा का सि क्स्य परिग्रह । कप्टैनात्र क्थ प्राप्ता सत्य ब्रूहि शुचिस्मिते ॥५०॥
देवी वा मानुषी वा.सि वालपुत्रा वने कथम । राज्यभ्रष्टेव वामोर भासि त्व कमरेक्षणे ॥५॥
एव सा मुनिना पृष्टा नोवाच वरवणिनी । रदती दु खसतप्ता विदल्ल च समादिशत ॥५२॥
विदल्लस्तमुवावेद ध्रुवसधिर्नृपोत्तम । तस्य भार्या धर्मपत्नी नाम्ना चेय मनोरमा ॥५३।।
सिंहेन निहतो राजा मूर्यवशी महावल । पुत्रोऽय नृपतेस्तम्य नाम्ना चैव सुदर्शन ॥५४॥
अस्या पिताऽतिधर्मा मा दौहितायें मृतो रणे । युधाजिद्भयसनस्ता सप्राप्ता विजने वने ॥५५॥
त्वामेव शरण प्राप्ता बालपुना नृपात्मजा । नाता भव महाभाग त्वमस्या मुनिसत्तम ॥५६॥
आर्तस्य रक्षणे पुण्य यज्ञाधिकमुदाहृतम । भयतस्तस्य दोनस्य विशेषफ्लद स्मृतम् ॥५७||
ऋषिरुवाच
निर्भया वस कल्याणि पुत्र पालय सुव्रते । न भय विशालाक्षि वर्तव्य शनुस भवम् ।।५८
पालयस्व सुत कात राजा तेऽय भविष्यति । नान दु ख तथा शोक कदाचित्सभविष्यति ॥५९||
व्यास उवाच
इत्युक्ता मुनिना राज्ञी स्वस्था सा सवभूव ह । उटजे मुनिना दत्ते वीतशोका तदाऽवसत् ॥६०॥
सरप्रीमहिता तत्र विदल्लेन च सयुता । सुदर्शन पाल्याना न्यवसत्सा मनोरमा ॥६॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे पञ्चदशोऽध्याय ॥ १५ ॥

·१४६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १६ अथ पोडशोऽध्यायः व्यास उवाच युधाजित्त्वथ संग्रामाद्गत्वाऽयोध्या महावल | मनोरमा च पप्रच्छ सुदर्शनजिघासया ॥१॥ सेयवान् प्रेषयामास वव गतेति मुहुर्वदन् । शुभे दिनेऽथ दौहित्रं स्थापयामास चासने ॥२॥ मंत्रिभिश्च वसिष्टेन मंत्ररायर्यणे. शुभं । अभिषिक्तश्च मंपूर्ण. कलशलपूरित ॥३॥ भेरीशद्धनिनादश्च तूर्याणा चाय नि स्वनं । उत्सवस्तु नगर्यां वै संवभूय कुरूद्वह ॥४॥ विप्राणा वेदपाठश्च वदिना स्तुतिभिस्तथा । अयोध्या मुदितेवासीज्जयशब्दः सुमङ्गलं. ॥५॥ हृष्टपुष्ट जनावीर्णा स्तुतिवादिनि स्वना । नवे तस्मिन्महीपाले पूर्वभौ नूतनेव सा ॥६॥ पेचित्याधुजना ये वै चक्र शाक गृहे स्थिता । सुदर्शनं विचित्याद्य क्व गतोऽसौ नृपात्मजः ॥७॥ मनोरमाऽतिमाध्यी सा यव गता मुनमयुता । पिताऽस्या निहत सख्ये राज्यलोभेन वैरिणा ||८|| इत्येव चित्यमानास्ते साधव ममबुद्धय । अतिटन्दु खितास्तत्र शत्रुजिद्वशवर्तिनः ॥९॥ युधाजिदपि दौाि स्थापयिया विधानत । राज्यं च मनिसात्वृत्वा चलित स्वापुरी प्रति ॥१०॥ श्रुत्या मुदर्शनं तत्र मुनीनामाश्रमे स्थितम् । हतुवामो जगामागु चित्रकूटं स पर्वतम् ॥११॥ निपादाधिपनि पूरं पुरगृत्य यनाभिधम् । दुदंरियमगादान शृङ्गवेरपुराधिपम् ॥१२॥ शुरया मनोरमा तत्र बभूयातिमुदु गिना । आगच्छंत वारपुत्रा भयार्ता सन्यसंयुतम् ॥१३॥ तमयाचानियोवार्ता मुनि गाविरोचना । दि परोमि यर गच्छामि युधाजित्रामुपस्थितः ।। पिता मै निहनोऽनेन दौहितो भूपति कृत । मुन मे हतुवामोऽत्र समायाति बलान्यितः ।।१५।। पुरा श्रुत मया स्वामिन्याध्या में वने म्यिता । मुनीनामाश्रमे पुण्ये पाञ्चाल्या सहिताना १५॥ गना मुगयो पार्पा भातर पञ्च एवं ते । दोपदी गस्यिता सत्र मुनीनामात्रमे शुभे ॥१७॥ पौग्यो:त्रिगाग्य परी जागलिगोतमो भगः । च्यवनश्याविगोत्रच पण्यश्चय जतु प्रतुः ॥१८॥ योनिहोर गुमनुप यादसोन्य बरगल | रागागन महोदरच यवतीर्यशपातु ॥१९॥ एवं पान्ये प मुनयो भारदानादम शुभा । येशाध्यता. गवे मस्थितारनाथम ग्थिता. ॥२०॥ दागीभि हिला नत्र यासेनो पिता मुने । बाथमे पायर्याप्ती निर्भया मुनिगयो ॥२१॥ गर्दा मुगानुगाम्नापरयाताण पनाहनम् । पनुपरा यीराः पञ्च वापनाः ॥२२॥ मागिपनि श्रीमा माग्यो यान | आगनमाश्रमान्याो शुरमा नु निगमप्यागिम् ।। पापा गालीना भाविकाग्मनाम् । उसगार ग्गा नाशग ना || गिरणगर भापायगत 1 पदाटलान्याश्य मगीनु पगम्पिन ||

·१४७
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १६
कृताजलिपुट स्वस्मिन्सस्थितोऽथ जयद्रथ । आथमै मुनिभिर्जुष्टे भूपति सविवेश ह ॥२६॥
तत्रोपविष्ट राजान द्रष्टकामा स्त्रियस्तदा । आययुर्मुनिमार्याश्च कोऽयमित्यब्रुवन्नुपम् ॥२७॥
तासा मध्ये वरारोहा याज्ञसेनी समागता | जयद्रथेन दृष्टा सा रूपेण श्रीरिवापरा ॥२८॥
ता विलोक्यासितापागी देवकन्यामिवापराम् । प्रपच्छ नृपति|म्य केय श्यामा वरानना ॥२९॥
भार्या क्स्य सुता कस्य नाम्ना का वरवणिनी । सलावण्यसयुक्ता शचीव वसुधा गता ॥३०॥
बब्बूलवनमध्यस्था लवगलतिका यया । राक्षसीवृदगा नून रभेवाभाति भामिनी ॥३१॥
मत्य वद महाभाग कस्येय वल्लभाऽबला । राजपलीव चाभाति नैषा मुनिवर्द्विज ॥३२॥
धौम्य उवाच
पाडवाना प्रिया भार्या द्रौपदी शुभलक्षणा । पाचाली सिन्युराजेंद्र वसत्यन वराश्रमे ||३३॥
जयद्रथ उवाच
यव गता पाडवा पच शूरा सप्रति विश्रुता । वसत्यत्र वने वोरा वोतशोका महावला ॥३४॥
धौम्य उवाच
मृगयार्थ गता पच पाडवा रथसस्थिता । आमिष्यति मध्याह्ने मृगानादाय पार्थिवा ॥३५॥
तच्छुत्वा वचन तस्य उदतिष्टदसौ नृप । द्रौपदीमन्निधो गत्वा प्रगम्येदमुवाच ह ॥३६॥
कुशल ते वरारोहे वव गता पतयश्च ते । एकादश गतान्यद्य वर्षाणि च वने किल ॥३७॥
द्रौपदी तु तदोवाच स्वस्ति तेऽस्तु नृपात्मज । विश्रमस्वाश्रमाम्याशे क्षणादायाति पाडवा ॥३८॥
एव ब्रुवत्या तस्या तु लोभाविष्ट स भूपति । जहार द्रौपदी वीरोऽनादृत्य मुनिसत्तमान् ॥३९॥
कस्यचिन्नव विश्वास कर्तव्य सर्वथा वुधै । कुर्वन्दु खमवाप्नोति दृष्टातस्त्वत्र वै वलि ॥४०॥
वैरोचनसुन श्रीमान्धर्मिष्ठ सत्यसगर । यज्ञकर्ता च दाता च शरण्य साधुसमत ॥४१॥
नाधर्म निरत क्वापि प्रह्लादस्य च पौत्रक । एकोनशनयज्ञान्वै स चकार सदक्षिणान ॥४२॥
मत्त्वमूत्ति सदा विष्णु सेव्य स योगिनामपि । निर्विकारोऽपि भगवान्देवकार्यार्थसिद्धये ॥४३॥
कश्यपाच्च समुद्भूतो विष्णु कपटवामन । राज्य छलेन हृतवान्मही चव ससागराम् ॥४४||
सोऽभवत्सत्यवाग्राजा बरिर्वैरोचनिस्तदा । क्पट कृतवान्विष्णुरिंद्रार्थे तु मया श्रुतम् ॥४५।।
अय कि न करोत्येव कृत वै सत्त्वमूर्तिना | वामन रूपमास्थाय यज्ञपात चिकीर्पता ॥४६१,
न च विश्वसितव्य वै कदाचित्केनचित्तथा । लोभश्चेतसि चेत्स्वस्मि कीदृक्पापकृत भयम् ।।४७॥
लोभाहता प्रकुर्वति पापानि प्राणिन किल । परलोकाद्भय नास्ति कस्यचित्कहिँचिन्मुने ॥४८||
मनसा कर्मणा वाचा परस्वादानहतुन । प्रपतन्ति नरा सम्यग्लोभोपहतचेतम ॥४९॥
देवानाराध्य सतत वाचति च धन नरा ! न देवास्तत्करे कृत्वा समर्या दातुमजमा ॥५०॥

·१४८
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. १७
अन्यस्यानीयते वित्त प्रयच्छति मनीषितम् । वाणिज्येनाथ दानेन चौर्येणापि बलेन वा ॥५॥
विक्रयायं गृहीत्वा च धान्यवस्त्रादिक बहु । देवानर्चयते वैश्यो महद्धि में भवैदिति ॥५२॥
नात्र वि परवित्तेच्छा वाणिज्येन परतप । ग्रहणकाले तु सप्राप्ते महर्षं चापि काक्षति ॥५३॥
एव हि प्राणिन सर्वे परस्वादानतत्परा | वर्तन्ते सतत ब्रह्मन् विश्वास कीदृश पुन ॥५४॥
वृथा तीर्थ वृथा दान वृथाऽध्ययनमेव च । लोभमोहावृताना वै कृत तदकृत भवेत ॥५५॥
तस्मादेन महाभाग विसर्जय गृह प्रति । सपुनाऽह वसिष्यामि जानकीवद्विजोत्तम ॥५६॥
इत्युक्तोऽसो मुनिस्तावदगत्वा युधान्ति नृपम । उवाच वचन राज्ञे भारद्वाज प्रतापवान ||५७||
राज यथाकाम स्वपुर नृपसत्तम । नय मनोरमाऽभ्येति बारपुमा सुद खिता ॥५८॥
युधाजिदुवाच
मुने मुच हठ सौम्या विसर्जय मनारमाम ! न च यास्याम्यह मुक्त्वानप्याम्यद्य वलात्पुन ॥५९।।
पिरुवाच
नयस्व यदि शक्तिरते वर नाद्य ममाश्रमात । विश्वामित्रो यथा धेनु वसिष्ठस्य मुने पुरा ॥६०५
इति श्रीदेवीमागरते महापुराण तृतीयस्कंधे घोडशोऽध्याय ॥१६॥
अथ सप्तदशोऽध्यायः
गच्छ
व्यास उवाच
इत्यावर्य वचस्तस्य
मुनस्तावनीपति । मत्रि वृद्ध समाहूय पप्रच्छ तमतद्रित ॥१॥
fr पर्नध्य मदन मयाऽद्य पद सुप्रत । बरानयामिता काम सपुत्रा च सुभाषिणीम् ||२||
रिपुरल्पोऽपि नाक्ष्य सर्वया शुभमिच्छना । राजय-मय सवृद्धो मृत्यवे परिकल्पयेत ॥३॥
नात्र सं य न यादास्ति यो मामत्र नियारयेन । गृहीत्वा हमि त तत्र दोहिनस्य रिपु दिल ॥४॥
पिप्प टप भवाम्य यसाम्यद बलादहम् । हते सुदर्शन नून निर्मयोऽसौ भवदिति ॥५॥

·१४९
श्रीमवीभागवत महापुराणे तृतीयसन्वे अध्याय १७
विश्वामित्र उवाच
मुने घेनुसहस्र ते घटोनीना ददाम्यहम् । नन्दिनो देहि मे धेनु प्रार्थयामि परतप ॥१२॥
वसिष्ठ उवाच
होमधेनुरिय राजन ददामि क्थचन । महस्र चापि धेनूना तवेद तव तिष्ठतु ॥१३॥
विश्वामित्र उवाच
अयुत वाऽथ लक्षं वा ददामि मनमेप्सितम् । देहि मे नदिनो माधो ग्रहोज्यामि वलादथ ॥१४॥
वसिष्ठ उयाच
काम गृहाण नृपते वलादद्य ययारचि । नाह ददामि ते राजन्म्वेच्छया नदिनी गृहान् ॥१५॥
तच्छ्रुत्वा नृपति त्यानादिदेश महाबलान् । नयध्व नदिनी धेनु वलदर्पसुसस्थिता ॥१६॥
ते भृत्या जगृहुस्ता तु हठादाक्रम्य यत्रिताम् । वेपमाना मुनि प्राह सुरभि साश्रुलोचना ॥१७॥
मुने त्यजसि मा स्मातर्पयति सुयत्रिताम् । मुनिस्ता प्रत्युवाचेद त्यजे नाह सुदुग्धदे ॥१८||
चलानयति राजाऽसौ पूजितोऽद्य मया शुभे । किं करोमि न चेच्छामि त्यक्तु त्वा मनसा किल ।।
इत्युक्ता मुनिना धेनु क्रोधयुक्ता बभूव ह । हमारव चकाराशु क्रूरशद सुदारुणम् ॥२०॥
उद्गतास्तस्या देहात्तु दैत्या घोरतरास्तदा । सायुधानिष्ठ तिष्ठेति ब्रुवत कवचावृता ॥२१॥
सैन्य सर्व हत तैस्तु नदिनी प्रतिमोचिता । एकाकी निर्गतो राजा विश्वामित्रोऽतिदुखित ॥
हत पापोऽतिदीनात्मा निंदन्क्षात्रवल महत् । व्राह्म वल दुराराध्य मत्वा स तपसि स्थित ॥२३॥
तप्त्वा बहूनि वर्षाणि तपो घोर महावने । ऋपित्व प्राप गाधेयस्त्यक्त्वा क्षात्र विधि पुन ॥
तस्मात्त्वमपि राजेंद्र मा कृथा वैरमद्भुतम् । कुलनाशकर नून तापस सह संयुगम् ॥२५॥
मुनिवर्य बजाद्य त्व समाश्वास्य तपोनिधिम । सुदर्शनोऽपि राजेंद्र निष्ठ वत्र यथासुखम् ॥२६॥
बालोऽय निर्धन किं ते करिष्यति नृपाहितम् । वृया वैरभावोऽयमनाथे दुर्वले शिशौ ॥२७॥
दया सर्वत्र कर्तव्या देवाधीनमिद जगत । ईjया कि नृपश्रेष्ठ यद्भाव्य तद्भविष्यति ॥२८॥
वज्र तृणायते राजन्दैवयोगान सराय । तृण वज्रायते क्वापि समये दैवयोगत ||२९||
शशको हति शार्दूल मशको वै तथा गजम् । साहस मुञ्च मेघाविन् कुरु मे वचन हितम् ॥३०॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचन तस्य युधाजिन्नृपसत्तम । प्रणम्य त मुनि मूर्ना जगाम स्वपुर नृप ॥३१॥
मनोरमाऽपि स्वस्याऽभूदाश्रमे तत्र मस्थिता । पालयामाम पुत्र त सुदर्शनमृतवतम् ॥३२॥
दिने दिने कुमारोऽमो जगामोपचय तत । मुनिवालात क्रोडनिर्भय सर्वत शुभ ॥३३॥
एकस्मि समये तत्र विदल समुरागतम् । कलोवेनि मुनिपुत्रम्नमामत्रयतदतिके ॥३४॥

·१५० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १७ सुदर्शनस्तु तच्छ्रुत्वा दधारकाक्षरं स्फुटम् । अनुस्वारयुतं तच्च प्रोवाचापि पुन. पुन. ॥३५॥ वीज वै कामराजाख्यं गृहीतं मनसा तदा ! जजाप बालकोऽत्यथं धृत्वा चेतसि सादरम् ॥३॥ भावियोगान्महाराज कामराजाख्यमद्भुतम् । स्वभावेनैव तेनेत्थ गृहीतं बालकेन वै ॥३७॥ तदाऽसौ पञ्चमे वर्षे प्राप्य मत्रमनुत्तमम् । ऋषिच्छदोविहीन च ध्यानन्यासविवजितम् ॥३८|| प्रजपन्मनसा नित्यं क्रीडत्यपि स्वपित्यपि । विसस्मार न त मत्र ज्ञात्वा सारमिति स्वयम्॥३९॥ वर्षे चकादशे प्राप्ते कुमारोऽसौ नृपात्मज । मुनिना चोपनीतोऽथ वेदमध्यापितस्तथा ॥४०॥ धनुर्वेद तथा सागं नीतिशास्त्र विधानतः । अभ्यस्ता सकला विद्यास्तेन मनवलादिना ||४१॥ कदाचित्सोऽपि प्रत्यक्ष देवीरुप ददर्श ह । रक्ताम्वर रक्तवर्ण रक्तसर्वांगभूषणम् ॥४२॥ गरुडे वाहने सस्था वैष्णवी शक्ति मद्भुताम् । दृष्ट्वा प्रसन्नवदन स बभूव नृपात्मज ॥४३॥ वने तस्मिस्थित सोऽथ सर्वविद्यार्थतत्त्ववित् । मातर सेवमानस्तु विजहार नदीतटे ||४४॥ शरासनं च सप्राप्त विशिखाश्च शिलाशिता । तूणीरकवच तस्मै दत्त चाविकया वने ॥४५।। एतस्मिन्समये पुत्री काशिराजस्य सुप्रिया । नाम्ना शशिकला दिव्या सर्वलक्षणसयुता ।।४।। शुश्राव नृपपुम त वनस्य च सुदर्शनम् । सर्वलक्षणसपन्न शूर काममिवापरम् ॥४७॥ वंदीजनमुपाच्छ्रुत्वा राजपुत्र सुममतम् । चक्मे मनसा त वै वरं वरयितु धिया ॥४८॥ स्वप्ने तस्या. समागम्य जगदवा निशान्तरे । उवाच वचन चेद समाश्वास्य सुसस्थिता ||४९।। वर वरय सुश्रोणि मम भक्त सुदर्शन । सर्वकामप्रदस्तेऽस्तु वचनान्मम भामिनि ॥५०॥ एवं दाशियरा दृष्ट्वा स्वप्ने रूप मनोहरम् । अबाया वचन स्मृत्वा जहर्ष भृशभामिनी ॥५१॥ उपस्थितासामुदा युक्ता पृष्टा मात्रा पुन पुन । प्रमोदे कारण वाला नोवाचातित्रपान्विता ॥५२॥ जहास मुदमापना स्मृत्वा स्वप्न मुहुर्मुहु । सखी प्राह तदाऽन्यावं स्वप्नवृत्त सविस्तरम् ॥५३॥ पदाचिरसा विहारार्थमवापोपवन गुभम् । समीयुक्ता विशालाक्षी चपकम्पशोभितम् ॥५४॥ पुष्पाणि चिन्वती वाला चपकाप स्थिताऽवरा । अपश्यद्गाह्मण मार्गे आगच्छत त्वरान्वितम् ॥५५॥ त प्रणम्य द्विज श्यामा बभापे मधुर वच । कुतो देशान्महाभाग वृतमागमन त्वया ॥५६॥ द्विज उवाच भारद्वाजाभमाहाले नूनमागमन मम । जान व कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदम्य में ॥५७॥ शशिरलोयाच तत्रायमे महाभाग वर्णनीय विमम्ति व लोशतिग विशेपेण प्रेक्षणीयतम दिल ||५८॥ प्राधण उयाच ध्यम पिगुत धीमानारने मुदर्शनी नृप 1 ययार्यगामा मुधोगि वर्तने पुष्पोत्तम ।।५।।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. १८
तस्य रोचनमत्यत निष्फल प्रतिभाति मे । येन दृष्टो न वामोर कुमारस्तु सुदर्शन ॥६०||
एकत्र निहिता धात्रा गुणा. सर्वे सिसृक्षुणा । गुणानामावर द्रष्टु मन्ये तेनैव कोनुकात् ॥६१॥
तव योग्य. कुमारोसो भर्ता भवितुमर्हति । योगोऽय विहितोप्यासोन्मणिकाचनयोरिव ॥६२|
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कंधे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥
अथ अष्टादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
श्रुत्वा तद्वचन श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह । प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहित ॥१॥
सा तु पूर्वानुरागावै मग्ना प्रेम्णाऽतिचचला । कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे ॥२॥
अथ कामादिता प्राह सखी छदोनुवर्तनीम् । विकारश्च समुत्पनो दहे यच्छवणादनु ॥३॥
अज्ञातरसविज्ञान
कुमार कुल्सभवम् । दुनोति मदन पाप किं करोमि क्व यामि च ॥४॥
स्वप्नेषु वा मया दृष्ट पचवाण इवापर । तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलित मृदुः ।।५।।
चंदन देहलग्न मे विपवद्भाति भामिनि । सगिय सर्पवच्चैव चद्रपादाश्च वह्निवत ||६||
न हम्यं न वने श मे दीर्घिकाया न वर्तते । न दिवा न निशाया वा न सुख सुखसाधनं ॥७॥
न शय्या न च ताबूर न गीत न च वादनम् । प्रीणयति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने ॥८॥
प्रयाम्यद्य वने तर यत्रापो वर्तते शठ । भीतास्मि कुललज्जाया परतत्रा पितुस्तथा ।।९।।
स्वयवर पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम् । दास्यामि राजपुत्राय काम सुदर्शनाय वै ॥१०॥
स यन्ये पृथिवीपाला शनश सभृतर्द्धय । रमणीया न मे तऽद्य राज्यहीनोऽप्यसी मत ॥११॥
व्यास उवाच
एकाको निधनश्चैव वल्हीन सुदर्शन । वनवासी फलाहारस्तस्याश्चित्ते सुसस्थिता ||१२||
वाग्वीजस्य जपात्मिद्धिस्तस्या एपाप्युपस्थिता । सोपि ध्यानपरोऽत्यत जजाप मत्रमुत्तमम् ।।१३।।
स्वप्ने पश्यत्यसो दवी विष्णुमायामखडिताम् । विश्वमातरमव्यक्ता सर्वसपत्कराविकाम् ॥१४॥
शृगवेरपुराध्यक्षो निपाद समुपत्य तम् । ददौ रथवर तस्मै सर्वोपस्करसयुतम् ॥१५॥
चतुभिस्तुरंगर्युन पताकावरमडितम् । जैत्र राजसुत ज्ञात्वा ददो चोपायन तदा ॥१६॥
सोऽपि जग्राह त प्रीत्या मित्रत्वेन सुसस्थितम् । वन्यैर्मूलफलं सम्यगर्चयामास शवरम् ॥१७॥
कृतातिथ्ये गते तस्मिनिपादाधिपतौ तदा । मुनय प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापमा मिथ ॥१८॥
राजपुत्र ध्रुव राज्य प्राप्स्यमि त्व च सर्वथा । स्वल्परहोभिरव्यग्र प्रतापा नात्र संशय ॥१९॥
प्रसाना तेऽम्बिका दवी वरदा विश्वमोहिनो । सहायस्तु सुसपनो न चिंता कुरु सुव्रत ॥२०॥

·रथारूढ़ श्रीमगीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १८ मनोरमा तयोचुस्त मुनय समितव्रता । पुत्रस्तऽद्य धराधीशा भविष्यति गुचिस्मित ॥२१॥ सा तानुवाच तवगी वचन वोऽस्तु सत्फलम । दासोऽय भवता विप्रा किंचित्र मदुपासनात॥२२॥ न सय मचिवा कोगो न सहायश्च कश्चन । केन यागन पुत्रो म राज्य प्राप्तुमिहाहति ॥२३॥ आशीर्वाद च वो नून पुत्रोऽय म महीपति । भविष्यति न सदेहा भवतो मत्रवित्तमा ॥२४॥ व्यास उवाच स मधावी या याति सुदगन । अक्षौहिणीसमावत्त इवाभाति स तजसा ॥२५॥ प्रतापो मत्रवीजस्य नाय कश्चन भूपत । एव वै जपतस्तस्य प्रीतियुक्तस्य सर्वथा ॥२६॥ सप्राप्य मदगराऊज कामराजाख्यमतम । जपद्यस्तु गुचि शात मर्वा कामानवाप्नुयात॥२७॥ न सदस्ति पृथिव्या वा दिवि वाऽपि सुदभम । प्रमनाया शिवायाश्च यदप्राप्य नृपोत्तम ||२८|| ते मदास्तऽतिदर्भाग्या रागस्त ममभिद्रुता । यपा चित्ते न विश्वासा भवदवार्चनादिपु ॥२९॥ या माता मर्वदेवाना यगादौ परिकीर्तिता । आदिमातति विरयाता नाम्ना तन कुरूद्वह ॥३०॥ बुद्धि कोतिधृतिरक्ष्मी गनि श्रद्धा मति स्मृनि । मर्वेपा प्राणिना मा वै प्रत्यक्ष वै विभासत ॥३१॥ न जानति नरा य वै माहिता मायया क्लि । न भजति कुतकना न्वी विवश्वरी शिवाम ॥३२॥ ग्रह्मा विष्णुस्तथा गनुर्वामवा वरणो यम । वायुरग्नि कुवरश्च त्वष्टा पूपाश्विनौ भग ॥३३।। आदित्या वसवो म्द्रा विश्वदवा मरगणा । सर्वे ध्यायति ता दवो सृष्टिस्थित्यतकारिणीम ॥ ४॥ यो न सवन विद्वाव ता गनि परमात्मिाम | सुदर्शनन मा ज्ञाता न्वी सवाथदा शिवा ।।३५।। ग्रीव माऽतिदप्प्रापा विद्याऽविद्यास्वरूपिणी । योगगम्या परा गनिमुमुक्षूणा च वल्लभा ॥३६॥ परमारमम्बम्प को वत्तमहति ता विना | या सृष्टि प्रिविधा या दर्शयत्यविगमन ||३७|| गुदर्शनम्नु ता वो मनमा परिचितयन । राज्यलाभात्पर प्राप्य मुग्प व कानन स्थित ॥३८|| गा.पि चरण रयथ वामगाणप्रपोरिता । नानापचाररनिग दधार दुखित वपु ॥३९॥ तावत्तम्या पिना पावा व यापुत्रवयिनीम । मुगा स्वयवग्मतद्रित ॥४०॥ म्ययवरस्तु विविधा दिदि परिवोनिन । राना विवाह्याग्या वै नायपा यथिन रिर ||१॥ इच्छाम्ययवरचिरो दिनीया पणाभिघ । यथा रामण भग्न वै श्ययाम्य शरासनम ||४२|| तृतीय नौयारच गणा परिवातिन । इच्छाम्ययवर तत्र चमार नुपगत्तम ॥४३॥ नियिनि पारिता मचा भंगम्नरणयंता । ततश्च विविधाकाग मुक्तृप्ता मम्यमरपा ||४! एव वृत निगमार दिया गय गुविनर । गुमी गतिका प्रादुपिता चारगचा ||४५|| - म मातर ति स्यमयात या मग । मया यत पनिधिने वधिगुन शुभ ||४|| माय पर बगियामि नमन ये मनम । म म भर्ता नृपमुता भगव या प्रतिष्टिन ||४|| वाग्यामाम ·श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे नृतीयस्कन्धे अध्याय १९ १५३ व्यास उवाच इत्युत्ता सा सखी गत्या मातर प्राह सत्वरा । वैदी विजने वाक्य मधुर मजुभाषिणी ||४८|| 'पुत्री ते दु सिता प्राह साध्वी त्वा मन्मुग्न यन् । शृणु त्व कुरु कल्याणि तद्धित त्वरिताऽधुना ॥४९॥ भारद्वाजाश्रमे पुण्ये ध्रुवमधिसुतोऽस्ति य । स में भर्ता वृतश्चित्ते नान्य भूप वृणोम्यहम् ॥५०॥ व्यास उराच राज्ञी तद्वचन श्रुत्वा स्वपती गृहभागते । निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्य यथातथम् ॥५१॥ तन्वा वचन राजा विस्मित प्रहसन्मुहु । मार्यामुवाच वैदर्भी सुबाहुस्तु ऋत वच ॥१२॥ सुभ्रुजानामि वालोऽसोराज्यानिष्कासितो वने । एकाकी सह मात्रा वै वमते निर्जने वने ॥५३।। तत्कृते निह्नो राजा वीरसेनो युधाजिता । स क्य निर्धनो भर्ता योग्य स्याच्चारलोचने ।। ब्रूहि पुत्री ततो वाक्य पदाचिदपि विप्रियम् । आगमिप्यति राजान स्थितिमत स्वयवर ॥५५।। इति श्रीमदेवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धेऽष्टादशोऽध्याय ॥ १८ ॥ अथ एकोनविंशोऽध्यायः व्यास उवाच भर्मा साभिहिता बालों पुत्री कृत्वाकस स्थिताम् । उवाच वचन श्लक्ष्ण समाश्वास्य शुचिस्मिताम् ॥१॥ किं वृथा मुदति व हि विप्रिय मम भापसे । पिता ते दुखमाप्नोति वाक्येनानन सुव्रत ॥२॥ सुदर्शनोऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रय ) बलकोशविहीनश्च परित्यक्तस्तु वाधवै ||३|| माया सह वन प्राप्त फलमूलशन कृश । न ते योग्यो वरोऽय वै वनवासी च दुर्भग ||४|| राजपुत्रा सुसमता । तवार्हा पुनि सन्त्यन्ये राजचिह्नरलकृता ॥५॥ भ्राताऽस्य वर्तते कात स राज्य कोसलेपु वै । करोति सर्वलक्षणसयुत ॥६॥ अन्यच्च कारण सुभ्र शृणु यच्च यथा श्रुतम् । युधाजित्सतत तस्य वधकामोऽस्ति भूमिप ||७|| दौहित्र स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिसगरम् । वीरसेन नुप हत्वा समय सचिव सह ॥८॥ प्राप्त हतुकाम सुदर्शनम् । मुनिना वारित पश्चाज्जगाम निजमदिरम् ॥९॥ शशिरलोवाच मातर्ममेप्सित काम वनस्थोऽपि नृपात्मज | शर्यातिवचनेनैव सुकन्या च पतिव्रता ॥१०॥ च्यवन च यथा प्राप्य पतिशुश्रूषणे रता । भर्तृशुश्रूषण स्त्रीणा स्वर्गद मोक्षद तथा ॥११॥ अक्तवकृत नून सुखद भवति स्त्रिया । भगवत्या समादिष्ट स्वप्ने वरमनुत्तमम् ॥१२॥ कृतप्रज्ञा रूपवत रूपसपन्न भारद्वाजाथम ·१५४ बलम् ॥२१॥ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः १९ तमृतेऽहं क्यं चान्य सश्रयामि नृपात्मजम् । मच्चित्तभित्तौ लिखितो भगवत्या सुदर्शन ||१३|| तं विहाय प्रियं कात करिष्येऽह न चापरम् । व्यास उवाच प्रत्यादिष्टाऽथ वैदर्भी तया बहुनिदर्शनं ॥१४॥ भर्तारं सर्वमाचष्ट पुग्योक्त वचन भृशम् । विवाहस्य दिनादर्वागाप्त श्रुतसमन्वितम् ॥१५॥ द्विज शशिकला तत्र प्रेषयामास सत्वरम् | यथा न वेद मे तातस्तथा गच्छ सुदर्शनम् ॥१६॥ भारद्वाजाश्रमे ग्रूहि मद्वाक्यात्तरसा विभो । पिया मे सभृत काम मदर्थेन स्वयवर ॥१७॥ आगमिष्यन्ति राजानो बलयुत्ता हनेक्श | मया त्व वै वृतश्चित्ते सर्वथा प्रीतिपूर्वकम् ।।१८।। भगवत्या समादिष्ट स्वप्ने मम सुरोपम । विषमनि हुताशे वा प्रपतामि प्रदीपिते ॥१९॥ वरये त्वदृते नान्य पितृम्या प्रेरिताऽपि वा । मनसा वर्मणा वाचा सवृतस्त्व मया वर ॥२०॥ भगवत्या प्रसादेन शर्मावाभ्या भविष्यति । आगतव्य त्वयाऽर्व देवं कृत्या यदधीन जगत्सर्व वर्तते सचराचरम् । भगवत्या यदादिष्ट न तन्मिथ्या भविष्यति ॥२२॥ यद्वशे देयता सर्वा वर्तन्ते रावरादय | वक्तव्योऽसौ त्वया ब्रह्मान्नेकाते नृपात्मज ॥२३॥ यया भवनि मे कार्य तत्सर्तव्य त्वयाऽनघ । इत्युक्त्वा दक्षिणा दत्त्वा मुनिर्व्यापारितस्तया ।। गत्वा रावं निवेद्याशु तत्र प्रत्यागतो टिज । सुदर्शनस्तु तज्ज्ञात्वा निश्चय गमने तदा ॥२५॥ चवार मुनिना तेन प्रेरित परमादरात् । व्यास उयाच गमनायोद्यत पुर्व तमुवाच मनोरमा ॥२६॥ येपमानानि गाना जातामा पुलचना । पुत्र गच्छगि पुवाद्य ममाजे भूभृता रिल ||२७|| एपी तर विचिन्य म्ययवरं । युधानिनुवामम्त्वा ममेष्यति महोपनि ॥२८॥ गरोयाम्नि गहायपच तम्मान्मा बज पुत्रम । एषपुपानिदीना:म्मि तयाधारा निराश्रया ।।२९।। मागि रय महाभाग निगम गर्नुमय माम् । पिता त निम्तो येन मोऽपि तवागतो नृप । ३०॥ एपापिन गत नत्र युपाजिन्या हरिप्यनि । मुदर्शन उयाच भविसम्म भयन्देश मात्र वार्या विचार || आग गा मार्ग स्वयवरं । मागेर दुर न्याणि सरियागि परानन ।। न भिगि प्रगान भायम्पा निग्नम् ।

·श्रीमदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय १९ व्यास उवाच इत्युक्त्वा रथमारुह्य गन्तुकाम सुदशनम् ॥३३॥ दृष्ट्वा मनोरमा पुत्रमाशोभिश्चान्वमोदयत् । अग्रतस्तेऽम्बिका पातु पार्वती पातु पृष्ठन ॥३४॥। पार्वती पाश्र्वयो पातु शिवा सवत्र साप्रतम् । वाराही विपमे मागें दुर्गा दुर्गेषु कहिचित् । कालिका क्लहे पोरे पातु त्वा परमेश्वरी ॥३५॥ । मण्डपे तत्र मातङ्गी तथा सौम्या स्वयवरे । भवानी भूपमध्ये तु पातु त्वा भवमोचनी ॥३६॥ गिरिजा गिरिदुर्गेषु चामुण्डा चत्वरेषु च । कामगा काननेप्वेव रक्षतु त्वा सनातनी ॥३७॥ विवादे वैष्णवी शक्तिरवतात्वा रघूद्रह | भैरवी चरणे सौम्य शत्रूणा व समागमे ॥३८॥ सर्वदा सर्वदेशेषु पातु त्वा भुवनेश्वरी । महामाया जगद्धात्री सच्चिदानदरुपिणी ॥३९॥1 व्यास उवाच इत्युक्त्वा त तदा माता वेपमाना भयाकुला । उवाचाह त्वया सार्धमागमिष्यामि सर्वथा ॥४०॥ निमिपाधं विना त्वा वे नाह स्थातुमिहोत्सहे । सहव नय मा वत्स यत्र ते गमने मति ॥४१॥ इत्युक्त्वा नि सृता माता धात्रेयोसयुता तदा । विप्रर्दत्ताशिप सर्वे निर्ययुहर्पसयुता ॥४२॥ वाराणस्या तत प्राप्ता रथेनकेन राघव । ज्ञात सुबाहुना तत्र पूजितश्चाहणादिभि ॥४३॥ निवेशार्थ गृह दत्तमनपानादिक तथा । सेवक समनुज्ञाप्य परिचर्यार्थमेव च ॥४४॥ मिलितास्त्वथ राजानो नानादेशाधिपा क्लि । युधाजिदपि सप्राप्तो दौहित्रेण समन्वित ||४५|| करूपाधिपतिश्चव तथा मद्रेश्वरो नृप । सिन्धुराजस्तथा वीरो योद्धा माहिष्मतीपति ॥४६॥ पाचाल पर्वतीयश्च कामरूपोऽतिवीर्यवान् । कार्णाटश्चोर देशीयो वैदर्भश्च महावल ॥४७|| अक्षौहिणी विपष्टिश्च मिलिता सख्यया तदा । वेष्टिता नगरी सा तु सैन्य सर्वत्र सस्थित ॥४८॥ एते चान्ये च बहव स्वयवरदिदृक्षया । मिलितास्तत्र राजानो वरवारणसयुता ॥४९|| अन्योन्य नृपपुत्रास्त इत्यूचुमिलितास्तदा । सुदर्शनो नृपसुतो ह्यागतोऽस्ति निराकुल ॥५०॥ एकाकी रथमारुह्य मात्रा सह महामति । विवाहार्यमिहायात काकुत्स्थ किं नु साप्रतम् ॥५१॥ एतानाजसुतास्त्यक्त्वा ससैन्यान्सायुधानथ । किमेन राजपुत्री सा वरिष्यति महाभुजम् ।।५२॥ युधाजिदथ राजेशस्तानुवाच महीपतीन् । अहमेन हनिप्यामि कन्यार्थे नात्र सशय ॥५३॥ केरराधिपति प्राह त तदा नीतिसत्तम । नात्र युद्ध प्रकर्तव्य राजनिच्छास्वयवरे ॥५४॥ बलेन हरण नास्ति नात्र शुल्कस्वयवर । कन्येच्छयाऽत्र वरण विवाद कीदृशस्त्विह ॥५५॥ अन्यायेन त्वया पूर्वमसौ राज्यात्प्रवासित । दौहित्रायापित राज्य बलवन्नृपसत्तम ॥५६॥ काकुत्स्थोऽय महाभाग कोसाधिपते सुत । कथमेन राजपुत्र हनिष्यसि निरागसम् ॥५७॥'

·१५६
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २०
लप्स्यसे
तत्फल नूनमनयस्य नृपोत्तम । शास्तास्ति कश्चिदायुष्मजगतोऽस्य जगत्पतिः॥
धर्मो जयति नाधर्म सत्यं जयति नानृतम् । माऽनयं कुरु राजेंद्र त्यज पापमति किल ॥५९।।
दौहित्रस्तव सप्राप्त. सोऽपि रूपसमन्वितः । राज्ययुक्तस्तथा श्रीमान्कथं तं न वरिष्यति ॥६०॥
अन्ये राजसुताः कामं वर्तन्ते बलवत्तराः । कन्यास्वयंवरे कन्या स्वीकरिष्यति सांप्रतम् ॥६१।।
वृते तथा विवाद क प्रवदन्तु महोभुज । परस्परं विरोधोऽत्र न कर्तव्यो विजानता ॥६२||
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥
अथ विंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इतिवादिनि भूपाले केरलाधिपतो तदा । प्रत्युवाच महाभाग युधाजिदपि पार्थिवः ॥१॥
नीतिरियं महीपाल यद्वीति भवानिह । समाजे पार्थिवाना वं मत्यवाग्विजितेंद्रियः ।।२।।
योग्येषु वर्तमानेषु कन्यारत्नं कुलोद्वह ! अयोग्योऽहंति भूपाल न्यायोऽयं तव रोचते ॥३॥
भागं सिंहस्य गोमायुर्भोक्तुमर्हति वा क्थम् । तथा सुदर्शनोऽयं 4 कन्यारत्नं विमर्हति ॥४॥
वलं वेदो हि विप्राणा भूभुजा चापज बलम् । किमन्याय्यं महाराज प्रवीम्यहमिहाधुना ||५||
वल शुल्कं यथा राजा विवाहे परिकीर्तितम् । वलवानेव गृह्णातु नावलस्तु कदाचन ॥६॥
तस्मात्वापण कृत्वा नीतिरत्र विधीयताम् । अन्यथा कलह. कामं भविष्यति महीभुजाम् ॥७॥
एवं विवादे सवृत्ते राज्ञा तत्र परस्परम् | आहूतस्तु
मभामध्ये सुवाहुर्नृपसत्तमः ॥८॥
समाहूय नृपा. मा तमूचुस्तत्त्वदशिन । राजनीतिस्त्वया कार्या विवाहेऽत्र समाहिता ॥९॥
कि ते चिकोषितं राजस्तद्वदस्व समाहित. । पुल्या प्रदान क्स्म ते रोचते नृप चेतसि ॥१०॥
सुबाहुम्वाच
पुण्या मे मनमा वाम वत क्लि सुदर्शनः । मया निवारितोऽत्यथं न सा प्रत्येति में वचः ॥११॥
वि' करोमि मुताया मे न यशे वर्तने मन । सुदर्शनस्तर्थकाकी संप्राप्तोऽस्ति निरापुल. ॥१२||
व्यास उवाच
गंपमा भूभुज मर्ये समाहूय सुदर्शनम् । ऊचु. गमागत गातमेकाविनमदिताः ॥१३॥
राजपुत्र महाभाग पेनाहूतोऽगि मुदत । एकाकी य गमायातः ममाजे भूभृतामिह ॥१४॥
न ये गन्य न गचिवा न योगो न वृहदलम् । रिमयं च ममापातस्तत्व यूहि महामते ॥१५॥
युश्यामा नृपतयो यततेऽत्र ममागमे । सन्याय गन्यसंपन्नाः मि त्वं पर्नुमिछसि ॥१६॥
घातात मुबलः पूरः मंत्रानोऽस्ति जिपक्षया । युपानिध्च महागहः गाहाय्य यमागतः ॥१७॥

·श्रीमदेवीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. २० गच्छ वा तिष्ठ राजेंद्र याथातथ्यमुदाहृतम् । त्वयि सैन्यविहीने च यथेष्ट कुरु सुव्रत ॥१८॥ सुदर्शन उवाच न बल न सहायो मे न कोशो दुर्गसश्रय । न मित्राणि न सौहार्दो न नृपा रक्षका मम ॥१९॥ अत्र स्वयवर श्रुत्वा द्रष्टुकाम इहागत |स्वप्ने देव्या प्रेरितोऽस्मि भगवत्या न सराय ॥२०॥ नान्यच्चिकीर्पित मेऽद्य मामाह जगदीश्वरी । तया यद्विहित तच्च भविताऽद्य न संशय ॥२१॥ न शत्रुरस्ति ससारे कोऽप्यत्र जगतीश्वरा । सर्वत्र पश्यतो मेऽद्य भवानी जगदम्बिकाम् ॥२२॥ य करिष्यति शत्रुत्व मया सह नृपात्मजा । शास्ता तस्य महाविद्या नाह जानामि शत्रुताम् ।। यद्भावि त भविता नान्यथा नृपसत्तमा । का चिंता वर्तव्या देवाधीनोऽस्मि सर्वथा २४॥ देवभूतमनुष्येषु सर्वभूतेषु सर्वदा । सर्वेषा तत्कृता भक्ति न्यथा नृपसत्तमा ॥२५॥ सा य चिकीर्पत भूप त करोति नृपाधिपा । निर्धन वा नर काम का चिंता वैतदा मम ॥२६॥ तामृते परमा शक्ति ब्रह्मविष्णुहरादय । न शना स्पदितु देवा काचिंता मे तदा नृपा ॥ अशक्ती वा सशक्ती वा यादृशस्तादृशस्त्वहम । तदाज्ञया नृपायव सप्राप्तोऽस्मि स्वयवरे ॥२८॥ सा यदिच्छति तत्कुर्यान्मम किं चिंतनेन वै । नात्र शका प्रवर्तव्या सत्यमेतद्ववीम्यहम् ॥२९॥ जये पराजये लज्जा न मेऽत्रावपि पार्थिवा । भगवत्यास्तु लज्जास्ति तदधीनोऽस्मि सर्वथा।॥३०॥ व्यास उवाच इति तस्य तदाक्र्ण्य वचन राजसत्तमा । ऊचु परस्पर प्रेक्ष्य निश्चयज्ञा नराधिपा ॥३१॥ सत्यमुक्त त्वया साधो न मिथ्या हिचिद्भवेत् । तथाप्युज्जयनीनाथस्त्वा हतु परिकाक्षति ॥३२॥ त्वत्कृते न दया दृष्टा त्वा ब्रवीमो महामते । यद्युक्त तत्त्वया कार्य विचार्य मनसाऽनघ ॥३३॥ सुदर्शन उवाच सत्यमुक्त भवद्भिश्च कृपावद्भि सुहृज्जन । किं ब्रवीमि पुनर्वाक्यमुक्त्वा नृपतिसत्तमा ॥३४|| न मृत्यु केनचिद्भाव्य कस्यचिद्वा कदाचन । दैवाधीनमिद सर्व जगत्स्थावरजगमम् ॥३५॥ स्ववशोऽय न जीवोऽस्ति स्वकर्मवशग सदा । तस्कर्म त्रिविध प्रोक्त विद्वद्भिस्तत्त्वदशिभि ३६।। सचित वर्तमान च प्रारब्ध च तृतीयकम् । कालकर्मस्वभावश्च तत सर्वमिद जगत् ॥३७॥ न देवी मानुष हतु शक्त कालागम विना । हत निमित्तमात्रेण हति काल सनातन ॥३८॥ यथा पिता मे निहत सिंहेनामित्रकर्षण । तथा मातामहोऽप्येव युद्धे युधाजिता हत ||२९||| यत्नकोटि प्रकुर्वाणो हन्यते दैवयोगत । जीवैद्वर्षसहस्राणि रक्षणेन विना नर ॥४०॥ नाह विर्भमि धर्मिष्टा कदाचिच्च युधाजित । देवमेव पर मत्वा सुस्थितोऽस्मि सदा नृपा ॥४१॥ स्मरण सतत नित्य भगवत्या करोम्यहम् । विश्वस्य जननी देवी कल्याण सा करिष्यति।।४२||, ·प्राप्य श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २० पूर्वाजित हि भोक्तव्य शुभ वाप्यशुभ तथा । स्वकृतस्य च भोगेन कीदृक्शोको विजानताम ४३|| स्वकर्मफलयोगेन दुखमचेतन । निमित्तकारणे वैर करोत्यल्पमति किल ॥४४॥ न तयाऽह विजानामि वैर शोक भय तथा । नि शकमिह सप्राप्त समाजे भूभृतामिह ॥४५॥ एकाकी द्रष्टकामोऽह स्वयवरमनुत्तमम् । भविष्यति च यद्भाव्य प्राप्तोऽस्मि चडिकाज्ञया || भगवत्या प्रमाण मे नाय जानामि सयत । तत्कृत च सुख दु ख भविष्यति च नान्यथा ॥४७॥ युधाजित्सुखमाप्नोतु न मे वैर नृपोत्तमा । य करिष्यति मे वैर स प्राप्स्यतिफल तथा ॥४८॥ व्यास उवाच इत्युक्तास्ते तथा तेन सतुष्टा भूभुज स्थिता । सोऽपि स्वमाश्रम प्राप्य सुस्थित सबभूव ह ॥४९॥ अपरेऽह्नि शुभे काले नृपा समत्रिता किल । सुबाहुना नृपेणाथ रुचिरे वै स्वमडपे ॥५०॥ दिव्यास्तरणयुक्तेषु मचेषु रचितषु च । उपविष्टाश्च राजान शुभालकरणयुता ॥५१॥ दिग्यवेषधरा काम विमानष्वमरा इव । दीप्यमाना स्थितास्तत्र स्वयवरदिदृक्षया ॥५२॥ 'इति चिंतापरा सर्वे कदा साऽप्यागमिष्यति । भाग्यवत नृपश्रेष्ठ श्रुतपुण्य वरिष्यति ॥५३॥ यदा सुदर्शन दैवात्स्रजा सभूषयदिह । विवादो वै नृपाणा च भविता नात्र संशय ॥५४॥ इत्यव चिंत्यमानस्ते भूपा मचेषु सस्थिता । वादिघोष सुमहानुत्थितो नृपमडपे ॥५५॥ अथ काशीपति प्राह सुता स्नाता स्वलकृताम । मधूकमालासयुत्ता क्षौमवासोविभूषिताम् ॥५६॥ विवाहोपस्करैर्युक्ता दिव्या सिंधुसुतोपमाम । चितापरा सुवसना स्मितपूर्वमिद वच ॥५७॥ उत्तिष्ठ पुत्रि सुनसे कर धृत्वा शुभा स्रजम् । व्रज मडपमध्येऽद्य समाज पश्य भूभुजाम् ।।५८॥ गुणवा रूपसपन कुलीनश्च नृपोत्तम । तव चित्ते वसेद्यस्तु त वृणुष्व सुमध्यमे ॥५९।। दशदेशाधिपा सर्वे मचेपु रचितषु च । सविष्टा पश्य तन्वगि वरयस्व यथारुचि ।।६०॥ व्यास उवाच त तथा भाषमाण वै पितर मितभापिणी । उवाच वचन बाला ललित धर्मसयुतम् ॥६१॥ शशिकलोवाच नाह दृष्टिपथ राज्ञा गमिप्यामि पित किल । कामुकाना नरेशाना गच्छत्यन्याश्च योपित ॥६२॥ धर्मशास्त्रे श्रुत तात मयद वचन क्लि । एक एव वरो नार्या निरीक्ष्य स्याग्न चापर ॥६३॥ सतीत्व निगत तस्या या प्रयाति बहूनथ । सफ्ल्पयति ते सर्वे दृष्ट्वा मे भवतात्त्विति ॥६॥ स्वयवर सज धृत्वा यदागच्छति मडपे । सामा या सा तदा जाता कुल वापरा वधू ॥६५॥ वारस्त्री विषणे गत्वा यया वीक्ष्य नरान्स्थितान् । गुणागुणपरिनान करोति निजमानसे ॥६६॥ नंकभावा यथा वश्या त्या पश्यति कामुकम् ! तयाऽह मडपे गत्वा धुर्वे वारस्त्रिया वृतम् ॥६॥ - ·१५९ श्रीमद्देवीभागवत महापुराण तृतीयस्कन्ध अध्यायः २१ रेत. कृतं धर्म न करिष्यामि साप्रतम् । पत्नीव्रतं तथा कामं चरिष्येऽहं धृतवता ||६८|| सामान्या प्रथमं गत्वा कृत्वा सकल्पितं बहु ! वृणोति चंक तव वृणोमि कथमद्य वै ॥६९|| सुदर्शनो मया पूर्व वृतः सर्वात्मना पित. । तमते नान्यथा कर्तुमिच्छामि नृपसत्तम ॥७०॥ विवाहविधिना देहि कन्यादानं शुभे दिने । सुदर्शनाय नृपते यदीच्छसि शुभं मम ॥७१॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे विंशोध्यायः ॥ २० ॥ अथ एकविंशोऽध्यायः व्यास उवाच सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा युक्तमुक्तं तया तदा ! चिंताविष्टो बभूवाशु किं कर्तव्यमत परम् ॥१॥ संगता पृथिवीपाला ससैन्या. सपरिग्रहा. । उपविष्टाश्च मचेषु योद्धुकामा महाबलाः ॥२॥ यदि ब्रवीमि तान्सर्वान्सुता नायाति साप्रतम् । तथापि कोपसयुक्ता हन्युर्मां दुष्टबुद्धय ॥३॥ न मे सैन्यवल तादृड्न दुर्गवलमद्भुतम् । येनाहं नृपतीन्सर्वान् प्रत्यादेष्टुमिहोत्सहे ॥४॥ सुदर्शनस्तयकाको ह्यसहायोऽधन शिशु । किं कर्तव्यं निमग्नोऽहं सर्वथा दु खसागरे ॥५॥ इति चितापरो राजा जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तानुवाचाथ प्रश्रयावनतो नृप ॥६॥ किं वर्तव्यं नुपा. कामं नैति मे मडपे सुता । बहुश प्रेर्यमाणाऽपि सा मात्राऽपि मयाऽपि च ॥७॥ मूर्ना पतामि पादेषु राज्ञा दासोऽस्मि साप्रतम् । पूजादिक गृहीत्वाऽद्य व्रजतु सदनानि व. ॥८॥ ददामि बहुरत्नानि वस्त्राणि च गजात्रथान् । गृहीत्वाऽद्य कृपा कृत्वा व्रजतु भवनान्युत ॥९॥ न वशे मे सुता बाला म्रियते यदि खेदिता । तदामे स्यान्महदुःख तेन चिंतातुरोऽस्म्यहम् १०॥ भवत करुणावंतो महाभाग्या महौजस । कि मे तया दुहिया तु मंदया दुविनीतया ॥११॥ अनुग्रा ह्योऽस्मि व. कामं दासोऽहमिति सर्वथा । सुता सुतेव मतव्या भवद्भिः सर्वथा मम ॥१२॥ व्यास उवाच श्रुत्वा सुबाहुवचन नोचु केचन भूमिपा । युधाजित्क्रोधताम्राक्षस्तमुवाच रुपान्वितः ॥१३॥ राजन्मोऽसि कि दूपे कृत्वा कार्य सुनिदितम् । स्वयवर क्थ मोहाद्रचित सशये सति ॥१४॥ मिलिता भूभुज सर्वे त्वयाऽऽहूता स्वयवरे । क्यमद्य नृपा गतु योग्यास्ते स्वगृहान्प्रति ||१५|| अवमान्य नृपान्सर्वांस्त्व कि सुदर्शनाय वै । दातुमिच्छसि पुत्री च क्मिनायंमत परम् ||१६|| विचार्य पुरपेणादौ कार्य व शुभमिच्छता । आरब्धव्य त्वया तत्तु कृतं राजन जानता ||१७|| एतान्विहाय नृपतीन्बलवाहनसयुतान् । वर सुदर्शन क्तुं क्थमिच्छसि साप्रतम् ||१८|| अहं त्वा हन्मि पापिष्ठ तथा पश्चात्सुदर्शनम् । दौहित्रायाद्य ते कन्यां दास्यामीति विनिश्चय. १९॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २१
मयि तिष्ठति को योऽस्ति य कन्या हर्तुमिच्छति । सुदर्शन क्यिानद्य निर्धनो निर्बर शिशु ॥२०॥
भारद्वाजाश्रमे पूर्व मुक्तो मुनिकृते मया । नायाह मोचयिष्यामि सर्वथा जीवित शिशो ॥२१॥
तस्माद्विचार्य सम्यक्त्व पुन्या च भार्यया सह । दौहित्राय प्रिया कन्या देहि मे सुभ्रुव किल ॥२२॥
सम्बधी भव दत्त्वा त्व पुत्रीमता मनोरमाम | उच्चाश्रय प्रवर्तव्य सर्वदा शुभमिच्छता ॥२३॥
सुदर्शनाय दत्त्वा त्व पुत्री प्राणप्रिया शुभाम । एकाक्नेिऽप्यराज्याय किं मुख प्राप्तुमिच्छसि ॥२४॥
"कुल वित्त बल रूप राज्य दुर्ग सुहृज्जनम ! दृष्ट्वा कन्या प्रदातव्या नान्यथा सुखमृच्छति' ।।
परिचितय धम त्व राजनीति च शाश्वतीम ! कुर कार्य यथायोग्य मा कृथा मतिमन्यथा ॥२५॥
सुहृदसि ममात्यर्थं हित त प्रब्रवीम्यहम । समानय सुता राजन्मडपे ता सखोवृताम् ॥२६॥
सुदर्शनमते चय वरिप्यति यदाऽप्यसौ । विग्रहो मे तदान स्याद्विवाहोऽस्तु तवेप्सित ॥२७॥
अन्य नृपतय सर्वे कुलीना सवला समा । विरोध. कीदृशस्त्वन वृणोद्यदि नृपोत्तम ॥२८॥
अन्यथाऽह हरिप्येऽद्य वरात्क यामिमा शुभाम । मा विरोध सुदू साध्य गच्छ पार्थिवसत्तम ।।२९।।
व्यास उवाच
युधाजिता समादिष्ट सुबाहु शाक्सयुत । नि श्वसन्भवन गत्वा भार्या प्राह शुचावृत ॥३०॥
पुत्री ब्रूहि सुधमजे कलह समुपस्थित । कि कत्तव्य मया शक्य त्वद्वशोऽस्मि सुलोचन ॥३१॥
व्यास उगाच
सा श्रुत्वा पतिवाक्य तु गत्वा प्राह सुतातिकम । वत्से राजातिदु खातं पिता तेऽद्यापि वर्तते ॥३२।।
त्वदर्थे विग्रह काम समुत्पनोऽद्य भूभृताम् । अन्य वरय सुश्रोणि सुदर्शनमृते नृपम् ॥३३।।
यदि सुदर्शन वत्से हठात्त्व वै वरिप्यसि । युधाजित्त च मा चैव हनिप्यति वलावित ॥३४॥
सुदर्शन च राजाऽसौ वलमत्त प्रतापवान । द्वितीयस्ते पति पश्चाद्भविता कलह सति ॥३५॥
तस्मात्सुदर्शन त्यक्त्वा वरयाय नृपोत्तमम । सुखमिच्छसि चे मह्य तुभ्य वा मृगलोचन ॥
इति माना बोधिता ता पश्चाद्राजाप्यबोधयत ॥ ३६॥
उभयोवचन श्रुत्वा निर्भयोवाच क्यका ।
कन्योवाच
सत्यमुक्त नृपश्रेष्ट जानासि च व्रत मम ॥ ३७॥
नाय वृणोमि भूपाल सुदर्शनमते क्वचित । विभपि यदि राजद्र नृपेभ्य किल कातर ||३८!!
सुदर्शनाय दत्त्वा मा विसर्जय पुगदहि । स मा रथे समारोप्य निगमिष्यति त पुरात ॥३९।।
भवितव्य तु पश्चाद भविष्यति न चायथा । नात्र चिता त्वया कार्या भवितव्य नृपोत्तम ॥४०॥

·१६१
श्रीमदेवीमागवत महापुराणे तृतायस्थन्धे अध्याय. २१
यद्भावि तद्भवत्येव सर्वयाऽत्र न
साय.1
राजोवाच
न पुनि साहस कार्य मतिमद्धि कदाचन ॥४॥
पहभिनं विरोद्ध यमिति वेदविदो विदु. । विस्रक्ष्यामि कथ कन्या दत्वा राजसुताय च ।।४२।।
राजानो वरसयुक्ता किं न कुर्युरशाप्रतम् । यदि ते रोचते वसे पण सविदधाम्यहम् ॥४३॥
जनवेन यथा पूर्व वृत
सीतास्वयवरे । शव धनुर्यया तेन धृत कृत्वा पण तथा ॥४४॥
तथाऽहमपि तन्वगि करोम्यद्य दुरासदम् । विवादो येन राज्ञा वै कृते सति समं व्रजेत् ॥४५॥
पालयिष्यति य काम स त भर्ता भविष्यति । सुदर्शनस्तथाऽन्यो वा य कश्चिदलवत्तर ॥४६॥
पालयित्वा पण त्या 4 वरयिष्यति मर्वया । एव कृते नृपाणा तु विवाद शमितो भवेत् ॥४७॥
सुपेनाह विवाह ते परिप्यामि तत परम् ।
कन्योवाच
सदह नंब मज्जामि मूर्खकृत्यमिद यत ॥४८॥
मया सुदर्शन पूर्व धृतश्चेतमि नान्यथा । कारण पुण्यपापाना मन एव महीपते ॥४९॥
मनसा विधृत त्यक्वा क्थमन्य वृणे पित । कृत पणे महाराज सर्वेपा वशगा ह्यहम् ॥५०॥
एक पालयिता द्वौ वा बहवो वा भवति चेत् । किं कर्तव्य तदा तात विवादे समुपस्थिते ॥५१॥
सशयाधिष्ठिते कायें मति नाह करोम्यत । मा चिंता कुरु राजेंद्र देहि सुदर्शनाय माम् ॥५२॥
विवाह विधिना कृत्वा श विधास्यति चडिका । यतामकीर्तनादव दु खोघो विलय व्रजेत् ॥५३॥
ता स्मृत्वा परमा शक्ति कुरु कार्यमतद्रित । गत्वा वद नृपेभ्यस्त्व कृताजलिपुटोऽद्य वै ॥५४॥
आगतव्य च श्व सर्वैरिह भूपै स्वयवरे । इत्युक्त्वा त्व विसृज्याशु सर्व नृपतिमडलम् ॥५५॥
विवाह कुरु रानौ मे वेदोक्तविधिना नृप । पारिवह यथायोग्य दत्त्वा तस्मै विमर्जय ॥५६||
गमिष्यति गृहीत्वा मा ध्रुवसधिसुत किल । कदाचिते नृपा क्रुद्धा सग्राम कर्तुमुद्यता ॥५॥
भविष्यति तदा देवी साहाय्य न करिष्यति । सोऽपि राजसुतैस्तैस्तु सग्राम सविधास्यति ॥५८॥
देवान्मृधे मृते तस्मिन्मरिष्याम्यहमप्युत । स्वस्ति तैस्तु गृहे तिष्ठ दत्त्वा मा सहसैन्यक ||५९।।
एवंवाह गमिष्यामि तेन साधं रिरसया ।
व्यास उवाच
इति तस्या वच श्रुत्वा राजाऽसौ कृतनिश्चय ॥६०॥
मतिं चक्रे तथा कर्तुं विश्वास प्रतिपद्य च ।।
इति श्रीदेवीमागवते मह पुराणे तृत'यस्क वे एकविंशोऽध्याय ॥२१॥

·१६२ श्रामदेवामागपत महापुराणे तृतायस्कन्धे अध्याय २२ अथ द्वाविंशोऽध्यायः व्यास उवाच श्रुत्वा सुतावाक्यमनिंदितात्मा नृपाश्च गत्वा नृपतिर्जगाद | व्रजनु वाम शिविराणि भूपा श्वो वा विवाह किल सविधास्ये ॥ १ ॥ नक्ष्याणि पेयानि मयाऽपितानि गृह्णतु सर्वे मयि सुप्रसन्ना वो भावि कार्य मिल मडपत्र ममेत्य सर्वैरिह सविधेयम् ॥ २॥ गायानि पुत्री पिल मडपऽद्य क्रामि किं भूपतयोऽम कामम । प्रात ममाश्वास्य सुता नयिष्य गच्छतु तस्माच्छिविराणि भूपा ॥ ३ ॥ न विग्रहो बुद्धिमता निजाश्रिते कृपा विधेया सतत ह्यपत्ये | विधाय ता प्रातरिहानयिष्ये सुता तु गच्छतु नृपा ययेष्टम ।। ४ ।। इच्छापण वा परिचित्य चित्ते प्रात करिष्याम्यथ सविवाहम् । सर्व समेत्यार नृपं समेत स्वयवर सर्वमतेन वार्य ॥ ५॥ श्रुत्या नृपास्त वितय विदित्वा वचो ययु स्वानि निओननानि । विधाय पाएँ नगरस्य रक्षा चनु क्रिया मध्यदिनोदिताश्च ।। ६ ॥ सुयाहरप्पार्यजन समेतश्ववार कार्याणि विवाहात। पुषी रामाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितवेदविदा वरिष्ट ॥७॥ स्नानादिर पर्म वरस्य वृत्या विवाहभूपाकरण आनाय्य वेदोरचिते गृहे तस्याणा भूमिपतिश्चवार ॥ ८ ॥ गविष्टर पाचमनीयमध्य यद्वय गमर्य तस्म विधिवप्नरेंद्र ऐच्छरमुतासनमहोनसत्व |॥ ९॥ माप्यमहोरामदानाता निताश्य मनोरमाया | पन्या मुशी मिपिरयामा भेने सदारमारमनुत्तम च ॥१०॥ गुणजित भूप परमदानरोत्तम मपियास्तदाीम्। मित्र से पौरमांतर्मुदायिता पीतमयाच गये ॥११॥ रामागभूषा विपिपरिधि ग्न्यित्र तो राजमुर्ता गुमा। आगर frयान पगा यि ॥१०॥ for rमा ८ पुगनि या पार गर । तर्थय। गामथ ·मुमपयामाम दराय राजा श्रीमहंगीमागवले महापुरागे तृतीयन्वन्ध अध्यायः १२ आहार पत्तो कृतकोतो तु यपपरी प्रेमयुतो निकामम् ॥१३॥ लाजाविमर्ग विश्विद्विधाय कृत्या हुनागम्य प्रदक्षिा । तो चानुनय यथोचितं मलर्व विधान युगोपजातम् ॥१४॥ म नवयं वायुना साना मुभूषितं वापि मरोसंयुतम् । ददौ नृपेन्द्रग्नु मुदर्शनाय सुजित पारिवहं विवाहे ॥१५॥ मदोस्टान्टेमगिभूपिनाच गजागिर गगनमानदहान् । ससाद नृपमूनसो ददारथ प्रेमकुलो नृपन्त्र ॥१६॥ दामीमत वादन भूपिन च वरपुराना च मन मुचा । विवाहहार मुदिनानुवलम् ॥१७॥ अदान्पुनदाननहन्त्रमा मुर्वाध मम्नृतभूपिन रनानि यालागि पवाचितानि दिव्यानि चिग्राम तथा विवानि ॥१८॥ ददी पुनवामगृहाशि तम्म रस्यापि दोषाणि वाचत्रितानि । मिन्यूद्वाना तुरमात्तमानामदालसद्वित सुरम्यम् ॥१९॥ দুর্দান दतनय 4 प्रत्यादिराद्वारमृता सुचारु । गुनद्रय 4 साटातमाना तम्मै ददौ धान्यरम. प्रपूरितम् ॥२०॥ मनोरमा राजनुता प्रणम्य जगाद वाक्य विहिताअलि पुर। दावोऽस्मि त राजमुन वरिट तब्रूहि यत्स्यात्तु मनागत त ॥२१॥ . चारुवाक्यं निजगाद सापि स्वस्त्वन्नु त भूप कुलम्य वृद्धि। सम्मानितान्ह मम मूनव त्वया दत्ता यता ग्न्नवरा स्वस्न्या ||२२|| न बन्दिपुनी नृप मागयी वा स्तामोह कि ला स्वजन महतरम् । सुमैग्नुल्यन्तु कृत मुतोऽद्य में सम्बन्धिना भूपालनात्तमेन !॥२३॥ यहाँतिचित्र नृपतचरित्र पर पवित्र तब कि वदामि। यद्भटराज्याय सुताय मेश्य दता त्वया पूज्यमुता वरिष्टा ॥२४॥ वनापिवासाय पित्रा दिहोनाय विभन्याय । सर्वानिमान्नूमिपतीन्विहाय फलाशनायाविवजिताय ॥२५॥ ममानवित्तेश्य दुले बढे च ददाति पुगो नृपवित्र भूयः । न पोप मे भूपमुतेऽर्थहीने गुणान्विता पवती च दद्यात् ॥२६॥ तु सर्व. यह मुविधाय नृपरिदलसंयुनश्च ।

·श्रामद्देवाभागवत महापुराणे तृतायस्कन्धे अध्याय २२ अथ द्वाविशोऽध्यायः व्यास उवाच श्रुत्वा सुतावाक्यमनिंदितात्मा नृपाच गत्वा नृपतिर्जगाद । व्रजतु काम शिविराणि भूपा श्वो वा विवाह किल सविधास्ये ॥ १ ॥ भक्ष्याणि पेयानि मयाऽपितानि गृह्णतु सर्वे मयि सुप्रसता । श्वो भावि कार्य किठ मडपेऽन समेत्य सर्वेरिह सविधेयम् ॥ २ ॥ नायाति पुत्री विल भडपेऽद्य करोमि कि भूपतयोऽन कामम । प्रात समाश्वास्य सुता नयिष्य गच्छतु तस्माच्छिविराणि भूपा ॥ ३ ।। न विग्रहो बुद्धिमता निजाश्रिते कृपा विधेया सतत ह्यपत्ये । विधाय ता प्रातरिहानयिष्ये सुता तु गच्छतु नृपा यथेष्टम ॥ ४ ॥ इच्छापण वा परिचित्य चित्ते प्रात सविवाहम् । सर्व समेत्यात्र नृप समेत स्वयवर सर्वमतेन कार्य ॥ ५ ॥ श्रुत्वा नृपास्तेऽवितथ विदित्वा वचो ययु स्वानि निकेतनानि । विधाय पार्श्वे नगरस्य रक्षा चक्रु क्रिया मध्यदिनोदिताश्च ॥ ६ ॥ सुबाहुरप्यार्यजन समेतश्चकार कार्याणि विवाहवाले। पुत्री समाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितर्वेदविदा वरिष्ट ॥७॥ स्नानादिक कर्म वरस्य कृत्वा विवाहभूपाकरण तथैव । आनाय्य वेदीरचिते गृहे वै तस्यार्हणा भूमिपतिश्चयार ॥ ८ ॥ सविष्टर चाचमनीयमय वरद्वय कुडले दे। समय तस्म विधिवग्नरेंद्र ऐच्छत्सुतादानमहीनसत्त्व |॥ ९॥ सोऽप्यग्रहीत्सर्वमदानचेता शशाम चिताऽथ मनोरमाया । पन्या सुवेशी निधिवन्यासमा मेने तदाऽऽत्मानमनुत्तम च ॥१०॥ सुपूजित भूषणवस्त्रदानरोत्तम त सचिवास्तदानीम। निन्यश्व ते पोतुस्मडपातर्मुदायिता वोतमयाश्च सर्वे ॥११॥ समानभूपा विधिवद्विधिज्ञा स्त्रियश्च ता राजसुता मुयाने। यारोप्य नियुर्वग्गाधान चतुष्पयुत्ते पिर मडगे ॥१२॥ र हुत्या ययावच्च तदतराले । गामथ थति ममाथाय पुरादित ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २३ तनिशम्य वचस्तस्य नृपा क्रोधपरिप्लुता । प्रत्यूचुर्भुक्तमस्माभि स्वगृह नृपते व्रज !!४३।। कुरु कार्याण्यरोपाणि यथेष्ट सुकृत कृतम् । नृपा सर्वे प्रयात्वद्य स्वानि स्वानि गृहाणि वै ४४॥ सुवाहुरपि सश्रुत्वा जगाम शक्तिो गृहम् । किं करिष्यति मविग्ना क्रोधयुक्ता नृपोत्तमा ॥४५॥ गते - तस्मिन्महीपालाश्चनुश्च समय पुन । रुदध्वा मागं ग्रहोप्याम कया हत्वा सुदर्शनम् ४६॥ केचनोचु किमस्माक हत तेन नृपेण वै । दृष्ट्वा तु कौतुक सर्व गमिष्यामि यथागतम् ॥४७॥ इत्युक्त्वा ते नृपा सर्वे मार्गमाक्रम्य सस्थिता । चकारोत्तरकार्याणि सुवाहु स्वगृह गत ॥४८॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे द्वाविंशोऽध्याय ॥२२॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः व्यास उवाच तस्मै गौरवभोज्यानि विधाय विधिवत्तदा । वासराणि च पड़ाजा भोजयामास भक्तित ॥१॥ एव विवाहकार्याणि कृत्वा सर्वाणि पार्थिव । पारिवहं प्रदत्वाऽथ मन्नयन्सचिव सह ॥२॥ दूतस्तु कथित श्रुत्वा मार्गसरोघन कृतम । वभूव विमना राजा सुवाहुरमितद्युति ॥३॥ सुदर्शनस्तदोवाच श्वशुर सशितव्रत । अस्मान्विसर्जयाशु त्व गमिष्यामो ह्यशकिता ४॥ भारद्वाजाश्रम पुण्य गत्वा तत्र समाहिता । निवासाय विचारो व कर्तव्य सर्वथा नृप ॥५॥ नृपेभ्यश्च न कर्तव्य भय किंचित्त्वयाऽनघ । जगन्माता भवानी मे साहाय्य वै करिष्यति ॥६॥ व्यास उवाच तस्येति जामातुर्नृपसत्तम । विससर्ज धन दत्वा प्रतस्थे सोऽपि सत्वरः ॥७॥ बलेन महताविष्टो ययावनु नृपोत्तम । सुदर्शनो वृतस्तत्र चचाल पथि निर्भय ॥८॥ रथं परिवृत शूर सदारो रथसस्थित । गच्छन्ददर्श सैयानि नृपाणा रघुनन्दन ॥९॥ सुबाहुरपि तान्वीक्ष्य चिंताविष्टो बभूव ह । विधिवत्स शिवा चित्ते जगाम शरण मुदा ॥१०॥ जजापकाक्षर मन्त्र कामराजमनुत्तमम् । निर्भयो वीतशोकश्च पल्या सह नवोढया ॥११॥ तत सर्वे महीपाला कृत्वा कोलाहल तदा । उत्थिता सैन्यसयुक्ता हन्तुकामास्तु क यकाम १२॥ काशिराजस्तु तान्दृष्ट्वा हतुकामो बभूव ह । निवारितस्तदाऽत्यर्थ राघवेण जिगीषता ॥१३॥ तत्रापि नेदु शखाश्च भैर्यश्वानकदुदुभि । सुबाहोश्च नपाणा च परस्परजिघासताम् ॥१४|| शत्रुजित्तु सुसवृत्त स्थितस्तत्र जिधासया । युधाजित्तत्सहायार्थ सनद्ध प्रवभूव ह ॥१५॥ केचिच्च प्रेक्षकास्तस्य सहानीकै स्थितास्तदा । युधाजिदग्रतो गत्वा सुदर्शनमुपस्थित ॥१६॥ शत्रुजित्तेन सहितो हतु भ्रातरमानुज । परस्पर ते बाणोप॑स्तता क्रोधमूर्छिता ||१७|| मतमाज्ञाय ·गृहाण राज्य तत १६४ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतायस्कन्धे अध्याय २२ सुदर्शनायाथ सुताऽपिता मे किं वर्णये धैर्यमिद त्वदीयम् ॥२७॥ निशम्य वाक्यानि नृप प्रहृष्ट कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच भूय । मम सुप्रसिद्ध भवामि सेनापतिरद्य चाहम् ॥२८॥ नोचेत्तदधं प्रतिगृह्य चात्र सुतान्वितो राज्यफ्लानि भुक्ष्व । विहाय वाराणसिकानिवास वने पुरे वासमतो न मेऽस्ति ||२९।। नृपास्तु सत्येव रुषान्विता वै गत्वा करिष्ये प्रथम तु सान्त्वनम् । पर द्वावपरावुपायौ नोचेत्ततो युद्धमह करिष्ये ॥३०॥ जयाजयो देववनौ तथापि धर्म जयो नैव कृतेऽप्यधर्मे । तेपा पिराधर्मवता नृपाणा कथ भविष्यत्यनुचितित वै ॥३१॥ आरर्ण्य तदापितमयंवच्च जगाद वाक्य, हितकारक तम् । मनोरमा मानमवाप्य तस्मात्सर्वात्मना मोदयुता प्रसना ॥३२॥ राजन्छिव तऽस्तु कुरुष्व राज्य त्यक्त्वा भय त्व स्वसुतै समेत । सुतोऽपि म नूनमवाप्य राज्य साक्तपुर्या प्रचरिप्यतीह ॥३३|| विसर्जयास्मानिजमा गन्तु शिव भवानी तव सविधास्यति । न काऽपि चिंता मम भूप वर्तते सचिन्तयन्त्या परमाम्बिका वै ||४|| विविधवाक्यपदै रसालंग्न्योन्यभाषणपदरमृतोपमैश्च । प्रातनपा समधिगम्य कृत विवाह रोपान्विता नगरवाह्यगतास्तथोचु ॥३५॥ अव त नृपपर धर च हत्वा बाल तथैव किल त न वियाहयोग्यम् । गृलीम ता शशिकला नृपतेश्च रदमी रजामवाप्य निजमा पथ बजेम ।।३६॥ शृण्वनु सूर्यनिनदानिल याद्यमानाञ्छपस्वनानभिभवति गीता प विविध निगमस्वन च मयामहे नृपतिनाऽत्र तो विवाह ॥३७॥ अस्मा प्रतार्य वचनंविधिवनार वैवाहिीन विधिना परपीडा । बय्यमद्य किमही प्रविचिन्तयन्तु भूपा परस्परमनि च समर्थयन्तु ॥३८।। एय वदरमु नृपतिप्यय पन्याराया त्या विवाहविधिमप्रतिमप्रभाव । भूपानिम प्रयितुमा! जगाम राजा यानीपति म्वाददै प्रथितप्रभाव ॥३९|| भागठन पत वा नपा कालीपति तदा । नोच विचिदपिक्रोधा मौनमायाय गस्थिता ४०॥ रा गरया प्रपियाह पृतापिरमापत | आगन्नम्य नृप गर्वभौगगाय ग मग ॥४॥ रपयायो यो भूप निमरोमि हिलादिनम् । भनिगम पार्यो महानो हि दयाय ॥४२॥ दापा गता मृदङ्गशब्दा ।

·१६७
श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २४
किं स्तौमि विश्वजननी प्रकटप्रभावा भक्तातिनासनपरा परमा च शक्तिम् ||४४||
वाग्देवता त्वममि सर्वगतव बुद्धिविद्यामतिश्च गतिरप्यसि सर्वजतो. ।
त्वा स्तौमि कि त्वमगि गर्वमनोनियत्री किं स्तूयते हि सतनं खलु चात्मरूपम् ॥४५॥
ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिश स्तुवन्तो नात गताः सुरवराः किल ते गुणानाम् ।
क्वाहं विभेदमतिरंच गुणैर्वृतो वै वक्तु क्षमस्तव चरित्रमहोऽप्रसिद्धः ॥४६॥
सत्सङ्गति कथमहो न करोति कामं प्रासङ्गिकापि विहिता खलु चित्तशुद्धिः ।
जामातुरस्य विहितेन समागमेन प्राप्त मयाऽद्भुतमिद तव दर्शनं वै ॥४७॥
ब्रह्माऽपि वाचति सदैव हरो हरिश्च सेंद्रा सुराश्च मुनयो विदितार्थतत्त्वाः ।
यद्दर्शन जननि तेऽद्य मया दुराप प्राप्त विना दमसमादिसमाधिभिश्च ||४८||
क्वाह सुमदमतिराशु तवावलोरं क्वेद भवानि भवभेषजमद्वितीयम् ।
ज्ञाताऽसि देवि सतत क्लि भावयुक्ता भक्तानुक्पनपराऽमरवर्गपूज्या ॥४९॥
कि वर्णयामि तव दवि चरितमेतद्यदक्षिनोऽस्ति विपमेऽत्र सुदर्शनोऽयम् ।
शत्रू ही सुबलिनो तरसा त्वयाऽद्य भक्तानुरपि चरित परमं पवित्रम् ॥५०॥
नाश्चर्यमेतदिति देयि विचारितेऽर्थे त्व पासि सर्वमसिल स्थिरजंगम वै।
श्रातस्त्वया च विनिहत्य रिपुर्दयात सरक्षिताऽयमधुना ध्रुवमधिसूनु ॥५१॥
भक्तस्य सेवनपर स्वयशोऽतिदीप्त कर्तु भवानि रचित चरित त्वयैतत् ।
नोचेत्कथ सुपरिगृह्य सुता
यदीया युद्धे भवेत्कुशलदाननवद्यशील ॥५२॥
शताऽसि जन्ममरणादिभ यान्वित किं चिनमा किल भक्तजनस्य कामम् ।
त्व गीयसे जननि भक्तजनरपारा त्व पापपुण्यरहिता मगुणाऽगुणा च ॥५३॥
त्वद्दर्शनादहमहो सुकृती कृतार्थो जातोऽस्मि दवि भुवनेश्वरि धन्यजन्मा ।
वीजं न ते न भजन क्लि वेनि मानतिस्तवाद्य महिमा प्रकटप्रभाव. ॥५४॥
व्यास उवाच
एवं स्तुता तदा देवी प्रसन्नवदना शिवा । उवाच च नृप देवी वर वरय सुव्रत ॥५५॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे नृतायरधे योविंशोऽध्यायः ॥२२॥
अथ चतुर्विंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
तस्यास्तवचन श्रुत्वा भवान्या स नृपोत्तम ! प्रोवाच
वचन
तत्र
सुबाहु निसंयुत ॥१॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २३ समर्द सुमहास्तत्र सप्रवृत्त सुमार्गणे । काशीपतिस्तदा तूर्ण संन्येन बहुना वृत ॥१८॥ साहाय्यार्थ जगामाशु जामातरमनिदितम ! एव प्रवृत्ते सग्रामे दारणे लोमहर्पणे ॥१९॥ प्रादुर्वभूव सहसा देवी सिंहोपरि स्थिता । नानायुधधरा रम्या वराभूषणभूषिता ॥२०॥ दिव्याम्बरपरीधाना मदारस्रक्सुसयुता । ता दष्ट्वा तेऽथ भूपाला विस्मय परम गता ॥२१॥ केय सिंहसमास्ढा कुतो वेति समुत्थिता । सुदर्शनस्तु ता वीक्ष्य सुबाहु मिति चालवीत ।।२२।। पश्य राजन्महादेवीमागता दिव्यदर्शनाम । अनुग्रहाय मे नून प्रादुर्भूता दयान्विता ॥२३॥ निर्भयोऽह महाराज जातोऽस्मि निर्भयादपि । सुदर्शन सुवाहुश्च तामालोक्य वराननाम ॥२४॥ प्रणाम चनतुस्तस्या मुदितौ दशनेन च । ननाद च तदा सिंहो गजाम्बस्ताश्चकपिरे ॥२५॥ वबुर्वाता महाघोरा दिशश्रास सुदारणा । सुदर्शनस्तदा प्राह निज सनापति प्रति ॥२६॥ मार्गे व्रज त्व तरसा भूपाय यन सस्थिता । किं करिष्यति रानान कुपिता दुष्टचतस ॥२७॥ शरणार्थं च सप्राप्ता दवी भगवती हि न । निरातवश्व गतव्य मार्गेऽस्मि भूपसकुठे {|२८|| स्मृता मया महादेवी रक्षणार्थमुपागता । तच्छ्रुत्वा वचन सेनापतिस्टन पथाऽव्रजत ।१२९॥ युधाजित्तु मसनुद्धस्तानुवाच महीपतीन । किं स्थिता भयस बस्ता निघ्नतु व यकान्वितम् ३०॥ अवम य च न सर्वाबलहीनो बलाधिकान । पन्या गृहीत्वा सयाति निर्भयस्तरसा शिशु ३१॥ किं भीता कामिनी वीक्ष्य मिहोपरि मपस्थिताम। नोपेक्ष्यो हि महाभागा हतव्योऽत्र समाहित ॥३२॥ हत्वैन सग्रहीष्याम कन्या चारविभपणाम । नाय कसरिणाऽऽदत्ता छेत्तुमर्हति जवुक ॥३३॥ इत्युक्त्वा सैयसयुक्त शत्रुजित्सहितस्तदा । योद्धकाम सुसप्राप्तो युधाजिरकोधसवृत ॥३४॥ मुमाच विशिखास्तूर्णं ममपखान्छिलाशितान | धनुराकृष्य वर्णान्त करिपरिमार्जितान ॥३५॥ हतुकाम सुदुर्मेधा सुदर्शनमथोपरि । सुदर्शनस्तु तान्बाणैश्चिच्छेदापतत क्षणात् ॥३६॥ एव युद्धे प्रवृत्तेऽथ चुकोप चडिका भृशम । दुर्गादेवी मुमोचाथ वाणान युधाजित प्रति ॥३७॥ नानारूपा तदा जाता नानाशस्त्रधरा शिवा । सप्राप्ता तुमुल तत्र चकार जगदविका ॥३८॥ शत्रुजिनिहतस्तत्र युघाजिदपि पार्थिव । पतितौ तौ रथाभ्या तु जयशब्दस्तदाऽभवत् ३९॥ विस्मय परम प्राप्ता भूपा सर्वे विलोक्य ताम । निधन मातुलस्यापि भागिनेयस्य सयुगे ॥४०॥ सुबाहुरपि तददृष्ट्वा निघन सयुगे तयो । तुष्टाव परमप्रीतो दुर्गा दुर्गातिनाशिनीम् ॥४१|| सुवाहुरुवाच नमो देव्यै जगदायै शिवायै सतत नम | दुर्गायै भगवत्यै ते कामदाय नमो नम ॥४२॥ नम शिवाय शात्य त विद्यार्य मोलदे नम । विश्वव्याप्त्य जगमातर्जगद्धात्र्यै नम शिवे ॥४३॥ नाह गति तव घिया परिचितयन वै जानामि देवि रागण विर निर्गणाया ।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २४
सुबाहुरुवाच
तो देवलोकस्य राज्य भूमण्डलस्य च । एकतो दर्शन त वै न च तुय कदाचन ॥२॥
नात्सदृश किंचिलिपु लाकेषु नास्ति मे । क वर दवि याचऽह कृतार्थोऽस्मि धरातले ॥३॥
देच्छाम्यह मातर्याचितु वाछित वरम । तव भक्ति सदा मऽस्तु निश्चला ह्यनपायिनी ॥४॥
रेऽत्र त्वया मात स्थातव्य मम सर्वदा । दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्व शक्तिरिह सस्थिता ॥५॥
[ त्वया च कर्तव्या सर्वदा नगरस्य ह । यथा सुदर्शनस्त्रातो रिपुसघादनामय ॥६॥
त्रि रक्षा कर्तव्या वाराणस्यास्त्वयाविके । यावत्पुरी भवद्भूमौ सुप्रतिष्ठा सुसस्थिता ॥७॥
त्वयाऽत्र स्थातव्य दुर्गे देवि कृपानिधे । वरोऽय मम ते देय किम यत्प्रार्थयाम्यहम् ॥८॥
वेधान्सकलान्कामा देहि मे विद्विषो जहि । अभद्राणा विनाश च कुरु लोकस्य सर्वदा ॥९॥
व्यास उवाच
1 सप्रार्थिता देवी दुर्गा दुगातिनाशिनी । तमुवाच नृप तत्र स्तुत्वा वै सस्थित पुर ॥१०॥
दुर्गोवाच
जन्सदा निवासो म मुक्तिपुर्या भविष्यति । रक्षार्थ सर्वलोकाना यावत्तिष्ठति मदिनी ॥११॥
ो सुदर्शनस्तन समागत्य मुदान्वित । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टाव जगदबिकाम ||१२||
अहो कृपा ते कथयाम्यह किं नातस्त्वया यत्किल भक्तिहीन ।
भक्तानुकपी सक्लो जनोऽस्ति विमुक्तभनेरवन व्रत त ॥१३॥
त्व देवि सर्व सृजसि प्रपच श्रुत मया पालयसि स्वसृष्टम ।
स्वमसि सहारपर च काले न
तज्न चिन मम रक्षण वै ||१४||
करोमि कि त वद देवि कार्य क्व वा व्रजामीत्यनुमोदयाशु ।
कार्ये विमूढोऽस्मि तवाज्ञयाऽह गच्छामि तिष्ठे विहरामि मात ॥१५॥
व्यास उवाच
तथा भाषमाण तु दवी प्राह दयान्विता । गच्छायोध्या महाभाग कुरु राज्य कुलोचितम् १६॥
मरणीया सदाऽह त पूजनीया प्रयत्नत | श विधास्याम्यह नित्य राज्य त नृपसत्तम ॥१७॥
एम्या च चतुर्दश्या नवम्या च विशेषत । मम पूजा प्रकर्तव्या वलिदानविधानत ||१८||
र्चा मदीया नगर स्थापनाया त्वयाऽनघ । पूजनीया प्रयलन त्रिकाल भक्तिपूर्वकम् ॥१९॥
रित्याले महापूजा कर्तव्या मम सर्वदा । नवरात्रविधानेन भक्तिभावयुतन च ॥२०॥
त्रिचिने तयापाढे माघे कार्यों महोत्सव । नवरात्र महाराज पूजा कार्या विशेषत ॥२१॥
ष्णपक्षे चतुर्दश्या मम भक्तिसमन्वित । क्तंच्या नृपशार्दूर तथाऽटम्या सदा बुधै ॥२२॥

·श्रीमदीमागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २४ १६९ व्यास उवाच इत्युक्चातहिता देवी दुर्गा दुर्गातिनाशिनी । नता सुदर्शनेनाय स्तुता च बहुविस्तरम् ||२३|| अहिता तु ता दृष्ट्वा राजान सर्व एव ते । प्रणेमुस्त समागम्य यथा शक सुरास्तथा ॥२४॥ सुवाहुरपि त नत्वा स्थितश्चाने मुदान्वित । उचु सर्वे महीपाला अयोच्याधिपति तदा ॥२५॥ त्वमस्मान प्रभु शास्ता सेववास्ते वय सदा । पुरु राज्यमयोध्याया पाठयास्मान्नृपोत्तम ॥२६॥ त्वत्प्रसादान्महाराज दृष्ट्वा विश्वेश्वरी शिवा । आदिशक्तिर्भवानी सा चतुर्वर्गफलप्रदा ॥२७॥ धन्यस्त्व वृतकृत्योऽसि बहुपुण्यो घरात । यस्माच्च त्वत्कृते देवी प्रादुर्भूता सनातनी ॥२८॥ न जानीमो वय सर्वे प्रभाव नृपसत्तम ! चडिकायास्तमोयुक्ता मायया मोहिता सदा २९।। घनदारसुताना च चितनेऽभिरता सदा । मग्ना महार्णवे घोरे कामक्रोधवपाकुले ॥३०॥ पृच्छामस्त्वा महाभाग सर्वज्ञोऽसि महामते । केय शक्ति कुतो जाता विप्रभावा वदस्व तत३१।। भव त्व नौश्च ससारे सापवोऽतिदयापरा । तस्मानोवद काकुत्स्य देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥३२॥ यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । सत्सवं श्रोतुमिच्छामस्त्व ब्रूहि नृवरोत्तम ||३३॥ व्यास उवाच इति पृष्टस्नदा तैस्तु ध्रुवसधिसुतो नृप । विचित्य मनसा देवी तानुवाच मुदान्वित ॥३४॥ सुदर्शन उवाच किं ब्रवीमि महीपालास्तस्याचरितमुत्तमम । ब्रह्मादयो न जानति सेशा सुरगणास्तथा ॥३५॥ सर्वस्याद्या महालक्ष्मोर्वरेण्या शक्तिरतमा ! सात्विकीय महीपाल जगत्यालनतत्परा ॥३६॥ सृजते या रजोरूपा सत्त्वरूपा च पालने । सहारे च तमोरूपा त्रिगुणा सा सदा मता ॥३७॥ निर्गुणा परमा शक्ति सर्वकामफलप्रदा । सर्वेषा कारण सा हि ब्रह्मादीना नृपोत्तमा ॥३८॥ निर्गुणा सर्वथा ज्ञातुमशक्या योगिभिनेपा । सगुणा सुखसेव्या सा चिंतनीया सदा बुधै ३९॥ राजान ऊचुः बाल एव वन प्राप्तस्त्व तु नून भयातुर । क्थ ज्ञाता त्वया देवी परमा शक्तिरुत्तमा ॥४०॥ उपासिता कथ चैव पूजिता च कथ नृप । या प्रसन्ना तु साहाय्य चकार त्वरयान्विता ४१॥ सुदर्शन उवाच बालभावामया प्राप्त बोज तस्या सुसमतम् । स्मरामि प्रजपनित्य कामबोजाभिध नृपा ॥४२॥ ऋषिभि कथ्यमाना सामया ज्ञाताविका शिवा । स्मरामि ता दिवारात्र भक्त्या परमया पराम् ॥ तनिशम्य वचस्तस्य राजानो भक्तितत्परा । ता मत्वा परमा शक्ति निर्ययु स्वगृहान्प्रति ४४|| ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २५ सुवाहुरगमत्याश्या तमापृच्छय सुदर्शनम् । सुदर्शनोऽपि धर्मात्मा निजंगाम सुकोसलान् ।। मरिणस्तु नृपं श्रुत्वा हत शत्रुजित मृधे । जितं सुदर्शन चैव बभूवु प्रेमसयुता ॥४६॥ आगच्छत नृप श्रुत्वा त साकेतनिवासिन । उपायनान्युपादाय प्रययु समुखे जना ||४|| सर्वे नानोपायनपाणय । ध्रुवसधिसुत दत्त्वा मुदिता प्रययु प्रजा ॥४८|| स्त्रियोपसयुत सोऽथ प्राप्यायोध्या सुदर्शन । संमान्य सर्वलोकाश्च ययौ राजा निवेशनम् ४९।। वदिभि स्तूयमानस्तु वद्यमानश्च मनिभि । क्न्याभि कीर्यमाणश्च लाज सुमनसैस्तथा ॥५०॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कंधे चतुर्विशोऽध्याय ॥२४॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः तथा प्रकृतय । व्यास उवाच गत्वाऽयोध्या नृपश्रेष्ठो गृह राज्ञ सुहृदवृत । शत्रुजिन्मातर प्राह प्रणम्य शोक्सकुलाम् ॥१॥ मातनं ते मया पर सनामे निहत क्लिन पिता त यधाजिच्च शपे त चरणौ तथा ||२|| दुर्गया तो हतौ सख्ये नापराधो ममान वै । अवश्यभाविभावेपु प्रतीकारो न विद्यते ॥३॥ न शोकोश्न त्वया कार्यो मृतपुतस्य मानिनि । स्वकर्मवशगो जीवो भुने भोगान्सुखासुसान ॥४॥ दासोऽस्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा। तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोऽस्ति मनागपि ।।५।। अवश्यमेव भोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभम । तस्मान शोचिनव्य ते सुसे दु खे कदाचन ॥६॥ दुखे टु खाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुग्वाधिक्म । आत्मान शोक्हर्पाभ्या शत्रुभ्यामिव नार्पयेत ||७|| दैवाधीनमिद सर्व नात्माधीन कदाचन । न शाकेन तदात्मान शोषयेन्मतिमानर ||८|| यथा दास्मयो योपा नटादीना प्रचेष्टते । तथा म्वकर्मवशगो देही सर्वन वर्तते ॥९॥ अह वनगतो मात भव दु खमानस । चितयन्स्वकृत कर्म भोक्तव्यमिति बेनि च ॥१०॥ मृतो मातामहोऽत्रैव विधुरा जननी मम । भयातुरा गृहीत्वा मा निर्ययो गहन वनम् ॥११॥ लुटिता तस्करैर्मार्गे वस्त्रहीना तथा कृता । पाथेय च हृत सर्वं बालपुत्रा निराश्रया ॥१२॥ माता गृहीत्वा मा प्राप्ता भारद्वाजाश्रम प्रति । विदल्लोऽय समायातस्तथा धानेयिकाऽवला ॥१३॥ मुनिभिर्मुनिपत्नीभिर्दयायुक्त समतत । पोपिता फलनीवारवय तन स्थितास्त्रय ॥१४॥ न दु ख मे तदा ह्यासीत्सुख नाद्य धनागमे । न वैर न च मात्सयं मम चित्ते तु कहिचित्॥१५॥ श्रेष्ठ राजभोगात्परतपे । तदाशी नरक याति न नीवाराशन क्वचित् १६॥ धमस्याचरण कार्य पुरुपेण विजानता । सजित्येद्रियवर्ग व यथा न नरक व्रजेत् ॥१७॥ मानुष्य दुर्लभ मात खोऽस्मिन्भारते शुभे । आहारादि सुस नूनं भवेत्सर्वासु योनिषु ॥१८॥ नावारभक्षण ·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २५ प्राप्य तं मानुषं देहं कर्तव्य धर्मसाधनम् । स्वर्गमोक्षप्रदं नृणा दुर्लभ चान्ययोनिपु ।।१९।। व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा तेन लोलावत्यतिलज्जिता । पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रुविलोचना ॥२०॥ सापराधाऽस्मि पुत्राहं कृता पित्रा युधाजिता । हत्या मातामह तेऽत्र हत राज्य तु येन वै ॥२१॥ न तं वारयितु शना तदाऽह न सुत मम । यत्कृत कर्म तेनैव नापराधोऽस्ति मे सुत ॥२२॥ तो मृतो स्वकृतेनैव कारण त्व तयोर्न च । नाह शोचामि त पुन सदा शोचामि तत्कृतम् ॥२३॥ पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा । न शोधो न च शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि ॥२४॥ कुर राज्य महाभाग प्रजा पालय सुव्रत । भगवत्या प्रसादन प्राप्तमेतदकटकम् ॥२५॥ तदाकण्यं वचो मातुर्नत्वा ता नपनदन । जगाम भवन रम्य यन पूर्व मनोरमा ॥२६॥ न्यवसत्तन गत्वा तु सर्वानाहूय मत्रिण । देवज्ञानथ पप्रच्छ महूर्त दिवस शुभम् ॥२७॥ सिंहासन तथा हैम कारयित्वा मनोहरम । सिंहासने स्थिता देवी पूजयिष्य सदाऽप्यहम् ॥२८॥ स्थापयित्वाऽऽमने दवी धर्मार्थकाममोक्षदाम् । राज्य पश्चात्करिष्यामि यथा रामादिभि. कृतम् ।। पूजनीया सदा दवी सर्वे गरिवर्जन । माननीया शिवा शक्ति सर्वकामार्थमिद्धिदा ॥३०॥ इत्युक्ता मस्तेि तु चत्रु राजशासनम । प्रासाद कारयामासु शिल्पिभि सुमनारमम्॥३१॥ प्रतिमा कारयित्वाऽथ मुहूर्तेऽथ शुभे दिने । द्विजानाट्य वेदनान्स्थापयामास भूपति ।।३२॥ हवन विधिवत्कृत्वा पजयित्वाऽथ देवताम | प्रासादे मतिमान दव्या स्थापयामाम भूमिप ॥ उत्सवस्तन सवृत्तो वादित्राणा च नि स्वनै । ब्राह्मणाना वेदघोपैर्गानस्तु विविधर्नृप ।।३४।। व्यास उवाच प्रतिष्टाप्य शिवा देवी विधिवढेदवादिभि । पूजा नानाविधा राजा चकारातिविधानत ॥३५॥ कृत्वा पूजाविधि राजा राज्य प्राप्य स्वपैतृकम् | विख्याता चाम्बिका देवो कोसलेपु बभूव ह ॥३६॥ राज्य प्राप्य नृप सर्व सामतक्नृपानथ । वशे चक्रेऽतिधर्मिष्ठान्सद्धर्मविजयी नृप ३७) यथा राम स्वराज्येऽभूदिलीपस्य रघुर्यथा । प्रजाना वै सुख तद्वन्मर्यादाऽपि तथाऽभवत् ।।३८|| धर्मों वर्णाश्रमाणा च चतुप्पादभवत्तथा । नाधर्मे रमते चित्त केपामपि महीतले ||३९|| ग्रामे ग्रामे च प्रासादाश्च सर्वे जनाधिपा । देव्या पूजा तदा प्रीत्या कोसलेषु प्रवर्तिता ॥४०॥ सुवाहुरपि काश्या तु दुर्गाया प्रतिमा शुभाम् । कारयित्वा च प्रासाद स्थापयामास भक्तित ॥४१॥ सर्वे प्रेमभक्तिपरायणा । पूजा चनुर्विधानन यथा विश्वेश्वरस्य ह ॥४२॥ विख्याता सा बभूवाथ दुर्गादेवी धरातले । देशे देशे महाराज तस्या भक्तिर्व्यवर्धत ||४|| सर्वत्र भारते लोके मर्ववर्णेषु सर्वथा | भजनीया भवानी तु सर्वेपामभवत्तदा ||४४|| तत्र तस्या जना -

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २६
क्तिमतिरता सर्वे मानिनश्चाभवनृप । आगमोक्तरथ स्तोपध्यानपरायणा ॥४५॥
वरात्रेषु सर्वेषु चक्रु सर्वे विधानत । अर्चन ह्वन याग देव्या भक्तिपरा जना ॥४६॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्याय ॥२५॥
अथ पट्विंशोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
वरात्रे तु सप्राप्ते कि वर्तव्य द्विजोत्तम । विधान विधिवद ब्रूहि शरत्काले विशेषत ॥१॥
। फल सलु वस्तम विधि कार्यो महामते । एतद्विस्तरतो
ब्रूहि कृपया द्विजसत्तम ॥२॥
व्यास उवाच
णु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरानयत शुभम् । शरत्काले विशेषेण कर्तव्य विधिपूर्वकम् ॥३॥
सते
च प्रवर्तव्य तथैव प्रेमपूर्वकम् । द्वावृतू यमदष्ट्राख्यो नून सर्वजनेषु वै ॥४॥
रदसतनामानी दुर्गमो प्राणिनामिह । तस्माद्यलादिद कायं सर्वत्र शुभमिच्छता ।।५।।
विव सुमहापोराब्तू रोगरौ नृणाम् । वसतारदावेव सर्वनाशकरावुभौ
स्मात्तत्र प्रवर्तव्य चडियापूजन बुधै । चैत्राश्विने गुभे मासे भक्तिपूर्व नराधिप ||७||
मायास्या घ सप्राप्य सभार वल्पयेच्छुभम | हविष्य चागन कार्यमेषभुक्त तु तद्दिने ||८||
एपस्तु प्रवर्तव्य समे दशे गुभे स्थरे । हस्तपोडशमानेन
स्तभध्वजसमन्वित ॥९॥
रिमृगोमयाम्या प रेपन पारयत्तत । तन्मध्ये येदिया शुभ्रा कर्तव्याच समा स्थिरा १०॥
तुहंस्ता प हस्वोन्द्रा पोटायं स्थानमुत्तमम् । तोरणानि विचित्राणि वितान च प्रयल्पयेत् ॥११॥
तो द्विजानयामश्य दयीतत्त्वविगारदान् । आधारनिरतान्दातान्वेदवेदागपारगान्
तिपद्दिवरा कार्य प्रान स्नान विधानत | नद्या नदे तडागे या वाप्या पूपे गृहेश्यवा ॥१३॥
त्यं पुर पृत्या द्विगाा परण तत । अयंपाद्यादिर सयं पर्तय्य मघुपूर्वकम् ॥१४॥
स्मारपरणादीनि दयानि च स्वगतित । वित्तशाटयन पर्तय विभये सति पहिचिन् ॥१५॥
व गोपित कार्य सपूर्ण गर्यपा भवन् । नवपत्रयको दव्या पाठे द्विजा स्मृता ॥१६॥
रिपद मामा गति पारायणात तदा । स्वस्तिवाचनर पायं वंदमत्रविपानत ॥१७॥
it निहाया स्थाय दोमवन्द्रगन्यितम् । तत्र स्पाप्याम्यिया देवी पतुर्हस्तायुपान्विना ।।
भूपतगंयुना मुगारारपिगमिता । दिव्याचरपरा सौम्या सर्वलाण पता ॥१९॥
गपापपरा गिह रिपता गिया ! अष्टभुजा वापि प्रतिष्पाप्या सुनावणी ॥२०॥
मारे सपा
पर नयामित्रगंयुतम् । स्यापपेन्पोटपूजार्य पर तत्र पान ||२१||
॥१२॥

·१७३ व ॥२३॥ । श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. २६ पचपल्लवसयुक्तं वेदमंत्र सुसस्कृतम् । सुतीर्थजलसपूर्ण हेमरत्ने समन्वितम् ॥२२॥ पावं पूजार्यसभारान्परिकल्प्य समतत । गोतवादिननिर्घोपान्कारयेन्मगलाय तियौ हस्तान्विताया च नदाया पूजन वरम् । प्रथमे दिवसे राजन्विधिवत्कामद नृणाम् ||२४|| नियम प्रथमं कृत्वा पश्चात्पूजा समाचरेत् । उपवासेन नक्तेन चकभक्तन वा पुन |॥२५॥ करिष्यामि व्रतं मातनवरात्रमनुत्तमम् । साहाय्य कुरु मे देवि जगदव ममाखिलम् ॥२६॥ यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे । पश्चात्यूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मनपूर्वकम् ॥२७॥ चदनागुरवपूरै कुसुमैश्च सुगधिभि । मदारकरजाशोक्चपर्क करवीरव ॥२८॥ मालतीब्रह्मकापुप्पस्तथा विल्वदलै शुभं । पूजयेज्जगता धानी धूपर्दोपविधानत ॥२९॥ फलनानाविधरध्य प्रदातन्य च तर वै। नारिकेलर्मातुलुगाडिमोकदलीफर ॥३०॥ नारग पनसैश्चैव तथा पूर्णफल शुभ । अनदान प्रर्तव्य भक्तिपूर्व नराधिप ||३१|| मासागन ये कुर्वन्ति ते कार्य पशुहिंसनम् । महिपाजवराहाणा बलिदान विशिष्यते ॥३२|| दे यो निहता याति पराव स्वर्गमव्ययम् । न हिंमा पगुजा ता निघ्नता तकृतेऽनघ ॥३३॥ अहिंसा यानिटरी प्रोक्ता सर्वशास्त्रविनिर्णये । दवतायें विसृष्टाना पशूना स्वर्गतिश्रृंवा ॥३४॥ होमायं चंब वर्तन्य कुड चैव त्रिकोणकम् । स्थडिल वा प्रवर्तव्य त्रिकोण मानत गुभम् ॥३५॥ नित्य नानाद्रव्यमनोहर । गीतवादिषनृत्यश्च कर्तव्यश्च महो मय ॥३६॥ नित्य भूमौ च शयन कुमारीणा च पूजनम् । वम्बालकरदिय जनश्च सुधामयं ॥३७॥ एवंमा पूजयेग्नित्यमेक्वृद्धघा तथा पुन । द्विगुण त्रिगुण वाऽपि प्रत्यक नवर च वा ॥३८|| विभवम्यानुगारेण वर्तव्य पूजन क्लि । वित्तगाठय न वर्तव्य राजक्तिमय सदा ॥३९॥ एकवर्षा न कर्तव्या कन्या पूजाविधौ नृप । परमना तु भागाना गधादीना च वारिका ॥४०|| युमारिका तु मा प्रोता द्विवर्षा या भवेदिह । त्रिमूर्तिश्च विवर्षा च कल्याणी चतुरदिया ॥४१॥ रोहिणी पचवर्या च पड्वर्षा वालिया स्मृता । चडिया समवर्पा स्यादरवर्षा च शाभवी ॥४२॥ नववर्षा भयंददुर्गा मुभद्रा दावार्षिकी । अत ऊध्वं न क्न्या मर्वकार्यविहिता ॥४॥ भित्र नामनि पूजा क्तंभ्या विधिस युता । तासा फलानि वक्ष्यामि नवाना पूजने सदा ॥४४॥ मुमारी पूनिता कुर्याददु सदारिद्रयनाशनम् । शत्रुक्षय धनायुष्य वरवृद्धि करोति वै ॥४५॥ त्रिमूर्तिपूजनादापन्निवर्गस्य भवेत् । धनधान्यागमय पुत्रपौत्रादिवृदय. ॥४६॥ विद्यार्थी विजयार्थी च राज्यार्थी यत्र पार्थिव । मुयार्थी पूजग्नित्य कल्याणी सर्वकामदाम् ॥४॥ वारिया गनाशायं पूजयेद्रनिपूरम् । ऐभयंघनरामश्च चडिका परिपूजयेत् ॥४८|| पूजयन्टाभवी नित्य नपगमोहनाय च । दु सदारिद्रयनागाय संपामै विजयाय च ॥४९॥ निकाल पूनन

·१७४
ता
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः २७
दूरशत्रुविनाशार्थ
तथोनकर्मसाधने । दुर्गा च पूजयद्भक्तचा परलोक्सुखाय च ॥५०॥
वाछितार्यस्य सिद्धयर्थं सुभद्रा पूजयेत्सदा । रोहिणी रोगनाशाय पूजयेद्विधिवन्नर ॥५१॥
थीरस्विति च मण पूजयेद्भक्तितत्पर । श्रीयुक्तमनरथवा वीजमनरथापि वा ॥५२॥
कुमारस्म च तत्त्वानि या सृजत्यपि लोलया। कादीनपि च दवास्तान्कुमारी पूजयाम्यहम ॥५३॥
सत्त्वादिभिस्त्रिमूतिर्या तैहि नानास्वरूपिणी । निकालव्यापिनी शक्तिस्त्रिमूर्ति पूजयाम्यहम् ॥५४॥
कल्याणकारिणी नित्यं भक्ताना पूजिताऽनिशम् ।
पूजयामि च ता भक्त्या कल्याणी सर्वकामदाम् ॥५५॥
रोहयती च बोजानि प्राग्जन्मसचितानि वै । या देवी सर्वभूताना रोहिणी पूजयाम्यहम् ॥५६॥
कालो पालयते सर्व ब्रह्माड सचराचरम् । कल्पातसमये या ता कालिका पूजयाम्यहम् ||५७॥
चडपापहरणी चडिका
पूजयाम्यहम् ॥५८॥
अकारणात्समुत्पत्तिर्यन्मय
परिकार्तिता । यस्यास्ता सुखदा देवी शाभवी पूजयाम्यहम् ॥५९।।
दुर्गालायति भक्त या सदा दुर्गाीतनाशिनी । दुर्जेया सर्वदवाना ता दुर्गा पूजयाम्यहम् ।।६०॥
सुभद्राणि च भक्ताना कुरुते पूजिता सदा । अभद्रनाशिनी देवी सुभद्रा पूजयाम्यहम् ॥६१।।
एभिमंत्र पूजनीया कन्यया सर्वदा वुध । वस्त्रालकरणर्माल्यगंधरुच्चावचैरपि
इति श्रीदेवीमागपते महापुराणे तृतीयस्कन्धे पड्विंशोऽध्यायः ॥२६॥
अथ सप्तविंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
होनागी वर्जयेरकन्या कुछयुक्ता गणाविताम् । गधस्फुरितहीनागी विशालकुलसभवाम् ॥२॥
जात्यया करा याणा पुरूपा बहुरोमशाम् । सत्यजेद्रोगिणी कन्या रक्तपुप्पादिनाक्तिाम् ॥२॥
क्षामा गर्भसमुद्भूता गोल्या कन्यकोद्भवाम् । वर्जनीया सदा चंता सर्वपूजादिवर्मसु ।।३।।
अरोगिणी सुरुषागी सुन्दरी प्रणवजिताम् । एपवासमुद्भूता वन्या सम्यक्प्रपूजयेत् ।।४।।
पाह्मणी सर्वकार्येषु जया नृपवराजा । लाभाय वैश्यवसोया मता या शूद्रवराजा ॥५॥
प्रामार्याना पूग्या राजन्यवराजा । पश्यरित्रवर्गजा पूज्याश्चतम पादस भवै ॥६॥
वाश्रिय यंगोया ययायोग्य प्रपूजयेत् । नवरात्रविधानेन भक्तिपूर्व सदैव हि ॥७॥
मानो निया पूजा पर्नु पनवरात्रये । अष्टम्या च विशेपेण पर्नय्य पूगन सदा Illl
पुरा:म्या भागे दायाविनाशिनी । प्राभूता महापोरा योगिनी योटिभि
राह
अगाया ाि वर्तव्यं पजन गदा नाविधापहाधि
गधमा यातुरेपन ॥20
॥६२॥

·१७५ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २७ पायसरामिप)मंत्राह्मणाना च भोजन | फ्लपुष्पोपहारैश्च तोपयज्जगदरिकाम् ॥११॥ उपवासे ह्यशक्ताना नवरानव्रत पन | उपोषणग्य प्रोक्त यथातफलद नृप ||१२|| सप्तम्या च तथाऽष्टम्या नवम्या भक्तिभावत । त्रिरानकरणात्सवं फल भवति पूजनात ||१३॥ पूजाभिश्चैव हामश्च कुमारीपूजनस्तथा । सपूण तदवन प्रोक्त विप्राणा चैव भाजने ॥१४॥ व्रतानि यानि चायानि दानानि विविधानि च । नवरानवतस्यास्य नैव तुल्यानि भूतले ॥१५॥ धनधान्यप्रद नित्य सुखसतानवृद्धिदम | आयुरारोग्यद चैव स्वर्गद मोक्षद तथा ॥१६॥ विद्यार्थी वा धनार्थी वा पुत्रार्थो वा भवनर । तदैन विधिवत्वार्य व्रत सौभाग्यद शिवम ॥१७॥ विद्यार्थी सर्व विद्या व प्राप्नोति व्रतसाधनात । राजभ्रष्टा नृपो राज्य ममवाप्नोति सर्वदा ॥१८॥ पूर्वज मनि यन न कृत व्रतमुत्तमम | त व्याधिनो दरिद्राश्च भवति पुनवर्जिता ||१९|| वघ्या च या भवनारी विधवा धनवनिता । अनुमा तत्र कर्तव्या तय कृतवती व्रतम् ॥२०॥ नवरानवत प्रोक्त न कृत यन भूतले । स क्य विभव प्राप्य मोदत च तथा दिवि ॥२१॥ रक्तचदनसमिथ कोमलविल्वपत्रक । भवाना पूजिता यन स भवन्नृपति क्षितौ ॥२२॥ नाराधिता यन शिवा सनातनी दु खातिहा सिद्धिकरी जगद्वरा । दुखावृत शनुयुतश्च भूतले नून दरिद्रो भवतीह मानव ॥२३॥ या विष्णुरिंद्रो हरपद्मजो तया वह्नि कुबरी वरुणो दिवाकर | ध्यायति सर्वाथसमातिनदितास्ता किं मनुष्या न भजति चडिकाम ||२४॥ स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावस्तृप्यति देवा पितरस्तथैव । यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरति युग्मश्रुतिभिर्मनीद्रा. ॥२५॥ यस्यच्छया सृजति विश्वमिद प्रजेशो नानावतारकलन कुरुत हरिश्च । नून करोति जगत किल भस्म शभुस्ता शमदा न भजत नु कथ मनुष्य ||२६|| नकोऽस्ति सर्वभुवनपु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहग किलपतगो वा । गधर्वराक्षसपिशाचनगपु नून य स्पदितु भवति शक्तियुतो यथच्छम ॥२७॥ ता न सेवेत कश्चण्डी सर्वकामार्थदा शिवाम । व्रत तस्या न क कुर्याद्वाछवर्थचतुष्टयम ||२८|| महापातक्सयुक्तो चरेत । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा ॥२९॥ पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीन सुदु खित । कुटुदी चाभवत्कश्चित्कोसले नृपसत्तम ||३०|| अपत्यानि बहूयस्याभवक्षुत्पीडितानि च । भक्ष्य किंचित्तु सायाह्न प्रापुस्तस्य च बालका ३१॥ भक्तस्म कायकर्ताऽसौ परस्याथ वुभुक्षित । कुटवभरण चकारातिनिराकुल ॥३२॥ सदा धर्मरत शात सदाचारश्च सत्यवाक | अक्रोधनश्च धृतिमानिर्मदश्चानसूयक ॥३३॥ यनाम नवरानवत तत्र ·तेन शोचामि विपेंद्र सर्वज्ञोऽसि दयानिध । तपो दान व्रत किंचिदहि मत्रजप तथा ॥४१॥ व्यास उवाच पुत्री सुतस्तु मे वालो भक्षार्थी रोदते भृशम् । ताव मान गृहे नान मुष्टिमेका ददाम्यहम ||३८।। विजितो यतो गेहाद्गतो बालो रुदन्मया । अतो म दह्यतेऽत्यर्थ किं करोमि धन विना ॥३९॥ विवाहाऽस्ति सुताया मेनास्ति वित्तकरोमिकिम् । दशवाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम ||४०॥ येनाह पोप्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम | ताव मे स्याद्धनप्राप्सिर्नाधिक प्रार्थये किल ||४२॥ त्वत्प्रसादात्लुटुम्ब मे सुखित प्रभवदिह । तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानन परिचित्य च ॥४३॥ इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मण सशितव्रत । उवाच परमप्रीतस्त वैश्य नृपसत्तम ॥४४॥ तथा । कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्य भविष्यति ॥४६॥ एतस्मादपर किचिद् व्रत नास्ति घरातले । नवरानाभिध वैश्य पावन सुखद तथा ||७|| राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितन च । किष्किधाया व्रत चैतत्कृत दुखातुरेण वै ॥४९॥ तन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतु महार्णव । हत्वा मदोदरीनाथ कुभकर्ण महाबलम् ॥५१॥ सीताविरहवह्निना । विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतन वै ॥५०॥ मेघनाद सुत हत्वा धृत्वा भूप विभीपणम् । पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्त राज्यमकटकम् ॥५२॥ विशावर | सुस भूमित प्राप्त रामेणामिततेजसा ॥५३॥ इति विश्वच शुत्वा स वैश्यस्त द्विज गुग्म् । वृत्वा जग्राह सन्मत्र मायाबीजाभिध नृप ॥५४॥ भक्त्या नवरात्रमदिता | नानाविधोपहारश्च पूजयामास सादरम् ॥५॥ मायावीजपरायण । नवमे वरमराते तु महाष्टम्या महेश्वरी ॥५६॥ ददी | नानावरप्रदानश्च वृतकृत्य चकार तम् ॥५७|| श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २७ सपूज्य देवता नित्य पितॄनप्यतिथीस्तथा । भुजाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजन वणिक् ॥३४॥ एव गच्छति काले वै सुशीलो नामतो गुण । दारिद्रया” द्विज शात पप्रच्छातिबुभुक्षित ॥३५॥ सुशाल उवाच भो भूदव कृपा कृत्वा वदस्वाद्य महामते । कथ दारिद्रयनाश स्यादिति मे निश्चयेन वै ॥३६॥ घनपणा में नैवास्ति घनी स्यामिति मानद । कुटवभरणार्थं वै पृच्छामि त्वा द्विजोत्तम ॥३॥ पूजन भगवत्याश्च हवन भोजन तथा ॥४५॥ वदपारायण शक्तिजपहोमादिक ज्ञानद मोषद चैव सुखसतानवर्धनम् । शत्रुनाशर काम नवरात्र व्रत सदा ॥४॥ प्रतप्तेनापि रामण नवरागवतस्यास्य जजाप परया नवगत्गर चंद । अर्थराने तु सजाते प्रत्यक्ष दर्शन इति श्रीदेवीमागरत महापुराणे तृतीयस्कन्धे सप्तविंशोऽध्याय ॥२७॥ प्रभावण व्यास उवाच ·१२ राजा दारथ श्रीमदेवीभागवत महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २८ अथ अष्टाविंशोऽध्यायः जनमेजय उवाच क्य रामेण तच्चीणं प्रत देव्या सुखप्रदम् । राज्य भ्रष्ट क्य सोऽथ क्य सोता हृता पुन ॥१॥ व्यास उवाच श्रीमानयोध्याधिपति पुरा । सूर्यवंशघरश्वासोद्देवब्राह्मणपूजक ॥२॥ चत्वारो जज्ञिरे तस्य पुत्रा रोक्पु विश्रुता । रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्चेति नामत ||३|| राज प्रियकरा सर्वे सदृशा गुणस्पत । कोसल्याया सुतो राम कैकेय्या भरत स्मृत ||४|| सुमित्रातनयो जाती यमलो द्वौ मनाहरौ । त जाता वै किशोराश्च धनुर्वाणधरा क्लि ||५|| सूनव कृतसस्कारा भूपत सुखवर्धका । कौशिवेन तदाऽऽगत्य प्रार्थितो रघुनन्दन ॥६॥ राघव मखरक्षाय सूनु पोडशवार्षिकम । तस्मै सोऽय ददो राम कौशिवाय सलक्ष्मणम ||७|| तो ममत्य मुनि मार्गे जग्मतुश्चारुदर्गनौ । ताटका निहता मार्गे राक्षसो घोरदर्शना ||८|| रामणरेन वाणेन मुनीना दुखदा सदा | यज्ञरक्षा वृता तत्र सुबाहुनिहत शठ ॥९॥ मारीचोऽय मृतप्रायो निक्षिप्तो वाणवगत । एव कृत्वा महत्कर्म यज्ञस्य परिरक्षणम ॥१०॥ गतास्त मिथिला सर्वे रामलक्ष्मणकोशिका | अहल्या मोचिता शापानिप्पापा सा कृताऽवला ।। विदह्नगर तो तु जग्मतुर्मुनिना सह । वभज शिवचाप च जनकेन पणीकृतम ||१२|| उपयमे तत सीता जानको च रमाशजाम | लक्ष्मणाय ददौ राजा पुत्रीमका तथामिलाम् १०॥ कुशध्वजसुत वन्ये प्रापतुर्कीतरावुभौ । तथा भरतशत्रुघ्नी सुशीलो गभलक्षणौ ॥१४॥ एव दारक्रियास्तपा भ्रातॄणा चाभव नृप | चतुर्णां मिथिगया तु यथाविधि विधानत ॥१५॥ राज्ययोग्य सुत दृष्ट्वा राजा दशरथस्तदा | राघवाय धुर दानु मनश्चक्रे निजाय वै ॥१६॥ सभार विहित दृष्ट्वा कैकेयी पूर्वकल्पितौ । वरौ सप्रार्थयामास भर्तार वगवर्तिनम ||१७|| राज्य सुताय चकेन मरताय महात्मन । रामाय वनवास च चतुदश समास्तथा ॥१८॥ रामस्तु वचनात्तस्या सीतालक्ष्मणसयुत । जगाम पुत्रविरण प्रपीडित । जहाँ प्राणानमयात्मा पूधशापमनुस्मरन ॥२०॥ भरत पितर दवा मृत मातकृतन वै । राज्यमृद्ध न जग्राह भ्रातु प्रियचिकापया ॥२१॥ पचवटया वसन रामा रावणावरजा वन । शूपणखा विरूपा वै चकारातिस्मरातुराम ||२२|| खरादयस्तु ता दष्ट्वा छिन्ननासा निशाचरा ! चक्रु सग्राममतुल रामणामिततजसा ।२३।। स जघान खरादीश्च दैत्यानतिवलावितान । मुनीना हितमन्विच्छन राम सत्यपराक्रम ॥२४॥ दडकारण्य राथसम्पमवितम ||१९|| राजा दशरथ ·श्रीमदेवीमागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय २९ निर्जने विपिने किं त्व सौधार्हा त्वमसि प्रिये । उटजे मुनिपत्नीवद्देवकन्यासमप्रभा ॥५२॥ व्यास उवाच इति तद्वचन श्रुत्वा प्रत्युवाच विदेहना । दिव्य दिष्टया यति ज्ञात्वा मदोदर्या पति तदा ॥ राजा दशरथ श्रीमाश्चत्वारस्तस्य व सुता । तेपा ज्येष्ठ पतिमऽस्ति रामनामेति विश्रुत ॥५४॥ विवासितोऽथ कैकेय्या कृते भूपतिना वरे । चतुर्दश समा रामो वसतेन सलक्ष्मण ॥५५॥ जनक्स्य सुता चाह सीतानाम्नीति विश्रुता । भक्त्वा शव धनु काम रामेणाह विवाहिता ॥५६॥ रामबाहुवलेनात्र वसामो निर्भया वने । काचन मृगमालोक्य हतु मे निर्गत पति ॥५७|| रक्ष्मणोऽपि पुन श्रुत्वा रव भ्रातुर्गतोऽधुना । तयोर्बाहुबलादत्र निर्भयाऽह वसामि वै॥५८॥ मयेद कथित सर्व वृत्तान्त वनवासके । तेऽत्रागत्यार्हणा ते वै करिष्यति यथाविधि ॥५९॥ यतिविष्णुस्वरूपोऽसि तस्मात्त्व पूजितो मया । आश्रमो विपिने घोरे कृतोऽस्ति रक्षसा कुले ॥६०॥ तस्मात्त्वा परिपृच्छामि सत्य ब्रूहि ममाग्रत | कोऽसि विडिरूपेण विपिने त्व समागत ॥६॥ रावण उवाच र केशोऽह मराराक्षि श्रीमा मदोदरीपति । त्वत्कृते तु कृत रूप मयेत्य शोभनाकृते ॥६२।। आगतोऽह वरारोह भगिन्या प्रेरितोऽत्र वै । जनस्थाने हतौ श्रुत्वा भ्रातरी खरदूपणौ ॥६३।। अङ्गीकुरु नृप मा त्व त्यक्त्वा त मानुप पतिम । हृतराज्य गतश्रीक निर्वल वनवासिनम् ॥६४॥ पट्टराज्ञी भव त्व मै मन्दादर्यपरि स्फुटम् । दासोऽस्मि तव त बङ्गि स्वामिनी भव भामिनि ॥ जेताऽह लोक्पालाना पतामि तव पादयो । कर गृहाण मेऽद्य त्व सनाथ कुरु जानकि ॥६६|| पिता ते याचित पूर्व मया व त्वत्कृतऽवले । जनको मामुवाचेत्य पणवधो मया कृत ॥६७|| रुद्रचापभयानाह सप्राप्तस्तु स्वयवरे | मनो मे सस्थित तावनिमग्न विरहातुरम् ॥६८|| वनेऽत्र सस्थिता श्रुत्वा पूर्वानुरागमोहित । आगतोऽस्म्यसितापागि सफल कुरु मे श्रमम् ।।६९।। इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्याय ॥२८॥ अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः व्यास उगाच तदाकण्यं यचो दुष्ट जानकी भयविह्वला । वेपमाना स्थिर कृत्वा मनो वाचमुवाच ह ॥१॥ पौलस्त्य किमसद्वाक्य त्वमात्य स्मरमोहित । नाह वै स्वैरिणी किंतु जनक्स्य कुलोद्भवा ॥२॥ मच्छ ल्का दशास्य त्व राम त्वा वै हनिष्यति । मत्कृत मरण तन भविष्यति न संशय ॥३॥ इत्युक्त्वा पर्णशालाया गता सा वह्निसनिघौ । गच्छ गच्छेति वदती रावण लोकरावणम् ||४|| ।

·१८१ । श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे तृतीयम्बन्धे अध्याय ३० त्यजेत्प्राणानियतृत्वे मैथिली भरतानुज । न रावणस्य वरागा भोदिति सुनिश्चितम् ॥३३॥ मृता जानरी वीर प्राणास्त्यक्ष्याम्यसशयम् । मृता चेदसितापागी वि मे देहेन लक्ष्मण ॥३४|| एव पिल्पमान त राम कमललोचनम् । लक्ष्मण प्राह धर्मात्मा सात्वयनृतया गिरा ॥३५॥ धैर्य कुरु महाबाहा त्यक्त्या कातरतामिह । आनयिष्यामि वैदेही हत्वा त राक्षसाधमम् ॥३६॥ आपदि सपदि तुल्या बर्याद्भवति ते धीरा । अल्पधियस्तु निमग्ना कटे भवति विभवेऽपि ३७|| सयोगो विप्रयोगश्च देवाधीनाबुभावपि । शोकस्तु कीदृशस्तत्र देहेनात्मनि च क्वचित् ॥३८॥ राज्याद्यथा वने वासो वैदेह्या हरण यया । तथा काले समीचीने सयोगोऽपि भविष्यति ||३९|| प्राप्तव्य सुखद् खाना भोगानिर्वर्तन क्वचित् । नान्यथा जानकोजाने तस्माच्छोक त्यजाधुना ४०॥ वानरा मन्ति भूयासो गमिष्यति चतुर्दिशम् । शुद्धि जनकनन्दिन्या आनयिप्यति ते किल ||४|| ज्ञात्वा मार्गस्थिति तन गत्वा कृत्वा पराक्रमम् । हत्वा त पापकर्माणमानयिष्यामि मैथिलीम् ॥४२॥ ससैन्य भरत वाऽपि समाहूय सहानुजम् । हनिप्यामो वय शत्रु किं शोचसि वृयाग्रज ॥४३॥ रघुणकरथेनैव जिता सर्वा दिश पुरा । तदशज कथ शोक कर्तुमर्हसि राघव ।।४४|| एकोऽह सक्लाओतु ममर्थोऽस्मि सुरासुरान् । किं पुन ससहायो वै रावण कुल्पासनम् ॥४५॥ जनक वा समानीय साहाय्य रघुनन्दन । हनिप्यामि दुराचार रावण सुरकटकम् ॥४६॥ सुखस्यानतर मुखदु खसमुद्भवे । स शोकसागरे मग्नो न सुखी स्यात्कदाचन ॥४७॥ इन्द्रेण व्यसन प्राप्त पुरा व रघुनन्दन । नहुष स्थापितो देव सर्वैर्मधवत पदे ||४८|| स्थित परजमध्ये च बहुवर्षगणानपि । अज्ञातवास मघवा भीतस्त्यक्त्वा निज पदम् ४९।। पुन प्राप्त निजस्थान काले विपरिवर्तिते । नहुप पतितो भूमौ शापादजगराकृति ॥५०॥ इन्द्राणी कामयानस्तु ब्राह्मणानवमय च । अगस्तिकोपात्सजात सर्पदेहो महीपतिः ॥५१॥ तस्माच्छोको न कर्तव्यो व्यमने सति राघव । उद्यमे चित्तमास्थाय स्थातव्य वै विपश्चिता ॥५२॥ सर्वज्ञोऽसि महाभाग ममर्थोऽसि जगत्पते । किं प्राकृत इवात्यर्थं कुरुपे शोकमात्मनि ॥५३॥ व्यास उवाच इति रक्ष्मगवाक्येन बोधितो! रघुनन्दन । त्यक्त्वा शोक तथाऽत्यर्थ वभूव विगतज्वर ॥५४|| इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे एकोनत्रिशोऽध्याय ॥२९॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः यस्य 1 । व्यास उवाच एव तो सविद कृत्वा यावत्तूष्णी बभूवतु । आजगाम तदाकाशानारदो भगवानृषि ||२|| ·१८२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्यायः ३० रणयन्महती वीणा स्वरग्रामविभूपिताम् । गायन्बृहद्रयं साम तदा तमुपतस्थिवान् ॥२॥ दृष्ट्वा तं राम उत्याय ददावथ वृपं शुभम् । आसनं चाध्यं पाद्यं च कृतवानमितद्युति. ॥३॥ पूजा परमिका कृत्वा कृताजलिरपस्थितः । उपविष्टः समीपे तु कृताज्ञो मुनिना हरिः ॥४॥ उपविष्टं तदा रामं सानुजं दुःखमानसम् । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या कुशलं मुनिसत्तम. ॥५॥ क्यं राघव शोका? यया वै प्राकृतो नरः । हृता सीता च जानामि रावणेन दुरात्मना ॥६॥ सुरमप्रगतशाहं श्रुतवारजनकात्मजाम् । पौलस्त्येन हृता मोहान्मरणं स्वमजानता |७|| तय जन्म च पाकुत्स्य पौलस्त्यनिधनाय वै । मैथिलीहरणं जातमेतदर्थ नराधिप ||८|| पूर्वजन्मनि वैदेही मुनिपुत्री तपस्विनी । रावणेन वने दृष्टा तपस्यती सुचिस्मिता ॥९॥ प्रार्थिता रावणेनासो भव भार्येति राघव । तिरस्कृतस्तयाऽमी वै जग्राह क्वरं वलात् ॥१०॥ शाप तत्क्षणं राम रावण तापसी भृशम् । कुपिता त्यत्तुमिच्छंनी देहं संस्पर्शदूपितम् ॥११॥ दुरात्मंस्तव नागार्थ भविष्यामि घरातले । अयोनिजा वरा नारी त्यक्त्या देह जहावपि ॥१२॥ सेय रमाशराभूना गृहीता तेन रक्षमा | विनाशायं कुलस्पय व्याली यगिव सभ्रमात् ।।१३।। सय जन्म प पाात्स्थ तस्य नाचाय पामर । प्राधिनस्य हरेरंगादजवशेऽप्यन्मन ॥१४॥ पुरु पयं महाबाहो तर सा वर्ततज्वशा । सती धर्मरता मीता त्या ध्यायती दियानिशम्।।१।। माननुपय पारे या मघमता स्वयम् । पानायं प्रेषित तस्या पोत वामृतं यया ॥१६॥ सुरभोदुग्धपानात्मा शुत्ता.सविजिता । जाता यमलपाक्षी वर्तते यौक्षिता मया ॥१७॥ गागाय गय । प्रत पुरुष श्रद्धावानाश्चिने मागि सांप्रतम् ॥१८॥ मयरातोपवाग प प्रपूजनम् । रानिलिवर राम जपीमयिवागत. ॥१९॥ मेप्पं पाभिदा यति दस्या बिगमितं । दशानं वनं त्या मानारत्य भविष्यति ॥२०॥ विमाप्रति पर्व गहादेवंग प्रापा । तया पपयता पी ग्वर्गमध्यम्यिनेन । ॥२॥ मुगिना गम पम्प गपरामत गम् । यिशेर्पा घ पर्नव्यं मा पमोग ये ।।२२।। विभामिण गाम्म मनात माय । गुणाप यमिष्टेन यायन तयंप प ॥२३॥ हवारंज यमन्महावतम् । मागास्यं पुर राजेन्द्र रायणस्य वयाप प ॥२४॥ म अपनातार पूरे प्रामसमम् । त्रिपुरग्य विनाम गिनापि पुराताम् ॥२५॥ हरिता गगार TT मेरी महामो । विधियपुर पारम्प दतमेतददिन, ॥२६॥ श्रीराम उयाच मादेवी रिमाग मा गरिमानियिपियरि गजोगियानि ॥२७॥ नाग याप मागम गा निदा four गनानी | गामाया देवी परिता दुगनादिनी ॥२८॥ उपाय पथयाम्या रम्य भगवत्या ·यच्च श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय. ३० कारण सर्वजतूना ब्रह्मादीना रघुबह । तस्या शक्ति विना कोऽपि स्पदितु नक्षमो भवेत् ।। विष्णो पालनशक्ति सा कर्तृशक्ति पितुर्मम । रुद्रस्य नाशशक्ति सा त्वन्यशक्ति परा शिवा ३०॥ किंचित्पाचिद्वस्तु सदसद्भुवनप्रये । तस्य सर्वस्प या शक्तिस्तदुत्पत्ति कुतो भवेत् ११॥ न ब्रह्मा न यदा विष्णुर्न रद्रो न दिदार ! न चेन्द्राद्या सुरा सर्वे न धरा न धराधरा ॥३२॥ तदा सा प्रकृति पूर्णा पुरपेण परेण वै । सयुता विहरत्येव युगादौ निर्गुणा शिवा ॥३३॥ सा भूत्वा सगुणा पश्चात्कराति भुवनत्रयम् । पूर्व ससृज्य ब्रह्मादीन्दत्त्वा शक्तीश्च सर्वश ॥३४॥ ता ज्ञात्वा मुच्यत जतुर्जन्मससारवधनात् । सा विद्या परमा ज्ञेया वेदाद्या वदकारिणी ||३५|| असख्यातानि नामानि तस्या ब्रह्मादिभि किल । गुणकर्मविधानस्तु कल्पितानि च किं वे ॥३६॥ अकारादिक्षकारात स्वरवर्णस्तु योजित । असख्येयानि नामानि भवति रघुनन्दन ॥३७|| राम उवाच विधि मे ब्रूहि विप्रचे व्रतस्यास्य समासत | करोम्यद्यैव श्रद्धावाञ्छीदेव्या पूजन तथा ॥३८॥ नारद उवाच पीठ कृत्वा समे स्थाने सस्थाप्य जगदम्बिकाम् । उपवासान्नवैव त्व कुरु राम विधानत ॥३९॥ आचार्योऽह भविष्यामि कर्मण्यस्मिन्महीपत । दवकार्यविधानार्थमुत्साहप्रकरोम्यहम् ॥४०॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचन सत्य मत्वा राम प्रतापवान् । कारयित्वा शुभ पीठ स्थापयित्वाविका शिवाम् ।। विधिवत्पूजन तस्याश्चकार व्रतवान् हरि । सप्राप्ते चाश्विने मासि तस्मिन्गिरिवरे तदा ॥४२॥ उपवासपरो राम कृतवान्ततमुत्तमम । होम च विधिवत्तत्र बलिदान च पूजनम् ॥४३॥ भ्रातरौ चक्रतु प्रेम्णा व्रत नारदसमतम । अष्टम्या मध्यराने तु देवी भगवती हि सा ॥४४॥ सिंहारूढा ददौ तन दर्शन प्रतिपूजिता । गिरिशृङ्गे स्थितोवाच राधव सानुज गिरा ॥४५॥ मेघगम्भीरया चेद भक्तिभावेन तोपिता । देव्युवाच राम राम महावाहो तुष्टोऽस्म्या वतन ते ॥४६|| प्रार्थयस्व वर काम यत्ते मनसि वर्तत । नारायणाशसभूतस्त्व विशे मानवेऽनघे ॥४७|| वधायव प्रार्थितस्त्वमरैरसि । पुरा मत्स्यतनु कृत्वा हत्वा घोर च राक्षसम् ।।४८|| त्वया वै रक्षिता वदा सुराणा हितमिच्छता । भूत्वा कच्छपरूपस्तु धृतवान्मन्दर गिरिम् ||४९|| अकूपार प्रमथान कृत्वा देवानपोषय । कोलरूप पर कृत्वा दशनाग्रेण मेदिनीम् ॥५०॥ धृतवानसि यद्राम हिरण्याक्ष जपान च । नारसिंही तनु कृत्वा हिरण्यकशिपु पुरा ॥५१॥ रावास्य ·१८४ काम श्रीमदेवीमागरते महापुराणे तृतीयस्कन्धे अध्याय ३० प्रह्लाद राम रक्षित्वा हतवानसि राघव । वामन वपुरास्थाय पुरा छलितवान्वलिम् ॥५२॥ भूत्वेंद्रस्पानुज देवकार्यप्रसाधक | जमदग्निसुतस्त्व म विष्णोरशैन सगत ॥५३॥ कृत्वात क्षत्रियाणा तु दान भूमरदादद्विज | तथदानी तु काकुत्स्थ जातो दशरथात्मज ||५४॥ प्रार्थितस्तु सुरै सर्वं रावणेनातिपीडित । कपयस्त सहाया 4 देवाशा बलवत्तरा ॥५५।। भविष्यति नरव्याघ्र मच्छक्तिसयुता ह्यमी । शेषाशोऽप्यनुजस्तऽय रावणात्मजनाशक ॥५६॥ भविष्यति न सदेह कर्तव्योऽत्र त्वयाऽनघ । वसत सेवन काय त्वया तनातिश्रद्धया ||५७|| हत्वाऽथ रावण पाप कुरु राज्य यथासुखम । एकादश सहस्राणि वर्षाणि पृथिवीतले ॥५८|| कृत्वा राज्य रघुश्रेष्ठ गताऽसि त्रिदिव पुन । व्यास उवाच इत्युक्त्वातर्दध देवी रामस्तु प्रीतमानस ॥५९|| समाप्य तदवत चक्रे प्रयाण दशमीदिन । विजयापूजन कृत्वा दत्त्वा दाना यनकश ॥६॥ कपिपतिबलयुक्त सानुज श्रीपतिश्च प्रक्टपरमशक्त्या प्रेरित पूर्णकाम । उदधि तटगतोऽसौ सेतुबंध विधायाप्यहनदमरशत्रु रावण गीतकीर्ति ॥६१।। य शृणोति नरो भक्त्या देव्याचरितमुत्तमम । स भुक्त्वा विपुला भोगाप्राप्नोति परम पदम ६२१ सत्यन्यानि पुराणानि विस्तराणि बहूनि च । श्रीमद्भागवतस्यास्य न तुल्यानीति म मति ॥६३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्रया सहिताया तृतीयस्कन्धे निंशाऽध्याय ॥३०॥ समाप्तोऽय ततीयः स्कन्धः ।

·श्रीगणेशाय नमः श्रीमद्देवीभागवतम् चतुर्थः स्कन्धः -:- । प्रथमोऽध्यायः जनमेजय उवाच वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिवऽनघ । प्रष्टुमिच्छाम्यह स्वामिनस्माक कुलवर्धन ॥१॥ शूरसेनसुत श्रीमान्वसुदेव प्रतापवान् । श्रुत मया हरिय॑स्य पुत्रभावमवासवान् ॥२॥ देवानामपि पूज्योऽभू नाम्ना चानकदुदुभि । कारागार कथ बद्ध क्सस्य धर्मतत्पर ॥३॥ देवक्या भार्यया साधं किमाग कृतवानसौ । दवक्या बालपट्स्य विनाशश्च कृत पुन ॥४॥ तेन कसेन क्स्मा ययातिकुलजेन च । कारागार क्य जन्म वासुदेवस्य वै हरे ॥५॥ गोकुले च क्य नीतो भगवान्सात्वता पति । गतो जन्मावर क्स्मात्पितरौ निगडे स्थिती ॥६॥ देवकीवसुदेवो कृष्णस्यामिततेजस । क्थ न माचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणाऽमुना ॥७|| जगलतुं समर्थन स्थितेन जनकोदर । प्रात्न कि तयो कर्म दुविज्ञेय महात्मभि ||८|| जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मन । के ते पुनाश्च का बाला या कसेन विपोयिता ॥९॥ शिलाया निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुन । गार्हस्थ्य च हरे हि बहुभार्यस्य चानघ ॥१०॥ कार्याणि तत्र तान्येव देहत्याग च तस्य वै । किंवदन्त्या ध्रुत यत्तन्मनो मोहयतीब मे ||११|| चरित वासुदेवस्य त्वमाख्याहि ययातयम् । नरनारायणो देवी पुराणावृषिसत्तमौ ॥१२॥ धर्मपुत्री महात्मानौ तपश्चरतुरुत्तमम् । यो मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे ॥१३॥ निराहारी जितात्मानौ नि स्पही जितपड्गुणौ । विष्णोरसो जगत्स्येम्ने तपश्चरतुरुत्तमम् ॥१४|| च ·। श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय. १ तयोरशावतारी हि जिष्णुकृष्णो महाबलौ । प्रसिद्धो मुनिभि प्रोक्तो सर्वज्ञेर्नारदादिभि ॥१५॥ विद्यमानशरीरौ तौ कथ देहातर गतौ । नरनारायणौ देवो पुन कृष्णार्जुनौ कथम् ॥१६॥ यो चक्रतुस्तपश्चोप मुक्त्यथं मुनिसत्तमी । तो कथ प्रापतुर्देही प्राप्तयोगी महातपौ ॥१७॥ शूद्र स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु स । शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत् १८॥ ब्राह्मणो नि स्पृह शातो भवरोगाद्विमुच्यते । विपरीतमिद भाति नरनारायणौ च तौ ॥१९॥ तपसा शोपितात्मानौ क्षत्रियो तो बभूवतु । केन तौ कर्मणा शातौ जातौ शापेन वा पुन ॥२०॥ ब्राह्मणो क्षत्रियो जातो कारण तन्मुने वद । यादवाना विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुत ॥२१॥ कृष्णस्यापि हि गाधार्या शापेनैव कुलभय । प्रद्युम्नहरण चव शवरेण कथ कृतम् ॥२२॥ वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने । पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम् ॥२३॥ द्वारकादुर्गमध्याद हरिवेश्मादुरत्ययात् । न ज्ञात वासुदेवेन तत्कय दिव्यचक्षुपा ॥२४|| सदहोऽय महान्ब्रह्मति सदेह कुरु प्रभो । यत्पल्यो वासुदवस्य दस्युभिलुंठिता हृता ॥२५॥ स्वर्गत देवदेवे तु तत्कथ मुनिसत्तम । सशयो जायते ब्रह्मश्चित्तादोलनकारक ॥२६॥ विष्णोरश समुद्भूत शौरि भारहारवृत । स क्थ मथुराराज्य भयात्त्यक्त्वा जनार्दन ॥२७॥ द्वारवत्या गत साधो ससैय ससुहृद्गण । अवतारो हरे प्रोक्तो भूभारहरणाय वै ॥२८॥ पापात्मना विनाशाय धर्मसस्थापनाय च । तत्क्य वासुदवेन चौर स्तै न निपातिता ॥२९॥ यहता वासुदेवस्य पत्न्य सलुठिताश्च ता । स्तैनास्ते किं न विज्ञाता सर्वज्ञेन राता पुन ३०॥ भीष्मद्रोणवध काम भूभारहरणे मत । अचिताश्च महात्मान पाडवा धर्मतत्परा ॥३१॥ पृष्णभक्ता सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमा । ते कृत्वा राजसूय च यज्ञराज विधानत ॥३२॥ दशिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावत । पाडुपुत्रास्तु देवाशा वासुदेवाश्रिता मुने ॥३३॥ पोर दुप्प क्थ प्राप्ता यव गत सुकृत च तत् । वि तत्पाप महारौद्र येन ते पीडिता सदा ॥३४॥ द्रौपदी प महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता । रमाशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा ३५।। सा कप दु समतुल प्राप घोर पुन पुन | दुशासनन सा कशे गृहीता पीडिता भृशम् ३६॥ रजस्वला मुभाया तु नीता भीतरवासमा । विराटनगर दासी जाता मत्स्यस्य सा पुन |॥३७॥ पपिता पीचकेनाय रुदती पुररी यया । द्दता जयद्रथेनाय क्रदमानाऽतिदु सिता ||३८|| माचिता पाहदै पचादरवद्भिर्महात्मभि । पूर्वजन्मकृत पाप किं तयेन च पीडिता ||३९॥ दुसायनवान्याप्तास्ते पथयाद्य महामते । राजगूय ऋतुवर कृत्या ते मम पूर्यजा ॥४॥ इप महत्तर प्राप्ता पूर्वजमवृतेन । देवाशाना क्य तेषा यशयोऽय महान्हि मे ॥४१॥ सदाचारस्तु बोतेय प्मद्रोणादयो हदा । छरने धनलोभायं जानान घर जगत् ||४२॥ क

·१८७
-
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २
प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना । कुल क्षयितवतस्ते हरिणा परमात्मना ||४३||
वर भिक्षाटन सायो नोवारर्जीवन वरम् । योधान्न हत्वा लोभन शिल्पेन जीवन वरम् ॥४४॥
विच्छितस्तु त्वया वशो रक्षितो मुनिसत्तम । समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाञ्छत्रुनाशनान् ॥४५॥
सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुत । तापसस्य गले सर्प न्यस्तवान्कथमद्भुतम् ॥४६।।
न कोऽपि ब्राह्मण द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्भव । तापस मौनसयुक्त पित्रा किं तत्कृत मुने ।।४७।।
एतैरन्यैश्च सदेशैविकल मे मनोऽधुना । स्थिर कुरु पित साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे||४८॥
इति श्रीदेवीमागवते चतुर्थस्कन्धे जनमेजयप्रश्नो नाम प्रथमोऽध्याय ॥१॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
सूत उवाच
एव पृष्ट पुराणज्ञो व्यास प्रत्यवतीसुत । परीक्षितसुत ततो वै जनमेजयम् ॥१॥
उवाच सशयच्छेत्तृ वाक्य वाक्यविशारद ।
व्यास उवाच
राजन्किमेतद्वक्तव्य कर्मणो गहना गति ॥२॥
दुर्जेया किल देवाना मानवाना न का कया । यदा समुत्थित चंतदब्रह्माण्ड त्रिगुणात्मकम् ॥३॥
कर्मणव समुत्पत्ति सर्वेपा नात्र संशय । अनादिनिधना जीवा कर्मबीजसमुद्भवा ||४||
नानायोनिषु जायत म्रियते च पुन पुन | कर्मणा रहितो देहसयोगो न कदाचन ||५||
शुभाशुभंस्तथा मित्रं कर्मभिर्वेष्टित त्विदम् । त्रिविधानि हि तान्याहुqधास्तत्त्वविदश्च ये ॥६॥
सचितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुन । वर्तमानानि दहस्मिस्वैविध्य कर्मणा क्लि ॥७॥
ब्रह्मादीना च सर्वेपा तद्वशत्व नराधिप । सुस दु ख जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा ॥८॥
कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणा । देवाघोनाश्च सर्वेषा प्रभवति नराधिप ||९||
रागद्वेषादयो भावा स्वर्गेऽपि प्रभवति हि । देवाना मानवाना च तिरश्वा च तथा पुन ॥१०॥
विकारा सर्व एवंते देहेन सह सगता । पूर्ववरानुयोगेन स्नेहयोगेन व पुन ॥११॥
उत्पत्ति सर्वजतूना विना कर्म न विद्यते । कर्मगा भ्रमत सूर्य शशाक क्षयरोगवान् ।।१२।।
कपाली च तथा रुद्र कर्मणव न संशय । अनादिनिधन चैतत्कारण कर्म विद्यते ॥१३॥
तेनेह शाश्वत सर्व जगत्स्थावरजगमम् । नित्यानित्यविचारेश्न निमग्ना मुनय सदा ||१४}}
न जानति विमेतद्वै नित्य वाऽनित्यमेव च । मायाया विद्यमानाया जगन्नित्य प्रतीयते ॥१५॥
कार्याभाव क्ष वाच्य कारणे सति सर्वथा । माया नित्या कारण च सर्वेपासवंदा क्लि ॥१६॥

·१८८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय. २ कर्मबोज ततो नित्य चिंतनीय सदा वुधै । भ्रमत्येव जगत्सवं राजन्कर्मनियत्रितम् ॥१७॥ नानायोनिषु राजेंद्र नानाधर्ममयेषु च । इच्छया च भवेज्जन्म विष्णोरमिततेजस ॥१८॥ युगेयुगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् । त्यक्त्वा वैकुठमवास सुखभोगाननेकश {{१९॥ विण्मूत्रमदिरे वास सत्रस्त चोऽभिवाछति । पुष्पावचमलीला च जलकेलि सुखासनम् ॥२०॥ त्यक्त्वा गर्भगृहे वास कोऽभिवाछति बुद्धिमान् । तूलिका मृदुसयुक्ता दिव्या शय्या विनिर्मिताम् ॥२१॥ त्यक्त्वाऽधोमुखवास च कोऽभिवाछति पडित । गीत नृत्य च वाद्य च नानाभावसमन्वितम् ॥२२॥ मुक्त्वा को नरके वास मनसापि विचितयेत । सिंधुजोद्भूतभावाना रस त्यक्त्वा सुदुस्त्यजम्।।२३।। विण्मूत्ररसपान च क इच्छेमतिमान्नर । गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये ॥२४॥ सद्भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तर तप । हित्वा भोग च राज्य च वने याति मनस्विन २५॥ तद्भीतस्तु विमूढात्मा कस्त सेवितुमिच्छति । गर्भ तुदति कृमयो जठराग्निस्तपत्यध ॥२६॥ वपासवेष्टन क्रूर किं सुख तत्र भूपते । वर कारागृहे वासो बन्धन निगडवरम् ॥२७॥ अल्पमात्र क्षण नैव गर्भवास क्वचिच्छुभ । गर्भवासे महददु ख दशमासनिवासनम् ।।२८॥ तथा नि सरणे दुख योनियनेऽतिदारुणे । बालभावे सदा दु ख मूकाशभावसयुतम ॥२९॥ क्षुत्तृडा वेदनाऽशक्त परतत्रोऽतिकातर । क्षुधिते रुदिते बाले माता चिंतातुरा तदा ॥३०॥ नानाविधानि दुखानि बालभावे भवति वै ॥३१॥ किं सुख विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाछति चच्छया । सग्रामममरै साधं सुख त्यक्त्वा निरतरम् ॥३२॥ कर्तुमिच्छेच्च को मूढ श्रमद सुखनाशनम । सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादय सुरा ॥३३॥ कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवति सुखासुखे । अवश्यमेव भोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभम् ।। देहवद्भिनृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम ||३४|| तपसा दानयज्ञश्च मानवश्वेन्द्रता ब्रजेत । क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशय ॥३५॥ रामावतारयोगेन देवा वानरता गता । तथा कृष्णसहायार्थ देवा यादवता गता ॥३६|| एव युगे युगे विष्णुरवताराननेकश । करोति धर्मरक्षार्थ ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम् ॥३७॥ पुन पुनहरेरेव नानायोनिषु पार्थिव । अवतारा भवत्यन्ये रथचक्रवदद्भुता ॥३८॥ दैत्याना हनन कर्म कर्तव्य हरिणा स्वयम । अशाशेन पृथिव्या व कृत्वा जन्म महात्मना ||३९।। तदह संप्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथा शुभाम् । स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदो कुले ॥४०॥ । कश्यपस्य मुनेरशो वसुदेव प्रतापवान् | गोवृतिरभवद्राजन्पूर्वशापानुभावत कश्यपस्य च द्वे पल्यो शापादत्र महीपते । अदिति सुरमा चैवमासतु पृथिवीपते ॥४२॥ !!४१॥

·+ १८९ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ३ देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यो भरतर्षभ | वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम् ॥४३॥ राजोवाच किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः । सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते ॥४४॥ कथं च भगवान्विष्णुस्तर जातोऽस्ति गोकुले । वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखंडितः ॥४५॥ निदेशात्वस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः । नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः ॥४६॥ स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुपे । करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान् ॥४७॥ प्राप्य मानुपदेहं तु करोति च विडंवनम् । भावान्नानाविधास्तत्र मानुपे दुष्टजन्मनि ॥४८॥ कामः क्रोधोऽमर्पशोको वरं प्रीतिश्च कहिचित् । सुखं दु खं भयं नृणा दैन्यमार्जवमेव च ॥४९॥ दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा । पोपणं चलनं तापो विमर्शश्च विक्त्यनम् ॥५०॥ लोभो दंभस्तथा मोह कपट शोचनं तथा । एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये संभवति हि ॥५१॥ स कथं भगवान्विष्णुस्त्यक्त्वा सुखमनश्वरम् । करोति मानुषं जन्म भावस्तस्तैरभिद्रुतम् ॥५२॥ किं सुसं मानुपं प्राप्य भुवि जन्म मुनीश्वर । किं निमित्त हरि साक्षाद्गर्भवास करोति वै॥५३॥ गर्भदु यं जन्मदु ख बालभाव तथा पुन ! यौबने कामजं दु ख गार्हस्थ्येऽतिमहत्तरम् ॥५४॥ दु.खान्येतान्यवाप्नोति मानुपे द्विजसत्तम । कथ स भगवान्विष्णुरवतारान्पुनः पुन. ॥५५॥ प्राप्य रामावतारं हि हरिणा ब्रह्मयोनिना । दु.खं महत्तरं प्राप्तं वनवासेऽतिदारुणे ॥५६॥ सीताविरहजं दुखं सग्रामश्च पुन पुन । कातात्यागोऽप्यनेनैवमनुभूतो महात्मना ॥१७॥ तथा कृष्णावतारेऽपि जन्म रक्षागृहे पुनः । गोकुले गमनं चैव गवा चरणमित्युत ॥५८|| कंसस्य हननं कष्टाद्वारकागमनं पुन । नानासंसारदु खानि भुक्तवान्भगवान्कथम् ॥५९॥ स्वेच्छया :प्रतीक्षेत युक्तो दु.खानि ज्ञानवान् । संशयं छिघि सर्वज्ञ मम चित्तप्रशातये ॥६॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कंधे द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः व्यास उवाच कारणानि बहून्यत्राप्यवतारै हरे किल | सर्वेपा चव देवानामंशावतरणेष्वपि ॥१॥ वमुदेवावतारस्य कारण शृणु तत्त्वत । देवक्याव रोहिण्या अवतारस्य कारणम् ||२|| एक्दा कश्यपः श्रीमान्यज्ञायं धेनुमाहरत् । याचितोऽयं वहुविधं न ददौ घेनुमुत्तमाम् ॥३॥ वरुणस्तु ततो गत्ता ब्रह्माणं जगत. प्रभुम् । प्रणम्योवाच दोनात्मा स्वदुःखं विनयान्वितः ॥४॥ कि करोमि महाभाग मत्तोऽसौ न ददाति गाम् । शापो नया विसृष्टोऽस्म गोपालो भव मानुपे ॥५॥ - ·१९० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय. ३ भार्ये वे अपि तव भवेता चातिदु खिते । ततो वत्सा रुदत्यत्र मातृहीना सुदु खिता ||६|| मृतवत्साऽदितिस्तस्माद्भविष्यति धरातले । कारागारनिवासा च तेनापि बहुदु खिता ||७|| व्यास उवाच तत्वा वचन तस्य यादोनाथस्य पद्मभू । समाहूय मुनि तत्र तमुवाच प्रजापति ॥८॥ कस्मात्त्वया महाभाग लोकपालस्य धेनव । हृता पुनर्न दत्ताश्च किमन्याय करापि च ॥९॥ जानन्न्याय महाभाग परवित्तापहारणम् । कृतवान्कथमन्याय सर्वज्ञोऽसि महामते ॥१०॥ अहो लोभस्य महिमा महतोऽपि न मुचति । लोभ नरकद नून पापाकरमसमतम् ॥११॥ कश्यपोऽपि न त त्यक्तु समर्थ किं करोम्यहम् । सर्वदेवाधिकस्तस्माल्लोभोवै करितो मया ॥१२॥ धन्यास्ते मुनय शाता जितो यर्लोभ एव च । वैखानसै शमपरै प्रतिग्रहपराङ्मुखै ॥१३॥ ससारे बलवाञ्छत्रुर्लोभोऽमेध्योऽवर सदा । कश्यपोऽपि दुराचार कृतस्नेहो दुरात्मना ||१४|| ब्रह्मापि त शशापाथ कश्यप मुनिसत्तमम् । मर्यादारक्षणार्थ हि पौत्र परमवल्लभम् ||१५|| अशेन त्व पृथिव्या वै प्राप्य जन्म यदो कुले । भार्यया सयुतस्तत्र गोपालत्व करिष्यसि ||१६|| व्यास उवाच एव शप्त कश्यपोऽसौ वरुणेन च ब्रह्मणा । अशावतरणार्थाय भूभारहरणाय च ॥१७॥ तथा दित्यादिति शप्ता शोकसतप्तया भृशम् । जाता जाता विनश्येरस्तव पुत्रास्तु सप्त वै ॥१८॥ जनमेजय उवाच कस्मादित्या च भगिनी शप्तेंद्रजननी मुने । कारण वद शापे च शोकस्तु मुनिसत्तम ॥१९॥ सूत उवाच पारीक्षितेन पृष्टस्तु व्यास सत्यवतीसुत । राजान प्रत्युवाचेद कारण सुसमाहित ॥२०॥ व्यास उवाच राजन्दक्षसुते द्वे तु दितिश्चादितिरुत्तमे । कश्यपस्य प्रिये भार्ये बभूवतुरुरुक्रमे ॥२१॥ अदित्या मघवा पुत्रो यदाऽभूदतिवीर्यवान् । तदा तु तादृश पुन चकमे दितिरोजसा ॥२२॥ पितामहासितापागी पुत्र मे देहि मानद । इद्रतुल्य वल वीर धर्मिष्ठ वीर्यवत्तमम् ।।२३।। तामुवाच मुनि कान्ते स्वस्था भव मयोदिते । बताते भविता तुभ्य शतक्रतुसम सुत ॥२४॥ सा तथेति प्रतिश्रुत्य चकार व्रतमुत्तमम् । निषिक्त मुनिना गर्भ बिभ्राणा सुमनोहरम ॥२५॥ भूमी चकार शयन पयोव्रतपरायणा | पवित्रा धारणायुक्ता बभूव वरवणिनी ॥२६॥ एव जात सुसुपूर्णो यदा गर्भोऽपि वीर्यवान् । शुभाशुभतिदीतागी दितिं दृष्ट्वा तु दु सिता ॥रणी मघवत्सदृशः पुत्रो भविष्यति महावल | दित्यास्तदा मम सुतस्तेजोहीनो भवेत्किल ||२८|| - ·१९१ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ३ इति चितापरा पुत्रमिंद्र चोवाच मानिनी । शनुस्तेऽद्य समुत्पनो दितिगर्भेऽतिवीर्यवान |॥२९॥ उपाय कुरु नाशाय शोरद्य विचित्य च । उत्पत्तिरेव हतव्या दित्या गर्भस्य शोभन ॥३०॥ वीक्ष्य तामसितापागी सपत्नीभावमास्थिताम | दुनोति हृदये चिंता सुखमर्मविनाशिनी ॥३१॥ राजयक्ष्मेव सवृद्धो नष्टो नैव भवद्रिपु । तस्मादकुरित हन्यादबुद्धिमानहित किल ॥३२॥ लोहशकुरिव क्षिप्तो गर्भो वे हृदय मम । येन केनाप्युपायेन पातयाद्य शतक्रतो ॥३३॥ सामदानवलेनापि हिंसनीयस्त्वया सुन । दित्या गर्भो महाभाग मम चेदिच्छसि प्रियम् ३४॥ व्यास उवाच श्रुत्वा मातृवच शक्रो विचिंत्य मनसा तत । जगामापरमातु स समोपममराधिप ||३५|| ववंदे विनयात्पादौ दित्या पापमतिर्नृप । प्रोवाच विनयेनासो मधुर विषभिनम् ||३६॥ इन्द्र उवाच मातस्त्व व्रतयुक्ताऽसि क्षीणदेहाऽतिदुर्वला । सेवार्थमिह सप्राप्त किं कर्तव्य वदस्व मे ॥३७|| पादसवाहन तेह करिष्यामि पतिव्रते । गुरुशुश्रूषणात्पुण्य लभते गतिमक्षयाम् ।।३८॥ न मे किमपि भेदोऽस्ति तथादित्या शपे किल । इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्ट्वा सवाहनपरोऽभवत् ॥३९॥ सवाहनसुख प्राप्य निद्रामाप सुलोचना । श्राता व्रतशा सुप्ता विश्वस्ता परमा सती ॥४०॥ ता निद्रावशमापना विलोस्य प्राविशत्तनुम् । स्प कृत्वाऽतिसूक्ष्म च शस्त्रपाणि समाहित ॥४१॥ उदर प्रविवशाशु तस्या यागवलेन वै ! गर्भ चर्त वज्रेण सप्तघा पविनायक ॥४२॥ रुरोद च तदा बालो वजेणाभिहतस्तथा । मा रुदति शनर्वाक्यमुवाच मघवानमुम् ||४३।। शकलानि पुन सप्त सप्तथा कतितानि च । तदा चकोनपचाश मरुतश्चाभवन्नृप ॥४४|| तदा प्रवुद्धा सुदती ज्ञात्वा गर्भ तथा कृतम् । इन्द्रेण छतरूपण चुकोप मृशदु खिता ॥४५॥ भगिनीकृत तु सा बुदध्वा शाप कुपिता तदा । यदिति मघवत सत्यव्रतपरायणा ॥४६॥ यया मे वनितो गर्भस्तव पुत्रण छमना । तथा तनाशमायातु राज्य त्रिभुवनस्य तु ॥४७॥ यया गुप्तैन पापेन मम गर्भो निपातित । अदित्या पापचारिण्या यथा मे घातित सुत ॥४८॥ तस्या पुत्रास्नु नश्यतु जाता जाता पुन पुन । कारागारे वसत्वपा पुनशोकापुरा मृशम् ॥४९॥ अन्यजमनि चाप्येव मृतापत्या भविष्यति । व्यास उवाच इत्युत्सृष्टं तदा शुन्वा शाप मरीचिनदन ॥५०॥ याच प्रयोरेतो वचन गमयग्निव । मा कोप का कल्याणि पुत्रास्ते बरवत्तरा ॥५१॥ मयिष्यति सुरा सर्वे मस्तो मघवत्मसा । पोऽय तव वामोर त्वष्टाविरोऽथ द्वापरे ||५२।। च ·१९२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ४ अशेन मानुप जम प्राप्य भोक्ष्यति भामिनी । वरुणेनापि दत्तोऽस्ति शाप सतापितेन च ॥५३॥ उभयो शापयोगन मानुपीय भविष्यति । व्यास उघाच पतिनाऽऽश्वासिता देवी सतुष्टा साऽभवत्तदा ॥५४ ।। नोवाच बिप्रिय किंचित्तत सा वरवणिनी । इति ते कथित राजन्पूर्वशापस्य कारणम् ।। अदितिर्देवकी जाता स्वाशेन नृपसत्तम ॥५५॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे तृतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः राजोवाच विस्मितोऽस्मि महाभाग श्रुत्वाऽऽख्यान महामते । ससारोऽय पापरूप कथ मुच्यत बधनात् ॥१॥ कश्यपस्यापि दायादस्त्रिलोकविभवे सति । कृतवानीदृश कर्म को न कुर्याज्जुगुप्सितम् ॥२॥ गर्ने प्रविश्य बालस्य हनन दारुण किल । सेवामिपेण मातुश्च कृत्वा शपथमद्भुतम् ॥३॥ शास्ता धर्मस्य गोप्ताच त्रिलोक्या पतिरप्युत । कृतवानीदृश कर्म को न कुर्यादसाप्रतम ॥४॥ पितामहा मे समामे कुरुक्षत्रेऽतिदारुणम् । कृतवतस्तथाऽऽश्चय दुष्ट कर्म जगदगुरो ॥५॥ भीष्मो द्रोण कृप कर्णो धर्माशोऽपि युधिष्ठिर । सर्वे विरुद्धधर्मेण वासुदेवन नोदिता ॥६॥ असारता विजानत ससारस्य सुमेधस । देवाशाश्च कथ चक्रुनिदित धर्मतत्परा ॥७॥ काऽऽस्था धर्मस्य विप्रेद्र प्रमाण किं विनिश्चितम् । चलचित्तोऽस्मि श्रुत्वा चैतत्कथानकम् ||८॥ आप्तवाक्य प्रमाण चेदाप्त क परदेहवान । पुरषो विषयासक्तो रागी भवति सर्वथा ॥९॥ रागो द्वेपो भवेन्नूनमर्थनाशादसशयम | द्वेषादस यवचन वतव्य स्वार्थसिद्धये ॥१०॥ जरासधविघातार्थ हरिणा सत्त्वमूर्तिना । छल्न रचित स्प ब्राह्मणस्य विजानता ॥११॥ य प्रमाण कि सत्त्वमूर्तिरपीदृश । अर्जुनोऽपि तथैवात्र कार्य यज्ञविनिर्मित ॥१२॥ कीदृशोऽय कृतो यज्ञ क्मिथ शमवर्जित । परलोकपदार्थ वा यशसे वाऽयथा दिल ॥१३॥ सत्यमेततर्वच । द्वितीयस्तु तथा शौच दया पादस्तृतीयक ॥१४॥ दान पादश्चतुर्थच पुराणज्ञा वदन्ति वै । तविहीन क्थ धर्मस्तिष्टेदिह सुसमत ॥१५॥ 1) धर्महीन वृत कर्म पथ तत्पलद भवेत् । धर्मे स्थिरामति क्वापि न यस्यापि प्रतीयते ॥१६॥ सजात तदाप्त धर्मस्य प्रथम पाद

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ४
१९३
छलाथं च तदा विष्णुर्वामनोऽभूज्जगत्प्रभु । येन वामनस्पेण वचितोऽसौ वलिनूप ॥१७॥
विहर्ता शतयज्ञस्य वेदाना परिपालक । धर्मिष्ठो दानशीलश्च सत्यवादी जितेंद्रिय ॥१८॥
स्थानात्प्रभ्रशितोऽकस्माद्विष्णुना प्रभविष्णुना | जित केन तयो कृष्ण वलिना वामनेन वा ॥१९॥
छलकर्मविदा चाप सदेहोऽज महान्मम । वचयित्वा वचितेन सत्य वद द्विजोत्तम ॥२०॥
पुराणार्ता त्वमसि धर्मज्ञश्च महामति ।
व्यास उवाच
जित वै वलिना राजन्दत्ता येन च मेदिनी ॥२॥
त्रिविक्रमोऽपि नाम्ना य प्रथितो वामनोऽभवत् । छलनार्थमिद राजन् वामनत्व नराधिप ॥२२॥
सप्राप्त हरिणा भूयो द्वारपालत्वमेव च । सत्यादन्यतरतास्ति मूल धर्मस्य पार्थिव ॥२३॥
दुसाध्य देहिना राजन्सत्य सर्वात्मना किल । माया बलवती भूप निगुणा बहुरूपिणी ॥२४॥
ययेद निर्मित विश्व गुण शवलित निभि । तस्माच्छलवता सत्य कुतोऽविद्ध भवेन्नृप ॥२५॥
मिश्रेण जनितश्चैव स्थितिरेपा सनातनी । वैखानसाश्च मुनयो नि सगा निष्प्रतिग्रहा ॥२६||
सत्ययुक्ता भवन्त्यन वीतरागा गततृप । दृष्टातदर्शनार्थाय निर्मितास्ते च तादृशा ॥२७॥
अन्यत्सर्व
शवलित गुणरेभिस्त्रिभिर्नृप । नक वाक्य पुराणेषु वेदेषु नृपसत्तम ॥२८॥
धर्मशास्तेपु चागेषु सगुण रचितप्विह । सगुण सगुण कुर्यानिर्गुण न करोति वै ॥२९॥
गुणास्ते मिश्रिता सर्वे न पृथग्भावसगता । निर्व्यलोके स्थिरे धर्मे मति कस्यापि न स्थिरा ॥
भवोद्भवे महाराज मायया मोहितस्य वै । इद्रियाणि प्रमाथीनि तदासक्त मनस्तथा ॥३१॥
करोति विविघान्भावान्गुणस्तै प्रेरितो भृशम् । ब्रह्मादिस्तवपर्यंता प्राणिन स्थिरजगमा ॥३२॥
सर्वे मायावशा राजन्साऽनुक्रीडति तैरिह । सर्वान्वं मोहयत्येपा विकुर्वत्यनिश जगत् ॥३३॥
असत्यो जायते राजन्कार्यवान्प्रथम नर । इन्द्रियार्थाश्चितयानो न प्राप्नोति यदा नर ||३४||
तदर्थ छलमादत्ते
छलापापे प्रवर्तत । काम क्रोधश्च लोभश्च वैरिणो बलवत्तरा ॥३५॥
कृताकृत न जानति प्राणिनस्तद्वश गता । विभवे सत्यहकार प्रवल प्रभवत्यपि ॥३६॥
अवाराद्भवेन्मोहो मोहान्मरणमेव च । सकल्पा बहवस्तन विक्ल्पा प्रभवति च ॥३७||
ईर्ष्यासूया तथा टेप प्रादुर्भवति चेतसि । आशा तृष्णा तथा दैन्य दभोऽधर्ममतिस्तथा ॥३८॥
प्राणिना प्रभवत्येते भाया मोहसमुद्भवा । यज्ञदानानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा ॥३९॥
महाराभिभूतस्तु करोति पुष्पोऽ वहम् । महमावत सर्व प्रभवेद्व न शौचवत ॥४०॥
रागलोभात्कृत फर्म सर्वाग शुद्धिवजितम् । प्रथम द्रव्यशुद्धिश्च द्रष्टव्या विबुधै दिल ||४||
अहोणाजित द्रय प्रशस्त धर्मकर्मणि । द्रोहाजितेन द्रव्येण यत्करोति शुभ नर ॥४२॥

·१९४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ५ विपरीतं भवेत्तत्तु फलकाले नृपोत्तम । मनोऽतिनिर्मलं यस्य स सम्यक्फलभाग्भवेत् ॥४३॥ तस्मिन्विकारयुनं तु न यथार्थफल लभेत् । कर्तार कर्मणा सर्वे आचार्यऋत्विजादय. ॥४४|| स्युस्ते विशुद्धमनसस्तदा पूर्ण भवेत्फल्म । देशकालक्रियाद्रव्यकर्तृणा शुद्धता यदि ॥४५॥ सत्राणा च तदा पूर्ण कर्मणा फलमश्नुते । शत्रूणा नाशमुद्दिश्य स्ववृद्धि परमा तथा ॥४६॥ करोति सुकृत तद्वद्विपरीतं भवेत्किल | स्वार्थासक्त पुमान्नित्यं न जानाति शुभाशुभम्।।४७|| देवाधीन. सदा कुर्यात्पापमेव न सत्कृतम् । प्राजापत्या. सुरा. सर्वे ह्यसुराश्च तदुद्भवाः ॥४८|| सर्वे ते स्वार्थनिरता परस्परविरोधिन । सत्त्वोद्भवा सुरा सर्वेऽप्युक्ता वैदेषु मानुपा. ४९।। रजोद्भवास्तामसास्तु तिर्यंच. परिकीर्तिता । सत्त्वोद्भवाना तैरं परस्परमनारतम् ॥५०॥ तिरश्चामन किं चिन जातिवरसमुद्भवे । सदा द्रोहपरा देवास्तपोविघ्नकरास्तथा ॥५१॥ असन्तुष्टा द्वेषपरा परस्परविरोधिन । अहकारसमुद्भूत ससारोऽयं यतो नृप ।। रागद्वेषविहीनस्तु स कथ जायते नृप ॥५२|| इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः व्यास उवाच अथ किं यदुनोक्तेन ससारेऽस्मिन्नृपोत्तम । धर्मात्माऽद्रोहबुद्धिस्तु कश्चिद्भवति कहिचित् ॥१॥ रागद्वेषावृत विश्व सर्व स्थावरजंगमम् । आये युगेऽपि राजेंद्र किमद्य कलिदूषिते ॥२॥ देवा. सेाश्च सद्रोहाश्छलकर्मरता. सदा । मानुपाणा तिरश्वा च का वार्ता नृप गण्यते ॥३॥ द्रोहपरे द्रोपरो भवेदिति समानता । अद्रोहिणि तथा शाते विद्वेष. खलता स्मृता ॥४॥ य. कश्चित्तापस' शातो जपध्यानपरायण । भवेत्तस्य जपे विघ्नकर्ता वै मघवा परम् ।।५।। सतां सत्ययुगं साक्षात्सर्वदेवावता कलि । मध्यमो मध्यमाना तु क्रियायोगी युगे स्मृतौ ।।६।। कश्चित्वदाचिद्भवति सत्यधर्मानुवर्तक. । अन्यथाऽन्ययुगाना व सर्वे धर्मपरायणा. ॥७॥ वासना कारण राजन्सर्वत्र धर्मसंस्थिती । तस्या व मलिनाया तु धर्मोऽपि मलिनो भवेत् ॥८॥ मलिना वासना सत्य विनाशायेति सर्वथा । ब्राह्मणो हृदयाज्जात पुत्रो धर्म इति स्मृतः ॥९॥ ब्राह्मण. सत्यसंपन्नो वेदधर्मरतः सदा ! दक्षस्य दुहितारो हि वृता दश महात्मना ॥१०॥ विवाहविधिना सम्यड् मुनिना गृहमिणा । तास्वजीजनयत्पुत्रान्धर्मः सत्यवता वरः ॥११॥ हरि कृष्णं नरं चैव तथा नारायणं नृप । योगाभ्यासरतो नित्यं हरि कृष्णो बभूव ह ॥१२॥ मरनारायणी चव घेरतुस्तप उत्तमम् । प्रालेयादि समागत्य तीर्थे वदरिकाश्रमे ||१३|| ·१९५ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ५ तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ । गृणंतो तत्पर ब्रह्म गगाया विपुले तटे ॥१४॥ हरेरंशी स्थितौ तत्र नरनारायणावृपो । पूर्ण वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम् ॥१५॥ तापित च जगत्सर्वं तपमा सचराचरम् । नरनारायणाभ्या च शक्र क्षोभ तदा ययौ ॥१६|| चिन्ताविष्ठ सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् । किं कर्तव्य धर्मपुनौ तापमो ध्यानसंयुतौ ॥१७॥ सिद्धार्थी सुभृश श्रेष्ठमासन नो ग्रहीप्यत । विघ्न कथ प्रकर्तव्यस्तपो येन मवेत हि ॥१८॥ उत्पाद्य काम क्रोध च लोभ वाप्यतिदारुगम् । इत्युद्दिश्य सहवाक्ष समारुह्य गजात्तमम् ॥१९॥ विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् । गत्वा तनाश्रमे पुग्ये तावपश्यच्छनकनु ॥२०॥ तपसा दीप्तदेही तु भास्कराविव चोदितौ । ब्रह्मविष्णू किमेती व प्रकटो का विभावसू ॥२१॥ धर्मपुनावृपी एतो तपसा किं करिष्यत । इति सचिंत्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपति. ॥२२॥ किं वा कार्य महाभागो ब्रूत धर्मसुतौ क्लि । ददामि वा वर श्रेष्ठ दातु यातोऽस्म्यहमृपी ॥२३|| अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल । व्यास उवाच एव पुन पुन शक्रस्तावुवाच पुर स्थित ॥२४॥ नाचतुम्तावृपी ध्यानसस्थितौ दृढचेतसो । ततो वै मोहिनी माया चकार भयदा वृप ॥२५॥ वृतान्निहाश्च व्यात्राश्च समुत्पाद्याविभीषयत् । वर्ष वात तया वह्नि समुत्पाद्य पुन पुन ॥२६॥ भीपयामास तौशनो माया कृत्वा विमोहिनीम् । भयतोऽपि वश नीतो न तो धर्मसुतो मुनी ॥२७|| नरनारायणो दृष्ट्वा शक गत । वरदाने प्रोपो न न भीती वह्निवायुत ॥२८॥ व्याघ्रसिंहादिभि क्रातो चलिनी नाथमात्स्वकात् । न तयाानभग दै क्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत ||२९|| इन्द्रोऽपि सदन गत्वा चिंतयामास दुखित । चलितो भयलाभाम्या नमी मुनिवरोत्तमौ ॥३०॥ चिंतयती महाविद्यामादिशक्ति सनातनीम् । ईश्वरी सर्वलोकाना परा प्रकृतिमद्भुताम् ॥३१।। घ्यायता + क्षमो रोके बहुमायाविदयुत । यन्मूला सक्ला माया दवासुरकृता किल |॥३२॥ ते क्यं बाधितु यता ध्यायति गतवन्मपा । वाग्वीज कामवीज च मायावीज तयव च ॥३३॥ चित्ते यस्य भवेत तु बाधितु को.पि न क्षम । मायया मोहित को भूयस्तम्य प्रतिक्रियाम् ॥३४॥ तुं कामवसती तु समाहूयामवीद्वच । मनोभववसतेन रन्या युक्ता व्रजाधुना ।।३५॥ अप्परोभि समायुक्तस्तरसा गधमादनम् । नरनारायगो तत्र पुराणावृषिसत्तमौ ॥३६॥ बुरतस्तप एवाते स्थितो वदरिकाश्रमे । गत्वा तत्र समीप तु तयोर्मन्मथ मार्गणं. ॥३७॥ चित्तं कामातुर कायं कुरु कायं ममाथुना । मौयित्वोच्चाटयित्वा विशिवस्ताडयागु च ३८॥ स्वभवन

·१९६
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ६
वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि । को ह्यस्मिन्सर्वससारे देवो दैत्योऽथ मानव ॥३९॥
यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडित. । ब्रह्माऽहं गिरिजानाथश्चंद्रो वह्निविमोहित. ॥४०॥
गणना काऽनयो काम त्वद्वाणाना पराक्रमे । वारागनागणोऽयं ते सहायार्थ मयेरितः ॥४१॥
भागमिष्यति तत्रैव रंभादीना मनोरम. । एका तिलोत्तमा रंभा कायं साधयितु क्षमा ॥४२॥
त्वमेवैकः क्षम. कामं मिलित. कस्तु संशय. । कुरु वायं महाभाग ददामि तव वाछितम् ॥४३।।
प्रलोभितो मयाऽत्यथं वरदानस्तपस्विनौ । स्थानान्न चलितौशातौ वृथाऽय मे गत.श्रम. ४४।।
तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् । तथापि नोत्थितौ स्थाना हरक्षापरी न तौ ॥४५॥
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः । वासवाद्य करिष्यामि कार्य ते मनसेप्सितम् ॥४६॥
यदि विष्णु महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । घ्यायंतौ तौ तदाऽस्माकं भवितारौ वशौ मुनी ४७॥
देवीभक्तं वशीक्तुं नाहं शक्त कथंचन । कामराज महावीजं चिंतयंतं मनस्यलम् ।।४८||
ता देवी चेन्महाशक्ति सथिती भक्तिभावत । न तदा मम बाणाना गोचरौ तापसौ किल ।।४९।।
इन्द्र उवाच
गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतै । कार्य ममातिदु साध्यं कर्ता हितमनुत्तमम् ॥५०॥
व्यास उवाच
इति तेन समादिष्टा ययु. सर्वे समुद्यताः । यत्र तो धर्मपुत्री द्वौ तेपाते दुष्करं तप. ॥५१॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कंधे पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
अथ पष्ठोऽध्यायः
व्यास उवाच
प्रथमं तत्र सप्राप्तो वसंतः पर्वतोत्तमे । पुष्पिता पादपा सर्वे द्विरेफालिविराजिता. ॥१॥
आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलका किंशुका. शुभा । सालास्तालास्तमालाश्च मधूका. पुष्पिता बभुः २॥
बभूवु. कोकिलालापा वृक्षानेषु मनोहरा. | वल्ल्योऽपिपुष्पिता सर्वा आलिलिंगुर्नगोत्तमान् ३||
प्राणिन स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ता स्मरातुरा. । वभुवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम् ||४||
ववुमंदाः सुगंधाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिला । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन् ॥५॥
रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्च मार्गणान् । चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे ॥६॥
। रंभा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे । गानं चक्रुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम् ||७||
तन्द्रत्वा मधुरोद्गीतं कोकिलानां च कूजितम् । भ्रमरालिविरावं च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरी ॥८॥

·१९७
कथमद्य
सा
च
श्रीमद्देवीभागवत महापुराण Jथस्कन्धे अध्याय ६
ऋतुराजमकाले तु दवा तो पुष्पित वनम् । जानी वितापरी तत्र नरनारायणावृपी ॥९॥
किमद्य शिशिरापाय सवृत समय विना | प्राणिनो विह्वला सर्वे लक्ष्यतऽतिस्मरातुरा ॥१०॥
कालधर्मविपर्यास
दुरासद 1 नर नारायण प्राह विस्मयोत्फुल्ललोचन ॥११॥
नारायण उवाच
पश्य भ्रातरिमे वृक्षा पुष्पिता प्रतिभाति वै । कोकिलालापसघुष्टा भ्रमरालिविराजिता ॥१२॥
शिशिर भीममातग दारयन्स्वखरनखे । वसतकेसरी प्राप्त पलाशकुसुम ने ॥१३॥
रक्ताशोककरा तन्वी दवर्षे किंशुकानिका । नोलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना ॥१४॥
मीलेंदीवरनेता विल्ववृशफलस्तनी । प्रोत्फुल्लकुदरदना मजरी कर्णशोभिता ॥१५॥
वधुजीवधरा शुभ्रा सिंधुवारनखाद्भवा । पुस्कोफिलस्वरा पुण्या कदम्ववसना शुभा ॥१६||
बहिवृदकलापा
सारसस्वननूपुरा । वासता वद्धरसाना मत्तहसगतिस्तथा ॥१७॥
पुत्रजीवाशुकन्यस्त रोमराजिविराजिता । वयतलक्ष्मी सप्राप्ता ब्रह्मन्बदरिकाश्रमे ||१८||
मकाले किमिय प्राप्ता विस्मयाऽय ममाधुना । तपाविघ्नकरा नून देवर्षे परिचितय ॥१९॥
श्रूयते सुरनारीणा गान ध्यानविनाशनम् । आवयोस्तपिभगाय कृत मघवता किल ||२०||
बरतुराडन्यथा काले प्राति सजनयत्कथम् । विघ्नाऽय विहितो भाति भीतेनासुरशनुणा ॥२१॥
वाता सुगघा शीताश्च समायाति मनोहरा । नायत्कारणमस्तीह शतक्रतुकृति विना ॥२२॥
इति युवति विप्रारय दवे नारायणे विभौ । सर्वे दृष्टिपय प्राप्ता मन्मथप्रमुखास्तदा ॥२३॥
ददर्श भगवान्सर्वानरो
नारायणस्तथा । विस्मयाविष्टमनसो बभूवतुरुभावपि ॥२४॥
मन्मथ मेनका चैव रभा चैव तिलात्तमाम् । पुष्पगधा सुकेशी च महाश्वेता मनारमाम् ॥२५॥
प्रमद्वरा घृताची व गीतज्ञा चारुहासिनीम् । चद्रप्रभा च सोमा च कोकिलालापमडिताम् ॥२६॥
विद्यु मालाबुजानी च तथा काचनमालिनीम । एताश्चाया वरारोहा दष्टास्ताम्या तदाऽन्तिके २७||
तासा घटसहस्राणि पचाशदधिकानि च । वीक्ष्य तो विस्मितौजातौ कामस य सुविस्तरम् २८॥
प्रणम्याग्रे स्थिता सर्वा दववारागनास्तदा । दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यमाल्यापसाभिता ॥२९॥
जगुश्छन्न ता सर्वा पृथिव्यामतिदुर्लभम् । तत्तथाऽवस्थित दिव्य मन्मयादिविवर्धनम् ॥३०॥
सुश्राव भगयान्विष्णुनरो नारायणस्तदा । श्रुत्वा प्रोवाच तास्तत्र प्रीत्या नारायणो मुनि ३१॥
आस्यता सुखमत्रव कराम्यातिथ्यमद्भुतम् । भवत्योऽतिथिधर्मण प्राप्ता स्वमात्सुमध्यमा ||२२||
व्यास उवाच
साभिमानस्तु सजातस्तदा नारायणो मुनि । इद्रण प्रपिता नून तया विघ्नचिकार्पया ॥३३॥
पराक्य का इमा सर्वा सृजाम्यद्य नवा क्लि । एताभ्यो दिव्यस्पाश्च दर्शयामि तपावरम् ॥३४॥

·१९८
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ६
इति संचित्य मनसा करेणोरं प्रताड्य वै । तरसोत्पादयामास नारी सर्वाङ्गसुदरीम् ॥३५॥
नारायणोरुसंभूता घुवंशीति तत शुभा । ददृशुस्ताः स्थितास्तत्र विस्मयं परमं ययुः ॥३६॥
तासां च परिचर्यायं तावतीश्वातिसुन्दरी. | प्रादुश्चकार तरसा तदा मुनिरसंभ्रम ॥३७॥
गायंत्यश्च हसत्यश्च नानोपायनपाणय । प्रणेमुस्ता मुनी सर्वा. स्थिता. कृत्वाऽजलि पुर ३८
ता वीक्ष्य विभ्रमकरो तपसो विभूति देवागना हि मुमुहु. प्रविमोहयंत्यः ।
ऊचुश्च तो प्रमुदिताननपद्मशोभा रोमोद्गमोल्लसितचारुनिजागवल्ल्यः ॥३९||
कुर्युः कथं स्तुतिमहो तपसो महत्त्वं धैर्य तथैव भवतामभिवोदय बालाः ।
मस्मत्कटाक्षविषदिग्धशरेण दग्ध को वा न तत्रभवता मनसो व्यथा न. ॥४०॥
ज्ञातौ युवा नरहरे. परमाशभूतो देवी मुनी शमदमादिनिधी सदैव ।
सेवानिमित्तमिह नो गमनं न कामं कार्य हरेः शतमखस्य विधातुमेव ॥४१॥
भाग्येन केन युवयो. किल दर्शनं न सपादितं न विदितं खलु संचितं तत् ।
चित्तं क्षमं निजजने विहित युवाम्यामस्मद्विधे किल कृतागसि तापमुक्तम् ॥४२॥
कुर्वति नैव वियुधास्तपमो श्ययं वै शापेन तुच्छफलदेन महानुभावा ।
व्यास उवाच
इत्थं निशम्य वचनं सुरकामिनीना तावूचतुर्मुनिवरी विनयानतानाम् ॥४३॥
प्रीतो प्रसन्नवदनौ जितकामलोभौ धर्मात्मजी निजतपोरुचिशोभितागौ।
नरनारायणाचतुः
ब्रुवन्तु वाछितान्कामान्ददावस्तुष्टमानसौ ॥४४॥
यातु स्वर्ग गृहीत्वेमामुर्वशी चारुलोचनाम् । उपायनमियं वाला गच्छत्वद्य मनोहरा ॥४५॥
दत्ताऽऽदाम्या मघवत प्रीणनायोरुसभवा । स्वस्त्यस्तु सर्वदेवेभ्यो यथेष्टं प्रव्रजतु च ॥४६॥
"न कस्यापि तपोविघ्नं प्रर्तव्यमत परम्" ।
मुदा ॥४७॥
क्व गच्छामो महाभाग प्राप्तास्ते पादपङ्कजम् ।
नारायण सुरश्रेष्ट भक्त्या
परमया
धाठितं चेद्वर नाथ ददासि मधुसूदन । तुष्ट कमलपत्राक्ष ववीमो मनसेप्सितम् ।।४८||
पतिस्त्वं भव देवेश वरमैन परंतप । भवाम प्रीतियुक्तास्त्वा सेवितुं जगदीश्वर ||४९९
चोत्पादिता नार्य. संत्यन्याचारुलोचना ! उर्वश्याद्यास्तथा यातु स्वर्ग वै भवदाज्ञया ॥५०
स्त्रीणा पोडशसाहस्रं तिष्टत्वत्र शतार्धकम् । सेवा तेऽत्र करिष्यामो युवयोस्तापसोत्तमौ ॥५॥

·निर्भर सुख
चरस्व
श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ७
वाछितं देहि देवेश सत्यवाग्भव माधव । आशाभगोहिनारीणा हिंसनं परिकीर्तितम् ॥५२॥
कामानिा च मुनिभिर्धर्मस्तत्त्वदर्शिभि । भाग्ययोगादिह प्राप्ता स्वर्गाप्रेमपरिप्लुता ॥५३॥
त्यक्तुं नार्हसि दवेश समर्थोऽसि जगत्पते ।
नारायण उवाच
पूर्ण वर्षसहस्र तु तपस्तप्त मयान वै ॥५४॥
जितेन्द्रियेण चार्वग्य कथ भग करोम्यत । नेच्छा कामे सुखे काचित्सुखधर्मविनाशके ||५५॥
पानामपि साधम्र्ये रमेत मतिमान्कथम् ।
अप्सरस ऊचुः
शब्दादीना च पचाना मध्ये स्पर्शसुख वरम् ॥५६॥
आनदरसमूल वै ना यदस्ति सुख किल । अतोऽस्माक महाराज वचन कुरु सर्वथा ॥५७॥
गधमादन । यदि वाछसि नाक त्व नाविको गधमादनात् ।। )
रमस्यान शुभे स्याने प्राप्य सर्वा सुरागना ॥५८॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे षष्ठोऽध्याय ॥६॥
अथ मप्तमोऽध्यायः
व्यास उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तासा धर्मपुत्र प्रतापवान् । विमर्शमकरोञ्चिते कि कर्तव्य मयाऽधुना ॥१॥
हास्पोऽह मुनिवृन्देपु भविष्याम्यद्य सगमात् । अहकारादिद प्राप्त दुख नान विचारणा |२||
मूल ससारवृक्षस्य यत प्रोक्तो महात्मनि । दृष्ट्वा मौन समाधाय न स्थितोऽह समागतम् ॥३॥
वारागनागण जुष्ट तनास दु खनाजनम । उत्पादितास्तथा नार्यों मया धर्मव्ययेन वै ॥४॥
तास्तु मा बापितु वृत्ता कामार्ता प्रमदोत्तमा । ऊर्गनाभिरिवाद्याह जालेन स्वकृनेन ६ ॥५॥
बद्धोऽस्मि सुदृढनान कि यर्तव्यमत परम । यदि चिंता समुत्सृज्य सत्यजाम्यबला इमा. ॥६||
सप्त्वा भ्रष्टा जिप्यति सर्वा भग्नमनोरथा । मुक्तोऽह सचरिष्यामि विजने परम तप ॥७॥
तस्मास्त्रोध समुत्पाद्य त्यक्ष्या म सुन्दरीगणम् ।
व्यास उवाच
इति सचिंय मनसा मुनिारायणस्तदा ||८||
विमर्शमवरोच्चित्ते सुयोपादनसायने । द्वितीयोश्य महारानु क्रोध सतापकारक |९||
कामादप्यधिको रोके लोभादपि च दारुण । क्रोधामिभूत कुरुले हिंसा प्राविधातिनीम् ॥१०॥

·२००
त
उवाच
वचन
तथ्य
इति तस्य
वच
श्रीमहेयीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ७
दु खदा सर्वभूताना नरकारामदीपिकाम । यथाऽग्निर्पणाज्जात पादप प्रदहेत्तथा ॥११॥
देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देह दहति दारुण ।
व्यास उवाच
इति सचित्यमान
नातर
दीनमानसम ॥१२॥
नरो धर्मसुतोऽनुज ।
नर उवाच
नारायण महाभाग कोप यच्छ महामते ॥१३॥
शात भाव समाश्रित्य नाशयाहकृति पराम | पुराऽहकारदोपण तपो नष्ट किलावयो ॥१४॥
सग्रामश्वाभवत्ताभ्या भावाम्यामसुरेण ह । दिव्यवर्पसहस्र तु प्रह्लादेन महामृतम ॥१५॥
दुख बहुतर प्राप्त तनावाम्या सुरोत्तम । तस्मात्क्रोध परित्यज्य शातो भव मुनीश्वर ॥१६||
"शातत्व तपसो मूल मुनिभि परिकीर्तितम् ।'
व्यास उवाच
ध्रुत्वा शातोऽभूद्धर्मनदन ।
जनमेजय उवाच
सशयोग्य मुनिश्रष्ठ प्रह्लादेन
महात्मना ॥१७॥
विष्णुभक्तेन शातन कथ युद्ध घृत पुरा । कृतवती कथ युद्ध नरनारायणावृषी ॥१८॥
तापसौ धर्मपुत्री द्वौ सुशातमानसावुभौ । समागम
कथ जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च ॥१९॥
सग्रामस्तु कथ ताम्या कृतस्तन महात्मना । प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्पर ॥२०॥
नरनारायणौ तद्वत्तापसी सत्त्वसस्थितौ । तेन ताम्या समुद्भूत वर यदि परस्परम ॥२१॥
तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम । क्व जप क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगऽपि च ॥२२॥
तादृशेर्न जित चित्त क्रोधाहकारसवृतम । न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्काराकुर विना ॥२३॥
यहड्दारात्समुत्पना कामक्रोधादय किल । वर्षकोटिसहस्र तु तप कृत्वाऽतिदारुणम ॥२४॥
अहट्काराकुरे जाते व्यथं भवति सर्वथा । यथा सूर्योदये जाते तमोरूप न तिष्ठति ॥२५॥
अहङ्काराकुरस्याने तथा पुण्य न तिष्ठति । प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत ||२६||
तदा व्यर्थ कृत सर्व सुकृत विल भूतले । नरनारायणौ शाती विहाय परम तप ||२७||
कृतवन्तो यदा युद्ध क्व शम सुकृत पुन । ईदृग्म्या सत्त्वयुक्ताम्यामजेया यद्यहकृति ॥२८॥
मादृशाना च का वार्ता मुनेऽहकारसक्षये | अहकारपरित्यक्त कोऽप्यस्ति भुवनत्रये ॥२॥
न भूतो भविता नव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा । मुच्यते लोहनिगडर्बद्ध काष्टमयस्तथा ॥३०॥

·२०१ न श्रीमहनीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ७ महकारनिवद्धस्तु कदाचिद्विमुच्यते । अहकारावृत सर्व जगत्स्थावरजगमम् ||३१|| भ्रमत्येव हि ससारे विष्ठामूत्रप्रदूपिते । ब्रह्मज्ञान कुतस्तावत्ससारे मोहसवृते ॥३२|| मत मोमासकाना व समत भाति सुत्रत । महातोऽपि मदा युक्ता कामक्रोधादिभिर्मुने ॥३३॥ मादृशाना कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम । व्यास उवाच कार्य वै कारणादित कय भवति भारत ||३४|| कटक कुडल चैव सुवर्णसदृश भवत । अहकाराद्भव सर्व ब्रह्माड सचराचरम् ॥३५।। पटस्ततुवश प्रोक्तस्तद्वियुक्त क्थ भवेत् । मायागुणस्त्रिभि सर्व रचित स्थिरजगमम् ||३६|| सतृण स्तवपर्यत का तत्र परिदेवना । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहकारमोहिता ॥३७॥ भ्रमत्यस्मिन्महागाधे ससारे नृपमत्तम । वसिष्ठनारदाद्याश्च मनयो ज्ञानिन परम् ॥३८॥ तेऽभिभूता ससरति ससारेऽस्मिन्पुन पुन । न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत् ॥३९॥ एभिर्मायागुणर्मुक्त शात आत्मसुखे स्थित | कामक्रोधी तथा लोभो मोहोऽहकारसभव ॥४०॥ न मुचति नर सर्व देहवतं नृपात्तम । अधोत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचित्य च ४१।। कृत्वा तीर्थाटन दान ध्यान चैव सुरार्चनम् । करोति विषयासक्त सर्व कर्म च चौरवत ॥४२॥ विचारयति नो पूर्व काममोहमदावित । कृते युगेऽपि त्रेताया द्वापरे कुरुनन्दन ॥४३॥ विद्धोऽनास्ति च धर्मोऽपि का कथाऽद्य कलौ पुन । स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामपी च सर्वदा ॥४४॥ एवविघोऽस्ति ससारो नात्र कार्या विचारणा | साधवा विरला लाके भवति गतमत्सरा ॥४५॥ जितरोधा जितामर्षा दृष्टातार्थ व्यवस्थिता । राजोवाच कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिता ॥४६॥ जितेंद्रिया सदाचारा जित तभवननयम् । दुनोमि पातक स्मृत्वा पितुर्मम महात्मन ॥४७॥ कृतस्तपस्विन कठे मृतसो ह्यघ विना । अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता कि ममाग्रत ॥४८|| न जाने बुद्धिसमोहातिक वा कार्य भविष्यति । मधु पश्यति मूढात्मा प्रपात नैव पश्यति ॥४९॥ फरोति निदित कर्म नरकान बिभेति च । कथ युद्ध पुरा वृत्त विस्तरात्तद्वदस्व मे ॥५०॥ प्रह्लादेन यथा चोन नरनारायणस्य वै । प्रह्लादस्तु कथ यात पातालात्तद्वदस्व मे ॥५१|| सारस्वते महातीर्थे पुण्यं वदरिकाश्रमे । नरनारायणौ शातौ तापसी मुनिसत्तमौ ॥५२॥ मृतवतो तया युद्ध हेतुना वन मानद । वैर भवनि वित्तायं दाराथं वा परस्परम् ।।५३|| ते धन्या

·२०२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ८
एषणारहितो कस्माच्चन्तु
प्रधन महत । प्रह्लादोऽपिच धर्मात्मा ज्ञात्वा देवी सनातनी ५४||
कृतवान्स कथ युद्ध नरनारायणो मुनी । एतद्विस्तरतो ब्रह्म छोतुमिच्छामि कारणम् ५५।।
इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे सप्तमोऽध्याय ॥ ७ ॥
अथ अष्टमोऽध्यायः
सतत
सूत उवाच
इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारोक्षितेन वै । उवाच विस्तरात्सर्व व्यास सत्यवतीसुत ॥१॥
जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेद परम गत । चित्त दुश्चरित मत्वा वैराटीतनयस्य वै ॥२॥
तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार
मन । विप्रावमानपापेन यमलोक गतस्य वै ॥३॥
पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितर
स्वकम । पुनेति नाम सायं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वरा ||४||
सर्पदष्ट नृप श्रुत्वा हर्योपरि मृत तथा । विप्रशापादौत्तरेय
स्नानदानविजितम् ॥५॥
पितुर्गतिं निशम्यासी निर्वेद गतवान्नृप । पारीक्षिता महाभाग सतप्तो भयविह्वल ॥६॥
पप्रच्छाथ मुनि व्यास गृहागतमनिंदित । नरनारायणस्येमा कथा परमविस्तृताम् ।।७।।
व्यास उवाच
ब्राह्मणाश्च
स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नप । अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुत ।।८।।
तस्मिञ्छासति दैत्येंद्रे
देवब्राह्मणपूजके । मखैर्भूम्या नृपतयो यजत श्रद्धयान्विता ॥९॥
तपोधर्मतीर्थयात्राश्च
कुर्वत । वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्था शूद्रा शुश्रूषणे रता १०॥
नृसिंहेन च पाताले स्थापित सोऽथ दैत्यराट । राज्य चकार तनव प्रजापालनतत्पर |॥११॥
कदाचिद्भगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपा । जगाम नर्मदा स्नातु तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम ॥१२॥
रेवा महानदी दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत । उत्तरत प्रजग्राह नागो विपभयकर ॥१३॥
गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तम । सस्मार मनसा विष्णु देवदेव जनार्दनम् ॥१४॥
सस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विपोऽभून्महोरग । न प्राप च्यवनो दु ख नीयमानो रसातलम् ॥१५॥
द्विजिह्वेन मुनिस्त्यतो निविणेनानिशकिना । मा शपेत मुनि क्रुद्धस्तापसोऽय महानिति ॥१६॥
चचार मागकन्याभि पूजितो मुनिसत्तम । विवशाप्यथ नागाना दानवाना महत्पुरम् ॥१७॥
त विचरत पुरोत्तमे । ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सल ॥१८॥
दृष्ट्वा त पूजयामास मुनि दैत्यपतिस्तदा ! पप्रच्छ कारण कि ते पातालागमने वद ||१९||
प्रेपितोऽसि किमिद्रेण सत्य धूहि द्विजोत्तम । दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम
पदाचिद्गुपुत्र
राज्यदिदृक्षया ॥२०॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ८
२०३
च्यवन उवाच
कि मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः । दूतकार्य प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव ॥२१॥
विद्धि मा भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् । मा शंका कुरु दैत्येंद्र वासवप्रेषितस्य वै ॥२२॥
स्नानाथं नर्मदां प्राप्त: पुण्यतीर्थं नृपोत्तम । नद्यामेवावतीर्णोऽह गृहीतश्च महाहिना ||२३||
जातोऽमौ निविपः सो विष्णोः संस्मरणादिव । मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै ॥२४||
अत्रागतेन राजेंद्र मयाऽऽसं तव दर्शनम् । विष्णुभक्तोसि दैत्येंद्र तद्भक्तं मा विचिन्तय ॥२५॥
व्यास उवाच
तन्निशम्य वच. लक्षणं हिरण्यकशिपो सुत । पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च।॥२६॥
प्रह्लाद उवाच
पृथिव्या कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम । पाताले च तथाऽऽकाशे तानि नो वद विस्तरात् २७॥
च्यवन उवाच
मानोवाक्कायशुद्धाना राजस्तीथं पदे पदे । तथा मलिनचित्ताना गंगापि कोकटाधिका ॥२८॥
प्रथमं चेन्मन शुद्ध जातं पापविवजितम् । तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवंति वै ॥२९॥
गगातीरे हि सर्वत्र वसति नगराणि च | व्रजाश्चवारा ग्रामा सर्वे खेटास्तथापरे ॥३०॥
निपादाना निवासाश्च ववर्ताना तथापरे । हूणवगखसाना च म्लेच्छाना दैत्यसत्तम ॥३१॥
पिवंति सर्वदा गागं जल ब्रह्मोपम सदा । स्नान कुर्वति दैत्येंद्र त्रिकालं स्वेच्छया जना ||३२||
तत्रकोऽपि विगुद्धात्मा न भवत्येव मारिप । किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु ॥३३॥
कारणं मन
एवात्र मान्यद्राजन्विचिन्तय । मन गुद्धि प्रवनव्या सततं शुद्धिमिच्छता ॥३४॥
तीर्थवासी महापापो भवेत्तत्रात्मवंचनात् । तवाचरित पापमानत्याय
प्रकल्पते ।।३५॥
यद्रवा पक्वं मिष्ट नवोपजायते । भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्नातो न गुष्यति ॥३६||
प्रथम मनसः गुद्धि वर्तव्या शुभमिच्छना । शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा ॥३७॥
तवाचारशुद्धि स्याततस्तीयं प्रसिध्यति । अन्यथा तु वृत सर्व व्ययं भवति तत्क्षणात् ३८॥
"होनवर्णस्य संसर्ग तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।"
भूतानुपनं चव क्तव्यं कर्मणा धिया । यदि पृच्छमि राजेंद्र तीर्थ वक्ष्याम्यनुत्तमम् ॥३९॥
प्रथमं नैमिपं पुण्य चक्रतीयं च पुष्परम् । अन्येषा चैव तीर्याना सख्या नास्ति महीतले ||४०॥
पावनानि च स्यानानि दहूनि नृपसत्तम ।
व्यास उवाच
तन्मृत्वा वचनं राजा नमिपं गंतुमुद्यत. ॥४१॥

·२०४ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ९ नोदयामास दैत्यान्दै हपनिर्भरमानसः । प्रहाद उवाच उत्तिष्ठतु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नमिपम् ॥४२॥ द्रक्ष्याम. पुंडरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् । व्यास उवाच इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा ॥४३॥ तेनैव सह पातालाग्निर्ययुः परया मुदा । ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः ॥४४॥ नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः । प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यः समन्वितः ॥४५॥ सरस्वती महापुण्या ददर्श विमलोदकाम् । तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः ॥४६॥ मनः प्रसन्नं संजात स्नात्वा सारस्वते जले । विधिवत्तत्र दैत्येंद्रः स्नानदानादिकं शुभे ॥ चकारापि प्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने ॥४७॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ अथ नवमोऽध्यायः व्यास उवाच कुर्वस्तीर्थविधि तत्र हिरण्यकशिपोः सुत. | न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा ॥१॥ ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकास्तदा । गृध्रपक्षयुतास्तीवाञ्छिलाघौतान्महोज्ज्वलान्।।२॥ चिंतयामास मनसा यस्येमे विशिखास्त्विह । ऋपीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने ||३|| एव चितयताऽनेन कृष्णाजिनधरौ मुनी । समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा ॥४॥ तयोरगे घृते शुभ्र धनुषी लक्षणान्विते । शाङ्गमाजगवं चैव तथाऽक्षय्यो महेषुधी ॥५॥ ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी । दृष्ट्वा धर्मसुतो तत्र दैत्यानामधिपस्तदा ॥६॥ क्रोधरत्तेक्षणस्तो तु प्रोवाचासुरपालकः । किं भवद्भया समारब्धो दंभो धर्मविनाशनः ॥७॥ न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि । तपसश्चरणं तीनं तथा चापस्य धारणम् ||८॥ विरोधोऽयं युगे चाद्य कथं युक्तं कलिप्रियम् । ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम् ॥९॥ क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडंबनौ । धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोदिव्यभावयोः ॥१०॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा नरः प्रोवाच भारत । का ते चिंताऽत्र दैत्येंद्र वृथा तपसि चावयोः ११॥ सामर्थ्य सति यत्कुर्यात्तत्संपद्येत तस्य हि । आवा कार्यद्वये मंद समर्थो लोकविश्रुतौ ॥१२॥ - ·. श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ९ २०५ युद्धे तपसि सामथ्यं त्व पुन किं करिष्यसि । गच्छ मार्गे यथाकाम कस्मादन विकत्यसे ॥१३॥ ब्रह्मतेजो दुराराध्य न त्व वेद विमोहित । विप्रचर्चा न कर्तव्या प्राणिभि सुखमीप्सुभि. १४॥ प्रहाद उवाच तापसी मन्दबुद्धी स्थो मृपा वा गर्वमोहितौ । मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके ॥१५॥ न युक्तमेतत्तीर्थेऽस्मिन धर्माचरण पुन । का शक्तिस्तव युद्धेऽस्ति दर्शयाद्य तपोधन ॥१६॥ व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तस्य नरस्त प्रत्युवाच ह । युध्यस्वाद्य मया साधं यदि ते मतिरीदृशी ॥१७|| अद्य ते स्फोटयिष्यामि मूर्धानमसुराधम । 'युद्धे श्रद्धा न ते पश्चाद्भविष्यति कदाचन"। व्यास उवाच तनिशम्य वचस्तस्य दैत्येंद्र कुपितस्तदा ||१८|| प्रह्लादो वलवाना प्रतिज्ञामारुरोह स । येन केनाप्युपायेन जेप्यामि तावुभावपि ॥१९॥ नरनारायणी दातावृषी तपिसमन्वितौ । व्यास उवाच इत्युक्त्वा वचन दैत्य प्रतिगृह्य शरासनम् ॥२०॥ आकृप्य तरसा चाप ज्याशब्द च चकार ह । नरोऽपि धनुरादाय शरास्तीवाञ्छिलाशितान् २१॥ मुमोच बहुश क्रोधात्प्रह्लादोपरि पार्थिव ।।२२।। तान्दैत्यराजस्तपनीयपुखंश्चिच्छेद वाणस्तरसा समेत्य । समीक्ष्य छिनाश्च नर स्वसृष्टान या मुमोचाशु रुपान्वितो वै ॥२३॥ दैत्याधिपस्तानपि तीव्रवर्गश्छित्त्वा जघानोरसि त मुनीन्द्रम् । नरोऽपि त पञ्चभिराशुगंश्च क्रुद्धोऽहनहत्यपति वाहुदेशे ॥२४॥ सेंद्रा सुरास्तत्र तयोहि युद्ध द्रष्टु विमानंर्गगनस्थिताश्च । नरस्य वीयं युधि सस्थितस्य ते तुष्टवुर्देत्यपतेश्च भूय ॥२५॥ ववर्ष दत्याधिप आतचाप शिलीमुखानघुघरो यथाप । आदाय शाङ्गं धनुरप्रमेय मुमोच वाणाञ्छितहमपुखान् ||२६|| बभूव युद्ध तुमुल सयोस्तु जयपिणो पार्थिवदवदत्ययो । ववर्युराकाशपये स्थितास्ते पुष्पाणि दिव्यानि प्रहृष्टचित्ता ॥२७॥ चुकोप दैत्याधिपतिहरी स मुमोच वाणानतितीव्रवेगान् । चिच्छेद तान्धर्मसुत सुतीक्ष्णपनुविमुक्तविशिसस्तदा ॥२८|| ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १ ततो नारायणं वाणः प्रहादश्चातिकर्षितैः । ववर्ष सुस्थितं वीरं धर्मपुत्रं सनातनम् ॥ नारायणोऽपि तं वेगान्मुक्तर्वाण: शिलाशितः ॥२९॥ तुतोदातीव पुरतो दैत्यानामधिपं स्थितम् । सन्निपातोऽम्बरे ता दिदृक्षणा बभूव ह ॥३०॥ देवाना दानवाना च कुर्वता जयघोपणम् | उभयो. शरवण धादिते गगने यदा ॥३१॥ दिवाऽपि रात्रिसदृशं बभूव तिमिरं महत् । ऊचुः परम्परं देवा दैत्याश्चातीव विस्मिताः ॥३२॥ अदृष्टपूर्व युद्धं वै वर्ततेऽद्य सुदारुणम् । देवर्षयोऽथ गंधर्वा यक्षकिन्नरपन्नगाः ॥३३॥ विद्याधराश्चारणाश्च विस्मयं परमं ययुः । नारद: पर्वतश्चैव प्रेक्षणार्थ स्थिती मुनी ॥३४॥ नारदः पर्वत प्राह नेदृशं चाभवत्पुरा । तारकासुरयुद्धं च तथा वृत्रासुरस्य च ॥३५॥ मधुकैटभयोयुद्ध हरिणा चेदृशं कृतम् । प्रह्लादः प्रवलः शूरो यस्मानारायणेन च ॥३६॥ करोति सदृशं युद्धं सिद्धनाद्भुतकर्मणा । व्यास उवाच दिने दिने तथा रात्री कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ॥३७|| चक्रतुः परमं युद्धं तो तदा दैत्यतापसौ । नागयणस्तु चिच्छेद प्रहादस्य शरासनम् ॥३८॥ तरसकन बाणेन चान्यद्धनुराददे । नारायणस्तुतरसा मुक्त्वान्यं च शिलीमुखम् ॥३९॥ तदैव मध्यतश्चापं चिच्छेद लघुहस्तक. । छिन्नं छिनं पुनदैत्यो धनुरन्यत्समाददे ॥४०॥ नारायणस्तु चिच्छेद विशिखैराशु कोपित. । छिन्ने धनुपि दैत्येद्रः परिधं तु समादंदे ॥४१॥ जघान धर्मजं तूर्णं बाहोर्मध्येऽतिकोपनः । तमायांतं स बलवान्मार्गणनवभिर्मुनिः ||४२।। चिच्छेद परिघं घोरं दशभिस्तमताडयत् । गदामादाय दैत्येंद्रः सर्वायसमयी दृढाम् ॥४३॥ जानुदेशे जघानाशु देवं नारायणं रुषा । गदया चापि गिरिवत्सं स्थित. स्थिरमानसः ॥४४|| धर्मपुत्रोऽतिबलवान्मुमोचाशु शिलीमुखान् । गदा चिच्छेद भगवांस्तदा दैत्यपतेर्दृढाम् ॥४५॥ विस्मयं परमं जग्मु प्रेक्षका गगने स्थिताः । स तु शक्ति समादाय प्रह्लादः परवीरहा ||४६।। चिक्षेप तरसा क्रुद्धो बलानारायणोरसि । तामापतती संवीक्ष्य बाणेनैकेन लीलया ॥४७॥ सप्तधा कृतवानाशु सप्तभिस्तं जघान ह । दिव्यवर्पसहस्रं तु तद्युद्ध परमं तयो. ॥४८॥ जातं विस्मयदं राजन्सर्वेपा तत्र चाश्रमे । तदाजगाम तरसा पीतवासाश्चतुर्भुजः ।।४९।। प्रह्लादस्याश्रम तत्र जगाद च गदाधरः । चतुर्भुजो रमाकांतो रथागदरपद्मभृत् ॥५०॥ दृष्ट्वा तमागतं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । प्रणम्य परया भक्तया प्राजलि. प्रत्युवाच ह ।। प्रहाद उवाच देवदेव जगन्नाथ भक्तवत्सल माधव ॥५१॥ ग ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १० कथं न जितवानाजावहमेतौ तपस्विनौ । संग्रामस्तु मया देव कृतः पूर्ण शतं समा' |॥५२॥ सुराणा न जितौ कस्मादिति मे विस्मयो महान् । विष्णुम्याच सिद्धाविमो मदशौ च विस्मयः कोऽत्र मारिप ॥५३|| तापसौ न जितात्मानौ नरनारायणो जितो । गच्छ व वितलं राजन्कुरु भक्ति ममाचलाम् ५४॥ नाम्या कुरु विरोधं त्व तापसाभ्या महामते । व्यास उवाच इत्याज्ञप्तो दैत्यराजो निर्ययावसुरैः सह । नरनारायणी भूयस्तपोयुक्तो बभूवतुः ॥५५॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे नचमोऽध्यायः ॥५॥ अथ दशमोऽध्यायः जनमेजय उवाच संदेहोऽयं महानत्र पराशर्य क्थानके । नरनारायणी शातो वैष्णवाशो तपोधनी ॥२॥ तीर्थाश्रमी सत्त्वयुक्तो बन्याशनपरी सदा । धर्मपुत्री महात्मानौ तापसी सत्यसंस्थिती ॥२॥ कथं रागसमायुक्तो जातो युद्धे परस्परम् । सग्राम चक्रतु कस्मात्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम् ॥३॥ प्रह्लादेन समं पूर्ण दिव्यवर्पशत क्लि । हित्वा शातिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथ मुनी ॥४॥ कथं तो चतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी । कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै ||५|| कामिनी कनकं कायं कारण विग्रहस्य वै । युद्धबुद्धि. क्थ जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः ॥६॥ तथाविधं तपस्तप्त ताभ्या च केन हेतुना । मोहाथं सुखभोगाधं स्वर्गाथं वा परन्तप । कृतमत्युत्क्ट ताम्या तप सर्वफलप्रदम् ॥७॥ मुनिभ्या शातचित्ताम्या प्राप्त कि फ्लमद्भुतम् । तपसा पीडितो देह संग्रामेण पुनः पुन. ॥८॥ दिव्यवर्षशतं पूर्ण श्रमेण परिपीडितौ । न राज्यायें घने वाऽपि न दारेषु गृहेषु च ||९|| किमर्थं तु वृतं युद्ध ताम्या तेन महात्मना । निरीह पुरुष क्स्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम् ॥१०॥ दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्म सनातनम् । सुवुद्धि सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा ॥११॥ न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी । धर्मपुत्री हरेरशी सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ ॥१२॥ पृतवतो क्यं युद्धं दुयं धर्मविनाशकम् । त्यक्त्वा ततः समानीतं सुखारामं महत्फलम् ॥१३॥ संयुगं दारणं कृष्ण नव मूसोऽपि वाछति । श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः॥१४||

·राजसाद्वा
महाभाग
कृते सख्ये जगत्सर्वं व्याकुल समजायत । हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लाद समजायत ||३४||
२०८
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १०
बहकारभवात्पापात्पातिज पृथिवीतले । यज्ञबहानकर्ता च धार्मिक पृथिवीपति ॥१५॥
शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना । अहवारमृते युद्ध न भवत्येव निश्चय ॥१६॥
वि फलञ्चास्य युद्धस्य मुने पुण्यविनाशनम् ।
व्यास उवाच
राजन्ससारमूल हि विविध परिवीतितम् ||१७||
अहकारस्तु सर्वज्ञेर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये । स क्थ मुनिनात्युक्त योग्यो देहभृता किल ॥१८॥
कारणेन विना कार्य न भवत्येव निश्चय । तपो दान तथा यज्ञा सात्त्विकात्प्रभवति ते॥१९॥
तामसात्कलहस्तथा ।
क्रिया स्वल्पाऽपि राजेंद्र नाहकार विना क्वचित् ॥२०॥
शुभा वाऽप्यशुभा वाऽपि प्रभवत्यपि निश्चय । अहकाराधिकारी नान्योऽस्ति जगतीतले ॥२१॥
यनेद रचित विश्व वथ तद्रहित भवेत् । ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहकारयुतास्त्वमी ॥२२॥
अन्येषा चैव वा वार्ता मुनीना वसुधाधिप । अहकारावृत विश्व भ्रमतीद चराचरम |॥२३॥
पुनर्जन्म पुनर्मृत्यु सव कर्मवशानुगम् । देवतिर्यड्मनुष्याणा ससारेऽस्मिन्महीपते ॥२४॥
रथागवदसर्वार्थ भ्रमण सर्वदा स्मृतम् । विष्णोरप्यवताराणा सस्या जानाति क पुमान् २५।।
विततेऽस्मिस्तु ससार उत्तमाधमयोनिषु । नारायणो हरि साक्षान्मात्स्य वपुरुपाश्रित ॥२६॥
कामठ सोकर चैव नारसिंह च वामनम् । युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दन ॥२७||
अवतारानसस्यातान्करोति विधियत्रित । वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान् हरि ॥२८॥
मन्यतरेऽवतारान्वं चक्रे ताञ्छृणु तत्त्वत । भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववर प्रभु ॥२९॥
अवताराननकास्तु
कृतवानखिलेश्वर ।
राजोवाच
सदेहोऽय महाभाग हृदये मम जायते ॥३०॥
भृगुणा भगवान्विष्णु कथ शप्त पितामह । हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रिय कि कृत मुने ||३१॥
यद्रोषाभृगुणा शतो विष्णुर्देवनमस्कृत ।
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगो शापस्य कारणम् ॥३२॥
कश्यपदायादो
हिरण्यकशिपुप । यदा तदा सुरै साधं कृत सख्य परस्परम् ॥३३॥
देवान्स पीडयामास प्रह्लाद शत्रुकर्षण । सग्रामो ह्यभवद्धौर शक्रप्रह्लादयोस्तदा ॥३५॥

·१४ २०९ जगाम श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ११ पूर्ण वर्षशत राजेल्लोकविस्मयकारकम् । देवयुद्ध कृत चोग्र प्रह्लादस्तु पराजित ॥३६॥ निर्वेद परम प्राप्ता ज्ञात्वा धर्म सनातनम । विरोचनसुत राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलि नृप ॥३७॥ तपस्तप्त पर्वत गन्धमादन । प्राप्य राज्य वलि श्रीमा सुरवर चकार ह ॥३८॥ तत परस्पर युद्ध नात परमदारुणम् । तत सुजिता देत्या इद्रेणामिततजसा ॥३९॥ विष्णुना च सहायन राज्यभ्रष्टा कृता नृप । तत पराजिता दैत्या काव्यस्य शरण गता ॥४०॥ किं त्व न कुरुपे ब्रह्मन साहाय्य न प्रतापवान | स्थातु न शक्नुमो ह्या प्रविशामो रसातलम् ॥४१॥ यदि त्व न सहायोऽसि ज्ञातु मत्रविदुत्तम । व्यास उवाच इत्युक्त सोऽत्रवोद्दत्या काव्य कारणिको मुनि ॥४२॥ मा भैप्ट धारयिष्यामि तजसा स्वैन भी सुरा । मत्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्य व सदैव हि ॥४॥ करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वरा । व्यास उवाच ततस्ते निर्भया जाता दैत्या काव्यस्य सश्रयात् ॥४४॥ देव श्रुतस्तु वृत्तान्त सर्वश्चारमुखात्किल । तत्र समन्य ते देवा शक्रेण च परस्परम् ॥४५॥ मन्त्र चक्रु सुस विग्ना काव्यमन्त्रप्रभावत । योद्ध गच्छामहे तूणं यावन च्यावयन्ति वै ॥४६॥ प्रसह्य हत्वा शिष्टास्तु पाताल प्रापयामहे । दैत्याअग्मस्ततो देवा सरुटा शस्त्रपाणय ॥४७॥ जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवा हरिणोदिता । वध्यमानास्तुते दैत्या सत्रस्ता भयपीडिता ॥४८॥ काव्यस्य शरण जग्मू रक्ष रक्षेति चानुवन । ताञ्छुक्र पीडितान्दृष्ट्वा देवदैत्या महावलान् ॥४९॥ मा भैप्टेति वच प्राह मन्त्रीपधिबलाद्विभु । दृष्ट्वा काव्य सुरा सर्वे त्यक्त्वा ताप्रययु किल ५०॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे दशमोऽध्याय ॥ १० ॥ अथ एकादशोऽध्यायः व्यास उवाच तथा गतेषु देवेषु काव्यस्ता प्रत्युवाच ह । ब्रह्मणा पूर्वमुक्त यच्छृणुध्व दानवोत्तमा ॥१॥ विष्णुदैत्यवधे युक्तो हनिप्यति जनार्दन ! वाराहरूप सस्थाय हिरण्याक्षो यया हत ॥२॥ नृसिंहरूपेण हिरण्यकशिपुर्हत । तथा सर्वान्कृतोत्साहो हनिष्यति न चा यथा ||३|| न मे मन्त्रवर सम्यक्प्रतिभाति यया हरिम | नत यूय नमर्या स्य मया नाता सुरानय ||४|| तस्मात्याल प्रतीक्षध्व क्यिन्त दानवोत्तमा ! अह्मद्य महादव मनार्य प्रव्रजामि पे ||५|| यथा

·२१०
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय ११
प्राप्य मत्रान्महादेवादागमिष्यामि साप्रतम् । युष्मम्य तान्प्रदास्यामि यथार्थ दानवोत्तमा ॥६||
दत्या ऊचुः
पराजिता कथ स्थातु पृथिव्या मुनिसत्तम । शक्ता भवामोऽप्यबलास्तावत्काल प्रतीक्षितुम् ||७||
निहता बलिन सर्वे केचिच्छिष्टाश्च दानवा । नाद्य युक्ताश्च सग्रामे स्थातुमेव सुखावहा ॥८॥
शुक्र उवाच
यावदह मन्त्रविद्यामानयिष्यामि शकरात । तावद्भवद्धि स्थातव्य तपोयुक्त शमन्वितं ॥९॥
सामदानादय प्रोक्ता विद्वद्धि समयोचिता । देश काल वल वीरत्विा शक्ति बल बुध ॥१०॥
सेवाऽथ समये कार्या शत्रूणा शुभकाम्यया । स्वशक्त्युपचये काले हतव्यास्ते मनीषिभि ॥११॥
तदद्य विनय कृत्वा सामपूर्व छलेन वै । तिष्ठध्व स्वनिकेतेषु मदागमनकाक्षया ॥१२॥
प्राप्य मत्रान्महादेवादागमिष्यामि दानवा । युध्यामह पुनर्देवान्मन्त्रमास्थाय वै बलम ||१३।।
इत्युक्त्वाऽथ भृगुस्तेभ्यो जगाम कृतनिश्चय । महादव महाराज मन्त्रार्थ मुनिसत्तम ॥१४॥
दानवा प्रेषयामासु प्रह्लाद सुरसन्निधौ । सत्यवादिनमव्यग्र सुराणा प्रत्ययप्रदम ॥१५॥
प्रह्लादस्तु सुराप्राह प्रथयावनतो नृप । असुरै सहितस्तत्र वचन नम्रतायुतम् ॥१६॥
न्यस्तशस्त्रा वय सर्वे नि सन्नाहास्तथैव च । देवस्तपश्चरिष्याम सवृता वल्कलयुता ॥१७॥
प्रह्लादस्य वच श्रुत्वा सत्याभिव्याहृत तु तत । ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च त |॥१८॥
न्यस्तशस्त्रेषु दैत्यषु विनिवृत्तास्तदा सुरा ! विश्रब्धा स्वगृहान्गत्वा क्रीडासक्ता सुसस्थिता ।।
दैत्या दम्भ समालम्ब्य तापसास्तपिसयुता । कश्यपस्याश्रमे वास चक्रु काव्यागमेच्छया ॥२०॥
काव्यो गत्वाऽथ कैलास महादेव प्रणम्य च । उवाच विभुना पृष्ट किं त कायमिति प्रभु ॥२१॥
मन्त्रानिच्छाम्यह देव ये न सन्ति बृहस्पती । पराजयाय देवानामसुराणा जयाय च ॥२२॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचन तस्य सर्वज्ञ शकर शिव । चिंतयामास मनसा कि कर्तव्यमत परम् ॥२३॥
सुरपु द्रोहबुद्धयाऽसो मत्रार्थमिह साम्प्रतम । प्राप्त काव्यो गुरुस्तषा दत्याना विजयाय च ॥२४॥
रक्षणीया मया देवा इति सचिन्त्य शकर | दुष्कर व्रतमत्युग्न तमुवाच महश्वर ॥२५॥
पूर्ण वपसहन्न तु
क्णधूममवाक्शिरा । यदि पास्यसि भद्र त ततो मनानवाप्स्यसि ॥२६॥
इत्युक्तोऽसो प्रणम्यश वाढमित्यप्रवीद्वच । व्रत चराम्यह देव त्वयाऽऽज्ञप्त सुरश्वर ॥२७॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा शकर कायश्चकार व्रतमुत्तमम् । धूमपानरत शान्तो मन्त्रार्थकृतनिश्चय ॥२८!
ततो देवा परिज्ञात्वा काव्य व्रतरत तदा । दैत्यान्दम्भरताश्चैव
वभूवुमन्त्रतत्परा ॥२९॥

·२११ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः ११ विचार्य मनसा सर्वे संग्रामायाद्यता नृप । ययुर्घतायुधास्तत्र यत्र ते दानवोत्तमाः ॥३०॥ तानागतान्समीक्ष्याथ सायुधान्दंशितास्तथा । आसस्ते भयसविग्ना दैत्या देवान्समंततः ॥३१॥ उत्सेतु. सहसा ते वै सन्नद्धान्भयकर्शिता. । अब्रुवन्वचनं तथ्यं ते देवान्बलदर्पितान् ॥३२॥ न्यस्तशस्त्रे भगवति आचार्य व्रतमास्थिते । दत्त्वाभयं पुरा देवा. संप्राप्ता नो जिघासया ॥३३॥ सत्यं वः क्व गतं देवा धर्मश्च श्रुतिनोदितः । न्यस्तशस्त्रा न हंतव्या भोताच शरणं गताः ॥३४॥ देवा ऊचुः भवद्भि. प्रेपितः काव्यो मंत्राथं कुहकेन च । तपो ज्ञानं हि युष्माकं तेन युध्याम एव हि ॥३५।। सज्जा भवंतु युद्धाय संरब्धा. शस्त्रपाणयः । शत्रुच्छिद्रेण हंतव्य एष धर्मः सनातनः ॥३६॥ व्यास उवाच वच्छ्रुत्वा वचनं दैत्या विचार्य च परस्परम् । पलायनपराः सर्वे निर्गता भयविह्वलाः ॥३७|| 'शरणं दानवा जग्मुर्भीतास्ते काव्यमातरम् । दृष्ट्वा तानतिसंतप्तानभयं च ददावथ ॥३८॥ काव्यमातोवाच भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः । मत्सनियो वर्तमानान्न भोर्भवितुमर्हति ॥३९|| च्छ्रुत्वा वचनं दैत्याः स्थितास्तत्र गतव्ययाः । निरायुधा ह्यसंभ्रातास्तत्राश्रमवरेऽसुरा. १४०॥ वास्तान्द्रुितान्वीक्ष्प दानवास्ते पदानुगा. । अभिजग्मु. प्रसह्य तानविचार्य बलाबलम् ।।४।। जामताः सुराः सर्वे हेतुं दैत्यान्समुद्यता । बारिता. काव्यमानाऽपि जघ्नुस्तानाश्रमस्थितान् ।। न्यमानान्सुरैदृष्ट्वा काव्यमाताऽतिवेपिता । उवाच सर्वान्सनिद्रास्तपसा वै कराम्यहम् ।।४३|| त्युक्त्वा प्रेरिता निद्रा तानागत्य पपात च । सेंद्रा निद्रावश याता देवा मूकवदास्थिता ॥४४॥ इन्द्रं निद्राजितं दृष्ट्वा दोनं विष्णुरभाषत । मा त्वं प्रविश भद्र ते नये त्वा च सुरोत्तम ॥४५॥ एवमुक्तम्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दर । निर्भयो गतनिद्रश्च बभूव हरिरक्षित ॥४६॥ रक्षितं हरिणा दृष्ट्वा शन तन गतव्यथम् । काव्यमाता तत. बुद्धा वचनं चेदमब्रवीत् ॥४७॥ पिनत्वा मक्षयामि सविष्णु वै तपोवलात् । पश्यता सर्वदेवानामीदृश मै तपावलम् ॥४८॥ व्यास उवाच हत्यको तु तया देवो विष्ण्विद्रो यागविद्यया । अभिभूतो महात्मानो स्तन्यौ तौ संबभूवतु ||४९।। वस्मितास्तु तदा देवा दृष्ट्वा तावतिवाधितो । चत्रु किलक्लिाशब्द ततस्ते दीनमानसा. ॥५०॥ कोशमानान्सुरान्दृष्ट्वा विष्णु प्राह शचीपति । विशेषेणाभिभूतोऽस्मि त्वत्तोऽहं मसूदन ५१।। होला तसा वियो यावन्नोन दहेसमो। तपसा दर्पिता दुष्टा मा विचारय माधव ||५२|| त्युक्तो भगवान्विष्णु रात्रेण प्रयितेन च । चक्र सस्मार तरसा घृगा त्यक्त्वाय माधव. ॥५३|| ·२१२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १२ स्मृतमात्र तु सप्राप्त चक्र विष्णुवशानुगम ! दधार च करे क्रुद्धो वधार्थ शक्नोदित ॥५४॥ गृहीत्वा तत्करे चत्र शिरश्चिच्छेद रहसा । हता दृष्ट्वा तु ता शक्रो मुदितश्चाभवत्तदा ॥५५॥ देवाश्चातीव सतुष्टा हरि जय जयेति च । तुष्टुवुर्मुदिता सर्वे सजाता विगतज्वरा ॥५६॥ इद्रविष्णू तु सजातो तत्क्षणादृदयव्ययौ । स्त्रीवधाच्छकमानौ तु भृगो शाप दुरत्ययम् ॥५७|| इति श्रीदवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कधे एकादशोऽध्याय ॥११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः व्यास उवाच त दष्वा तु वध घोर चुक्रोध भगवा भृगु । वपमानोऽतिदु खातं । प्रोवाच मधुसूदनम ||१|| भृगुरुवाच अकृत ते कृत विष्णो डान पाप महामत । वधोऽय विप्रजाताया मनसा कतुमक्षम || आख्यातस्त्व सत्त्वगुण स्मृतो ब्रह्मा च राजस । तथाऽसौ तामस शभुविपरीत क्थ स्मृतम ॥३॥ तामसस्त्व कथ जात कृत कर्मातिनिदितम । अवघ्या स्त्री त्वया विष्णोहतास्मानिरागसा||४|| शपामि त्वा दुराचार किम यत्प्रकरोमि त । विधुरोऽह कृत पाप त्वयाऽह शनकारणात् ।।५। न शपेऽह तथा शक्र शपे त्वा मधुसूदन । सदा छलपरोऽस्ति त्व कोटयोनिदुराशय ॥६॥ ये च त्वा सात्त्विक प्राहुस्त मूर्खा मुनय किल । तामसस्त्व दुराचार प्रत्यक्ष मे जनार्दन ॥७॥ अवतारा मृत्युलाके सतु मच्छापसभवा । प्रायो गर्भभव दुखं भुक्ष्व पापाज्जनार्दन ||८|| व्यास उवाच ततस्तनाथ शापेन नष्टे धर्मे पुन पुन । लोकस्य च हितार्थाय जायत मानुषेष्विह ॥९॥ राजोवाच भृगुमार्या हता तत्र चक्रेणामिततजसा । गाहस्थ्य च पुनस्तस्य क्थ जात महात्मन ॥१०॥ व्यास उवाच इति शप्त्वा हरि रोपातदादाय शिरस्त्वरन । काय सयोज्य तरसा भृगु प्रोवाच कायवित ॥११॥ अद्य त्वा विष्णुना देवि हता सजीवयाम्यहम । यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायत चरितोऽपि वा ||१२|| तेन सत्यन जीवत यदि सत्य ब्रवीम्यहम् । पश्यतु देवता सर्वा मम तजोवल महत ॥१३॥ अद्भिस्ता प्रोक्ष्य शीताभि वयामि तपोबलात ! सत्य शौच तथा वदा यदि म तपसो बरम ॥१४॥ व्यास उवाच अद्भिः सप्रोक्षिता देवी सद्य सजीविता तदा । उत्यिता परमप्रीता भृगोर्भार्या शुचिस्मिता ।।१५।।

·धीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १२ २१३ ततस्ता सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोस्थितामिव । साधु साध्विति त ता तुतुष्ट सर्वतो दिशम् १६॥ एवं सजीविता तेन भृगुणा वरवणिनी । विस्मय परम जग्मुर्देवा सेंद्रा विलोक्य तत् १७॥ इंद्र सुरानथोवाच मुनिना जीविता सती । काव्यस्तप्त्वा तपो घार किं करिष्यति मनवित् ।। व्यास उवाच गता निद्रा सुरेन्द्रस्य देहेऽक्षेममभून्नृप । स्मृत्वा काव्यस्य वृत्तात मत्रार्थमतिदारुणम् ।।१९।। विमृश्य मनसा शक्रो जयती स्वसुता तदा । उवाच कन्या चावंगी स्मितपूर्वमिद वच ॥२०॥ गच्छ पुनि मया दत्ता काध्याय त्व तपस्विने । समाराधय तन्वगि मत्कने त वश कुरु ॥२१॥ उपचारमुनिस्तैस्तै समाराध्य मन प्रिय । भय मे तरसा गत्वा हर तर वराश्रमे ॥२२॥ सा पितुर्वचन श्रुत्वा तपागच्छन्मनोरमा । तमपश्यदिशालाक्षी पिवत धूममाश्रमे ॥२३॥ तस्य देह समालोक्य स्मृत्वा वाक्य पितुस्तदा । कदलीदलमादाय वीजयामास त मुनिम् ॥२४॥ निर्मलं शीतल वारि समानीय सुवासितम् । पानाय कल्पमामास भक या परमया लघु ॥२५॥ छाया वस्त्रातपत्रेण भास्करे मध्यगे सति । रचयामास त वगो स्वय धर्मे स्थिता सती ॥२६॥ फलान्यानीय दिव्यानि पश्वानि मधुराणि च । मुमोचाने मुनेस्तस्य भक्ष्याथ विहितानि च ॥२७॥ कुशा प्रादेशमात्रा हि हरिता शुकमनिभा । दधाराग्रेऽथ पुष्पाणि नित्यकर्मसमृद्धये ॥२८॥ निद्राथं कल्पयामास सस्तर पल्लवान्वितम् । तस्मिन्मुनी चादरस्था चकार व्यजन शनं ॥२९॥ हावभावादिव किंचिद्विवारजनन च तत् । न चकार जयती सा शापभीता मुनेस्तदा ॥३०॥ स्तुति चकार तन्दगी गोभिस्तस्य महात्मन । सुभापिण्यनुकूलाभि प्रीतिकर्मनिरप्युत ॥३१॥ प्रबुद्धे जल्मादाय च । मनोऽनुकूल सतत कुर्वन्तो व्यचरत्तदा ॥३२॥ इंद्रोऽपि सेवकास्तत्र प्रेषयामास चातुर । प्रवृत्ति ज्ञातुकामो वै मुनेस्तस्य जितात्मन ॥३३॥ एव बहूनि वर्षाणि परिचर्यापराऽभवत् । निर्विकारा स्तिमोघा ब्रह्मचर्यपरा सती ॥३४॥ पूर्ण वर्षसहस्रं तु परितुष्टो महेश्वर । वरेण छदयामास कान्य प्रति मनोहर ॥३५।। ईश्वर उवाच यच्च किंचिदपि ब्रह्मन्विद्यते भृगुनदन । प्रतिपश्यसि यत्सर्वं तच्च वाच्य न कस्यचित् ३६॥ सर्वाभिभावक्त्वेन भविष्यसि न सशय । अवघ्य सर्वभूताना प्रजशश्च द्विजोत्तम ॥३७॥ व्यास उवाच एव वराञ्चभुस्तवातरपीयत । काव्यस्तामय सवीक्ष्य जयती वाक्यमब्रवीत् ॥३८|| कासिवस्यासि सुप्राणि यूहि किं ते चिकोपितम् । किमर्थमिह सप्राप्ता कार्य वद वरोरु मे ॥३९॥ कि वासि कगेम्या दुष्कर चेत्सुलोचने । प्रोतोऽस्मि स्वत्कृतैनाद्य घर वरय सुनते ॥४०॥ दधाराचमनाय दत्त्वा ·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय..३ ततः सा तु मुनि प्राह जयती मुदितानना | चिकीर्पित मे भगवंस्तपसा हातुमर्हसि ॥४॥ व्यास उवाच ज्ञात मया तथापि त्व ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् । करोमि सर्वथा भद्र प्रीतोऽस्मि परिचर्यया ॥४२॥ जयत्युवाच शत्रस्याहं सुता ब्रह्मन्पिना तुभ्य समर्पिता । जयती नामतश्चाह जयतावरजा मुने ||४३|| सकामाऽस्मि त्वयि विभो वाछित कुरु मेऽधुना | रंस्ये न्वया महाभाग धर्मत प्रीतिपूर्वकम् ॥४४॥ शुक्र उवाच प. । मया सह त्वं सुश्रोणि दश वर्षाणि भामिनि । सर्वैर्भूतैरदृश्या च रमस्वेह यदृच्छया ||४५॥ व्यास उवाच एवमुक्ता गृहं गत्वा जयत्या पाणिमुद्वहन् । तया सहावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गव ॥४६॥ अदृश्य सर्वभूताना मायया सवृत प्रभु । दैत्यास्तमागत श्रुत्वा कृतार्थ मत्रसयुतम् ||४७॥ अभिजग्मुर्गृहे तस्य मुदितास्त दिदृक्षव । नापश्यनममाण ते जयत्या सह सयुतम् ।।४८।। तदा विमनस सर्वे जाता भग्नोद्यमाश्च ते । चितापरातिदीनाश्च वीक्षमाणा पुन पुन ॥४९॥ अदृष्ट्वा त तु सवृत्त प्रतिजग्मुर्यथागतम् । स्वगृहान्दैत्यवर्यास्ते चिंताविष्टा भयातुरा ॥५०॥ रममाणं तथा ज्ञात्वा शत्रः प्रोवाच ( गुरुम् । बृहस्पति महाभाग किं कर्तव्यमत परम् ॥५१॥ गच्छाद्य दानवान्ब्रह्मन्मायया त्वं प्रलोभय | अस्माक कुरु कार्य त्व बुद्धया सचित्य मानद ५२॥ तत्वा वचन काव्य रममाण सुसवृतम । ज्ञात्वा तद्रूपमास्थाय दैत्यान्प्रति ययौ गुरु |॥५३॥ गत्वा तत्रातिभक्त्याऽसौ दानवान्समुपाह्वयत । आगतास्तेऽसुरा सर्वे ददृशु काव्यमग्रत ॥५४॥ प्रणम्य सस्थिता सर्वे काव्य मत्वाऽतिमोहिता | न विदुस्ते गुरोर्माया काव्यरूपविभाविनीम् ५५॥ तानुवाच गुरु प्रच्छनमायया । स्वागत मम याज्याना प्राप्तोऽह वो हिताय वै ५६|| अह वो बोधयिष्यामि विद्या प्राप्ताममायया । तपसा तोपित शभुर्युष्मत्कल्याणहेतवे ॥५॥ तच्छ्रुत्वा प्रोतमनसो जातास्ते दानवोत्तमा । कृतकार्य गुरु मत्वा जहपुस्ते विमोहिता ॥५८॥ प्रणेमुस्ते मुदा युक्ता निरातका गतव्यथा । देवेभ्यश्च भय त्यक्त्वा तस्थु सर्वे निरामया ५९॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे द्वादशोऽध्याय ॥१२॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः राजोवाच किं कृत गुरुणा पश्चाद्भगुरूपेण वर्तता । छलेनैव हि दैत्याना पौरोहित्येन धीमता ॥१॥ काव्यरूप

·२१५
कस्य
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १३
गुरु सुराणामनिश सर्वविद्यानिधिस्तथा । सुतागिरस एवासी स कथ छलकृन्मुनि ॥२॥
धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु सत्यधर्मस्य कारणम् । कथित मुनिभिर्येन परमात्माऽपि लभ्यते ॥३॥
वाचस्पतिस्तथा मिथ्या वक्ता चेदानवान्प्रति | क सत्यवक्ता ससारे भविष्यति गृहाश्रमी ॥४॥
आहारादधिक भोज्य ब्रह्माण्डविभवेऽपि न । तदर्थं मुनयो मिथ्या प्रवर्तन्ते कथ मुने ।।५।।
शब्दप्रमाणमुच्छेद शिष्टाभावे गत न किम् । छलकर्मप्रवृत्ते वाऽविगीतत्व गुरो कथम् ॥६॥
देवा सत्त्वसमुद्भूता राजसा मानवा स्मृता । तिर्यचस्तामसा प्रोक्ता उत्पत्ती मुनिभि किल ७॥
अमराणा गुरु साक्षान्मिथ्यावादी स्वय यदि । तदा क सत्यवत्ता स्याद्राजसस्तामस पुन ||८||
धव स्थितिस्तस्य धर्मस्य सदेहोऽय ममात्मन । का गति सर्वजन्तूना मिथ्याभूते जगत्त्रये ||९||
हरिब्रह्मा शचीकान्तस्तथाऽन्ये सुरसत्तमा । सर्वे छलविधौ दक्षा मनुष्याणा च का कथा ॥१०॥
कामक्रोधाभिसन्तमा लोभोपहतचेतस । छले दक्षा सुरा सर्वे मुनयश्च तपोधना ॥११॥
वसिष्ठो वामदेवश्च विश्वामित्रो गुरस्तथा । एते पापरता कान गतिधर्मस्य मानद ॥१२॥
इन्द्रोऽग्निश्चन्द्रमा वेधा' परदाराभिलम्पटा । आर्यत्व भुवनेप्वयु स्थित कुन मुने बद ॥१३॥
वचन
मतव्यमुपदेशधियाऽनघ । सर्वे लोभाभिभूतास्त देवाश्च मुनयस्तथा ॥१४॥
व्यास उवाच
किं विष्णु किं शिवो ब्रह्मा मघवा किं बृहस्पति । देहवान प्रभवत्येव विकार सयुत सदा ॥१५॥
रागी विष्णु शिवो रागी ब्रह्माऽपि रागसयुत । “रागवान्किमकृत्य वै न करोति नराधिप"
रागवानपि चातुर्याद्विदेह इव लक्ष्यते ॥१६॥
सम्प्रामे सकटे सोऽपि गुण सम्बाध्यते किल । कारणाद्रहित कार्य कथ भवितुमर्हति ॥१७॥
ब्रह्मादीना च सर्वेषा गुणा एव हि कारणम् । पञ्चविंशत्समुद्भूता देहास्तपा न चान्यथा ॥१८॥
काले मरणधर्मास्ते सन्दह कोऽन ते नप ! परोपदेशे विस्पष्ट शिष्टा सर्वे भवन्ति च ॥१९॥
विप्लुतिरंविशेषेण स्वकार्ये समुपस्थिते । काम क्रोधस्तथा लोभद्रोहाहकारमत्सरा ॥२०॥
देहवान्क परित्यक्तुमीशो भवति तान्पुन । ससारोऽय महाराज सदैवैवविध स्मृत ॥२१॥
ना यथा प्रभवत्येव शुभाशुभमय किल । कदाचिद्गवान्विष्णुस्तपश्चरति दारुणम् ॥२२॥
कदाचिद्विविधा यज्ञान्वितनोति सुराधिप । मदाचित्तु रमारङ्गरञ्जित
रमते किल वैकुण्ठे तद्रशस्तम्णो विभु । कदाचिद्दानवै सार्घ युद्ध परमदारुणम् ॥२४॥
करोति करुणासि धुस्तद्वाणापीडितो मृशम् । कदाचिज्जयमाप्नोति दैवात्सोऽपि पराजयम् २५॥
मुम्बद वाभिभूतोमा भवत्येव न
सशय । रोपे शेते कदाचिट्ठ योगनिद्रासमावृत । २६||
काले जागति विश्वात्मा स्वभावप्रतिबोधित । शर्वो ब्रह्मा हरिश्चेति इन्द्राद्या ये सुरास्तथा ॥२७}}
॥
परमेश्वर ॥२३॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १३
मुनयश्च विनिर्माण स्वायुषो विचरन्ति हि । निशावसाने सजाते जगत्स्थावरजगमम ||२८||
म्रियते नान सन्देहो नृप किञ्चित्कदापि च । स्वायुषोऽन्ते पद्मजाद्या क्षयमृच्छति पार्थिव ॥२९॥
प्रभवन्ति पुनर्विष्णुहरशक्रादय
सुरा । तस्मात्कामादिवान्भावान्देहवान्प्रतिपद्यते ॥३०॥
मात्र ते विस्मय कार्य कदाचिदपि पार्थिव । ससारोऽय तु सदिग्ध कामनोधादिभिर्नुप ॥३१॥
दुर्लभस्तद्विनिर्मुक्त पुरुष परमार्थवित । यो बिभेतीह ससारे स दारात करोत्यपि ||३२॥
विमुक्त सर्वसगेभ्यो विचरत्यविशकत । तस्मादवृहम्पतेर्भार्या शशिनालभिता पुन ॥३३||
गुरुणालम्भिता भार्या तथा भ्रातुर्यवीयस । एव ससारचक्रेऽस्मिनागलोभादिभिर्वृत ॥३४॥
गार्हस्थ्य च समास्थाय कथ मक्तो भवेनर । तस्मात्सर्वप्रयत्नन हित्वा ससारसारताम् ।।३५||
आराधयेन्महेशानी सच्चिदानन्दरूपिणीम् । तन्मायागुणतश्छत
जयदेतच्चराचरम् ॥३६॥
भ्रमत्युन्मत्तवत्सर्व मदिरामत्तवतनृप । तस्या आराधनेनैव गुणान्सर्वान्विमृद्य च ॥३७||
मुक्ति भजेत मतिमानान्य पथास्त्वित पर । आराधिता महेशानी न यावत्कुरुते कृपाम् ॥३८॥
तावद्भवेत्सुख कस्मात्कोन्योऽस्ति दयया युत । करुणासागरामेता भजेत्तस्मादमायया ॥३९॥
यस्यास्तु भजनेनैव जीव मुक्तत्वमश्नुते । मानुष्य दुर्लभ प्राप्य सेविता न महेश्वरी ॥४०॥
नि श्रेणिकाग्रात्पतिता अथ इत्येव विद्महे । अहकारावृत विश्व गुणत्रयसमन्वितम् ॥४१॥
असत्येनापि सम्बद्ध मुच्यते क्थमन्यथा । हित्वा सर्व तत सर्वं समेत्र्या भुवनेश्वरी ॥४२॥
राजोवाच
किं कृत गुरुणा तत्र काव्यरूपधरेण च । कदा शुक्र समायातस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥४३॥
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यत्कृत गुरुणा तदा । कृत्वा काव्यस्वरूप च प्रच्छनेन महात्मना ।।४४||
गुरुणा बोधिता दैत्या मत्वा काव्य स्वक गुरम | विश्वास परम कृत्वा बभूवुस्तन्मयास्तदा ||४५॥
विद्यार्य शरण प्राप्ता भृगु मत्वाऽतिमोहिता । गुरणा विप्रलब्धास्ते लोभात्को वा न मुह्यति ४६।।
दर्शवर्षात्मके काले सम्पूर्णसमये
तदा । जयत्या सह क्रीडित्वा काव्यो याज्यानचितयत ४७||
आशया मम मार्ग ते पश्यन्त सस्थिता किल । गत्वा तान्दै प्रपश्येऽह याज्यानतिभयातुरान् ||४८॥
मा देवेभ्यो भय तेषा मद्भनाना भवेदिति । सचित्य बुद्धिमास्थाय जयती प्रत्युवाच ह ॥४९॥
देवानेवोपसयान्ति
पुत्रा मे चारुलोचने । समयस्तेऽद्य सपूर्णो जातोऽय दशवार्षिक ॥५०॥
तस्माद्गच्छाम्यह दवि द्रष्टु याज्यान्सुमध्यमे । पुनरेवागमिष्यामि
तवान्तिकमनुद्रुत ॥५१॥
तथेति तमुवाचाथ जयन्ती धर्मवित्तमा । यथेष्ट गच्छ धर्मज्ञ न ते धर्म विलोपये ॥५२॥
त त्वा वचन काव्यो जगाम त्वरितस्तत । अपश्यद्दानवाना च पार्श्वे वाचस्पति तदा ॥५३॥

·।
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १४
छद्मरूपधर सौम्य बोधयत छलेन तान | जैन धर्म कृत स्वेन यज्ञनिंदापर तथा ॥५४॥
भो देवरिपन सत्य ब्रवीमि भवता हितम ! अहिंसा परमो धर्मो हतव्या हाततायिन ॥५५॥
द्विजर्भोगरतवेदे दर्शित हिमन पगो । जिह्वास्वादपर गममहिंसव परा मता ॥५६॥
एवविधानि वाक्यानि वेदशास्त्रपराणि च । ब्रुवाण गुस्माकर्ण्य विस्मितोऽसौ भृगो सुत ॥५७॥
चिंतयामास मनसा मम द्वेष्यो गुरु क्लि । वचिता किल धूर्तेन याज्या मे नान सशय ॥५८॥
घिग्लोभ पापबीज वै नरकद्वारमूजिनम । गुरुरप्यनृत चूत प्रेरितो येन पाप्मना ||५९॥
प्रमाण वचन यस्य सोऽपि पाखडधारक । गुरु सुराणा सर्वेषा धर्मशास्त्रप्रवर्तक ॥६०॥
किं किं न लभते लोभान्मलिनीकृतमानस । अयोऽपि गुरुग्प्येव जात पाखडपडित ॥६१॥
दोलूपचेष्टित सर्व परिगृह्य द्विजोत्तम । वचयत्यतिममूढान्दैत्यान् याज्यान्ममाप्यसो ॥६२।।
इति श्रादेवामागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे प्रयोदशोऽध्याय ॥१३॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः
व्यास उगाच
इति सचित्य मनसा तानुवाच हसनिव । वचिता मत्स्वरूपेण दैत्या किं गुरुणा किल ||१||
अह काव्यो गुमश्चाय देवकार्यप्रसाधक । अनन वचिता यूय मद्याज्या नात्र संशय ॥२॥
मा श्रद्धच वचोऽस्यार्या दाभिकोश्य मदाकृति ।
अनुगच्छत मा याज्यास्त्यजतैन बृहस्पतिम् ॥३॥
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दृष्ट्वा तो सदृशौ पुन । विस्मय परम जग्म काव्योऽयमिति निश्चिता ||४||
स तावीक्ष्य सुसभ्रातान्गुरुर्वाक्यमुवाच ह । गुरुवों वचयत्यव मद्रूपोऽय बृहस्पति ॥५॥
प्रातो वचयितु युष्मान्देवकार्यार्थसिद्धय । मा विश्वास वचस्यस्य कुरध्व दैत्यसत्तमा ||६||
प्राप्ता विद्या मया शम्भोर्युमानध्यापयामि ताम् । देवम्यो विजय नून करिष्यामि न सशय ॥७॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्य काव्यरूपघरस्य त । विश्वास परम जग्मु काव्योऽयमिति निश्चयात् ॥८॥
काव्येन बहुधा तत्र बोधिता किल दानवा । बुबुधुन गुरोर्मायामोहिता कालपययात ॥९॥
एव ते निश्चय कृत्वा ततो भार्गवमब्रुवन । अय गुरु! धर्मात्मा बुद्धिदश्च हिते रत ॥१०॥
दश वर्षाणि सततमय न शास्ति भार्गव । गच्छ त्व पुहको मासि नास्माक गुरुरप्युत ॥११॥
इत्युक्त्वा भार्गव मूढा निभयं च पुन पुन । जगृहुस्त गुरु प्रीत्या प्रणिपत्याभिवाद्य च ॥१२॥
पाव्यस्तु तमयान्दृष्ट्वा चुकोपाय शशाप च । दैत्यान्विबोधितान्मत्वा गुरुणा धातिवचितान् १३।।
यस्मान्मया बोषिता में गृहोयुनं च मे वच | तस्मात्प्रनष्टसना वै परामवमवाप्स्यय ॥१४||
मदवसाफलं काम स्वस्से काले हवाप्स्यथ । सदाऽस्य कपट सर्व परिजात भविष्यति ॥१५॥

·२१८
..
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १४
इत्युक्त्वाऽसौ जगामाशु भार्गवः क्रोघसंयुतः । बृहस्पतिर्मुदं प्राप्य तस्यौ तत्र समाहितः ॥१६॥
ततः शप्तान्गुरुत्वा दैत्यास्तान्भार्गवेण हि । जगाम तरसा त्यक्त्वा स्वरूपं स्वं विधाय च १७॥
गत्वोवाच तदा शक्रं कृतं कायं मया ध्रुवम् । शप्ताः शुक्रेण ते दैत्या मया त्यक्ताः पुनः किल ।।
निराधाराः कृता नूनं यतध्वं सुरसत्तमाः । मंग्रामाय महाभाग शापदग्या मया कृताः ॥१९॥
इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं मघवा मुदमाप्तवान् । जहृषुश्च सुराः सर्वे प्रतिपूज्य बृहस्पतिम् ॥२०॥
संग्रामाय मतिं चक्रुः संविचार्य मिथः पुनः । निर्ययुमिलिताः सर्वे दानवाभिमुखाः सुराः ॥२१॥
सुरान्समुद्यताज्ञात्वा कृतोद्योगान्महाबलान् । अन्तहितं गुरुं चव बभूवुश्चितयान्विताः ॥२२॥
परस्परमथोचुस्ते मोहितास्तस्य मायया । संप्रसाद्यो महात्मा च यातोऽसौ नष्टमानसः ॥२३॥
वंचयित्वा गत. पापो गुरुः कपटपंडितः । भ्रातृस्त्रीलंभनः प्रायो मलिनोऽन्तर्बहिः शुचिः २४॥
किं कुर्मः क्व च गच्छामः कथं काव्य प्रकोपितम् । कुर्वीमहि सहायार्थ प्रसन्नं हृष्टमानसम् ॥२५॥
इति सचित्य ते सर्वे मिलिता भयकपिता. । प्रह्लादं पुरतः कृत्वा जग्मुस्ते भार्गवं पुनः ॥२६॥
प्रणेमुश्वरणो मुनिर्मोनभृतस्तदा । भार्गवस्तानुवाचाथ
रोषसंरक्तलोचन. ॥२७॥
मया प्रबोधिता यूयं मोहिता गुरुमायया । न गृहीत वचो योग्यं तदा याज्या हितं शुचि २८॥
तदाऽवगणितश्चाहं भवद्भिस्तदशं गतः । प्राप्तं नूनं मदोन्मत्तैर्ममावमानजं फलम् ॥२९॥
तत्र गच्छत सद्भ्रष्टा यत्रासी कपटाकृतिः । वचकः सुरकार्यार्थी नाहं तद्वद्धि वचकः ॥३०॥
तस्य
व्यास उवाच
एवं बुवंत शुक्र तु वाक्यसदिग्धया गिरा । प्रहादस्तं तदोवाच गृहीत्वा चरणी ततः ॥३१॥
प्रह्लाद उवाच
भार्गवाद्य समायातान्याज्यानस्मास्तथातुरान् । त्यक्तु नार्हसि सर्वज्ञ त्वद्धितास्तनयान्हि नः ३२
गते त्वयि तु मंत्रार्थ शैलूषेण दुरात्मना । त्वद्वेषमधुरालापर्वयं
तेन प्रवचिताः ॥३३॥
अज्ञानकृतदोषेण नैवं कुप्यति शातिमान् । सर्वशस्त्व विजानासि चित्तं नः प्रवणं त्वति।।३४
भात्वा नस्तपसा भावं त्यज कोपं महामते । बुवंति मुनयः सर्वे क्षणकोपा हि साधवः ॥३५
जलं स्वभावतः शतं वह्नयातपसमागमात् । भवत्युष्णं वियोगाच्च शीतत्वमनुगच्छति ॥३६
क्रोषश्वाडालरूपो वै त्यक्तव्य. सर्वया बुध । तस्माद्रोपं परित्यज्य प्रसादं कुरु सुव्रत ॥३०
यदि न त्यजसि क्रोधं त्यजस्यस्मान्सुदुःखितान् । त्वया त्यक्ता महाभाग गमिष्यामो रसातलम् ३८
व्यास उवाच
प्रह्लादस्य यचः श्रुत्वा भार्गवो ज्ञानचक्षुषा । विलोक्य सुमना भूत्वा तानुवाच हसन्निव ॥३९॥

·२१९ यद्य श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १५ न भेतव्य न गतव्यं दानवा वा रसातलम् । रक्षयिष्यामि वो याज्यान्मत्ररवितर्थ किल ॥४०॥ हित सत्य नवीम्यद्य शृणुध्व तत्तु निश्चयम् । वचन मम धर्मज्ञा श्रुत यद्ब्रह्मण पुरा ॥४१॥ अवश्यभाविनो भावा प्रभवति शुभाशुभा । देव न चान्यथा कर्तुं क्षम कोऽपि धरातले ||४२|| मदवला यूय कालयोगादसायम् । देवजिता मकृच्चापि पाताल प्रतिपत्स्यथ ॥४३॥ प्राप्त. पर्यायकालो व इति ब्रह्माऽभ्यभाषत । भुक्त राज्य भवद्भिश्च पूर्ण सर्वं समृद्धिमत् ॥४४॥ पुगानि दश पूर्णानि देवानाक्रम्य मूर्धनि । दैवयोगाच्च युष्माभिर्मुक्त त्रैलोक्यमूर्जितम् ॥४५॥ सावर्णिके मनी राज्य पुनस्तत्तु भविष्यति । पौत्रस्त्रलोक्यविजयी राज्य प्राप्स्यति ते बलि ४६।। यदा वामनरूपेण हृत देवेन विष्णुना । तदैव च भवत्पौत्र प्रोक्तो देवेन जिष्णुना ||४७॥ हत येन बले राज्य देववाछार्थसिद्धये । त्वमिन्द्रो भविता चाग्रे स्थिते सावणिके मनौ ४८॥ भागव उवाच इत्युक्तो हरिणा पौत्रस्तव प्रसाद साप्रतम् । अदृश्य सर्वभूताना गुप्तश्चरति भीतवत् ॥४९॥ एकता वासवेनासो बलिगर्दभरूपभाक् । शून्ये गृहे स्थित काम भयभीत शतक्रतो ॥५०॥ दृष्टश्च बहुधा तन वासवेन वलिस्तदा । किमर्थ गार्दम रूप कृतवान्दैत्यपुगव ॥५१॥ मोक्ता त्व सर्वलोकस्य दैत्याना च प्रशासिता । "न लज्जा खररूपेण तव राक्षससत्तम ॥" तस्य तद्वचन श्रुत्वा दैत्यराजो बलिस्तदा ॥५२॥ भोवाच वचन शक कोऽत्र शोक शतक्रतो । यथा विष्णुमहातेजा मत्स्यकच्छपता गत ॥५३|| तथाऽह खररूपेण सस्थित कालयोगत । यथा त्व कमले लोन सस्थितो ब्रह्महत्यया ॥५४॥ पीडितश्च तथा ह्यद्य स्थितोऽह खररूपधृक् । दैवाधीनस्य किं दुख कि सुख पाकशासन ॥५५॥ काल करोति वै नून यदिच्छति यथा तथा । भार्गव उवाच इति तो बलिदेवेशी कृत्वा सविदमुत्तमाम् ।।५६|| प्रदोष प्रापतु काम यथास्थान च जग्मतु । इत्येतत्ते समाख्याता मया देवलिष्ठता || देवाधीन जगत्सव सदेवासुरमानुपम् ॥५७|| इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे चतुर्यस्कधे चतुर्दशोऽध्याय ॥१४॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः व्यास उवाच इति तस्य च यत्वा भार्गवस्य महात्मन । प्रह्लादस्तु सुसहृष्टो बभूव नृपनन्दन || ·२२० श्रीमत्वीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १५ ज्ञात्वा देव वलिष्ठ च प्रह्लादस्तानुवाच ह । कृतऽपि युद्धे न जयो भविष्यति कदाचन ||२|| तदा त जयिन प्रोचुदानवा मदगर्विता । सग्रामस्तु प्रकतव्यो दैव किं न विदामहे ॥३॥ निरुद्यमाना देव हि प्रधानमसुराधिप । केन दृष्ट क्व वा दृष्ट कीदृश केन निर्मितम् ।।४|| तस्माद्युद्ध करिष्यामो बलमास्थाय माप्रतम । भवाग्रे दैत्यवर्य त्व सवज्ञोऽसि महामत ॥५॥ इत्युक्तस्तैस्तदा राज प्रह्लाद प्रवलारिहा | सेनानीश्च तदा भूत्वा देवान युद्धे समाह्वयत् ॥६॥ तेऽपि तनासुरान्दृष्ट्वा सग्रामे समुपस्थितान । सर्वे सभृतसभारा देवास्ता समयोधयन ||७|| सग्रामस्तु तदा घोर शक्रप्रह्लादयोरभूत । पूर्ण वर्षशत तत्र मुनीना विस्मयावह वर्तमाने महायुद्धे शुश्रेण प्रतिपारिता । जयमापुस्तदा दैत्या प्रह्लादप्रमुखा नृप ।।९।। तदैवद्रो गुरोर्वाक्यात्सर्वदु खविनाशिनीम | सस्मार मनसा देवी मुक्तिदा परमा शिवाम ॥१०॥ इन्द्र उवाच जय देवि महामाय शूलपारिणि चाविके । शखचत्रगदापाखड्गहस्तऽभयप्रदे ॥११॥ नमस्ते भुवनेगानि शक्तिदर्शननायिके । दशतत्त्वात्मिके मातर्महाविन्दुस्वरूपिणि ॥१२॥ महाकुण्डलिनीरूपे सच्चिदानन्दरूपिणि । प्राणाग्निहोत्रविद्ये ते नमो दीपशिखात्मिके ॥१३॥ पञ्चकोशातरगते तुच्छे ब्रह्मस्वरपिणि । आनदर लिये मात सर्वोपनिपचित ॥१४॥ मात प्रसीद सुमुसी भव होनसत्त्यास्त्रायस्व नो जननि दैत्यपराजितान् वै । त्य देवि न शरणदा भुवने प्रमाणा शताऽमि दुखशमनऽखिलवीययुते ॥१५॥ ध्यायति यऽपि सुसिनो नितरा भाति दुखाविता विगतशोरभयास्तथाऽन्ये । मोगापिनो विगतमानविमुक्तसगा ससारवारिधिजल प्रतरति सत ॥१६॥ दवि विश्वजननि प्रथितप्रभावा मरवणायमुदिताऽऽतिहरप्रतापा । राहतुमतदसि मिल कारस्पा को पत्ति ताम्य चरित ननु मदबुद्धि ॥१७॥ ब्रह्मा हरथ हरिदश्वरयो हरिश्च इद्रो यमोस्य वाणोऽग्निसमारणौ च । भानु मा न मुनयोऽपि महानुभावा यस्या प्रभावमतुल निगमागमाथ ||१८|| पयाम्त एव तव भनिपरा महात समारदु सरहिता सुपसिंधुमन्ना । ये भीमावरहिता न कदापि दु सामोघि जनिणयतरगमुमे तरति ॥१९॥ ये योग्यमाता मितचामरत्र पीडति शियिरापिस्ता । दिल पूर्वदेह नानापहाररिति चिन्तयामि ॥२०॥ ये पूग्यमाना विरामिनावृदविरासयुमा । मामानीपनवन्ति मन्ये हि संवं रिण पूनिवासि ॥२१॥ पया से पूत्रिसा परपारणस्पा ·१२१ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १५ व्यास उवाच एव स्तुता मघवता देवी विश्वेश्वरी तदा । प्रादुर्बभूव तरसा सिंहारूढा चतुर्भुजा ||२२॥ शखचक्रगदापद्यान्बिभ्रती चारुलोचना । रक्ताबरधरा देवी दिव्यमाल्यविभूषणा ॥२३॥ तानुवाच सुरान्देवा प्रसन्नवदना गिरा । भय त्यजतु भो देवा श विधास्ये किलाधुना ॥२४॥ इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढातिसुन्दरी । जगाम तरसा तत्र यत्र दैत्या मदान्विता ॥२५॥ प्रह्लादप्रमुखा सर्वे दृष्ट्वा देवी पुर स्थिताम् । ऊचु परस्पर भीता किं कर्तव्यमितस्तदा ॥२६॥ देव नारायण चात्र संप्राप्ता चडिका किल । महिषातकरी नून चडमुडविनाशिनी ॥२७॥ निहनिष्यति न सर्वानविका नान सशय । वक्रदृष्टया यया पूर्व निहतो मधुकैटभो ॥२८॥ एव चिन्तातुरान वीक्ष्य प्रह्लादस्तानुवाच ह । योद्धव्य नाथ गतव्य पलाय्य दानवोत्तमा ॥२९] नमुचिस्तानुवाचाथ पलायनपरानिह । हनिष्यति जगन्माता रुपिता किल हेतिमि ॥३०॥ तथा कुरु महाभाग यथा दु ख न जायते । व्रजामोऽयेव पाताल ता स्तुत्वा तदनुज्ञया ॥३१॥ प्रह्लाद उपाच स्तौमि देवी महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम । सर्वेषा जननी शक्ति भक्तानामभयवरीम् ॥३२॥ व्यास उगाच इत्युक्त्वा विष्णुभक्तस्तु प्रह्लाद परमाणवित् । तुष्टाव जगता धात्री कृताञ्जलिपुटस्तदा ॥३३॥ माला सर्पवदाभाति यस्या सर्व चराचरम् । सर्वाधिष्ठानरूपायै तस्यै ह्रीमूर्तय नम ॥३४॥ त्वत्त सर्वमिद विश्व स्थावर जगम तथा । अन्ये निमित्तमात्रास्ते कर्तारस्तव निर्मिता ॥३५॥ नमो देवि महामाये सर्वेपा जननी स्मृता । को भेदस्तव देवेषु दैत्येषु स्वकृतषु च ॥३६॥ मातु पुत्रेषु को भेदोऽप्यशुभेपु शुभेषु च । तथैव देवेष्वस्मासु न कर्तव्यस्त्वयाऽधुना ॥३७॥ यादृशास्तादृशा मात सुतास्ते दानवा किल । यतस्त्व विश्वजननी पुराणेषु प्रकीर्तिता ॥३८॥ तेऽपि स्वार्थपरा नून तर्थव वयमप्युत । नातर दैत्यसुरयोर्भेदोऽय मोहसभव ॥३९॥ धनदारादिभोगपु वय सक्ता दिवानिशम् । तथैव देवा देवशि को भदोऽसुरदेवयो ॥४०॥ तेऽपि कश्यपदायादा वय तत्सभवाः किल । कुतो विरोधसभूतिर्जाता मातस्तवाधुना ||४१॥ न तथा विहित मातस्त्वयि सवसमुद्भवे । साम्यतव त्वयास्थाप्या देवेवस्मासुचैव हि ॥४२॥ गुणव्यतिकरात्सर्वे समुत्पन्ना सुरासुरा । गुणान्विता भवेयुस्ते क्य दहभृतोऽमरा ॥४३॥ काम ब्रोधश्च लोभन सर्वदेहेषु सस्थिता । वर्तन्ते सर्वदा तस्मात्कोऽविरोधी भवेज्जन ||४|| त्वया मियो विरोधोऽय कल्पित क्लिकोतुकात् । मन्यामहे विभेदेन नून युद्धदिदृक्षया ||४५|| अयथा खलु भ्रातृणा विरोध कीदृशोऽनधे । त्वचेनेच्छसि चामुढे यीक्षितु कलह किल ||४|| । ।

·२२२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १५ जानामि धर्म धर्मज्ञे वेधि चाहं शतक्रतुम् । तथापि कलहोऽस्माकं भोगार्थ देवि सर्वदा ॥१७॥ एकः कोऽपि न शास्ताऽस्ति संसारे त्वा विनाऽम्बिके । स्पृहावतस्तु कः कतुं क्षमते वचनं बुधः ।। ४८।। देवासुरैरयं सिंघुर्मथितः समये क्वचित् । विष्णुना विहितो भेदः सुधारलच्छलेन वै ॥४९॥ त्वयाऽसौ कल्पितःशौरिः पालकत्वे जगद्गुरुः । तेन लक्ष्मीःस्वयं लोभाद्गृहोताऽमरसुन्दरी ॥५०॥ ऐरावतस्तथेन्द्रेण पारिजातोऽथ कामघुक् । सुरैरुच्च.श्रवाः सर्व गृहीतं वैष्णवेच्छया ॥५१॥ अनयं तादृशं कृत्वा जाता देवास्तु साधवः । “अन्यायिनः सुरा नूनं पश्य त्वं धर्मलक्षणम् ॥" संस्थापिता. सुरा नूनं विष्णुना बहुमानिना ॥५२॥ नून दैत्याः पराभूवन्पश्य त्वं धर्मलक्षणम् । क्व धर्मः कीदृशो धर्मः क्व कायं क्व च साधुता ।। कथयामि च कस्याग्ने सिद्ध मैमासिकं मतम् । तार्किका युक्तिवादज्ञा विधिज्ञा वेदवादकाः ।।५४।। उक्ताः सकर्तृकं विश्वं विवदंते जडात्मकाः । कर्ता भवति चेदस्मिन्संसारे वितते किल ॥५५॥ विरोधः कोदशस्तत्र चककर्मणि 4 मिथः । वेदेनकमतिः कस्माच्छास्त्रेष्वपि तथा पुन. ॥५६|| नेकवाक्यं वचस्तेषामपि वेदविदा पुनः । यतः स्वार्थपरं सर्व जगत्स्थावरजंगमम् ॥५७॥ नि.स्पृहः कोऽपि संसारे न भवेन्न भविष्यति । शशिनाऽथ गुरोर्भार्या हृता ज्ञात्वा बलादपि ॥५८।। गौतमस्य तथेन्द्रेण जानता धर्मनिश्चयम् । गुरुणाऽनुजभार्या च भुक्ता गर्भवती बलात् ।।५।। शप्तो गर्भगतो वालः कृतश्चाधस्तथा पुन. 1 विष्णुना च शिरश्छिन्नं राहोचक्रेण वै बलात् ॥६॥ अपराधं विना कामं तदा सत्त्ववताम्बिके । पौत्रो धर्मवतां शूरः सत्यवतपरायणः ।।६।। यज्वा दानपतिः सातः सर्वज्ञः सर्वपूजकः । कृत्वाऽय वामनं रूपं हरिणा छलदिना ॥६२|| वंचितोऽसौ बलिः सवं हृतं राज्यं पुरा किल । तथापि देवाधर्मस्यान्प्रवदंति मनीषिणः ॥६३॥ वदंति चाटुपादाश्च धर्मवादाभयं गताः । एवं ज्ञात्वा जगन्मातर्यथेच्छसि तथा कुरु ॥६४॥ शरणा दानवाः सर्वे जहि वा रक्ष वा पुनः। श्रादेव्युवाच सर्वे गच्छत पातालं तर वामं ययेप्सितम् ||५|| दानवाः सर्वे निर्भया गत्तमन्ययः । काल. प्रतोयो युष्माभि, कारणं म गुशुभे । सुनिर्वेदपराणां हि मुसं सर्वत्र सर्वदा । प्रलोक्यस्य च राज्येऽपि न सुमं लोभचेतसाम् ।। पृतेऽपि न सुसं पूर्ण सस्पृहाणा फलरपि । तस्मात्त्यक्त्वा महीमेतां प्रयात्वद्य महीतलम् ॥६८।। ममाशां पुरतः कृत्वा सर्वे विगतरल्मपाः ।

·अवतारक्या श्रीमदेवीमागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्ध अध्यायः १६ व्यास उवाच तन्मृत्वा वचनं देव्याप्तयेत्युक्त्वा रसातलम् ॥६९।। प्रणम्य दानवा. सर्वे गताः शम्याऽभिरक्षिता. अन्दर्दघे ततो देवी देवाः स्वमुवनं गदा. 11७०!! त्वया रंस्थिता. सर्वे ते तदा देवदानवा. । एतदाख्यानमखिलं यः शृणोति वदन्यय ॥ सर्वदु सविनिर्मुक्तः प्रयाति पदमुत्तमम् ।।७१॥ इति श्रीदेवीमागते महापुराण चनुयंस्कंधे पञ्चमोऽध्यायः ॥१५॥ अथ पोढयोऽध्यायः जनमेजय उवाच गुगापान्मुनियेष्ठ हरेप्तकर्मण । अवतारा क्य जाना पस्मिन्मन्वन्तरे दिनों ॥१॥ दिनुगद धर्मज्ञ हरे. | पापनाशकरी ब्रह्मता सर्वसुम्यावहाम् ॥२॥ व्यास उवाच शा राजन्यवक्ष्यामि सबतागन् हरेर्यथा । यम्मिन्मन्वन्दरं जाता युगे मम्मिन्नराधिप ॥३॥ येन मा यसायं वृत नारायणेन वै । तसवं नृप वक्ष्यामि मक्षेपेण तवायुना ॥४॥ धर्मभ्यवावतारीमूच्चाशुपं मनुमनः । नरनारायणो धर्मपुत्री स्याती महीतले ||५|| यय देवदताम्येऽम्मिद्वितीये तु यगे पुन | दत्तात्रेयोवतारोऽये. पुत्रत्वमगमदरि ॥६॥ प्रया विनया रुद्रयोःमो देवमत्तमा । पुत्रस्वमगमन्दवास्तम्यार्यिपा वृना 1011 अनसूयात्रिपनी च सतीनामुत्तमा सती । या मप्राणिना दवा पुश्त्वमगमन्य १८॥ द्रयान्न नीमन्यस्नु दत्तात्रेयो हरि. स्वयम् । दुर्वासा म्द्रम्पोमो पुरश्चं ते प्रपदिर ॥९॥ বৃষিম্মেল दवापिमिदय । चतुर्थं तु युग जातो द्विधारपो मनोहर ॥१०॥ हिर याणि मुम्यन्वधार भगवान् हरि । चोपं नारसिंह दवाना विस्मयादम् ॥११॥ दोनियमनायांप ग्रेप्टे अंगयुग नया । चकार रूप भगवान् दामन पश्यपान्मुन 2011 एर्गवधा म नृपं राज्य तस्य जहर है । पातारे म्यापयामाम वरि वामनगर १३॥ पूर्ग निविय ताल भगवान हरि । जमदग्निमुतो जानो रामो नाम महाबल ॥१४॥ सत्रियातार योमानवादी हितंद्रिय । दतवान्मदिनी म्नां वरसार महामने । १५|| पी वै पररामायो हरेरामा । यवटारम्नु रामेंद्र परित पापनान ||१६॥ वादगे याबी रामो दशरपात्मनः । नरनारायणाची दो जाडो भूवि महावरी ॥१७॥ । - ·क २२२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १५ जानामि धर्म धर्मज्ञे वेधि चाह शतक्रतुम । तथापि कल्होऽस्माक भोगार्थ देवि सर्वदा ॥४७॥ एक कोऽपि न शास्ताऽस्ति ससारे त्वा विनाऽम्बिके । स्पृहावतस्तु कतुं क्षमते वचन बुध ॥४८॥ देवासुररय सिंधुर्मथित समये क्वचित । विष्णुना विहितो भेद सुधारलच्छलेन वै ॥४९॥ त्वयाऽसौ कल्पित शौरि पालकत्वे जगदगुरु । तेन लक्ष्मी स्वय लोभाद्गृहीताऽमरसुन्दरी ||५०॥ ऐरावतस्तथेन्द्रेण पारिजातोऽथ कामधुक् । सुररुच्च श्रवा सर्व गृहीत वैष्णवेच्छया ॥५१|| अनय तादृश कृत्वा जाता देवास्तु साधव । “अन्यायिन सुरा नून पश्य त्व धर्मलक्षणम् ॥" सस्थापिता सुरा नून विष्णुना बहुमानिना ॥ ५२॥ नून दैत्या पराभूवन्पश्य त्व धर्मरक्षणम । क्व धर्म कोदशो धर्म व कार्य क्व च साधुता ॥ कथयामि च कस्याने सिद्ध मैमासिक मतम् । तार्किका युक्तिवादज्ञा विधिजा वेदवादका ॥५४॥ उक्ता सकर्तृक विश्व विवदते जडात्मका । कर्ता भवति चेदस्मिन्ससारे वितते किल ॥५५॥ विरोध कीदृशस्तत्र चैकर्मणि वै मिथ । वेदेनकमति कस्माच्छास्तेष्वपि तथा पुन ॥५६॥ नक्वाक्य वचस्तेषामपि वेदविदा पुन । यत स्वार्थपर सर्व जगत्स्यावरजगमम् ॥५७॥ निस्पृह कोऽपि ससारे न भवेन भविष्यति । शशिनाऽथ गुरोर्भार्या हुता ज्ञात्वा बलादपि ॥५८॥ गौतमस्य तयेन्द्रेण जानता धर्मनिश्चयम् । गुरुणाऽनुजभार्या च भुक्ता गर्भवती बलात ॥५९॥ राप्तो गर्भगतो बाल कृतश्चाधस्तथा पुन । विष्णुना च शिरश्छिन्न राहोश्चक्रेण वै बलात् ॥६०|| अपराध विना काम तदा सत्त्ववताम्बिके । पौत्रो धर्मवता शूर सत्यवतपरायण ॥६१॥ यज्वा दानपति सात सर्वज्ञ सर्वपजक । मृत्वाऽथ वामन रूप हरिणा छरवेदिना ॥६२॥ वचितोऽसौ बलि सवं हृत राज्य पुरा क्लि । तथापि दवाधर्मस्थान्प्रवदति मनीपिण ॥६३।। यदति पाटुयादाश्च धर्मवादाजय गता । एव ज्ञात्वा जगन्मातर्यथेच्छसि तथा कुरु ॥६४॥ दारणा दानवा सर्वे जहि वा रक्ष या पुन । श्रादेव्युवाच गर्वे गत पाताल तत्र वास ययेप्मितम् ॥६५॥ दावा गर्ये भिया गतम यव । फार प्रतीक्ष्यो युप्माभि धारण स गुमशुभे ॥ निवेदपराणां हि सुरा सर्वत्र सर्वदा । गैरोक्यस्य च राज्येऽपि न सुग रोमचेतमाम् ॥ हतेऽपि म सुरा पूर्ण रास्महागा परंरपि । तस्मात्यपत्या महीमेतां प्रयात्वद्य मरीतरम् ॥६८॥ ममानां पुरत पृत्वा मर्वे विगतरल्मपा ।

·अवतारकथा
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १६ २२३
व्यास उवाच
तच्छुत्वा वचन देव्यास्तथेत्युक्त्वा रसातलम् ||६९॥
प्रणम्य दानवा सर्वे गता शक्त्याऽभिरक्षिता । अन्तर्दधे ततो देवी देवा स्वभुवन गवा ||७०॥
त्यक्त्वा वर स्थिता सर्वे ते तदा देवदानवा । एतदाख्यानमखिल य शृणोति वदत्यथ ।।
सर्वदु खविनिर्मुक्त प्रयाति पदमुत्तमम् ॥७१॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कंधे पञ्चमोऽध्याय ॥१५॥
अथ पोडशोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्भुतकर्मण 1 अवतारा क्थ जाता कस्मिन्मन्वन्तर विभो ॥१॥
विस्तराद्वद्व धर्मज्ञ
हरे । पापनाशकरी ब्रह्मञ्छ्रता सर्वसुखावहाम् ॥२॥
व्यास उपाच
शृणु राज प्रवक्ष्यामि अवतारान हरेर्यथा । यस्मिन्मन्वन्तर जाता युगे यस्मिन्नराधिप ॥३॥
येन रूपेण यत्कार्य कृत नारायणेन वै । तत्सवं नृप वक्ष्यामि सक्षेपेण तवाधुना ||४||
धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुपे मनुसभवे । नरनारायणौ धमपुत्रो स्यातौ महीतले ॥५॥
अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुन । दत्तात्रेयोऽवतारोज्ने पुत्रत्वमगमद्धरि ॥६॥
ब्रह्मा विष्णुस्तया रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमा । पुनत्वमगमन्देवास्तस्यार्भार्यया
वृता ॥७॥
अनसूयाऽत्रिपत्नी च सतीनामुत्तमा सती । यया सप्रार्थिता दवा पुत्रत्वमगमस्त्रय ॥८॥
ब्रह्माऽभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरि स्वयम् । दुर्वासा रद्ररूपोऽसौ पुत्रत्व ते प्रपेदिरे ॥९॥
नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धय ! चतुर्थे तु युग जातो द्विधारूपो मनोहर ॥१०॥
हिरण्यकशिपो सम्यग्वधाय भगवान हरि । चके रूप नारसिंह देवाना विस्मयप्रदम ॥१॥
बरेनियमनार्थाय श्रेष्टे त्रेतायुगे तथा । चकार रूप भगवान वामन कश्यपा मुन ॥१२॥
छलयित्वा मखे भूपं राज्य तस्य जहार ह । पाताल स्थापयामास बलि वामनरुपधूव ||१३॥
युगे चकानविदोऽय प्रेतास्य भगवान हरि । जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महायल ॥१४||
क्षत्रियातकर श्रीमान्सत्यवादी जितेंद्रिय । दत्तवा मेदिनी कृत्स्ना कश्यपाय महात्मने ॥१५॥
यो वे परशुरामाख्यो हरेरद्भुतकर्मण । अवतारस्तु राजेंद्र कथित पापनाशन ||१६||
प्रेतायुगे रपोयो रामो दारपात्मजः । नरनारायणाशी द्वौ जातो भुवि महावलौ ॥१७॥

·२२४ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे धनुर्थस्कन्धे अध्यायः १७ अष्टाविशे युगे यस्तो द्वापरेऽर्जुनगौरिणी । धरामारावतारायं जातो कृष्णार्जुनौ भुवि ॥१८॥ कृतवंतो महायुद्धं कुरोऽनिदाणम् । एवं युगे युगे राजमवत्तारा हरेः पिल ।।१९।। भवंति बहव. कामं प्रतेनुरूपत. । प्रकृतेरगिलं सर्व वशमेतज्जगत्त्रयम् ॥२०॥ यथेच्छति तदेवेयं भ्रामयत्यनिमं जगत् । पुरुषस्य प्रियायं मा रचयत्यपिलं जगत् ॥२१॥ दृष्ट्वा पुरा हि भावाअगदेतच्चराचरम् । मर्वादि गर्वगवामी दुय. परमोऽव्ययः ॥२२॥ निरालंबो निराकारो नि.स्पृहश्च परात्पर. । उपाधितन्त्रिमा भाति यस्याः मा प्रकृतिःपरा||२३|| उत्पत्तिकालयोगात्मा भिमा भानि शिवा तदा | सा विश्व कुरते कामं सा पालयति कामदा ॥२४॥ कल्पान्ते संहरत्येव निरूपा विश्वमोहिनी । तया युक्तोऽमृजद्ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः२५।। रुद्रः संहरते कामं तया समिलित शिवः । सा चवोत्पाद्य काकुत्स्य पुरा ये नृपमत्तमम् ॥२६॥ कुत्रचित्स्थापयामास दानवाना जयाय च । एवमम्मिश्च ससारे सुखदुःमानिता. frल || भवंति प्राणिनः सर्वे विधितंत्रनियंत्रिता. ॥२७॥ इति श्रीदेवीभागवने महापुरागे चतुर्थम्कंधे पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः जनमेजय उवाच धारागनास्त्वया ख्याता नरनारायणाश्रमे । एक नारायण शातं कामयानाः स्मरातुराः ॥१॥ शप्तुकामस्तदा जातो मुनिारायणश्च ताः । निवारितो नरेणाथ भ्राता धर्मविदा नृप ॥२॥ किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभिः संकल्पितेनाथ कामार्थाभिभृशं मुने ॥३॥ शत्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः । याचितेन विवाहार्थ किं कृतं तेन जिष्णुना ॥४॥ इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥५॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः । धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते ॥६॥ शाप्तुकामस्तु संदृष्टो नरेणाथ यदा हरिः । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा ॥७॥ । शातकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः । स्मितपूर्वमिदं वाक्य मधुरं धर्मनन्दनः ||८|| अस्मिअन्मनि चावग्यः कृतसंकल्पवानहम् । आवाम्या च न कर्तव्यः सर्वथा दारसंग्रहः ॥९॥ तस्मादच्छंतु विदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति प्रतभंगं परस्य वै ॥१०॥ शृंगारेऽस्मिनसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः । कथं करोमि संबंधं तदभावे सुलोचना ॥११॥ कारणेन विना कार्य न भवेदिति निश्चयः । कविभिः कथितं शास्त्रेस्थायीभावो रस किल १२॥

·१५ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः 10 धन्यः सुचारुसागः सभाग्योऽहं धरातले । प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम् ॥१३॥ भवतीभिः कृपा कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम । भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि ॥१४|| अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले । देवाना कार्यसिद्धयर्थ प्रभविष्यामि सर्वथा ॥१५|| तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् । भूपतीना सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ ॥१६॥ इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् । व्यसर्जयत्स भगवाजग्मुश्च विगतज्वरा. ॥१७|| एवं विसजितास्तेन गताः स्वर्ग तदाना । शक्राय कथयामासु कारणं सकलं पुनः ॥१८|| आश्रुत्य मघवा ताम्यो वृत्तातं तस्य विस्तरात् । तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दष्ट्वा तथोर्वशोः ॥१९॥ इन्द्र उवाच अहो धर्य मुने. कामं तथैव च तपोवलम् । येनोर्वश्य स्वतपसा तादृग्रूपाः प्रकल्पिताः ॥२०॥ इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् तत । नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत् ॥२१॥ इत्येतत्सर्वमाख्यात मुनेत्तातमद्भुतम् । नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुने ॥२२॥ तो हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च । जातो तो भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह ॥२३॥ राजोवाच कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे । सदेहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद ॥२४॥ ययो. पुनत्वमापन्नौ हर्यनंती महाबली । देवकीवसुदेवो तो दु सभाजी कथं मने ॥२५॥ सेन निगटे बद्धो पीडितो वहुवत्सरान् । ययोः पुत्रो हरि. साक्षात्तपसा तोपितोऽभवत् २६॥ जातोऽसौ मथुराया तु गोकुले स कथं गतः । कसं हत्वा द्वारवत्या निवास कृतवान्कयम् ॥२७॥ पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं पिल । त्यक्त्वा देशातरेऽनार्य गतवान्म कथं हरि. ॥२८॥ पुलं च द्विजशापेन कथमुत्सादित हरे । भारावतारण कृत्वा वासुदेव मनातनः ॥२९॥ देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरि । पापिष्टाना व भारेण व्याकुलाऽभूच्च मेदिनी३०॥ ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा | लुटिता यहरे पल्यस्ते क्थं न निपातिता. ॥३१॥ भीष्मो द्रोणस्तथा वर्णो वाह्रोकोप्यथ पार्थिव । वैराटोऽय विवर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिव ॥३२॥ सोमदत्तादय सर्वे निहता समरे नृप । तेषामुत्तारितो भारश्चौरागा न हृत क्यम् ॥३३॥ कृष्णपल्य क्थ दु स प्राप्ता प्राते पतिग्रता । संदेहोऽयं मुनिश्रष्ठ चित्ते में परिवर्तते ॥३४॥ वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदु सेन तापितः । त्यक्तवान्न क्थं प्रागानपमृत्यु जगाम ह ॥३५॥ पाडवा धर्मसंयुक्ता कृष्णे च निरता सदा । ते पय दुसभोत्तारो हमवन्मुनिसत्तम ॥३६॥ द्रौपदी प महाभागा क्यं दु.रास्य भागिनी । वेदीमघ्याच्च संजाता लदम्परासंभवा रिल ॥३७॥ सभायां च समानोता रजोदोपसमन्विता । वाला दुपासनेनाय पेशग्रहणवगिता ||३|| ·काम २२४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे धतुर्थस्कन्धे अध्याय १७ अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशोरिणो | धराभारावतारार्थ जातो कृष्णार्जुनौ भुवि ||१८|| कृतवतो महायुद्ध कुरुक्षेत्रेऽनिदारुणम | एव युग युगे राज नवतारा हरे किल ॥१९॥ भवति वह प्रकृतेरनुरुपत । प्रकृतेरखिल सर्व वशमेतज्जगत्ययम् ॥२०॥ यथेच्छति तदैवेय भ्रामयत्यनिग जगत । पुरुषस्य प्रियायं सा रचयत्यखिल जगत ||२१॥ दृष्ट्वा पुरा हि भगवाअगदेतच्चराचरम् । सर्वादि सर्वगवामी दुनय परमाऽव्यय ॥२२॥ निरालबो निराकारो नि स्पृहश्च परात्पर । उपाधितस्त्रिवाभाति यम्या मा प्रकृति परा||२३|| उत्पत्तिकालयोगात्मा भिना भाति शिवा तदा । सा विश्व कुरुत काम सा पालयति कामदा ॥२४॥ कल्पान्ते सहरत्येव त्रिरूपा विश्वमाहिनी । तया युक्तोऽमृजदब्रह्मा विष्णु पाति तयान्वित २५।। रुद्र सहरते काम तया समिलित शिव । सा चवोत्पाद्य काकुत्स्थ पुरा व नृपसत्तमम ॥२६॥ कुत्रचित्स्थापयामास दानवाना जयाय च । एवमम्मिश्च ससार सुखदु ग्यान्ता क्लि । भवति प्राणिन सर्वे विधित नियत्रिता ॥२७|| इति श्रीदेवीमागाने महापुराणे चतुर्थस्क्रधे पोडशोऽध्याय ॥१६॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः जनमेजय उवाच स्याता नरनारायणाश्रमे । एक नारायण पात कामयाना स्मरातुरा ॥१॥ शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ता ! निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप ॥२॥ किं कृत मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभि सकल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भूश मुने ॥३॥ शणोत्पादिताभिश्च बहुप्रायनया पुन ! याचितेन विवाहायं किं कृत तेन जिष्णुना ॥४॥ इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरित तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥५॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मन | धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते ॥६॥ शप्तुकामस्तु सदृष्टो मरणाथ यदा हरि । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनि रायणस्तदा ॥७॥ शातकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनि । स्मितपूर्वमिद वाक्य मधुर धर्मन दन ||८|| अस्मिअन्मनि चावग्य कृतसकल्पवानहम् । आवाम्या च न कर्तव्य सर्वथा दारसग्रह ॥९॥ तस्माद्गच्छतु त्रिदिव कृपा कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभग परस्य वै ॥१०॥ भृगारेऽस्मिनसे नून स्थायीभावो रति स्मृत । कय करोमि सबध तदभावे सुलोचना ॥११॥ कारणेन विना कार्य न भवेदिति निश्चय । कविभि कथित शास्त्रस्थायीभावो रस किल १२|| वारागनास्त्वया ·एतावा महिमा तेऽस्ति यो वत्ति जगत्त्रये । त्व पर्ताप्यविना हरिव सवंगतिरीश्वर ॥२८॥ वलिरायाति दुष्टोऽय बिभेमि तद्भयादहम् । पापाचारा प्रजास्तत्र भविष्यन्ति जगत्पते ॥१९॥ नाह शक्तस्तथा देवि भारावतरणे तव । गच्छाव सदन विष्णोदेवदेवस्य चक्रिण ॥२२॥ स ते मारापनोद 4 करिष्यति जनार्दन । पूर्व मयापि ते कार्य चिन्तित सुविचार्य च ॥२३॥ विष्णुसदन हसाख्दश्चतुर्मुख । तुष्टाव वदवाक्यंथ भक्तिप्रवणमानस ॥२५॥ सहस्रपात | त्व वैदपुरुप पूर्व दवदेव सनातन ||२६|| भूतपर्व भविष्यच्च वर्तमान च यद्विभो । यमरर त्वया दत्तमस्माद च रमापते ॥२७॥ श्रीमद्देवीभागते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १८ तरह पीडिता शक्र भाराक्राताऽक्षमा विभो । किं करोमि क्व गच्छामि चिंता मे महतो स्थिता॥८ पीडिताऽह वराहण विष्णुना प्रभविष्णुना । शक्र जानीहि हरिणा दु खाददु खतर गता ॥९॥ याताऽह दुष्टदैत्येन कश्यपस्यात्मजेन वै। हृताऽह हिरण्याक्षण मग्ना तस्मि महार्णवे ॥१०॥ तदा सूकररूपेण विष्णुना निहतोऽप्यसौ । उद्धृताऽह वराहेण स्थापिता हि स्थिरा कृता ॥११॥ नोचेद्रसातले स्वस्या स्थिता स्या सुखशायिनी । न शक्ताऽस्म्यद्य देवश भार वोढ दुरात्मनाम ॥१२॥ अग्ने दुष्ट समायाति ह्यष्टाविंशस्तया कलि । तदाऽह पीडिता शक्र गताऽस्म्याशु रसातलम् ॥१३॥ तस्मात्त्व देवदेवेश दुखरूपार्णवस्य च । पारदो भव भार मे हर पादौ नमामि ते ॥१॥ इन्द्र उवाच इले किं ते करोम्यद्य ब्रह्माण शरण व्रज । अह तत्रागमिष्यामि स त दुख हरिष्यति ॥१५॥ तच्छ्रुत्वा त्वरिता पृथ्वी ब्रह्मलोक गता तदा । शक्रोऽपि पृष्ठत प्राप्त सर्वदेवपुर सर ॥१६॥ सुरभीमागता तत्र दृष्टोवाच प्रजापति । मही ज्ञात्वा महाराज घ्यानेन समुपस्थिताम् ॥१७॥ कस्माद्रुदसि फल्याणि किं ते दु ख वदाधुना । पीडिताऽसि च केन त्व पापाचारेण भूर्वद ॥men धरोवाच राजानश्च दुराचारा परस्परविरोधिन । चौरकर्मरता सर्वे राक्षसा पूर्णवैरिण ॥२०॥ तान्हत्वा नृपती भार हर मेऽद्य पितामह । पीडिताऽस्मि महाराज सैन्यभारेण भूभृताम् ॥२१॥ ब्रह्मोवाच तय गच्छ सुरश्रेष्ठ यत्र देवो जनार्दन । व्यास पाच इत्युक्त्वा वदवाऽसौ पुरस्कृत्य सुराश्च माम् ॥२४॥ जगाम प्रझोवाच सशोस्त्विमसि सहस्राक्ष

·२२६
कृतम् ।।४९॥
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १८
पीडिता सिंधुराज्ञाऽथ वनमध्यगता सती । तथैव कोचकेनापि पीडिता रुदती मृशम् ॥३९॥
पुना पचैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे । सुभद्राया सुतो युद्धे बाल एव निपातित ॥४०॥
तथा च देवकीपुत्रा पट् क्सेन निषूदिता । समर्थेनापि हरिणा देवेन कृतमयथा ॥४१॥
यादवाना तथा शाप प्रभासे निधन पुन । कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पलीना च लुठनम ॥४२॥
विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षानारायणेन च । उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सतत कृता ॥४३।।
संदेहोऽय महाभाग तत्र नारायणे मुनौ । सर्वजतुसमानत्व व्यवहारे निरतरम् ॥४४॥
हपंशोकादयो भावा सर्वेषा सदृशा कथम् । ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्य यथा मति ॥४५॥
तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरित महत । अलौकिकेन हरिणा कृत कर्म महीतले ॥४६॥
हता आयु क्षये दैत्या यलेशेन महता पुन । क्वैश्वर्यशक्ति प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम ॥४७॥
रुक्मिणीहरणे नून गृहीत्वाऽय पलायनम । कृत हि वासुदेवन चौरवच्चरित तदा ॥४८॥
मथुरामदल त्यक्त्वा समृद्ध कुलसमतम । जरासघभयात्तेन द्वारकागमन
तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वर | किंचित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन्कारण बजगोपनम् ॥५०॥
एते चान्ये च बहव सदेहा वासवीसुत । नाशयाध महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम ॥५१||
गोप्यस्तथैक सदेहो हृदयान निवतते । पाचाल्या पचभर्तृत्व लोके किं न जुगुप्सितम् ५२॥
सदाचार प्रमाण हि प्रवदति मनीषिण । पशुधर्म कथ तैस्तु समर्थेरपि सश्रित ॥५३॥
भीष्मेणापि कृत किं वा देवरूपेण भूतले । गोलको तो समुत्पाद्य यतु वशस्य रक्षणम् ॥५४॥
घिग्घमनिर्णय काम मुनिभि परिदर्शित । यन केनाप्युपायन पुत्रोत्पादनलक्षण ॥५५||
इति श्रामदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥१७॥
अथ अष्टादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
शृणु राज प्रवन्पामि कृष्णस्य चरित महत । अवतारखारण चैव दव्याश्चरितमद्भुतम् ॥१॥
घवदा भरावांता रदती चानिवर्शिता | गोरपधारिणी दोना भीताऽगच्छत्रिविष्पम् ॥२॥
पृष्टा शप्रेण वि तऽय वर्तत भयमित्यथ । येन वै पीडिताऽसि त्व वि ते दुस वसुधरे ॥३॥
तात्वरा तदोवाच शृण दवश मेऽसिरम् । दु स पृच्छमि यत्त्व मे भारागताऽस्मि मानद||४||
जरासपो महापापो मागधेषु पतिर्गम | शिशुपालस्तथा धंद्य काशिराज प्रतापया ॥५॥
समो प यरवा यसो नरपश्च महावल । चाल्य सोमपति यूर येशी धेनुपयत्सकौ ||६||
एवें पमविहीनाश परम्परविरोधिन । पापाचारा मदो मत्ता पारम्पाथ पार्थिवा ॥७॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः १८ २२७ तरहं पीडिता शक्र भाराकाताऽक्षमा विभो । किं करोमि क्व गच्छामि चिंता मे महती स्थिता॥८॥ पीडिताऽहं वराहेण विष्णुना प्रभविष्णुना | शक्र जानीहि हरिणा दुःखाद्दुःखतरं गता ॥९॥ याताऽहं दुष्टदैत्येन कश्यपस्यात्मजेन वै । हृताऽहं हिरण्याक्षेण मग्ना तस्मिन्महार्णवे ॥१०॥ तदा सूकररूपेण विष्णुना निहतोऽप्यसौ । उद्धृताऽहं वराहेण स्थापिता हि स्थिरा कृता ॥११॥ नोचेद्रसातले स्वस्था स्थिता स्या सुखशायिनी । न शताऽस्म्यद्य देवेश भारं वोढु दुरात्मनाम् ॥१२॥ अग्ने दुष्टः समायाति ह्यष्टाविंशस्तथा कलि. । तदाऽहं पीडिता शक्र गंताऽस्म्याशु रसातलम् ॥१३॥ तस्मात्त्वं देवदेवेश दु.खरूपाणवस्य च । पारदो भव भारं मे हर पादौ नमामि ते ॥१४॥ इन्द्र उवाच इले कि ते करोम्यद्य ब्रह्माणं शरणं व्रज । अहं तत्रागमिष्यामि स ते दुःखं हरिष्यति ॥१५॥ तच्छ्रुत्वा त्वरिता पृथ्वी ब्रह्मलोकं गता तदा । शक्रोऽपि पृष्ठतः प्राप्तः सर्वदेवपुरःसरः ॥१६॥ सुरभीमागतां तत्र दृष्ट्वोवाच प्रजापतिः । मही ज्ञात्वा महाराज घ्यानेनसमुपस्थिताम् ॥१७॥ कस्माद्रुदसि कल्याणि किं ते दुःखं वदाधुना । पीडिताऽसि च केन त्वं पापाचारेण भूर्वद ॥१८॥ धरोवाच कलिरायाति दुष्टोऽयं विर्भमि तद्भयादहम् । पापाचाराः प्रजास्तर भविष्यन्ति जगत्पते ॥१९॥ दुराचाराः परस्परविरोधिनः । चौरकर्मरताः सर्वे राक्षसाः पूर्णवैरिणः ॥२०॥ तान्हत्वा नृपतीन्भारं हर मेऽद्य पितामह । पीडिताऽस्मि महाराज सैन्यभारेण भूमृताम् ॥२१॥ ब्रह्मोवाच नाहं पाक्तस्तथा देवि मारावतरणे तव । गच्छावः सदनं विष्णोदेवदेवस्य चक्रिणः ॥२२॥ स ते भारापनोदं 4 करिष्यति जनार्दनः । पूर्व मयापि ते कार्य चिन्तितं सुविचार्य च ॥२३॥ तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ यत्र देवो जनार्दनः । न्यास उवाच इत्युक्त्वा वैदकर्ताऽसो पुरस्कृत्य सुराश्च गाम् ॥२४॥ विष्णुसदनं मास्टश्चतुर्मुखः । तुष्टाय वेदवाक्यंश्च भक्तिप्रवणमानसः ॥२५॥ ब्रह्मोवाच सहनशोस्त्विमसि सहस्रादः सहस्रपात् । त्वं वेदपुरुषः पूर्व देवदेवः सनातनः ॥२६॥ भूतपूर्व भविष्यच्च वर्तमानं च यद्विभो । वमरत्वं त्वया दत्तमस्माकं च रमापते ॥२७॥ एतावामहिमा तेऽस्ति को न वेत्ति जगरत्रये । त्वं पर्ताऽप्यविता हा त्वं सर्वगतिरीश्वरः ॥२८॥ राजानश्च जगाम ·पप्रच्छ २२८ श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १८ व्यास उवाच इतीडित प्रभुर्विष्णु प्रसनो गरुडध्वज । दर्शन च ददौ तेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽमलाशय ॥२९॥ स्वागत देवान्प्रसन्नवदनो हरि । ततस्त्वागमने तेपा कारण च सविस्तरम् ||३०॥ तमुवाचाब्जजो नत्वा धरादु ख च सस्मरन् । भारावतरण विष्णो कर्तव्य ते जनार्दन ॥३१॥ भुवि धृत्वाऽवतार त्व द्वापराते समागते । हत्वा दुष्टान्नृपानुा हर भार दयानिधे ॥३२॥ विष्णुरुवाच नाह स्वतन्त्र एवान न ब्रह्मा न शिवस्तथा । नेन्द्रोऽग्निर्न यमस्त्वष्टा न सूर्यो वरुणस्तथा ॥३३॥ योगमायावशे सर्वमिद स्थावरजङ्गमम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यत प्रथित गुणसूनत ॥३४॥ यथा सा स्वच्छया पूर्व कर्तुमिच्छति सुव्रत । तथा करोति सहिता वय सर्वेऽपि तद्वशा ||३५|| यद्यह स्या स्वतन्त्रो वै चितयन्तु धिया किल । कुतोऽभव मत्स्यवपु कच्छपो वा महार्णवे ॥३६॥ तिर्यग्योनिषु को भोग का कीर्ति किं सुख पुन । किं पुण्य किं फल तन क्षुद्रयोनिगतस्य मे ॥३७॥ कोलो वाऽथ नृसिंहो वा वामनो वाऽभव कुत । जमदग्निसुत कस्मात्सम्भवय पितामह ॥३८॥ नृशस वा कय कर्म कृतवानस्मि भूतले । क्षतर्जस्तु ह्रदान्सर्वा पूरयय कथ पुन ॥३९॥ तत्कथ जमदग्नश्च पत्रो भू वा द्विजोत्तम । क्षत्रियान्हतवानाजी निर्दयो गर्भगानपि ॥४०॥ रामो भूत्वाऽथ देवन्द्र प्राविशद्दडक वनम । पदातिश्वीरवासाश्च जटावल्कलवा पुन ॥४१॥ असहायो ह्यपाथेयो भीपणे निजन वने । कुर्वन्नाखटक तत्र व्यचर विगतनप ॥४२॥ न ज्ञातवान्मृग हैम मायया पिहितस्तदा । उटजे जानको त्यक्त्वा निर्गतस्तत्पदानुग ॥४३॥ लक्ष्मणोऽपि च ता त्यक्त्वा निर्गतो मत्पदानुग । वारितोऽपि मयाऽत्यर्थं मोहित प्राकृतैर्गुण ॥४४॥ भिक्षुरूप तत कृत्वा रावण कपटाकृति । जहार तरसा रक्षो जानकी शोककर्शिताम् ॥४५॥ दुखार्तेन मया तत्र रुदित च वन वने । सुग्रीवण च मित्रत्व कृत कार्यवशान्मया ॥४६|| अन्यायेन हतो वाली शापाच्चव निवारित । सहायान्वानरा कृत्वा लकाया चरित पुन |॥४७॥ बद्धोऽह मागपाशैश्च लक्ष्मणश्च ममानुज । विसज्ञौ पतितो दृष्ट्वा वानरा विस्मय गता ॥४८॥ गरडेन तदाऽऽगत्य मोचितो भ्रातरौ किल । चिंता मे महती जाता दैव कि वाकरिष्यति ॥४९॥ हुत राज्य वने वासो मृत तात प्रिया हृता । युद्ध कष्ट ददात्येवमग्ने किं वा करिष्यति ॥५०॥ प्रथम तु महादु खमराज्यस्य वनाश्रयम् । राजपुन्याऽन्वितस्यैव धनहीनश्च निर्गत ॥५१॥ वराटिकाऽपि पित्रा मे न दत्ता वननिर्गमे । पदातिरसहायोऽह धनहीनश्च निर्गत ॥५२॥ चतुर्दशव वर्षाणि नीतानि च तदा मया । क्षात्र धर्म परित्यज्य व्याघवृत्त्या महावन ॥५३॥ देवाशुद्धे जय प्राप्तो निहतोऽसौ महासुर । आनीता च पुन सीता प्राप्ताऽयोध्या मया तथा ५४॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थ स्कन्धे अध्याय १९
वर्षाणि कविचित्तत्र सुख ससारसभवम् । प्राप्त राज्य च सम्पूर्ण कोसलानधितिष्ठता ॥५५
पुरैव वर्तमानेन प्राप्त राज्येन वै तदा । लोकापवादभीतेन त्यक्ता सीता वने मया ॥५६
काताविरहज दुख पुन प्राप्त दुरासदम् । पाताल सा गता पश्चादरा भित्त्वाधरात्मजा ५७
एव रामावतारेऽपि दु ख प्राप्त निरतरम् । परतण नून स्वतन्त्र को भवेत्तदा ॥५८॥
पश्चात्कालवशात्प्राप्त स्वर्गों मे भ्रातृभि सह ! परत नस्य का वार्ता वक्तल्या विबुधन वै ॥५९।
परतन्त्रोऽस्म्यह नून पायोने निशामय । तया त्वमपि रुद्रश्च सर्वे चान्ये सुरोत्तमा ॥६०
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धेऽष्टादशोऽध्याय ॥१८॥
अथ एकोनविंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णु पुनराह प्रजापतिम् । यन्मायामोहिन सर्वस्तत्त्व जानाति नो जन ॥२॥
वय मायावृता काम न स्मरामो जगद्गुरुम् । परम पुरुप शात सच्चिदानन्दमव्ययम् ॥२॥
अह विष्णुरह ब्रह्मा शिवोऽहमिति मोहिता । न जानीमो वय धात पर वस्तु सनातनम् ॥३॥
यन्मायामोहितश्शाह सदा वर्ते परात्मन । परवान् दारुपाचाली मायिकस्य यथा वशे ॥४॥
भवताऽपि तथा दृष्टा विभूतिस्तस्य चाद्भुता । कल्पादौ भवयुक्तेन मयाऽपि च सुधार्णवे ॥५॥
मणिद्वीपेऽथ मन्दारविटपे रासमण्डले । समाजे तत्र सा दृष्टा श्रुता न वचसापि च ॥६॥
तस्माता परमा शक्तिस्मरत्वद्य सुरा शिवाम् । सर्वकामप्रदा मायामाद्या शक्ति परात्मन ॥७॥
व्यास उवाच
इत्युक्ता हरिणा देवा ब्रह्माद्या भुवनेश्वरीम् । सस्मरुर्मनसा देवी योगमाया सनातनीम् ॥८॥
स्मृतमात्रा तदा देवी प्रत्यक्ष दर्शन ददौ । पाशाङ्कुशवराभौतिधरा देवी जपारणा ।।
दृष्ट्वा प्रमुदिता देवास्तुष्टुवुस्ता सुदर्शना ॥९॥
देवा ऊचुः
कर्णनाभाद्यथा तन्तुर्विस्फुलिंगा विभावसो | तथा जगद्यदेतस्या निर्गत वा नता वयम् ||१०||
यन्मायाशक्तिसक्लुप्त जगत्सर्व चराचरम् । ता चित भुवनाधीशा स्मराम करुणार्णवाम् ॥११॥
यदज्ञानाद्भवोत्पत्तियज्ज्ञानाद्भवनाशनम् । सविद्रूपांच ता देवी स्मराम सा प्रचोदयात् ॥१२॥
महालक्ष्म्यै च विग्रह सर्वशक्त्यै च धीमहि । तनो देवी प्रचोदयात् ॥१३॥
मातनंता स्म भुवनातिहरे प्रसीद श नो विधेहि कुरु कार्यमिद दया।
भार हरस्व विनिहत्य सुरारिवगं मह्या महेश्वरि सता कुरु श भवानि ॥१४॥

·२३० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय १९ यद्यबुजाक्षि दयसे न सुरान्कदाचित्कि ते क्षमा रणमुखेऽसिशरं प्रहर्तुम । एतत्त्वयैव गदित ननु यक्षरूप धृत्वा तृण दह हुताशपदामिलाप ॥१५॥ कस बुजोऽथ यवन द्रसुतश्च केशी वार्हद्रथो बकबकीखरशाल्वमुख्या येऽन्ये तथा नृपतयो भुवि सति तास्त्व हत्वा हरस्व जगतो भरमाशु मात ॥१६॥ ये विष्णुना न निहता किल शकरेण ये वा विगृह्य जलजाक्षि पुर दरेण । ते ते मुख सुखकर सुसमीक्षमाणा सख्ये शरैविनिहता निजलीलया ते ॥१७|| शक्ति विना हरिहरप्रमुखा सुराश्च नैवश्वरा विचलितु तव देवदेवि । कि धारणाविरहित प्रभुरप्यनतो धतुं धरा च रजनीयाकलावतसे ॥१८॥ इन्द्र उवाच वाचा विना विधिरल भवतीह विश्व क्तुं हरि किमु रमारहितोऽथ पातुम । सहर्तुमीश उमयोज्झित ईश्वर किं ते ताभिरेव सहिता प्रभव प्रजेशा ॥१९॥ विष्णुरुवाच कतुं प्रभुर्न द्रुहिणो न कदाचनाह नापीश्वरस्तव कलारहितस्त्रिलोक्या । कतुं प्रभुत्वभनघेऽन तथा विहर्तुं त्व वै समस्तविभवेश्वरि भासि नूनम ॥२०॥ व्यास उवाच एव स्तुदा तदा देवी तानाह विबुधश्वरान ! किं तत्कायं वदत्वद्य करोमि विगतज्वरा ||२१|| असाध्यमपि लोकेऽस्मिस्तत्करोमि सुरप्सितम । शसतु भवतां दु ख धरायाश्च सुरोत्तमा ॥२२॥ देवा ऊचु वसुधेय भयाक्राता सम्प्राप्ता विबुधाप्रति । रुदती वपाना च पीडिता दुष्टभूभुज ॥२३॥ भारापहरण चास्या कर्तव्य भुवनश्वरि । देवानामीप्सित कार्यमेतदेवाधुना शिवे ॥२४॥ घातितस्तु पुरा मातस्वया महिपरूपभृत । दानवोऽतिबलाकातस्तत्सहायाश्च कोटिश ॥२५॥ तथा शुम्भो निशुम्भश्च रक्तवीजस्तथापर । चण्डमुण्डौ महावीरों तथैव धूम्रलोचन ॥२६॥ दुर्मुखो दु सहश्चैव करालश्वातिवीर्यवान् । अन्य च बहव क्रूरास्त्वयैव च निपातिता ॥२॥ तथव च सुरारीश्च जहि सर्वा महीश्वरान । भार हर धरायाश्च दुर्धर दुष्टभूभुजाम् ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा देवी देवानाहाम्बिका शिवा ॥२८॥ सम्प्रहस्यासितापाङ्गी मघगम्भीरया गिरा। Man ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २० २३१ श्रीदेव्युवाच मयेदं चितितं पूर्वमंशावतरणं सुराः ।। २९ ।। भारावतरणं चैव यथा स्यादुष्टभूभुजाम् । मया सर्वे निहंतव्या दैत्येशा ये महीभुजाः ॥३०॥ मागधाद्या महाभागाः स्वशक्त्या मंदतेजसः । भवद्भिरपि स्वैरंशरवतीर्य घरातले ॥३१॥ मच्छक्तियुक्ते. कर्तव्यं भारावतरणं सुरा. ! कश्यपो भार्ययासाधं दिविजाना प्रजापतिः ॥३२॥ यादवाना कुले पूर्व भविताऽऽनक्दुंदुभि । तथैव भृगुशापाद्वै भगवान्विष्णुरव्यय ॥३३॥ अंशेन भविता तन वसुदेवसुतो हरि ! तदाऽहं प्रभविष्यामि यशोदाया च गोकुले ॥३४॥ कायं सर्व करिष्यामि सुराणा सुरसत्तमा । कारागारे गतं विष्णु प्रापयिष्यामि गोकुले ॥३५॥ शेषं च देवकीगर्भात्प्रापयिष्यामि रोहिणीम् । मच्छक्त्योपचितौ तौ च कर्तारौ दुष्टसंक्षयम् ||३६॥ दुष्टाना भूभुजा काम द्वापराते सुनिश्चितम् । इंद्राशोऽप्यर्जुन साक्षात्करिष्यति वलक्षयम् ॥३७॥ धर्माशोऽपि महाराजो भविष्यति युधिष्ठिर । वाय्वशो भीमसेनश्वाश्विन्यंशी च यमावपि ॥३८॥ दसोरशोऽथ गागेयः करिष्यति बलक्षयम् । व्रजतु च भवतोऽद्य घरा भवतु सुस्थिरा ॥३९॥ भारावतरणं नूनं करिष्यामि सुरोत्तमा । कृत्वा निमितमात्रास्तान्स्वशक्त्याऽहं न सशय ॥ कुरुक्षेत्रे करिष्यामि क्षत्रियाणा च सक्षयम् । असूर्या मतिस्तृष्णा ममताभिमता स्पृहा ।।४१॥ जिगीपा मदनो मोहो दोपैनक्ष्यन्ति यादवा. । ब्राह्मणस्य च शापेन वशनाशो भविष्यति ॥४२॥ भगवानपि शापेन त्यक्ष्यत्येतत्कलेवरम् । भवन्तोऽपि निजागश्च सहाया शाङ्गधन्वन ४३॥ प्रभवन्तु सनारीका मथुराया गोकुले । व्यास उवाच इत्युक्त्वातर्दधे देवो योगमाया परात्मन ॥४४॥ सधरा वै सुरा सर्वे जग्मु स्वान्यालयानि च । घराऽपि सुस्थिरा जाता तस्या वाक्येन तोपिता ॥ ओपधीवोरधोपेता वभूव जनमेजय । प्रजाश्च सुसिनो जाता द्विजाश्चापुमहोदयम् ।। सन्तुष्टा मुनय सर्वे बभूवुर्धर्मतत्परा. ॥४६॥ इति श्रीदेवीमागरते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे एकोनविंशोऽध्याय ॥१९॥ अथ विंशोऽध्यायः व्यास उवाच शृणु भारत वक्ष्यामि भारावतरणं तथा | कुरुक्षेत्रे प्रभासे च क्षपितं. योगमायया ॥१॥ यदुवी समुत्पत्तिविष्णोरमिततेजसः । भृगुशापप्रतापेन महामायावलेन च ॥२॥ च

·२३२
श्रीमदेवीभागरते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २०
क्षितिभारसमुत्तारनिमित्तमिति मे मति । मायया विहितो योगो विष्णोर्जन्म धरातले ॥३॥
किं चित नृप दवी सा ब्रह्मविष्णुसुरानपि | नर्तयत्यनिश माया त्रिगुणा न पराकिमु ॥४॥
गर्भवासोद्भव दुख विण्मूत्रस्नायुसयुतम | विष्णोरापादित सम्यग्यया विगतलीरया ॥५॥
पुरा रामावतारेऽपि निर्जरा वानरा कृता । विदित ते यथा विष्णुर्द पपाशेन माहित १६||
अह ममेति पाशैन सुदृढेन नराधिप । योगिनो मुक्तसगाश्च मुक्तिकामा मुमुक्षव ॥७॥
तामेव समुपासन्त देवी विश्वेश्वरी शिवाम् । तद्भनिशरेशाश लेशदेशलवाशाम ॥८॥
लब्ध्वा मुक्तो भज्जतुस्ता न सेवेत को जन । भुवनशीत्यव वक्त्रे ददाति भुवनत्रयम् ॥९॥
मां पाहीत्यस्य वचसो दयाभावादृविता । विद्याऽविद्येति तस्या । रूपे जानीहि पार्थिव ॥१०॥
विद्यया मुच्यते जन्तुर्वध्यतेऽविद्यया पुन | ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वे तस्या वशानुगा ॥११॥
अवतारा सर्व एव यनिता इव दामभि । कदाचिच्च सुख भुत्ते वैकुण्ठे क्षीरसागरे ॥१२॥
कदाचित्कुरुते दानवर्वर वत्तरं । हरि कदाचिद्यज्ञान्दै विततान्प्रकरोति च ॥१३॥
कदाचिच्च तपस्तीन तीर्थे चरति सुव्रत । कदाचिच्छयन शेत योगनिद्रामुपाश्रित ॥१४॥
न स्वतन्न कदाचिच्च भगवा मधुसूदन । तथा ब्रह्मा तथा रुद्रस्तयन्द्रो वरुणो यम ॥१५।।
कुबेरोऽग्नी रवीन्दू च तथाऽन्य सुरसत्तमा । मुनय सनकाधाश्च वसिष्ठाद्यास्तथापर ॥१६॥
सर्वेऽम्बावशगा नित्य पाञ्चालीव नरस्य च { नसि प्रोता यथा गावो विचरति वशानुगा ॥१७॥
तथैव देवता सर्वा कालपाशनियत्रिता । हर्पशोकादयो भावा निद्रात द्रालसादय ||१८||
सर्वेषा सर्वदा राजन्देहिना देहसश्रिता । अमरा निर्जरा प्रोक्ता देवान ग्रथकारव ॥१९||
अभिधानतश्वार्थतो न ते नून तादृशा क्वचित । उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा यषा निरतरम्।।२०।।
अमरास्ते कथ वाच्या निर्जराश्च कथ पुन । कथ दु खाभिभूता वा जायन्ते विवुधोत्तमा ॥२१॥
कथ देवाश्च वतन्या व्यसन क्रीडन कथम । क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतऽस्मिन सशय ॥२२॥
जरजाना च कीटाना मशकाना तथा पुन । उपमा न कथ चैषामायुषोऽन्त मरा स्मृता ॥२३॥
ततो वर्षायुपश्चापि शतवर्पायुषस्तथा । मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्तस्माद ब्रह्मा पर स्मृत ॥
रुद्रस्तथा तथा विष्णु क्रमशश्च भवति हि । नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्द्धन्त चोत्तरोत्तरम् ॥२५।।
नून देहवता नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च । चक्रवदभ्रमण राजन्सर्वेषा नात्र सशय ॥२६॥
मोहजालावृतो जतुर्मुच्यते न कदाचन । मायाया विद्यमानाया मोहजाल न नश्यति ॥२७॥
उत्पित्सुकाल उत्पत्ति सर्वेपा नृप जायते । तथैव नाश कल्पात ब्रह्मादीना यथाक्रमम् ॥२८॥
तो निमित्त यस्तु यनाशे स घातयति त नृप । नान्यथा तद्भवेन्नून विधिना निर्मित तु यत् ॥२९॥
जममृत्युजराव्याधिदु ख वा सुखमेव वा ! तत्त व भवेत्काम नान्यथेह विनिर्णय |॥३०॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्सन्धे अध्याय २० सर्वेपा सुखदो देवी प्रत्यक्षौ शशिभास्करो । न नश्यति तयो पोडा क्वचित्तरिसभवा ॥३१॥ भास्करस्य सुतो मद क्षयी चद्र कलकवान | पश्य राजन्विधे सून दुर महतामपि ॥३२॥ वेदकर्ता जगद्धर्ता बुद्धिदस्तु चतुर्मुख । सोऽपि विक्लवता प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्री सरस्वतीम् ३३॥ शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम । सोऽभवददु खसतप्त कामार्तश्च जनातिहा ||३४|| कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिंद्या पतित शिव । साऽपि श्यामजला जाता तनिदाघवशातृप ॥३५॥ कामार्तो रममाणस्तु नग्न सोऽपि भृगोवनम । गत प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्त कामातुरो भृशम् ३६॥ पतत्वद्येव ते लिंग निर्लज्जेति भृश किल । पपो चामृतवापी च दानवैनिमिता मुदे ॥३७॥ इन्द्रोऽपि च वृपो भूत्वा वाहनत्व गत क्षिती । आद्यस्य सर्वलोकस्य विष्णोरेव विवेकिन ॥३८॥ सर्वज्ञत्व गत कुत्र प्रभुशक्ति कुतो गता । यद्धेममृगविज्ञान न ज्ञात हरिणा किल |॥३९॥ राजन्मायावल पश्य रामो हि काममोहित । रामो विरहसतप्तो रुरोद भृशमातुर ॥४०॥ योऽपृच्छत्पादपान्मूढ क्व गता जनकात्मजा । भक्षिता वा हृता केन रुदन्नुच्चतर तत ॥४१॥ लक्ष्मणाह मरिष्यामि काताविरहदु खित । त्व चापि मम दुखेन मरिष्यसि वनेऽनुज ॥४२॥ आवयोमरण ज्ञात्वा माता मम मरिष्यति । शत्रघ्नोऽप्यतिदु खात कथ जीवितुमर्हति ॥१३॥ सुमिना जीवित जह्यात्पुनव्यसनकशिता । पूर्णकामाऽथ कैकेयी भवेत्पुनसमन्विता ।।४४|| हा सीते क्व गताऽसि त्व मा विहाय स्मरातुरा । एह्येहि मृगवाशावाक्षि मा जीवय कृशोदरि ॥४५॥ किं करोमि क्व गच्छामि त्वदधीन च जीवितम् । समाश्वासय दीन मा प्रिय जनकनन्दिनि ॥४६।। एव विलपता तन रामेणामिततजसा । वने वने च भ्रमता नपिता जनकात्मजा ॥४७|| शरण्य सर्वलोकाना राम कमललोचन । शरण वानराणा स गतो मायाविमाहित ॥४८॥ सहायान वानराकृत्वा बवन्ध वरुणालयम् । जघान रावण वीर कुभकर्ण महोदरम् ॥४९॥ आनीय च तत सीता रामो दिव्यमकारयत् । सर्वज्ञोऽपि हृता मत्वा रावणेन दुरात्मना ॥५०॥ किं ब्रवीमि महाराज योगमायावल महत । यया विश्वमिद सर्व भ्रामित भ्रमते किल |॥५१॥ एव नानावतारेऽत्र विष्णु शापवश गत । करोति विविघाश्चेष्टा देवाधीन सदैव हि ॥५२॥ तवाह क्थयिप्यामि कृष्णस्यापि विचेष्टितम् । प्रभव मानुषे लोके देवकार्यार्थसिद्धये ॥५३॥ वालिन्दीपुल्नेि रम्ये ह्यासी मधुवन पुरा । लवणो मधुपुनस्तु तत्रासीद्दानवो वली ||१४|| द्विजाना दुसद पापी वरदानेन गर्वित । निहतोऽसौ महाभाग लक्ष्मणस्यानुजेन वै ॥५५॥ सत्रुघ्ननाय सग्रामे त निहत्य मदोत्कटम् । वासिता मयुरा नाम्नी पुरी परमशोभना ॥५६|| स तत्र पुष्पराभौ दो पुत्रो शत्रुनिपदन । निवेश्य राज्य मतिमान्काले प्राप्ते दिव गत ॥५७॥ सूर्यवशक्षये तो तु यादवा प्रतिपेदिरे । मयुरा मुक्तिदा राजन ययातितनया पुरा ||५८||

·२३४
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २०
शूरसेनाभिधः शूरस्तत्राभून्मदिनीपतिः । माथुराञ्छूरसेनाश्च वुभुजे विपयानृप ॥५९॥
तत्रोत्पन्न. कश्यपाशः शापाच्च वरुणस्य वै । वसुदेवोऽतिविख्यात.
शूरसेनसुतस्तदा ॥६०॥
वैश्यवृत्तिरतः सोऽभून्मृते पितरि माधवः । उग्रसेनो वभूवाथ कंसस्तस्यात्मजो महान् ॥६१॥
अदितिर्देवको जाता देवकस्य सुता तदा | शापा8 वरुणस्याय कश्यपानुगता किल ॥२॥
दत्ता सा वासुदेवाय देवकेन महात्मना । विवाहे रचिते तत्र वागभूद्गने तदा ॥६३||
कस कंस महाभाग देवकीगर्भसभव. । अष्टमस्तु सुत. श्रीमास्तव हंता भविष्यति ॥६४।।
तच्छुत्वा वचन कसो विस्मितोऽभून्महावल । देववाच तु ता मरवा सत्या चिन्तामवाप सः ॥६५॥
किं करोमीति संचिन्त्य विमर्शमकरोत्तदा । निहत्यैना न मे मृत्यु वेदोव सत्वरम् ॥६६॥
उपायो नान्यथा चास्मिन्कार्ये मृत्युभयावहे । इयं पितृष्वसा पूज्या कथं हन्मीत्यचिन्तयत् ॥६७॥
पुनर्विचारयामास मरणं मेऽस्त्यही स्वसा । पापेनापि प्रकर्तव्या देहरक्षा विपश्चिता ॥६८॥
प्रायश्चित्तेन पापस्य शुद्धिर्भवति सर्वथा । प्राणरक्षा प्रकर्तव्या बुधरप्येनसा तथा ॥६९||
विचिन्त्य मनसा कंस खड्गमादाय सत्वर. । जग्राह ता वरारोहा केशेष्वाकृष्य पापकृत् ॥७०॥
कोशात्खड्गमुपाकृष्य हतुकामो दुराशय । पश्यता सर्वलोकाना नवोढा ता चकर्प ह ॥७१।।
हन्यमाना च ता दृष्ट्वा हाहाकारो महानभूत् । वसुदेवानुगा वीरा युद्धायोद्यतकार्मुकाः ॥७२॥
मुञ्च मुचेति प्रोचुस्तं ते तदाद्भुतसाहसा । कृपया मोचयामासुर्देवको देवमातरम् ॥७३॥
तद्युद्धमभवद्धोरं वीराणा च परस्परम् । वसुदेवसहायाना कसेन च महात्मना ||७४।।
वर्तमाने तथा युद्धे दारणे लोमहर्षणे | कस निवारयामासुद्धा ये यदुसत्तमा. ॥७॥
पितृष्वसेयं ते वीर पूजनीया च वालिशा । न हतव्या त्वया वीर विवाहोत्सवसंगमे ||७६॥
स्त्रीहत्या दु सहा चोर कीर्तिघ्नी पापकृत्तमा । भूतभाषितमात्रेण न कर्तव्या विजानता ॥७७॥
अन्तहितेन केनापि शत्रुणा तव चास्य वा । उदितेति कुतो न स्याहागनर्यकरी विभो ॥७८||
यशसस्ते विधाताय वसुदेवगृहस्य च । अरिणा रचिता वाणी गुणमायाविदा नृप ॥७९॥
विभेपि वीरस्त्वं भूत्वा भूतभाषितभाषया । यशोमूलविघातार्थमुपायस्त्वरिणा कृतः ॥८॥
पितृष्वसा न हंतव्या विवाहसमये पुन. । भवितव्यं महाराज भवेच्च कथमन्यथा १८१॥
एवं तर्बोध्यमानोऽसो निवृत्तो नाभवद्यदा । तदा त वसुदेवोऽपि नीतिज्ञः प्रत्यभाषत ।।८२॥
क्स सत्यं ब्रवीम्यद्य सत्याधारं जगत्त्रयम् । दास्यामि देवकीपुत्रानुत्पन्नास्तव सर्वश. ॥८३।।
जातं जातं सुतं तुभ्यं न दास्यामि यदि प्रभो । कुम्भीपाके तदा घोरे पततु मम पूर्वजा. १८४॥
श्रुत्वाऽथ वचनं सत्यं पौरवा ये पुर स्थिता । ऊचुस्ते त्वरिता कंसं साधु साधु पुन. पुनः ॥८५।।
न मिथ्या भाषते क्वापि वसुदेवो महामना. । केश मुंच महाभाग स्त्रीहत्यापातकं तथा ॥८६॥

·२३५ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २१ एव प्रबोधित कसो यदुवृद्धमहात्मभि । क्रोध त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सत्यवाक्यानमोदित ततो दुदुभयो नेदुर्वादित्राणि च सस्वनु ||८७॥ "जयशब्दस्तु सर्वेषामुत्सनस्तत्र ससदि।" प्रसाद्य कस प्रतिमोच्य देवकी महायशा शूरसुतस्तदानीम् । जगाम गेह स्वजनानुवृत्तो नवोढया वीतभयस्तरस्वी ॥८८॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे विंशोऽध्याय ॥२०॥ अथ एकविंशोऽध्यायः प्रथम व्यास उपाच अथ काले तु सप्राप्ते देवकी देवरूपिणी । गर्भ दधार विधिवद्वसुदेवेन सगता ॥१॥ पूर्णेश्य दशमे मासे सुपुवे सुतमुत्तमम् । रूपावयवसपन देवकी यदा ॥२॥ तदाऽऽह वसुदेवस्ता सत्यवाक्यानुमोदित । भावित्वाच्च महाभागो देवकी देवमातरम् ॥३॥ वरोरु समय मे त्व जानासि स्वसुतार्पणे ! मोचिता त्व महाभागे शपथेन मया तदा ||४|| इम पुन सुकेशाते दास्यामि भ्रातृसूनवे । “खले कसे विनाशायं देवे किं वा करिष्यसि ॥" विचित्रकर्मणा पाको दुर्जेयो ह्यकृतात्मभि ॥५॥ सर्वेषा किल जीवाना कालपाशानुवर्तिनाम् । भोक्तव्य स्वकृत कर्म शुभ वा यदि वाऽशुभम् ।। प्रारब्ध सर्वयवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् ॥६॥ देवक्युवाच स्वामिन्पूर्व कृत कर्म भोक्तव्य सर्वथा नृभि ॥७॥ तीर्थस्तपोभिनिर्वा किं न याति क्षय हि तत । लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिप ॥८॥ पूजिताना पापाना विनाशाय महात्मभि । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पग ॥९॥ द्वादशान्दते चोणे शुदि याति यतस्तत । मन्वादिभिर्ययोद्दिष्ट प्रायश्चित्त विधानत ॥१०॥ वया कृत्वा नर पापा मुच्यते वा न वाऽनघ । विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिन ॥११॥ सर्व धर्मशास्त्रप्रवर्तका । भवितव्य भवत्येव यद्येव निश्चय प्रभो ॥१२॥ आयुर्वेद स मिथ्येव मववादास्तथाऽखिला । उद्यमस्तु वृथा सर्वमेव चेद्दवनिर्मितम् ॥१३॥ भवितव्य भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरपिका । अग्निष्टोमादिव व्ययं नियत स्वर्गसाधनम् ॥१४॥ यदा तदा प्रमाण हि वृथंव परिभाषितम् । वितये तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेद पुतो न हि ॥१५॥ याज्ञवल्क्याय ·२३६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २१ उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणव साध्यते । तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपंचश्चित्तकल्पितः ॥१६॥ यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रक । मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता ॥१७॥ न तत्र दूषणं किंचित्प्रवदंति मनीषिणः । वसुदेव उवाच निशामय महाभागे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥१८॥ उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् । त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविद. ॥१९॥ प्रवदंतीह जीवाना पुराणेष्वागमेषु च । संचितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे ॥२०॥ वर्तमानानि वामोरु त्रिविधानीह देहिनाम् । शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च ॥२१॥ बहुजन्मसमुत्यानि काले तिष्टंति सर्वथा । पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः ॥२२॥ स्वर्ग वा नरक वाऽपि प्राप्नोति स्वकृतेन वै । दिव्यं देहं च संप्राप्य यातनादेहमर्थजम् ॥२३॥ भुनक्ति विविधान्भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा । भोगाते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते ॥२४॥ लिंगदेहेन सहित जायते जीवसंज्ञितम् । तदेव सचितेभ्यश्च कर्मभ्य. कर्मभिः पुनः ॥२५॥ योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राकृतानि च । देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च ॥२६॥ प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने । प्रायश्चित्तेन नश्यति वर्तमानानि भामिनि ॥२७॥ संचितानि तथवाशु यथार्थ विहितेन च । प्रारब्धकर्मणा भोगात्संक्षयो नान्यथा भवेत् ||२८|| तेनायं ते कुमारो वै देयः कसाय सर्वथा । न मिथ्यावचनं मेऽस्ति लोकनिंदाभिदूषितम्।।२९॥ अनित्येऽस्मिस्तु संसारे धर्मसारे महात्मनाम् । देवाधीनं हि सर्वेपा मरणं जननं तथा ॥३०॥ तस्माच्छोको न कर्तव्यो देहिना हि निरयंकः । सत्यं यस्य गतं काते वृथा तस्यैव जीवितम् ||३१|| इह लोको गतो यस्मात्परलोक कुतस्ततः । अतो देहि सुतं सुनु साय प्रददाम्यहम् ॥३२॥ सत्यसंस्तरणावि शुभमने भविष्यति । क्तव्य सुकृत पुंभिः सुख दुःखे सति प्रिये ॥३३॥ "सत्यसंरक्षणावि शुभमेव भविष्यति ।" व्यास उवाच इत्युक्तपति काते सा देयको शोरसंयुता । ददौ पुत्र प्रसूतं च घेपमाना मनस्विनी ||३४|| वसुदेवोऽपि धर्मात्मा आदाय स्वसुतं शिशुम् । जगाम पंससदनं मागें लोकरभिष्टुतः ॥३५॥ लोका ऊचुः पश्यंतु यशुदेवं भो लोषा एवं मनस्विनम् । स्ववाक्यमनुरुध्येय बालमादाय यात्यसौ ॥३६|| मृत्यवे दातुमामोऽध सत्यवागनमूमकः । सफल जीवितं चास्य धर्म पश्यंतु पादतम्॥३७॥ यः पूर्व याति यसाय दातु कालात्मनेऽपि हि ।

·२३८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २२
कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापो स्मृतौ बुधैः । स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा ॥३॥
संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्व सविस्तरम् । येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः ॥४॥
व्यास उवाच
नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः । देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह ॥५॥
न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन । सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः ॥६॥
एवं षड् वालकास्तेन जाता जाता निपातिताः । पड् गर्भा शापयोगेन संभूय मरणं गताः ॥७॥
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेपा शापस्य कारणम् । स्वायंभुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचे. षण्महाबलाः ||८||
कर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः । ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुता यभितुमुद्यतम् ॥९॥
शशाप तास्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनि विशंत्यधः । कालनेमिसुता जातास्ते पड्गर्भा विशांपते ॥१०॥
अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपो. सुता. । जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयानृप ॥११॥
तस्मिअन्मनि शाताश्च तपश्चक्रुः समाहिता । तेपाप्रीतोऽभवद्ब्रह्मा पड्गर्भाणां वरान्ददौ ॥१२॥
ब्रह्मोवाच
पाप्ता यूयं मया पूर्व क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः । तुष्टोऽस्मि यो महाभागा बुवंतु वाछितं वरम् ॥१३॥
व्यास उवाच
तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः । ब्रह्माणमब्रुवन्यामं सर्वे कार्यतत्पराः ॥१४॥
गर्भा ऊचुः
पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाछितं वरम् । अवघ्या दैवत. सर्वानवैश्च महोरगः ॥१५॥
गंधर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह ।
व्यास उवाच
वानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्भविष्यति ॥१६॥
गच्छेनु वो महाभागा सत्यमेव न संशय. । दत्त्वा वरं ततो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाऽभवन् ।।१७।।
हिरण्यरशिपु. क्रुद्धस्तानुवाच पुम्दह । यस्माद्विहाय मा पुनास्तोपितो वै पितामहः ॥१८॥
परेण प्राषितोऽस्ययं यलयन्तो यतोऽभवन् । युप्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युप्मास्त्यजाम्यहम् ॥
यूयं व्रजंतु पाताले पड्गर्भा विश्रुता भुवि । पाताले निद्रयाविष्टास्तिछंतु बहुवरमरान् ॥२०॥
सतस्तु देवयोग: वर्षे वर्षे पुनः पुनः । पिता यः कालेनमिस्तु तत्र पंचो भविष्यति ॥२१॥
म एव जातमागान् वो वषिष्यति सुदाएगः ।
व्यास उवाच
एवं पास्ता तेन गर्भ जातान्पुनः पुनः ॥२२॥

·जधान उवास श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २२ २३९ देवकीपुत्रान्पड्गर्भाञ्छापनोदित । शेपाश सप्तमस्तन देवकोगर्भसस्थित ॥२३॥ विससितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया । नीतश्व रोहिणीगर्भ कृत्वा सकर्षण बलात् ॥२४॥ पतित पचमे मासि लोख्याति गतस्तदा । क्सोऽपि ज्ञातवास्तन देवकीगर्भपातनम् ॥२५॥ मुद प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वातां सुखावहाम् । अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वता पति ॥२६॥ देवकार्याय भारावतरणाय च। राजोवाच वसुदेव कश्यपाश शेषाशश्च तदाऽभवत् ।।२७॥ हरेरशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम । अन्ये च येऽशा दवाना यत्र जातास्तु तान् वद ॥२८॥ भारावतरणायं वै क्षिते प्रार्थनयाऽनघ। व्यास उवाच सुराणामसुराणा च ये येऽशा मुवि विश्रुता ॥२९॥ तानह सप्रवक्ष्यामि सक्षेपेण शृणुष्व तान । वसुदेव कश्यपाशो देवको च तथाऽदिति ॥३०॥ वरदेवस्त्वनताशो वर्तमानेषु तेषु च । योऽसौ धर्मसुत धीमानारायण इति श्रुत ॥३१॥ तस्याशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनी तदा । नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्याशोऽर्जुन एव च ॥३२॥ युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वशो भीम इत्युत । अश्विन्यशो तत प्रोक्तो माद्रीपुत्रो महाबली ॥३३॥ सूर्यांश कर्ण आस्यातो धर्माशो विदुर स्मृत । द्रोणो वृहस्पतेरशस्तत्सुतस्तु शिवाराज ॥३४॥ समुद्र शतनु प्रोक्तो गगा भार्या मता बुध । देववस्तु समाख्यातो गधर्वपतिरागमे ॥३५॥ वसुर्भाप्मो विराटस्तु मरुद्गण इति स्मृत । अरिष्टस्य सुनो हसो धृतराष्ट्र प्रकीतित ॥३६॥ मरुद्गण कृप प्रोक्त कृतवर्मा तथापर । दुर्योधन क्लेरश शनि विद्धि द्वापरम् ॥३७॥ सोमपुत्र सुवर्चास्य सोमप्रररुदाहृत । पावकाशो घृष्टद्युम्न शिसडी राशसस्तया ॥३८|| सनत्कुमारस्यारास्तु प्रद्युम्न परिकीर्तित । द्रुपदो वरणास्याशो द्रौपदी च रमाशजा ॥३९॥ द्रौपदीतनया पच विश्वेदेवाराजा स्मृता । कुति सिद्धितिर्माद्री मतिर्माधारराजजा ॥४०॥ कृष्णपल्यस्तया सर्वा देववारागना स्मृता । राजानश्च तया सर्व असुरा शत्रनोदिता ॥४१|| हिरण्यकशिपोरस शिशुपाल उदाहृत । विप्रचितिर्जरासघ शल्य प्रहाद इत्यपि ॥४२॥ पारनेमिस्तया इस पेशी हशिरास्तथा । अरिष्टो वरिपुषस्तु मुनी गोकुले हत ॥४३॥ अनुहादो पृष्टकेतुभंगदत्तोऽय वाकल | लब प्रलय सजगत सरोज्यो धेनुकोऽभवत् ॥४४॥ वाराहश किशोरन दैत्यो परमदारणो । मल्रोताव सजातौ स्याती चाणूरमुष्टिको ॥४५॥ दितिपुत्रस्तपारियो गज बुवरयाभिध । वरिपुत्रो वको स्याता वस्तदनुज स्मृत ||४६|| ·२४० अशावतरण भएमस्य श्रीमद्देवामागवत महापुराण चतुर्थस्कन्ध अध्याय २३ यमो रुद्रस्तथा काम क्रोधश्चैव चतुर्थक । तेषामर्शस्तु सजातो द्रोणपुनो महावल ॥४७॥ अशावतरणे पूर्वदैतेया राक्षसास्तथा । जाता सर्वे सुराशास्ते क्षितिभारावतारणे ॥४८॥ एतेपा कथित राजनशावतरण नृप ! सुराणा चासुराणा च पुराणेषु प्रकीर्तितम् ॥४९॥ यदा ब्रह्मादयो देवा प्रार्थनार्थ हरिं गता । हरिणा च तदा दत्तो केशौ खलु सितासितौ ॥५०॥ श्यामवर्णस्तत कृष्ण श्वत सकर्पणस्तथा । भारावतारणार्थ तो जातो देवाशसभवी ॥५१॥ चैतच्छृणोति भक्तिभावत । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदत स्वजनवृत ॥५२॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे द्वाविशोऽध्याय ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः व्यास उवाच हतेषु पसु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना । सप्तमे पतिते गर्भ वचनान्नारदस्य च ॥१॥ च गर्भस्य रक्षणार्थमतद्वित । प्रयत्नमकरोद्राजा मरण स्व विचितयन ॥२॥ समये देवकीगर्भ प्रवशमक्रोधरि । अशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम् ॥३॥ तदय योगमाया च यशोदाया यथेच्छया । प्रवेशमरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये ॥४॥ रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत । यत क्सभयोद्विग्ना सस्थितासा च वामिनी ॥५॥ कारागारे तत क्सो दवकी दवरास्तुताम ! स्यापयामाम रक्षार्थ सेवका समकल्पयत ॥६॥ वसुदेवस्तु कामिया प्रेमतन्तुनियत्रित । पुत्रोत्पत्ति च सचिन्त्य प्रविष्ट राह भार्यया ॥७॥ देववीगर्भगो विष्णुर्देवकार्याथसिद्धय । सस्तुतोऽमरसधैश्च व्यवर्धत यथावमम् ॥८॥ सजाते दशमे तत्र मासेश्य धावणे शुभे । प्राजापत्यर्भसयुक्त कृष्णपक्षश्टमीदिन ॥९॥ पसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वल । रक्षणीया भवद्श्वि दवयी गर्भमदिरे ॥१०॥ अष्टमो देवीगर्भ त्रुमें प्रभविष्यति । रक्षणीय प्रयत्नेन मृत्युस्प स बारव ॥११॥ हत्येन यारय दैत्या सुरा स्वफ्यामि मदिर । निर्वृत्तिवजित दुसे नाशिते चाष्टमे सुत ॥१२॥ सरगमासधरा सर्वे तितु धृतपाच्या । निद्रात द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितक्षणा ||१३|| व्यास उवाच इस्पादिश्यामुरगणान् यसो.तिमविहार । मदिर स्व जगामाग रेभेदानय सुयम् ॥१४॥ ोये दवली तर यमुदयमुयाप है। विं परोमि महाराज प्रसवावसरो मम ॥१५॥ यहवा पाराय तिष्पर भयानपा निदपाया मया साधं यतोऽस्तिगमय पुरा ॥१६॥ प्रेपिठय्यस्त्वया पुत्रो मदिरे मम मानिी । पालयिष्याम्यह सत्र तवातिमनसा विर !|१७॥ -

·१६
२११
.
श्रीमद्दवीमागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २३
अपत्य ते प्रदास्यामि क्सस्य प्रत्ययाय वै । किं कर्तव्य प्रभो चाद्य विपमे समुपस्थिते ।।१८)
व्यत्यय सतते शोरे क्य कर्तुं क्षमो मवे । दूरे तिष्ठस्व काताध लज्जा मेऽतिदुरत्यया ॥१९॥
परावृत्य मुख स्वामिन्नन्यथा कि करोम्यहम् । इत्युक्त्वा त महाभाग देवकी देवसमतम् ॥२०॥
बालक सुपुर्व तत्र निशीथे परमाद्भुतम् । त दृष्ट्वा विस्मय प्राप देवकी वालक शुभम् ॥२१॥
पति प्राह महाभागा होत्फुल्लकलेवरा । पश्य पुत्रमुख कात दुर्लभ हि तव प्रभो ॥२२॥
अद्यन कालस्पोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृज । वसुदेवस्तथैत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम् ॥२३॥
अपश्यच्चानन तस्य सुतस्याद्भुतकर्मण । वीक्ष्य पुत्रमुख शौरिश्चिताविष्टो बभूव ह ॥२४॥
किं करोमि कथ न स्याददु खमस्य कृते मम । एव चिंतातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी ॥२५॥
वसुदेव समामाष्य गगने विशदाक्षरा | वसुदेव गृहीत्वन गोकुल नय सत्वर ॥२६॥
रक्षपालास्तया सर्वे मया निद्राविमोहिता । विवृतानि कृतान्यष्टौ कपाटानि च शृखला ॥२७॥
मुक्त्वेन नदगेहे त्व योगमाया समानय । श्रुत्वैव वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गत ॥२८||
विवृत द्वारमालोक्य वभूव तरसा नृप । तमादाय ययावाशु द्वारपालरलक्षित ॥२९॥
कालिन्दीतटमासाद्य पूर दृष्ट्वा सुनिश्चितम् । तदैव कटिदघ्नी सा वभूवातु सरिद्वरा ॥३०॥
योगमायाप्रभावण ततारानक्दुन्दुभि । गत्वा तु गोकुल शौरिनिशीथे निर्जने पथि ॥३॥
नदद्वारे स्थित पश्यन्विभूतिं पशुसजिताम् । तदैव तत्र सजाता यशोदा गर्भस भवा ॥३२॥
यागमायाराजा देवो त्रिगुणा दिव्यर पिणी । जाता ता बालिका दिव्या गृहीत्वा करपक्जे ३३॥
तत्रागत्य ददौ देवो सैरप्रीस्पधारिणी । वसुदेव सुत दत्त्वा सैरध्रीकरपकजे ॥३४॥
तामादाय ययौ शीघ्र बालिका मुदिताशय । कारागारे ततो गत्वा देवक्या शयने सुनाम् ३५॥
निक्षिप्य सस्थित पावें चिन्ताविष्टोभयातुर । रुरोद सुस्वर कन्या तदैवागतसनका ||३६||
उत्तस्य सेवका रान श्रुत्वा तद्रुदित निशि ! तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तऽतिविह्वला ॥३७॥
देवययाश्च सुतो जात शीघ्रमेहि महामते । तदाकर्ण्य वचस्तैपा शीघ्र भोजपतिर्ययो ॥३८॥
प्रावृत द्वारमालरोक्य वसुदेवमयाह्वयत |
कंस उवाच
सुतमानय देवयया वसुदेव महामत ॥३९॥ मृयुमें चाप्टमो गर्मस्त निमि रिपु हरिम् ॥
व्यास उवाच
श्रुत्वा क्सवच शौरिभयास्तविलोचन ॥४०॥
तामादाय सुता पानी ददी चाशु रुदग्निव । दृष्ट्वाऽय दारिता राजा विस्मय परम गत ॥४१॥
देववाणी व्या जाता नारदस्य च मापितम् । वसुदेव क्य कुर्यादनृत सटे स्थित ॥४२॥

·२४२ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २४ रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः । कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल ॥ संदेहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विपमा गतिः । इति संचित्य ता बालां गृहीत्वा पादयोः खलः ॥ पोययामास पापाणे निघृणः कुलपासनः । सा करानि.सृता बाला ययावाकाशमंडलम् ॥४५॥ दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना । किं मया हतया पाप जातस्ते बलवानिपुः ॥४६॥ हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वा नराधमम् । इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा ।। फंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा । आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत् ॥४८॥ वकघेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः । गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये ॥४९॥ जातमात्राश्च हंतव्या बालका यत्र कुत्रचित् । पूतनपा व्रजत्वद्य वालघ्नी नदगोकुलम् ॥५०॥ जातमात्रान्विनिघ्नती शिशुंस्ता ममाज्ञया । धेनुको वत्सक केशी प्रलंबो बक एव च ॥५१॥ सवें तिरंतु तव मम कार्यचिकीर्षया । इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृह खलः ॥ चिताविष्टोऽतिदीनात्मा चिंतयित्वैव तं पुन. ॥५२॥ इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे नयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ अथ चतुर्विशोऽध्यायः व्यास उवाच प्रातर्नन्दगृहे पुत्रजन्ममहोत्सवः । किवदंत्यथ पसेन श्रुता चारमुखादपि ।।१॥ जानाति वसुदेवस्य दारास्तत्र वसंक्ति हि । पशवो दासवर्गश्च सर्वे ते नंदगोकुले ॥२॥ तेन शंकासमाविष्टो गोपुलं प्रति भारत । नारदेनापि तत्सवं कथितं कारणं पुरा ॥३॥ गोयुले ये च नंदाद्यास्तापल्यश्च सुरांशजा । देवकीवसुदेवाद्याः सर्वे ते शत्रवः विल ||४|| इति नारदवाक्येन बोषितोऽसौ पुलापम. । जात. कोपमना राजन्यसः परमपापकृत् ॥५॥ पूतना निहता तत्र कृष्णेनामिततेजसा । वको वत्सासुरश्चापि धेनुपश्च महाबलः ॥६|| प्रलंयो निहतस्तेन तथा गोवर्घनो पुतः । श्रुत्वंतत्कर्म कंसस्तु मेने मरणमारमनः ||७|| सया विनिहत. येशी मारवा पसोऽतिदुर्मना. । धनुर्यागमिषेणा तावानेतुं प्रचग्रमे ||८10 अपूरं प्रेषयामास पर पापमतिस्तदा । यानेतुं रामवृष्णो घ वधायामितविनमौ ॥९॥ रपमारोप्य गोपालो गोनुलामांदिनीसुतः । आगतो मयुराया तु सादेशे स्थितः क्लि ॥१०॥ तायागरप सदा सत्र पनुभंगं पचातुः । हत्वाऽय रजकं काम गजं चाणूरमुष्टिकम् ॥११॥ पलं ए तोगलं पंय निजधान हरिस्तदा । जधान पंसं देवेशः पेशेवाटप्य लीलया ॥१२॥ पिटरी मोपयित्वाय गतदुःमो घार ह । उपरोनाय राज्यं तदापरिनिपूदनः ॥१३॥ वसुदेवस्सयोस्तर मौजीययनपूर्वरम् । पारयामास विपिवद् प्रतवर्ष महामनाः ॥१४॥ जात.

·२४३ मागधस्तु जरासघो श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २४ उपनीती तदा तौ तु गतौ सादीपनालयम् । विद्या सर्वा समभ्यस्य मथुरामागतो पुन ॥१५॥ जातौ द्वादशवर्षीयौ कृतविद्यो महावलौ । मथुराया स्थितौ वीरौ सुतावानकदुदुभे ॥१६॥ जामातृवधदु खित । कृत्वा सैन्यसमाज स मयुरामागत पुरीम् ॥१७॥ स सप्तदशवार तु कृष्णेन कृतवुद्धिना । जित सग्राममासाद्य मधुपुर्या निवासिना ॥१८॥ पश्चाच्च प्रेरितस्तेन स कालयवनाभिघ । सर्वम्लेच्छाधिप शूरो यादवाना भयकर ॥१९॥ श्रुत्वा यवनमायात कृष्ण सर्वान् यद्त्तमान् । आनाय्य च तया राममुवाच मधुसूदन ॥२०॥ भय नोऽत्र समुत्पन जरासघान्महावलात । किं कर्तव्य महाभाग यवन समुपैति वै ॥२१॥ प्राणनाण प्रकर्तव्य त्यक्त्वा गह वल धनम | सुखेन स्थीयते यत्र स देश खलु पैतृक ॥२२॥ सदोद्वेगकर वाम कि वर्तव्य बुलेचितम् । शरसागरसानिध्ये स्थातव्य सुखमिच्छता ॥२३॥ यत्र वैरिभय न स्यात्स्थातव्य तत्र पडित । शेषशय्या समाश्रित्य हरि स्वपिति सागरे ॥२४॥ तथैव च भयादीत केलासे त्रिपुरार्दन । तस्मानात्रव स्थातव्यमस्मामि शत्रुतापित २५॥ द्वारवत्या गमिष्याम सहिता सर्व एव वै । कथिता गरुडेनाद्य रम्या द्वारवती पुरी ॥२६॥ रंवताचलसानिध्ये सिंघुकूले मनोहरा । व्यास उवाच तच्छुत्वा वचन तथ्य सर्वे यादवपुङ्गवा ॥२७॥ गमनाय मतिं चत्रु सकुटुम्बा सवाहना । शकटानि तयोष्ट्राश्च वाम्यश्च महिषास्तथा ॥२८॥ धनपूर्णानि कृत्वा ते निर्ययुर्नगराद्वहि । रामकृष्णो पुरस्कृत्य सर्वे ते सपरिच्छदा ॥२९॥ अग्रे कृत्वा प्रजा सर्वाश्वेलु सर्वे यद्त्तमा । कतिचिद्दिवस प्रापु पुरी द्वारवती किल ॥३०॥ शिल्पिभि कारयामास जीर्णोद्धार हि मायव । सस्थाप्य यादवास्तत्र तावेतौ बलकेशवो ॥३१॥ तरसा मथुरामेत्य सस्थिती निर्जना पुरीम् । तदा तव सप्राप्तो बलवान् यवनाधिप ॥३२॥ ज्ञात्वनमागत कृष्णो निर्ययौ नगराहि । पदातिरग्रे तस्याभूधवनस्य जनार्दन ॥३३॥ पीताम्बरधर श्रीमान्प्रहस मधुसूदन । त दृष्ट्वा पुरतो यात कृष्ण कमललोचनम् ॥३४॥ यवनोऽपि पदाति सन्पृष्टतोऽनुगत खल । प्रसुप्तो यन राजपिर्मुचुकुदो महाबल ॥३५॥ प्रययो भगवास्तन सकालयवनो हरि । तत्रवातर्दधे विष्णुर्मुचुकुद समीक्ष्य च ॥३६॥ तव यवन सुप्तभूतमपश्यत | मत्वा त वासुदेव स पादेनाताडयनपम् ॥३७॥ प्रबुद्ध क्रोघरताक्षस्त ददाह महावल | त दग्ध्वा मुचुकुदोऽथ ददर्श कमलेक्षणम् ॥३८॥ वासुदेव सुदेवेश प्रणम्य प्रस्थितो वनम् । जगाम द्वारका कृष्णो बलदेवसमन्वित ॥३९|| उग्रसेन नृप कृत्वा विजहार ययाचि । महरक्मिणी काम शिशुपालस्वयवरात् ॥४०॥ प्राप्त ·२४४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २४ राक्षसेन विवाहन चक्रे दारविधि हरि । ततो जाववती सत्या मिनविदा च भामिनीम् ।। कालि दी लक्ष्मणा भद्रा तथा नाग्नजिती शुभाम । पृथक्पृथक्समानीयाप्युपयेमे जनार्दन ॥४२॥ मष्टावव महीपार पत्य परमशोभना । प्रासूत रक्मिणी पुत्र प्रद्युम्न चारुदर्शनम ॥४३॥ जातकर्मादिक तस्य चकार मधुसूदन । हृतोऽसौ सूतिकागेहाच्छवरेण बलीयसा ॥४४॥ नीतश्च स्वपुरी बालो मायावत्यै समर्पित । वासुदेवो हृत दृष्ट्वा पुन शोक्समवित ॥४५॥ जगाम शरण देवी भक्तियुगेन चतसा । वृत्रासुरादयो दैत्या लीलयैव यया हता ॥४६॥ ततोऽसौ योगमायायाश्चकार परमा स्मृतिम । वचोभि परमोदारैरक्षरै स्तवनै शुभ ॥४७|| श्रीकृष्ण उवाच मातर्मयातितपसा परितोपिर (व प्राग्ज मनि प्रसुमनादिभिरचिताऽसि । धर्मात्मजन बदरीवनखण्डमध्य किं विस्मृतो जननि त त्वयि भक्तिभाव ॥४८॥ सूतीगृहादपहत किमु वालको मे केनापि दुष्टमन साऽप्यथ कौतुकाद्वा । मानापहारकरणाय ममाद्य नून लज्जा तवाम्ब खलु भक्तजनस्य युक्ता ॥४९॥ दुर्गो महानतितरा नगरी सुगप्ता तत्रापि मेऽस्ति सदन किल मध्यभाग । अत पुरे च पिहित ननु सूतिगह बालो हत खलु तथापि ममैव दोषात ॥५०॥ माह गत परपुर न च यादवाश्च रक्षावती च नगरी किल वीरवयें । माया तवैव जननि प्रकटप्रभावा मे वालक परिहृत कुहकेन केन ॥५१॥ नो वेअयह जननि त चरित सुगुप्त को वद मदमतिरल्पविदेव देही । स्वासो गतो मम भटन च वीक्षितो वा हर्ताऽम्बिके जवनिका तव कल्पितयम ॥५२॥ चित्र न तऽत्र पुरतो मम मातृगर्भो नीतस्त्वयाऽसमये किल माययाऽसौ । य रोहिणी हलधर सुपुव प्रसिद्ध दूरे स्थिता पतिपरा मिथुन विनाऽपि ॥५३॥ सृष्टि करोपि जगतामनुपालन च नाश तथैव पुनरप्पनिश गुणस्त्वम । को वद तऽम्व चरित दुरितातकारि प्रायण सर्वमखिल विहित त्वयैतत ॥५४॥ उत्पाद्य पुत्रजननप्रभव प्रमोद दत्त्वा पुनविरहज किल दुखभारम् । त्व बोडसे सुललित खलु तविहारों चत्क्य मम सुताप्तिरतिवृथा स्यात ॥५५॥ माताऽस्य रोदिति भृग पुररोव वाला दु ख तनोति मम सतिधिगा सदैव । कष्ट न वत्सि ललितऽप्रमितप्रभावा मातस्त्वमव शरण भवपीडितानाम् ॥५६॥ सीमा सुसस्य सुतजम तदीयनाशो दु खस्य देवि भवने विबुधा वदति । तरिय करोमि जननि प्रथमे प्रनष्टे पुरे ममाद्य हृदय स्फुटतीव मात ॥५७] ·२४५ श्रीमदेवीमागवते महापुराण चतुर्थस्कन्धे अध्याय २५ यज्ञ करोमि तव तुष्टिकर प्रत वा देव च पूजनमथाखिलदु खहा त्वम् । मात सुतोऽत्र यदि जीवति दर्शयाशु त्व वै क्षमा सकलशोकविनाशनाय ॥५८॥ व्यास उवाच एव स्तुता तदा देवी कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । प्रत्यक्षदर्शना भूत्वा तमुवाच जगद्गुरुम् ॥१९॥ श्रीदेव्युवाच शोक मा कुरु देवेश शापोऽय ते पुरातन । तस्य योगेन पुत्रस्ते शवरेण हतो बलात् ।।६०॥ मतस्ते पोडशे वर्षे हत्वा त शवर वलात् । आगमिष्यति पुनस्ते मत्प्रमादान सशय ॥६॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वाऽन्तर्दधे देवी चडिका चडविक्रमा। भगवानपि पुत्रस्य शोक त्यक्त्वाभवत्सुखी ॥२॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे चतुर्दिशोऽध्याय ॥२४॥ अथ पञ्चविशोऽध्यायः राजोवाच संदेहो मे मुनिश्रेष्ठ जायते वचनात्तव । वैष्णवाशे भगवति दु खोत्पत्ति विलास्य च ॥१॥ नारायणाशसभूतो वासुदेव प्रतापवान् । कय स मूतिकागाराद्धृतो वालो हरेरपि ॥२॥ सुगुप्तनगरे रम्ये गुप्तेश्य सूतिकागृहे । प्रविश्य तेन दैत्येन गृहीतोऽसौ कथ शिशु ॥ ३ ॥ न ज्ञातो वासुदेवेन चित्रमेतन्ममाद्भुतम् । जायते महदाश्चयं चित्ते सत्यवतीसुत ॥ ४ ॥ धूहि तत्कारण ब्रह्मनज्ञात केशवेन यत् । हरण तन सस्थेन शिशार्वा सूतिकागृहात् ॥ ५॥ व्यास उवाच माया बलवती राजन्नराणा बुद्धिमोहिनी । शाभवी विश्रुता रोके को वामोह न गच्छति ॥६॥ मानुप जन्म सप्राप्य गुणा सर्वेऽपि मानुपा । भवति दहजा काम न देवा नासुरास्तथा ।। ७ ॥ मृतृनिद्रा भय तद्रा व्यामोह शोकसशय । हर्षश्चैवाभिमानश्च जरामरणमेव च ।।८॥ अज्ञान ग्लानिरप्रीतिरोासूया मद श्रम । एते देहभवा भावा प्रभवति नराधिप |॥ ९॥ यथा हेममृग रामो न वुबोध पुरोगतम् । जानक्या हरण चंव जटायुमरण तथा ॥१०॥ अभिषेकदिने रामो वनवास न वेद च । तथा न ज्ञातवानाम स्वशोकान्मरण पितु ॥११॥ अज्ञवद्विचचारासो पश्यमानो वने वन । जानकी न विवदाथ रावणेन हृता वलात् ॥१२॥ सहायान्वानरान्कृत्वा हत्वा शक्रसुत बलात् । सागरे सेतुवध च कृत्वोत्तीर्य सरित्पतिम् ॥१३॥ प्रेषयामास सर्वासु दिक्षु तान्कपिकुञ्जरान । सग्राम कृतवान्घोर दुख प्राप रणाजिरे ॥१४॥ .

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २५
वधन नागपाशेन प्राप रामो महाबल । गरुडान्मोक्षण पश्चादन्वभूद्रघुनन्दन ॥१५॥
बहनद्रावण सख्ये कुम्भकर्ण महावलम् । मेघनाद निकुभ च कुपितो रघुन दन ॥१६॥
अदूष्यत्व च जानक्या न विवेद जनार्दन । दिव्य च कारयामास ज्वलितेऽग्नी प्रवेशनम् ।।१७।।
लोकापवादाच्च पर ततस्तत्याज ता प्रियाम | अदूष्या दूपिता मत्वा सीता दशरथात्मज ॥१८॥
न ज्ञातो स्वसुतौ तेन रामण च कुशीलवो । मुनिना कथितौ तौ तु तस्य पुत्रौ महाबली ॥१९॥
पातालगमन चैव जानधया ज्ञातवान च । राघव कोपसयुक्तो भ्रातर हतुमुद्यत ॥२०॥
कालस्यागमन चैव न विवद खरातक । मानुप देहमाश्रित्य चक्रे मानुपचेष्टितम ॥२१॥
तर्थव मानुपान्भावानात्र कार्या विचारणा । पूर्व क्सभयात्प्राप्तो गोकुले यदुनन्दन ॥२२॥
जरासपभयात्पश्चादद्वारवत्या गतो हरि । अधम कृतवा कृष्णो सीमण्या हरण च यत ॥२३॥
शिशुपाल्हृतायाश्च जााधर्म सनातनम । शुशोच वाल्क कृष्ण शवरण हृत बलात ॥२४॥
मुमोद जान पुत्र त हर्षशोकयुतस्तत । सत्यभामाज्ञया यत्तु युयुधे स्वर्गत किल ॥२५॥
इन्द्रेण पादपाय तु स्त्रीजितत्व प्रवाशयन् । जहार वल्पवृक्ष य पराभूय शतक्रतुम् ॥२६॥
मानिनीमानरक्षाथ हरिश्विनधर प्रभु । वदध्या वृक्ष हरि सत्या नारदाय ददौ पतिम् ॥२७॥
दत्त्वाऽथ कानर कृष्ण मोचयामास भामिनी । दष्टवा
पुनान्पुरुगुणा प्रद्युम्नप्रमुखानथ ॥२८॥
कृष्ण जाववती दीना ययाच सनि शुभाम । स यो पर्वत कृष्णस्तपस्याकृतनिश्चय ॥२९॥
उपम युमुनियन शिवभक्त परतप । उपमयु गुरु कृत्वा दीक्षा पाशुपती हरि ॥३०॥
जग्राह पत्रकामस्तु मुण्डी दण्डी बभूव ह । उग्र तत्र तपस्तपे मासमेक फलाशन ॥३१॥
जजाप शिवमा तु शिवध्यानपरो हरि । द्वितीय तु जलाहारस्तिष्ठतेक्पदा हरि ॥३२॥
तृतीय वायुभक्षस्तु पादाङ्गुष्टाग्रसस्थित { षष्ठे तु भगवाजुद्र प्रसनो भक्तिभावत ॥३३॥
पर्शन च ददौ तत्र सोम सोमवाधर । आजगाम वृषारूढ सुरैरिंद्रादिभित ॥३४॥
ब्रह्मविष्णुयुत साक्षाद्यक्षगधर्वसेवित । सम्बोधयन वासुदेव शङ्करस्तमुवाच ह ॥३५॥
शुष्टोऽस्मि कृष्ण तपसा तवोग्रेण महामते । ददामि वाछितान्कामा ब्रूहि यादवन दन ॥३६॥
मयि दष्टे कामपूरै कामशेषो न सम्भवेत ।
व्यास उवाच
त दृष्ट्वा शङ्कर तुष्ट भगवा देवकीसुत ||३७||
'पपात पादयोस्तस्य दण्डवत्प्रेमसयुत । स्तुति चकार देवेशो मेघगम्भीरया गिरा ।।
स्थितस्तु पुरत शम्भोर्वासुदेव सनातन ॥३८॥

·जन्मत
श्रीमदेवीमागवत महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्यायः २५
कृष्ण उवाच
देवदेव जगन्नाथ सर्वभूतातिनाशन ॥३९॥
विश्वयोने सुरारिघ्न नमस्लोस्यकारक । नीलकठ नमस्तुभ्यं शूलिने ते नमोनम ॥४०॥
शलजावल्लभायाय यशघ्नाय नमोऽस्तु ते । बद्धोऽह कृतकृत्योऽहं दर्शनातव सुव्रत ||४१॥
जन्म मे सफलं जातं नत्वा ते पादपकजम् । बद्धोऽहं स्त्रीमय पारी संसारेऽस्मिञ्जगदगुरो॥४२॥
शरणं तेऽद्य संप्राप्तो रक्षणायं त्रिलोचन । सप्राप्य मानुयं जन्म खिन्नोऽहं दु खनाशन ||४३॥
त्राहि मा शरण प्राप्त भवभीत भवाधुना । गर्भवासे महदु ख प्राप्त मदनदाहक ॥४४॥
कंसभयजमनुभूतं च गोकुले । जातोऽह नंदगोपालो वल्लवाज्ञाकरस्तथा ॥४॥
गोरज कीर्णकेशस्तु भूमन्वृदावने वने । म्लेच्छराजभयत्रस्तो गतो द्वारवतो पुन. ॥४६॥
त्यक्त्वा पित्य शुभ देश माथुर दुर्लभ विमो । ययातिशापवद्धन तस्मै दत्त भयात्रिभो ॥४७॥
राज्यं सुपुष्टमपि च धर्मरक्षापरेण च । उग्रसेनस्य दासत्व कृत वै सर्वदा मया ॥४८॥
राजाऽमी यादवाना वै कृतो न पूर्वज किल । गार्हस्थ्य दुखद शभो सीवस्त्र धर्मसउनम्
पारतंत्र्यं सदा वधो मोक्षवार्तात्र दुर्लभा । रुक्मिण्यास्तनयान्दृष्ट्वा भार्या जारवती मम ॥५०॥
प्रेरयामास पुनाथ तपमे मदनातक । सकामेन मया तप्त तप पुनार्थमद्य वै ॥५१।।
रज्जा भवति देवेश प्रार्थनाया जगद्गुरो | वस्त्वामाराध्य देवेशं मुक्तिद भक्तवललम् ॥५२॥
प्रसन्न याचते मूढ. फल तुच्छ विनाशि यत् । सोऽय मायाविमूटात्मा याचे पुनसुख विभो ॥५३॥
कामिन्या प्रेरित शंभो मुक्तिद त्वा जगत्पते । जानामि दु खद शभो समार दु ससाधनम् ॥५४||
अनित्यं नाशधर्माण तथापि विरतिर्न मे । शापानारायणाशोऽह जातोऽस्मिन्क्षितिमडले॥५५॥
भोक्तुं वहुतरं दु खं मायापाशेन यत्रित ।
व्यास उवाच
इत्युक्तवंत गोविंद प्रत्युवाच महेश्वर. ॥५६॥
वहवस्ते भविष्यति पुना शत्रुनिपूदन । स्त्रीणा पोडशसाहस्रं भविष्यति शताधकम् ॥५७॥
तासु पुना दश दश भविष्यति महावला । इत्युक्त्वोपररामाशु शंकरः प्रियदर्शनः ॥५८॥
उवाच गिरिजा देवी प्रणत मधुसूदनम् । कृष्ण कृष्ण महाबाहो ससारेऽस्मिन्नराधिप ॥५९॥
गृहस्थप्रवरो लोके भविष्यति भवानिह । ततो वर्षशताते तु द्विजशापाज्जनार्दन ॥६॥
गाधार्याश्च तथा शापाद्भविता ते कुलक्षय ! परस्परं निहत्याजो पुत्रास्ते शापमोहिता. ॥६१||
गमिष्यति क्षयं सर्वे यादवाश्च तथापरे । सानुजस्त्वं तथा देहं त्यक्त्वा यास्यसि वै दिवम् ।।
शोकस्तत्र न कर्तव्यो भवितव्यं प्रति प्रभो । अवश्यंभाविभावाना प्रतीकारो न विद्यते ॥३॥

·नात २४८ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे अध्याय २५ तत्र शोको न कर्तव्यो नून मम मत सदा । अष्टावक्रस्य शापेन भार्यास्ते मधुसूदन ||६४॥ चौरेम्यो ग्रहण कृष्ण गमिष्यति मृत त्वयि । इत्युक्त्वाऽ तर्दधे शभु सोम ससुरमडल ॥६५॥ उपमन्यु प्रणम्याथ कृष्णोऽपि द्वारका ययौ । यस्माद ब्रह्मादयो राजमति यद्यप्यधीश्वरा ॥६६॥ तथापि मायाकल्लालयोगसक्षुभितातरा । तदधीना स्थिता सर्वे काष्ठपुतलिकोपमा ॥६७॥ यथा यथा पूर्वमह कर्म तपा तथा तथा । प्रेरयत्यनिश माया परब्रह्मस्वरूपिणी ॥६८॥ न वैपभ्य न नघण्य भगवत्या कदाचन । केवल जोवमोक्षार्थं यतते भुवनेश्वरी ॥६९॥ यदि सा नैव सृज्यत जगदेतच्चराचरम् । तदा माया विना भूत जड स्यादव नित्यश ७०॥ तस्मात्कारुण्यमाश्रित्य जगज्जीवादिक च यत । करोति सतत देवो प्रेरयत्यनिश च तत ॥७१॥ तस्माद्ब्रह्मादिमोहेऽस्मिन्कर्तव्य सशयो न हि । मायात पातिन सर्वे मायाधीना सुरासुरा ||७२।। स्वतत्रा सैव दवेशी स्वेच्छाचारविहारिणी । तस्मात्सर्वात्मना राजन्सेवनीया महेश्वरी ||७३॥ परतर किंचिदधिक भुवनत्रये । एतद्धि जाममाफल्य पराशने पदस्मृति ॥७४।। माभूत्तत्र कुले जम या देवी न दैवतम । अह देवी न चान्योऽस्मि ब्राँवाह न शोकभाक् ॥ इत्यभेदेन ता नित्या चितयेज्जगदबिकाम् । ज्ञात्वा गुरुमुखादेना वदातश्रवणादिभि ॥७६॥ नित्यमेकाग्रमनसा भावयेदात्मरूपिणीम् । मुक्तो भवति तेनाशु नान्यथा कर्मकोटिभि ॥७७॥ श्वेताश्वतरादय सर्वे पयो निर्मलाशया । आत्मरूपा हृदा ज्ञात्वा विमता भववधनात् ||७८|| ब्रह्मविष्प्वादयस्तद्वदगोरी ठम्यादयस्तथा । तामेव समुपासते सा सच्चिदानदरूपिणीम् ||७९|| इति त कथित राजन यद्यद्यत्पृष्ट त्वयाऽनघ । प्रपचपापत्रस्तन कि भूय श्रोतुमिच्छसि ।।८०॥ एतत्ते कथित राजममाऽऽख्यानमनुत्तमम् । सर्वपापहर पुण्य पुराण परमाद्भुतम् ।।८१॥ य इद शृणुयाग्नित्य पुराण वदसमितम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो दवीलोक महीयते ॥८२॥ सूत उवाच एतन्ममा श्रुत व्यासात्वय्यमान सविस्तरम | पुराण पचम नून श्रीमद्भागवताभिधम् ।।८३॥ भी श्रीदवीमागवा महापुरागे चतुर्थस्वधे पचविंशोऽध्याय ॥२५॥ अर्धा यमुविधुदुगविश्वभरा( १४१८५ भिध । पदेवतुयसपा-य वथितो व्यासनिर्मित। समाप्तोऽय चतुर्थः स्कन्धः ।

·श्रीगणेशाय नमः
श्रीमद्देवीभागवतम्
पञ्चमः स्कन्धः
.
प्रथमोऽध्यायः
ऋपय ऊचुः
भवता कथित सूत महदाख्यानमुत्तमम् । कृष्णस्य चरित दिव्य सर्वपातकनाशनम् ॥१॥
संदेहोत्र महाभाग वासुदेवकथानके । जायते न प्रोच्यमाने विस्तरेण महामते ॥२॥
बने गत्वा तपस्तप्त वासुदेवेन दुष्करम् । विष्णोरशावतारेण शिवस्याराधन कृतम् ॥३।।
वरप्रदान देव्या च पार्वत्या यत्कृत पुन । जगन्मातुश्च पूर्णाया श्रीदेव्या अशभूतया ॥४॥
ईश्वरेणापि कृष्णेन, कुतस्तौ सप्रपूजितौ । न्यूनता वा किमस्त्यस्य तदेव सशयो मम ॥५॥
सूत उवाच
शृणुध्व कारण तत्र मया व्यास श्रुत च यत । प्रनवीमि महाभागा क्या कृष्णगुणान्विताम् ॥६॥
वृत्तान्त व्यासत श्रुत्वा वैराटोसुतजस्तदा । पुन पप्रच्छ मेधावी सदेह परम गत ॥७॥
जनमेजय उवाच
सम्यक्सत्यवतीसूनो श्रुत परमकारणम् । तथापि मनसो वृत्ति संशय न विमुचति ॥८॥
कृष्णेनाराधित शभुस्तपस्तप्त्वाऽतिदारुणम् । विस्मयोश्य महाभाग देवदेवेन विष्णुना ॥९॥
य सर्वात्माऽपि सर्वेश सर्वसिद्धिप्रद प्रभु । स कथ कृतवान्घोर तप प्राकृतबद्धरि ॥१०॥
जगत्कतुं क्षम कृष्णस्तया पालयितु क्षम ! सहर्तुमपि कस्मात्स दारुण तप आचरत् ॥११॥
व्यास उवाच
सत्यमुक्त त्वया राजन्वासुदेवो जनार्दन । क्षम सर्वेष कार्येषु देवाना दैत्यसूदन ॥१२॥

·२५० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १ तथापि मानुषं देहमाश्रितः परमेश्वरः । कृतवान्मानुपान्भावान्वर्णाश्रमसमाश्रितान् ॥१३॥ वृद्धानां पूजनं चैव गुरुपादाभिवंदनम् । ब्राह्मणाना तथा सेवा देवताराधनं तथा ॥१४॥ शोके शोकाभियोगश्च हर्षे हर्षसमुन्नतिः । दैन्यं नानाऽपवादाश्च स्त्रीपु कामोपसेवनम् ॥१५॥ क्रामः क्रोधस्तथा लोभः काले काले भवेति हि । तथा गुणमये देहे निर्गुणत्वं कथं भवेत् ॥१६॥ सोबलीशापजाद्दोपात्तथा वाह्मणशापजात् । निधनं यादवाना तु कृष्णदेहस्य मोचनम् ॥१७॥ हरणं लुंठनं तद्वत्तत्पत्लीनां नराधिप । अर्जुनस्यास्त्रमोक्षे च क्लोवत्वं तस्करेषु च ||१८|| अज्ञत्वं हरणे गैहात्तत्प्रद्युम्नानिरुद्धयोः । एवं मानुपदेहेऽस्मिन्मानुप खलु चेष्टितम् ॥१९॥ विष्णोरंशावतारेऽस्मिन्नारायणमुनेस्तथा । अंशजे वासुदेवेऽत्र किं चित्रं शिवसेवने ॥२०॥ स हि सर्वेश्वरो देवो विष्णोरपि च कारणम् । सुषुप्तस्थाननायः स विष्णुना च प्रपूजितः ॥२१॥ तदंशभूता कृष्णाद्यास्तैः कथं न स पूज्यते । भकारो भगवान्ब्रह्माप्युकारः स्यादरिः स्वयम् ।। मकारो भगव माना महेश्वरी | उत्तरोत्तरभ मत्वं स्मृतं बुधैः ॥२३॥ अतः सर्वेषु शास्लेषु देवी सर्वोत्तमा स्मृता । अर्धमाना स्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः २४॥ विष्णोरस्यधिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः । तस्मान्न संशय. कार्यः कृष्णेन शिवपूजने ॥२५॥ ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्यमुढभो । मूलरुद्रस्याशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः ॥२६॥ सोऽपि पूज्योऽस्ति सबैपा मूलरद्रस्य का कथा । देवीतत्त्वत्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे ॥२७॥ अवतारा हरेरेवं प्रभवंति युगे युगे । योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा ॥२८॥ या नेत्रपक्ष्मपरिसंचलनेन सम्यन्विश्व सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा । संपा करोति सतत दुहिणाच्युतेशाप्नानावतारकलने परिभूयमानान् ॥२९॥ सूतीगृहाव्रजनमप्यनया नियुक्तं संगोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः । सप्रापितश्च मथुरा विनियोजितश्च श्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः ॥३०॥ निर्माय पोडगसहस्रशताधकास्ता नार्योऽष्ट समततराः स्वक्लासमुत्पाः । तासा विलासवरागं तु विधाय कामं दासीकृतो हि भगवाननयाप्यनंत. ॥३१॥ एकाऽपि वंधनविधौ युवती ममर्था पुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम । किं नाम पोडासहनशतायंकाश तं स्वीकृतं शुरमिवातिनिबंधयंति ॥३२॥ साताजितीयागतेन मुदान्वितेन प्राप्त सुरेंद्रभवनं हरिणा तदानीम् | वृत्वा मृघं मघवता विहृतस्तरूणामोश. प्रियासदनभूपणतां य आप ॥३३॥ यो भीमजा हि हतवाञ्छिशुपालकादीजित्वा विपि निसिलधर्मश्तो विधिरसुः । जग्राह तां निजवलेन च धर्मपलो योगी विपिः परफलपहृतो विजातः ॥३४|| इच्छया

·२५१
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २
अकारवश प्राणी करोति च शुभाशुभम् । विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना ॥३५॥
अहकारादि सजातमिद स्थावरजगमम् । मूलारिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसभवात 1॥३६॥
अहकारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मज । तदा विमुक्तो भवति नोचैत्ससारकर्मकृत् ॥३७॥
त मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशता गत । न नारी न घन गेह न पुत्रा न सहोदरा ॥३८॥
वधन प्राणिना राजनहकारस्तु वधक । अह कर्ता मया चेद कृत कार्य बलीयसा ॥३९॥
करिष्यामि करोम्येव स्वय वघ्नाति प्राणभृत । कारणेन विना कार्य न सभवति कहिचित् ॥४०॥
मथा न दृश्यते जातो मृत्पिडन विना घट । विष्णु पालयिता विश्वस्याहकारसमन्वित ||४१||
अयथा सर्वदा चिंताबुधो मग्न कथ भवेत । अहकारविमुक्तस्तु यदा भवति मानव ॥४२॥
अवतारप्रवाहेपु
कथ
मज्जेच्छुभाशय । मोहमूलमहकार ससारस्तत्समुद्भव ॥४३||
अहकाराविहीनाना न मोहो न च ससृति । त्रिविध पुरप प्रोक्त सात्त्विको राजसस्तया ४४॥
तानसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिपु । त्रिविध स्त्रिषु राजेंद्र काजेशादिपु सर्वदा ॥४५॥
अहकार सदा प्रोत्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि । अहकारण तैनव वद्धा एते न सशय ॥४६।।
मायाविमोहिता मदा प्रवदति मनोपिण । करोति स्वच्छया विष्णुरवताराननेकश ॥४७॥
मदोऽपि दु खगहन
गर्भवासेऽतिसकरे । न करोति मति विद्वान्कय कुर्यात्स चक्रभृन ||४८||
कौनल्यादेवकीगर्भ विष्ठामलममाकुरे । स्वेच्छया प्रवदत्यद्धा गतो हि मधुसूदन ॥४९॥
वैकुठसदन त्यक्त्वा गर्भवासे सुख नु किम । चिताकोटिममुत्याने दुखदे विपसमिते ॥५०॥
तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दाना यनकश । न वार्छति यतो लोका गर्भवास सुदु खदम् ।।५१।।
स कय भगवान्विष्णु स्ववशश्वेज्जनार्दन । गर्भवासरुचिर्भूयाद्भवेत्स्ववशता
यदि ॥५२॥
जानीहि त्व महाराज योगमायावशे जगत । ब्रह्मादिस्तवपर्यन्त देवमानुपतियगम् ॥५३॥
मायाततीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादय । भ्रमति बधमायाति लीलया चार्णनाभवत् ।।५४॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे प्रथमोऽध्याय ॥ ४ ॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
व्यास उवाच
यागेश्वर्या प्रभावोऽय कथितवातिविस्तरात । ब्रूहि तच्चरित स्वामिनोतु कौतूहल मम ||२||
महादेवीप्रमाव वै श्रोतु को नाभिवाछति । यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन चराचरम् ॥२॥
राजोवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते । श्रद्दधानाय शाताय न ब्रूयात्स तु मदधी ॥३॥

·२५२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २
"पुरा
युद्धमभूद्घोरं देवदानवसेनयोः । पृथिव्या पृथिवीपाल महिपाख्ये महीपती ॥४॥
महिपो नाम राजेंद्र चकार तप उत्तमम् । गत्वा हेममिरी चोग्नं देवविस्मयकारकम् ॥५॥
वर्षाणामयुतं पूर्ण चितयन्हृदि देवताम् । तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः ॥६॥
तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढचतुर्मुखः । वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव बाछितम् ॥७॥
महिप उवाच
अमरत्वं देवदेव वाठामि द्रुहिण प्रभो । यथा मृत्युभयं न स्यात्तथा कुरु पितामह ||८||
ब्रह्मोवाच
उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्धर्व जन्म मृतस्य च । सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेपा प्राणिना किल ॥९॥
नाशः कालेन सर्वेपा प्राणिना दैत्यपुंगव । महामहीधराणा च समुद्राणां च सर्वथा ॥१०॥
एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते । प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते ॥११॥
महिप उवाच
न देवान्मानुपात्यान्मरणं मे पितामह । पुरुपान च मे मृत्युर्योपा मा का हनिष्यति ॥१२॥
तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज । अवला हंत मां हंतु कयं शक्ता भविष्यति ॥१३||
ब्रह्मोवाच
यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं ध्रुवम् । न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर ॥१४॥
व्यास उवाच
एवं दत्या वरं तस्मं ययौ ब्रह्मा निजालयम् । सोऽपि दैत्यवरःप्राप निजं स्थानं मुदान्वितः ॥१५॥
राजोवाच
महिपः पम्य पुत्रोऽसो क्पं जातो महायली | क्यं च माहिपं रूपं प्रासं तेन महात्मना ॥१६॥
व्यास उवाच
दनो. पुषी महाराज विख्याती क्षितिमंडले ॥१७॥
सायपुत्री महाराज पुनायं तेपतुस्तप. । बहून्वर्पगणान्याम पुण्ये पंचनदे जले |॥१८॥
फरंभस्तु जले मग्नचकार परमं तप. । वृक्षं रसायटं प्राप्य रंभोग्निमसेययत् ॥१९॥
पंचाग्निसापनासक्तः स रंभस्तु यदाऽभवत् । ज्ञात्वा शचीपति समुद्ययो दानयो प्रति ॥२०॥
गत्या पंचनदे तत्र प्राहरूपं पार ह । पासवस्तु परंभ तं तदा जग्राह पादयोः ॥२१॥
निमपान पसं दुष्ट परमं वृत्रमूदनः । प्रातरं निहतं श्रुत्वा रंभः कोप परं गतः ॥२२॥

·वर श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पशमस्कन्धे अध्याय २ स्वशीपं पावके होतुमच्यच्छित्वा करेण ह । केरापाशे गृहीत्वाऽऽशु वामेन क्रोधसयुत ॥२३॥ दक्षिणेन करेगान गृहीत्या खड्गमुत्तमम् । छिनत्ति सोपं तत्तावह्निना प्रतियोधित ॥२४॥ उत्तय दत्य मूर्योऽसि स्वशीर्ष छेत्तुमिच्छसि । आत्महत्याऽतिदु साध्या कथ त्व कर्तुमुद्यत ॥२५॥ वरय भद्र ते यम्त मनसि वर्तत ! मा म्रियम्व मृतेनाद्य विते कार्य भविष्यति ॥२६॥ व्यास उवाच तच्द्रत्वा वचन रभ पाववस्य सुभाषितम् । ततोऽप्रवीद्वयो रभस्त्यनत्वा देशकलापकम् ॥२७॥ यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाछित वरम् । अरोक्यविजयी पुत्र स्थान परबलार्दन ॥२८॥ अजेय सर्वथा स स्याद्देवदानवमानव । कामरूपी महावीर्य सर्वलोकाभिवदित ॥२९॥ पावस्त तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् । पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना ||३०|| यस्या चित्त तु रभ त्व प्रमदात्त परिष्यसि । तस्या पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिक ॥३१॥ व्यास उवाच इत्युक्तो वह्निना रभो वचन चितरजनम् । श्रुत्वा प्रणम्य प्रययो वह्नि त दानवोत्तम ॥३२॥ यक्ष परिवृत स्थान रमणीय श्रियावितम् । दृष्ट्वा चक्रे तदा भाव महिप्या दानवोत्तम ॥३३॥ मत्ताया म्पपूर्णाया विहायान्या च योपितम् । सासमागाच्च तरसा कामयती मुदान्विता ॥३४॥ रभोऽपि गमन चक्रे भवितव्यप्रणोदित । सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यत ॥३५॥ ता गृहीत्वाऽथ पाताल प्रविवेश मनोहरम् । महिपेभ्यश्च ता रक्षन्त्रियामनुमता किल ॥३६॥ । कदाचिन्महिपश्चान्य कामातस्तामुपाद्रवत् । स्वयमागत्य त हतु दानव समुपाद्रवत् ॥३७॥ स्वरक्षार्थ समागत्य महिप समताडयत | सोऽपि न निजघानाशु शृगाभ्या काममाहित ३८|| । ताडितस्तेन तीक्ष्णान्या शृगाम्या हृदये भृशम् । भूमी पपात तरसा ममार च विमूछित ॥३९॥ मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् । सा वेगात्त वट प्राप्य यक्षाणा शरण गता ॥४०॥ । पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिप कामपीडित । कामयानस्तु ता कामी वरवीर्यमदोद्धत ॥४१॥ रुदती सा भृश दीना दृष्टा यर्भयातुरा | धावमान च त वीक्ष्य यक्षास्त्रातु समाययु ॥४२॥ युद्ध समभवद्धोर यक्षाणा च हयारिणा । शरेण ताडितस्तूणं पपात धरणीतले ॥४३॥ मृत रभ समानीय यक्षास्त परम प्रियम् । चिताया रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये ॥४४॥ (4 महिषो सा पतिं दृष्ट्वा चिताया रोपित तदा । प्रवेष्टु सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम् ॥४५॥ १॥ वार्यमाणाऽपि यक्ष सा प्रविवेश हुताशनम् । ज्वालमालाकुल साध्वी पतिमादाय वल्लभम् ।। " महिएस्तु नितामध्यात्समुत्तस्थौ महावल । रम्भोप्यन्यद्वयु कृत्वा नि सृत पुत्रवत्सल ||४|| रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिपोऽपि महावल । अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तम ॥४८ -- स १०

·२५४
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ३
एवं स महिपो जातो रक्तबोजश्च वीर्यवान् । अवध्यस्तु सुरंदैत्यानवश्व नृपोत्तम ॥४९॥
इत्येतत्कथितं राजजन्म तस्य महात्मनः । वरप्रदानं च तथा प्रोक्तं सर्व सविस्तरम् ।।५०॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पंचमस्कन्धे महिषासुरोत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥
अथ तृतीयोऽध्यायः
व्यास उवाच
एवं स महिपो नाम दानवो वरदर्पितः । प्राप्य राज्यं जगत्सवं वशे चक्रे महाबलः ॥१॥
पृथिवी पालयामास सागराता भुजाजिताम् । एकच्छया निरातका चैरिवर्गविवर्जिताम् ॥२॥
सेनानोश्चिक्षुरस्तस्य महावीर्यो मदोत्कटः । धनाध्यक्षस्तथा ताम्र: सेनाऽयुतसमावृतः ॥२॥
असिलोमा तथोदकों विडालास्यश्च वाप्कल. । त्रिनेत्रोऽथ तथा कालबंधको बलदर्पित ॥४॥
एते सैन्ययुताः सर्वे दानवा मेदिनी तदा । आवृत्य संस्थिताः काममृदा सागरमेरा नाम् ॥५॥
परदाश्च पृताः सर्वे भूमिपालाः पुरातना. । निहता ये वलोदप्राः क्षात्रधर्मव्यवस्थिताः ॥६॥
प्राह्मणा पशगा जाता यज्ञमागसमर्पवाः । महिपस्य महाराज निसिले क्षितिमंडले ॥७॥
'एकातपत्रं तद्राज्यं कृत्वा स महिषासुरः । स्वर्ग जेतुं मनश्चक्रे वरदानेन गर्वितः ॥८॥
प्रणिघि प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् । स संदेशहरं शीघ्रमाहूयोवाच दैत्यराट् ॥९॥
गच्छ योर महाबाहो दूतत्वं पुरु मेऽनघ । यूहि शक्रं दिवं गत्वा नि.शंकः सुरराग्निधौ ॥१०॥
मुब स्वर्ग सहगाक्ष यथेष्टं गच्छ माचिरम् । सेवा या पुरु देवेश महिपस्य महात्मनः ॥११॥
र त्यो सरायेगूनं राजा शरणमागतम् । तस्मात्त्वं शरणं याहि महिपस्य शचीपते ॥१२॥
नोदप्पं गृहाणारा
पुताय पलसूदन । पूर्वजितोऽसि पास्माकं जानामि तव पौरपम् १३॥
अहस्पाजार विज्ञातं बलं ते सुरसधप । युध्यस्य प्रज या कामं यत्र से रमते मनः ॥१४॥
व्यास उवाच
समस्या पचनं सस्य शक प्रोपरामन्वितः । उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्व वचस्तदा ॥१५॥
न मानेर गुमदात्मन् पतस्त्वं मददपित. 1 चिकित्सां सपरिप्यामि रोगस्यास्य प्रमोस्तय ।।
अतः परं परिष्यामि मूएम्याम्य निरन्तनम् । गपछ दूत सथा ग्रूहि सस्याप्रे मम भापिनम् ॥१७॥
गिता न तम्याम्नस्मात्यां विसृजाम्यहम् । युटेष्टा पैरममागय परितो महिषीगुर |॥१८॥
पारे स्पर्स गानं गारस्त्यं जगतिः । मंगयोस्ते परिष्यामि मुदत पारागनम् ॥१९॥
गंपपलास्सि विदितं कारणं मया । विषाणे से परिचिटत्या हरिप्यामितासम् ॥२०॥
मरनाविपूर्णस्य पापोऽसि बमर्पितः । मुगलम्त्वं तदापाोग मुठे महिपापम ॥२१॥

·यदुक्त तेन
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पशमस्कन्धे अध्याय ३
व्यास उवाच
इत् युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गत । जगाम महिष मत्त प्रणम्य प्रत्युवाच ह ॥२२॥
दूत उवाच
राजन्देवाधिप काम न त्वा विगणयत्यसो । मन्यते स्ववल पूर्ण देवसैन्यसमावृत ॥२३॥
मूर्खेण कथमन्यद्वीम्यहम् । प्रिय सत्य च वक्तव्य भृत्येन पुरत प्रमो ॥२४॥
प्रिय सत्य च वक्तव्य प्रभोरग्ने शुभेच्छुना । इति नोतिर्महाराज जागति शुभकारिणी ||२५||
केवल चेत्प्रिय ब्रूयात ते कार्य भविष्यति । परुष च न वक्तव्य कदाचिच्छुभमिच्छता ॥२६॥
यथा रिपुमुखाद्वाच प्रसरन्ति विपोपमा । तथा भृत्यमुखानाथ नि सरति कथ गिर ॥२७॥
यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते । तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कहिचित् ॥२८॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचन तस्य हतुगभ तृणाशन । भृश कोपपरीतात्मा बभूव महिपासुर ॥२९॥
समाहूयाब्रवीत्यान्क्रोधसरक्तलोचन । लागूल पृष्ठदेशे च वृत्वा मूत्र परित्यजन् ॥३०॥
भो भो दैत्या सुरेंद्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा । वलोद्योग कुरुघ्व वै जेतव्योऽसौ सुराधम ॥३१॥
मदने को भवेच्छूर कोटिशश्चेत्तथाविधा । न विभेम्येकत काम हनिष्याम्यद्य सर्वथा ॥३२॥
शूर शान्तेष्वसौ नून तपस्विषु बलाधिक । वलक्र्ता हि -हको लपट परदारहृत् ॥३३॥
अप्सरोबलसमत्तस्तपोविघ्नकर खल । छिद्रप्रहरण पापो नित्य विश्वासघातक |॥३४॥
नमुचिनिहतो येन कृत्वा सधिं दुरात्मना | शपथान्विविधानादी कृत्वा भोतेन छद्मना ॥३५।।
विष्णुस्तु कपटाचार्य कुहक शपयाकर । नानारूपधर काम वलकृद्दभपडित ॥३६॥
कृत्वा कोलाकृति येन हिरण्याक्षो निपातित । हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातित ॥३७॥
नाह तद्वशगो नून भवेय दनुनदना । विश्वास नैव गच्छामिदेवाना कुत्रकर्हिचित् ॥३८॥
किं करिष्यति मे विष्णुरिंद्रो वा बलवत्तर । रुद्रो वापि न मे शक्त प्रतिकतुं रणागणे ॥३९॥
त्रिविष्टप ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्र वरुण यमम् । धनद पावक चैव चन्द्रसूर्यो विजित्य च ॥४०॥
यज्ञभागभुज सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपा । जित्वा देवसमूह च विहरिष्यामि दानवै ॥४१॥
न मे भय सुरेभ्यश्च वरदानेन दानवा । मरण न नरेभ्यश्च नारी किं मे करिष्यति ॥४२॥
पातालपर्वतेभ्यश्च समाहूय वरान्वरान् । दानवा मम सैन्येशान्कुवंतु त्वरिताश्चरा ॥४३॥
एकोऽह सर्वदेवेशान्विजेतु दानवा
क्षम । शोभायं व समाहूय नयामि सुरसङ्गमे ॥४४॥
शृगाम्या च खुराम्या च हनिष्येऽह सुरान्किल । न मे भय सुरेभ्यश्च वरदानप्रभावत ॥४५॥
- अवध्योह
सुरगणरसुरनिर्वस्तथा । तस्मात्सज्जा भवन्त्वद्य देवलोकजयाय वै ॥४६॥

·श्रीमहेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ४ जित्वा सुरालय दत्या विहरिप्यामि नन्दने । मदारकुसुमापीडा देवयोपित्समन्विता ॥४७॥ कामधेनुपयोसिक्ता सुधापानप्रमोदिता । देवगधर्वगीतादिनृत्यलास्यसमन्विता ॥४८॥ उर्वशी मेनका रभा घृताची च तिलोत्तमा । प्रमद्वरा महासेना मिश्रकशी मदोत्कटा ॥४९॥ विप्रचित्तिप्रभृतयो नृत्यगीतविशारदा । रजयिष्यति व सर्वानानासवनिपेवण ॥५०॥ सर्वे सज्जा भवत्वद्य रोचता गमन दिवि । सग्रामाथं सुरै साधं कृत्वा मङ्गलमुत्तमम् ॥५१॥ रक्षणायं च सर्वेषा भार्गव मुनिसत्तमम । समाहूय च सपूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरु परम् ||२|| व्यास उवाच इति सदिश्य दैत्येन्द्रान्महिप पापधीस्तदा । जगाम त्वरितो राजभवन स्व मुदान्वित ॥५३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कन्धे दैत्यसैन्योद्योगो नाम तृतीयोऽध्याय ॥२॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः व्यास उवाच गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ । यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान ॥१॥ महिषो नाम दैत्येन्द्रो रभपुत्रो महावल । वरदपमदोमत्तो मायाशतविचक्षण |॥२॥ तस्य दूतोऽद्य सप्राप्त प्रेपितस्तन भो सुरा । स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृश वच ॥३॥ त्यज देवालय शक्र यथेच्छ व्रज वासव । सेवा वा कुरु दैत्यस्य महिपस्य महात्मन ॥४॥ दयावादानवेंद्रोऽसौ स ते युक्ति विधास्यति । स तषु भृत्यभूतपु न कुप्यति कदाचन ॥५॥ नोचेद्युद्धाय देवश सेनोद्योग कुरु स्वयम । गत मयि स दैत्य द्रस्त्वरित समुपेप्यति ॥६॥ इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मन । किं कर्तव्यमत कार्य चिंतयध्व सुरोत्तमा ॥७॥ दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्य शत्रुर्वलवता सुरा । विशेषण सदोद्योगी बलवान्बलदपित ॥८॥ उद्यम किल कर्तव्यो यथा बुद्धिर्यथा वलम । दैवाधीनो भवनून जयो वाऽथ पराजय ॥९॥ सधियोगो न चात्रास्ति खरे सधिनिरर्थक । सर्वथा साधुभि कार्य विचार्य च पुन पुन |॥१०॥ यानमप्यधुना नैव कर्तव्य सहसा पुन । प्रेक्षका प्रेपणीयाश्च शीघ्रगा सुप्रवेशका ॥११॥ इङ्गितज्ञाश्च नि सङ्गा नि स्पृहा सत्यवादिन । सनाभियोग प्रस्थान वलसरया यथार्थत ॥१२॥ वोराणां च परिज्ञान कृत्वा यातु त्वराविता । ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैयस्य च बलाबलम् १३|| करिष्यामि ततस्तूर्ण यान वा दुर्गसग्रहम् । ' विचार्य खलु कर्तव्य कार्य बुद्धिमता सदा ॥" सहसा विहित कार्य दुखद सर्वथा भवत ॥१४॥ तस्माद्विमृश्य पर्तव्य सुखद सर्वथा वुधै । नात्र भेदविािय्यो दानवेषु च सर्वथा ॥१५॥ ।

·२५७
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ४
एकचित्तेपु कार्येऽस्मिस्तस्माच्चारा व्रजतु वै । ज्ञात्वा बलावल तेपा पश्चानीति विचार्य च ॥१६॥
विधेया विधिवत्तजस्तैपु कार्यपरेषु च । अन्यथा विहितं कार्य विपरीतफलप्रदम् ॥१७॥
सर्वथा तद्भवेनूनमज्ञातमौषधं यथा।
व्यास उवाच
इति सचित्य ते सर्व प्रणिति कार्यवेदिनम् ॥१८॥
प्रेषयामास देवेन्द्र परिज्ञानाय पार्थिव । दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम् ॥१९॥
निवेदयामास तदा सर्व संन्यवावलम् । ज्ञात्वा तढलमुद्योग तुरापाडतिविस्मित ॥२०॥
देवानचोदयत्तूर्ण समाहूय पुरोहितम् । मन्त्र मत्रविदा श्रेष्ठ चकार त्रिदशेश्वर ॥२१॥
उवाचागिरसश्रेष्टं समासीनं
बरासने ।
इन्द्र उवाच
भी भा देवगुरो विद्वन्कि कर्तव्य वदस्व न ||२२||
सर्वज्ञोऽसि समुत्पते कार्य त्व गतिरद्य न । दानवो महिपो नाम महावीर्यो मदान्वित ॥२३॥
योद्धकाम समायाति बहुभिर्दानवत । तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मत्रविदाधुना ॥२४॥
तेपा शुक्स्तथा त्व मे विघ्नहर्ता सुसयत. ।
व्यास उवाच
तन्वा वचन प्राह तुरासाह वृहस्पति ॥२५॥
विचित्य मनसा वाम कार्यसाचनतत्पर ।
गुरुरुवाच
स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालव्य मारिप ॥२६॥
व्यसने च समुत्पने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै । जयाजयो सुराध्यक्ष देवाधीनौ सदैव हि ॥२७॥
स्थातव्यं धर्यमाल न्य तस्माद्धिमता सदा । भवितव्य भवत्येव जाननेव शतक्रतो ॥२८॥
उद्यम. सर्वथा कार्यो ययापीरुपमारमन । मुनयोऽपि हि मुक्त्पर्य मुद्यमक्रता सदा ॥२९॥
देवापोनं च जानन्तो योगध्यानपरायणा । तस्मात्सदैव वतन्यो यहारोदितोद्यम |॥३०॥
गुरां भवनु वा मा या देवं वा परिदवना । बिना पुरुषारण कदाचिसिद्धिमाप्नुयात् ॥३१॥
अपवत्पगुवलाम न तया मुदमावदेत् । कृते पुरुषारंऽपि यदि मिदिन जायते ॥३२॥
न तर दूपण तस्य देवाधीन परीरिणि । वार्यसिद्धिनं सन्येऽस्ति न मत्र न च मवणे ॥३३॥
न रथं नायुधे नूगं देवापीनामुराधिप । बलवान्यामाप्नोति निवल सुखमरनुते ॥३४॥
युरिमापित शेने निटिनोंगवान्भवेत् । पातरो जयमाप्नोति भूरो याति पराजयम् ॥३५॥

·२५८ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पनमस्कन्धे अध्यायः ५ देवाधीने तु संसारे काम का परिदेवना । उद्यमे योजयेन्नूनं भवितन्यं सुराधिप ॥३६॥ दु.खदे सुखदे वाऽपि तत्र तो न विचिंतयेत् । दु खेदु खाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम्॥३७॥ आत्मानं हपंशोकाम्या शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् । धैर्यमेवावगन्तव्यं हर्षशोकोद्भवे बुधैः ॥३८॥ अर्याद्यादृशं दुःखं न तु धैर्येऽस्ति तादृशम् । दुर्लभं सहनत्वं वै समये सुखदु खयोः ॥३९॥ हर्षशोकोद्भवो यत्र न भवेद्बुद्धिनिश्चयात् । किं दुःखं कस्य वा दु सं निर्गुणोऽहं सदाऽव्ययः ॥ चतुर्विशातिरिक्तोऽस्मि कि मे दुःखं सुखं च किम् । प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूर्छने ॥४१॥ जरामृत्युसरीरस्य पडूमिरहित. शिवः । शोकमोही शरीरस्य गुणो कि मेन चिंतने ॥४२॥ शरीरं नामथवा तत्संबंधी न चाप्यहम् । सप्तक्पोडशादिभ्यो विभिन्नोऽहं सदा सुखी ॥४३॥ प्रवृतिविकृतिहिं कि मे दुखं सदा पुनः । इति मत्वा सुरेश त्वं मनसा भव निर्ममः ।।४४॥ उपायः प्रथमोऽयं ते दु.खनाशे शतक्रतो । ममता परमं दु.ख निर्ममत्वं परं सुखम् ॥४५॥ संतोपादपरं नास्ति सुखस्थानं शचीपते । अथवा यदि न ज्ञानं ममत्वनाशने किल ॥४६॥ ततो विवेकः कर्तव्यो भवितव्ये सुराधिप । प्रारब्धकर्मणा नाशो नाभोगाल्लक्ष्यते किल ॥४७॥ मन्दावि तद्भवत्येव का चिंता सुखदुःखयोः । सुरै सर्वे सहायर्वा बुद्धधा या तव उत्तम ॥४८॥ गुगं दायाय पुण्यस्य दु.सं पापस्य मारिप । तस्मात्सुखाये हर्षः पर्तव्यः सर्वथा बुधैः ॥४९॥ अथवा मत्विाऽद्य कुर यलं यथाविपि । कृते यले महाराज भवितव्यं भविष्यति ॥५०॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पसमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः व्यास उवाच इति श्रवा पहनादा. पुनराह यहस्पतिम् । युद्धोद्योगं परिप्यामि पाराशनाय वै ॥२॥ मोद्यमेन यिना राज्यं न मुरा न प या. | निग्यम नसति वातरा न प सोद्यमाः ॥२॥ पतीना भूप मान गतोपो हि द्विजन्मनाम् । उद्यमः गहननं भूपण भूतिमिन्छनाम् ॥३॥ चन हनम्याट्री नगियर एय च । तनं निहनिप्यामि महिष मुनिगराम Itvil मार देवगुरम्य मे पसमायुधमुत्तमम् । गहायस्तु हरिनं तपोमापतिग्थ्यय. ॥५॥ रोनापट में गायो परोम्पप रामपमम् । स्थगन्याभिनिवे प महि प्रति मानद ॥६॥ व्यास उवाच रनो देवरान पाचरपतिया ह। गुरेनं पुरसग मितपूर्व यस्ता ७il

·२५९
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ५
बृहस्पतिरुवाच
प्रेरयामि न चाह त्वा न च निरियाम्यहम् । सदिग्धेऽत्र जये काम युध्यतश्च पराजये ||८||
न तेऽत्र दूषण किंचिद्भवितव्ये शचीपते । सुख वा यदि वा दु ख विहित च भविष्यति ॥९॥
न मया यत्परिजात भावि दुख सुख तथा ! यद्भार्याहरणे प्राप्त पुरा वासव वेत्सि हि ॥१०॥
शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रर्शन | स्वाश्रमस्थेन सप्राप्त दुख सर्वसुखापहम् ॥११॥
बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽह सुराधिप । क्व मे गता तदा बुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात् ।।
तस्मादुपाय कर्तव्यो वुद्धिमद्भि सदा भरै । कार्यसिद्धि सदा नून देवाधीना सुराधिप ॥१३॥
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचन सत्य गुरो साधं पाचीपति । ब्रह्माण शरण गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत् ॥१४॥
पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसशक । ग्रहीतुकाम स्वर्ग मे बलोद्योग करोत्यलम् ॥१५॥
अन्ये च दानवा सर्वे तत्सैन्य समुपस्थिता । योटुकामा महावीर्या सर्वे युद्धविशारदा ||१६||
तेनाह भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकारामिहागत । सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्य कर्तुमर्हसि ॥१७॥
ब्रह्मोवाच
गच्याम सर्व एवाद्य कैलास त्वरिता वयम् । शकर पुरत कृत्वा विष्णु च बलिना वरम् ॥१८॥
ततो युद्ध प्रर्तव्य सर्वे सुरगण सह । मिलित्वा मत्रमाघाय देश काल विचित्य च ॥१९॥
बगवलमविज्ञात विपेक्मपहाय च । साहस तु प्रकुर्वाणो नर पतनमृच्छति ॥२०॥
व्यास उपाच
तनिशम्य सहस्राक्ष कैलास निर्जगाम ह । ब्रह्माण पुरत कृत्वा लोक्पालसमन्वित ॥२१॥
तुष्टाव शङ्कर गत्वा वदमनमहेश्वरम् । प्रसन्न परत कृत्वा ययौ विष्णुपुर प्रति ॥२२॥
स्तुत्वा त देवदेवश कार्य प्रोवाच चात्मन । महिषात्तदय चोन वरदानमदोद्धतात् ॥२३॥
तदाकर्ण्य भय तस्य विष्णुदेवानुवाच ह । करिष्यामो वय युद्ध हनिप्यामस्तु दुर्जयम् ॥२४॥
व्यास उवाच
इति ते निश्चय कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वरा । स्वानि स्वानि समारद्य वाहनानि ययु मुरा ॥२५॥
हसममान्दो विष्णुर्गरडवाहन । शरो वृषभास्टा वृत्रहा गजसस्थित ||२६||
मपूरवाह्न स्सन्दो यमो महिपवाहन । वृत्वा रा यसमायोग यावत्ते नियंयु सुरा ॥२७॥
तायत्ययल प्राप्त दृप्त महिषपारितम् । तयाभूत्तुमुल युद्ध देवदानवसैन्ययो ||२८||
वार्ण सड़गस्तपा प्राससलंच परब्धं । गदामि पट्टि लश्च शक्तिोमर. ॥२९॥
मुद्दभिदिपालन
हलैश्चैवातिदारुणं । अन्यत्र विविधरस्वनिजघ्नुस्ते परस्परम् ॥३०॥

·२६०
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ५
सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः । मघवंतं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत् ॥३१॥
तुरापाडपि ताश्छित्वा वाणर्वाणास्त्वरान्वितः । हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती ||३२||
बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूछी गजोपरि । वरुणं वज्रघातेन स जघान करे ततः ॥३३॥
तद्ववाभिहतो नागो भग्न सैन्यं जगाम ह । दृष्ट्वा तं दैत्यराट् बुद्धो विडालाख्यमथाब्रवीत्।।३४॥
गच्छ वीर महाबाहो जहीद्रं मदगवितम् । वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममातिकम् ॥३५॥
जघान
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य विडालाख्यो महाबलः । आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम् ॥३६॥
वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वित ।
विशिवस्तीक्ष्णराशीविपसमप्रभः ॥३७॥
स तु छित्त्वा शरास्तूणं स्वशरैनापनिःसृतः । पञ्चाशद्भिर्जधानाशु वासवं च शिलीमुखः ॥३८॥
तथेंद्रोऽपि च तान्वाणांश्छित्वा कोपसमन्वितः । जघान विशिखस्तीक्ष्णराशीविपसमप्रभः ॥३९॥
स तु चिछत्वा शरास्तूणं स्वशरैश्चापनि सृतः । गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि ॥४०॥
स्वकरे निहतो नागश्चवारास्विरं मुहुः । परिवृत्य जधानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम् ।।४१॥
दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् । समाविध्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे ॥४२॥
तुरापाडपि तं वीक्ष्य रथस्यं पुनरागतम् । अहनद्विशिरस्तीक्ष्णराशीविपसमप्रभ. ॥४३॥
सोऽपि क्रुद्धचकारोमा वाणवृष्टि महावलः । बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयपिणोः ॥४४॥
इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेंद्रियः । जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः ॥४५॥
जयन्तस्तु शितणिस्तं जघान स्तनातरे । पञ्चभिः प्रबलाकृष्टरसुरं मदगवितम् ॥४६॥
वाणाभिहतस्तायग्निपपात रथोरपि । अतिवाह्य रथं मूतो निर्जगाम रणाजिरात् ॥४७॥
तस्मिन्विनिर्गते देत्ये विडालास्येऽय मूरिते । जयगग्दो महानासीदुन्दुभीनां च नि स्वनः ४८||
मुरा प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं चीपतिम् । जगुगंधर्वपतयो मन्तुश्चाप्सरोगणा. ॥४९॥
पुकोप महिपः श्रुत्वा जयशब्द सुरैः पृतम् । प्रेपयामास तव ताग्नं परमदापहम् ॥५०॥
ताप्रन्तु यहुभिः साधं समागत्य रणाजिरै । दारयष्टि घवारा तडित्यानिव सागर ॥५१॥
परणः पाशमुदम्य जगाम त्वरितस्तदा । यमश्च महिपारूढो दंडमादाय नियंयौ ॥५२॥
मुटममूनोरं देयदानयोमियः । याणः राग मुरालः पातिभिश्च परश्वधः ॥५३।।
दन नितरताम्रो यमहस्तीदतेन पनि पचाल महाबाहुः संग्रामागणतस्तदा ॥५४॥
पापमाप्य यगेन मुफ्त्या सोमानिलीमुसान् । इन्द्रादीनह्नत ताम्रस्तस्मिनगाजिरे ॥५५॥

·।
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ६
तेऽपि देवा पारंदिव्यनिसितंश्च शिलाशित । निजध्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठति चुका ॥५६॥
निहतस्तै सुरंदैत्यो मू माप रणागणे | हाहाकारा महानासी त्यसैन्ये भयातुरे ॥५७॥
इति श्रीदेवीभागरते पचमस्कधे देश्यसैन्यपरानयो नाम पञ्चमोऽध्याय ॥५॥
अथ पष्ठोऽध्यायः
व्यास उवाच
तानेऽथ मूछिने दैत्ये महिष क्रोपसयुत । समुद्यम्य गदा गुर्वी देवानुपजगाम ह ॥१॥
विष्टत्वद्य सुरा सर्व हन्म्यह गदया किल । सर्वे वलिभुज काम बलहीना सदैव हि [[२।।
इत्युक्त्वाऽसौ गजारूढ सप्राप्य मदगर्वित । जपान गदया तूर्ण वाहुमूले महाभुज ॥३॥
सोऽपि वजेण धोरेण चिच्छेदागु गदा च ताम् । प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिष प्रति ||४॥
हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् । ययाविंद्र महावीर्य प्रहरिष्यग्निवातिकम् ॥५॥
बभूव च तयोयुद्ध सर्वलोकभयावहम् । आयुर्घविविधस्तत्र मुनिविस्मयकारकम् ।।६।।
चकाराशु तदा दैत्यो माया मोहकरो किल | शाबरी सर्वलोकघ्नो मुनोनामपि मोहिनीम् ॥७॥
कोटिशो महिषास्तत्र तद्रूपास्तत्पराक्रमा । ददृशु सायुधा सर्वे निघ्नतो देववाहिनीम् ॥८॥
मधवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा ता दैत्यनिर्मिताम् । बभूवातिभयोद्विग्नो माया मोहकरी किल ||९||
वरुणोऽपि सुसत्रस्तस्तथैव धननायक | यमो हुताशन सूर्य शौतरश्मिर्भयातुर ||१०||
पलायनपरा सर्वे बभूवुर्मोहिता सुरा । ब्रह्मा विष्णुमहेशाना स्मरण चकुरुद्यता ॥११॥
तत्राजग्मुश्च काजेशा स्मृतमात्रा सुरोत्तमा । हसतायवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधा ॥१२॥
शौरिस्ता मोहिनी दृष्ट्वा सुदर्शनमयोज्ज्वलम् । मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलय गता ॥१३॥
वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यतकारिण । योद्धकाम समादाय परिघ समुपाद्रवत् ।।१४।।
महिपाख्यो महावीर सेनानीश्चिक्षुरस्तथा । उपास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुयुद्धकामुका ॥१५॥
असिलोमा त्रिनेत्रश्च वाष्कलाधक एव च । एते चाये च बहवो योद्धुकामा विनिर्ययु ॥१६॥
सनद्धा घृतचापास्ते रथारूढा मदाद्धता । परिवछ सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान् ।।१७।।
वाणवृष्टि ततश्चक्रर्दानवा मदविता । सुराश्चापि तथा चक्र परस्परजिघासव ॥१८॥
अधको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् । मुमोच विपसदिग्धा कर्णाकृष्टा महावलान् ॥१९॥
वासुदेवोऽप्यसप्राप्ताविशिखानाशुगस्तदा | चिच्छेद तान्पुन पञ्च मुमोच रिपुनाशन ॥२०॥
तया परस्पर युद्ध बभूव हरिदत्ययो ! हासिचक्रमुसलगंदाशक्तिपरश्वध रा
महेशाधकयोयुद्ध तुमुल
लोमहर्पणम । पञ्चाशद्दिनपयंत वभूव च परस्परम् ॥२२॥

·२६२
ननाद
आजगाम
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ६
इन्द्रबाष्कलयो तद्वन्महिषासुररुद्रयोः । यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुघनेशयोः ॥२३॥
मसिलोमावरुणयोर्युदं परमदारुणम् । गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम् ॥२४॥
स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठति । शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसात्वयन् ॥२५॥
स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महावलम् । समाकृष्य धनुः शाङ्गंमुमोच विशिखान्बहून् ॥२६॥
अंधकोपरि कोपेन हतुकामो जनार्दनः । दानवोऽपि च तान्बाणाश्चिच्छेद स्वशरः शितैः २७॥
पञ्चाशद्भिहरि कोपाज्जधान च शिलाशित । वासुदेवोऽपि तास्तूणं वंचयित्वा शरोत्तमान् ॥२८॥
धनं मुमोच वेगेन सहस्रारं सुदर्शनम् । त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत् ॥२९॥
च महाराज देवान्संमोहयन्निव । दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्र देवस्य शाङ्गिण. ॥३०॥
जग्मुः शोकं सुरा. सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा । वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचाऽऽवृतान्॥३१॥
गदा कौमोदकी धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् । तं जघानातिवेगेन मूनि मायाविनं हरिः ॥३२॥
स गदाऽभिहतो भूमौ निपपातातिमूच्छितः । तं तथा पतितं वीक्ष्य यारिरतिकोपनः ॥३३॥
रमानाथं जासयन्नतिजितैः । वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायातं क्रुधान्वितम् ॥३४॥
चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नंदयन्सुरान् । शरदृष्टि चकाराशु भगवान्महिपोपरि ॥३५॥
सोऽपि चिच्छेद वाणौधैस्तारा गनेरितान् । तयोर्युद्धमभूद्राजन्परस्परभयावहम्
॥३६॥
गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि । स गदाभिहतो मूनि पपातो| सुमूटित. ॥३७॥
हाहाकारो महानासीत्सन्ये तस्य सुदारणः । स विहाय व्यथा दैत्यो मुहूर्तारियतः पुनः ॥३८॥
गृहीत्वा परिघं शीर्षे जपान मधुसूदनम् । परिघेणाहतस्तेन मूर्छामाप जनार्दनः ॥३९॥
मूच्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् । परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः ॥४०॥
भयं
प्रापु. सुदु खार्ताश्चुनुशुश्च रणाजिरे | दमानान्सुरान् वीक्ष्य शंकर. शूलभृत्तदा ॥४॥
महिपं तरसाऽभ्येत्य प्राहरद्रोपसयुतः । सोऽपि शक्ति मुमोचाय शंकरस्योरसि स्फुटम् ४२॥
जगर्ज स च दुष्टात्मा बंचयित्वा त्रिशूलकम् । दशंकरोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः ४३||
जधान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः । संलग्नं शंकरं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना ||४४॥
माजगाम हरिस्तावत्यक्त्वा मूर्छा प्रहारजाम् । महिपस्तु तदा वीक्ष्य संप्राप्ती हरिशंकरो ॥४५॥
युद्धकामो महावीर्यो चक्रालघरी वरौ । कोपयुक्तो वभूवासौ दृष्टा तो समुपागतो ||४६।।
जगाम समुखस्तावत्संग्रामार्थ महाभुजः । माहिषं वपुरास्थाय घन्वन्पुच्छं समुत्कटम् ॥४७॥
चकार भैरवं नाद
प्रासयन्नमरानपि । घुन्धञ्लंग महाकायो दारुणो जलदो यया ||४८||
शृंगाम्या पार्वताछङ्गादिचक्षेप भृशमत्कटान् । दृष्ट्वा तो तु महावीर्यो दानवं देवसत्तमो ॥४९॥
परन्तुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारणम् । कुर्वाणी वाणवृष्टि तो दृष्ट्वा हरिहरी हरिः ॥५०॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. ७
२६३
चिक्षेप गिरिशृग तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् । आपतत गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वता पति ॥५१॥
विशिख. शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् । हरिचक्राहत. सख्ये मूर्छामाप स दैत्यराट् ॥५२॥
उत्तस्थौ च क्षणान्नून मानुष वपुरास्थित । गदापाणिर्महाघोरो दानव
पर्वतोपमः ॥५३॥
मेघनाद ननादोच्चभॊषय नमरानपि । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णु पाचजन्य समुज्ज्वलम्५४॥
पूरयामास तरसा शब्द कतुं खरस्वरम् । तेन शब्देन शखस्य भयनस्ताश्च दानवा ||
बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधना ||५५।।
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कध षष्ठोऽध्याय ॥६॥
अथ सप्तमोऽध्यायः
व्यास उवाच
असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा । त्यक्त्वा तन्माहिष रूप बभूव मृगराडसौ ॥१॥
कृत्वा माद महाघोर विस्तायं च महासटाम् । पपात सुरसेनाया जासयन्नखदर्शने ॥२॥
गरुड च नखाघात कृत्वा रुधिरविप्लुतम् । जधान च भुजे विष्णु नखाघातेन केसरी ॥३॥
वासुदेवोऽपि त दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् । हतुकामो हरि काममवापाशु क्रुधान्वित ॥४॥
यावद्धयरिप वेगाच्चत्रेणाभिजधान तम् । तावत्सोऽतिबल शृङ्गो गाभ्या न्यहरिम् ५।।
वासुदेवो विषाणाम्या ताडितोरसि विह्वल । पलायनपरो वेगाज्जगाम भवन निजम् ॥६॥
गत दृष्ट्वा हरि काम शकरोऽपि भयान्वित । अवघ्य त पर मत्वा ययौ कैलासपर्वतम् ॥७॥
ब्रह्माऽपि च निज धाम त्वरित प्रययौ भयात् । मघवा वनमालव्य तस्थावाजी महाबल. ||८||
वरुण शक्तिमालब्य धैर्यमालब्य सस्थित । यमोऽपि दडमादाय यत्त समरतत्पर ॥९॥
ततो यक्षाधिप काम बभूव रणतत्पर ! पावक शक्तिमादाय तत्राभूयुद्धमानस ॥१०॥
नक्षत्राधिपति सूर्य समवेतो स्थितावुभौ । वीक्ष्य त दानवश्रेष्ठ युद्धाय कृतनिश्चयौ ॥११॥
एतस्मिततरे क्रुद्ध दैत्यसैन्य समम्यगात । विसृजन्वाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च ॥१२॥
कृत्वा हि माहिष रूप भूपति सस्थितस्तदा । देवदानवयोधाना निनादस्तुमुलोऽभवत् ॥१३॥
ज्याघातश्र तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् । सग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयो ॥१४॥
शृगाभ्या पार्वताञ्छ्गानिक्षेप च महाबल । जघान सुरसंघाश्च दानवो मदगवित ॥१५॥
खुराघातस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रामणेन च । स जघान रुषाविष्टो महिए परमाद्भुत ॥१६॥
ततो देवा सगर्वा भयमाजम्मस्द्यता । मधवा महिष दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत् ॥१७॥
सगर सपरित्यज्य गते शके शचीपतो । यमो घनाधिप पाशी जग्मु सर्वे भयातुरा ॥१८॥

·२६४ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ७ महिषोऽपि जय मत्वा जगाम स्वगृह तत । ऐरावत गज प्राप्य त्यमिद्रेण गच्छता ॥१९॥ तथोच्च श्रवस भानो कामधेनु पयस्विनाम । स्वसं यस वृतस्तुणं स्वर्ग गतु मनो दधे ॥२०॥ तरसा देवसदन गत्वा स महिषासुर | जग्राह सुरराज्य वै त्यन देवर्भयातुरै ॥२१॥ इद्रासने तदा रम्ये दानव समुपाविशत ! दानवास्थापयामास देवाना स्थानके पुस ॥२२॥ एव वर्षशत पूर्ण कृत्वा युद्ध सुदारुणम । भवापद्रपद काम दानवो मदगवित ||२३|| निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिता । एव बहूनि वर्षाणि वभ्रमुगिरिगह्वरे ॥२४॥ श्राता सर्वे तदा राजन्ब्रह्माण शरण ययु । प्रजापति जगनाथ रजोरूप चतुर्मखम ||२५|| पद्मासन वेदगर्भ सेवित मुनिभि स्वज । मरीचिप्रमखै शातर्वेदवदाङ्गपारगै ॥२६॥ किन्नर सिद्धगधर्वेश्चारणोरगपनगै तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेव जगदगुरुम ||२७|| देवा ऊचुः घात किमेतदखिलातिहराबुज म जन्माभिवीक्ष्य न दया कुरुषे सुरान यत | सपीडितात्रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान्गिरिगुहाकृतसनिवासान ||२८|| पुत्रपिता किमपराधशत समतान्सत्यज्य लोभरहित कुरुतेऽतिदु स्थान । यस्व सुरास्तव पदाबुजभक्तियुक्तान्दैत्यादिताश्च कृपणान यदुपेक्षसऽद्य ॥२९॥ अमरभुवनराज्य तन भुक्त नितात मखहविरपि योग्य ब्राह्मणराददाति । सुरतरुवरपुष्प सेवतऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूता गामसौ सेवते ताम् ॥३०॥ किं वा गृणीम सुरकार्यमद्भुत जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् । ज्ञानेन सर्व त्वमशषकायवित्तस्मात्प्रभो ते प्रणता स्म पादयो ॥३१॥ यत्रापि कुत्रापि गतासुरानसी नानाचरित्र खलु पापमानस । पोडा करोत्यव स दुष्टचष्टितैस्त्राताऽसि देवश विधहि श विभो ॥३२॥ नो चेद्वय दावमहाग्निपीडिता क शातिकर्तारमनततेजसम । धातारमाद्य परिमुच्य क शिवम ||३३॥ इति स्तुत्वा सुरा सर्वे प्रणमुस्त प्रजापतिम । बद्धाजलिपुटा सर्वे विषण्णवदना भृशम् ॥३४॥ तास्तथा पीडितादृष्ट्वा तदा लोकपितामह । उवाच इरक्षणया वाचा सुख सजनयनिव ॥३५।। ब्रह्मोवाच वि करोमि सुरा काम दानवो वरदर्पित । स्त्रीवध्योऽसो न पुषध्यो विधेय तत्र किं पुन ||३६॥ प्रजामोऽद्य मरा म बैलास पर्वतोत्तमम | शकर पुरत कृत्वा सर्वकार्यविशारदम ॥३७॥ याम प्रजेश शरण सुरष्ट ·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ७ २६५ ततो व्रजाम वैकुठ यत्र देवो जनार्दन । मिलित्वा देवकार्य च विमृशामो विशेषत ॥३८॥ इत्युक्त्वा हसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये । देवाश्च पृष्ठन कृत्वा कलासाभिमुखो ययौ ॥३९॥ तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पग्रजम । आगच्छत सुरै साधं निर्गत स्वगृहादहि ॥४०॥ दृष्ट्वा परस्पर तो तु कृताभिवादनौ भृगम ! प्रणतो च सुरै सर्वे संतुष्टौ सबभूवतु ॥४१॥ आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापति । उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके ॥४२।। कृत्वा तु कुशलप्रश्न ब्रह्माण वृषभध्वज । पप्रच्छ कारण देवान्कलासागमने विभु ॥४३॥ शिव उवाच किमत्रागमन ब्रह्मन्कृत देवै सवासवै । भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारण किल ।।४४|| ब्रह्मोवाच महिपेण सुरेशान पीडिता स्वनिवासिन । भ्रमन्ति गिरिदुर्गेपु भयवस्ता सवासवा ॥४५॥ यज्ञभुड्महिपो जातस्तथाऽन्ये सुरश । पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरण गता ॥४६|| मया ते भवन शभो प्रापिता कार्यगौरवात । यद्युक्त तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्य सुरेश्वर ॥४७॥ त्वयि भारोऽस्ति सर्वेपा देवाना भूतभावन | व्यास उवाच इति तद्वचन श्रुत्वा शकर प्रहसन्निदम् ॥४८॥ वचन श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पग्रज प्रति । शिव उवाच भवतव कृत कार्य वरदानात्पुरा विभो ॥४९॥ अनर्षद च देवाना किं कर्तन्यमत परम् । ईदृशो बलवाञ्छूर सर्वदेवभयप्रद ॥५०॥ का समर्था वरा नारी त हतु मददर्पितम । न मे भार्या न ते भार्या संग्राम गतुमर्हति ॥५१॥ गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथ पुन । इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि ॥५२॥ का या हतु सामर्थाऽस्ति त पाप मददर्पितम । ममेद मतमधव गत्वा देव जनार्दनम् ।।५३।। स्तुत्वा त स्वकार्याय प्रेरयाम सुसत्वरम् । सोऽतिबुद्धिमता श्रेष्ठो विष्णु सर्वार्थसाधने ॥५४॥ मिलित्वा वासुदेव ये कर्तव्य कार्यचिंतनम् । प्रपञ्चेन च बुद्धधा म सविधास्यति साधनम् ॥५५॥ व्यास उवाच इति रुद्रवप धृत्वा ब्रह्माद्या सुरसत्तमा । उपस्थितास्ते तथेत्युक्चा शिवेन सह सत्वरा ॥५६॥ • स्वसोयहिनै सर्वं ययुर्विष्णुपुर प्रति । मुद्रितान्छनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराश्छुभान् ।।५७|| ·२६६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः । ववुर्वाताः शुभाः शाताः सुगंधाः शुभशंसिनः । पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः ॥५८॥ निर्मलं चाभवद्वयोम दिशश्च विमलास्तथा । गमते तत्र देवानां सर्व शुभमिवाभवत् ।।५९॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः॥ ७ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः - व्यास उवाच तरसा तेऽथ सप्राप्य वैकुंठं विष्णुवल्लभम् । ददृशु सर्वशोभाढवं दिव्यगृहविराजितम् ॥१॥ सरोवापीसरिद्भिश्च संयुतं सुखद शुभम् । हंससारसचक्राह्न कूद्भिश्च विराजितम् ॥२॥ चंपकाशोककलारमंदारवकुलावृत. । मल्लिकातिलकाम्रातयुत कुरबकादिभिः ॥३॥ कोकिलाराबसन्नाद शिखडनृत्यरञ्जिते । भ्रमरारावरम्यैश्च दिव्यरुपवनर्युतम् ॥४॥ सुनंदनंदनाश्च पार्षदर्भक्तितत्पर. । संस्तुद्भिर्युत भक्तरनन्यभववृत्तिभिः ॥५॥ प्रासाद रनचित. काचनश्चित्रमण्डितै. । अभ्रलिहविराजद्भिः संयुतं शुभसमकः ॥६॥ गायद्भिर्देवगनृत्यद्भिरप्सरोगणे. । रञ्जितं किन्नरैः शश्वद्रक्तकठमनोहरैः ॥७॥ मुनिभिश्च तथा शान्तैर्वेदपाठकृतादरैः । स्तुवद्भि. श्रुतिसूक्तश्च मडितं सदनं हरेः ॥८॥ ते च विष्णुगृह प्राप्य द्वारपालो शुभाकृती । वीक्ष्योचुर्जयविजयो हेमष्टिधरी स्थितौ ॥९॥ गत्वकोऽप्युभयोर्मध्ये निवेदयतु संगतान् । द्वारस्थान्ब्रह्मरुद्रादीन्विष्णुदर्शनलालसान् ॥१०॥ व्यास उवाच विजयस्तद्वच श्रुत्वा गत्वाऽथ विष्णुसन्निधौ । सर्वान्समागतान्देवान्प्रणम्योवाच सत्वरः ॥११॥ विजय उवाच देवदेव महाराज रमाकात सुरारिहन् । समागता. सुरा सर्वे द्वारि तिष्ठति वै विभो ॥१२॥ ब्रह्मा रुद्रस्तयेंद्रश्च वरुण. पावको यम । स्तुवन्ति वेदवाक्यस्त्वाममरा दर्शनार्थिन. ॥१३॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुविजयस्य रमापति । निर्जगाम गृहात्तूणं सुरान्समधिकोत्सवः ॥१४|| गत्वा वीक्ष्य हरिदेवान्द्वारस्याञ्छमकर्शितान् । प्रीतिप्रवणया दृष्टया प्रोणयामास दु खितान् ॥१५॥ प्रणेमुस्ते सुराः सर्वे देवदेवं जनार्दनम् । तुष्टुवुश्च सुरारिघ्नं वाग्भिवेदविनिचितम् ||१६|| देवा ऊचुः देवदेव जगन्नाथ सृष्टिस्थित्यंतकारक । दयासिंधो महाराजांत्राहि नः शरणागतान् ।।१७।।

·२६७
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पशमस्कन्धे अध्याय ८
विष्णुरुवाच
विशतु निर्जरा सर्वे कुशल कथयतु व । आसनेषु किमयं वै मिलिता समुपागता ॥१८॥
चिंतातुरा कथ जाता विषण्णा दोनमानमा । ब्रह्मरुद्रेण सहिता कार्य प्रब्रूत सत्वरम् ॥१९॥
देवा ऊचु
महिपेण महाराज पीडिता पापकमणा । असाध्यनातिदुष्टेन वरदृप्तेन पापिना ॥२०॥
यज्ञभागानसौ भुक्ते ब्राह्मण प्रतिपादितान् । अमरा गिरिदुर्गेषु भ्रमन्ति च भयातुरा ॥२१॥
वरदानेन धातु
स दुर्जयो मधुसूदन | तस्मात्त्वा शरण प्राप्ता ज्ञात्वा तत्कार्यगौरवम् ।।
समर्थोऽसि समुद्धतुं दैत्यमायाविशारद ! कुरु कृष्ण वधोपाय तस्य दानवमदन ॥२३॥
पात्रातस्मै वरो दत्तो ह्यवघ्योऽसि नर क्लि | कास्त्रो त्वेवविधा बाला या हयात शठ रणे २४॥
उमा मावा शची विद्या का समर्याऽस्य घातने । महिपस्यातिदुष्टस्य वरदानबलादपि ॥२५॥
विचिन्त्य बुद्धया यत्सवं मरणस्यास्य कारणम् । कुरु कार्य च देवाना भक्तवत्सल भूधर ॥२६॥
व्यास उवाच
श्रुत्वा तद्वचन विष्णुस्तानुवाच हसनिव । युद्ध कृत पुराऽस्माभिस्तथापि न मृतो ह्यसौ ॥२७॥
अद्य सर्वसुराणा वै तेजोभी रूपसम्पदा । उत्पना चद्वरारोहा सा हन्यात्त रणे वलात् ॥२८॥
यारि वरदृप्त च मायाशतविशारदम् । हतु योग्याभवेन्नारी सक्त्यशनिर्मिता हि न ॥२९॥
प्रार्थयतु च तेजोशान्नियोऽस्माक तथा पुन । उत्पनस्तश्च तेजोशस्तेजोराशिभवेद्यथा |॥३०॥
आयुधानि वय दा. सर्वे भद्रपुरोगमा । तस्य सर्वाणि दिव्यानि त्रिशूलादीनि यानि च ॥
सर्वायुधधरा नारी सर्वतेज समन्विता । हनिप्यति दुरात्मान त पाप मदगर्वितम् ॥३२॥
व्यास उवाच
इत्युक्तवति देवेो ब्रह्मणो वदनात्तत । स्वयमेवोदभो तेजोराशिश्वातीव दु यह ॥३३॥
रक्तवर्ण शुभाकार पपरागमणिप्रभम | किंचिच्छीततयाचोष्ण मरोचिजालमडितम् ॥३४॥
नि सृत हरिणा दृष्ट हरेण च महात्मना । विस्मितो तो महाराज वभूवतुरुरुक्रमा ॥३५॥
शकरस्य शरीरात नि सृत महदद्भुतम् । रौप्यवर्णमभूत्तीव्र दुर्दशं दारुण महत् ॥३६॥
भयकर च देत्याना देवाना विस्मयप्रदम् । घोरम्प गिरिप्रत्य तमोगुणमिवापरम् ॥३७॥
सतो विष्णुपारीरात तेजोराशिमिवापरम् । नील सत्त्वगुणोपत प्रादुरास महाद्युति ॥३८||
ततश्चंद्रशरीरात चित्ररूप दुरासदम् । आविरासीत्सुसवृत्त तेज सर्वगुणात्मकम् ॥३९॥
कुबेरयमवहीना परीरम्य समतत । निश्वनाम महत्तेजो वरुणस्य तथंव च ||४||
अन्येषां व दानां सरोरेभ्योऽतिभास्वरम् । निर्गत तन्महत्तेजो राशिरासोन्महोज्ज्वल ॥४॥

·२६८
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ८
त दृष्ट्वा विस्मिता सर्वे देवा विष्णुपुरोगमा । तेजोराशि महादिव्य हिमाचलमिवापरम् ||४२॥
पश्यता तत्र देवाना तेज पुलसमुद्भवा । वभूवातिवरा नारी सुदरी विस्मयप्रदा ॥४३॥
त्रिगुणा सा महालक्ष्मी सर्वदेवशरीरजा । अष्टादशभुजा रम्या त्रिवर्णा विश्वमोहिनी ॥४४॥
श्वेतानना कृष्णनेत्रा सरक्ताघरपल्लवा । ताम्रपाणितला काता दिव्यभूपणभूपिता ॥४५॥
अष्टादशभुजा देवी सहस्रभुजमडिता । सभूताऽसुरनाशाय तेजोराशिस मुद्भवा ॥४६॥
जनमेजय उवाच
कृष्ण देव महाभाग सर्वज्ञ मुनिसत्तम । विस्तर ब्रूहि तस्यास्त्व शरीरस्य समुद्भवम् ॥४७॥
एकीभूत च सर्वेषा तेज किंवा पृथस्थितम । अङ्गानि चैव तस्यास्तु सर्वतजामयानि वा ॥४८॥
भिन्नभागविभागेन जातान्यगानि यानि तु । मुखनासाक्षिभेदेन सर्वत्रकभवानि च ॥४९||
ब्रूहि तद्विस्तर व्यास शरीराङ्गसमुद्भवम् । बभूव यस्य देवस्य तेजसोऽङ्ग यदद्भुतम् ॥५०॥
आयुधाभरणादीनि दत्तानि यैर्यथा यथा । सत्सर्व श्रोतुकामोऽस्मि त्व मुखाबुजनिर्गतम् ॥५१॥
म हि तृप्याम्यह ब्रह्म सुधामयरस पिबन । चरित च महालक्ष्म्यास्त्वन्मुखाभोजनि सृतम् ॥५२॥
सूत उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा राज्ञ सत्यवतीसुत । उवाच मधुर वाक्य प्रीणयन्निव भूषितम् ॥५३॥
व्यास उवाच
शृणु राजन्महाभाग विस्तरेण ब्रवीमि ते । यथामति कुरुश्रेष्ठ तस्या देहसमुद्भवम् ॥५४॥
म ब्रह्मा न हरि साक्षान रुद्रो न च वासव । याथातथ्येन तद्रूप वक्तुमीश कदाचन ॥५५॥
कथ जानाम्यह देव्या यद्रूप यादृश यत । वाचारभणमात्र तदुत्पति ब्रवीमि यत ॥५६॥
सा नित्या सर्वदैवास्ते देवकार्याथसिद्धये । नानारूपा त्वेकरूपा जायते कार्यगौरवात ॥५७||
यथा नटो रगगतो नानारूपो भवत्यसो । एकरूपस्वभावोऽपि लोकरजनहेतवें ॥५८॥
तथपा देवकार्यार्थमरूपाऽपि स्वलीलया । करोति बहुरूपाणि निर्गुणा सगुणानि च ॥५९॥
कार्यकर्मानुसारण नामानि प्रवदति हि ! धात्वर्थगुणयुक्तानि गौणानि सुबहून्यपि १६०॥
तद्वै बुद्धधनुसारेण प्रब्रवीमि नराधिप । यथा तेज समुदभूत रुप तस्या मनोहरम ॥६॥
शकरस्य च यत्तेजस्तेन तन्मुखपक्जम । श्वेतवर्ण शुभाकारमजायत महत्तरम् ॥६२।।
वेशास्तस्यास्तथास्निग्धायाम्यनतजसाऽभवन | वक्रामाश्वातिदीर्घा वै मेघवर्णा मनोहरा ॥६३।।
नयनत्रितय तस्या जज्ञे पावकतजसा | कृष्ण रक्त तथा श्वेत वर्णत्रयविभूषितम् ॥६४||
को लिये कृष्णवणे सध्ययोस्तेजसा ध्रुवौ । जाते देव्या सुतेजस्के कामस्य धनुपीव ते ॥६५॥
थायोश्च तेजसा शस्तौ श्रवणो सबभूवतु । नाति दी? नातिहस्वी दोलविव मनोभुव ॥६६॥

·२६९ सजाता श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पचमस्कन्धे अध्याय ९ तिलपुष्पसमाकारा नासिका सुमनोहरा | सजाता स्निग्धवर्णा वै धनदस्य च तजसा ॥६॥ दता शिखरिण श्लक्ष्णा कुन्दाग्रसदृशा समा । सुप्रभा राजन्प्राजापत्येन तेजसा ॥६८॥ अघरचातिरत्तोऽस्या सजातोऽरुणतेजसा । उत्तरोष्ठस्तथा रम्य कार्तिकेयस्य तेजसा ॥६९|| अष्टादशभुजाकारा वाहवो विष्णुतेजमा ! वसूना तेजसागुल्यो रक्तवर्णास्तथाऽभवन् १७०॥ सौम्येन तेजसा जात स्तनयोयुग्ममुत्तमम् । ऐन्द्रेणास्यास्तथा मध्य जातं त्रिबलिसयुतम् ॥७१।। जघोरू वरुणस्याथ तेजसा सबभूवतु । नितव स तु सजातो विपुलस्तेजसा भुव ॥७२॥ एव नारी शुभाकारा सरूपा सुस्वरा भृशम् । समुत्पना तथा राजस्तेजोराशिसमुद्भवा ॥७३॥ ता दृष्ट्वा सुष्ठु सर्वांगी सुदती चारुलोचनाम् । मुद प्रापु सुरा सर्वे महिपेण प्रपीडिता ||७४॥ विष्णुस्त्वाह सुरान्सर्वान्भूपणान्यायुधानि च । प्रयच्छतु शुभा यस्यै देवा सर्वाणि साप्रतम् ।।७५।। स्वायुधेभ्य समुत्पाद्य तजोयुक्तानि सत्वरा । समर्पयतु सर्वेऽद्य देव्यै नानायुधानि वै॥७६॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे पंचमस्कन्धे देच्या स्वरूपोद्भवो नामाष्टमोऽध्याय ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः व्यास उवाच देवा विष्णुवच श्रुत्वा सर्वे प्रमुदितास्तदा । ददुश्च भूपणा याशु वस्त्राणि स्वायुधानि च ॥१॥ क्षीरोदश्चाबरे दिव्ये रक्ते सूक्ष्म तथाऽजरे । निर्मल च तथा हार प्रोतस्तस्य सुमडितम् ॥२॥ ददी चूडामणि दिव्य सूर्यकोटिसमप्रभम् । कुण्डले च तथा शुभ्रे कटकानि भुजेषु वै ॥३॥ केयूरान्क्कणान्दिव्यानानारत्नविराजितान् । ददौ तस्यै विश्वकर्मा प्रसनेंद्रियमानस ॥४|| नूपूरी सुस्वरौ कातो निर्मलो रत्नभूपितौ । ददो सूर्यप्रतीकाशी (वष्टा तस्य सुपादयो ॥५॥ तथा ग्रेवयक रम्य ददौ तस्य महार्णव ! अगुलीयकरत्नानि तेजोवति च सर्वश ||६|| अम्लरानपक्जा माला गधाढचा भ्रमरानुगाम । तथैव वैजयन्ती च वरुण सप्रयच्छत ||७|| हिमवानय सतुष्टो रत्लानि विविधानि च | ददौ च वान सिंह कनकाभ मनोहरम् ॥८॥ भूषणभूषिता दिव्य सा रराज वरा गुभा । सिंहारदा वरारोहा सर्वलक्षणसयुता ॥९॥ विष्णुश्चकारसमुत्पाद्य ददावस्यै रयागकम् । सहस्रार सुदीप्त च देवारिशिरसा हरम् ॥१०॥ स्वत्रिशूलात्समुत्पाद्य शकर सूरमुत्तमम् । ददौ देव्यै सुरारोगा कृतन भयनाशनम् ॥११॥ वरुणश्च प्रसन्नात्मा ददौ स समुज्ज्वल्म् । पोषक्त स्वसखात्तु समुत्पाद्य सुमगलम् ॥१२॥ हुताशनस्तथा शक्ति शतघ्नी सुमनोजवाम् । प्रायच्छत्तु प्रसन्नारमा तस्यै दयविनाशिनीम् ||१३|| ·२७० श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पचमस्कन्धे अध्याय ९ इषुधिं बाणपूर्ण च चाप चाद्भुतदर्शनम । मारुतो दत्तवास्तस्यै दुराकर्ष खरस्वरम् ॥१४|| स्ववाद्वमुत्पाद्य ददाविन्द्रोऽतिदारुणम | घटामरावतात्तूर्ण सुशन्दा चातिसुन्दराम ॥१५॥ ददी दड यम काम कालदडसमुद्भवम । येनात सर्वभूतानामकरीत्काल आगते ॥१६॥ ब्रह्मा कमडलु दिव्य गगावारिप्रपूरितम । ददावस्य मदायुक्तो वरुण पाशमेव च ॥१७|| काल खड्ग तथा चर्म प्रायच्छन्तु नराधिप | परशु विश्वकर्मा च तीक्ष्णमस्यै ददावथ ॥१८॥ धनदस्तु सुरापूर्ण पानपात्र सुवर्णजम । पकज वरुणश्चादाहेव्य दिव्य मनोहरम ॥१९॥ गदा कौमोदकी त्वष्टा घटाशतनिनादिनीम । अदात्तस्य प्रसन्नात्मा सुरशत्रुविनाशिनीम् ॥२०॥ अस्त्राप्यनकरूपाणि तथाऽभेद्य च दशनम | ददौ त्वष्टा जगन्मात्रे निजरश्मीन्दिवाकर ॥२१॥ सायुधा भूषणर्युक्ता दृष्ट्वा त विस्मय गता | तुष्टुवुस्ता सुरा देवी नेलोक्यमोहिनी शिवाम् ॥२२|| देवा ऊचुः . नम शिवाय कल्याण्य शात्य पुष्टय नमोनम । भगवत्यै नमो देव्य रुद्राय सतत नम ॥२३|| कालराश्य तथाबार्य इद्राण्यै त नमोनम । सिद्धथै बुद्धय तथा वृद्धय वैष्णव्यै ते नमोनम ॥२४॥ पृथिव्या या स्थिता पृथ्व्या न ज्ञाता पृथिवी च या । अन्त स्थिता यमयति वदे तामीश्वरी पराम् ॥२५॥ मायाया या स्थिता ज्ञाता मायया न च तामजाम | अन्त स्थिता प्रेरयति प्रेरयित्री नुम शिवाम ॥२६॥ कल्याण कुरु भो मातस्त्राहिन शत्रुतापितान् । जहि पाप हयारि त्व तेजसा स्वेन मोहितम् ॥२७॥ खल मायाविन घोर स्त्रीवघ्य वरदर्पितम । दुखद सवदेवाना नानारूपधर शठम ||२८॥ त्वमेका, सर्वदेवाना शरण भक्तवत्सले । पीडिता दानवेनाद्य त्राहि देवि नमोऽस्तु ते ॥२९॥ व्यास उवाच एव स्तुता तदा देवी सुरै सर्वसुखप्रदा । तानुवाच महादेवी स्मितपूर्व, शुभ वच ॥३०॥ देव्युवाच भय त्यजतु गीर्वाणा महिपा मदचतस । हनिप्यामि रणेऽद्यैव वरदृप्त विमोहितम ॥३१॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा सुरान्देवी जहासातीव सुस्वरम् । चित्रमेतच्च ससारे भ्रममोहयुत जगत् ॥३२॥ ग्रह्मविष्णुमहेशाद्या सेंद्राश्चान्ये सुरास्तथा । कपयुक्ता भयत्रस्ता वर्तन्ते महिपात्किल ॥३३॥ अहो दैवबलं घोर दुर्जय सुरसत्तमा । वाल कर्ताऽस्ति दु खाना सुखाना प्रभुरीश्वर ३४॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ९
सृष्टिपालनसंहारे समर्था अपि ते यदा । मुह्यति क्लेशसन्तप्ता महिषेण प्रपीडिता ॥३५॥
इति कृत्वा स्मित देवी साऽट्टहास चकार ह । उच्च शब्द महाघोर दानवाना भयप्रदम् ॥३६॥
चकम्मे वसुधा तत्र श्रुत्वा तच्छब्दमद्भुतम् । चेलुश्च पर्वता सर्वे चुक्षोभाब्धिश्च वीर्यवान् ॥३७॥
मेरुश्चचाल शब्देन दिश सर्वा प्रपूरिता । भय जग्मुस्तदा थुत्वा दानवास्तत्स्वन महत् ।।३८॥
जय पाहोति देवास्तामूचु परमहर्पिता । महिपोऽपि स्वन श्रुत्वा चुकोप मदवित ॥३९॥
किमेतदिति तान्दैत्यान्पप्रच्छ स्वनशक्ति । गच्छतु त्वरिता दूता ज्ञातु शब्दसमुद्भवम् ॥४०॥
कृत केनायमत्युन शब्द कर्णव्यथाकर । देवो वा दानवो वाऽपि यो भवेत्स्वनकारक ॥४१॥
गृहीत्वा त दुरात्मान मत्समीप नयत्विह । हनिष्यामि दुराचार गर्जन्त स्मयदुर्मदम् ॥४२॥
क्षीणायुष्य मन्दमति नयामि यमसादनम् । पराजिता सुरा काम न गर्जन्ति भयातुरा ॥४३॥
नासुरा भग वश्यास्ते कस्येद मूढचेष्टितम् । त्वरिता मामुपायातु ज्ञात्वा शब्दस्य कारणम् ॥४४॥
अह गत्वा हनिष्यामि त पाप वितथश्रमम् ।
व्यास उवाच
इत्युक्तास्तेन ते दूता देवी सर्वाङ्गसुन्दरोम् ॥४५॥
अष्टादशभुजा दिव्या सर्वाभरणभूषिताम् । सर्वलक्षणसम्पना वरायुधधरा शुभाम ॥४६॥
दघती चपकं हस्ते पिबन्ती च मुहुर्मधु । सवीक्ष्य भयभीतास्ते जग्मुरस्ता सुशकिता ।।४७॥
सकाश महिषस्याशु तमूचु स्वनकारणम् ।
दूता ऊचुः
देवी दैत्येश्वर प्रौढा दृश्यते काचिदगना ॥४८||
सर्वाङ्गभूपणा नारी सर्वरत्नोपशोभिता । न मानुपी नासुरी सा दिव्यरूपा मनोहरा ॥४९॥
सिंहारूढाऽऽयुधधरा चाटादशकरा वरा । सा नाद कुरते मारी रक्ष्यते मदगविता |॥५०॥
सुरापानरता काम जानीमो न सभर्तृका अन्तरिक्षस्थिता देवास्ता स्तुवति मुदान्विता ॥५१॥
जयति पाहि नश्चेति जहि शत्रुमिति प्रभो । न जाने का वरारोहा क्स्य वा सा परिग्रह ॥५२॥
किमर्थमागता चार कि चिकीपति सुदरी । द्रष्टु नैव समर्षा स्म तत्तेज परिपिता ॥५३||
शृगारवीरहासाढया रौद्राद्भुतरसाविता | दृष्ट्वविधा नारीमसम्भाप्य समागता ॥५४॥
षय त्वदाज्ञया राजन्कि वर्तव्यमत परम् ।
महिष उवाच
गच्छ वीर मयादिष्टो मत्रियेष्ट बलान्वित ॥५५॥

·२७२ श्रीमदेवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १० सामादिभिरुपायस्त्वं समानय शुभाननाम् । नायाति यदि सा नारी त्रिभि सामादिभिस्त्विह ॥५६|| अहत्वा ता वरारोहा त्वमानय ममान्तिकम् । करोमि पट्टमहिपो ता मरालभ्रुव मुदा ॥५७॥ प्रीतियुक्ता समायाति यदा सा मृगलोचना । रसभगो यथा न स्यात्तथा कुरु ममेप्सितम् ।।५८|| श्रवणान्मोहितोऽस्म्यद्य तस्या रूपस्य सम्पदा । व्यास उवाच महिषस्य वच श्रुत्वा पेशल मन्त्रिसत्तम ॥५९॥ जगाम तरसा कामं गजाश्वरथसयुत । गत्वा दूरतर स्थित्वातामुवाच मनस्विनीम् ॥६०॥ विनयावनत श्लक्षण मन्त्री मधुरया गिरा। प्रधान उवाच कासि त्वं मधुरालापे किमत्रागमन कृतम् ।।६१।। पृच्छति त्वा महाभागे मन्मुखेन मम प्रभु । स जेता सर्वदेवानामवघ्यस्तु नरै किल ||६२॥ ब्रह्मणो वरदानेन गर्वितश्चारुलोचने । दैत्येश्वरोऽसौ बलवान्कामरूपधर सदा ||६३॥ श्रुत्वा त्वा समुपायाता चारुवेपा मनोहराम । प्रष्टुमिच्छति राजा मे महिषो नाम पार्थिव ॥१४॥ मानुष रूपमादाय त्वत्समीप समेष्यति । यथा रुच्येत चावंङ्गि तथा मन्यामहे वयम् ॥६५।। ताहि मृगशावाक्षि समीप तस्य धीमत । नो चैदिहानयाम्येन राजान भक्तितत्परम् ||६६|| तथा करोमि देवेशि यथा ते मनसेप्पितम | वशगोऽमो तवात्यर्थ रूपसश्रवणात्तव ॥६७|| करभोरु वदाशु त्व सविधेय मया तथा ॥६८॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे देवीमाहात्म्ये नवमोऽध्याय ॥९॥ अथ दशमोऽध्यायः व्यास उवाच इति तस्य वच श्रुत्वा प्रहस्य प्रमदोत्तमा । तमुवाच महाराज मेघगम्भीरया गिरा ॥१॥ देव्युवाच मन्त्रिवर्य सुराणा वै जननी विद्धि मा किल । महालक्ष्मीमिति रयाता सर्वदैत्यनिपूदिनीम् ||२॥ प्रायिताह सुरै सर्वैमहिपस्य वधाय च । पोडितानवेन्द्रेण यज्ञभागवहिष्कृते ॥३॥ तस्मादिहागताऽस्म्यद्य तद्वधार्थ कृतोद्यमा । एकाकिनी न संन्येन सयुता मन्त्रिसत्तम ||४|| यत्त्वयाऽहं सामपूर्व कृत्वा स्वागतमादरात् । उक्ता मधुरया वाचा तेन तुष्टाऽस्मि तेऽनघ ।।५।।

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १० २०३ नोचेद्धन्मि दृशा त्वा वै कालाग्निसमया किल । कस्य प्रीतिकर न स्यान्माधुर्यवचन खलु ॥६|| गच्छ त महिष पाप वद मन्चनादिदम् । गच्छ पातालमधुना जीवितेच्छा यदस्ति ते ॥७|| नाचेत्कृतागस दुष्ट हनिष्यामि रणागणे । मद्वाणक्षुण्णदेहस्त्व गताऽसि यमसादनम ||८|| दयालुत्व ममेद त्व विदित्वा गच्छ सत्वरम् । हते त्वयि सुरा मूढ स्वर्ग प्राप्स्यति सत्वरम ॥९॥ तस्माद्गच्छस्व त्यक्त्वको मेदिनी च ससागराम् । पाताल तरसा मद यावद्वाणा न मेऽपतन ||१०॥ युद्धेच्छा चेन्मनसि ते तहि त्वरितोऽसुर । वीरैर्महाबलं सर्वेनयामि यमसादनम् ॥११॥ युगे युगे महामूढ हतास्त्वत्सदृशा किल । असख्यातास्तथा त्वा वै हनिष्यामि रणागणे ॥१२॥ साफल्य कुरु शस्त्राणा धारणे तु श्रमोऽन्यथा । तद्युद्धयस्व मया साधं समरे स्मरपीडित ॥१३॥ मा गवं कुरु दुष्टात्मन यन्मेऽस्ति ब्रह्मणो वर । स्त्रोवध्यत्वे त्वया मूढ पीडिता सुरसत्तमा ॥१४॥ कर्तव्य वचन धातुस्तैनाह त्वामुपागता । स्त्रीरूपमतुल कृत्वा सत्य हतु कृतागसम् ।।१५।। यथेच्छ गच्छ वा मूढ पाताल पन्नगावृतम् । हित्वा भूसुरसाद्य जीवितेच्छा यदस्ति ते ॥१६|| व्यास उवाच इत्युक्त स ततो देव्या मविश्रेष्ठो वलान्वित । प्रत्युवाच निशम्यासौ वचन हतुर्भितम् ॥१७॥ देवि स्त्रीसदृश वाक्य ब्रूपे त्व मदगविता । क्वासो क्व त्व कथ युद्धमसभाव्यमिद क्लि ॥१८॥ एकाक्निो पुनर्वाला प्रारब्धयौवना मृदु । महिपोऽसौ महाकायो दुविभाव्य हि सगरम ॥१९॥ सय बहुविध तस्य हस्त्यश्वरथसकुलम | पदातिगणसविद्ध नानायुधविराजितम ॥२०॥ श्रम कारराजस्य मालतीपुष्पमदन । मारणे तव वामोर महिपस्य तथा रणे ॥२१॥ यदि त्वा परुप. वाक्य ब्रवीमि स्वल्पमप्यहम । शृगार तद्विरद्ध हि रसभङ्गाद्विभेम्यहम् ॥२२॥ राजाऽस्माक सुररिपुर्वर्तत त्वयि भक्तिमान् । साममेव मया वाच्य दानयुक्त तथा वच ॥२३॥ नोदम्यमाव वाणेन त्वा मृपावदाम । मिथ्याऽभिमानचतुरा रूपयौवनगविताम् ॥२४॥ स्वामी मे मोहित श्रुत्वा रूप ते भुवनातिगम । तत्प्रियाथ प्रिय काम वक्तव्य त्वयि यन्मया ॥२५॥ राज्य तव धन सर्व दासस्त महिष किल | कुरु भाव विशालाक्षि त्यक्त्वा रोप मृतिप्रदम || पतामि पादयोस्तेऽह भनिभावेन भामिनि । पट्टराज्ञी महाराज्ञो भव शीघ्र शुचिस्मिते ॥२७॥ लोक्यविभव सर्व प्राप्स्यसि त्वमनाविलम् । सुख ससारज सर्व महिषस्य परिग्रहात् ॥२८॥ देव्युवाच शृणु मन्त्रिप्रवक्ष्यामि वाक्याना सारमुत्तमम् । शास्त्रदृष्टेन मार्गेण चातुर्यमनुचित्य च ॥२९॥ महिषस्य प्रधानस्त्व मया शात धिया किल । पशुबुद्धिस्वभावोऽसि वचनात्तव साप्रतम् ॥३०॥ क

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराण पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १०
मंत्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् । उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना क्लि ॥३१॥
यदुक्तं स्त्रीस्वभावाऽमि तद्विचारय मूढ किम् । पुमानाहं तत्स्वभावाऽभवं स्त्रीवैपधारिणी ॥३२॥
यावितं मरणं पूर्व स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा । तस्मान्मन्येऽतिमूर्योऽसौ न वीररसवित्तमः ॥३३||
कामिन्या मरणं क्लीवरतिदं शूरदुःखदम् । प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिपेणात्मबुद्धिना ॥३४॥
तस्मात्स्त्रीस्पमाधाय कार्य कर्तुमुपागता । क्यं विर्भमि त्वद्वाक्यधर्मशास्त्रविरोधकः ॥३५॥
विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत्सुख' कामं कुलिशं तूलवत्तदा ॥३६||
'किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चदुंगसेवन । मरणं सांप्रतं यस्य तस्य मंन्यस्तु किं फलम् ॥३७॥
यदाज्यं देहसवधो जीवस्य कालयोगत । तदेव लिसितं सर्व सुरां दु सं तथा मृतिः ॥३८||
यस्य येन प्रकारेण मरण देवनिर्मितम् । तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः ॥३९॥
ब्रह्मादीना यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते । तथैव भवतः काम किमन्येपा विचार्यते ॥४०॥
ये मृत्युर्मिणस्तेषा वरदानेन दर्पिता । मरिष्यामो न मन्यते ते मूढा मंदचेतसः ॥४१॥
तस्माद्गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् । यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल !|४२॥
मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवा. संतु हविर्भुजः । यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छय ॥४३॥
'अन्यथा चेन्मतिमंद महिपस्य दुरात्मनः । तद्यध्यस्व मया साधं मरणाय कृतादरः ॥४४॥
मन्यसे संगरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः ॥४५॥
व्यास उवाच
इति देव्या वचः श्रुत्वा चिंतयामास दानव । कि कर्तव्यं मया युद्ध गंतव्यं वा नृपं प्रति ॥४६॥
विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथ विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ ।।४७॥
इय बुद्धि. समीचीना यद्वजामि कलिं विना । यथाऽऽगतं तथा शोनं राज्ञे सवेदयाम्यहम् ॥४८||
स प्रमाण पून. कायें राजा मतिमता वरः । करिष्यति विचार्यव सचिवनिपुणैः सह ॥४९॥
सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रिय भवेत् ॥५०॥
यदि मा सुंदरी हन्यादह वा हन्मि ता पुन । येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल ॥५१॥
तस्मात्तत्रैव गत्वाऽहं वोधयिष्यामि त नृपम् । यथाऽद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु स. ॥५२॥
व्यास उवाच
इति संचित्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तमुवाचेद कृताजलिरमात्यकः ॥५॥
मन्त्र्युवाच
राजन्देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा ॥५४॥
सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि । महिषी भव राजस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया ॥५५॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ११
२७५
पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशय । स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति ॥५६॥
प्रैलोक्यविभव भुक्त्वा चिरकाल वरानने । महिप पतिमासाद्य योपिता सुभगा भव ॥५७॥
इति मद्वचन श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता | मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिद वच ॥५८||
महिपोगर्भसभूत पशूनामघम किल । बलिं दास्याम्यह दैव्यै सुराणा हितकाम्यया ॥५९।।
का मूढा कामिनी लोके महिप वै पतिं भजेन । मादृशी मदबुद्धे किं पशुभाव भजेदिह ॥६०॥
महिपी महिप नाथ सशृगा शृगसयुतम | कुरुते कदमाना वै नाह तत्सदृशी शठा ॥१॥
करिष्येऽह मृधे युद्ध हनिष्ये त्वा सुराप्रियम् । गच्छ वा दुष्ट पाताल जीवितेच्छा यदस्ति ते ॥२॥
परुप तु तथा वाक्यमित्युक्त नृप मतया । तच्छ्रुत्वाऽह समायात प्रविचित्य पुन पुन ||६३॥
रसभग विचित्यैव न युद्ध तु मया कृतम् । आज्ञा विना तवात्यत कथ कुर्यां वृथोद्यमम् ॥६४॥
साऽनीव च वलो मत्ता वर्तत भूप भामिनी । भवितव्य न जानामि किं वा भावि भविष्यति ।।
कार्येऽस्मिस्त्व प्रमाण नो मोऽतीव दुरासद । युद्ध पलायन श्रेयो न जानेऽह विनिश्चयम् ।।६६।।
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पचमस्कन्धे दशमोऽध्याय ॥१०॥
अथ एकादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा महिपो मदविह्वल । मनिवृद्धान समाहूय राजा वचनमब्रवीत् ॥१॥
कार्येऽस्मिनिपुणा यूयमुपायपु विचमणा । सामादिषु च कर्तव्य विश्रब्ध ब्रूत मा चिरम् ।।२।।
मागता देवविहिता मायय शावरीव विम । सामादिषु च कर्तव्य कोऽत्र मह्य वदतु च ॥३॥
मन्त्रिण ऊचुः
सत्य सदैव वक्त य प्रिय च • नृपसत्तम । काय हितकर नून विचार्य विबुध किल ||४||
सत्य च हितकृद्राजनित्रय चाहितद्भवत । यथौषध नृणा लोके ह्यप्रिय रोगनाशनम् ।।५।।
सत्यस्य श्रोता मता च दुर्लभ पृथिवापत । वक्ताऽपि दुभ काम वहवश्वाटुभापका ||६||
यथ बमोऽत्र नृपत विचार गहन विह । शुभ वा प्यशुभ वाऽपि को वत्ति भुवनत्रय ||७||
राजोवाच
स्वस्यमत्यनुसारेण ग्रुवत्वद्धा पृथक्पृथक् । यपा हि यादृशा भावस्तन्नत्वा चिन्तयाम्यहम् ।।
यहना मतमाज्ञाय विचार्य च पन प्न । यच्छ्रेयस्तद्धि पर्तव्य कार्य वायविचक्षण ॥९॥
व्यास उवाच
तस्यैव वचन श्रुत्वा विरूपायो महाबल | उवाच तरसा वाक्य रजयन्पृथिवीपतिम् ॥१०॥

·२७४ । श्रीमद्देवीभागवते महापुराणं पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १० मंत्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् । उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना किल ॥३१॥ यदुक्तं स्त्रीस्वभावाऽसि तद्विचारय मूढ किम् । पुमानाहं तत्स्वभावाऽभवं स्त्रीवेपधारिणी ||३२|| यावितं मरणं पूर्व स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा । तस्मान्मन्येऽतिमूर्योऽसौ न वीररसवित्तमः ॥३३॥ कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् | प्राथितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना ॥३४॥ तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्य कर्तुमपागता । कथं बिभेमि त्वद्वाक्यधर्मशास्त्रविरोधकः ॥३५॥ विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा ॥३६॥ किं सैन्यैरायुधै किं वा प्रपञ्चदुर्गसेवन । मरणं सांप्रत यस्य तस्य सैन्यस्तु किं फलम् ॥३७॥ यदाश्यं देहसवधो जीवस्य कालयोगत । तदेव लिखितं सर्व सुखं दुःखं तथा मृति ॥३८॥ यस्य येन प्रकारेण मरण देवनिर्मितम् । तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः ॥३९॥ ब्रह्मादीना यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते । तथैव भवतः काम किमन्येषा विचार्यते ।।४०॥ ये मृत्युधर्मिणस्तेपा वरदानेन दर्पिता । मरिष्यामो न मन्यते ते मूढा मंदचेतसः ॥४१॥ तस्माद्गच्छ नृपं ग्रूहि वचनं मम सत्वरम् । यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्य त्वया किल ॥४२॥ मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवा. संतु हविर्भुज । पूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छय ।।४३|| अन्यथा चेन्मतिमंद महिषस्य दुरात्मन । तद्यध्यस्व मया साधं मरणाय कृतादर. ॥४४॥ मन्यसे संगरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापते ॥४५।। व्यास उवाच इति देव्या वचः श्रुत्वा चिंतयामास दानव. । कि कर्तव्यं मया युद्धं गंतव्यं वा नृपं प्रति ॥४६॥ विवाहार्थमिहाशप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ ॥४७॥ इय बुद्धि समीचीना यद्मजामि कलिं विना । यथाऽऽगतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम् ॥४८॥ रा प्रमाण पुन. कायें राजा मतिमता वर । करिष्यति विचार्यव सचिनिपुणः सह ॥४९॥ सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रिय भवेत् ।।५०।। यदि मा सुदरी हन्यादह वा हन्मि ता पुन । येन केनाप्युपायेन स दुप्येत्पार्थिव. दिल ॥५१॥ तस्मात्तत्रय गत्वाऽह योधयिष्यामि त नृपम् । यथाऽद्याभिहितं देव्या यथारचि करोतु सः ॥५२॥ इति संचित्य मेघायो जगाम नृपसग्निपो । प्रणम्य तमुवाचेदं वृताजलिरमात्यकः ॥५२॥ मन्त्र्युवाच राजन्देवो वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधपरा परा ॥५४॥ सा मयोक्ता महाराज महिषं भज मामिनि । महिपी भव राशस्त्वं लोफ्याधिपतेः प्रिया ॥५५॥ व्यास उवाच

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पन्नमसन्धे अध्यायः ११
पट्टरानी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः । स तयानाकरो जातो वशवः भविष्यति ॥५६॥
प्रैलोक्यविभवं भुक्त्या चिरकालं वरानने । महिषं पतिमासाद्य योपिता सुभगा भव ॥५॥
इति मद्वचनं श्रुत्वा सा मयावेसमोहिता । मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः ॥५८॥
महिपीगर्भसंभूतं
पनामयमं
पिल । बलि दास्याम्यहं दैव्य सुराणा हितकाम्यया ।।५९॥
पा मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् । मादृशो मंदबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह ॥६॥
महिपी महिपं नायं सशृंगा शृंगसंयुतम् । कुरते अंदमाना ये नाहं तत्सदृशो शठा ॥६१॥
परिष्येऽहं मृधे युद्ध हनिष्ये त्या सुरारियम् । गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते ||२||
परुपं तु तथा वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया । तच्छ्रुत्वाऽह समायातः प्रविचित्य पुन. पुनः ॥६३॥
रसभंग विचित्येव न युद्धं तु मया वृतम् । आज्ञा विना तवात्यंत कयं कुर्यां वृषोद्यमम् ॥६४।।
साऽतीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी | भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति ॥
कार्येऽस्मिस्त्वं प्रमाणं नो मत्रोऽतीव दुरासद. ! युद्ध पलायनं धेयो न जानेऽहं विनिश्चयम् ॥६६}}
इति श्रीदेवीमागमते महापुराणे पंचमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥१०॥
अथ एकादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा महिपो मदविह्वल । मत्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत् ॥१॥
कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणा । सामादिषु च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् ॥२॥
आगता देवविहिता मायेय शाबरीव विम् । सामादिपु च कर्तव्य कोऽत्र मह्यं ब्रुवंतु च ॥३॥
मन्त्रिण ऊचुः
सत्य सदैव वक्तव्य प्रिय च नृपसत्तम । कार्य हितकर नून विचार्य विबुधै. किल ॥४॥
सत्य च हितकृद्राजन्प्रिय चाहितद्भवेत् | यथोपधं नृणा लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम् ॥५॥
सत्यस्य श्रोता मता च दुर्लभ पृथिवीपते । वक्ताऽपि दुर्लभ काम वहवश्वाटुभापका. ॥६॥
क्थ मोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह ! शुभ चाऽप्यशुभ वाऽपि को वेत्ति भुवनत्रये ॥७॥
राजोवाच
स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवत्वद्धा पृथक्पृथक् । येषा हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम् ।।
बहूना मतमाशाय विचार्य. च पुन. पुन ! यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्य कार्यविचक्षणः ॥९॥
व्यास उवाच
तस्यवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः । उवाच तरसा वाक्यं रंजयन्पृथिवीपतिम् ॥१०॥

·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ११ विरूपाक्ष उवाच राजन्नारी वराकीय सा ब्रूते मदगविता | विभीषकामात्रमिद ज्ञातव्य वचन त्वया ॥११॥ को विभति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्त रणदुर्मदै । अनृत साहस चेति जानतारीविचेष्टितम् ॥१२॥ जित्वा निभुवन राजन्नद्य काताभयन वै । दीनत्वऽप्ययशो नून वीरस्य भुवने भवेत ||१३|| तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चडिका प्रति । हनिप्य ता महाराज निभयो भव साप्रतम् ॥१४॥ सेनावृतोऽह गत्वा ता शस्त्रास्त्रविविध किल । निषूदयामि दुर्मी चडिका चविक्रमाम् ॥१५॥ बद्ध्वा सर्पमय पाशैरानयिष्ये तवातिकम । वशगा तु सदा त स्यात्पश्य राज बल मम ॥१६॥ व्यास उवाच विरूपाक्षवच श्रुत्वा दुधरो वाक्यमनवीत | सत्यमुक्त वचो राजविरूपाक्षण धीमता ॥१७|| ममापि वचन श्लक्ष्ण श्रोतव्य धीमता त्वया । कामातुरषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानत ॥१८॥ भवत्येवविधा वाम नायिका रूपगर्विता । भीषयित्वा वराराहा त्वा वशे कर्तुमिच्छति ॥१९॥ हावोऽय मानिनीना वै त वत्ति रसवित्तम । वक्रोतिरेपा कामिया प्रिय प्रति परायणम ॥२०॥ वेत्ति कोऽपि नर काम कामशास्त्रविचक्षण । यदक्त नाम वाणस्वा वधिये रणमूर्धनि ॥२१॥ हेतुगर्भमिद वाक्य ज्ञातव्य हतुवित्तमं । वाणास्तु मानिनीना वै कटाक्षा एव विश्रुता ॥२२॥ पुष्पाजस्मियाश्चान्ये व्यग्यानि वचनानि च | का शतिर यवाणाना प्रेरणे त्वयि पार्थिव ||२३॥ तादृशीना न सा शक्तिब्रह्मविष्णुहरादिषु । यथोक्त नेत्रवाणस्त्वा हनिष्ये मन्द पार्थिवम ॥२४॥ विपरीत परिशात तेनारसविदा क्लि । पातयिष्यामि शय्याया रणमय्या पति तव |॥२५॥ विपरीतरतिक्रीडाभाषण ज्ञेयमेव तत । करिष्ये विगतप्राण यदुक्त वचन तया ॥२६|| वीर्य प्राणा इति प्रोक्त तद्विहीन न चायथा | व्यग्याधिक्येन वाक्यन दरयत्युत्तमा नृप ॥२७॥ सह विचारतो ज्ञेय रसग्रथविचक्षण । इति ज्ञात्वा महाराज क्तव्य रसस युतम् ॥२८॥ सामदानद्वय तस्या नायोपायोऽस्ति भूपते । रुष्टा वागविता वाऽपि वशगा मानिनी भवत् ॥२९॥ सादृार्मपुरापयरानयिष्ये तवातिकम । कि बहूतेन मे राजतन्या यशवर्तिनी ॥३०॥ गत्वा मयाऽधुनवेय विकरीब सदैव ते । व्यास उवाच इत्थ निशम्य तद्वाक्य तानस्तत्त्वविचक्षण |॥३१॥ राजन्निशामय मयोदितम् । हेतुमद्धर्मसहित रमयुक्त नवाचितम् ॥३२॥ नेपा यामातुरा वारा नानुरना विचक्षणा । व्यग्यानि नव वाक्यानि तयोक्तानि तुमानद |॥३३॥ चित्रमन महावाहो यदेया वरणिनी । निरार वा समायाति चित्ररूपा मनोहरा ||३४|| उवाच वचन

·२७७
कातरत्व
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ११
अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता । केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा ॥३५।।
आयुधान्यपि तावति धृतानि वलवति च । विपरीतमिद मन्ये सर्व कालकृत नृप ॥३६॥
स्वप्नानि दुनिमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि | तेन जानाम्यह नून वैशस समुपागतम् ||३७॥
कृष्णाबरधरा नारी रुदती च गृहागणे । दृष्टा स्वप्नेप्युप काले चितितव्यस्तदत्यय ॥३८॥
विकृता पक्षिणो रात्री रोरुवति गृह गृह । उत्पाता विविधा राजन्प्रभवति गृहे गृहे ।।३९||
तेन जानाम्यह नून कारण किंचिदेव हि । यत्त्वा प्रार्थयते वाला युद्धाय कृतनिश्चया ॥४०॥
नेपाऽस्ति मानुषी नो वा गाधर्वो न तथासुरी । देव कृतेय ज्ञातव्या मायामोहकरी विभो ॥४१॥
न कर्तव्य ममैतन्मतमित्यलम । कर्तव्य सर्वथा युद्ध यद्भाव्य तद्भविष्यति ॥४२॥
को वेद देवकर्तव्य शुभ वाऽप्यशुभ तथा । अवलव्य धिया धैर्य स्थातव्य वै विचक्षण ॥४३॥
जीवित मरण पुसा देवाधीन निराधिप । कोऽपि नैवान्यथा कतुं समर्थो भुवनत्रये ॥४४॥
महिप उवाच
गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय, कृतनिश्चय । तामानय वरारोहा जित्वा धर्मेण मानिनीम् ॥४५॥
न भवेद्वशमा नारी समामे यदि सा तव । हतव्या ना यथा काम माननीया प्रयत्नत ॥४६||
वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारद ! येन केनाप्युपायन जेतव्या वरवणिनी ||४७॥
त्वरन् वीर महाबाहो सैन्यन महता वृत । तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुन पुन |॥४८॥
किमर्थमागता चय ज्ञातव्य तद्धि कारणम् । नामाद्वा वरभावाच्च माया कस्येपमित्युत ॥४९॥
आदौ तनिश्चय कृत्वा ज्ञातव्य तच्चिकार्पितम् । पवाद्युद्ध प्रकर्तव्य यथायोग्य यथावलम् ॥५०॥
कातरत्व न कतव्य निर्दयत्व तथा न च । यादृश हि मनस्तस्या कर्तव्य तादृश त्वया ॥५१॥
व्यास उवाच
इति तदापित श्रुत्वा ताम्र कालवश गत । निर्गत संयसयुक्त प्रणम्य महिप नपम् ॥५२॥
गच्छमार्गे दुरात्माऽसो शकुना वीक्ष्य दारणान । विस्मय च मय प्राप यममार्गप्रदर्शकान् ।।५३||
स गत्वा ता समालोक्य देवी सिंहोपरि स्थिताम। स्तूयमाना सुरै सर्वे सर्वायुधविभूपिताम् ॥५४॥
तामुवाच विनीत सन वाक्य मधुरया गिरा । सामभाव समाश्रित्य विनयावनत स्थित ॥५५॥
देवि दन्येश्वर शृगी त्वद्रूपगुणमोहित । स्पृहा करोति महिपस्त्वत्पाणिग्रहणाय च ॥५६||
भाव कुरु विशालाक्षि तस्मिनमरदुर्जये । पति त प्राप्य मृमि नदने विहराद्भुते ॥५७।।
सर्वांगसुन्दर देह
प्राप्य सर्वसुखास्पदम । सुख सर्वात्मना ग्राह्य दुःख हेयमिति स्थिति ॥५८||
फरभोरु किमयं ते गृहीतान्यायुधायलम् । पुष्पकदुकयोग्यास्ते करा कमलकोमला ॥५९॥
धूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा कि प्रयोजनम् । कटाक्षा विशिखा सति किं वार्णनिष्प्रयोजन ॥६०॥

·२७८
।
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १२
ससारे दुखद युद्ध न कर्तव्य विजानता ! लोभासता प्रकुर्वति सग्राम च परस्परम ॥६१॥
पुष्पैरपि न योद्धव्य किं पुननिशितै शरै । भेदन निजगात्राणा कस्य तज्जायते मुद ॥६२||
तस्मात्त्वमपि तन्वगि प्रसाद कर्तुमर्हसि । भर्तार भज मे नाथ देवदानवपूजितम ||६३||
स तऽत्र वाछित सर्व करिष्यति मनोरथम् । त्व पट्टमहिपी राज्ञ सर्वथा नात्र संशय ॥६४||
वचन कुरु मे देवि प्राप्स्मसे सुखमुत्तमम | सग्रामे जयसदेह कष्ट प्राप्य न सराय ॥६५॥
जानासि राजनीति त्व यथानद्वरवणिनि । भुक्ष्व राज्यसुख पूर्ण वर्षाणामयुतायुतम ||६६।।
पुनस्ते भविता कात सोऽपि राजा भविष्यति । यौवन कोडयित्वात वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि ॥६७॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे पशमस्कन्धे एकादशोऽध्याय ॥१॥
अथ द्वादशोऽध्यायः
व्यास उवाच
तग्निशम्य बचस्तस्य तानस्य जगदम्विका । मेघगम्भीरमा वाचा हसती तमुवाच ह ||१||
देव्युवाच
गच्छ ताम पति यूहि मुमूर्षु मदचतसम् । महिष चातिकामातं मूढ ज्ञााविवर्जितम ||२||
यथा ते महिषी माता प्रोडा यवसभक्षिणी । नाह तथा शृगवती लयपुच्छा महोदरी ॥३॥
न कामयेऽह दवेश नय विष्णु न शकरम् । घाद वरण नंद ब्रह्माण न च पायकम् ॥४॥
एतान्देवगणान्हित्वा पशु वन गुणेन च । वृमोम्यह वृथा लोके गहमा मे भवदिति १५॥
नाद पतिवग नारी वर्तत में पति प्रा । सर्वधर्ता सर्यसाक्षी ह्यरर्ता नि स्पृह स्थिर ॥६॥
निगुणो तिमोऽजता पिराग्यो निराश्रय । सर्वश सर्वग साशी पूर्ण पूर्णाशय दिव ॥७
सवाल क्षम
शात सर्वदेवमयभावन । त त्यक्त्वा महिप मद क्य सवितुमुत्महे ॥८॥
प्रयुध्य युध्या काम करोमि यमराह्नम । अपया मनुगाना के परिप्ये जलयासम् ॥९॥
जोगिच्छा स्नि घे पाप ' पातारमा वै । समस्तैर्दानवैर्यतस्त्वन्यथा हमि सगर ॥१०॥
पाम गुदायोर्योग रामारे मुरदो भवत । अयया दुपदो भूयादमानादि यमित ॥११॥
मरयमगि यद्स्पे पति में भज भामिनि । पनाह यव महिए गगी मध्य प यौटमा दयो ।
गच्छ एप्परच या पाम हनिप्पेह गवाययम् । यपभाग दवलोर गौचेत्यय वा गुसी भय ॥१३॥
व्यास उवाच
परयुष ग गा तदा देयो जगज नामद्भुतम् । पल्पातसा नाद घरे दैत्यभयावहम ||१४||
पप पगुपा चलुस्तेन परेन भूषण ! गर्भाश्न दग्यपत्नीना गयमुर्गीतिस्य ना7 ॥१५॥

·नृप ॥१७॥ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. १२ ताम्र श्रुत्वा च त शब्द भयतस्तमनास्तदा । परायन तत कृत्वा जगाम महिपातिकम् ॥१६॥ नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिंतामवाप्नुवन् । बधिरीकृतवर्णाश्च पलायनपरा तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सट । तेन नादेन दैतेया भय जग्मुरपि स्फुटम् ॥१८॥ तान समागत दृष्ट्वा हयारिरपि मोहित । चितयामास सचिव किं कर्तव्यमत परम् ॥१९॥ दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्ध निर्गत्य वा पुन । पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमा ॥२०॥ बुद्धिमतो दुराधर्षा सर्व शास्त्रविशारदा । मत्र खलु प्रर्तव्य सुगुप्त कार्यसिद्धये ॥२१॥ मत्रमूल स्मृत राज्य यदि स स्यात्सुरक्षित । मनिभिश्च सदाचारैनिधेय सर्वथा बुधै ॥२२॥ मन्त्रभेदे विनाश स्याद्राज्यस्य भूपतेस्तथा । तस्माद्भेदभयाद्गुप्त क्र्तव्यो भूतिमिच्छता २३॥ तदा मत्रिभिर्वाच्य वचन हेतुमद्धितम् । कालदेशानुसारेण विचित्य नीतिनिर्णयम् ॥२४॥ या योपाऽत्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता । कारिनी निराल्बा कारण तद्विचित्यताम् २५॥ युद्ध प्रार्थयते वाला विमार्यमत परम् । श्रेयोन विपरीत वा का वेत्ति भुवननय ॥२६॥ न बहूना जयोऽप्यस्ति नकस्य च पराजय । देवाधीनौ सदा ज्ञेयो युद्धे जयपराजयौ ॥२७॥ उपायवादिन प्राहुर्दैव कि पेन दीभितम् । मदृष्टमिति यनाम प्रवदन्नि मनोपिण ॥२८|| तत्सत्त्वेऽपि प्रमाण किं कातराशावर वनम् । न समर्थजनाना हि देव पुत्रापि लक्ष्यत ॥२९|| उद्यमो देवमेतो हि शूरकातरयोर्मतम् । विचिंत्याद्य धिया सर्व र व्य कार्यमादरात् ॥३०॥ व्यास पाच इति राज्ञो वच श्रुत्वा हेतुगर्भ महायशा । विडालास्यो महाराजमित्युगाच तारि |॥३१॥ राजनेपा विशाराशी नातव्या यत्नत पुन । किमर्थमिह सप्राप्ता कुत वस्य परिग्रह ॥३२॥ मरण ते परिज्ञाय खिया मस्मिना सुरं । प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतजसा ॥३३|| तेऽपि छना स्थिता खेऽत्र सर्व युद्धदिदृशव । ममयऽस्या सहायास्त भविष्यात युयुत्सव ॥३४|| पुरत कामिनी कृत्वा त वै विष्णुपुरोगमा । वषिष्यति च न सवान्मा त्वा युद्धे हनिप्यति ३५।। एतच्चिकोपित तपा मया जात नराधिप । भवितव्यस्य नान यति मम सर्वथा ॥३६|| योद्धव्य न त्वयाऽति नाह वन क्षम प्रभो । प्रमाण त्व महाराज कार्येम देवनिर्मिते ॥३७॥ स्वदर्थेऽम्माभिरनिश मर्तव्य कार्यगौरवात् । विर्तव्य त्वया सार्धमेप धर्मोऽनुजीविनाम् ।।३८॥ विचारोष महानम्ति यदवा कामिनी नृप । युद्ध प्रार्थयतेऽस्माभि ससैन्यबलदपित ॥३९॥ दुर्मुस उराच राजन मुटे जय नोग्य भरिता वयह दिल ! पलायन न कर्तव्य यशोहानिकर नृणाम ||४०॥ दादीना सयुगे.पि न घृत यग्गुप्मितम् । एकाकिनी स्त्रिय प्राप्य काहि कुर्यात्पलायनम् ४१॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १२
तस्माद्युद्ध प्रार्तव्य मरण वा रणे जय । यद्भावि तद्भवत्येव काऽत्र चिता विपश्यत ||४२॥
मरणेऽत्र यश प्राप्ति वने च तथा सुखम । उभय मनसा कृत्वा कर्तव्य युद्धमद्य वै ॥४३॥
पलायने यशोहानिमरण चायुप क्षये । तस्माच्छोको नवर्तव्यो जीविते मरणे वृथा ॥४४॥
व्याम उवाच
दुर्मुखस्य वच श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमनवीत । प्रणत प्राजलिर्भूत्वा राजान वाक्यकोविद ॥४२॥
बाष्पल उपाच
राजश्चिता न कर्तव्या कार्येऽस्मि कातरप्रिये । अहमेंको हनिप्यामि चडी चचललोचनाम ॥४६॥
उत्साहस्तु प्रवर्तव्य स्थायीभावो रमस्य च । भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपमत्तम }}४७||
तस्मात्यक्त्वा भय भूप करिष्ये युद्धमद्भुतम । नयिष्यामि नरेन्द्राह चडिका यमसादनम II४८il
बिभैमि यमादिद्रात्कुराहरुणादपि । वायोर्वह्नस्तथा विष्णो शङ्कराच्छशिनो रवे ४९॥
एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदविता । अह ता निहनिप्यामि विशिसंश्च शिलाशित ॥५०॥
पश्य वाहुबल मेऽद्य विहरस्व यथासुखम । भवताऽय न गतव्य संग्रामेऽप्यनया ममम् ॥५१॥
व्याम उनाच
एक युवति राजेद्र वाले मदगविते । प्रणम्य नृपति तत्र दुर्धरो वाक्यमप्रवीत् ॥५२॥
दुधर उवाच
महिपाह विजेप्यामि देवी देवविनिर्मिताम । अष्टादशभुजा रम्या कारणाच्च ममागताम् ।।५३।।
राजन्भीषयितु त्वा वै प्रापंपा निमिता सुरै । विभीपिय विज्ञाय त्यज माह मनोगतम् ॥५४॥
राजनीतिरिय राजमविकृत्य तथा शृणु । सात्त्विका राजसा केचित्तामसाश्च तथापरे ॥५५॥
मन्वित्रिविधा लोये भवति दानवाधिप । सात्त्विका प्रभुकार्याणि साधयति स्वशक्तिभि ५६।।
आत्महत्य प्रभुर्वन्ति स्याभिकार्याविरोधत । एकचित्ता धर्मपरा मत्रशास्त्रविशारदा ॥५७॥
राजा भिन्नचित्ताश्च स्ववार्यनिरता सदा । पदाचित्स्वामिकाय ते प्रवृति यदृच्छया ॥५८॥
हामा भनिरता स्यायनिरता गदा। प्रभवार्य विनाश्यव स्वायं साधयन्ति ते ॥५९||
समय ते विभियन्त परंस्तु पग्यिरिता । स्वच्छिा शत्रुपक्षीयाग्निदिशति गृहस्थिता ॥६॥
कार्यभेदारा यि पोगप्तागिय सदा । सग्रामेश्य ममुत्पने भोपयन्ति प्रभु सदा ॥१॥
विधारस्तु न यतव्यस्नया गजन्यदाचन । विश्वगे कार्यहानि स्यामबहानि सदैव हि ॥२॥
राय निदिन पुतिविमम्ता लोभतत्परा । तामसा पापनिरता बुद्धिहीना गटास्तथा ॥३॥
सम्मात्याय परिष्यामि गत्याह रणमस्तये । चिता त्वया न तव्या सर्वथा नृपसत्तम ||६४॥
गृहोत्या सो दुराचारामागमिष्यामि सत्वर । पश्य मेश्य बल धर्म प्रभुयाय स्वाचित |॥६५॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे परामस्वन्धे दामोऽध्याय ॥१२॥

·२८१
.
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १३
अथ त्रयोदशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा तो महाबाहू दैत्यो बाष्कलदुर्मखौ । जग्मतुर्मददिग्धागो । सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ ॥१॥
तो गत्वा समरे देवीमूचतुर्वचन तदा । दानवौ च मदो मत्ती मेघगभीरया गिरा ॥२॥
देवि देवा जिता येन महिषेण महात्मना । वरय त्व वरारोहे सर्वदैत्याधिप नृपम् ||३||
स कृत्वा मानुप रूप सर्वलक्षणसयुतम | भूपित भूपर्णदिव्यस्त्वामेष्यति रह किल ॥४॥
रोक्यविभव काम त्वमेष्यसि शुचिस्मित । महिपे परम भाव कुरु काते मनोगतम् ॥५॥
कृत्वा
पति महावीर ससारसुखमद्भुतम् ।
त्व प्राप्स्यसि पिकालापे योषिता खलु वाछितम् ॥६॥
श्रीदेव्युवाच
जाल्म त्व किं विजानासि नारीय काममोहिता । मदबुद्धिबलात्यथं भजेय महिष शठम् ।।७ ।
कुलशीलगुणस्तुल्य त भजति कुलस्त्रिय । अधिक रूपचातुर्यबुद्धिशोलक्षमादिभि ||८||
का नु कामातुरा नारी भजेच्च पशुरूपिणम् ! पशूनामघम नून महिष देव पिणी ॥९॥
गच्छ त महिप तूर्ण भूप बाप्कलदुर्मदो । वदत तद्वचो दैत्य गदतुल्य विपाणिनम् ॥१०॥
पाताल गच्छ वाऽभ्येत्य सग्राम कुरु वा मया । रणे जाते सहस्राक्षो निर्भय स्यादिति ध्रुवम् ।।११।।
हत्वाह त्वा गमिष्यामि नान्यथा गमन मम । इत्य ज्ञात्वा सुदुर्बुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु ॥१२॥
मामनिजित्य भूभागे न स्थान ते कदाचन । भविष्यति चतुष्पाद दिवि वा गिरिकन्दरे ॥१३॥
व्यास उवाच
इत्युक्तौ तो तया दैत्यो कोपाकुरितलोचनो | धनुर्वाणघरो वीरौ युद्धकामो बभूवतु ॥१४॥
कृत्वा सुविपुल नाद देवी सा निर्भया स्थिता । उभौ च चक्रतुस्तीवा बाणवृष्टिं कुरदह ।।१५।।
भगवत्यपि वाणौपान्मुमोच दानवी प्रति । कृत्वाऽतिमधुर नाद देवकार्यार्थसिद्धये ॥१६॥
तयोस्तु वाष्पलस्तूर्ण संमुखोऽभूद्रणागणे । दुर्मुख प्रेक्षक्स्तत्र दवीमभिमुख स्थित ॥१७॥
तयोर्युद्धमभूद्घोर देवीवाप्करयोस्तदा । वाणासिपरिघाघातर्भयद मदचेतसाम् ॥१८॥
तन बुद्धा जग माता दृष्ट्वा त युद्धदुर्मदम । जघान पचभिर्वाण कर्णाकृष्ट शिलाशित ॥१९॥
दानवोऽपि शरान्दव्याश्चिच्छेद निशित शरं । सप्तभिस्ताडयामास देवी सिंहोपरि स्थिताम् २०॥
सापितं दशभिस्तीदणं सुपीत सायर सलम् । जघान तच्छराश्छित्त्वा जहास च मुहुर्मुहु ॥२१॥
चद्रेण बाणेन चिच्छेद च रासनम् । वावलोऽपि गदा गृह्य देवो हतुमुपाययौ ॥२२||
आगच्छत गदापाणि दानव मदगवितम् । चडिका स्वगदापात पातयामास भूतले ॥२३॥

·२८२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १३
वाप्यल. पतितो भूमो मुहुर्तादुत्थितः पुन. । विक्षेप च गदा सोऽपि चडिका चंडविक्रम. ॥२४॥
तमागच्छंतमालोक्य देवी मूलेन वक्षसि । जघान वाप्कलं क्रुद्धा पपात च ममार सः ॥२५॥
पतिते बापले सैन्यं भग्नं तस्म दुरात्मन. । जयेति च मुदा देवाश्चग्रुशुगंगने स्थिताः ॥२६॥
तस्मिन निहते दरये दुर्मुसोऽतिग्लान्यितः । आजगाम रणे देवी क्रोधसंरकलोचन. ॥२७॥
निष्ट तिष्टावले सोऽपि भाषमाण. पुन पुन । धर्वाणघरः श्रीमाप्रथस्थः क्यचावृत ॥२८॥
तमागच्तमालोग्य देरी समवादयत् । योपयतो दानवं तं ज्याघोपं च चकार ह ॥२९॥
सोऽपि याणामुमो गशु तीक्ष्णानाशीविषोपमान् ।
स्यवास्तान्महामाया निच्छेद च ननाद च ॥३०॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १४
२८३
नापय सिद्धगधर्वा सविद्याधरकितरा । जहृयुस्त हत दृष्ट्वा दानव रणमस्तके |॥५०॥
इति श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पचमस्कन्धे प्रयोदशोऽध्याय ॥१३॥
. अथ चतुर्दशोऽध्यायः
व्यास उवाच
दुर्मुख निहत श्रुत्वा महिष क्रोधमूर्छित । उवाच दानवान्सकि जातमिति चासकृत् ॥१॥
निहतो दानवी शूरी रणे दुर्मुखपाक्लो । तन्व्या तत्परमाश्चयं पश्यतु देवचेष्टितम् ॥२॥
कालो हि वल्वार्ता सतत सुखदु खयो । नराणा परतत्राणा पुण्यपापानुयोगत |॥३॥
निहतो दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमत परम् । ब्रुवतु मिलिता सर्वे यद्युक्त कार्यसकटे ॥४॥
एव गुवति राजेंद्र महिपेऽतिवलान्विते । चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथ ॥५॥
राजनह हनिष्यामि का चिंता स्त्रीविहिंसन । इत्युक्त्वा स्ववलयुक्त प्रययौ रथसवृत ॥६॥
द्वितीय पाणिरस तु कृत्वा ताम्र महाबलम । महता संयघोपेण पूरय गिन दिश ॥७॥
तमागच्छतमालोक्य देवी भगवती शिवा । चकार शखज्याघोप घटानाद महाद्भुतम् ॥८॥
तासुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारय । किमेतदिति भापतो दुद्रुवुर्मयकपिता ॥९॥
चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् । उवाचातीव सक्रुद्ध किं भय व समागतम् ॥१०॥
अद्यैवाह हनिष्यामि वाणाला मदानताम् । तिष्ठत्वत्र भय त्यक् वा दैत्या समरमूर्धनि ॥११॥
इत्युफ्त्या दानवश्रेष्टश्चापपाणिवलावित । आगत्य सगर देवीमित्युवाच गतव्यय ॥१२॥
किं गमि विशालाथि भीषयतातरानरान् । नाह विर्भमि तत्वगि श्रुत्वा तऽद्य विचेष्टितम् ॥१३॥
स्त्रीवघे दूपण ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसभवम् । उपेक्षा कुरुते चित्त मदीय वामलोचने ॥१४॥
स्त्रीणा युद्ध कटायश्व तथा हावैश्व सुन्दरि । न शस्तविहित क्वापि त्वादृशीना कदाचन ॥१५॥
पुष्परपि न योद्धव्य नि पुननितिं शरे । भवादृशोना देहेपु दुनोनि मारतीदरम ॥१६॥
धिन म मानुपे रोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम | लालितोऽय प्रियो देह कृन्तनीय शितं शरै ॥१७॥
तलाम्यग पुष्पवातस्तथा मिष्टानभोजन । पोषितोऽय प्रियो दही घातनोय परेपुमि ||१८||
देह रित्याऽसिधाराभिर्धनमज्जायत नर । घिग्घन दुखद पूर्व पश्चावि सुसद भवेत् ॥१९॥
त्वमप्यश्व वामोर युद्धमावाक्षसे यत । सुख सभोगज त्यक्त्वा व गुण वैसि सगरे ||२०||
सद्गपात गदापात भेदन च शिलीमुखे । मरणाते तु सस्कारो गोमायुमुखकर्षणम् ॥२१॥
सस्पंप पविभिधूत मृत घातीय रासनम । रणे मृताना स्व प्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवल ॥२२॥
तस्मादगट वगरोहे यत्र ते रमते मन । मज वा भूपति नाय हयारि सुरमर्दनम् ॥२३॥

·२८४ श्रामद्दवीमागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १४ एव घेवाण त देय प्रोवाच जगदविका । किं मृषा भाषसे मृढ बुद्धिमानिव पडित ॥२४॥ मीतिशास्त्र न जानासि विद्या चान्वीक्षिकी तथा । न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते ॥२५॥ मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्व मूर्ख एव हि । राजधर्म न जानासि किं ब्रवीपि ममाग्रत ॥२६॥ समामे महिप हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यश स्तम्भ स्थिर कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम् ।। देवाना दुखदातार दानव मदवितम । हनिष्येऽह दुराचार युद्ध कुरु स्थिरो भव ॥२८॥ जीवितेच्छाऽस्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव । तदा गच्छतु पाताल दानवा सर्व एव ते ॥२९॥ मुमूर्पा यदि वश्चित्ते युद्ध कुवंतु सत्वरा । सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽय ममाधुना ॥३०॥ व्यास उवाच तच्छ्रत्वा वचन तस्य दानवो बलदर्पित । मुमोच वाणवृष्टि ता घनवृष्टिमिवापराम् ॥३१॥ 'चिच्छेद तस्य सा वाणान्स्ववानिशितैस्तदा । जघान त तथा घोरैराशीविपसमै शर ॥३२॥ युद्ध परस्पर तत्र बभूव विस्मयप्रदम् । गदया घातयामास त रथाज्जगदबिका ॥३३॥ मूग प्राप स दुष्टात्मा गदयाऽभिहतो भृशम | मुहूर्तद्वयमात्र तु रयोपस्थ इवाचल ॥३४॥ त तथा मूछित दृष्ट्वा ताम्र परबलादन । आजगाम रणे योद्ध चडिका प्रति चापलात् ॥३५॥ मागच्छत तु त वीक्ष्य हसती प्राह चहिका । एोहि दानवश्रेष्ठ यमलोक नयाम्यहम् ॥३६॥ किं भवद्भि समायातरवलश्च गतायुप । महिप नि गृहे मूढ करोति जीवनोद्यमम् ।।३७॥ किं भवद्भिहंतमंदर्ममापि विफल श्रम । अहत महिपे पापे सुरसत्री दुरात्मनि ||३८॥ तस्माय गृह गत्वा महिप प्रेषयत्विह । पश्ये मा सोऽपि मदात्मा यादृशी तादृशी स्थिताम् ॥ साग्रस्तद्वचन श्रुत्वा वाणवृष्टिं चकार ह । चडिका प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासन ||४०॥ भगवत्यपि ताम्राभी समाकृष्य शरासनम । वाणान्मुमोच तरसा हतुकामा सुराहितम् ॥४१॥ चिक्षुराख्योऽपि वरवा मूर्या त्यव वोत्थित पुन । गृहीत्वा सशर चाप तस्थौ तत्समुख क्षणात ||४२॥ चिक्षुरात्यश्व ताम्रश्च द्वायप्यतिबलोत्कटौ । युयुधाते महावीरी सह देव्या रणागणे ॥४३॥ युपिता च महामाया ववर्ष शरसततिम । चकार दानवा सर्वावाणक्षततनुच्छदान् !|४४॥ असुरा प्रोपसमूढा यभूव सरताडिता । चिलिपु शरजागनि देवी प्रति रुपाविता ||४५|| यमुस्ते राक्षसास्तत्र विगुका इव पुष्पिण । शिलीमुराशता सर्वे वसते घ धन रणे ||४६॥ बभूव तुमुल युद्ध ताप्रेण सह सयुग । विस्मय परम जग्मुर्देवाय प्रेशका स्थिता ||४|| साम्रो मुसल्मादाय लोहन दारणं दृढम् । जपान मस्तके सिंह जहास घ नददं च !!४८॥ गर्दमा तदा त सु दृष्ट्वा दवी पाविता । सड्गेन शिवपारेण शिरचिच्छेद सत्वरा ||४९||

·२८५
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १५
छिने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षों मुसली बली । बभ्राम क्षणमात्र तु पपात रणमस्तके ॥५०॥
पतित ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महावल । खड्गमादाय तरसा दुद्राव चडिका प्रति ॥५१॥
भगवत्यपि त दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम । दानव पचभिर्वाणर्जघान तरसा रणे ||५२।।
एकेन पतित खड्ग द्वितीयेन तु तत्कर । कठाच्च मस्तक तस्य कृतित चापरं शरै ॥५३॥
एव तो निहतो क्रूरी राक्षसो रणदुर्मदौ । भग्न सैन्य तयोस्तुणं दिक्षु सत्रस्तमानसम् ||५४||
देवाश्च मुदिता सर्व दृष्ट्वा तौ निहतो रणे । पुष्पवृष्टि मुदा चक्रुर्जयशब्द नभ स्थिता ॥५५||
कपयो देवगधर्वा वेताला सिद्धचारणा । ऊचुस्त जय देवीति चाबिकेति पुन पुन ॥५६॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे चतुर्दशोऽध्याय ॥१४॥
अथ पञ्चदशोऽध्यायः
व्यास उवाच
तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिपो विस्मयान्वित । प्रेपयामास दैतेयास्तद्वधार्थ
महाबलान् ॥१॥
असिलोमविडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान । सैन्येन महता युक्तासायुधान्सपरिच्छदान् ॥२॥
ते तत्र ददृशुर्देवी सिंहस्योपरि सस्थिताम । अष्टादशभुजा दिव्या खड्गखेटकधारिणीम् ॥३॥
असिलोमाऽग्रतो गत्वा तामुवाच हसनिव । विनयावनत शातो देवी दैत्यवधोद्यताम् ॥४॥
असिलोमोवाच
देवि ब्रूहि वच सत्य किमर्थमिह सुदरि । आगताऽसि किमर्थ वा हसि दैत्यानिरागस ॥५॥
कारण कययाद्य त्व त्वया सधि करोम्यहम् । काचन मणिरत्नानि भाजनानि वराणि च ॥६॥
यानीच्छसि वरारोहे गृहीत्वा गच्छ माचिरम् । किमयं युद्धकामाऽसि दु खसतापवर्धनम् ||७||
क्थयति महात्मानो युद्ध सर्वसुखापहम् । कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पाघातासहे भृशम् ||८||
किमयं शस्त्रसपातान्सहसीति विसिस्मिये । चातुर्यस्य फल शाति सतत सुखसेवनम् ॥९||
तत्किमयं दुखहेतु संग्राम कर्तुमिच्छसि । ससारेऽत्र सुख ग्राह्य दुख हेयमिति स्थिति ||१०||
तत्सुख द्विविधं प्रोक्त नित्यानित्यप्रभेदत । आत्मज्ञान सुख नित्यमनित्य भोगजस्मृतम् ॥११॥
नाशात्मक तु तत्याज्य वेदशास्त्रार्थचिंतक । सौगताना मत चेत्त्व त्वीकरोपि वरानने ॥१२॥
तथापि यौवन प्राप्य भुक्ष्व भोगाननुत्तमान् । परलोकस्य सदेहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि ||१३||
स्वर्गमोगपरा नित्य भव भामिनि भूतले | अनित्य यौवन देहे ज्ञात्वेति सुकृत चरेत् ॥१४॥
परोपतापन कार्य वर्जनीय सदा बुध । अविरोधेन कर्तव्य धर्मार्थकामसेवनम् ॥१५||
वस्मात्त्वमपि फल्याणि मति धर्म सदा कुरु । अपराध विना दैत्यान्वस्मान्मारयसेंऽदिके ॥१६॥

·। २८६ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १५ दया धर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्येप्राणा प्रकीर्तिता । तस्माद्दया तथा सत्य रक्षणीय सदा बुध ॥१७॥ कारण वद सुश्रोणि दानवाना वधे तव । देव्युवाच त्वया पृष्ट महाबाहो किमर्थमिह चागता ॥१८॥ तदह सप्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् । विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा ॥१९॥ न्यायान्यायो च भूताना पश्यती साक्षिरूपिणी । न मे कदापि भोगेच्छान लोभोनच वैरिता ॥२०॥ धर्मार्थ विचराम्यत्र ससारे साधुरक्षणम् । व्रतमेतत्तु नियत पालयामि निज सदा ॥२१॥ साधूना रक्षण कार्य हन्तव्या येऽप्यसाधव । वेदस रक्षणं कार्यमवताररनेकरा ॥२२॥ युगे युगे तानेवाहमवतारान्विमि च । महिपस्तु दुराचारो देवान्वै हतुमुद्यत ॥२३॥ ज्ञात्वाऽह तद्वधार्थ भो प्राप्ताऽस्मि राक्षसाधुना | त हनिष्ये दुराचार सुरशनु महाबलम् ।।२४॥ गच्छ वा तिष्ठ काम त्व सत्यमेतदुदाहृतम् । ब्रूहि वा त दुरात्मान राजान महिषीसुतम् ।।२५।। किमयान्प्रेषयस्यत्र स्वय युद्ध दुरुप्य ह । सपिश्चेत्वतुमिच्छाऽस्ति राज्ञस्तव मया सह ॥२६॥ सर्वे गच्छन्तु पाताल वर त्यक्त्वा यथासुखम् । देवद्रव्य तुयलिचिद्धृत जित्वा रणे सुरान् ॥२७॥ तद्दत्वा यातु पाताल प्रह्लादो यत्र तिष्ठति । व्यास उवाच तमुत्या वचन देव्या बसिरोमा पुर स्थित ॥२८॥ विडालराख्य महावीर पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम् । असिलोमोवाच श्रुत तेऽद्य विद्यालय भवान्या कथित च यत् ॥२९॥ एव गत रि पर्तव्यो विग्रह सन्धिरेव या। यिसालारय उवाच न सपियामाऽस्ति नृपोऽभिमानी डे च मृत्यु नियत हि जानन् । दवा हवा प्रेरयत तथाऽम्मा देव हि कोऽतिक्रमितु समर्थ ॥३०॥ 'दुसाध्य एवामित्वह सेयपाना धर्म सदा मानवियजितानाम् । आशापरापो वातिराना पाचारिपानामिव गत्वा वर्ष तस्य पुरस्त्वया र मयादि मान्यमिद पटोरम् ||३१॥ गच्छन्तु पातार मितभ सर्व दत्त्वाश्य रनानि धन सुराणाम् । "प्रियं हि यत्तव्यमसरयमेव न प प्रिये स्पादितरतु भाषितम् ॥ A सुषभदात् ॥१॥"

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १५ सत्य प्रिय नो भवतीह काम मौन ततो वुद्धिमता प्रतिष्ठितम् ||२||" न फल्गुवाक्यै प्रतिवोधनीयो राजा तु वीररिति नीतिशास्त्रम् ||३२|| न नून तत्र गतव्य हित वा वक्तुमादरात् । प्रष्ट वाऽपि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति ३३॥ इति सचित्य कर्तव्य युद्ध प्राणस्य सशये । स्वामिकायं पर मत्वा मरण तृणवत्तथा ॥३४॥ व्यास उवाच इति सचित्य तौ वीरौ सस्थितो युद्धतत्परौ । धनुर्वाणधरौ तत्र सनद्धी रथसड़तौ ॥३५॥ प्रथम तु विडालास्य सप्त वाणान्मुमोघ ह । असिलोमा स्थिता दूरे प्रेक्षक परमास्त्र वित् ॥३६॥ चिच्छेद तास्तथा प्राप्तानविकास्वशर शरान । विडालाख्य त्रिभिर्वाणघान च शिलाशित ॥३७॥ प्राप्य वापव्यथा दैत्य पपात समरागणे । मूछिनोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगत ॥३८॥ विडालाख्य हत दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्वर । असिलोमा धनुष्पाणि सस्थितो युद्धतत्पर ॥३९॥ ध्वं सव्य कर कृत्वा तामुवाच मित वच । देवि जानामि मरण दानवाना दुरात्मनाम् ।।४०॥ तयापि युद्ध कर्तव्य परावीनेन वै मया । महिपो मदबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये ॥४॥ तदने नव वक्तव्य हित चवाप्रिय मया । मर्तव्य वीरधर्मेण शुभ वाऽप्यशुभ भवेत ॥४२॥ मन्ये धिक्पोरुपमनर्थकम् । पतन्ति दानवास्तूर्ण तव बाणहता भुवि ॥४३॥ इत्युक्त्वा शरवृष्टि स चकार दानवात्तम । दवी चिच्छेद तान्वाणरप्राप्तास्तु निजातिके ॥४४॥ अन्यविव्याध त तूर्णमसिलोमानगाशुगे । वोभिताऽमरसघंश्च कोपपूर्णानना तदा ॥४५॥ शुशुभे दानव काम वार्णविद्धतनु क्लि । स्रवद्रुधिरचार स प्रफुल्ल किंगुका यथा ॥४६|| असिलामा गदा गुर्वी लोहीमुद्यम्य वेगत । दुद्राव चडिका कोपात्सिंह मूनि जघान ह ॥४७॥ सिंहोऽपि नसरापास्त ददार भुजातरे । अगणय्य गदाघात वृत तन वलीयसा ||४८|| उपत्य तरमा दैत्यो गदापाणि सुदारण । सिंहमूनि समारा जघान गदयाविराम् ॥४९॥ कृत तन प्रहार तु वञ्चयि वा विणापत । खडग्न शितधारण शिरश्चिच्छेद कण्ठन ॥५०॥ छिने गिरसि दैत्येद्र पपात तरमा धितो । हाहाकारो महानासीत्मये तस्य दुरात्मन ॥५१|| जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्दिवाम | देवदुदुभयो नदुर्तगुश्च नृप क्तिरा ||५२॥ निहतो दानवो वीक्ष्य पतितो च रणागणे । निहता सनिका सर्वे तय केसरिणा वलात् ।।५३|| नमिताश्च तया केचिग्नि शेप तद्गण कृतम् । भग्ना वैचिद्गता मदा महिए प्रति दुखिता ॥५४॥ चुटा राश्चैव नाहि पाहीति भापणं । अपिरोमविडागस्यो निहतो नृपसत्तम ||५५|| अये ये सैनिरा रागन्सिहेन मशितात्र ते । एव ब्रुवन्तो राजान ता चक्रुश्च वैशमम् ॥५६|| देवमेव पर ·२८८ श्रीमद्दवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १६ तच्छ्रुत्वा वचन तेपा महिषो दुर्मनास्तदा । बभूव चिन्ताकुलितो विग्ना दुखसयुत ॥५७|| इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्याय ॥१५॥ अथ पोडशोऽध्यायः व्यास उवाच तेषा तद्वचन श्रुत्वा क्रोधयुनो नराधिप । दारुक प्राह तरसा रथमानय मेऽमृतम ॥१॥ सहमखरसयुक्त पताकाध्यजभूपितम | आयुधै सयुत शुभ्र सुचक्र चारुकूबरम् ॥२॥ सूतोऽपि रयमानीय तमुवाच त्ववित ! राजरथोऽयमानीतो द्वारि तिष्ठति भूपित ॥३॥ सर्वायुधसमायुक्तो वरास्तरणसयुत । आनीत त रथ ज्ञात्वा दानवेंद्रो महाबल ॥४॥ मानुप देहमास्याय सग्राम गन्तुमुद्यत । विचार्य मनसा चति देवो मा प्रेक्ष्य दुर्मुखम् ॥५॥ शृङ्गिण महिप नून विमना सा भविष्यति । नारीणा च प्रिय रूप तथा चातुर्यमित्यपि ॥६॥ तस्माटूप च चातुयं कृत्वा यास्यामि ता प्रति । यथा मा वीक्ष्य सा वाला प्रेमयुक्ता भविष्यति ॥७॥ ममापि च तदैव स्यात्सुस नायस्वस्पत । इति सचित्य मनसा दानवेंद्रो महावर ॥८ त्यक्त्वा त माहिप रूप बभूव पुष्प शुभ । सर्वायुधधर श्रीमाश्चारुभूपणभूपिन ॥९॥ दिव्यारधर पात पुष्पयाण इवापर । रथोपविष्ट वेयूरस्रग्वी वाणधनुर्धर ॥१०॥ सेनापरितो देवो जगम मदग्नि । मनान म्पमास्थाय मानिनोना मनोहरम् ॥१९॥ तमागत समालोक्य दैत्यानामधिप तदा । बहुभि सवृत वीरैर्देवो शव मवादयत ॥१२॥ सानिनद युवा जनपिस्मयकारवम । समोपमेत्य दव्यास्तु तामुवाच हमग्निव ॥१३॥ देयि मसारसमे स्मिन्वर्तमाना जन विठ । नरा वाऽय तथा नागे सुप बाछति गयया ॥१४॥ मुस सयोगज नृणा नासयोगे भयदिह । सयागो बहुधा भिग्नस्तारवीमि शृणुप्व ह ॥१५॥ भेदान्गुप्रीति हेतुत्या स्वभावात्यानका । तत्र प्रीतिभवानादी रथयामि यथामनि ॥१६॥ मातापितोस्तु पुरेप सयोगस्तूत्तम स्मृत । भ्रातुर्धात्रा तथा योग पारणा मध्यमो मत ॥१७॥ सस्पेय दातृत्यादुतम स्मृत । तस्मादन्पसुसस्यैव प्रदातृत्वान्च मध्यम' ||१८|| नावितु सयोग स्मृत स्वाभाविको युध । विविघावृतचित्ता प्रजापरिनिताम् ॥१९॥ अत्यापसुरादातृत्वात्स निहाय स्मृतो यु । अत्युत्तमम्नु सयोग ससारे गुपद राद ॥२०॥ गारीपुरपयो पाने रामानययमो सदा । सयोगाय समास्यात स एवारयुत्तम स्मृठ ॥२१॥ बरपुराममुरास्यैव दातृत्वात्य तपाविष । पातुर्परुपयेपा, पुस्मोर गुणस्तथा ॥२२॥ परस्सरसमुरकर्ष पप्पत हि परस्परम् । ४ पेटफरापि संयोग वोरेण प मया यह ॥२३॥ उत्तमस्य ।

·२८९ श्रीमहवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १६ अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्ति स्यात्ते न सशय । नानाविधानि रूपाणि क मि स्वच्छया प्रिये ॥२४॥ इद्रादय सुरा सर्वे सप्रामे विजिता मया । रत्नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना।।२५।। भुक्ष्व त्व तानि सर्वाणि यथेष्ट दहि वा यथा । पट्टराज्ञो भवाद्य त्व दासोऽस्मि तव सुदरि ॥२६॥ वैर त्यजेऽह देवस्तु तब वाक्यान सशय । यथा त्व सुषमाप्नोषि तथाऽह करवाणि वै ॥२७॥ आज्ञापय विशालाक्षि तथाऽह प्रकरोम्यथ । चित्त तव रूपेण मोहित चारुभापिणि ॥२८॥ आतुरोऽस्मि वरारोह प्राप्तस्ते शरण किल । प्रपन पाहि रभोरु कामवाण प्रपीडितम् ॥२९॥ धर्माणामुत्तमो धर्म शरणागतरक्षणम् । त्वदीयोऽस्म्यसितापागि सेवकोऽह कृशोदरि ॥३०॥ मरणात वच सत्य नायथा प्रक्रोम्यहम् । पादौ नतोऽम्मि तत्वगि त्यक्त्वा नानायुधानि ते ।। दया कुरु विशालादि तप्तोऽस्मि काममार्गणे । जन्मप्रभृति चार्वगि दैन्य नाचरित मया ॥३२॥ ब्रह्मादीनीश्वरान्प्राप्य त्वयि तद्विदधाम्यहम ! चरित मम जानति रणे ब्रह्मादय सुरा ॥३॥ सोऽप्यह तव दासोऽस्मि मन्मुख पश्य भामिनि । व्यास उवाच इति ब्रुवाण त दैत्य देवी भागवती हि सा ॥३४॥ प्रहस्य सस्मित वाक्यमुवाच वरणिनी। देव्युवाच नाह पुरुपमिच्छामि परम पुरुष विना ॥३५॥ तस्य वेच्छास्म्यह दैत्य सृजामि सकल जगत । स मा पश्यति विश्वात्मा तस्याह प्रकृति शिवा ।। तत्सानिध्यवशादेव चतय मयि शाश्वतम । जडाइह तस्य सयोगात्प्रभवामि मचेतना ॥३७॥ अयस्वातस्य सानिध्यादयसश्चेतना यथा । न ग्राम्यसुग्ववाछा मे कदाचिदपि जायते ॥३८॥ . मूर्खस्त्वमसि मदात्मन यत्स्त्रीसग चिकोपसि । नरस्य बधनार्थाय शृखला स्त्री प्रकीर्तिता ||३९॥ लौहबद्धोऽपि मुच्येत स्रीवदो नंव मुच्यते । किमिच्छसि च मदात्मन्मूत्रागारस्य सवनम् ॥४०॥ शम कुरु सुखाय त्व शमा सुखमवाप्स्यसि । नारीसगे महद्द ख जानन्धि त्व विमुह्यसि ॥४१॥ त्यज वैर सुरै साध यथएट विचरावनौ । पाताल गच्छ वा काम जीवितेच्या यदस्ति ते ४२॥ अथवा वुर सग्राम बलवत्यस्मि सांप्रतम् । प्रेषिताह सुरं सर्वस्तव नाशाय दानव ॥४३॥ सत्य प्रवीमि येनाद्य त्वया वचनसौहृदम । दर्शित तेन तुष्टाऽम्मि जीवन्गछ यथासुखम् ॥४४॥ सता सप्तपदी मंत्री तेन मुचामि जीवितम | मरणेच्छाऽस्ति चेद्युद्ध कुरु वीर यथासुखम् ४५॥ हनिप्यामि महाबाते त्वामह नान सशय ।

·राजा श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १७ महिप उवाच सिंहलो नाम देशोऽस्ति विख्यात पृथिवीतले । धनपादपसंयुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान् ॥३॥ चंद्रसेनाऽभिधस्तन धर्मपरायण. | न्यायदंडघरः शातः प्रजापालनतत्परः ॥४॥ सत्यवादी मृदुः शूरस्तितिक्षुर्नीतिसागर । शास्त्रवित्सर्वधर्मनो धनुर्वेदेऽतिनिष्टितः ॥५॥ पतिभक्तिपरायणा ॥६॥ तस्य भार्या वरारोहा सुन्दरी सुभगा शुभा । सदाचाराऽतिसुमखी नाम्ना गुणवता काता सर्वलक्षणसयुता । सुपुर्व प्रथमे गर्भ पुत्री सा चातिसुन्दरीम् ॥७॥ पिता चातीव संतुष्टः पुत्री प्राप्य मनोरमाम् । मन्दोदरीति नामास्याः पिता चक्रे मुदान्वितः ॥८॥ इन्दोः कलेव चात्ययं ववृधे सा दिने दिने । दशवर्षा यदा जाता कन्या चातिमनोहरा ||९|| वराथं नृपतिश्चिन्तामवाप च दिने दिने । मद्रदेशाधिपः शूरः सुधन्वा नाम पार्थिवः ॥१०॥ तस्य पुत्रोऽतिमेघावी कंबुग्रीवोऽतिविश्रुतः । ब्राह्मणः कथितो राज्ञे संयुक्तोऽस्यावरः शुभः||११॥ सर्वलक्षणसंपन्न सर्वविद्यार्थपारगः । राज्ञा दृष्टा तदा राजी नाम्ना गुणवती प्रिया ॥१२॥ बुप्रोवाय कन्या स्वा दास्यामि वरणिनीम् । मा तुपत्युर्वचः श्रुत्वा पुत्री पप्रच्छ सादरम् ॥१३॥ ववाहं ते पिता क्तुं कबुग्रीवेण वाछति । तच्छ्रुत्वा मातरं प्राह वाक्यं मन्दोदरी तदा ॥१४॥ हं पति करिष्यामि नेच्छा मेऽस्ति परिग्रहे । कौमारं यतमास्थाय पालं नेप्यामि सर्वथा ॥१५॥ बातन्त्र्येण चरिप्यामि तपस्तोत्रं मदैव हि । पारतन्त्र्यं परं दुःसं मात, मंसारसागरे ॥१॥ स्वातन्त्र्यान्मोक्षमित्याहुः पण्डिता. शास्त्रोविदाः । तस्मान्मुक्ता भविष्यामि पन्या मे न प्रयोजनम् ॥१७॥ वेवाहे वर्तमाने तु पावरस्य घ मनिधी । वक्तव्यं वचनं सम्यक्त्वदयीनाऽस्मि सर्वदा ॥१८॥ धधूदेवरवर्गाणा दासीत्वं श्वशुरार ये । पतिचित्ताऽनुवतित्वं दु सादु.सतरं स्मृतम् ॥१९॥ पदाचित्पविरल्या का कामिनी च भजेद्यदि । तदा महत्तर दुपं मपत्नीसंभवं भवेत् ॥२०॥ तदेणूं जायते पत्यो करेगश्चापि भवेदथ । संसारे क्व सुयं मातर्नारीणा च विशेषतः ॥२१॥ स्वभावात्परतन्याणा संमारे स्वप्नघर्मिणि । श्रुतं मया पुरा मातरत्तानचरणात्मजः ॥२२॥ उत्तम. सर्वधर्मनो ध्रुवादवरजो नृपः । पत्नी धर्मनरा साध्वी पतिमक्तिपरायणाम् ॥२३॥ थपराधं विना याता रयतवान्विपिने प्रियाम् । एवंविधानि दु सानि विद्यमाने तु भर्तरि ||२४|| पालयोगान्मृते तम्मिन्नारी स्यादु खमाजनम् । वैपन्यं परमं दुःयं शोक्संतापकारकम् ॥२५॥ परोगितानिन्वेऽपि दुग स्यादपिक गृहै । मदनाग्निविदग्पाया कि सुपं पतिमगजम् ||२६|| सम्मापतिनं वनश्य. मनि मनिमम । एव प्रोक्ता तदा माता पति प्राह नृपात्मजा ||२७|| म प बाति मरिं कौमारतधारिणी । यतजाप्यपरा नित्यं संसाराद्विमुसी मदा ||२८|| ·२९२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः १७ न कांक्षति पति कर्तुं बहुदोषविचक्षण । भार्याया भाषितं श्रुत्वा तथैव संस्थितो नृपः ॥२९॥ विवाहो न कृतः पुत्र्या ज्ञात्वा भावविजिताम् । वर्तमाना गृहेष्वेव पित्रा मात्रा च रक्षिता ॥३०॥ यौवनस्याकुरा जाता नारीणा कामदीपका । तथापि सा वयस्याभिप्रेरिताऽपि पुनः पुनः ॥३१॥ चकमे न पति कतुं ज्ञानार्थपदभापिणी । एकदोद्यानदेशं सा विहां बहुपादपे ॥३२॥ जगाम सुमुखी प्रेम्णा सैरंध्रीगणसेविता । रेमे कृशोदरी तत्रापश्यत्कुसुमिता लता ॥३३॥ पुष्पाणि चिन्वती रम्या वयस्याभि. समावृता । कौशलाधिपतिस्तर मार्गे दैववशात्तदा ॥३४॥ आजगाम महावीरो वीरसेनोऽतिविश्रुतः । एकाकी रथमारूढ कतिचित्सेवकवृतः ॥३५॥ सन्यं च पृष्ठतस्तस्य समायाति शन. शन. । दृष्टस्तस्या वयस्याभिर्दूरतः पार्थिवस्तदा ॥३६॥ मन्दोदर्य तथा प्रोक्तं समायाति नरः पथि । रथारूढो महावाहू रूपवान्मदनोऽपरः ||३०| मन्येऽहं नृपति. कश्चित्प्राप्तो भाग्यवशादिह । एवं ब्रुवत्या तत्रासौ कोशलेन्द्रः समागत. ॥३८॥ दृष्ट्वा तामसितापागो विस्मयं प्राप भूपतिः । उत्तीर्य स रथातूर्ण पप्रच्छ परिचारिकाम् ।।३९॥ येयं वाला विशालाक्षी यस्य पुत्री वदाशु मे । एव पृष्टा तु सैरन्ध्री तमुवाच शुचिस्मिता ॥४०॥ प्रथमं ब्रूहि मे वीर पृच्छामि त्वा सुलोचन । कोऽसि त्वं विमिहायातः किं कायं वद साप्रतम् ॥ इति पृष्टस्तु सैरंध्रघा तामुवाच महीपतिः । कोशलो नाम देशोऽस्ति पृथिव्या परमाद्भुत.॥४२॥ तस्य पालयिता चाहं वीरसेनाभिध. प्रिये । वाहिनी पृष्ठत. काम समायाति चतुविधा ||४३|| मार्गभ्रमादिह प्रासं विद्धि मा कोशलाधिपम् । सैरंध्युवाच चंद्रसेनसुता राजन्नाम्ना मन्दोदरी दिल || ४४॥ उद्याने रंतुकामेयं प्राप्ता कमललोचना । श्रुत्वा तद्भापितं राजा प्रत्युवाच प्रसापियाम् ४५।। सरंधि चतुराऽसि त्वं राजपुत्री प्रबोधय । ककुत्स्यवंशजश्चाहं राजाऽस्मि चारुलोचने ॥४६॥ गापर्वेण विवाहेन पति मा युरु मामिनि । न मे भार्याऽस्ति सुश्रोणि वयसोद्भुतयौवना ॥ वांछामि रूपरापना सुकुला कामिनी किल । अथवा ते पिता मह्य विधिना दातुमर्हति ॥४८॥ कूलपतिश्चा भविष्यामि संशय । महिप उवाच इत्यारयं वचस्तस्य मरधी प्राह तो तदा ||४९।। प्रहस्य मपुरं वाक्यं पामसाविशारदा । मन्दोदरि नृप प्राप्त सूर्यवंशसमुद्भय. ॥५०॥ रूपवान्यरवानान्तो ययसा त्यत्मम. पुनः । प्रीतिमान्नृपनि तम्त्ययि सुन्दरि सर्वथा ॥५१॥ पिताऽपि से विशालशि परितप्यति रावया । विवाहकाले ते ज्ञात्वा त्या पराग्यरांपुताम् ५२॥ 1

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १८
इत्याहास्मान्स नृपतिविनि श्वस्य पुन पुन । पुत्री प्रबोधयत्वेता सैरध्य सेवने रता ॥५३॥
वक्त शक्ता वय न त्वा हठधर्मरता पुन । भर्तु शुश्रूषण स्त्रोणा परो धर्मोऽजवीन्मनु ॥५४॥
भर्तार सेवमाना व नारी स्वर्गमवाप्नुयात । तस्मात्कुरु विशालाक्षि विवाह विधिपूर्वकम्॥५५॥
मन्दोदर्युवाच
नाह पति करिष्यामि चरिष्ये तप अद्भुतम् । निवारय नृप वाले मा पश्यति निस्त्रप ॥५६॥
सैरंध्युवाच
दुर्जयो देवि कामोऽमो कालोऽसौ दुरतिक्रम ! तस्मान्मे वचन पथ्य कर्तुमर्हसि सुदरि १५७||
अन्यया व्यसन नूनमापतेदिति निश्चय । इति तस्या वच श्रुत्वा कन्योवाचाथता सखोम् ५८||
यद्यद्भवेतद्भवतु देवयोगादसशयम । न विवाह करिष्येऽह सर्वथा परिचारिके १५९||
महिष उवाच
इति तस्यास्तु निबंध ज्ञात्वा प्राह नृप पुन । गच्छ राजन्यथाकाम नेयमिच्छति सत्पतिम् ॥६०॥
नृपस्तु तद्वच श्रुत्वा निर्गत सह सेनया । कोशलान्विमना भूत्वा कामिनी प्रति नि स्पृह ६१॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥१७॥
अथ अष्टादशोऽध्यायः
महिष उवाच
सस्यास्तु भगिनो क्या नाम्ना चेंदुमती शुभा । विवाहयोग्या सजाता सुरूपावरजा तदा ॥१॥
सस्या विवाह सवृत्त सजातश्च स्वयवर । राजानो बहुदेशीया सगतास्तत्र मडपे ||२||
तया वृत्तो नृप कश्चिदलवानूपसयुत । कुलशीलसमायुक्त सर्वलक्षणसयुत ॥३॥
तदा कामातुरा जाता विट वीक्ष्य नृप तु सा । चकमे दैवयोगात्तु शठ चातुर्यभूषितम् ॥४॥
पितर प्राह तवगो विवाह कुरु म पित | इच्छा मेऽद्य समुद्भूता दृष्ट्वा मद्राधिप विह ॥५॥
चद्रसेनोऽपि तच्छ्रुत्वा पुग्यास्तद्भापित रह । प्रसन्नेन च मनसा तत्कायें तत्परोऽभवत् ।।६।।
तमाहूय नृप गेहे विवाहविधिना ददौ । कन्या मदोदरी तस्मै पारिवहं तथा बहु ॥७॥
पारुदेष्णोऽपि ता प्राप्य सुदरी मुदितोऽभवन् । जगाम स्वगृह तुष्टो राजापि सहित स्त्रिया |८||
रेमें नृपतिगार्दूल कामिन्या वहुवासरान् । कदाचिद्दासपल्या स रममाणो रह क्लि ॥९॥
सैरध्या कथित तस्यै तया दृष्ट पतिस्तथा । उपालभ ददौ तस्मै स्मितपूर्व रुपान्विता ॥१०॥
पदाचिदपि सामान्या रहो रूपवतो नृप । क्रीडयल्लालयन्दृष्ट खेद प्राप तदैव सा ॥११॥
न जातोऽयं शठ पूर्व यदा दृष्ट स्वयपरे । किं कृत तु मया मोहादविताह नृपेग ह ॥१२॥

·२९४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १८ कि करोम्यद्य सताप निर्लज्जे निघृणे शठे [ का प्रीतिरीदशे पत्यो धिगद्य मम जीवितम् ॥१३॥ अद्यप्रभृति ससारे सुख त्यक्त मया खलु । पतिसभोगज सर्व सतोषोऽद्य मया कृत ॥१४|| अकर्तव्य कृत कार्य तज्जात दुखद मम । देहत्याग क्रियते चेद्धत्याऽतीव दुरत्यया ॥१५॥ पितृगेह व्रजाम्याशु तनापि न सुख भवेत । हास्ययोग्या सखीना तु भवेय नात्र संशय ॥१६॥ तस्मादत्रव सवासो वैराग्ययुतया मया । कर्तव्य कालयोगन त्यक्त्वा कामसुख पुन १७॥ महिप उवाच इति सचित्य सा नारी दु खशोकपरायणा । स्थिता पतिगृह त्यक्त्वा सुख ससारज तत ॥१८॥ तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम । अन्य कापुरष मद कामार्ता सश्रयिष्यसि ॥१९॥ वचन कुरु मे तथ्य नारीणा परम हितम् । अकृत्वा परम शोक लप्स्यसे नात्र संशय ॥२०॥ देव्युवाच मदात्मन्गच्छ पाताल युद्ध वा कुरु साप्रतम् । हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्गमिष्यामि यथासुखम}|२१|| यदा यदा हि साधूना दुख भवति दानव । तदा तेपा च रक्षार्थ देह सधारयाम्यहम् ॥२२॥ अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च ज म च । सुराणा रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम ॥२३॥ सत्य ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताह सुरै किल । त्वद्वधार्थ हयारे त्वा हत्वा स्थास्यामि निश्चला||२४॥ तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुराल्यम । सर्वथा त्वा हनिष्यामि सत्यमेतद्वीम्यहम् ॥२५॥ व्यास उवाच इत्युक्त स तया देव्या धनुरादाय दानव । युद्धकाम स्थितस्तत्र सग्रामागणभूमिपु ॥२६॥ मुमोच तरसा वाणा कर्णाकृष्टाञ्छिलाशितान । देवी चिच्छेदता वाण क्रोधान्मुक्तरयोमुस ॥२७|| तयो परस्पर युद्ध सबभूव भयप्रदम | देवाना दानवाना च परस्परजयपिणाम् ॥२८॥ मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच च शिलीमुखान । देवी प्रति विपासताकोपयन्नतिदारणान् ॥२९)] ततो भगवती द्धा त जधान शितं शरं । दुर्धरस्तु पपातोव्यां गतासुगिरिभगवत् ॥३०॥ त तथा निहत दृष्ट्वा त्रिनेत्र परमास्त्रवित । आगत्य सप्तभिवणिजपान परमेश्वरीम् ॥३१॥ अनागतास्तु चिच्छेद देवी ताविशिख दारान् । त्रिशूलेन त्रिनेत्र तु जघान जगदविया ॥३२॥ अधक्स्त्वाजगामाशु हत दृष्ट्वा मिलोचनम | गदया रोमय्याशु सिंह विव्याध मस्तये ॥३॥ सिंहस्तु नसघातेन त हत्वा बलवत्तरम् । चसाद सरसा मासमधस्य रुपावित ॥३४॥ तामणे निहता वीक्ष्य दानवो विस्मय गत । निक्षेप तरसा वाणानतितीक्ष्णागिशिसान ।। द्विधा पने पारादेवी तानप्राप्ताश्रीिमुग । गदया साडयामास देस्य वासि धायिका ॥३॥ गदा-मिहतो मूमियागमरवाधक | विषह्य पीडा पापामा नरागग्य सत्यर ॥३७॥ 3

·।
श्रीमद्देवाभागवते महापुराण पञ्चमस्कन्धे अध्याय १८
२९५
जघान गदया सिंह मूनि क्रोधसमन्वित ! सिंहोऽपि नखघातेन त ददार महासुरम् ॥३८॥
विहाय पोरथ रूप सोऽपि सिंहो बभूव ह । नसविदारयामाम देवीसिंह मदोत्कटम ॥३९॥
त च केसरिण वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययामुखै । शररवाकिस्ताक्षण क्रूरैराशीविपरिव ॥४०॥
त्यक्त्वा स हरिम्प तु गजो भूत्वा मदस्रव । शैलशृङ्ग करे कृत्वा चिक्षेप चण्डिका प्रति ॥४१॥
आगच्छत गिरे शृङ्ग देवी वाण शिलाशित । चकार तिलश खण्डाअहास जगदम्बिका ॥४२॥
उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूनि व्यवस्थित । नविदारयामास महिप गजरूपिणम् ॥४३॥
विहाय गजरूप च बभूवाष्टापदी तथा । हन्तुकामा हरि कोपाहारुणो बलवत्तर ॥४४||
त वीक्ष्य शरभ देवी खड्गेन सरुपान्विता । उत्तमागे जधानाशु सोऽपि ता प्राहरत्तदा ॥४५॥
तयो परस्पर युद्ध बभूवातिभयप्रदम् । माहिप म्पमास्थाय शृङ्गाम्या प्राहरसदा ॥४६॥
पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृङ्गाघातमहामुर । ताडयामास तवङ्गी घोररूपो भयानक ॥४७॥
पुच्छेन पवताञ्छङ्ग गृहीत्वा भ्रामय वलात । प्रेपयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा ॥४८॥
तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ दवि रणागणे । अद्याह वा हनिष्यामि रूपयौवनभूपिताम् ।।४९।।
मूर्खाऽसि मदमत्ताऽद्य यन्मया सह सङ्गरम् | करोपि मोहिताऽतीव मृपा बलवती खरा ॥५०॥
हवा त्वा निहनिष्यामि देवान्कपटपण्डितान् । ये नारी पुरत कृत्वा जेतुमिच्छन्ति मा शठा ॥५१॥
देव्युवाच
मा गर्व कुरु मन्दात्मस्तिष्ठ तिष्ट रणागणे । करिप्यामि निरातकाहत्वा त्वा सुरसत्तमान् ॥५२॥
पोत्वाऽद्य माधवी मिष्टा शातयामि रणेऽधम | देवाना दुखद पाप मुनीना भयकारकम् ॥५३॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा चषक हम गृहीत्वा सुरया युतम् । पपी पुन पुन क्रोधादन्तुकामा महासुरम् ॥५४॥
पोत्या द्राक्षासव मिष्ट प्रमादाय सत्वरा । दुद्राव दानव देवी हर्षय देवतागणान् ॥५५॥
देवास्ता तष्टुवु प्रेम्णा चक्र कुसुमवर्षणम् । जय जीवैति ते प्रोचुर्दुन्दुभोना च नि स्वने ॥५६||
क्षय सिद्धगन्धर्वा पिशाचोरगचारणा । किन्नरा प्रेक्ष्य सग्राम मुदिता गगर्ने स्थिता ॥५॥
सोऽपि नानाविधान्देहानत्वा कृत्वा पुन पुन । मायामयाअघानाजी देवी कपटपडित ॥५॥
घडिकाऽपि च त पाप त्रिशूरीन बगददि । ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरणलोचना ||५||
साहितोऽशो पपातोया मूळमाप मर्तम | पुनरुयाय चामुडा पद्भया वेगादताइयत ॥६॥
यिनिहत्य पदापातंजहाग च महमद । राव दाम्ण शरद देवाना भयवारकम् ॥११॥
ततो देयो सहसार मनाम पत्रमुत्तमम । वरे परवाजगादाच सस्थित महिपामुरम ॥१२॥
पश्य पर मनापाप तव पनि तनम् । क्षणमात्र स्परा भूपाए जाना ॥६॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय १९
इत्युक्त्वा दारुण चक्र मुमोच जगदम्बिका | गिरश्छिन रयागन दानवस्य तदा रणे ॥६४॥
सुस्राव रुधिर चोष्ण कण्ठनालाद्रियथा ! गैरिकाधरण प्रौढ प्रवाहमिव नझरम ॥६५॥
कवधस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन वै पतित क्षितौ । ज्यदा -श्च देवाना बभूव सुखवधन ॥६६॥
सिंहस्त्वतिबलस्तत्र पलायनपरानथ । दानवा भक्षयामास क्षुधात इव मङ्गर ॥६७॥
मृत च महिषे कर दानवा भयपीडिता । मृतशपाश्च य वेचित्पातार त ययनृप ।।६८॥
आनद परम जग्मुर्देवास्तस्मिनिपातित । मुनया मानवाश्चैव य चाय साधव क्षितौ ॥६९।।
चण्डिकाऽपि रण
त्यक्वा शुभ दशऽथ सस्थिता ।
देवास्तपाययु शीघ्र
स्तातुकामा
सुखप्रदाम् ||७०॥
इति श्रीदवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे महिषासुरवधो नामाष्टादशोऽध्याय ॥१८॥
अथकोननिशोऽध्यायः
व्यास उवाच
अथ प्रमुदिता सर्वे देवा इद्रपुरोगमा । महिप निहत दवा तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम ॥१॥
देवा ऊचु
ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरिद महश शय या तवैव हरत ना नातवारे ।
ईशा न तऽपि च भवति तया विहीनास्तस्मा वमव जगत स्थिनिनावी ॥२॥
कोतिर्मति स्मृतिगती वरुणा दया त्व श्रद्धा धुतिश्च राधा मिला जया च ।
पुष्टि कलाऽथ विजया गिरिजा जया त्व तुष्टि प्रमा त्वममि बुद्धिरमा रमा 7||३||
विद्या क्षमा जगति कातिरपीह मधा सय त्वमय विदिता नुवामयेऽम्मिन
आभिविना तव तु तिमिरातु क्तु को वा क्षम मारोवागभूम ||४||
त्व धारणा ननु न चदसि वूमनागो धतु क्षमो पयमियमपि तो भवताम् ।
पृथ्वी न घेत्वमसि वा गगन क्थ म्यास्य यनतम्ब निविल पहभारयुनम ॥५॥
स्तुपन्ति मनु मरान्धिमूना मायागुणम्तय चतुमुसधिष्णाद्वान् ।
। शुभ्रावलियमयायुगणेशमुख्यापि त्यामृत जानि त प्रभवति पायें ||६||
4 जुहति प्रवितत.त्पधियो म्य यम यासी मुरागमधिकृत्य हवि समुदम् ।
स्वाहा न परवमसि त रचमापरता त्यामय यि न हि यजति सतो हि मूढा ॥७॥
भागप्रदाऽसि भवतोह घराचराणों स्वो दिदामि गल जीवनमय ग्यम् ।
स्याया मुरामननि पोषयमीह यदत्तात्पराधि प पायसीति
हता ॥८॥

·२९७ मात यत्त्व श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पशमस्कन्धे अध्याय १९ स्वय विरचितान्विपिन विनादाध्यान्पलाशरहिताश्च वटश्च वृक्षान् । नोच्छेदयति पुरुषा निपुणा कचित्तस्मात्त्वमप्यतितरा परिपासि दैत्यान् ॥९॥ तु हसि रणमूनि गरररातोन्दवागनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा । दहान्तरेऽपि करणारसमाददाना तत्ते चरितमिदमोप्सितपूरणाय ॥१०॥ चित्र त्वमी यदसुभी रहिता न सन्ति त्वचितितेन दनुजा प्रथितप्रभावा । न्येषा कृते जननि देहनिवन्वन ते क्रोडारसस्तव न चायतरोऽत्र हेतु ॥११॥ प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च काले न त्वा भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते । प्त पुराणचतुरहरिशङ्कराणा सवापराश्च विहिताम्नव निर्मितानाम् ॥१२॥ जात्वा सुरास्तव वशानसुरादिताश्च येवं भजन्ति भुवि भावयुता निमग्नान् । घृत्वा करे सुविमल खलु दीपक ते कूप पतन्ति मनुजा विजलेऽतिधोरे ॥१३॥ विद्या त्वमेव सुखदाऽसुखदाऽप्यविद्या मातस्त्वमेव जननानिहरा नराणाम् । मोयायिभिस्तु कलिता किल मदधीभिर्नाराधिता जननि भोगपरस्तयाझे ॥१४॥ ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिश शरप्य पादावुज तव भजति सुरास्तथान्ये । तह न येऽल्पमतयो मनसा भजन्ति भ्रान्ता पतन्ति सतत भवसागरे ते ॥१५॥ त्वघ्रिजलजोत्थरज प्रसादब्रह्मा करोनि सकल भुवन भवादौ । गौरिश्च पाति खलु सहरते हरस्तु त्वा सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ ॥१६॥ वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणा वक्तु न तेऽमरवरा प्रभवन्ति शना । स्व चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेपा यस्माद्भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीना ॥१७॥ गातो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन काम मोनो बभूव कमठ खलू सूकरस्तु । श्वानृसिंह इति यश्छलकृद्धराया तान्मवता जननि मृत्युभय न किं स्यात् ||१८|| गम्भो पपात भुवि लिंगमिद प्रसिद्ध शापन तन च भृगोविपिने गतस्य । त ये नरा भुवि भजति कपालिन तु तपा सुख कथमिहापि परत्र मात ॥१९॥ योऽमूद्गजाननगणाधिपतिर्महेशात्त ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपना । जानति ते न सकलार्यफलप्रदात्री त्वा देवि विश्वजननी सुखसेवनीयाम् ॥२०॥ चित्रं त्वयाऽरिजनताऽपि दयाभावाद्धत्वा रणे शितसरंर्गमिता धुलोकम् । नोचेत्स्वमनिचिते निरये नितान्त दुखातिदु खगतिमापदमापौत्सा ॥२१॥ ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावाज्जानति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् । केऽन्ये भवति मनुजा विदितु समर्था समोहितास्तव गुणरमितप्रभावै ॥२२॥ चण्डि

·२९८
तव
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. १९
क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्य पादाम्बुज न हि भजन्ति विमूढचित्ता ।
सूर्याग्निसेवनपरा परमार्थतत्त्व ज्ञात न ते श्रुतिशतैरपि वेदसारम् ॥२३॥
मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावा कुर्वन्ति ये हि विमुखाननु भक्तिभावात ।
लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमश्च विष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय ॥२४॥
कुर्वन्ति ये पदाद्विमुखानराग्रया स्वोक्तागमहरिहरार्चनभक्तियोग ।
तेषा न कुप्यसि दया कुस्पेऽम्बिके त्व तान्मोहमन्वनिपुणान्प्रथयस्यल च ||२५||
तुर्ये युगे भवति चातिबल गुणस्य तुर्यस्य तन मथितान्यसदागमानि ।
त्वा गोपन्ति निपुणा कवय कलो वै त्वत्कल्पितासुरगणानपि सस्तुवन्ति ॥२६॥
ध्यायन्ति मुक्तिफलदा भुवि यागसिद्धा विद्या परा च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वा ।
ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दु ख धन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीना ॥२७॥
चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपि व्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता ।
कोऽन्यस्त्वया विरहित प्रभवत्यमुष्मिन्कतुं विहर्तुमपि सञ्चलित स्वशक्त्या ॥२८॥
तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातु किं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि ।
कि चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्ति देवि त्वया विरहितानि फल प्रदातुम् ॥२९॥
देवा मखेष्वपि हुत मुनिभि स्वभाग गृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादित किम् ।
स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूता तस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम् ॥३०॥
सवं त्वयेदमखिल विहित भवादो त्व पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् ।
कालेऽतिम विश्वमपि ते चरित भवाद्य जानन्ति नैव मनुजा क्व नु मन्दभाग्या ॥३१॥
हत्वाऽसुर महिपरूपधर महोग्र मातस्त्वया सुरगण
किल रक्षितोऽयम् ।
का ते स्तुति जननि मन्दधियो विदामो वेदा गति तद यथार्थतया न जग्मु ॥३२॥
कार्य कृत जगति नो यदसो दुरात्मा वैग हता भुवनकटक्दुविभाव्य ।
कोति कृता ननु जगत्सु कृपा विधेयाऽप्यस्माश्च पाहि जननि प्रथितप्रमावे ॥३३॥
व्यास उवाच
एव स्तुता सुरैर्देवो तानुवाच मृदुस्वरा । अन्यत्कायं च दु साध्य ब्रुवन्तु सुरसत्तमा ||३४||
यदा यदा हि देवाना कार्य स्यादतिदुर्घटम् । स्मर्तव्याऽह तदाशीघ्र नाशयिष्यामि चापदम् ३५॥
देवा ऊचु
सर्व कृत त्वया देवि कार्य न खल साम्प्रतम् । यदय निहत शत्ररस्माक महिपासुर ॥३६॥
स्मरिष्यामो यथा तेऽम्ब सदैव पदपङ्कजम् । तथा कुरु जगन्मातभक्ति स्वय्यप्यवशलाम् ॥३७॥

·२९९ श्रीमद्देवीभागवत महापुराण पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २० अपराधसहस्राणि मातंव सहते सदा । इति ज्ञात्वा जगद्योनि न भजते कुतो जना ॥३८|| द्वी सुपर्णो तु देहेस्मिस्तयो सख्य निरतरम् । नान्य सखा तृतीयोऽस्ति योऽपराध सहेत हि॥३९॥ तस्माज्जीव सखाय त्वा हित्वा किनु करिप्यति पापात्मा मन्दभाग्योऽसौ सुरमानुपयोनिषु ॥४०॥ प्राप्य देह सुदुष्प्राप न स्मरेत्त्वा नराधम । मनसा कर्मणा वाचा ब्रूम सत्य पुन पुन ॥४१॥ सुखे वाप्यथ वा दुखे त्व न शरणमद्भुतम् । पाहि न सतत देवि सर्वस्तव वरायुधै ॥४२॥ अन्यथा शरण नास्ति त्वत्पदाधुजरेणत । एव स्तुता सुरदेवो तवातरघीयत ॥४३॥ विस्मय परम जग्मुर्देवास्ता वीक्ष्य निर्गताम् ॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे एकोनविंशोऽध्याय ॥१९॥ अथ विंशोऽध्यायः जनमेजय उवाच अथाद्भुत वीक्ष्य मुने प्रभाव देव्या जगच्छातिकर पर च । न तृप्तिरस्ति द्विजवर्य शृण्वत कथामृत ते मुखपद्मजातम् ॥ १॥ अन्तहिताया च तदा भवान्या चक्रुश्च किं देवपुरोगमास्ते । देव्याचरित्र पवित्र दुरापमेवाल्पपुण्यनराणाम् ॥ २ ॥ कस्तृप्तिमाप्नोति क्यामृतेन भिन्नोऽल्पभाग्यात्पकर्णरध्र । पोतेन यनामरता प्रयाति धिक्कातरान् ये न पिबति सादरम् ।। ३ ।। लोलाचरित्र जगदविकाया रक्षान्वित देवमहामुनीनाम ) ससारवार्धस्तरण नराणा कथ कृतज्ञा हि परित्यजेयु ॥४॥ मुक्ताश्च मे चंद मुमुक्षवश ससारिणो रोगयुताश्च केचित । तपा सदा श्रोत्रपुटैश्च पेय सर्वार्थद वेदविदो वदन्ति ॥ ५ ॥ तथा विशेषेण मुने नृपाणा धर्मार्थकामेषु सदा रतानाम | मुक्ताश्च यस्मात्खलु तत्पिवति क्थ न पेय रहितश्च तेभ्य ॥६॥ ये पूजिता पूर्वभवे भवानी सत्कुन्दपुष्पैरय चपकश्च । बवलम्ले. भूति भोणगुना पा भवन्तीरपनुमेयमेव ॥ ये भनिहोना ममवाप्य देह त मानुप भारतभूमिभागे। पाचिंता त धनधान्यहीना रोगान्विता सततिवजिताश्च ॥ ८॥ परम ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २० भ्रमति नित्य किल दासभूता आज्ञाकरा केवलभारवाहा । दिवानिश स्वार्थपरा कदापि नवाप्नुवत्यौदरपूर्तिमात्रम !! ९ ॥ अयाश्च मूका बधिराश्च खजा कुष्ठाविता ये भुवि दु खमाज । तमानुमान कविभिविधय नाराधिता ते सतत भवानी ॥१०॥ ये राजभोगान्वितऋद्धिपूर्णा ससेव्यमाना बहुभिर्मनुष्य । दश्यति य वा विभव समेतास्तै पूजिताऽम्वेत्यनुमेयमेव ॥११॥ तम्मात्सत्यवतीसूनो देव्याचरितमुत्तमम । क्थयस्व कृपा कृत्वा दयावानसि साप्रतम् ॥१२॥ हत्वा त महिप पाप स्तृता सपूजिता सुरै । क्व गता सा महालक्ष्मी सर्वतज समुद्भवा ॥१३॥ कथित ते महाभाग गतातर्धानमा सा । स्वर्ग वा मृत्युगेके वा सस्थिता भुवनश्वरी ॥१४॥ ल्य गता वा तव वैपुण्ठ वा समाश्रिता । अथवा हमशैले सा तत्त्वतो मे पदाधुना ॥१५॥ व्यास उवाच पूर्व मया त यथित मणिद्वीप मनोहरम । ब्रीडास्थान सदा देव्या वल्लभ परम स्मृतम् ॥१६॥ यय ब्रह्मा हरि स्थाणु लाभाव त प्रपदिर । पुरुषत्व पुप्राप्य स्वानि कार्याणि चक्रिरे ॥१७॥ य सुपासि धुमध्यऽस्ति द्वीप परमशोभन । सानास्पै सदा तत्र विहार कुरुतेऽम्यिका ||१८|| स्तुता सपूजिता देव मा तय गता शिवा । यत्र सोडत नित्य मायाराक्ति सनातनी ||१९|| देवास्ता निर्गता योदय दवी सर्वेश्वरी तथा । रविवोद्भव चतुर्भूमिपाल महायतम् ॥२०॥ अयोध्याधिपति वीर त्रुध्न नाम पायिरम । राबरणस्पर महिपस्यासन गुमे ॥२१॥ दत्या राज्य तदा तम्मै दया इद्रपुरो मा । स्पीयर्वाहन मवें जन्म स्थान्यालयातिते ॥२२॥ गापु तषु दवपु पृथिव्या पृथिवीपत | धर्मराज्य बभूवाय प्रजाश्च मुसितास्तथा ॥२३॥ पन्य पारवर्षी च परा धायगुणावृता । पादपा फरपुष्पाढया वभूयु सुगदा सदा ॥२४॥ गाव क्षारसपाना पटाप्य वामदा नृणाम् । जय सुमार्गगा म्वच्या गीतादा पगरयुता २५।। पगमरतास्तथा । धनिया धर्मगुयुत्ता दानाघ्पयनततरा ॥२६॥ बिपिधारता रिय प्रजारमगततारा । न्यायदण्डधरा रा राजान मसंपुता ॥२७॥ अपिरोषस्तु भूवानां गयेंपा समय है । आपरा धनदातृणां प्रगा गोयूपर्यपुता ॥२८॥ साममा सानिया या TEN नृपसत्तम । देवामनिपरा गयें रायभूधरातले ॥२९॥ मंहपाश्र मनोहरा । मरी पूर्ण पराधामन ग्राम सत्रिय पते ३०॥ पवित्रतपरा मायं मुशाग परपममता । पितृमनिपरा पुरा आम पमपरायणा ॥३१॥ म पाराम मया.पम बुत्रापि एपिवादल । यया पानवादा माग्य पादानुपाऽभमन् ३२॥ प्राणा बदतत्त्वाथ रायंत्र पम्पूपात्र

·श्रीमदेवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. २१
३०
कलहो नैव केषाचित दैन्य नाशुभा मति । सर्वत्र सुखिनो लोका काले च मरण तथा ॥३३॥
सुहृदा न वियोगश्च नापदश्व कदाचन । नानावृष्टिर्न दुर्भिक्ष न मारी दु खदानृणाम् ॥३४॥
न रोगो न च मात्सयं न विरोध परस्परम् । सर्वन सुखसपना नरा नार्य सुखान्विता ॥३५॥
क्रोडति मानवा सर्वे स्वर्ग देवगणा इव | न चोरा न च पाखण्डा वचका दभकास्तथा ॥३६॥
पिशुना लम्पटा स्तब्धा न बभूवुस्तदा नृप । न वदद्वेषिण पापा मानवा पृथिवीपते ॥३७॥
सर्वे धर्मरता नित्य द्विजसेवापरायणा । विधात्वात्सृष्टिधर्मस्य निविधा ब्राह्मणास्तत ३८॥
सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्च तथापरे । सर्वे वदविदो दक्षा सात्त्विका सत्त्ववृत्तय ३९॥
प्रतिग्रहविहीनाच दयादमपरायणा । यज्ञास्ते सात्त्विकरन कुर्वाणा धर्मतत्परा ॥४०॥
पुरोडाशविधानश्च पशुभिर्न कदाचन । दानमध्ययन चंद यजन तु तृतीयकम् ॥४१॥
त्रिकर्मरसिकास्ते वै सात्त्विका ब्राह्मणा नृप । राजसा वेदविद्वास क्षत्रियाणा पुरोहिता ॥४२॥
पट्कर्मनिरता सर्वे विधिवन्मासभक्षका । यजन याजन दान तथैव च प्रतिग्रह ॥४३॥
अध्ययन तु वेदाना तथैवाध्यापन तु पट् । ताममा क्रोधसयुक्ता रागद्वेपपरा पुन ॥४४॥
राज्ञा कर्मकरा नित्य किंचिदध्ययने रता । महिपे निहत सर्वे सुखिनो वेदतत्परा ||४५॥
बभूवुव्रतनिष्णाता
दानधर्मपरास्तथा । क्षत्रिया पारने युक्ता वैश्या वणिजवृत्तय ॥४६||
कृषिवाणिज्यगोरक्षाकुसीदवृत्तय
परे । एव प्रमुदितो लोको महिषे विनिपातिते ॥४७॥
अनुद्वेग प्रजाना वै सबभूव धनागम । बहुक्षीरा शुभा गावो नद्यश्चैव बहूदका ||४८॥
वृक्षा बहुफलाश्चासन्मानवा
रोगवजिता । नाधयो नेतय क्वापि प्रजाना दुखदायका ॥४९||
न निधनमुपयान्ति प्राणिनस्तेऽप्यकाले सकलविभवयुक्ता रोगहीना सदैव ।
निगमविहितधर्मे तत्पराश्चडिकायाश्चरणसरसिजाना सेवन दत्तचित्ता ॥५०॥
इति श्रामद्देवीमागपते महापुराण पञ्चमस्कन्धे विंशोऽध्याय ॥ २०॥
अथ एकविंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम । सुखद सवजतूना सर्वपापप्रणाशनम् ॥१॥
यथा शुभी निशुभश्च भ्रातरौ वलवत्तरौ । बभूवतुमहावीरौ अवघ्यो पुरुष किल ॥२॥
बहुमेनावृतो शूरौ देवाना दु खदौ सदा । दुराचारी मदोसिक्तो बहुदानवसयुतौ ॥३॥
हतावम्बिकया तो तु सग्रामेऽतीव दारुण । देवाना च हितार्याय सर्व परिचर सह ||४||
चडमुडौ महाबाहू
रनव जोऽतिदारुण । धूम्रलोचननामा च निहतास्ते रणागणे ॥५॥

·श्रीमदेवीभागवत महापुराणे पनमस्कन्धे अध्याय २१
तानिहत्य सुराणा सा जहार भयमुत्तमम् । स्तुता सपूजिता देवगिरी हमाचले शुभे ॥६॥
राजोवाच
कथितावसुरावादी कथ तो बलिना वरौ । केन सस्थापितो चेह स्त्रीवघ्यत्व कुतो गतौ ॥७॥
तपसा वरदानेन कस्य जातो महाबलौ । कथ च निहतो सर्व कथयस्व सविस्तरम् ।।८।।
व्यास उवाच
शृणु राजन्कथा दिव्या सर्वपापप्रणाशिनीम् । देव्याश्चरितसयुक्ता सर्वार्थफलदा शुभाम ॥९॥
पुरा शुभनिशुभौ
द्वावसुरी भूमिमडले । पातालतच अप्राप्तो भ्रातरौ शुभदर्शनी ॥१०॥
तो प्राप्तयौवनौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम । अनोदक परित्यज्य पुष्कर लोकपावने ॥११॥
वर्षाणामयुत यावद्योगविद्यापरायणौ । एकत्रवासन कृत्वा तेपाते परम तप ॥१२॥
तयोस्तुष्टोऽभवद ब्रह्मा सर्वलोकपितामह । तत्रागतश्च भगवानारुह्य वरटापतिम् ॥१३॥
तावुभौ च जगत्स्रष्टा दृष्ट्वा ध्यानपरी स्थितौ । उत्तिष्ठत महाभागो तुष्टोऽह तपसा किल {१४॥
व्यास उवाच
वाञ्छित वा वर काम ददामि ब्रुवतामिह । कामदोऽह समायातो दष्वा वा तपसो बलम् ॥१५॥
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रबुद्धौ तौ समाहितौ । प्रदक्षिणक्रिया कृत्वा प्रणाम चक्रतुस्तदा ॥१६॥
दडवत्प्रणिपात च कृत्वा तो दुर्बलाकृती । ऊचतुर्मधुरा वाच दोनो गद्गदया गिरा ||१७||
देवदेव दयासिन्धो भक्तानामभयप्रद । अमरत्व च नौ ब्रह्मन्देहि तुष्टोऽसि चेद्विभो ॥१८॥
मरणादपर किञ्चिद्भय नास्ति धरातले । तस्माद्भयाच्च सत्रस्ती युष्माक शरण गतौ ॥१९॥
त्राहि त्व देवदेवेश जगत्कर्त क्षमानिधे । परिस्फोटय विश्वात्म सद्यो भरणज भयम् ॥२०॥
ब्रह्मोवाच
किमिद प्रार्थनीयं वो विपरीत तु सक्या । अदेय सर्वथा सर्व सर्वेभ्यो भुवननये ॥२१॥
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युधंव जन्म मृतस्य च । मर्यादा विहिता लोके पूर्व विश्वकृता किल ॥२२॥
मर्तव्य सर्वथा सर्व प्राणिभिर्नात्र संशय । अन्य प्राययत काम ददामि यच्च वाछितम् ॥२३॥
व्यास उवाच
तदाकर्ण्य वचस्तस्य सुविमृश्य च दानवो । ऊचतु प्रणिपत्याथ ब्रह्माण पुरत स्थितम ||२४||
पुरुषरमरान
मानवम॑गपपिभि । अवघ्यत्व कृपासिंघो देहि नौ वाछित वरम ॥२५॥
नारीवलवती काऽस्ति या नो नाश करिष्यति । म विभीव स्त्रिय वाम त्रैलोक्ये सचराचर ॥२६॥
अवध्यो भ्रातरौ स्याता नरम्य पकजोद्भव । भय न स्त्रीजनेभ्यश्च स्वभावादबला हि सा ॥२७॥

·च
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २१
३०३
व्यास उवाच
इति श्रुत्वा तयोर्वाक्य प्रददौ वाछित वरम् । ब्रह्मा प्रसन्नमनसा जगामाथ स्वमालयम् ||२८||
गतेऽय भवने तस्मिन्दानवौ स्वगृह गतौ । भृगु पुरोहित कृत्वा चक्रतु पूजन तदा ॥२९॥
शुभे दिने सुनक्षने जातरूपमय शुभम् । कृत्वा सिंहासन दिव्य राज्यायं प्रददौ मुनि ॥३०॥
शुभाय ज्येष्ठभूताय ददौ राज्यासन शुभम् । सेवनाथं तदैवाशु सम्प्राप्ता दानवोत्तमा ॥३१॥
चण्डमुण्डौ महावीरौ भ्रातरौ बलदर्पितो । सम्प्राप्तो सैयसयुक्ती रथवाजिगजान्वितो ॥३२॥
धूम्रलोचननामा तद्रूपश्चण्डविक्रम । शुभ च भूपति श्रुत्वा तदाऽगाद्वल्सयुत ॥३३॥
रक्तवीजस्तथा शूरो वरदानबलाधिर । अक्षौहिणीम्या सयुक्तस्तवागत्य मगत ॥३४॥
तस्यक कारण राजन्सग्रामे युध्यत सदा । देहाद्रुधिरसम्पातस्तस्य शस्त्राहतस्य च ॥३५॥
जायते च यदा भूमावुत्पद्यन्ते ह्यनेकश । तादृशा पुरुषा क्रूरा वहव शस्त्रपाणय ॥३६॥
सम्भवन्ति तदाकारास्तद्रूपास्तत्पराक्रमा । युद्ध पुनस्ते कुर्वन्ति पुरुपा रक्तसम्भवा ॥३७॥
अत सोऽपि महावीर्य सग्रामेऽतीव दुजय ! अवध्य सर्वभूताना रक्तवीजो महासुर ॥३८॥
अन्ये च
वहव शूराश्चतुरङ्गसमन्विता । शुभ च नृपति मत्वा वभूवुस्तस्य सेवका ॥३९॥
असख्याता तदा जाता सेना गुभनिशुभयो । पृथिव्या सकल राज्य गृहीत बलवत्तया ॥४०॥
सेनायोग तदा कृत्वा निशुम परवीरहा । जगाम तरसा स्वर्ग शचीपतिजयाय च ॥४१॥
चकारामी महायुद्ध लाकपाल समतत । वृनहा वज्रपातन ताडयामास वक्षसि ॥४२॥
स वाभिहतो भूमी पपात दानवानुज । भग्न बल तदा तस्य निशुभस्य महात्मन ||४३||
भ्रातर मूटिंत श्रुत्वा गुभ परवलार्दन । तत्रागत्य सुरान्सर्वांस्ताडयामास सायकं ॥४४||
कृत युद्ध
महत्तेन गुभनाक्लिएकर्मणा । निजितास्तु सुरा सर्वे सेंद्रा पालाश्च मर्वश ||४५||
ऐन्द्र पद तदा तेन गृहीत बलवत्तया । कल्पपादपस युक्त कामधेनुसमन्वितम् ॥४६॥
प्रैलोक्य यनमागाश्च हृतास्तन महात्मना । नदन वन प्राप्य मुदितोऽभून्महासुर ॥४७॥
सुपायाश्व पानेन सुसमाप महासुर । कुवर स च निजित्य तस्य राज्य चकार ह ॥४८||
अधिकार तथा भानो शशिनश्च चकार ह । यम चव विनिजित्य जग्राह तत्पद तथा ॥४९॥
वरुणस्य तथा राज्य चकार वह्निर्म च । वाया काय निगुमश्च चकार स्वबलरान्वित |॥५०॥
ततो देवा विनिर्धूता हृतराज्या हतथिय । सत्यज्य नन्दन मर्ने निर्ययुगिरिगह्वर ॥५॥
हृताधिकारास्त सर्वे बभ्रमुविजन वन ! निरालवा निराधारा निम्नजम्मानिरायुघा ॥५२॥
विचेहरमरा सर्वे पर्वताना गुहासु च । उद्यानषु च शून्यषु नदीना गह्वरप च ॥५३॥
न प्रापुस्ते सुप क्वापि स्यानभ्रष्य विचेतस । लोकपाता महाराज देवापोन सुप क्लि ॥५४॥

·३०४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २२ बलव तो महाभागा बहुज्ञा धनसयुता । काले दुख तथा दैन्यमाप्नुवन्ति नराधिप ॥५५॥ चित्रमेतन्महाराज कालस्यैव विचेष्टितम् । य करोति नर तावदाजान भिक्षुप तत ॥५६॥ दातार याचव चव बलवन्त तथाऽवलम् । पडित विकल काम शूर चातीव कातरम् ॥५७॥ मखाना च शत कृत्वा प्राप्य द्रासनमत्तमम । पुनर्दु ख पर प्राप्त कारस्य गतिरीदृशी ॥५८|| काल करोति धर्मिष्ठ पुरुष ज्ञानसयुतम । तमेवातीव पापिष्ठ ज्ञानलेशविजितम ॥५९|| न विस्मयोऽत्र कर्तव्य सर्वथा कालचेष्टित । ब्रह्मविष्णुहरादीनामपीदृक्कष्टचष्टितम ॥६॥ विष्णुर्जननमाप्नोति सूकरादिपु योनिषु | हर कपाली सात कालेनैव बलीयसा ॥६१॥ इति श्रीदवामागवते महापुराणे पचमस्कन्धे भगवतामाहात्म्य एकावशोऽध्याय ॥२१॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः व्यास उवाच पराजिता सुरा सर्वे राज्य शुभ शशास ह । एव वपसहस्र तु जगाम नृपसत्तम ॥१॥ भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चितामापु सुदुस्तराम । गुरु दु खातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृता ॥२॥ किं कर्तव्य गुरो ब्रूहि सवज्ञस्त्व महामुनि । उपायोऽस्ति महाभाग दु खस्यापि निवृत्तये ॥३॥ उपचारपग नून वदमना सहस्रश । वाछिताथकरा नून सूत्र सलक्षिता किल ||४|| इष्टयो विविधा प्रोक्ता सवकामफलप्रदा । ता कुरुष्व मुन नून त्व जानासि च तरिक्रया ॥५॥ विधि शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्ट सदागम । त कुरुप्वाद्य विधिवद्यथा नो दुखसक्षय ॥६॥ भवदागिरसाद्यव त्व कर्तुमहसि । दानवाना विनाशाय अभिचार यथामति ॥७॥ बृहस्पतिरुवाच सर्वे मत्राश्च वदोक्ता देवाधीनफलाश्च त । न स्वतत्रा सुराधीश तथैकातफलप्रदा ||८|| मत्राणा देवता यूय ते तु दु खैकभाजनम । जाता स्म कालयोगन किं करोमि प्रसाधनम ||९|| इद्राग्निवरुणादीना यज्ञकर्मसु । त यूय विपद प्राप्ता करिष्यति किमिष्टय ॥१०॥ अवश्यभाविभावाना प्रतीकारो न विद्यत ! उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम ॥११॥ देव हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीपिण । उपायवादिनो देव प्रवदन्ति निरथकम ॥१२॥ देव चैवाप्युपायश्च द्वाववाभिमती नृणाम । केवल देवमाश्रित्य न स्यातव्य कदाचन ॥१३॥ उपाय सर्वथा कार्यों विचार्य स्वधिया पुन | तस्मादब्रवीमि व सर्वासविचार्य पुन पुन ॥१४॥ पुरा भगवतो तुष्टा जघान महिषासुरम । युप्माभिस्तु स्तुता देवो वरदान ददावथ ॥१५॥ आपद नाशयिष्यामि सस्मृता वा सदव हि । यदा यदा वो देवशा आपदो देवसम्भवा |॥१६॥ तथा यजन ·२० -- श्रामवीमागवत महापुराणे पचमस्कन्धे अध्याय २२ प्रभवति तदा काम स्मर्तव्याह सुरं सदा ( स्मृदाऽह नाशयिष्यामि युप्माक परमापद ॥१७॥ तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वत सुमनोहर । आराधन चडिकाया कुरुध्व प्रेमपूर्वकम् ॥१८॥ मायावीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रता । जानाम्यह योगबलात्प्रस ना सा भविष्यति ॥१९॥ दु खस्यातोऽद्य युष्माक दृश्यत नात्र संशय । तस्मिन्छेले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम् ॥२०॥ स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाछितार्थान्प्रदास्यति । निक्ष्य परम कृत्वा गच्छध्व वै हिमालयम् ॥२१॥ सुरा सर्वाणि कार्याणि सा व काम विधास्यति । व्यास उवाच इति तस्य वच श्रुत्वा देवास्ते प्रययुगिरिम् ॥२२॥ हिमालय महाराज देवीध्यानपरायणा । मायाबीज हृदा नित्य जपन्त सर्व एव हि ॥२३॥ नमश्चमहामाया भक्तानामभयप्रदाम । तुष्टवु स्तोत्रमन्त्रश्च भक्त्या परमया युता ॥२४॥ नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते । नमो दानवान्तप्रदे मानवानामनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे ॥२५॥ न ते नामसरूया न ते रूपमोदृतथा कोऽपि वेदादिदेवादिस्पे। त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा प्रजासृष्टिसहारकाले सदैव ॥२६॥ स्मृतिस्त्व धृतिस्त्व त्वमेवासि बुद्धिर्जरा पुष्टितुष्टी घृति कातिशाती। सुविद्या सुलक्ष्मीति कीतिमेध त्वमेवासि विश्वस्य वीज पुराणम् ॥२७॥ यदा ये स्वरूप करापोह कार्य सुराणा च तेभ्यो नमामोऽद्य सात्य क्षमा योगनिद्रा दया त्व विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तै स्वस्पं ॥२८) कृन कार्यमादौ त्वया यत्सुराणा हतोऽसो महारिमदापो हयारि । दया ते सदा सर्वदेवषु दवि प्रसिद्धा पुराणेषु वदेष गीता ॥२९॥ विमत्रास्ति चित्र यदम्वा सुत स्व मुदा पालयेत्पोपयेत्सम्यगेव । यतस्त्व जनित्री सुराणा सहाया कुरुप्वंकचित्तन कार्य समग्रम ॥३०॥ न वा ते गुणानामियत्ता स्वस्प वय देवि जानीमहे विश्ववन्थे । कृपापारमित्यव मत्वा तयाऽस्मान्भयभ्य सदा पाहि पातु समय ||३१|| विना बाणपातविना मुष्टिघातविना गलखड्गविना शनि दण्ड । रिपून्हन्तुमेवालि सत्ता विनोदात्तथापोह लोकोपाराम लीला ॥३२॥ इद साधत नंव जानन्ति मृदा न वार्य विना कारण सम्भवता । वय ठयामोऽनुमान प्रमाणं त्वमेवासि कर्ताऽस्य विश्वस्य चंति ॥३३॥ - ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पश्चमस्कन्धे अध्याय २२ मज सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽविताऽय हरो नाशकृद्रा पुराणे प्रसिद्ध । न कि त्वत्प्रसूतास्त्रमस्ते युगादौ त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता ॥३४॥ त्रिभिस्त्व पुराराधिता देवि दत्ता त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्य समग्रा । त्वया सयुतास्ते प्रकुवंति काम जगत्पालनोत्पत्तिसहारमेव ॥३५॥ ते किं न मदमतयो यतयो विमूढास्त्वा येन विश्वजननी समुपाश्रयति । विद्या परा सकलकामफलप्रदा ता मुक्तिप्रदा विबुधवृदसुवदिताध्रिम् ॥३६॥ ये वैष्णवा पाशुपताश्च सौरा दभास्त एव प्रतिभाति नूनम् । घ्यायति न त्वा कमला चलज्जा कातिं स्थिति कीर्तिमथापि पुष्टिम् ॥३७॥ हरिहरादिभिरप्यथ सेविता त्वमिह देववरैरसुरंस्तथा । भुवि भजति न येऽल्पधियो नरा जननि ते विधिना खलु वचिता ॥३८॥ जलधिजापदपकजरजन जतुरसेन करोति हरि स्वयम् । त्रिनयनोऽपि घराघरजाघ्रिपकजपरागनिपेवणतत्पर ॥३९॥ क्मिपरस्य नरस्य कथानवस्तव पदान्जयुग न भजति के । विगतरागगृहाच दया क्षमा कृतधियो मुनयोऽपि भजति ते ॥४०॥ देवि त्वदध्रिभजने न जना रताये ससारफूपपतिता पतिता किलामी । ते कुष्टगुल्मशिराधियुता भवति दारिद्रघदन्यसहिता रहिता सुखोघ ॥४१॥ ये काष्ठभारवहने यवसावहारे कायें भवति निपुणा धनदारहीना । जानीमहेऽल्पमतिभिर्भयघ्रिसेवा पर्व भवे जननि तनं कृता कदापि ॥४२॥ व्यास उवाच एव स्तुता सुरै सर्वरम्बिया करणान्विता । प्रादयंभूव तरसा म्पयौवनसयुता ॥४३॥ दिष्यावरघरा देवी दिव्यभूषणभूपिता । दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिय्यचदनचिंता !imil जगमोहनरावल्या सर्वरक्षणरक्षिता | अद्वितीयस्वस्पा सा देयाना दर्शन गता ॥४५॥ जाहण्या स्नातुवामासा निर्गता गिरिगहरात । दिन्यरूपधरा दवो विश्वमोहनमोहिनी ॥४६॥ देयास्तुतिपरानाह मेघगभीरया गिरा | प्रेमपूर्व म्मित कृत्या कोविरामजुवादिनी ||४|| देव्युवाच भो भो सुरवरा याच भवद्धि स्तूयते भूगम् । स्मियं यूत य मा चिताविष्टा मुत पुन ||४८|| व्यास उवाच तन्द्रस्वा भापित तस्या मोहिता रूपसपा | प्रेमपूर्व हृदुत्साहास्तामृधु सुरयत्तमा Iril ·३०७ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २३ देवा ऊचुः अद्य. देवि स्तुमस्त्वा विश्वेशि प्रणता.स्म कृपार्णवे । पाहि नः सर्वदुःखेभ्य.संविग्नान्दत्यतापितान्॥५०॥ पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकटकम् । महिपं नो वरो दत्तः स्मतव्याऽहं सदापदि ॥५१॥ स्मरणात्यजा पीडा नाशयिष्याम्यसंशयम् । तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि ॥५२॥ शुंभनिशुम्भी द्वावसुरौ घोरदर्शनौ । उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुपः किल ॥५३॥ रक्तवीजश्व वलवाझंडमुंडो तथाऽसुरौ । एतरन्यश्च देवाना हृतं राज्य महाबलः ॥५४॥ गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले । कुरु कार्य सुराणा वै दुःखिताना सुमध्यमे ॥५५॥ देवास्त्वदंघ्रिमजने निरता सदैव ते दानवरतिबलविपदं सुनीताः । ता देवि दु खरहिता कुरु भक्तियुक्ता मातस्त्वमेव शरणं भव दु.खितानाम् ॥५६॥ सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाऽद्य स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेतद्युगादौ । जननि जगति पीडा दानवा दर्पयुक्ताः स्ववलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः ॥५॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी देवत. शत्रुतापितः । स्वशरीरात्परं रूपं प्रादुर्भूतं चकार ह ॥११॥ पार्वत्यास्तु शरीराढे निःसृता चाविका तदा । कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु पठयते ॥२॥ नि मृताया तु तस्या सा पावती तनुव्यत्ययात् । कृष्णरूपाऽथ साता कालिका मा प्रकीर्तिता ॥३॥ मपीवर्णा महाघोरा दैत्याना भयवर्षिनी । कालरात्रोति सा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा ॥४॥ अम्यिकाया. पर म्प विरराज मनाहरम् । सर्वभूषणसंयुक्तं लावण्यगुणसंयुतम् ॥५॥ ततोऽम्बिवा तदा देवानित्युवाच ह सस्मिता । निष्ठन्तु निर्भया यूयं हनिष्यामि रिपूनिह ॥६॥ कार्य वः सर्वथा कार्य विहरिष्याम्यह रणे । निशुंभादीन्वयिष्यामि युष्माकं सुखहेतवे ||७|| इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहास्ढा मदोत्कटा । कालिका पार्श्वतः कृत्वा जगाम नगरे रिपोः ||८|| सा गत्वोपवने तस्यावम्बिका वालियाचिता । जगावय क्लं तत्र जगन्मोहनमोहनम् ॥९॥ श्रुत्वा तन्मपुर गान मोहमीयु खगा मुगा । मुदं च परमामापुरमरा गगने स्थिताः ॥१०॥ तस्मिन्नवसरे तत्र दानवो शुम्भमेवो । चडमुण्डाभिधो पोरो रममाणो यदृच्छया ॥१२॥ आगती दशाते तु तो तदा दिव्यरूपिणीम् । अविका गानसंयुक्तापालिका पुरतः स्थिताम् १२|| वा ता दिव्यस्मा च दानवो विस्मयान्वितौ । जग्मतुस्तरसा पास्वं शुम्भस्य नृपसत्तम ॥१३|| ।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २३
तो गत्वा त समासीन दैत्यानामधिप गृहे । ऊचतुर्मधुरा वाणी प्रणम्य शिरसा नृपम ॥१४॥
राजन्हिमालयात्काम कामिनी काममोहिनी । सप्राप्ता सिंहमारूढा सर्वलक्षणसयुता ॥१५॥
नेदृशी देवलोकेऽस्ति न गधर्वपुरे तथा । न दृष्टा न श्रुता क्वापि पृथिव्या प्रमदोत्तमा ॥१६॥
गान च तादृश राजन्करोति जनरअनम् । मृगास्तिष्ठति तत्पाद्यं मधुरस्वरमोहिता ॥१७॥
ज्ञायता कस्य पुत्रीय किमर्थमिह चागता | गृह्यता राजदूल तव योग्याऽस्ति कामिनी||१८||
ज्ञात्वा नय गृहे भायौं कुरु कल्याणलोचनाम् । निश्चित नास्ति समारे नारी त्वेवविधा किल ||१९||
देवाना सर्वरलानि गृहीतानि त्वया नृप । कस्मानेमा वरारोहा प्रगृह्णासि नृपोत्तम ॥२०॥
इंद्रस्यरावत
श्रीमान्पारिजाततस्तथा । गृहीतोऽश्व सप्तमुखस्त्वया नृप बलात्किल ॥२१॥
विमान वधस दिव्य मरालध्वजसंयुतम् | त्वयाऽऽत्त रत्नभूत तद्वलेन नृप चाद्भुतम् ॥२२॥
कुवेरस्य निधि पमस्त्वया राजन्समाहृत । छत्र जलपते शुभ्र गृहीत तत्वया बलात ॥२३॥
पाशश्वापि निशुम्भेन भ्रात्रा तव नृपोत्तम । गृहीतोऽस्ति हठात्काम वरुणस्य जितस्य च ॥२४॥
अम्लानपकजा तुभ्य माला जलनिधिददौ । भयात्तव महाराज रत्नानि विविधानि च ॥२५॥
मृत्यो शक्तिर्यमस्यापि दड परमदारुण । त्वया जित्वा हृत काम किमन्यद्वयेते नृप ॥२६||
कामधेनुगृहीताऽद्य वर्तते सागरोद्भवा । मेनकाद्या वशे रामस्तव तिष्ठति चाप्सरा ॥२७॥
एव सर्वाणि रत्नानि त्वयाऽऽत्तानि बलादपि । यस्मान गृह्यत वातारत्नमेपा वराङ्गना ||२८||
सर्वाणि ते गृहस्पानि रत्लानि विशदा यय । अनया सभविष्यन्ति रत्नभूतानि भूपते ॥२९॥
विपु लोवेषु दैत्येद्र नैदृशी वर्तते प्रिया । तस्मात्तामानया त्व वुरु भार्या मनोहराम् ||३०॥
व्यास उवाच
इति श्रुत्वा सयोर्वाक्य मधुर मपुराक्षरम् । प्रसन्नवदन प्राह सुग्रीव सन्निधौ स्थितम् ॥३१॥
गच्छ सुग्रीव दूतत्व पुरु कार्य विपक्षण | बक्तव्य घ तया तत्र ययाऽम्येति वृशोदरी ||३२||
उपायोटो प्रयोत्तम्यो कांतासु सुविचक्षणं । सामदाने इति प्राहु शृगाररसकोयिदा ॥३३॥
भेद प्रयुज्यमानेऽपि रसामासस्तु जायते । निग्रहे रसमङ्ग स्यात्तस्मात्तो दूपितो युप ॥३४॥
सामदानमुगेर्वाक्य एणनमयुतस्तया | पान याति वशे दूत वामिगो यामपोहिता ॥३५||
व्यास पाच
मुपीयस्तु पप श्रुत्या पम्मोनं मुप्रिय पट । जगाम तरमा तत्र यत्रास्ते जगदम्बिया ॥३६॥
सोऽपरपरमुमुसो गांवा सिंहस्योपरि सस्पिताम् । प्रणम्य मधुरं वाक्यमुवाच जगदयिमाम् ॥३७॥
दूत व्याप
बगेर विगाराति शुम्भ गर्वान गुन्दर । सोयाधिपति र सर्वमिदानते नृप ॥२८॥

·३०९
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पनमस्कन्ध अध्याय २३
नेताह प्रेषित काम त्वत्सकाश महात्मना । त्वद्रूपश्रवणासन्नचित्तेनातिविद्यता ॥३९॥
वचन तस्य तन्वनि शृणु प्रेमपुर सरम् । प्रणिपत्य यया प्राह दैत्यानामधिपस्त्वयि ॥४०॥
देवा मया जिता सर्वे त्रैलोक्याधिपतिस्त्वहम् । यज्ञभागानह कान्ते गृह्णामोह स्थित सदा ॥४१॥
हृवसारा कृता नून धर्मिया रलवर्जिता । यानि रलानि देवाना तानि चाहृतवानहम् ॥४२॥
भोक्ताऽह सर्वरलाना निषु लोकेषु भामिनि । वशानुगा सुरा सर्वे मम दैत्याश्च मानवा ॥४३॥
त्वदगुण कर्णमागत्य प्रविश्य हृदयातरम । त्वदधीन कृत काम किंकरोऽस्मि करोमि किम् ४४
त्वमाज्ञापय रम्भोरु तत्करोमि वशानुग । दासोऽह तव चावगि रक्ष मा कामवाणत १४५।।
भज मा त्व मरालाक्षि तबाधोन स्मराकुलम् । लोक्यस्वामिनी भूत्वा भुक्ष्व भोगाननुत्तमान् ४६॥
तव चाज्ञाकर कान्तै भवामि मरणावधि । अवध्योऽस्मि वरारोहे सदैवासुरमानुपं ॥४७॥
सदा सौभाग्यसयुक्ता भविष्यसि वरानने । यत्र ते रमते चित्त तत्र क्रीडस्व सुरि ॥४८॥
इति तस्य वचश्चित्ते विमृश्य मदमथरे । वक्तव्य यद्भवेत्प्रेम्णा तब्रूहि मधुर वच ॥४९॥
शुम्भाय चचलापागि तद्ववीम्यहमाशु ।
व्यास उवाच
तदद्रुतवचन श्रुत्वा स्मित कृत्वा सुपेशलम् ॥५०॥
त प्राह मधुरा वाच देवी देवार्थसाधिका ।
श्रीदेव्युवाच
जानाम्यहं निभ च शुम्भ चातिबल नृपम् ॥५१॥
जैतार सर्वदेवाना हतार चैव विद्विपाम । राशि सर्वगुणाना च भोक्तार सर्वसपदाम् ।।५२।।
दातार चातिशूर च सुदर मन्मथावृतिम् । द्वात्रिंशल्लक्षणयुक्तमवध्य सुरमानुपै ॥५३॥
ज्ञात्वा समागताऽस्म्यत्र द्रष्टुकामा महासुरम । रत्न क्नकमायाति स्वशोमाधिकवृद्धये ॥५४॥
तबाह स्वपति द्रष्टु दूरादेवागताऽस्मि वै । दृष्टा मया सुरा सर्वे मानवा भुवि मानदा ३५५।।
गन्धर्वा राक्षसाश्चान्ये ये चातिप्रियदशना । सर्वे शुभभयादोता वेपमाना विचेतस ॥५६॥
श्रुत्वा शुभगुणानत्र प्राप्ताऽस्म्यद्य दिदृश्यया । गच्छ दूत महाभाग ब्रूहि शुभ महाबलम् ||५७॥
निर्जने शुक्ष्णया वाचा वचन वचनामम । त्वा मात्वा बलिना श्रेष्ठ सुन्दराणा च मुदरम् ।।५८॥
दातार गुणिन शूरं सर्वविद्याविशारदम् । जेतार सर्वदेवाना दक्ष चोप कुलोत्तरम् ॥५९।।
भोक्तार सर्वरतानां स्वाधीन स्वदलोनतम् । पतिकामासम्पह सत्य तव योग्या नराधिप ॥६॥
स्वेच्छया नगरे तेत्र समापाता महामते । ममास्ति कारण किंचिद्विवाहे राक्षसोतम ॥६॥
बालभावाव्रत किजिस्कृत राजन्मया पुरा । क्रोडत्याच वयस्माभि सहकाते यदृच्छया ॥२॥

·.
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पंचमस्कन्धे अध्यायः २४
स्वदेहबलदर्पण सखीनां पुरतो रहः । मत्समानबलः शूरो रणे मा जेष्यति स्फुटम् ॥६३।।
तं वरिष्याम्यहं कामं ज्ञात्वा तस्य बलाबलम् । जहसुर्वचनं श्रुत्वा सख्यो विस्मितमानसाः ॥६४॥
किमेतया कृतं क्रूरं व्रतमद्भुतमाशु वै । तस्मात्त्वमपि राजेंद्र ज्ञात्वा मे हीदृशं बलम् ॥६५॥
जित्वा मां स्वबलेनाद्य वाछितं कुरु चात्मन. । त्वं वा तवानुजो भ्राता समेत्य समरागणे ।।
जित्वा मा समरेणात विवाहं पुरु सुन्दर ॥६६॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कंधे प्रयोविंशोऽध्यायः ॥२३॥
अथ चतुर्विशोऽध्यायः
व्यास उवाच
देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स दूतः प्राह विस्मितः । किं पे रुचिरापांगि स्त्रीस्वभावाद्धि साहसात् ॥१॥
इंद्राद्या निजिता येन देवा दैत्यास्तथाऽपरे । तं कथं समरे देवि जेतुमिच्छसि भामिनि ||२||
त्रैलोक्ये तादृशो नास्ति य शुभं समरे जयेत् । का त्वं कमलपनाक्षि तस्याने युघि साप्रतम् ||३||
अविचार्य न वक्तव्यं वचनं क्वापि सुंदरि । वलं स्वपरयोत्विा वक्तव्यं समयोचितम् ॥४॥
प्रैलोक्याधिपतिः पुम्भस्तय न्पेण मोहितः । त्वां च प्रार्थयते राजा कुरु तस्येप्सितं प्रिये ॥५॥
त्यक्त्वा मूर्सस्वभायं त्वं संमान्य वचनं मम । भज शुंभ निशुंभं वा हितमेतद् ब्रवीमि ते ॥६॥
शृङ्गारः सर्वथा सबै प्राणिभि परया गुदा । सेवनीयो बुद्धिद्भिर्नवानामुत्तमो रसः ॥७॥
नागमिष्यसि चैद्वाले संक्रुद्ध. पृथिवीपति । अन्यानाशाकरान्प्रेष्य वलानेष्यति साप्रतम् ॥८॥
पेशेवाप्य ते नूनं दानवा वलदर्पिता । त्या नयिष्यन्ति वामोरु तरसा शुम्भसग्निपी ॥९॥
स्वलज्जां रक्ष तन्वंगि साहरां सर्वथा त्यज । मानिता गच्छ तत्पाधै मानपानं यतोऽसि वै ॥१०॥
क्व युद्ध निशितर्वाण. यव सुसं रतिरागजम् । सारासारं परिच्छेद्य कुरु मे वचनं पटु ॥११॥
भज शुम्भ निशुम्भं वा लब्याऽसि परमं शुभम् ।
देव्युवाच
सत्यं दूत महाभाग प्रवक्तुं निपुणो हासि ॥१२॥
निशुम्म भी जानामि बलवताविति ध्रुवम् । प्रतिमा मे कृता वाल्यादयन्या सा यथं भवेत् ॥१३॥
तस्मादहि निमं च शुभ या वलयत्तरम् । यिना युदं न मे भर्ता भयितापोऽपि सौष्ठवात् १४॥
जित्या मा तरसा पार्म परं गृलातु साप्रतम् । युद्धेच्छ्या समायातां विद्धि मामलां नृप ॥१५॥
युदं देहि रामोऽमि योरपम समाचर । विषिमम शूलाच्येत्पातालं गच्छमाचिरम्॥१६॥
विधि प पर श्यपत्या जीवितेच्छा यदस्तिते । इति दूत पदाणु स्वं गत्या स्वपतिमादरात् ॥१७॥

·३११ अथ श्रीमद्देवामागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्ध अध्याय २४ उ विचार्य यथा युक्त करिष्यति महावल । ससारे दूतधर्मोऽय यत्सत्य भापणं किल ॥१८॥ शत्रौ पत्यौ च धर्मज्ञ तथा त्व कुरु मा चिरम् । व्यास उवाच तद्वचन ध्रुत्वा नोतिमद्वल्सयुतम् ॥१९॥ हेतुयुक्तं प्रगल्भ च विस्मित प्रययौ तदा । गत्वा दैत्यपति दूतो विचार्य च पुन पुन ॥२०॥ प्रणम्य पादयो प्रह्व प्रत्युवाच नृप च तम । राजनीतिमय वाक्य मृदुपूर्व प्रिय वच ॥२१॥ दूत उवाच सत्य प्रियं च वक्तव्य तेन चितापरो ह्यहम् । सत्य प्रिय च राजेंद्र वचन दुर्लभ किल ||२२॥ अप्रिय वदता काम राजा कुप्यति सर्वथा । साक्षात्कुत समायाता कस्य वा किंवलाऽवला २३॥ न ज्ञानगोचर किंचित्कि ब्रवीमि विचेष्टितम । युद्धकामा मया दृष्टा गर्विता कटुभाषिणी ॥२४॥ तया यत्कथित सम्यक्तच्छृणुष्व महामते । मया वाल्यात्प्रतिज्ञय कृता पूर्व विनोदत ॥२५॥ सखीना पुरत काम विवाह प्रति पर्वथा । यो मा युद्धे जयेदद्धा दपं च विचुनोति में ॥२६॥ तं वरिष्याम्यह काम पति समवल किल । न मे प्रतिज्ञा मिथ्या सा कर्तव्या नृपसत्तम ||२७|| तस्माद्युदयस्व धर्मज्ञ जित्वा मा स्ववश कुरु । तथेति व्याहृत वाक्य श्रुत्वाऽह समुपागत ॥२८॥ यथेच्छसि महाराज तथा कुरु तव प्रियम । सा युद्धायं कृतमति सायुधा सिंहगामिनी ॥२९॥ निश्चला वर्तते भूप यद्योग्य तद्विधीयताम् । व्यास उवाच इत्यावर्ण्य वचस्तस्य सुग्रीवस्य नराधिप ॥३०॥ पप्रच्छ भ्रातर शूर समीपस्थ महावलम् । शुम्म उवाच भ्रात किमत्र वर्तव्य हि सत्य महामते ॥३१॥ नायका यो कामाऽस्ति ममाह्वयति साप्रतम् । अह गच्छामि सग्रामे त्व वा गच्छ व गन्दित ॥३२॥ यद्रोचते निशुभाद्य तत्कर्तव्य मया किल । निशुम्भ उवाच न मया न खया वीर गतव्य रणमूनि ॥३३|| प्रेपयस्व महाराज त्वरित धूम्रलोचनम् । स गत्वातारणे जित्वा गृहीत्वा चारुलोचनाम्३४|| आगमिष्यति शुमोऽत्र विवाह सविघीयताम् ।

·श्रामवीभागवत महापुराण पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २४
व्यास उवाच
तन्निशम्य वचस्तस्य शुभो भ्रातु. कनीयसः ।।३५।।
कोपात्संप्रेषयामास पावस्थं धूम्रलोचनम् ।
शुम्भ उवाच
धूम्रलोचन गच्छासु सैन्येन महताऽऽवृतः ॥३६॥
गृहीत्वाऽऽनय ता मुग्धा स्ववीर्यमदमोहिताम् । देवो वा दानवो वाऽपि मनुष्यो वा महाबलः ॥३७॥
तत्पाणिग्राहता प्राप्तो हंतव्यस्तरसा त्वया । तत्पाश्ववतिनी कालो हत्वा सगृह्य ता पुनः ।।३८॥
शीघमत्र समागच्छ कृत्वा कार्यमनुत्तमम् । रक्षणीया त्वया साध्वी मुंचती मृदुमार्गणान् ३९॥
यत्नेन महता वीर मृदुदेहा कृशोदरी । तत्सहायाश्च हनव्या ये रणे शस्त्रपाणयः ॥४०॥
सर्वथा सा न हंतव्या रक्षणीया प्रयत्नतः ।
व्यास उवाच
इत्यादिष्टस्तदा राजा तरसा धूम्रलोचनः ॥४१॥
प्रणम्य शुभं सैन्येन वृत. शीघ्रं ययौ रणे । असाधूना सहस्राणा पटया सपा वनस्तथा ॥४२॥
स ददर्श ततो देवी रम्योपवनसंस्थिताम् । दृष्ट्वा ता मृगशावाक्षी विनयेन समन्वितः ॥४३॥
उवाच वचनं लक्ष्णं हेतुमद्रसभूषितम् । शृणु देवि महाभागे शुभस्त्वद्विरहातुरः ॥४४॥
दूतं प्रेषितवान्पायें तव नीतिविशारदः । रसभंगभयोद्विग्नः सामपूर्व स्वयि स्वयम् ||४५॥
नेताऽऽगत्य यचः प्रोक्तं विपरीतं वरानने । वचसा तेन मे भर्ता विताविष्टमना नृपः १४६॥
बभूव रसमागशे शुमः पामविमोहित । दूतेन तेन न जात हेतुगर्भ वचस्तव ॥४७॥
यो मा जमति संग्रामे यदुक्तं कटिनं वचः । न ज्ञातस्तेन संग्रामो द्विविधः खलु मानिनि ॥४८॥
रतिजोऽयोत्साहना पात्रभेदे विवक्षितः । रतिजस्त्वसि धामोर शोरुत्साहजः स्मृतः ॥४९॥
सुखदः प्रथमः कान्ते दुःखदशारिजः स्मृतः । जानाम्यहं वरारोह भवत्या मानसं दिल ॥५०॥
रतिसंग्रामभावस्ते हृदये परिवर्तते । इति तज्जं विदित्वा मा त्यसका नराधिपः ५१।।
प्रेषयामास शुभोऽद्य यलेन महताऽऽवृतम् । चतुराऽसि महाभागे शृणु मे वचनं मृदु ॥५२॥
भन शुभं त्रिलोकेशं देवदनियहणम् । पट्टराशी प्रिया भूत्वा मुक्ष्य भोगाननुत्तमान्।।५३॥
जेप्यति स्वा महाबाहुः शुम्भ कामवलावित् । विचित्रान्वृष हावांस्त्वं सोऽपि भावान्करिप्यति५४॥
मयिष्यति बालियेयं तर नर्मग्राक्षिणी । एवं संगरयोगेन पतिमें परमापयित् ॥५५॥
जिवा त्या सुमसम्माया परियांता करिष्यति । रकहां मसापातदन्तश्र संहितापराम् ॥५६॥
स्वेदविता प्रभग्ना स्वां संविपास्पति भूपतिः । भविता मानमः गामो रतियंपामनस्ताव ॥५७॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पचमस्कन्धे अध्याय २५
दर्शनाद्वश एवास्ते शुभ सर्वात्मना प्रिये । वचन कुरु मे पथ्य हितकृच्चापि पेशलम ||५८||
जय शुभ गणाध्यक्ष माननीयातिमानिनी । मदभाग्याश्च ते नून ह्यस्त्रयुद्धप्रियाश्च ये ॥५९||
न तदर्हासि कान्ते त्व सदा सुरतवल्ल्भे । अशोक कुरु राजान पादघातविकासितम् ||
वकुल सीधुमेकेन तथा कुरबक कुरु ॥६॥
इति श्रादेवीमागवते महापुराण दवामाहात्म्य चतुर्विशोऽध्याय ॥ २४ ॥
अथ पचविंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा विररामासौ वचन धम्रलोचन । प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललित वच ॥१॥
विदूपकोऽसि जाल्म त्व शैलूप इव भापसे । वृथा मनोरयाश्चित्त करोषि मधुर वदन् ॥२॥
बलवान्बलस युक्त प्रेषितोऽसि दुरात्मना । कुरु युद्ध वृथा वाद मुच मूढमतऽधुना ॥३॥
हत्वा शुभ निशुभ च त्वदन्यान्वा वलाधिकान । देवी कुद्धा शराघातव्रजिष्यति निजालयम ॥४॥
क्वासोमदमति शुम क्व वा विश्वविमोहिनी । अयुक्त खलु ससार विवाहविधिरेनयो ||५||
सिंही किं त्वतिकामार्ता जबुक कुरुते पतिम । करिणी गर्दभ वापि गवय सुरभि किमु ॥६॥
गच्छ शुभ निशुभ च वद सत्य वचो मम । कुरु युद्ध न चेद्याहि पाताल तरसाऽधुना ॥७॥
व्यास उवाच
कालिकाया वच श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचन । तामुवाच महाभाग
क्रोधसरतलोचन ॥८॥
दुर्दर्श त्वा निहत्याजी सिंह च मदवितम | गृहीत्वना गमिष्यामि राजान प्रत्यह क्लि ॥९॥
रसभगभयात्कालि विर्भमि त्विह साप्रतम । नोचेत्त्वा निशितैर्वाणर्ह म्यद्य कलहप्रिय ॥१०॥
कालिकोवाच
कि विकत्यसि मदात्मनाय धर्मो धनुष्मताम । स्वास्या मुच विशिखागतासि यमसमदि ||११||
व्यास उवाच
तत्वा वचन दैत्य सगृह कार्मक दृढम | कालिका ता शरासारववर्षातिशिलाशित ॥१२॥
देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरमस्थिता । ता स्तुवतो जयेत्यूचुर्दैवी शक्रपुरोगमा ॥१३॥
तयो परस्पर युद्ध प्रवृन चातिदारुणम 1 गाणखड्गगदारानि मुसलादिभिरुत्कटम् ॥१४||
कालिका वाणपातस्तु हत्वा पूर्व खरानथ | यमन तद्रय ब्यूढ जहास च मुहुर्मुहु ॥१५॥
स चाय रपमारून कोपेन प्रज्वलग्निव । वाणवृष्टिं चारोमा कालिकोपरि भारत ॥१६॥
साऽपि चिच्छेद तरसा तस्य वाणानसगतान् । मुमोचान्यानुप्रवेगान्दानवोपरि कारिया ॥१७॥

·३१४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २५ तैवर्णिनिहतास्तस्य पाणिग्राहा सहस्रश । बभज च रथ वेगात्सूत हत्वा खरानपि ॥१८॥ चिच्छेद तनु सद्यो वाणरुरगसन्निभ । मुद चक्रे सुराणा सा शखनाद तथाऽकरोत् ॥१९॥ विरथ परिघं गृह्य सर्वलोहमय दृढम् । माजगाम रथोपस्य कुपितो धूम्रलोचन ॥२०॥ वाचा निर्भर्त्सयन्काली कराल कालसन्निभ । अव त्वा हनिष्यामि कुरूपे पिंगलोचने ॥२१॥ इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघ क्षिपते यदा । हुड्वारेणव त भस्म चकार तरसाविका ॥२२॥ दृष्ट्वा भस्मीकृत दैत्य सैनिका भयविह्वला । चक्रु पलायन सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि ॥२३॥ देवास्त निहत दृष्ट्वा दानद धूम्रलोचनम् । मुमुचु पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिता ॥२४॥ रणभूमिस्तदा राजन्दारुणा समपद्यत । निहतानवरश्व खरैश्च वारणस्तथा ॥२५॥ गृध्रा काका वटा श्येना वरफा जवुकास्तथा । ननृतुश्चक्रशु प्रेतान्पतितान् रणभूमिः ॥२६॥ अविका तद्रणस्थान त्यक्त्वा दूरस्यलातरे । गत्वा चकार चाप्युग्र शखनाद भयप्रदम् ।।२७॥ त श्रुत्वा दरश द तु शुभ समनि सस्थित । दृष्ट्वाऽय दानवान्भग्नानागतान्रुधिरोक्षितान् ॥२८॥ छिमपादवराक्षाश्च मचकारोपितानपि । भग्नपृष्ठकटिग्रोवान्क्रदमानाननेकश ॥२९॥ वीक्ष्य शुभो निशुभश्च क्व गतो धूम्रलोचन । कथ भग्ना समायाता नानीता किं वरानना ॥३०॥ सैय युम गत मदा कथयतु यथोचितम् । क्स्याय शखनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धन ॥३१॥ गणा ऊचुः वल च पातित सर्व निहतो घूम्रलोचन । कृत वालिकया कर्म रणभूमावमानुपम् ॥३२॥ शखनादावियायान्तु गगन व्याप्य राजते । हपंद मुरसघाना दानवाना च शोककृत् ॥३३॥ यदा निपातिता सर्वे तेन वेसरिणा विभो । रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातविनाशिता ॥३४॥ गगनस्था मुगश्चक्र पुष्पवृष्टि मुदाविता । दृष्ट्वा भग्न बल मर्व पातित धूम्रलोचनम् ॥३५॥ निश्चयस्तु वृतोऽस्माभिजयो नैव भवेदिति । विचार कुरु राजेन्द्र मणिभिमंत्रवित्तमं ॥३६॥ विस्मयोऽय महाराज यदेवा जगदम्बिका । भवद्धि मह युद्धाय सस्थिता सैन्यजिता ॥३७॥ निर्भयकापिनी बारा सिंहारूढा मदोत्कटा । चित्रमेत महाराज भासतेऽद्भुतमजसा ॥३८॥ मधिर्या विग्रहो वाऽद्य स्थान निर्माणमेव च । मत्रयित्वा महाराज कुरु वार्य यथारचि ॥३९॥ सत्मग्निपो यल नास्ति तयापि शत्रुतापन | पाणिग्राहा सुरा सर्वे भविष्यति पिलापदि ॥४०॥ समये तत्समीपस्यो शाती घ हरिसपरो । लोक्पारा समीपेऽच वर्तते गगने स्थिता ॥४॥ रक्षणाय गपर्वा विनरा मानुपास्तथा । वत्सहायाश्च मतव्या समये सुरतापन !!४२॥ अस्माय मतिमानेन गायते सर्वदशम् । अविवाया महायाशा तलाशा न वाचन ॥४३॥ एा नायितु आता नात्यायं पराघरम् । माक्या दानवाना तु सर्वेषामिति निश्य. mit ·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २६ इति ज्ञात्वा महाभाग यथा रुचि तथा कुरु । हित सत्य मित वाक्य वक्तव्यमनुयायिभि ||४५।। व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचन तेपा शुम्भ परवलार्दन । कनीयास समानीय पप्रच्छ रहसि स्थित ॥४६॥ भ्रात' कालिकयाऽद्यव निहतो धूम्रलोचन । बल च शातित सर्व गणा भग्ना समागता ||४|| अविका शखनाद 4 करोति मदगविता । ज्ञानिना चव दुर्जेया गति कालस्य सर्वथा ॥४८॥ तृण वज्रायते नून वन चव तृणायते । बलवान् बलहीन स्याद्देवस्य गतिरोदृशी ॥४९॥ पृच्छामि त्वा महाभाग किं कर्तव्यमत परम् । अभोग्या चाविका नून कारणादन चागता ॥५०॥ युक्त पलायन वोर युद्ध वा वद सत्वरम् । लघु ज्येष्ठ विजानामि त्वामहं कार्यसकटे ॥५१॥ निशुम्भ उवाच न वा पलायन युक्त न दुर्गग्रहण तथा । युद्धमेव पर श्रेय सर्वथैवानयाऽनघ ॥५२॥ ससैन्योऽह गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रित । हत्वा तामागमिष्यामि तरसात्वबलामिमाम् ॥५३॥ अथवा बलवद्दवादन्यथा चेद्भविष्यति । मृत मयि त्वया कार्य विमृश्य च पुन पुन |॥५४॥ इति तस्य वच श्रुत्वा शुम्भ प्रोवाच चानुजम । तिष्ठ त्व चडमुडौ दो गच्छेता वलसयुतो ॥५५|| शशकग्रहणायान युक्त गजमोचनम् । चडमुण्डौ महावारौ ता हतु सर्वथा क्षमी ॥५६॥ इत्युक्त्वा भ्रातर शुभ सभाष्य च महाबली । उवाच वचन राजा चडमुडो पुर स्थितौ ॥५७|| गच्छत चडमुडो द्वौ स्वसंयपरिवारितौ । हतु तामबला शीघ्र निर्लज्जा मदगविताम् ॥५८॥ गृहीत्वाऽथ निहत्याजी कालिका पिंगलोचनाम् । आगम्यता महामागो कृत्वा कार्य महत्तरम् ॥५९।। सा नायाति गृहीताऽपि गविता चाविका यदि । तदा वाणर्महातीक्ष्णहँन्तव्याऽऽहवमडिता ॥६॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्याय ॥ २५ ॥ अथ पड्विंशोऽध्यायः व्यास उवाच इत्याज्ञप्ती तदा वीरो चडमुण्डो महाबली । जग्मतुस्तरसैवाजी सैन्येन महताऽन्विती ॥१॥ दृष्ट्वा तत्र स्थिता दवी देवाना हितकारिणीम् । ऊचतुस्तौ महावीर्यो तदा सामाबित वच ||२|| वाले त्व कि न जानासि शुम्भ सुरवलार्दनम् । निशुम्भ च महादीयं तुरापाड्विजयोद्धतम ॥३॥ त्वमेकासि वरारोहे कारिका सिंहसयुता । जेतुमिच्छसि दुर्बद्ध शम्भ सर्वबलान्वितम् ||४|| मतिद कोऽपिते नास्ति नारी वाऽपिनरोऽपि वा। देवास्त्वा प्रेरयत्येव विनाशाय तवैव ते ॥५॥ विमृश्य कुरु तन्दगि कार्य स्वपरयोर्बलम् । अष्टादशभुनत्वात्व गवं च कुरुष मृपा ॥६॥ न

·३१६
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २६
किं भुजैर्वहुभिव्यर्थैरायुधै कि श्रमप्रदै । शुम्भस्याने सुराणा वै जतु समरशालिन ॥७॥
ऐरावतकरच्छेत्तुर्दन्तिदारणकारिण । जयिन सुरसघाना कार्य कुरु मनोगतम ||८||
वृथा गर्वायसे कान्ते कुरु मे वचन प्रियम । हित तव विशालाक्षि सुखद दु खनाशनम ||९॥
दु खदानि च कार्याणि त्याज्यानि दूरतो बुधै । सुखदानि च सेव्यानि शास्त्रतत्त्वविशारद ॥१०॥
चतुरासि पिकालापे पश्य शुम्भवल महत् । प्रत्यक्ष सुरसधाना मर्दनेन महोदयम् ॥११॥
प्रत्यक्ष च परित्यज्य वृथवानुमिति किल । सदेहसहिते कार्य न विपश्चित्प्रवर्तते ॥१२॥
शत्रु सुराणा परम शुम्भ समरदुर्जय । तस्मात्त्वा प्रेरयत्यत्र देवा दैत्येशपीडिता ||१३||
तस्मात्तद्वचनै स्निग्धैर्वचिताऽसि शुचिस्मिते । दुखाय तव देवाना शिक्षा स्वार्थस्य साधिका ॥१४॥
कार्यमित्र परिक्षिप्य धर्ममित्र समाश्रयत । देवा स्वार्थपरा काम त्वामह सत्यमब्रवम ||१५||
भज शुम्भ सुरेशान जेतार भुवनश्वरम् । चतुर सुन्दर शूर कामशास्त्रविशारदम् ॥१६॥
ऐश्वयं सर्वलोकाना प्राप्स्यमे शुम्भशासनात् । निश्चय परम कृत्वा भर्तार भज शोभनम् ॥१७॥
व्यास उगाच
इति तस्य वच श्रुत्वा चडस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरनिनद जगर्ज पुनरवीत् ॥१८॥
गच्छ जाल्म मृपा किं त्व भापसे वचक वच । त्यक्त्वा हरिहरादोश्च शुम्भ कस्माद्भजे पतिम्।।१९॥
न मे कश्चित्पति कार्यों न कार्य पतिना सह । स्वामिनी सर्वभूतानामहमेव निशामय ॥२०॥
शुम्भा मे बह्वो दृष्टा निशुम्भाश्च सहस्रश । पातिताश्च मया पूर्व शतशो दैत्यदानवा ॥२१॥
ममाप्रे देवदानि विनष्टानि युगे युगे | नाश यास्यति दैत्याना यूयानि पुनरद्य वै ॥२२॥
पाल एवागतोऽस्त्यत्र दैत्यसहारवारव । वृथा त्व कुरुपे यत्ल रक्षणायात्मसतते ॥२३॥
कुरु युद्ध वीरधर्मरक्षाय त्व महामते । मरण भावि दुस्त्याज्य यशो रक्ष्य महात्मभि ॥२४॥
किं ते कार्य निशुम्भन शुम्भेन च दुरात्मना । वीरधर्म पर प्राप्य गच्छ स्वर्ग सुरालयम् ।।२५।।
शुम्भो निशुम्भववान्य य चात्र तव वायवा । सर्वे तवानुगा पश्चादागमिष्यति सांप्रतम् ॥२६॥
प्रमश रायदैत्याना परिप्याम्पद्य सायम् । विपाद स्यज मदात्म कुरु युद्ध विशापते ॥२७॥
स्वामह निहष्यामि भ्रातरं तव सांप्रतम् । तत शुम्भ निशुम्भ च रक्तवीज मदोत्कटम् ॥२८॥
अयाश्च दानवान्सर्वान्हत्याऽह समरागणे । गमिष्यामि यथास्थान विष्ट वा गन्छ वा द्रुतम् ।।२९।।
गृहाणास्त्र त दुष्ट बुर युर मयाऽधुना । जिल्पसि मृपावाक्य सर्वथा कातरप्रियम् ॥३०॥
व्यास उषाच
तपाप प्रेरिती दरयो पंटमुष्टो पान्यितो । प्रयागाद तरा घोर पक्रनुर्वर पितो ॥३१॥
गापि विस्वन पके पूरयन्ती दिशो । गिहोऽपि पुषितम्तायन्नादं ममबरोटरी ॥३२॥

·श्रामद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २६ तेन नादन शक्राचा जहपुरमरास्तदा । मुनयो यक्षगधर्वा सिद्धा साध्याश्च किनरा ३३॥ युद्ध परस्पर तत्र जात कातरभोतिदम् । चडिकाचण्डयोस्तीव्र बाणखड्गगदादिभि ॥३४॥ चण्डमुक्ताञ्छरान्देवी चिच्छेद निशितै शरै । मुमोच पुनरुग्रानाराचाश्चडिका पनगानिव ॥३५॥ गगन छादित तत्र सग्रामे विशिखस्तदा । शलभरिव मेघान्ते कर्पकाणा भयप्रदै ॥३६॥ मुण्डोऽपि सैनिक साधं पपात तरसा रणे । मुमोच वाणवृष्टिं वै क्रुद्ध परमदारुण ॥३७॥ वाणजाल महद्दृष्ट्वा क्रुद्धा तत्राविका भृशम् । कोपेन वदन तस्या वभूव घनसनिभम् ||३८|| कदलीपुष्पनेत्र च भ्रुकुटीकुटिल तदा । निष्क्रान्ता च तदा काली ललाटफलकाद् द्रुतम् ।। व्याघ्रचर्माबरा क्रूरा गजचर्मोत्तरीयका | मुडमालाघरा धोरा शुष्कत्रापीसमोदरा ॥४०॥ खड्गपाशधराऽतीव भीपणा भयदायिनी । खट्वागधारिणी रौद्रा कालरात्रिरिवापरा ॥४१॥ विस्तीर्णवदना जिह्वा चालयती मुहुर्मुहु । विस्तारजघना वेगाजधानासुरसैनिकान् ||४२॥ करे कृत्वा महावीरास्तरसा सा रुपान्विता ! मुखे चिक्षेप दैतेयान्पिपेप दशनै शनै ॥४३॥ गजान्घटादितान्हस्ते गृहीत्वा निदधे मुखे । सारोहान्भक्षयित्वाजी साट्टहास चकार ह ॥४४॥ तथैव तुरगानुष्ट्रास्तथा सारथिभि सह । निक्षिप्य वक्त्रे दशनश्चर्वत्यतिभैरवम् ||४५|| हयमान बल प्रेक्ष्य चडमुण्डो महासुरौ । छादयामासत्तुद्देवी वाणासाररनतर । ४६॥ चक्रधरायुधम् । चिक्षेप तरसा देवी ननाद च मुहुर्मुहु ॥४७॥ नदत वीश्य त काली रथाग च रविप्रभम | बाणेनैकेन चिच्छद सुप्रभ तत्सुदर्शनम् ॥४८॥ त जघान शरस्तीक्ष्णश्चण्ड चडी शिलाशित । मूछितोऽसौ पपातोा देवीवाणादितो भृशम् ४९॥ पतित भ्रातर वीक्ष्य मुण्डो दु खादितस्तदा । चकार शरवृष्टिं च कालिकोपरि कोपत ॥५॥ चडिका मुण्डनिर्मुक्ता शरवृष्टिं सुदारुणाम् । ईपिकास्त्रर्वलान्मुक्तश्चकार तिलश क्षणात् ॥५१॥ अर्धचन्द्रेण बाणेन ताडयामास त पुन । पतितोऽसौ महावीर्यो मेदिन्या मदवजित ॥५२॥ हाहाकारो महानासीदानवाना वले तदा । जहपुरमरा सर्वे गगनस्था गतव्यथा ॥५३॥ विहाय मूाँ चडस्तु संगृह्य महती गदाम् । तरसा ताडयामास कालिका दक्षिणे भुजे ॥५४॥ वचयित्वा गदापात त वबध महासुरम् । तरमा वाणपाशेन मत्रमुक्तेन कालिका ||५५॥ उत्थितस्तु तदा मुडो बद्ध दृष्ट्वानुज वलात । आजगाम सुसनद शक्तिं कृत्वा करे दृढम् ।।५६॥ आगच्छत तदा कालो दानव वाश्य सत्वरम् । ववध तरसा त तु द्वितीय भ्रातर भृशम् ॥५७|| गृहीत्वा तो महावीर्यों चडमुडौ शशाविव । दुर्वती विपुल हासमाजगामाविका प्रति ॥५८॥ आगत्य वामपोवाच गृहाणेमो पा प्रिये । रणयज्ञार्यमानीती दानवो रणदुर्जयो ॥५९ तावानीतो तदा वीक्ष्य घडिवा तो वृकाविव । अविका कालिका प्राह माधुरीसयुतं वच ॥६॥ चडचण्डकरच्छाय चक्र ·३१८ श्रीमवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २७ वध मा कुरु मा मुच चतुरासि रणप्रिये । देवाना कार्यससिद्धि कर्तव्या तरसा त्वया॥६॥ व्यास उवाच इति तस्या वच श्रुत्वा कालिका प्राह ता पुन । युद्धयज्ञेऽतिविख्याते खड्गे यूपे प्रतिष्ठिते ॥६२॥ मालम्भ च करिष्यामि यथा हिंसा न जायते । इत्युक्त्वा सा तदा देवी खड्गेन शिरसी तयो । चकर्त तरसा काली पपौ च रुधिर मुदा । एव दैत्यो हतौ दृष्ट्वा मुदितोवाच चाविका ||६४॥ कृत कामं सुराणा ते ददाम्यद्य वर शुभम् । चडमुडौ हतौ यस्मात्तस्मात्ते नाम कालिके ॥ चामुडति सुविख्यात भविष्यति धरातले ॥६५|| इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पचमस्कन्धे चडमुंडवधे पड्विंशोऽध्याय ॥२६॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः व्यास उवाच हतो तो दानवी दृट्ठा हवशेषाश्च सैनिका । पलायन तत कृत्वा जग्मु सर्वे नृप प्रति ॥ १ ॥ भिनागा विशिसै केचित्वैचिच्छिनकरास्तथा । रुधिरस्रावदेहाश्च रुदतोऽभिययु परे ॥ २॥ गत्वा दैत्यपतिं सर्वे पकुवारव मुदु । रक्ष रक्ष महाराज भक्षयत्यद्य कालिया ।। ३ ।। तया हतो महावीरौ घडमुडो सुरार्दनौ । भक्षिता सनिका सर्वे वय भग्ना भयातुरा ।। ४ ।। भीतिद च रणस्थान कृत पारिपया प्रभो। पातितर्गजवीरावैदिसेरक्पदातिभि घोपितोपवहा कुल्या वृता मासातिपदमा । वेशयरिनी भग्नरयचक्रविराजिता ॥ ६ ॥ छिन्नवाहादिमत्स्याढमा धोपंतुीजलान्विता । भयदा पातराणा व सुराणा मोदवधिती ॥ ७॥ फुलं स महाराज पातालं गच्छ सत्वरम । वृद्धादवी क्षय सद्य परिप्यति न सराय ॥ ८॥ गिहोऽपि भक्षयत्याजो दानवा दनुजेश्वर । तव कालिया देयो हति वाणरनेपथा ॥ ९ ॥ तस्मात्त्वमपि राजेंद्र मरणाय मृपा मतिम । परापि महितो भाता गुम्भन युपिताशय ॥१०॥ कि परिष्यति नायेंपा पूरा पुरविनाशिनी । यस्या हतामहाराज हतुमिच्छसि योपवा ॥११॥ देवाधीन महाराज राये जयपराजयो । अल्पाय मददु रा बुद्धिमान प्रशल्पा ॥१२॥ पित्र पश्य विप धर्म मधील जगत् प्रभो । निता राणा गर्ने स्त्रिया पर पाया ॥१३॥ जेवा व सोपाल सं ययुनो हि यांततम् । एका प्रार्पयो याठा युदायात मुगम ||१४|| पुरा स्वया वरना पुनरे दवतायन । वरदानाय सप्राप्ती बह्मा गैरपितामह ॥१५॥ पापोनाग्य महाराज पर परस मुदत । सदा स्पामरस्प प प्रापिन HATfry ||१|| पर्दयमासम्मो ग मम | सपंपिनारम्य पुलिसवापरादपि ॥१७॥ मयमरण ·। श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. २७ ३१९ तस्मात्वा तुकामपा प्राप्ता योपिद्वरा प्रभो । युद्ध मा कुरु राजेन्द्र विचार्य धियाऽधुना ॥१८॥ देवी ह्येषा महामाया प्रकृति परमा मता । कल्पातकाले राजेन्द्र सर्वसहारकारिणी ॥१९॥ उत्पादयिती लोकाना देवानामीश्वरी शुभा । त्रिगुणा तामसी देवी सर्वशक्तिसमन्विता ॥२०॥ अजय्या चाक्षया नित्या सर्वज्ञा च सदोदिता । वेदमाता च गायत्रो सध्या सर्वसुरालया ॥२१॥ निगुणा सगुणा सिद्धा सर्वसिद्धिप्रदाऽव्यया । आनन्दाऽऽनन्ददा गौरी देवानामभयप्रदा ||२२|| एव ज्ञात्वा महाराज वैरभाव त्यजानया । शरण ब्रज राजेन्द्र देवी त्वा पालयिष्यति ॥२३॥ आज्ञाक्री भवतस्या सजीवय निज कुलम । हतशेषाश्च ये दैत्यास्ते भवतु चिरायुप ॥२४॥ व्यास उवाच इति तेषा वच श्रुत्वा शुम्भ सुरवलादन । उवाच वचन तथ्य वीरवर्य गुणावितम् ॥२५॥ शुम्भ उवाच मान कुवंतु भो मदा यूय भग्ना रणाजिरात । शीघ्र गच्छत पाताल जीविताशा बलीयसी ॥२६॥ देवाधीन जगत्सवं का चिन्ताऽत्र जय मम | देवास्तव ब्रह्माद्या देवाधीना वय यथा ॥२७॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रोऽय यमोऽग्निवरुणस्तथा । सूर्यचन्द्रस्तया शक्र सर्वे दैववशा किल ॥२८॥ का विता तहि मे मदा यद्भावि तद्भविष्यति । उद्यमस्तादृशो भूयादृशी भवितव्यता ॥२९॥ सर्वथैव विचार्येव न शोचति वुघा क्वचित | स्वधर्म न त्यजतीह ज्ञानिनो मरणाद्भपात ॥३०॥ सुख दुख तथवायुर्जीवित मरण नृणाम् । काले भवति सप्राप्ते सर्वथा देवनिर्मितम् ॥३१॥ ब्रह्मा पतति काले स्वै विष्णुश्च पार्वतीपति । नाराङ्गच्रत्यायुपोऽते सर्वे दवा सवासवा ||३२|| तथा हमपि कालस्य वशग सवथाऽधुना । नाश जय वा गतास्मि स्वधर्मपरिपालनात् ॥३३॥ आहूता-प्यनया काम युद्धायादल्या क्लि । क्थ पलायनपरो जीवेय शरदा शतम् ॥३४॥ कारप्याम्यद्य संग्राम यदावि तद्भवत्विह । जयो वा मरण वापिस्वाकरामि यथा तया॥३५॥ देव मिथ्यति विद्वासो वदन्त्युद्यमवादिन । युक्तियुक्त वचस्तषा ये जानत्यभिभाषितुम ॥३६॥ उद्यमेन विना काम न सिध्यन्ति मनोरथा । कातरा एव जल्पति यद्भाव्य तद्भदिप्यति ॥३७॥ अदृष्ट बच्चन्मूढा प्रवदन्ति न पण्डिता । प्रमाण तस्य सत्त्व विमदृश्य दृश्यत कथम् ॥३८॥ क्वापि दृष्ट स्थादपा मृविभीपिका | अवलम्ब विनवपा दु स चित्तस्य धारणा ॥३९॥ चमीसमाप माविष्टा सस्थितापाष्टकारिणी । उद्यमन विना पिष्ट न भव यव सर्वथा ॥४०॥ उद्यमे च कृत कार्य सिद्धि यात्पव सर्वया । कदाचित्तस्य न्यूनत्वे कार्य नंव भवेदपि ॥४१॥ देश कार च विज्ञाय स्ववल शत्रुज बरम् । कृत कार्य भवत्येव बृहस्पतिवचो यथा ॥४२॥ व्यास उवाच इति निधित्य देत्येन्द्रो रतवीज महासुरम् । प्रेपयामास समामे संन्येन महतावृतम् ||४|| अदृए

·श्रीमहेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २७
शुम्भ उवाच
रक्तवीज महाबाहो गच्छ व समरागणे । कुरु यद्ध महाभाग यथा ते वलमाहितम [॥४४॥
रक्तबीज उवाच
महाराज न त कार्या चिंता स्वल्पतरापि वा । अहमेना हनिप्यामि करिष्यामि वशे तव ॥४५॥
पश्य में युद्धचातुर्य क्वेय बाला सुरप्रिया । दासी तऽह करिष्यामि जित्वमा समरे बलात॥४६॥
व्यास उसाच
इत्याभाष्य कुरुश्रेष्ठ रक्तवीजो महासुर । जगाम रथमारुह्य स्वस यपरिवारित ॥४७॥
हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैश्च परिवेष्टित । निर्जगाम रथारूढो देवी शैलोपरि स्थिताम् ।।४८||
तमागत समालोक्य देवोशङ्खमवादयत । भयद सवदैत्याना देवाना मोदवर्धनम ||४९॥
श्रुत्वा शङ्खस्वन चोग्र रक्तबीजोऽतिवेगवान् । गत्वा समीपे चामुण्डा वभापे वचन मृदु ॥५०॥
रक्तबीज उवाच
वाले कि मा भीषयसि मत्वा त्व कातर प्रिये । शङ्खनादन त वङ्गिवैत्सि किं धूम्रलोचनम ॥५१॥
रक्तबीजोऽस्मि नाम्नाऽह त्वत्सकाशमिहागत । युद्धेच्छा चत्रिकालापे सज्जा भव भय न मे ॥५२॥
पश्याद्य मे बल काते दृष्टा य कातरास्त्वया । नाह पक्तिगतस्तथा कुर युद्ध यथच्छसि ॥५३॥
वृद्धाश्च सेविता पूर्व नीतिशास्त्र श्रुत त्वया । पटित चाथविज्ञान विद्वदगोष्टी कृनाऽथवा ||५४।।
साहित्यतन्त्रविज्ञान चदस्ति तव सुन्दरि । शृणु म वचन पथ्य तथ्य प्रमितिबृहितम ॥५५॥
रसाना च नवाना वै द्वावेव मुख्यता गते । शृङ्गारक शातिरसो विद्वज्जनसमासु च ॥५६॥
तयो शृङ्गार एवादो नृपभाव प्रतिष्ठित । विष्णुलक्ष्म्या सहास्ते वै सावित्र्या चतुरानन ॥
शयेंद्र शैलसुतया शङ्कर सह शेरते । वल्ल्या वृक्षो मृगो मृग्या कपोत्या च कपोतक ।
एव सर्व प्राणभृत सयोगरसिका भृशम 1 अप्राप्तभोगविभवा ये चान्ये कातरा नरा ॥५९||
भवन्ति यतयस्ते वै मूढा देवेन वञ्चिता । अससाररसज्ञास्ते वञ्चिता वञ्चनापरं ॥६०॥
मधुरालापनिपुर्ण रता शातिरसे हि ते । वव ज्ञान क्व च वैराग्य वर्तमाने मनोभवे ||६||
रोभे क्रोघे च दुर्धर्षे मोहे सति विनाशये । तस्मात्त्वमपि कल्याणि कुरु कात मनोहरम् ॥६२॥
शुम्म सुराणा जेतार निशुम्भ वा महाबलम ।
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा रतबीजोऽसो विरराम पुर स्थित ॥३॥
थत्वा जहास चामुण्डा कालिबा चाविका तथा।
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पचमस्कन्धे साविंशोऽध्यायः ॥२७॥

·२१ त्व श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. २८ अथाष्टाविंशोऽध्यायः व्यास उवाच कृत्वा हास्य ततो देवी तमुवाच विशापते । मेघगम्भीरया वाचा युक्तियुक्तमिद वच ॥१॥ पूर्वमेव मया प्रोक्त मन्दात्मन्कि विकत्यसे । दूतस्याग्रे यथायोग्य वचन हितसंयुतम् ॥२॥ सदृशो मम रूपेण वलेन विभवेन च । त्रिलोक्या यदि कोऽपि स्यातपतिं प्रवृणोम्यहम्।।३।। बूहि शुम्भ निशुभ च प्रतिज्ञा मे पुरा कृता । तस्माद्युद्धयस्व जित्वा मा विवाह विधिवत्कुरु ॥४॥ वै तदाज्ञया प्राप्तस्तस्य कार्यार्थसिद्धये । सग्राम कुरु पाताल गच्छ वा पतिना सह ||५|| व्यास उवाच तच्छुत्वा वचन देव्या स दैत्योऽमर्पपूरित ! मुमोच तरसा वाणान्सिहस्योपरि दारुणान् ॥६॥ अम्बिका ताञ्छरान्वीक्ष्य गगने पनगोपमान् । चिच्छेद सायकस्तीक्ष्णलघुहस्ततया क्षणात् ॥७॥ अन्यैर्जधान विशिस रक्तबीज महासुरम् । अविका चापनिर्मुक्त कर्णाकृष्ट शिलाशित ॥८॥ देवीवाणहत पापो मूर्छामाप रथोपरि ! पतिते रक्तबीजे तु हाहाकारो महानभूत् ।।९।। सैनिकाचशु सर्वे हता स्म इति चानुवन । ततो बुबारव श्रुत्वा शुम्भ परमदारुणम् ॥१०॥ उद्योग सर्वसैन्याना दैत्यानामादिदेश है। शुम्भ उवाच निर्यान्तु दानवा सर्वे कावोजा स्ववलक्ता ॥११॥ अन्येऽप्यतिबला शूरा कालकेया विशेषत । व्यास उवाच इत्याज्ञप्त बल सवं शुम्भेन च चतुविधम् ॥१२॥ निर्जगाम मदाविष्ट देवी समरमण्डले । तमागत समालोक्य चडिका दानव बलम् ॥१३॥ घण्टानाद चकाराशु भीपण भयद मुहु । ज्यास्वन शङ्खनाद च चकार जगदबिका ॥१४॥ तेन नादेन सा जाता कारी विस्तारितानना । श्रुत्वा तनिनद घोर सिंहो देव्याश्च वाहनम् ॥१५॥ जगर्ज सोऽपि वल्वाअनयन्भयमद्धृतम् । तनिनादमुपश्रुत्य दानवा क्रोधमूर्छिता ॥१६॥ सर्व चिक्षिपुरस्त्राणि देवी प्रति महावरा । तस्मिनवायते युद्ध दारुणे लोमहर्षणे ॥१७॥ ब्रह्मादीना च वेदाना शक्तयश्चण्डिका ययु । यस्य देवस्य यद्रूप यया भूषणवाह्नम् ॥१८॥ प्रययु समरागणे । ब्रह्माणी वरटाढा सासमूत्रकमण्डलु ॥१९॥ आगता ब्रह्मण तिर्वह्माणोति प्रतिश्रुता । वैष्णवी गरुडाम्दा सहचक्रगदाघरा ॥२०॥ तादृपस्तदा देश्य ·घना ३२२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय २८ पभहस्ता समायाता पीताबरविभूपिता । शाङ्करी तु वृषारूढा निशूलवरधारिणी ॥२१॥ अचंचद्रधरा देवी तथाऽहिवलया शिवा । कौमारी शिखिसरूढा शक्तिहस्ता वरानना ॥२२॥ युद्धकामा समायाता कातिकेयस्वरूपिणी । इन्द्राणी सुष्टुवदना सुश्वतगजवाहना ॥२३॥ बच्चहस्ताऽतिरोपाढ्या सग्रामामिमुखी ययौ । वाराही सूकराकारा प्रौढप्रेतासना मता ॥२४॥ नारसिंही नसिंहस्य विभ्रती सदृश वपु । याम्या च महिपारूडा दण्डहस्ता भयप्रदा ॥२५॥ समायाताऽथ सग्रामे यमरूपा गुचिस्मिता । तथैव वारणी शक्ति कौबेरी च मदोत्कटा ॥२६॥ एवविधास्तथाकारा ययु स्वस्ववलवृता । आगतास्ता समालोक्य देवी मुदमवाप च ॥२७|| स्वस्था मुमुदिरे देवा दैत्याश्च भयमाययु । ताभि परिवृतस्तत्र शङ्करो लोकशङ्कर ॥२८॥ समागत्य च सग्रामे चण्डिकामित्युवाच ह । हयतामसुरा शीघ्र देवाना कायसिद्धये ॥२९॥ निशुभ चैव शुभ च य चाय दानवा स्थिता । हवा दैत्यवल सर्व कृत्वा च निर्भय जगत ॥३०॥ स्वानि स्वानि च धिप्पयानि समागच्छतु शक्त्य । देवा यज्ञभुज सतु ब्राह्मणा यजन रता ॥३१॥ प्राणिन सतु सतुष्टा सर्वे स्थावरजगमा । शम यातु तथोत्पाता इतयश्च तथा पुन ॥३२॥ काले प्रवर्पत कृपिर्वहुफला तथा । व्यास उगाच एव वति देवगे शङ्कर लोकाङ्कर ॥३३॥ चण्डिकाया शरीरात्तु निगता शतिरद्भुता । भोषणाऽतिप्रचडा च शिवाशतनिनादिनी ||३४|| घोररूपाऽथ पञ्चास्यमित्युवाच स्मितानना । दवदेव व्रजातु त्व दैत्यानामधिप प्रति ||३५|| दूतत्व कुरु कामार यूहि शुम्भ स्मराकुलम । निशुम्भ च मदोरिसक्त वचनामम शङ्कर ॥३६॥ मुषत्वा त्रिविष्टप यात यूय पाताग्माणु वै । दवा स्वर्गे सुसयातु तुरापाट स्वासन शुभम ॥३७॥ लभन्ता बिदिव स्थान याभागाश्च देवता । जीवितच्छा च युप्माव यदि स्यात्तु महत्तरा ३८|| वहि गच्छत पाताल तरसा यत्र दानवा ! अयवा वलमास्याय युद्धेच्छा मरणाय चत ॥३९॥ तदाऽऽगच्छतु तृप्यतु मन्विा पिगितन च । व्यास उगाच तन्द्रत्या वचन तस्या पूरपाणिम्त्यराचिन ||४०॥ गत्वाऽह दयराजान गम्भ सदसि सस्थितम् । शिव पाच राजदूतो हमवायारिद्रपुरांतरगे हर ॥४१॥ स्वगवा महायानो हित या तवापिम् । स्यावा म्यग तथा भूमि यय गत परम् ॥

·३२३ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. २९ पाताल यत्र प्रह्लादो वलिश्च बलिना वर । अथवा मरणेच्छा चेतागच्छत सत्वरम् ॥४३॥ संग्रामे वो हनिष्यामि सर्वानेवाहमाशु वै । इत्युवाच महाराज्ञी युष्मकल्याणहेतवे ॥४४॥ व्यास उवाच इति दैत्यवरान्देवी वाक्यममृतसनिभम् । हितकृच्छ्रावयित्वा स प्रत्यायातश्च शूलभूत् ॥४५॥ ययाऽसौ प्रेरित शभुर्दूतत्वे दानवान्प्रति । शिवदतीति विख्याता जाता निभुवनेऽखिले ॥४६॥ तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्या शङ्करोक्त तु दुष्करम् । युद्धाय निर्ययु शीघ्रं दशिता शस्त्रपाणय ॥४७॥ तरसा रणमागत्य चण्डिका प्रति दानवा । निर्जघ्नुश्चशरस्तीक्ष्ण कर्णाकृष्ट शिलाशित ॥४८॥ कालिकामूलपातस्तान् गदाशक्तिविदारितान् । कुवंती व्यचरत्तत्र भक्षयती च दानवान् ॥४९॥ कमण्डलुजलाक्षेपगतप्राणान् महावलान् । ब्रह्माणी चाकरोतर दानवान्समरागणे ॥५०॥ माहेश्वरी वृपारूढा त्रिशूलेनातिरहसा । जघान दानवान्सख्य पातयामास भूतले ॥५१॥ वैष्णवी चक्रपातन गदाघातेन दानवान । गतप्राणाश्चकाराशु चोत्तमागविवर्जितान् ॥५२॥ ऐद्रीवनप्रहारेण पातयामास भूतले । ऐरावतकराघातपीडितान्दैत्यपुगवान् ॥५३॥ वाराहीतुडघातेन दष्ट्राग्रपातनेन च । जघान कोषसयुक्ता शतशो दैत्यदानवान् ॥५४॥ नारसिंही नखस्तीवर्दारितान्दैत्यपुगवान । भक्षयती चचाराजौ ननाद च मुहुर्मुहु ॥५५॥ शिवदूती साट्टहास पातयामास भूतले । ताश्चखादाय चामुडा कालिका चत्वरान्विता ५६॥ शिखिमस्था च कौमारी कर्णाकृष्ट शिलाशित । निजघान रणे शजू देवाना च हिताय वै ॥१७॥ वारुणोपासबद्धान्दैत्यान्समरमस्तके । पातयामास तत्पृष्ठे मूर्छितान्गतचेतनान् ॥५८॥ एव मातृगणेनाजावतिवीर्यपराक्रमम । मर्दित दानव सैय पलायनपर ह्यभूत् ॥५९|| बुबारवस्तु सुमहानभूत्तत्र वलाणवे । पुष्पष्टिं तदा देवाश्चक्रुर्देव्या गणोपरि ॥६॥ तन्द्रुत्वा निनद धार जयशद च दानवा । रक्तवाजश्रुकापातु दष्ट्वा दैत्यान्पलायितान् ॥११॥ गर्जमानास्तया दवान्वीक्ष्य दैत्यो महापल । रक्तवीजस्तु तजस्वा रणमभ्याययो तदा ॥६२।। सायुधो रथसविष्ट दुर्वघ्याशब्दमद्भुतम् । आनगाम तदा दवी क्रोवरनगणोद्यत ॥६३|| इति धादवामागवत महापुरागे पचनस्कन्धेऽष्टाविंशाऽध्याय ॥२॥ गथकोननिंशोऽध्यायः व्यास उवाच वरदानमिद तस्य दानवस्य तियापितम् । अत्यद्भुततर राश्या तत्त्वाम्यहम् ॥१॥ दहादतविदुयंदा पनि भूतले । समुत्पतन्ति देनेयास्तद्रूपास्तलरात्रमा ॥२॥ खस्य ·३२४ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २९ असंख्याता महावीर्या दानवा रक्तसंभवाः । प्रभवंत्विति रुद्रेण दत्तोऽस्त्यत्यद्भुतो वरः ॥३॥ स तेन वरदानेन दर्पितः क्रोधसंयुतः । अध्यगात्तरसा संख्ये हंतुं देवी सकालिकाम् ।।४।। स दृष्ट्वा वैष्णवी शक्ति गरडोपरि संस्थिताम् । शक्त्या जघान दैत्येन्द्रस्ता वै कमललोचनाम् ।।५।। गदया वारयामास शक्तिः सा शक्तिसंयुता । मताटयच्च चक्रेण रक्तवीजं महासुरम् ॥६॥ रथागहतदेहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् । वयातगिरैः शृंगाग्निईरा इव गरिका. ||७|| यत्र यत्र यदा भूमौ पतन्ति रक्तबिंदवः । समुत्तस्थुस्तदाकाराः पुग्पाश्च राहस्रशः ॥८॥ ऐन्द्री तमसुरं पोरं बघेणाभिजधान च । रक्तबोज क्रुधाविष्टा नि.ससार च शोणितम् ॥९॥ ततस्तत्वातजाज्जाता रक्तबीजा ह्यनेकराः । तद्वीर्याश्च तदाकाराः सायुधा युद्धदुर्मदाः ॥१०॥ ब्रह्माणी ब्रह्मदछन कुपिता हहनभृशम् । माहेश्वरी त्रिशूलेन दारयामास दानवम् ॥११॥ नारसिंही नखाघातस्तं विव्याध महासुरम् । अह्नत्तुड्यातेन क्रुद्धा तं राक्षसाथमम् ॥१२॥ फौमारी च तथा राक्त्या वक्षस्येनमताडयत् । सोऽपि युद्धः गरासारविभेद निशितश्च ताः ॥१३॥ गदाशक्तिप्रहारस्तु मातः सर्वाः पृथपपृषक् । पाक्न यस्तं शराघातविव्यपुस्तत्प्रयोपिताः ॥१४॥ तस्य भारत्राणि चिच्छेद चंडियास्यशरः शितः । जघानान्यत्र विशिस्तं देवी कुपिता भृशम् ॥१५॥ तस्य देहाच्च मुखाय रुपिरं बहुधा तु यत् । तस्मातलमाः शूराः प्रादुरासन्यासः ॥१६॥ रत्तीजगदपान रपिरोपध मुद्यः । सन्माद. गायुपः कामं कुर्यद्रियुंदमातम् ॥१७॥ प्रहरंतच तान्दा रनवीजाननेक्सः । भयभीताः मुरास्त्राविषण्णाः शोक पिताः ॥१८॥ पपपद सयं दरया गमिप्यन्ति महाराः । महाकापा महापीर्या दानवा रतगम्भवाः ॥१९॥ एय शिवास्ति तपा काली च मातरः । एताभिनिया. राय जेतम्याः परमेव तत् ॥२०॥ निमो पाप गुम्मो वा राहगा वलसंपृतः । आगमिप्यति संग्रामे वतीनों मसभयेत् ॥२१॥ व्यास उयाच ·अजेयेय महाराज श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः २९ ३२५ व्यास उवाच इत्युक्ताविक्या देवी चामुण्डा चडविक्रमा । पपी च क्षतज सर्व रक्तवीजशरीरजम् ॥२९॥ अविका त जघानाशु खड्गेन मुसलेन च । चखाद देहशकलाश्चामुण्डा तान्कृशोदरी ॥३०॥ सोऽपि जुद्धो यदाघातैश्चामुडा समघातयत् । तथापि सा पपावाशु क्षतज तमभक्षयत् ॥३१॥ येऽन्ये रुधिरजा क्रूरा रक्तबीजा महावला । तेऽपि निष्पातिता सर्वे भक्षिता गतशोणिता ३२॥ कृत्रिमा भक्षिता सर्वे यस्तु स्वाभाविकोऽसुर , सोऽपि प्रपातितो हत्वा खड्गेनातिविखडित ॥३३॥ रक्तबीजे हते रोद्रे ये चान्ये दानवा रणे | पलायन तत कृत्वा गतास्ते भयकपिता ॥३४॥ हाहेति विब्रुवतस्ते शुम्भ प्रोचु सुविह्वला । रुधिरारक्तदेहाश्च विगतास्त्रा विचेतस ॥३५॥ राजनविकया रक्तबीजोऽसौ विनिपातित | चामुण्डा तस्य देहात्तु पपौ सवं च शोणितम् ॥३६॥ ये चान्ये दानवा शूरा वाहनेनातिरहसा । सिंहेन निहता सर्वे काल्या च भक्षिता परे ॥३७॥ वय वा कथितु राजनागता युद्धचेष्टितम् । चरित च तथा देध्या सग्रामे परमाद्भुतम् ॥३८॥ सर्वथा दैत्यदानवे । गन्धर्वासुरयक्षश्च पनगोरगराक्षसै ॥३९॥ अन्यास्तनागता देव्य इन्द्राणीप्रमुखा भृशम् । युध्यमाना महाराज वाहनरायुधैर्युता ॥४॥ ताभि सर्व हत अन्य दानवाना वरायुधे । रक्तवीजोऽपि राजेंद्र तरसा विनिपातित ॥४१|| एकाऽपि दु सहा देवी कि पुनस्ताभिरन्विता | सिंहोऽपि हन्ति सग्रामे राक्षसानमितप्रभ ॥४२॥ अतो विचार्य सचिवैर्यधुक्त तद्विधीयताम् । न वैरमनया युक्त सचिरैव सुखप्रद ॥४३॥ आश्चर्यमेतदखिल यन्नारी हति राक्षसान् । रनबीजोऽपि निहत पीत तस्यापि शाणितम् ४४॥ मन्ये निपातिता दैत्या सग्रामेऽम्बिकया नृप । चामुडया च मास व भक्षित सफल रणे ॥४५॥ दर पातालगमन तस्या सेवाऽथवा वरा । न तु युद्ध महाराज कार्यमविकया सह ॥४६|| न नारी प्राकृता ह्येषा देवकार्यार्थसाधिनी । मायेय प्रवला देवी क्षपयतीयमुत्थिता ॥४७॥ व्यास उवाच इति तेया वचस्तथ्य श्रुत्वा कालविमोहित । मुमूर्षु प्रत्युवाचेद शुम्म प्रस्फुरिताधर ॥४८॥ शुम्भ उवाच यूय गच्छन पाताल दारण वा भयातुरा । हनिष्याम्यहमद्येव ता च ताश्च समुद्यत ||४९।। जित्वा सर्वान्सुरानाजौ कृत्वाराज्य सुपुष्कलम् । क्य नारीभयोद्विग्न पाताल प्रविशाम्यहम् ॥५०॥ निहत्य पार्षदान्सर्वान् रक्तवीजमुखान् रणे । प्राणत्राणाय गच्छामि हित्वा कि विपुल या ॥५१॥ मरण त्वीनवार्य वै प्राणिना कालकील्पतम् । तद्भय जन्मनोपात्त त्यजेलो दुर्लभ यश ॥५२॥ निशुम्भाह गमिष्यामि रपारुढो रणाजिरे । हत्वा तामागमिष्यामि नागमिष्यामि चान्यथा ५३॥

·३२६ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ३० त्व तु सेनायुतो वीर पाणिग्राहो भवस्व मे। तरसा ता शरैस्तीक्ष्णनारी नय यमालये ||५४॥ निशुम्भ उवाच अहमद्य हनिष्यामि गत्वा दुष्टा च काग्विाम । आगमिष्याम्यह शीघ्र गृहीत्वा तामथाबिकाम ५५॥ मा चिन्ता पुरु राजेंद्र वराकायास्तु कारणे | क्वषा वारा व म वाहुवीर्य विश्ववशकरम |॥५६॥ त्यक्त्वाति विपुला भ्रातर्भूक्ष्व भोगानमुत्तमान । आनयिष्याम्यह काम मानिनी मानस युताम ||५७|| मयि तिष्ठति ते राजन युक्त गमन रणे । गत्वाऽहमानयिष्यामि तवार्थे वै जयश्रियम ॥५८॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वा भ्रातर ज्येष्ठ पनीया बलगर्वित । रथमास्थाय विपुल सनद्ध स्ववलावृत ॥५९॥ जगाम तरसा तूर्ण सगरे कृतमगल । सस्तुतो वदिसूतैश्च सायुध सपरिष्कर ॥६०॥ इति श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पचमसन्धे एकोनत्रिदशोऽध्याय ॥२९॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः व्यास उवाच निशुम्भो निश्चय पृत्वा मरणाय जयाय वा । सोद्यम राबर रो रणे देयीमुपाययो ॥१॥ समाजगाम शुम्भोऽपि स्ववलेन समावृत । प्रेक्षकोऽभूद्रणे राजा सग्रामरसपण्डित ॥२॥ गगने सस्थिता देवास्तदाऽभ्रपटलावृता । दिदृक्षवस्तु सग्राम से द्रा यक्षगणास्तथा ॥३॥ निशुम्भोऽय रणे गत्या धनुरादाय शाईकम् । चकार शरवृष्टि स भापयअगदम्बिकाम् ॥४॥ मुचत शरजालरानि निनुम्भ पण्डिका रणे । वीक्ष्यादाय धनु श्रेष्ठ जहास सुस्वर मुहु ॥५॥ उयाच कारिका देवी परय मूसंत्वमेतयो । मरणायागतौ वारि मत्समीपमिहाधुना ॥६॥ पृष्टा देत्ययप घोर रपतवीजात्यय तया | जयाशा कुरतस्त्वतो मोहितो मम मायया ||७il आशा घरपती खेपा न जहाति नर क्वचित । भग हृत वर नष्ट गतपच विचतनम् ॥८॥ पाशापारियो द्वो युद्धाय समुपागतौ । निह तय्यो मया पाति रण पुम्भनिशुम्भको ॥९॥ बासनमरणायती संप्रासो दवमाहिती । पश्यतां सर्ववाना हनिष्याम्यहमद्य सौ ॥१०॥ व्यास उपाच इत्युक्त्वा यायिां पटी कर्णाटष्टारोलरं । छादयामाग तरसा मिगुम्म पुरत स्थितम् ||११|| दानवोऽपि परास्तस्याभिच्छेद निगित गरे । तयो परस्पर युद्ध यभूवातिभयानरम् ॥१२॥ सरी वजानि ज्यान गयगागरम् । गाहयामाम बचान्यरसी यारणो यथा ॥१३॥ मरोदंतप्रदानु दानवापुरत स्पिताइ । पपाद ग दिनार गाघि महोत्टान् ।।

·श्रीमद्देवीमागपते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ३० ३२० एवं विमय्यमाने तु संन्ये केसरिणा तदा ! अभ्यधावनिशुम्भोऽथ विकृष्टवरकामुकः ॥१५॥ अन्येऽपि क्रुद्धा दैत्येन्द्रा देवी हन्तुमुपाययुः । सन्दष्टदन्तरसना रक्तनेत्रा ह्यनेकश. ॥१६॥ तयाजगाम तरसा शुम्भः सैन्यसमावृतः । निपत्य पालिका कोपाद्गृहीतुं जगदम्बिाम् १७॥ तमागत्य ददर्शाजाविकां च पुर.स्थिताम् । रौद्ररसयुता काता शृंगाररसयुताम् ॥१८॥ ता वीक्ष्य विपुलापागो लोक्यवरसुन्दरीम् । सुरतनयना रम्या क्रोधरक्तक्षणां तया ॥१९॥ विवाहेच्छा परित्यज्य जयादा दूरतस्तथा । भरणे निश्चय कृत्वा तस्यावाहितकार्मुकः ॥२०॥ तं तथा दानवं देवी स्मितपूर्वमिदं वचः । वभापे शृण्वता तेपा दैत्याना रणमस्तके ॥२१॥ गच्छध्वं पामरा यूयं पातालं वा जलार्णवम् । जीविताशा स्थिरा कृत्या त्यवन्वानवायुधानि च ।। मच्छराघातहतप्राणा रणाजिरे । प्राप्य स्वर्गसुखं सर्वे प्रोडंतु विगतज्वरा. ॥२३|| कातरत्वं च सूरन्वं न भवत्येव सर्वथा । ददाम्यभयदानं ये यान्तु सर्व यथासुसम् ॥२४॥ व्यास उवाच अथवा

·पर
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ३१
अथैकत्रिंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इति तेषा वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तदा । उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः ॥१॥
शुम्भ उवाच
जाल्मा. किं ब्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे । निहत्य सचिवान्भ्रातृन्निर्लज्जो विचरामि किम् २॥
काल कर्ता शुभाना वाऽशुभाना बलवत्तर. । का चिंता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके ॥३॥
यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् । न मे चिंताऽस्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा ॥४॥
स कालोऽप्यन्यथा कर्तु भावितो नेशते क्वचित् । न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वदा ।।५।।
कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पोपे माघेऽथ फाल्गुने । अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्ययम् ॥६॥
कालो निमित्तमात्रं तु देवं हि बलवत्तरम् । देवेन निर्मितं सर्व नान्यथा भवतीत्यद. ॥७॥
देवमेव मन्ये धिवपौरुषमनथकम् । जेता य सर्वदेवाना निशुम्भोऽप्यनया हतः ।।८||
रकबीजो महाशूरः सोऽपि नाश गतो यदा । तदाहं कोर्तिमुत्सृज्य जीविताशा करोमि किम् ॥९॥
प्राप्त काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसमिते । निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः ॥१०॥
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल । पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुन. ॥११॥
तथैव द्विगुणे विष्णुमरणायोपकल्पते । तथैव द्विगुणे काले राकरः शातिमेति च ॥१२॥
का चिंता मरणे मूढा निश्चले देवनिर्मिते । मही महीधराणा च नाशः सूर्यशशाकयो. ॥१३||
जातस्य हि ध्रुव मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य च । अध्रुवेऽस्मिञ्चरोरे तु रक्षणीय यशः स्थिरम् १४॥
रथो में कल्प्यता शीघ्र गमिष्यामि रणाजिरे । जयो वा मरण वापि भवत्वाव देवतः ॥१५॥
इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुभो रथमास्थाय सत्वर । प्रययावविका यत्र सस्थिता तु हिमाचले ॥१६॥
सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे ता चतुर्विषम् । हस्त्यश्वरथपादातिसयुतं सायुधं बहु ॥१७॥
तत्र गत्वाऽचले शुम्भ संस्थिता जगदम्बिकाम् । प्रलोक्यमोहिनी कातामपश्यत्सिंहवाहिनीम् ॥१८॥
सर्वाभरणभूपाढया सर्वलक्षणसंयताम् । स्तूयमाना सुरै खस्यगन्धर्वयक्षरितरं ॥१९॥
पुप्पैश्च पूज्यमाना च मदारपादपोद्भवै । कुर्वाणा शखनिनद घंटानादं मनोहरम् ॥२०॥
दृष्ट्वा ता मोहमगमच्छुमः कामविमोहित । पचवाणाहत काम मनसा समचिंतपत् ॥२१॥
अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुयमद्भुतम् । सौकुमायं च धैर्य च परस्परविरोधि यत् ॥२२॥
सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रबटयौवना। चित्रमेतदसो वाला काममावविवजिता ||२३||
यामकांतासमा रूसे सर्वलमणलक्षिता । अम्बिकेयं विमेतत्त हति सर्वान्महावलान् ॥२४॥

·३३०
श्रीमहेवीमागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ३१
उपाय. कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् । न मत्रा वा मरालाक्षोसाधने सन्निधौ मम ॥२५॥
सर्वमंत्रमयी ह्येपा मोहिनी मदगर्विता । सुन्दरीयं कथं मे स्यादशगा वरणिनी ॥२६॥
पातालगमनं मेत्र न युक्तं समरागणात् । सामदानविभेदैश्च नेय साघ्या महादला ॥२७॥
कि कर्तव्य क्व गतव्यं विपमे समुपस्थिते । मरणं नोत्तम चात्र स्वीकृतं तु यशोऽपहृत् ॥२८॥
भरणं पिभि. प्रोक्त सगरे मगलास्पदम् । यत्तत्समानवलयोर्योधयोयुध्यतो. किल ॥२९॥
प्राप्तेयं देवरचिता नारी नरशतोत्तमा । नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथाऽतिबलाऽवला ॥३०॥
वृथा कि सामवाक्यानि मया योज्यानि साप्रतम् । हननायागता ह्येपा किं नु साम्ना प्रसीदति ॥३१॥
न दानश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूपिता | भेदस्तु विफल कामं सर्वदेववशानुगा ॥३२॥
तस्मात्तु मरण श्रेयो न सग्रामे पलायनम् । जयो वा भरणं वाऽद्य भवत्वेव यथाविवि ॥३३॥
व्यास उवाच
इति सचित्यमान स शुम्भ सत्त्वाश्रितोऽभवत् । युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामवाच पुर स्थिताम् ३४॥
देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य वृथाऽयं ते परिश्रम. । मूर्खाऽसि किल नारीणा नायं धर्म. कदाचन ३५॥
नारीणा लोचने वाणा ध्रुवावेव शरासनम् । हावभावास्तु शस्त्राणि पुमांल्लक्ष्य विचक्षण ॥३॥
समाहश्चागरागोत्र रथश्चापि मनोरथः । मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्य. कदाचन ॥३७॥
अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणा विडबनमसंशयम् । लज्जैव भूषणं काते न च धाप्टर कदाचन ॥३८॥
युध्यमाना वरा नारी कक्शेवाभिदृश्यते । स्तनो सगोपनीयौ वा धनुष कर्षणे कथम् ॥३९॥
क्व मन्दगमनं कुत्र गदामादाय धापनम् । बुद्धिदा कालिका तेऽत्र चामुडा परनायिका ||४०॥
चडिकामन्त्रमध्यस्था लाल्नेऽसुस्वरा शिवा ! वाहन मृगराडास्ते सर्वसत्त्वभयकर. ॥४१॥
वीणानादं परित्यज्य घटानाद करोपि यत् । रूपयौवनयो सवं विरोधि वरवणिनि ॥४२॥
यदि ते सगरेच्छाऽस्ति कुस्पा भव भामिनि । लम्बोष्टी कुनखी ग्रूरा ध्वाक्षवर्णा विलोचना ।।४२॥
लम्धपादा कुदन्ती च मार्जारनयनाति । ईदृश रूपमास्थाय तिष्ठ युद्धे स्थिरा भव ||४४||
वर्कश वचनं ग्रूहि ततो युद्ध क्रोम्यहम् । ईदृशी सुदती दृष्ट्वा न मे पाणि. प्रसीदति ॥४५॥
हन्तु त्वा मृगशावाक्षि कामकातोपमे मृघे ।
व्यास वाच
इति ब्रुवाणं कामातं वीक्ष्य तं जगदम्बिका ||४६||
स्मितपूर्वमिदं वाक्यमुषाच
भरतोत्तम।
देव्युवाच
वि विपीदसि मन्दारमधामवाणविमोहितः ॥४७॥

·। श्रीमहेवीमागरते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. ३१ प्रेक्षिकाऽह स्थिता मूढ कुरु कालिकया मृघम् । चामुण्डया वा कुने तव योग्ये रणागणे ॥४८॥ प्रहरस्व यथाकाम नाह त्वा योद्धमुत्सहे । इत्युक्त्वा कालिका प्राह देवी मधुरया गिरा ||४९।। जन कालिके यूरे कुरूपप्रियमाहवे। व्यास उवाच इत्युक्ता कालिका कालप्रेरिता कालरूपिणी ॥५०॥ गदा प्रगृह्य तरसा तस्थावाजौ कृतोद्यमा । तयो परस्पर युद्ध बभूवातिभयानकम् ॥५१॥ पश्यता सर्वदेवाना मुनीना च महात्मनाम् । गदामुद्यम्य शुभोऽथ जघान कालिका रणे ॥५२॥ कालिका दैत्यराजान गदया न्यहनभृशम् । बमजास्य रथ चडी गदया कनकोवलम् ॥५३॥ खरान्हत्वा जधानाशु दारुक दारुणस्वना ( स पदातिर्गदा गुर्वी समादाय क्रुधान्वित ॥५४॥ कालिकाभुजयोर्मध्ये प्रहसनहनत्तदा । वचयित्वा गदाधात खड्गमादाय सत्वरा ॥५५॥ चिच्छेदास्य भुज सव्य सायुध चदनाचितम् । स छिनबाहुविरथो गदापाणि परिप्लुत ॥५६॥ अचिरेण समागत्य कालिकामहनत्तदा । काली च करवालेन भुज तस्याथ दक्षिणम् ॥५७॥ चिच्छेद प्रहसतो सा सगद किल सागदम् । कतुं पादप्रहार स कुपित प्रययौ जवात् ॥५८|| काली चिच्छेद चरणी खड्गेनास्य त्वरान्विता । सच्छिनकरपादोऽपि तिष्ठ तिष्टेति च ब्रुवन् ॥५९॥ घावमानो ययावाशु कालिका भीषयतिव । तमागच्छतमालोक्य कालिका कमलोपमम् ॥३०॥ चकर्त मस्तक कठाद्रुधिरौघवह भृशम् । छिनेऽसौ मस्तके भूमौ पपात गिरिसन्निम ॥६१॥ प्राणा विनिर्ययुस्तस्य देहादुत्क्रम्य सत्वरम् । गतासु पतित दैत्य दृष्ट्वा देवा सवासवा ॥६२।। तुष्टुवुस्ता तदा देवी चामुडा कालिका तथा । ववुर्वाता शिवास्तत्र दिशश्च विमला भृशम् ॥६३|| पभूषश्चाग्नयो होमे प्रदक्षिणशिखा शुभा । हतशेपाश्च ये दैत्या प्रणम्य जगदबिकाम् ॥६॥ त्यक्त्वाऽऽयुधानि ते सर्वे पाताल प्रययुनृप । एतत्ते सर्वमाख्यात देव्याश्चरितमुत्तमम् ॥६५॥ शुम्भादीना वध चैव सुराणा रक्षण तथा । एतदाख्यानक सनं पठन्ति भुवि मानवा ॥६६॥ शृण्वन्ति च सदा भवरया ते कृतार्था भवति हि । अपुत्रो समते पुत्रानिधनश्च धन बहु ॥६७।। रोगी च मुच्यते रोगात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् । शत्रुतो न भय तस्म य इद चरित शुभम् ।। शृणोति पठते नित्य मुक्तिमाआयते नर ॥६८|| इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पनमस्कन्धे शुम्मवधी नाम एकत्रिंशोऽध्याय. ॥३॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः जनमेजय उवाच महिमा वर्ण्यते सम्यक्चडिकायाम्त्वया मुने । केन चारापिता पूर्व धरित्रत्रययोगत ||

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्यायः ३२
प्रसन्ना कस्य वरदा केन प्राप्तं फल महत् । आराध्य कामदा देवी कथयस्व कृपानिधे ॥२॥
उपासनाविधिं ब्रह्मस्तथा पूजाविधि वद । विस्तरेण महाभाग होमस्य च विधि पुनः ॥३॥
सूत उवाच
इति भूपवच. श्रुत्वा प्रोत. सत्यवतीसुत । प्रत्युवाच नृपं कृष्णो महामायाप्रपूजनम् ॥४॥
व्यास उवाच
स्वारोचिपेऽन्तरे पूर्व सुरथो नाम पार्थिव । बभूव
सरमोदार प्रजापालनतत्परः ॥५॥
सत्यवादी कर्मपरी ब्राह्मणाना च पूजक । गुरुभक्तिरती नित्य स्वदारगमने रतः ॥६॥
दानशीलोऽविरोधी धनुर्वेदैकपारग । एवं पालयतो राज्यं म्लेच्छाः पर्वतवासिनः ॥७॥
बलाच्छश्रुत्वमापन्ना सैन्यं कृत्वा चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसहितास्ते मदोत्कटाः ॥८॥
कोलाविध्वसिन. प्राप्ताः पृथ्वीग्रहणतत्परा. । सुरथ. सैन्यमादाय संमुखः
समपद्यत ॥९॥
युद्धं समभवद्घोरं तस्य तैरतिदारुण । म्लेच्छाना तु वल स्वल्पं राज्ञस्तद्वलमद्भुतम् १०॥
तथापि तजितो युद्धे देवादाजा पराजितु । भग्नश्च स्वपरं प्राप्तः सुरक्षं दुर्गमंडितम् ॥११॥
चिंतयामास मेधावी राजा नीतिविचक्षण. । प्रधानान्विमना दृष्ट्वा शत्रुपक्षसमाश्रितान् ॥१२||
स्थानं गृहीत्वा विपुलं परिखादुर्गमडितम् । कालप्रतीक्षा कर्तव्या किं वा युद्धं वरं मतम् ॥१३॥
मषिणः शत्रुवशगा मंत्रयोग्या न ते किल । किं करोमीति मनसा भूपति. समचिंतयत् ॥१४॥
कदाचित्ते गृहीत्वा मा पापाचारा पराश्रिता । शत्रुभ्योऽथ प्रदास्यति तदा किं वा भविष्यति ॥१५॥
पापबुद्धिषु विश्वासो न कर्तव्य कदाचन । कि ते वै प्रकुर्वन्ति ये लोभवशगा नरा. ॥१६॥
भ्रातरं पितरं मित्रं सुहृदं वाधवं तथा । गुरुं पूज्य द्विजं द्वेष्टि लोभाविष्ट सदा नर. ॥१७॥
तस्मान्मया न कर्तव्यो विश्वास सर्वथाऽधुना ! मत्रिवर्गेऽतिपापिष्ठे शत्रुपक्षसमाथिते ॥१८॥
इति सचित्य मनसा राजा परमदुमना । एकाकी हयमारा निर्जगाम पुरातत्त. ॥१९॥
असहायोऽथ निर्गत्य गहनं वनमायितः | चिन्तयामास मेधावी क्व गंतव्यं मया पुन. ॥२०॥
योजननयमाने
तु मुनेराश्रममुत्तमम् । ज्ञात्वा जगाम भूपालस्तापसस्य सुमेधस. ॥२१॥
बहुवृक्षसमायुक्तं नदीपुलिनस धितम् । निर्वरश्वापदाकीणं कोकिलारावमंडितम् ।।२२।।
शिष्याध्ययनशब्दाढचं
मृगयूथशतावृतम् । नोवारानसुपक्वाड्य
सुपुष्पफलपादपम् ॥२३॥
होमधूमसुगंधेन प्रीतिद प्राणिना सदा | वेदध्वनिसमाक्रात स्वर्गादपि मनोहरम् ॥२४॥
दृष्ट्वा तमाश्रम राजा वभूवासी मुदान्वित । भय त्यक्त्वा मतिं चक्रे विधामाय द्विजाश्रमे २५॥
आसज्य पादपेऽश्व तु जगाम विनपान्वितः । दृष्ट्वा तं मुनिमाचीन सालच्छांयासु मश्रितम् ॥२६॥
ममाजिनासनं शातं तपमाऽतिकृशं काजुम् । अध्यापयंतं शिघ्याश्च वेदशास्त्रार्थदचिनम् ॥२७॥

·श्रीमहेवीमागरते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ३२ रहित क्रोवलोमाद्यद्वंद्वातीत विमत्सरम् । आत्मज्ञानरत सत्यवादिन शमसयुतम् ॥२८॥ त वीक्ष्य भूपतिर्भूमी पपात दण्डवत्तदा । तदग्रेऽध्रुजलापूर्णनयन प्रेमसयुत ॥२९॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्र ते तमुवाच तदा मुनि । शिष्यो ददौ वृसी तस्मै गुरुणा नोदितस्तदा ॥३०॥ उत्याय नृपतिस्तस्या समासीनस्तदाजया । अर्घ्यपाद्यार्हण चक्रे सुमेघा विधिपूर्वकम ॥३१॥ पप्रच्छात्र कुत प्राप्त क्स्त्व चिंतापर क्यम् । कथयस्व यथाकाम सवृत्त कारण त्विह ॥३२॥ क्मिागमनकृत्य ते ब्रूहि कार्य मनोगतम् । करिष्ये वाठित काममसाध्यमपि यत्तव ॥३३॥ राजोवाच सुरयो नाम राजाऽह शत्रुभिश्च पराजित । त्यक्त्वा राज्य गृह भार्यामह त शरण गत ॥३४।। यदाज्ञापयसे ब्रह्मस्तदह भक्तितत्पर । करिष्यामि न मे त्राता त्वदन्य पृथिवीतले ॥३५॥ शत्रुभ्यो मे भय घोर प्राप्तोऽस्म्यद्य तवातिकम् । प्रायस्व मुनिशार्दूल शरणागतवत्सल ॥३६॥ ऋषिरुवाच निर्भय वस राजेंद्र नाय त शत्रव किल । आगमिष्यति बलिनो निश्चय तपसो बलात् ।।३७॥ नात्र हिंसा प्रकर्तव्या वनवृत्त्या नृपोत्तम । कर्तव्य जीवन दास्त वारफ्लमूलक ॥३८॥ व्यास उगाच इति तस्य वच श्रुत्वा निर्भय स नृपस्तदा । उवासाथम एवासौ फ्लमूराशन गुचि ॥३९॥ कदाचित्स नृपस्ता वृक्षच्छाया समाश्रित । चिन्तयामास चिंता” गृह एवं गताशय ॥४०॥ राज्य मे गनुभि प्राप्त म्रेच्छ पापरतं सदा । सपोष्ठिता स्युलॊकास्तदुराचारंगतत्रपै ॥४१॥ गजाश्च तुरगा सर्वे दुर्वला भक्ष्यवजिता । जाता स्युर्मात्र सदेह शत्रुणा परिपोडिता ||२|| सेवा मम सर्वे ते शत्रूणा वरावर्तिन । दुखिता एव जाता म्यु पारिता य मया पुरा ।। में सुदुराचाररसदपयपरं परं । दूतासवभुजिप्यादिस्याने त्यात्यापित क्लि ||४|| कोरसय परिप्यन्ति ध्यसने पापस्य । न पात्रदाननिपुणा मरन्यास्त मन्त्रिणोऽपि मे ४५॥ इति चिन्तापरी राजा युधामूरस्थितो पदा । वदाजगाम वैश्यस्तु पश्चिदतिपरस्तपा ॥४६॥ ना पुरतो दृष्ट पार्न तत्रोपवेगित । पटत नृप कोऽमि पुत एवागतो वनम् ॥४७॥ पोऽसि पस्मान दोनोऽमिहरित शोरपाडित । दूहि सत्य महानाग मंत्री साप्तपदी मदा ॥४८|| व्याम उवाच तस्मृत्वा वचन रास्तम्या विशोतमः । उपविश्य पिरोयाम वा यामुगमागमम् ॥४९॥ येश्य उवाच मिवारं यजातीय समापि न विषठ । पनपा पर्मनिपुण सत्यवागनगूपर ॥५011 धन ·२३४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ३३ पुत्रदारनिरस्तोऽह धनलुब्धैरसाधुभि । कृपणेति मिप कृत्वा त्यक्त्वा माया सुदुस्त्यजाम" स्वजनन च सत्यक्त प्राप्तोऽस्मि वनमाशु वै ॥५१॥ कोऽसि त्व भाग्यवाभासि कथयस्व प्रियाधुना । राजोवाच सुरथो नाम राजाऽह दस्युभि पीडितोऽभवम् ॥५२॥ प्राप्तोऽस्मि गतराज्योऽत्र मनिभि परिवचित । दिष्टया त्वमत्र मित्र मे मिलितोऽसि विंशोत्तम ५३॥ सुखन विहरिष्यावो बनऽत्र शुभपादपे । शोक त्यज महाबुद्धे स्वस्थो भव विशोत्तम ॥५४॥ यथाकाम सुख विष्ठ मया सह ।" अत्रैव च वैश्य उवाच । कुटुम्ब म निरालब मया हीन सुदु खितम । भविष्यति च चितातं व्याधिशोकोपतापितम ५५।। भार्यादेह सुख नो वा पुत्रदेह न वा सुखम । इति चिन्तातुर चतो न मे शाम्यति भूमिप ॥५६॥ कदा द्रक्ष्य सुत भायां गृह स्वजनमव च । स्वस्थ न म मनो राजनगृहचिन्ताकुल भृशम ॥५७।। राजोवाच यनिरस्तोऽसि पुत्राद्यरसद्वृत्तं सुवालिश । तादृष्ट्वा किं सुख तऽद्य भविष्यति महामत ॥५८|| हितकारी वर शनुर्दु खदा सुहृद कुत । तस्मात्स्थिर मन कृत्वा विहरस्व मया सह ॥५९॥ . वैश्य उवाच मनो म न स्थिर राज भवत्यद्य सुद खितम । चि तयाऽत्र कुटुम्बस्य दुस्त्यजस्य दुरात्मभि ॥६०॥ राजोवाच ममापि राज्यज दु ख दुनोति किल मानसम । पृच्छावोऽद्य मुनि शात शोकनाशनमौषधम ||६१॥ व्यास उवाच रति कृत्वा मति तो तु राजा वैश्यश्च जग्मतु । मुनि तौ विनयोपेतो प्रष्टु गोकस्य कारणम ॥६२।। गत्वा त प्रणिपत्याह राजा ऋषिमनुत्तमम । आसीन सम्यगासीन शात शांतिमुपागत ॥६३|| इति श्रीदचीमागते महापुराण पञ्चमस्कन्धे द्वात्रिंशोऽध्याय ॥३॥ अथ प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः राजोवाच वैश्योऽयमधुना वन म मित्रता गत । पुनदारनिरस्तोऽय प्राप्तोऽत्र मम सगमम् ॥१॥ कुटुम्यविरहणासो दुसितोऽताव टमना । न शातिमुपयात्यप तथैव मम साम्प्रतम् ॥ गतराज्यस्य दुखन गोकार्तोऽस्मि महामते ॥शा ·श्रीमदेवीमागरते महापुराणे पउमस्कन्धे अध्याय ३३ ३३५ निष्कारण च मे चिंता हृदयान निवर्तते । हया मे दुर्वला स्यु किं गजा शनुवश गता ॥२॥ भृत्यवर्गस्तथा टु खो जात स्यात्तु मया विना । कोशक्षय करिष्यति रिपवोऽतिवलात्क्षणात् ॥३॥ इत्येव चिंतयानस्य च मे निद्रा तनौ सुखम् । जानामोद जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि ||४|| जानतोऽपि मनो भ्रात न स्थिर भवति प्रभो । कोऽह केऽश्वा गजा केऽमी न ते मे च सहोदरा ॥ न पुत्रा न च मित्राणि येषा दु ख दुनोति माम् | भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानस ॥६॥ मोहो नवापसरति किं तत्कारणमद्धतम ! स्वामिस्त्वमसि सर्वज्ञ सर्वसशयनाशकृत् ॥७॥ कारण ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे। व्यास उवाच इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मनिसत्तम ॥८॥ तमुवाच पर ज्ञान शोकमोहविनाशनम । ऋषिरुवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कारण बन्धमोपयो ॥९॥ महामायेति विख्याता सर्वेपा प्राणिनामिह । ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुरापाड्वरुणोऽनिल ॥१०॥ सर्वे देवा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसा । वृक्षाश्च विविधा वल्लय पशवो मृगपक्षिण |११|| मायाधीनाश्च ते सर्वे भाजन वधमोक्षयो । तया सृष्टमिद सब जगत्स्थादरजगमम् ।।१२।। तद्वशे वर्तते नून मोहजालेन यत्रितम । त्व कियान्मानुपेवेक क्षत्रियो रजसाऽऽविल ॥१३॥ ज्ञानिनामपि चेतासि मोहयत्यनिश हि सा । ब्रह्मेशवासुदेवाद्या ज्ञान सत्यपि शेषत ॥१४॥ तेऽपि रागवशाल्लोके भ्रमति परिमोहिता । पुरा सत्ययुगे राजन्विष्णुर्नारायण स्वयम् ॥१५॥ श्वेतद्वीप समासाद्य चकार विपुल तप । वर्षाणामयुत यावद ब्रह्मविद्याप्रसक्तये ॥१६॥ अनश्वरसुखायासौ चिंतयानस्तत परम । एकस्मिनिजन देशे ब्रह्माऽपि परमाद्भुते ॥१७॥ स्थितस्तपसि राजेद्र मोहस्य विनिवृत्तये । कदाचिद्वासुदेवोऽसो स्थलातरमतिहरि ॥१८॥ तस्माद्देशात्समुत्थाय जगामायद्दिदक्षया | चतुमुखोऽपि राजन्द्र तथैव नि सृत स्थलात् ॥१९॥ मिलितो मार्गमध्ये तु चतुमुखचतुभुजौ । अयोय पृष्टवतो तो कस्त्व कस्त्वमिति स्म ह ॥२०॥ ब्रह्मा प्रोवाच त देव कर्ताऽह जगत किल । विष्णुस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताऽहमच्युत ॥२१॥ त्व किया वल्हीनोऽसि रजोगुणसमाश्रित । सत्त्वाश्रित हि मा विद्धि वासुदेव सनातनम् ॥२२।। मया त्व रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्ध सुदारुणम् । शरण मे समायातो दानवाम्या प्रपीडित ॥२३॥ मया तो निहतो काम दानवो मधुबटमौ । कथ गर्वायसे मद मोहोऽय त्यज साप्रतम ॥२४॥ न मत्तोऽप्यधिक कश्चित्ससारेऽस्मि प्रसारिते।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय ३३
ऋपिरुवाच
एव प्रवदमानो तो ब्रह्मविष्णू परस्परम ॥२५॥
स्फुरदोष्ठी वपमानौ लोहिताक्षो बभूवतु । प्रादुवभूव सहसा तयोविवदमानयो ॥२६॥
मध्ये लिंग सुघाश्वत विपुल दीर्घमद्भुतम | आकाश तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी ॥२७॥
तो सबोध्य महाभागी विवद तो परस्परम । ब्रह्मन्विष्णो विवाद मा कुरुता वा परस्परम ||२८||
लिंगस्यास्य पर पारमधस्तादुपरि ध्रुवम ! यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठोवा सदैव हि ॥२९॥
एक प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना । प्रमाण म वच काय त्यक्त्वा वाद निरर्थकम ॥३०॥
मध्यस्थ सर्वदा कार्यों विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह ।
ऋषिरुवाच
तच्छ्रुत्वा वचन दिव्य सज्जीभूतो कृतोद्यमौ ॥३१॥
जग्मतुर्मातुमप्रस्थ लिङ्गमद्भुतदर्शनम । पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमव
च ॥३२॥
परिमातु महालिङ्ग स्वमहत्त्वविवृद्धय । विष्णुर्गत्वा कियद्देश श्रात सर्वात्मना यत ॥३३॥
न प्रापात स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम । ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोवं पतित केतकीदलम ॥३४॥
शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृत । आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णव केतकीदलम ॥३५॥
दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहित । लिङ्गस्य मस्तकादेतदगृहीत केतकीदलम ॥३६॥
अभिज्ञानाय चानीत तव चित्तप्रशा तय । श्रुत्वा तदब्रह्मणो वाक्य दृष्ट्वा च केतकीदलम ॥३७॥
हरिस्त प्रत्युवाचद साक्षी क कथयाधुना । यथाथवादी मेधावी सदाचार शुचि सम ॥३८॥
साक्षी भवति सवत्र विवादे समुपस्थिते ।
ब्रह्मोवाच
दूरदेशात्समायाति साक्षी
समयऽधुना ॥३९॥
यत्सत्य तद्वच सेय केतकी कथयिष्यति । इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतको स्फुटम ।।४।।
वचन प्राह तरसा शाङ्गिण प्रत्यवोधयत । शिवमूनि स्थिता ब्रह्मा गृहीत्वामा समागत ॥४१॥
सन्देहोऽत्र न कतव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्य प्रमाण हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह ।।४२।।
गृहीत्वा मा समायात शिवभक्त समर्पिताम | केतक्या वचन श्रुत्वा हरिराह स्मयग्निव ॥४३॥
महादेव प्रमाण म यद्यसौ वचन वदेत ।
ऋषिरुवाच
तदाक्यं हरक्यि महादेव सनातन ॥४४॥
कुपित केतको प्राह मिथ्यावादिनि मा वद | गच्छतो मध्यत प्राप्तापतिता मस्तका मम ॥४५॥

·२२ श्रीमहनाभागवत महापुराग पमहान्य पाय ३३ मिथ्याभिभापिणी त्यक्ता मया त्वं गर्वदेव हि । ब्रह्मा रज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम् ॥४६॥ गिवेन केतकी त्यता तद्दिनात्यु सुमेषु वै । एवं मायावलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम् ।।४।। अन्येपा प्राणिना राजका वार्ता विभ्रम पति । देवाना कार्यगिद्धयर्थ मर्वदैव रमापतिः ॥४८॥ देत्यान्वञ्च यते चाशु त्यवत्वा पापभयं हरि । बवतारखरो देवो नानायोनिषु माधव ॥४९॥ त्यक्त्वाऽऽनन्दमुस दैत्ययुद्ध चैवाकरोधिभु । नून मायापल चैतन्माधयेऽपि जगदगुरौ ॥५०॥ सर्वज्ञे देवकार्याशे वा वास्न्यिस्य भूपत । ज्ञानिनामपि चेतामि परमा प्रकृति किल ॥५१॥ बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते । यया व्याप्तमिद सर्व भगवत्या चराचरम् १५२॥ मोहदा ज्ञानदा मंव बन्धमोक्षप्रदा सदा । राजावाच भगवन्यूहि मे तस्या स्वस्प दलमुत्तमम् ॥५३॥ उत्पत्तिकारण चापि स्थान परमक च या । ऋपिरुवाच न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्या कदाचन ॥५४॥ नित्यैव सा परा देवी पारणाना च कारणम । वर्तते सर्वभूतेषु शक्ति सर्वात्मना नृप ॥५५॥ शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा । चिच्छक्ति सर्वभूतेषु रूप तस्यास्तदेव हि ॥५६।। आविर्भावतिरोभावों देवाना कायसिद्धये । यदा स्तुवनि ता देवा मनुजाश्च विशापते ।।५७।। प्रादुर्भवति भूताना दु खनागाय चाम्विका । नानास्पधरा देवो नानाशक्तिसमन्विता ॥५॥ आविर्भवति कार्यार्थ स्वेच्छया परमश्वरी । देवाधीना न सा दवो यया सर्वे सुरा नृप ॥५९॥ न काल्वशगा नित्य पुरुषार्थप्रवर्तिनी । अर्ता पुरषो द्रष्टा दृश्य समिद जगत् ॥६०॥ दृश्यस्य जननी सैव देवी सदमदात्मिका । पुरुष रजयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम् ॥६१|| पुरपे सर्व सहरत्यतिरहसा । तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णु महत्वरा ॥२॥ कल्पिता स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी । स्वाश नपु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तरा १६३॥ दत्ताश्च शत्यस्तैम्यो गोलमगिरिजा तथा । त ता ध्यायति देवशा प्जयति परा मुदा ॥६४॥ ज्ञात्वा सर्वेश्वरी शक्ति सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् । एतत्ते सर्वमात्यात देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।। मम बुद्ध चनुमारेण नान्त जानामि भूपत ॥६५॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे त्रयसिंशोऽध्याय ॥३३॥ रंजिते ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अभ्याय ३४ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः राजोवाच भगवन्ब्रूहि म सम्यक्तस्या आराधन विधिम । पूजाविधिं च मत्राश्च तथा होमविधि वद ॥१॥ ऋषिरुवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तस्या पूजाविधि शुभम । कामद मोक्षद नृणा ज्ञानद दु खनाशनम ॥२॥ आदीस्नानविधिं कृत्वा शुचि शुक्लाबरो नर । आचम्य प्रयत कृत्वा शुभमायतन निजम ||३|| ततोऽवलिप्तभूम्या तु सस्थाप्यासनमुत्तमम । तत्रोपविश्य विधिवत्निराचम्य मुदावित ॥४॥ पूजाद्रव्य सुसस्थाप्य यथाशक्त्यनुसारत । प्राणायाम तत कृत्वा भूतशुद्धि विधाय च ॥५॥ कुर्यात्प्राणप्रतिष्ठा तु सभार प्रोक्ष्य मत्रत । कालज्ञान तत कृत्वा न्यास कुर्याद्यथाविधि ॥६॥ शुभे ताम्रमये पात्रे चदनन सितन च । षट्कोण विलिखेद्यन चाटकोण ततो बहि ॥७॥ नवाक्षरस्य मत्रस्य बीजानि विलिखत्तत । कृत्वा यत्रप्रतिष्ठा च वदोक्ता सविधाय च ॥८॥ अचर्चा वा धातवी कुर्यात्पूजामत्रै शिवोदितै । पूजन पृथिवीपाल भगवत्या प्रयत्नत ॥९॥ कृत्वा वा विधिवत्पूजामागमोक्ता समाहित । जपेन्नवाक्षर मत्र सतत ध्यानपूर्वकम ।।१०।। होम दशाशत कुर्याद्दशाशेन च तपणम । भोजन ब्राह्मणाना च तद्दशागेन कारयेत ॥११॥ चरित्रत्रयपाठ च नित्य कुर्याद्विसर्जयत । नवरात्रव्रत चव विधेय विधिपूर्वकम ॥१२॥ आश्विने च तथा चैत्र शुक्ल पक्षे नराधिप । नवरात्रापवासो वै कर्तव्य शुभमिच्छता ॥१३॥ होम सुविपुल कार्यों जप्यमत्र सुपायस । शर्कराघृतमिश्रश्च मधुयुक्त सुसस्कृत ॥१४॥ छागमासेन वा कार्यों बिल्वपत्रस्तथा शुभै । हयारिकुसुमै रक्तस्तिला शर्करायुते ॥१५॥ अष्टम्या च चतुर्दश्या नवम्या च विशेषत । कर्तव्य पूजन देव्या ब्राह्मणाना च भोजनम ।।१६।। निर्धनो धनमाप्नोति रोगी रोगात्प्रमुच्यत । अपुत्रो लभते पुत्राञ्छुभाश्च वशवर्तिन ॥१७॥ राज्यभ्रष्टो नृपो राज्य प्राप्नोति सार्वभौमिकम । शनुभि पीडितो हति रिपु मायाप्रसादत ॥१८॥ विद्यार्थी पूजन यस्तु करोति नियतेंद्रिय । अनवद्या शुभा विद्या बिंदत नान साय ||१९|| ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्य शूद्रो वा भक्तिसयुत । पूजयज्जगता धात्री स सवसुखभाग्भवत ॥२०॥ कुर्याप्नरनारीगणश्च य । वांछित फलमाप्नोति सर्वदा भक्तितत्पर ||२१|| आश्विने शुकरपक्ष तु नवरात्रव्रत शुभम् । करोति भावसयुक्त सर्वा कामानवाप्नुयात ॥२२॥ पिपिप भडल कृत्वा पूजास्थान प्रकल्पयेत । कलश स्थापयेत्तत्र वैदमत्रविधानत ॥२३॥ यत्र सुरुचिर कृत्वा स्थापयत्कल्शोपरि | वापयित्वा यवाचारूपाश्वत परिवर्तितान् ॥२४॥ नवरात्रात -

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पसमस्कन्धे अध्याय ३५ ३३९
कृत्वोपरि वितान च पुष्पमालासमावृतम् । धूपदीपसुसयुक्त क्तव्यं चण्डिकागृहम् ॥२५॥
त्रिकाल तत्र कर्तव्या पूजा शक्तपनुसारत । वित्तशाठय न कर्तव्य चण्डिकायाश्च पूजने ॥२६॥
धूपैर्दीप सुनैवेद्य फलपुष्परनेकश । गीतवाद्य
स्तोत्रपाठवेदपारायणस्तथा ॥२७॥
उत्सवस्तत्र कर्तव्यो नानावादियसयुत । कन्यकाना पूजन च विधेय विधिपूर्वकम् ॥२८॥
चदन पर्णवस्त्रभक्ष्यैश्च विविधस्तया । सुगन्धतैलमाल्यैश्च मनसो रुचिकारकै. ॥२९॥
एव सम्पूजन कृत्वा होम मन्त्रविघानत । अष्टम्या वा नवम्या वा कारयेद्विधिपूर्वकम् ॥३०॥
ग्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्सारण दशमीदिने । कर्तव्य शनितो दान देय भक्तिपरपै ॥३१॥
एव य कुरुते भक्त्या नवरायव्रत नर । नारी वा सघवा भक्त्या विधवा वापतिव्रता ॥३२॥
इह लोके सुख भोगान्प्राप्नोति मनसेप्सितान् । देहान्ते परम स्थान प्राप्नोति व्रततत्पर ||३||
जन्मातरेऽम्बिकाभक्तिर्भवत्यव्यभिचारिणी । जन्मोत्तमकुले प्राप्य सदाचारो भवेद्धि स ॥३४॥
नवरागवत प्रोत
प्रतानामुत्तम व्रतम् । आराधन शिवायास्तु सर्वसौख्यकर परम् ॥३५॥
अनेन विधिना राजन्समाराधय चण्डिकाम् ! जित्वा रिपूनस्खलित राज्य प्राप्स्यत्यनुत्तमम्।।३६॥
सुख च परम भूप नेहेऽस्मिन्स्वगृहे पुन । पुत्रदारान्समासाद्य लप्स्यसे नात्र संशय ॥३७॥
वैश्योत्तम त्वमेवाद्य समाराधय कामदाम् । देवी विश्वेश्वरी माया सृष्टिसहारकारिणीम् ॥३८॥
स्वजनाना च मा यस्त्व भविष्यसि गृह गत । सुख सासारिक प्राप्य यथाभिलषित पुन ॥३९||
देवीलोके शुभे वासो भविता त न संशय । नाराधिता भगवती यस्ते नरकभागिन ॥४०॥
इह लोकेऽतिदुखार्ता नानारोगै प्रपीडिता । भवति मानवा राजञ्छत्रुभिश्च पराजिता ॥४१॥
निष्कला ह्यपुत्राश्च तृष्णार्ता स्तब्धबुद्धय । बिल्वीदले करवीर शतपत्रंश्च चम्पक ॥४२॥
अचिंता जगता धात्री यस्तऽतीव विलासिन । भवति कृतपुण्यास्ते शक्तिभक्तिपरायणा ||४३।।
धनविभवसुखाढ्या मानवा मानवत सकलगुणगणाना भाजन भारतीशा ।
निगमपठितमन्त्रं पूजिता यर्भवानी नृपतितिलकमुख्यास्ते भवतीह लोक ||४४||
इति श्रादेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे चतुस्त्रिंशोऽध्याय ॥३४॥
अथ पश्चत्रिंशोऽध्यायः
महिष उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा दु खितौ वैश्यपार्थिवौ । प्रणिपत्य मुनि प्रीत्या प्रश्रयावनती भृशम् ॥१॥
हणोत्फुल्लनयनाचतुर्वाक्यकोविदो । कृताअलिपुटौ शान्तौ भक्तिप्रवणचेतसो ॥२॥
मगवन्यावितावद्य शान्तो दीनौ शुवान्वितौ । तव सूक्तसरस्वत्या गगयेव भगोरथ ॥३॥

·श्रीमहेवीभागवत महापुराण पञ्चमस्कन्धे अध्याय ३५ साधव सम्भवन्तीह परोपकृतितत्परा । अकृत्रिमगुणारामा सुखदा सर्वदेहिनाम् ||४! पूर्वपुण्यप्रसङ्गेन प्राप्तोऽयमाश्रय शुभ । तवावाम्या महाभाग महादु खविनाशक ॥५॥ भवन्ति मानवा भूमौ वहव स्वार्थतत्परा । परार्थसाधन दक्षा केचित्तवापि भवादृशा ॥६॥ दुखितोऽह मुनिश्रेष्ठ वैश्योऽय चातिदु खित । उभौ ससारसतप्तो दर्शनादेव हे विहगत दु खमिहावयो । देहज मानस वाक्यश्रवणादेव साम्प्रतम् ॥८॥ घयावावा कृतकृत्यो जाती मूतिसुधारसात् । पाविती भवता ब्रह्मन्कृपया करुणार्णव ॥९॥ गृहाणास्मत्वरौ साधो नय पार भवार्णवात । मग्नौ श्राताविति ज्ञात्वा मत्रदानेन साप्रतम् ॥१०॥ तप मृत्वाऽतिविपुल समारा ससप्रदाम् । सप्राप्य दर्शन भूयो यास्यावो निजमदिरम् ॥११॥ वदनातव सम्प्राप्य देवीमन्न नवाक्षरम । स्मरण च परिध्यावो निराहारी धृतवतो ॥१२॥ तवाश्रमपद मुदा ॥७॥ व्यास उवाच ·। श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पचमस्कन्धे अध्याय ३५ ३४१ या वैश्योऽपि दोप्तेऽग्नोस्वमास प्रापक्षिपत्तदा । रुधिरण बलिं चास्य ददतुस्तौ कृतोद्यमौ ॥२९॥ दा भगवती दत्त्वा प्रत्यक्ष दर्शन तयो । प्राह प्रातिभरोदभ्रातौ दृष्ट्वा तो दुखितो भृशम् ।। श्रीदेव्युवाच पर वरय भा राजन् यत्ते मनसि वाछितम् । तुष्टाऽह तपसा तेऽद्य भक्ताऽसि त्व मतो मम ३१।। श्य प्राह तदा देवी प्रमनाऽहं महामत ! कि तऽभीष्टं ददाम्यद्य प्रार्थयाशु मनोगतम् ॥३२॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राजा तामुवाच मुदान्वित ! दहि मेऽद्य निज राज्य हतशत्रुबल बलात् ॥३३॥ तमुवाच तदा देवो गच्छ राजनिज गृहम् । शत्रय क्षोणसत्त्वास्त गमिष्यति पराजिता ॥३४॥ मनिणस्तु समागत्य ते पतिष्यति पादयो । कुर राज्य महाभाग नगरे स्व यथासुखम् ।।३५॥ कृत्वा राज्य सुविपुल वर्षाणामयुत नृप । देहान्ते जन्म सप्राप्य सूर्याच्च भविता मनु ३६॥ व्यास उवाच वैश्यस्तामप्युबाचेदं कृतालिपुट शुचि । न मे गृहेण कार्य वै न पुत्रेण धनेन वा ॥३७॥ स्वप्नवन्नश्वर स्पुटम । ज्ञान मे देहि विशद मोक्षद वघनाशनम् ॥३८॥ असारेऽस्मिश्च ससारे मूढा मज्जति पामरा । पडिता सतरतीह तम्मानेच्छन्ति ससृतिम् ३९॥ व्यास उवाच तदाl महामाया वैश्य प्राह पुर स्थितम । वैश्ववर्य तव ज्ञान भविष्यति न सशय ॥४०॥ इति दत्त्वा वर ताम्या तत्रवातरधीयत ! अदर्शन गताया तु राजा त मुनिसत्तमम् ॥४१॥ दध । तदैव तस्य सचिवास्तत्रागत्य नूप प्रजा ॥४२॥ प्रणे मुविनयापेतास्तमूचु प्राजरिस्थिता । राजस्त शत्रव सर्वे पापाच्च निहता रणे ॥४३॥ राज्य निष्कटक भूप कुरुष्व पुरमास्थित । तच्छ्रुत्वा वचन राजा नत्वा त मुनिमत्तमम् ४४॥ आपृच्छय निर्ययौ तन मत्रिभि परिवारित । सप्राप्य च निज राज्य दारान्स्वजनबाधवान् ४५।। बुभुज पृथिवो सर्वा तत सागरमेखलाम । वैश्योऽपि ज्ञानमासाध मुक्तसग समतत ॥४६|| कालरातिवाहन तत्र विचरन्गायन्भगवत्या गुणानय ।।४७॥ मुक्तवधश्चकार ह । तीर्थेषु एतत्ते कथित देव्याश्चरित परमाद्भुतम् । आराधनफलप्राप्तिर्यथावद्भपवैश्ययो ॥४८॥ दैत्याना हनन प्रोक्त प्रादुर्भावस्तथा शुभ 1 एवप्रभावा सा दवी भक्तानामभयप्रदा ॥४९॥ य शृणोति नरो नित्यमेतदाख्यानमुत्तमम् । सप्राप्नोति नर सत्य ससारसुखमद्भुतम् ॥५०॥ शानद मोक्षद चैव कोतिद सुखद तथा । पावन. श्रवणान्नूनमेतदाख्यानमद्भतम ||५१॥ सर्व वधकर मात प्रणम्य हयमारुह्य गमनाय मना ·अखिलार्थप्रदं नृणा . ३४२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे अध्याय. ३५ सर्वधर्मसमावृतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणा कारणं परमं मतम् ॥५२॥ सूत उवाच जनमेजयेन राज्ञाऽसौ पृष्ट सत्यवतीसुत । उवाच सहिता दिव्या व्यास सर्वार्थतत्त्ववित् ।।५३॥ चरितं चंडिकायास्तु शुम्भदैत्यवधाश्रितम् । कथयामास भगवान्कृष्ण कारुणिको मुनि. ॥ इति व कथित. सार पुराणाना मुनीश्वरा. ॥५४॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्रयां संहितायां पञ्चमस्कन्धे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ॥३५॥ व्योमाकाभ्रद्विसंख्यात २०९० श्लोकव्यासेन धीमता । देवीभागवतस्यास्य पञ्चमस्कन्ध ईरित ॥५॥ समाप्तोऽयं पञ्चमः स्कन्धः

·श्रोगणेशाय नमः
श्रीमद्देवीभागवतम्
पष्ठः स्कन्धः
म
अथ प्रथमोऽध्यायः
ऋपय ऊचुः
सूत्र सूत महाभाग मिष्ट ते वचनामृतम् । न तृप्ता स्मो वय पीत्वा द्वैपायनकृत शुभम् ॥१॥
पुनस्त्वाप्रष्टुमिच्छाम कथा पौराणिको शुभाम् । वैदेऽपि कथिता रम्या प्रसिद्धा पापनाशिनोम् ॥२॥
वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवास्त्वष्टुरात्मज । स कथ निहत सख्ये वासवेन महात्मना ||३||
त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तर । शक्रेण पातित कस्माद्ब्रह्मयोनिमहाबल ||४|}
देवा. सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसा स्मृता । तिर्यञ्चस्तामसा प्रोक्ता पुराणागमवादिभि ॥५॥
विरोधोऽत्र महाभाति नून शतमखेन ह । छलेन बलवान्वृत्र शक्रेण विनिपातित ॥६॥
विष्णु प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वघर पर । प्रविष्ट पविमध्ये स छद्मना भगवान्प्रभु ॥७॥
संधि विधाय स ह्येव मत्रितोऽसो महाबल । हरिम्या सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातित ॥८॥
कृतमिद्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् । महातोऽपि च मोहेन वचिता पापबुद्धय ॥९॥
अन्यायवतिनोऽत्यथं भवति
सुरसत्तमा । सदाचारेण युक्तेन देवा शिष्टत्वमागता ॥१०॥
एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्व कीदृश पुन । हत्वा वृत्र तु विश्वस्त शक्रेण छाना पुन ॥११॥
प्राप्त पापफल नो वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम । किं च त्वया पुरा प्रोक्त वृत्रासुरवध कृत ॥१२॥
श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्त मोहयतीह न ।
सूत उवाच
शृण्वतु मुनयो वृत्त वृत्रासुरवधाश्रयम् ॥१३॥

·३४४
श्रामद्दवाभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय १
यथेन्द्रेण च सप्राप्त दुस हत्यासमुद्भवम | एवमेव पुरा पृष्टो व्यास मत्यवतीसुत ॥१४॥
पारीक्षितन राज्ञाऽपि स यदाह च तदब्रुव ।
ननमेजय उपाच
क्थ वृधामुर पर्व हता मघवता मुन । १७॥
सहाय विष्णुमासाद्य छद्मना गावियेन ह । कथ च दव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना ||१६||
कथमेक्वधो नाम्या कृत स्या मुनिपुगव । तदेतच्योतमिच्छामि पर कौतूहल हि मे ॥१७॥
महता चरित शृण्व को विरज्येत मानव । रथयाम्बावैभव त्व बत्रासुरवधाश्रितम ||१८||
व्यास उपाच
धयोऽसि रातस्तव बुद्धिरीट्शो जाता पुराणथवाऽतिमादरा ।
पात्याऽमृत दयवराम्न मया पान वितृष्णा प्रभवति चै पुन ||१९||
दिन दिन तऽधिभक्तिभाव यामु राजमहनीयवोर्ते ।
धाता यदप्रवण गणाति कसा तदा प्रीतमना प्रवीति ॥२०॥
युत पुरा वामववृत्रयायढेद प्रसिद्ध च तथा पुराणे ।
दस गुरण तथैव रम हत्दा रिपु त्वाष्ट्रमपापमेव ॥२१॥
चित्र विमा नृपत हरिवनभृद्धा यामना विनिहत स्त्रिगिरोऽय वृक्ष ।
मायारएन मायोऽपि विमाहितास्त व निंद्यमनि रित पापभाता ॥२२॥

·मामय श्रीमाभागरते महापुराणे पाटस्कन्ध अध्याय १ विभि म वदनं श्रेष्टव्यं रोचत मनोहर । त्रिभिभिन्नानि कार्यानि मुस समारोन्मुनि ३१॥ वेदाने मायने सुरा चान नापिन्त् । तृतीयन दिा गर्वा युगपच्च निरीक्षते ॥३२॥ त्रिगिरा भोगमु सृज्य तपश्चरे मुदुप्परम् । तपस्वी स मृदुर्दाता धर्ममेव ममाश्रित ॥३३॥ पजाग्निगाधन काले पादपान निवगनम । जगमध्य निवास च हमते शिशिरे तथा ॥३४॥ निरारी जितात्माऽमो त्यतमर्वपरिग्रह । तपश्वचार मवावी दुष्कर मन्दबुद्धिभि |॥३५॥ त च दृष्ट्वा तपस्यन्त रोदमाप सचापति । विपादमगमत्तत्र शमाऽय माम्मभूदिति ॥३६॥ दृष्ट्वा तम्य तपा वायं मत्य मितनजस । चिता च महती प्राप ह्यनिय पावशासन ।३७।। विवर्धमानम्ििमरा मातयिष्यति । नापक्ष्य सर्वथा शत्रुवर्षमानवलो बुध ॥३८॥ तम्मादुपाय कर्तव्यस्तगाना गाय माप्रतम् । कामस्तु तपता शत्रु वामानश्यति वै तप ॥३९।। तयवाद्य प्रर्तव्य भागासना भवद्यया । इति सचित्य मनमा बुद्धिमान्चलमर्दन ॥४०॥ - आनापयत्सोऽप्सरमस्त्वाष्ट्रपुषप्रलाभन । उवशी मनका रम्भा घृताचीच तिलोत्तमाम् ४९॥ समाहूयामवीच्छवस्तास्तदा म्पगविता । प्रिय पुरध्व म सवा पायऽद्य समुपस्थित ॥४२॥ यतो मेऽद्य महाञ्छतुम्तपस्तपात दुजय । काय पुरत गच्छध्य प्रलाभयत माचिरम् ॥४३॥ शृगारवविविवदिहसमुद्भव | प्रलभियत नद्रव शमयध्व ज्वर मम ||४४|| अस्वस्योऽह महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोग्लम । वलयानासन मेऽद्य ग्रहीप्यत्यविलपित ॥४॥ भय मे समुपायात भित्र नारायतावला । उपकुवन्तु सहिता कार्येऽद्य समुपस्थित ॥४६॥ तमुवा वचन नाय ऊचस्त प्रणता पुर मा भय कुर देवेश यतिघ्याम प्रलामन ॥४७॥ यथा न स्याद्रय तस्मात्तथा कायं महाद्युन । नयगीतवि रिश्च मुनस्तस्य प्रलोभन ॥४८॥ कटाऔर गभेर्दश्च मायित्वा मनि दिना । लालुप वशमस्माक कारप्यामो नियविनम ॥४९॥ व्याम उपाच इत्याभाष्य हरि नायों ययुस्त्रिगिरसाऽतिक्म । कुव त्यो विवि धान्भावान्यामशास्त्रोचितानपि ५०॥ गाय त्यस्तालभेदस्ता नृत्य त्य परता मुन । त प्रलामयिनु चनुर्नानाभावान वरागना ॥५१॥ नापश्यत्म तपोराशिरगनाना विडम्बनम । इद्रियाणिवत्वा मूका धदधिर स्थित ॥५२॥ दिनानि कतिचित्तस्युनायस्तस्याश्रम वर । कुवत्या गाननृत्यादि प्रपत्रानतिमोहदान !॥५३॥ न चचार यदा काम ध्यानाच्न निशिरा मुनि । परावृत्य तदा दव्य पुन शक्रमुपस्थिता ||५४॥ कृताञ्जलिपुटा सी दवराजमयाब्रुवन । श्राता दाना भय रस्ता विवर्णवदना भृशम ||५५।। कृत । नस शक्यो दुराधर्षों धैर्याध्चालयितु विभा ॥५६॥ उपायोऽय प्रवर्तव्य सर्वथा पाक्शासन । नास्माक बलमेतस्मिस्तापसे विजितद्रिये ॥५॥ देवदव महाराज यत्नश्व परम ·३०१ श्रीमदेवीमागवत महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय २ दिष्टया वम न शप्ता स्म यदनेन महात्मना । मुनिना वह्नितुल्येन तपसा घोतितेन हि ॥५८|| विसृज्याप्सरस शक्रश्चिन्तयामास मन्दधी । सस्यैव च वघोपाय पापयुद्धिरसाम्प्रतम् ॥५९॥ विसृज्य लोकलज्जा स तथा पापभय भृशम् । चकार पापबुद्धि तु तद्वधाय महीपते ॥६०|| इति धीमदेवीमागयते महापुराणे पष्टस्कन्धे प्रथमोऽध्याय ॥१॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः व्यास उवाच अथ स लोभमुपेत्य सुराधिप समधिगम्य गजासनसंस्थित । विशिरस प्रति दुटमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम् ॥ १॥ तमभिवीक्ष्य दृढासनसस्थित जितगिर सुसमाधिवश गतम् । रविविभावसुसलिममोजसा सुरपति परमापदमभ्यगात् ॥ २॥ कथमसी विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमति किल सम्मत । रिपुरय सुसमिद्धतपोबल कथमुपेक्ष्य इहासनकामुक ॥ ३ ॥ इति विचिन्त्य पविं परमायुध प्रतिमुमोच मुनि तपसि स्थितम् । शशिदिवाकरसन्निभमाशुग त्रिशिरस सुरसघपति स्वयम् ॥ ४ ॥ तदभिघातहत स धरातले किल पपात ममार च तापस । शिखरिण शिखर कुलिशादित निपतित भुवि चाद्भुतदर्शनम् ॥ ५ ॥ त निहत्य मुदमाप सुरेशश्च कुशुश्च मुनयस्तु सस्थिता । हा हतति भृशमार्तनिस्वना किं कृत शतमखेन पापिना ॥ ६ ॥ विनापराध तपसा निधिहत शचीपति पापमतिर्दुरात्मा । फल किलाय तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्भवस्य ।। ७ ।। त निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमदिरमाशु ! स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसा निधि ॥ ८॥ त दृष्टा पतित भूमी जीव तमिव वृत्रहा । चितामापातिखिन्नाग किंवा जीवेदय पुन |॥९॥ विमृश्य मनसाऽतीव तक्षाण पुरत स्थितम । मघवा वीक्ष्य त प्राह स्वकार्यसदृश वच ॥१०॥ तक्षरिधि शिरास्यस्य कृरुष्व वचन मम ! माजीवतु महातेजा भाति जीवतिय स्वयम् ॥११॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् ।

·शनुरय मम। श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः २ ३४७ तझोवाच महास्वघो मृा भाति परपुर्न तरिष्यति ॥१२॥ ततो माह करिष्यामि कार्यमेतद्विगहितम् । त्वया व निदित कर्म कृत सद्भिविगहितम् ॥१३॥ अहं विभेमि पापाद्वै मृतस्यत्र च मारणे ! मृतोऽय सुनिरस्त्येव शिरस कृतनेन किम ।।१४।। भय किं तेऽत्र सजात पाकशासन कथ्यताम् । इन्द्र उवाच सजीव इव देहोऽयमामाति विशदाकृति ॥१५॥ तस्माद्विभैमि मा जीवेन्मुनि तमोवाच नात्र कि अपसे विद्वन्फ्रेणानेन कर्मणा ॥१६॥ ऋषिपुत्रमिम हत्वा ब्रह्महत्याभय न किम् । इन्द्र उवाच प्रायश्चित्त करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै ॥१७॥ वध्यश्छलेनापि महामते । तोवाच त्व लोभाभिहत पाप करोषि मघवनिह ॥१८॥ त विनाऽह कथ पाप करोमि वद मे विभो । इन्द्र उवाच मखेषु खलु भाग ते करिष्यामि सदैव हि ॥१९॥ शिर पशोस्तु ते भाग यज्ञे दास्यति मानवा शुल्केनानेन छिघि त्व शिरास्यस्य कुरु प्रियम् २०॥ व्यास उवाच एतच्छ्रुत्वा महेंद्रस्य वचस्तक्षा मुदान्वित । कुठारेण शिरास्यस्य चकर्त सुदृढेन हि ॥२१॥ छिन्नानि त्रीणि शीर्षाणि पतितानि यदा भुवि । तम्यस्तु पक्षिण क्षिप्र विनिष्पेतु सहस्रश ॥२२॥ कलविकास्तित्तिरयस्तथैव च कपिजला । पृथक्पृथग्विनिष्पेतुर्मुखतस्तरसा तदा ॥२३॥ पेन वेदानधोते स्म सोम च पिबते तथा । तस्मादत्राकिलोत्सेतु सर्व एव कपिंजला ॥२४॥ येन सर्वा दिश काम पिबत्रिव निरीक्षते । तस्मात्तु तित्तिरास्तत्र नि सृतास्तिग्मतेजस ॥२५॥ पत्सुराप तु तद्वक्त्र तस्मात्तु चटका किल । विनिष्पेतुस्लिशिरस एव ते विहगा नृप ॥२६॥ एव विनि सृतान्दृष्ट्वा तेम्य शक्रस्तदाडजान । मुमोद मनसा राजअगाम त्रिदिव पुन ॥२७॥ शत्रुस्तु सर्वथा ।

·अनागस श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः २ गते शक्रे तु तक्षाऽपि स्वगृह तरसा ययो । यज्ञभाग पर लब्ध्वा मुदमाप महीपते ॥२८॥ इन्द्रोऽथ स्वगृह गत्वा हत्वा शत्रु महाबलम् । मेने कृतार्थमात्मान ब्रह्महत्यामचितयन् ॥२९॥ त श्रुत्वा निहत त्वष्टा पुत्र परमधार्मिकम । चुकापातीव मनसा वचन चेदमब्रवीत ॥३०॥ मनि यस्मात्पुत्र निहतवान्मम । तस्मादुत्पादयिष्यामि तद्वधार्थ सुत पुन ॥३१॥ सुरा पश्यतु मे वीर्य तपसश्च बल तथा । जानातु सर्व पापात्मा स्वकृतस्य फल महत ॥३२।। इत्युक्त्वाऽग्नि जुहावाथ मनैराथर्वणोदितं । पुत्रस्योत्पादनार्थाय त्वष्टा क्रोधसमाकुल ॥३३॥ कृते होमेऽष्ट रात्र तु सदोप्ताच्च विभावसो । प्रादुवभूव तरसा पुरुष पावकोपम ॥३४॥ त दृष्ट्वा ग्रे सुत त्वष्टा तेजोवलसमन्वितम् । वेगात्प्रकटित वह्नर्दीप्यमानमिवानलम् ॥३५॥ उवात वचन त्वष्टा सुत वाक्ष्य पुर स्थितम् । इन्द्रशना विवर्धस्व प्रतापात्तपसो मम ॥३६|| इत्युक्ते वचने त्वष्टा क्रोधप्रज्वलिनेन च । सोऽवर्धत दिव स्तब्ध्वा वैश्वानरसमद्युति ॥३७॥ जात स पर्वताकार कार मृत्युसम स्वराट् । किं करोमीति त प्राह पितर परमातुरम् ॥३८॥ कुर मे नामर नाथ कार्य क्यय सुमत । चितातु रोऽसि कस्मात्व यूहि मे शोककारणम् ३९५ नारायाम्यद्य ते शोमिति मे व्रतमाहितम । तेन जातन किं भूय पिता भवति दुखित ॥४०॥ पिवामि सागर सद्यचूर्णयामि धराधरान् । उद्यत वारयाम्यद्य तरणि तिग्मतेजसम् ||४१।। हन्मी द्र ससुर सद्यो यम वा दवतान्तरम् | क्षिपामि सागरे सर्वान्समुत्पाटय च मेदिनीम्।।४२।। इत्यारयं वचस्तस्य त्वष्टा पुरस्य पेशलम् । प्रत्युवाचातिमुदितस्त सुत पर्वतोपमम् ॥४३॥ बृजिनात्यातुमधुना यस्मान्छनोऽसि पुनक | तस्मादवृत इति ख्यात तव नाम भविष्यति ४४।। भ्राता तव महाभाग विशिरा नाम तापस । पाणि तस्य च शीर्पाणि ह्यभवन्वीर्यवति च ४५॥ वेदवेदागतत्वन मर्वविद्याविशारद । सस्थितस्तपमि प्रायस्त्रिलावीविस्मयप्रदे ॥४६॥ पाक्रेण तु हत माऽद्य यज्रधातन साधनम | विना.पराध महसा छिनानि मस्तकानि च ॥४७॥ तम्मात्य पुष्पव्याघ्र जहि दान हताराम 1 ग्रह्महत्यायत पाप निम्रप दुमति राठम् ।।४८।। क्या च नदा त्वष्टा पुत्रशोषममाकुर । आयुधानि न दिव्यानि चकार विविधानि च॥४९॥ प्रवानि च । गगागदाशक्तिोमरप्रमुखानि ये ॥५०॥ गाई पनुम्तया वाण परिघ पट्टिा तथा । र दिव्य समार सुदशनसमप्रभम् ॥५१॥ तूणीरी चागयौ दिव्यो क्यच चानिसुदरम । रय मेघप्रतीकाश दढ भारमह जवम् ।।५२|| युरोपारण सर्व मृत्वा पुत्राय पाथिर । दत्त्वाऽसौ प्रेरयामाम त्वष्टा बाघसमन्वित ॥५३॥ नि धौभागाने महापगणे गएम्कन्धे द्वितीया याय - ददावस्मै महयाभधाय

·.
प्रामयीभागवत महापुराण पष्टस्कन्ध अध्यायः ३
अथ तृतीयोऽध्यायः
व्यास उवाच
कृतस्वस्त्ययनो यो
ब्राह्मणवेदपारगः । निजंगाम रथारुढो तुं शक्रं महावल: ॥१॥
तदेव राक्षसा. रा. पुरा देवपराजिता । समाजग्मुश्च सेवार्थ वृनं ज्ञात्वा महावलम् ॥२॥
इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् । वेगादागत्य वृत्तातं शशंसुस्तस्य चेष्टितम् ॥३॥
व्याम उवाच
स्वामिछोघ्रमिहायाति यो नाम रिपुस्तव 1 वलावास्यदने रूढस्त्वष्टा चोत्पादित. किल ||४||
अभिचारेण नाशार्थ नव क्रोधान्वितेन वै । पुयघाताभितप्तेन दु सहो राक्षसर्युतः ॥५॥
यत्नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साप्रतम् । मेन्मदरसकागो घोरशब्दोऽतिदारण. ||६||
एतस्मिन्नतरे तत्र भीता देवगणा भृशम् । आगत्योचु सुरपति शृण्वंतं दूतमापितम् ॥७॥
गणा ऊचुः
मघवन्दुनिमित्तानि भवति विदगारये । बहूनि भयशसीनि पक्षिणा विस्तानि च ॥८॥
काकगृध्रास्तथा दयेना वाद्या दारुणा खगा । दति विकृत शब्दरत्कार वनोपरि ॥९॥
चीचीकूचीति निनदान्नुवंति विहगा भृगम । वाहनाना च नेम्यो जलधारा. पतत्यध ॥१०॥
थूयतेऽतिमहाञ्छन्दो मदतीना निशासु च । राक्षसीना महाभाग भवनोपरि दारण ॥११॥
प्रपतति ध्वजास्तूणं विना वातेन मानद । प्रभवति महो पाता दिवि भूम्यतरिक्षजा ॥१२॥
कृष्णाबरघरा नार्यो भ्रमति च गृहे गृहे । यातु यातु गृहात्तण कुर्वत्यो विकृतानना ॥१३॥
रात्री स्वप्नेषु काताना सुप्ताना निजमदिरे । केशाल्लुनति राक्षस्यो भीपयन्त्यो भृशातुरा ॥१४॥
एवविधानि
देवेश भूक्पोलादयस्तया । गोमायवो रुदतिस्म निशाया भवनागणे ॥१५॥
सरटाना च जालानि प्रभवति गृहे गृहे । अगप्रस्फुरणादीनि दुनिमित्तानि सर्वश. ॥१६॥
व्यास उवाच
इति तेपा वच श्रुत्वा चिंतामाप सुरेश्वर । बृहस्पति समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम् ॥१७॥
इन्द्र उवाच
वहान्किमुत धोराणि निमित्तान भवति वै । वाताश्च दारणा वाति प्रपतत्युलका. खतः ॥१८॥
सर्वज्ञोऽमि महाभाग समर्यो विघ्ननाशने । बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवताना गुरस्तथा ॥१९॥
कुर शाति विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् । यथा मे न भवेदु ख तथा कार्य विघीयताम् ॥२०॥
वृहस्पतिरुवाच
किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाऽद्य दुष्कृतं कृतम् । अनागसं मुनि हत्वा किं फलं समुपार्जितम् ॥२१॥

·अवध्य ३५० श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय ३ अत्युग्रं पुण्यपापाना फल भवति सत्वरम् । विचार्य खलु कर्तव्य कार्य तद्भूतिमिच्छता ॥२२॥ परोपतापन कर्म न कर्तव्य कदाचन । न सुस विंदते प्राणी परपीडापरायण ॥२३॥ मोहाल्लोभादब्रह्महत्या कृता शक त्वयाऽधुना | तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम् ॥२४॥ सर्वदेवाना जातोऽसौ वृत्रसज्ञक | हतु त्वा स समायाति दानवैर्वहुभिर्वृत ॥२५॥ आयुधानि च सर्वाणि वचतुल्यानि वासव । त्वष्टा दतानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थित २६।। समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढ प्रतापवान् । देवन्द्र प्रलय कुर्वन्नास्य मृत्युभविष्यति ॥२७॥ कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पती । गर्वा किनरा यक्षा मुनयश्च तपोधना ॥२८॥ सदनानि विहायवामरा सर्वे पलायिता । तदृष्ट्वा महदाश्चर्य शक्रश्चितापरायण ॥२९॥ आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान । आनयध्व वसूत्रुद्रानश्विनी च दिवाकरम |॥३०॥ पूषण च भग वायु कुबैर वरुण यमम | विमानेषु समारुह्य सायुधा सुरसत्तमा ॥३१॥ समागच्छतु तरसा शत्रुरायाति साप्रतम | इत्याज्ञाप्य सुरपति समारुह्य गजोत्तमम् ॥३२॥ बृहस्पति पुरोधाय निर्गतो निजमदिरात । तथैव त्रिदशा सर्वे स्व स्व वाहनमास्थिता ३३॥ युद्धाय कृतसकल्पा निर्ययु शस्त्रपाणय । वृत्रोऽथ दानवैर्युक्त सप्राप्तो मानसोत्तरम् ॥३४॥ पर्वत देवतावास पादपशोभितम | इद्रोऽप्यागत्य सग्राम चकार मानसोत्तरे ॥३५॥ पर्वत देवतायुक्तो वाचस्पतिपुर सर । तनाभूदारुण युद्ध वृत्रवासवयोस्तदा ॥३६॥ गदासिपरि पाशर्वाण शक्तिपरश्वधै । मानुषेण प्रमाणेन सग्राम शरदा शतम ॥३७|| बभूव भयदो नृणामृपीणा भावितात्मनाम । वरुण प्रथम भग्नस्ततो वायुगण किल ॥३८।। ततो विभावसु शक्र सर्वे ते निर्गता रणात । पलायनपरान्दृष्ट्वा देवानिंद्रपुरोगमान् ॥३९॥ वृत्रोऽपि पितर प्रागादाश्रमस्थ मुदावितम | प्रणम्य प्राह त्वष्टार पितु कायं मया कृतम् ||४०।। देवा विनिजिता सर्वे सेंद्रा समरसस्थिता । विद्रुतास्त गता स्थान यथा सिंहा मृगा गजा ४१॥ इन्द्र' पदातिरगम मयाऽऽनीतो गजोत्तम । ऐरावतोऽय भगव गृहाण द्विरदोत्तमम ॥४२॥ न हतास्त मया तस्मादयुक्त भीतमारणम । आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवप्सितम् ।।४३॥ निर्जरा निर्गता सर्वे भयभीता श्रमातुरा । इद्रोऽप्यरावत त्वक्त्वा भयभीत पलायित ॥४४|| व्यास उवाच इति पुत्रवच श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदावित । पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफल मम जोवितम||४५।। त्वयाऽह पावित पुत्र गतो मे मानसी ज्वर । निश्चल म मनो जात दृष्ट्वा वोय तवाद्रुतम ॥४६॥ शृणु वक्ष्याम्यह पुत्र हित तऽद्य निशामय । तप कुरु महाभाग सावधान स्थिरासन ||४७il विश्वासो नैव कर्तव्य केपाचित्पाकशासन । शत्रुस्ते छलकर्ताऽस्ति नानाभेदविशारद ||४८|| रम्य

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ४
तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम । तपसा बलवृद्धि स्यात्सग्रामे विजयस्तथा ॥४९॥
बाराघ्य द्रुहिण देव रब्ध्वा वरमनुत्तमम् । जहि शक्र दुराचार ब्रह्महत्यासमावृतम् ॥५०॥
सावधान स्थिरो भूत्वा दातार भज शकरम् । वाछित स वर दद्यात्सतुष्टश्चतुरानन ॥५१॥
तोषयित्वा विश्वयोनि ब्रह्माणममितौजसम । अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्र कृतागसम् ॥५२॥
पैर मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम | न शातिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह ॥५३॥
तापसो मे हत पुत्रो निरागा पाप्मना यत । न विदामि सुख वृत्र त्व मामुद्धर दुखितम् ॥५४॥
तदाकर्ण्य पितुर्वाक्य
६
व्यास उवाच
क्रोघयतस्तदा । आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा ॥५५॥
गधमादनमासाद्य पुण्या देवधुनी शुभाम । स्नात्वा कुशासन कृत्वा सस्थितश्च स्थिरासन ५६॥
त्यक्त्वान वारिपान च योगाभ्यासपरायण । ध्या िवश्वसृज चित्ते सोपविष्ट स्थिरासने ॥५७॥
मघवा त तपस्यत ज्ञात्वा चिंतातुरो ह्यभूत । गधर्वाप्रेषयामास विघ्नायं पाकशासन ॥५८॥
पनगान्सन्किनरानमितौजस । विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकश ॥५९||
उपायास्तं कृता सम्यक्तपोविघ्नाय मायिभिः । न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्र परमतापस ॥६॥
इति श्रादेवीभागवत महापुराणे पष्टस्कन्धे तृतायोऽध्याय ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थोऽध्यायः
यक्षाश्च
व्यास उवाच
तरसा
निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकरा सुरा । निराला कार्यससिद्ध त दृष्ट्वा दृढचेतसम् ॥१॥
जात वर्षगते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामह । तत्राजगाम हसाख्दश्चतुर्मस ॥२॥
आगत्य तमुवाचेद त्वष्टु पुत्र सुखी भव । त्यक वा ध्यान वर यूहि ददामि तव वाठितम्॥३॥
तपमा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वा दृष्ट्वा चातिकतिम । वर वरप भद्र त मनोऽमिलपित तव ॥४॥
व्यास उवाच
वृनस्तदाऽतिविशदा पुरतो निगम्य वाच संघासमरसां जगदेवक्तुं ।
सत्यज्य योगकरना सहसोदतिष्ठ सजातहर्षनयनाथपक्राप ॥५॥
पादौ प्रणम्य शिरसा प्रग्याद्विधातुर्बदाजलि पुरत एव ममामसाद ।
प्रोवाच त सुवरद तपसा प्रपन प्रेम्णाऽतिगद्दगिरा दिनदेन नम्र ॥६॥

·वृद्धि प्रयातु
मम
तद्वरदान
धामयाभागवत महापुराण पष्टस्का अायाय ५
प्राप्त मया सक्रदेवपद प्रभोऽद्य यद्दशन तव सुदुर्लभमाशु जातम् ।
वाञ्छाऽस्ति नाय मनसि प्रवणे दुरापा ता प्रनवोमि कमलागन वैरिस भावम ॥ ७ ॥
मृत्युश्च मा भवतु मे किल लोहवा शुष्कावशनिचयरपरैश्च शस्न ।
गीर्यमनोव युद्धे यस्माद्भवामि मवलरमरैग्जेय ॥ ८ ॥
व्यास उवाच
इत्थ सम्प्रार्थितो ब्रह्मा तमाह प्रमानव । उत्तिष्ठ गच्छ मद्र त वान्छित सफल सदा ॥९||
न शुष्केण न चार्टेण न पापागेन दारणा । भविष्यति च त मृगरिति सत्य अनाम्यहम् ॥१०॥
इति दत्त्वा वर ब्रह्मा जगाम भुवन परम् । वृषस्तु त वर सध्या मुदित स्वगृह ययौ ॥११॥
शशस पितुरने
महामति । त्वष्टा तु मुदित प्राप्त पुत्र प्राप्तवर तदा ।।१२।।
स्वस्ति तेऽस्तु महाभाग जहि शन रिपु मम । हत्वा गच्छ निशिरसो हन्तार पापसयुतम् ॥१३॥
भव त्व निदशाधोश सम्प्राप्य विजय रणे । ममाधि छिधि विपुल पुत्रनारासमुद्भवम् ॥१४॥
जीवतो वाक्यकरणाक्षयाहे भूरिभोजनात { गयाया पिण्डदानाच्च त्रिभि पुस्य पुत्रता ॥१५॥
तस्मात्पुत्र ममात्यर्थ
दु स नागितुमर्हसि । त्रिशिरा मम चित्तात्तु नापसर्पति कहिचित ॥१६॥
सुशील सत्यवादी च तापमो वेदवित्तम । अपराध विना तन निहत पापबुद्धिना ॥१७॥
व्यास उगाच
इति तस्य वच श्रुत्वा वृन परमदुर्जय । रथमात्य तरसा निर्जगाम पितुर्गृहात ॥१८॥
रणदुन्दुभिनिर्घोष
शहनाद महावलम् । कारयित्वा प्रयाण स चकार मदवित ॥१९॥
नियंयो नयसयुक्त सेवकानिति सवदन । हत्वा शत्र ग्रहीष्यामि सुरराज्यमक्टकम ॥२०॥
इत्युक्त्वा निर्जगामाशु स्वसैन्यपरिवारित । महता सैन्यनादन भीपय नमरावतीम् ॥२१॥
तमागच्छन्तमाज्ञाय तुरापाडपि सत्वर । सेनोद्योग भयनस्त कारयामास भारत ॥२२॥
सर्वानाहूय तरसा लोकपालानरिन्दम । युद्धार्थ प्रेरयन्सर्वा व्यरोचत महाद्युति ॥२३॥
गध्रव्यूह तत कृत्वा सस्थित पाकशामन । तनाजगाम वगात्तु वृत्र
परबलार्दन ॥२४॥
देवदानवयोस्तावत्सग्रामस्तुमुलाऽभवत
। वृत्रवासदयो सरये मनसा विजय पिणो ॥२५॥
एव परस्पर युद्धे सन्दीप्त भयदे भृशम । आबूत दक्षता प्रापुर्दैत्याश्च परमा मुदम् ॥२६॥
तोमरंभिन्दिपालश्च खड्ग परशुपदृिशं । जघ्नु परस्पर देवदैत्या स्वस्त्रवरायुध ॥२७॥
एव युद्धे वर्तमाने दारणे लामहर्षणे । शक जग्राह सहसा वृत्र क्रोधसमन्वित ॥२॥
अपावृत्य मुखे क्षिप्त्या स्थितो वृन शतक्रतुम । मुदितोऽभू-महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥२९॥
शक्रे ग्रस्तेऽय वृत्रेण सम्भ्रान्ता निर्जरास्तदा । चुनुशु परमार्तास्त हा राक्रेति महमहु ॥३०॥

·२३ तत श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्याय ४ अपावृते मुखे शक्र ज्ञात्वा सर्व दिवौकस । बृहस्पति प्रणम्योचुर्दीना व्यथितचेतस ॥३१॥ कि कर्तव्य द्विजश्रेष्ठ त्वमस्माक गुरु पर । शनो ग्रस्तस्तु वृत्रेण रक्षितो देवतातरै ॥३२॥ विना शक्रेण किं कुर्म सर्वे होनपराक्रमा । अभिचार कुरु विभो सत्वर शक्रमुक्तये ॥३३॥ वृहस्पतिरुवाच किं कर्तव्य सुरा क्षिप्तो मुखमध्येऽस्ति वासव । वृत्रेणोत्सादितो जीवनस्ति कोष्ठातरे रिपो ॥३४॥ व्यास उवाच दवाश्चितातुरा सर्वे तुरासाह तथाकृतम | दृष्ट्वा विमृश्य तरसा चक्रुर्यत्न विमुक्तये ॥३५॥ असृजत महासत्त्वा जृम्भिका रिपुनाशिनीम् । ततो विजृम्भमाण स व्यावृतास्यो बभूव ह ३६।। विजृम्ममाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादवापतत । स्वाग्नगायपि सक्षिप्य निष्क्रातो बलसूदन ३७॥ तत प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसस्थिता । जहपुश्च सुरा सर्वे शक्र दृष्ट्वा विनिर्गतम् ॥३८॥ प्रववृते युद्ध तयोर्लोकभयप्रदम् । वर्षाणामयुत यावद्दारुण लोमहर्पणम् ॥३९।। एकतच सुरा सर्वे युद्धाय समुपस्थिता । एकतो बलवास्त्वाष्ट्र सग्रामे समवर्तत ॥४०॥ यदा व्यवर्घत रणे वृत्रो वरमदावृत । पराजितस्तदा शक्रस्तेजसा तस्य धर्पित ॥४१॥ विव्यये मघवा युद्ध तत प्राप्य पराजयम् । विषादमगमन्देवा दृष्ट्वा शक्र पराजितम् ।।४२।। जमुस्त्यक्त्वा रण सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमा । गृहीत देवसदन वृणागत्य रहसा ॥४३॥ देवोद्यानानि सर्वाणि भुक्तेऽसौ दानवो वलात । ऐरावतोऽपि दैत्येन गृहीतोऽसौ गजोत्तम ॥४४॥ विमानानि च सर्वाणि गृहीतानि विशापते । उच्च श्रवा हयवरो जातस्तस्य वशे तदा ॥४५|| कामधेनु पारिजातो गणश्वाप्सरसा तथा । गृहीत रत्नमात्र तु तन त्वष्ट्रसुतैन ह ॥४६॥ स्थानभ्रष्टा सुरा सर्वे गिरिदुर्गेषु सस्थिता । दुखमापु परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात् ॥४७॥ वृत्र सुरपद प्राप्य बभूव मदगर्वित । त्वष्टाऽतीव सुख प्राप्य मुमोद सुतमयुत ॥४८॥ अमत्रयन्हित देवा मुनिभि सह भारत । वि वर्तममिति प्राप्त विचिन्त्य भयमोहिता ४९॥ जम्मु केलासमचल सुरा शक्रसमन्विता । महादेव प्रणम्योचु प्रह्वा प्राजल्यो भूराम ||५०॥ दवदय महादेव कृपासि घो महश्वर । रक्षाऽस्मा भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान्॥५॥ गृहीतं देवसदन तेन देव बरोयसा । विक्तव्यमत शना हि सत्य शिवाय न ॥५२॥ कि कुर्म व घ गच्छाम स्थानभ्रष्टा महेश्वर । दु सस्य नाधिगच्छामो रिनाशोपायमोश्चर ।।७ साहाय्य कुरु भूतेश व्यथिता स्म कृपानिधै । वर्ष जहि मदोलित वरदानग्लादिमा ||५|| शिव उवाप ब्रह्माण पुरत पुरवा यय सर्वे हरे रायम् । गत्वा उमेत्य त विन पिठयामा वयाचमा १९॥

·स
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ५
छलजश्च वलवा बुद्धिमत्तर । शरण्यश्च दयाधिश्च वासुदेवो जनार्दन ॥५६॥
विना त देवदेवेश नार्थसिद्धिभविष्यति । तस्मात्तव च गतव्य सर्वकार्यार्थसिद्धये ॥५७||
व्यास उवाच
इति सचित्य ते सर्वे ब्रह्मा शक सशकर ! जग्मुर्विष्णो क्षय देवा शरण्य भक्तवत्सलम ५८॥
गत्वा विष्णुपद देवास्तुष्टुवु परमश्वरम । हरि पुर पसूक्तेन वदोक्तन जगदगुरुम् ।।५९॥
प्रत्यक्षोऽभूज्जगनाथस्तपा स कमरापति । समा य च सुरान्सर्वानित्युवाच पुर स्थित ॥६०॥
किमागता स्म लाकेशा हरब्रह्मसमन्विता । वारण कथयध्व व सर्वेपा सुरसत्तमा ॥६१॥
व्यास उवाच
इति श्रुत्वा हरक्यि नाचुर्देवा रमापतिम् । चिन्ताविष्टा स्थिता प्राय सर्वे प्राजल्यस्तथा ६२॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पष्टस्कधे चतुर्थोऽध्याय ॥४॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
व्यास उवाच
तथा चिन्तातुरान वीक्ष्य सर्वा सर्वार्थतत्त्ववित । प्राह प्रेमभरोदभ्रातामाधवो मदिनीपत ॥१॥
विष्णुरुवाच
किं मौनमाश्रिता यूय ब्रुवतु कारण सुरा । सदसद्वाऽपि तच्छुत्वा यतिप्य तनिवारणे ॥२॥
देवा ऊचु
किमज्ञात तव विभो निपु लोकेषु वतते । सर्व वद भवा कार्य किं पृच्छसि पुन पुन ॥३॥
त्वया पूर्व बलिर्बद्ध शक्रो देवाधिप कृत । वामन वपुरास्थाय क्रात त्रिभुवन पदे ॥४॥
अमृत त्वाहृत विष्णो दैत्याच विनिपातिता । त्व प्रभु सवदेवाना सपिद्विनिवारणे ॥५॥
विष्णुस्वाच
न भेतव्य सुरवरा वनधुपाय सुसमतम । तद्वधाय प्रवक्ष्यामि यन सौख्य भविष्यति ॥६॥
अवश्य परणीय मे भवता हितमा मना । बुद्धचा बलेन चार्थेन यन केन एलेन या ||७||
उपाया रलु चत्वार कथितास्तत्त्वदगिभि । सामादय सुहृत्स्वव दहुंदेषु विशेषत ॥८||
ग्रहापाऽस्य दरो दत्तस्तपसाऽऽराधितन च । दर्जयत्व च
समास वरदानप्रभावतः ॥९॥
मजेय सर्वभूताना (वष्टा समुपपादित । ततो बरेन वृद्धि स प्राप्त परपुरंजय ॥१०]]
दु साप्योऽसौ सुरा शत्रुविना सामप्रतारम | प्रम्य वामानयो हतव्यस्तु तत परम् ॥११॥

·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पाटस्कन्धे अध्याय ५ च्ठध्व सर्वगधर्वा यत्रास्ति बलवत्तर । साम तस्य प्रयुजघ्य तत एन विजेष्यथ ॥१२॥ गम्य शपया कृत्वा विश्वास्य समयन हि । मिनत्व च समाधाय हतब्य प्रवलो रिपु ॥१३॥ दृश्य सप्रवक्ष्यामि वज्रमस्य वरायुधम् । साहाय्य च करिष्यामि शक्रस्याह सुरोत्तमा १४|| 'मय च प्रताक्षध्व सर्वथायुप क्षये । मरण विवुधास्तस्य नायथा सभविष्यति ।।१५।। च्छध्वमृपिभि साधं गर्वा क्पटावृता । इन्द्रेण मह मिनत्व कुरुध्व वाक्यदानते ॥१६॥ या स याति विश्वास तथा कार्य प्रतारणम 1 गुप्तोऽह सप्रवेक्ष्यामि पवि सछादित दृढम् ॥१७॥ वश्वस्त मघवा गनु हनिष्यति न चा यथा । विश्वासस्य कृते पाप कृत्वा शक्रस्तु पृछत ॥१८॥ इन्सहायोऽथ वज्रेण शातयिष्यति पापिनम् । न दापोऽन शठ शत्रौ शाठ्यमव प्रकुर्वत ॥१९॥ यया वलवान वघ्य शूरधर्मेण जायत । वामन रूपमावाय मयाऽय वचितो वलि ॥२०॥ त्वा च माहिनावप दत्या सर्वेऽपि वचिता । भवत सहिता सर्वे देवो भगवती शिवाम् ॥२१॥ रब्ब शरण भावं स्तोनमनै सुरोत्तमा । साहाय्य सा योगमाया भवता सविधास्यति २२॥ न्दामह सदा देवी सात्त्विका प्रकृति पराम । सिद्धिदा कामदा कामा दुरापामकृतात्मगि २३।। दोऽपि ता समाराव्य हीष्यति रिपु रणे । मोहिना सा महामाया माहयिष्यति दानवम् २४॥ गहिवो मायया वृत सुखसाध्या भावष्यति । प्रसन्नाया परावाया सर्व साध्य भविष्यति ॥२५॥ कस्यापि भविष्यति । अन्तयामिस्वस्पा सा सवारणकारणा ॥२६॥ स्मिात्ता विश्वजनना प्रकृति परमादृता । भजध्व यात्विक व शत्रुनाशाय सत्तमा ॥२७॥ (रा मया प सग्राम कृत्वा परमदारुणम । पचवपसहस्राणि निहतो मधुकैटभो ॥२८॥ नुता मया तदात्ययं प्रसता प्रकृति परा । मोहितौ तौ तदा दत्यौ हा च मया हतौ । २९॥ विषग्यो मागाहू दानवो मदगवितो । तया युरुध्य प्रवृतमजन भावसयुता ॥३०॥ दया कार्यसिद्धि सा करिष्यति सुरातमा । एव ते दतमतयो विष्णुना प्रभविष्णुना !॥३१॥ नमुने मेपियर मदारदममण्डितम् । एकात सस्थिता देवा कृत्वा घ्याउ जप तप ॥३२॥ दृष्ट्वुजाता मृष्टिसहारवारिणाम । भक्तकामदुधामवा सवारकरेगनागिनीम् ॥३३॥ दया ऊचुः सचिमनारयावाप्सिन पा

·कस्मान्न
कथ
न
मात
३५६
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पाटस्कन्धे अध्याय. ५
कुर्वन्ति कार्यमखिल स्ववशा न ते ते भ्रूभगचालनवशाद्विहरति कामम् ॥३६॥
माता सुतान्परिभवात्परिपाति दीनान् रोतिस्त्वयैव रचिता प्रकटापराधान् ।
पारयसि देवि विनापराधानस्मास्त्वदघ्रिशरणान्करणारसाब्धे ||३७॥
नून मदघ्रिभजनाप्तपदा किलते भक्तिं विहाय विभव सुखभोलुब्धा ।
नेमे कटाक्षविषया इति चेन चैषा रीति सुते जननकर्तरि चापि दृष्टा ॥३८॥
दोषो न नोऽत्र जननि प्रतिभाति चित्ते यत्ते विहाय भजन विभवे निमग्ना ।
मोहस्त्वया विरचित प्रभवत्यसो नस्तस्मात्स्वभावकरुणे दयसे कथ न ॥३९॥
पूर्व त्वया जननि दैत्यपतिर्वलिष्ठो व्यापादितो महिषरूपधर किलाजी ।
अस्मत्कृते सकललोकभय वह ऽसौ वृत्र
भयद विधुनोपि मात ॥४०॥
शुम्भस्तथाऽतिबलवाननुजो निशुम्भस्तो भ्रातरौ तदनुगा निहता हतौ च ।
वृत्र तथा जहि खल प्रबल दयादें मत्त विमोह्य तथा न भवेद्यथाऽसौ !!४१॥
त्वं पालयाद्य विबुधानसुरेण सतापितानतितरा भयविह्वलाश्च ।
नान्योऽस्ति कोऽपि भुवनेषु सुरातिहता य क्लेशजालमखिल निदहेत्स्वशक्त्या ॥४२॥
बृत्रे दया तब यदि प्रथिता तथापि जोनमाशु जनदु खवर खर च ।
पापात्समुद्धर भवानि शरै पुनाना नोचेत्प्रयास्यति तमो ननु दुष्टबुद्धि ॥४३॥
ते प्रापिता सुरवन विबुधारयो ये हत्वा रणेऽपि विशिखै किल पावितास्ते ।
त्राता न कि निरयपातभयाद्दयार्द्र यच्छत्रवोऽपि न हि किं विनिहसि वृत्रम् ।।४४||
जानीमहे रिपुरसौ तव सेवको न प्रायेण पीडयति न किल पापबुद्धि ।
यस्तावकस्त्विह भवेदमरानसी किन्त्वत्पादपकजरताननु
पीडयदा ॥४५॥
कुर्म कय जननि पूजनमद्य तेऽम्य पुष्पादिक तव विनिर्मितमेव यस्मात् ।
मन्या वय च सकल परशक्तिरूप तस्माद्भवानि चरणे प्रणता स्म नूनम् ।।४६।।
घयास्त एव मनुजा हि भजति भक्त्या पादाबुज तव भवाब्धिजलेषु पोतम् ।
य योगिनोऽपि मनसा सतत स्मरति मोक्षाथिनो विगतरागविकारमोहा ॥४॥
ये यारिका सकलवेदविदोऽपि नून त्वा सस्मरति सतत किल होमकाले ।
स्वाहा तु तृप्तिजननीमसुरेश्वराणा भूय स्वधा पितृगणस्य च तृप्तिहेतुम् ||४८ll
मेघाऽसि कातिरसि शातिरसि प्रसिद्धा बुद्धिस्त्वमेव विशदार्थकरी नराणाम् ।
सवं त्वमेव विभव भुवनत्रयेऽस्मिन्कृत्वा ददासि
भजता कृपया सदैव ॥४९॥

·श्रामद्देवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय ६ ३५७ व्यास उवाच एव स्तुता सुरैर्देवो प्रत्यक्षा साऽभवत्तदा । चारुरुपधरा तन्वी सर्वाभरणभूपिता ||५०॥ पागाइरावराभीतिलसदाहुचतुष्टया । रणत्किणिकाजालरशनावद्धसत्कटि ॥५१॥ कलकण्ठीरवा कान्ता क्वणकड्कणनूपुरा | चन्द्रखण्डसमाबद्धरत्नमौलिविराजिता ॥५२॥ मन्दस्मिताऽरविन्दास्या नेत्रत्रयविभूपिता । पारिजातप्रसूनाच्छनीलवर्णसमप्रभा ॥५३॥ रक्ताम्बरपरीधाना रक्तचन्दनचर्चिता । प्रसादसुमुखी देवी करुणारससागरा ||५४॥ सर्वशृङ्गारवेपाढ्या सर्वद्वतारणि परा । सर्वज्ञा सर्वक; च सर्वाधिष्ठानरूपिणी ॥५५॥ सर्ववेदान्तस सिद्धा सच्चिदानन्दरूपिणी । प्रणेमुस्ता समालोक्य सुरा देवीपुर स्थिताम् ॥५६॥ तानाह प्रणतानन्दा किं व कार्य ब्रुवन्तु माम् । देवा ऊचुः तयेत्युक्त्वा मोहयनं रिपु वृत्र देवानामतिदु खदम् ॥५७|| यथा विश्वमते देवास्तथा कुरु विमोहितम् । आयुधे च बल देहि हत स्यायेन वा रिपु ॥५८|| व्यास उवाच भगवती तनवान्तरधीयत । स्वानि स्वानि निकेतानि जग्मुर्देवा मुदाविता ५९॥ इति श्रीदेवीमागरते महापुराणे पप्ठस्कन्धे देवीमाहात्म्ये पञ्चमोऽध्याय ॥५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः न्यास उवाच एव प्रासवरा देवा कृपयश्च तपोधना । "जग्मु सर्व घ समत्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम" । ददृशुस्तत्र त वृत्र ज्वलन्तमिव तेजसा ॥१॥ घक्ष्यन्तमिव लोकास्त्रीन्प्रसन्तमिव चामरान् । क्षयोऽय ततोऽम्मेत्य वृत्रमूचु प्रिय वच ॥२॥ देवकार्यार्थसिद्धयर्थ सामयुक्त रसात्मकम् । ऋपय ऊचुः वृष वृन महाभाग सर्वरोकमयर ॥ ३॥ व्याप्त त्वर्यतत्सकल ब्रह्माण्डमसित किल । शत्रेण तव वर यतत्त सोस्यविधातरम् ॥४॥ युवयोसद काम चिन्तावृद्धिकर परम् । न त्व स्वपिपि सन्तुष्टो न पापि मपवा तथा ॥५॥ सुग स्वपिति चिन्तातों द्वयोरिज भयम् । युवयोर्पयतो पालो प्यतोवस्तु महानिह ॥६॥ पोहपन्ते प प्रजा गर्वा मुदेवामुरमानवा । संसारेन मुम प्राप दुग हेयमिति स्पिति राणा

·३५८
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय ६
न सुस कृतवरस्य भवतीति विनिर्णय । सग्रामरसिका शूरान्प्रशसनि न पण्डिता ||८||
युद्ध शृङ्गारचतुरा इद्रियार्थविघातकम् । पुष्परपि न योद्धन्य किं पुनर्निशित शरै ॥९॥
युद्धे विजयसन्देहो निश्चय बाणताडनम | देवाधीनमिद विश्व तथा जयपराजयो ॥१०॥
देवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्य कदाचन । कालेऽथ भोजन स्नान शय्याया शयन तथा ॥११॥
परिचर्यापरा भार्या ससारे सुखसाधनम् ! विं सुख युध्यत सख्ये वाणवृष्टिभयङ्करे ॥१२॥
खड्गपातातिरोद्रे च तथाऽऽरातिसुखप्रदे । सग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम् ॥१३॥
प्रलोभनपर वाक्य नोदनाथ निरर्थकम् । छित्त्वा देह व्यथा प्राप्य शृगाल्करटादिमि ॥१४||
पश्चात्स्वर्गसुखावासि को वा वाछति मन्दधी । सख्य भवतु त वृन शक्रेण सह नित्यदा ॥१५॥
अवाप्स्यसि सुख त्व च शनश्चापि निरन्तरम् । वय च तापसा सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे ॥१६॥
सुखावास गमिष्याम शाते वैरेऽधुनव वाम् । सग्रामे युवयोर्वीर वर्तमाने दिवानिशम् ॥१७॥
पीड्यन्ते मुनय सर्वे गन्धर्वा विनरा नरा । सर्वेषा शांतिकामाना सख्यमिच्छामह वयम् ॥१८॥
मुनयस्त्व च शकश्च प्राप्नुवन्तु सुख क्लि । मध्यस्थाश्च वय वृन युदयो सख्यकारणे ॥१९॥
शपय कारयित्वाऽन योजयामो मिय प्रियम् । शक्रस्तु शपथान्वृत्वा यथोक्ताश्च तवाग्रत ॥२०॥
चित्तं ते प्रोतिसयुक्त करिष्यति तु मान्प्रतम् । सत्याघारा घरा नून सत्येन च दिवाकर ॥२१॥
तपत्यय यथाकाल वार सत्येन वात्यथ । उदन्वानपि मर्यादा सत्येनैव न मुञ्चति ॥२२॥
तस्मात्सत्येन सख्य वां भवत्वद्य यथासुसम् । एकत्र शयनकीडा जलवेलि सुखासनम् ॥२३॥
युवाम्या सर्वथा कार्य पर्तव्य सख्यमेत्य च |
व्यास उवाच
महपिवचन श्रुत्वा तानुवाच महामति ॥२४॥
अवश्य भगवतो मे माननीयास्तपस्विन ! भवतो मुनय क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम् ॥२५॥
सदाचारा सुशाताश्च न विदुश्छलकारणम् । कृतवैरे शठे स्तब्धै कामुके च गतत्विपि ॥२६॥
निर्लज्जे नैव पर्तव्य सत्य मतिमता सदा । निर्लज्जोऽय दुराचारी ब्रह्महा लपट शठ ॥२॥
न विश्वासस्तु क्तव्य सर्वर्धवेदृशे जने ! भवतो निपुणा सर्वे न द्रोहमतय सदा ॥२८॥
अनभिज्ञास्तु शातत्वाच्चित्तानामतिवादिनाम् ।
मुनय ऊचुः
जन्तु कृतस्य भोक्ता वै शुभम्य त्वमस्य च ॥२९||
द्रोह पुत्वा कुत शातिमाप्नुयानष्टचेतन । विश्वारापानवारो नरक याति निश्चयम ॥३०॥
हुखं च समवाप्नोति नून विश्वासघातक । निष्कृतिब्रह्महतणां सुगपानां च निष्कृति ॥३१॥

·समय श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ६ ३५९ विश्वासघातिना नव मिनद्रोहकृतामपि । समय ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम् ॥३२॥ तेनैव समयेनाद्य मधि स्यादुभयो किल । वृन उसाच न गुप्केण न चाण नाश्मना न च दारुणा ॥३३॥ न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि न च । वध्यो भवय विना शक्रस्य सह दैवतै ॥३४॥ एव मे रोचत सधि शक्रेण सह नान्यथा । व्याम उपाच पयस्त तदा प्राहुबढिमित्येव चादृता ||३५|| श्रावयामासुस्तनानीय सुरश्वरम । इद्रोऽपि शपयास्तत्र चबार विगतज्वर ॥३६॥ साक्षिण पावक कृत्वा मुनाना सनिधौ किल । वृत्रम्तु वचनस्तस्य विश्वासमगमत्तदा ॥३॥ बभूव मिनवच्छत्रे सहचयापरायण । कदाचिनदन चोभी कदाचिद्गन्धमादने ॥३८॥ कदाचिदुदधेस्तार मादमानो विचरतु । एव कृत न सधान वृत्र प्रमुदितोऽभवत ॥३९॥ दाक्रोऽपि वधवामस्तु तदुपायानवियत । रधान्यपा समुदिग्नस्तदासी मघवा भृशम् ॥४०॥ एव चितयतम्नस्य काल समभिवतत । विश्वास परम प्राप वृत्र शऽतिदारुणे ॥४१|| एव कतिचिदब्दानि गतानि समय कृत । वृत्रस्य मरणापाया मनसाद्रोऽप्यचिंतयत् ॥४२॥ त्वरीक्दा सुत प्राह विश्वस्त पाकशासन | पुत्र वृष महाभाग शृणु मे वचन हितम् ।।४३॥ न विश्वासस्तु कर्तव्य कृतवर क्यचन । मघवा कृतवरस्त सदाऽसूयापर पर ॥४४॥ मा मतो द्वेपरत परदु खोत्सवान्वित । परदारलपट स पारयुद्धि प्रतारक |॥४५॥ रप्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदवित । य प्रविश्यादर मातुगभच्छद चार ह ॥४६॥ सप्तकृत्व समहत्व प्रदमानमनातुर । तस्मात्पुत्र न कतव्यो विश्वासस्तु कवचन ॥४७॥ कृतपापस्य वा एग्जा पुन पुत्र प्रकुवत । न्यास उवाच एव प्रबोधित पित्रा वचनहेतुमयुतं ॥४८॥ न बुदोष तदा वृत्र आसनमरण क्लि । स कदाचित्समुद्रान्ते वमपश्य महासुरम् ॥४९॥ सध्याकार उपावृत्ते मुहूर्तेऽनीव दारणे । तत सचित्य मघवा वरदाा महात्मनाम् ॥५०॥ मध्येय धर्तते रौद्रा न रात्रिदिवया नन । हतय्योऽय मया चाय बरेनंद न सशय ॥५१॥ एगाको विजन पात्र सप्राप्त समयोचित । एव विचार्य मनसा सस्मार हरिमन्यमम् ॥५२॥ ताजगाम भगवानदृश्य पुरुषोत्तम । वयमध्ये प्रविश्यासो सस्थितो भगवान्हरि ॥५३|| ·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय . इद्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवध प्रति | रति सचि य मनसा वथ हया रिपु रणे ॥५४॥ अजेय सवथा सर्वदेवश्च दानवस्तथा । यदि वृत्र न हम्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम ॥५५॥ न श्रेयो मम नून स्यात्सर्वथा रिपरक्षणात । अपा फन तदाऽपश्यर मद्र पवतोपमम ॥५६॥ नाय शुष्को न चाोऽय न च शत्रमिद तथा । अपा पन तदा क्रो जग्राह विल लोल्या ॥५७ परा शक्ति च सस्मार भक्त्या परमया युत । स्मृतमारा तदा दवो स्वाश पन न्यधापयत ॥५४॥ वन तदावृत भित्र चार हरिसयुतम | फनावृत पविं तत्र शक्रश्चिक्षप त प्रति ॥५९॥ सहसा निपपाताशु वजाहत इवाचल । वामवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहत तदा ॥६० ! ऋषयश्च महद्र तमस्तुवचिविधै स्तवं । हतशत्रु प्रहृष्टात्मा वासव सह देवतै ॥६१।। देवी सपूजयामास यत्प्रसादाढतो रिप । प्रसादयामास तदा स्तोन र्नाविधरपि ॥६॥ देवोद्यान पराशते प्रासादमकरोद्धरि । पद्मरागमयी मूर्ति स्थापयामास वासव ॥३॥ त्रिकाल महती पूजा चक्रु सर्वेऽपि निजरा । तदाप्रभृति देवाना श्रीदेवी कुठदैवतम ||६४|| विष्णु त्रिभुवनश्रेष्ठ पूजयामास वासव । ततो हत महावीर्ये वृत्र देवभयकर ॥६५॥ प्रववी च शिवो वायुजहपुर्देवतास्तथा । हत तस्मि सगर्वा यक्षराक्षसकिन्नरा ॥६६॥ इत्थ वृत्र परागक्तिप्रवशयुतफनत । तया कृतविमोहाच्च शक्रण सहसा हत ॥६७॥ ततो वत्रनिहनीति देवी लोकेषु गोयत । शक्रण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यत ||६८|| इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे पष्टस्कन्ध पप्ठोऽध्याय ॥६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः व्यास उवाच अथ त पतित दवा विष्णुविष्णुपुरी ययौ । मनसा शकमानस्तु तस्य हत्याकृत भयम् ॥१॥ इद्रोऽपि भयसत्रस्तो ययाविंद्रपुरी तत । मुनयो भयस विग्ना ह्यभवनिहत रिपो ॥२॥ किमस्माभि कृत पाप यदसो वचित किल । मुनिशब्दो वथा जात सुरशस्य च सगमात ॥३॥ वचनादवत्रो विश्वासगमत्किल | विश्वासघातिन सगाद्वय विश्वासघातका ||४|| घिगिय पापमूलमवमनथपृत् । यदस्माभिश्छल कृत्वा शपथैयचितोऽसुर ॥५॥ मनकृबुद्धिदाता च प्ररक पापकारिणाम । पापभाक्स भवन्नून पक्षकर्ता तथैव च ॥६॥ विष्णुनाऽपि कृत पाप यत्साहाय्यमवाप्तवान् । वज्र प्रविश्य यनासो पातित सत्त्वमूतिना ॥७॥ नून स्वार्थपर प्राणी न पापालासमश्नुते । हरिणा हरिसगन सवथा दुष्कृत कृतम ॥८॥ द्वावेव स्त पदार्थाना द्वावद निधन गतौ । प्रथमच तुरीयश्च यो त्रिलोक्या तु दुलभौ ।।९।। अस्माक ममता ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्याय ७ अर्थकामो प्रशस्तौ द्वौ सर्वेपा समतो प्रियो । धर्मावति वाग्वादो दम्भोऽय महतामपि ॥१०॥ मुनयोऽपि मनस्तापमेव कृत्वा पुन पुन । जग्मु स्वानाश्रमानेव विमनस्का हतोद्यमा ॥११॥ स्वष्टा तु निहत श्रुत्वा पुत्रमिंद्रेण भारत | रुरोद दु खसतप्तो निर्वेदमगमत्पुन ॥१२॥ यत्रासो पतितस्तत्र गत्वा वीक्ष्य तथा गतम ! सस्कार कारयामास विधिवत्पारलौकिकम् ॥१३॥ स्नात्वाऽस्य सलिल दत्त्वा कृत्वा चवौवंदैहिकम् । शशापेंद्र स शोकात पापिष्ठ मित्रघातकम् ॥१४|| यथा मे निहत पुत्र प्रलोभ्य शपथभृशम । तथेंद्रोऽपि महददु ख प्राप्नोति विधिनिर्मितम् ॥१५॥ इति शप्त्वा सुरेशान त्वष्टा तापसमन्वित । मेरो शिखरमास्थाय तपस्तेपे सुदुष्करम् ॥१६॥ जनमेजय उवाच हत्या त्याष्ट्र सुरेशोऽथ कामवस्यामवाप्तवान् । सुख वा दु खमेवाग्रे तन्मे ब्रूहि पितामह ॥१७॥ व्यास उवाच किं पृच्छसि महाभाग सदेह कीदृशस्तव ! अवश्यमेव भोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभम् ||१८|| वलिष्टवलर्वाऽपि स्वल्प वा बहु वा कृतम् । सर्वथैव हि भोक्तव्य सदेवासुरमानुपै ॥१९॥ दाक्रायत्य मतिर्दत्ता हरिणा वृत्रघातिने । प्रविष्टोऽथ पविं विष्णु सहाय प्रत्यपद्यत ॥२०॥ चापदि सहायोऽभूद्वासुदेव कथचन । समये स्वजन सर्व ससारेऽस्मिन्नराधिप ॥२१॥ देवे विमुखता प्राप्ते न कोऽप्यस्ति सहायवान् । पिता माता तथा भार्या भ्राता वाऽथ सहोदर ||२२।। सेवको वाऽपि मित्र वा पुनश्चैव तथौरस । प्रतिकूले गते देवे न कोऽप्यति सहायताम् ।।२३।। भोक्ता पापस्य पुण्यस्य कर्ता भवति सर्वथा । वृत्र हत्वा गता सर्वे निस्तेजस्क शचीपति ॥२४॥ शेपुस्त त्रिदशा सर्वे ब्रह्महत्यब्रुवञ्छन । को नाम शपथान्कृत्वा सत्य दत्त्वा वच पुन ॥२५॥ जिधासति सुविश्वस्त मुनि मित्रत्वमागतम । देवगोट्या सुरोद्याने गधर्वाणा समागमे ॥२६॥ सवव कया तस्य विस्तारमगमविल । किं कृत दुष्कृत कर्म शक्रेणाद्य जिघासता ॥२७॥ वृत्र एलेन विश्वस्त मुनिभिश्च प्रतारितम । वेदप्रमाणमुत्सृज्य स्वीकृत सौगत मतम् ॥२८॥ यदय निहत शत्रुवंचयित्वाऽतिसाहसात । को नाम वचन दत्त्वा विपरीतमथाचरत् ॥२९|| विनाशक हरि वाऽपि यथाश्य विनिपातित । एवविधा कथाश्शाया समाजेष्वभव भाम् ॥३०॥ शुवावेंद्रोऽपि विविधा स्वकीर्तेहानिकारका । यस्य कौतिहता लोके घिनस्यैव फुजीवितम् ||३१|| य दृष्ट्वा पथि गच्छत शत्रु स्मेरमुखो भवत । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षि पतित कीतिसक्षयान् ॥३२॥ स्वर्गादतपापोऽसौ पापकृति न पात्यते । स्वल्पेऽपराधेऽपि नृपो ययाति पतित किल ||३|| नूर पकंटता प्राप्तो युगानष्टादव तु । भृगुपलिशिरश्छेदाद्भगवान्हरिरच्युत ॥३४॥ ब्रह्मशापात्पशोर्योनौ सजातो मारादिषु । विष्णुश्च वामनो भूवा याचनायं बलेने ॥३५॥ न ·न ३६२ श्रीमदेवीमागवत महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय . गत किमपर दुख प्राप्नोति दुष्कृती नर । रामोऽपि वनवासेपु सीताविरहजं बहु ॥३६॥ दुसं च प्राप्तवान्पोर भृगुशापेन भारत । तयेंद्रोऽपि ब्रह्महत्याकृत प्राप्य महद्भयम् ॥३७॥ न स्वास्थ्यं प्राप गेहेऽसौ सर्वसिद्धिममन्विते । पौलोमी त सभाहीन दृष्ट्वा प्रोवाच वासवम् ॥३८॥ निश्वमत भयत्रस्त नष्टसज्ञ विचेतसम् । किं प्रभोऽद्य स्याऽसि मृतस्ते दारुणो रिपु ॥३९॥ का चिता वर्तते फात तव शनुनिषूदन | कस्माच्यचसि लोकेश नि श्वमन्प्राकृतो यथा ॥४०॥ नान्योऽस्ति वलवाञ्छायेंन चिंतापरो भवान । इन्द्र उवाच नारातिर्बलवान्मेऽस्ति न शातिर्न सुख तथा ॥४१॥ ब्रह्महत्याभयाद्राज्ञि विभेमि सतत गृहे । न नदन सुखकर नामृत न गृह वनम् ।।४।। गर्वाणा तथा गेय नुत्यमप्रसा पुन । न त्व सुखसरा नारी नाना च सुरयोपित ॥४३॥ तथा वामधेनुश्च देववृक्ष सुखप्रद । किं करोमि वव गच्छामि क्व शर्म मम जायते ॥४४॥ इति वितापर वावे न लभ सुखमात्मनि । व्यास उगाच इत्युक्त्वा वचन शक्र प्रिया परमसतराम् ।।४५॥ निजंगाम गृहा मन्दो मानस सर उत्तमम् । पद्मनाले प्रविष्टोऽमौ भयार्त शोपित ॥४६|| प्राजायत देवेन्द्रम्वभिभूत यमपं । प्रतिच्छतो बनत्यप्सु चेष्टमान इवोरग ॥४७॥ असहायस्तुरापाडेन्चिा तातों विारेन्द्रिय । तत प्रमटे दवेने ब्रह्महत्याभयादिते ॥४॥ सुराश्चि तातुराधारानुत्पाताथाभवनथ । नृपय सिद्धगधा भयाश्चिाभव भृशम् ॥४९॥ जगत्सवमनिभूतमुपद्रव । अयर्पा तदा जात पृथिवी क्षोणवमया ॥५०॥ विच्छिमनोसा नद्य सरास्यनुदानि वै । एव राजये जाने दयना मुनयस्तथा ॥५१॥ विचार्य महप पत्र राम गर्व दियौरा । सप्राप्य नहपो राजा पर्मिष्ठोऽपि रगोवरात् ॥५२॥ पभूष विपयासन पचयागरात । अप्परोनियन ग्रीहन्दवोद्यानेषु भारत |॥५३॥ पाप नोगुणाप्रदा पक्मे तां ग पामिव । ह रिमिनोपाच्छति मापिल ॥५४|| मद्धिसागर गर्व कृतोऽह याम्विह | प्रेपयध्व गुरा याम सवायं मम ये शमीम् ॥५५।। प्रिय पेगम पत्रेय गधा मुयोरा | महमिद्रीय दया रोगाणा घ तपेश्वर |॥५६॥ गागनु पची मर मित्रमय मिनन । इनि तम्य पप ग दया देय पापा ॥५॥ ग्याषितारा मोच पौगोवाम्मत ।पनि दुगचारो नापयामिति ॥५८॥ भूपितो.मानुपायेद पपण सनोमिद । युगंम्मदपीन स्म पेमेंद्रीय रिल ||५|| न । अराजक

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्याय. ८
तच्छ्रुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिमुवाच ह । रक्ष मा नहुपादब्रह्मस्तवास्मि शरण गता ॥६०॥
वृहस्पतिरुवाच
म भेतव्य त्वया देवि नहुपात्पापमोहितात् । न त्वा दास्याम्यह वत्से त्यक्त्वाधर्म सनातनम्६१॥
शरणागतमातं च यो ददाति नराधम । स एव नरक याति यावदाभूतसप्लवम् ॥
स्वस्था भव पृयुश्रोणि न त्यक्ष्ये त्वा कदाचन ॥६२||
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे पष्टरकन्धे सप्तमोऽध्याय ॥७॥
अथाष्टमोऽध्यायः
व्यास उवाच
महुपस्त्वय ता श्रुत्वा गुरोस्तु शरण गताम | चुक्रोध स्मरवाणास्तिमागिरसमाशु वे ॥१॥
देवानाहागिरासूनुहं तव्योऽय मया किल । स इन्द्राणी गृहे गूढो रक्षतीति मया श्रुतम् ॥२॥
इति त कुपित दृष्ट्वा देवा सपिपुरोगमा । अब्रुवन्नहुष घोर सामपूर्व वचस्तदा ॥३॥
क्रोध सहर राजेन्द्र त्यज पापमति प्रभो । दिति धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम् ॥४॥
शक्रपत्नी सदा साध्वी जीवमाने पती पुन | कयमन्य पतिं कुर्यात्सुभगाऽतिपतिव्रता ॥५॥
निलोगोशस्त्वमधुना शास्ता धर्मस्य वै विभो । त्वादृशोऽधर्ममातिष्ठेत्तदा नश्यत्प्रजा ध्रुवम् ॥६॥
सर्वथा प्रभुणा कार्य शिष्टाचारस्य रक्षणम | वारमुख्यश्च शतशो वर्ततेऽत्र शचीसमा ॥७॥
रतिस्तु कारण प्रोन शृङ्गारस्य महात्मभि । रमहानिर्वगत्वारे कृते सति तु जायते ॥८॥
उभयो सदृश प्रेम यदि पार्थिवसत्तम । तदा वै सुखसपतिरुभयोरुपजायते ॥९॥
तस्माद्भावमिम
मुच
परदाराभिमर्शने । सद्भाव कुरु दवेद्र पद प्राप्तोऽस्यनुत्तमम् ॥१०॥
ऋद्धिक्षयस्तु
पापेन पुण्यनानिविवर्धनम | तम्मा पाप परित्यज्य सन्मतिं कुरु पार्थिव ॥११॥
नहुष उवाच
गौतमस्य यदा भुक्ता दारा शक्रेण देवता । वाचस्पतस्तु सोमेन वव यूय सस्थितास्तदा ॥१२॥
परोपदेशे कुशला प्रभवति नरा दिल | कर्ता चवोपदष्टा च दुलभ पुरुषो भवेत ॥१३॥
मामागच्छतु सा देवो हित स्यादद्भुत हि व । एतस्या परम देवा सुखमेव भविष्यति ॥१४॥
अयथा न हि तुष्येऽह सत्यमेतदद्रवीमि च । विनयादा बलाद्वाऽपि तामाशु प्रापयत्विह ॥१५॥
इति तस्य वच धुत्वा देवाश्च मुनयस्तथा । तमूचुवातिरास्ता नहुप मदनातुरम् ॥१६॥
इद्राणीमानयिप्याम सामपूर्व तवातिकम । इत्युक्वा त तदा जग्मुर्तृहस्पतिनिकेतनम् ।।१७||
व्यास उवाच
ते गत्वागिरस पुत्र प्रोचु प्राय सुरा । जानीम शरण प्राप्तामिंद्राणी तव वैश्मनि ॥१८॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः ८ सा देया नहुषायाद्य वासवोऽसौ कृतो यतः । वृणोत्वियं वरारोहा पतित्वे वरवणिमी ॥१९॥ बृहस्पतिः सुरानाह तत्रुत्वा दारुणं वचः । नाहं त्यक्ष्ये तु पौलोमी सती च शरणागताम् २०॥ देवा ऊचुः उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यो येन सोऽद्य प्रसीदति । अन्यथा कोपसंयुक्तो दुराराध्यो भविष्यति ॥२१॥ गुरुरुवाच तत्र गत्वा शची भूपं प्रलोभ्य वचसा भृशम् । करोतु समयं वाला पति ज्ञात्वा मृतं भजे ॥२२॥ इन्द्रे जीवति मे काते क्थमन्यं करोम्यहम् । अन्वेषणार्थ गंतव्यं मया तस्य महात्मनः ॥२३॥ इनि सा समयं कृत्वा वंचयित्वा च भूपतिम् । भर्तुरानयने यत्नं करोतु मम वाक्यतः ॥२४॥ इति सचिस्य ते सर्व वृहस्पतिपुरोगमाः । नहुषं सहिता जग्मुरिंद्रपल्या दिवौकसः ॥२५॥ तानागतान्समीक्ष्याह तदा कृत्रिमवासवः । जहर्ष च मुदायुक्तस्ता वीक्ष्य मुदितोऽग्रवीत् ॥२६॥ अद्यास्मि वासवः काते भज मा चारुलोचने । पतित्वे सर्वलोकस्य पूज्योऽहं विहितः सुरैः ॥२७॥ इत्युक्ता सा नृपं प्राह वेपमाना अपायुता । वरमिच्छाम्यहं राजंस्त्वत्तः प्राप्तं सुरेश्वर ॥२८॥ विचिरकालं प्रतीक्षस्व यावत्कुर्वे विनिर्णयम् । इंद्रोऽस्तीति न वाऽस्तीति संदेहो मे हृदि स्थितः ।। ततस्त्वा समुपस्थास्ये कृत्वा निश्चयमात्मनि । तावत्क्षमस्व राजेन्द्र सत्यमेतद्रवीमि ते ॥३०॥ न हि विज्ञायते शक्रो नष्टः किं वा क्व वा गत. । एवमुक्त स इन्द्राण्या नहुपः प्रोतिमानभूत् ॥३१॥ व्यराजयत्स तां देवी तथेत्युक्त्वा मुदान्वित. । सा विसृष्टा नृपेणाशु गत्वा प्राह सुरान्सती ॥३२॥ इन्दम्यागमने पत्नं कुरुताद्य वृतोद्यमाः । श्रुत्वा तद्वचनं देवा इन्द्राण्या रसवच्छुचि ॥३३॥ मन्त्रयामासुरेकामाः शक्रार्थ नृपसत्तम । ते गत्वा वैष्णवं धाम तुष्टुवुः परमेश्वरम् ॥३४॥ आदिदेवं जगन्नाथ शरणागतवत्सलम् । ऊचुश्चेनं समुद्विग्ना धाक्यं वाक्यविशारदा. ॥३५॥ सुरपतिम्रह्महत्याप्रपीडितः । अदृश्य. सर्वभूताना क्यापि तिष्ठति वासव. ॥३६|| त्वा या निहते विप्रे ब्रह्महत्यायुतः प्रभो । त्वं गतिस्तस्य भगवनस्माकं च तथैव हि ॥३७॥ पा न. परमापनान्मोतं तस्य विनिर्दिश । देवाना वचनं श्रुत्वा वातरं विष्णुरप्रवीत् ।।३८॥ यायामश्वमेधेन राजपापनिवृत्तये । पुण्येन हयमेधेन पायित. पाक्शासनः ॥३९॥ पुनरेप्यति देवानामिद्रत्वमातोभयः । हयमेधैन सतुष्टा देवी श्रीजगदम्बिया 11४०॥ ब्रह्महत्यादिपापानि नायिष्यत्यसंशयम् । यस्या. स्मरणमात्रेण पापजालं विनश्यति ॥४१॥ पि पुननिमेधेन तरप्रीत्यर्थ कृतेन च । इन्द्राणी पुस्तानित्यं भगवत्याः प्रपूजनम् ॥४२॥ आगधनं शिवापास्तु मुसारि भविष्यति । नहुपोऽपि जगन्मानुर्मायया मोहित: बिल ||४|| विसं स्वपना गमिष्यत्येनगा मुगः । पायितश्चाश्वमेधेन सुरागारपि वैभवम् Itell देवता ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ८ प्राप्स्यत्यचिरकालेन स्वमासनमनुत्तमम् । ते तु श्रुत्वा शुभा वाणी विष्णोरमिततेजस ॥४५॥ जग्मुस्त देशमनिश यत्रास्ते पाकशासन । तमाश्वास्य सुरा शक्र बृहस्पतिपुरोगमा ॥४६॥ कारयामासुरखिल हयमेघ महाऋतुम । विभज्य ब्रह्महत्या तु वृक्षेषु च नदीषु च ॥४७॥ पर्वतेषु पृथिव्या च स्त्रीपु चैवाक्षिपद्विभु । ता विसृज्य च भूतेषु विपाप पाकशासन ||४८|| विज्वर समभूदभूय कालाकाक्षी स्थितो जले । अदृश्य सर्वभूताना पद्मनाले व्यतिष्टत ॥४९॥ देवास्तु निर्गता स्थाने कृत्वा कायं तदद्भुतम् । पौलोगे तु गुरु प्राह दु खिता विरहाकुला ॥५०॥ कृतयज्ञोऽपि मे भर्ता किमदृश्य पुरन्दर । कथ द्रक्ष्ये प्रिय स्वामिस्तमुपाय वदस्व मे ॥५१॥ बृहस्पतिवाच स्वमाराघय पौलोमि देवी भगवती शिवाम् । दर्शयिष्यति ते नाथ दवी विगतकल्मषम् ॥५२॥ आराधिता जगद्धात्री नहुप वारयिष्यति । मोहयित्वा नृप स्थानात्पातयिष्यति चाम्बिका ५३॥ इत्युक्ता सा तदा तेन पुलोमतनया नृप । जग्राह मन विधिवदगुरोर्देव्या ससाधनम ||५४॥ विद्या प्राप्य गुरोर्दैवी देवी श्रीभुवनेश्वरीम । सम्यगाराधयामास बलिपुष्पार्चनं शुभं ॥५५।। त्यक्तान्यभोगसभारा तापसीवेषधारिणी । चकार पूजन देव्या प्रियदर्शनलालसा ॥५६॥ कालेन कियता तुष्टा प्रत्यक्ष दर्शन ददौ । सौम्यरूपधरा देवी वरदा हसवाहिनी ॥५७॥ कोटिसूर्यप्रतीकाशा चद्रकोटिसुशोतला । विद्युत्कोटिसमानाभा चतुर्वेदसमन्विता ॥५८॥ पाशाकुशाभयवरान्दघतो निजवाहुभि । आपादलबिनी स्वच्छा मुक्तामाला च बिभ्रती ५९।। प्रसन्नस्मेरवदना लोचनत्रयभूपिता । आब्रह्मकोटजननी वरुणामृतसागरा ॥६०|| अनतकोटिब्रह्माडनायिका परमेश्वरी । सौम्यानतरसैर्युक्तस्तनद्वयविराजिता ॥६१॥ सर्वेश्वरी च सर्वज्ञा कूटस्थाक्षररूपिणी । तामुवाच प्रसन्ना सा शक्रपत्नी कृतोद्यमाम ||६२।। मेघगभीरशब्देन मुदमाददती देव्युवाच वर वरय सुश्रोणि वाटित शक्रवल्लभे ॥६३।। ददाम्यद्य प्रसन्नाऽस्मि पूजिता सुभृश त्वया । वरदाऽह समायाता दर्शन सहज न मे ॥६४।। अनेककोटिजन्मोत्यपुण्यपुर्हि लभ्यत । इत्युक्ता सा तदा देवी तामाह प्रणता पुर ॥६५|| शक्रपत्नी भगवती प्रसना परमेश्वरीम् । वाद्यामि दर्शन मात पत्यु परमदुर्लभम् ॥६६॥ नहुपाद्यनाश देव्युवाच गच्छ त्वमनया दूत्या साद श्रीमानसं सर ॥६॥ भृशम् । स्वपदप्रापण तथा।

·३६६ श्रीमधीभागवत महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय ९ यत्र मे मूर्तिरचला विश्वकामाभिधा मता । तत्र पश्यसि शक त्व दु खितं भयविह्वलम् ॥६८॥ मोहयिष्यामि राजान कालेन कियता पुन । स्वस्था भव विशालाक्षि करोमि तवचेप्सितम् ॥६९॥ भ्रशयिष्यामि भूपाल मोहित त्रिदशासनात् । व्यास उवाच देवीदूती ता गृहीत्वा शक्रपत्नी त्वरान्विता ॥७॥ प्रापयामास सानिध्य स्वपत्यु परमेश्वरीम । सा दृष्ट्वा त पति बाला सुरेश गुप्तसस्थितम ।। मुदिताऽभूद्वर वीक्ष्य बहुवालाभिवाछितम् ॥७१॥ इति श्रीदवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे शक्रदर्शन नामाष्टमोऽध्याय ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः व्यास उगाच ता वीदय विपुलापागो रह शौक्समविताम | आखण्डल प्रिया भायाँ विस्मितश्चाप्रवीत्तदा ॥१॥ पथगमागता पान्ते कथ ज्ञातस्वया ह्यहम् । दुर्जेय सर्वभूतानां सस्थितोऽस्मि शुभानने ॥२॥ शन्युवाच देव देव्या प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह । पुनस्तस्या प्रसादेन प्राप्ताऽस्मि त्या दिवस्पते ॥३॥ नहुपो नाम राजपि स्थापितो भवदासने । विदर्शर्मुनिभिश्चैव स मा वापति नित्यश ॥४॥ पति मा कुरु चाङ्गि तुरासाद सुराधिपम् । एव वदति मा पाप्मा किं करोमि बलार्दन ॥५॥ उद्र उवाच पारपाक्षी वरारोहे - स्थितो.स्मि यदृष्टया । तथा त्वमपि करयाणि सुस्थिर स्यमन पुरु ॥६॥ व्यास उवाच इत्युक्ता तन सा दयो पतिनातिप्रशसिना | नि श्वसत्याह त शा वेपमानाऽनि सिता ॥७॥ वर्ष तिठे महाभाग पापात्मा मा यशानुगाम् । परियति मदो मत्तो परमानेन गर्वित ॥८॥ दयाथ मुाम धर्षे मामूचुस्त माग । भरस्व यगरोने दय11 हमरापुरम् ॥९॥ नहानिस्तु का पाया यनित ! 7 मा रमितु नो भवरेवानुग सदा ॥१०॥ स्माठि.स्ति परती नार्मर दर्शनाया नियगियामिविपरीरिधोरिमा ॥११॥ नायरम्या 7 मुएटा त्यांचा निपतिता | नास्ति तत्र यो मा राति दु पिताम॥१२॥ इन्द्र उवाच उपाय प्रपाम्पध त दुष्प्य घराना । गोल ते दुमित पारे परिणात मयियदि ॥१३|| ·भज श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः ९ परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता । उपाय: कोटिभिः वामं भिन्नचित्ताऽतिचंचला ॥१४॥ शीलमेव हि नारीणा सदा रक्षति पापत. । तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिराभव शुचिस्मिते ॥१५॥ यदा त्वा नहुपी राजा बलादाकर्षयेत्खलः । तदा त्वं समयं कृत्वा गुप्तं वंचय भूपतिम् ॥१६॥ एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे । पियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते ॥१७॥ एवं तव दशे प्रीता भविष्यामीति मे व्रतम् । इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः ॥१८|| कामांधः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः । अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति ॥१९॥ माहाय्यं जगदंवा ते करिष्यति न संशयः । जगदंबापदस्मतुः संकटं न कदाचन ॥२०॥ यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये क्लि । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम् ॥२१॥ त्वं भुवनेशानी गुरुवाक्यानुसारतः । व्यास उवाच इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुपं प्रति ॥२२॥ तथेत्युपत्वाऽतिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा । नहुपस्ता समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत् ॥२३॥ स्वागतं सत्यवचनस्त्वदघोनोऽस्मि कामिनि । दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया ॥२४॥ यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभापिणि । न च द्रीडा त्वया कार्या भक्तमा भज सुस्मिते ॥२५॥ कायं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् । शच्युवाच सर्व वृतं त्वया कार्य मम कृत्रिमवासव ॥२६॥ मनोरपोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽघुना विभो । वाछितं कुरु कल्याण त्वद्वशाऽमतः परम् ॥२७॥ प्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं वतुमिहार्हसि । कार्य त्वं ग्रूहि चंद्रास्ये करोमि तव वाछितम् २८|| अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्र वदम्य माम् । शन्युवाच क्यं प्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव ॥२९|| पापपं कुछ राजेंद्र यत्व रोमि प्रियं त्व। राजान सत्यवचसो दुर्लमा एव भूतले ॥३०॥ पशाद्रवीम्यहं रामज्ञात्वा सत्येन यत्रितम् । यते चेद्वाछिते भूप सदा ते वगवतिनी ॥३१॥ भविष्यामि तुरापाइ वै सत्यमेनचो मम । नदुप उवाच अयश्यमेव पर्नय्य पचनं मुरि ॥३२॥ गपामि सुतेना यादानानेन दै। -

·३६८
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्याय ९
शच्युवाच
इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा ॥३३॥
गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा । वृषभ शकरस्यापि ब्रह्मणो वरटापति ॥३४॥
मयूर कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूपक । इच्छाम्यहमपूर्व वै वाहन ते सुराधिप ॥३५॥
यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणा न रक्षसाम् । वहतु त्वा महाराज मुनय सशितव्रता ॥३६॥
सर्वे शिविकया राजनेतद्धि मम वाछितम् । सर्वदेवाधिक त्वा वै जानामि वसुधाधिप ॥३७॥
तेन ते तेजसो वृद्धि वाछाम्यहमतद्रिता ।
व्यास उवाच
तस्यास्तद्वचन श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्वल ॥३८॥
मोहितस्तु महादेव्या कृत मोहेन तत्क्षणम । उवाच वचन भूप सस्तुवन् वासवप्रियाम् ॥३९॥
नहुप उवाच
सत्यमुक्त त्वया तन्वि वाहन रुचिर मम ! करिष्यामि सुकेशाते वचन तव सर्वथा ॥४०॥
न ह्यल्पवीयों भवति यो वाहान्कुरते मुनीन् । अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते ॥४१॥
सप्तर्षयो मा वक्ष्यति सर्वे देवर्षयस्तथा । समयं यिषु लोकेपु ज्ञात्वा मा तपसाऽधिकम् ||४२।।
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा ता सुसतुष्टो विससर्ग हरिप्रियाम् । मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वित ॥४३॥
नहुप उपाच
अहमिद्रोऽद्य भो विप्रा सर्वशक्तिसमन्वित । कार्यमा प्रकुवन्तु भवतो विगतस्मया ॥४४॥
इन्द्रासन मया प्राप्त नेन्द्राणी मामुपैति च । आकारिता च मा ब्रूते प्रेमपूर्वमिद वच ॥४५॥
मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप । देवदेव महाराज मत्प्रिय कुरु मानद ||४६।।
एतत्यायं मुनिश्रेष्ठा ममात्यत दुरासदम् । भवद्भिस्तु प्रवर्तव्य सर्वथैव दयालुभि ॥४७॥
मनो दहति मे माम पापल्या प्रयनितम् । मयत शरण मेऽद्य बरघ्य पार्यमद्भुतम् ॥४८॥
अगस्तिप्रमुखास्नस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्वरम् । अगीचश भावित्यात्यूपया परमर्पय ॥४९॥
भगोड तेऽय सद्वापये मुनिभिस्तत्त्वविभि । मुद प्राप नृप याम पौलोमोमृतमानस ॥५०॥
आफए शियिता रम्या स्थितस्त्वरयावित । याहान्वृत्वा मुनोदिप्यारापंसति चायवीत् ५॥
पामात योऽम्परा मूढ पादेन मुनिमस्तकम् । अगस्ति तापराप्रेरोपामुद्रापति सदा ॥५२॥
वातापिमध्यररि मुद्रस्यापि पशोपरम् । माया ताध्यामास पचवापराहत ॥५३॥
- जागोहतचित्तोयो सति प्रवन्मुनिम् । तं पाप मुनि कुल पसापासमनुस्मरन् ॥५४॥

·श्रुत्वा श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय १० सो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् । वहुवर्षसहस्राणि यत्र फ्लेशो महान्मवेत् ॥५५॥ विचरिष्यसि वीर्येण पुन स्वर्गमवाप्स्यसि । दृष्ट्वा युधिष्ठिर नाम तव मोक्षो भविष्यति ॥५६॥ प्रश्नानामुत्तर धमपुत्रमुखात्तत । व्यास उवाच एव शप्त स राजपि स्तुत्वा त मुनिसत्तमम् ॥५७|| स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् । वृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानस प्रति ॥५८॥ इद्राय सर्ववृत्तात कथयामास विस्तरात । तद्धुत्वा मघवा राज्ञ स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम् ५९॥ मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासव । देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुप पतित भुवि ॥६०॥ जग्मु सर्वेऽपि तत्रैव यनेंद्र सरसि स्थित । तमाश्वास्य सुरा सर्वे मुनिभि सहितास्तदा ६१॥ स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्व शचीपतिम् । समागत तत शक्र सर्वे ते मुनय सुरा ॥१२॥ स्थापयित्वाऽऽमने पश्चादभिषेक दधु शिवम । इन्द्रोऽपि स्वासन प्राप्य शच्या सह सुरालये ॥६३॥ चित्राड नदन रम्ये कानन प्रेमयुक्तया । व्यास उवाच एवमिंद्रेण दुख परमदारुणम् ॥६४॥ हत्वाऽसुर कामरूप विश्वरूप महामुनिम् । पुनर्देव्या प्रसादेन स्वस्थान प्राप्तवान्नृप ॥६५॥ एतत्ते सर्वमाख्यात वृत्रासुरवधाश्रयम् । यत्पृष्टोऽह त्वया राजन्कथानकमनुत्तमम् ॥६६॥ यादृश कुरुते कर्म तादृश फलमाप्नुयात । अवश्यमेव भोनव्य कृत कर्म शुभाशुभम् ॥६७॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पस्कन्धे वृनग्धो नाम नवमोऽध्याय ॥९॥ अथ दशमोऽध्यायः जनमेजय उवाच कथित चरित ब्रह्मरस्यातवर्मण । स्थानभ्रशस्तथा दुसामिरुना विशेपत ॥१॥ या देवधिदव्याश्च महिमाऽतीव वर्णित । सदहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छनोऽपि महातपा ॥२॥ दवाधिपत्यमासाद्य दु सह दुखमन्वभूत । मखाना तु शत कृत्वा प्राप्त स्थानमनुत्तमम् ॥३॥ दवेशत्व घ सप्राप्य भ्रष्ट स्थानादसौ क्यम् । एतत्सव समाचक्ष्व वारण करणानिधे ॥४॥ सर्वज्ञोऽसि मुनिघेष्ट पुराणाना प्रवर्तक । नावाच्य महता विञ्चिच्छिप्ये च श्रद्धयान्वित ५|| तस्मात्सुरु महाभाग मत्सदेहापनोदनम् । सप्राप्त

·श्रीमडेचीमागवत महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः १०
सूत उवाच
इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः ॥ ६ ॥
तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् ।
व्यास उवाच
निवोघ नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्भुतम् ॥ ७॥
कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्का गतिस्तत्त्वविदा वरैः । संचितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः ॥८॥
अनेकजन्मसंजातं प्राक्तनं संचितं स्मृतम् । सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः ॥९॥
शुभं वाऽप्यशुभं भूप संचितं वहुकालिकम् । अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा ॥१०॥
जन्मजन्मनि जीवाना संचितानां च कर्मणाम् । नि.शेपस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि ॥११॥
क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते । देहं प्राप्य शुभं वाऽपि ह्य शुभं वा समाचरेत् ॥१२॥
संचिताना पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल । देहारंभे ५ समये काल: प्रेरयतीव तत् ॥१३॥
प्रारख्यं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः । प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नाम संशयः ॥१४॥
पुरा वृतानि राजेंद्र ह्यशुभानि शुभानि च । अवश्यमेव फर्माणि भोक्तव्यानोति निश्चयः ॥१५॥
देवर्मनुष्यैरसुरैयक्षगंधर्व किन्नरः । कर्मव हि महाराज देहारंभस्य कारणम् ॥१६॥
फर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिना नात्र संशयः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा ॥१७॥
दानवा यक्षगंधर्वाः सर्वे कर्मवशाः क्लि । अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते ॥१८॥
पारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदु.सयोः । तस्मादनेकजन्मोत्यसंचितानां च कर्मणाम् ॥१९॥
मध्ये येगः समायाति यस्यचित्कालपाक्तः । तत्प्रारब्यवशात्पुण्यं करोति च यथा तया ॥२०॥
पापं करोति मनुजस्तया देयादयोऽपि च । तथा नारायणो राजनरश्न धर्मजावुमो ॥२१॥
जातो कृष्णार्जुनौ याममंशी नारायणस्य तौ। पुराणपीठियेयं च मुनिभिः परिकीर्तिता ॥२२॥
देवांशः स तु विशेयो यो भवंद्विभवाधिकः । नानुपि. कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमते ॥२३॥
नादेयांशो ददात्यानं माविष्णः पृथिवीपतिः । इन्द्रादग्नेयमाद्विष्णोपनदादिति भूपते ॥२४॥
प्रभुत्व प प्रभायं प योपं पंद परामम् । आदाय प्रियते नूनं गरीरमिति निश्रयः ॥२५॥
मानचिदलवालोके भाग्यवानप भोगयान् । विद्यागन्दानगन वापि रा दयानःप्रपठयते ॥२६॥
तर्पयो ममास्याताः पोट्या. पृपियोप्ने । देयांशो पागुदेयोऽपि नारायणगमतिः ॥२७॥
भारीरं प्राणिनां नून भाजनं गुपदुःरायोः । शरीरो प्राप्नुयायाम सुन दुगमनंतरम् ॥२८॥
देहो नास्ति यागः पोपि देवाधीनः सदैव हि । जगनं भरपं.सं मुरां प्राप्नोति चायः ॥२९॥
पहिचारत बने जाता. मास्तु म्यगई पुनः । स्वयादयस्वः पवादाजगूयं प्रत्तमम् ॥३०॥

·श्रीमदेवीमागवतमहापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय , बनवास पुन प्राप्ता बहुदु खकर परम । अजुनन तपस्तप्त दुष्कर ह्यजितेंद्रिय ॥३१॥ सतुष्टस्तु सुरर्दत वरदान पुन शुभम | नरदेहकृत पुण्य क्व गत वनवासजम् ॥३२॥ नरदेहे तपस्तप्त चोन वदरिकाश्रमे । नार्जुनस्य शरीरे तत्फलद सबभूव ह ॥३३॥ प्राणिना देहसम्बघे गहना कर्मणो गति । दुनया सर्वथा देवानवाना तु का कथा ॥३४॥ वासुदेवोऽपि संजात कारागारऽतिसकटे । नोतोऽसौ वसुदेवन नदगोपस्य गोकुलम् ॥३५॥ एकादर्शव वपाणि सस्थितस्तत्र भारत । पुन स मथुरा गत्वा जधानोग्रसुत वलात् ॥३६॥ मोचयामास पितरौ बधनादभृगदु खितौ । उग्रसेन च राजान चकार मथुरापुरे ॥३७॥ जगाम द्वारवत्या स म्लेच्छराजभयात्पुन । सर्व भाविवशात्कृष्ण कृत्तवान्पौरुष महत ॥३८॥ कृत्वा कार्याण्यनेकानि द्वारवत्या जनादन । देह त्यक्त्वा प्रमासे तु सकुटुम्बो दिव गत ॥३९॥ पुना पौत्राश्च सुहृदा भ्रातरो जामयस्तथा । प्रभासे यादवा सर्वे विभशापल्पय गता ||४०॥ एव त कथिता राज कर्मणो गहना गति । वासुदेवोऽपि व्याघस्य वाणेन निधन गत ॥४१॥ इति श्रादेवीभागवते महापुराणे पप्टस्कन्धे दशमोऽध्याय ॥१०॥ अथैकादशोऽध्यायः जनमेजय उवाच भारावतरणार्थाय कथित जम कृष्णया । सशयोऽय द्विजश्रेष्ठ हृदये मम तिष्ठति ॥१॥ पृथिवा गोस्वस्पण ब्रह्माण शरण गता । द्वापरातऽतिदीनाऽऽर्ता गुरुभारप्रपीडिता ॥२॥ वधसा प्रार्थितो विष्णु कमलापतिराश्वर । भूभारोत्तरणाय साधूना रक्षणाय च ॥३॥ भगवा भारत खण्ड देव सह जनादन । अवतार गृहाणाशु वसुदवगृह विभो ॥४॥ एव सप्रार्थितो धात्रा भगवान्देवकीसुत । बभूव सह रामण भूभारोत्तारणाय वै ॥५॥ कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननको । ज्ञा वा सर्वान्दुराचान्पापबुद्धिनृपानिह ।।६।। हतो भोमो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा । बालीक सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा [ || यण्ठित धन सर्व हताश्च हरियोषित । कथ न नागिता दुष्टा ये स्थिता पथिवीतले ॥८॥ आभीरावणकाम्लेच्छानिपादा कारिगस्तया । भारावतरण किन्तत्कृत वृष्णेन घामता ॥९|| सदहोऽय महाभाग न निवतति चित्तत । वावस्मि प्रजा सर्वा पश्यत पापनिश्चया ॥१०॥ व्यास उवाच राजन यस्मि युग यादृाजा भवति वारत । नायथा तद्भवानून यापर्मोन कारणम् ॥११॥ य धर्मरसिका जीवास्ते में सत्ययुगऽभवन् । धर्मायरसिका ये तु ते वै प्रेतायुगेऽभवन् ।।१२।।

·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय ११ धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन युगे । अर्थकामपरा सर्वे क्लावस्मिन्भवन्ति हि ||१३|| युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्यय पुन | काल कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुन ॥१४॥ राजोवाच ते तु सत्ययुगे जीवा भवति धर्मतत्परा । कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठति पुण्यभागिन ॥१५॥ त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारका । वर्तन्ते मुनय श्रेष्ठा कुत्र ब्रूहि पितामह ॥१६॥ कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपा । आद्य युगे क्व यास्यति पापिष्ठा देवनिन्दका ||१७|| एतत्सर्व समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम् ॥१८॥ व्यास उवाच ते वै कृतयुगे राजन्सभवतीह मानवा । कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान व्रजति वै ॥१९॥ ब्राह्मणा क्षत्रिया वैश्या शूद्राश्च नृपसत्तम । स्वधर्मनिरता याति लोका-कर्मजितान्किल ॥२०॥ सत्य दया तथा दान स्वदारगमन तथा । अद्रोह सर्वभूतपु समता सर्वज तुपु ॥२१॥ एतत्साधारण धर्म कृत्वा सत्ययुगे पुन । स्वर्ग यातीतर वर्णा धर्मतो रजकादय ॥२२॥ तथा त्रेतायुगे राजन्द्वापरेऽथ युग तथा । कलावस्मिन्युगे पापा नरक याति मानवा ॥२३॥ तावत्तिष्ठन्ति ते तन यावत्स्यायुगपर्यय । पुनश्च मानुपे लोके भवन्ति भुवि मानवा ॥२४॥ यदा सत्ययुगस्यादि कलेरतश्च पार्थिव । तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवा ॥२५॥ यदा कलियुगस्यादिपिरस्य क्षयस्तथा । नरकात्पापिन सर्वे भवन्ति भुवि मानवा ॥२६॥ एव कालसमाचारो नान्यथाऽभूत्कदाचन । तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिस्तु तादृशी प्रजा ॥२७॥ कदाचिद्देवयोगात्तु प्राणिना व्यत्ययो भवेत | कलौ य साधव केचिदद्वापर सभवन्ति ते ॥२८॥ तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा । दुष्टा सत्ययुग ये तु ते भवति कलावपि ॥२९॥ कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवंत्यसुखानि च | पुनश्च तादृश कर्म कुर्वन्ति युगभावत ॥३०॥ जनमेजय उवाच युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषत । यस्मिवै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि त तथा ॥३१॥ व्यास उवाच निवोध नृपशार्दूर दृष्टात त अवोम्यहम् । साधूनामपि चेतासि युगभावाद्भवति हि ॥३२॥ पितुर्यथा त राजेन्द्र बुद्धिविप्रावहेलने । कृता वै करिना राजन्धर्मजस्य महात्मन ||३३|| अन्यथा क्षत्रियो राजा यथातिकुलसभव । तापसस्य गले सर्प मृत कस्मादयोजयत ॥३४॥ सर्व युगवल राजन वेदितव्य विजानता | प्रयततेन हि कर्तव्य धर्मकर्म विशेषत ॥३५॥ 'नून सत्ययुगे राजन्याह्मणा वेदपारगा । पराशक्त्यचनरता देवीदर्शनलालसा ॥३६॥ प ३ ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय. ११ गायत्रीप्रणवासत्ता गायत्रीध्यानकारिण । गायत्रीजपससक्ता मायाबोजकजापिन ॥३७|| ग्रामे ग्राम पराम्बाया प्रासादकरणोत्सुका । स्वकर्मनिरता सर्व सत्यशौचदयान्विता ॥३८|| अय्युक्तकर्मनिरतास्तत्त्वज्ञान विशारदा । अभवक्षत्रियास्तत्र प्रजाभरणतत्परा ॥३९॥ वैश्यास्तु कृषिवाणिज्यगोसेवानिरतास्तथा । शूद्रा सेवापरास्तत्र पुण्ये सत्ययुगे नृप ॥४०॥ पराम्बापूजनासत्ता सर्वे वर्णा परे युगे । तथा त्रेतायुगे किञ्चिन्न्यूना धर्मस्य सस्थिति ॥४१॥ द्वापरे च विशेषेण न्यूना सत्ययुगस्थिति । पूर्व ये राक्षसा राजस्ते कलो ब्राह्मणा स्मृता ॥४२॥ पाखण्डनिरता प्रायो भवन्ति जनवञ्चका । असत्यवादिन सर्वे वेदधर्मविवजिता ॥४३|| दाम्भिका लोकचतुरा मानिनो वेदवजिता । शूद्रसेवापरा केचितानाधर्मप्रवर्तका ॥४॥ वेदनिन्दाकरा क्रूरा धर्मभ्रष्टातिवादुका ! यथा यथा कलिवृद्धि याति राजस्तथा तथा ॥४५॥ धर्मस्य सत्यमूलस्य "क्षय सर्वात्मना भवेत् । तथैव क्षत्रिया वश्या शूद्राश्च धमवर्जिता ||४६|| असत्यवादिन पापास्तथा वर्णेतरा कलौ । शूद्रधर्मरता विप्रा प्रतिग्रहपरायणा ॥४७॥ भविष्यन्ति क्लो राजन युगे वृद्धि गता किल । कामचारा स्त्रिय कामलोभमोहममन्विता ॥४८॥ पापा मिथ्याभिवादिन्य सदा क्लेशरता नृप । स्वभर्तृवञ्चका नित्य धर्मभापणपण्डिता ॥४९॥ भवन्त्येवविधा नार्य पापिष्ठाश्च कलौ युगे । आहारशुद्धया नृपते चित्तशुद्धिस्तु जायते ॥५०॥ शुद्ध चित्ते प्रकारा स्याद्धर्मस्य नृपमत्तम । वृत्तसकरदोपेण जायते धर्मसकर ॥५१॥ धर्मस्य सकरे जाते नून स्याद्वर्णसकर । एव कलियुगे भूप सर्वधर्मविवजिते ॥५२॥ स्ववर्णधर्मवातपा कुत्राप्युपलभ्यते । महान्तोऽपि च धर्मज्ञा अधर्म कुर्वते नृप ॥५३॥ कलिस्वभाव एवंष परिहार्यों न केनचित् ॥५४॥ निष्कृतिनं हि राजेद्र सामायोपायतो भवत् । जनमेजय उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ॥५५॥ पसावधर्मबहुले नराणा का गतिभवत । यद्यस्ति तदुपायचेद्दयया ते वदस्व मे ॥५६|| व्यास उवाच एक एव महाराज तत्रोपायोऽस्ति नापर । सर्वदोषनिरासार्थ घ्यायेद्देवोपदाम्बुजम् ॥५७|| न मृत्यपानि तावति यावतो शतिरस्ति हि । नाम्नि देव्या पापदाहे तस्माद्धोति कुतो नृप ५८] अवदोनापि यानाम लोल्योच्चारित यदि । किं किं ददाति तज्ज्ञातु समर्या न हरादय ॥५९|| प्रायश्चित तु पापाना श्रीदेवोनामसम्मृति । तस्माकलिमयाद्राजन्पुण्यक्षेत्र निरन्तर पराम्बाया नामस्मरण चरेत् । छित्त्वा मित्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिद जगत् ।। न वसनर ||६०॥

·॥ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः १२ देवी नमति भक्त्या यो न स पापविलिप्यते । रहस्यं सर्वशास्त्राणा मया राजन्नुदीरितम् ॥६२।। विमृश्यैतदशेषण देवोपदाबुजम् | अजपा नाम गायत्री जपति निखिलाजनाः ॥६३॥ महिमानं न जानंति मायाया वैभवं महत् । गायत्री ब्राह्मणाः सर्वे जपंति हृदयांतरे ॥६४।। महिमानं न जानति मायाया वैभवं महत् । एतत्सर्व समाख्यातं यत्पृष्टं तत्त्वया नृप युगधर्मव्यवस्थाया किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥६५॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः राजोवाच तीर्थानि भुवि पुण्यानि ब्रूहि मे मुनिसत्तम । गम्यानि मानवैर्देवैः क्षेत्राणि सरितस्तथा ॥१॥ फलं च यादृशं यन तीर्थपु स्नानदानत | विपि तु तीर्थयात्राया नियमाश्च विशेषतः ॥२॥ व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तीर्थानि विविधानि च | येषु तीर्थेषु देवीना प्रशस्तान्ययनानि च ॥३॥ नदीनां जाह्नवी श्रेष्टा यमुना च सरस्वती । नर्मदा गडको सिंधुर्गोमती तमसा तथा ॥४॥ काबेरी चंद्रभागा च पुण्या वेत्रवती शुभा । चर्मण्वती च सरयूस्तापी साश्रमती तथा ||५|| एताश्च कथिता राजन्नन्याश्च शतश. पुनः । तासा समुद्रगा. पुण्या. स्वल्पपुण्या घनब्धिगाः ।। समुद्रगाना ता. पुण्या. सर्वदोघवहास्तु याः । मासद्वयं श्रावणादौ ताश्च सर्वा रजस्वलाः ॥७॥ भवति वृष्टियोगेन ग्राम्यवारिवहास्तथा । पुष्करं च कुरुक्षेत्रं धर्मारण्य सुपावनम् ।।८।। प्रभास व प्रयाग च नैमिषारण्यमेव च । विश्रुतं चार्बुदारण्यं शलाथ पावनास्तथा ॥९॥ श्रीशैलश्च सुमेरुश्च पर्वतो गंधमादन. ( सरांसि चैव पुण्यानि मानसं सर्वविश्रुतम् ॥१०॥ तथा विन्दुसर श्रेष्ठमच्छोदं नाम पावनम् । आश्रमास्तु तथा पुण्या मुनीना भावितात्मनाम् ॥ विश्रुतस्तु सदा पुण्य. स्यातो बदरिकाश्रम. । नरनारायणौ यत्र तेपाते तो भुनी तपः ॥१२॥ आख्यातः शतयूपाश्रमस्तथा । येन यत्र तपस्तप्तं तस्य नाम्नाऽतिविश्रुते ॥१३॥ एवं पुण्यानि स्थानानि हसख्यातानि भूतले । मुनिभि. परिगीतानि पावनानि महीपते ॥१४॥ एप स्थानेषु सर्वत्र देवीस्थानानि भूपते । दर्शनात्पापहारोणि वसंति नियमेन च ॥१५॥ कथयिष्यामि तान्यग्रे प्रसंगेन च कानिचित् । तोर्यानि नृप दानानि व्रतानि च मखास्तथा !! तपासि पुण्यकर्माणि सापेक्षाणि महीपते । द्रव्यशुद्धि क्रियाशुद्धि मनःशुद्धिमपेक्ष्य च ||१७॥ पावनानि हि तीर्थानि तपासि च व्रतानि च । कदाचिगव्यशुद्धिः स्याक्रियाशुद्धिः कदाचन १८il वामनाश्रम ·श्रामवीभागवत महापुराण पठस्कन्धे अध्याय १२ ३७५ दुर्लभा मनस शुद्धि सर्वेपा सर्वदा नृप । मनस्तु चचल राजननेकविपयाश्रितम् ॥१९॥ कथ शुद्ध भवेद्राजनानाभावसमाश्रितम् । कामक्रोधौ तथा लोभो ह्यहकारो मदस्तथा ॥२०॥ सर्वविघ्नकरा ह्येते तपस्तीर्थव्रतेपु च । अहिंसा सत्यमस्तेय शौचमिद्रियनिग्रह ॥२१॥ स्वधर्मपालन राजन्सर्वतीर्थफलप्रदम् । नित्यकर्मपरित्यागान्मार्गे ससर्गदोपत ॥२२।। व्यर्थ तीर्थाधिगमन पापमेवावशिष्यते । क्षालयति हि तार्थानि सर्वथा देहज मलम् ॥२३॥ मानस क्षालितु तानि न समर्थानि वै नृप । शतानि यदि चेत्तानि गगातीरनिवासिन ॥२४॥ मुनयो द्रोहसयुक्ता कथ स्यु वितेश्वरा । वासष्ठसदृशा प्रह्वा विश्वामित्रादय किल ||२५|| रागद्वेषरता सर्वे कामक्रोधाकुला सदा । चित्तशुद्धिमय तीर्थ गगादिभ्योऽतिपावनम् ।।२६|| यदि स्याद्देवयोगेन क्षालयत्यातर मरम् । विशेषेण तु सत्सगो ज्ञाननिष्ठस्य भूपते ॥२७॥ न वेदा न च शास्त्राणि न व्रतानि तपासि न 1 न मखान च दानानि चित्तशुद्धस्तु कारणम् ॥२८॥ वसिष्टो ब्रह्मण पुत्रो वेदविद्याविशारद [ रागद्वेपान्वित काम गगातीरसमाश्रित ॥२९॥ आडीबक महायुद्ध विश्वामित्रवसिष्ठयो । जात निरर्थक द्वेषाद्देवाना विस्मयप्रदम् ॥३०॥ विश्वामित्रो बकस्तत्र जात परमतामस । शप्त स तु वसिष्ठेन हरिश्चद्रस्य कारणात् ॥३१॥ कोशिकेन वसिष्टोऽपि शप्त्वाऽडी देहभावकृत । शापादाडीवको जातो तो मुनी विशदप्रभो ॥३२॥ निवास प्रापतुस्तोरे तापसौ धर्मतत्परो । चक्रतुर्दारुण युद्ध नखचचुप्रताडने ॥३३॥ वर्षाणामयुत यावत्तावृपी रोपसयुतौ । युयुधाते मदान्मत्तौ सिंहाविव परस्परम् ||३४|| राजोवाच कप तो मनिशार्दूलो तापमो धर्मतत्परो । परस्पर वरपरो सजाती केन हेतुना ॥३५॥ परस्पर केन कारणेन महामता । दत्तवतो मिथ क्लेशकारको दु खदो नृणाम् ॥३६॥ व्यास उवाच हरिश्चंद्रो नृपश्रेष्ठस्त्रिशकुतनय पुरा । बभूव रविवशीया रामचद्रभ्य पूर्वज ॥३७॥ स राजपिवरुणाय महाऋतुम । प्रतियज्ञे पुत्रकामा नरमेध दुरासदम् ||३८ वरणस्तस्य सतुष्टा यज्ञस्य नियम कृत । दधार गर्भ राजस्तु भार्या परमसुदरी ॥३९॥ राजा बभूव सतुष्टो दृष्ट्वा भायां सदाहदाम् । चकार विधिवत्कर्म गर्भसंस्कारकारकम् ॥४०॥ सुपुर्व नारी सर्वपक्षणसयुतम् । मुद प्राप नृपस्तत्र पुरे जाने विशापते ||४१|| कृतवाआतकर्मादि सतारविधिमुत्तमम । ददौ हिरण्य गादाग्भ्रााह्मणेम्या विशेषत ||४२|| जमोत्सवेऽतिसवृत्ते गंह वं यादमा पति । आजगाम महाराज विप्रवपयरस्नया [४३|| पूजित पार्थिवनाय दत्वा विधिवदासनम | कार्य पृष्टेऽद्रवोदाक्य वरुणाऽस्माति भूपतिम् ॥४४॥ शाप अनपत्य तनय ·राजेंद्र कृत्वा श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पपस्वन्धे अध्याय. १२ कुरु यज्ञ सुत मृत्वा पशु परमपावनम् । सत्यवाग्भव राजेंद्र सरल्पस्तु त्वया कृतः ॥४५॥ तध्रुत्वा वचन राजा विहलोऽतिव्यथाकुल | सस्तम्याधि नृप प्राह वरुण सत्कृताजलि ||४६।। स्वामिन्करोमि त यज्ञ सर्वथा विधिपूर्वकम् । मया ते यत्प्रतिज्ञात भवामि सत्यवागहम् ॥४७॥ पूर्णे मासे विशुद्धधेत धर्मपत्नी सुरोत्तम । विशुद्धाया तु माया कर्तव्य सपशुमख ||४८|| व्यास उवाच इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुण स्वगृह गत । राजा यभूव सतुष्ट किंचिच्चितातुरस्तथा ॥४९॥ पूर्णे मासि पुन पाशो परीक्षार्थ नृपाल्ये । आजगाम द्विजो भूत्वा सुवैष सुष्टुभाषक |॥५०॥ कृतार्हण सुखासीन भूपतिस्त सुरोत्तमम् | उवाच विनयोपेतो हेतुगभं वचस्तदा ॥५१॥ असस्कृत सुत स्वामिन् यूप वघ्नामि त कथम् । सस्कृत्य क्षत्रिय कृत्वा यजेऽह यज्ञमुत्तमम ॥५२॥ दयसे यदि देव त्व ज्ञारवा दोन स्वसवकम् । असस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित् ।। वरुण उवाच प्रतारयसि समयमग्रत । दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिण ॥५४॥ गृह व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात | कियत्काल प्रतीक्ष्याहभागमिष्यामि ते गृहम्॥५५॥ भवितव्य त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् ।।५६॥ राजोवाच समावर्तनकर्मान्त सर्वथा यादसापत | कृत्वा पुअपशु यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम् ॥५७॥ व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचन राज्ञो वरुण प्रीतमानस ।तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्ण नृपस्तु सुस्थितोऽभवत् ॥५८॥ रोहिताख्य इति ख्यात सुतस्तस्य विवृद्धिमान । सजातश्चतुर सर्वविद्याना च विशारद ॥५९॥ यज्ञस्य कारण तेन ज्ञात सर्व सविस्तरम । भयभीतस्तत सोऽपि मत्त्वा मरणमात्मनः ॥६०|| कृत्वा पलायन वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे । अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुर ॥६१।। प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम । गत्वा तमाह भूपाल कुरु यज्ञ विशापते ॥६२॥ प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेंद्रिय । किं करोमि गत क्वापि सुतो मे सुरसत्तम!॥६३।। श्रुत्वा तद्वचन राज्ञ कुपितो यादसापति । शशाप त नृप कोपादसत्यवादिन भृशम् ।।६४|| जलोदराभिधो व्याधिदेहे भवतु ते नृप । यत प्रतारितश्चाह कृत्वा क्पटपडित ॥६५॥ इति शप्त्वा ययौ घाम स्वक पाशधरस्तदा । राजा चिंतातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडित ॥६६॥ यदाऽतिव्याधितो राजा रोगण शापजेन ह । तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितर व्याधिपीडितम॥६७।। प्राह पुन हि पिता ते भृशदु खित । जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज ॥६८||

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः १३
३७७
विनष्टं जीवित तेऽद्य वृथाजातस्य दुर्मते । यत्त्यक्त्वा पितर दुस्थ प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम् ६९॥
किमनेन शरीरेण प्राप्त ते जन्मन फलम् । देहद दुखित कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम ||७०||
प्राणास्त्याज्या पितु कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चय । त्वदर्थे दु खितो राजा अदति व्याधिपोडित ॥७॥
व्यास उवाच
तदाकर्ण्य वचस्तथ्य पाथिकाद्धर्मसयुतम् । यदा चक्रे मनो गतु द्रष्टु तात व्यथातुरम् ||७२।।
तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रह प्राह हित वाक्य दयावानिव भारत ॥७३॥
मूर्योऽसि राजपुत्र त्व गमनाय मतिं वृथा । करोपि पितर त्वद्य न जानासि व्यथायुतम् ॥७४।।
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे द्वादशोऽध्याय ॥१२॥
अथ त्रयोदशोऽध्यायः
इन्द्र उवाच
साहस कृतवान् राजा पूर्व यत्कथितो मख । वरुणाय प्रतिज्ञात पुत्र कृत्वा पशु प्रियम् ॥१॥
गते त्वयि पिता पुत्र बदध्वा यूपेऽघृण पुन । पशु कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुर ॥२॥
इत्य निपिद्धस्तत्पुन शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तव मायैशामायया मोहितो भृशम् ॥३॥
यदा पुन पुन श्रुत्वा पितर रोगपीडितम् । गमनाय मति चक्रे तदेंद्र प्रत्यपेघयत् ॥४॥
हरिश्चन्द्रोऽतिदु खार्त पप्रच्छ गुरुमतिके । स्थित वसिष्ठीकान्त सर्वज्ञ हिततत्परम् ||५||
राजोवाच
भगवन्कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्ययाकुल । नाहि मा दुखमनस महाव्याधिभयातुरम् ॥६॥
वसिष्ठ उवाच
शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाश प्रति स्तुत । त्रयोदशविघा पुत्रा कथिता धर्मसग्रहे ||७||
तस्मात्क्रीत सुत कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्य दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम् ॥८॥
एव कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसनात्मा भविष्यति यथासुखम् ।।९।।
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा राजा प्रोवाच मत्रिणम् । अन्वपय महावुद्धे विपयेष्वतियत्नत |॥१०॥
पदाचित्वोऽपि रोभार्थी ददाति स्वसुत पिता । समानय धन दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसो ॥११॥
सर्वधव समानेयो यनायें द्विजवाहक । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे ॥१२॥
प्रार्यनीयस्त्वया पुत्र पस्यचिदिदजवादिन | द्रव्येण देहि यज्ञायं कर्तव्योऽसो पशु किल ॥१३॥
इति सचोदितम्तेन मचिव कार्यहेतवे । अन्वेषयामाम पुरे ग्रामे ग्राम गृहे गृहे ॥१४॥

·श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः १३ एवमन्वेपतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगतेति नामतः ॥१५॥ तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मंत्रिसत्तमः । आनयामाम दत्त्वार्य प्रार्थितं तदनं तदा ॥१६॥ समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राजे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम् ||१७|| राजाऽतिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास संभारान् यज्ञायं वेदवित्तमान् ॥१८॥ प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुन.शेपं निपिपेध नृपं तदा ||१९|| राजन्मा साहसं कार्मुिचैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुप्मन्सुखं तेऽद्य भविष्यति ॥२०॥ क्रन्दत्ययं शुन.शेप: करुणा मा दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेंद्र कुरु मे वचनं नुप ॥२१॥ परदेहस्य रक्षायै स्वदेह ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्व स्वर्गकामाः शुचिव्रताः ॥२२॥ तं स्वदेहस्य रक्षार्थ हंसि द्विजसुतं बलात् । पा. मा कुरु राजेंद्र दयावान्भव बालके ॥२३॥ सर्वेषां सदृशी प्रीतिदेहे वैरिस स्वयं नृप । मुंचनं वालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वच. ॥२४॥ व्यास उवाच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चुकोपातीव तापसः ।।२५।। उपदेशं ददौ तस्मै शुन.शेपाय कौशिक | मनं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः ॥२६॥ शुनःशेपोऽपि तं मंत्रमसकृद्धधकर्शित. । प्लुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन् वरुणं भुगम् ॥२७॥ स्तुवंतं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसा पतिः । तत्रागत्य शुन.शेपं मुमोच करुणार्णवः ॥२८॥ रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुण स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः ॥२९॥ न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोपं दधार मनमा राजोपरि स गाधिज. ॥३०॥ एकस्मिन्समये राजा हयारुढो वनं गतः । सूकरं हतुकामस्तु मध्याह्न कौशिकोतटै ॥३१॥ विश्वामित्रेण वचितः । सर्वस्वं प्राथितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम् ॥३२॥ पीडितोऽसो हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठ कौशिकं प्राह बने प्राप्तं यदृच्छया ॥३३॥ क्षत्रियाघम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवैपभृत् । वकधर्म वृथा कि त्वं गर्व वहसि दाभिक ||३४|| कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसो । अपराधं बिना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम् ॥३५॥ बकघ्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै वको भव । इति शतो वसिष्टेन कौशिकः प्राह तं पुनः ॥३६|| त्वमप्याडिर्भवायुष्मन्बकोऽहं यावदेव एवं परस्परं दत्त्वा शापं तो क्रोधपीडिती ॥३७|| व्यास उवाच अंडजी तरसा जातौ सरस्याडोबको मुनी । एकस्मिन्पादपे नोडं कृत्वाऽसौ बकरूपभाक् ॥३८॥ विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे । अन्यस्मिन्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम् ॥३९॥ वृद्धव्राह्मणवेषेण

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय १४
आडीरूपघरस्तस्यावन्योय द्वेषतत्परौ । दिने दिने तो सग्राम चरतु क्रोधसयुतो ॥४०॥
दुखद सर्वलोकाना ऋदमानावुभौ भृशम् । चचुपक्षप्रहारस्तु नखाघात परस्परम् ॥४१॥
जघ्नतू रूधिरक्लिनी पुष्पिताविव किंशुको । एव वहूनि वर्षाणि पक्षिरूपघरो मुनी ॥४२॥
स्थिती तन महाराज शापपाशेन यत्रितो।
राजोवाच
कथ मुक्तो मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिको ॥४३॥
तन्ममाचक्ष्व विप्र पर कौतूहल हि मे |
व्यास उवाच
युध्यमानावुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामह ॥४४॥
तनाजगामानिमिपर्वत सर्दयापरै । तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च ॥४५॥
शाप समोचयामास तयो क्षिप्त परस्परम् । ततो जग्मु सुरा सर्वे स्वा [ष्ण्यानि पद्मभू॥४६॥
सत्यलोक जगामाशु हसारूढ प्रतापवान् । विश्वामिनोऽप्यगातूणं वसिष्ठ स्वाश्रम गत ॥४७॥
मिथ स्नेह तत कृत्वा प्रजापत्युपदेशत । मंत्रावरुणिनाऽप्यव कृत युद्धमकारणम् ॥४८॥
कोशिकेन सम भूप दुखद च परस्परम । को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा ॥४९॥
यहकारजय कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत । तस्माद्राजश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा ॥५०॥
यत्लेन साधनीया सा तद्विहीन निरर्थकम् । तीर्थदानतप सत्य यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम् ॥५१॥
"प्रद्धात्र निविधा प्रोक्तासात्विको राजसी तथा। तामसी सर्वदेहेषु देहिना धर्मकर्मसु ॥ १।।
सात्त्विकी दुलंभा लोके यथोक्तफलदा सदा । तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसयुता ॥२॥
तामसी त्वपला राजन्न तु कीर्तिकरी पुन । कामक्रोधाभिभूताना जनाना नृपसत्तम' ॥ ३ ॥
वासनारहित कृत्वा तच्चित्त श्रवणादिना । तीर्थादिपु वसनित्य देवीपूजनतत्पर |॥५२॥
देवीनामानि वचसा गृहस्तस्या गुणान्स्तुवन । घ्यायस्तस्या पदाभोज कलिदोपभयादित ॥५३॥
एव तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्वले यम । अनायासेन ससारा मुच्यते पातको जन ॥५४॥
इति श्रीदवीभागवत महापुराणे परम्कधे प्रयोदशोऽध्याय ॥१३॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
भापरित्युक्त नाम तस्य मुन कथम् । वसिष्ठम्य महाभाग ग्रह्मणस्तनुजस्य ह ॥१॥
रिमसौ वर्मता नाम प्राप्तवान्गुणतस्तथा । यूहि मे बद श्रेष्ठ कारण तस्य नामजम् ॥२॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय १४
व्यास उवाच
निबोध नृपतिश्रेष्ठ वसिष्ठो ब्रह्मण सुत । निमिशापात्तनु त्यक्त्वा पुनर्जातो महाद्युति ॥३॥
मित्रावरुणयोर्यस्मात्तस्मात्तनाम विश्रुतम् । मंत्रावरुणिरित्यस्मिल्लोके सर्वन पार्थिव ॥४॥
राजोवाच
कस्माच्छप्त सधर्मात्मा राज्ञा ब्रह्मात्मजो मुनि । चिनमेतन्मुनि लग्नो राज्ञ शापोऽतिदारुण ||५||
अनागस मुनि राजा विमसौ शप्तवान्मुने | कारण वद धर्मज्ञ तस्य शापस्य मूलत ॥६॥
व्यास उवाच
कारण तु मया प्रोक्त तव पूर्व विनिश्चितम् । ससारोऽय विभिर्व्याप्तो राजन्मायागुण किल ७||
'धर्म करोतु भूपालश्वरतु तापसास्तप । सर्वेषा तु गुणविद्ध नोज्ज्वल तद्भवेदिह ॥८॥
कागक्रोधाभिभूताश्च राजानो मुनयस्तथा । लभाहकारसयुक्ताश्चरति दुचर
तप ॥९॥
भवति क्षत्रिया राजव्रजोगुणसमावृता । ब्राह्मणास्तु तथा राजन्न कोऽपि सत्त्वसयुत ॥१०॥
ऋपिणाऽसौ निमि शप्तस्तेन शप्तो मुनि पुन । दु खाददु खतर प्राप्तावुभावपि विधेर्वलात् ॥११॥
द्रव्यशुद्धि क्रियाशुद्धिर्मनस शुद्धिरुज्ज्वला । दुर्लभा प्राणिना भूप ससारे त्रिगुणात्मके ||१२||
पराशक्तिप्रभावोऽय नोल्लध्य केनचित्क्वचित । यस्यानुग्रहमिच्छेत्सा मोचयत्येव त क्षणात् ॥१३॥
महातोऽपि न मुच्यते हरिब्रह्महरादय । पामरा अपि मुच्यते यथा सत्यव्रतादय ॥१४॥
तस्यास्तु हृदय कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये । तथापि भक्तवश्येय भवत्येव सुनिश्चितम् ।।१५।।
तस्मात्तद्भक्तिरास्थेया दोषनिर्मूलनाय च । रागदभादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत ॥१६॥
इक्ष्वाकुकुलसभूतो निमिर्नाम नराधिप । रूपवान्गुणसपनो धर्मज्ञो लोकरजक |॥१७॥
सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाञ्छुचि । द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्पर ॥१८॥
पुर निवेशयामास गौतमाश्रमसग्निघो । जय तु पुरसज्ञ च ब्राह्मणाना हिताय स ॥१९॥
बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी । यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणासयुतेन च ॥२०॥
इक्ष्वाकु पितर दृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिव । कारयामास सभार यथोद्दिष्ट महात्मभि ॥२१॥
भृगुमगिरस चैव वामदेव च गौतमम । वसिष्ठ च पुलस्त्य च ऋचीक पुलह ऋतुम् ।।२२।।
मुनीनामत्रयामास सर्वज्ञावेदपारगान ! यज्ञविद्याप्रवीणाश्च तापसान वेदवित्तमान् ॥२३॥
राजा सभृतसभार सपूज्य गुरुमात्मन । वसिष्ठ प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वित ||२४||
यजेय मुनिशादूल
याजयस्व कृपानिधे । गुरुस्त्व सववेत्तासि कार्य मे कुरु साप्रतम् ॥२५॥
यनोपकरण सर्व समानीत सुसंस्कृतम । पचवर्षसहस्र तु दोक्षा कतुं मतिश्च मे ॥२६॥
यस्मिन् यो ममाराध्या देवी श्रीजगदम्बका । तत्प्रीत्यर्थमह यन करामि विधिपूर्वकम् ॥२७॥

·तस्मात्त्वमतर राजस्तावत्व श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय १४ तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्य वसिष्ठ प्राह भूपतिम् । इन्द्रेणाह वृत पूर्व यथार्थ नृपसत्तम ॥२८॥ पराशक्तिमख कर्तुमुद्युक्त पाकशासन । स दीक्षा गमितो देव पञ्चवर्षशतात्मिकाम ॥२९॥ तावत्प्रतिपालय पाथिव । इन्द्रयज्ञ समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्य दिवस्पते ॥३०॥ आगमिष्याम्यह प्रतिपालय। राजोवाच मया निमत्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात् ॥३१॥ सभारा सभृता सर्वे पालयामि कथ गुरो । इक्ष्वाकूणा कुले ब्रह्मन्गुरस्त्व वेदवित्तम ॥३२॥ कथ त्यक्त्वाऽद्य में कार्यमुद्यतो गतुमाशु वै । न ते युक्त द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मख मम ॥३३॥ गतासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतन । निवारितोऽपि राज्ञा त जगामद्रमख गुरु ॥३४॥ राजाऽपि विमना भूत्वा गौतम प्रत्यपूजयत । इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपत ॥३५॥ दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेन्यो मखकर्मणि । निमिना पचसाहस्री दीक्षा तत्र कृता नृप ॥३६॥ ऋत्विज पूजिता काम घनैर्गोभिर्मुदायुता । शक्रयज्ञे समाप्ते तु पचवर्षशतात्मके ॥३७॥ आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञ सत्रदिदृपया । आगत्य सस्थितस्तत्र दर्शनार्थ नृपस्य च ॥३८॥ तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयाऽपहृतो भृशम् । नासो प्रबोधितो भृत्यै गतस्तु मुनि नृप ॥३९॥ वसिष्ठस्य ततो मन्यु प्रादुर्भूतोऽवमानत । अदर्शनानिमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तम ॥४०॥ शाप च दत्तवास्तस्मै राज्ञे मन्युवश गत । यस्मात्त्व मा गुरु त्यक्त्वाऽ यगुरुमात्मन ||४१॥ दीक्षितोऽसि बलान्मद मामवज्ञाय पार्थिव | वारितोऽपि मया तस्माद्विदेहस्त्व भविष्यसि ४२॥ पतत्विद शरीर विदेहो भव भूपते । व्यास उवाच इति तदृयाहृत श्रुत्वा राज्ञस्तु परिचारका ॥४३}| प्रबोधयामासुर्मुनिमाहु प्रकोपितम् । कुपित त समागत्य राजा विगतकल्मप ॥४४|| उवाच वचन श्लक्ष्ण हेतुगर्भ च युक्तिमत | मम दोपो न धर्मज्ञ गतस्त्व तृष्णयाकुल ॥४५॥ हित्वा मा यजमान वै प्रार्थितो पि मया भृशम । न लज्जस द्विजश्रेष्ठ कृत्वा कर्म जुगुप्सितम् ॥४६॥ सतोषे ब्राह्मणश्रेष्ठ जान धर्मस्य निश्चयम | पुत्रोऽसि ब्रह्मण साक्षाद्वेदवेदागवित्तम ॥४७॥ न वेसि विप्रधर्मस्य गति सूक्ष्मा दुरत्ययाम् । आत्मदोष मयि ज्ञात्वा मृपामा शसुमुद्यत ॥४८|| त्याज्यस्तु सुजन क्रोपश्चाडालादधिको यत । वृथा क्रोधपरीतेन मयि शाप प्रपातित ॥४९॥ तवापि च पतत्वद्य देहोश्य श्रोधसयुत । एव सप्तो मुनी राज्ञा राजा च मुनिना तथा ॥५०॥ परस्पर प्राप्य शाप दुखितो तो बभूवतु । वसिष्टम्त्वतिचिंतातों ब्रह्माण शरण गत ॥५१॥ सद्य

·तथा
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्यायः १५
निवेदयामास तथा शापं भूपकृतं महत् ।
वसिष्ठ उवाच
राज्ञा शप्तोऽस्मि देहोश्य पतत्वद्य तवेति वै ॥५२॥
किं करोमि पितः प्राप्त कष्टं कायप्रपातजम् । अन्यदेहसमुत्पत्ती जनकं वद साप्रतम् ॥५३॥
मे देहसंयोगः पूर्ववत्समपद्यताम् । यादृशं ज्ञानमेतस्मिन्देहे तत्रास्तु तत्पितः ॥५४॥
समर्थोऽसि महाराज प्रसादं कर्तुमर्हसि । वसिष्ठस्य वच. श्रुत्वा ब्रह्मा प्रोवाचतंसुतम् ॥५५॥
मित्रावरुणयोस्तेजस्त्वं प्रविश्य स्थिरो भव । तस्मादयोनिज.काले भविता त्वं न सशय ॥५६॥
'पुनर्देहं समासाद्य धर्मयुक्तो भविष्यसि । भूतात्मा वेदवित्कामं सर्वत्र सर्वपूजितः ॥५७॥
एवमुक्तस्तदा पित्रा प्रययौ वरुणालयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं प्रीत्या प्रणम्य च पितामहम् ॥५८॥
'विवेश स तयोर्दैहे मित्रावरुणयो किल । जीवाशेन वसिष्ठोऽथ त्यक्त्वा देहमनुत्तमम् ॥५९॥
कदाचित्तूर्वशी राजन्नागता वरुणालयम् । यदृच्छया वरारोहा सखोगणसमावृता ॥६॥
दृष्ट्वा तामप्सरा दिव्या रूपयौवनसंयुताम् । जाती कामातुरौ देवौ तदा तामूचतुर्नूप ॥६१॥
विवशौ चारुसर्वाङ्गी देवकन्या मनोरमाम् । आवा त्वमनवद्यागि वरयस्व समाकुलो ॥६२॥
विहरस्व यथाकाम स्थानेऽस्मिन्वरवणिनि । तथोक्ता सा ततो देवी ताभ्या तत्र स्थितावशा ||
कृत्वा भाव स्थिर देवी मित्रावरुणयोगुहे । सा गृहीत्वा तयोर्भाव सस्थिता चारुदर्शना ||६४॥
तयोस्तु पतित वीर्य कुंभे दैवादनावृते । तस्माज्जाती मुनी राजन्दावेवातिमनोहरौ ॥६५॥
अगस्ति प्रथमस्तत्र वसिष्ठश्वापरस्तथा । मित्रावरुणयोवीर्यात्तापसावृषिसत्तमी ॥६६॥
प्रथमस्तु वन प्राप्तो वाल एव महातपा । इक्ष्वाकुस्तु वसिष्ठ त बाल वने पुरोहितम् ॥६७॥
वशस्यास्य सुखा त पालयामास पार्थिव । विशेषेण मुनि ज्ञात्वा प्रीत्या युक्तो बभूव ह ॥६८॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं वसिष्टस्य च कारणम् । शापादेहातरप्राप्तिमित्रावरुणयो.
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥
अथ पञ्चदशोऽध्यायः
कुले ॥६९॥
जनमेजय उवाच
देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता, भवता किल । निमि क्थ पुनर्देह प्राप्तवानिति मे वद ॥१]]
व्यास उवाच
वसिष्ठेन च सप्राप्त पुनर्देही नराधिप । निमिना न तथा प्राप्तो देह शापादनतरम् ।।२।।
यदा शप्तो वसिप्टेन तदा ते ग्राह्यणा. क्रतो । ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिंतयन् ॥३॥

·तस्य श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय १५ ३८३ किं कर्तव्यमहोऽस्माभि शापदग्धो महापति । अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिक ||४|| कि कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्विल । अवश्यभाविभावत्वादशक्ता स्म निवारणे ॥५॥ मत्रर्वहुविचदेह तदा महात्मन । रक्षित धारयामासु किंचिच्छ्वसनसयुतम् ॥६॥ गधैर्माल्यश्च विविधै पूज्यमान मुहुर्मुहु । मत्रशक्त्या प्रतिष्टम्य निर्विकार सुपूजितम् ॥७॥ समाप्ते च क्रतो तत्र देवा सर्वे समागता | ऋत्विग्भिस्तु स्तुता सर्वे सुप्रीताश्चाभवनृप ॥८॥ विज्ञप्ता मुनिभि स्तोनिविण्णात्मानमब्रुवन । प्रसता स्म महोपाल वर वरय सुव्रत ॥९॥ यनेनानेन राज वर जन्म विधीयते । देवदेह नदेह वा यत्ते मन से वाछितम् ॥१०॥ दृप्त काम पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् । एवमुक्तो निमेरात्मा सतुष्टस्तानुवाच ह ॥११॥ न देहे मम वाछाऽस्ति सर्वदैव विनश्वरे । वासो मे सर्वसत्त्वाना दृष्टावस्तु सुरोतमा ॥१२॥ नेषु सर्वभूताना वायुभूतश्चराम्यहम् । एवमुक्ता सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन् ।।१३।। प्रार्थय त्व महाराज देवी सर्वेश्वरी शिवाम् । मखेनानेन सतुष्टा सा तऽभीष्टं विधास्यति ॥१४॥ स देवरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् । स्तोर्नानाविधैदिव्यर्भक्त्या गद्गदया गिरा ॥१५॥ प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्ष दर्शन ददौ । कोटिसूर्यप्रतीकाश रूप लावण्यदोपितम् ॥१६॥ दृष्ट्वा प्रमुदिता सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि । प्रसनाया देवताया राजा बने वर नृप ॥१७॥ ज्ञान तद्विमल देहि येन मोनो भवेदपि । नेत्रेषु सर्वभूताना निवासो मे भवेदिति ॥१८॥ तत प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्विका । ज्ञान ते विमल भूयात्प्रारख्यास्यावशेषत ॥१९॥ नेत्रेषु सर्वभूताना निवासोऽपि भविष्यति । निमिष याति चक्षुपि त्वत्कृतेनैव देहिनाम् ॥२०॥ तव वासात्सनिमिषा मानवा पशवस्तथा । पतगाश्च भविष्यति पुनश्वानिमिपा सुरा ॥२१॥ इति दत्त्वा वर तस्मै तदा प्रोवरदेवता । आमश्य च मुनीन्सर्वांस्तवाहिताऽभवत् ॥२२॥ अतहिताया देव्या तु मुनयस्तत्र सस्थिता । विचिंत्य विधिवत्सवं निमेह समाहरन् ॥२३॥ वरणि तत्र सस्याप्य ममयुमंत्रवत्तदा । मग्रहोममहात्मान पुरतोनिमैरय ॥२४॥ पुत्र प्रादूरभूत्तदा । सर्वलक्षणसपन्न साक्षानिमिरिवापर ॥२५॥ अरण्या मयनाज्जातस्तस्मामिपिरिति स्मृत । येनाय जनवाज्जातस्तेनासो जनकोऽभवत् ।।२६|| विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तद वये । समुद्भुतास्तु राजानो विदेहा इति कोतिता ॥२७॥ एव निमिसुतो राजा प्रपिनो जनयोऽभवत । नगरी निर्मिता तेन गगातीरे मनोहरा ॥२८॥ मिपिटेति सुविस्याता गोपुरादारसयुता | घनघा यसमायुक्ता दृशालाविराजिता ॥२९॥ परोऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते मवें जनशास्तथा । विख्याता मानिन गर्ने विदेहा परिफोतिता ॥३०॥ पतत्ते पति राजग्निमेरास्थानमुत्तमम् । शापाद्यस्य विदेहव विस्तरादुदित मया ॥३॥ परण्या मय्यमानाया ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय १५ राजोवाच भगवन्भवता प्रोक्त निमिशापस्य कारणम् । श्रुत्वा सदेहमापत मनो मेऽतीव चञ्चलम् ॥३२॥ वसिष्ठो ब्राह्मणथेष्ठो राजश्चैव पुरोहित । पुत्र पवजयोनेस्तु राज्ञा शप्त कथ मुनि ॥३३॥ गुरु च ब्राह्मण ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा । यज्ञकर्म शुभ कृत्वा क्थ ब्रोधमुपागत ॥३४॥ ज्ञात्वा धर्मस्य विज्ञान कथमिक्ष्वाकुसभव । क्रोधस्य वशमापन शप्तवान्ब्राह्मण गुरुम् ॥३५॥ व्यास उगाच क्षमाऽतिदुर्लभा राजन्प्राणिभिरजितात्मभि । क्षमावान्दुर्लभो लोके सुसमर्थो विशेषत ॥३६॥ सर्वसगपरित्यागी मुनिर्भवतु तापस । निद्राक्षुधोविजेता च योगाभ्यासे सुनिष्ठित ॥३७॥ काम क्रोधस्तया लोभो ह्यहकारश्चतुर्थक । दुर्जेया देहमव्यस्था रिपवस्तेन सर्वथा ॥३८॥ न भूतपूर्व ससारे न चव वर्ततेऽधुना । भविता न पुमान्कश्चिद्यो जयत रिपूनिमान् ॥३९॥ न स्वर्गे न च भूलोके ब्रह्मलोवे हरे पदे । कैलासे नेदृश कश्चिद्यो जयत रिपूनिमान ||४०॥ मुनयो ब्रह्मपुत्राश्च तथाऽन्ये तापसात्तमा । तेऽपि गुणनयाविद्धा किं पुनर्मानवा भुवि ॥४१॥ कपिल साख्यवेत्ता च योगाभ्यासरत शुचि । तनापि दैवयोगाद्धि प्रदग्धा सगरात्मजा ॥४२॥ तस्माद्राजन्नकारात्सजात भुवननयम । कार्यकारणभावात्तु तद्वियुन कथ भवेत ॥४३॥ ब्रह्मा गुणत्रयाविष्टो विष्णश्चैवाथ शकर । प्रभवति शरीरपु तेपा भावा पृथवपृथक् ॥४४!! मानवाना च का वार्ता सत्त्वकातव्यवस्थिती । गुणाना सकरो राजन्सर्वत्र समवस्थित ॥४५॥ कदाचित्सत्त्ववृद्धि स्यात्कदाचिद्रजस किल । कदाचित्तमसो वृद्धि समभाव निर्गुण परमात्माऽसौ निर्लेप परमाऽव्यय । अलक्ष्य सर्वसत्त्वानामप्रमेय सनातन ॥४७॥ तथव परमा शक्तिनिर्गुणा ब्रह्मस स्थिता । दुर्जेया चाल्पमतिभि सर्वभूतव्यवस्थिति ॥४८॥ परमात्मनस्तथा शक्तेस्तयोरैक्य सदैव हि । अभिन तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यत सर्वदोपत ॥४९॥ तज्ज्ञानादेव मोक्ष स्यादिति वेदातडिडिम । यो वेद स विमुक्तोऽस्मिन्ससारे त्रिगुणात्मके ॥५०॥ ज्ञान तु द्विविध प्रोक्त शाब्दिक प्रथम स्मृतम् । वेदशास्त्रार्थविज्ञानात्तद्भवेद्बुद्धियोगत विकल्पास्तत्र बहवो भवति मतिकल्पिता । 'कुतर्ककल्पिता वितविभ्रमोत्पत्तिविभ्रमादबुद्धिनशता । वुद्धिभ्रशाज्ज्ञाननाश प्राणिना परिकीर्तित " ||१|| अनुभवाख्य द्वितीय तु ज्ञान तददुर्लभ नृप ॥५२॥ तत्तदा प्राप्यते तस्य वेत्तु सगो यदा भवेत् । शब्दज्ञानात कार्यस्य सिद्धिर्भवति भारत ॥५३॥ तस्मानानुभवज्ञान सभवत्यतिमानुपम् । अतर्गत तमश्छेत्तु शाब्दबोधो हि न क्षम ॥५४॥ यथा म नश्यति तम कृतया दीपवातंया । तत्कर्म यन्न वधाय सा विद्या या विमुक्तये ॥५५॥ आयासायापर कर्म विद्याऽन्या शिल्पनपुणम् । शील परहितत्व च कोपाभाव क्षमा धृति ॥५६|| कदाचन ॥४६॥ ॥५१॥ केचित्सुतर्कक ल्पिता परे॥

·२५ 4 चचल श्रीमदवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय १६ ३८५ सतोपश्चेति विद्याया परिपाकोज्ज्वल फलम् । विद्यया तपसा वाऽपि योगाभ्यासेन भूपते ॥५७|| विना कामादिशत्रुगा नैव नाश कदाचन। "मनस्तु राजन्स्वभावादतिदुर्ग्रहम् । तहश सर्वथा प्राणी त्रिविधो भुवनत्रये ॥१॥" कामक्रोधादयो भावाश्चित्तजा परिकीर्तिता ॥५८॥ ते तदा न भवन्त्येव यदा व निर्जित मन । तस्मात्तु निमिना राजन क्षमा विहिता मुनी ॥५९॥ यथा ययातिना पूर्व कृता शुक्र कृतागमि । भृगुपुत्रेण सप्तोऽपि ययातिर्नृपसत्तम ॥६॥ न शशाप मुनि क्रोधाजरा राजा गृहीतवान् । कश्चित्सौम्यो भवेत्कश्चित्क्रूरो भवति पार्थिव ॥६१॥ स्वभावभेदान्नृपते क्स्य दोषोऽन कल्प्यते । हैहया भार्गवान्पूर्व धनलोभात्पुरोहितान् ॥६२॥ ब्राह्मणान्मूलत सर्वाश्विच्छिदु क्रोधमूच्छिता । पातक पृष्ठत कृत्वा ब्रह्महत्यासमुद्भवम् ।।६३॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे पञ्चदशोऽध्याय ॥ १५ ॥ अथ पोडशोऽध्यायः जनमेजय उवाच कुले क्स्य समुत्पन्ना क्षत्रिया हेहयाश्च ते । ब्रह्महत्यामनादृत्य निजघ्नुर्भागवाश्च ये ॥१॥ वरस्य कारण तेपा वि मे ब्रूहि पितामह । निमित्तेन विना क्रोध क्थ कुर्वति सत्तमा ॥२॥ वर पुरोहित सार्घ क्स्मात्तेपामजायत । नाल्पहतोहि तद्बर क्षत्रियाणा भविष्यति ॥३॥ अन्यया ब्राह्मणान्पूज्यान्क्य जघ्नुरनागस । वाहुजा बलवन्तोऽपि पापभोता कथ न ते ॥४॥ स्वसेसरापे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभ । संदेहो मे मुनियेष्ट कारण वक्तुमर्हसि ॥५॥ सूत उवाच धर्मतत्पर ||८॥ इति पृष्टस्तदा तेन राजा सत्यवतीसुन । उवाच परमप्रीत क्या सस्मृत्य चेतसा ॥६॥ व्यास उवाच शृण पारीक्षिते वातां क्षत्रियाणा पुरातनोम् । आश्चर्यकारिणी सम्पग्विदिता च पुरा मया ||७|| कार्तवीर्येति नाम्नाऽभूदहय पृथिवीपति । ग्रहस्रबाहुवलवानर्जुनो दत्तात्रेयम्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव । मिद्ध मर्वार्यद शाक्तो भृगुणा याज्य एव स ॥९॥ परममिष्ट सदादानपरायण । ददौ वित्त भृगुम्योऽसौ कृवा यज्ञाननेक्श ॥१०॥ घनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृप दानत । हयरत्नम यादया सुजाता प्रथिता भुवि ११।। स्वर्याने नृपशार्दूरे कार्तवीर्यार्जुन पुन । हैहया निधना जाता वालेन महता नृप ॥१२॥ यग्या

·.
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्यायः १६
धनकायं समुत्पन्नं हेहयाना कदाचन । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भृगूस्ते हैहया नृप ॥१३॥
विनयं क्षत्रियाः कृत्वाऽप्ययाचंत धनं बहु । न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः १४||
भूमी च निदधुः केचिद्भगवो धनमुत्तमम् । ददुः केचिद्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम् ॥
कृत्वा स्थानातरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः । त्यपत्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयाऽन्विताः ॥
याज्याश्च दु खितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः । पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः॥१७॥
ततस्ते हैहयास्तात दुखिता. कार्यगौरवान् । भृगूणामाश्रमाअग्मुर्द्रव्यार्थ क्षत्रियर्षभाः ॥१८॥
भृगूस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यास्त्यक्त्वा गृहानथ । चखनुभूतलं तत्र द्रव्याथ हैहया भृशम् ।।१९।।
खनताऽधिगतं वित्त केनचिद्भगुवेश्मनि । ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमर्शिता. ॥२०॥
यत्र तत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् । तदा ते पार्श्वभागस्थाह्मणाना गृहाण्यपि ॥२१॥
निभिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया । ब्राह्मणाश्थुक्रुशु सर्वे भीताश्च शरणं गता ॥२२॥
अतिचिन्वत्सु विप्राणा भवनान्नि.सृतं बहु । निजघ्नुस्तान्छरै. कोपाहाडवाञ्छरणागतान् २३।।
ययुस्ते गिरिदुर्गाश्च या वै भृगवः स्थिताः । आग दनुकृततश्चेरश्चैव महीमिमाम् ॥२४॥
प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निध्नुनिशितैः शरैः । आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम् ॥२५॥
एवमुत्पाटयमानेषु भार्गवेपु यतस्तत । हन्युर्गर्भाश्च नारीणा गृहीत्वा हैहया भृशम् २६॥
रुरुदुस्ता. स्त्रियः कामं कुरर्य इव दु खिताः । गर्भाश्च कृतिता यासा क्षत्रियः पापनिश्चयै. ॥२७॥
अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिन. । मुंचतुं क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम् ॥२८॥
अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् । यद्गर्भा-भृगुपत्नीना निहन्यु. क्षत्रियर्षभाः ॥२९॥
अत्युग्रपुण्यपापानामिहेव फलमाप्नुयात् । तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्य भूतिमिच्छता ॥३०॥
तानाहुहँहया क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् । भवतः साधव सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम् ॥३१॥
एभिर्हतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् । बंचयित्वा छलाभिर्मार्ग पाटच्चररिव ॥३२॥
एते प्रतारका दभास्तादृशा बकवृत्तयः । उत्पन्ने च महाकार्ये प्राथिता विनयेन ते ॥३३॥
न ददु प्रार्थित विप्रा पादवृदयाऽपि याचिताः ।
नास्तीतिवादिन स्तब्धादु खितान् वीक्ष्य याजकान् ॥३४||
घनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्रक्षितं केन हेतुना । न कृता तव किंतर्दानं चाथिपु भूरिशः ॥३५॥
न संचितव्यं विप्रेस्तु धनं क्वापि कदाचन । यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम् ॥३६॥
द्रव्ये चोरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजा. । वह्नभयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत् ॥३७॥
येन फेनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् । अथवाऽसौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्गतिम् ॥
पादवृद्धधा तपास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितः । तथापि लोभसंदिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितः ॥३९॥

·३८८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय १७ स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ता प्रमदोत्तमा । युष्मासु मध्ये क्स्याश्चिद्भविता चोरुज पुमान ।। मदशशक्तिसभिन्न सव कार्य विधास्यति । इत्यादिश्य पराबा सा पश्चादतहिताऽभवत ||८|| जागृतास्तु तत सर्वा मुदमापुर्वरागना ! काचित्तासा भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम् ॥९॥ दधार चोरुणकेन गर्भ सा कुलवृद्धये । पलायनपरा दृष्ट्वा क्षत्रियाह्मणी यदा ||१०॥ विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् । गृह्यता वध्यता नारी सगर्भा याति सत्वरा ||११|| इति ब्रुवत सप्राप्ता कामिनी खड्गपाणय । सा भयार्ता तु तान्ष्ट्वा रुरोद समुपागतान ॥१२॥ गर्भस्य रक्षणार्थ सा चुक्रोशातिभयातुरा । रुदती मातर श्रुत्वा दीना प्राणविवर्जिताम् ॥१३॥ निराधारा क्रदमाना क्षत्रिय शतापिताम् । गृहीतामिव सिंहेन सगर्भा हरिणी यथा ॥१४॥ साश्रुनेत्रा वेपमाना सध्य वालकस्तदा । भित्त्वोरु निर्जगामाशु गर्भ सूर्य इवापर ॥१५॥ मुष्णन्दृष्टी क्षत्रियाणा तजसा वालक शुभ । दशनाद्वालकस्याशु सर्वे जाता विलोचना ॥१६॥ बभ्रमुगिरिदुर्गेषु ज माधा इव क्षत्रिया । चिंतित मनसा सर्वे किमेतदिति साप्रतम् ॥१७॥ सर्वे चक्षुविहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात । ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽय सतीव्रतबल महत् ॥१८॥ क्षणाद्वा मोघसकल्पा किं करिष्यति दु खिता । इति सचित्य मनसा नेत्रहीना निराश्रया ॥१९॥ ब्राह्मणी शरण जग्मुहहया गतचतस । प्रणेमुस्ता भयवस्ता कृताजलिपुटाश्च ते ॥२०॥ ऊचुश्चना भयोद्विग्ना दृष्टयथ क्षत्रियषभा । प्रसोद सुभग मात सेवकास्त वय किल ॥२१॥ कृतापराधा रभोरु क्षनिया पापबुद्धय । दर्शनात्तव तवगि जाता सर्वे विलोचना ॥२२॥ मुख ते नैव पश्यामो जन्माघा इव भमिनि । अद्भुत त तपोवीय किं कुम पापकारिण ॥२३॥ शरण ते प्रपन्ना स्मो देहि चलपि मानदे । अघत्व मरणादुन कृपा कतुं त्वमहसि ॥२४॥ पुनदृष्टिप्रदानन सेवका क्षत्रियान्कुरु । उपरम्य च गच्छम सहिता पापकर्मण ॥२५॥ अत पर न कर्तव्यमोदृश कम कहिंचित । भार्गवाणातु सर्वेषा सेवका स्मो वय किल ॥२६॥ अज्ञानाचस्कृत पाप क्षतव्य तत्त्वयाऽधुना । वर नात पर क्वापि भृगुभि क्षत्रिय सह ॥२७॥ कर्तव्य शपथ सम्यग्वर्तितव्य तु हैहयै । सपुत्रा भव सुश्रोणि प्रणता स्मो वय च ते ॥२८॥ प्रसाद कुरु कल्याणि न द्विष्याम कदाचन । व्यास उवाच इति तपा वच श्रुत्वा ब्राह्मणी विस्मयान्विता ॥२९॥ तानाह प्रणतान्दु स्थानाश्वास्य गतलोचनान । गृहीतान मया दृष्टियुष्माक क्षत्रिया किल ||३०॥ नाह रुपाविता सत्य कारण शृणुताद्य यत । अय च भार्गवो नूनमूरुज कुपितोऽद्य व ॥३॥ चभूपि तेन युष्माक स्तम्भितानि स्पावता | स्ववधूनिह ताज्ञात्वा गर्भस्थानपि क्षत्रिय ३२॥

·श्रीमत्यामागवत महापुराणे पष्टस्सन्धे अध्याय .
मनागसो धर्मपरास्तापसाधनकाम्यया । गर्भानपि यदा यूय भृगूग्निघ्नस्तु पुत्रका [[३३||
तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशत धृत । पटगवासिलो वेदो गृहोतोऽनेन चाजसा ॥३४॥
गर्भस्थेनापि वालेन भावविवृद्धये । सोऽपि पितृवधानून क्रोधेदो हतुमिच्छति ॥३५॥
भगवत्या प्रसादेन जातोऽय मम बालक । तेजसा यस्प दिव्येन चभूपि मुषितानि च ॥३६॥
तस्मादौब सुत मैश्य याचव विनया िवता । प्रणिपातेन तुष्टोऽसौ दृष्टि व प्रतिमोक्ष्यति ॥३७॥
व्यास उवाच
तच्त्वा वचन तस्या हेयास्तुष्टुवुश्च तम् । प्रणेमुविनपोपेता ऊरुज मुनिसत्तमम् ॥३८॥
स सतुष्टो बभूवाथ तानुवाच विचक्षुप । गच्छध्व स्वगृहान्भूपा ममास्यानकृत वच ॥३९॥
अवश्यमाविभावास्ते भवति देवनिर्मिता । नात्र शोषस्तु क्तव्य पुरुषेण विजानता ॥४०॥
पूर्ववदृपय सर्वे प्राप्नुवतु ययासुनम् । व्रजतु विगतोधा भवनानि यथासुखम् ॥४१॥
इति तेन समादिष्टा हहया प्राप्तलोचना । और्वमाम य जग्मुस्ते सदनानि यथारुचि ॥४२॥
ब्राह्मणी त सुत दिव्य गृहीत्वा स्वाश्रम गता। पालयामास भूपाल तेजस्विनमतद्विता ॥४३॥
एव ते कथित राजन्भृगूणा तु विनाशनम् । लोमाविष्ट क्षनियश्च यत्कृत पातक किल !४४॥
जनमेजय उवाच
श्रुत मया महत्कर्म क्षत्रियाणा च दारुणम् । कारण लोभ एवाय दुखदश्चोभयोस्तु स ॥४५।।
किंचित्प्रमिहन्छामि सशय वासवीसुत । हैहयास्त क्य नाम्नाख्याता भुवि नृपात्मजा ॥४६॥
यदोस्तु यादवा काम भरताद्भारतास्तथा । हैहय कोऽपि राजाऽभूत्तेपा वशे प्रतिष्ठित ॥४७॥
तदह श्रोतुमिच्छामि कारण करुणानिधे । हहयास्त कथ जाता क्षत्रिया केन कर्मणा ॥४८॥
व्यास उवाच
हैहयाना समुत्पत्ति शृणु भूप सविस्तराम | पुरातनी सुपुण्या च कथा पापप्रणाशिनीम ||४९।।
कस्मिश्चित्समये भूप सूर्यपुन' सुशोभन । रेवतेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभ ॥५०॥
उच्च श्रवसमारुह्य
हयरत्न मनोहरम् । जगाम विष्णुसदन वैकुण्ठ भास्करात्मज ॥५१॥
भगवद्दर्शनाकानी हयास्दो यदागत । हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्याऽसौ रविनदन ॥५२॥
रमा वोक्ष्य ह्य दिव्य भ्रातर सागरोद्भवम । रूपेण विस्मिता तस्य तस्यो स्तभितलोचना ॥५३॥
भगवानपि त दष्ट्वा हयारुढ मनोहरम ! आगच्छत रमा विष्णु पप्रच्छ प्रणयात्प्रभु ॥५४॥
कोऽयमायाति चावङ्गि हयारूढ इवापर [ स्मरतजस्तनु कान्त मोहयन् भुवननयम् ॥५५॥
प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मोस्तच्चित्ता दैवयोगत । नोवाच वचन किंचित्पृष्टाऽपि च पुन पुन ॥५६॥

·जगन्नाथ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः १८ व्यास उवाच अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् । पश्यंती परमप्रेम्णा चचलाक्षी च चंचलाम् ||५७॥ तामाह भगवान्क्रुद्ध. किं पश्यसि सुलोचने । मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिमापसे ||५८|| सर्वन रमसे यस्माद्रमा तस्माद्भविष्यसि | चंचलत्वाच्चरेत्येवं सर्वथैव न संशय ॥५९॥ प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चंचला । तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नव कदाचन ॥६०॥ त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता । वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे ॥६१॥ इति शप्ता रमा देवी हरिणा देवयोगत । रुरोद वेपमाना सा भयभीताऽतिदु सिता ॥६२॥ तमुवाच रमानाथं शकिता चारहासिनी । प्रणम्य शिरसा देव स्वपति विनयान्विता ॥६३।। देवदेव करणावर केशव । स्वल्पेऽपराधे गोविंद कस्माच्छाप ददासि मे ६४|| न कदाचिन्मया दृष्ट' क्रोधस्ते हीदृश प्रभो । क्व गतस्ते मयि स्नेह सहजो न तु नश्वर ॥६५॥ वज्रपातस्तु शनी वै कर्तव्यो न सुहृज्जने । सदाऽह वरयोग्या ते शापयोग्या कथ कृता ॥६६|| प्राणास्त्यक्ष्यामि गोविंद पश्यतोऽद्य तवाग्रत । कथ जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता ॥६७।। प्रसाद कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् । कदा मुक्ता समीपते प्राप्नोमि सुखद विभो ।।६८॥ हरिरुवाच यदा ते भविता पुत्र पृथिव्या मत्सम प्रिये । तदा मा प्राप्य तन्वगि सुखितात्व भविष्यसि ६९।। इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥१७॥ अथाटादशोऽध्यायः जनमेजय उवाच इति शप्ता भगवता सिंधुजा कोपयोगत । कथ सा वडवा जाता रेवतेन च किं कृतम् ॥१॥ | कस्मिन्देशेऽधिजा देवी वडवारूपधारिणी । सस्थितकाक्निी वाला परोपित्पतिका यथा ॥२॥ कालं कियतमायुष्मवियुक्ता पतिना रमा । सस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृत च तया पुन ||३|| समागम क्दा प्राप्ता वासुदेवस्य सिंधुजा । पुत्र कथ तया प्राप्तो नारायणवियुक्त्या ॥४॥ एतद्वृत्तातमार्येश क्थयस्व सविस्तरम् । श्रोतुकामोऽस्मि विपेंद्र क्याख्यानमनुत्तमम् ॥५॥ सूत उवाच इति पृष्टस्तदा व्यास परीक्षित्तनयेन वै । क्थयामास भो विप्रा क्यामेता सुविस्तराम् ॥६॥ व्यास उवाच शृणु राज प्रवक्ष्यामि कथा पौराणिको गुभाम् । पावनी सुखदा कर्ण विशदाक्षरसयुताम् ||७|| ·३९२ वृत्तात तस्य श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय. 16 एकत्व च न जानति देवाश्च मुनयस्तया । ज्ञानिनो वेदतत्वज्ञा कुतर्कोपहता किल ||३४|| मद्भता वासुदेवस्य निंदका वहवस्तया । विष्णुभनास्तु वह्वो मम निंदापरायणा ||३५|| भवति कालभेदेन कलौ देवि विशेषत । क्थ ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्जेयो ह्यतात्मभि ॥३६॥ सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभ । व्यास उवाच इति सा शभुना पृष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा ॥३७॥ विज्ञात प्रवक्तुमुपचक्रमे । शिव प्रति रमा तत्र प्रसनवदना भृशम् ।।३८|| लक्ष्मीरुवाच एकदा देवदेवेश विष्णुनिपरो रह । दृष्टो मया तप कुर्वन्पद्मासनगतो यदा ॥३९॥ सदाऽह विस्मिता देव तमपृच्छ पति किल । प्रबुद्ध सुप्रसन च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम् ॥४०॥ देवदेव जगनाथ यदाऽह निर्गताऽर्णवात । मध्यमानात्सुरंदैत्यै सर्वब्रह्मादिभि प्रभो ॥४१॥ वीक्षिताश्च मया सर्व पतिकामनया तदा । वृतस्त्व सर्वदेवम्य श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात ॥१२॥ स्व क घ्यायसि सर्वेश सशयोऽय महा मम । प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनागतम् ||४३॥ विष्णुरुवाच शृणु काते प्रवक्ष्यामि य घ्यायामि सुरोतमम् | आशुनोप महेशान गिरिजावल्लभ हृदि ॥४४॥ कदाचिद्देवदेवो ध्यायत्यमितविक्रम । ध्यायाम्यह च देवेश शकर निपुरातकम ॥४५।। शिवस्याह प्रिय प्राण शकरस्तु तथा मम । उभयोरतर नास्ति मिथ ससक्तचेतसो ॥४६॥ नरक यान्ति ते नून ये द्विपति महश्वरम् । भत्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतदनमाम्यहम् ४७।। इत्युक्त देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना | एकात किल पृष्टेन मया शसुताप्रिय ।।४।। तस्मात्त्वा वल्लभ विष्णोर्ज्ञात्वाध्यातवतो ह्यहम् । तथा कुरु महशान यथा मे प्रियसगम ||४९।। व्यास उवाच इति श्रियो वच श्रुत्वा प्रत्युवाच महश्वर । तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थ वाक्यकोविद ॥५०॥ स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽह तपसा तव । समागमस्ते पतिना भविष्यति न सशय ॥५१॥ अनव यरूपेण भगवाञ्जगदीश्वर । आगमिष्यति ते काम पूर्ण कतुं मयरित ॥५२।। तथाऽह प्रेरयिष्यामि त देव मधुसूदनम | यथाऽसौ हयरूपेण स्वामष्यति मदातुर ॥५३॥ पुनस्त भविता सुभ्र नारायणसम क्षिती । भविष्यति स भूपाल सर्वलोकनमस्कृत ॥५४॥ सुत प्राप्य महाभागे त्व तेन पतिना सह । गतासि देवि वैकुण्ठ प्रिया तस्य भविष्यति ५५॥ एक्वीरेति नाम्नाऽसौ ख्याति यास्यति ते सुत । तस्मात्तु हेयो वशो भुवि विस्तारमेष्यति ॥५६॥ मा ·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय १९ ३९३ परतु विस्मृताऽसि त्व हृदिस्या परमेश्वरीम् । मदाधा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम् ॥५५॥ अतस्तद्दोपशात्यर्थ हृदिस्था परदेवताम् । शरण याहि सर्वात्मभावेन जलधे सुते ॥५८॥ अन्यथा तव चित्त तु क्ष गच्छेद्धयोत्तमे । व्यास उवाच इति दत्त्वा वर देव्यै भगवाञ्छलजापति ॥५९॥ अतर्धान गत साक्षादुमया सहित शिव । सापि तव चार्वङ्गी सस्थिता कमलासना ॥६॥ घ्यायती चरणाम्भोज देव्या परमशोभनम् । देवासुरशिरोरत्लनिघृष्टनखमडलम् ॥६१॥ प्रेमगद्दया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहु ! प्रतीक्षमाणा भर्तार हयरूपघरं हरिम् ॥६२।। इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धेऽष्टादशोऽध्याय ॥१८॥ अर्थकोनविंशोऽध्यायः व्यास उवाच तस्यै दत्त्वा वर शभु कैलास त्वरितो ययौ | रम्य देवगणर्जुष्टमप्सरोभिश्च मडितम् ॥१॥ तत्र गत्वा चित्ररूप गण कार्यविशारदम् । प्रेषयामास वैकुठे लक्ष्मीकार्थिसिद्धये ॥२॥ शिव उवाच चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्व वचनान्मम । यथाऽसौ दु खिता पत्नी विशोका च करिष्यति ॥३॥ इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निजंगाम वरावित । वैकुण्ठ परम स्थान वैष्णवैश्च गणतम् ॥४॥ नानाद्रुमगणाकोणं वापीशतविराजितम् । सवृत हसकारडमयूरशुककोकिल ॥५॥ उच्चप्रासादसयुक्त पताकाभिरलकृतम् । नृत्यगीतकलापूर्ण मदारद्रुमसयुतम् ॥६॥ बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् | कूजितविहगाना तु कर्णालादकरैर्युतम् ॥७॥ सवीक्ष्य भवन विष्णोः स्थी प्राह प्रणम्य च । जयविजयनामानो वेत्रपाणी स्थितावुभौ ॥८॥ चित्ररूप उवाच भो निवेदयत शीघ्र हरय परमात्मने । दूत प्राप्त हरस्यात्र प्रेरित शूलपाणिना ॥९॥ तच्छ्रुत्वा वचन तस्य जय परमबुद्धिमान । गत्वा हरि प्रणम्याह कृताजलिपुट पुर ॥१०॥ देवदेव केशव | द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागत ॥११॥ आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुध्वज । चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम् ॥१२॥ इत्याकर्ण्य हरि प्राह जय प्रज्ञातकारण । प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्य समयसस्थितम् ||१३|| इत्याकर्ण्य जयस्तुणं गत्वा त परमाद्भुतम् । एहीत्याकारयामास जय शकरसेवकम् ॥१४॥ रमाकात करुणाकर ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय २० विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्त शिशु जवात् । जग्राह च मुद प्राप निधि प्राप्य यथाऽधन ॥६॥ गृहीत्वा चम्पक प्रादाद्देव्यै त मदनोपमम् | मदालसाय त वाल जातमात्र मनोहरम् ॥७॥ सा गृहीत्वा शिशुप्रेम्णा सरोमाचा सविस्मया । मुख चुचुम्ब वालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम् ॥८॥ आलिंगितश्चुवितश्च तयाऽसौ प्रीतिपूर्वकम् । उत्सग च कृतस्तन्व्या पुप्रभावन भारत ॥९॥ कृत्वांके तो समारूढी विमान दम्पती मुदा । पति पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा ॥१०॥ कस्याय बाठक कात त्यक्त केन च कानने । पुत्रोऽय मम देवेन दत्तस्यवकधारिणा ॥११॥ चम्पक उवाच प्रिये गत्वाऽद्य पृच्छेय शक्र सर्वज्ञमाशु वै । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशु क्लि ।। तेनाज्ञप्त करिष्यामि पुत्र प्राप्त वनादमुम । अपृष्ट्वा नैव कर्तव्य कार्य किंचिन्मया ध्रुवम् ॥१३॥ इत्युक्त्वा ता गृहीत्वा त विमानेनाथ चपक । ययौ शक्रपुर पूर्ण हर्षेणोत्फुल्ललोचन ॥१४॥ प्रणम्य पादयो प्रीत्या चपकस्तु शचीपतिम् । निवेद्य वालक प्राह कृताजलिपुट स्थित ॥१५॥ देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने । कालिंदीतमसासगे बालकोऽय स्मरप्रभ ॥१६॥ कस्याय बालक कान क्थ त्यक्त शचीपते । आज्ञा चेत्सव देवेश कुर्वेऽह वालक सुतम् ॥१७॥ अतीव सुन्दरो बाल प्रियाया वल्लभ सुत । कृत्रिमस्तु सुत प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सवथा ॥१८॥ इन्द्र उवाच पुत्रोऽय वासुदेवस्य वाजिरूपघरस्य ह । हेयोऽयं महाभाग लक्ष्म्या जात परन्तप ॥१९॥ उत्पादितो भगवता कार्यार्थ किल बालक । दातु नृपतये नून ययातितनयाय च |॥२०॥ हरिणा प्रेरित सोऽद्य राजा परमधार्मिक । आगमिप्यति पुनायं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे ॥२१॥ तावत्त्व गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालक शुभम् । यावन याति नृपतिर्गृहीतु हरिणरित ॥२२॥ गत्वा तत्र विमुचन विलम्ब मा कृथा वर । अदृष्ट्वा वालक राजा दुखितश्च भविष्यति ।।२३॥ तस्माच्चम्पक मुचन राजा प्राप्नोतु पुनकम । एकवीरेति नाम्नाऽय रयात स्यात्पृथिवीतरे २४|| व्यास उवाच इति तस्य वच श्रुत्वा चम्पवस्त्वरयावित । जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मि महीपते ॥२५॥ मुमोच वालक तत्र यत्र पूर्व स्थितो ह्यभूत । आरुह्य स्वविमान तु ययौ स्वाश्रममडलम् ॥२६॥ तदैव क्मराकातो लक्ष्म्या सह जगदगुरु । विमानवरमारूढो जगाम नृपति प्रति ॥२७॥ तृएस्तदा तन नृपेण विष्णु समुत्तरस्तत्र विमानमुख्यात् । जहर्प राजा हरिदर्शनन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च ॥२८॥ उत्तिष्ठ वत्सेति हरि पतन्तमाश्वासयद्भूमिगत स्वभक्तम् ।

·धोमदेवीमागवत महापुराणे पटस्कन्ध अध्याय २० सोऽप्युत्सुरो यामुदेवं पुर स्य तुष्टाव भत्तया मुखरीतोऽय ॥२९॥ देवापिदेवाखिललोपनाप कृपानिधे रोवगुरो रमेश। मदस्य मे ते क्लि दर्शन यत्सुदुर्लभ योगिजनरलम्यम् ॥३०॥ ये नि स्पृहास्ते विपर्यरपेतास्तथा त्वदीय पर दर्शन स्यात् । आशापरोह भगवमानत योग्यो न ते दर्शने दवदेव ॥३१॥ इति स्तुतस्तेन नूपेण विष्णुस्तमाह वाक्येन सुपामयेन । वृणोप्य राजन्मनसेप्मित ते ददामि तुष्टस्तपमा तवति ॥३२॥ ततो तृपस्त प्रणित्पत्य पादयो प्रोवाच विष्णु परत स्थित च । तपस्तु तप्त हि मया सुतायं पुत्र ददस्वात्मसम मुरारे ॥३३॥ श्रुत्वा नृपप्रार्थितमादिदवस्तमाह राजानममोघवाक्यम् । ययातिसूनो ग्रज तेऽत्र तीर्थे कलिंदवन्यातमसाप्रसगे ॥३४॥ मयाऽद्य पुत्रस्तु यथेप्सितस्ते तत्रच मुक्तोऽस्त्यमितप्रभाव । रक्षम्या प्रमूतो मम वीर्यजश्च कृतस्तवार्थेऽथ गृहाण राजन् ॥३५॥ श्रुत्वा हरेवियमतीव मृष्ट सतुष्टचित्त प्रबभूव राजा । हरिस्तु दत्त्वेति वर जगाम बकुठलोर रमया युतश्च ॥३६॥ गते हरी सोऽथ ययातिसूनुर्ययावनुसातरथन राजा। प्रेमान्वितस्तत्र सुतोऽस्ति यत्र चो निशम्येति जनादनस्य ॥३७॥ स तत्र गत्वाऽतिमनोहरं त ददर्श वाल भुवि खेलमानम् । मुखे निवेश्यक्करेण कृत्वा श्लक्ष्ण पदागुष्ठमनन्यसत्त्व ॥३८॥ त धोक्ष्य पुत्रं मदनस्वरूप नारायणाश क्मलाप्रसूतम् । हरिप्रभाव हरिवर्मनामा हर्पप्रफुल्लाननपकजोऽभूत् ॥३९॥ गृहन्सुवेगास्करपकजाम्या वभूव प्रेमार्णवमग्नदेह । मूर्धन्युपाघ्राय मुदान्वितोऽसौ ननद राजा सुतमालिलिंग ॥४०॥ मुख समीक्ष्यातिमनोहर तमुवाच नेत्राम्बुनिरुद्धकट । दत्तोऽसि दवन जनार्दनेन मात्रा हि पुत्रावमदु खभीते ॥४१॥ तप्त मया पुत्र तपस्तवार्थे सुदुर वपशत च पूर्णम् । तेनैव तुष्टेन रमाप्रियेण दत्तोऽसि ससारसुखोदयाय ॥४२॥ माता रमा वा तनुज मदर्थे त्यक्त्वा गता सा हरिणा समेता।

·श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे पप्टस्कन्धे अध्याय. २१
धन्या तु सा या प्रहसतमके कृत्वा सुत त्वा मुदितानना स्यात् ॥४३॥
त्वमेव ससारसमुद्रनौकारूप कृत पुत्र लक्ष्मीवरेण ।
इत्येवमुक्त्वा नृपति सुत त मुदा समादाय ययो गृहाय ॥४४॥
पुरोसमीपे नृपमागत तमावर्ण्य सर्वे सचिवास्तु राज्ञ ।
ययु समीप नृपतेश्च लोका सोपायनास्ते सपुरोहिताश्च ॥४५॥
बदीजना गायनकाश्चैव सूता समाययु समुखमाशु राज्ञ ।
नृप पुर प्राप्य पुर समागत जन समाश्वास्य वाक्यैश्च दृष्टया ॥४६॥
सपूजित पौरजनन राजा विवश पुत्रेण युतो नगर्याम् ।
मार्गेषु लार्ज कुसुमै समन्ताद्विवीर्यमाणो नृपतिर्जगाम ॥४७||
गृह समृद्ध सचिव समेत सुत समादाय मुदा कराभ्याम ।
राज्य ददौ चाथ सुत मनोज सद्य प्रसूत च मनोभवाभम् ||४८॥
राजी गृहीत्वाऽभिनव तनूज पप्रच्छ राजानमनिन्दिता सा।
राजन्कुतश्चैप सुत सुजन्मा प्रासस्त्वया मन्मथतुल्यरूप ॥४९॥
केनप दत्त कथयाशु कात चेतो मदीय प्रहृत सुतेन ।
नृपस्तदोवाच मुदान्वितोऽसौ प्रिये रमेशेन सुतो हि मह्यम् ॥५०॥
लोलाक्षि दत्त कमलासमुत्यो जनार्दनाशोऽयमहीनसत्त्व ।
सा तं गृहीत्वा मुदमाप राज्ञी राजा चकारोत्सवमद्भुत च ॥५१॥
ददौ च दान किल याचकेभ्यो गीतानि वाद्यानि वहूनि नेदु ।
कृत्वोत्सव भूपतिरात्मजस्य नामवीरेति चकार विश्रुतम् ॥५२॥
सुख च सप्राप्य मुदान्वितोऽसौ ननन्द देवाधिपतुल्यवीर्य ।
पुत्र हरे रूपगुणानुरूप सप्राप्य वशस्य ऋणाच्च मुक्त ॥५३॥
इति सक्लसुराणामीश्वरेणापित त सकलगुणगणाढ्य पुत्रमासाद्य राजा ।
विविधसुखविनोदर्भार्यया सेव्यमाने व्यहरत निजगहे शक्तुल्यप्रताप ॥५४॥
इति श्रीदेवीमागरते महापुराणे पष्टस्कन्धे विंशोऽध्याय ॥२०॥
अथैकरिशोऽध्यायः
व्यास उवाच
जावकर्मादि
सस्वारांचयार नृपतिस्तदा । दिने दिने जगामा वृद्धि याल सुलारित ॥१॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पप्टस्कन्धे अध्यायः २१ ३९९ ससारज प्राप्य सुख पुत्रसमुद्भवम् । णत्रयविमोदा च मेने तेन महात्मना ॥२॥ परेऽन्नप्राशन तस्य वृत्या मासि यथाविधि । तृतीयेश्य तथा वर्षे चूडारणमुत्तमम् ॥३॥ चकार ब्राह्मणान्द्रव्य सपूज्य विविधंधनं । गोभिश्च विविधनिर्याचकानितरानपि ||४|| वर्षे चकादशे तस्य मौजीवधनकर्म वै ! कारयित्वा धनुर्वेदमध्यापयत पार्थिव !५|| गतवेद पुत्र त राजधर्मविशारदम् । दृष्ट्वा तस्याभिषेकाय मतिं चक्रे जनाधिप ॥६॥ पुप्यायोगसयुक्ते दिवसे नृपसत्तम । वारयामास सभारानभिषेकार्यमादरात् ॥७॥ द्विजानाहूय वेदनान्सर्वशास्त्रविचभणान् । अभिपेक चारासो विधिवत्स्वा मजस्य ह ||८|| जमानीय तीर्थेभ्य सागरेभ्यन्त्र पार्थिव । स्वय चकार विधिवदभिपेय गुभे दिने ॥९॥ धन दत्त्वाऽय विम्यो राज्य पुने निवेश्य स ! जगाम वनमेवारा स्वर्गकाम स भूपति ॥१०॥ एरवीर नृप वा समान्य सचिवानथ । भार्या मह भूपाल प्रविवेश वन वशी ॥११॥ मेनारशिखर राजा कृत्वा तार्तीयमाश्रमम । निय पत्रफलहारश्चिन्तयामास पार्वतीम् ॥१२॥ एव म नृपनि कृत्वा दिष्टाते सह भार्यया । मृतोऽमो वासव लाक गत पुण्येन कर्मणा ||१३|| इला पिता प्राप्त इति श्रुत्याऽय हैहय । चकार वेदनिर्दिष्ट कर्म चवौवंदैहिकम् ॥१४॥ वृत्वोत्तरा क्रिया सर्वा पितु पार्थिवनन्दन । राज्य चकार मेधावी पिना दत्त सुसमतम् ।।१५।। एकवीरोऽथ धर्मज्ञ प्राप्य राज्यमनुत्तमम् । वुभुजे विविधान्भोगान्सचिवैश्च सुमानित ॥१६॥ एकस्मिन्दिवसे राजा मन्त्रिपुत्रं समन्वित । जगाम जाह्नवोतोरे हयारूढ प्रतापवान् ॥१७॥ सपश्य पादपानम्यान्कोकिलापमयुतान । पुष्पितान्फल्सयुक्तान्पट्पदालिविराजितान् ॥१८॥ मुनोनामाश्रमान्दिव्यान्वेदध्वनिनिनादितान । होमधूमावृताकाशा मृगशावसमावृतान ॥१९॥ केदाराञ्चालिसम्पक्वान्गोपिकाभि सुरक्षितान् । प्रफुल्लपङ्कजारामानिकुञ्जाश्च मनोरमान् ॥२०॥ प्रियालास्तु चम्पकान्पनसद्रुमान् । बकुलास्तिलकानीपान्मन्दाराश्च प्रफुल्लितान् २१॥ जम्बूचूतकदम्बकान । सङ्गच्छाह्लवीतोये प्रफुल्ल शतपत्रकम् ॥२२॥ घातिगधाढयमपश्यदवनीपति | दक्षिणे जलजस्याथ पावें कमललोचनाम् ।।२३।। कनकामा सुकेशी च कबुग्रीवा कृशोदरीम् । बिवाष्टी सुदरी किंचित्समुद्यत्सुपयोधराम् ॥२४॥ सुनासा चारसर्वाङ्गोमपश्यत्कन्यका नृप । रुदती ता सखी त्यक्त्वा विह्वला दु खपीडिताम् ।। मानना क्रन्दमाना विजने कुररीमिव । सवीक्ष्य राजा पप्रच्छ कन्यका शोक्कारणम् ॥२६॥ सुनसे ब्रूहि काऽसि त्व क्स्य पुत्री शुभानने । गधर्वी देवकन्याऽथ कथ रोदिपि सुन्दरि ॥२७॥ क्थमेकाविनी वाले त्यक्ता केन पिक्स्वरे । पतिस्ते क्व गत काते पिता वा ब्रूहि साप्रतम् ॥ कि ते दुखमरारभ्र कथयाद्य ममातिके । रोमि दु खनाश ते सर्वथैव कुशोरि ॥२९॥ प्रक्षमाण शागम्तालतमालाच ·४०० श्रीमदेवीभागवत महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय २१ न राज्य मम तन्वनि पीडा कोऽपि करोत्यलम् । न भय चौरज काते न राक्षसभय तथा ॥३०॥ मयि शासति भूपाले नोत्पाता दारुणा भुवि । भय नव्याघ्रसिंहेभ्यो न भय कस्यचिद्भवेत् ॥३१॥ वद वामोर कस्मात्त्व विलाप जाह्नवीतटे । करोपि त्राणहीनाऽत्र किं ते दुख वदस्व मे ३२॥ हन्म्यह दुखमत्युग्र प्राणिना पृथिवीतले । देव च मानुष काते व्रतमैतन्ममाद्भुतम् ॥३३॥ विशाललोचन यूहि करोमि तव चितितम् । इत्युक्ते वचने राज्ञा श्रुत्वोवाच मृदुस्वना ॥३४॥ शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि मम शोषस्य कारणम् । विपत्तिरहित प्राणी कय रुदति भूपते ॥३५॥ प्रवीमि महाबाहो यदयं रदती त्वहम् । तव राज्याद यदेशे राजा परमधार्मिक ॥३६॥ रैम्यो नाम महाराज सतानरहितो भृशम् । तस्य भार्या सुविख्याता रुक्मरेखेति नामत ॥३७॥ सुरूपा चतुरा साध्वी सर्वलक्षणसयुता । अपुत्रा दुखिता कातमित्युवाच पुन पुन |॥३८॥ कि जीवितैन मे नाथ धिग्वृथा जीवित मम | वघ्याया सुखहीनाया ह्यपुत्राया धरातले ॥३९॥ इत्येव भार्यया भूप प्रेरितो मखमुत्तमम् । चकार ब्राह्मणास्तज्ज्ञानाहूय विधिवत्तदा ||४०॥ पुत्रकामो धन भूरि ददावथ यथोदितम् । हूयमाने धृतेऽत्यथं पावकादतिसुप्रभात् ॥४१।। आविर्वभूव चावंगी कन्यका शुभलक्षणा । विवोष्ठी सुदती सुभ्रू पूर्णचद्रनिभानना ॥४२॥ कनकामा सुकेशाता रक्तपाणितला मृदु । सुरक्तनयना तन्वी रनपादतरा भृशम् ।।४३।। हुतारानात्समुदभूता होत्रा सा स्वीकृता तदा । होता प्रोवाच राजान गृहीत्वा ता सुमध्यमाम् ॥४४॥ राजन्पुत्री गृहाणेमा सर्वलक्षणसयु ताम । एकावलोव सभूता हूयमानावुताशनात ॥४५॥ नाम्नाचकावली लोके ख्याता पुत्री भविष्यति । सुखितो भव भूपाल पुया पुत्रसमानया ॥४६॥ सतोष कुरु राजेंद्र दत्ता देवन विष्णुना । होतुर्वाक्य नृप श्रुत्वा दृष्ट्वा ता कन्यका शुभाम् ।।४७|| जग्राह परमप्रीतो होत्रा दत्ता सुसमताम् । गृहीत्वा नृपतिस्ता तु ददौ पत्य वराननाम ||४८|| आभाष्य रुक्मरेखाय गृहाण सुभगे सुताम् । साता कमलपत्राक्षीप्राप्य कन्या मनोरमाम ||४९॥ जहर्ष मुदिता राजी पुत्र प्राप्य यथा सुखम् । चकार मङ्गल कर्म जातकर्मादिक शुभम ॥५०॥ पुत्रजन्मसमुत्य यत्तत्सवं विधिवत्तत । समाप्य च मख राजा द्विजेम्यो दक्षिणा शुभाम् ॥ दत्त्वा विसृज्य विप्रेन्द्रा मुद प्राप महीपति । दिने दिनेऽसितापांगी पुत्रबुद्धचा भृश वभौ ॥५२॥ मुद च परमा प्राप नृपभार्या सुताविता । उत्सवस्तद्दिन तस्य प्रवृत्त सुतजन्मज ५३|| पुत्री पुत्रसमान्त्यर्थ बभूव बल्लभा किल । राज्ञो मत्रिसुता चाह सुबुद्धे म मथाकृते ॥५४॥ यशोवती च मे नाम समान वय आवयो । वयस्याऽह कृता राज्ञा क्रीडनाय तया सह ॥५५॥ सदा सहचरी जाता प्रेमयुक्ता दिवानिशम् । एकावली गधवति यन पानि पश्यति ॥५६) तत्र सा रमते वाला ना यत्र सुखमाप्नुयात । सुदुरे जाह्नवीतीरे भवति कमलान्यपि ॥५७|| } ·४०१ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय २२ रममाणा ता याता मसमेता ससोयुता । मया निवेदित राजन्पुमी ते कमला रान् ॥५८|| प्रेक्षमाणाऽतिदूरे सा प्रयाति सिर्जने वने । निषेधिताऽय पित्राऽसौ गृहे कृत्वा जलाशयान् ।। वमलान् थापयित्वाऽथ पुष्पितान्भ्रमरातान् । तयापि निर्ययो धारा कमलासक्तचेतना ।।६०॥ तदा रामा रमपाता प्रेरिता शस्त्रपाणय । एव रसायुना त वो मत्समेता सखोयुता ।। क्रोडायं जाह्नवीताये नित्यमायाति याति च ॥६१।। शी श्रीदनीमागमा महापुराणे पठस्कन्धे एकविंशोऽध्याय ॥२१॥ अथ द्वारिंशोऽध्यायः यशोवत्युवाच प्रातात्याय तन्वगो चलिता च सखीयुता । चामरीज्यमाना सा रक्षिता बहुरथिमि ॥शा सायुधश्चातिसनद्ध सहिता वरवणिनी । ब्रीडार्यमत्र राजेंद्र सप्राप्ता नलिनी शुभाम् ॥२॥ अहमप्यनया साधं गगातीरे समागता । अप्सरोमि समेता च कमल क्रीडमानया ॥३॥ एकावली तया चाह जाते क्रीडापरे यदा । सहसैव तदाऽऽयातो दानवो वलस युत ॥४॥ कारकेतुरिति ख्यातो रापमर्बहुभिर्यत । परिघासिगदाचापबाणतोमरपाणिभि दृष्टा चकावली तेन रूपयौवनशालिनी । द्वितीया कामपत्नीव क्रीडमाना सुपकजं ॥६॥ मयोक्तकावली राज कोऽय दैत्य समागत । गच्छात्रो रथपालाना मध्ये पकजलोचने ॥७॥ विमृश्यैव ससी चाऽह त्वरयैव गत भयात । मध्ये वै सैनिकाना तु सायुधाना नृपात्मज ||८|| कालपेतुस्तु ता दृष्ट्वा मोहिनी मदनातुर । गदा गुर्वी गृहीत्वा तु धावमान समागत ॥९॥ रक्षकादूरत कृत्वा जग्राहाबुजलोचनाम् । गस्ता वेपयुसयुक्ता क्रदमाना कृशोदरीम् ॥१०॥ त्यना मा गृहाणेति मया चोक्तोऽपि दानव । न मा जग्राह कामार्तस्ता गृहीत्वा विनि सृत ११॥ तिष्ठ तिति भापतो रक्षास्त महावलम । प्रतिषिध्य तु सग्राम चक्रुविस्मयकारकम ||१२|| तस्यापि राक्षसा क्रूरा सर्वत पालपाणय । युयुधू रक्षक सायं स्वामिकायें कृतोद्यमा ||१३|| सग्रामस्तु तदा जान कालकेतोस्तथा रणे । निहत्य रसका सवान्गृहीत्वना महावल ॥१४॥ युक्तो रायससैन्येन निर्जगाम पुर प्रति । वीक्ष्य ता रुदती बाला गृहीता दानवन तु ॥१५॥ पृष्टनोऽह गता तत्र यत्र नीता सबी म्म । विमोशनी यथा सा मा पश्यदिति पदानुगा ! १६॥ साऽपिमामागता वीक्ष्य किंचित्स्वस्याऽभवत्तदा । गताह तत्समीपे तु तामाभाष्य पुन पुन ||७|| सा मा प्राप्यातिदु खार्ता स्तभस्वदसमाकुला | कठे गृहीत्वा मा भूप रुरोद भृशदु खिता ||१८|| स मामाह कालवेतु प्रीतिपूर्वमिद वच । समाश्वासय भोता त्वमसी चचल्लोचनाम ||१९|| ·४०२ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २२ प्रासं ममाद्य नगरं देवलोक्सम प्रिये । दासोऽस्मि तव रत्या हि यस्मादसि वातरा ॥ पपर्यना ससी तेऽद्य स्वस्या भय सुलोचनै । इत्युक्त्या मा ससो पाधे समारोप्य रषोत्तमे २१॥ जगाम तरसा दुष्ट. पुरे स्वस्य मनोहरे । सन्येन महता युक्तः प्रफुल्लवदनायुज. ॥२२॥ एकावली तथा मा च सस्याप्य धवले गृहे । राक्षसानगृहरक्षायं पत्पयामास पोटिश. ॥२३॥ द्वितीये दिवमे सोऽय मामुवाच रहो नृप । प्रयोषय ससी वाला शोचंती विरहातुराम् ॥२४॥ पत्नी मे भव सुशोणि सुप भुध ययेपिपतम् । राज्यं त्वदीयं चंद्रास्ये सेवकोऽहं सदा तव ॥२५॥ पुनरुक्त मया वाक्यं श्रुत्वा तद्भापितं रारम् । नाह क्षमाऽप्रिय वक्तु त्वमेना क्यय प्रभो ॥२६॥ इत्युक्ते वचने दृष्टो मदनसतमानस । उवाच विनयादेना ससी क्षामोदरी प्रियाम् ॥२७॥ कृशोदर त्वया मंत्री निक्षिप्तोऽस्ति ममोपरि । तेन में हृदयं काते हृतं ते वशता गतम् ॥२८॥ सेनाहं तव दासोऽद्य कृतोऽस्मीति विनिश्चय. ! मज मा कामवाणेन पीडित विरशं भृशम् ॥२९॥ यौवनं याति रभोरु चचल दुर्लभं तथा | सफलं कुरु कल्याणि पति मा परिरम्प च ॥३०॥ एकावल्युवाच पिताह यल्पिता पूर्व दातुं राजसुताय वै । हैहयस्तु महाभाग स मया मनसा वृत. ॥३१॥ क्यमन्यं भजे कातं त्यक्त्वा धर्म सनातनम् । कन्यावमं विहायाद्य वेत्सि शास्त्रविनिश्चयम् ॥३२॥ यस्म दद्यात्पिता कामं कन्या त पतिमाप्नुयात् । परतंत्रा सदा कन्या न स्वातंत्र्यं कदाचन ॥३३॥ इत्युक्तोऽपि तया पापी विरराम न मोहित । न मुमोच विशालाक्षी मा च पार्थस्थिता तथा ३४|| पातालविवरे तस्य पुरं परमसकटे । राक्षस रक्षित दुर्ग मडितं परिखावृतम् ॥३५॥ तर तिष्ठति दुखार्ता सखी मे प्राणवल्लभा । तेनाह विरहेणात्र रारटीमि सुदु खिता ॥३६॥ एकवीर उवाच कयं त्वमत्र सप्राप्ता पुरात्तस्य दुरात्मन । विस्मयो मे महानत्र तत्त्वं ब्रूहि वरानने ॥३७॥ त्वया च कथितं वाक्य सन्दिग्ध भाति भामिनि । हैहयार्थे कल्पिता सा पित्रेति मम साप्रतम् ॥३८॥ हैहयो नाम राजाऽह नान्योऽस्ति पृथिवीपति । मदर्थे कथिता सा कि सखो तव सुलोचना ॥३९|| एतन्मे सशय सुभ्र छेत्तुमर्हसि भामिनि । अह तामानयिष्यामि त हत्वा राक्षसाधमम् ॥४०॥ स्थानं दर्शय मे तस्य यदि जानासि सुबते । राजे निवेदित किं वा तस्पित्रे चातिदु खिता ४१|| यस्यैषा वल्लभा पुत्री न कि जानाति ता हुताम् | मोद्यम किं कृतस्तेन ततो मोचनहेतवे ॥४२॥ वन्दीकृता सुता ज्ञात्वा कथं तिष्ठति सुस्थिर । असमर्थो नृप किं वा कारण ब्रूहि सत्वरम् ||४३॥ त्वया मेऽपहृत चेतो गुणानुक्त्वा ह्यमानुपान् । सख्याः पङ्घजपत्राक्षि कृत कामवशो भृशम् ॥४४॥ कदापश्यामिता काता मोचयित्वाऽतिसङ्कटात् । इति मे हृदय चाय करोत्यतिमनोरथम् ।।४५।।

·य मनसा श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २३ ४०३ मे गमनोपायं पुरे तस्यातिदुर्गमे । क्यं त्वमागता तस्मात्सइटादत्र तद्वद ||४|| यशोवत्युवाच वान्मया मन्त्रो भगवत्या विशा पते । प्राप्तोऽस्ति ब्राह्मणात्सिद्धात्सबीजध्यानपूर्वकः ४७॥ स्थितया राजन्मया चित्ते विचारितम् । आराधयामि सततं चंडिकां चंडविक्रमाम् ॥४८|| वी सेविता कामं बन्धमोक्षं करिष्यति । भक्तानुकम्पिनी शक्तिः समर्या सर्वसाधने ॥४९॥ |श्व सृजते शक्त्या पालयत्येव सा पुनः । कल्पान्ते संहरत्येव निराकारा निराश्रया ॥५०॥ चित्य मनसा देवी विश्वेश्वरी शिवाम् । ध्यात्वा रकाम्बरां सौम्या सुरक्तनयनां हृदि ॥५१॥ स्प मन्त्रजाप्यपराऽभवम् । उपामिता मया देवी मासमेकं समाधिना ॥५२॥ मम समायाता भक्तिभावेन तोपिता । मामाहामृतयावाचा किं सुप्ताऽसीति चंडिका ॥५३॥ । याहि वरसा गंगातीरं मनोहरम् । आगमिष्यति तनासो हैहयो नृपपुंगवः ॥५४॥ रो महावाहु. सर्वशत्रुविमर्दनः । दत्तात्रयेण मन्मन्नो महाविद्याभिघ. परः ॥५५॥ स्मै सोऽपि सतत मामुपास्तेऽतिभक्तिन. | मय्यासक्तमतिनित्यं मम पूजापरायणः ॥५६॥ । सर्वभूतेषु घ्यायनास्ते च मत्परः । स ते दुःखविनाश वै करिष्यति महामतिः ॥५७॥ ो विहरंस्तत्र तव वाता भविष्यति । हत्वातं राक्षसं घोरं मोचयिष्यति मानिनीम् ॥५८॥ पलीमेकवीर सर्वशास्त्रविशारदः । पश्चात्सव पतिः कार्यस्त्वया राजसुतः शुभः॥५९॥ त्वातर्दधे देवी प्रबुद्धाऽहं तदैव हि । कथितं स्वप्नवृत्तान्तं देव्याश्च राघनं तथा ॥६०॥ वदना जाता श्रुत्वा सा कमलेक्षणा । विशेषेण च सन्तुष्टा मामुवाच शुचिस्मिता ॥६॥ तत्र त्वरायुक्ता कुरु कार्य मम प्रिये । सत्यवाक्या भगवती साऽऽवा मोक्षं विधास्यति । ज्ञप्ता तया चाहं सस्या वै प्रेमयुक्तया ! मत्वोपसरणं युक्तं तस्मात्स्यानातदा नृप ॥६३॥ ताऽहं ततः शीघ्रं महादेवीप्रसादतः । मार्गज्ञान शीघ्रगतिर्मया प्राप्ता नृपात्मज ||६४॥ त्किथितं सर्व कारणं मम दु.खजम् । कस्त्वं कस्य सुतश्चेति वद वीर यथा तया ॥६५॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥ अथ त्रयोविंशोऽध्यायः व्यास उवाच स्तु वचनं ध्रुत्वा रमापुन. प्रतापवान् । प्रफुल्लवदनाभोजस्तामुवाच विशाम्पते ॥ १ ॥ राजोवाच रु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः । हैहयोऽहं चकवीरनाम्ना सिंधुसुतासुतः ॥२॥ ..

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २३ मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्नं कृतङ्किल । किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः ॥३॥ प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया । तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः ॥४॥ ततस्तस्या गुणा प्रोक्तास्तैस्तु चित्त हृतं पुनः । यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत् ||५|| एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्ने मया वृतः । हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः ॥६॥ तेन वाक्येन तन्वंगि भृत्योऽहमधुना कृतः । त्वया तस्या. सुकेशांते ब्रूहि किं करवाणि वाम् ॥७॥ स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः ! गतिमें नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने ।।८।। वद मां त्वं विशालाक्षि तन प्रापयितुं क्षमा । प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी १९॥ हत्वा तं राक्षस क्रूरं मोचयिष्यामि साप्रतम् । विवशा शोकसन्तप्ता राजपुत्री तव प्रियाम् ॥१०॥ विमुक्तदुःखा कृत्वाऽऽशु प्रायिायामि ते पुरम् । पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम् ॥ पश्चाद्विवाहं कर्ताऽसो राजा पुत्र्याः परन्तपः । एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे ॥१२॥ भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना । पुरं तस्य पश्य मे त्व पराक्रमम् ॥१३॥ यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् । तथा कुरु प्रियं क्तुं शक्ताऽसि वरवणिनि ||१४|| मार्ग दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च । व्यास उवाच तनिशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती ॥१५॥ तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् । मन्त्रं गृहाण राजेंद्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम् ॥१६॥ दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुर राक्षसपालितम् । राज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह ॥१७॥ सैन्येन महता युक्तस्तन युद्धं भविष्यति । कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्वलिभिर्वृतः ॥१८॥ तस्मान्मन्नं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह । दर्शयिष्यामि ते मार्ग पुरस्यास्य दुरात्मनः १९॥ हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् । श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्राग्राह सत्वरः ॥२०॥ दत्तात्रेयाद्देवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् । योगेश्वरीमहामन्त्रं पिलोकोतिलकाभिधम् ॥२१॥ तेन सर्वनता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा । तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम् ॥२२॥ रक्षितं राक्षरी|रः पातालमिव पन्नगः । यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः ॥२३॥ नमायातं समालोज्य दूतास्तस्य भयातुरा । क्रोशन्तोऽभिययुः पार्थ कालवेतोस्तरस्विनः।।२४॥ तमूचुः सहसा गत्या राक्षसं वाममोहितम् । एकावलीसमीपस्थं कुवंतं विनयान्वहून् ।।२५।। दूता ऊचुः राजन् यशोवती नारी पामिन्याः सहचारिणा | आयाति सह सन्येन राजपुत्रेण संयुता IRI जयन्ती वा महाराज कार्तिकेयोऽयवा नु पिम् । आगन्छति परोन्मत्तो वाह्निीसहितः बिल ||२७||

·४०५
श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पसन्धे अध्याय २९
सयतो भव राजेंद्र सग्राम समुपस्थिन । देवपुत्रेण युव्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम् ॥२८॥
इतो दूरेऽस्ति मन्य तद्योजनत्रयमागत ! सज्नो भव महीपाल दुदुभि घोषयाशु वै ॥२९॥
व्यास उवाच
सेपा तद्वचन श्रुत्वा राक्षस ब्रोधमूच्छित । राक्षसान्प्रेरयामास सायुधानरावलान्वहून् ॥३०॥
गच्छच्च राक्षसा सर्वे सम्मुखा शत्रपाणय । तानाज्ञाप्य कारपेतु प्रप्रच्छ प्रणयान्वित ॥३१॥
एकावली समीपस्था विवशा भृशदु सिताम् । कोऽयमायाति तन्वङ्गिपिता ते वापर पुमान्॥३२॥
त्वदर्थे सैन्यसयुक्तो ब्रूहि सत्य कृशोदर । पिता ते यदि सप्राप्तो नेतु त्वा विरहातुर ॥३३॥
ज्ञात्वा ते पितर सभ्यक्स ग्राम न करोम्यहम् । मानयित्वा गृहे पूजा रत्नर्वस्त्रहये शुभ ॥३४||
करोमि तस्य चातिय्य गृहे प्राप्तस्य सर्वधा । अन्यश्चेद्य दि सप्राप्तस्त हन्मि निशितै शरै ॥३५॥
यानीत किल वालेन मरणाय महात्मना । तस्माद विशालाक्षि कोऽयमायाति मदघी ॥३६||
अज्ञात्वा मा दुराधपं कालरप महागलम् ।
एकावल्युवाच
न जानेह महाभाग कोऽयमायाति सत्वर ||३७||
न मेऽस्ति विदित कोऽपिस्थितामास्तव वधने । नाय पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबल ॥
विमर्थमिह चायाति नाह वेद विनिश्चयम् ।
देत्य उगाच
एव वदन्त्यमी ट्रता वयस्मा ते यशोवती ॥३९॥
समानीय च त वीरमागतति वृतोद्यमा । क्व गतासासखोवान्ते विदग्या कार्यनिश्चये ४०॥
नान्य कोऽपि ममारातियों मे प्रतिवलो भवत ।
व्यास उवाच
एतस्मिनतरे दूतास्तमाय व समागता ॥४१।।
ते होचुस्त्वरिता भीता काल्वेतु गह स्थितम् । किं स्वस्थाऽसि महाराज समीपे सै यमागतम्॥४२||
निर्गच्छ नगरातूण सैन्येन महता वृत । इति तपा वच श्रुत्वा काल्केतुमहावल ॥४३॥
रथमारुह्य त्वरितो निययौ स्वपुराढहि । एकवीरोऽपि सहमा हयारूढ प्रतापवान ॥४४||
आगतस्तर कामिन्या विरहण समाकुल । युद्ध तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव ॥४५॥
शस्त्रास्त्रर्वहुधा मुत्तरादीपितदिगनरम । वर्तमान तदा युद्धे कातराणा भयावहे ॥४६॥
गदया ताडयामास
दैत्य सिंधुसुतासुत । स गतासु पतातोल् वज्राहत इवाचल ||४७॥
पलायित्वा गता सर्वे राक्षसा भयपीडिता । यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावली तदा ॥४८॥

·४०६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय २४ उवाच मधुरा वाणी विस्मिता मुदिता भृशम् । एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातित ॥४९॥ एकवीरेण धीरेण युद्ध कृत्वा सुदारुणम् । स्कन्धावारेऽप्यसो राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुर ॥५०॥ दर्शन काक्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य त कुटिलापागि मनोभवसम नृपम् ॥५१॥ कथिता त्व मया पूर्वं तस्याने जाह्नवीतटे । पूर्णानुराग सजातस्तेनासो विरहातुर ॥५२॥ वाछति त्वा चारुरूपा द्रष्टु नृपतिनन्दन । सा तस्य वचन श्रुत्वा गमनाय मनो दधे ॥५३॥ लज्जमाना भृश भीत्या कौमार प्राप्तया तया ! कथ तस्य मुख द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम ॥५४॥ स मा गृह्णाति कामात इति चिताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ ॥५५॥ स्कधावारेऽतिमलिना मलिनावरधारिणी । तामागता विशालाक्षी दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत ॥५६॥ दर्शन देहि तन्वगि तृषिते नयने मम | कामातुर चत वीक्ष्य ता च लज्जाभरावृताम्।।५७॥ नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुर पिताऽप्यस्यास्त्वामेना दातुमिच्छति ।।५८।। एषाऽपि त्वद्वशा नून भविता सगमस्तव | काल प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैना पितुरन्तिकम् ॥५९॥ स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चय । स तस्या वचन तथ्य मत्वा सयसमवित ॥६०॥ समेत कामिनीभ्या तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्री तथायाता श्रुत्वा प्रेमसमन्वित ॥६१॥ प्रययो सम्मुखस्तूर्ण सचिवै परिवेष्टित । बहुभिर्दिवसदृष्टा पुत्री सा मरिनाम्बरा ||६|| यशोवत्या तु वृत्तात कथितो विस्तरात्पुन । एकवीर मिलित्वाऽसौ गृहमानीय चादरात् ६३॥ पुण्येऽह्नि कारयामास विवाह विधिपूर्वकम् । पारिवहं ततो दत्त्वा सपूज्य विधिवत्तदा ॥६४॥ पुत्री विसर्जयामास यशोवत्या समविताम् । एव विवाह सवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वित ॥६५॥ गृह प्राप्य बहून्भोगा बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्या पुत्रस्तु कृतवीर्याभिध क्लि । तत्सुत कार्तवीर्यस्तु वशोऽय कथितो मया ॥६६॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे प्रयोविंशोऽध्याय ॥२३॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः राजोवाच भगवस्त्वन्मुखाभोजाच्च्युत दिव्यक्थारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिवस्तु सुधया समम् ॥१॥ विचित्रमिदमास्यान कथित भवता मम । हैहयाना समुत्पत्तिविस्तराद्विस्मयप्रदा ॥२॥ पर कौतूहल मेऽन यद्विष्णु कमलापति । देवदेवो जगन्नाथ मृष्टिस्थित्यतकारक ॥३॥ सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवाहरिरच्युत । परतत्र पथ जात स्वतत्र पुरुषोत्तम ॥४॥ एस मे सदाय प्रान्छेत्तुमर्हसि सांप्रतम । सर्वजस्व मनि kवमानसam."

·४०७
साम्ना
तपस्तप्त
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय २४
व्यास उवाच
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि सदेहस्यास्य निर्णयम् । तथा शुत मया पूर्व नारदान्मुनिसत्तमात् ॥६॥
ब्रह्मणो मानस पुत्रो नारदो नाम तापस । सर्वज्ञ सवंग शान्त सर्वलोव प्रिय कवि ॥७॥
। चकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृयिवोमिमाम् । वादयन्महती वोणा स्वरतानसमन्विताम् ॥८॥
बृहद्रथतरादाना भदाननेकश ! गायन्गायत्रममृत सप्राप्तोऽथ ममाश्रमम् ॥९॥
शम्याप्रास महातीर्थ सरस्वत्या सुपावनम् । निवास मुनिमुख्यानां शर्मद ज्ञानद तथा ॥१०॥
तमागतमह प्रेक्ष्य ब्रह्मपुन महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिक सर्व कृतवानर्चनादिकम् ।।११।।
अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्ट समोपेऽह मुनेरमिततेजस ॥१२॥
दृष्ट्वा विश्रमिण शात नारद ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमह राजन्यत्पृष्टोऽह त्वयाऽधुना ॥१३॥
असारेऽस्मिस्तु ससारे प्राणिना किं सुख मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित् ।।
द्वीपे जातो जनन्याह सत्यक्तस्तत्क्षणादपि । अनाश्रयो वने वृद्धि प्राप्त कर्मानुसारत ॥१५॥
मया चोग्न पर्वते बहुवार्षिकम । पुत्रकामेन देवर्षे शकर समुपासित ॥१६॥
ततो मया शुक प्राप्त पुत्रो ज्ञानवतां वर । पाठितस्तु मया सम्यग्वेदाना सार आदित ॥१७॥
स त्यक्त्वा मा गत क्वापि रुदन्त विरहातुरम् । लोकाल्लोकातर साधो वचनात्तव वोधित ॥१८॥
ततोऽह पुत्रसतप्तस्त्यक्त्वा मेरु महागिरिम् । मातर मनसा कृत्वा सप्राप्त कुरुजागलम् ॥१९॥
पुत्रस्नेहादतितरा कृशाग शोकसयुत । जानन्मियति ससार मायापाशनियत्रित ॥२०॥
ततो राज्ञा वृता ज्ञात्वा मातर वासवी शुभाम । स्थितोऽत्रवाश्रम कृत्वा सरस्वत्याथास्तटे शुभे २१॥
शतनु स्वर्गति प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता । पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता ॥२२॥
चित्रागद कृतो राजा गगापुत्रेण घोमता । कालेन सोऽपि मे भ्राता मृत कामसमद्युति ॥२३॥
तत सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे । चियागद मृत पुत्र रुरोद भृशमातुरा ॥२४॥
सप्राप्तोऽह महाभाग ज्ञात्वा ता दु खिता सतीम ! आश्वासिता मयात्यथं भीष्मेण च महात्मना ।।२५।।
विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवापृथिवीपति । कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह ॥२६॥
काशिराजसुत रम्य विजित्य पृथिवोपतीन । भीष्मेणानीय स्ववलात्कन्यके द्वे समर्पिते ॥२७॥
सत्यवत्यै शुभे काले विवाह परिकल्पित । भ्रातुविचित्रवीर्यस्य तदाऽह सुखितोऽभवम् ॥२८॥
पुन सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम । अनपत्यो युवा धन्वो माता मेदु खिताऽभवत॥२९॥
काशिराजसुते द्वे तु मृत दृष्ट्वा पति तदा । पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ
सवभूवतु ॥३०॥
ते ऊचतु सती श्रुती मृशदु सिताम् । पत्तिमा महाभिन्यो भविष्यायो हुताशने ॥३१॥
पुत्रेण सह त श्वश्रू स्वर्ग गत्वाऽथ नदने । सुखन विहरिष्याव पतिना सह सयुते ॥३२॥

·४०८
.
त्वं मे तीर्थ परं मातर्देवश्च प्रथितः परः । आगतश्चितितश्चात्र ब्रूहि मृत्यं तव प्रियम् ॥३८
पुत्र तेऽद्य मृतो माता पीडितो राजक्ष्मणा । तेनाहं दुसिता जाता वंशच्छेदभयादिह ||४०
फुलं स्थापय नष्टं त्वं शतनो मवारणात् । क्षमा दु सतः वृष्ण वंशच्छेदोद्भवादाम् ।।४।।
मतैनाम पारारार्थ सिस्य ॥४१॥
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः २४
निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् । स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा ॥२॥
गागेयेन च माना मे संमंत्र्य च परस्परम् | कृत्योर्ध्वदहिकं सर्व संस्मृतोऽहं गजाह्वये ॥३॥
स्मृतमानस्तु मात्रा व ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । तरसंवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम् ॥१॥
प्रणम्य मातरं मूर्ना संस्थितोऽय कृताजलिः । तामनुवं सुतलागी पुत्रशोकेन पशिताम् I
मातस्त्वया विमाहूतो मनसाऽहं तपस्विनि । आज्ञापय महत्कायें दासोऽस्मि करवाणि पिम्।।३,
इत्युकवाहं स्थितस्तन मातुरने यदा मुने । तदा सामामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिये ॥३९
व्यास उवाच
वस्मात्वमद्य मेधाविन्मयाटून. समाधिना । गांगेयस्य
पाशिराजसुते भायें भ्रातुस्तव यवीयसः । मायोविचित्रवीर्यस्य
ताम्यां संगम्य मेधायिन्पुत्रोत्पादन पुर र भारतसं ना टोपोऽस्ति पहिरिन् ।
रूपयौवन भूपिते ॥४३॥

·४०९
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय. २५
प्ता मया सा सुश्रोणी प्रसगे प्रथमे तदा । अघस्ते भविता पुत्रो यतो नेने निमीलते ॥५८||
तीये हि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रह पुन । भविष्यति सुत पुत्र काशिराजसुतोदरे ॥५९।।
योक्ता जननी तत्र ब्राडानम्रमुसेन ह । विनेत्रो भविता पुत्रो मात शापान्ममेव हि ॥६॥
या निभत्सितस्तन कठोरवचसा मुने । वथ पुत्र त्वया शप्त पुनस्तेऽन्धो भविष्यति ॥६१॥
इति श्रादवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे चतुर्तिमोऽध्यायः ॥ २४ ॥
अथ पञ्चविशोऽध्यायः
व्यास उवाच
यसको चकिता जाता श्रुत्वा मे वात्रयमीदृशम् । दाशेयो मामुवाचेद पुत्रार्थे भृशमातुरा ||१||
सम्बालिका वधूर्वन्या काशिराजसुना सुत । भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोक्सयुता ॥२॥
पर्वलक्षणसम्पना रूपयौवनशालिनी । तस्या जनय सग त्व कृत्वा पुत्र सुसमतम् ॥३॥
राघो राजाधिकारी स्यात्तस्मात्पुन मनोहरम् । उत्पादय राजपुज्या वचनान्मम मानद ॥४॥
इत्युक्तोऽह तदा मात्रा म्यिनस्तत्र गजाह्वये । यावदृतुमती जाता काशिराजसुता मुने ॥५॥
एकाते शयनागारे प्राप्ता सा मम सनिधौ । लज्जमाना सुकेशाता स्वश्वध्रुवचनात्तदा ॥६॥
वा मा जटिर दात तापस रसवजितम । सा स्वैदवदना जाता पाडुरा विमना भृशम् ॥७॥
पितोऽह तदा वा कामिनी निशि सङ्गताम | वेपमाना स्थिता पार्श्वे ह्यनुव तामह रुपा ॥८॥
दृष्ट्वा मा यदि गर्वेण पाडुवर्णा समावृता । अतस्ते तनय पाडुभविष्यति सुमध्यमे ॥९॥
इत्युक्त्वा निशि रानव स्थितो वालिक्या युत । भुक्त्वा ता निशि निर्यात स्थानमापृच्छच मातरम ।
इतस्ताम्या सुतौ काले प्रसूतावधपाडुरौ । धृतराष्ट्रश्च पाडुश्च प्रथितो सवभूवतु ॥११॥
माता मे विमना जाना तादृशौ वीक्ष्य तो सुनौ । तत सवत्सरस्थाने मामाहूय तदाऽनवीत् ॥१२॥
द्वैपायन सुती जातो राज्ययोग्यौ न तादृशौ । अन्य मनोहर पुत्र समुत्पादय मे प्रियम् ||१३॥
तथेति सा मया प्रोता मुदिता जननी तदा । अविका प्रार्थयामास सुतार्ये काल आगत ॥१४॥
पुनि व्यास समालिग्य पुत्रमुत्पादयाद्भुतम् । कुरुवशस्य पार राज्ययोग्य वरानने ॥१५॥
वधूनाविता किंचिनोवाच वचन तदा । गतोऽह शयनागारे मातुस्तद्वचनानिशि ॥१६॥
दासी विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनसयुता । प्रेषिताविक्या त्वर विचित्राभरणावरा ॥१७॥
चन्दनारजदेहा सा पुष्पमालाविभूषिता । आयाता हावसयुक्ता सुकेशी हसगामिनी ॥१८॥
पपके मा समावेश्य सस्थिता प्रेमसयुता । प्रसनोऽह तदा तस्या विलासेनाभव मुने ||१९||
रानो संक्रीडित प्रेम्णा तया सह मया भृशम् । वरो..दत्त पनस्तस्यै प्रसन्नेन त नारद ॥२०॥

·४१०
श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २५
सुभगे भविता
पुत्र सर्वलक्षणसंयुत । सुरूप. सर्वधर्मज्ञः सत्यवादी शमे रत ॥२१॥
स तदा विदुरो जातस्त्रय. पुत्राः सहाभवन् । माया वृद्धि गता साघो परक्षेत्रोद्भवे मम ॥२२॥
विस्मृत शुकसम्बन्धी विरह. शोककारणम् । दृष्ट्वा त्रोन्स्वसुतान्काम वीरान् वै वीर्यसंमतान् २३॥
माया बलवती ब्रह्मन्दुस्त्यजा ह्यकृतात्मभिः । अरूपा च निरालवा ज्ञानिनामपि मोहिनी ॥२४॥
मातरि स्नेहसम्बद्ध तथा पुत्रेषु संवृतम् । न मे चित्त बने शातिमगान्मुनिवरोत्तम ॥२५॥
दोलारूढं मनो जात कदाचिद्धस्तिनापुरे । पुन सरस्वतीतीरे न चकत्र व्यवस्थिति ॥२६॥
कदाचिच्चितयज्ञानं मानसे प्रतिभाति वै । केऽमी पुत्रा क्व मोहोऽयं न श्राद्धार्हा मृतस्य मे ।।
व्यभिचारोद्भवा. किं मे सुखदा.स्यु सुता किल। माया बलवती मोहं वितनोति हि मानसे ॥२८॥
जानन्मोहाधकूपेऽस्मिन्पतितोऽहं मृपा मुने । इत्यकुर्व रहस्तायं कदाचित्सुसमाहित ॥२९॥
राज्यं प्राप तत. पाडुर्बलवान्भीष्मसंमतः । तदा मम मनो जातं प्रसन्नं सुतकारणात् ॥३०॥
बुंती माद्री सुरूपे द्वे भार्ये तस्य बभूवतु । शूरसेनसुता कुन्ती मद्रराजसुताऽपरा ॥३१॥
स शापं द्विजतः प्राप्य कामिनीद्वयसयुत । पार्द्धनिर्वेदमापनस्त्यक्त्वा राज्य वन गत. ॥३२॥
तदा मामाविशच्छोक. श्रुत्वा पुत्र बने स्थितम् । गतोऽह तय पनासो भार्याभ्या सह सस्थित. ॥३३॥
तमाश्वास्य वने पाहुं पुन. प्राप्तो गजाह्वये । धृतराष्ट्र समाभाष्य ह्यगमं ब्रह्मजावटे ॥३४॥
क्षेत्रजान्पञ्चपुत्रान्स समुत्पाद्य वनाश्रमे । धर्मतो वायुत शक्कादश्विभ्या पञ्च पाडवान् ३५॥
युधिष्ठिरो भीमसेनस्तार्थवार्जुन इत्यपि । कुन्तीपुत्रा समाख्याता धर्मानिलसुरेशजाः ॥३६॥
नकुल. सहदेवश्च मद्रराजसुतासुतौ । कदाचितु रहो माद्री समालिंग्य महीपतिः ॥३७॥
मृत. शापातु मुनिमि. सस्तो हुतभुड्मुखे । मानौ तत्र सतो भूत्वा प्रविष्टा पतिना सह ॥३८॥
स्थिता पुत्रयुता कुन्ती ज्वलिते जातवेदसि । मुनय सुतसंयुक्ता शूरसेनसुता तदा ॥३९॥
दुखिता पतिहीना तामानिन्युजसाह्वये । समर्पिताऽप भीष्माय विदुराय महात्मने १४०।।
श्रुत्वाऽहं सुखदु साम्या पोहितस्तु परात्मभि । भीष्मेण पालिता. पुत्रा. पाडोरिति विचित्य ते ।।
विदुरेण तपा प्रीत्या पृतराष्ट्रेण धीमता । दुर्योधनादयस्तस्य पुत्रा ये दूरमानसा. ॥४२॥
एकत्र स्थितिमापना विरोधं पारद्भुतम् । द्रोणाचार्यस्तु सप्राप्तस्तत्र भीष्मेण मानित ४३॥
अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिनिवासित । वर्ण. कुत्या परित्यक्तोजातमात्रः शिशुर्यदा ||४il
मूतेन पालिखो नया प्राप्तयापिरथेन है। दुर्योपनप्रियश्चाभूत्वर्ण.
শ विरोधोऽभूगोमदुर्योधनादिषु । धृतराष्ट्रस्तु सपित्य परेशं पुत्रेषु तेषु च ||४||
नियार वल्पयामारा पायानां महा मनाम् । विरोपशमनायव नगरे पारणायवे ||७||
दुर्गापनेन व द्रोहाग्मतुहागि य । पारिवानि दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोपनम् ॥४८॥
शूरतमस्तया ॥४५॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्याय. २६ श्रुत्वा जतुगृहे दग्धापाडवान्पृयया युतान् । पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽह व्यसनार्णवे ॥४९॥ शोकातुरो भृश शून्ये वने पश्यनहनिशम् | दृष्टा मर्यकचक्राया पाडवा दुखकर्शिता ॥५०॥ तवस्तुष्टमनाश्चाह जात पार्यान्विलोक्य च । प्रेरितास्ते मया तूणं द्रुपदस्य पुर प्रति ॥५१॥ ते गतास्तत्र दु सार्ता विप्रवैपघरा कृशा । मृगचर्मपरीघाना सभाया सस्थितास्तदा ॥५२॥ कृत्वा पराक्रम जिष्णु स जित्वा द्रुपदात्मजाम् । चत्रुर्विवाह मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यत ॥५३॥ दृष्ट्वा विवाह तेपा तु मुदितोऽहं भृशं तदा । ततो नागाह्वये प्राप्ता पाञ्चालीसहिता मुने ॥५४॥ निवास खाडवप्रस्थ धृतराष्ट्रण कल्पितम् । पाडवाना द्विजश्रेष्ठ वासुदेवसुतेन वै ॥५५॥ तर्पित पावकस्तन विष्णुना सह जिष्णुना । राजसूय कृतो यज्ञस्तदाऽह मुदितोऽभवम् ॥५६॥ दृष्ट्वाऽथ विभव तेपा तथा मयकृता सभाम् । दुर्योधनोऽतिसतप्तो दुरोदरमथाकरीत् ।।५७|| दुधूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मज । हृत राज्य धन सवं याज्ञसेनी च क्लेशिता ||५८|| वने द्वादश वर्षाणि पाडवास्ते विवासिता । पाञ्चालोसहितास्तेन दु ख मे जनित भृशम् ।।५९/ एव नारद ससारे सुखदु खात्मके भृशम् । निमग्नोऽह भ्रमेणेव जानन्धर्म सनातनम् ॥६०॥ कोऽह कस्य सुनास्तेऽमी का माता किं सुख पुन । येन मे हृदय मोहाभ्रंमतीति दिवानिशम् ॥६॥ किं करोमि क्व गच्छामि सतोपोनाधिगच्छति । दोलारुढ मना मेऽन चञ्चल न स्थिर भवेत ॥६२॥ सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देह मे निवर्तय । तथा कुरु ययाऽह स्या सुखितो विगतज्वर ॥६३॥ इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे पाटस्कन्धे पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥ अथ पड्विंशोऽध्यायः व्यास उवाच इति मे वचनं श्रुत्वा नारद परमार्यवित् । मामाह च स्मित कृत्वा पूच्छ त मोहकारणम् ।।१॥ नारद उवाच पाराशयं पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । ससारेऽस्मिन्विना मोह फोऽपि नास्ति शरीरवान् ।। ब्रह्मा विष्णुस्तथा रद सनर कपिलस्तया । मायया वेष्टिता सर्वे भ्रमन्ति भववर्मनि ॥३॥ शानिन मा जनो वैत्ति भ्रातोऽह सर्वोत्रवत् । शृणु मै पूर्ववृत्तात प्रवीमि सुनिश्चितम् ॥४॥ दुस मया यया पूर्वमनुभूत महत्तरम् । स्वकृतेन प मोहेन भार्या यासवीसुत ||५|| एक्दा पर्वनचाह दवलोरामहीतरम् । प्राप्तो विरोकनार्याय भारत सण्डमुत्तमम् ।।६।। भ्रमन्तो पहितायां पश्यन्ती तीर्यमण्डलम् । पावनानि प स्थानानि मुनीनामाश्रमान्यमान् ।। सपं देवनगेकात कृत्वा पूर्व परस्परम् । चस्तिो समय घेर्म सम्मन्य निश्चयेन वै|८|| ·४१५ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २७ वारोऽपि सुस्वर गेय श्रुत्वा मुदितमानस 1 जायते किंतु ते वृद्धा न जानति धिंगस्तु तान् ॥ पिता मे कि न जानाति नारदस्य गुणान्वहून् । द्वितीय सामगो नास्ति त्रिपु लोकेषु तत्सम २६|| तस्मादसौ मया नून वृत पूर्व समागमात् । पश्चाच्छापवशाज्जातोवानरास्यो गुणाकर ॥२७॥ किनरा न प्रिया कस्य भवति तुरगानना । गानविद्यासमायुक्ता किं मुखेन वरेण ह ॥२८॥ पितर ब्रूहि मे मातवृतोऽय मुनिसत्तम. । तस्मात्त्वमाग्रह त्यक्त्वा देहि तस्मै च मा मुदा ।। नारद उवाच इति पुग्या वच श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् । आग्रह सुदरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुने ॥३०॥ विवाह कुरु, राजेंद्र दमयन्त्या शुभे दिने । मुनिना स च सर्वज्ञो वृत्तोऽसौ मनसाऽनया ||३|| नारद उवाच इति सचोदितो राश्या सजय पृथिवीपति । चकार विधिवत्सवं विधि वैवाहिक तत ॥३२॥ एव दारग्रह कृत्वा वानरास्य परतप । स्थितस्तव मनसा दह्यमानेन चान्वहम् ॥३३।। यदागच्छद्राजसुता सेवार्थ मम सनिधी । अभव दुखसततस्तदाऽह वानरानन ॥३४॥ दमयती तु मा वीक्ष्य प्रफुल्लवदनांबुजा । शाक वानरवक्त्रत्वान्न चकार पदाचन ॥३५॥ एव गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनि । कुर्वस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टु मा समुपागत ॥३६॥ मयाऽतिमानित प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि । आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मादु सितो ह्यभूत् ॥ मृतदार वानरास्य दीन चिंतातुरं भृशम् । दयावान्मामुवाचेद पर्वतो मातुल कृशम् ॥३८॥ मया नारद कोपात्त्व शताऽसि मुनिसत्तम । निष्कृति तस्य शापस्य क्रोम्यद्य निशामय ॥३९॥ भव त्व चारुवदनो मम पुण्येन नारद । दृष्ट्वा राजसुता चित्ते कृपा जाता ममाधुना ॥४०॥ नारद उवाच मयाऽपि प्रवण चित्त कृत्वा श्रुत्वाऽस्य भापितम् । अनुग्रह कृत सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात् ॥४१॥ गमन सुरसनि । शापस्यानुग्रह काम कृतोऽय पर्वतागुना ॥४२॥ नारद उवाच जातोऽह चारुवदनो वचनातस्य पश्यत । राजपुत्री तु सतुष्टा मातर प्राह सत्वरम् ।।४।। मातस्ने सुमुगो जातो जामाता च महाद्युति । वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत् ॥४४॥ तन्मृत्वा वचन राम्या पयित तत्तु राजनि । ययौ द्रष्टु मुनि तत्र सुजय प्रोतिमास्तदा ॥४५॥ पा ममर्पित राना मतुष्टेन तदा महत् । मह्य च भागिनेयाप पारिवहं महात्मना ॥४६॥ एतत्ते मर्चमात्यात वर्तन यत्पुरातनम् । मायाया वरमाहात्म्य हानुभूत यया मया ॥४७॥ मसारेऽस्मि महाभाग मायागुणतेऽनृते । तनुमृत्त सुमी नास्ति न भूतो न भविष्यति ॥४८॥ भागिनेय तवाप्यस्तु ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्याय २६ चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुमा वाऽप्यशुभा वापि न गोप्तव्या पदाचन ||९|| भोजनेच्छा धनेच्छाऽपि रतीच्छा वा भवेदपि ! यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम् ॥१०॥ इत्यावा समय कृत्वा स्वर्गाद्भूलोकमागतो । एकचित्तौ मुनीभूतो विचरन्तौ यथेच्छया ||११|| एवं भ्रमन्ती लावेऽस्मि-ग्रीष्मान्तै समुपागते । सजयस्य पुर रम्य सप्राप्तौ नृपते पुन ॥१२॥ तेन मपूजितौ भक्त्या रामा समानितौ भृशम् ! स्थितौ तन गृहे तस्य चातुर्मास्य महात्मन ॥१३॥ वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमा पथि सर्वदा । तस्मादकन विबुध स्थातव्यमिति निश्चय ॥१४॥ अष्टौ मासास्तु प्रवमेल्सदा कार्यवशादद्विज । वर्षाकाले न गन्तव्य प्रवासे सुखमिच्छता ॥१५॥ इति सचिन्त्य मनसा सजयस्य गृहे तदा । सस्थितौ मानिती राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना !! दमयन्तीति विख्याता तस्य पुनी महीपते । आजप्ता परिचर्याय सुदती सुन्दरी भृशम् ||१७॥ विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपनी कृताधमा | सवन सर्वकाले घ व्यदधादुभयोरपि ॥१८॥ स्नानार्थमुदक काले भोजन मृष्टमायतम् । मुखपासतथा चान्य यदिष्ट तद्ददाति सा ॥१९॥ मनोऽभिरपितान्कामानुभयोरपि कायका | व्यसनासनशय्यादीन्वाछितानप्यकल्पयन् ॥२०॥ एर ससेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसशीलावावा वेदयते रती ॥२१॥ अह वीणा बरे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायन साम सुस्वादमगा वर्णरमायनम् ।।२२।। राजपुती तु तच्छुत्वा सामगान मनोहरम् ! वभूव मयि रागाटया प्रोतियुक्ता विशारद ॥२३॥ दिन दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धि गत पर । ममापि प्रौनियुक्ताया मनो जातं स्पृहापरम् ॥२४॥ मम तम्य च सा कन्या भोजनादिपु वहिचित् । अवरोदतर विचित्सेवाभेद रसान्विता ॥२५॥ स्नानायोप्जर मह्य पर्वताय च शोतरम । दवि मह्य तथा तक्र पर्वतायाप्याल्पयत् ॥२६॥ गुन मदर्थे पर्यापयत । प्रीत्या परमया यत्पर्वताय न तादृशम् ॥२७॥ विलानि मा प्रेम्णा मुन्दरी न च पर्वतम । ततास्यास्नादृश दृष्ट्वा पर्वत प्रेमकारणम् ॥२८॥ मासा वितयामास विमेतदिति विस्मित । पप्रच्छ मा रह सम्याहि नारद सर्वथा ॥२९॥ रानपुत्री त्वयि प्रेम परोनि मुदिता भृशम । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समतत ॥३०॥ न तथा मयि भदान सन्दह जाय ययौ । म यने त्या पति क्तुं सर्वथा सजयात्मजा !॥३१॥ तगपि तादृश भाव जानामि रमरम् । नेत्रवाविपारंच जायते प्रीतिकारणम् ॥३२॥ गत्य वरन ते मिथ्या वक्तव्य वचन मुने । म्यगत समय कृत्वा चरितो सहमराघुना ॥३३॥ नारदउसय पृथाः पर्वतनैद पारश तु हटाउदा । तदाह होगमामाल राजातशा व पुन ||३४॥ पर्वता विशायरी पनि मा यमाता । ममापि मालमो भायो विरोपन ॥३५॥ शयनास्तरण ·४१३ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्यायः २६ तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः । मामुवाच मुनिर्वाक्यं घिग्धिगिति पुनः पुनः ॥३६॥ प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः । भव वानरवक्तस्त्वं शापाच्च मम मित्रध्रुक् ।।३७|| इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना । सहसा ह्यभवं क्रूर. शाखामृगमुखस्तदा ॥३८|| मयाऽपि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते । सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल । स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मा शप्तवानसि पर्वत । तस्मात्तवापि मन्दात्मन्मृत्युलोके स्थिति.फिल ४०॥ पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् । अहं वानरवक्तस्तु संजातस्तत्क्षणादपि ॥४१॥ दृष्ट्वा मा वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा । विमनाऽतीव संजाता वीणाश्रवणलालसा ॥४२॥ व्यास उवाच ततः किमभवद्वान्कथं शापो निवर्तितः । मानुपास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि ॥४३॥ पर्वत. वव गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् । कदा पुन कथं सर्व विस्तरेण वदस्व ह ॥४४॥ नारद उवाच किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् । दु खितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुपिते गते ॥४५॥ पुनः सेवापराऽत्यर्थ राजपुत्री ममाभवत् । गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तव सद्मनि ||४६॥ अहं दुखान्वितो दोनस्तथा वानरवन्मुखः । विशेपेण तु चिंतातः किं मे स्यदिति चितयन् ॥ संजयोऽथ सुता दृष्ट्वा किंचित्प्रकटयौवनाम् । विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा ॥४८॥ विवाहकाल: संप्राप्तः सुताया मम साप्रतम् । योग्य वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसमतम् ॥४९॥ स्पौदार्यगुणयुक्त शूरं सुकुलसंभवम् । विवाहं विधिवत्पुय्या करोमि किल साप्रतम् ५०॥ प्रधानस्त्वद्रवीद्राजन् राजपुता ह्यनेकशः । वर्तते भुवि पुन्यास्त योग्याः सर्वगुणान्विता ॥५१॥ यस्मिन्रुचिस्ते राजेंद्र तमाहूय नृपात्मजम् । देहि कन्या धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम् ।।५२।। नारद उवाच पितुश्विकीपितं ज्ञात्वा दमयंती तदा नृपम् । घाग्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रह-स्थितम् ५३|| धाव्युवाच दमयंती महाराज पुत्री ते मामपावनोत् । पितर ब्रूहि घायि वचनान्मे सुसान्वितम् ।।५४|| मया वृतोऽथ मेघावी नारदो महतोयुत. । नादमोहितया काम नान्य. कोऽपि रियो मम ५५॥ पुर मे वाछि तात विवाहं मुनिना सह । नान्यं वरिप्ये धर्मज्ञ नारदं तु पति विना ॥५६॥ मग्नाऽहं नादसिंधौ वै नत्रहीने रसात्मके | अक्षारे सुपसंपूर्ण तिमिगिलविवजिते ।।५७॥ इति श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे पतिशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ।

·सत्य वदन ते मिथ्या वक्तव्यं वचन मुने । स्वर्गत समयं कृत्वा चलितो सस्मराथुना ॥३३॥ पृष्टोऽह पर्वतेनेद वारण तु हठायदा | तदाऽह ह्रीसमाकान्त संजातश्चाब्रुवं पुन. ॥३४॥ दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धि गत पर. | ममापि प्रीतियुक्ताया मनो जातं स्पृहापरम् ॥२४॥ मन तम्य च सा पन्या भोजनादिपुहिचित् । अकरोदतर विचित्मेवाभेदं रमान्विता ॥२५॥ स्नानायोप्णजल मह्य पर्वताय च शीतलम् । दधि मह्यं तथा तक्र पर्वतायाप्याल्पयन् ॥२६॥ विलोक्यति मा प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् । ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वत. प्रेमकारणम् ||२८|| मदर्थे पर्यक्रपयत् । प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम् ॥२७॥ मनसा चितयामास विमेतदिति विम्मित । पप्रच्छ मा रह सम्यग्वहि नारद सर्वथा ॥२९॥ राजपुती त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समतत ॥३०॥ न तथा मयि भेदोऽत्र सन्दह जनयत्यसो। मन्यते त्वा पति कर्तुं सर्वथा सजयात्मजा |॥३१॥ तपापि तादृश भाव जानामि लक्षणरहम् । नेत्रवस्त्रविकारश्च ज्ञायते प्रोतिकारणम् ॥३२॥ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पटस्कन्धे अध्यायः २६ चित्तवृत्तिस्तु वक्त-या यादृशी यस्य नायने । गुभा वाऽप्यनुभा वापि न गोप्तन्ना कदाचन ॥९॥ भोजनेच्छा धनेच्छाऽपि रतीच्या वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु क्यनीया परस्परम् ॥१०॥ इत्यावा समय वृत्या स्वर्गाद्भूलोक्मागतो । एसचित्तौ मुनीभूतो विचरन्ती यथेच्छया ॥११॥ एवं भ्रमन्तौ लायेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते ! सजयस्य पुरं रम्यं सप्राप्ती नृपते पुन. ॥१२॥ तेन सपूजितौ नक्त्या राज्ञा समानितौ भृशम् । स्थिती तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मन. ॥१३॥ वापिपाश्चतुरो मासा दुर्गमा. पथि सर्वदा । तस्मादेन विवुध- स्यातव्यमिति निश्चय ॥१४॥ अष्टौ मासास्तु प्रवमेत्सदा कार्यवशाद्विज । वर्षावाले न गन्तव्यं प्रवामे सुसमिच्छता ॥१५॥ इनि संचिन्त्य मनसा सजयस्य गृहे तदा । सस्थिती मानिती राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना ।। दमयन्तीति विरुपाता तस्य पुत्रो महीपते । आजता परिचर्याय सुदती सुन्दरी भृशम् ॥१७॥ विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुनी कृतोद्यमा । सेवन मर्वकाले स्नानार्थमुदकं वाले भोजनं मृष्टमायतम् । मुखवासंतया चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा ॥१९॥ मनोऽभिलपितान्कामानुभयोरपि कन्यका । व्यजनासनराय्यादीन्वाछितानप्पकल्पयत् ॥२०॥ एवं मसेव्यमानी तु स्थिती राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसशीलावावा वेदव्रते अहं वीणा करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायन साम सुस्वादमगा करिमायनम् ।।२२।। राजपुनी तु तच्छुत्वा सामगान मनोहरम् । बभूव मयि रागाटया प्रोतियुक्ता विशारद ॥२३॥ शुभ्र च व्यदधादुभयोरपि ॥१८॥ । रतौ ॥२१॥ रायनास्तरण नारद उवाच

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे अध्यायः २६
४१३
तच्छुत्वा वचनं सत्य। पर्वत' कोपसयुत. । मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुन पुन. ॥३६॥
प्रथम शपथावृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यत । भव वानरवक्तस्त्व शापाच्च मम मिनक् ॥३७॥
इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना । सहसा ह्यभव ब्रूर शाखामृगमुखस्तदा ॥३८||
मयाऽपि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते । सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्ग ते गति किल ।
स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मा शप्तवानसि पर्वत । तस्मात्तवापि मन्दात्मन्मृत्युलोरे स्थिति मिल ४०॥
पर्वतस्तु गतस्तस्मानगराद्विमना मृशम् । अह वानरवक्त्रस्तु सजातस्तत्क्षणादपि ॥४१॥
दृष्ट्वा मा वानर क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा । विमनाऽतीव सजाता वीणाश्रवणलालसा ||४२।।
व्यांस उवाच
तत. विमभवद्ब्रह्मन्कथ शापो निवर्तित । मानुपास्य पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि ॥४३॥
पर्वत क्व गतो भूय सङ्गमो युवयोरभूत् । कदा पुन कथ सवं विस्तरेण वदस्य ह ॥४४॥
नारद उवाच
किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् । दु खितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते ॥४५॥
पुन सेवापराऽत्यर्थ राजपुत्री ममाभवत् । गतेऽथ पर्वते काम स्थितस्तत्रव सद्मनि ॥४६॥
यह दुखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुख । विशेषेण तु चिंतात किं मे स्यदिति चिंतयन् ।।
सजयोऽथ सुता दृष्ट्वा किंचित्प्रकटयौवनाम् । विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिव तदा ||४८||
विवाहकाल सप्राप्त सुताया मम साप्रतम् । योग्य वर मम ब्रूहि राजपुत्र सुसमतम् ॥४९॥
स्पौदार्यगुणयुक्त
शूरं सुकुलसभवम् । विवाह विधिवत्पुया करोमि किल साप्रतम् ५०॥
प्रधानस्त्वब्रवीद्राजन् राजपुत्रा ह्यनेकश. । वर्तते भुवि पुन्यास्ते योग्या सर्वगुणान्विता ॥५१॥
यस्मिन्रुचिस्ते राजेंद्र तमाहूय नृपात्मजम् । देहि कन्या धन भूरि हस्त्यश्वरथसयुतम् ॥५२॥
नारद उवाच
पितुश्विकीपित ज्ञात्वा दमयतो तदा नृपम् । धान्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रह.स्थितम् ५३॥
धाव्युवाच
दमयंती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् । पितर ब्रूहि धानेयि वचनान्मे सुखान्वितम् ॥५४॥
मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुत । नादमोहितया काम नान्य कोऽपि प्रियो मम ५५।।
वुरु मे वाछित तात विवाहं मुनिना सह । नान्य वरिष्ये धर्मज्ञ नारद तु पति विना ॥५६॥
मग्नाऽह नादसिंघो वै नक्रहीने रसात्मके । अक्षारे सुखसपूर्ण तिमिगिलविवजिते ॥१७॥
इति श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्टस्कन्धे पड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

·४१५
श्रीमदेवीभागवते महापुरागे पष्टस्कन्धे अध्याय २०
बारोऽपि सुम्वर गैय श्रुत्वा मुदितमानस । जायते किंतु ते वृद्धा न जानति धिगस्तु तान् ।।
पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान्वहून् । द्वितीय सामगो नास्ति निपु लोकेषु तत्सम २६।।
तस्मादसौ मया नून वृत पूर्व समागमात् । पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकर ||२७||
किनरा न प्रिया कस्य भवति तुरगानना । गानविद्यासमायुक्ता कि मुखेन वरेण ह ॥२८॥
पिचर यूहि मे मातवृतोऽय मुनिसत्तम । तस्मात्त्वमाग्रह त्यक्त्वा देहि तस्मै च मा मुदा ।।
नारद उवाच
इति पु-या वच श्रुत्वा राजी राजे न्यवेदयत् । आग्रह सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुने ॥३०॥
विवाहं कुरु राजेंद्र दमय त्या सुभे दिने । मुनिना स च सर्वज्ञो वृत्तोऽसौ मनसाऽनया ॥३२॥
नारद उवाच
इति सचोदितो रात्या सजय पृथिवीपति । चकार विधिवत्सर्वं विधि वैवाहिक तत ||३२||
एवं दारग्रह कृत्वा वानरास्य परतप । स्थितस्तव मनसा दह्यमानेन चान्वहम् ॥३३॥
यदागच्छद्राजसुता सेवार्थ मम सनिघौ । अमव दु खसततस्तदाऽह वानरानन ||३४||
दमयती तु मा वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाबुजा । शाक वानरवक्त्रत्वान चकार कदाचन ॥३५॥
एव गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनि । कुर्वस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टु मा समुपागत ॥३६॥
मयाऽतिमानित प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि । आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मादु खितो ह्यभूत ।।
कृतदार वानरास्य दोन चिंतातुरं भृशम् । दयावान्मामुवाचेद पर्वतो मातुल कृशम् ॥३८॥
मया नारद कोपात्त्व शप्तोऽसि मुनिसत्तम । निष्कृति तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय ||३९।।
भव स्व चारुवदनो मम पुण्येन नारद । दृष्ट्वा राजसुता चित्ते कृपा जाता ममाधुना ॥४०॥
नारद उवाच
मयाऽपि प्रवण चित्त कृत्वाश्रुत्वाऽस्य भापितम् । अनुग्रह कृत सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात ॥४१॥
भागिनय तवाप्यस्तु
गमन सुरसअनि । शापस्यानुग्रह काम कृतोऽय पर्वताधुना ॥४२॥
नारद उवाच
जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यत । राजपुत्री तु सतुष्टा मातर प्राह सत्वरम् ।।४३।।
मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युति । वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनरभूत ||४४]]
तच्छ्रुत्वा वचन राज्या कथित तत्तु राजनि । ययो द्रष्टु मुनि तत्र सजय प्रीतिमास्तदा ॥४५॥
धन समर्पित राज्ञा सतुष्टेन तदा महत । मह्य च भागिनयाय पारिवह महात्मना ॥४६॥
एतत्ते सर्वमाख्यात वर्तन यत्पुरातनम् । मायाया वलमाहात्म्य ह्यनुभूत यथा मया ॥४७||
ससारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते । तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति ॥४८॥

·४१८
श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्यायः २९
विहस्य भगवास्ता जग्राह मम तर्जनीम । स्तुवन्सरोवरं भूयस्तोरे मामनयत्प्रभुः ॥३८॥
विश्रम्य तटभागे तु स्निग्यच्छाये मनोहरे । मामुवाच मुने स्नानं कुरु त्व विमले जले ||३९॥
पश्चादहं करिष्यामि तडागेऽस्मिन्सुपावने । साधूनामिव चेतासि जलानि निर्मलानि च ॥४०॥
सुरभीणि परागैस्तु पङ्कजाना विशेषतः । इत्युक्तोऽहं भगवता मुक्त्वा वीणा मृगाजिनम्॥४१॥
स्नानाय कृतधोस्तीरे गतः प्रेमसमन्वित । पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च शिखा बद्ध्वा कुशग्रहम् ॥
कृत्वाचम्य शुचिस्तोये स्नातवानस्मि तज्जले । यदा तस्मिञ्जले रम्ये स्नातोऽहं पश्यतो हरे ॥४३॥
विहाय पौरुपं रूपं प्राप्त. स्त्रीत्वमनुत्तमम् । हरिगृहीत्वा वीणा मे तथा कृष्णाजिनं शुभम् ।।४४।।
आरह्य गरुडं तूर्ण जगाम स्वगृह क्षणात् । ततोऽहं स्त्रीत्वमापनश्चारुभूषणभूपितः ।।४५।।
तत्क्षणान्मनसो जाता पूर्वदेहस्य विस्मृति । विस्मृतोऽसौ जगन्नाथो महती विस्मृता पुनः ।।४।।
संप्राप्य मोहिनीरूपं तडागानिर्गतो वहि । अपश्यं नलिनीजुष्ट सरस्तद्विमलोदकम् ॥४७॥
स्मितदिति मनसाऽकरवं विस्मयं मुहु । एव चितयमानस्य नारीरूपधरस्य मे ||४८||
सहसा दृक्पथं प्राप्तस्तत्र तालध्वजो नृपः । गजाश्वरथवृन्दैश्च सयुतो रथस स्थितः ।।४९||
युवा भूपणसंवीतो देहवानिव मन्मथ । वीक्ष्य मा भूपतिस्तत्र दिव्यभूषणभूषिताम् ॥५०॥
राकाचन्द्रमुखी योपा विस्मयं परमं गतः । पप्रच्छ काऽसि फ्ल्याणि वस्य पुत्री सुरस्य वा ॥
मानुपस्य च वा कान्ते गन्धर्वस्योरगस्य च । एकाक्निो क्थं वाला रूपयोवनभूपिता ॥५२॥
विवाहिताऽथ कन्या वा सत्यं वद सुलोचने । किं पश्यसि सुवेशाते तडागेऽस्मिन्सुमध्यमे ॥५३॥
चिकीपितं पिकालापे हि मन्मथमोहिनि । भुक्ष्व भोगान्मरालाक्षि मया सह कृशोदरि॥
वाछितान्मनसा नून मृत्वा मा पतिमुत्तमम् ॥५४॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे पटस्कन्धेऽष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८॥
अथ एकोनविंशोऽध्यायः
नारद उवाच
रत्युनोई तदा तेन रागा तारप्वजेन प । विमृन्य मनमा यथं तमयाप विज्ञापते ।।१।।
राजमाई विजानामि पुत्री वस्येति निधयम् । पितरी यव प मे येन स्थापिता प सरोवरे ॥२॥
विरोमि पव गग्यामिषय मे गुहतं भवेत् । निराधाराऽस्मि राजेन्द्र चिनयामि थियोपितम् ॥
स्वमेप परं राजमाररयत्र पोरकं मम | धर्मगोऽसि महीपाल यच्छसि तथा पुरा ॥४॥
तयापीनारम्य भूप न मे कोप्यस्ति पालय 1 न पिता म प माता च न स्यानं प यापयः ॥५॥
पुतोऽयो मया रागा यमय मदनातर:Lम निरोदय विशारों गेयवानियवाप ह ॥६॥

·४१९
श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पलस्कन्धे अध्यायः २९
नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् । आरोहणायमस्यास्तु कौशेयावरवेष्टितम् ॥७॥
मृदास्तरणसंयुक्त मुक्ताजाविभूषितम् । चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम् ॥८॥
तस्य नवन श्रुत्वा मृत्याः सत्वरगामिनः । आनिन्युः शिक्षिा दिव्या मदये वस्त्रवेष्टिताम् ।।९।।
भानढोऽह तदा तस्या तस्य नियचिरीपंया । मुदिनोऽसौ गृहे नीत्वामा तदा पृथिवीपति. ॥१०॥
विवाहविरिना राजा शुभे लग्ने शुभ दिने । अयेमे च मा तत्र हुतभुस्वनिधी ततः ॥११॥
तस्याहं कलभा जाना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । मौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम ॥१२।।
रेममाणी मया साधं सुपमाप महीपति. | नानाभोगविलासश्च कामशास्त्रोदितस्तथा ॥१३॥
राजकार्याणि संत्यज्य ब्रीदासतो दिवानिशम् । नासौ विवेद गच्छंतं कालं कामकलारतः ॥१४॥
उद्यानेषु च रम्येषु यापीपु च गृहेषु च । हम्पु वरशैलेषु दीपिकासु वरासु च ॥१५॥
वारुणीमदमत्तोऽमो विहरन्यानने शुभे । विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह ॥१६॥
व्यासाह तेन ससक्ता क्रीडारसवशीकृता । स्मृतावान्पूर्वदेहं न पुभावं मुनिजन्म च ॥१७॥
मर्मवायं पतिर्योपाऽह परनीपु प्रिया सती । पट्टराज्ञी विलासना सफलं जीवितं मम ||१८||
इति चितयती तस्मिन्प्रेमरद्धा दिवानिशम् । क्रीडासक्ता सुखे लुब्यातं स्थिता वशवर्तिनी ॥१९॥
विस्मृत ब्रह्मविज्ञान ब्रह्मज्ञान च शाश्वतम् । धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तामनाः स्थिता ॥२०॥
एवं विहरतस्तन वर्षाणि द्वादशैव तु । गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने ॥२१॥
जाता गर्भवती चाह मुद प्राप नृपस्तदा । कारयामास विधिवद्गर्भसस्कारकर्म च ॥२२॥
अपृच्छद्दोहद राजा प्रीणयन्मा पुन. पुनः । नानुवं लज्जमानाऽहं नृपं प्रीतमना भृशम् ॥२३॥
सपूर्णे दशमे मामि पुत्रो जातस्ततो मम । शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते ॥२४॥
बभूव नृपतेगेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः । राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मत. ॥२५॥
सूतकाते सुत वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह । अहं भूमिपतेश्वासं प्रिया भार्या परतप ॥२६॥
ततो वर्षद्वयाते वै पुनर्गर्भो मया धृतः । द्वितीयस्तु सुतो जात. सर्वलक्षणसयुतः ॥२७॥
सुघवेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा । वीरवमति ज्येष्ठस्य ब्राह्ममै प्रेरितस्त्वयम् ||२८||
एव द्वादश पुनाश्च प्रसूता भूपसमता । मोहितोऽह तदा तेपा प्रोत्या पालनलालने ॥२९॥
पुनरप्ट सुता काले काले जाता. सुरूपिण । गार्हस्थ्य मे तत पूर्ण सपन सुखसाधनम् ॥३०॥
तेपा दारक्रिया काल कृता राज्ञा ययोचिता । स्नुपाभिश्च तथा पुत्रं परिवारो महानभून ||३१॥
तत. पौत्रादिसभूतास्तेऽपि क्रोडारसान्विता । आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम् ॥३२॥
कदाचित्सुखमैश्वयं कदाचिदु खमद्भुतम् । पुत्रेषु रोगजनित देहसंतापकारकम् ॥३३||
परस्परं कदाचित्त विरोधोऽभूत्सुदारुण. | पुत्राणा वा वधूना च तेन सतापसंभव. ॥३४॥

·४२०
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः २९
सुखदुःदुखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् । संकल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम ॥३५॥
विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञान तथा गतम् । योपाभावे विलोनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा ॥३६॥
अहंकारस्तु संजातो भृशं मोहविवर्धक. । एते मे वलिन. पुत्रा. स्नुपाः सुकुलसंभवाः ॥३७॥
एते पुत्राः सुसन्नद्धा. ब्रीडति मम श्मसु । धन्याऽहं खलु नारीणा संसारेऽस्मिन्नहो भृशम् ।।
नारदोऽहं भगवता वचितो मायया विल । न कदाचिन्मयाप्येवं चितितं मनसा किल ॥३९॥
राजपत्नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता | धन्याऽहं किल संसार वृष्णव मोहितस्त्वहम् ॥४०॥
अथ कश्चिनृप. कामं दूरदेशाधिपो महान् । अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद ||४||
कृत्वा
संन्यसमायोगं रथश्च वारणयुतम् । आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धचिंतयत् ॥४२॥
देष्टितं नगरं तेन राज्ञा मन्ययुतेन च । मम पुत्राश्च पोग्राश्च निर्गता नगरात्तदा ॥४३॥
संग्रामस्तुमुलस्ता पृतस्तरेन पुत्र । हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा फालयोगतः ॥४il
राजा भग्नस्तु संग्रामादागत स्वगृहं पुनः । श्रुतं मया मृताः पुत्रा. संग्रामे भूदारणे ॥४५॥
स हत्या मे सुतान्पोनान्गतो राजा बलान्यितः । ब्रदमाना ह्यहं तम गता रामरमण्डले ॥४६॥
दृष्ट्वा तात्पविता-पुत्रापोवाच दुसपीडिता । विललापाहमायुप्मन्छोक्सागरसंप्लव ॥४७||
हा पुत्रा. मय गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना । देवेनातिबलिटेन दुरणातिपापिना ||४८॥
एतस्मिनंतरे
भगवान्मधुसूदनः । यत्या स्पं द्विजस्यागाद्धः परमशोभनः ॥४९॥
सुवासा वेदवित्यामं मत्समीपं एमागराः । मामुवाचातिदोना संबन्दमाना रणाजिरे ||५०॥
प्रारण उवाच
निविपीपशि तन्वंगि भ्रमोग्य प्रकटीयतः । मोहन पोपिलालापे पतिपुरगृहारमके ॥५१॥
पात्यं वस्या सुताः यमी चितमात्मगति पराम् ।
उत्तिष्ठ रोदनं त्या या स्वस्या भय मुस्लोनो ॥५२॥
स्नानं प निस्दानं गागा पुर पामिनि । परलोरगतानां च मर्यादाराय 4 ||५||
पर गया तोय ग्नानं तु न गरे पथपिन् । मृगाना कि पन्धना पर्मशाग्नयिनिर्णयः ॥५४॥
ता
नारद याच
रपुरवा तेग दिन र प्रविvिani रिटा मा सुगा धुभिरावा ॥५५||
Prim भगया मनाया. | पनि सुरवं परमाया ||५||
हरिमा या गरगि म । मो याद मायावती नाग. ॥७॥

·४२१
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः ३०
स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि ! त्यज शोक क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम् ॥५८॥
कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्भवाः । पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तया ॥५९॥
केषां दुःखं त्वया कार्य भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्भवे । वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह ॥६०॥
नारद उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा तोयें पुरुषसंज्ञके । प्रविष्टा स्नातुकामाऽहं प्रेरिता ता विष्णुना ॥६१॥
मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाआतः क्षणादपि । हरिवीणा करे कृत्वा स्थिनस्तीरे स्वदेहवान् ॥१२॥
उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचन । प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोतम ॥६३॥
संचितितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः । हरिणा सहस्रीभाव प्राप्तो मायाविमोहितः ।।६४॥
इति चिंतापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः । मामाह नारदागच्छकिं करोपि जले स्थितः ॥६५॥
विस्मितोहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् । पुनः पुरुषभावश्च संपनः केन हेतुना ॥६६॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे पष्ठस्कन्धे एकोनविशोऽध्यायः ॥ २९ ॥
अथ त्रिंशोऽध्यायः
नारद उवाच
मा दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसो महीपतिः । क्व गता मम भार्या सा कुनोऽयं मुनिसत्तमः ॥१॥
विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः । क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम् ।।२।।
विना त्वा विपुलश्रोणि वृया मे जीवितं गृहम् । राज्यं कमलपनाक्षि किं करोमि शुचिस्मिते ॥३॥
न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना । गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात् ॥४॥
विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् । क्व गता सा मयि प्रोतिर्याऽभूत्प्रथमसंगमे ॥५॥
निमग्ना कि जले सुभ्रूभक्षिता मत्स्यकच्छप. 1 गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगत. ॥६॥
धन्या सुचारुसर्वागि या त्वं पुर्व समागता । अकृनिमस्तु पुनपु स्नेहस्तेऽमृतभापिणि ॥७॥
न युक्तमधुना यन्मा विहाय विदिवं गता । विलपन्त पति दीनं पुत्रस्नेहेन यन्त्रिता ||८||
उभयं मे गत कान्ते पुत्रस्त्वं प्राणवल्लभे । तथापि मरणं नास्ति दुखितस्य भृशं प्रिये ॥९॥
किं करोमि क्व गच्छामि रामो नास्ति महीतले । रामाविरहनं दु खजानाति रघुनन्दनः ॥१०॥
विधिता निष्ठुरेणात्र विपरीतं वृतम्भुवि । दम्पत्योमरणं भिन्नं सर्वथा समचित्तयोः ॥११॥
उपकारस्तु नारोणा मुनिभिविहितः किल | यदुक्तं धर्मशास्त्रेषु ज्वलनं पतिना सह ॥१२॥
एवं विलपमानं तं राजानं भगवान्हरिः । निवारयामास तदा वचनयुक्तियोजितः ॥१३॥

·४२२ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः ३० श्रीभगवानुवाच किं विषीदसि राजेन्द्र क्व गता ते प्रियाङ्गना । न ध्रुतं किं त्वया शास्त्रं न कृतोऽसौ बुधालय १४॥ का सा कस्त्वं क्व संयोगो वियोगः कीदृशस्तव । प्रवाहरूपे ससारे नृणा नौतरतामिव ||१५|| गृहे गच्छ नृपश्रेष्ट वृथा ते रुदितेन किम् । संयोगश्च वियोगश्च देवाधीन. सदा नृणाम् ॥१६॥ अनया सह ते राजन्संयोगस्त्विह संवृत. । भुक्ता त्वया विशालाक्षी सुदरी तनुमध्यमा ||१७|| न दृष्टौ पितरावस्यास्त्वया प्राप्ता सरोवरे । काकतालीप्रसंगेन यद्भूतं तत्तथा गतम् ॥१८॥ मा शोकं पुरु राजेंद्र कालोऽतिदुरतिक्रमः । कालयोगं समासाद्य भुक्ष्व भोगान्गृहे यथा ॥१९॥ यथाऽऽगता गता सा तु तथैव वरवणिनी । यथा पूर्व तथा तत्र गच्छ कार्य पुरु प्रभो ॥२०॥ रदितेन तवाद्यय नागमिष्यति पामिनी । वृथा शोचसि पृथ्वीश योगयुक्तो भवाधुना ॥२१॥ भोगः पालवशादेति तथैव प्रतियाति च । नात्र शोवस्तु वर्तव्यो निष्फले भववर्त्मनि ॥२२॥ नकर सुखसंयोगो दुपयोगस्तु नक्त. । घटिकायन्त्रवत्कामं भ्रमणं सुखदु सयो ॥२३॥ मन. पृत्वा स्थिर भूप कुर राज्यं यथासुखम् । अथवा न्यस्य दायादे वनं सेवय साप्रतम् ॥२४॥ दुर्लभो मानुषी देह. प्राणिना क्षणभंगुरः । तस्मिन्त्राप्ते तु कर्तव्यं सर्वधवात्मसाधनम् ॥२५॥ जिह्वोपस्यरसो राजन्पशुयोनिषु वर्तते । शान मानुपदेहे वै नान्यासु च पुयोनिपु ॥२६॥ तस्माद्गच्छ गृहं त्यक्त्वा शोवं यान्तासमुद्भवम् । यया समोहितं जगत् ॥२७॥ नारद उवाच इत्युको हरिणा राजा प्रणम्य कमलापतिम् । त्या स्नानविधि राम्यग्जमाम निजमदिरम् ॥२८॥ दत्वा राज्यं स्वपौवाय प्राप्य निर्वेदमद्भुतम् । यनं जगाम भूपालस्तत्त्वज्ञानमवाप प ॥२९॥ गते राजन्यहं योदय भगवन्तमपोटाजम् । तमयं जगन्नायं हयन्तं मा पुन पुग. ॥३०॥ पशितोन् स्यया देव ातं मायायलं महत् । स्मरामि परितं रायं खोदेहे यरतं मया ॥३१॥ अहि मे देवदेवेश प्रविष्टोऽहं सरोपरे । विगतं पर्यविज्ञानं स्नानादेय षं हरे ॥३२॥ योपिदेई ममागाध मोहितोऽहं जगद्गुरो । पति प्राप्य नृपश्रेष्ठ पुलोमी यागयं यया ॥३३॥ मगस्तदेय सन्चित्तं देह गुप पुरादन. । लिंगं तदेय देवेश स्मृतात. वर्ष हरे ॥३४॥ विस्मयो: महामेल गाना प्रति प्रभो।पयाद रमारान्त पारणं परमं पपा ॥३५॥ मारोदेई मया प्राप्य मुना भोगा यशः । गुरापानं तं निरयं विपिहीनं प भोगम् ॥३॥ ममा देव ग : गारोहमिति रपुटम् । जानाम्पस पा सर्व पिपिए गरापा ||७|| मायेयं भगवरमास्तु

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ३१
४२३
विष्णुरुवाच
पश्य नारद मायावी विलासोऽय महामते ! देहेषु सर्वजतूना दशाभदा ह्यनेक्श |॥३८॥
जानत्स्वप्नसुपुतिश्च तुरीया देहिना दशा । तथा देहान्तर प्राप्ते सन्देह कोदृश पुन ॥३९॥
सुप्तो नरो न जानाति न शृणोति वदत्यपि । पुन प्रबुद्धो जानाति सवं ज्ञातमशेषत ॥४०॥
निद्रया चाल्यते चित्त भवति स्वप्नसभवा । नानाविधा मनोभेदा मनोभावा ह्यनेकश ॥४१॥
गजो मा हन्तुमायाति न शक्तोऽस्मि पलायन । कि करोमि न मे स्थान यत्र गच्छामि सत्वर ।
पितामह स्वप्ने पश्यति स्वगृहागतम् । सयोगस्तैन वार्ता च भोजन सह मन्यते ॥४३।।
प्रबुद्ध खलु जानाति स्वप्ने दृष्ट सुखासुखम् । स्मृत्वा सर्व जनेम्यस्तु विस्तरात्प्रवदत्यपि ॥४४॥
स्वप्ने कोऽपि न जानाति भ्रमोऽयमिति निश्चय । यथा तथैव विभवो मायाया दुर्गम किल ||४५।।
ह नारद जानामि पारम्परमदुर्घटम् । गुणाना किल मायाया नैव शम्भुन पद्मज ॥४६॥
कोऽन्यो ज्ञातु सुमर्थोऽभून्मानवो मन्दधी पुन | मायागुणपरिज्ञान न कस्यापि भवदिह ||४७||
गुणत्रयकृत
सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् । विना गुगर्न ससारो वर्तते किंचिदप्यद ॥४८॥
मह सत्त्वप्रधानोऽस्मि रजस्तमसमन्वित । न कदाचित्रिमिहींनो भवामि भुवनेश्वर ॥४९॥
तथा ब्रह्मा पिता तेऽत्र रजोमुख्य प्रकोर्तित ।तम सत्वसमायुक्तोन ताभ्यामुज्यित किल ॥५०॥
शिवस्तथा तमोमुख्यो रज सत्त्वसमावृत । गुणत्रयविहीनस्तु नैव कोऽपि मया ध्रुत ॥५१॥
तस्मान्मोहो न कर्तव्य समारेऽस्मिन्मुनीश्वर । मायाविनिर्मितेऽसारेऽपारे परमदुर्घटे ॥५२॥
दृष्टा माया त्वयाऽयंव भुक्ता भोगा ह्यनेक्श । किं पृच्छसि महाभाग तस्याश्चरितमद्भुतम् ॥५३॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे प्रिंशोऽध्याय ॥ ३०॥
अथैकत्रिंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
निशामय महाराज प्रवीमि विशदाक्षरम् । माहात्म्य स मायाया नारदात्तु मया श्रुतम् ।।१।।
मया पुनर्मुनि पृष्टो नारद सर्ववित्तम ! श्रुत्वा था मुनेस्तस्य नागदेहसमुद्भवाम् ।।२।।
श्रूहि नारद पश्चावि फयित हरिणा तदा । क्व गतश्व जगन्नायो भवता सह माघव ॥३॥
नारद उवाच
इत्युक्वा भगवास्तस्मिस्तडागेऽतिमनोहरे । आरुह्य गरुड गन्तु कुष्ठे च मनो दधे ||४||
मामवाच रमाकान्तो यथेष्ट गच्छ नारद । एहि वा मम लोक त्व यथा रुचि तथा कुरु ॥५॥

·४२४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे पप्ठस्कन्धे अध्यायः ३१ ब्रह्मलोकङ्गतश्चाहमापृष्य मधुसूदनम् । भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्गरुडासन. ॥६॥ वैकुण्ठमगमत्तूणं मामादिश्य यथासुखम् । ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने |७|| चितयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्भुतम् । गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितु ॥८॥ तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिंतातुरं तु माम् । ब्रह्मोवाच क्व गतोऽसि महाभाग क्स्माच्चितातुरः सुत ॥९॥ स्वस्थं नवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम । केनापि वचितोऽसि त्वं दृष्टं वा किंचिदद्भुतम् ।। विपणं गतविज्ञानं पश्यामि त्वा कथं सुत । नारद उवाच इति पृष्टस्तदा पित्रा वृस्या समुपवैश्य च ॥११॥ तमब्रुवं स्ववृत्तान्त मायावलसमुद्भवम् । वंचितोऽहम्पित कामं विष्णुना प्रभविष्णुना १२।। स्त्रीमावङ्गमितः कामं वर्षाणि सुवहून्यपि । अनुभूतं मह सं पुत्रशोर समुद्भवम् ।।१३।। प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च । पुन. परोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान १४॥ विमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगर्म तदा । विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः ।।१५।। एतन्मायावलं ब्रह्मन्न जानेऽह दुरत्ययम् । ज्ञानहानिकर जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम् ॥१६॥ अनुभूतं मया राम्यग्ज्ञातं सर्व शुभाशुभम् । क्थं त्वं जितवास्तात तमुपायं यदस्व मे ॥१७॥ नारद उवाच विनतोऽसो मया धाता प्रोतिपूर्वमत. परम् । मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत १८॥ ब्रह्मोवाच दुर्गवैपा सुर. पर्यमुनिमिय महात्मभि । तापनियुक्तच योगिभिः पवनाशन ॥१९॥ ना तो रावधामातुं गतो माया महायलाम् | विष्णुर्मान गरथ तथा भुरुमापतिः ।।२०।। दुया या महामाया मृपिरिपत्यतारिणो । पालकमंम्यगावार्थनिमित्तकारणवृता ॥२१॥ शो मा गुरु मेधाविना मायामहावले नव यिस्मयःकार्यो वयं राय विमोहिताः ॥२२॥ नारद उवाच पिरसुपरवदा प्यारा तमाच गवस्मय. । आगतोऽम्म्यत्र पश्यन्यधीनि पपराणि ये २३॥

·.
४२५
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे षष्ठस्कन्धे अध्याय ३३
तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोह कौरवनाशनम् । कालक्षय सुखासीन स्थानेऽस्मिन्कुरु सत्तम ॥२४॥
अवश्यमेव भोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभम् । निश्चय हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम् ॥२५॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वा नारदो राजन्गतो मा प्रतिबोध्य च । अह तच्चितयन्वाक्य यदुक्त मुनिना तदा ॥२६॥
स्थित सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे । कालातिवाहनायतत्कृत भागवत मया ॥२७॥
पुराणमुत्तम भूप सर्वसशयनाशनम् । नानाख्यानसमायुक्त वेदप्रामाण्यसश्रितम् ॥२८॥
संदेहोऽत्र न क्र्तव्य सर्वथा नृपसत्तम । यथेन्द्रजालिक कश्चित्पाचाली दारवी करे २९||
कृत्वा नर्तयते काम स्वेच्छया वशवर्तिनीम् । तथा नर्तयते मामा जगत्स्यावरजगमम् ॥३०॥
ब्रह्मादिस्तवपयंत सदेवासुरमानुपम् । पचेन्द्रियसमायत्त मनश्चित्तानुवर्तनम् ॥३१॥
गुणास्तु कारण राजन्सर्वेपा सर्वथा प्रय । कार्यकारणवयुक्त भवतीति विनिश्चय ॥३२॥
भिन्नभिनस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्भवा । शातो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यत ॥३३॥
तत्समेत पुमानित्य तद्विहीन कथ भवेत् । न भवत्येव ससार रहितस्ततुमि पट ॥३४॥
तथा गुणस्त्रिभिहीनो न देहीति विनिश्चय । देवदेहो मनुष्यो वा तिरथो वा नराधिप ॥३५॥
गुणविरहितो न स्यान्मृढिहीनो घटो यथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रया ॥३६॥
कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाऽप्रीतियुता पुन । तथा विपादयुक्तास्ते भवति गुणयोगत ॥३७॥
ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शात समाधिमान् । प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसयुत ॥३८॥
पुन सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृत । तदा भवेदोररूप सर्वत्राप्रीतिसयुत ॥३९।।
यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवद्विधि । तदा विपादसम्पन्नो मूढो भवति ना यया ॥४०॥
माधवोऽपि सदा सत्त्वसश्रित सर्वथा भवेत । यदा शात प्रीतियुक्तो भवेन्नानसमवित ॥४१॥
स एव रजआधिक्यादप्रीतिसयुतो भवैत । घोरच सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमारति ॥४२॥
रुद्रोऽपि सत्त्वसयुक्त प्रीतिमाञ्छातिमा मवेत । रजोनिमोलित सोऽपि धोर प्रीतिविवजित ४३॥
तमोगुणयुत सोऽपि मूढो विपादयुग्भवेत । एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादय ॥४४||
सूर्यवशोद्भवास्तद्वत्सोमवशभवा अपि । मन्वादयश्च ये प्राक्ताश्चतुर्दशयुगे युगे ॥४५॥
अन्येषा चव वा वार्ता ससारेऽस्मिन्नृपोत्तम । मायाघीन जगत्सवं सदेवासुरमानुपम् ।।४।।
तस्मादाजन वर्तव्य सदहोऽत्र कदाचन । देहो मायापरापीन श्वेटते तद्वनुशानुग ॥४७||
सा च माया परे तत्त्वे सविठ्ठपे.पि मर्वदा । तदघीना प्रेरिता च तन जीवेषु सवदा ॥४८॥
ततो मायाविशिष्टा ता सविद परमेश्वरीम् । मायेश्वरी भगवती सच्चिदानदरूपिणीम् ॥४९॥
घ्यायेत्तपाराश्ययेच्च प्रणमेच्च जपेदपि । तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देह्निम् ॥५०॥

·४२६ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय ३१ स्वमाया सहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानत । भुवन खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका ५१॥ भुवनेशी तत प्रोक्ता देवी प्रैलोक्यसुन्दरी । तद्रूपे यदि सक्त स्याच्चित्त भूमिपते सदा ||२|| मायया किं भवेत्ततत्र सदसद्भूतया नृप । तस्मान्मायानिरासायं नायव देवतातरम् ॥५३॥ समयं तु विना देवी सच्चिदानदरूपिणीम । तमोराशि नाशयितु शक्त नंव तमो भवेत ॥५४॥ किंतु भानुप्रभाचद्रविद्युद्वह्निप्रभादय । तस्मा मायेश्वरीमम्या स्वप्रकाशा तु सविदम् १५५।। माराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये । इति सम्यड्मयाऽऽख्यात वृत्रासुरवधादिकम ॥५६।। यत्पृष्ट राजशार्दूल किम यच्छोतुमिच्छसि । पूर्वार्धोऽय पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत ॥५७|| यन देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादित । एतद्रहस्य श्रीमातुर्न देय यस्य कस्यचित ।।५८॥ देय भत्ताप शाताय देवीभक्तिरताय च । शिष्याय ज्येष्टपुत्राय गुरुभक्तियुताप च ॥५९।। इदमखिलक्थाना सारभूत पुराण निखिलनिगमतुल्य सप्रमाणानुविद्धम् । पठति परमभावाद्य शृणोतोह भक्त्या स भवति धनवान्वे ज्ञानवामानवोत्र ||६०॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे पष्टस्वधे भगवतीमाहाम्य एकत्रिंशोऽध्याय ॥३१॥ वेदाष्टवसुभूसख्य ( १८८४ ) पद्येयासकृत शुभ । देवीभागवतस्यास्य समाप्तवान् ॥ परस्कध समाप्तोऽयं पप्ठः स्कन्धः 000-

·श्रीगणेशाय नमः
श्रीमदेवीभागवतस्
सप्तमः स्कन्धः
अथ प्रथमोऽध्यायः
सूत उवाच
श्रुत्वता तासादिन्या कथा राजा मुदान्वित । व्यास प्रपच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुत पुन ॥१॥
जनमेजय उवाच
स्वामिन्सूर्यान्वयाना च राना वशस्य विस्तरम् । तथा सोमान्वयाना च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा ॥२॥
क्पयानघ सर्वज्ञ क्या पापप्रणाशिनीम् । चरित भूपतीना च विस्तराद्वशयोयो ॥३॥
ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् । देवीभक्तस्य चरित शृण्वन्कोऽस्ति विरतिभाक् ।।
इति राजपिणा पृष्ठो व्यास सत्यवतीसुत । तमुवाच मुनिश्रेष्ठ प्रसन्नवदनो मुनि ॥५॥
व्यास उवाच
निशामय महाराज विस्तरावदतो मम । सोमसूर्यान्वयाना च तयाऽन्येषा समुद्भवम् ॥६॥
विमो भिसरोजा? ब्रह्माऽभूच्चतुरानन । तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवी सुदुर्गमाम् ॥७॥
तया दत्तदरो धाता जगवतुं समुद्यत । नारा मानुषी सृष्टि क्तुं लोकपितामह ॥८॥
विपित्य बहुधा पित्ते सृष्टघयं चतुरानन । न विस्तार जगामारा रचिनापि महात्मना ||९||
"ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसस्यान्त्रजापति"। मरीचिरगिराशि वसिष्ठ
पुलह ऋतु ।
पुलस्पति विस्याना सप्तते मानसा मुता ॥१०॥
रद्रो रोगात्ममुग्नोऽप्युत्सगाभारदोऽभवत् । दसोंगुधातयाऽन्यपि मानसा सनकादय ॥११॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १ वामागुटाक्षपत्नी जाता सर्वांगसुंदरी । वीरिणी नाम विस्याता पुराणेषु महीपते ॥१२॥ असिक्नोति च नाम्नासा यस्था जातोऽथ नारदः। देवपिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः ॥१३॥ जनमेजय उवाच अत्र में संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः । वोरिण्या नारदो जातो दक्षादिति महातपाः॥१४॥ कथं दक्षस्य पल्या तु वोरिण्या नारदो मुनिः । जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मजस्तापसोतमः ॥१५॥ विचित्रमिदमात्यातं भवता नारदस्य च । दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्वदस्व सविस्तरम् ॥१६॥ पूर्वदेहः कथं मुक्त' शापात्कस्य महात्मना । नारदेन वहुशेन कस्माज्जन्म कृतं मुने ॥१७॥ व्यास उवाच ब्रह्मणाऽसौ समादिष्टो दक्षः सृटयर्थमादित. । प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयंभुवा ॥१८॥ तत. पञ्चसहस्राश्च जनयामास वीर्यवान् । दक्ष प्रजापतिः पुत्रान्वीरिण्या वलवत्तरान् ॥१९॥ दृष्ट्वा तानारदः पुत्रान्सन्विर्धयिषून्प्रजाः । उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः ॥२०॥ भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रटुकामा. प्रजाः कथम् । लोकाना हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः ॥२१॥ 'पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यम. । कृतोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः २२॥ वालिशा वत यूय वै यद्यज्ञात्वा भुवस्तलम् । समुद्यताः प्रजाः कतुं कथं सिद्धिर्भविष्यति ॥२३॥ व्यास उवाच नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगत. । अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनि. किल ॥२४॥ ज्ञात्वा प्रमाणमुास्तु सुखं सक्ष्यामहे प्रजाः । इति संचित्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः ॥२५॥ तलं सर्व परिज्ञातुं वचनानारदस्य च | प्राच्या केचिद्गता. कामं दक्षिणस्या तथापरे ॥२६॥ प्रतीच्यामुत्तरस्या तु कृतोत्साहा. समतत । दक्ष. पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पोडितस्तु सुचा भृशम् ॥२७॥ अन्यानुत्पादयामास प्रजायं कृतनिश्चयः । तेऽपि तत्रोद्यता. कर्तु प्रजार्थमुद्यम सुता ॥२८॥ नारदः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्व यद्वचनं मुनि । बालिशा वत यूयं वै यदज्ञात्वा भुव. किल ॥२९॥ प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ता. केन हेतुना । श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः ।। जग्मुः सर्वे यथापूर्व भ्रातरश्चलितास्तथा । तान्सुनान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमन्वितः ॥३१॥ रोषात्पुत्रशोकसमुद्भवात् । दक्ष उवाच नाशिता मे सुता यस्मात्तस्मानाशमवाप्नुहि ॥३२॥ पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च । पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः ॥३३॥ इति शप्तस्ततो जातो वोरिण्या नारदो मुनिः । पष्टिभूयोऽसृजत्कन्या वोरिण्यामिति नः श्रुतम्।।३४॥ रासाप नारद

·४२९
जाता
श्रामवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २
शोक विहाय पुत्राणा दक्ष परमधर्मवित् । तासा त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने ॥३५॥
दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते । द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने ॥३६॥
द्वे चैवागिरसे क्न्ये तथवागिरसे पुन । तासा पुत्राश्च पौनाश्च देवाश्च दानवास्तथा ॥३७॥
वलसमायुक्ता परस्परविरोधका । रागद्वेपान्विता सर्वे परस्परविरोधिन ।
सर्वे मोहावृता शूरा ह्यभवनतिमायिन ॥३८॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे प्रथमोऽध्याय ॥१॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
ममाख्याहि महाभाग राज्ञा वश सविस्तरम् । सूर्या वयप्रसूताना धर्मज्ञाना
विशेषत ॥१॥
व्यास उवाच
शृणु भारत वक्ष्यामि रविवशस्य विस्तरम । यथा श्रुत मया पूर्व नारदादृषिसत्तमात ॥२॥
एकदा नारद श्रीमासरस्वत्यास्तटे शुभ । आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मनि ॥३॥
प्रणम्य शिरसा पादौ तस्यान सस्थितस्तदा । ततस्तस्यासन दत्त्वा कृत्वाहणमथादरात ॥४॥
विधिवत्पूजयित्वा तमुक्तवा वचन त्विदम् । पावितोऽह मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनन वै ॥५॥
क्था कथय सर्वज्ञ राज्ञा चरितसंयुताम् । राजानो यसमाख्याता सप्तमेऽस्मि मनो कुले ॥६॥
तेषामुत्पत्तिरतुला चरित परमाद्भुतम् । श्रोतुकामोऽस्म्यह ब्रह्मन्सूर्यवंशस्य विस्तरम् ॥७॥
समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् । इति पृष्टो मया राजनारद परमार्थवित् ॥८॥
उवाच प्रहस प्रीत समाभाष्य मुदाऽन्वयम् ।
नारद उवाच
शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञा
वशमनुत्तमम् ॥९॥
पावन पर्णसुखद धर्मज्ञानादिभियुतम् । ब्रह्मा पूर्व जगत्कर्ता नाभिपक्जसम्भव ॥१०॥
विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्ध परिकीर्तित । सर्वज्ञ सर्वकर्तासौ स्वयभू शक्तिमान् ॥११॥
तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुत पुरा । सृष्टिकाम शिवा ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् ||
पुषानुत्पादयामास मानसाशुमलमणान् । मरीचि प्रथितस्तपामभवत्मृष्टिवर्मणि ॥१३॥
तस्य पुत्रोऽतिविख्यात कश्यप सर्वसम्मत । त्रयोदर्शव तस्यास भार्या दशसुना क्लि ॥१४॥
देवा सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यशाच पनगा । पराव पक्षिणवेव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी ॥१५॥
दवाना प्रपित सूर्यो विवस्वानाम तस्य तु । तस्य पुत्र स विख्यातो वैवस्वतमनुप ॥१६॥

·तस्य
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २
पुनस्तक्ष्वाकु. सूर्यवंशविवर्धन. । नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः ॥१७॥
तेषा नामानि राजेन्द्र शृणुष्वकमनाः पुनः । इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्ट. शर्यातिरेव च ॥१८॥
नरिष्यन्तस्तथा प्राशुगो दिष्टश्च सप्तम. | करूपश्च पृपध्रश्च नवते मानवाः स्मृताः ॥१९॥
इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत । तस्य पुत्रशतं चासोज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान् २०॥
नवाना वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय । शूराणा मनुपुनाणा मनोरंतरजन्मनाम् ॥२१॥
नाभागस्य तु पुनोऽभूदंबरीप. प्रतापवान् । धर्मज्ञः सत्यसंधश्च प्रजापालनतत्पर. ॥२२॥
धृष्ठात्तु धार्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत । संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा ॥२३॥
शर्यातेस्तनयश्चाभूदान” नाम विश्रुत. । सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता ॥२४॥
च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाऽप्यंघाय सुन्दरी । मुनि. सुलोचनो जातस्तस्या शीलगुणेन ह २५।।
विहितो रविपुनाम्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम्
जनमेजय उवाच
सदेहोऽयं महान्ब्रह्मन्कथाया
कथितस्त्वया ॥२६॥
यद्राज्ञा मुनयेऽन्धाय दत्रा पुत्री सुलोचना । कुरुपा गुणहीना वा नारी लक्षणजिता ॥२७॥
पुत्री यदा भवेद्राजा तदापाय प्रयच्छति । ज्ञात्वाधं सुमुखी कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः ॥२८॥
कारण ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा ।
सूत उवाच
इति राज्ञो वच· श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै ॥२९॥
द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच
हसिन्नव ।
व्यास उवाच
वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छातिमि पार्थिवः ॥३०॥
तस्य स्त्रीणा सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहा । राजपुन्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसयुताः ॥३१॥
पल्यः प्रेमयुता. सर्वाः प्रिया राज्ञ. सुसंमता । एका पुत्री तु तासा व सुकन्या नाम सुंदरी ॥३२॥
पितु. प्रिया च मातॄणा सर्वासा चारुहासिनी । नगरानातिदूरेऽभूत्सरो मानससनिभम् ॥३३॥
बद्धसोपानमागं च स्वच्छपानीयपूरितम् । हंसकारंडवाकीणं चक्रवाकोपशोभितम् ॥३४॥
दात्यूहसारसाकोण सर्पपक्षीगणावृतम् । पंचधा कमलोपेतं चंचरीकसुसेवितम् ॥३५॥
'पार्वतश्च मावीणं वेष्टितं पादपैः शुभैः । सालस्तमाल: सरल: पुनागाशोकमंडितम् ॥३६||
बटाश्वत्थकदंवैश्च कदलोसंडराजितम् । जंबीरवीजपूरैश्च खजूरैः पनसंस्तथा ॥३७॥
अमुक रिवेलच वेतकैः काचनद्रुमैः । यूथिकाजालकः शुभ्रः संवृतं मल्लिकागणः ॥३८॥

·श्रीमहेवीमागवते महापुराण सप्तमस्कन्धे अध्यायः २ जंब्बाम्रतितिणीभिश्च करंजकुटजावृतम् । पलाशनिवखदिरविल्वामलकमंडितम् ॥३९॥ बभूव कोकिलाराव: केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपाना गणावृते ॥४०॥ भार्गवश्च्यवनः शातस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वाऽसौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः ४१|| कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमास्तः । इन्द्रियाणि च सयभ्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः ॥४२॥ जलपानादिरहिती घ्यायन्नास्ते पराजिवाम् । सवल्मीकोऽभवदाजैल्लताभिः परिवेष्टितः ॥४३॥ कालेन महता राजन्समाकोणं पिपीलिकः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः ॥४४॥ कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन्विहर्तुमिदमुत्तमम् ॥४५।। शर्यातिः सुन्दरीवृंदसंयुतः सलिलेऽमले | क्रोडासक्तो महीपालो वभूव कमलाकरे ॥४६।। सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनासि विचिन्वंती चञ्चला चञ्चलोपमा ||४७|| भर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समाददत् ।।४८|| बोडासत्तोपविष्टा सा वल्मीक्स्य ममीपत. । ददर्श चास्य र वै खद्योते इव ज्योतिपी ॥४९|| किमेतदिति संचित्य समुदतुं मनो दधे । गृहीत्वा कंटकं तीक्ष्णं स्वरमाणा कृशोदरी ॥५०॥ ना दृष्टा मुनिना वाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशाता मन्मथस्यैव कामिनी ॥५१॥ ता वीक्ष्य सुदती तय क्षामकंठस्तपोनिधिः । तामभापत कल्याणी किमेतदिति भार्गवः ॥५२।। दर गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिंदस्वाद्य वल्मीक कटकेन कृशोदरि ॥५३॥ तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निविभेदास्य लोचने ५४॥ देवेन नोदिता मित्त्वा जगाम पकन्या । क्रीती शक्माना सा कि कृतं तु मयेति च ॥५५॥ चुनोघ स तथा विद्धनेत्र. परममन्युमान् । वेदनाम्यदितः कामं परितापं जगाम ह ॥५६॥ मकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सनिकाना तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समंततः ॥५७|| गजोष्टतुरगाणां च सर्वेपा प्राणिना तदा । ततो रद्धे शकृन्मूने शतिर्दु खितोऽभवत् ।।५८॥ मंनियः कथितं तस्मै शकृमूत्रनिरोधनम् । चिंतयामास भूपाल: कारणं दु.खसंभवे ॥५९॥ विपित्याह ततो राजा सनिवान्स्वजनास्तथा । गृहमागत्य चिंतातः केनेद दुष्कृतं कृतम् ॥६॥ मरस पश्चिम भागे घनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्वरम् ॥६१|| पेनाप्यपकृतं तापमेऽग्निसमप्रभ । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वपामिति निश्चयः ॥१२॥ तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठम्य विशेषतः । वेनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः ॥६३॥ मातं वा यदि वाऽज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कंश्च दुष्टः पृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह ॥१४॥ इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनादिता. । मनोवासायनितं न वियोऽपतं वयम् ॥६५॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ तर

·-
१३२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३
अथ तृतीयोऽध्यायः
व्यास उवाच
इति पप्रच्छ तान्सर्वानाजा चिंताकुलस्तथा । पर्यपृच्छत्सुहृवर्ग साम्ना चोग्रतयाऽपि च ॥१॥
पीडधमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा । विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत् ॥२॥
वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः । क्रीडत्या । सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः ॥३॥
तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतिषी वीक्षिते मया । सूच्या विद्धे महाराज पुनः खद्योतशंकया ॥४॥
जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः क्लि । हाहेति च श्रुतः शब्दो मदो वल्मीकमध्यतः ॥५॥
तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शंक्या । न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वत्मीकमंडले ॥६॥
राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीक क्षिप्रमभ्यगात् ।।७।।
तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् । स्फोटयामास' वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम् ॥८॥
प्रणम्य दंडवद्भूमो राजा तं भार्गवं प्रति । तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः ॥९॥
पुण्या मम महाभाग क्रीडत्या दुष्कृतं कृतम् । अज्ञानाद्वालया, ब्रह्मन्कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ॥१०॥
अक्रोधना हि मुनयो भवंतीति मया श्रुतम् । तस्मात्त्वमपिबालायाः क्षतुमर्हसि सांप्रतम् ॥११॥
व्यास उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दु.खितं भृशम् ।।१२।।
च्यवन उवाच
राजन्नाह कदाचिद्वै करोमि कोषमण्वपि । न मयाऽद्येव शप्तस्त्वं दुहिता पीडने कृते ॥१३॥
नेत्रे पोडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुखितस्त्वं महीपते ॥१४॥
अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत्वाता शिव. स्वयम् ||१५॥
किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च क. करिष्यति पार्थिव ॥१६॥
राजोवाच
सेवका बहवः सेवा करिष्यति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पत्रोषा हि तापसा. ॥१७॥
च्यवन उवाच
अन्धोऽहं निर्जनो राजस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यति मम प्रियम्॥१८॥
क्षमापयसि चेन्मा त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थ कन्यां कमललोचनाम् ॥१९॥
तुष्यऽनया महाराज पुश्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहंसा में सेवा करिष्यति ॥२॥
एवं वृते सुसं मे स्यात्तव चंच भविष्यति । संतुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानो न संदायः ॥२१॥
विचित्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर | न चात्र दूषणं किंचित्तापसोऽहं यतप्रतः ॥२२॥

·२८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३ व्यास उवाच शतिर्वचन श्रुत्वा मुश्चिंतातुरोऽभवत् । न दास्येऽप्यथवा दास्ये किंचिनोवाच भारत ॥२३॥ कथमघाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् । देवकन्योपमा दत्त्वा सुखी स्यामात्मसभवाम् ।।२४॥ को वात्मन सुखाय पु या ससारज सुखम । हरतेऽल्पमति पापो जाननपि शुभाशुभम् ॥२५॥ प्राप्य सा व्यवन सुभ्रू पञ्चवाणशरादिता | अघ वृद्ध पति प्राप्य कथ काल नयिष्यति ॥२६॥ यौवने दुर्जय कामो विशेषेण सुरूपया । आत्मतुल्य पतिं प्राप्य किमु वृद्ध विलोचनम् ॥२७॥ गौतम प्राप्य रूपयौवनसयुता । अहल्या वासवनाशु बचिता वरवणिनी ॥२८॥ शता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् । तस्माद्भवतु मे दु ख न ददामि सुकन्यकाम् ॥२९॥ इति सचित्य शर्यातिविमना स्वगृह ययौ । सचिवाश्च समादाय मत्र चक्रेऽतिदु खित ॥३०॥ भो मत्रिणो ब्रुवत्वद्य कि कर्तव्य मयाऽधुना । पुत्री देयाऽय विप्राय भोक्तव्य दु खमेव वा ॥३१॥ विचारयध्व मिलिता हित स्यान्मम वै कथम् । तापस मत्रिण ऊचुः किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सकटेऽतिदुरासदे ॥३२॥ दुर्भगाय सुकन्यपा क्थ देयाग्निसु दरी। व्यास उवाच तदा चिंताकुल वोक्ष्य पितर मत्रिणस्तदा ॥३३॥ सुकन्या विगित ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह । पित क्स्माद्भवानद्य चिंतात्र्याकुलिनन्द्रिय ॥३४॥ मत्कृते दु खसविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै । अह गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयादितम् ।।३५।। करिष्यामि प्रसन्न तमात्मदानेन वै पित । इति राजा वच श्रुत्वा भापित यत्सुकन्यया ॥३६॥ तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानाच शृण्वताम् । कथ पुत्रि त्वमधस्य परिचयाँ वनेऽवला ॥३७॥ करिष्यसि जरातस्य क्रोयनस्य विशेषत । कथमन्याय चानन स्पेण रतिसनिमाम् ॥२८॥ ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाछया । पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोजातिवलाय च ॥३९॥ धनधान्यसमृदाय वदाचन । क्व ते रूप विशालाक्षि क्वासो वृद्धो वनेचर |॥४०॥ कय देया मया पुत्री तस्मै चातिवराय च । उटजे नियत वासो यस्य नित्य मनोहरे ॥४१॥ क्षमयुजपत्राक्षि कल्पनीयो मया तव | मरण मे वर प्राप्त मैनिशाना तथैव च ॥४२॥ न ते प्रदानमघाय रोचत पिकभापिणि । भवितव्य भवत्यव धैय नंद त्यजाम्यहम् ।।४३|| सुस्थिरा भव मुश्रोणि न दास्येऽचाय बहिचित । राज्य तिष्ठतु वा यातु देहोऽय च तथंद मे ॥४॥ न त्वां दास्याम्यह तस्मै नेत्रहानीय वारिक । सुक या त तदा प्राह श्रुत्वा तदचन पितु ॥४५॥ नाचनाय ·४३४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३ प्रसन्नवदनातीव स्नेहयुक्तमिदं वच । सुकन्यावाच न में चिंता पितः कार्या देहि मा मुनयेऽधुना ||४६|| सुखं भवतु सर्वेपा लोकाना मत्कृतेन हि । सेवयिष्यामि संतुष्टा पति परमपावनम् ।।४७ भक्त्या परमया चापि वृद्धं च विजने वने । सतीधर्मपरा चाहं चरिप्यामि सुसंमतम् ॥४८ न भोगेच्छाऽस्ति मे तात स्वस्थं चित्त ममानघ । व्यास उवाच तच्छुत्वा भापित तस्या मत्रिणो विस्मय गता ॥४९।। राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिसन्निधौ । गत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम् ।।५० स्वामिन्गृहाण पुत्री मे सेवार्थ विधिवद्विभो । इत्युक्त्वाऽस्म ददौ पुत्री विवाहविधिना नृप ॥५१॥ प्रतिगृह्य मुनिः कन्या प्रसन्नो भार्गवोऽभवत् । पारिवहँ न जग्राह दीयमानं नृपेण ह ॥५२॥ कन्यामेवाग्रहीत्कामं परिचर्यार्थमात्मन । प्रसन्नेऽस्मि-मुनो जात सैनिकाना सुखं तदा ॥५३॥ परमाह्लाद सजातस्तत्क्षणादपि । दत्त्वा पुत्री यदा राजा गमनाय गृहं प्रति ॥५४/ मति चकार तन्वगी तदोवाच नृपं सुता । सुक्न्योवाच गृहाण मम वासासि भूषणानि च मे पितः ॥५५॥ वल्कलं परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम् । वेप तु मुनिपत्नीना कृत्वा तपसि सेवनम् ।।५६॥ करिष्यामि तथा तात यथा ते कोतिरच्युता । भविष्यति भुव पृष्टे तथा स्वर्गे रसातले ॥५७ परलोकसुखायाहं चरिप्यामि दिवानिशम् । दत्त्वाधाय च वृद्धाय सुदरी युवती तु माम् ॥५८॥ चिंता त्वया न कर्तव्या शीलनाशसमुद्भवा । अरुन्धती वसिष्टस्य धर्मपत्नो यथा भुवि १५९॥ तर्थवाहं भविष्यामि नाप वार्या विचारणा । अनसूया यथा साध्वी भार्याऽवे. प्रथिता भुवि ॥६०॥ यथवाह भविष्यामि पुत्री कीर्तिकरी तव । सुक्न्यावचन श्रुत्वा राजा परमधर्मवित् ॥६१॥ दत्त्वाऽजिन रुरोदारा वीक्ष्य ता चारहासिनीम् । लक्त्वा भूपणवासासि मुनिवेषधरा सुताम् ॥६२॥ विवर्णवदनो भूत्वा स्थितस्तव पार्थिवः । राज्य सर्वाः सुतादृष्ट्वा घालाजिनधारिणीम् ॥६३।। दुर्भगशोवार्ता वेपमाना इवाभवन् । तामापृच्छय महोपालो मत्रिभिः परिवारितः ॥ ययौ स्वनगरं राजन्मुक्त्वा पुत्री शुचाऽपिताम् ॥६॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कंधे सृतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ राजश्व ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन धेि अध्यायः ४ ४३५ अथ चतुर्थोऽध्याय व्यास उवाच गते राजनि सा वाला पतिमेवापरायणा । बभूव च तथाऽग्नीना सेवने धर्मतत्परा ॥१॥ फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च । ददौ सा / मुनये वाला पतिसेवापरायणा ॥२॥ पति ततोदकेनाशु स्थापयित्वा मृगत्वचा । परिवेष्टय शुभायां तु वृस्या स्थापितवत्यपि ॥ ३ ॥ तिलान् यवकुशानने परिकल्प्य कमण्डलुम् । तमुवाच,। नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसतम ॥ ४ ॥ तमुत्याप्य करे कृत्वा समासे नित्यकर्मणि । वृस्या वा संस्तरे बाला भर्तारं सन्यवेशयत् ।।५।। पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा । भोजया मास च्यवनं नोवारान्नं सुसंस्कृतम् ॥ ६ ॥ मुक्तवंतं पति तृप्त दत्वाऽऽचमनमादरात् । पश्वाच । पूगं पत्राणि ददौ चादरसंयुता ।। ७॥ गृहीतमुखवासं त सवेश्य च शुभासने । गृहीत्व ज्ञा शरीरस्य चकार साधनं ततः ।। ८॥ फलाहारं स्वयं कृत्वा पुनर्गत्वा च सनिधो । प्रोवा व प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो ॥ ९ ॥ पादमवाहनं तेऽद्य करोमि यदि मन्यमे । एवं भेवापरा नित्यं बभूव पतितत्परा ॥१०॥ सायं होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी । अपर धामास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च ॥११॥ ततः शेषाणि युभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया । सुर शास्तरणं कृत्वा शाययामास तं मुदा ॥१२॥ सुप्त सुमं प्रिये काता पादमवाहनं तदा । चवार पृच्छती धर्म कुलस्त्रोणा कृशोदरी ॥१३॥ पादमवाह्न कृत्वा निशि भक्तिपरायणा । नि देत च मुनि ज्ञात्वा सुष्वाप चरणातिके ॥१४॥ मुची प्रतिष्टिन वीदय तालवृतेन भामिनी । कु गा शीतल वायु सिपेवे स्वपति सदा ॥१५॥ हेमते काष्टमंमार कृत्वाऽग्निज्वलनं पुरः । स्य पयित्वा तयाऽपृच्छरमुख तेऽस्तीति चासकृत् ।। ब्राह्म मुहूर्ते चोत्याय जल पात्रं च मृत्तिकाम् । स मर्पयित्वा आचार्य समुत्याप्य पति प्रिया ॥१७॥ स्थानाद्रे च मस्थाप्य दूरं गत्वा स्थिराऽभवत् । १ तशीचं पतिं ज्ञात्वा गत्वा जग्राह तं पुनः ॥१८॥ आनीयाश्रममन्यमा चोपवेश्यामने शुभे । म जलाभ्याच प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि ॥१९॥ तु दन्तधावनमाहरत् । - मार्य दन्तकाष्ठ व ययोन, नृपनदिनी ॥२०॥ चारोष्णं जल शुद्ध समानीतं मुपावनम् । नानाधं जलमाहृत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता ॥२१॥ किमाज्ञापयमे ब्रह्मवृतं वै दन्तधावनम् । उगोदक सुसम्पन कुरु स्नानं समन्वयम् ॥२२॥ वर्तते होमसालोऽयं सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते । पिपिवद्धवन कृत्वा देवतापूजनं कुरु ॥२३॥ एवं कन्या पति लल्वा तपस्विननिदिता। नित्यं पपंचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च ॥२४॥ अग्नीनामवियोना च शुश्रूषा कुवंतो सदा माराधयामास मुदा च्यवनं सा शुमानना ॥२५॥ दत्त्वाचमनपान ·राज्ञश्च श्रीमद्देवीमागवते महापुराण सप्तमस्कन्धे अध्याय ३ प्रसनवदनातीव स्नहयुक्तमिद वच । सुकन्यावाच न मे चिंता पित कार्या देहि मा मुनयेऽधुना ॥४६॥ सुख भवतु सर्वेपा लोकाना म कृतन हि । सेवयिष्यामि सतुष्टा पति परमपावनम ||४७|| भक्त्या परमया चापि वृद्ध च विजन वन । सतीधमपरा चाह चरिष्यामि सुसमतम ||४८॥ न भोगच्छाऽस्ति म तात स्वस्थ चित्त ममानघ । व्यास उवाच तच्छ्रे वा भापित त्स्या मत्रिणो विस्मय गता ||४९।। राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिनिधी । गवा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम ॥५०॥ स्वामि गृहाण पुत्री म सेवाथ विधिवद्विभो । इ युव वाऽस्मै ददौ पुत्री विवाहविधिना नप ॥११॥ प्रतिगृह्य मुनि कया प्रसतो भागवोऽभवत । पारिवह न जग्राह दीयमान नृपेण ह ॥५२॥ कयामवाग्रहात्काम परिचर्याथमात्मन । प्रसतऽस्मि मुनो जात सैनिकाना सुख तदा ॥५३।। परमाह्लाद सजातस्त क्षणादपि । दत्त्वा पुत्री यता राजा गमनाय गृह प्रति ॥५४॥ मति चकार त वगी तदोवाच नृप सुता । सुकन्योगाच गृहाण मम वासासि भूषणानि च म पित ॥५५।। वल्क्ल परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम | वप तु मुनिपत्नीना कृ वा तपसि सेवनम ||५६॥ करिष्यामि तथा तात यथा त कीर्तिरच्युता । भविष्यनि भुव पष्ठ तथा स्वर्गे रसातले ॥५७|| परलोक्सुखायाह चरिष्यामि दिवानिगम । दत्त्वाधाय च वद्धाय सुदरी यवती तु माम ॥२८॥ चिंता वया न कतव्या गीलनाशममद्भवा । अरु धती वसिष्ठस्य धमप नो यथा भुवि ॥५९|| तथवाह भविष्यामि नात्र कार्या विचारणा । जनसूया यथा साध्वी भायात्रे प्रथिता भुवि ॥६०॥ यथैवाह भविष्यामि पुत्री कीर्तिकी तव । सुक यावचन श्रु वा राजा परमधमवित ॥६१।। दत्त्वाऽजिन रुरोदाशु वीक्ष्य ता चारहासिनीम | तरक्वा भूपणवासासि मुनिवषधरा सुताम ॥६२।। विवणवदनो भूत्वा स्थितस्तत्रव पार्थिव । राज्य सर्वा सुता दष्ट्वा वल्कलाजिनधारिणीम ॥६३॥ रुरुदुभृशशोकार्ता इवाभवन । तामापच्छ्य महोपालो मत्रिभि परिवारित ॥ ययो स्वनगर राज मुक्त्वा पुत्री शुचाऽपिताम ॥६४॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कधे तृतीयोऽध्याय ॥३॥ वपमाना ·- अथ चतुर्थोऽध्याय व्यास उवाच नीना सेवने धर्मतत्परा ॥१॥ गते राजनि सा वाला पतिसेवापरायणा । बभूव च नये वाला पतिमेवापरायणा ॥ २॥ फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च । ददौ सा भाया तु वृस्या स्थापितवत्यपि ॥ ३॥ पति तप्तोदकेनाशु स्थापयित्वा मृगत्वचा । परिवेष्टय नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसत्तम ॥ ४ ॥ तिलान् ययकुशानले परिकल्प्य यमण्डलुम् । तमुवाच, स्तरे वाला भर्तार सन्यवेशयत् ॥ ५ ॥ तमुत्याप्य करे कृत्वा समाप्ते नित्यकर्मणि । वृस्या वा स च्यवन नोवारान सुसस्कृतम् ॥ ६ ॥ पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा । भोजया पूग पत्राणि ददौ चादरसयुता ॥ ७॥ मुक्तवत पति तृप्त दत्वाऽऽचमनमादरात् । पश्चानना शरीरस्य चकार साधन तत ॥८॥ गृहीतमुखवास त सवैश्य च शुभासने । गृही व प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो ॥ ९ ॥ फलाहार स्वय कृत्वा पुनर्गत्वा च सनिधौ । प्रोवा वापरा नित्य बभूव पतितत्परा ॥१०॥ पादसवाहन तेऽद्य करामि यदि मन्यम । एव मास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च ॥११॥ साय होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी । अपरशस्तिरण कृत्वा शाययामास त मुदा ॥१२॥ तत शेषाणि बुभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया । सुर र पृच्छती धर्म कुलस्त्रोणा वृशोदरी ॥१३|| सुते सुस प्रिये काता पादसवाहन तदा। चव तचमुनि ज्ञात्वा सुप्वाप चरणातिके ॥१४॥ पादसवाहन कृत्वा निशि भक्तिपरायणा । निगा शीतल वायु सिपेवे स्वपतिं सदा ॥१५॥ शुचौ प्रतिष्ठित वीक्ष्य तालवृतेन भामिनी । कु पयित्वा तयाऽपृच्छत्सुख तेऽस्तीति चासकृत् ।। हेमते काठमभार कृत्वाऽग्निज्वलन पुर । स्थ पयित्वा नावार्थ समुत्थाप्य पति प्रिया ॥१७॥ ब्राह्म मुहूर्ते चोत्याय जल पात्र च मृत्तिकाम् । स तशीच पति ज्ञात्वा गत्वा जग्राह त पुन ॥१८॥ स्थानाद्रे च सस्थाप्य दूर गत्वा स्थिराऽभवत् । कृ जलान्याच प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि ॥१९॥ आनीयाश्रममव्यग्रा चोपवेश्यासने शुभ । म मर्य दन्तकाष्ठ च यथोक्न नृपनदिनी ॥२०॥ तु दत्तधावनमाहरत् । नानाथ जलमाहत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता ॥२१॥ चकारोष्ण जल शुद्ध समानीत सुपावनम् । ष्णोदक सुसम्पन्न कुरु स्नान समन्त्रकम् ॥२२॥ किमाज्ञापयसे ब्रह्म-कृत 4 दन्तधावनम् । विधिवद्धवन कृत्वा देवतापूजन कुरु ॥२३॥ वर्तत होमकालोऽय सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते । नित्य पर्यवरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च ॥२४॥ एव कन्या पति लब्ध्वा तपस्विनमनिंदिता अग्नीनामतिथीना च शुश्रूषा कुर्वती सदा थाराधयामास मुदा च्यवन सा शुभानना ॥२५॥ दत्त्वाचमनपान .

·श्रीमदेवीमार गवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ४ कस्मिंश्चिदथ काले तु रविजाव "श्विनावुभौ । च्यवनस्याश्रमाम्याशे क्रीडमानौ समागती ॥२६॥ जले स्नात्वा तु तां कन्या निवृत्ता स्वाश्रमं प्रति । गच्छंती चारसर्वागी रविपुत्रावपश्यताम् ॥२७॥ तां दृष्ट्वा देवकन्या ता गत्वा चातिव मादरात् । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावतिमोहितौ ।।२८।। क्षणं तिष्ठ वरारोहे प्रष्टु त्वां गजगामिनि । आवां देवसुतौ प्राप्तो ब्रूहि सत्यं शुचिस्मिते ॥२९॥ पुत्री कस्य पतिः कस्ते कथमुद्यान मागता । एकाकिनी तडागेऽस्मिन्स्नानाथं चारुलोचने ॥३०॥ द्वितीया श्रीरिवाभासि कात्या कमललोचने | इच्छामस्तु वयं ज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने ॥३१॥ कोमलो चरणो कान्ते स्थिती भूमाव नावृतौ । हृदये कुरुतः पीडा चलंती चललोचने ॥३२॥ विमानार्हासि तन्वंगि कथं पद्भ्यां व्रज नस्यदः । अनावृताऽत्र विपिने किमर्थं गमनं तव ॥३३॥ दासीशतसमायुक्ता कथं न त्व विनिर्गता । राजपुत्र्यप्सरा वाऽसि वद सत्यं वरानने ॥३४॥ धन्या माता यतो जाता धन्योऽसौ जनक स्तव । वक्तु त्वा नैव शक्तौ च भर्तुर्भाग्यं तवानघ ॥३५॥ देवलोकाधिका भूमिरियं चैव सुले वचने । प्रचलंश्चरणस्तेऽद्य सम्पावयति भूतलम् ॥३६॥ सौभाग्याश्च मृगाः कामं ये त्वा पश्यति वै वने । ये चान्ये पक्षिणः सर्वे भूरियं चातिपावना ॥३७॥ स्तुत्याऽलं तव चात्यर्थं सत्यं ब्रूहि सुलो ग्ने । पिता कस्ते पतिः क्वासौ द्रष्टुमिच्छाऽस्ति सादरम् ॥ वयास उवाच तयोरिति वचः श्रुत्वा राजाकन्याऽतिसुंदपुरी । तावुवाच त्रपाक्राता देवपुत्री नृपात्मजा ॥३९॥ शर्यातितनया मा वा वित्तं भार्यां मुने दिह । च्यवनस्य सती कान्ता पित्रा दत्ता यदृच्छ्या ॥४०॥ पतिरंघोऽस्ति मे देवी वृद्धश्चातीव तापरः। तस्य सेवामहोरात्रं करोमि प्रीतमानसा ॥४१॥ को युवा किमिहायातो पतिस्तिष्ठति चात्र । मे। तत्रागत्य प्रकुरुतमाश्रमं चाय पावनम् ॥४२॥ तदाकर्ण्य वचो दस्रावूचतुस्तां नराधिप । कथं त्वमसि कल्याणि पित्रा दत्ता तपस्विने ॥४३॥ भाजसेऽस्मिन्वनोद्देशे विद्युत्सोदामनी यथ व । न देवेष्वपि तुल्या हि तव दृष्टाऽस्ति भामिनी ॥४४॥ त्वं दिव्यांबरयोग्याऽसि शोभसे नाजिनता ४ । सर्वाभरणसंयुक्ता नीलालकवरूथिनी ॥४५॥ अहो विधेर्दुष्कलितं विचेष्टि सृतं यदत्र रम्भोर वने विषीदसि । विशालनेत्रेऽन्धमिमं पतिं प्रिय मुनि समासाद्य जरातुरं भृशम् ॥४६॥ वृथा वृतस्तेन भृशं न शो से नवं वय. प्राप्य सुनृत्यपण्डिते । मनोभवेनाशु शरा सुसधित : पति कस्मिन्पतिरोदृशस्तव ॥४७॥ त्वमंधभार्या नवयौदनान्विता तिकृताऽसि धामा ननु मंदबुद्धिना । न चनमर्हस्यसितायतेक्षणे पति त्वमन्यं कुरु चारुलोचने ॥४॥ वृर्थव ते जीवितमम्बुजेक्षणे प हिं च सम्प्राप्य मुनि गतेक्षणम् ।

·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे ससमस्कन्ये भव्याय ५ ४३७ वने निवासं च तथाऽजिनावरप्रधारण योग्यतर न म महे ॥४९॥ अतोऽनवद्याग्युभयोस्त्वमेक घर कुरुष्वावहिता सुलोचने । किं यौवनं मानिनि सकरोपि वृया मुनि सुन्दा र सेवमाना ॥५०॥ कि सेवसेऽभाग्यविवर्जित त समुज्यित पोपण रक्षणाभ्याम् । त्यक्त्वा मुनि सर्वसुखापवजित भजानवद्याग्युभ योस्त्वमेकम् ॥५१॥ त्वं नदने चत्ररथे वने च कुरुष्व काते प्रथितं विहारम् । अधेन वृद्धेन क्थ हि काल विनष्यसे मानिनि मानहीनम् ॥५२॥ भूपात्मजा त्व शुभलक्षणा च जानासि ससारा वहारभावम् । भाग्यन होना विजने वनेऽत्र काल कथ वाहयो। वृथा च ॥५३॥ तस्माद्भजस्व पिकमापिणि चारुवक्त्रे एक द्वयोस्तव सुर वाय विशालनेत्रे । देवाल्यषु च कृशोदरि भुक्ष्व भोगास्त्यक्त्वा मुनि जर उमाशु नृपद्रपुनि ॥५४॥ कि ते सुख चात्र वने सुकेशि वृद्धेन साधं विजरी मृगाक्षि । सेवा तथाघस्य नव वयश्च कि त मत भूपतिपुत्रि दु खम् ॥५५॥ सुखभोगसमोहित चटुलपक्ष्मधरे वरवणिनि। शशिमुसि त्वमतीव सुकोमला फलजलाहरण तव भोचितम् ॥५६॥ इति श्रामदेवीभागवत महापुराण सप्तमस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः व्यास उवाच तयोस्तद्भाषित श्रुत्वा वेपमाना नृपात्मजा | धर्यमालब्य तो तर बभाषे मितभाषिणी ||१|| देवौ वा रविपुत्रौ च सर्वज्ञौ सुरसमतौ । सती मा धर्मशीला च नैव वदितुमर्हथ ॥२॥ पित्रा दत्ता सुरश्रेष्ठ मुनये योगमिणे । कथ गच्छामि त माग पुश्चलीमणसेवितम् ॥३॥ द्रष्टाऽय सर्वलोकस्य कर्मसाश्री दिवाकर । कश्यपाचव सभूतो नैव भापितुमर्हथ ॥४॥ फुलकन्या पति त्यक्त्वा कयमय भजेतरम । असारऽस्मिन्हि ससारे जानती धर्मनिर्णयम् ॥५॥ यथेच्छ गच्छत दवो शाप दास्यामि वाऽनघौ । सुक याऽह च शर्याते पतिभक्तिपरायणा ॥६॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नासत्यो विस्मितो भृशम् । तावता पुनस्त्वना शकमानौ भय मुने ॥७॥ राजपुत्रि प्रसतो ते धर्मेण वरवणिनि । वर वरय सुश्रोणि दास्याव श्रेयसे तव ||८|| जानीहि प्रमदे नूनमावा देवभिषग्वरौ । युवान रूपसपन प्रकुर्याव पतिं तव ॥९॥ पतिमेकतम वृणु । समानरूपदेहाना मध्ये चातुर्यपडिते ॥१०॥ नववय व्यास उपाच ततस्त्रयाणामस्माक ·४३८ श्रीमद्देवीमागावते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ५ सा तयोर्वचन श्रुत्वा विस्मिता ऐवपति तदा । गत्वोवाच तयोर्वाक्यं ताम्यामुक्तं यदद्भुतम् ॥११॥ सुस्न्योयाच स्वामिन्सूर्यसुतौ देवौ संप्राप्ती च्यवनाश्रमे । दृष्टौ मया दिव्यदेही नासत्यौ भृगुनदन ॥१२॥ वीक्ष्य मा चारसर्वाङ्गी जाती कामातुरावुभौ । यथितं वचन स्वामिन्पति ते नवयौवनम् ॥१३|| दिव्यदेह करिष्यावश्चक्षुप्मत मुनि किल । एतेन समयेनाद्य त शृणु त्व मयोदितम् ||१४|| समावयवरूपं च करिष्यावः पति तव । तत्र त्रयाणामस्मा पतिमेक्तम वृणु ।।१५।। तच्छ्रुत्वाऽहमिहायाता प्रष्टु त्वा कार्यमद्रुतम । किं कर्तव्यमत साघो ह्यस्मिन्यार्यसक्टे ॥१६॥ देवमायाऽपि दुर्जेया न जाने क्पट तयो । यदाज्ञापय सर्व तत्करोमि तवैप्मितम् ॥१७॥ च्यवन उवाच गच्छ कातेऽद्य नासत्यो वपनान्मम सुव्रते । आनयस्व समीप में शीघ्र देवभिपग्वरौ ॥१८॥ क्रियतामाशु तद्वाक्य नाम कार्या विचारणा । व्यास उवाच एवं सा समनुज्ञाता तत्र गत्वा वचोऽब्रवीत् ॥१९॥ क्रियतामाशु नासत्यो रामयेन सुरोत्तमौ । तच्छ्रुत्वा चाश्विनौ वाक्य तस्यास्तौ तत्र चागतो ।। उचतू राजपुत्री ता पतिस्तय विशत्वप । रूपाथं च्यवनस्तूर्ण ततोऽम्भ. प्रविवेश ह ॥२१॥ अश्विनावपि पश्चात्तत्प्रविष्टौ सर उत्तमम् । ततस्ते नि सृतास्तस्मात्सरसस्तत्क्षणात्त्रय ॥२२॥ तुल्यरूपा दियदेहा युपान सदृशा किल । दिव्यकुडलभूषाढ्या समानावयवास्तदा ॥२३॥ तेऽब्रुवन्स हिता सर्वे वृणीष्व वरवणिनि । अस्माकमीप्मित भद्रे पति स्वममलानने ॥२४॥ यस्मिन्वाप्यधिका प्रीतिस्त वृणुष्व वरानने । व्यास उवाच दृष्ट्वा तुल्यरूपास्तान्समानवयसस्तथा ॥२५॥ एकस्वरास्तुत्यवेषास्त्रीन् देवसुतोपमान् । सा तु सशयमापना वीक्ष्य तान्सदृशाकृतीन् ॥२६॥ यजानती पति सम्यग्दयाकुला समचिन्तयत् । किं करोमि नयस्तुल्या वृणोमि न वेद्ययहम् ।। पति देवसुता ह्यते सराय पतिताऽस्म्यहम् । इन्द्रजालमिद सम्यग्देवाभ्यामिह करिपतम् ॥२८॥ कर्तव्य वि मया चान मरण समुपागतम् । न मया पतिमुत्सृज्य वरणीय स्थचन ॥२९॥ देवस्त्वाधुनिक कश्चिदित्येपा मम धारणा । इति सचित्य मनसा परा विश्वश्वरी शिवाम्॥३०॥ दध्यो भगवती देवी तुष्टाव च कृशोदरी । सा ·श्रीमदेवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्ध अध्याय ५ ४३९ सुकन्योवाच शरण त्वा जगन्मात प्राप्ताऽस्मि भृशदु खिता !॥३१॥ रक्ष मेऽद्य सतोमं नमामि चरणौ तर । नम पद्मोद्भवे देवि नम शरवल्लभे ॥३२॥ विष्णुप्रिये नमो लक्ष्मि वेदमात सरस्वति । इद जगत्वया सृष्ट सर्व स्थावरजगमम् ॥३३॥ पासि त्वमिदमव्यग्रा तयाऽस्ति लोक्शातये । ब्रह्मविष्णुमहशाना जननी त्व सुसमना ॥३४॥ बुद्धिदाऽप्ति त्वमज्ञाना ज्ञानिना मोक्षदा सदा । अज्ञा व प्रकृति पूर्णा पुरुषप्रियदर्शना ॥३५॥ भुक्तिमुक्ति प्रदाऽसि त्व प्राणिना विशदात्मनाम । अजाना दुखदा काम सत्त्वाना सुखसाधना ॥३६॥ सिद्धिदा योगिनामब जयदा वीतिदा पुन । शरण त्वा प्रपन्नाऽस्मि विस्मय परम गता ॥३७॥ पति दर्शय मे मातर्मग्नास्मिन्छोक्सागरे । देवाम्या रचित कूट क वृणोमि विमोहिता ॥३८॥ पति दर्शय सवने विदित्वा मे सतीव्रतम् । व्यास उगाच एव स्तुता तदा देवी तथा त्रिपुरसुदरी ||३९॥ हृदयेऽम्यास्तदा ज्ञान ददावाणु सुखोदयम् । निश्चित्य मनसा तुल्यवयोरूपधरासती ॥४०॥ प्रसमीक्ष्य तु ता सर्वा वने वाला स्वर पतिम् । वृतऽथ च्यवने दवो सतुष्टौ तौ वभूवतु ॥४१॥ सतीधर्म समालाक्य सप्रीतो ददतुर्वरम् । भगवत्या प्रसादन प्रसनौ तो सुरोत्तमौ ॥४२॥ मुनिमामय तरसा गमनायोद्यतावुभौ । लब्ध्वा तु च्यवनो रूप नेत्रे भार्यां च यौवनम् ॥४३॥ हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्ती नासत्याविद बच । उपकार कृतोऽय मे युवाभ्या सुरसत्तमो ||४४|| किं ब्रवीमि सुख प्राप्त ससारेऽम्मिननुतम । प्राप्य भायां सुक्शाता दु ख मऽभवदन्वहम् ॥४॥ अघस्य चातिवृद्धस्य भागहीनस्य कानन । युवाभ्या नयन दत्ते यौवन रूपमद्भुतम् ॥४६॥ सपादित किंचिदुपपर्तुमह युव । उपकारिणि मित्र यो नोपकुर्यात्कथचन ॥४७॥ त धिगस्तु नर देवो भवेच्च ऋणवान्भुवि । तस्मागवाछित किंचिद्दातुमिच्छामि साप्रतम् ॥४८॥ आत्मनो ऋणमोशाय दवशी नूतनस्य च । प्रार्थित वा प्रदास्यामि यदलभ्य सुरासुरै ॥४९॥ ब्रुवाथा वा मनोद्दिष्ट प्रीताऽस्मि मुक्तन वाम । श्रुत्वा तौ तु मुनर्वाक्यमभिमय परस्परम् ॥५०॥ तमूचतुमुनिश्रेष्ठ सुक्यानहित स्थितम । मुन पितु प्रसादेन सर्व नो मनसेप्मितम ||५१।। उत्कण्ठा सामपानस्य वतत नौ सुरै सह । भिपजाविति देवन निपिद्धो चमसग्रहे ॥५२॥ शक्रण वितत यो ब्रह्मण कनकायले । तम्मात्त्वमपि धर्मज्ञ यदि शताऽसि तापस ॥५३॥ कार्यमतद्धि कर्तव्य वाछित नौ सुममतम ! एतद्विनाय वा ब्रह्म कुरु वा सोमपायिनी ||१४|| पिपासाऽस्ति सुदृप्प्रापा त्वत्त समुपयास्यति । च्यवनस्तु तयो प्राह तच्छ्रुत्वा वचन मृदु ॥५५॥ तत

·४४०
.
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ६
यदह रूपसपनो वयसा च समन्वित । कृतो भवद्गधा वृद्ध सन्भायर्या च प्राप्तवानिति ॥५६||
तस्माद्यवा करिष्यामि प्रीत्याह सोमपायिनी । मिपतो देवराजस्य सत्यमेतद्रवीम्यहम् ॥५७॥
राज्ञस्तु वितते यज्ञे शर्यातेरमितद्युते । इत्यावर्ण्य वचो हृष्टौ नौ दिव प्रति जग्मतु ॥५८||
च्यवनस्ता गृहीत्वा तु जगामाश्रममडलम् ॥५९॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे पञ्चमोऽध्याय ॥५॥
अथ पष्ठोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
घ्यवनेन कथ वैद्यौ तौ कृती सोमपायिनी । वचन च क्थ सत्य जात तस्य महात्मन ॥१॥
मानपस्य बल • कोदृग्देवराजवल प्रति । निषिद्धौ भिपजी तेन वृतो तो सोमपायिनी ॥२॥
धर्मनिष्ठौ तदाश्चयं विस्तरेण वद प्रभो । चरित च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा ॥३॥
व्यास उवाच
निशामय महाराज चरित परमाद्भुतम् । च्यवनस्य मखे तस्माते वि भारत ॥४॥
सुकया सुदरी प्राप्य च्यवन सुरसन्निभ । विज्हार प्रसनात्मा देवक यामिवापर |॥५॥
कदाचिदथ शर्यातिभार्या चिंतातुरा भृशम् । पति प्राह वेपमाना वचन रुदती प्रिया ॥६॥
राजन्पुत्री त्वया दत्ता मुनयेऽन्धाय कानने । मृता जीवति वा सा तु द्रष्टव्या सर्वथा त्वया ॥७॥
गच्छ नाथ मुनेस्तावदाश्रम द्रष्टुमादरात । किं करोति सुक या सा प्राप्य नाथ तथाविधम् ||८||
पुत्रीदु खेन राजर्षे दग्धाऽस्मि सर्वथा हृदि । तामानय दिशालाक्षी तप क्षामा मदतिके ॥९॥
पश्यामि सर्वथा पुत्री कृशागी वल्कलावृताम । अध पति समासाद्य दु खमाज कृशोदरीम् ॥१०॥
शर्यातिरुवाच
गच्छामोद्य विशालाक्षि सुकन्या द्रष्टुमादरात । प्रियपुत्री वरारोहे मुनि त सशितनतम् ॥११॥
व्यास उवाच
एवमुक्त्वा तु शर्याति कामिनी शोकसकुलाम । जगाम रथमारुह्य त्वरितश्चाश्रम मुने ॥१२॥
गत्वाऽऽश्रमसमीपे तु तमपश्यन्महीपति । नवयौवनसपन देवपुत्रोपम मुनिम ||१३||
त विलक्यामराकार विस्मय नृपतिर्गत । किं कृत कुत्सित कर्म पुया लोकविहितम ||१४||
निहतोऽसौ मुनिर्वृद्धस्त्वनयाऽन्य पति कृत । कामपोडितया काम प्रशातोऽप्यतिनिनि ॥१५॥
दु सहोऽय पुष्पध वा विशेषेण च यौवने । कुले कलक सुमहाननया मानवे कृत ॥१६॥
घिक्तस्य जीवित लोके यस्य पुत्री हि कुत्सिता । सर्वपापस्तु दु खाय पुत्री भवति देहिनाम् ॥१७॥

·४४१
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ६
मया त्वनुचित कर्म कृत स्वार्थस्य सिद्धये । वृद्धायाधाय या दत्ता पुत्री सर्वात्मना किल |॥१८॥
कया योग्याय दातव्या पित्रा सर्वात्मना किल । तादश हि फल प्राप्त यादृश वै कृत मया ॥१९॥
हन्मि चेदद्य तनया दु शीला पापकारिणीम । स्त्रोहत्या दुस्तरास्यान्मे तथा पु-या विशेषत ॥२०॥
मनुवशस्तु विख्यात सकलक कृतो नया । लोकापवादो बलवान्दुस्त्याज्या स्नहशृखला ॥२१॥
किं करोमोति चिंताब्धो यदा मग्न स पार्थिव । सुक यया तदा दैवाददृष्टश्चिताकुल पिता ||२२||
सा दृष्ट्वा त जगामाशु सुकन्या पितुरतिके । गत्वा पप्रच्छ भूपाल प्रेमपूरितमानसा ॥२३॥
कि विचारयमे राजश्चिताव्याकुलितानन । उपविष्ट मुनि वोक्ष्य युवानमबुजेक्षणम् ॥२४॥
एहोहि पुरुषव्याघ्र प्रणमस्व पति मम । मा विषाद नृपश्रेष्ठ साप्रत कुरु मानव ॥२५॥
व्यास उवाच
इति पु-या वच श्रुत्वा शर्याति क्रोधपीडित । प्रोवाच वचन राजा पुर स्था तनया तत ॥२६॥
राजोवाच
क्व मुनिश्च्यवन पुत्रि वृद्धोषस्तापसोत्तम । कोऽय युवा मदो मत्त सदेहोऽत्र महा मम ||२७||
मुनि पिं निहत पापे त्वया दुष्कृतकारिणि । नूतनोऽसौ पति कामाकृत कुलविनाशिनि ॥२८॥
सोऽह चिंतातुरस्त न पश्याम्याश्रमस स्थितम । किं कृत दुष्कृत कर्म कुलटाचरित किल ॥२९॥
निमग्नोऽह दुराचारे शोकाब्यौ त्वत्कृतेऽघुना । दृष्टुन पुरुष दिव्यमष्टा च्यवन मुनिम् ॥३०॥
विहस्य तमुवाचाशु सा श्रुत्वा वचन पितु । गृहीत्वानीय पितर भतुरतिकमादरात ॥३१॥
च्यवनोऽसौ मुनिस्तात जामाता ते न सशय । अश्विभ्यामोदृश कात कृत कमललोचन ॥३२॥
यदृच्छ्याऽत्र सप्राप्ती नासत्यावाश्रमे मम । ताभ्या करुणया नून च्यवनस्तादृश न ॥३३॥
नाह तव सुता तात तथा स्या पापकरिणी । यथा त्व मयसे राजन्विमूढो रूपसशये ॥३४॥
प्रणम व मुनि राजन्भार्गव च्यवन पित । आपृच्छ कारण सर्व कथयिष्यति विस्तरम् ॥३५॥
इति श्रुत्वा वच पुत्र्या शतिस्त्वरितस्तदा ! प्रणनाम मुनि तत्र गत्वा पप्रच्छ सादरम् ॥३६॥
राजोवाच
कथयस्व म्ववृत्तात भार्गवाशु यथोचितम । नयन च कथ प्राप्ते क्व गता ते जरा पुन ॥३७॥
समायोऽय महा मेऽस्ति रूप दृष्ट्वाऽतिसुदरम । वद विस्त रतो ब्रह्मपुत्वाम्ह मुखमाप्नुयाम् ॥३८||
च्ययन उवाच
नासत्यावत्र सप्राप्तो देवानां भिपजावुभौ । उपपार वृतस्ताम्या कृपया नृपमतम ||३९||
मया वाभ्यां वरो दत्त उपकारस्य हेतवे । करिष्यामि मसे रामो भवती सोमपायिनी ॥४॥
एव मया क्य प्राप्त लोचने विमले तथा । स्वस्यो भव महाराज सविस्वासने पुमे ॥४॥

·४४४ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय . अनिवार्यो ह्यय शत्रुस्त्वया देवस्तथा मया । शरण याहि देवेश च्यवनस्य महात्मन ॥२८॥ स निवारयिता नून कृत्यामात्मकृता क्लि । न निवारयितु शक्ता शक्तिभनरुप क्वचित ॥२९॥ परमार्थवित | सजहार व्यास उवाच इत्युक्तो गुरुणा शनस्तदागच्छन्मुनि प्रति । प्रणम्य शिरसा नम्रस्तमुवाच भयावित ॥३०॥ क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् । प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचन से करोम्यहम ॥३१॥ सोमाविश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यत सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे ॥३२॥ मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्वेव तपोधन । जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि ॥३३॥ सोमपावश्विनावतो त्वत्कृतौ च सदैव हि । भविष्यतश्च शति कोतिस्तु विपुला भवत् ॥३४॥ 'मया.यद्धि कृत कर्म सर्वथा मुनिसत्तम । परीक्षार्थ तु विज्ञेय तव वीर्यप्रकाशनम् ॥३५॥ प्रसाद कुरु मे ब्रह्मन्मद सहर चोस्थितम । कल्याण सर्वदेवाना तथा भूयो विधीयताम् ॥३६॥ एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवन तप कोपसमुत्पन्न विरोधजम ॥३७॥ देवमाश्यास्य सविग्न भार्गवस्तु मद तत । व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च ॥३८॥ मद विभज्य देव द्रमाश्वास्य चक्ति भिया । सस्थाप्य च सुरासर्वा मख तस्य यवर्तयत ॥३९॥ ततस्तु सस्कृत सोम वासवाय महात्मने । अश्विभ्या सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गव ॥४०॥ एव तो च्यवनेनार्यावश्विनी रविपुत्रको । विहिती सोमपौ राज सर्वथा तपसो बलात् ॥४१॥ सरस्तदपि विख्यात जात यूपविमडितम ! आश्रमस्तु मुन सम्यक्पृथिव्या विश्रुतोऽभवत् ॥४२॥ शर्यातिरपि सतुष्टो ह्यभवत्तन कर्मणा । यज्ञ समाप्य नगरे जगाम सचिवत ॥४३॥ राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्र प्रतापवान । आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्रेवतोऽभवत् ।।४४॥ सोऽत समुद्रे नगरी विनिर्माय कुशस्थलीम | आस्थितो भुक्तविषयानानर्तादीनरिंदम ॥४५॥ तस्य पुत्रशत जज्ञे ककुधिज्यष्ठमुत्तमम । पुती च रवती नाम्ना सुदरी शुभलक्षणा ॥४६॥ वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रवत । चिंतयामास राजेंद्रो राजपुत्रान्कुलोद्भवान् ॥४७॥ रेवत नाम च गिरिमाश्रित पृथिवीपति । चकार राज्य बलवानानर्तेषु नराधिप ॥४८॥ विचित्य मनसा राजा कस्मै दया मया सुता । गत्वा पृच्छामि ब्रह्माण सवज्ञ सुरपूजितम ॥४९॥ इति सचित्य भूपाल सुतामादाय रवतीम । ब्रह्मलोक जगामाशु प्रष्टुकाम पितामहम ॥५०॥ या देवाश्च यज्ञाश्च छदासि पवतास्तथा । अपय सरितश्चापि दिव्यरूपधरा स्थिता ॥५॥ पनगाचारणास्तथा । तस्थु प्राजलय सर्वे स्तुवतश्च पुरातना ॥५२॥ इति श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥७॥ ऋषय सिद्धगधी ·४४५ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय । अथ अष्टमोऽध्यायः जनमेजय उवाच सशयोऽय महान्ब्रह्मन्वर्तते मम मानसे | ब्रह्मलोकगतो राजा रेवतीसयुता स्वयम् ॥१॥ मया पूर्वं श्रुत कृत्स्न ब्राह्मणेभ्य कथान्तरे । ब्राह्मणो ब्रह्मविच्छान्तो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात् ॥२॥ राजा क्थ गतस्तत्र रेवतीसयुत स्वयम | सत्यलोकेऽतिदुष्प्रापे भूर्लोकादिति संशय ||३|| मृत स्वर्गमवाप्नोति सर्वशास्त्रेषु निर्णय । मानुषेण तु देहेन ब्रह्मलोक गति कथम् ॥" स्वर्गात्पुन कथ लोके मानुपे जायते गति |॥४॥ एतन्मे सशय विद्वश्छेत्तुमर्हसि साप्रतम | यथा राजा गतस्तत्र प्रष्टुकाम प्रजापतिम् ॥५॥ व्यास उवाच मेरोस्तु शिखरे राजन्सर्वे लोका प्रतिष्टि 1 इद्रलोको वह्निलोको या च सयमनी पुरो ॥६॥ तथैव सत्यलोकश्च कैलासश्च तथा पुन । वैकुण्ठश्च पुनस्तत्र वैष्णव पदमुच्यते ॥७॥ यथार्जुन. शक्रलोके गत पार्थों धनुर्धर । पञ्च वर्षाणि कौन्तेय स्थितस्तत्र सुरालये ||८|| मानुषेणव देहेन वासवस्य च सनिधो । तथवान्येऽपि भूपाला ककुत्स्थप्रमुखा लि |॥९॥ पश्चात्याश्चापि महावला । जित्वेन्द्रसदन प्राप्य सस्थितास्तत्र कामत ॥१०॥ महाभिप पुरा राजा ब्रह्मलोक गत स्वराद । आगच्छती नृपो गगामपश्यच्चातिसुदरीम् ॥११॥ वायुनावरमस्यास्तु देवादपहृत नृप । विचिनग्ना नृपेणाय दृष्टा सा सुदरी तथा ॥१२॥ स्मितं चकार कामातं सा च किंचिजहास वै । ब्रह्मणा तो तदा दृष्टी शप्तौ जातो वसुधराम् १३॥ वैकुठऽपि सुरा सर्वे पोडिता दैत्यदानवै । गत्वा हरि जगन्नाथमस्तुवन्कमलापतिम् ॥१४॥ सन्देहो नात्र कर्तव्य सर्वथा नृपसत्तम । गम्या सर्वेऽपि लोका स्युर्मानवानानराधिप १५॥ अवश्य कृतपुण्याना तापसाना नराधिप । पुण्यसद्भाव एवात्र गमने कारण नृप ॥१६॥ तथैव यजमानाना यजेन भावितात्मनाम् । जनमेजय उवाच रेवतो रेवती कन्या गृहीत्वा चारुलोचनाम ॥१७॥ ब्रह्मरोक गत पश्चावि पृत तन भूभुजा । ब्रह्मणा किं समादिष्ट परम दता सुता पुन ||१८|| तत्सर्व विस्तराद्ब्रह्मवषय त्व ममाना । व्यास उवाच निसामय महीपाल राजा रेवतक रिल ॥१९॥ स्वागतय ·४४८ वयन वतय काल नामभद श्रीमद्वीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे भध्याय ९ मध्य श्राद्धाथमधुना वन गत्वा सुतादरात । इत्युक्तोऽसो तथत्याशु जगाम वनमस्त्रभृत ||२|| गत्वा जघान बाण स वराहान्सूकरा मृगान | शशांश्चापि परिश्रातो वभवाथ बुभुक्षित ॥३॥ विस्मृता चाटका तस्य शश चाददसौ वन । शप निवदयामास पित्रे मासमनुत्तमम ||४|| प्रोक्षणाय समानीत मास दृष्ट्वा गुरुस्तदा । अनहमिति तज्ज्ञात्वा चुकोप मुनिसत्तम ॥५॥ भुक्तशप तु न श्राद्धे प्रोक्षणीयमिति स्थिति । राज्ञ निवदयामास वसिष्ठ पाकदूपणम ॥६॥ पुत्रस्य कम तज्ज्ञात्वा भूपतिगुरुणोदितम । चुकोप विधिलोपात्त देशानि सारयत्तत ||७|| शशाद इति विरयातो नाम्ना जाता नृपा मज । गतो वन शशादस्त पितृकोपादसभ्रम ॥८॥ नीतवाधमतत्पर । पितयुपरत राज्य प्राप्त तन महात्मना ॥९॥ शशादस्त्वकरोद्राज्यमयोध्याया पति स्वयम | यनाननका पूर्णाश्चकार सरयूतटे ॥१०॥ शशादस्याभवत्पुत्र ककुत्स्थ इति विश्रुत । तस्यैव नामभदाढे इद्रवाह पुरजय ॥११॥ जनमेजय उवाच कथ जातो राजपुत्रस्य चानघ । कारण ब्रूहि मे सवं कमणा यन चाभवत ॥१२॥ व्यास उवाच शशादे स्वगत राजा ककुत्स्थ इति चाभवत । राज्य चकार धर्मज्ञ पितृपैतामह वलात ।। एतस्मिन्नतर देवा दैत्यै सर्वे पराजिता ॥१३॥ जग्मुत्रिलोकाधिपतिं विष्णु शरणमव्ययम । ताप्रोवाच महाविष्णुस्तदा देवासनातन ॥१४॥ विष्णुरुवाच पाणिग्राह महीपाल प्राथयतु शशादजम । स हनिष्यति वै दैत्यान्सग्राम सुरसत्तम ॥१५॥ आगमिप्यति धर्मात्मा साहाय्याथ धनुधर । परााने प्रसादेन सामयं तस्य चातुलम ॥१६॥ हरे सुवचनाद्देवा ययु सर्वे सवासवा । अयाध्याया महाराज शगादतनय प्रति ॥१७॥ तानागतासुराम्राजा पूजयामास धर्मत । पप्रच्छागमन प्रयोजनमतद्रित ॥१८॥ राजोवाच धयोऽह पावितश्चास्मि जीवित सफल मम । यदागरय गृह देवा ददुश्च दान महत |॥१९॥ घुवतु कृत्य देवशा दु साध्यमपि मानवै । करिप्या म मह कार्य सवथा भवता महत ॥२०॥ साहाय्य कुरु राजेंद्र सुखा भव चोपत । सग्राम जय दत्येंद्रादुजयातिदारपि ॥२१॥ परागक्तिप्रसादेन दुर्लभ नास्ति त क्वचित । विष्णुना प्ररिताचवमागतास्तव सन्निधौ ॥२२॥ राजा देवा ऊचु ·४४९ २९ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ९ राजोवाच माणिग्राहो भवाम्यद्य देवाना सुरसत्तमा । इद्रो मे वाहन तन भवेद्यदि सुराधिप ॥२३॥ झग्राम तु करिष्यामि देत्यदेवकृतेऽधुना । आरुह्येद्र गमिष्यामि सत्यमेतद्ववोम्यहम् ॥२४॥ नदोचुर्वासव देवा कर्तव्य कार्यमद्भुतम् । पत्र भव नरेंद्रस्य त्यक्त्वा रज्जा शचीपते ॥२५॥ रज्जमानस्तदा शत प्रेरितो हरिणा भृशम् । बभूव वृषभस्तूगं रुद्रस्येवापरो महान् ॥२६॥ तमारोह राजासो सग्रामगमनाय वै । स्थित कुदियनास्य ककुत्स्थस्तेन चाभवत्॥२७॥ इन्द्रो वाह कृतो यन तेन नाम्नेंद्रवाहक. । पुरो जितास्तु दैत्याना तेनाभृच्च पुरजय ||२८|| जित्वा दैत्या महावाहुर्धन तेपा प्रदत्तवान् । पप्रच्छ चैव राजर्षेरिति सख्य बभूव ह ॥२९॥ ककुत्स्यश्चातिविख्यातो नृपतिस्तस्य वराजा । काकुत्स्था भुवि राजानो वभूवुर्वहुविश्रुता ॥३०॥ ककुत्स्थस्याभवत्पुनो धर्मपन्या महावल । अनेन विश्रुतस्तस्य पृथु पुनश्च वीर्यवान् ॥३१॥ विष्णोरश स्मृत साक्षात्पराशक्तिपदार्चक । विश्वरधिस्तु विज्ञेय पृथो पुत्रो नराधिप ॥३२॥ चद्रस्तस्य सुत श्रीमान्राजा वशकर. स्मृत । तत्सुतो युवनाश्वस्तु तेजस्वी बलवत्तर ॥३३|| शायतो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधामिक | शावती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरीसमा ॥३४॥ वृहदश्वस्तु पुत्रोऽभूच्छावतस्य महात्मन । कुरवयाश्व सुतस्तस्य वभूव पृथिवीपति ॥२५॥ घुयुनामा हतो दैत्यस्तेनासौ पृथिवोतले । धुघुमारेति विख्यात नाम प्रापातिविश्रुतम् ॥३६॥ पुत्रस्तस्य दृढाश्वस्तु पालयामास मेदिनीम् । दृढाश्वस्य सुत श्रीमाहर्यश्व इति कीर्तित ॥३७॥ निकुभस्तत्सुत प्रोनो बभूव पृथिवीपति । वर्हणाश्वो निकुभस्य कृशाश्वस्तस्य वै सुत ॥३८॥ प्रमेनजित्कृशाश्वस्य बलवान्सत्यविक्रम । तस्य पुत्रो महाभागो यौवनाश्वेति विश्रुत ॥३९॥ यौवनाश्वसुत श्रीमान्माधातेति महीपति । अष्टोत्तरसहस्र तु प्रासादा येन निर्मिता ॥४०॥ भगवत्यास्तु तुष्टययं महातीर्येषु मानद । मातृगर्भे न जातोऽसावृपनो जनकोदरं ॥४१॥ नि सारितस्तत पुत्र वुक्षि भित्त्वा पितु पुन । राजोवाच न श्रुत न च दृष्ट वा भवता तदुदाहृतम ||४२॥ असभाव्य महाभाग तम्य जम ययादितम । विस्तरण वदस्वाद्य मागतुर्ज मशरणम् । ४३॥ राजोदर यथासन पुत्र सवा सुदर । व्यास उवाच यौवाघोलपत्योऽभूद्राना परमधामिर ||४|| भार्या च शत तस्य बभूव नृपतनृप । राजा चिनापर प्रायश्तियामास नित्यम ||४|| ·४४६ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ८ पुन्या वर परिप्रष्टु ब्रह्मलोक गतो यदा | आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो लब्धक्षण क्षणम् ॥२०॥ मृण्वनतृप्यदधृष्टात्मा सभाया तु सकयक | समाप्ते तत्र गान्धर्वे प्रणम्य परमेश्वरम ॥२१॥ दर्शयित्वा सुता तस्मै स्वाभिप्राय न्यवेदयत् । राजोवाच वर कथय देवेश क्येय मम पुत्रिका ॥२२॥ देया कस्मै मया ब्रह्मन्प्रष्टु त्वा समुपागत । बहवो राजपुत्रा मे वीक्षिता कुलसभवा ॥२३।। कस्मिंश्चि मे मन काम नोपतिष्ठति चचलम् । तस्मात्वा देवदेवेश प्रष्टुमत्रागतोऽस्म्यहम् ॥२४॥ तदाज्ञापय सर्वज्ञ योग्य राजसुत वरम् । कुलीन वलवत च सर्वरक्षणसयुतम् ॥२५॥ दातार धर्मशील च राजपुत्र समादिश । व्यास उगाच तदाकण्य जगत्कर्ता वचन नृपतस्तदा ॥२६|| तमुवाच हस वाक्य दृष्ट्वा वारस्य पर्ययम् । ब्रह्मोवाच राजपुत्रास्त्वया राज वरा ये हृदय कृता ॥२७॥ ग्रस्ता कालेन वे सर्वे सपितृपौनवाघवा | सप्तविंशतिमोऽद्यैव द्वापरस्तु प्रवर्तत ॥२८॥ वशजास्ते मृता सर्वे पुरी दैत्यविलुठिता । सोमवशोद्भवस्तत्र राजा राज्य प्रशास्ति हि ॥२९॥ उग्रसेन इति ख्यातो मथुराधिपति किल । ययातिवशसभूतो राजा माथुरमडले ॥३०॥ उग्रसेनात्मज कस सुरद्वेपी महावल । दैत्यश पितर सोऽपि कारागारे न्यवशयत ॥३१॥ स्वय राज्य चकारासौ नृपाणा मदगर्वित । मेदिनी चातिभारार्ता ब्रह्माण शरण गता ॥३२॥ दुष्टराजन्यसै माना भारणातिसमाकुला । अशावतरण तत्र गदित सुरसत्तमै ॥३३॥ वासुदेव समुत्पन कृष्ण कमललोचन । दवक्या देवरूपिण्या योऽसौ नारायणो मुनि ॥३४|| तपश्चचार दु साध्य धर्मपुत्र सनातन । गगातीर नरसख पुण्य बदरिकाश्रमे ||३५|| सोऽवतीर्णो यदुकुले व सुदेवोऽपि विश्रुत । तेनासौं निहत पाप क्स कृष्णन सत्तम ॥३६॥ उनसेनाय राज्य वै दत्त हत्वा खल सुतम् । कसस्य श्वशुर पापो जरासघो महाबल ॥३७|| आगत्य मथुरा क्रोधाच्चकार सगर मुदा । कृष्णेनासौ जित सख्ये जरासधो महाबल ||३८|| 'प्रेषयामास युद्धाय सवल यवन तत । श्रुत्वायात महासूर ससैय यवनाधिपम् ॥३९॥ कृष्णस्तु मथुरां त्यक्त्वा पुरी द्वारवतीमगात् । प्रमग्ना ता पुरी कृष्ण शिल्पिमि सह सगः ॥ 4

·४४७
द्वारवत्या
भवता
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ९
कारामास दुर्गाढया हट्टशालाविमडिताम् । जीर्णोद्धारं पुरः कृत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।।
उग्रमेनं च राजानं चकार वशवर्तिनम् ||१॥"
यादवान्स्थापयामास
यदूत्तमः । वासुदेवस्तु तत्राद्य वर्तते वान्धवै सह ॥४०॥
तस्याग्रज 'स विस्यातो बलदेवो हलायुध । शेपाशो मुसली वीरो वरोऽस्तु तव संमत. ॥४१॥
सकर्षणाय देह्याशु कन्या कमललोचनाम् । रेवती वलभद्राय विवाहविविना ततः ।।४।।
दत्त्वा पुत्री नृपश्रेष्ठ गच्छ व वदरिकाश्रमम् । त्पस्तप्तुं सुरारामं पावनं कामद नृणाम् ।।४।।
व्यास उवाच
इनि राजा समादिष्टो ब्रह्मणा पद्मयोनिना । जगाम तरसा राजन्द्वारका कन्ययान्वित. ॥४४॥
ददौ ता बलदेवाय पन्या व शुभलक्षणाम् । ततस्तप्त्वा तपस्तीनं नृपतिः कालपर्यये ॥४५॥
जगाम विदशानाम त्यक्त्वा देह सरितटे ।
जनमेजय उवाच
भगवन्मदाश्चर्य
ममुदाहृतम् ॥४६॥
रेवतस्तु स्थितस्तत्र ब्रह्मलोके सुतार्थत । युगाना तु गत तन शतमष्टोत्तरं किल ||४||
वन्या वृद्धा न मंजाता राजा वाऽतितरा नु किम् । एतावत तथा कालमायु पूर्ण तयो. कथम् ।।४८||
व्यास ज्याच
न जरा क्षुत्पिपासा वा न मृत्युनं भय पुन । न तु ग्लानि प्रभवति ब्रह्मलोके सदाऽनघ ॥४९॥
मे गतस्य गर्याते सतती राक्षमता । गता कुशस्थली त्यक्त्वा भयभीता इतस्तत. ५०
पुत्र उत्पनो वीयवत्तर । इक्ष्वाकुरिति विख्यात सूर्यवशकरस्तु सः ।।५१||
यसाथ तप आनिष्ठद्देवी घ्यात्वा निरंरतम् । नारदस्योपदोन प्राप्य दीक्षामनुत्तमाम् ॥५२॥
तस्य पुत्रगत राजनिश्वाकोरिति विश्रुतम् । विकुक्षि प्रथमस्तेपा बलवीर्यसमन्वितः ॥५३॥
जयाच्याया स्थितो राजा इक्ष्वाकुरिति विश्रुत । शकुनिप्रमुखा पुरा पंचाशदलवत्तराः ॥५४॥
उत्तरापथदशस्य रक्षितार
कृता क्लि । दक्षिणस्या तथा राजन्नादिष्टास्तेन ते सुता. ॥५५॥
चत्वारिंशतयाऽष्टौ च रक्षणार्य महात्मना । अन्यो द्वौ सस्थितौ पार्श्वे सेवार्थ तस्य भूपतेः ५ ॥
इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे सप्तमसन्धेऽटमोऽध्यायः ॥८॥
अथ नवमोऽध्यायः
मनोश्च क्षुवन
।
व्यास उवाच
कदाचिदएकावाटे विकुक्षि पृथिवीपतिः । आज्ञापयदसंमूढो मांसमानय सत्वरम् ॥१॥

·४५०
राज्ञ
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १०
अपत्यार्थे यौवनाश्वो दुखितस्तु वन गत | पीणामाश्रमे पुण्ये निविण्ण स च पार्थिव ॥४६||
मुमोच दुखित श्वासास्तापसाना च पश्यताम् । दृष्ट्वा तु दुखित विप्रा बभूवुश्च कृपालव ॥४७॥
तमूचुाह्मणा राजन्कस्माच्छोचसि पार्थिव । किं ते दु ख महाराज ब्रूहि सत्य मनोगतम् ॥४८॥
प्रतीकार करिष्यामो दु खस्य तव सर्वथा ।
यौवनाश्व उवाच
राज्य धन सदश्वाश्च वर्तन्ते मुनयो मम ॥४९||
भार्याणा च शत शुद्ध वर्तते विशदप्रभम् । नारातिस्त्रिषु लोकेपु कोऽप्यस्ति वलवान्मम ॥५०॥
आज्ञाकरास्तु सामता वर्तन्ते मनिणस्तथा । एक सतानज दु ख गायत्पश्यामि तापसा ॥५१॥
अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्माच्छोचामि विक्रंद्रा सतानार्थं भृश तत ॥५२॥
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तापसाच कृतश्रमा । इष्टिं सतानकामस्य युक्ता ज्ञात्वा दिशतु मे ॥५३॥
कुर्वन्तु मम कार्य वै कृपा चेदस्ति तापसा ।
व्यास उवाच
तच्छ्रुत्वा वचन
वृपया पूर्णमानसा ॥५४॥
कारयामासुरव्यग्रास्तस्येष्टिमिन्द्रदेवताम् | कलश स्थापितस्तत्र गलपूर्णस्तु वाडवै ॥५५॥
मत्रितो वेदमन्नैश्च पुत्रार्थ तस्य भूपते । राजा तद्यज्ञसदन प्रविष्टस्तृपितो निशि ॥५६॥
विप्रान्दृष्ट्वा शयानान्स पपी मत्रजल स्वयम् । भार्यार्थ संस्कृत विप्रेमत्रित विधिनोद्धृतम् ॥५॥
पोत राज्ञा तृपातेन तदज्ञाना नृपोत्तम । व्युदक कलश दष्वा तदा विप्रा विशकिता ॥५८॥
पप्रच्छुस्ते नृप केन पीत जलमिति द्विजा । राज्ञा पोत विदित्वाते ज्ञात्वा दैववल महत ॥५९||
इटि समापयामासुर्गतास्त मुनयो गृहान । गर्भ दधार नृपतिस्ततो मत्रवलादथ ॥६०॥
तत काले स उत्पन कुक्षि भित्त्वास्य दक्षिणाम । पुत्र निष्कासयामासुमन्त्रिणस्तस्य भूपते ॥६१||
देवाना कृपया तन न ममार महीपति । क धास्यति कुमारोऽय मत्रिणश्चक्रशुभृशम ॥२॥
तदेंद्रो देशिनी प्रादा मा धावत्यवदद्वच । सोऽभवद्वल्वानाजा मा धाता पृथिवीपति ॥
तदुत्पत्तिस्तु भूपाल कथिता तव विस्तरात ॥६३।।
इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे नवमोऽध्याय ॥९॥
अथ दशमोऽध्यायः
व्यास उवाच
बभूव चक्रवर्ती स नृपति सत्यसगर । माधाता पृथिवी सर्वामजय नृपतीश्वर ॥१॥

·४५१ मिलिता ब्राह्मणास्तन श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय दस्यवोऽस्य भयरस्ता ययुगिरिगुहासु च । इन्द्रेणास्य कृत नाम नसद्दस्युरिति स्फुटम् ॥२॥ तस्य विदुमती भार्या शशविंदो सुताऽभवत् । पतिव्रता सुरूपा च सर्वलपणसयुता ॥३॥ तस्यामुत्पादयामास माघाता द्वौ सुप्तौ नृप । पुरुकुस सुविरपात मुचुकुन्द तयापरम् ॥४॥ पुरुकुत्सात्ततोऽरण्य पुन परमधार्मिक । पितृभक्तिरतश्चाभूबृहदश्वस्तदात्मज ॥५॥ हर्यश्वस्तस्य पुनोऽभूधार्मिक परमार्थवित् । तस्यात्मजस्त्रिावाऽभूदरुणस्तस्य चात्मज ॥६॥ अरणस्य सुत श्रामा सत्यव्रत इति ध्रुत । सोऽभूदिच्छाचर कामो मदात्मा ह्यतिलोलुप ॥७॥ स पापात्मा विप्रभायां हृतवान्काममोहित । विवाह तस्य विन्न स चकार नृपते सुत ॥८॥ राजानमरुण नृप । ऊचु श सुदु खाता हा हता स्मेति चासकृत् ॥९॥ पप्रच्छ राजा ताविप्रादु खितान्पुरवासिन । किं कृत मम पुत्रेण भवनाम शुभ द्विजा ॥१०॥ तनिशम्य द्विजा वाक्य रातो दिनयपूर्वकम् । तदोचुस्-वरुण विप्रा कृताशीर्वचना भृशम् ॥११॥ ब्राह्मणा ऊचुः राजस्तव सुतनाद्य विवाह प्रहता किल । विवाहिता विप्रकन्या वलेन बलिनावर ॥१२॥ व्यास उवाच श्रुत्वा तपा वचम्नथ्य राजा परमधार्मिक | पुत्रमाह वृया नाम कृत ते दुष्कर्मणा ॥१३॥ गच्छ दूर सुमदात्म दुराचार गृहा मम । न स्यातव्य त्वया पाप विषय मम सर्वथा ॥१४॥ पुपित पितर प्राह क्व गच्छामीति वै मुहु । अरुणस्तमथावाच श्वपाक सह वर्तय ॥१५॥ श्वपचस्य कृत कर्म द्विजदारापहारणम । तस्मात्तं सह ससग कृत्वा तिष्ठ यथासुखम् ॥१६॥ नाह पुत्रण पुत्रार्थी त्वया च कुलपासन | यथेष्ट व्रज दुष्टात्म कीर्तिनाश कृतस्त्वया ॥१७॥ स निगम्य पितुर्वाक्य कुपितस्य महात्मन । निश्चक्राम पुरात्तस्मातरसा श्वपचा ययौ ॥१८॥ सत्यवतस्तदा तन श्वपाक सह वर्तते । धनुवाणधर श्रोमा क्वची करुणालय ॥१९॥ यदा निष्कासित पित्रा कुपिनन महात्मना । गुरणाऽथ वसिष्ठन प्ररितोऽमौ महीपति ॥२०॥ तस्मात्सत्यवतस्तस्मि बभूव क्रोधसयुत । वमिष्ठे धर्मशास्त्रने निवारणपरामुखे ॥२१॥ केनचित्कारणेनाय पिता तस्य महोपति । पुनार्येऽसौ तपस्तप्तु पुर त्यक्त्वा वन गत ॥२२॥ तदा तस्मिविषय पाकगासन । समा द्वादश राजद्र तनाधर्मेण सर्वथा ॥२३॥ विदवामित्रस्तदा दारास्तस्मिस्तु विषय नृप । स यस्य कौशिकातीरे चचार विपुल तप ॥२४॥ कातरा तन सजाता नार्या व कोशिकस्य ह । कुटुम्बभरणार्थाय दु सिता वरवगिनी ॥२५॥ बालका शुधयाक्राता रुदत पश्यती भृशम् । याचमानाश्च नोवारा कष्टमाप पतिव्रता ॥२६॥ चिंतयामास दु सार्ता तोका वीक्ष्य क्षुधातुरान् । नृपो नास्ति पुरे ह्यद्य क याचे वा करोमि किम् ।। न ववप

·४५२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १०
नमे त्रातास्ति पुत्राणा पतिम नास्ति सन्निधौ । रुदंप्ति बालका. कामं घिड्मे जीवनमद्य वै ॥२८॥
धनहीना च मा त्यक्त्वा तपस्तप्तुं गत. पतिः । न जानाति समर्थोपि दु खिता धनवजिताम् ।।२९।।
वालाना भरणं केन करोमि पतिना विना | मरिष्यन्ति सुता सर्वेक्षुघया पीडिता भृशम् ॥३०॥
एक सुतं तु विक्रीय द्रव्येण कियता पुन. । पालयामि सुतानन्यानेप मे विहितो विधिः ॥३१॥
सर्वेपा मारणं नाहा युक्तं मम विपर्यये । कालस्य कालनापाहं विक्रोणामि तथात्मजम् ॥३२॥
हृदयं कठिनं कृत्वा सचिन्त्य मनसा सती । सादर्भरज्ज्वावद्ध्वाथ गले पुत्र विनिर्गता ॥३३॥
मुनिपत्नी गले वद्ध्वा मध्यमं पुनमौरसम् । शेषस्य भरणार्थाय गृहीरवा चलिता गृहात् ॥३४॥
दृष्टा सत्यव्रतेनार्ता तापसी शोक्संयुता ! पप्रच्छ नृपतिस्ता तु किं चिकीपसि शोभने ॥३५॥
रुदंतं वालवं क्ठे बद्ध्वा नयसि क्वाधुना । किमर्थ चारसर्वागि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः ॥३६॥
ऋपिपल्ल्युवाच
विश्वामित्रस्य भार्याऽह पुयोऽयं मे नृपात्मज | विक्रेतुमौरस कामं गमिप्ये विपमे सुतम् ॥३७॥
अन्नं नास्ति पतिर्मुपवा गतस्तप्तुं नृप ववचित् । विद्रोणामि क्षुधातन पस्य भरणाय वै {{३८॥
राजोवाच
पतिव्रते रक्षा पुर्व दास्यामि भरणं तव । तावदेव पतिस्तेऽत्र वनाच्चवागमिष्यति ॥३९॥
वृक्षे तवाश्रमाभ्याशे भट्यं किंचिनिरंतरम् । बंधयित्वा गमिप्यामि सत्यमेतद्ग्रवीम्यहम् ॥४०॥
इत्युक्ता सा तदा तेन राशा कोशिककामिनी । विवधं तनयं कृत्वा जगामाश्रममंडलम् ॥४१॥
सोऽभवद्वालवो नाम गलयंघान्महातपाः । सा तु स्वस्याश्रमे गत्वा मुमोद वालवर्वता ॥४२॥
सत्यग्रतस्तु भव या च कृपया प परिप्लुत । विश्वामित्रस्य च मुनेः कलत्रं तदभार ह ॥४३॥
यने स्थितान्मृगान्हत्या घराहान्महिषास्तथा । विश्वामित्रयनाम्यारो मार वृक्षे ययय ह ॥४४॥
पपिपरनी गृहीत्या तन्मासं पुत्रानदात्ततः । मिति परमा प्राप प्राप्य भक्ष्यमनुत्तमम् ॥४५॥
अयोध्या चंय राज्यं प तांत.पुर मुनि । गते तमु नृपे तस्मिन्वरिष्ठः पयंरक्षत ॥४६॥
रात्यग्रतोऽपि धर्मात्मा एतिहनगरा:हि । पितुराशा समास्थाय पानातवान्यने ||४||
यस्यतो स्पस्मा च यस्यचित्लारणानप । पसिऐ पाधिय मन्यु पारयामारा नित्यक्षा ||४८||
स्यग्यमान बने पित्रा पनि पत्रिय गुतम् । न यारयामारा मुनिसिट पारग ह ॥४९॥
पानिमरणमात्रामा नि स्या मतमे पदे । गमावि र धर्मात्मा विदारपरिम? ॥५०॥
परिधिदियगेर मृगाभाये महीपति | मिष्य पगा दोभीमपम्यानमध्यगाय ॥५१॥
at पान गुमास्तु ग्रोपागोहाम्म दम्परम् । वृक्ष ययय तामांग नीरया स्यगामा ॥५२॥
पानिपानी गुताग्पा मोरयामाग तसा माना गायेति म गोरिति प गुन॥५३॥

·४५३
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ११
वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्री ज्ञात्वा क्रुद्धस्तमब्रवीत् । दुरात्मन्कि कृतं पापं धेनुवातात्पिशाचवत् ॥५४॥
एवं ते शंक्वः क्रूराः पतंतु त्वरितास्त्रय. | गोवधादारहरणापितु. क्रोधात्तथा भृशम् ॥५५॥
त्रिशंकुरिति नाम्ना वै भुवि स्यातो भविष्यसि । पिशाचरूमात्मानं दर्शयन्सर्वदेहिनाम् ॥५६॥
व्यास उवाच
सत्यवतस्तथा शप्त:
।
एवं शप्तो वसिष्टेन तदा सत्यव्रतो नृप. । चचार च तपस्तीवं तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः ॥५७॥
कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मंत्रमनुतमम् । घ्यायन्भगवती देवी प्रकृति परमा शिवाम् ।।५८॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥१०॥
अथ एकादशोऽध्यायः
जनमेजय उवाच
वसिष्टेन च शप्तोऽसौ त्रिशंकुर्नृपतेः सुत. । कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते ॥१॥
व्यास उवाच
पिशाचत्वमवाप्तवान् । तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः ॥२॥
कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मनं नवाक्षरम् । होमाय ब्राह्मणान्गत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः ॥३॥
भूमिदेवा. शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे । ऋत्विजो मम सर्वेऽन भवंत प्रभवंतु ह ॥४॥
जपस्य च दशाशेन होमः कार्यों विधानतः । भवद्भि. कार्यसिद्धयर्थ वेदविद्भिः कृपापरः ॥५॥
सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदावराः । कार्य मम विधातव्यं सर्वया सुखहेतवे ॥६॥
तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् । शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाऽधुना ॥७॥
म यागार्होऽसि तस्मात्वं वेदेष्वनधिकारत. । पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गहितम् ॥८॥
व्यास उवाच
तन्निशम्य वचस्तेपा राजा दुखमबाप ह । धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थित. ॥९॥
पित्रा चाहं परित्यक्त शप्तश्च गुरुणा भृशम् । राज्याद्भष्ट पिशाचत्वमनुप्राप्त. करोमि किम् ॥
तदा पृथुतरा कृत्वा चिता काप्टर्नृपात्मज | सस्मार चडिका देवी प्रवेशमनुचितयन् ॥११॥
स्मृत्वा देवी महामाया चिता प्रज्वलिता पुर । कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थ स्थित. प्राजलिरग्रतः ॥१२॥
भात्वा भगवतो तं तु मर्तुकामं महोपतिम् । आजगाम तदाकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः ॥१३॥
दत्त्वाऽथ दर्शनं देवो तमुवाच नृपात्मजम् । सिंहारूढा महाराज मेघगभोरया गिरा ॥१४॥
देव्युवाच
किं ते व्यवसितं साधो हताशो मा तनुं त्यज । स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः ॥१५॥

·४५४ श्रीमायीमागरी महापुराणे सप्तमस्वन्ध भम्पाय " राग्य दरया बने शुन्यं गताग्नि तपगे पिला विषाद स्यन योर परची ही भूपा ||१६|| नेतुं त्यामागमिष्यति सचिवाय पितरराय । मरणगादापिता प स्वामिपिम पामो ॥१७॥ रित्या पाम प्रारणेष गमिप्यत्येप यि | व्याम पाच इत्युपत्या त सदा देवी तांतरधीयत ॥१८॥ राजपुरो चिरमिगो गरणा पायमानत । अयोध्याचा तदारय गान महामना ॥१९॥ वृत्तांत पथित सर्यो राणे रात्वरगादित । युवा राजाय पुगम्य त तपासोद्यमम् ॥२०॥ पेदमाधाय मनसि शोच बहुधा नृप । राचियागार धर्मामा पुनशोरपरिपत ॥२१॥ भात भवदित्यग्र पुषस्य मग पेष्टितम् । त्यस्तो गया यो धीमा पुन सत्यवतो मम ॥२२॥ थालयासो गत राघो राज्याई परमायित् । स्थितस्तव विभाो धनहीन क्षमाचित ॥२३॥ घसिष्टेन तथा इस पिशाचसा पृत । सोऽध दुसे। सतप्त प्रवेष्ट च हुताशनम् ॥२४॥ उद्यत श्रीमहादेव्या निपिन सस्थित पा | तस्माद्गच्छतुत शोन ज्येष्ठन महामरम् ॥२५॥ आश्वास्य पचनग्न तररांवानपत्यित् । अभिपिय सुन राज्ये औरण पारनक्षमम् ॥२६॥ वन यास्यामि शांतोऽह तपसे कृतनिश्राय । इत्युपत्या ममिण रार्यान्प्रेपयामास पार्थिव ॥२७॥ तस्यैवानयनाथ हि प्रीतिप्रवणमानस । ते गत्या त समाश्वास्य मत्रिण पायिवात्मजम् । थयोध्याया महात्मान मानपूर्व समानयन् । दृष्ट्वा सत्यग्रत राजा दुर्वल मरिनावरम् ॥२९॥ जटाजूटपर र चितातुरमचिंतपत् । कि त निष्ठुर कर्म मया पुत्रो विवाशित ||३०॥ राज्याश्यातिमेघावी जानता धर्मनिश्चयम् । इति सचित्य मनसा तमालिंग्य महीपति ॥३१॥ भासने स्वसमीपस्थ समाश्चास्योपवेशयत् । उपविष्ट सुन राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह ॥३२॥ प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविाशरद । राजोवाच पुत्र धर्मे मति वार्या माननीया मुखोद्भवा ॥३३|| न्यायागत धन ग्राह्य रक्षणीया सदा प्रजा । नासत्य क्वापि वक्तव्य नामार्गे गमन क्वचित॥३४॥ शिष्टप्रोक्त प्रकर्तव्य पूजनीयास्तपस्विन । हतव्या दस्यव क्रूरा इद्रियाणा तथा जय ॥३५॥ कर्तव्य कार्यसिद्धयथ राजा पुन सदैव हि । मनस्तु सर्वथा गाप्य कर्तव्य सचिव सह ६३६।। नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपु सर्वात्मना सुत । न विश्वमेत्परासक्त सचिव च तथानतम् ॥३७॥ चारा सर्वन योक्तव्या शत्रुमित्रेषु सर्वथा । धर्म मति सदा कार्या दान दद्याच्च नित्यश |॥३८॥ शुष्कवादो न त यो दुष्टसग च वर्जयत । यएव्या विविधा यज्ञा पूजनीया महपंय ॥३९॥ - ·४५५ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १२ न विश्वसेस्त्रियं क्वापि स्त्रणातरतं नरम् । अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयाया कदाचन ॥४०॥ द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूपु च । स्वयं तद्विमुखो भूयात्प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत् ॥४१॥ ब्राह्म मुहूर्ते कर्तव्यमुत्यानं सर्वथा सदा । स्नानादिक सर्वविधि विधाय विधिवत्तथा ॥४२॥ पराशक्ते परा पूजा भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षित । पुतज्जन्मसाफल्य पराशक्त पदार्चनम् ।। ४३।। सत्कृत्वा महापूजा देवोपादजलं पिबन् । न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चय. ॥४४|| सर्व दृश्यं महादेवी द्रष्टा साक्षी च सैव हि । इति तद्भावभरितस्तिष्ठेनिर्भयचेतसा ॥४५॥ कृत्वा नित्यविधि सम्यग्गतव्य सदसि द्विजान् । समाहूय च प्रष्टन्यो धर्मशास्त्रविनिर्णय ॥४६॥ संपूज्य ब्राह्मणान्पूज्यान्वेदवेदागपारगान् । गाभूहिरण्यादिक च देय पात्रेषु सर्वदा ॥४७॥ अविद्वान्ब्राह्मण. कोऽपि नैव पूज्य कदाचन । आहारादधिक नैव देय मूर्वाय कहिँचित् ।।४८|| न वा लोभात्त्वया पुत्र कर्तव्य धमलधनम् । अत पर न कर्तव्ये क्वचिद्विप्रावमाननम् ||४९|| ब्राह्मणा भूमिदेवाश्च माननीया प्रयत्नत । कारण क्षत्रियाणा च द्विजा एव न सशय ॥५०॥ अद्भयोऽग्निब्रह्मण क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेपा सर्वत्रग तेज स्वासु योनिषु शाम्यति ॥५१॥ तस्मादाज्ञा विशेपेण माननीया मुखाद्भवा । दानेन विनयनव सवथा भूतिमिच्छता ॥५२॥ दडनीति सदा कार्या धर्मशास्त्रानुसारत । कोशस्य सग्रह कार्यो नून न्यायागतस्य ह ॥५३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः॥११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः व्यास उवाच एवं प्रबोधित पित्रा त्रिशकु प्रणतो नृप । तथेति पितर प्राह! प्रेमगद्गदया गिरा ॥१॥ विप्रानाहूय मत्रज्ञान्वेदशास्त्रविशारदान् । अभिषेकाय सभारान्कारयामास सत्वरम् ॥२॥ सलिल सर्वतीर्याना समानाय्य विद्यापति 1 प्रकृतीश्च समाहूय सामन्तान्भूपतीस्तथा ॥३॥ पुण्येऽह्नि विधिवत्तस्मै ददावासनमुत्तमम् । अभिपिच्य सुत राज्ये त्रिशकु विधिवत्पिता ॥४॥ तृतीयमाश्रम पुण्य जग्राह भार्यया युत । वन त्रिपथगाकूले चचार• दुश्चर तप ॥५॥ काले प्राप्ते ययो स्वर्ग पूजितस्त्रिदर्शरपि । इन्द्रासनसमीपस्यो रराज र रविवत्सदा ॥६॥ राजोवाच पूर्व भगवता प्रोक्त कयायोगेन साप्रतम् । सत्यव्रतो वसिष्टेन शप्तो दोग्धीवधात्किल || कुपितेन पिशाचत्व प्रापितो गुरुणा तत । क्थ मुक्त पिशाचत्वादित्येतत्सशय प्रभो ||८|| न सिंहासनयोग्यो हि भवेच्छापसमन्वित । मुनिना मोचित शापात्वेनान्येन च कर्मणा ॥९॥ .

·श्रीमदेवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. १२ एतन्मे ब्रूहि, विप्र शापमोक्षणकारणम् । आनोतस्तु कथ पित्रा स्वगृहे तादृशान्ति ॥१०॥ व्यास उवाच वसिष्ठेन च शतोऽसौ सद्य पैशाचता गत | दुर्वेपश्चातिदुर्धर्ष सर्वलाभयकर. ॥११॥ यदेवोपासिता देवी भक्त्या सत्यवतेन ह । तया प्रसन्नया राजन्दिव्यदेह इत क्षणात् ॥१२॥ पिशाचत्व गत तस्य पाप चव क्षय गतम् । विपाप्मा चातितेजस्वी सभूतस्तत्वृपामृतात् ॥१३॥ वसिष्ठोऽपि प्रसनात्मा जात शक्तिप्रसादत । पिताऽपि च वभूवास्य प्रेमयुक्तस्त्वनुग्रहात ॥१४॥ राज्य शशास धर्मात्मा मृते पितरि पार्थिव । ईजे च विविधर्यज्ञर्देवदेवी सनातनीम् ॥१५॥ तस्य पुत्रो वभूयाय हरिश्चन्द्र सुशोभन । लक्षण शास्त्रनिर्दिष्टे सयुतश्चातिसुन्दर ||१६|| युवराजं सुत कृत्वा त्रिशकु, पृथिवीपति । मानुपेण शरीरेण स्वर्गे भोक्तु मनो दधे ॥१७॥ वसिष्टस्याश्रम गत्वा प्रणम्य विधिव नृप । उवाच वचन प्रीत मृताजलिपुटस्तदा ॥१८॥ राजोवाच ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वमनविशारद । विज्ञति मे सुमनसा थोतुमर्हसि तापस ॥१९॥ इच्छा मेऽद्य समुत्पन्ना स्वर्गलोकसुखाय च । अनेनैव शरोरेण भोगान्भोक्तुममानुपान् ॥२०॥ अप्सरोभिश्च सवास क्रीडितु नदने वने । देवगधर्वगान च श्रोतव्य मधुर किल ॥२१॥ त्व मखेनाशु तादृशेन महामुने । यथाऽनेन शरीरेण वसे लोक त्रिविष्टपम् ॥२२॥ समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्य ममाधुना । प्रापयाशु मख कृत्वा देवलोक दुरासदम् ॥२३॥ वसिष्ठ उवाच राजमानुषदेहेन स्वर्गे वास सुदुर्लभ । मृतस्य हि ध्रुव स्वर्ग कथित पुण्यकर्मणा ॥२४॥ तस्माद्विभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात । अप्सरोभिश्च सवासो जीवमानस्य दुरंभ ॥२५॥ कुरु यज्ञा महाभाग मृत स्वर्गमवाप्स्यसि । व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमर्दुमना ॥२६॥ उवाच वचन भूयो वसिष्ठ पूर्वरोषितम । न त्व याजयसे ब्रह्मन्गर्वावशाच्च मा यदि ॥२७॥ भय पुरोहित कृत्वा यक्ष्येऽह क्लि साप्रतम् । तच्छ्रुत्वा वचन तस्य वसिष्ठ कोपसयुत ॥२८॥ शशाप भूपति चेति चाडारो भव दुर्मते । अनेन त्व शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम् ।।२९॥ स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभोवघदूषित । ब्रह्मपत्नीहरोच्छित धर्ममार्गविदूषक ॥३०॥ न ते स्वर्गगति पाप मृतस्यापि कथचन । याजय ·४५७ श्रीमद्देवीमागरते महापुराण सप्तमस्कन्धे अध्याय. १२ व्यास उवाच इत्युत्तो गुरणा राजस्त्रिशकुस्तक्षणादपि ॥३१॥ तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वाचाकृति । कुडलेऽश्ममये चापि जाते तस्य च तत्क्षणात् ।।३२॥ देहे चदनगघश्व विगधो ह्यभवत्तदा । नीलवर्णेऽय सजाते दिये पीताबरे तनो ॥३३॥ गजवर्णोऽभवद्दह शागत्तस्य महात्मन | शक्युपासक्रोपेण फलमेतदभूनृप ॥३४॥ तस्माट्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्य कदाचन । गायत्रीजपनिष्टो हि वसिष्ठो मुनिसत्तम ||३५॥ दृष्ट्वा निंद्य निज देह राजा दुखमवाप्तवान् । न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ ॥३६॥ चिंतयामास दुखार्तस्त्रिशकु शोकविह्वल । किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीनिंदित ३७॥ वर्तव्य नव पश्यामि येन मे दु खसक्षय | गृहे गच्छामि चेत्पुत्र पीडितोऽद्य भविष्यति॥३८|| भार्याऽपि श्वपच दृष्ट्वा नागोकार करिष्यति । सचिवा नादरिष्यति वोक्ष्य मामीदृश पुन ॥३९॥ ज्ञातयो वधुवर्गश्च सङ्गता न भजिष्यति । सर्वस्त्यक्तस्य मे नून जीवितान्मरण वरम् ॥४०॥ विष वा भक्षयित्वाऽद्य पतित्वा वा जलाशये । कृत्वा वा कठपाश च देहत्याग करोम्यहम् ॥४१॥ अग्नौ वा ज्वलिते देह जुहोमि विधिवद्वलात् । कृत्वा वाऽनशन प्राणास्त्यजामि दूपितान्भृशम् ४२॥ आत्महत्या भवेन्नून पुनर्जन्मनि जन्मनि । श्वपचत्व च शापश्च हत्यादोपाद्भवदपि ॥४३॥ पुनर्विचार्य भूपालश्चेतसा समचिंतयत् । आत्महत्या न कर्तव्या सर्वथैव मयाऽभुना ॥४४|| भोक्तव्य स्वकृत कर्म देहेनानेन कानने । भोगनास्य विपाकस्य भविता सर्वथा क्षय ॥४५॥ प्रारब्धकर्मणा भोगादन्यथा न क्षयो भवत् । तस्मान्मयाऽन भोक्तव्य कृत कर्म शुभाशुभम् ।।४६।। कुर्वन्पुण्याश्रमाभ्याशे तीर्थाना सेवन तया । स्मरण चाबिकायास्तु साधूना सेवन तथा ॥४७॥ एव कर्मक्षय नून करिष्यामि बन वसन । भाग्ययोगात्कदाचित्तु भवेसायुसमागम ||४८॥ इति सचित्य मनसा त्यक्त्वा स्वनगर नृप । गङ्गातीरे गत काम शोचस्तत्रैव सस्थित ॥४९॥ हरिश्चद्रस्तदा ज्ञात्वा पितु शापस्य कारणम | दुखित सचिवास्तत्र प्रेपयामास पार्थिव ॥५०॥ सचिवास्तन गत्वाशु तमूचु प्रश्रयान्विता । प्रणम्य श्वपचाकार निश्वसत मुहुर्मुहु ॥५१॥ राजन्पुत्रेण ते नून प्रेषिता समुपागतान । अवहि सचिवास्त्व नो हरिश्चद्राज्ञया स्थितान् ५२।। युवराजसुत प्राह यत्तच्छृणुष्व नराधिप । आनयध्व नृप यूय समान्य पितर मम ॥५३॥ तस्माद्राजन्समागच्छ राज्य प्रति गतव्यथ । सेवा सर्वे करिष्यति सचिवाश्च प्रजास्तथा ॥५४॥ गुरु प्रसादयिष्याम स यया तु दयेत वै । प्रसनोऽसौ महातेजा दु खस्यात करिष्यति ॥५५॥ इति पुत्रेण ते राजन्कथित बहुधा किल । तस्माद्गमनमेवाशु रोचता निजसअनि ॥५६॥ -

·४६०
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १३
पुनमेक ददाम्यद्य कस्मैचिद्धनिने किल । गृहोत्या तस्य मौल्य तु तेन द्रव्येण वालकान् ॥३६॥
पालयेऽह क्षुधार्तास्तु नान्योपायोऽस्ति पालने । इति सचित्य मनसा पुत्रोऽयं प्रहितो मया ||३७||
विक्रयाथं महाभाग क्रदमानो भृशातुर । क्रन्दमान गृहीत्वैन निर्गताऽह गतनपा ||३८॥
तदा सत्यव्रतो मागें मामुद्वीक्ष्य भृशातुराम । पप्रच्छ स च राजपि कस्माद्रोदिति वालक ॥३९॥
तदाऽह तमुवाचेद वचन मुनिसत्तम । विक्रयाथ नीयतेऽसौ वालकोऽद्य मया नृप ॥४०॥
श्रुत्वा मे वचन राजा दयाहृदयस्तत । मामुवाच गृह याहि गृहीत्वन कुमारकम् ॥४१॥
भोजनार्थे कुमाराणामामिप विहित तव । प्रापयिष्याम्यह नित्य यावन्मुनिसमागम ॥४२॥
अहन्यहनि भूपालो वृक्षेऽस्मि मृगसूकरान् । विन्यस्य यामि हत्वाऽसौ प्रत्यह दययान्वित ॥४३॥
तेनैव बालका कात पालिता वृजिनार्णवात । वसिष्टेनाथ शप्तोऽमो भूपतिर्मम कारणात् ॥४४॥
कस्मिश्चिद्दिवसे मास न प्राप्त तेन कानने । हता दोग्नी वसिष्ठस्य तैनासो कुपितो मुनि ॥४५॥
त्रिशकुरिति भूपस्य कृत नाम महात्मना । कुपितेन वधाद्धेतोश्चाण्डालश्च कृतो नृप ॥४६॥
तेनाह दुखिता जाता तस्य दुखेन कौशिक । श्वपचत्वमसौ प्राप्तो मत्कृते नृपनन्दन ||४७॥
येन केनाप्युपायेन भवता नृपते किल । तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या तपसा प्रबलेन ह ॥४८॥
व्यास उवाच
इति भाविच श्रुत्वा कौशिको मुनिसत्तम । तामाह कामिनी दीना सात्वपूर्वमरिन्दम ||४९॥
विश्वामित्र उवाच
मोचयिष्यामि त शापान्नृप कमललोचने । उपकार कृतो येन कातारादक्षिताऽसि वै ॥५०॥
विद्यातपोबलेनाह करिष्ये दु खसक्षयम । इत्याश्वास्य प्रिया तत्र कौशिक परमार्थवित् ||५||
चिंतयामास नृपते कथ स्याददु खनाशनम् । सविमृश्य मुनिस्तत्र जगाम यत्र पार्थिव ॥५२॥
निशकु पक्वणे दीन सस्थित श्वपचाकृति । आगच्छत मुनि दृष्ट्वा विस्मितोऽसौ नराधिप ॥५३॥
दण्डवनिपपातोळ पादयोस्तरसा मुने । गृहीत्वा त करे भूप पतित कौशिकस्तदा ||५४||
उत्थाप्योवाच वचन सात्वपूर्वं द्विजोत्तम । मत्वृते त्व महीपाल शप्तोऽसि मुनिना यत ॥५५॥
वाछित त करिष्यामि ब्रूहि विं करवाण्यहम् ।
राजोवाच
मया सप्रार्थित
पूर्व वसिष्ठो मखहेतवे ॥५६॥
मा याजय मुनिश्रेष्ठ करोमि मखमुत्तमम् । यथेष्ट कुरु विजेंद्र यथा स्वर्ग प्रजाम्यहम् ॥५७॥
अनेनव शरीरेण शक्रलोक सुखालयम् । कोप कृत्वा वसिष्टोऽसौ मामाहेति सुदुर्मते ॥५८||
मानुषेण हि देहेन स्वर्गवास कुतस्तव । पुनर्मयोक्तो भगवा स्वर्गलुब्धेन चानघ ॥५९॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १४
अन्य पुरोहित कृत्वा यक्ष्येऽहं यज्ञमुत्तमम् । तदा तेनैव शप्तोऽह चाडालो भव पामर ॥६०॥
इत्येतत्कथित सर्व कारणं शापसभवम् । मम दु सविनाशाय समर्थोऽसि मुनीश्वर ॥६१॥
इत्युक्त्वा विररामासौ राजा दुसरजादित. । कौशिकोऽपि निराक्तुं शाप तस्य व्यचितयत् ६२॥
इति धादेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे प्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
अथ चतुर्दशोऽध्यायः
व्यास उवाच
विचित्य मनसा कृत्य गाधिसूनुर्महातपा । प्रकल्प्य यज्ञसमारान्मुनीनामप्रयत्तदा ॥१॥
मुनयस्त मख ज्ञात्वा विश्वामित्रनिमविता । नागता सर्व एवैते वसिष्टेन निवारिता ॥२॥
गाघिसूनुस्तदाज्ञाय विमनाश्वातिदुखित । आजगामाश्रम तन यत्रासौ नृपति स्थित ॥३॥
तमाह कौशिक क्रुद्धो वसिष्टेन निवारिता । नागता ब्राह्मणा सर्वे यज्ञार्थ नृपसत्तम ॥४॥
पश्य मे तपस सिद्धि यथा स्वा सुरसद्मनि । प्रापयामि महाराज वाछित ते क्रोम्यहम् ॥५॥
इत्युक्त्वा जल्मादाय हस्तेन मुनिसत्तम । ददौ पुण्य तदा तस्मै गायत्रीजपसम्भवम् ॥६॥
दत्त्वाऽथ सुकृत राज्ञे तमुवाच महीपतिम् । यथेष्ट गच्छ राजर्षे त्रिविष्टपमतद्रित ॥७॥
पुण्येन मम राजेंद्र बहु कालराजितेन च । याहि शक्रपुरी प्रोत स्वस्ति तेऽस्तु सुरालये ॥८॥
व्यास उवाच
इत्युक्त्वति विपेंद्रे त्रिशकुस्तरसा तत । उत्पपात यथा पक्षी वेगवास्तपसो वलात् ॥९॥
उत्पत्य गगने राजा गत शत्रपुरी यदा | दृष्टो देवगणस्तत्र क्रूरश्वाडालवेषभाक् ॥१०॥
कथितोऽसौ सुरेंद्राय कोऽयमायाति सत्वर । गगने देववहा यो दुर्दर्श श्वपचाकृति ॥११॥
सहसोत्याय
शक्रस्तमपश्यत्पुरुषाधमम् । ज्ञात्वा त्रिशकुमपिस निर्भत्स्य॑ तरसाऽववीत् १२॥
श्वपच क्व समायासि देवलोके जुगुप्सित । याहि शीघ्र ततो भूमौ नात्र स्थातु त्वयोचितम् १३॥
इत्युक्त स्खलित स्वर्गाच्छद्रेणामित्रकर्शन | निपपात तदा राजा क्षीणपुण्यो यथाऽमर ॥१४॥
पुनचक्रोश भूपालो विश्वामिति चासकृत ! पतामि रक्ष दु खातं स्वर्गाच्चलितमाशुगम् ॥१५||
तस्य तत्वदित राजन्पतत कौशिको मुनि । श्रुत्वा तिष्ठेति होवाच पतत वीक्ष्य भूपतिम् ॥१६॥
वचनात्तस्य तत्रैव स्थितोऽसौ गगने नृप । मुनेस्तप प्रभावेण चलितोऽपि सुराल यात ॥१७||
विश्वामित्रोऽप्यप स्पृष्ट्वा चकारेष्टि सुविस्तराम् । विधातु नूतना सृष्टिं स्वर्गलोक द्वितीयकम् ||१८||
तस्योद्यम तथा ज्ञात्वा त्वरितस्तु शचीपति । तत्राजगाम सहसा मुनि प्रति तु गाधिजम् ॥१९॥
कि ब्रह्मक्रियते साधो व स्मारकोपसमाकुल । अल सृष्ट्या मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥२०॥

·४५८ ॥५९॥ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १३ व्यास उगाच इति तेषा नृप श्रुत्वा भापित श्वपचाकृति । स्वगृह गमनायासो न मतिं कृतवानद ॥१७॥ तानुवाच तदा वाक्य व्रजतु सचिवा पुरम् । गत्वा पुर महाभागा युवतु वचनाच्च मे ॥५८॥ नागमिष्याम्यह पुन कुरु राज्यमनद्रित । मानयन्त्राह्मणा दवान्यज यज्ञरनवश नाह श्वपचवेषेण गहितन महात्मभि । आगमिप्याम्ययोध्याया सर्वे गच्छतु माचिरम् ॥६०॥ पुन सिंहासने स्थाप्य हरिश्चद्र महाबलम् । कुर्वतु राज्यक माणि यूय तत्र ममाज्ञया ।।६१।। इत्यादिष्टास्ततस्त तु रुरुदुश्चातुरा मृशम् । सचिवा निययुस्तूण नत्वा त च वनाश्रमम ॥६२|| अयोध्यायामुपागत्य पुण्यऽह्नि विधिपूर्वकम् । अभिषव तदा चर्हरिश्चद्रस्य मूनि त ॥६३॥ अभिषिक्तस्तु तजस्वी सचिवाश्च नृपाज्ञया । राज्य चकार धर्मिष्ठ पितर चितयन्भृशम् ॥६४|| इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे द्वादशोऽध्याय ॥२१॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः राजोवाच हरिश्चद्र कृतो राजा सचिवैर्नृपशासनात । त्रिशकुस्तु कथ मुक्तस्तस्माच्चाडालदेहत ॥१॥ मृतो वा वनमध्ये तु गङ्गातीरे परिप्लुत । गुरुणा वा कृपा कृत्वा शापात्तस्माद्विमोचित ॥२॥ एतद्वृत्तातमखिल कथयस्व ममाग्रत । चरित तस्य नृपते श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा ॥३॥ व्यास उवाच अभिषिक्त सुत कृत्वा राजा सतुष्टमानस । कालातिक्रमण तन चकार चिंतयञ्छिवाम् ॥४॥ एव गच्छति काले तु तपस्तप्त्वा समाहित । द्रष्ट दारासुतादीश्च तदाऽगात्कौशिको मुनि ॥५॥ आगत्य स्वजन दृष्ट्वा सुस्थित मुदमाप्तवान् । भार्या पप्रच्छ मेधावी स्थितामने सपर्यया ॥६॥ दुभिक्षे तु कथ कालस्त्वया नीत सुलोचन ! अन विना विमे वाला पालिता केन तद्वद ॥७॥ अह तपसि सनद्धो नागत शृणु सुन्दरि । कि कृत तु त्वया काते विमा द्रव्येण शोभन ||८|| मया चिंता कृता तत्र श्रुत्वा दुर्भिक्षमद्भुतम् । नागतोऽह विचार्येव किं करिष्यामि निर्धन ॥९॥ अहमप्यतिवामोर पीडित क्षुधया वन | प्रविष्टश्चौरभावन कुनचिच्छ्वपचालये ॥१०॥ स्वपच निद्रित दृष्ट्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । महानस परिज्ञाय भक्ष्यार्थ समुपस्थित ॥११॥ यदा भाण्ड समुद्घाटय पवव श्वतनुजामिपम् । गृह्णामि भक्षणार्थाय तदा दृष्टस्तु तेन वै ॥१२॥ पृष्ट वस्त्व क्थ प्राप्तो गृह मे निशि सादरम । बेहि कार्य किमयं त्वमुद्धाटयमि भाडक्म् ॥१३॥ इत्युन श्वपचेनाह क्षुघया पीडितो भृशम् । तमवोच सुक्शा ते काम गढ़दया गिरा ||१४|| ।

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १३
ब्राह्मणोऽह महामाग तापस क्षुधयादित । चौरभावमनुप्राप्तो भक्ष्य पश्यामि भाडके ॥१५॥
चौरभावेन सम्प्राप्तोऽस्म्यतियिस्त महामते । क्षुधितोऽस्मि ददस्वाज्ञा मासमधि सुसस्कृतम् ॥१६॥
विश्वामित्र उवाच
श्वपचस्तु वच श्रुत्वा मामुवाच सुनिश्चितम् । भक्ष मा कुरु वर्णानयजानीहि श्वपचालयम् ॥१७॥
दुर्लभ खर मानुष्य तनापि च द्विजन्मता । द्विजत्वे ब्राह्मणत्व च दुर्लभ वत्सि कि नहि ||१८||
दुष्टाहारो न कर्तव्य सर्वथा लोकमिच्छता । अग्राह्या मनुना प्रोक्ता कमणा सप्त चात्यजा ||१९||
त्याज्योऽह कर्मणा विश्वपचो नान सशय । निवारयामि भक्ष्यात्वान लोभनाजसा द्विज ॥२०॥
वर्णसकरदोपोऽय मा यातु त्वा द्विजोत्तम ।
विश्वामित्र उपाच
सत्य वदसि धर्मज्ञ मतिस्त विशदात्यज ॥२१॥
तथाप्यापदि
सूक्ष्ममार्ग अवीम्यहम । देहस्य रक्षण कार्य सर्वथा यदि मानद ॥२२॥
पापस्या ते पुन कार्य प्रायश्चित्त विशुद्धये । दुर्गतिस्तु भवत्पापादनापदि न चापदि ॥२३॥
मरणात्क्षुपितस्याय नरको नान सशय । तस्मात्क्षुधापहरण कर्तव्य शुभमिच्छना ॥२४॥
बनाह चौर्यधर्मेण दह रक्षऽप्यथात्यज । अवर्षण च चौर्येण यत्पाप कथितं वुधै ॥२५॥
यो न वपति पज यस्तत्तु तस्मै भविष्यति ।
विश्वामित्र उवाच
इत्युक्ते वचने कात पर्जय सहसाऽपतत ॥२६॥
गगनादस्तिहस्ताभिधाराभिरभिकापित । मुदितोऽह घन वीक्ष्य वर्पत विद्युता सह ॥२७॥
तदाम्ह तदगृह त्यक्त्वा नि सृत परया मुदा । कथय त्व वरारोह कालो नीतस्त्वया कथम् ॥२८॥
कातारे परम
तर क्षयकृत्प्राणिनामिह ।
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा पतिमाह प्रियवदा ॥२९॥
यथा शृणु मया नीत कार परमदारुण । गत त्वयि मुनिश्रेष्ठ दुर्भिक्ष समुपागतम ||३०}}
अन्नाथ पुत्रका सर्वे बभूवुश्वातिदु खिता । क्षुधिता बाल्का वीक्ष्य नीवारार्थ वन वन ॥३१॥
भ्राताऽह चिंतयादिश किंचित्प्राप्त फल तदा । एव च कतिचि मासा नीवारणातिवाहिता ॥३२॥
तदभाव मया कात चितित मनसा पुन । न भिभा किल दुभिक्षनीवारा नापि कानने ॥३३॥
न वृषेषु फ्ला यासुर्न मूलानि धरातरे | क्षुघया पीडिता बाला रुदति भृशमातुरा ॥३४||
किं करोमि क्व गच्छामि कि नबीमिक्षुधादितान । एव वित्रित्य मनसा निश्चयस्तु मया कृत ॥३५॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १४ विश्वामित्र उवाच स्व निवासं महीपालं च्युतं त्वद्भवनाद्विभो | नयस्व प्रीतियोगेन निशंकु चातिदु.खितम् ॥२१॥ व्यास उवाच तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा तुरापाडतिशंकितः । ततो वलं विदित्वोग्रमोमित्युवाच वासव. ॥२२॥ दिव्यदेहं नृपं कृत्वा विमानवरसंस्थितम् । आपृच्छ्य कौशिकं शक्रोऽगमन्निजपुरी तदा ॥२३॥ गते शक्रे तु वै स्वर्ग त्रिशंकुसहिते तत. । विश्वामित्रः सुखं प्राप्यस्वाश्रमे सुस्थिरोऽभवत् २४।। हरिश्चंद्रोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रोपकारकम् । पितुः स्वर्गमनं कामं मुदितो राज्यमन्वशात् ॥२५॥ अयोध्याधिपतिः क्रीडा चकार सह भार्यया । रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः ॥२६॥ अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् । तदा चिंतातुरो राजा बभूवातीव दु.खित ॥२७॥ वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । अनपत्यत्वजा चिंता गुरवे समवेदयत् ॥२८॥ देवज्ञोऽसि भवान्काम मंत्रविद्याविशारद । उपायं कुरु धर्मज्ञ संततेर्मम मानद ॥२९॥ अपुनस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम । कस्मादपेक्षसे जानन्दु खं मम च शक्तिमान् ॥३०॥ कलविकास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयति हि । मदभाग्योऽहमनिशं चिंतयामि दिवानिशम् ॥३१॥ व्यास उवाच इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वच. । सचिंत्य मनसा सम्यक्तमुवाच विधे. सुत. ॥३२॥ वसिष्ठ उवाच सत्य ब्रूपे महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते । अनपत्यत्वज दुःखं यत्तथा दुःखमद्भुतम् ॥३३॥ तस्मात्त्वमपि राजेंद्र वरुण यादसा पतिम् । समाराधय यत्नेन स ते कार्य करिष्यति ॥३४॥ वरणादधिको नास्ति देव. सतानदायक | तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति ||३५|| देव पुरुपकारश्च माननीयाविमो नृभि । उद्यमेन विना कार्य सिद्धि सजायते कथम् ॥३६॥ न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदशिभि । कृते तस्मिन्भवैत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम ॥३७॥ इति तस्य वच श्रुत्वा गुरोरमिततेजस. । प्रणम्य निर्ययो राजा तपसे कृतनिश्चय. ॥३८॥ गगातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृप । घ्यायन्पाशधर चित्ते चचार दुश्वर तप ॥३९॥ एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचर । कृपयाऽभून्महाराज प्रसनमुखपक्ज. ॥४०॥ हरिशंद्रमुवाचेद वचनं पति । वर वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव ॥४१॥ राजोवाच अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्र देहि सुखप्रदम् । ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृत. ॥४२॥ यादसा ·. । श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १५ ४६३ नृपस्य वचन श्रुत्वा प्रगल्भ दुखितस्य च । स्मितपूर्व तत पाशी तमाह पुरत स्थितम् ॥४३॥ वरुण उगाच पुनो यदि भवद्राजन्गुणी मनसि वाछित । सिद्ध कार्य तत पश्चारिक करिष्यसि मे प्रियम् ॥४४॥ यदि स्व तन पुत्रेण मा यजेथाविशकित । पशुवधन तनव ददामि नृपते वरम् ॥४५॥ राजोवाच देव मे मास्तु वध्यत्व यजिप्येऽह जलाधिपम् । पशु कृत्वा सुत पुत्र सत्यमेतदप्रवीमि ते ॥४६॥ वध्यत्वे परम दुखमसह्य भुवि मानद । शोकाग्निशमन नृणा तस्माद्देहि सुत शुभम् ॥४७॥ अरुण उवाच भविष्यति सुत काम राजन्गच्छ गृहाय वै । सत्य तद्वचन कार्य यदावीपि ममानत ॥४८|| व्यास उपाच इत्युक्तो वरुणेनासी हरिश्चद्रौ गृह ययौ । भार्याय कययामाम वृत्तात वरदानजम् ॥४९॥ तस्य भार्याशत पूर्ण वभूवातिमनोहरम । पट्टराज्ञी शुभा शव्या धर्मपत्नी पतिव्रता ॥५०॥ काले गतेऽय सा गभ दधार वरवणिनी । भूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम् ॥५१॥ कारयामास विधिवत्सस्कारागृपतिस्तदा । मासऽथ दशमे पूर्ण सुपुवे सा शुभे दिने ॥५२॥ ताराग्रहबलोपेते पुन देवसुतोपमम । पुने जाते नृप स्नात्वा ब्राह्मण परिवेष्टित ॥५३॥ चकार जातकर्मादीन ददौ दानानि भूरिश । राजशातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्भव ॥५४|| वमूव परमोदारो धनधान्यसमवित । विशेषदानसयुक्तो गीतवादित्रसकुल ॥५५॥ इति श्रादेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्ध चतुर्दशोऽध्याय ॥१४॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः व्यास उवाच प्रवृत्ते सदने तस्य पुत्रमहोत्सवे । आजगाम तदा पाशी विप्रवपघर शुभ ॥१॥ स्वस्तीत्युक्त्वा नृप प्राह वरुणोऽह निशामय । पुत्रो जातस्तवाधीश यजानन नृपातु माम ॥२॥ मत्य कुरु वचो राज यत्प्रोक्त भवता पुरा । बध्यत्व तु गत तऽद्य वरदानन म किल ॥३॥ इति तस्य वच श्रुत्वा राजा चिंता चकार ह । क्य हमि सुत जात जलजेन समाननम् ॥४|| लोक्पार समायातो विप्रवण वीर्यवान । न देवहेलन कार्य सर्वथा शुभमिच्छता ॥५॥ पुत्रस्नेह सुदुइछेद्य सर्वथा प्राणिमि सदा । कि करोमि कय मे स्यात्सुख सततिसभवम् ॥६॥ धैर्यमाल घ्य भूपालस्त नत्वा प्रतिपूज्य च । उवाच वचन ‘लदण युक्त विनयपूर्वकम् ॥७॥ रान ·५ ४६४ . श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १५ राजोवाच देवदेव तवानुज्ञा करोमि करुणानिधे । वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम् ॥८॥ पुरे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता । मासेन शुद्धयेज्जननी दंपती तन कारणम् ॥९॥ सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्म जानासि शाश्वतम् । कृपा कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर ॥१०॥ व्यास उवाच इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव ११॥ आगमिष्यामि मासाते यष्टव्यं सर्वथा त्वया । कृत्वोत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम ॥१२॥ इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसा पति । हरिश्चंद्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः ॥१३॥ कोटिशः प्रददो गास्ता घटोघ्नीहेमपूरिता । विप्रेम्यो वेदविद्भयश्च तथैव तिलपर्वतान् ॥१४॥ राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम् ॥१५॥ पूर्णे मासे तत पाशी विप्रवेपेण भूपते । आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः ।।१६॥ वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्न. शोकसागरे । प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताजलि. ॥१७॥ दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावित प्रभो । मखं करोमि वारीश विधिवद्वाछितं तव ॥१८॥ अदतो न पशु. इलाघ्य इत्याहुदवादिनः । तस्मातोद्भवे तेऽहं करिप्यामि महामखम् ॥१९|| व्यास उवाच इत्युक्तस्तेन वरणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ । हरिश्चद्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे ॥२०॥ पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् । आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन् ॥२१॥ भूपालोऽपि जलाधीश वीक्ष्य प्राप्त द्विजाकृतिम् । प्रणम्यासनसम्मान. पूजयामास सादरम् ॥२२॥ स्तुरवा प्रोवाच वचनं विनयानतक्धर । करोमि विधिवत्कामं मख प्रवलदक्षिणम् ||२३॥ बालोऽप्यकृतचौलोऽय गर्भकेशो न समत. । यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छुतम् ॥२४॥ तावरक्षमस्व वारीश विधि जानासि शाश्वतम् । कर्तव्य. सर्वथा यज्ञो मुंडनाते शिशोः किल ॥२५॥ तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेता प्राह तं पुन. । प्रतारयसि मा राजन्युन पुनरिदं ब्रुवन् ॥२६॥ अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना । पुत्रस्नेहनिवद्धस्त्वं वंचयस्येव साप्रतम् ॥२७॥ क्षौरवमविधि कृत्वा न कर्तासि मखं यदि । तदाह दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वित ॥२८|| मद्य गच्छामि राजेंद्र वचनात्तव मानद । न मृपा वचन कार्य त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव ॥२९॥ इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेहात् । राजा परमसतुष्टो ननद भवने तदा |॥३०॥ चूडापरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे । सप्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपते. पुन. ॥३१॥ यदावे सुतमादाय राजी नृपतिसग्नियो । उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात् ॥३२॥ .

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १५ ४६५ कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं क्थयन्नृपम् । विप्ररूपधर श्रीमान्प्रत्यक्ष इव पावक |॥३३॥ नृपतिस्तं समालोक्य बभूवातोव विह्वल. । नमश्चकार तं भीत्या कृताजलिपुटः पर. ॥३४॥ विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् । स्वामिन्यायं करोम्यद्य मलस्य विधिपूर्वकम् ३५॥ वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुप्वंकमना विभो । युक्त चेन्मन्यमे स्वामिस्तद्रवीमि तवाग्रत ॥३६॥ ब्राह्मण क्षनियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातय । सस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदु ॥३७॥ यस्मादयं सुतो मेऽद्य शूद्रवद्वतते शिशु । उपनीत क्रियाह. स्यादिति वेदेषु निर्णय. ॥३८॥ राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् । अष्टमे ब्राह्मणाना च वैश्याना द्वादशे दिल ३९॥ दयसे यदि देवेश दीनं मा सेवकं तव । तदोपनीय कर्ताऽस्मि पशुना यज्ञमुत्तमम् ॥४०॥ लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मन्यसे यद्वच सत्य तद्गच्छ भवनं विभो ॥४१|| व्यास उवाच इति तस्य वच श्रुत्वा दयावान्यादसा पति । ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसनवदनो नृप. ॥४२॥ गतेऽय वरुणे राजा बभूवातिमुदान्वित । सुख प्राप्य सुतस्यैव राजा मुदमवाप ह ॥४३॥ चकार राजकार्याणि हरिश्चद्रस्तदा नृप । कालेन बजता पुत्रो बभूव दशवार्षिक ॥४४॥ तस्योपवीतसामग्री विभूतिमदृशी नृप । चकार ब्राह्मणं शिष्टरन्वित सचिवस्तथा ॥४५॥ एकादशे सुतस्यादे व्रतवविधो नृप । विदधे विधिवत्कार्य चित्ते चिंतातुर. पुन ॥४६॥ वर्तमाने तथा कार्ये उपनौते कुमारके । आजगामाथ वरणो विश्वेषधरस्तदा ॥४७॥ त वीक्ष्य नृपतिस्तूर्ण प्रणम्य पुरत स्थित । कृतालिपुट प्रीत प्रत्युवाच सुरोत्तमम् ॥४८॥ देवदत्तोपवीतोऽय पशुयोग्योऽस्ति मे सुत । प्रसादात्तव मे शोको गतो वध्यापवादज ॥४९॥ कर्तुमिच्छाम्यह यज्ञ प्रभूतवरदक्षिणम् । समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य द्रवीम्यहम् ॥५०॥ समावर्तनकर्मान्ने करिष्यामि तवेष्मितम् । ममोपरि दया कृत्वा तावत्व क्षतुमहसि ॥५१॥ वरुण उवाच प्रतारयसि मा राजन्पुनप्रेमाकुला भृशम् । मुहुमहमति कृत्वा युक्तियुक्ता महामते ||५२|| गच्छाम्यद्य महाराज वचसा तव नोदित । आगयिष्यामि समये समावर्तनकर्मणि ॥५३॥ इत्युक्वा प्रययौ पाशी तमापृच्छ्य विशापते । राजा प्रमुदित कार्य चकार च यथोत्तरम् ||१४॥ आगत वरुण दृष्ट्वा कुमारोऽतिविचक्षण । यज्ञस्य समय ज्ञात्वा तदा चिंतातुरोऽभवत् ।।५५॥ पर्यपृच्छदितस्तन । ज्ञात्वाऽऽत्मवधमायुप्मन्गमनाय मति दयौ ॥ ६॥ निश्चय परम कृत्वा समय सचिवात्मजै । प्रययौ नगरातस्मानिर्गत्य वनमप्यसो ॥५७|| गते पुढे नृप कामं दुखितोऽभूद्धश तदा । प्रेरयामास दूतान्स्वास्तस्यान्वेपणकाम्यया ॥५८॥ शोकस्य कारण राज्ञ

·४५६
श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १६
एवं गतेऽथ वालेऽसौ वरुणस्तद्गृह गत । राजान शोषसतप्त कुरु यज्ञमिति ब्रुवन् ।।५९॥
राजा प्रणम्य त प्राह देवदेव करोमि किम् । न जाने क्यापि पुत्रो मे गतस्त्वद्य भयाकुल ॥६॥
सर्वत्र गिरिदुर्गेषु मुनीनामाश्रमेषु च । अवैषितो मे दूतस्तु न प्राप्तो यादसापते ॥६॥
आज्ञापय महाराज किं करोमि गते सुते । न मे दोपोऽन मर्वज्ञ भाग्यदोषस्तु सर्वथा ॥६२।।
व्यास उवाच
इति भूपवन श्रुत्वा प्रचेता पितो मृशम् । शशाप च नृप क्रोघाचितस्तु पुन पुन ॥६॥
नृपतेऽह त्वया यस्माद्वयसा च प्रवचित । तस्माज्जलोदरो व्याधिस्त्वा तुदत्वतिदारुणः ६४॥
व्यास उवाच
इति शप्तो महीपाल कुपितेन प्रचेतसा । पोटितोऽभूत्तदा राजा व्याधिना दु खदेन तु ॥६५॥
एव शरवा नृप पाशी जगाम निजमास्पदम् । राजा प्राप्य महान्याधि बभूवातीव दु सित ||६||
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे पञ्चदशोऽध्याय ॥१५॥
अथ पोडशोऽध्यायः
व्यास उवाच
गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडित । दु खास पर प्राप्य व्यथितोऽभूदृश तदा ॥१॥
कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितर रोगपीडितम् । गमनाय मति राजश्वकार स्नेहयत्रित ॥२॥
सवत्सरे व्यतीते तु पितर द्रष्टुमादरात । गतुकाम तु त ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह ॥३॥
चासवस्तु तदा रूप कृत्वा विप्रस्य सत्वर । वारयामास युक्त्या वै कुमार गतुमुद्यतम् ॥४॥
इन्द्र उवाच
राजपुत्र न जानासि राजनीति सुदुर्लभाम । अत करोपि मूढस्त्व गमनाय मतिं वृथा ।।५।।
पिता तव महाभाग ब्राह्मणवेदपारगे । कारयिष्यति होम ते ज्वलितेऽथ विभावसौ ॥६॥
आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषा प्राणिना खलु । तदर्थे वल्लभा सति पुत्रदारधनादय [॥७॥
आत्मनो देहरक्षार्थ हत्वा त्वा वल्लभ सुतम् । हवन कारयित्वाऽसौ रोगमुक्तो भविष्यति ॥८॥
तस्मात्त्वया न गतव्य राजपुत्र पितृहे । मृते पितरि गतव्य राज्यार्थे सर्वथा पुन ॥९॥
एव निपेधितस्तत्र वासवेन
नृपात्मज । वनमध्ये स्थित काम पुन सवत्सर नृप ॥१०॥
अत्यत दुखित ध्रुत्वा हरिश्चद्र तदात्मज । गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चय ॥११॥
तुरापाड् द्विजरूपेण तवागत्य च रोहितम् । निवारयामास सुत युक्तिवाक्य पुन पुन ||१२||
हरिश्चन्द्रोऽतिदु खार्तो वसिष्ठ स्वपुरोहितम् । पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपाय सुनिश्चितम् ॥१३॥

·राजनमु शुन शेप
१६८
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १६
विश्वामित्र उवाच
रुदत भृशदु खितम् ।।३८॥
ऋतुस्ते भविता पूर्णो रोगनादाश्च सर्वथा । दयासम नास्ति पुण्य पाप हिंसासम नहि ॥३९॥
रागिणा रोचनार्थाय नोदनेय विचारय । आत्मदेहत्य रक्षार्थ परदेहनिकृतनम् ॥४०॥
न कर्तव्य महाराज सर्वत शुभमिच्छता । दयया सर्वभूतेषु सतुष्टो येन केन च ॥४१॥
सर्वेन्द्रियोपशात्या च तुष्यत्याशु जगत्पति । आत्मवत्सर्वभूतेषु चिंतनीय नृपोत्तम ॥४२॥
जीवितव्य प्रिय नून सर्वेपा सर्वदा विल । त्वमिच्छसि सुख कर्तुं देह हत्वा स्वमु द्विजम् ४३॥
पथ नेच्छेदसो देह रक्षितु स्वसुखास्पदम । पूर्वजन्मकृत वर नानेन सह ते नृप ॥४४॥
पेनामु हतुकामस्त्व द्विज पुन निरागसम् । यो य हति विना वैर स्वकाम सतत पुन ॥४५॥
हतार हति त प्राप्य जनन जनतान्तरे । जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पित ||४६||
स्वात्मजो धनलोभेन पापाचार सुदुर्मति । एप्टव्या वहव पुत्रा योकोऽपि गया व्रजेत् ॥४७॥
यजेत चाश्वमेधेन नील वा वृपमुत्सृजेत । दशमध्ये च य कश्चित्पापकर्म समाचरेत् ॥४८॥
पष्ठाशस्तस्य पापस्य राजा भुक्ते न सशय । निषेघनीयो राज्ञाऽसौ पाप कर्तुं समुद्यत ॥४९॥
न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पत्र विक्रेतुमुद्यत । सूर्यवशे समुत्पतस्त्रिशकुतनय
आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म क्तुमिच्छसि पार्थिव । मोचना मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे ॥५१॥
तव देहे सुख राजन्भविष्यत्यविचारणात । पिता ते शापयोगेन चाडालत्वमुपागत ॥५२॥
भयाऽसौ तेन देहेन स्वर्लोक प्रापित किल । तेनैव प्रोतियोगेन कुरु मे वचन नृप ॥५३॥
मुचन बालक दीन रुदत भृशमातुरम् । याचितोऽसि मया नून यज्ञेऽस्मिताजसूयके ॥५४॥
प्रार्थनाभगज दोप कथ त्व नावबुध्यसे । प्रार्थित सवदा देय मखेऽस्मिन्नृपसत्तम ॥५५॥
अन्यथा पापमेव स्यात्तव
।
शुभ ॥५०॥
राजन्न सशय।
व्यास उवाच
इति तस्य वच श्रुत्वा कौशिवस्य नृपोत्तम ॥५६॥
प्रत्युवाच महाराज कौशिव मुनिरात्तमम । जलरोदरण गायेय दुखितोऽह भृश मुने ॥५७॥
तस्मान मोचयाम्येनमा यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रह कार्य कार्येऽस्मि मम सर्वथा ५८॥
सम्स्या वक्न राजो विश्वामित्रोतिमोपन । बभूव दुससततो पोदय दोन द्विजात्मजम् ॥५॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमा धे पोडशोऽध्याय ॥१६॥

·४६९ श्रीमदयीमागर महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय 10 अथ सप्तदशोऽध्यायः व्यास उगाच रुदत वाय वीक्ष्य विश्वामित्रो प्यार | TT शेपमुयाचंद गत्या पार्से तिदु सितम् ॥१॥ मा प्रवेनस पुत्र गयोत मनसा स्मरा । जपतस्तर कल्याग भविष्यति ममानया ॥२॥ विश्वामिप्रयच श्रुत्या गुन रोप शुगर । मत्र जाप मनसा दौशियोक्त स्फुटावरम् ।।३।। जपतस्तत्र तम्या प्रचेताम्नु पार । प्रादुरभूव राहणी प्राप्नो नृपचारके ॥४॥ दृष्ट्वा तमागत सर्वे विस्मय परम गना | नुष्टुयुरण देय मुदिता दर्शनन ते ॥५॥ राजाऽतिविस्मिा पादौ प्रणनाम रजातुर । पद्धाजलियो देव तुष्टाव पुरत स्थितम् ॥६॥ हरिश्चन्द्र उवाच देवदेव कृपासिंधा पापात्मा ह सुमदयी । नापरार पण पावित परमेष्ठिना ॥७॥ मया ते पुनरामेन दु परास्था हेराम । इत क्षमाप्य प्रभुणा पोभराध सुदुर्मते ॥८॥ वर्षी दोप न जानानि तस्मात्पुमाथिन्ग मया । यचिस्व देवदेव भातन नरवाद्विभो ॥९॥ अवस्य गतिनास्ति स्वर्गों नैव च नर च । भीताह ता वाक्येन तस्मात हेल्न वृत्तम ॥१०॥ नालस्य दूपण चिंय नून ज्ञानवता विभा । दु खिताऽह रजातातो वचित स्वसुनेन ह ॥११॥ न जानेऽह महाराज पुत्रो मे पागत प्रभो । वचयित्या या भीता मरणा मा कृरानिध ॥१२॥ प्रययौ द्रविण दत्त्वा गृहीतो द्विावाला । यनोऽय क्रोतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टय ।।१३॥ दर्शन वव सप्राप्य गत दु स ममाद्भुतम् । जलोदरा सब प्रसग्ने त्वाय साप्रतम् ॥१४॥ इति तस्य यच श्रुत्वा राज्ञो रागातुरस्य च । दयावा देवदेश प्रत्युवाव नृपोत्तमम् ॥१५॥ वरुण उपाच मुच राजन्छुन शेप स्तुवत मा भृशातूरम । यनोऽय परिपूस्त रोगमुक्तो भवात्मना ॥१६॥ इत्युक्त्वा वरणस्तूण राजान विरुज तया । चार पश्यता तत्र सदस्याना सुसस्थितम् ॥१७॥ विमुक्तोऽसौ द्विज पाशावरुणेन महात्मना । जयशब्दस्ततस्तत्र सजातो मखमडपे ॥१८॥ राना प्रभुदित सद्यो रोगा मुक्त सुदारुणात । यूपा मुन शुन शपो बभूवातीव सस्थित ॥१९॥ राजा त्विम मख पूण चकार विनयान्वित । शुन शपस्तदा सम्यानित्युवाच कृताञ्जलि ॥२०॥ भो भो सम्या सुधर्मज्ञा ब्रुवतु धमनिणयम । वदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिन किल ॥२१॥ पुत्रोऽह कस्य सर्वना पिता म कोऽग्रत परम् । भवता वचनात्तस्य शरण प्रव्रजाम्यहम् ॥२२॥ व्यास उवाच ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १० इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् । सभ्या ऊचुः अजीगर्तस्य पुनोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ ॥२३॥ अंगादंगारसमुद्भूत. पालितस्तेन भक्तितः । अन्यस्य वस्य पुनोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः ॥२४॥ तच्छुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासद. । विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः क्लि ॥२५॥ पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशय. । अथवा वरुणस्यप पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै ॥२६॥ अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्व यः । तथा वित्तप्रदश्चैव पंचते पितर स्मृता. ॥२७॥ तदा केचित्पितुः प्राहु. केचिद्राजस्तथाऽपरे । वरुणस्येति संवादे निर्णय न ययुश्च ते ॥२८॥ इत्यं संदेहमापने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञ. सर्वपूजितः ॥२९॥ शृणुध्वं भो महाभागा निर्णय श्रुतिसम्मतम् । नि स्नेहेन यदा पिया विक्रीतोऽय सुत शिशु. ॥३०॥ सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव घनसंग्रहात् । हरिश्चन्द्रस्य सजान पुनोऽसौ क्रोत एव च ॥३१॥ यूपे वदो यदा राजा तदा तस्य न वै सुत. ! वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचित. ॥३२॥ तस्मान्नायं महाभागा ह्यसो पुर. प्रचेतस. । यो यस्तौति महामन्त्र. सोऽपि तुष्टो ददाति च॥३३॥ घनं प्राणान्पशूचाज्यं तथा मोटा निजैप्सितम् । कोशिकस्य सुतश्चाय गरिष्ठे येन रक्षित. ॥३४॥ मन्त्रं महावीर्य वरुणस्यातिसङ्कटे । व्यास उवाच श्रुत्वा वाक्यं वसिष्टस्य वाढमूचु. सभासदः ॥३५॥ विश्वामित्रस्तु जग्राह तं वरे दक्षिणे तदा । एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरित. ॥३६॥ शुन शेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वर. ! वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम् ॥३७॥ ऋत्विजश्च तथा सम्पा. स्वगृहाग्निर्ययुस्तदा । राजाऽपि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः ॥३८॥ प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा । रोहितास्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तातं वरुणस्य ह ॥३९|| माजगाम गृह प्रीतो दुर्गमावनपर्वतात् । दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम् ॥४०॥ मुदितोऽसौ जगामा सम्मुस कोसलाधिप. 1 दृष्ट्वा पितरमायातं प्रेमोद्विक्तः सुसंभ्रमः ॥४१॥ दण्डवत्पतितो भूमावपूर्णमुसः शुचा । राजाऽपि तं समुत्याप्य परिरभ्य मुदान्वितः ।।४।। समानाय सुतं मूनि पप्रच्छ कुशलं पुनः । उत्संगे त समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः ।।४।। उष्णननजल: शीर्षयमियमचारोत् । राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च ||ril युवतिं नरमेघस्म पयामास विस्तरात् । राजसूर्य प्रतुपरं चकार नृपसत्तमः ||४५॥ पसिष्टं पूजरिया:प होतारमपरीमि. । समासे स्वष योो यसिष्टोऽतीय पूजितः ॥४६॥ दत्त्वा ·४७१ राजसूय श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १८ शस्य सदन रम्य जगाम मुनिरादरान् । विश्वामित्रोऽपि तव वसिष्ठन च सगत ॥४७॥ मिरित्वा तो स्थिती देवसदने मुनिसत्तम । विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठ प्रतिपूजितम् ॥४८॥ वीक्ष्य विस्मयचित्तस्त सभाया तु शचीपते । निश्वामिन उपाच क्वेय पूजा त्वया प्राता महती मुनिसत्तम ॥४९॥ मृता पेन महाभाग सत्य ब्रूहि ममातिके । वसिष्ठ उवाच यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चद्र प्रतापवान् ॥५०॥ कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिण । नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्य सत्यवादी घृतव्रत ॥५१॥ दाता च धर्मशोलश्च प्रजारजनतत्पर । तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिक्न दन ॥५२॥ किं पृच्छसि पुन सत्य प्रवीम्यकृत्रिम द्विज । हरिश्च द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति ॥५३॥ सत्यवादी तथा दाता शूर परमधार्मिक । व्यास उवाच इति तस्य वच श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपन' । बभूव क्रोरसरक्तलोचनोऽप्यनवोच्च तम् ॥५४॥ विश्वमिन उवाच एव स्तोपि नृप मिथ्यावादिन क्पटप्रियम । वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वर पुन ॥५५॥ मम जन्मार्जित पुण्य तपस पठितस्य च । त्वदीय वाऽतितपसो ग्लह कुरु महामते ॥५६॥ यह चेत्त नृप सद्यो न क्रोम्यतिसस्तुतम । असत्यवादिन काममदातार महाखलम् ॥५७॥ आजन्म सचित सर्व पुण्य मम विनश्यतु । अन्यथा त्वत्कृत सर्व पुण्य त्विति पणावहे ॥५८|| ग्रह कृत्वा ततस्तौ तु विवदतो मुनी तदा । स्वाश्रम स्वर्गलोकाच्च गती परमकोपनौ ॥५९।। इति श्रीदेवामागवते महापुराणे सप्तमसन्धे सप्तदशोऽध्याय ॥ १७ ॥ अथाष्टादशोऽध्यायः व्यास उवाच कदाचित्तु हरिश्च द्रो मृगयाथं वन ययौ | अपश्यद्रुदती) बाला सुदरी चारुलोचनाम ॥१॥ तामपृच्छ महाराज कामिनी करुणापर । पद्मपत्रविशालाक्षि कि रोदिपि वरानने ॥२॥ केनासि पीडिताप्रत्यय कि ते दुस वदा मे ।

·१७२ श्रीमदेवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १८ का च त्वं विजने घोरे वस्ते भर्ता पिताऽथवा ॥३॥ न बाधते च गज्ये मे राक्षसोऽपि परांगनाम् । तं हन्मि तरसा गान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते ॥४॥ यूहि दु.गं वरारोहे स्वस्या भव वृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुगध्यमे ||५|| इति तस्य वचः थुत्या नारी तं चायीलपम् । प्रमृज्याथूणि यदनाद्धरिश्चंद्रं नृपोत्तमम् ॥६॥ नार्युवाच राजन्मा बाधते त्ययं विश्वामियो महामुनिः । तप. क्रोति यद्धोरं मदर्थ कोशिको यने ॥७॥ तेनाई दु.सिता राजन्धिपये तव सुव्रत । विद्धि मा यमना पान्ता पौडितां मुनिना मृशम् ॥ राजोवाच ·सयेन महता श्रीमदेवीभागवते महापुराणे पष्ठस्कन्धे अध्याय १८ ४७३ मालाकारा ऊचुः नदेवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षोन च विनर । कश्चित्वोलो महाकायो राजस्तिष्ठति कानने ॥२९॥ पुष्पवृशानतिमृदून दतेनो मूलपत्यसो । विदीणं तदन सर्व सूत्ररेणातिरहसा ॥३०॥ विशिमंस्ताडितोऽस्माभिर्दपद्भिलंकुटस्तया ।न विभेति महाराज हतुमस्मानुपाद्रवत् ॥३१॥ व्यास उवाच इत्यापर्ण्य यचस्तेपा राजा कोपसमाकुल । अश्वमाद्य तरमा जगामोपवन प्रति ॥३२॥ युक्तो गजाश्वरथसयुत । पदातिवृदयहित प्रययो वनमुत्तमम् ॥३३॥ तत्रापश्य महाकोल घुघुरत भयावम् । वा भग्न च सवोदय राजा क्रोपयुतोऽभवत् ॥३४|| चाप वाण समारोप्य विकृप्य च शरासनम् । त हेतु सूरर पाप तरसा समुपाक्रमत् ॥३५।। समालोक्य च राजान चापहस्त रुपाकुलम् । समुखोऽभ्यद्रवत्तूर्ण कुर्वन्छन्द सुदारुणम् ॥३६॥ तमायात समालोक्य वराह विकृताननम् । मुमोच विशिस तस्मिन्हतुकामो महीपति ॥३७॥ वचयित्वाऽय तद्वाणं सूकरस्तरसा बरात । निजंगाम महावगात्तमुल्लघ्य नृप तदा ॥३८॥ गच्यत त समालोक्य राजा कोपसमन्वित । मुमोद विशिसास्तीक्ष्णाश्चापमाप्य यत्नत ३९॥ क्षण चादर्शन गत | कुर्वन्बहुविधाराव सूकर समुपाद्रवत् ॥४०॥ हरिश्चद्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह । अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम् ॥४१॥ सैयमगच्च बनातरम् । एवानी नृपति कोल व्रजत समुपाद्रवत् ॥४२॥ मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने । तृपित क्षुधितोऽत्यर्थ बभूव थातवाहन ॥४३॥ सूकरोऽदर्शन प्राप्तो राजा चिंतातुरोऽभवत । मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुण दीनवरिस्थत ॥४४॥ किं करोमि यव गच्छामिन सहायोऽस्ति मे वने । अज्ञातस्वपथ कुन व्रजामीति व्यचिंतयत् ॥४५॥ एव चिंतयतस्तत्र विपिने जनवजिते । राजा चिंतातुरोऽपश्यनदी सुविमलोदकाम् ॥४॥ वीक्ष्य ता मुदितो राजापाययित्वा तुरङ्गकम । अश्वादुत्तीर्य विमल पपो पानीयमुत्तमम् ॥४७॥ जल पीत्वा नृपस्तन सुखमाप महीपति । इयेप नगर गतु दिग्भ्रमणातिमोहित ॥४८॥ विश्वामिनस्तु सप्राप्तो वृद्धग्राह्मणस्पर्धक । ननाम वीक्ष्य राजा त प्रीतिपूव द्विजोत्तमम् ॥४९॥ तमुवाच गाधिराज प्रणमत नृपोत्तमम । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमयमिह चागत ॥५०॥ एकाको विजने राजन्कि चिकीपितमा ते । ब्रूहि सर्व स्थिरो भत्वा कारण नृपसत्तम ॥५१॥ राजोवाच सूकरोऽतिमहाकायो वलवा पुष्पकाननम् । समुपेत्य ममर्दाशु कोमलापुष्पपादपान् ॥५२॥ ते निवारयितु दुष्ट करे कृत्वा च कार्मुकम् । ससै योऽह स्वनगरानिर्गतो मुनिसत्तम ॥५३॥ क्षण दृष्टिपय राज्ञ इतस्ततस्तत

·४७४
श्रीमदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः १९
गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् । पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सन्यं क्वापि गतं मम ॥५४॥
क्षुधितस्तृपितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः । न जाने पुरमागं च तथा सैन्यगति मुने ॥५५॥
पंथानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति | ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्यं विजने वने ॥५६॥
अयोध्याधिपतिश्चा हरिश्चंद्रोऽतिविश्रुतः । राजस्यस्य कर्ता च वाछितार्थप्रदः सदा ॥५७||
घनेच्छा यदि ते ब्रह्मन्यज्ञार्थ द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्याया दास्यामि विपुलं धनम् ॥५८॥
इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धेऽष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥
अथ एकोनविंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तदा नृपः ॥१॥
राजस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् । स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा ॥२॥
कालः पुमतमोऽस्तीह तीथे स्नात्वा विशापते । दानं ददस्व शस्याऽत्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने ॥३॥
प्राप्य तीर्थ महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति । स भवेदात्महा भूय इति स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥४॥
तस्मात्तीर्थवरे राजन्कुरु पुण्यं स्वशक्ति । दर्शयिष्यामि मार्ग ते गन्ताऽसि नगरं ततः ॥५॥
आगमिप्याम्यहं मार्गदर्शनार्थ तवानघ | त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोपितः ॥६॥
सम्मृत्वा वचनं राजा मुनेः क्पटमंडितम् । वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययो नदीम् ॥७॥
पंधयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः । अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु सदाऽभवत् ॥८॥
राजा मानविधि पृत्वा संसर्य पितृदेवताः । विश्वामित्रमुवाचदं स्वामिन्दानं ददामि ते ॥९॥
यदिच्छसि महाभाग तत्ते दाम्यामि साप्रतम् । गावो भूमिहिरण्यं च गजाश्वरथवाह्नम् ॥१०॥
नादेयं मे विमप्यस्ति पृतमेतद्वत पुरा । राजमूर्य मराठे मुनीनां समिधावपि ॥११॥
तस्मात्त्वमिह सम्प्राप्तस्तीऽस्मिन्प्रयरे मुने । यत्तेऽस्ति याठित यूहि ददामि तय पारितम् ||१२॥
विश्यामिन्न उवाच
ममा पूर्व स्मृता राजनीतिस्ते विपुला मुवि । वसिप्टेन प सम्प्रोको दाता नास्ति महीतले ॥१३॥
हरिश्चन्द्रो नृपयः मूवी महीपति. तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति ॥१४॥
पूपिया परमादारनितिनयो यथा | अतस्त्वा प्राधयाम्यय विवाहो मेस्ति पापिय १५॥
एम ए मामा, सयं देहि में पल ।।
राजोयाच
वियाईपुर पिन्द्र ददामि प्रायितं तय ॥१६॥

·१०५
यशः
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अभ्यायः १९
यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यास्मि निश्चितम् ।
व्यास उवाच
इत्युक्तः कौशिकस्तेन वंचनातत्परो मुनिः ॥१७॥
सद्भाव्य मायां गांधर्वी पायिवायाप्यदर्शयत् । कुमार. सुकुमारश्च कन्या च दशवार्षिकी ॥१८॥
एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपयत्तम | राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः ॥१९॥
भविष्यति तवाद्यव विप्रपुषविवाहतः । तच्नृत्या वचनं राजा मायया तस्य मोहितः ॥२०॥
तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तया । तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान् ॥२१॥
विश्वामित्रोऽपि राजानं वंचयित्वाश्रमं ययौ । कृतोद्वाहविधिस्तावद्विश्वामित्रोऽनवीनृपम् ॥२२॥
वेदोमव्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् ।
राजोयाच
किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाछिनं दिल ॥२३॥
अदेयमपि संभारे यश कामोऽस्मि साप्रतम् । व्ययं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै २४॥
नोपाजित शुद्ध परलोक्सुखप्रदम् ।
विश्वामित्र उवाच
राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम् ॥२५॥
गजाश्वरथरत्नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने ।
व्यास उवाच
मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुने प. ॥२६॥
दत्तमित्युक्त्वाम्राज्यमविचार्य
यदृच्छया । गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुर. ॥२७॥
दक्षिणा देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते । दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत् ॥२८॥
तस्माद्दानफलाय त्वं योक्ता देहि दक्षिणाम् । इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः ॥२९॥
ब्रह्मन् फियद्धनं तुम्यं देयं स्वामिन्मयाऽधुना । दक्षिणानिष्क्रय सायो वद तावत्प्रमाणकम् ॥३०॥
दानपू] प्रदास्यामि स्वस्थो भव तपोधन । विश्वामित्रस्तु तन्त्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम् ॥३१॥
हेमभारद्वयं सार्य दक्षिणां देहि साम्प्रतम् । दास्यामोति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः ।।
सदैव सैनिकास्तस्य वोक्षमाणाः समागताः । दृष्ट्वा महीपति व्यग्न तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः ॥३३||
व्यास उवाच
श्रुत्वा तैपा वचो राजा नोक्त्वा किंचिच्छुभाशुभम् । चिंतयन्स्वकृतं कर्म ययावंत.पुरे ततः ॥३४};
कि मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समपितम् । वघितोऽहं द्विजेनारं वने पाटच्चरैरिव ॥३५॥

·४७६
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. १९
राज्य मोपस्कर तस्मै मया सर्व प्रतिश्रुतम् । भारद्वय सुवर्णस्य साधं च दक्षिणा पुन ॥३६॥
किं करोमि मतिभ्रंटा न ज्ञात कपट मुने । प्रतारितोऽह सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना ॥३७॥
न जाने दैवकायं वै हा देव वि भविष्यति । इति चिंतापरो राजा गृह प्राप्तोऽतिविह्वल ॥३८॥
पति चिंतापर दृष्ट्वा राजी पप्रच्छ कारणम् । किं प्रभो विमना भासि का चिंता यूहि साप्रतम् ।।
धनात्पुत्र समायातो राजसूय कृत पुरा । स्माच्छोचसि राजेन्द्र गोकस्य वारणं वद ॥४०॥
नारातिविद्यते पवापि बलवान्दुर्वलोऽपि वा । वरुणोऽपि सुसतुष्ट कृतकृत्योऽसि भूतले ||४१॥
चितया क्षीयते देहो नास्ति चितासमा मृति । त्यज्यता नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण ॥४२॥
तनिशम्प प्रियावाक्य प्रीतिपूर्व नराधिप । प्रोवाच किंचिच्चिताया कारणं च शुभाशुभम् ।।
भोजन न चकारासौ चिताविष्टस्तथा नृप । सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रा न भूमिप ॥४४||
प्रातरुत्थाय चिंता” यावत्सध्यादिका क्रिया । करोति नृपतिस्तावद्विश्वामित्र समागत ॥४५॥
क्षया निवेदितो राज्ञे मुनि सर्वस्वहारक । आगत्योवाच राजान प्रणमत पुन पुन ॥४६||
विश्वामिन्न उवाच
राजस्त्यज स्वराज्य मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम् । सुवर्ण स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साप्रतम् ॥४७॥
हरिश्चन्द्र उवाच
स्वामिनाज्य तवेद मे मया दत्त क्लिाधुना । त्यक्त्वान्यन गमिष्यामि मा चिंता कुरु कौशिक ||
सर्वस्व मम ते ब्रह्मन्गृहीत विधिवद्विभो । सुवर्णदक्षिणा दातुमशक्तोऽद्याधुना द्विज ॥४९॥
दान ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागम ! पुनश्चेत्वालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम् ॥५०॥
इत्युक्त्वा नृपति प्राह पुत्र भार्यां च माधवीम् । राज्यमस्मै प्रदत्त वै मया वेद्या सुविस्तरम् ॥५१॥
हस्त्यश्वरयसयुक्त रत्नहेमसमा वतम । त्यक्त्वा नीणि शरीराणि सर्व चास्म समर्पितम् ।।
त्यक्त्वाऽयोध्या गमिष्यामि कुनचिद्वनगह्वरे । गृह्णात्विद मुनि सम्यग्राज्य सर्वसमृद्धिमत् ॥५३॥
इत्याभाष्य सुत भार्या हरिश्चन्द्र स्वभदिरात । विनिर्गत सुधर्मात्मा मानयस्त द्विजोत्तमम् ॥५४॥
बजत भूपति बोक्ष्य भार्यापुनावुभावपि । चिंतातुरा सुदीनास्यो जग्मतु पृष्तस्तदा ॥५५॥
हाहाकारो महानासीनगरे वीक्ष्य तास्तथा । चुकुशु प्राणिन सर्वे सावेतपुरवासिन ॥५६||
हा राजन्कि वृत कर्म कुत क्लेश समागत । वचितोऽसि महाराज विधिना पडितन ह ॥५७||
सर्वे वर्णास्तदा दु समाप्नुयुस्त महीपतिम् । विलोक्य भार्यया साधं पुत्रेण च महात्मना ५८॥
निनिदुब्राह्मण त तु दुराचार पुरोकस । धूर्तोऽयमिति भापतो दु खार्ता ब्राह्मणादय ॥५९॥
निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्र क्षितीश्वरम् । गच्छन्त तमुवाचेद समेत्य निष्ठुरं वच ॥६०॥
दक्षिणाया सुवर्ण मे दत्त्वा गच्छ नराधिप । नाह दास्यामि वा ब्रूहि मया त्या सुवर्णकम् ॥६१॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. २० राज्य गृहाण वा सर्व लोभश्चेद्धि विवर्तते । दत्त चेन्मन्यसे राजन् देहि तद्यत्प्रतिश्रुतम् ॥६२॥ रव ब्रुवत गाधेय हरिश्चन्द्रो महीपति । प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽत्रवीत् ॥६३|| इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे एकोनविशोऽध्याय ॥१९॥ अथ विंशोऽध्यायः हरिश्चन्द्र उवाच मदत्त्वा ते हिरण्य वै न करिष्यामि भोज्नम् । प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ट विपाद त्यज सुव्रत ॥१॥ सूर्यवशसमुदभूत क्षत्रियोऽह महीपति । राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाछितदो नृप ॥२॥ क्थ करोमि नाकार स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया । अवश्यमेव दातव्यमृण ते द्विजसत्तम ।।३।। स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्ण मनसेप्सितम् । कचित्काल प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यह धनम् ॥४॥ विश्वामित्र उवाच कुतस्ते भविता राजन्धनप्राप्तिरत परम | गत राज्य तथा कोशो वल चैवार्थसाधनम् ||५|| वृथाऽऽशा ते महीपाल धनार्थे कि करोम्यहम । निर्धन त्वा च लोभेन पीडयामि कथ नृप ॥६॥ तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साप्रतम् । त्यक्त्वाऽऽशामसती काम गच्छाम्यहमत परम् ॥७॥ व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमवित । सुवण नास्ति किं तुभ्य ददामोति वदाधुना ||८|| व्यास उवाच गच्छन्वाक्यमिद श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपति । प्रत्युवाच मुनि ब्रह्मन्धयं कुर ददाम्यहम् ॥९॥ मम देहोऽस्ति भार्याया पुत्रस्य च हनामय । क्रीत्वा देह तु त नूममृण दास्यामि ते द्विज ॥१०॥ ग्राह्य पश्य विपेंद्र वाराणस्या पुरि प्रभो । दासभाव गमिष्यामि सदारोऽह सपुतक ॥१॥ गृहाण काचन पूर्ण सार्घ भारद्वय मुने । मौल्येन दत्त्वा सर्वान सतुष्टो भव भूघर ॥१२॥ इति ब्रुवञ्जगामाय सह पत्या सुतावित । उमया कातया सार्ध यत्रास्ते शकर स्वयम् १३॥ ता दृष्ट्वा च पुरी रम्या मनसो लादकारिणीम | उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरी पश्य सुवर्चसम् ॥१४॥ ततो भागीरथी प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम । देवार्चन च निर्वयं कृतवादिग्विलोकनम् ||१५|| प्रविश्य वसुधापाले दिव्या वाराणसी पुरीम् । नपा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणे परिग्रह ॥१६॥ जाम पद्भया दुखात सह पत्या समादुल । पुरी प्रविश्य स नृपो नि श्वासमकरोत्तदा ॥१७॥ ददर्शाय मुनिश्रेष्ट ब्राह्मण दक्षिणार्थिनम । त दृष्ट्वा समनुप्राप्त विनयावतोऽभवत् ॥१८॥ माह चवालि कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम । इमे प्राणा सुतश्चाय प्रिया पत्नी मुने मम ॥१९॥ येन ते कृत्यमस्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम । यच्चायत्कार्यमस्माभिस्त ममाल्यातुमर्हसि ॥२०॥ यथए

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २०
विश्वामिन उवाच
पूर्ण स मासो भद्र ते दीयता मम दक्षिणा । पूर्व तस्य निमित्त हि स्मर्यते स्ववधो यदि ॥२१॥
राजोवाच
ब्रह्मनाद्यापि सपूर्णो मासो ज्ञानतपोवल । तिष्टत्वेकदिनाधं यत्तत्प्रतीक्षस्व नापरम् ॥२२॥
विश्वामित्र उवाच
एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यह पुन । शाप तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि ॥२३॥
इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिंतयत्तदा । कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता ॥२४॥
कुत पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थ साप्रत मम । प्रतिग्रह प्रदुष्टो मे तत्र याना कथ भवेत् ॥२५॥
राज्ञा वृत्तित्रय प्रोक्त धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् । यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणम् ॥
ब्रह्मस्वहा कृमि पापो भविष्याम्यधमाधम । अथवा प्रेतता यास्ये वर एवात्मविक्रय ॥२७॥
सूत उवाच
राजान व्याकुल दीन चिंतयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी वाष्पगद्गदया गिरा ॥२८॥
त्यज चिंता महाराज स्वधर्ममनुपालय | प्रेतवद्वर्जनीयो हि नर सत्यबहिष्कृत ॥२९॥
नात परतर धर्म वदन्ति पुरुषस्य च । यादृश पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम् ॥३०॥
अग्निहोत्रमधीत च दानाद्या सकला क्रिया । भवन्ति तस्य वैफल्य वाक्य यस्यानृत भवेत् ॥३१॥
सत्यमत्यतमुदित धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृत तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम ||३२||
शताश्वमेघानादृत्य राजसूय च पार्थिव. । कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युत ॥३३॥
राजोवाच
वशवृद्धिकरवाय पुत्रस्तिष्ठति वालक । उच्यता वक्तुकामासि यद्वाक्य गजगामिनि ||३४||
पल्ल्युवाच
राजमाभूदसत्य
ते
पुसा पुत्रफला स्त्रिय । तमा प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ||३५।।
व्यास उवाच
एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोह महीपति । प्रतिलम्य च सज्ञा वै विललापातिदु सित ॥३६॥
महदु खमिद भद्रे यत्त्वमेव ब्रवीपि मे । किं तव स्मितसलापा मम पापस्य विस्मृता ॥३७॥
हा हा त्वया कथ योग्य वक्तुमेतच्छुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचन कथ वदसि भामिनि ॥३८||
इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविनये । पिपात महीपृष्ठे मूर्छयाऽतिपरिप्लुत ॥३९॥
शयान भुवि त दृष्ट्वा मूर्च्छयाऽपि महीपतिम् । उवाचद सुकरण राजपुत्री सुदु खिता ॥४०॥
महाराज क्स्येदमपध्यानादुपागतम् । यस्त्व निपततो भूमौ रक्वच्छरणोचित ॥४१॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २१
येनव कोटिशो वित्त विप्राणामपजितम् । स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पति ॥४२॥
हा कट किं तवानेन कृत देव महीक्षिता । यदिद्रोद्रतुल्योऽय नीत पापामिमा दशाम् ॥४३॥
इत्युक्त्वा साऽपि सुश्रोणी मूच्छिता निपपात ह । भर्तुर्दु खमहाभारेणासोनातिपीडिता ॥४४॥
शिशुईष्वा क्षुघाविष्ट प्राह वाक्य सुनखित । तात तात प्रदेशन मातर्मे देहि भोजनम् ॥४५॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपारयाने विंशोऽध्याय ॥२०॥
अथ एकविशोऽध्यायः
सूत उवाच
एतस्मिनन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपा । अन्तकेन सम क्रुद्धो धन स्व याचितु हृदा ॥१॥
तमालोक्य हरिश्चन्द्र पपात भुवि मूच्छित । स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् ॥२॥
उत्तिष्टोत्तिष्ठ राजेद्र स्वा ददस्वेटदक्षिणाम् । ऋण धारयता दुखमह यहनि वर्धते ॥३॥
आप्यायमान स तदा हिमशोतेन वारिणा । अवाप्य चेतना राजा विश्वामिनमवेक्ष्य च ||४॥
पुनर्मोह समापेदे ह्यथ क्रोध ययौ मुनि । समाश्वास्य च राजान वाक्यमाह द्विजोत्तम ॥५॥
विश्वामित्र उवाच
दोयता दक्षिणा सा मे यदि धर्यमवेक्षसे | सत्येनार्क प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी ॥६॥
सत्ये चोक्त परो धर्म स्वर्ग सत्ये प्रतिष्ठित । अश्वमघसहस्र तु सत्य च तुलया घृतम् ।।७।।
अश्वमेघसहस्रादि सत्यमेक विशिष्यते । अथवा कि ममतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् ||८||
मदीया दक्षिणा राजन दास्यति भवान्यदि | अस्ताचलगत ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम् ॥९॥
इत्युक्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुर । दुसीभूतोऽवनौ नि स्वो नृशस मुनिनादित ॥१०॥
सूत उवाच
एतस्मिन्नतरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारग । ब्राह्मणव धुभि साध निर्ययो स्वगृहाद्वहि ॥११॥
तो रानी तु त दृष्ट्वा आयात तापस स्थितम | उवाच वाक्य राजान धर्मार्थसहित तदा ॥१२॥
याणामपि वर्णाना पिता ब्राह्मण उच्यते । पितृद्रव्य हि पुत्रेण ग्रहीतन्य न सराय ॥१३॥
तस्मादय प्रार्थनीयो धनार्यमिति मे मति ।
राजोवाच
नाह प्रतिग्रह वक्षि क्षत्रियोह सुमध्यमे ॥१४॥
पाचन पर विप्राणा क्षत्रियाणा न विद्यते । गुरहि विप्रो कर्याना पूजनीयोऽस्ति सर्वया ॥१५॥

·४८० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २२ तस्माद्गुरुन याच्य स्यात्क्षनियाणा विशेषत । यजनाध्ययन दान क्षत्रियस्य विधीयते ॥१६॥ शरणागतानामभय प्रजाना प्रतिपालनम् । न चाप्येव तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वच ॥१७॥ ददामोत्येव मे देवि हृदये निहित वच । अर्जित कुत्रचिद्व्य ब्राह्मणाय ददाम्यहम् ।।१८।। पल्युवाच काल समविषमकर परिभवसम्मानमानद काल । काल करोति पुरप दातार याचितार च ||१९|| विप्रेण विदुपा राजा क्रुद्धेनातिवलीयमा | राज्यानिरस्न सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्२०॥ राजोवाच असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता । न तु मान परित्यज्य देहि देहीति भापितम् ॥२१॥ क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् । ददामि वाऽहं नित्य हि भुजयोजित धनम् ।।२२।। पत्न्युवाच यदि ते हि महाराज याचितु न क्षमं मन । अह तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवै ॥२३॥ अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चंव महाद्युते । मन्मौल्य सगृहीत्वाथ गुर्थ सप्रदीयताम् ।।२४॥ एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपति । वष्ट वष्टमिति प्रोच्य विललापातिदु खित ॥२५॥ भार्या च भूय प्राहेद क्रियता वचन मम | विप्रशापाग्निदग्यत्वानीचत्वमुपयास्यसि ॥२६॥ न द्यूतहेतोन च मद्यरेतोर्न राज्यहेतोन च भोगहेतो । ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्व सत्यव्रत त्व सफलं पुरुष्व ||२७|| इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे सप्तमसन्धे हरिश्चन्द्रोपाग्याने एकरिशोऽध्यायः ॥ २१ ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः व्यास उवाच स तया नोद्यमानस्तु राजा पल्या पुन पुन । प्राह भद्रे परोम्येप विश्य से मुनि ॥१|| नगरपि यत्सतुं न शक्य तत्वरोम्परम् । यदि ते भागते पाणी वतमी यमुनिष्टुरम् ||२|| एवमुपत्वा ततो राजा गत्वा गगरमातुर । अवतार्य तदा रगे तो भाया नपगत्तम || बाप्पगद्गदरष्टस्तु सतो वचनगावो । भो भो नागरिता रायें शान वपन मम ॥४॥ पस्यचिद्यदि पार्य स्याहाम्या प्रापेटमा मग । रा प्रोतु स्परायुगो मायरस्य पारयाम्यहम् ||५|| तेनुयन्पण्डिता यस्य पानी यिनुमागन ।

·४८१ ३१ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २२ राजोवाच किं मा पृच्छय कस्त्व भो नृशमोऽहममानुप ॥६॥ राक्षसो वाऽस्मि कठिनस्तत पाप क्रोम्यहम् । व्यास उसाच त शब्द सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्रस्पवृक् ||७|| वृद्धस्प समास्थाय हरिश्चन्द्रमभापत । समर्पयस्व मे दासीमह क्रेता घनप्रद ॥८॥ अस्ति मे वित्तमतुल सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कतुमस्मात्त्रयच्छ मे ||९|| अह गृहामि दासी तु कति दास्यामि ते धनम् । एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपते ॥१०॥ विदीर्णं तु मनो दु खान चन किंचिदप्रवीत् । विप्र उवाच कर्मणश्च वयोस्पशीलाना तव योपित ॥११॥ अनुपमिद वित्त गृहाणार्पय मेऽवलाम् । धर्मशास्त्रेषु यददृष्ट स्त्रियो मौल्य नरस्य च ॥१२॥ द्वाभिशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणाविता । कौटिमौल्य सुवर्णस्य स्त्रिय पुसस्तथाव॒दम् ॥१॥ इत्यारण्यं वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपति । दु खेन महताविष्टो न चैन किंचिदब्रवीत् ॥१४॥ तत स विप्रो नृपते पुरतो वल्कलोपरि । धन निधाय केशेषु धृत्वा राजीमकर्षयत् ।।१५।। राज्युवाच मुच मुचार्य मा सद्यो यावत्पश्याम्यह सुतम् । दुर्लभ दर्शन विप्र पुनरस्य भविष्यति ॥१६॥ पश्येह पुत्र मामेव मातर दास्यता गताम् । मा मास्पाक्षी राजपुत्र न स्पृश्याऽह त्वयाऽधुना ॥ तत स वाल सहह्मा दृष्टा कष्टा तु मातरम् । समभ्यधावदम्वति वदन्साघुविलोचन ॥१८॥ हने वस्त्र समाकर्षवाक्पशधर स्खलन | तमागत द्विज क्रोधादालमम्यानत्तदा ||१९|| वदस्तथापि सोऽम्देति नैव मुचनि मातरम् । राझ्युवाच प्रसाद कुरु मे नाप क्रोणोप्वेम हि वाग्वम् ॥२०॥ प्रीतापि नाह भविता विनन कार्यसाधिका । इत्थ ममा पभाग्याया प्रसाद कुरु मे प्रभो ॥२१॥ ब्राह्मण उवाच गृह्यता वित्तमेत्तते दीयता मम वाय । नोपुमो धर्मशाना इतमेव हि वेतनम् ॥२२॥ शान महल एम च योटिमा य तथापरं । द्वानियोता दना मोरणारिता ॥२॥ कोटिमीयं प्रिय प्रोन पुरुषस्य तयादन् ।

·४८२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २२ सूत उवाच तथव तस्य तद्वित्तं पुर. क्षिसं पटे पुनः ॥२४॥ प्रगृह्य बालकं मात्रा सहक्स्थमवन्धयत् । प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः ॥२५॥ प्रदक्षिणा तु सा कृत्वा जानुभ्या प्रणता स्थिता । वाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत् ॥२६॥ यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तपिता यदि । तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुन. ॥२७॥ पादयो पतिता दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । हाहेति च वदनाजा विललापाकुलेंद्रियः ॥२८॥ वियुक्तेयं कथ जाता सत्यशीलगुणान्विता ! वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन ॥२९॥ एव भार्यां वदित्वाथ सुसंवद्धं परस्परम् । पुत्र च तमुवाचेद मा त्व हित्वा व यास्यसि ॥३०॥ का दिशं प्रति यास्यामिवो मे दु खं निवारयेत् । राज्यत्यागे न मे दु ख वनवासे न मे द्विज ॥३१॥ यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपति । सद्भर्तृभोग्या हि सदालोके भार्या भवति हि ॥३२॥ मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता । इक्ष्वाकुवशसभूत सर्वराज्यसुखोचितम् ।।३३॥ मामीदृश पति प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि । ईदृशे मजमानं मा सुमहच्छोक्सागरे ॥३४] को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरः । सूत उवाच पश्यतस्तस्य राजर्षे कशापात. सुदारुणं ॥३५॥ घातयित्वा तु विप्रेशो नेतु समुपचक्रमे । नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिव ॥३६॥ विललापातिदु खार्तो निश्वस्योष्णं पुन पुन । या न वायुन वादित्यो न चन्द्रो न पृथग्जना. ॥३७॥ दृष्टवंत पुरा पत्नी सेयं दासीत्वमागता । सूर्यवंशप्रसूतोऽय सुकुमारकरागुलि ॥३८॥ सप्राप्तो विक्रय बालो धिड्मामस्तु सुदुर्मतिम् । हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नय ॥३९॥ देवाधीनदशा प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् । व्यास उवाच एवं विलपतो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत ॥४०॥ वृक्षगेहादिभिस्तुगैस्तावादाय त्वरान्वित । अत्रातरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपा ॥४१॥ सशिष्य कोशिकेंद्रोऽसौ निष्ठुर दूरदर्शन । विश्वामित्र उवाच या स्वयोता पुरा राजनराजसूयस्य दक्षिणा ||४२॥ ददस्व महावाही यदि सत्यं पुरस्कृतम् । हरिश्चन्द्र उवाच नमस्करोमि राज गृहाणेमा स्वदक्षिणाम् ॥४३॥ ता

·श्रीमहेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २३
१८३
राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुराऽनघ ।
विश्वामित्र उवाच
कुतो लमिदं द्रव्य दक्षिणार्थ प्रदीयते ॥४४॥
एतदाचक्ष्व राजेंद्र यथा द्रव्यं त्वयाऽजितम् ।
राजोवाच
किमानेन महाभाग
कयितेन
तवानघ ॥४५॥
शोकस्तु वर्धते विप्र श्रुतेनानेन सुव्रत ।
ऋपिरुवाच
अशस्त नैव गृह्णामि शस्तमेव प्रयच्छ मे ॥४६॥
राजन्कथयस्व यथातथम् ।
राजोवाच
मया देवी तु सा भार्या विक्रीता कोटिसम्मित ॥४७||
। पुत्रो रोहितोख्यो विक्रोतोऽव॑दसख्यया । विवादश कोटयस्त्वं सुवर्णस्य गृहाण मे ॥४८॥
द्रव्यस्यागमन
सूत उवाच
त
स्वरपमालदय दारविक्रयमभवम् । शोकाभिभूत राजान कुपित कौशिकोऽब्रवीत् ४९॥
ऋपिरुवाच
सूयस्य यज्ञस्य नैपा भवति दक्षिमा । अन्यद्रुत्पादय क्षिप्र सपूर्णा येन सा भवेत् ॥५०॥
यो ममेमा व सदृशी यदि दक्षिणाम् । मन्यसे तहि तरिक्षप्र पश्य त्व मे पर वलम् ॥५१॥
ऽस्य सुतप्तस्य ब्राह्मणस्यामरस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥५२॥
राजोवाच
दास्यामि भगवन्याल कश्चित्यतीक्ष्यताम् । अनवास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च वालक. ॥५३||
विश्वामित्र उपाच
नांग स्थितो याऽय दिवसस्य नराधिप । एप एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्य नोतर त्वया ॥५४॥
इति श्रादेवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे द्वाविंशोऽध्यायः ॥२२॥
अथ त्रयोरिशोऽध्यायः
व्यास उवाच
वमुचा राजान निपुण निष्ठुर वध । तदादाय धनं पूर्ण बुपित. कौशिको ययौ ॥१॥

·४८४ अथाजगाम त श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २३ विश्वामिने गते राजा तत शोकमुपागत । श्वासोच्छ्वास मुहु कृत्वा प्रोवाचोच्चरघोमुख' २। वित्तक्रीतेन यस्यातिर्मया प्रेतेन गच्छति । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यो मे तिष्ठनि भास्कर ॥३॥ त्वरितो धर्मशाडाररूपवृक् । दुर्गचो विकृतोरस्क :मधुलो दतुरोधृणी ।।४। कृष्णो लवोदर स्निग्ध कराल पुरुषाधम ! हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यरल कृत ॥५॥ चाण्डाल उवाच अह गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थ समहा मम । क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्य किमेतत्ते सप्रदीयत ॥६॥ व्यास उवाच तादृशमथालक्ष्य क्रूरदष्टि सुनिघृणम् । वदन्तमतिदु शील क्स्स्वमित्याह- पार्थिव ||७|| चाण्डाल उवाच चाडालोऽहमिह त्यात प्रवीरति नृपोत्तम । शासने सवदा तिष्ठ मृतचलापहारक ॥ एवमुक्तस्तदा राजा वचन चेदमग्रवीत । ब्राह्मण क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम ॥९॥ उत्तमस्यौत्तमी धर्मों मध्यमस्य च मध्यम । अधमरयाधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिण ॥१०॥ चाण्डाल उवाच एवमेव त्वया धर्म कथितो नृपसत्तम । अविचार्य त्वया राजनधुनोक्त ममाग्रत ॥११॥ विचारयित्वा यो ब्रूत सोऽभीष्ट लभत नर । सामा यमव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयाऽनध ॥१२॥ यदि सत्य प्रमाण ते गृहीतोऽसि न सशय । हरिश्चद्र उवाच असत्यानरके गच्छेत्सद्य क्रूरे नराधम ॥१३॥ ततश्वाडारता साध्वी न बरा मे सत्यता। व्यास उवाच तस्यैव वदत प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधि ॥१४॥ क्रोधामर्पविवृत्ताक्ष प्राह चेद नराधिपम् । चाडालोऽय मन स्थते दातु वित्तमुपस्थित ॥१५ वस्मान दीयत मह्यमशपा यज्ञदक्षिणा । राजोवाच भगव नूयवशोत्यमात्मान वधि कौशिक ॥१६॥ पथ चाडलदासत्व गमिप्ये वित्तवामत । विश्वामित्र उवाच यदि चाडालवित्त त्वमात्मवियज मम ||१७|| ·४८५ पं वितशेपेण तव श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २३ दास्यसि चेतहि शप्स्यामि त्वामसशयम् । चाडालादथवा विप्रादेहि मे दक्षिणाधनम् ॥१८॥ । चाडालमयुना नान्य. कश्चिद्धनप्रदः । धनेनाहं विना राजन यास्यामि न संशयः ॥१९॥ गोमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेतन । दिने घटिकाशेपे तत्वा शापाग्निना दहे ॥२०॥ व्यास उवाच धन्द्रस्ततो राजा मृतवच्छ्रितजीवित. । प्रसीदेति वदन्पादौ ऋग्राह विह्वल. ॥२१॥ हरिश्चंद्र उवाच ऽस्म्यातोंऽस्मि दोनोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषत. । प्रसाद कुरु विप्र कटवाडालमंकरः ।।२२॥ कर्मकरोऽवश. । तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥२३॥ विश्वामित्र उवाच मस्तु महाराज ममैव भव किंकर । किंतु मद्वचन कार्य सर्वदैव नराधिप ॥२४॥ व्यास उवाच मुक्तेश्य वचने राजा हर्पसमन्वित । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कोशिकम् ॥२५॥ देश करियामि सदैवाहं न संशय । आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ ॥२६॥ विश्वामित्र उवाच डालागच्छ महासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि । गृहाण दासं मोल्येन मया दत्तं तवायुना ॥२७॥ नास्ति दासेन से कार्य वित्ताशा वर्तते मम । व्यास उवाच एवमुक्ते तदा तेन श्वपचो हष्टमानस ॥२८॥ आगत्य सनिघौ तूण विश्वामित्रमभापत। चांडाल उवाच दशयोजनविस्तीर्ण प्रयागस्य मण्डले ॥२९॥ मि रत्नमयो कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम । अस्य विक्रपणेनेयमानिश्च प्रहता (क्या ॥३०॥ व्यास उवाच को लमहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिः । चाडालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः ॥३१॥ रिश्वदस्वदा राजा निर्विकारमुसोऽभवत् । अमन्यत तथा विश्वामित्रो हि मे पति. ॥३२॥ 'नदेव मया यायं यदयं पारयिष्यति । अयातरिक्ष सहगा वागुगाचाशरीरिणी ॥३३|| मनुतोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया । ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूनि ॥३४॥ भर माविति सं देवा. प्रोच सेंदामहोजस. । हरेण महताविष्टो राजा कौशिमित्रवीत् ॥३५॥ ।

·१८६ -- श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. २४ राजोवाच त्वं हि माता पिता चैध त्व हि वधुर्महामते । यदर्थ मोचितोऽह ते क्षणाचवानृणी कृत ॥३६॥ किं करोमि महावाहो श्रेयो मे वचन तव । एवमुक्ते तु वचने नृप मुनिरभाषत |॥३७॥ विश्वामित्र उवाच चाडारवचनं कार्यमद्यप्रभूति ते नृप । स्वस्ति तेऽस्त्विति तं प्रोच्य तपादाय धन ययौ ॥ इति श्रीदेवीभागवते सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपारयाने प्रयोविशोऽध्याय ॥ २३ ॥ अथ चतुर्दिशोऽध्यायः शौनक उवाच तत किमकरोद्राजा चाडालस्य गृहे गत । तदयूहि सूतवयं त्व पृच्छत सत्वर हि मे ॥१॥ सूत उवाच विश्वामित्र गते विप्रे श्वपचो हटमानस । विश्वामित्राय तद्रव्य दत्त्वा वद्ध्वा नरेश्वरम् ||२|| असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दडेनाताडयत्तदा । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीवव्याकुलेन्द्रियम् ॥३॥ इटबधुवियोगार्तमानीय निजपवणे | निगडे स्थापयित्वा त स्वय सुष्वाप विज्वर ||४| निगडस्थस्ततो राजा वसनाडाल पववणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत् ॥५॥ तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बाल दीनमुख पुर । मा स्मरत्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृप ॥६॥ उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्त प्रतिश्रुतम् । रोदमान सुत वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति ||७|| तातपाश्वं व्रजामोति रुदन्त वाल्क पुन । तात तातेति भापत तया सबोधयिष्यति ॥८॥ न सा मा मृगशावाक्षी वैति चाडालता गतम् । राज्यनाश सुहृत्यागो भार्यातनयविक्रय |९|| ततश्चाडालता चेयमहो दु खपरम्परा । एव स निवसनित्य स्मरश्च दयिता सुतम ||१०|| निनाय दिवसानाजा चतुरो विधिपीडित । अथाह्नि पञ्चमे तन निगडा-मोचितो नृप ॥११॥ चाडालेनानुशिष्टश्च मृतचलापहारणे । त्रुद्धेन पस्पैर्वाक्यनिर्भय॑ च पुन पुन ॥१२॥ काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशान विद्यते महत । तद्रक्षस्व यथा याय न त्याज्य तत्वया क्वचित् ।। इम च जर्जर दड गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरवाहोरय दड इति घोपस्व सर्वत ॥१४॥ सूत गच ·४८७ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २५ श्मशान घोरसनाद शिवाशतसमाकुलम् । गृध्रगोमायुसकीणं श्ववृदपरिवारितम् ॥१८॥ अस्थिसघातसकीण महादुर्गधसकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दतपक्तिभि ॥१९॥ हसतीवाग्निमध्यस्यकायस्यैव व्यवस्थिति । नानामृतसुहनाद महाकोलाहलाकुलम् ॥२०॥ हा पुन मिन हा वो भ्रातर्वस प्रियाद्य मे । हाप्यत भागिनेयाह हा मातुल पितामह ॥२१॥ मातामह पित पौन क्व गतोऽस्यहि वाघव । इति शब्दै समाकोण भरवै सर्वदेहिनाम् ।।२२।। ज्वल मासवसामेदच्छूमिति ध्वनिसकुलम् । अग्नेश्वटचटाशब्दो भैरवो यन जायते ।।२३।। कल्पातसदृशाकार श्मशान तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सप्राप्तो दुखादेवमशोचत ॥२॥ हा भृत्या मत्रिणो यूय क्व तद्राज्य कुलोचितम ! हा प्रिय पुत्र मे वाल मा त्यक् वा मदभाग्यकम ।।२५।। ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूय क्व टूरत । विना धम मनुष्याणा जायत न शुभ क्वचित ॥२५॥ यत्नतो पारयत्तस्मात्पु रुपा धममव हि । इत्यव चितयस्तत्र चाडालोक्त पुन पुन ॥२७॥ मलेन दिग्घसर्वाङ्ग शवाना दान बजन । रकुटापारकल्पश्च धाववापि ततस्तत ॥२८॥ अस्मिञ्च्व इद मौल्य शत प्राप्स्यामि चाग्रत । इद मम इद रान इद चाडालक्स्य च ॥२९॥ इत्यव चिन्तयत्राजा व्यवस्या दुस्तरा गत । जीर्णकपटसुग्रधिकृतक्यापरिग्रह ॥३०॥ चिताभस्मरजोलिप्तमुखाहूदराधिक । नानामदोवसामज्जालिप्तपाण्यगुलि श्वसन् ।।३१।। मानारायौदनयतक्षुनिवत्तिपरायण । तदीयमाल्यसश्लेपकृतमस्तकमडल ॥३२॥ न रात्रौ न दिवा शेत हाहेति प्रवद मुहु । एव द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमा ॥३३॥ इति श्रीदवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे चतुर्विशोऽध्याय ॥ २४ ॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः सूत उवाच एकदा तु गतो रतु वा सहितो यहि । वाराणस्या नातिहरे रोहिताख्य युमारक' ॥१॥ घोडा कृत्वा ततो दर्मा गृहीतुमुपचक्रमे । कामलानल्पमूलाच सापाञ्छत्यनुसारत ॥२॥ याप्रीत्यर्थमित्युपवा हस्तयुग्मेन यत्नत । सलक्षणाश्च समिघो वहिरिष्म सरपणम् ॥३॥ त्वग्निहामार्यमादरात । मस्ता भारक वृत्वा विद्यमान पद पदे ॥४॥ तदा वारस्तुपात्रित । मुवि भार विनिभिप्य जलम्याने वदा शि ॥५॥ कामत सरिल पीत्वा वियम्प प मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि वियस्तभारो हतु प्रचक्रमे ||६|| विश्वामित्रापया तावत्कृष्णरापो भयावह । महावियो महापोरो य मोकाग्निर्गतस्तदा ॥७॥ नासो मारयो दएस्तदेव च ममार ह । रोहिदास्य मृत दृष्ट्वा यथारा दिनारयम् ॥८॥ परामरायादाय उदकस्यानमासाथ ·१८८ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २५ त्वरिता भयसविग्ना. प्रोचुस्तन्मातुरातः । है विप्रदासि ते पुत्र. क्रीडा क्तुं वहिर्गत. ॥९॥ अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्तत. 1 इति सा तच श्रुत्वा वचपातोपमं तदा ॥१०॥ पपात मूठिता भूमौ छिनेव क्दली यथा । अथ ता ब्राह्मणों रुष्ट. पानीयेनान्यपिचत ॥११॥ मुहूर्ताच्चेतना प्राप्ता ब्राह्मणस्तामथाब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच अलक्ष्मीकार निंद्यं जानती त्व निशामुखे ॥१२॥ रोदनं कुरुपे दुष्टे लज्जा ते हृदये न विम् । ब्राह्मणेनैव मुक्ता सान विचिद्वाक्यमग्रवीत् ॥१३॥ सरोद करणं दोना पुत्रशोकेन पीडिता । अश्रुपूर्णमुखो दीना धूसरा मुक्तमूर्द्धजा ॥१४॥ अथ ता कुपितो विप्रो राजपत्नीमभापत । घिवत्वा दुष्टे वयं गृह्य मम कार्य विलुपसि ॥१५॥ अपाता चेत्कथं तहिं गृहीतं मम तद्धनम् । एवं निर्भत्सिता तेन रवाक्ये. पुन. पुनः ॥१६॥ रदिता कारणं प्राह विनं गद्गदया गिरा | स्वामिन्मम सुतोवाल सर्पदष्टो मृतो बहिः ॥१७॥ अनुज्ञा मे प्रयच्छस्व द्रष्टुं यास्यामि वालकम् । दुर्लभं दर्शनं तेन सजातं मम सुग्रत ।।१८।। इत्युक्त्या करणं वाला पुनरेव रुरोद ह । पुनस्ता कुपितो विप्रो राजपत्नीमभापत ॥१९॥ नादाण उवाच पाठे दुष्टसमाचारे वि न जानासि पातकम् । यत्स्वामिवेतनं गृह्य तस्य कार्य विलुम्पसि ॥२०॥ नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके । उपित्वा नरके यल्पं ततोऽसौ बुययुटो भवेत् २१॥ पिमनेनायया हार्य धर्मसंकीर्तनेन मे । यस्तु पापरतो मूर्स यूरो नीचोऽनृतः शठः ॥२२॥ तद्वाक्यं निष्फत तस्मिन्भवेदीजमिवोपरे । एहि ते विद्यते किंचित्परोपमय यदि ॥२३॥ एपमुनाऽय सा विनं येपमानाऽप्रवीद्वच । पारप्य कुरु में नाय प्रसीद मुमुगो भव ॥२४॥ प्रस्पापय मुहर्न मां यावदयामि बारगम् । एवमुमत्वाप सामूना निपत्य दिगपादयो ॥२५॥ सरोद पपा वाला पुरायेन पोष्टिना । अथार पुपितो वित्र ग्रोपरारतरोपनः ॥२६॥ विम उवाच रिते गुग में पापं महामं पुरष मे ।ग जानासि मे प्रोध पसापानर प्रदम् ॥२७॥ एयमुगा पिता पंर्यादाहरगं मार ह । अर्धरातो गतस्तम्या पासायगाभिरमणा ॥२८॥ बालसाप गा प्रोगा पुषपायं बनाना । सस्य दादादिया पुनराग, रायरम् ॥२९॥ न एप्पेट पपा प्रानहरम मनि पा तनादिनी रात्री विलाठी जगाम ह ॥३०॥ या मतं निंपुर मग गोपन पोटिला । पाटा पुरणीय रिपरमा मौरभी सपा ॥२१॥ बारामाया यहिगरपा राणादा नि गुवम् । पपा सपनुमो पारमंगोपरि || ·४८९ ॥४०॥ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २५ वेललापातिट खार्ता शब्द कृत्वा सुनिष्ठुरम् । एहि मे सम्मुख कस्माद्रोपितोऽसि वदाधुना ॥३३॥ प्रायास्यभिमुखो नित्यमवेत्युक्त्वा पुन. पुन । गत्वा स्खलत्पदा तस्य पपातोपरि मूच्छिता ॥३४॥ पुनः सा चेतना प्राप्य दोामालिंग्य वालकम् । तन्मुखे वदन न्यस्य रुरोदार्तस्वनस्तदा ॥३५॥ राम्या ताडनं च मस्तकस्योदरस्य च । हा वाल हा शिशो वत्स हा कुमारक सुन्दर |॥३६॥ हा राजन्यत्र गतोऽसि त्वं पश्येम वालकं निजम् । प्राणेम्योऽपि गरीयास भूतले पतितं मृतम् ॥३७॥ तयापश्यन्मुखं तस्य भूयो जीवितशकया । निर्जीववदन ज्ञात्वा मूच्छिता निपपात ह ॥३८॥ हस्तेन वदनं गृह्य पुनरेवनभाषत । शयन त्यज हे वाल शीघ्रं जागृहि भीषणम् ३९॥ निशाध वर्धते चेद शिवाशतनिनादितम् । भूतप्रेतपिशाचादिडाकिनीयूथनादितम् मित्राणि ते गतान्यासस्त्वमेक्स्तु कुत स्थित । सूत उवाच एवमुक्त्वा पुनस्तन्वी करुण प्रररोद ह॥४१॥ हा शिशौ वाल हा वरस रोहितास्य कुमारक । हे पुत्र प्रतिशब्द मे स्मात्त्वं न प्रयच्टसि ॥४२॥ तवाहं जननी वत्स किं न जानासि पश्य माम् । देशत्यागाद्वाज्यनाशात्पुन भर्ना स्वविक्रयात् ॥४३॥ यद्दासीत्वाच्च जीवामि त्वा दृष्ट्वा पुत्र केवलम् । ते जन्मसमये विरादिष्ट यत्त्वनागतम् ॥४४॥ पुत्रपौत्रसमन्वित । शौर्यदानरनि सत्त्वी गुरुदेवद्विजार्चक ॥४५॥ मातापित्रोस्तु प्रियकृत्सत्यवादी जितेन्द्रिय. । इत्यादि सकल जातमसत्यमधुना सुत ॥४६॥ चक्रमत्स्या वाऽऽवपरीवत्सस्वस्तिवध्वजा. । तव पाणितले पुत्र कलशश्वामर तथा ॥४७॥ लगणानि तयान्यानि त्वद्धस्ते यानि सति च । तानि मर्वाणि मोघानि सजातान्यधुना सुन ॥४८॥ हा राजन्पथिवीनाय व ते राज्य क्व मत्रिण । क्व ते सिंहासन छत्र क्व ते खड्ग. पर तद्धनम् ४९।। क्व सायोव्याक्व हाणि क्व गजास्वरयप्रजा । सर्वमेतत्तथा पुत्र मा त्यय वा स्व गतोऽसि रे ५०|| हा कात हा नृपागच्छ पश्येम स्वसुन प्रियम् । येन ते रिंगता यश युयुमैनावलेपितम् ॥५१॥ मरिनीकृतम् । येन ते वालभावन मृगनाभिविलेपित ॥५२॥ भालतिल्पस्तवारस्थेन भूपते । यस्य या मृदा लिप्त स्नेहाद चुम्बित मया ५३॥ वन्मुस मक्षिकारिंग्य पश्ये पोटबिपितम् । हा राजन्पश्य तं पुत्र भुविस्य रक्वन्मृतम् ।।१४॥ हा देव कि मया पृत्य कृत पूर्वभवान्तरे । तस्य कर्मफलम्येह न पारमुपरसपै ॥५५॥ हा पुत्र हा शिशौ वत्स हा कुमारक मुन्दर । एव तस्या विलाप ते श्रुत्वा नगरपालना ॥५६॥ जागृतास्त्वरितास्तस्या. पार्वमोप. सुविस्मिताः । दीर्घायु. पृथिवीराज स्वरारीररज.पर्व विशाल भ्रशितो ·१९० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २५ जना ऊचु का त्व बालच कस्याय पनिस्त कुत्र तिष्ठति ॥५७॥ एकव निर्भया रात्री कस्मात्त्वमिह रोदिपि । एवमुक्ताथ सा तन्वी न किंचिद्वाक्यमब्रवीत् ।।५८) भूयोऽपि पृष्टा सा तूष्णी स्तब्धीभूता बभूव ह । विललापातिदु खार्ता शोकाश्रुप्लुतलोचना ॥५९।। अथ ते शकितास्तस्या रोमाचिततनूरहा । सत्रस्ता प्राहुरन्योन्यमुद्धृतायुधपाणय ॥६०॥ नून स्त्री न भवत्येषा यत किंचिन भाषते । तस्माद्वध्या भवदेपा यत्नतो वालघातिनी ॥६१।। शुभा चैतर्हि किं न निशार्थे तिष्ठते वहि । भक्षार्थमनया नूनमानीत कस्यचिच्छिशु ॥२॥ इत्युक्त्वा तैर्गृहीता सा गाढ केशपु सत्वरम् । भुजयोरपरैश्चैव कश्चापि गलके तथा ॥६३॥ खेचरी यास्यतीत्युक्त बहभि शस्त्रपाणिभि । आकृष्य पक्वणे नीता चाडालाय समर्पिता ॥६४॥ है चाडाल बहिर्दृष्टा ह्यस्माभिर्वालघातिनी । वध्यता वध्यतामेपा शीघ्र नीत्वा बहि स्थले ६५॥ चाडाल प्राह ता दष्ट्वा ज्ञातेय लोकविश्रुता । न दृष्टपूर्वा केनापि लोकडिभा यनेकधा ॥६६॥ भक्षितान्यनया भूरि भवद्भि पुण्यमजितम । रयातिर्व शाश्वती लोके गच्छव च यथासुखम् ।। द्विजस्त्रीवालगोघाती स्वर्णस्तया च यो नर । अग्निदा वर्त्मघाती च मद्यपो गुरुतल्पग ॥६८|| महाजनविरोधी च तस्य पुण्यप्रदो वध । द्विजस्यापि स्त्रियो वापि न दोषो विद्यते वर्धे ।।६९।। अस्या वधश्च मे योग्य इत्युक्त्वा गाढवन्धनै । वदध्वा केशेष्वथाकृष्य रज्जुभिस्तामताडयत ॥७०॥ हरिश्चन्द्रमथोवाच वाचा परुपया तदा । र दास वध्यतामेषा दुष्टात्मा मा विचारय ॥७१॥ तद्वाक्य भूपति श्रुत्वा वज्रपातोपम तदा । वपमानोऽथ चाडाल प्राह स्त्रीवधशक्ति ॥७२।। न शक्तोऽहमिद कर्तुं प्रेष्य देहि मनापरम । असाध्यमपि यत्कर्म तत्करिष्य त्वयोदितम ||७३|| श्रुत्वा तदुक्त वचन श्वपचो वाक्यमब्रवीत । माभैपीस्त्व गृहाणासि वधोऽस्या पुण्यदो मत ।। बालानामेव भयदा नेय रक्ष्या कदाचन । तच्छ्रुत्वा वचन तस्य राजा वचनमब्रवीत ॥७५|| स्त्रियो रक्ष्या प्रयत्नेन न हन्तव्या कदाचन । स्त्रीवध कीर्तित पाप मुनिभिर्धर्मतत्परं ॥७॥ पुरुपो य स्त्रिय हयानानतोऽज्ञानतोऽपि वा । नरके पच्यत सोऽय महारौरवपूववे ॥७७|| चाण्डाल उवाच मा वदासिं गृहाणेन तीक्ष्ण विद्युत्समप्रभम । यत्रकस्मि वध नीत वहूना तु सुस भवेत् ॥७८|| तस्य हिंसा वृता नून बहुपुण्यप्रदा भवन | भक्षिता यनया भूरि लोके डिंभानि दुष्टया ||७९।। तत्क्षिण वध्यतामेपा लाक स्वस्थो भविष्यति । राजोगाच चागाधिपत बावधनम | 10|| प्रत ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २६ ४९. आजन्मतस्ततो यत्नं न कुर्यां स्त्रीवर्ष तव । चाण्डाल उवाच स्वामिकार्य विना दुष्ट कि कार्य विद्यतेऽपरम् ||८|| गृहीत्वा वेतन मेऽद्य स्मारकार्य विलुम्पसि । यः स्वामिवेतनं गृह्य स्वामिकार्य विलुम्पति ||८२॥ नरकानिष्कृतिस्तस्य नास्ति कल्पायुतैरपि । राजोवाच चाडालनाथ मे देहि प्राप्यमन्यत्सुदारुणम् ||८३॥ स्वशनु ब्रूहि तं क्षिप्रं घातयिष्याम्यसंशयम् । घातयित्वा तु तं शनु तव दास्यामि मेदिनीम् ॥८४॥ देवदेवोरग. सिद्धगंधर्वरपि संयुतम् । देवेन्द्रमपि जेप्यामि निहत्य निशितैः शरैः ॥८५|| एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । चाडाल कुपित. प्राह वेपमानं महीपतिम् ॥८६॥ चाण्डाल उवाच "नतद्वाक्यं सुघटितं यट्टाक्यं दासकीर्तितम् ।" चाडालदासता कृत्वा सुराणा भापसे वचः ।। दास किं बहुना नूनं शृणु मे गदतो वच ॥८७|| निर्लज्ज तव चेदस्ति किंचित्पापभयं हृदि । किमर्थ दासता यातश्चाडालस्य तु वैश्मनि ।।८८॥ गृहाणनं तत खड्गमस्याश्छिन्धि शिरोम्बुजम् । एवमुक्त्वाथ चाडालो राज्ञे खड्ग न्यवेदयत् ॥८९॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे हरिश्चंद्रोपारयाने पञ्चविंशोऽध्यायः ॥२५॥ अथ पड्विंशोऽध्यायः सूत उवाच ततोऽय भूपतिः प्राह राज्ञी स्थित्वा धोमुख. । अयोपविश्यता वाले पापस्य पुरतो मम ॥१॥ शिरस्ते छेदयिष्यामि हतुं शक्नोति चेत्कर । एवमुक्त्वा समुद्यम्य खड्गं हतुं गतो नृपः ॥२॥ न जानाति नृपः पत्नी सान जानाति भूपतिम् । अबदीभृशदु.सार्ता स्वमृत्युमभिकाशती ॥३॥ घ्युवाच चाहाल शृणु मे वाक्यं किंचित्त्वं यदि मन्यसे । मृतस्तिष्ठति मे पुत्रो नातिद्गुरे वहि. पुरात् ॥४॥ तं दहामि हतं यावदानयित्वा तवातिकम् । तावत्प्रतीक्ष्यता पश्चादसिना घातयस्व माम् ||५|| तेनाय वाढमित्युक्त्वा प्रेषिता वालकं प्रति । सा जगामातिदुःखार्ता विलपंती सुदारुणम् ॥६॥ भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि वालकम् । हा पुत्र हा वत्स शिशो इत्येवं वदती मुहः ॥७॥ कृशा विवर्णा मलिना पासुध्वस्तशिरोरहा । श्मशानभूमिमागत्य वालं स्थाप्याविशद्भुवि ||८|| ·४९२ नृप ॥१२॥ ॥१३॥ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय २६. "राजन्नद्य स्ववाल तं पश्यसीह महीतले । रममाण स्वसखिभिर्दष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥" तस्या विलापशब्द तमाकर्ण्य स नराधिप । शवसन्निधिमागत्य वस्त्रमस्याक्षिपत्तदा ॥९॥ ता तथा रुदती भार्या नाभिजानाति भूमिप । चिरप्रवाससतप्ता पुनर्जातामिवाबलाम् ॥१०॥ सापित चारुकेशात पुरो दृष्ट्वा जटालकम् । नाम्यजानानृपवर शुष्कवृक्षत्वचोपमम् ॥११॥ भूमी निपतित बाल दृष्ट्वाशीविपपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतमचितयदसो अस्य पूर्णेन्दुवद्वका शुभमुन्नसमव्रणम् । दर्पणप्रतिमोत्तुङ्गकपोलयुगशोभितम् नीलान्देशान्कुञ्चिताग्रान्सान्द्रान्दीर्घास्तरगिण | राजीवसदृशे नेत्रे ओष्ठौ विवफलोपमौ ॥१४॥ विशालवक्षा दीर्घाक्षो दीर्घवाहूनतासक । विशालपादो गभीर सूक्ष्मागुल्यवनीघर ॥१५॥ मृणालपादो गम्भीरनाभिरुनतकन्धर । अहो कप्ट नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशु ॥१६॥ जातो नीत कृतातेन कालपाशादुरात्मना । एव दृष्ट्वाऽथ त वाल मातुरके प्रसारितम् ॥१७॥ सूत उवाच स्मृतिमम्यागतो राजा हाहेत्यश्रूण्यपातयत । सोप्युवाच च वत्सो मे दशामेतामुपागत ॥१८॥ नीतो यदि च धोरेण कृतातेनात्मनो वशम | विचारयित्वा राजासी हरिश्चन्द्रस्तथास्थित. १९।। ततो राजी महादु खावेशादिदमभाषत । राझ्युवाच वा वत्स क्स्य पापस्य त्वपघ्यानादिद महत् ॥२०॥ दु समापतित घोर तद्रूप नोपलभ्यते । हा नाथ राजन्भवता मामपास्य सुदु खिताम् २१॥ यस्मिन्सस्थीयते स्याने विश्रब्ध येन हेतुना । राज्यनाश सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रय ॥२२॥ हरिश्चन्द्रस्य राज विविधात पृत त्वया । इति तस्या वच श्रुत्वा राजा स्थानच्युतस्तदा २३॥ प्रत्यभिज्ञाय देवी ता पुत्र च निघन गतम् । क्प्ट मर्मव पत्नीय वाल्ववापि मे सुत ॥२४॥ शाचा स पापसतप्तो मू मतिजगाम ह । सा च त प्रत्यभिज्ञाय तामवस्यामुपागतम् ॥२५॥ मूछिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले । चेतना प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्नी चतौ समम् ॥२६॥ विलेपतु सुखतप्तो सोभारंण पीडितो। राजोवाच हा यरस मुठभार ते यदन पुचितारम् ॥२७॥ पश्यतो मे मुम दोनं ६दय किं न दोपते | ताद तातेति मधुर वाण स्वयमागतम् ॥२८॥ उपगुत्य पदा याये परम यत्सेति सौहृदात् । यस्प जानुषणीतेन पिगेन नितिरेणा ॥२९॥ ।

·अयं स श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २६ ममोत्तरीयमुत्संग तथागं मलमेष्यति । न वाऽलं मम संभृत मनो हृदयनन्दन ॥३०॥ "मयासि पितृमान्पित्रा विक्रोतो येन वस्तुवत् ।” गतं राज्यमशेष मे सवाघवघनं महत् ।। "हीनदेवानृशंसेन दृष्टो मे तनयस्तत ।" अहं महाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपंकजम् ॥३१॥ निरीक्षनद्य घोरेण विपेणाधिकृतोऽधुना । एवमुक्त्वा तमादाय वालकं वाप्पगद्गद. ॥३२॥ परिप्वज्य च निश्चेष्टो मूच्र्छया निपपात ह । ततस्तं पतित दृष्ट्वा शैव्या चैवमचिंतयत् ॥३३॥ पुरुपव्याघ्र. स्वरेणवोपलक्ष्यने । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न सशयः ॥३४॥ तथाऽस्य नासिका तुङ्गा तिलपुप्पोपमा शुमा । दन्ताच मुकुलप्रख्या. रयातकीर्तेर्महात्मनः ॥३५॥ श्मशानमागत. स्माद्यद्येवं स नरेश्वर । विहाय पुत्रशोकं सा पश्यन्ती पतितं पतिम् ॥३६॥ प्रहृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुनातिपोडिता | वीक्षन्ती सा तदाऽपतन्मूर्च्छया घरणीतले ॥३७॥- प्राप्य चेतश्च शनकः सा गद्गदमभापत । धिक्त्वा देव ह्यकरुण निर्मर्याद जुगुप्सित ॥३८॥ येनायममरप्ररयो नीतो राजा श्वपाकताम् । राज्यनाश सुहृत्यागं भार्यातनयविक्रयम् ॥३९॥ प्रापयित्वापि येनाद्य चाडालोऽय कृतो नृप । नाद्य पश्यामि ते छत्र सिंहासनमथापि वा ॥४०॥ चामरव्यजने वाऽपि कोऽयं विधिविपर्यय. । यस्यास्य व्रजतः पूर्व राजानो भृत्यता गताः ॥४१॥ स्वोत्तरीये. प्रकुर्वति विरजस्कं महीतलम् । सोऽयं क्पालसलग्ने घटीपटनिरन्तरे ||४२॥ मृतनिर्माल्यमूनातर्लग्नवेशसुदारणे । वसानिष्पदसशुपमहापटलमण्डिते ॥४३॥ भस्मागारार्धदग्यास्थिमज्जासघट्टभीषणे । गृध्रगोमायुनादात पुष्टक्षुद्रविहङ्गमे ॥४४॥ चिताधूमायतपटे नीलीकृतदिगन्तरे । कुणपास्वादनमुदा सप्रकृष्टनिशाचरे ॥४५॥ चरत्यमेध्ये राजेंद्रः श्मशाने दुखपीडित । एवमुक्त्वाऽय सश्लिप्य कठे राजो नृपात्मजा ॥४६॥ कष्टं शोक्समाविष्टा विललापातया गिरा । राजन्स्वप्नोऽय तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान् ॥४७॥ तत्वय्यता महाभाग मनो वै मुह्यते मम । यद्येतदेव धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता ||४८॥ तथंव विप्रदेवादिपूजने सत्यपालने । नास्ति घमं कुत. सत्यं नार्जव नानासता ॥४९॥ त्वं धर्मपरम स्वराज्यादवरोपितः। सूत उवाच इति तस्या वच श्रुत्वा नि श्वस्योगं सगवद ॥५०॥ वषयामास तन्वय यया प्राप्त सपाक्ताम् । रुदित्वा सातु सुचिर नि स्वस्यो सुदु पिता ॥५॥ स्वपुत्रमरण भोर्ययावत्त न्यवेदयत् । श्रुत्वा राजा तथा वाक्यं निपपान महोतरे ॥५२॥ मृतं पुत्रं समानीय जिहया विलिहन्मुहु । हरिश्चन्द्रमयो प्राह शव्या गद्गदया गिरा ॥५३॥ पुरुष स्वामिनः प्रेप्य छेदयित्वा शिरो मम । स्यामिदोहोन तेऽस्त्वद्य माऽमृत्योभय भूपते ॥५४|| यत्र

·-१९४
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २६
माऽसत्यं तव राजेन्द्र परद्रोहस्तु पातकम् । एतदाकर्ण्य राजा तु पपात भुवि मूच्छित. ॥५५॥
क्षणेन चेतना प्राप्य विललापातिदु खितः ।
राजोवाच
कथं प्रिये त्वया प्रोक्तं वचन त्वतिनिष्ठुरम् ॥५६॥
यदशक्य भवेद्वक्तु तत्कर्म क्रियते कथम् ।
पन्युवाच
मया च पूजिता गौरी देवा विप्रास्तथैव च ॥५७||
भविष्यसि पतिस्त्वं मे ह्यन्यस्मिअन्मनि प्रभो । श्रुत्वा राजा तदा वाक्यं निपपात महीतले ॥५८||
मृतस्य पुत्रस्य तदा चुचुम्ब दुखिती मुखम् ।
राजोवाच
प्रिये न रोचते दीर्घ काल क्लेशं ऽशितुम् ॥५९||
नारमायत्तोऽह तन्वगि पश्य में मन्दभाग्यताम् । चाडालेताननुज्ञात. प्रवेक्ष्ये ज्वलन यदि १६०॥
चाडालदासता यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि । नरकं च वर प्राप्य खेदंप्राप्स्यामि दारुणम् ॥६१॥
ताप प्राप्स्यामि सप्राप्य महारोरवरौरवे । मग्नस्य दुखजलधो वरं प्राणवियोजनम् ॥१२॥
एकोऽपि बालको योऽयमासीद्वशकर सुत । मम देवानुयोगेन मृत सोऽपि वलीयसा ॥३॥
कथ प्राणान्विमुचामि परायत्तोऽस्मि दुर्गत । तथापिदु खबाहुल्यात्यक्ष्यामि तु निजातनुम् ॥६४।।
प्रैलोक्ये नास्ति तदुःख नासिपनबने तथा । वैतरण्या कुतस्तद्वद्यादृशं पुत्रविप्लवे ॥६५॥
सोऽहं सुतशरीरेण दीप्यमाने हुताशने । निपतिप्यामि तन्वनि क्षन्तव्य तन्ममाधुना ॥६६॥
न वक्तव्य त्वया किंचिदत कमललोचने । मम वाक्य च तन्वभि निवोधाहतमानसा ॥६७॥
अनुज्ञाताऽथ गच्छ स्व विप्रवेश्म शुचिस्मिते । यदि दत्त यदि हुत गुरषो यदि तोपिता. ॥६८॥
सगम परलोके मे निजपुत्रेण चेत्त्वया । इह लोके कुतस्त्वेतद्भविष्यति समीप्मितम् ॥६९||
यन्मया हसता किंचितहसि त्वा शुचिस्मिते । अशेषमुक्त तत्सवं क्षन्तव्य मम यास्यत ॥७॥
राजपत्नीनि गर्वेण नावनेय स मे द्विज । सर्वयत्नेन तोप्य स्यात्स्वामी दैवतवच्छुभे ॥७१।।
राक्युवाच
अहमप्यत्र राज निपतिप्ये हुताशने । दु यमारासहा देव सह यास्यामि च त्वया ॥७२॥
स्वया यह मम यो गमग नान्यया भवेत् । सह स्वां नरसंरक्या भोदयामि मानद ।।
थुरवा राजा तांगाच एपमस्तु पतियते ॥७३॥
ति श्रीदे मागपत महापुराणे सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाग्याने पदवशोऽध्यायः ॥ २६ ॥

·४९५
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २७
अथ सप्तविंशोऽध्यायः
सूत उवाच
तत. कृत्वा चिता राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितो राजा वद्धाजलिपुटस्तदा ॥१॥
चिन्तयन्परमेशानी शताक्षी जगदीश्वरीम् । पञ्चकोशान्तरगता पुच्छब्रह्मस्वरूपिणीम् ॥२॥
रक्ताम्बरपरीघाना करुणारससागराम् । नानायुधधरामम्बा जगत्पालनतत्पराम् ।।३।।
तम्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवा. सवासवा | धर्म प्रमुखत कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विता ॥४॥
आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते राजञ्छृणु महाप्रभो । अहं पितामह. साक्षाद्धर्मश्च भगवान्स्वयम् ॥५॥
साध्याः सविश्वेमरुनो लोकपालाः सचारणा. । नागा सिद्धा. सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाऽश्विनौ ॥६॥
एते चान्येऽथ वहवो विश्वामिनस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मंत्री कर्तुमिच्छति धर्मत. ॥७॥
विश्वामित्र स तेऽभीष्टमाहर्तुं सम्यगिच्छति ।
धर्म उवाच
मा राजन्साहस काीधर्मोऽहं त्वामुपागतः ||८||
तितिक्षादमसत्त्वाद्येस्त्वद्गुण परितोषित.।
इन्द्र उवाच
हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्त शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम् ||९॥
त्वयाऽद्य भार्यापुत्रेण जिता लोका सनातना. । आरोह त्रिदिव राजन्भार्यापुरसमन्वितः ॥१०॥
सुदुष्प्रापं नरैरन्यजितमात्मीयकर्ममि.।
सूत उवाच
ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम् ॥११॥
इन्द्र. प्रासृजदाकाशाच्चितामध्यगते शिशौ । पुष्पवृष्टिश्च महती दुन्दुभिस्वन एव च ॥१२॥
समुत्तस्यौ मृत. पुत्रो राजस्तस्य महात्मन । सुकुमारतनु स्वस्थ प्ररान्न प्रीतमानस ॥१३॥
ततो राजा हरिश्चन्द्र परिष्वज्य सुत तदा । सभार्य स्वश्रिया युक्तो दिव्यमाल्यापरावृत ॥१४||
म्यस्य सम्पूर्णहृदयो मुदा परमया वृत । बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूपं चंवमभाषन ॥१५॥
सभायंस्त्वं सपुत्रश्च स्वोक्सद्गति पराम् । समारोह महाभाग निजानां वर्मणा फ्लम् ॥१६॥
हरिश्चन्द्र उवाच
देवराजाननुतात. स्वामिना स्वपचेन हि । अकृत्वा निष्कृति तस्य नारोक्ष्ये वै सुरालयम् ॥१७॥
धर्म उवाच
तवमाविन
क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा स्वपचता नीतो दर्शिनं तच्च पानगम् ॥१८॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २७ इन्द्र उवाच प्रार्थ्यते यत्परं स्थानं समस्तैर्मनुज वि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थान पुण्यकृता नृणाम् । हरिश्चन्द्र उवाच देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यं चेद निबोध में । मच्छोकमग्नमनस कोसले नगरे नरा । तिष्ठति तानपास्यैव कथ यास्याम्यह दिवम् । ब्रह्महत्या सुरापानं गोवध स्त्रीवधस्तथा । तुल्यमेभिर्महत्पाप भक्तत्यागाददाहतम् । भजत भक्तमत्याज्य त्यजत स्यात्क्य सुसम् ।। तविना न प्रयास्यामि तस्माच्छक दिव व्रज । यदि ते सहिता स्वर्ग मया याति सुरेश्वर ।। ततोऽहमपि यास्यामि नरक वापि ते सह । इन्द्र उवाच बहूनि पुण्यपापानि तेषा भिन्नानि वै नृप ॥२४॥ कथ सघातभोज्य त्व भूप स्वर्गमभोप्ससि । हरिश्चन्द्र उवाच भुक्ते शक्र नृपो राज्य प्रभावात्प्रकृतेर्बुवम् ॥२५॥ यजते च महायज्ञ कर्म पूर्त कराति च । तच्च तेपा प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम् ।। उपदादान सत्यक्ष्ये तानह स्वर्गलिप्सया । तस्माद्यन्मम देवेश किंचिदस्ति सुचेष्टितम् ॥ तप्तमिष्टमयो जप्त सामान्य तस्तदस्तु न । यहुकालोपभोग्य च फल यन्मम धर्मगम् ॥२ तदस्तु दिनमप्येक ते सम त्वत्प्रसादत । सूत उवाच एवं भविप्यतीत्युक्त्वा शत्र त्रिभुवनेश्वर ॥२९] प्रसन्नता धर्मश्च विश्वामित्रच गाधिज । गत्वा तु नगर सर्वे चातुर्यप्यसमावुलम् ॥३ हरिश्चन्द्रस्य निक्टे प्रोवाच विबुधाधिप । आगच्छतु जना शीघ्र स्वर्गलोक सुदुर्लभम् ॥३ धर्मप्रसादात्सम्प्राप्तं सर्वयुप्माभिरेव तु । हरिचन्द्रोऽपि तान्सर्वाअनानगरवासिन ||३ प्राह राजा धर्मपरो दिवमारुह्यतामिति । सूत उवाच तदिन्द्रस्य च त्वा प्रोतास्तस्य च भूपते ॥३३॥ ये संगारेषु निर्यिणास्ते पुर स्वगुतेगु थे । कृत्वा प्रहटमनो दियमारपर्जना ॥३५ दिमावरमारता रावें मास्वरयिग्रहा । तदा गम्भूतहस्तेि हरिश्चन्द्र पार्थिव ॥३५ रापेऽभिपिच्य तनयं रोहितारय महामना । अयोध्याम्ये पुरे रम्ये TETREnfat mar ·४९७ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. २८ वनय सुहृदश्चापि प्रतिपूज्याभिनद्य च | पुण्येन लम्या विपुला देवादीना सुदुर्लभाम् ॥३७॥ "सप्राप्य कीतिमतुला विमाने स महीपति । आसाचक्रे कामगमे क्षुद्रघटाविराजिते ॥३८|| ततस्तहि समालोक्य श्लोकमन्न तदा जगो । दैत्याचार्यो महाभाग सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् ||३९|| शुक्र उवाच अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानपल महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रो महेन्द्रस्य सलोकताम् ॥४०॥ सूत उवाच एतत्ते सर्वमारयात हरिश्चन्द्रस्य चेष्टितम् । य शृणोति च दु सात स सुख लभतेऽन्वहम् ॥४१॥ स्वर्गार्थी प्राप्नुयात्स्वर्ग सुतार्थी सुतमाप्नुयात् । भार्यार्थी प्राप्नुयाद्भार्या राज्यार्थी राज्यमाप्नुयात् ।। इति श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपारयाने सप्तरिंशोऽध्याय ॥२७॥ अथ अष्टाविंशोऽध्यायः जनमेजय उवाच विचित्रमिदमाख्यान हरिश्च द्रस्य कीतितम । शताक्षीपादभक्तम्य राजर्षामिक्स्य च ॥१॥ शवाशी सा कुतो जाता देवी भगवती शिवा । तत्कारण बद मुन सार्थक जन्म मे कुर |॥२॥ काहिदव्या गुणामृण्वस्तृति यास्यति शुद्धधी । पदे पदेऽश्वमेधस्य फल मक्षय्यम नुते ॥३॥ व्यास उवाच शृणु राज प्रवक्ष्यामि शताशीस भव शुभम् । तवावाच्य न मे किचिद्देदाभक्तस्य विद्यते ॥४॥ परमदारुण । हिरण्याक्षा वये जातो हरपुत्रो महाखल ॥५॥ देवाना तु वर वेदा नाशे तस्य सुरा अपि । नक्ष्यत्यव न संदेहो विधय तावदेव तत् ॥६॥ कर्तुं हिमाल्य । ब्रह्माण मनसा ध्यात्वा वायुमक्षो व्यतिष्टत ॥७॥ मुन्सवर्षपर्यन्त तप । तजसा तस्य कास्तु मतप्ता ससुरामुरा ॥८॥ प्रसन्नो भगवासारढश्चतुर्मुस । ययौ तस्मै पर दातु प्रसन्नमुखपकज ||९|| समाधिस्य मोलिताश स्फुटमार चतुर्मुस । वर वरय भद्र त यस्ते मनसि वर्तते ॥१०॥ उपाय वपसा तुष्टो वरदशाहमागत । श्रुत्वा ब्रह्ममुसाहाणी व्युयित स समापित ११॥ पृयित्वा वर वने वेदादहि सुरेश्वर । विषु रोपु य मत्रा याह्मणु गुरेश्वपि ॥१॥ सानिध्य मम सतु महेयर । बर चदहि येन स्पाद्देवानां च पराजय ॥१॥ इति तस्य यच श्रुत्वा तयास्त्विति वचो वदन् । जगाम सत्यगेर तु चादेश्वर पर ॥१॥ स्त स्मृति विस्तु विस्मृता देदराशय 1 स्नानसध्यानित्यहोमग्राद्धयमनपादप ॥१५॥ दुर्गमास्यो महादय पूर्व विमृश्यतत्तपश्चर्या गत चकार तन परम रियते ते ·४९८ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २८ विलुप्ता धरणीपृष्ठे हाहाकारो महानभृत् । किमिदं किमिदं चेति विप्रा ऊचुः परस्परम् १६॥ वेदाभावात्तदस्माभिः कर्तव्यं किमतः परम् । इति भूमौ महानर्थे जाते परमदारुणे ॥१७॥ निर्जराः सजरा जाता हविर्भागाधभावतः । रुरोध स तदा दैत्यो नगरीममरावतीम् ॥१८॥ अशक्तास्तेन ते योद्धं वज्रदेहासुरेण च । पलायनं तदा कृत्वा निर्गता निर्जराः क्वचित् १९॥ निलयं गिरिदुर्गेपु रत्नसानुगुहासु च । संस्थिताः परमा शक्ति घ्यायंतस्ते परांविकाम् २०॥ अग्नी होमाद्यभावात्तु बृष्टयभावोऽप्यभून्नृप । वृष्टेरभावे संशुष्कं निर्जलं चापि भूतलम् ॥२१॥ कूपवापीतडागाश्च सरितः शुष्कता गता. । अनावृष्टिरियं राजन्नभूच्च शतवार्षिकी ॥२२॥ मृताः प्रजाश्च बहुधा गोमहिष्यादयस्तथा । गृहे गृहे मनुष्याणामभवच्छवसंग्रहः ॥२३॥ अनर्थे त्वेवमुद्भूते ब्राह्मणाः शतिचेतस. । गत्वा हिमवत. पार्श्वे रिराधयिषवः शिवाम् ॥२४॥ समाधिध्यानपूजाभिर्देवी तुष्टुवरन्वहम् । निराहारास्तदासत्तास्तामेव शरणं ययुः ॥२५॥ दया कुरु महेशानि पामरेपु जनेषु हि । सर्वापराधयुक्तेषु नंतच्छ्लाध्यं तवाबिके ॥२६॥ कोपं संहर देवेशि सर्वान्तर्यामिरूपिणि । त्वया यथा प्रेर्यतेऽयं करोति स तथा जनः ॥२७॥ नान्या गतिर्जनस्यास्य किं पश्यसि पुनः पुनः । यथेच्छसि तथा क्तुं समर्थाऽसि महेश्वरि ॥२८॥ समुद्धर महेशानि संकटात्परमोत्थितात् । जीवनेन विनास्माकं कथं स्यारिस्थतिरंभिक २९॥ प्रमोद त्वं महेशानि प्रसीद जगदम्बिके । अनतकोटिब्रह्मांडनायिके ते नमोनमः ॥३०॥ नम. यूटस्थरूपायै चिद्रूपायै नमोनमः । नमो वेदातवेद्यायै भुवनेश्यै नमोनमः ॥३१॥ नेति नेतीति वाक्यर्या धोव्यते सक्लागमः । तां सर्वकारणा देवी सर्वभावेन सन्नता ||३२|| इति संप्रार्थिता देवी भुवनेशी महेश्वरी । अनंताक्षिमयं स्पं दर्शयामास पार्वती ॥३३॥ नोलाजनसमप्रत्य नीलपद्मायतेदाणम् ! मुकर्कशसमोत्तुङ्गवृत्तपीनघनस्तनम् ॥३४|| याण मुष्टि ५ कमल पुष्पपरलवमूलकान् । शाकादीन्फलसंयुक्ताननंतरससंयुतान् ॥३५॥ भुत्तुजरापहान्स्तविभ्रती च च महद्धनुः । सर्वसौंदयंगारं तद्रूपं लावण्यशोभितम् ॥३६॥ पोटिसूर्यप्रतीका परणाररासागरम् । दर्शयित्या जगद्धात्री साऽनतनयनोद्भया ॥३७॥ मोचयामास लोवेषु वारिपारा. सहयश । नवरात्र महावृष्टिरभूनेत्रोद्भवलः ॥३८॥ दुपिताम्वीट्य शुक्लान्नेत्राणि विमुवति । तपितास्तेन ते लोगा औपच्य. पयला अपि ३९॥ मदीनदप्रवाहारतजल: समभयानृप । मिलीय सस्थिताः पूर्व सुरास्ते निर्गता बहिः ४०॥ मिलित्वा ससुरा विप्रा देवी रामभितुष्टयः । नमो येदातयेथे ते नमो ब्रह्मस्वरपिणि ॥४॥ स्वमायया अर्थजगनिधाय ते नमोनमः । मनतापट्टमे देवि भगाएं देहपारिणि ॥४२॥ निस्पती निरपमे भुवनेश्वरि ते नमः । अस्मारयर्षमतुलं लोपनाना सहसपम् ||४३।।

·१९९ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः २८ त्वया यतो घृतं देवि शताक्षी त्वं ततो भव । क्षुधया पीडिता मात. स्तोतुं शक्तिर्न चास्ति नः४४॥ कृपा कुरु महेशानि वेदानप्याहराबिके । व्यास उवाच इति तेपा वचः श्रुत्वा शाकान्स्वकरसंस्थितान् ॥४५॥ स्वादनि फलमूलानि भक्षणार्थ ददो शिवा । नानाविवानि चान्नानि पशुभोज्यानि यानि च ४६॥ काम्यानंतरमैयुक्तान्यानवीनोद्भवं ददौ । शाकंभरोति नामापि तद्दिनात्समभूनृप ॥४७॥ तत. कोलाहले जाते दूतवाक्येन वोधितः । ससैन्य. सायुधो योर्बुदुर्गमाख्योऽसुरो ययौ ॥४८॥ सह्माक्षौहिणीयुक्तः शरान्मुंचंस्त्वरान्वितः । रुरोध देवसैन्यं तद्यद्देव्यग्रे स्थितं पुरा ॥४९॥ वया विप्रगणं चंव रोषयामास सर्वतः । तत किलकिलाशब्दः समभूद्देवमडले ॥५०॥ त्राहि नाहीति वाक्यानि प्रोचुः सर्वे द्विजामराः । ततस्तेजोमयं चक्रं देवानां परितः शिवा ॥५१॥ चकार रक्षणार्याय स्वयं तस्मादहि' स्थिता । तत. समभवद्युद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः ॥५२॥ शरवसमाच्छनं सूर्यमंडलमद्भुतम् । परस्परशरोदर्पसमुद्भूताग्निसुप्रभम् ॥५३॥ कटोरज्याटणत्कारवधिरीकृतदिक्तटम् । ततो देवीशरोरात्तु निर्गतास्तीवशक्तयः ।।५४|| कालिका तारिणी बाला त्रिपुरा भैरवी रमा । वगला चैव मातंगी तथा त्रिपुरसुन्दरी ॥५५॥ कामाक्षी तुलजा देवी जमिनी मोहिनी तथा । छिनमस्ता गुह्यकालो दशसाहस्रबाहुका ॥५६॥ द्वात्रिंशच्छत्यश्चान्याश्चतुःषष्टिमिता. परा. । असंख्यातास्ततो देव्यः समुद्भूतास्तु सायुधाः ॥५७|| मृदंगगनदीणादिनादितं सगरस्यलम् । शक्तिभिर्दैत्यसैन्ये तु नाशितेऽक्षौहिणीशते ॥५८|| अग्रेगर. सममवदुर्गमो वाहिनीपति । शक्तिमि सह युद्धं च चकार प्रथमं रिपुः ।।५९॥ समभवद्याभूद्रक्तवाहिनी । अक्षौहिण्यस्तु ता. सर्वा विनष्टा दशभिदिन ॥६॥ तत एकादशे प्राप्ते दिने परमदारणे । रक्तमाल्यावरचरो रक्तगधानुलेपनः ॥६॥ त्योत्सव महातं तु युद्धाय रथसस्थित । सरभेणव महता शक्ती सर्वा विजित्य च ॥६२॥ महादेवीरयाने तु स्वरथ म न्यवेशयत् । ततोऽभवन्महाद्धं देव्या दैन्यस्य चोभयो ॥६३|| प्रहरदयपयंत हृदयसामसारपम् । तत. पवदशात्युग्रवाशादेवी मुमोच च ॥१४॥ चतुभिधतुरो वाहान्याणेनोन सारथिम् । द्वाम्मा नेये भुजौ द्वाभ्या ध्वजमेरेन पत्रिणा ॥६५॥ पंचमिश्यं तम्य चिन्याध जगदविका । ततो वमन्स रधिरं ममार पुर ईशिनुः ॥६॥ तस्य तेजम्नु निर्गत्य देवीम्पे विवेश ह । हो तस्मिन्महावीर्य शातमासीग्जगत्ययम् ॥६॥ ततो ब्रह्मादयः गवे तुष्टागर्दपियाम् । पुरस्कृत्य हरोगानो माया गद्दया गिरा ॥६८॥ महाद ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. २९ देवा ऊचुः जगभ्रमविवर्तेक कारणे परमेश्वरि । नम शाकभरि शिवे नमस्ते शतलोचने ।।६९॥ सर्वोपनिषदुदघुष्टे दुर्गमासुरनाशिनि । नमो मायेश्वरि शिवे पचकोशातरस्थिते ||७०॥ चेतसा निर्विकल्पेन या ध्यायति मुनीश्वरा । प्रणवार्थस्वरूपा ता भजामो भुवनेश्वरीम् ॥७१|| अनतकोटिब्रह्माडजननी दियविग्रहाम् । ब्रह्मविष्ण्वादिजननी सर्वभावनता वयम् ॥७२॥ क कुर्यात्पामरा दृष्ट्वा रोदन सक्लेश्वर । सदया परमेशानी शताक्षी मातर विना ॥७३॥ व्यास उवाच इति स्तुता सुरैर्देवी ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्वरै । पूजिता विविधैव्यै सतुष्टाऽभूच्च तत्क्षणे ॥४॥ प्रसता सा तदा देवी वैदाहित्य सा ददौ । ब्राह्मणेभ्यो विशेपेण प्रोवाच पिकभापिणी ॥७५॥ ममेय तनुरत्कृष्टा पार नीया विशेषत । यया विनानर्थ एव जातो दृष्टोऽधुनैव हि ॥७॥ पूज्याऽह सर्वदा सेव्या युप्माभि सर्वदेव हि । नात परतर किंचित्कल्याणायोपदिश्यते ॥७७॥ पटनीय ममैतद्धि माहात्म्य सर्वदोत्तमम् । तेन तुष्टा भविष्यामि हरिष्यामि तथापद 11७८|| दुर्गमासुरहतीत्वादुर्गति मम नाम य । गृह्णाति च शताक्षीति माया भित्त्वा बजत्यसौ ७९|| विमुक्तेनाय बहुना सार वक्ष्यामि तत्वत । ससेव्याह सदा देवा सर्वैरपि सुरासुरै ॥८॥ व्यास उवाच इत्युक्त्वांतहिता दवो दवाना चंच पश्यताम् । सतोप जनयत्येव सच्चिदानदरूपिणी ।।८१॥ एतत्ते सर्वमाएयात रहस्य परम महत् । गोपनीय प्रयत्नेन सर्वकल्याणवारकम् ।।८२॥ य इमं शृणुयानित्यमध्यायं भक्तितत्पर । सर्वान्यामानवाप्नोति देवीलोये महीयते ॥८३॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धेऽष्टाविंशाऽध्याय ॥२८॥ अथ एकोनविंशोऽध्यायः व्यास उवाच इत्येव गूर्यवश्याना राना चरितमुत्तमम् । सामवशाद्भवासा प वर्णनीय मया पियत् ॥१॥ पराशक्तिप्रसादेन महत्व प्रनिषदिर । राज सुनिश्चित विद्धि पराशक्तिप्रसादत ||२|| यदिभूतिमरत्व श्रीमतिमेय धारातत्तदवादाच्छ पराशर यसमभवम् ॥३॥ एते चाये प राजा परागपामरा ! समानामूरम्य पटारा तरमा प्रयत्ना संगच्या वरी । पामिर घानार्थी त्यनेयमशेपन ॥५॥ भागप्य पैदपुग्णापि प्राप्त रस मया नप । परागतिशमोन पृतपत्योहम्म्यहं ता ||६|| त्व अमय नृप ||४|| ·५०१ श्रीमद्देवीभागवत महापुराण सप्तमस्कन्धे अध्याय २९ पचब्रह्मासनारूढा नास्त्यन्या कापि देवता ! तत एव महादे या पचप्रह्मासन वृतम् ||७|| पचभ्यस्त्वधिक वस्तु वेदे व्यक्तमितीर्यते । यस्मिनोत च प्रात च सैव श्रीभुवनेश्वरी ॥८॥ तामविज्ञाय राजेन्द्र नैव मुक्तो भवेतर । यदा चर्मवदाकारा वेष्टयिष्यति मानवा ||९|| वदा शिवामविज्ञाय दु खस्यातो भविष्यति । अतएव श्रुती प्राहु श्वेताश्वतरशाखिन ॥१०॥ ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्देवात्मशक्ति स्वगुणानुगूढाम् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जन्मसाफल्यहतवे ॥११॥ लज्जया वा भयेनापि भक्त्या वा प्रेमयुक्तया । सर्वसग परित्यज्य मनो हदि निरुध्य च ॥१२॥ तनिष्ठस्तत्परो भूयादिति वेदालडिडिम । येन केन मिषेणापि स्वपस्तिष्ठन्द्रजन पि ॥१३॥ कोर्तयेत्सतत देवी स वै मुच्येत वधनात् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भज राजन्महश्वरीम् ॥१४॥ विरापा सूत्रस्पा तथातर्यामिरूपिणीम । सोपान क्रमत पूर्व तत शुद्धे तु चेतसि ॥१५॥ सच्चिदानदलक्ष्यार्थरूपा ता ब्रह्मरूपिणाम् । आराधय परा शक्ति प्रपचोल्लासजिताम् ॥१६॥ तस्या चित्तलयो य मतस्या आरायन स्मृतम् । राजनाना पराशक्तिभक्ताना चरित मया ॥१७॥ पार्मिकाणा मूर्यसोमवशजाना मनस्विनाम | पावन कोतिद धर्मबुद्धिद सद्गतिप्रदम् ॥१८॥ कथित पुण्यद पश्चाकिमन्यच्छोतुमिच्छसि । जनमेजय उवाच गौरीलदमीसरस्वत्यो दत्ता पूर्व परावया ॥१९॥ हराय हरये तद्वताभिपद्मोद्भवाय च । तुपाराद्रेश्च दक्षस्य गौरी व येति विश्रुतम् ॥२०॥ क्षीरोदधेश्च कन्येति महालक्ष्मीरिति स्मृतम् । मूल दव्युद्वाना च कय क्न्यात्वमाययो ॥२१॥ यसमान्यमिद भाति सरायोऽत्र महामुन । डिधि ज्ञानासिना त त्व संशयच्छेदनत्पर ॥२२॥ व्यास उवाच शा राजन्प्रवक्ष्यामि रहस्य परमाद्रुतम । दवाभनम्य त किंचिदवाच्य न हि विद्यते ॥२३॥ देवप्रयायादात्पराविका । तदाप्रभृति त दया सृष्टिकार्याणि चक्रिरे ॥२४॥ पम्मिश्वित्समये राजदत्या हालाहलाभिया । महाररात्र मा जातास्नलोक्य तजिन क्षणात् ॥२५॥ प्रह्मगो वरदानेन दर्पिता रजताचलम । नाजिमनाभिस्तथा वैगुण्ठमेव च ॥२६॥ वामारि पेटभारिश्त्र युद्धोद्याग च चतु । पष्टिवर्षसह्याणामभूयुद्ध महो टम् ॥२७॥ हाहावारो महानासीद्देवदानवमनयो । महताश्य प्रयत्नेन ताम्या ते दानवा हता ॥२८॥ स्वस्वस्यानेषु गत्वा तावभिमान च चऋतु । स्वास्यानियले राजन्यशादेव ते हता ॥२९॥ अनिमान तयोर्गवा छरहास्य च चानु । महारक्ष्मीश्च गोरो च हास्य वा तयोस्तु तो ॥३०॥ मोहितावादिमायया । दुरुत्तरं ददरवमान र मरम् ॥३१॥ दवीय देवावतीव मदो

·५०२
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३०
ततस्ते देवते तस्मिन्क्षणे त्यक्त्वा तु तो पुन. । अंतहिते चाभवतां हाहाकारस्तदा ह्यभूत् ॥३२॥
निस्तेजस्कौ च निःशक्ती विक्षिप्तौ च विचेतनौ । अवमानात्तयो. शक्योर्जाती हरिहरौ तदा ॥३३॥
ब्रह्मा चिंतातुरो जातः किमेतत्समुपस्थितम् । प्रधानौ देवतामध्ये क्थं कार्याक्षमावमू ॥३४॥
अकाण्डे किं निमित्तेन संकटं समुपस्थितम् । प्रलयो भविता किं वा जगतोऽस्य निरागसः ॥३५॥
निमित्तं नैव जानेऽहं कथं कार्या प्रतिनिया । इति चिंतातुरोऽत्यर्थं दध्यो मीलितलोचन ॥३६॥
पराशक्तिप्रकोपात्तु जातमेतदिति स्म ह । जानस्तदा सावधान. पद्मजोऽभून्नृपोत्तम ॥३७॥
ततस्तयोश्व यत्कार्य स्वयमेवारोत्तदा । स्वशक्तेश्च प्रभावेण कियत्कालं तपोनिधिः ॥३८॥
ततस्तयोस्तु स्वस्त्यर्थं ,मन्वादीन्स्वसुतानथ | आयामास धर्मात्मा सनकादीश्च सत्वरम् ।।३९।।
उवाच वचनं तेभ्य. सन्नतेभ्यस्तपोनिधि. । कार्यासक्तोऽहमधुना तप क्तुं न च क्षम. ॥४०॥
पराशत्तेस्तु तोपाथं जगद्धारयुतोऽस्म्यहम् । शिविष्णू च विक्षिप्तौ पराशक्तिप्रकोपतः ॥४१॥
तस्मात्ता परमा शक्ति यूयं सतोपयत्वथ । अत्यद्भुत तपः कृत्वा भवत्या परमया युता.॥४२॥
यथा तो पूर्ववृत्तौ च स्याता दाक्तियुतावपि । तथा कुरुत मत्पुत्रा पशोवृद्धिर्भवैद्धि व ॥४३॥
कुले यस्य भवेज्जन्म तयोः शक्त्योस्तु तत्पुरम् । पावयेज्जगती सर्वां कृतकृत्य स्वयं भवेत् ॥४४॥
व्यास उवाच
पितामहवचः श्रुत्वा गता सर्वे वनातरे । रिराधयिषव सर्वे रक्षाद्या विमलांतराः ॥४५॥
इति श्रीदेवीमागयते महापुराणे सप्तमरकन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥२९॥
अथ त्रिंशोऽध्यायः
व्यास उवाच
ततस्ते तु वनोद्देशे हिमाचलतटाश्रया । मायावीजजपासनास्तपश्चर' समाहिताः ॥१॥
घ्यायता परमा पाक्ति रक्षवाण्यभून्नप । ततः प्रसन्ना देवो सा प्रत्यक्ष दर्शन ददौ ॥२॥
पासादावराभीतिचतुर्याहुत्रिलोचना | करुणारसमपर्णा सच्चिदानन्दरूपिणी ॥३॥
दधा ता सर्वजननी तुवुनयोऽमलाः । नमस्ते विश्वरूपायै यस्यानरसुगूर्तये ||४||
ममरतेजरारूपाय सूत्रात्मवपुपे नमः । यस्मिन्रा लिंगदेहा ओतप्रोता व्यवस्थिता. ॥५॥
नगः प्रातस्यस्पायै नमो म्यातमूर्तये । नम. प्रत्यवस्वरूपायै नमस्ते ब्रह्ममूर्तये ॥६॥
नमस्ते सर्वम्पाय सर्वरदयात्ममूर्तये । इति स्तुत्या जगदात्री मतिराददया गिरा ॥७॥
प्रणेमुधरणाभोज दादा मुनयोऽमला: । तत. प्रसन्ना मा देवी प्रोवाच पिरभाषिणी ॥८॥
परं भूत महामागा बरदाह सा मता । तस्यास्तु वपनं श्रयाहरवियोवनोः रामम् ॥९॥

·वद श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ३० ५०३ वयोस्तच्छक्तिलाम च वविरे नृपसत्तम । दक्षोऽथ पुनरप्याह जन्म देवि कुले मम ॥१०॥ भवेत्तवाम्व येनाह कृतकृत्यो भवे इति । जप ध्यान तथा पूजा स्थानानि विविधानि च ॥ मे परमेशानि स्वमुखेनैव केवलम् । देव्युवाच मच्छक्योरवमानाच्च जाताऽवस्था तयोईयो ॥१२॥ नेतादृश प्रकर्तव्यो मेऽपराध कदाचन । अधुना मत्कृपाशाच्छरीरे स्वस्थता तयो |॥१३॥ भविष्यति च ते शक्ती त्वद्गृहे क्षीरसागरे । जनिष्यतस्तत्र ताभ्या प्राप्स्यत प्रेरिते मया ॥१४॥ मायावीज हि मन्त्रो मे मुख्य प्रियकर सदा । ध्यान विराट्स्वरुप मेऽयवा त्वत्पुरत स्थितम् १५॥ सच्चिदानदरूप वा स्यान सर्व जगमम । युष्माभि सर्वदा चाह पूज्या ध्येया च सर्वदा ॥१६॥ व्यास उवाच इरसुषत्वातर्दधे देवी मणिद्वीपाधिवासिनी । दक्षाद्या मुनय सर्वे ब्रह्माण पुनराययु ॥१ ब्रह्मणे सर्ववृत्तात क्थयामासुरादरात । हरो हरिश्च स्वस्यो तो स्वस्वकार्यभमो नृप ॥१८॥ जाती पराबाकृपया गर्वेण रहितौ तदा । कदाचिदय काले तु मह शाक्तमवातरत ॥१९॥ दागहे महाराज त्रैलोक्येऽप्युत्सवोऽभवत । दवा प्रमुदिता सर्वे पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे ॥२०॥ स्वर्गे करकोणाहता नृप । मनास्यास प्रसतानि साधूनाममलात्मनाम् ॥२१॥ सुप्रभोऽभूद्दिवाकर । मगलाया तु जाताया जात सर्वत्र मगलम् ॥२२॥ तस्या नाम सती चक्रे सत्यत्वात्परसविद । ददौ पुन शिवायाय तस्य शक्तिस्तु याभवत ॥२३॥ सा पुनर्बलने दग्या देवयोगान्मनोनूप। जनमेजय उपाच अनयकरमेतत्ते श्रावित मुने ॥२४॥ एतादृा महतस्तु क्थ दग्ध हुताशने । यनामस्मरणान्नृणा ससाराग्निभय न हि ॥२५॥ केन कमविपाकेन मनोर्दग्ध तदेव हि। व्यास उवाच शृणु राजन्पुरा वृत्त सतीदाहस्य कारणम् ॥२६॥ कदाचिदय दुर्वाना गतो जावूनदेश्वरीम । ददर्श देवो तत्रासो मायाबीज जजाप स ॥२७॥ तत प्रसप्ता दवेशी निजक्टगता स्रजम् । भ्रमभ्रमरससत्ता मारदमदाराम् ॥२८॥ ददी प्रसादमूता ता जग्राह शिरसा मुनि । ततो निर्गत्य तरसा याममार्गेण वापर ॥२९॥ आजगाम व यत्रास्ते दस साक्षा सतीपिता । सदर्शनार्यमवाया ननाम च सतोपदे॥३०॥ नेदुर्दु दुभय सरितो मार्गवाहिय वचन ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३० पृष्टो दक्षेण स मुनिर्माला वस्यास्त्यलौकिकी । कथं लब्धा त्वया नाथ दुर्लभा भुवि मानवै. ॥३१॥ तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य चोवाचायुयुतेक्षणः । देव्या प्रसादमतुलं प्रेमगद्गदितातर ॥३२॥ प्रार्थयामास ता माला त मुनि स सतीपिता । अदेय शक्तिभत्ताय नास्ति त्रैलोक्यमंडले ॥३३॥ इति बुद्धचा तु ता माला मनवे स समर्पयत् । गृहीता शिरसा माला मनुना निजमंदिरे ||३४|| स्थापिता शयनं यत्र दपत्योरतिसुन्दरम् । पशुगमरतो राम्रो मालागंधेन मोदित. ॥३५॥ यभवत्स महीपालस्नेन पापेन शकरे । शिवे द्वेषमतिर्जातो देव्या सत्या तथा नृप ॥३६|| राजरतेनापराधेन तज्जन्यो देह एव च । सत्या योगाग्निना दग्ध. सतीधर्मदिदृक्षया ॥३७॥ पुनश्च हिमवत्पृष्ठे प्रादुरासीत्तु तन्मह । जनमेजय उवाच दह्यमाने सतीदेहे जाते किमकरोच्छिव ॥३८॥ प्राणाधिका सती तस्य तद्वियोगेन यातर । व्यास उवाच पर तु यज्जातं मया वक्तु न शक्यते ॥३९॥ लोपयप्रलयो जात शिवोपाग्निना नृप । वीरभद्र समुत्पनो भद्रकालीगणान्वित. ॥४०॥ प्रैलोक्यनाशनोद्युक्तो वीरभद्रो यदाऽभवत् । ब्रह्मादयस्तदा देवा शंकर शरणं ययुः ॥४१॥ जाते सर्वस्वनाशेऽपि करुणानिधिरीदवर । अभय दत्तवास्तैम्यो यस्तवक्त्रेण त मनुम् ॥४२॥ अजीवयन्महात्माऽसौ तत सिनो महेश्वर । यसवाटमुपागम्य रुरोद भूगदु सित ॥४३॥ अपश्यत्ता राती वह्नौ दह्यमाना तु चिस्य राम् । सधैःप्यारोपयामास हा रातोति वदन्मुहु. ॥४४॥ बनाम भातचित्त समाहादेशेषु शकर । तदा ब्रह्मादयो देवाचितामापुरनुत्तमाम् ॥४५॥ विष्णुस्तु त्वरया तत्र धनुस्यम्य मार्गणं । चिच्छेदायययान्सत्यारतत्तत्म्यानेषु तेऽपतन् ॥४६॥ सारस्थानेषु रापानीमानामूर्तिधरो हर | उयाच च तता देयास्याप्यनेषु योशियाम् ||४७|| भगति परया भाया तपो पिजिन दुभम् । नित्य समिस्निा तमिनाङ्गैप परामिया ॥४८॥ रपागेप्येने ये मर्या पुरश्रर मिग तेषामत्रा प्रसिउपन्ति मायावीज विशेषत.॥४९॥ रारा रोषु स्थाig विरहार । पाठ शिये पर जपध्यागरामाणिभि ॥५०॥ तत - जनमेजय उवाच ·५०५ - विश्वकामा श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३० व्यास उवाच शृणु राजन्त्रवक्ष्यामि देवीपोठानि साप्रतम् । येपा श्रवणमात्रेण पापहीनो भवेन्नरः ॥५३॥ येषु येषु च पीठेपूपास्येयं सिद्धिकाक्षिभिः । भूतिकामरभिध्येया तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥५४|| वाराणस्यां विशालाक्षी गौरीमुखनिवासिनी । क्षेत्रे वै नमियारण्ये प्रोक्ता सा लिंगधारिणी ॥५५॥ प्रयागे ललिता प्रोक्ता कामुकी गंधमादने । मानसे कुमुदा प्रोक्ता दक्षिणे चोत्तरे तथा !॥५६।। भगवती विश्वकामप्रपूरणी । गोमन्ते गोमती देवी मन्दरे कामचारिणी ॥५७॥ मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे । गौरी प्रोक्ता कान्यकुब्जे रम्भा तु मलयाचले ||५८॥ एकाम्रपीठे सम्प्रोक्ता देवी सा कीतिमत्यपि । विश्व विश्वेश्वरी प्राहुः पुरुहूता च पुष्करे ।।५९॥ केदारपीठे सम्प्रोक्ता देवी सन्मार्गदायिनी । मन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकणिका ||६०॥ स्थानेश्वरी भवानी तु विल्वके विल्वपनिका । श्रीशैले माधवी प्रोक्ता भद्रा भद्रेश्वरे तथा ॥६॥ वाराहसले तु जया कमला कमलालये । रुद्राणी रुद्रकोटया तु काली कालंजरे तया ॥६२॥ पालग्रामे महादेवी शिवलिंगे जलप्रिया ! महालिंगे तु कपिला माकोटे मूगुटेश्वरी ॥६३॥ मायापुर्या कुमारी स्यात्संताने ललिताविका | गयाया मंगला प्रोक्ता विमला पुस्पोत्तमे ||६४ | उत्पलाक्षी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । विपाशायाममोघाक्षी पाडला पुडवर्धने ॥६५॥ नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकूटे रुद्रसुन्दरी । विषुले विपुला देवी कल्याणी मलयाचले ॥६६।। सह्याद्रावेरवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका । रमणा रामतीर्थे तु यमुनाया मृगावती ॥६७॥ कोटवो कोटतीर्थे तु सुगन्धा माधवे वने । गोदावाँ निसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया ॥६८|| शिवकुडे शुभानदा नदिनी देविकातटे । रुक्मिणी द्वारवरया तु राधा वृन्दावने वने ॥६९।। देवरी मयुराया तु पाताले परमेदवरी । चित्रकूटे तथा सीता विध्ये विध्याधिवासिनी ॥७॥ करवीरे महालक्ष्मोरुमा देवी विनायके । आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी ॥७१।। अभयेत्युष्णतीर्थेषु नितम्बा विध्यपर्वते । माडव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरीपुरे ॥७२॥ गलण्डे प्रचण्डा तु चडिवाइमरकण्टवे । सोमेश्वरे वरारोहा प्रभाने पुणरावती ||३|| देवमाता सरस्वत्या पारावारातटे स्मृता । महालय महाभागा पयो या पिगलेश्वरी ॥७४|| मिहिका वृतगीचे तु कातिके त्वतिशावरी । उत्पलावत के लोग सुभता शोगपगमे ||७५|| माता सिद्धवने लक्ष्मीरनगा भरताश्रमे । जालन्धरे विश्वमुखी तारा किनिधार्यते ॥७॥ काश्मीरमण्डले । भीमा देवो हिमाद्रौतु तुष्टिविश्वेश्वरी तथा ॥७७॥ कायावरोहणे । शंसोडारे घरा नाम धृतिः पिडारवे तथा ॥७८|| का तु चन्द्रभागायामच्योदे शिवधारिणी । वेणायाममृता नाम वदर्यामुवंशी तया ॥७९॥ । देरदारवने पुष्टिमघा पारमोचने शुद्धिर्माता ·५०७ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ११ को विरज्येत मतिमान्पिवञ्च्छक्तिकथामृतम् । सुधा तु पिबता मृत्यु स नैतच्छृण्वतो भवेत् ॥२॥ व्यास उवाच धन्योसि कृतकृत्योऽसि शिक्षितोऽसि महात्मभि । भाग्यवानसि यद्देव्या नियाजा भक्तिरस्ति ते ॥३॥ शृणु राजन्पुरावृत्त सतीदेहेऽग्निजिते । भ्रात शिवस्तु बभ्राम क्वचिद्देशे स्थिरोऽभवत् ॥४॥ प्रपञ्चमानरहित समाधिगतमानस । घ्यायन्देवीस्वरूप तु काल निये स आत्मवान् ॥५॥ सौभाग्यरहित जात नैलोक्य सचराचरम् । शक्तिहीन जगत्सवं साधिद्वीप सपर्वतम् ॥६॥ आनद शुष्कता यात सर्वेषा हृदयातरे । उदासीना सर्वलोकाश्चि ताजर्जरचेतस ॥७॥ मदा दु खोदधौ मग्ना रोगग्रस्तास्तदाऽभवन । ग्रहाणा देवताना च वैपरीत्येन वर्तनम् ॥८॥ अधिभूताधिदेवाना सत्यभावानृपाभवन । अथास्मिनव काले तु तारकाख्यो महासुर ॥९॥ ब्रह्मदत्तवरो दैत्योऽभवत्तलोक्यनायक । शिवौरसस्तु य पुत्र स ते हता भविष्यति ॥१०॥ इति कल्पितमृत्यु स देवदेवैर्महासुर । शिवौरससुताभावाज्जगर्ज च ननाद च ॥११॥ तेन चोपद्रुता सर्वे स्वस्थाना-प्रच्युता सुरा । शिवोरससुताभावाञ्चितामापुर्दुरत्ययाम् ॥१२॥ नाङ्गना शकरस्यास्ति क्थ तत्सुतसम्भव । अस्मार भाग्यहीनाना कथ कार्य भविष्यति ॥१३॥ इति चिन्तातुरा सर्वे जग्मुर्वेकुण्ठमण्डले । शशसुर्हरिमेकाते स चोपाय जगाद ह ॥१४|| कुतश्चिंतातुरा सर्व कामकल्पद्रुमा शिवा । जागति भुवनेशानी मणिद्वीपाधिवासिनी ॥१५॥ अस्माकमायादेव तदुपेक्षास्ति नान्यथा । शिक्षवेय जगन्माना कृताऽस्मच्छिपणाय च ॥१६॥ रालने ताडने मातुर्नाकारुण्य यथार्भके । तद्वदेव जगन्मातुनियन्या गुणदोपयो ॥१७॥ अपराधो भवत्येव तनयस्य पदे पदे । कोऽपर सहते लोके केवल मातर विना ॥१८॥ वस्मायूय पराम्दा ता शरण यात मा चिरम् । निर्व्याजया चित्तवृत्त्या सा व कार्य विधास्यति ॥ इत्यादिश्य सुरान्सर्वान्महाविष्णु स्वजायया । सयुतो निर्जगामाशु देव सह सुराधिप ॥२०॥ बाजगाम महारील हिमवन्त नगाधिपम् । अभवंश्च सुरा सर्वे पुरश्चरणकमिण ॥२१॥ अम्बायज्ञविधानज्ञा अम्बायज्ञ च चक्रिरे । तृतीयादिवतान्याशु चक्र सर्वे सुरा नृप ।।२२।। वेचिरसमाघिनिष्णाता केचिनामपरायणा । केचित्सूत्परा वेचिन्नामपारायणोत्सुका ॥२३॥ केचित्कृच्छादिकारिण । अन्तर्यागपरा केचित्तेचिन्यासपरायणा ॥२४॥ हल्लेखया पराशक्त पूजा चारतन्द्रिता । इत्येव बहुवर्षाणि कालोऽगाजनमेजय ॥२९॥ अस्मारच्चंत्रमासोयनवम्या च भृगोदिने । प्रादुवभूव पुरतस्तन्मह श्रुतिबोधितम् ॥२६॥ चतुर्दिक्ष चतुर्वेदमूर्तिमद्भिरभिष्टुतम् । कोटिमूर्यप्रतोगा चन्द्रकोटिसुशोतरम् ॥२७॥ विद्युत्लोटिसमानाममरुप मह । नव चोध्यं न तिर्यक्च न मध्ये परिजनमत् ॥२८॥ । मनपारायणपरा तत्पर

·-५०८
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३१
आद्यतरहित तत्तु न हस्ताद्यगसयुतम् । न च स्त्रीरूपमथवा न पुरूपमयोभयम् ॥२९॥
दीप्त्या पिघान नेत्राणा तेपामासोन्महोपते । पुनश्च धैर्यमालव्य यावत्ते ददृशु सुरा ॥३०॥
तावत्तदेव स्त्रीरूपेणाभादिव्य मनोहरम् । अतीव रमणीयागी कुमारी नवयौवनाम् ॥३१॥
उद्यत्पीनकुचनिंदिताभोजकुड्मलाम् । रणत्किविणिकाजालसिजन्मजीरमेखलाम ॥३२॥
कनकागदकेयूरवेयर विभूपिताम । अनयमणिसभिनगरवधविराजिताम्
तनुकेतकस राजन्नीलभ्रमरकुतलाम् । नितम्बदिवसुभगा रोमराजिविराजिताम् ||३४||
कर्पूरशकलोन्मिश्रतावूलपूरिताननाम् । कनत्कनकताटकविटकवदनाम्बुजाम्
अष्टमोचन्द्रबिम्बाभललाटामायतध्रुवम
। रक्तारविन्दनयनामुनसा
पुदकुड्मलदताना मुक्ताहारविराजिताम । रत्नसभितमुकुटा चन्द्ररेखावत सिनीम् ॥३७॥
मल्लिकामालतीमालाकेशपाशविराजिताम् । काश्मीरबिन्दुनिटिला नेत्रयविलासिनीम् ॥३८॥
पाशाकुशवराभीतिचतुर्बाहु त्रिलोचनाम् । रक्तवस्त्रपरीधाना दाडिमीकुसुमप्रभाम् ॥३९॥
सर्वशृङ्गारवेपाढ्या सर्वदेवनमस्कृताम् । सर्वाशापूरिका सर्वमातर सर्वमोहिनीम् ॥४०॥
प्रसादसुमुखमवा मन्दस्मितमुखाबुजाम् । अध्याजकरुणामूर्ति ददृशु पुरत सुरा ॥४॥
दृष्ट्वा ता करुणामूर्ति प्रणेमु सादर सुरा । वक्तु नाशक्नुवन् किंचिद्वाप्पपूरितलोचना ॥४२॥
कथचित्स्थर्पमालच्य भक्त्मा चानतकन्धरा । प्रेमाश्रुपूर्णनयनास्तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम्
॥४३॥
॥३५॥
मधुराघराम् ॥३६॥
देवा ऊचुः
नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सतत नम । नम प्रकृत्यै भद्रायं नियता प्रणता स्म ताम् ४४॥
तामग्निवर्णा तपसा ज्वलती वैरोचनी कर्मफलेषु जुष्टाम् ।
दुर्गा देवी शरणमह प्रपद्ये सुतरसि तरसे नम ॥४५॥
देवी वाचमजनयत देवास्ता विश्वम्पा पशवो वदति ।
सा नो मन्द्रपमूर्ज दुहाना घेनुर्वागस्मानुपसुष्टुततु ॥४६।।
वालरात्रि
प्रहास्तुता
वैष्णवी
स्कन्दमातरम् ।
सरस्वतीमदिति दक्षतुहितर नमाम पावना शिवाम् ||४||
महालदम्यै च विग्रह सर्वशरत्यै च धीमहि । तनो दवी प्रचोदयात् ॥४८॥
नमो विराट्स्वरूपिण्यै नम सूत्रात्ममूर्तये । नमो व्याकृतरूपिण्यै नम श्रीब्रह्ममूर्तये ॥४९॥
यदनानाज्जगद्भाति रज्जुसर्पलगादिवत् । यज्ज्ञानाल्लयमाप्नोति नुमस्ता भुवनेश्वरीम् ॥५०॥
नुमस्तत्पदलक्ष्यार्थी विदेकरसरूपिणीम् । अखडानन्दरुपा तां वदतात्पर्यभूमिकाम् ॥५१॥
पत्रकोशातिरित्तो तामवस्याश्ययाक्षिणीम् । नुमस्त्वपदरदयार्थी प्रत्यगात्मस्वरूपिणोम् ॥५२॥

·५०९ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३१ प्रणवरूपायै नमो ह्रीकारमूर्तये । नानामनात्मिकायै ते करुणायै नमो नम ॥५३॥ इति स्तुता तदा देवर्मणिद्वीपाधिवासिनी । प्राह वाचा मधुरया मत्तकोकिलनि स्वना |॥५४॥ श्रीदेव्युवाच चदतु विवुधा कार्य यदर्थमिह सगता । वरदाऽह सदा भक्तकामकल्पद्रमाऽस्मि च ॥५५॥ विष्टत्या मयि का चिंतायुष्माक भक्तिशालिनाम् । समुद्धरामि मद्तान्दु खससारसागरात ॥५६॥ इति प्रतिज्ञा मे सत्या जानीथ विवुधोत्तमा । इति प्रेमावुला वाणी श्रुत्वा सतुष्टमानमा ||५७॥ निर्भया निर्जरा रानूचुदु स स्वकीयकम् । देवा उचुः सर्वनया नाज्ञात किंचिदप्यत्र भवत्याऽस्ति जगत्तये ॥५८|| सर्वसाक्षिरूपिण्या परमेश्वरि । तारकेणासुरेद्रेण पीडिता स्मो दिवानिशम् ॥५९॥ शिवाङ्गजाद्वधस्तस्य निर्मितो ब्रह्मणा शिव | शिवाङ्गनातुनवास्ति जानासि त्व महेश्वरि ॥६०॥ सवज्ञपुरत किंवा वक्तव्य पामरैर्जन । एतदुद्देशत प्रोतमपर तर्पयाम्बिके ॥६॥ सर्वदा चरणाभौजे भक्ति स्यात्तव निश्चला | प्राथनायमिद मुख्यमपर देहहेतवे ॥६२॥ इति तेपा वच श्रुत्वा प्रोवाच परमेश्वरी । मम पाक्तिस्तु या गौरी भविष्यति हिमालये ॥६३|| शिवाय सा प्रदया स्यात्साव कार्य विघास्यति । भक्त्यिच्चरणाभोजे भूयाशुष्माक्मादरात ॥६४॥ हिमाल्यो हि मनसा मामुपास्तेऽतिभक्तित । ततस्तस्य गृह जम मम प्रियकर मतम् ॥६५॥ व्यास उपाच हिमालयोऽपि तच्छ्रुत्वाऽत्यनुग्रहकर वच । वाष्प सरुद्धव ठाक्षी महाराज्ञी वचोऽब्रवीत ॥६६॥ त कुरुपे यस्यानुग्रहमिच्छसि । नोचेत्ववाह जड स्थाणु क्व त्व सञ्चित्स्वरूपिणी ॥ जमशतस्त्वपितृत्व ममानघ । अश्वमेघादिपुण्यैर्वा पुण्यैर्वा तत्समाधिजे ॥६॥ अद्य प्रपच कीर्ति स्याज्जगमाता सुताऽभवत । अहो हिमाग्यस्यास्य घयोऽसौ भाग्यवानिति ६९॥ पस्यास्तु जटर सति ब्रह्माडाना च कोटय । संव यस्य सुता जाता का वा स्यात्तत्समो भुवि ॥ न जानेऽस्मत्पितॄणा कि स्थान स्यानिर्मित परम । एतादशाना वागाय यपा वशेऽस्ति मादृश ॥७१॥ इद यया च दत्त मे दृपया प्रेमपूर्णया । सर्ववदातगिद्ध च त्वद्रूप ब्रूहि मे तथा ||७२।। या च भक्तिमहित ज्ञान च श्रुतिसम्मतम । वदस्य परमशानि त्वमवाह यतो भव ॥७३॥ व्यास उवाच इनि तस्य यच श्रुत्वा प्रसामु सपवजा । ववतुमारभतामा या रहस्य श्रुतिगृहितम् ॥७४|| इति श्रीदवीमागपत महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीवायामरप्रिंशोऽध्याय ॥३॥ महत्तर थसमान्य ·५१० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३२ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः श्रीदेव्युवाच शृण्वंतु निर्जराः सर्वे व्याहरंत्या वचो मम । यस्य श्रवणमात्रेण मद्रूपत्वं प्रपद्यते ॥१॥ अहमेवास पूर्व तु तत्किचिन्नगाधिप । तदात्मरूपं चित्सवित्परब्रह्मकनामकम् ॥२॥ अप्रतक्य॑मनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता ३॥ न सती सा नासती च नोमयात्मा विरोधत. । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूताऽस्ति सर्वदा ॥४॥ पावरस्योष्ण्यतेवेयमुष्णाशोरिव दीधिति । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेय ममेयं सहजा ध्रुवा ॥५॥ तस्या कर्माणि जीवाना जीवा कालश्च संचरे। अभेदेन विलीना. स्युः सुषुप्तो व्यवहारवत् ॥६॥ स्वशक्तेश्च समायोगादह वीजात्मता गता । स्वाधारावरणात्तस्या दोपत्वं च समागतम् ||७|| चैतन्यस्य समायोगानिमित्तत्व च क्थ्यते । प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते ॥८॥ केचित्ता तप इत्याहुस्तम केचिज्जडं परे । ज्ञान माया प्रधानं च प्रकृति शक्तिमप्यजाम् ||९|| विमर्श इति ता प्राहु. शेवशास्त्रविशारदा. । अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिंतका. ॥१०॥ एव नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु । तस्या जडत्व दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती ॥११॥ चंतन्यस्य न दृश्यत्यं दृश्यत्वं जहमेव तत् । स्वप्रकाशं च चतन्यं न परेण प्रकाशितम् ॥१२॥ अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् । कर्मकोंविरोधः स्यात्तस्मातद्दोपवत्स्वयम् ॥१३॥ प्रकाशमानमन्येपा भासक विद्धि पर्वत । अतएव च नित्यत्वं सिद्धसवितनोमम ||१४|| जाग्रत्स्वप्नसुषुप्रयादी दृश्यस्य व्यभिचारतः । सविदोव्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कहिचित् ॥१५॥ यदि तस्याप्यनुभवस्तहय येन साक्षिणा । अनुभूत स एवाम शिष्ट सविद्वपु पुरा ॥१६॥ अतएव च नित्यत्व प्रोक्तं सच्छारकोविद । आनन्दरूपता चास्या. परप्रेमास्पदत्वत. ॥१७॥ मा न भूव हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादवगत्वं स्फुटं मम ॥१८॥ अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मों धर्मत्वं जडतात्मन. ॥१९॥ मानस्य जडशेपत्वं न दृष्टं न च सभवि। चिदमत्वं तथा नास्ति चितथिप्न हि विद्यते ॥२०॥ सुसरूपश्च सर्वदा । सत्य पूर्णोऽयरांगच दंतजालविजित ॥२१॥ रा पुनः मामर्मादि युक्तया स्वीयमायया | पूर्वानुभूतसंस्थारान् पारगर्मविपाक्त ॥२२॥ अविवेशाच्च तत्त्यस्य सिसृक्षाया प्रजायते । अहिपूर्व सर्गोश्य पयितस्ते नगाधिप ॥२३॥ पादि समया प्रोक्त मम रूपमरियम् । अव्यानं तदव्यन मायागबलमित्यपि ॥२४॥ भोयने गर्यशास्त्रेषु मयंपारणपारणम् । तत्यनामादिभूतं ५ मच्चिदादविपरम् ।।५। मता तस्मादात्मनानरूप ·५११ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ३२ सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् । होकारमन्त्रवाच्य तदादितत्त्वं यदुच्यते ॥२६॥ तस्मादाकाश उत्पन्न शब्दतन्मात्ररूपक । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मक पुन ॥२७॥ जल रसात्मक पश्चात्ततो गधात्मिका धरा । शब्दकगुण आकाशो वायु स्पर्शरवान्वित ॥२८॥ शब्दस्पर्शरूपगुण तेज इत्युच्यते बुधै । शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणा स्मृता ॥२९॥ शन्दस्पर्शरूपरसगन्ध पञ्चगुणा घरा । तेभ्योऽभव महत्सूत्र यल्लिंग परिचक्षते ॥३०॥ सर्वात्मक तत्सप्रोक्त सूक्ष्मदेहोऽयमात्मन । अव्यक्त कारणो देह स चोक्त' पूर्वमेव हि ॥३१॥ यस्मिअगदीजरूप स्थित लिंगोद्भवो यत । तत स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गत ॥३२॥ पञ्चसस्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते । पूर्वाक्तानि च भूतामि प्रत्येक विभजेद्विधा ॥३३॥ एकक भागमेकस्य चतुर्घा विभजेनिरे । स्वस्वेतरद्वितीयाशे योजनात्पञ्च पञ्च ते ॥३४॥ तत्वार्य च विराड्देह स्थूलदेहोऽयमात्मन । पञ्चभूतस्यसत्त्वाशै श्रोतादीना समुद्भव ||३५|| ज्ञानन्द्रियाणा राजेन्द्र प्रत्येक मिलितैस्तु ते । अत करणमेक स्यादवृत्तिभेदाच्चतुर्विधम् ॥३६॥ यदा तु सकल्पविकल्पकृत्य तथा भवत्त मन इत्यभिख्यम् । स्याबुद्धिसज्ञ च यदा प्रवत्ति सुनिश्चित संशयहीनस्पम् ॥३७॥ अनुसंधानरूप तच्चित्त च परिकीर्तितम् । अकृत्यात्मवृत्त्या तु तदाहकारता गतम् ॥३८॥ तेपा रजातिानि मात्वद्रियाणि च । प्रत्येक मिस्तिस्तैस्तु प्राणो भवति पचघा |॥३९॥ हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानक । कठदेशेप्युदान स्याद्वयान सर्वशरीरग ॥४०॥ ज्ञानद्रियाणि पचव पच कर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादिपक चव धिया च सहित मन ॥४१॥ एतत्सूम शरीर स्या मम लिंग यदुच्यते । तत्र या प्रकृति प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता ।। सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्यागुणमिश्रिता । स्वाश्रय या तु सरक्षत्सा मायेति निगद्यते ॥४३॥ रास्या यत्प्रतिविम्ब स्याद्विम्नभूतस्य चेशितु । स ईश्वर समाख्यात स्वाश्रयज्ञानवापर ॥४४॥ सर्वस सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारक । अविद्याया तु यत्तिचित्प्रतिबिम्ब नगाधिप ॥४५॥ तदव जीवसन स्यात्सर्वदु खाश्रय दहनयमविद्यया ॥४॥ दहायाभिमानाच्चाप्यभूनामत्रय पुन । प्रातस्तु पारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तेजस ४७॥ स्यूल देही तु विश्वास्यस्त्रिविध परिकातित । एवमीशोऽपि सप्रोक्त ईशमूविराटपद ॥४८॥ प्रपमो व्यष्टिम् पस्तु समष्टपात्मा पर स्मृत । स हि सर्वेश्वर साभाजीवानुग्रहमाम्यया ॥४९॥ करोति विविध विश्व नामभोगाश्रय पुन । मच्छतिप्रेरितो नित्य मयि राजन्यकल्पित ॥५०॥ इति श्रीदेवीमागवते सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां दानिशोऽध्याय ॥३२॥ पुन । द्वयारपीह सप्रति ·५१२ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ३३ अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः देव्युवाच मन्मायाशक्तिसक्लुप्त जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्त पृथड्माया नास्त्येव परमार्थत ॥१॥ व्यवहारदृशा सेय विद्या मायेति विश्रुता । तत्त्वादृष्टया तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम् ॥२॥ साह सव जगत्सृष्ट्वा तदत. प्रविशाम्यहम् । मायार्मादिसहिता गिरे प्राणपुर सरा ॥३॥ लोकान्तरगतिनों चेत्कथ स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवत्येव मायाभेदास्तथा तथा ॥४॥ उपाधिभेदाद्भिनाऽह घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्कर सदा ।।५।। न दुष्यति तथैवाह दोपैलिप्ता कदापि न । मयि बुद्धयादिकर्तृत्व मध्यस्यैवापरै जना ||६|| वदति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुवुद्धय । अज्ञानभेदतस्तद्व-मायाया भेदतस्तथा ॥७॥ जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटावाशमहाकाशविभाग कल्पितो यथा ॥८॥ तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनो । यथा जीववहुत्व च माययैव न च स्वत ॥९॥ तथेश्वरवहुत्व च मायया न स्वभावत 1 दहेन्द्रियसघातवासनाभेदर्भदिता ॥१०॥ अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्य प्रकीर्तित । गणाना वासनाभेदभदिता या धराधर ॥११॥ माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्य कदाचन । मयि सर्वमिद प्रोतमोत च धरणीधर ॥१२॥ ईश्वरोऽह च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माह विष्णुरुद्रौच गौरी ग्राह्मी च वैष्णवी ॥१३॥ सूर्योऽह तारकाचाह तारवेशस्तथाऽस्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाह चाडालोऽह घ तस्कर ॥१४॥ व्याधोऽह क्रूरकर्माह सत्वर्माह महाजन । स्त्रीपुनपुसकाकारोऽप्यहमेव न सदाय ॥१५॥ यच्च विचित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रयतेऽपि वा । अतर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्याह राबंदा स्थिता ॥१६॥ न तदस्ति मया त्यक्त वस्तु विचिच्चराचरम् । यद्यस्ति पतच्छून्य स्याध्यापुत्रोपम हि तत् ॥१७॥ रज्जुर्यथा सर्पमारा दैरेवा विभाति हि । तथैवेशादिस्पेण भाम्यह नात्र साय ॥१८॥ अधिष्ठानातिरेवेण पल्पित तन भासते । तस्मा गात्तयैवतत्सत्तायनान्यथा भयेर ॥१९॥ हिमालय उवाच यया यदसि देवशि रामष्टपात्मवपुस्त्विदम् । तथव द्रगिच्छामि यदि देवि मृगयी ॥२०॥ व्याम उगाच इति तस्य पर श्रुत्वा सर्वे दवा सविन्द | गामुदिता II पूजयत राग ॥१॥ यय देवमतं शारवा भनगामाया पिया | अदर्शयग्नि मगरणी ॥२२॥ अपश्यस्तै महादेच्या विराट परात्परम् । पोमा भवेधस्य परयो ग पागे ॥२३॥ प ·श्रीमदवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३३ दिश श्रोत्रे दचो वेदा प्राणो वायु प्रयोर्तित । विश्व हृदयमित्याहु पृथिवी जघन स्मृतम् ॥२४॥ नभस्तल नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुर स्थलम् | महर्लोस्तु ग्रीवास्याज्जनलोको मुखस्मृतम् ॥२५॥ तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादध स्थित । इद्रादयो वाहव स्यु शब्द श्रीन महशितु ॥२६॥ नासत्यदलो नासे स्तो गन्ध प्राण स्मृतो वुध । मुसमग्नि समारयातो दियारात्री च पश्मणी ॥२७॥ ब्रह्मस्यान भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालु प्रकीर्तिता । रसो जिहासमारयातायमा दष्ट्रा प्रकोर्तिता ॥२८॥ दता स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता । सर्गस्त्वपागमोक्ष स्याद्वीडोोप्टो महेशितु २९|| लोभ स्यादधरोष्ठोऽस्या धममार्गस्तु पृष्ठभू । प्रजापतिश्च मेढ़ स्याद्य स्रष्टा जगतीतले ॥३०॥ कुक्षि समुद्रा गिरयोऽस्थानि देव्या महशितु । नद्योनाड्य समाख्याता वृक्षा केशा प्रकीर्तिता ३१ कौमारयौवनजरावयोऽस्या गतिरुत्तमा । बलाहकास्तु केशा स्यु सध्ये ते वाससी विभो ३२॥ राजञ्छीजगदवायाश्चद्रमास्तु मन स्मृत । विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्त करण स्मृतम् ॥३३॥ अश्वादिजातय सर्वा श्रोणिदेशे स्थिता विभो । अतलादिमहालोका कटयधोभागता गता ॥३४॥ एतादृश महारूप ददृशु सुरपुगवा । ज्वालमालासहस्राढ्य लेलिहान च जिह्वया ॥३५॥ दष्ट्राकटकटाराव वह्निमक्षिभि । नानायुधधर वीर ब्रह्मक्षत्रौदन च यत् ॥३६॥ सहस्रशीपनयन सहस्रचरण तथा । कोटिसूर्यप्रतीकाश विद्युत्कोटिसमप्रभम् ॥३७॥ महाघोर हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् । ददृशुस्ते सुरा सर्वे हाहाकार च चक्रिरे ॥३८|| विकपमानहृदया मूर्छामापुदुंरत्ययाम् । स्मरण च गत तेपा जगदवेयमित्यपि ॥३९॥ थप ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिश महाविभो । बोधयामासुरत्युग्र मूर्खातो मूच्छिता सुरान् ॥४०॥ अत ते धर्यमार व्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् । प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकठास्तु निर्जरा ॥४१॥ वाचा स्तोतु समुपचक्रिरे । वमत भयकर वाष्पगद्दया देवा ऊचुः अपराध क्षमस्वाय पाहि दीनास्त्वदुद्भवान् ॥४२॥ कोप सहर देवशि सभया रूपदशनान् । का ते स्तुति प्रकर्तव्या पामरनिर्जररिह ॥४३॥ स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावा यश्च स्वविक्रम । तदग्जिायमानाना वथ उ विपयो भवत् ||४|| नमस्त भुवनेशानि नमस्ते प्रणयारिम । सववदान्तसगिद्धे नमो ह्राकारमूर्तये ॥४५॥ यस्मादग्नि समुत्पन्नो यस्मात्सूर्पश्च चद्रमा । यस्मादापय सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नम ॥४॥ यस्माच्च देवा सभूता साध्या पक्षिण एव च । पशवश्च मनुष्याश्च तस्म सर्यात्मन नम ॥४७॥ प्रागापानी वीडियो तप शलाकात तथा । यारय विधिव यस्मात्तस्मै नमोनम N ·५१४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३४ सप्त प्राणाचिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च | होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः ॥४९॥ यस्मात्समुद्रा गिरयः सिंधवः प्रचरंति च । यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमोनमः ॥५०॥ यस्माद्यज्ञः समुद्भूतो दीक्षा 'यूपश्च दक्षिणा । ऋचो यजूंपि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः ॥५१॥ नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः । अघ ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमोनमः ॥५२॥ उपसंहर देवेशि रूपमेतदलोकिकम् । तदेव दर्शयास्माकं रूप सुन्दरसुन्दरम् ।।५३॥ व्यास उवाच इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदंबा कृपार्णवा । संहृत्य रूपं घोरं तद्दयामास सुन्दरम् ॥५४॥ पाशांकुशवराभौतिधरं सर्वांगकोमलम् । करुणापूर्णनयनं मदस्मितमूखावुजम् ॥५५॥ दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः । शातचित्ताः प्रणेमुस्ते हपंगद्गदनि.स्वनाः ॥५६॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥३३॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः देव्युवाच यव यूयं मंदभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम् । तयापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया ॥१॥ वेदाध्ययनर्योगन दानस्तपसेज्यया । रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपा यिना ॥२॥ प्रकृतं शृणु राजेंद्र परमात्माऽत्र जीवताम् । उपाधियोगारसंप्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत ॥३॥ कियाः परोति विविधा धर्माधर्मकहेतवः । नानायोनीस्ततः प्राप्य सुखदु.सैश्च युज्यते ॥४॥ पुनस्तत्संस्कृतिवशाप्नानाकर्मरतः सदा । नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःसैश्च युज्यते ॥५॥ पटीयंत्रधदेतस्य न पिरामः कदापि हि । अगानमेव मूलं स्यात्ततः फागः क्रियास्ततः ॥६॥ रास्मादशाननासाय यतेत नियतं नरः । एतद्धि जन्मसाफ यं यदाज्ञानस्य नारानम् ॥७॥ पुरपार्यसमाप्तिश्च जोयन्मुक्तदशाऽपि च । अमाननाशने गमा विद्युव तु पटीयसी ||८|| न पर्म सज्ज गोपास्तिविरोधाभायतो गिरे । प्रत्युतानामाननाये पर्मणा नैव भाव्यताम् ॥९॥ अनपदानि वर्माणि पुनः पुनरांति हि । ततो रागस्ततो दोषस्तवोनों महाग्नयेत् ॥१०॥ सस्मात्सर्वप्रयत्नेन मानं सपादयनरः । वनवेह पर्माणीत्यत: वर्माप्यवश्यकम् ॥११॥ मानादेय हि यायमतः स्यात्तरसमुच्चयः । गहायता प्रने फर्म शानस्य हितकारि च ||१२|| रवि पिढदस्यत्र पहिरोपाम संभया । गानादपिभेदः स्यादप्रयो वर्मसंभवः ॥१३॥ योगप म माम्पं विरोपात्त सवस्तयोः । तमःप्रायोच्योगप संभव ॥१४॥ न . न ·श्रीमदेवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय १४ तस्मात्सर्वाणि कर्माणि वैदिवानि महामते । चित्तगुदधतमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयलत ॥१५॥ रामो दमस्तितिता च वैराग्य सत्त्वमभय | तावत्पर्यन्तमेव स्तु कागि न तत परम् ॥१६॥ तदते चंद सन्यस्य सप्रयेद्गुरुमात्मवान् । श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ट च मक्तमा निर्व्याजया पुन ||१७॥ वेदान्तश्रवण कुर्यानि यमेवमतद्वित । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमयं विचारयेत् ॥१८॥ तत्त्वमस्यादिवास्य तु जीवनाश्यबोधकम् । ऐक्ये झाते निर्भयस्तु मद्रूपा हि प्रजायते ॥१९॥ पदार्यावगति पूर्व वाक्यार्यावगतिस्तत । तत्पदस्य च वाक्यार्यो गिरेऽह परिकोतित ॥२०॥ वपदस्य च वाच्यायों जीव एव न सराय । उभयोरवयमसिना पदेन प्रोच्यते बुध ॥२१॥ वाच्यायोविन्द्धन्वादश्य नव घरेत ह । लक्षणात प्रकर्तव्या तत्वमो श्रुतिसस्ययो ॥२२॥ चिन्मात्र तु तयालक्ष्य तयोरंक्यस्य मभव । तयोरक्य तया ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत् ॥२३॥ देवदत स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता । स्यूगदिदेहरहितो ब्रह्म सपद्यते नर ॥२४॥ पञ्चीकृतमहाभूतस भूत स्यूरदहक | भोगालयो जराव्याक्सियुत सर्वकर्मणाम् ॥२५॥ मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुट मायामयत्वत । सोऽय स्यूल उपाधि स्यादात्मनो मे नगेश्वर ॥२६॥ ज्ञानकर्मेन्द्रिययुत प्राणपञ्चकमयुतम् । मनोबुद्धियुत चतत्सूक्ष्म तत्कवयो विदु ॥२७॥ अपञ्चीकृतभूनोत्य मूक्ष्मदेहोऽयमात्मन । द्वितायोऽयमुपाधि स्यात्मुसादेरववोषक ॥२८॥ अनाद्यनिर्वाच्यमिदमान तु तृतीयक । देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर ।।२९।। उपाधिविलये जाते केवलरात्माऽवशिष्यते । देहाये पञ्चकोशा अन्त स्था सन्ति सर्वदा ॥३०॥ त च काशपरित्यागे ब्रह्मपुच्छ हि लभ्यते । नतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूप यदुच्यते ॥३१॥ न जायते म्रियत तत्वदाचिनाय भूत्वा न बभूव कश्चित् । अजो नित्य शाश्वतोऽय पुराणो न हन्यते हयमाने शरीरे ॥३२॥ चेन्म यते हतुर्हतश्चै मन्यते हतम् । उभौ तौ न विनानोतो नाय हति न हन्यते ॥३३॥ अणोरणीया महतो महीयानात्माऽस्य जतोनिहितो गुहायाम् । तमतु पश्यति वीतशोको धातु प्रसादान्महिमानमस्य ॥३४॥ मात्मान रथिन विद्धि शरीर रयमव तु । बुद्धि तु सारथि विद्धि मन प्रग्रहमत्र च ॥३५॥ इद्रियाणि हयानाहुर्विषयास्तषु गोचरान् । आत्मद्रियमनायुक्त भोक्ते याहुमनोषिण ॥३६|| यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्श सदाऽशुचि । न तत्पदमवाप्नोति ससार चाविस छति ॥३७॥ यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्क सदा सुचि । स तु तसदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते ॥३८॥ विज्ञानसारपिर्यस्तु मन प्रग्रहवातर । सोऽध्वन पारमाप्नोति मदीय यत्पर पदम् ॥३९॥ हत ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३५ इत्थं धुत्मा च मत्याच निश्वित्यात्मानगात्मना । भावयेन्मामात्मरूपा निदिध्यासगतोऽपि च ॥४०॥ योगवृत्ते पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् । देवीप्रणवसज्ञस्य ध्यानार्थ मन्त्रवाच्ययो ॥४१॥ हकार स्थूल देह स्याद्रकार सूक्ष्मदेहक । ईवार कारणात्मासो ह्रीवारोऽह तुरीयरम्॥४२॥ एव समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा वीजप्रय क्रमात् । समहियष्टयोरेवत्व भावये मतिमात्रर ||४|| समाधिकारात्पूर्व तु भावयित्वैवमादृत । ततो घ्यायनिल नाक्षी देवी मां जगदीश्वरीम् ४४|| प्राणापानी समो कृत्वा नासाभ्यतरचारिणौ । निवृत्तविषयाकाक्षो वीतदोषो विमत्सर ॥४५॥ भक्तधानिया॑जया यतो गुहाया नि स्वने स्थले। हकार विश्वमात्मान रकारे प्रविलापयेत् ॥४६॥ रकार तेजस देवमोकारे प्रविलापयेत् । ईकार प्राज्ञमात्मान ह्रीकारे प्रविलापयेत् ॥४७॥ वाच्यवाचक्ताहीन द्वैतभावविवर्जितम् । अखड सच्चिदानन्द भावयेत्तच्छिखातरे ॥४८॥ इति ध्यानेन मा राज साक्षात्कृत्य नरोत्तम । मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येक्ता यत ॥४९॥ योगयुक्त याऽनया दृष्ट्वा मामात्मान परात्परम् । अज्ञानस्य स कार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत् ॥५०॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीताया चतुस्विशोऽध्याय ॥३४॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः हिमालय उवाच योग वद महेशानि साग सवित्प्रदायकम् । कृतेन येन योग्योऽह भवेय तत्त्वदर्शने ॥१॥ श्रीदेव्युवाच न योगो नभस पृष्ठे न भूमौ न रसातले । ऐक्य जीवात्मनोराहुर्योग योगविशारदा ॥२॥ तत्प्रत्यूहा पडाख्याता योगविघ्नकरानघ । कामक्रोधी लोभमोही मदमात्सर्यसज्ञको ॥३॥ योगागरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयु । यम नियममासनप्रणायामो तत परम् ॥४॥ प्रत्याहार धारणाख्य ध्यान साधं समाधिना । अष्टागान्याहुरेतानि योगिना योगसाधने ॥५॥ अहिंसा सत्यमस्तेय ब्रह्मचर्य दयाऽऽर्जवम् । क्षमा धृतिमिताहार शौचं चेति यमा दश ॥६॥ तप सतोष आस्तिक्य दान देवस्य पूजनम् । सिद्धातश्रवण चैव ह्रीमतिश्च जपो हुतम् ॥७ दर्शते नियमा प्रोक्ता मया पर्वतनायक | पद्मासन स्वस्तिक च भद्र वज्रासन तथा ॥८॥ घोरासनमिति प्रोक्त क्रमादासनपचकम् । ऊर्वोपरि वियस्य सम्यक्पादतले शुभे ॥९॥ अगुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताम्या व्युत्क्रमात्तत | पद्मासनमिति प्रोक्त योगिना हृदयङ्गमम् ॥१०॥ जानूर्वोत्तरे सम्यकृत्वा पादतले शुभे । नाजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिक तत्प्रचक्षते ॥११||

·उत्तमस्य
घारण
मनसा
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३५
सीवन्या पार्श्वयोन्यस्य गुल्फयुग्म सुनिश्चितम् । वृपणाध पादपाणी पाणिभ्या परिवन्धयेत्॥१२॥
भद्रासनमिति प्रोक्त योगिभि परिपूजितम् । ऊर्वो पादौ क्रमान्यस्य जावो प्रत्यर् मुखागुली ।।
करौ विदध्यादाख्यात वज्रासनमनुत्तमम् । एक पादमय कृत्वा विन्यस्योरु नथोत्तरे ॥१४॥
नाजुकायो विदोद्योगी वीरामनमितोरितम् । इडयाऽऽकर्षयेद्वायु बाह्य पोडशमानया ॥१५॥
धारयेत्पूरित योगी चतु पष्ठया तु मायया । सुपुम्नामध्यग सम्यग्दानिश-मानया शने ॥१६॥
नाडया पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तम । प्राणायाममिम प्राहु योगशास्त्रविशारदा ॥१७॥
भूया भूय क्रमातस्य बाह्यमेव समाचरेत् । मात्रावृद्धि क्रमेणैव सन्यग्द्वादश
पोडश ॥१८॥
जपध्यानादिभि मा सगर्भ त विदुर्बुधा । तदपेत विगभं च प्राणायाम परे विदु ॥१९॥
अमादम्यस्यत पुसो देहे स्वेदोद्गमोऽधम । मध्यम कपसयुक्तो भूमित्याग परो मत ॥२०॥
गुणावाप्तिर्यावच्छोलनमिप्यते । इन्द्रियाणा विचरता दिपयेषु निरर्गलम् ॥२१॥
बरादाहरण तम्य प्रत्याहारोऽभिधीयते । अगुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधारलिंगनाभिपु ॥२२॥
हृदग्रीवाकठदेशेषु लविकाया ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूनि द्वादशाते यथाविधि ॥२३॥
प्राणमरुतो धारणेति निद्यत | समाहितेन
चैतन्यातरवतिना ||२४||
आत्मन्यभीष्टदेवाना ध्यान घ्यानमिहोच्यते । सयत्वभावना नित्य जीवात्मपरमात्मनो ॥२५॥
समाधिमाहुर्मुनय प्रोक्तमष्टागलक्षणम् । इदानी कथये तेऽह मनयोगमनुत्तमम् ॥२६॥
विश्व शरीरमित्युक्त पञ्चभूतात्मक नग । चन्द्रसूर्याग्नितजोभिर्जीवब्रह्मवयरूपकम ॥२७॥
विस्र कोटयस्तदर्धन शरीरे नाडयो मता । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताम्यस्तिस्रो व्यवस्थिता ॥
प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र च द्रसूर्याग्निरूपिणी । इडा वाम स्थिता नाडी शुभ्रा तु चद्ररूपिणी ॥२९॥
शक्तिम्पा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिण या पिंगलाख्या पूरूपा सूयविग्रहा ॥३०॥
सवतजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्य विचित्रारये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम् ३१॥
मध्ये स्वय भूलिंग तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तद्ध्वं मायाबीज तु हरात्मा विदुनादकम् ॥३२॥
तदूध्व तु शिखाकारा कुडली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिना नगाधिप |॥३३॥
तद्वाह्ये हेमल्पाभ वादिसातचतुदलम ! द्रुतहमसमप्ररय पन तन विचितयेत् ।।३४॥
तवं त्वनलप्रख्य पड्दल होरकप्रभम । वादिलातषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम् ॥३५॥
मूलमाधारपटकोण मूलाधार ततो विदु । स्वशब्देन पर लिंग स्वाधिष्ठान ततो विदु ॥३६||
तदूर्ध्व नाभिदेश तु मणिपूर महाप्रभम । मेघाभ विद्युदाभ च बहुतजोमय तत ॥३७॥
मणिवद्भिन तत्पद्म मणिपद्म तथोच्यत । दशभिश्च दलयुक्त डादिफाताक्षरान्वितम् ॥३८॥
विष्णुनाधिष्ठित पद्म विष्ण्वालोकन कारणम् । तदू नाहत पद्ममुद्यदादित्यसनिभम् ॥३९॥

·५१८
आज्ञासक्रमण
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ३५
कादिठातदलरेक पत्रश्च समधिष्टितम । त मध्ये वाणलिंग तु सूर्यायुतसमप्रभम् ॥४०॥
शब्दब्रह्ममय शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्य तत्पद्म मुनिभि परिकीर्तितम ||४||
आनदसदन तत्तु पुरपाधिष्ठित परम । तदूध्वं तु विशुद्धारय दल पोढशपक्जम ॥४२॥
स्वरै पोडशभिर्युक्त धूम्रवर्ण महाप्रभम । विशुद्ध तनुते यस्माज्जीवस्य हसलोकनात ॥४३॥
विरुद्ध पद्यमाख्यातमाकाशारय महामृतम । आज्ञाचन तव तु आ मनाधिष्ठित परम ॥४४॥
तर तेनाज्ञेति प्रवीतितम । दिद्वर दृक्षसयुक्त पन तत्सुमनोहरम ॥४५॥
कैलासारय तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वत । एव त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुनत ||४६||
सहस्रारयुत बिदुस्थान तदूर्ध्वमोरितम | इत्येतत्कथित सर्व योगमार्गमनुत्तमम ||४७||
आदी पूरवयोगेनाप्यावारे योजये मन । गुदमेढ़ातरे शक्तिस्तामाकुच्य प्रबोधयेत ॥४८||
लिंगभेदक्रमेगैव विंदुचक्र च प्रापयेत् । शभुना ता परा शक्तिमेकीभूता विचिंतयेत् ॥४९॥
तनोत्यितामृत
यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् । पाययित्वा तु ता शक्ति मायारया योगमिद्धिदाम् ।।
पट्चक्रदेवतास्तन सतामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधार तत सुधी ॥५१॥
एवमभ्यस्यमानस्या यह यहनि निश्चितम् । पूर्वोत्तदूपिता मत्रा सर्वे सिद्धयन्ति नान्यथा ॥५२॥
जरामरणदु खाद्यैर्मुध्यते
भवबंधनात । ये गुणा सति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा ॥५३||
ते गुणा साधक्वरे भवत्येव न चान्यथा । इत्येव कथित तात वायुधारणमुत्तमम् ॥५४॥
इदानी धारणारय तु शृणुष्वावहितो मम । दिक्पालाद्यनवच्छिनदेव्या चेतो विधाय च ॥५५॥
तमयो भवति क्षिप्र जीवब्रह्मवययोजनात । अथवा समल चेतो यदि क्षिप्र न शुद्धयति ॥५६॥
तदावयवयोगेन योगी योगासमभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावगे तु मधुरे नग ॥५७||
चित्त सस्थापयन्मत्री स्थान स्थानजयात्पुन । विशुद्धचित्त सर्वस्मिन्स्पे सस्थापये मन ॥५८॥
यावन्मनो लय याति देव्या सविदि पर्वत । तावदिष्टमनु मत्री जपहोम समभ्यमेत् ।।५९॥
मंत्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मत्रो न मनेण विना हि स ॥६०॥
द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मससिद्धिकारणम् । तम परिवृते गेह घटो दीपेन दृश्यते ॥६१।।
यावृतो ह्यारमा मनुना गोचरीकृत । इति योगविधि कृत्स्न साग प्राक्तो मयाऽचुना ।
गुरूपदेशतो यो नायथा शास्त्रकोटिभि ॥६२।।
इति भादवीभागवत महापुराणे सप्तमस्कन्धे पतिशोऽध्याय ॥३५॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३६ अथ पत्रिशोऽध्यायः श्रीदेव्युवाच इत्यादियोगयुक्तात्मा घ्यायेन्मा ब्रह्मरूपिणीम् । भक् या निर्याजया राजनासने समुपस्थित ॥१॥ आवि सनिहित गुह्यचर नाम महत्पदम् । अत्रतत्सर्वमर्पिनमेजत्प्राणमिपच्च यत् ॥२॥ एतनानय सदसद्वरेण्य पर विज्ञानाद्य द्वरिष्ठ प्रजानाम् । यदर्चिमद्यदगुभ्योऽणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्च ॥३॥ तदेतदक्षर ब्रह्म स प्राणस्तदु वाड्मन । तदेतत्सत्यममृत तद्वेद्धव्य सौम्य विद्धि ॥४|| धनुर्गृहीत्वोपनिषद महास्त्र शर ह्युपासानिशित सघयोत । आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षर सौम्य विद्धि ॥५॥ प्रणवो धनु शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेदव्य शरवत्तन्मयो भवेत् ॥६॥ यस्मिद्योश्च पृथिवी चातरिक्षमोत मन सह प्राणश्च सर्वे । तमेवैक जानथात्मानमन्या वाचो विमुचयामृतस्यैव सेतु ॥७॥ अरा इव रथनाभौ सहता यत्र नाडय । स एपोतश्चरते वहुधा जायमान ||८|| ओमित्येव घ्याययात्मान स्वस्ति व पाराय तमस परस्तात् । दिव्ये ग्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सप्रतिष्टित ॥९॥ मनोमय प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोग्ने हृदय सनिधाय। तद्विज्ञानेन परिपश्यति धोरा आनन्दस्पममृत यद्विभानि ॥१०॥ मिद्यते हृदपग्रथिश्छिद्यन्ते सर्वसशया । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ॥११॥ हिरण्मये परे कोशे विराज ब्रह्म निष्कलम । तच्छुभ्र ज्योतिषा ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदु १२॥ न तत्र सूर्यों भाति न चद्रतारख नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि । तमेव भान्तमनुभाति सर्व सर्वमिद विभाति ॥१३॥ ग्रीवेदममृत पुरस्ताद्ब्रह्म दभितश्वात्तरेण । अपशोचं प्रसृत द्रावेद विश्व वरितम् ॥१४॥ एतादृग्नुभयो यस्य म वृतार्यों मरात्तम । ब्रह्मभूत प्रसन्नात्मा न शोचति न कागति ॥१५॥ द्वितीया भय राजस्वदभावादिभेति न नतद्वियोगो मेऽप्यस्ति महियोगोपि तस्य न ||१६|| स तस्य भासा च ·५२० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३७ अहमेव स साऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम ||१७|| नाहं तीर्थे न क्लासे वैकुठे वा न कहिचित् । वसामि वितु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे ॥१८॥ मत्पूजाकोटिफलदं सवृन्मज्ञानिनोऽर्चनम् । कुल पवित्रं तस्याम्ति जननी कृतकृत्यमा ॥१९॥ विश्वम्भरा पुण्यवती चिरलयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं स्वया पर्वतसत्तम ॥२०॥ कथितं तन्मया सर्व नातो वक्तव्यमस्ति हि । इद ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शोलिने ॥२१॥ शिष्याय च यथोक्ताय वक्तध्यं नान्यथा क्वचित् ! यस्य देवे परा भनिर्यथा देवे तथा गुरो ॥२२॥ तस्यते कथिता हार्या प्रकारांते महात्मन । येनोपदिष्टा विद्येय स एव परमेश्वर ॥२३॥ यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिक प्रोक्तो ब्रह्म जन्मप्रदायकः ॥२४॥ पितृजातं जन्म नष्ट नेत्यं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग ॥२५॥ तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धातो ब्रह्मदाता गुरुः पर. ! शिवे रुटे गुरुस्त्राता गुरो रुटे न शंकर ॥२६॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरु तोपर्यन्नग | कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत् ॥२७॥ अन्यथा तु कृतघ्न. स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्पति । इद्रेणापर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया ॥२८॥ अश्विभ्या कधने तस्य शिरश्छिन्नं च वञ्चिणा । अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यो सुरोत्तमी ॥२९॥ पुनः संयोजित स्वीय तान्या मुनिशिरस्तदा । इति सक्टसंपाद्या ब्रह्मविद्या नमाधिप। लब्धा येन स स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर ३०॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां पत्रिंशोऽध्यायः ॥३६॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः हिमालय उवाच स्वीया भक्ति वदस्वाम्ब येन ज्ञान सुखेन हि । जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः ॥१॥ श्रीदेव्युवाच मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्ती नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम ॥२॥ प्रयाणामप्यय योग क्तुं शवयोऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानमत्वात्कायचित्ताचपोडनात् ॥३॥ गुणभेदान्मनुष्याणा सा भनिस्त्रिविधा मता । परपीडा समुद्दिश्य दभं कृत्वा पुर सरम् ॥४॥ मात्सर्यकोपयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च ॥५॥ नित्यं सकामो हृदयं यशोर्थी भोगलोलुप. । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मानुपास्तैऽतिभक्तित. ॥६॥ धन्य RAM

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३७
भेदबुद्धया तु मास्वस्मादन्या जानाति पामरः । तस्य भक्ति. समाख्याता नगाधिप तु राजसी ॥७॥
परमेशापणं कर्म पापसंक्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयाऽनिशम् ॥८॥
इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रित. । करोति प्रोतये कर्म भक्तिः सानग सात्त्विकी ॥९॥
पराभक्तः प्रापिकेयं भेदबुद्धयवलंबनात् । पूर्वप्रोक्त पभे भक्तो न परप्रापिके मते ॥१०॥
अधुना पराभक्ति तु प्रोच्यमाना निवोध मे। मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम् ॥११॥
कल्याणगुणरत्नानामाकराया मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलपारासमं सदा ॥१२॥
हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि । सामीप्यसाष्टिसायुज्यसालोक्याना न चपणा ॥१३॥
मत्तेवातोऽधिकं किंचिन्नव जानाति कर्हिवित् । सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाछति ॥१४॥
परानुरवत्या मामेव चिंतयेद्यो ह्यतंद्रित. । स्वाभेदेनंब मा नित्यं जानाति न विभेदतः ॥१५॥
मद्रूपत्वेन जीवानां चिंतनं कुरुते तु यः । यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथंव च परात्मनि ॥१६॥
चनन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः । सर्वत्र वर्तमानाना सर्वरूपा च सर्वदा ॥१७॥
नमते यजते चंवाप्याचाहालातमीश्वर | न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात् ॥१८॥
मत्स्थानदर्शनश्रद्धा मद्भनदर्शने तथा । मच्छाखवणे श्रद्धा मत्रतंत्रादिषु प्रभो ॥१९॥
मयि प्रेमाकुलमती रोमाचिततनु सदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्ष.
कंटगद्गदनिस्वनः ॥२०॥
अनन्येनंव भावेन
पूजयेद्यो नगाधिप । मामीश्वरी जगद्योनि सर्वकारणकारणाम् ॥२१॥
प्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यं य कुरुते भक्त्या वित्तशाठयविवति ॥२२॥
मदुत्सवदिदृक्षा च
मदुत्सवकृतिस्तथा । जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूघर ॥२३॥
उच्चायश्च नामानि ममैव सलु नृत्यति । अहंकारादिरहितो देहतादात्म्यवजितः ॥२४॥
प्रारब्धेन यथा यच्च नियते तत्तया भवेत् । न मे चितास्ति तत्रापि देहसरक्षणादिषु ॥२५॥
इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परमक्तिस्तु सा स्मृता । यस्या देव्यतिरिनं तु न किंचिदपि माव्यते ॥२६॥
इत्यं जाता परा भक्तिर्यस्य भूघर तत्त्वत । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत् ॥२७॥
भक्तस्नु या पराकाष्टा सव ज्ञान प्रकीर्तितम् ! वैराग्यस्य च सोमा सा ज्ञाने तदुभयं यत ॥२८॥
मनी फुदाया यस्यापि प्रारब्धवसतो नग । न जायने मम ज्ञान मणिद्वीप स गच्चति ॥२९॥
तप गत्वाऽपिलान्भोगाननिच्छन्नपि चति । तदले मम चिद्रूपतान गम्यग्भवेन्नग ||३०||
तेन मुक्त सदैव स्याज्ञानामुक्तिनं चान्यया । इहंव यस्य गन स्याद्गतप्रत्यगारम्नः ॥३१॥
मम सवित्परतनोस्तस्य प्रागा जति न । ब्रह्मव सस्तदाप्नोति प्राव ब्रह्म वेद य. ॥३२॥
वळ चामीररसमममान्गत तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननारोन र धमेव हि लभ्यते ॥३३॥
विदितापिदितादन्यमगोत्तम वपुर्मम | यथादर्श तपात्मनि यया जले सपा पितरोरे ॥३४॥

·५२२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३८
छायातपो यथा स्वच्छे विविक्को तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वतभावविवजितम् ॥३५॥
यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो नियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम् ॥३६॥
शुचीना श्रीमता गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्तनो ज्ञान हि जायते ॥३७॥
अनेकजन्मभी राजज्ञानं स्यान्नकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थ यलमाश्रयेत् ॥३८॥
नोचेन्महाविनाश. स्याज्जन्मतदुर्लभ पुन | तत्रापि प्रथम वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा ॥३९॥
शमादिषट्कसंपत्तिोगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवान दुर्लभम् ॥४०॥
तथेंद्रियाणा पटुता संस्कृनत्व तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यस्तु मोक्षेच्छा जायते तत ॥४१॥
साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो तर । ज्ञानार्थ नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम् ॥४२॥
तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्य यत्नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ॥४३॥
घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सतत मंयितव्यं मनसा मंभानभूतेन ||४४||
ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्यः स्यादिति वेदातडिडिम । सर्वमुक्तं समासेन किं भूय. श्रोतुमिच्छसि ॥४५॥
इति श्रीदेवीमागदते महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥३७॥
अधाष्टत्रिंशोऽध्यायः
हिमालय उवाच
कति स्थानानि देवशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च ॥१॥
ब्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदात्युत्सवा अपि । तत्सर्वं वद मे भात. कृतकृत्यो यतो नरः ॥२॥
श्रीदेव्युवाच
सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मका । उत्सवा. सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी ॥३॥
तथापि भक्तवात्सल्यात्किविकिचिदयोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम ||४॥
कोलापुर महास्थानं यत्र लक्ष्मी. सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम् ॥५॥
तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्ग तथैव च | हिंगुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च ॥६॥
शाकंभर्या पर स्थानं भ्रामर्या. स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थान दुर्गास्थानं तथैव च ॥७॥
विध्याचलनिवासिन्याः स्यानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णामहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम् ॥८॥
भीमादेव्या. परं स्थान विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव च ॥९॥
नीलाम्बाया. परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके { जावूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम् ॥१०॥
गुह्यकाल्या महास्थान नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्या. परम स्थान यच्च प्रोक्नं चिदम्बरे ॥११॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्यायः ३८ वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्या समधिष्ठितम् । एकाबरं महास्थानं पराशक्त्या प्रतिष्ठितम् ॥१२॥ मदालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च | तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम् ॥१३॥ वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रोभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम् ॥१४॥ श्रीमत्रिपुरभैरव्याः कामास्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम् ॥१५॥ नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति घरातले । प्रतिमासं भवेद्देवो यत्र साक्षाद्रजस्वला ॥१६॥ तत्रत्या देवता. सर्वा पर्वतात्मकता गता. । पर्वतेषु वसत्येव महत्यो देवता अपि ॥१७॥ तनत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुध. । नात. परतर स्यान कामाख्यायोनिमण्डलात् ॥१८॥ गायन्याश्च पर स्थान श्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरेशे चण्डिका स्यात्त्रभासे पुष्करेक्षिणी ॥१९॥ नैमिपे तु महास्याने देवी सा लिंगवारिणी । पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढी च रतिस्तथा ॥२०॥ चण्डमुडोमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी । भारभूतो भवेद्भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी ॥२१॥ चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरी शाकरी स्मृता । जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे ॥२२॥ शाकरी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे । केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी ||२३|| भैरवारये भैरवी सा गयाया मंगला स्मृता । स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायंभुन्यपि नाकुले ॥२४॥ क्नखले भवेदुग्रा विश्वेशी विमलेश्वरे । अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महातका ॥२५॥ भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापये पुन । भवानी शाकरी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके ॥२६॥ अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये । गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्भद्रा स्याद्भद्रवर्णके ||२७|| उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्याण्वीशा स्थाणुसज्ञिके । कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलंडके ॥२८॥ कुरण्डले त्रिसध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी । मडलेशे शाडकी स्यात्काली कालजरे पुन. ॥२९॥ शंकुकणे ध्वनिः प्रोक्ता स्यूला स्यात्स्थूलकेश्वर । ज्ञानिना हृदयाभोजे हुल्लेखा परमेश्वरी ॥३०॥ प्रोक्तानीमानिस्यानानि देव्या प्रियतमानि च । तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्य श्रुत्वा पूर्व नगोत्तम ॥३१॥ तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवी प्रपूजयेत् । अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्या सति नगोत्तम ||३२|| तत्र चंद वसनित्यं देवीभक्तिपरायण । तानि स्यानानि सपश्यञ्जपन्देवी निरन्तरम् ॥३३॥ घ्यायंस्तच्चरणाभोज मुक्तो भवति वधनात् । इमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय य पठेत् ॥३४॥ भस्मीभवंति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम् । श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजानत. ॥३५॥ मुक्तास्तपितर. सर्व प्रयाति परमा गतिम् । अधुना कथयिष्यामि व्रतानि तव सुव्रत ॥३६॥ नारीभिश्च नरश्चैव कर्तव्यानि प्रयत्नत. । व्रतमनन्ततृतीयास्य रसकल्याणिनोग्रतम् ॥३७॥ आनिन्दवरं नाम्ना तृतीयाया वनं च यत् । शुक्रवारव्रत चव तथा कृष्णचतुर्दशी ॥३८।। भौमवारयतं चैव प्रदोपप्रतमेव च । यत्र देवो महादेवो । देवी सस्थाप्य विष्टरे ||३९|| - ·"५२४ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ३९ नृत्य करोति पुरत साधं देवनिशामुखे । तत्रोपोप्य रजन्यादौ प्रदोषे पूजयेच्छिवाम् ॥४०॥ प्रतिपक्ष विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम् । सोमवारबत चैव ममातिप्रियक नग ॥४१॥ तत्रापि देवी सपूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत् । नवरायद्वय चव प्रत प्रीतिकर मम ॥४२॥ एवमन्या यपि विभो नित्यनैमित्तिवानि च । व्रतानि पुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थ विमत्सर ॥४३|| प्राप्नोति मम सायुज्य स मे भक्त स मे प्रिय । उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवमुखाविभो ॥४४॥ शयनोत्सव यथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सबम् । रथोत्सव च मे कुर्याद्द मनोत्सवमेव च ॥४५॥ पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणे प्रीतिकारकम् । मम भक्त सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान् ।१४६।। मद्भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनी । कुमारीवंटुकाश्वापि मबुद्धघा तद्गतातर ॥४७॥ वित्तशाठयेन रहितो मजेदेतान्सुमादिभि । य एवं कुरुते भवत्या प्रतिवर्षमतद्रित ॥४८॥ स धन्य कृतकृत्योऽसो मत्प्रोते पात्रमजसा । सर्वमुक्त समासेन मम प्रीतिप्रदायकम् ।। नाशिष्याय प्रदातव्य नाभक्ताय कदाचन ॥४९॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीतायामष्टनिशोऽध्याय ॥३॥ अथैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः हिमालय उवाच देवदेवि महेशानि करणासागरेऽम्विके । ब्रूहि पूजाविधि सम्यग्यथावदधुना निजम् ॥१॥ श्रीदेव्युवाच वक्ष्ये पूजाविधि राजनविकाया यथा प्रियम् । अत्यतश्रद्धया साधं शृणु पर्वतपुगव ॥२॥ द्विविधा मम पूजा स्याद्वाह्या चाभ्यतरापि च । बाह्याऽपि द्विविधा प्रोक्ता वैदिको तात्रिकी तथा ३।। वैदिक्यर्चाऽपि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर । वैदिको वैदिक कार्या वेददोक्षासमन्विते ॥४॥ तत्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तात्रिको सश्रिता भवत् । इत्थ पूजारहस्य च न ज्ञात्वा विपरीतकम् ॥५॥ करोति यो नरो मुढ स पतत्येव सर्वथा । तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथम ता वदाम्यहम् ॥६॥ य मे साक्षात्पर रूप दृष्टवानसि भूधर | अनन्तशीपनयनमनन्तचरण सर्वशक्तिसमायुक्त प्रेरक यत्परात्परम् । तदेव पूजयनित्य न मे ध्यायेत्स्मरेदपि ११८॥ इत्येतत्प्रथमार्चाया कथित नग | शात समाहितमना दभाहकारवजित ॥९॥ तत्परो भव तद्याजी तदेव शरण व्रज | तदेव चेतसा पश्य जप घ्यायस्व सर्वदा ॥१०॥ अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रित । यज्ञर्यज तपोदानर्मामेव परितोषय ॥११॥ इत्य ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । मत्परा ये मदासतपित्ता भक्तवरा मता ॥१२॥ महत् ॥७॥ स्वरूप ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ३९ ५२५ प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु ! ध्यानेन कर्मयुक्तेन भतिज्ञानेन वा पुन ॥१३॥ प्राप्याऽह सर्वथा राजन तु केवलकर्मभि । धर्मात्मजायते भक्तिभक्या सजायते परम् ॥१४॥ श्रुतिस्मृतिभ्यामुदित यत्स धर्म प्रकीर्तित । अन्यशास्त्रेण य प्रोक्तो धर्माभास स उच्यते ॥१५॥ सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मतो वेद समुत्थित । अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च ध्रुति ॥१६॥ स्मृतयश्च श्रुतेरथं गृहीत्वैव च निर्गता । मवादीना श्रुतीना च तत प्रामाण्यमिप्यते ||१७|| क्वचिक्दाचित्तपार्थक्टाक्षेण परोदितम् । धर्म वदति साशस्तु नव ग्राह्योऽस्ति वैदिक ||१८|| अन्येपा शास्त्रकर्तृणामज्ञान प्रभवत्वत । अज्ञानदोपदुष्टत्वात्तदुक्तेन प्रमाणता ||१९॥ तस्मान्मुमुक्षुधर्मार्थ सर्वथा वेदमाश्रयेत् । राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन ॥२०॥ सर्वेशा या ममाज्ञा साश्रुतिस्त्याज्या कथं नृभि । मदाज्ञारक्षणार्थ तु ब्रह्मक्षत्रियजातय ॥२१॥ मया सृष्टास्ततो ज्ञेय रहस्य मे श्रुतेर्वच । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूघर |॥२२॥ अभ्युत्यानमधर्मस्य तदा वेपान्विभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभव नृप ||२३॥ ये न कुर्वति तद्धर्म तच्छिक्षार्थ मया सदा । सपादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छवणाद्भवेत् ॥२४॥ यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्य समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशानिजादेतानमिण ॥२५॥ ब्राह्मण च सभाष्या पतिग्राह्या न च द्विजै । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च ॥२६॥ श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वश । वाम कपालक चैव कोलक भैरवागम ॥२७॥ शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुक । दक्षशापाद्भगो शापाद्दधीचस्य च शापत ॥२८॥ दग्पा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृता । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमत सदा ॥२९॥ शैवाश्च वैष्णवाश्चैव सौरा शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्व प्रणीता शकरेण तु ॥३०॥ तत्र वेदाविरुद्ध चोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् । वैदिकस्तदग्रहे दोषो न भवत्येव कहिंचित् ॥३१॥ सर्वपा वेदभिन्नायें नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान् ॥३२॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयत | धर्मेण सहित ज्ञान पर ब्रह्म प्रकाशयेत ॥३३॥ सर्वेपणा परित्यज्य मामेव शरण गता । सर्वभूतदयावतो मानाकारवजिता ॥३४|| मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानक्यने रता । सन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिण ॥३५॥ उपासते सदा भक्त्या योगमश्वरसजितम् । तेषा नित्यवियुक्तानामहमज्ञानज तम ॥३६|| मानमूर्यप्रकाशैन नाशयामि म यशय । इत्थ वैदिक्पूजाया प्रथमाया नगाधिप ॥३७॥ स्वम्पमुक्त सक्षेपाद्वितीयाया अथो युदै । मूर्ती वा स्थडिले वापि तया सूर्येन्दुमडले ||३| ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ४० जलेऽथ वा वाणलिंगे यत्रे वाऽपि महापटे । तथा श्रीहृदयाभोजे घ्यात्वा देवी परात्पराम्॥३९॥ सगुणा करुणापूर्णा तरुणीमरुणारुणाम् । सौंदर्यसारसोमा ता सर्वावयवसुदरीम् ||४०|| शृङ्गाररससपूर्णा सदा भक्तातिकातराम् । प्रसादसुमुखीमबा चद्रखडशिखडिनीम् ॥४१॥ “पाशाकुशवराभीतिधरामानदरूपिणीम् | पूजयेदुपचारश्च यथावित्तानुसारत ॥४२॥ यावदातरपूजायामधिकारो भवेन हि । तावद्वाह्यामिमा पूजा श्रयेज्जाते तु ता त्यजेत् ४३॥ अभ्यतरा तु या पूजा सा तु सविल्लय स्मृत । सविदेव पर रूपमुपाधिरहित मम ||४४|| अत सविदि मटूपे चेत स्थाप्य निराश्रयम् । स विद्रूपातिरिक्त तु मिथ्या मायामय जगत् ॥४५॥ अत ससारनाशाय सामिणीमात्मरूपिणीम । भावनिर्मनस्केन योगयुक्तेन चैतसा ॥४७॥ अत पर बाह्यपूजाविस्तार कथ्यते मया । सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम ||४८|| इति श्रीदेवीमागपते महापुराणे सप्तमस्कन्धे देवीगीतायामकोनचत्वारिंशोऽध्याय ॥३९॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः देव्युवाच प्रातरुत्थाय शिरसि सस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम् । कर्पूराम स्मरेत्तर श्रीगुरु निजरूपिणम् ॥१॥ सुप्रसन्न रसद्भूपाभूपित शक्तिसयुतम् । नमस्कृत्य ततो देवी कुण्डली सस्मरेद्बुध ॥२॥ प्रकाशमाना प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । पदव्यामनुसचरतीमानदरूपामवला प्रपद्ये ॥३॥ च्यात्वैव तच्छिखामध्ये सच्चिदानदरूपिणीम् । मा ध्यायेदथ शोचामि क्रिया पर्वा समापयेत् ॥४॥ अग्निहोत्र ततो हुत्वा मत्प्रीत्यर्थ द्विजोत्तम । होमाते स्वासने स्थित्वा पूजासकल्पमाचरेत् ॥५॥ भूतशुद्धि पुरा कृत्वा मातृकान्यासमेव च । हुल्लेखामातृकान्यास नित्यमेव समाचरेत् ॥६॥ मूलाधारे हकार च हृदये च रकारकम् । भ्रूमध्ये तद्वदीकार होकार मस्तके न्यसेत् ॥७॥ तत्तन्मत्रोदितान यान्यासान्सर्वा समाचरेत् । कल्पयेत्स्वात्मनो देहे पोठ धर्मादिभि पुन ||८|| ततो ध्याये महादेवी प्राणायामविजृम्भिते । हृदभोजे मम स्थाने पञ्चप्रेतासने घुध ॥९॥ ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिव । एते पच महाप्रेता पादमूले मम स्थिता ||१०|| पचभूतात्मका होते पञ्चावस्थात्मका अपि । अह त्वव्यक्तचिदूर तदतीताऽस्मि सर्वपा ॥११॥ ततो विष्टरता याता शक्तिनेषु सर्वदा । ध्यात्वंव मानसोंग पूजयेन्मा जपेदपि ॥१२॥ जपं समर्प श्रीदेव्यै तनोऽध्यस्थापन चरेत् । पात्रासादनक मृत्वा पूजाद्रव्याणि शोधयेत् ॥१३॥ अत ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय. ४० ५२७ जरेन तेन मनुना चस्त्रमण दैहिक. | दिग्वयं च पुरा कृत्वा गुरून्नत्वा तत परम् ॥१४॥ तदनुज्ञा समादाय ब्राह्मपीठे तत परम् । हृदिस्था भाविता मृति मम दिव्या मनोहराम् ॥१५॥ आवाहयेत्तत पीठे प्राणस्थापनविद्यया । आसनावाहने चाध्यं पाद्याद्याचमनं तथा ॥१६॥ स्नान वासोद्वय चैव भूपणानि च सर्वश । गध पुष्प यथायोग्यं दत्त्वा देव्यै स्वभक्तितः ||१७|| यन्त्रस्यानामावृतीना पूजन सम्यगाचरेत् । प्रतिवारमशताना शुक्रवारी नियम्यते ॥१८॥ मूलदेवीप्रभारूपा स्मतव्या अंगदेवता । तत्प्रभापटलव्याप्त लोक्य च विचिन्तयेत् ॥१९॥ पुनरावृत्तिसहिता मूलदेवी च पूजयेत् । गघादिभि सुगधैस्तु तथा पुष्प सुवामित ॥२०॥ नवेद्यस्तपणश्चैव तावूलदक्षिणादिभि । तोषयेन्मा त्वत्कृतेन नाम्ना साहस्रकेण च ॥२१॥ कवचेन च सूक्तनाह रुद्रेभिरिति प्रभो । देव्यथर्वशिरोमत्रहल्लेखोपनिषद्भव ॥२२॥ महाविद्यामहामस्तोपयेन्मा मुहुर्मुहु । क्षमापयेज्जगद्धात्री प्रेमाईहृदयो नर. ॥२३॥ पुर काक्तिसर्वांगप्पिदाक्षिनि स्वन' । नृत्यगीतादिघोषेण तोपर्यन्मा मुहुर्मुहु ॥२४॥ वेदपारायणश्चैव पुराण सकलैरपि । प्रतिपाद्या यतोऽह वै तस्मात्तस्तोपयेत्तु माम् ॥२५॥ निज सर्वस्वमपि मे सदेह नित्यशोऽर्पयेत् । नित्यहोम तत कुर्याद्ब्राह्मणाश्च सुवासिनी. ॥२६॥ वकान्पामरानन्यान्देवीबुद्धया तु भोजयेत् | नत्वा पुन. स्वहृदये व्युत्क्रमेण विस-यन् ॥२७॥ सर्व हल्लेखया कुर्यात्पूजन मम सुव्रत । हुल्लेखा सर्वमत्राणा नायिका परमा स्मृता ॥२८॥ हल्लैग्वादर्पणे नित्यमह तत्प्रतिबिंबिता । तस्मादृल्लेखया दत्त सर्वमनै समर्पितम् ॥२९॥ गुरु मपूज्य भूपाद्य कृतकृत्यत्वमावहेत् । य एव पूजयेद्देवी श्रीमद्भुवनसुदरीम् ॥३०॥ न तस्य दुर्लभ किंचित्कदाचित्ववचिदस्ति हि । देहाते मणिद्वीप मम यात्यैव सर्वया ॥३१॥ भयो देवीस्वापोऽसौ देवा नित्य नमति तम् । इति ते कथित राजन्महादेव्या प्रपूजनम् ॥३२॥ विमृश्यैतदशेपेशाप्यधिकारानुस्पत तेन कृतार्थस्व भविष्यनि ||३३॥ इदतु गीताशास्त्र मे नाशिप्याय वदेत्क्वचित् । नाभताय प्रदातन्य न धूर्ताय च दुहृदे ||३४|| मातुरुद्धाटनमुरोजयो । तस्मादवश्य यनेन गोपनीयमिद सदा ||३|| देय मनाय शिष्याय ज्यटपुत्राय चैव हि । सुगौलाय सुवपाय दवीभनियुताय च ॥३६॥ यादवारे पठेदेतद्ब्राह्मणाना समोपत । तृप्तास्तपितर सर्व प्रयाति परम पदम् ॥३७॥ व्यास उगाच २ सुक्या या भावती तवातरधीयत । देवाश मुदिता राव देवोद नतोऽभवन् ॥३८॥ तनी हिमाल्ये जजे देयो हमवती तु सा । या गौरीति प्रसिद्धासीहत्ता या शरराय च ॥३९॥ तव सद समुद्भवस्तारखस्तैन पातित । समुद्रमपने पूर्व रत्लान्यामुनराधिप ॥४०॥ | कुरु मे पूजन तत्यनादान ·५२८ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे सप्तमस्कन्धे अध्याय ४० तत्र देव स्तुता देवी लक्ष्मीप्राप्त्यर्थमादरात् । तेपामनुग्रहार्थाय निर्गता तु रमा तत ॥४१॥ वैकुण्ठाय सुरैर्दता तेन तस्य समोऽभवत् । इति ते कथित राजन्देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥४२॥ गौरीलक्ष्म्यो समुद्भूतिविषय सर्वकामदम् । ग वाच्य त्वेतदन्यस्मै रहस्य कथित यत ॥४३॥ गीता रहस्यभूतेय गोपनीया प्रयत्लत । सर्वमुक्त समासेन यत्पृष्ट तत्त्वयाऽनघ । पवित्र पावन दिव्य किं भूय श्रोतुमिच्छसि ||४४il इति श्रीदेवीमागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्रया सहिताया सप्तमस्कन्धे देवीगीताया चत्वारिंशोऽध्याय ॥४०॥ खशरद्धयश्वि (२२५०) पद्येस्तु द्वैपायनमुखच्युतै । श्रीमद्भागवतस्यास्य सप्तमस्वन्ध ईरित ॥१॥ समाप्तोऽयं सप्तमः स्कन्धः ·३४ श्रीगणेशाय नमः श्रीमद्देवीभागवतम् अष्टमः स्कन्धः च अथ प्रथमोऽध्यायः जनमेजय उवाचं सूर्यचन्द्रान्वयोत्याना नृपाणा सत्कथाश्रितम् । चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम् ॥१॥ अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदविका । मन्वंतरेषु सर्वेषु यद्यद्रूपेण पूज्यते ॥२॥ यस्मिन्यस्मिश्च वै स्याने येन येन च कर्मणा। "शरीरेण देवेशी पूजनीया फलप्रदा ॥ येनव मंत्रवीजेन यम च पूज्यते" ॥ देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णन यथातयम् ॥३॥ पेन ध्यानेन तत्सूदमे स्वस्पे न्मतेति । तत्सवं वद विप्र येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ||४|| व्यास उवाच शृण राजन्यवदयामि देन्याराधनमुत्तमम् । यतेन श्रुतेनापि नर श्रेयोन विदते ॥५॥ एवमेवनारदेन पृष्टो नारायणः पुरा । तस्मै यदुक्त वान्देवो योगचत्रवर्नरः ॥६॥ एकदा गारदः श्रीमान्पयंटम्पपिवीमिमाम् । नारायणायमं प्राप्तो गनरोदय तस्थिवान् ||७॥ सस्म यागारमने नत्वा ब्रह्मदेवतनद्भपः । पर्यपृच्छदिम चायं यपृष्टो भवतानम |८|| यत्र च ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १ नारद उवाच देवदेव महादेव पुराणपुरुषोतम | जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्गुण ॥९॥ जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् | जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम् ॥१०॥ कुतोऽन्तं प्राप्नुयारकाले फुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात् ॥११॥ कयाऽर्चया कि जपेन किं ध्यानेनारमहृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा ॥१२॥ एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदंघतमसं त्वंजसव हि ॥१३॥ व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनंद्य वचोऽब्रवीत् ||१४|| नारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मयो हि जायते न जगभ्रमे ॥१५॥ जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वेरन्यैश्चापि मनीषिभिः ॥१६॥ सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात् ||१७)] तस्याःस्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरता सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा ॥१८॥ मनुः स्वायंभुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वंराधिप. ॥१९॥ मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्व तामुवाचात्मभूः सुतम् ॥२०॥ पुत्र पुत्र त्वया कार्य देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्धयति ॥२१॥ एवमुक्तः प्रजास्रष्टा मनुः स्वायंभुवो विराट् । जगद्योनि तदा देवी तपसाऽतर्पयद्विभुः ॥२२॥ तुष्टाव देवी देवेशी समाहितमतिः किल । आद्यां माया सर्वशक्ति सर्वकारणकारणम् ॥२३॥ मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शंखचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते ॥२४॥ वेदमूर्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदश्यप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे ||२५|| महेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि ॥२६॥ गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानंदे महोत्सवे | महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते ॥२७॥ सर्वमंगलमागल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यंबके गौरि नारायणि नमोस्तु ते ॥२८॥ यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वथा । चैतन्यमेकमाद्यंतरहितं तेजसा निधिम् ॥२९॥ ब्रह्मा यदीक्षणात्सवं करोति च हरिः सदा । पालयत्यपि विश्वेश: संहर्ता यदनुग्रहात् ॥३०॥ मधुकैटभसंभूतभयार्तः पद्मसंभवः । यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवावुधैः ॥३१॥ त्वं ह्री: कीतिःस्मृतिः काति:कमला गिरिजा सती । दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाऽभया ॥३२॥ स

·५३१
.
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः २
स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च । ध्यायामि भावये वीक्षेश्रोष्ये देवि प्रसीद मे ॥३३॥
ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्म्यावासः पुरन्दरः । त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसांपतिरुत्तमः ॥३४॥
कुवेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् । नैऋतो रक्षसा नाथः सोमो जातो हपोमयः ॥३५॥
त्रिलोकवंद्यो लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि । नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः ॥३६॥
नारायण उवाच
एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः ॥३७॥
श्रीदेव्युवाच
वरं वरय राजेंद्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि । प्रसन्नाहं स्तवनात्र भक्त्या चाराधनेन च ॥३८॥
मनुरुवाच
यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे । तदा निर्विघ्नत सृष्टि. प्रजायाः स्यातवाज्ञया ॥३९॥
श्रीदेव्युवाच
प्रजासर्ग. प्रभवतु ममानुग्रहत किल । निर्विघ्नेन च राजेंद्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम् ॥४०॥
यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्भवत्या त्वत्कृतं सदा । तेपा विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कात्युदयः खलु ॥४१॥
जायते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् । सर्वत्र विजयो राजन्सुखं शनुपरिक्षयः ॥४२॥
नारायण उवाच
एवं दत्त्वा वरान्देवी मनवे ब्रह्ममूनवे । अन्तर्धानं गता चासोत्पश्यतस्तस्य धीमतः ॥४३॥
अयं लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्र. प्रतापवान् । ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयता रह ||४४||
यत्राहं समधिष्ठाय प्रजा. स्रक्ष्यामि पुष्कलाः । यक्ष्यामि यज्ञदेवेशं तत्समादिश माचिरम् ॥४५॥
इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिविभुः । चिंतयामास सुचिरं क्यं कार्य भवेदिदम् ॥४६॥
सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनतसख्यक । घरा वाभिः प्लुना मग्नारसं याताऽखिलाश्रया ४७||
इदं मच्चितितं कार्य भगवानादिपूरुप. । करिष्यति सहायो मे यदादेदोऽहमाश्रितः ||४||
इति श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे भुरनकोशो नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
नारायण उवाच
एवं मोमाग्रतस्तस्य पायोने
परतप । मन्वादिभिर्मुनिवरमरीच्यायः समन्ततः ॥१॥
प्यायतस्तस्य नासाग्राद्विरिः सहमाऽनप । वराहपोतो निरगादेशांगुलप्रमागतः ॥२॥
यस्यय पश्यतः स्वस्यः क्षणेन क्लि नारद । करिमानं प्रववृधे तदद्भुनतम एभूत् ॥३॥

·५३२ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे भष्टमस्कन्धे अध्याय २ मरीचिमुख्यविप्रेद्र सनयाश्च नारद । तवा गौर म्प तयामाम पप्रभू ॥४॥ विमेतत्मोकरप्याज दिव्य सत्त्वमवस्थितम् । अत्याचयमिद जातं नामियाया मिति मृतम् ।।५। दृष्टोगुटशिरोमान क्षाणान्टोद्रसगिभ । आहोस्विगवानि या यो म सदयन्मन ॥६॥ इति तर्पयतस्तस्य ब्रह्मण परमात्मन । वराहरूपा मगयाअग चरसन्निभ ॥७॥ विरिचि हर्पयामास पहताथ द्विजोत्तमान् । स्वगर्जरा दमाण दिनप्रातमनुनादयन् ।।८ ते निशम्य स्वसदस्य क्षायिष्णु घुर्घरस्वनम् । जनस्तप मत्य गरयासिनोऽमरवर्यमा ॥९॥ छदोमय स्तामवरमा सामायर्वसन । वचोभि पुग्प त्याद्य द्विजेंद्रा पर्यवापिरन् ॥१०॥ तेषा स्तोर निगम्याद्यो भगवाहरिरीश्वर । पावलोकमाणानुगृहीत्वास आविशन ||११|| तस्यातर्विशत रसटाघातप्रपीडित । समुद्रोऽयावीद्देव रक्ष मा शरणातिहन् ॥१२॥ इत्याकर्ण्य समुद्रोक्त यचन हरिरीश्वर । विदारयार चराअगामातजर विभु ॥१३॥ इतस्ततोऽभिधावन्स विचित्र पृथिवी घराम् । आघायाघ्राय सर्वेशो धरामासादयच्छने ॥१४॥ अतर्जलगता भूमि सर्वसत्त्वाश्रया तदा । भूमि स देवदवसा दष्ट्रयोदाजहार ताम् ।।१५।। ता समुद्धृत्य दष्ट्राग्ने यज्ञेशो यज्ञपूरुप । शुशुभे दिग्गजो यद्वदयाथ सुपद्मिनीम् ॥१६।। त दृष्ट्वा देवदेवेशो विरिचि स मनु स्वराट् । तुष्टाव वाग्भिर्देवश दष्ट्रोद्धृतवसुधरम ||१७|| ब्रह्मोवाच जित ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामातिनाशन । खर्वीकृतसुराधार सर्ववामफलप्रद ||१८॥ इय च घरणी देव शोभते वसुधा तव । पद्मिनीव सुपाढया मतगजकरोद्धृता ।।१९।। इद च ते शरीर में शोभते भूमिसगमात् । उद्धृताबुजडानकरोद्रतनुसनिभम |॥२०॥ नमो नमस्ते देवेश सृष्टिसहारकारद । दानवाना विनासाय कृतनानाकृते प्रभो ॥२१॥ अग्रतश्च नमस्तेऽस्तु पृष्ठतश्च नमो नम । सर्वामराधारभूत बृहद्धाम नमोऽस्तु ते ॥२२॥ त्वयाऽह च प्रजासतें नियुक्त शक्तिवृहित । त्वदाज्ञावशत सग करोमि विक्रोमि च ||२३|| त्वत्सहायेन देवेशा अमराश्च पुरा हरे । सुधा विभजिर सर्वे यथाकाल यथावलम ॥२४॥ इद्रस्त्रिलोकीसाम्राज्य लब्धवास्त्वनिदशत । भुनक्ति लक्ष्मी बहुला सुरसघप्रपूजित ॥२५॥ वह्नि पावक्ता लब्ध्वा जाठरादिविभेदत । देवासुरमनुष्याणा करोत्याप्यायन तथा ॥२६॥ धर्मराजोऽथ पितृणामधिप सर्वकमदक । कर्मणा फल्दाताऽसौ त्वनियोगादधीश्वर ॥२७|| नतो रक्षसामीशो यतो विघ्नविनाशन । सर्वेपा प्राणिना फर्मसाक्षी त्वत्त प्रजायते ॥२८॥ वरुणो यादसामीशो लोक्पालो जलाधिप । त्वदाज्ञाबलमाश्रित्य लोकपालत्वमागत ॥२९॥ वायुर्ग घवह सर्वभूतप्राणनवारणम । जातस्तव निदेशेन लोकपालो जगद्गुरु ॥३०|| ·परम् ॥३७॥ श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे अष्टमस्कन्ध अध्याय ३ ५३३ कुर किनरादीना यक्षाणा जीवनाश्रय । त्वदाज्ञातर्गत सर्वलोक्पेषु च मान्यभू ॥३१॥ ईशान सवरुद्राणामीश्वरातकर प्रभु । जातो लाकेशवद्योऽसौ सवदेवाधिपालक ॥३२॥ नमस्तुभ्य भगवत जगदीशाय कुमह । यस्यासभागा सर्वे हि जाता देवा सहस्रश |॥३३॥ नारद उवाच एव स्तुतो विश्वसृजा भगवानादिपूरुष । लालावलोकमात्रेणाप्यनुग्रहमासृजत ||३४|| तवाभ्यागत दैय हिरण्याक्ष महासुरम् । रुधानमध्वना भीम गदयाऽनाडयद्धरि ॥३५॥ सद्रक्तपकदिग्धागो भगवानादिपूरुष । उद्धृत्य घरणी देवा दष्ट्रया लीलयाप्सु ताम् ॥३६॥ निवेश्य लोकनायेशो जगाम स्थानमात्मन । एतद्भगवतश्चिन धरण्युद्धरण शृणुयाद्य पुमा यश्च पठच्चरितमुत्तमम | सवपापविनिर्मुक्तो वैष्णवो गतिमाप्नुयात ॥३८|| इति श्रादेवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः नारायण उवाच महो देव प्रतिष्ठाप्य यथास्याने च नारद | वैकुण्ठलोकमगमब्रह्मोवाच स्वमात्मजम ॥१॥ स्वायभुव महाबाहो पुत्र तेजस्विना वर | स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजा सृज यथोचितम ॥२॥ देशकालविभागेन यज्ञेश पुरुप यज । उच्चावचपदार्यश्च यज्ञसाधनविभो !॥३॥ धर्ममाचर शास्त्रोक्त वर्णाश्रमनिवधनम् । एतन क्रमयोगेन प्रजागृद्धिर्भविष्यति ॥४॥ पुत्रानुत्पाद्य गुणन कीां कात्यात्मरूपिण । विद्याविनयसपना सदाचारवता वरान् ॥५॥ र याश्च दत्त्वा गुणवद्यशापद्य समाहित । मन सम्यक्समाधाय प्रधानपुरुपे पर ॥६॥ भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचयया । गतिमिष्टा सदा वद्या यागिना गमिना भवान् ॥७॥ इत्याश्वास्य मनु पुत्र पद्मयोनि प्रजापति । प्रजामनें नियम्यामु स्वधाम प्रत्यपद्यत |॥८॥ प्रजा सृजत पुति पिनुराज्ञा समादयन । स्वायमुव प्रजासर्गमारोत्पृथिवीपति ॥९॥ प्रियव्रतोत्तानपादो मनुपुत्री महौजसौ । य यास्तिस्र प्रमूताश्च नामानामानि मे शृणु ॥१०॥ आकूति प्रघमा क्या द्वितीया देवहूतिका । तृतीया च प्रमूतिहि विस्पाता लावपावना ॥११॥ जापूर्ति रुचय प्रादातदमाय च मध्यमाम ! दायादारप्रमूर्ति च यामा ओक इमा प्रजा ॥१२॥ रुचे प्रउने भगायनो नामादिधूम्प । आदू या देवहूत्या च कपिलोऽयो च कर्दमात् ॥१३॥ सारयाचार्य सर्वला विम्यात पिला विभु । दशा प्रमू या क याश्च बहुमा जमिरे प्रजा ॥१४|| दयनियइनराश्य । प्रमूना लाकविख्याता मवें मर्गपवनका ॥१५॥ यासा सतानम भूता ·एवमुक्त मनो ५३४ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ४ यज्ञश्च भगवान्स्वायभुवमन्वतरे विभु । मन ररक्ष रक्षोभ्यो याम्यैर्देवगणैर्वृत ॥१६॥ कपिलोऽपि महायोगी भगवान्स्वाश्रमे स्थित । देवहूत्यै पर ज्ञान सर्वाविद्यानिवर्तकम् ॥१७॥ सविशेष ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्वयम् । कापिल शास्त्रमास्यात सर्वाज्ञानविनाशनम् ॥१८॥ उपदिश्य महायोगी सययो पुलहाश्रमम् । अद्यापि वर्तते देव सास्याचार्यो महायशा ॥१९॥ यतामस्मरणेनापि सारययोगश्च सिद्धयति । त वदे कपिल योगाचार्य सर्ववरप्रदम् ।।२०।। कन्यावशवर्णनमुत्तमम् । पठता शृण्वता चापि सर्वपापविनाशनम् ॥२१॥ अत पर प्रवक्ष्यामि मनुपुत्रान्वय शुभम् । यदाक्र्णनमानेण पर पदमवाप्नुयात् ॥२२॥ द्वीपवर्पसमुद्रादिव्यवस्था यत्सुतै कृता । व्यवहारप्रसिद्ध चर्थ सर्वभूतसुखाप्तय ॥२३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टमस्कन्धे भुवनकोशे तृतीयोऽध्याय ॥ २ ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः नारायण उवाच मनो स्वायभुवस्यासीज्येष्ठ पुत्र प्रियव्रत । पितु सेवापरो नित्य सत्यधर्मपरायण ॥१॥ प्रजापतेर्दुहितर सुरूपा विश्वमण | वहिष्मती चोपयेमे समाना शोलकर्ममि ॥२॥ पुत्रान्दशगुणरन्वितान्भावितात्मन । जनयामास कन्या चोर्जस्वती च यवीयसीम् ॥३॥ माग्नीप्रश्घ्मजिह्वश्च यज्ञवाहुस्तृतीयक 1 महावीरश्वतुर्थस्तु पचमो रुक्मशुत्रक ॥४॥ घृतपुरश्च सवनो मेधातिथिरथाटम । वीतिहोत्र कविश्चेति दर्शते वह्निनामका ॥५॥ एतेषा दशपुत्राणा प्रयोऽप्यासन्विरागिण । कविश्व सवनश्चव महावीर इति श्रय ॥६॥ आरमविद्यापरिष्णाता सर्वे ते अ॒र्ध्वरेतस । आश्रमे परहसास्ये निस्पृहा ह्यभवन्मुदा ॥७॥ अपरस्या च जायाया प्रय पुत्राश्च जज्ञिरे । उतमस्तामसश्चैव रवतश्चेति विश्रुता |८|| मावतराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रत स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम् ॥९॥ एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतवरेन्द्रिय । यदा सूर्य पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽनपत् ॥१०॥ भागे द्वितीये तपासीदवारोदय क्लि । एव व्यतिकर राजा विलोक्य मनसा चिरम् ॥११॥ प्रशासति मयि भूम्यां च तम प्रादुर्भवेत्क्यम् । एव निवारयिष्यामि भूमौ योगवलेन च ॥१२॥ एय व्यय सितो राजा पुत्र स्वाय मुवस्य स. । रथेनादित्यवर्गग सप्तकृत्व सस्यापि गच्छतो रानो भूमौ यद्रयनेमय । पतितास्ते स्मुद्रारया नजिर रहेतय ॥१४॥ जाता प्रदशास्त सप्त द्वीपा भूमौ विभागा । रपर्नेमिसमुत्यास्त परिपा सप्त सिंधव ॥१५॥ यत आरास्तत सप्तभुवो दीपा हि ते स्मृता । जबुद्धीप प्रक्षद्वीप शाल्मलीटीपसशर ॥१६॥ तस्या प्रकाशयन् ॥१३॥ ६

·श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ५
कुशद्वीप क्रौंचद्वीप शाकद्वीपश्च पुष्कर. । तेपा च परिमाण तु द्विगुण चोत्तरोत्तरम् ।।१७।।
समततश्चोपवलुप्त वहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदारसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः ||१८}}
क्षीरोदोदधिमण्डोद. शुद्धोदश्चेति ते स्मृता. । सप्तते प्रतिविख्याताः पृथिव्या सिंघवस्तदा ॥१९॥
प्रयमो जम्बुद्वीपास्यो य क्षारोदेन वेष्टित. । तत्पति विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसज्ञकम् ॥२०॥
प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससप्लुते । जातस्तदधिप प्रयव्रत इध्मादिजिह्वक. ॥२१||
शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहु तदधिप करोतिस्म प्रियव्रत. ॥२२॥
कुशद्वीपेऽतिरम्ये घृतोदेनोटिते । हिरण्यरेता राजाऽभूत्प्रियवततनूजनि. ॥२३॥
कौंचद्वीपे पचमे तु क्षीरोदपरिसप्लुते । यवनो घृतपृष्ठ पतिरासोन्महाबल ॥२४॥
शाकद्वोपे चारुतरे दधिमण्डोदसकुले । मेघातिथिरभूद्राजा प्रियव्रतसुतो वर ॥२५॥
पुष्करदीपके शुद्धोदसिंधुसमाकुले । चीतिहोयो बभूवासी राजा जनकसमत ॥२६॥
कन्यामूर्जस्वतीनाम्नी ददावुशनसे विभु । आसीत्तस्या देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता ॥२७॥
एवं विभज्य पुत्रम्य सप्तट्टीपाप्रियव्रत । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत् ॥२८॥
इवि श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टमस्कन्धे भुवनकोशे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
देव शृणु विस्तार
द्वीपवर्षविभेदत । भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम् ॥१॥
समासात्सप्रवक्ष्यामि नाल विस्तरत क्वचित् । जबुद्वीप प्रयमत
प्रमाणे लक्षयोजन ॥२॥
विशालो वर्तुलाकारो यथाजस्य च कणिका | नववर्षाणि यस्मिथ नवसाहनयोजन ॥३॥
बायाम. परिसस्यानि गिरिभि. परित क्षिती । अष्टभिर्दीपस्पश्च सुविभक्तानि सर्वत ॥४॥
धनुर्वसस्पिते ज्ञेये दे व दक्षिणोत्तरे । दीणि तत्र चत्वारि चतुरसमिलावृतम् ॥५॥
इलावृत मध्यवर्ष यनाम्या सुप्रतिष्ठित । सौवर्णो गिरिराजोऽय लक्षयोजनमुन्द्रित ॥६॥
वार्षिकारप एवाय भूगोलकमलस्य च । मूनि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनविततस्त्वयम् ||७||
मूले पोडशासाहस्रस्तावताऽन्तर्गत क्षिती । इलावृतस्योत्तरतो मोल दवेवश्च शृगवान् ||८||
पयो के गिरय प्रोता मर्यादावधयस्त्रिषु । रम्यकास्य तथा व द्वितीय च हिरण्नये ॥९॥
कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादा व्यजयति त । प्रागायता उभयत धारादारपयानपा ॥१०॥
दिसहसपूतरास्तदा एवं रस प्रमात् । पूर्वातावच्चिोत्तरस्यां दशावादपिकांगत ||११|
दर्य एव हमन्तीमे नानानदमदीयुना । इलावृताद्दशिणतो निपधो हेमकूटर ॥१२॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ६ तनत्याना च लोकाना देवनागपिरक्षसाम । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी ॥६॥ पावनी पापिना रोगनाशिनी स्मरतामपि ! कीर्तिता विघ्नसहर्षी माननीया दिवौक्साम ॥७॥ कोकिलाक्षी कामक्ला करणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धया नाकिमान्या गभस्तिनी ॥८॥ एभिर्नामपदै वाम जपनीया सदा नृणाम । जम्बूनदीराधसोर्या मृत्तिका तीरवर्तिनी ॥९॥ जनूरसेनानुविद्धचमाना वायवर्कयोगत । विद्याधरामरस्त्रोणा भूषण विविध महत् ॥१०॥ जवूनदसुवर्ण च प्रोक्त देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्ण च विवुधा योपिद्भि कामुका सदा ११|| मुकुट कटिसून च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाक्दम्ब सप्रोक्त सुपार्श्वगिरिसस्थित ॥१२॥ तस्प कोटरदेशेम्य पच धाराश्च या स्मृता । सुपार्श्वगिरिमूर्तीह पतत्येता भुव गता ॥१३॥ मधुधारा पच तास्तु पश्चिमेलावृत प्लुता । याश्चोपभुज्यमानाना देवाना मुखग घभृत् ॥१४॥ वायु सम ततोऽगच्छच्छतयोजनवासन | धारेश्वरी महादेवी भक्ताना कार्यकारिणी ॥१५॥ देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना | वसते कर्मफलदा कातारग्रहणेश्वरी ॥१६॥ कराल्देहा कालागी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्ये मभि पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी ॥१७॥ एव कुमुदस्ढो यो नाम्ना शतवलो वट । तत्स्कन्धेभ्योऽयोमुखाश्च नदा कुमुदमूर्धत ॥१८॥ पयोदधिमथुघृतगुडालाद्यवरादिभि । शय्यासनाद्याभरण सर्वे कामदुधाश्च ते ॥१९॥ उत्तरेणेलावृत ते प्लावयति समतत । मीनाली तत्स्थले देवी देवासुरनिपेविता ॥२०॥ नीरावरा रौद्रमुखी नीलालक्युता च सा । नाकिना देवसघाना फलदा वरदा च सा ॥२१॥ यतिमा याऽतिपूज्या च मत्तमातगगामिनी । मदनो मादिनी मानप्रिया मानप्रियातरा ॥२२॥ मारमादिनी । मयूरवरसाभाढया शिखिवाहनगर्भभू ॥२३॥ एभिर्नामपदैवंद्या देवी सा मीनलाचना । जपता स्मरता मानदात्री घेश्वरस गिनी ॥२४॥ पानीयपानानुगतचनसाम् । प्रजाना न कदाचित्स्यावलोपलिनलमणम् ॥२५॥ परमम्वेदादिदौगन्ध्य जरामयमृतिभ्रमा । शोतो वातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसचया ॥२६॥ नापदश्चैव जायत यावज्जीव मुस भवत । नर तयण तत्स्या सुम निरतिशयम ॥२॥ तन अवं प्रवक्ष्यामि सनिवेश च तद्रि । सुवर्णमयनाम्ना व सुमेरो पर्वना पृथक् ।।२८|| गिरयो विशतिपरा कणिकाया इयत् ते । केमरोभूय सर्व.पि मेरोर्मू-विमागवे ||२९|| परितचोपवलृप्तास्ते तपा नामानि शृण्वत । पुरङ्ग कुरगश्चय यमुमोऽयो विकत ॥३०॥ विपूट शिशिरश्चय पतगो रुचस्तथा । निषश्च शिनीवाम कपिर दास एव च ॥३१॥ बैदूर्यचार घिचव हसो ऋषभ एव च । नाग बाल जरश्चंब नारदश्चेति विगति ॥३२॥ इति श्रीमद्देवीमागाने महापुराणेऽमस्कन्धं पटोऽध्याय ॥६॥ मारवेगघरा मारपूजिता तेपा नदाना

·७
गिरि । सुमर
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय
अथ सप्तमोऽध्यायः
श्रीनारायण उपाच
गिरि मेरु तु पूर्वेण द्वौ चाटादशयोजन । सहस्ररायती चोदग्विसहस्र • पृयूच्चको ॥१॥
जठरो देवकूटश्च तावेतो गिरिवर्यको । मेरो पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापर ||२||
पारियात्रश्च तो तावद्विख्याती तुङ्गविस्तरौ । मेरोदक्षिणत रयाती कैलासकरवीरको ॥३॥
प्रागायतो पूर्ववृत्ती महापर्वतराजको । एव चोत्तरतो मेरोस्त्रिगमकरी गिरी ॥४॥
एतश्चाद्रिवररष्टसख्य परिवृतो
काचनगिरि परिभ्राजनविर्यथा ॥५॥
मेरोर्मूर्धनि धातुहि पुरी पकजज मन । मध्यतश्चोपक्लुप्तेय दशसाहस्रयोजन ॥६॥
समानचतुरस्रा च शातकोभमयो पुरीम् । वर्णति महात्मान परावरविदो बुधा ॥७॥
ता पुरीमनुलोकानामष्टानामाशिपा परा । पुर्य प्रख्यातसौवर्णपास्ताश्च यथादिशम् ॥८॥
यया रूप साधनेयसहस्रप्रमिता कृता । मेरोर्नव पुराणि स्युमनोवत्यमरावती ॥९॥
तेजोवती सयमनी तथा कृष्णागनाऽपरा । श्रद्धावती गधवती तथा चान्या महोदया ॥१०॥
यशोवती च ब्रह्मेद्रवह्नयादीना यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिंगस्य विष्णोर्भगवतो विभो ॥११॥
वामपादागुष्टनसनिभिन्नस्य नारद । अडो+भागरध्रस्य मध्यात्स विशती दिव ॥१२॥
मूर्धन्यवततारेय गगा सविशती विभो । लोकानामसिलाना च पापहारिजलाला ॥१३॥
इय च साशाद्धगवत्पदी लोकेषु विश्रुता । वारेन महता सा तु युगसाहस्रवेण तु ॥१४॥
दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी । यत्तद्विष्णुपद नाम स्थान प्रैलोक्यविश्रुतम् ॥१५॥
भोत्तानपादिपत्रास्त
ध्व
परमपावन । भगवत्पादयुगल
पनकोपरजो दधत् ॥१६॥
अद्याप्यास्ते स राजपि पदवीमचरा थित । तत्र सप्तपयस्तस्य प्रभावमा महाशया ॥१७॥
प्रदक्षिण प्रबर्मात सर्वरोवहितप्पय । आत्यतिकी सिद्धिरिय तपता सिद्धिदायिनी ॥१८॥
आद्रियते च शिरसा जटाजूटोपितन च । तता विष्णुपदाद्देवो नासाह्मकोटिनि ॥१९॥
विमानराकुरे दवयानऽरतरती प सा । घद्रमशरमाप्लाम्य पतती ब्रह्मरा पनि ॥२०॥
चतुर्षा नियमाया ब्रह्मरोप च नारद । चतुभिामिनिर्देवो चतुदिसमभिसृता ॥२१॥
सरिना प नदीना प पनिमेयान्वपद्यत । सीता धारकादा च पशुभद्रेति नामभि ॥२२॥
सीता घ ब्रह्मसदनाच्छि रम्य मामृताम् । परराभियनाम्ना च प्रययती प स्वर्णदी ॥२३॥
गधमासमूहि पनिता पापहारिणी । अतरण शु भद्रावयषं प्राध्या गमागना ||२४||
चारोदपि गता सातु ना दयजिता । ततो माल्पयत शृंगास्तिोमा परिनिर्गना ॥२५॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः ८ ५३९ ततो वेगवती भूत्वा केतुमालं समागता । चक्षुर्नाम्नी देवनदी प्रतीच्या दिश्युपागता |॥२६॥ सरिता पतिमाविष्टा सा गङ्गा देववन्दिता ! ततस्तृतीया धारातु नाम्ना ख्याता च नारद ||२७|| पुण्या चालकनदा वै दक्षिणेनाब्जभूपदात् । वनानि गिरिखूटानि समतिक्रम्य चागता ॥२८॥ हेमकूट गिरिवर प्राप्ताऽतोपोह निर्गता | अतिवेगवती भूत्वा भारत चागता परा ॥२९॥ दक्षिणा जलधि प्राप्ता तृतीया सा सरिद्वरा । यस्या स्नानाय सरता मनुजाना पदे पदे ॥३०॥ राजसूयाश्वमेघादिफल तु न हि दुर्लभम् । ततश्चतुर्थी धारा तु शृगवत्पर्वतात्पुन ॥३१॥ भद्राभिघा सत्रवती कुरून्सन्तर्प्य चोत्तरान् । समुद्र समनुप्राप्ता गङ्गा रोक्यपावनी ॥३२॥ अन्ये नदाश्च नद्यश्च वर्षे वऽपि सति हि । वहुशो मेरुमदारप्रसूताश्चैव नारद ॥३३॥ तत्रापि भारत वर्ष कर्मक्षेनमुशति हि । अन्यानि चाटवाणि भौमस्वर्गप्रदानि च ॥३४॥ स्वर्गिणा पुण्यशेपस्य भोगस्थानानि नारद ! पुरुषाणा चायुतायुर्ववागा देवसतिभा ॥३५॥ पुरुषा नागसाहस्रर्दशभि परिकल्पिता । महासौरतसतुष्टा कलत्राढया सुखान्विता ॥३६॥ एक्वर्पोनके चायुप्याप्तगर्भा स्त्रियोऽपि हि । त्रेतायुगसम कालो वर्तते सर्वदेव हि ॥३७॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कधे सप्तमोऽध्याय ॥७॥ अथ अष्टमोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच तेपु वर्षेषु देवेशा पूर्वोक्त स्तवन सदा । पूजयति महादेवी जपव्यानसमाधिभि ॥१॥ सर्वर्तुयुसुमणीशोभिता वनराजय । फलाना पल्लवाना च यत्र शोभा निरन्तरम् ।।२।। तेपु काननवर्षेषु वर्षपर्वतसानुषु । गिरिद्रोणीषु सर्वापु निर्मलोदकराशिपु ॥३॥ विश्चोत्पलमालासु हससारससच । विमिथितेषु तेष्वेव पतिभि कूजितेषु च ॥४॥ जलक्रीडादिभिश्चित्रविनोद क्रीडयनि च । सुदयों ललिनभ्रूणा विलासायतनेषु च ॥५॥ तत्रत्या विहरत्यत्र स्वर युवतिभि सह 1 नवस्वपि च वर्षेषु भगवानादिपूरुप ॥६॥ 'नारायणारयो लाकानामनुग्रहरगंकदा ' । देवीमाराधयन्नास्त स च सर्वश्च पूज्यते ॥ आत्मज्यूहेनज्ययाऽसौ सनिघत्ते समाहित ॥७|| भगवान्पयजाभिसमुद्गव । एक एव भवो देवो नित्य वसति सागन ॥८॥ वत्सोये नापर यश्चित्प्रवरा वितनोति च । भवा या शारतस्तत्र पुमान्त्री भवति स्फुटम् ॥९॥ भवानीनाया स्त्रीणामयस्वैग राटिभि । सहयमानो दयशो दव सरपण भजन् ॥१०॥ आत्मना ध्यानयोगन सर्वभूतहितेच्छया । ता तामसी तुरीया च मूर्ति प्रकृतिमात्मन ॥११॥ उपधावते चैशयमनसा इगवृते तु भगवानज ।

·५४० श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः ८ श्रीभगवानुवाच ॐनमो भगवते, महापुरुषाय सर्वगुणसंख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति ॥१२॥ भजे भजन्यारणपादपंकज भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्या भवभावमीश्वरम् ||१३॥ यस्प मायागुणकर्मवृत्तिभिनिरीक्षितो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईदो यथा नो जितमन्युरंहसा कस्तं न मन्येत जिगीपुरात्मनः ॥१४॥ असदृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीवेव मध्वासवताम्रलोचनः । न नागवघ्बोहण ईशिरे हिया यत्पादयो. स्पर्शनपितेन्द्रियाः ॥१५॥ यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयम त्रिविहीनं यमनंतमृषयः । न वेद सिद्धार्थमिव क्वचित्स्थितं भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु ।।१६।। यस्याद्य आसीद्गुणविग्रहो महान्विज्ञानधिष्ण्यो भगवानजः किल । यत्संवृतोऽहं त्रिवृता स्वतेजसा वैकारिकं तामसमंन्द्रियं सृजे ॥१७॥ एते वयं यस्य धरी महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयंत्रिताः । महानहर्वकृतताममेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम् ॥१८॥ यनिर्मिता कीपि कर्मपर्वणी मायां जनोऽयं गुरुसर्गमोहितः । न वेद निस्तारणयोगमअसा तस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने ॥१९॥ नारायण उवाच एवं स भगवाघुद्रो देवं संवर्पणं प्रभुम् । इलावृतमुपामीत देवीगणसमाहितः ॥२०॥ तयेय धर्मपुत्रोऽसौ नाम्ना भद्रश्रवा इति । तत्पुलस्यापि पतयः पुरपा भद्रसेवकाः ॥२१॥ भद्राश्चय ता मूर्ति वासुदेवस्य विश्रुताम् । हयमूर्तिभिदा ता तु हयग्रोवपदाङ्किताम् ॥२२॥ परमेण समाध्यन्यगारवण नियन्त्रिताम् । एवमेव च ता मूर्ति गणंत उपयाति च ॥२३॥ भद्रश्रवस ऊचुः नमो भगवते धर्मायात्मविगोधनाय नम इति । अहो मिति भगवद्विपेष्टितं घ्नतं जनोऽय हि मिपन्न पश्यति । ध्यायग्न तर्हि विमर्म मेवितु नित्य पुत्रं पितरं जिनी विपु. ॥२४॥ यन्ति विश्वं परय. मनभर पश्यति माध्यारमविदो विपश्चितः । तथापि मुांति तवाग मापया मुविस्मिां मृत्यमर्ज नतोस्मि तम् ॥२५॥ विवोदयम्पाननिरोपाम ते ह्या रंगौरवमप्यावृतः ।

·५४ तमसा श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ९ युक्त न चित्र त्वयि कार्यकारणे सर्वात्मनि व्यतिरिक्त च वस्तुत ॥२६॥ वेदान्युगान्त तिरस्कृतानसातलायो नृतुरगविग्रह । प्रत्यादद व क्वयेऽभियाचते तस्मै नमस्ते वितहिताय ते ॥२७॥ एवं स्तुति देवश ह्यशीपं हरिं च ते । भद्रश्रवसनामानो वर्णयति च तदगुणान् ॥२८॥ एपा चरितमेतद्धि य पठच्छारयच्च य ! पापक्चुक मुत्सृज्य देवालोक बजेच्च स ||२९॥ इति श्रीदेवीमागयते महापुराणेऽष्टमस्कन्धेऽष्टमोऽध्याय ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच हरिव च भगवानृहरि पापनाशन । वर्तत योगयुक्तात्मा भक्तानुग्रहकारक ॥१॥ तस्य तद्दयित रूप महाभागवतोऽसुर । पश्यन्भक्तिसमायुन स्तौति तदगुणतत्त्ववित् ।।२।। प्रह्लाट उवाच ॐनमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजसे आविराविर्भव वज्रदष्ट्र कर्माशयान्। रघय रघय तमो ग्रस प्रसॐ स्वाहा । अभय ममात्मनि भूयिधा ॥ ॐ क्षौम् ॥ स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खल प्रसीदता ध्यायतु भूतानि शिव मिथो धिया | भद्रं भजतादघोराजे आवश्यता नो मतिररप्यहेतुकी ॥३॥ मागारदारात्मजवित्तवन्धुषु सगो यदि स्याद्भगवत्प्रियेपु प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान्सिदयत्यदुरान तद्रियप्रिय ॥४॥ यत्स गरब्ध निजवीर्यवैभव तीथं मुहु सस्पृशता हि मानसम् । हरत्यजोऽत श्रुतिनिर्गतोऽङ्गज को वै न सेवेत मुकुदविक्रमम् ।।५।। यस्यास्ति भक्तिभंगवत्यकिंचना सर्वगुणस्तत्र हरावमनस्य कुतो महदगणा मनोरयनासति धावतो यहि ॥६॥ हरिहि साक्षाद्भगवाञ्छरीरिणामारमा अपाणामिव तोयमीप्सितम। हित्वा महास्त यदि सज्जत गृह तना महत्त्व वयसा दपतीनाम् ॥७॥ तस्माद्रजौरागविपादम युमानस्पृहाभयदयाधिमूलम हित्या गृह समृतिचयार नृसिंहपाद भजता पुनो भयम् ॥८॥ एवं दैत्यपति सोऽपि भवयाऽनुदिनमोहने । नृहरिं पापमातगहरि हृत्पद्ययासिनम् ॥९॥ पेतुमारे च वर्षे हि भगवास्मरस्पत् । आस्ते तद्वर्षनापाना पूग्नीयश्च एवंदा ॥१०॥ मनश्च य समासत सुरा । - ·तासा या तप श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे भष्टमस्कन्धे अध्यायः ९ एतेनोपासते स्तोत्रजालेन च रमाधिजा । तद्वर्षनाथा सततं महता मानदायिका ॥११॥ रामोवाच ह्रा ही हूॐ नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषविलक्षितात्मने आफूतीनां चित्तीनां चेतसा विशेषाणा चाधिपतये पोडशकलाय छंदोमयाप्तमयायामृतमयाय सर्वमयाय महसे ओजसे वलाय काताय नमस्ते उभयत्र भूयात् ।। स्त्रियो अतस्त्वा हृषिकेश्वरं स्वतो हाराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । न ते वै परिपात्यपत्यं प्रियं घनायूपि यतोऽस्वतंत्रा. ॥१२॥ स वै पति स्यादकुतोभयः स्वत. समंततः पाति भयातुरं जनम् । एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधि मन्यते परम् ॥१३॥ तस्य ते पादसरोरुहाहणं न कामयेत्साऽखिलकामलपटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽचिंता यद्भग्नयाच्ना भगवन्प्रतप्यते ॥१४॥ मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादयस्तप्यंत उप्रं ऐन्द्रिये घियः। मते भवत्पादपरायणान मा विदस्यहत्वद्धृदया यतोऽजित ॥१५॥ स त्वं ममाप्यच्युत शोणि वदितं करायुजं यत्त्वदधायि सात्यताम् । विपि मां रक्षमयरेण्य मायया 4 ईश्वरस्य हितमूहितुं विभुः ॥१६॥ एवं पाम स्तुवस्यैव लोरबंधुस्वापिणम् । प्रजापतिमुसा पर्पनापा कामम्य सिद्धये ॥१७॥ रम्यये नाम य च मूनि भगवत पराम् । मात्स्या देवासुरवंद्या मनुःस्तौति निरंतरम् ।।१८॥ मनुरुवाप नमो मुल्यतमाय नम सरयाय प्राणायोजगे बलाप महामत्स्याय नम ॥ अतहिवासिलोरपालांरदृष्टरूपी विपरम्पुरग्यन.. स ईश्वरत्वं य इदं यो नयनाम्ना यपा दारमयी नर. नियम् ।।१९।। यं रोरपारा रिस मगरम्परा हिया यतोऽपि पर समेग्य प । न स्पिरपर सरोगपं म्यागुपदन यो ॥२०॥ भया गोशाय जमिमागिनी शोनोमिमामोपपिपीrat निधिम् । ममा महोम्म नि मोरगा तमे जगरमागगामा मम ॥२१॥ स वोडिगामा: पापियम सम. [ मगमावतारं देवंग गापारम् ||२२|| বানান दरम्य द्विारमा: । आम्न परिगरमाया महाभागीराम ॥२॥ तिभावामाग भएमा भुवनसंगपनी मयमोःम्यापः ॥९॥ पात ·सत्या न चराचर ख क्षिति श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १० अथ दशमोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच हिरण्मये नाम वर्षे भगवान्कूर्मरूपधृक् । आस्ते योगपति सोऽयमर्यम्णा पूज्य ईड्यते ॥१॥ अर्यमोवाच ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुणविशेषणाय नोपलक्षितस्थानाय नमो वर्मणे नमो धूम्ने नमोऽवस्थानाय नमस्ते ।। यद्रूपमैतनिजमाययापितमर्थस्वरूप बहुरूपस्पितम् ॥ यस्यास्त्ययथोपलमनात्तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे ॥२॥ जरायुज स्वेदजमण्डजोद्दि देवपिपितृभूतमन्द्रियम् । द्यो शैलसरित्समुद्र द्वीपग्रहात्यभिधेम एक ॥३॥ यस्मिनसख्येयविशेषनामस्पाकृती कविभिः कल्पितैयम् । सख्या यया तत्वदृशाऽपनीयते तस्मै नम सास्यनिदर्शनाय ते ॥ ४॥ एव स्तुवति देवेशमर्यमा सह वर्षप । गीयते चापि भजते सर्वभूतभव प्रभुम् ॥५॥ तथोत्तरेषु कुरुपु भगवान्यज्ञपूरुष । आदिवाराहरूपोऽसो घरण्या पूज्यते सदा ॥६॥ गपूज्य विधिवद्देव तद्वक्त्याहितजा । भूमि स्तौति हरि यज्ञवाराह दैत्यमर्दनम् ॥७॥ भूरुवाच अनमो भगवते मयतत्वलिंगाय यनम्तवे महाय्वरावयवाय महावराहाय फर्मगुकाय त्रियुगाय नमस्ते ॥८॥ यस्य स्वरूप क्वयो विपश्चितो गुणपु दारुष्विव जातवेदसम् । मम्नति मय्ना मनसा दिदृशवो गूढ क्रियायर्नम ईरितात्मने ॥९॥ द्रव्यक्रिया हेत्वयनेयाभिर्मायागुगर्वस्तुभिरीभितात्मने अवोक्षयांगाविशयात्मबुद्धिभिनिरस्तमायाकृतये नमोऽस्तु ते ॥१०॥ परोति विश्वस्थितिसपमादय यस्यमित नप्मिनुमीशिनु । माया पयायो भमते तदात्रय प्रागो नमस्ते गुणामसामिगे ॥११॥ प्रमभ्य देय प्रतिवाण मधे यो मा रसाया जगदादिमूकर । पृत्वाऽप्रदष्ट्र निरगादुदन्वत क्रीडग्निवंम प्रावाऽस्मि त विनम् ॥१२॥ नम ·५४४ स्वतजसा श्रीमहवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ११ किंपुरुपे वर्षेऽस्मिन्भगवत दाशरथिं च सर्वेशम् । सीताराम देव श्रीहनुमानादिपूरुप स्तौति ॥१३॥ हनुमानुवाच ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम इति । आर्यलक्षणशीलवताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलाकाय नम । साधुवादनिकपणाय नमो ब्रह्मण्यदवाय महापुरपाय महाभागाय नम इति ॥ यतद्विशुद्धानुभवात्ममेक ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक् प्रशात सुधियोपरभन ह्यनामरूप निरह प्रपद्ये ॥१४॥ मावतारस्त्विह मत्य शिक्षण रभोवधायव न केवल विभो । कुतोऽन्यया स्याद्रमत स्व आत्मन सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥१५॥ न वै स आत्मारमवता सुहृत्तम सतत्रिलोक्या भगवान्वासुदेव । न स्त्रीकृत. करमलमश्नुवीत र लक्ष्मण चापि विहातुमहति ११६१ न जन्म नून महता न सौभग न वाइ न बुद्धि कृतिस्तोपहतु । तर्यटिसृष्टानपि नो वनौक्सश्रवार सख्ये वत लक्ष्मणाग्रज ॥१७॥ सुरोऽसुरो वाप्ययवा नरोज्नर सर्वात्मना य सुपृतज्ञमुत्तमम् । भजेत राम मनुजापति हरि य उत्तराननयत्वोशलादिवम् ॥१८॥ नारायण उवाच एवं पुिरुप य सत्यराध दृढनतम् । राम राजीवपत्राक्ष हनुमा वानरोत्तम ॥१९॥ स्तौति गायति भक्त्या प सपूजयति सर्वश । य एतच्णयाच्चित्र रामपद्ररथातरम् ॥ सर्वपापविशुद्धारमा पाति रामसरोक्ताम् ॥२०॥ इति श्रीदेवीमागवत महापुराणेऽष्टमस्कन्धे दशमोऽध्याय ॥१०॥ अथ एकादशोऽध्यायः श्रीनारायण यार মায়া प यास्मिामाyि | नियामि भवठा मंद स्तयन रियतनितम् ||१|| नारद उयाप नमो भगा CITrयोगतााग्याय गमा पिपिसाप परापमाप गरनारामा । परमरम्परमारय आतागमातिये नमो नम पनि। ।

·३५
५४५
श्रीमद्देवीभागरते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः ११
कर्ताऽस्य सर्गादिपु यो न वद्धयते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकः ।
द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणावदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥२॥
इदं हि योगेश्वरयोगनपुणं हिरण्यगर्भो भगवाजगाद यत् ।
यदंतकाले त्ययि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुप्कलेवर' ||३||
यहिकामुष्मिककामलपट सुतेषु दारेषु घनेपु चिंतयन् ।
शकेत विद्वान्कुकलेवरात्ययाद्यस्तम्य यत्न श्रम एव केवलम् ॥४॥
तनः प्रभो त्वं बुक्लेवरार्पिता त्व माययाऽहंममतामधोक्षज ।
भिंद्याम येनाशु वयं सुदुभिदा विधेहि योग त्वयि न. स्वभावजम् ॥५॥
एवं स्तौति सदा देवं नारायणमनामयम् । नारदो मुनिशार्दूल: प्रजाताखिलसारदृक् ॥६॥
अस्मिन्वै भारत वर्षे सरिच्छेलास्तु सति हि । तान्प्रवक्ष्यामि देवर्षे शृणुप्वैकाग्रमानसः ॥७॥
मलया मंगलप्रस्थो मैनाकश्च त्रिकूटक } ऋषभ कुटक कोल्ल. सह्यो देवगिरिस्तथा ॥८॥
प्यमूकश्च श्रोशलो वेंकटाद्रिमहेंद्रक | वारिघारश्च विध्यश्च मुक्तिमानशपर्वतः ॥९॥
पारियात्रस्तथा द्रोणश्चित्रकूटगिरिस्तथा । गोवर्धनो रैवतक. ककुभो नोलपर्वतः ॥१०॥
गैरमुसवेंद्रकीलो गिरि कामगिरिस्तथा । एते चान्येऽप्यसख्याता गिरयो बहुपुण्यदाः ॥११॥
एतदुत्पनसरित शतशोऽथ सहस्रश | पानावगाहकस्नानदर्शनोत्कीर्तनरपि ॥१२॥
नागयंति च पापानि विविधानि शरीरिणाम् । ताम्रपर्णी चन्द्रवशा कृतमाला वटोदका ||१३||
घायसी च कावेरी वेणा चंब पयस्विनी । तुगभद्रा कृष्णवेणा शहरावर्तवा तथा ||१४||
गोदावरी भीमरथी निविन्ध्या च पयोष्णिका । तापी रेवा च सुरसा नर्मदा च सरस्वती ।।१५।।
चर्मण्वती च सिंधुश्च अधशोणी महानदी । पिपुल्या विमामा च वेदस्मृतिमहानदी ।।१६।।
कौशिकी यमुना व मदाक्निी दृपद्धती । गोमती सरयू रोधवती सप्तवतो तथा ॥१७॥
सुगेमा च शतद्रुश्च चद्रभागा मरुधा । वितस्ता च अमिनी चविश्वा चेति प्रकीर्तिता १८||
अस्मिन्वय् लब्धजन्मपुरुप स्वस्वरमभिः । शुक्ललाहित णास्यदिव्यमानुपनारका' ॥१९॥
भवति विविधा भोगा सर्वेपाच निवासिनाम् । ययावविघानेनापनों भवति सुटम् ॥२०॥
एलदेव च वर्षस्य प्रायान्यं कार्यसिदित । वदति मुनगे वेदवादिन स्वर्गवासिन. ॥२१॥
अहो अमोपा निमारि शोभन प्रसन्न एपाम्बिदुत म्वय हरि ।
पर्जन्म लयं नृप भारतागिरे मुदगेयोपयिर स्पृहा हि न ॥२२॥
किं दुप्परनं. कनुभिम्पोरतर्दानादिभिर्वा दुजफैन फल्गुना ।
यत्र नारायणपादाजस्मृति. प्रमुष्टाविसन्द्रियोत्सवात् ॥२३॥

·५४६ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय १२ कल्पायुषा स्थानजयात्पुनर्भवात्क्षणायुषा भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मत्येन कृत मनस्विन सन्यस्य सयात्यभय पद हरे ॥२४॥ यत्र वैकुठकथासुधापगा न साघवो भागवतास्तदायया । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा सुरेशरोकोऽपि न वै स सेन्यताम् ॥२५॥ प्राप्ता नृजाति स्विह ये च जतवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसभृताम् । न वै यतेरन पुनर्भवाय त भूयो वनौका इव याति वधनम् ॥२६॥ यै श्रद्धया वहिपि भागशो हविनिरुतमिष्ट विधिमत्रवस्तुत । एक पृथड्नामभिराहतो मुदा गृह्णाति पूर्ण स्वयमाशिषा प्रभु ॥२७॥ सत्य दिशयथितमर्थितो नृणा नैवार्थदो यत्पुनरथिता यत । स्वय विधत्ते भजतामनिच्छतामिच्छापिधान निजपादपल्ल्वम ॥२८॥ यद्या न स्वर्गसुखावशेषित स्विष्टस्य पूर्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जम न स्याद्वर्षे हरिभजता श तनाति ॥१॥" नारायण उपाच एव स्वर्गगता देवा सिद्धाश्च परमर्पय । प्रवदति च माहात्म्य भारतस्य सुशोभनम् ।।२९॥ जबुद्वीपस्य चाष्टौ हि उपद्वीपा स्मृता पर । हयमार्गाविशोद्भि सागर परिकल्पिता ॥३०॥ स्वर्णप्रस्यश्चद्रशुक्र आवर्तनरमाण । मदरोपास्यहरिणा पाचज यस्तथैव च ॥३१॥ सिंहलचव लकेति उपद्वीपाष्टक स्मृतम । जबुद्वीपस्य मान हि कोतित विस्तरेण च ॥३२॥ पर प्रवक्ष्यामि प्लक्षादिद्वी पट्कम् ॥३३॥ इति श्रीदवीमागरत महापुराणेऽष्टमस्कन्धे एकादशाऽध्याय ॥११॥ अथ द्वादशोऽध्यायः श्रीनारायण उपाच जबुद्वीपो यथा पाय परप्रमाणेन कोर्तित । तावता रायत क्षारोदधिना परिवरित ॥१॥ जम्यास्या यथा मेस्तया धारादपा पा क्षारादपिस्तु द्विगुण साम्यनोपवेष्टित ||२|| पर्यय परिगायाशापना हि यष्टयत | गारपश्च स्वय जयुप्रमाणो द्वीपरपच ॥३॥ हिरण्मयो:गिस्तव तिनीति विनिश्चय । प्रिययतात्मजस्तत्र सप्तजित इति स्मृति ॥४॥ यग्निस्तदपिपरित्वदमजिह स्व दीपमय घ । विभज्य सप्त वर्षाणि स्वपुम्यो दो विभु ||५|| स्वयमारणविदा माया योगपर्या समापित । तेव भगवतमुपागत ॥६॥ अत घारमयागन -- ·५४७ लक्षद्वीपं समग्र श्रीमदेवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १२ वं च यवन भद्र शान्त क्षेमामृते तथा । अभयं चेति सप्तव तद्वर्षाणि सदेक्षताम् ॥७॥ ए प्रोता नदो मत गिग्य. सप्त चंव हि | अरुणा नृम्णागिरमी सावित्री सुप्रभातिका |८|| ऋतंभरा मत्यभरा दर्शन नच प्रकीर्तिता । मणिकूटो वज्रकूट इद्रसेनस्तथैव च ॥९॥ ज्योतिष्मान्दै मुपर्णश्च हिरण्यष्ठीब एव च | मेघमाल इति ख्याता: प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः ॥१०॥ नदीना जलमात्रेण दर्गनस्पर्शनादिभि. । निर्वृताशेपरजसो निस्तमस्का, प्रजास्तथा ॥११|| इमश्चैव पतगश्च ऊर्जायन इतीव च । सत्यागसज्ञाश्चत्वारो वर्णा. प्लक्षस्य द्वीपके ॥१२॥ उहस्रायु.प्रमाणाश्च विविधोपमदर्शना. स्वर्गद्वारं नयीविद्या विधिनार्के यजंति ते ॥१३॥ क्लस्य विष्णो रूप च सत्यतस्य च ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि ॥१४॥ लक्षादिपु च सर्वेषु पंचद्वीपेषु नारद | आयुरिद्रियमोजश्च वलं बुद्धिः सहोऽपि च ॥१५॥ विक्रम. सर्वलाकाना सिद्धिरीत्पत्तिको सदा । प्लक्षद्वीपापरं चेक्षुरसोद. सरिता पतिः ॥१६॥ परिवार्यावतिष्ठते । शाल्मलास्यस्ततो द्वापश्चास्माद्विगुणविस्तर ।।१७।। समानेन सुरोदेन सिंधुना परिवेष्टितः । यत्र व शात्मलोवृक्ष. प्लक्षायामः प्रकीर्तितः १८|| स्यान तत्पक्षिराजस्य मरुडस्य महात्मनः । तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहु प्रियातात् ॥१९॥ जात स एव सप्तम्य स्वपुरेभ्यो ददी घराम् । तद्रोणा च नामानि कथितानि निबोधत ॥२०॥ सुरोचन मौमनस्य रमणं देववर्पकम् | पारिभद्रं तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम् ॥२१॥ तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तव सरित स्मृताः । सरसः शतशृगश्च वामदेवश्च कदक ॥२२॥ पुष्पवर्पश्च सहस्रश्रुतिरेव च । एते च पर्वता. सप्त नदीनामानि चोच्यते ॥२३॥ अनुमति मिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा । रजनी चव नदा च राति परिकीर्तिता ॥२४॥ 'तर्पपुरुषा सर्वे चातुर्वर्ण्यममाया. | श्रुतघरो वीर्यधरो वसुन्धर इपुन्धर ॥२५।। यजते सोममीश्वरम् । स्वगोभि पितृदेवेभ्यो विमजकृष्णशुक्लपो. ॥२६॥ 'मर्वासा च प्रजाना च राजा सोम प्रसीदतु । एव सुरोदापि स्वमानेन प्रीति ॥२७॥ पनोदेनावृत. सोऽय कुशद्वीप प्रकाशते । यस्मिनास्ते कुदरास्तवो दीपान्याकारणोज्वलन् २८॥ यसप्परोचिपा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते । हिरण्यरेतास्तद्वोपपति प्रयत्न. स्वराट् ॥२९॥ मान्यश्च सप्तम्यम्नवीप सप्तघाउमजत् । वसुश्च वसुदानच तया दृढचि. पर ॥३०॥ मामिगुप्तस्तुन्यानो विविन्नामदवको । तपा वयषु सप्तव सीमागिरिवरा म्मता. ॥३१॥ गर्मय सतीह तन्नामानि निबोधन । चक्रम्तया चतु मृग. कपिलविभूटाः ॥३२॥ जानीरश्चोयरोमा द्रविण मत पता । रमल्या मनुकुल्ला मियविंदा तयंव च ॥३३॥ দুবৰিয় देवगा घुतन्युन्मदमालिके । यत्पयोभिः कुशदोपवामिन. सर्व एव ते ॥३४॥ भगवतं वेदमय .

·५४८ वद । श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १३ कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः ॥३५॥ जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकोशलः । यजते देववर्याभा. सर्व सर्वविदो जनाः ॥३६॥ परस्य ब्रह्मण. साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवाना पुरुषागाना यज्ञेन पुरुषं यज ।। एवं यजंते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः ॥३७॥ इति श्रीदेवीमागको महापुराणेऽष्टमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः नारद उवाच शिएद्वीपप्रमाण सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानंदमयो भवेत् ॥१॥ श्रीनारायण उवाच कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो वहि. क्रौचट्टोपी द्विगुणः स्यात्स्वमानत. ॥२॥ क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्बोचादिरस्ति च | नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते ॥३॥ योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराऽभवत् | क्षीरोदेनासिच्यमानो परणेन च रक्षितः ||४|| घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान्सर्वलोपनमस्कृतः ॥५॥ स्वतीपं तु विभज्यव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन् ॥६॥ स्वयं भगवतस्तस्य शरणं संजगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः ॥७॥ भ्राजिठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च | नगा नद्यश्च सप्तव विस्याता भुवि सर्यतः ॥८॥ शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनशोपवहणः । नंदच नदनः सर्वतो भद्र इति कीर्तिताः ॥९॥ अभया अमृतोपाचार्यका तीर्यवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा ॥१०॥ एतामामुदकं पुण्यं पातुर्वण्र्येन पीयते । पुरुषपभी सदयिणास्यदच देवकः ॥११॥ एते चतुर्वर्णणाता. पुरुषा निवसंति हि । तरत्या पुरुषा आपोमयं देवमपा पतिम् ॥१२॥ पूर्णनाजलिना भक्त्या यजते विविधनिया । आप. पुरपवीर्याः स्य पुनंतीभूभुवः स्वरः ॥१३॥ साग. पुनीतामोपनी स्पृगतामात्मना भुयः । इति मनपाते च स्तुति विविधः म्तयः ॥१४॥ परस्तासीरोदात्परित प्रेरित । द्वात्रिंगालासरयारयोगनायाममाश्रितः ॥१५॥ स्थमानेन च दीपोऽयं दधिमंटोदांग प | सापतीपोरिशिष्टोऽयं यम्मिश्छासी महीपरः ॥१६॥ स्रोग्यपदेगम्य पारणं स हि नारद । प्रेयतोऽपिपस्तम्प मेधातिथिरिशी स्माः ||१|| दिमा पनि पुषनामानि तेषु प । म पुगनिमास्याप्प स्यय योगति गतः ॥१८॥ पुरोग्यो मन पर्यज्योप पयमान । पानीपधिरपो यहापौर विसयूम ·५४९ श्रीमद्देवामागवत महापुराणे अष्टमम्झन्ध अ याय ११ मर्यादागिरय सप्त नद्य ससंव कीर्तिता । ईशान उरुशृगोऽथ बलभद्र शतकेसर ॥२०॥ सहनस्रोतको देवपालोऽप्यते महाशन । एतेऽद्रय सप्त चोका सरिनामानि सप्त च ॥२१॥ अनघा प्रयमायुर्दामभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पचपदी महनश्रुतिरेव च ॥२२॥ ततो निजवृतिश्चोक्ता सप्त नद्यो महोज्ज्वला | तदर्पपुरुषा सर्व सत्यव्रतक्रतुवती ॥२३॥ दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिता ! भगवत प्राणवायु प्राणायामेन मुयुता ॥२४॥ यजति निधूतरजस्तमस परम हरिम् । अन्त प्रविश्य भूतानि यो विभत्र्यात्मवेतुमि ॥२५॥ अन्तर्यामीश्वर साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् । परस्ताधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तर ॥२६॥ पुष्करद्वीपनामाय शाकद्वीपद्विसगुण । स्वसमानेन स्वादूदकेनाय परिवरित ॥२७॥ यनास्ते पुष्कर भाजदग्निचडानिमानि च । पत्राणि विशदानोह स्वर्णपत्रायुतायुतम् ॥२८|| श्रीमद्भगवतश्चेदमासन परमैटिन । कल्पित लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया ॥२९॥ तद्द्वीप एक एवाय मानसोत्तरनामक । अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिगिरि ॥३०॥ उच्द्रायायामयो संख्याऽयुतयोजनसमिता । यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृपु पुराणि हि ॥३१॥ इन्द्रादिलोक्पालाना यदुपर्यकनिर्गम । मेरु प्रदक्षिणोकुर्वन्भानु पर्येति यत्र हि ॥३२॥ सवत्सरात्मा चक्र देवहोत्राभिधो भ्रमन् । प्रयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्र स्वात्मजकद्वयम् ॥३३॥ वर्षद्वये परिस्थाप्य वनामधर क्रमात् । रमणो धातकिचैव तत्तद्वर्षपती उमौ ||३४|| कृता स्वय पूर्वजवद्भगवद्भक्तितत्परा । तद्वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिण परमेश्वरम् ॥३५॥ सकर्मवेन योगेन यजन्ति परिशीलिता । यत्ततर्ममयं लिंग ब्रह्मलिंग जनोऽयेत् ॥ एवातमद्वय शात तस्म मावत नम ॥३६॥ इति श्रादेोभागवत महापुरागेऽष्टमस्कन्धे जयादशाऽध्याय ॥१३॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच तव परम्नादचला लागलोति नामर । अन्तरारे च रोगारोग्यार्य परिसल्पित ||१|| यावदस्ति च ददर्षे ह्यन्तर मानसातरात । सुमेरास्तारती सुद्धा वाचनी भूमिरस्ति हि ॥२॥ दर्पणोदरतु या सा सर्वशपिविजिता । यम्या पदार्थ प्रहितो न विचित्वत्युदोयते ॥३॥ बत सर्वपातिउघहिता सा च नारद । रामारो इति धारया पदर परिरपिता ॥४|| गरे चास्य वर्तते मवदा स्थिति । ईधरेन स लोगना नणणामन्नग कृत ॥५॥ सूर्यादीना प्रवाताना समयो यद्गादिह । अांचीनान श्री रानातवाना कदापि हि ॥६॥ ।

·५५० श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय १५ पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति न नारद ! तावदुग्नहनायाम पर्वतेन्द्रो महोदय ॥ एतावाल्लोकवि यासोऽय सस्थामानरक्षण । कविभि स तु पवारासोटिभिर्गणितस्य च ॥८ भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने । तस्योपरि चतुदिक्षु ब्रह्मणा चात्मयानिना ॥९॥ निवेशिता दिग्गजा ये तनामानि निबोधत | पभ पुप्पचूडोऽय वामनाऽथापराजित ॥१०॥ एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिता । तेपा च स्वविभूतीना बहुवीर्योपवृहणम् ।।११।। विशुद्धसत्त्व चश्वयं वर्धयन्भगवाहरि । आस्ते सिद्धयष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसवृत ॥१२॥ निजायुधै परिवृतो भुजदण्ट समन्तत | आस्ते सवललोरस्य स्वस्तये परमेश्वर ॥१३॥ आवल्पमेव वेप स गतो विष्णु सनातन । स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधन ॥१४॥ योऽतविस्तार एतेन हलोकपरिमाणकम् । व्याख्यात यदहिर्लोकालोकाचल इतीरणात् ॥१५॥ तत परस्ताद्योगेशगति सुद्धा वदन्ति हि । अण्डमध्यगत सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् ॥१६॥ सूर्याण्डगोल्योर्मध्ये कोटय स्यु पञ्चविशति । मृतेंड एष एतस्मिातो मार्तण्डशब्दधाम् ॥१७॥ हिरण्यगर्भ यदि प्याडसमुद्भव । सूर्येण हि विभज्यत दिश स द्यौर्महीभिदा ॥१८॥ स्वर्गापवों नरवा रसोकासि च पर्वत । दवतिर्यमाप्याणा सरीसृपसवीरधाम् ॥१९॥ सर्वजीवनिकायाना सूर्य आत्मा दृगारवर । एतावान्भूमण्डरस्य सन्निवेश उदाहृत ॥२०॥ एतेन हि दिवो मान वर्णयन्ति च तद्धिय । द्विदलानां च निष्पावादीना प दल्योर्यथा ॥२१॥ अतरेण तयोरन्तरिक्ष तदुभयस धितम् । यन्मध्याश्च भगवान्भानु तपता पर ॥२२॥ भात बिलोकी च प्रतपरपैव भासयन् । उत्तरायणमासाद्य गतिमांद्य वितन्वते । २३॥ पारोहणस्थानमसो गत्याहोदयमाचरेत् । दक्षिणायनमासाद गतिरोनय वितन्यते ॥२४॥ अवरोहणस्थानमा गच्छन्हस्य दिन परेत् । विपुयरसनमासाथ गतिसाम्य वितन्वते ॥२५॥ समस्थानमयासाद्य दिनसाम्य परोति च । यदा १ मेपतुल्यो रापद्धि दियाकर ॥२६॥ समानानि त्यहोरामाण्यातनोति प्रयोमय । युपादिपचमु यदा राशियों विरोचते ॥२७॥ ताहानि प य ते रापमो.पि हमति प । वृश्चिमादिषु मूर्यो हि यदा रामरते रवि ॥२८॥ सदापीमायहोराणानि मत विपर्ययात् ॥२९॥ इरिदिशामा महापुराणे सहमरद ये पताश्याय ॥१४॥ अथ पञ्चदगाऽध्यायः नारायण उपार मत पर प्रवक्ष्यामि भानाम | सोनमादितिमिनिधि गमा ग्ये 10 ।

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १५ सर्वग्रहाणा त्रीण्येव स्थानानि सुरसत्तम । स्थानं जारद्वं मध्यं तथरावतमुत्तरम् ॥२॥ वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिति तत्त्वत. । अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शन्दिता ॥३॥ रोहिण्यार्दा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते । पुप्याश्लेषा तथादित्या वीथी चरावती स्मृता ॥४॥ एतास्तु वोथयस्तित्र उत्तरो मार्ग उच्यते । तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी मता ॥५॥ हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता । ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी गारद्वी मता ॥६॥ एतास्तु वीययस्तिम्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । मूलापाढोत्तरापाढा अजवीथ्यभिशब्दिता ||७|| श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिपा तथा । वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता ॥८॥ एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते । उत्तरायणमामाद्य युगाक्षातर्निबद्धयो. ॥९॥ कर्षणं पारायोर्वायुवयो रोहण स्मृतम् । तदाभ्यंतरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत् ।।१०॥ माद्य दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम । रातिहासश्च भवति सौन्यायनमो ह्ययम् ॥११॥ दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् । बहिर्मण्डलवेशेन गतिघ्रिय तदा भवेत् ।।१२।। तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता । वपुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रखे ॥१३॥ मध्यमण्डलवेशश्च साम्य रात्रिदिनादिके । आकृष्येते यदा तो तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ ॥१४॥ तदाम्यंतरत सूर्यो भ्रमते मडलानि च । ध्रुवण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु ॥१५॥ तथव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । तस्मिन्मेरी पूर्वभागे पुर्यन्द्री देवधानिका ॥१६॥ दक्षिणे वै सयमनी नाम याम्या महापुरी । पश्चाग्निलोचनो नाम दारुणो वै महापुरी ।।१७।। तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी । ऐन्द्रपुयाँ रवः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिमिः ॥१८॥ संयमन्या च मध्याह्ने निम्लोचन्या निमोलनम् । विभावर्या निशीथ स्यात्तिग्माशो सुरपूजित.॥१९॥ प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूताना तानि सर्वश । मेरोश्चतुर्दिश भानो कीर्तितानि मया मुने ॥२०॥ मेरुस्थाना सदा मध्य गत एव विभाति हि । सव्य गच्छन्दक्षिणेन क्रोति स्वर्णपर्वतम् ॥२१॥ उदयास्तमये चव सर्वकाल तु सम्मुखे । दिशास्वशेषासु तथा सुर विदिशासु च ॥२२॥ यर्यत्र दृश्यते भास्वान्म तेपामुदय स्मृत. । तिरोभाव च ययति तत्रैवास्तमन रखे. ॥२३॥ नेवास्तमनमर्कस्य नोदय सर्वदा सत । उदयास्तमनास्य हि दर्शनादर्शनं रवेः ॥२४॥ शत्रादीना पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येप पुरत्रयम् । विकणों द्वौ विकर्णस्थन्त्रीकोणान्द्वे पुरे तथा ॥२५॥ सर्वेपा द्वीपवर्षाणा मेहत्तरत स्थित । यैर्यत्र दृश्यते भानु सैव प्राचीति चोच्यते ॥२६|| तद्वामभागतो मेरपर्वतेति विनिर्णय । यदि चंद्रया प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः ॥२७|| याम्या तदा योजनाना सपाद कोटियुग्मकम् । साचंद्वादशलशाणि पचनेप्रसारम् ॥२८॥ प्रक्रामति मला वालमार्गप्रदर्शक । एव ततो वारुगो च सौम्यामैद्रो सहरदृक् ॥२९॥ । ।

·५५२ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमसन्धे अध्यायः १६ पर्यति कालचक्रात्मा धुमणि. कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहा. सोमादयो ये दिविचारिण. ३०॥ नक्षत्रः मह चौद्यति सह चास्त व्रजति ते । एव मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम् ||३१॥ योजनाना चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभु. । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीपु च समोरणात् ॥३२॥ प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य च रथस्यकं द्वादगार विनाभिकम् ।।३३।। पपनेमि कवयस्तच्च च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याको मानसोतरपर्वते ॥३४॥ क्रमेतरविभागो ८ प्रोतं तत्र रथागकम् । तैलबारक्यत्रेण चक्रमाम्यं परिभ्रमत् ॥३५॥ मानसोत्तरनाम्नीह गिरी पर्येति चाशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृत मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः ॥३६॥ तुर्यमानेन तैलस्य यत्राक्षवदितीरित । कृतोपरितनो भाग सूर्यस्य जगतापतेः ॥३७॥ रथनीडस्तु पशिल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागत सोऽय परिणाहेन कीर्तितः ॥३८॥ तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हया शुभा' । सप्तच्छदोभिगानाश्च सूरसूतेन योजिता. ॥३९॥ वहति देवमादित्यं लोकाना सुखहेतवे । पुरस्तात्सवितु मूतोऽरुण पश्चान्नियोजित. ॥४०॥ सौत्ये कर्मणि सयुत्तो वर्तते गरडायजः । तथैव बालसिल्याख्या ऋपयोगुष्ठपर्यका ॥४१॥ प्रमाणेन परिख्याता पष्टिसाहस्रसख्यका । स्तुवति पुरत सूर्य सून वाक्यः सुशोभन. ।।४२॥ तथा चान्ये च ऋपयो गधर्वा अप्सरोरगा । ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवा सर्वे परेश्वरम् ॥४३॥ एकव शः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् । मार्धक्षोत्तर कोटिनवक भूमिमण्डलम् ॥४४॥ द्विसहस्रं योजनाना स गव्यूत्युत्तर क्षणात् । पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम् ॥४५॥ इति धीदवीमागरते महापुराणेऽष्टमस्वन्धे पंचदशोऽध्याय. ॥१॥ अथ पोडशोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच अथात. धूयता चित्र सोमादीना गमादिनम् । तद्त्यनुसता गुभाशुभनिदर्शना ॥१॥ यथा कुलालचरेण भ्रमता भ्रमता सह । तदाश्रयाणा प गतिरन्या पोटादिनां भवेत् ॥२॥ एवं हि राशिवृन्देन कालचरेण तेन च । मे धुर च सरता प्रादशिन सर्वदा ॥३॥ प्रहाणां भानुमुरमाना गतिरन्यैव दृश्यते । नक्षत्रांतरगामित्याद्भातरे गमन तथा ॥४॥ गरिदयं पाविरद्ध गर्यप विनिर्णय । स एव भगवानादिपुरुषों लोफ्भावनः ।।५।। नारायणोऽपिलाधारोरोकाना स्वस्तये भ्रमन् । पर्मगुद्धिनिमित्तं तु मारमान वै प्रयीमयम् ।।६।। यविमिश्चैव घेदेन विजिमास्योऽयंपाऽभवत् । पसु प्रमेण ऋतुरा यस तादिपु प स्वयम् ।।३।। यथोपजोपमतुजानगुणान्यं विदधाति घ। तमेन पुरषा. सर्व प्रय्या प विद्यमा गदा ||८|| नणा ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय १६ ५५३ वर्णाश्रमाचारपथा तथाऽऽम्नातश्च मभि । उच्चावचे श्रद्धया च योगना च वितानकै ॥९॥ अजशा च यजते ये श्रेयो विन्दति ते महत । अथव आत्मा लोकाना द्यावाभूम्यतरेण च ॥१०॥ कालचक्रगतो भुने मासाद्वादशराशिभि । सवत्सरस्यावयवान्मास पक्षद्वय दिवा ॥११॥ नक्त चेति स पादर्भद्वयमित्युपदिश्यते । यावता पष्ठमश स भुजीत ऋतुरुच्यते ॥१२॥ सवत्सरस्यावयव कविभिश्चोपणित । यावतार्धन चाकाशवीथ्या प्रचरते रवि ॥१३॥ त प्राक्तना वर्णयति अयन मुनिपूजिता । अथ यावनभोमडल मह प्रतिगच्छति ॥१४॥ कात्स्न्येन सह भुञ्जीत काल त वत्सर विदुः । सवत्सर परिवत्सरमिडावत्सरमेव च ॥१५॥ अनुवत्सरमित्सरमिति पचकमीरितम । भानोमाद्यघ्रियसमगतिभि कालवित्तमं ॥१६॥ एव भानोगति प्रोक्ता चन्द्रादीना निवोधत । एव चन्द्रोऽरश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वत ॥१७॥ उपलम्यमानो मित्रस्य सवत्सरभुजि च स । पक्षाम्या चौषधीनाथो भुक्ते मानभुजि च स १८|| सपादमाभ्या दिवसभुक्ति पक्षभुजि चरेत । एव शीघ्रगति सोमो भुत्ते नून भवनकम् ॥१९॥ पूर्यमाणक्लाभिश्चामराणा प्रीतिमावहन् । क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणा चित्तरजक |॥२०॥ अहोरात्राणि तन्वान पूर्वापरसुघस्रक । सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीव स एव हि ॥२१॥ मुक्त चर्कक्नक्षत्र मुहुर्तत्रिंशता विभु । स एव पोडशक्ल पुरुषोऽनादिरुत्तम ॥२२॥ सुधाकर । देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम् ॥२३॥ प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते । ततो भचक्र भ्रमति योजनाना त्रिलक्षत ॥२४|| मेरुप्रदक्षिणेनव योजित चेश्वरेण तु । अष्टाविंशतिमस्यानि गणितानि सहाभिजित ॥२५|| तत शुक्रा द्विरक्षेण योजनानामथोपरि । पुर पश्चात्सहवासावस्य परिवर्तते ॥२६॥ शीघ्रमदसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभु | लोकानामनुकूलोऽय प्राय प्रोक्त शुभावह ॥२७॥ दृष्टिविष्टभशमना भार्गव सर्वदा मुने । शुक्राबुध समाख्यातो योजनाना द्विलक्षत ॥२८॥ शीघ्रमदसमानाभिगतिभि शुक्रवत्सदा । यदाद्वियतिरिच्यत सौम्य प्रायेण तन तु ॥२९॥ अतिवाताभपाताना वृष्टयादिभयसूचक | उपरिष्टात्ततो भौमो योजनाना द्विलथत ॥३०॥ पथनिभिस्त्रिभि साऽय भुक्ते राशीनर्थकश । द्वादशापि च देवर्षे यदि वो न जायते ॥३१॥ प्रायेणारा भत्सोऽय ग्रहौपाना च सूचक । तता द्विलशमानन याजनाना च गोप्पति ॥३२॥ एकस्मिन्नथा राशी भुने रावत्मर चरन । यदि वो भवेनेवानुकूरो ब्रह्मवादिनाम ॥३३॥ नश्वरा घोरो लयद्वयपरो मत । योजन मूयपुत्रोऽय विन्मास परिभ्रमन् ॥३४॥ एकराशी पर्यति सर्वानाशी महाग्रह । सर्वपामगुभो मन्द प्रोक्त बालविदा वरं ॥३५॥ सत प्रोन्मेकादशसुलभ । योजने परिसख्यात मप्तीणां च मण्डलम् ॥३६॥ मनोमयोऽप्यनमयोऽमृतघामा तत उत्तरत

·नमा
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः १८
वृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यों ग्रहाधिप । नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति ॥२४॥
स्तनयोरश्विनी नाभ्यामुशना परिकीर्तित । बुध प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतव ॥२५॥
सर्वांगेपु तथा रोमकूपे तारागणा स्मृता । एतद्भगवतो विष्णो सर्वदेवमय वपु ॥२६॥
सध्याया प्रत्यह घ्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनि । निरोपमाणथोत्तिष्टेन्मणानेन घोघर ॥२७॥
ज्योतिर्लोकाय कारायानिमिपा पतये महापुरुषायाभिधीमहोति ॥२८॥
ग्रहर्मतारामयमाधिदैविक पापापह मनकृता त्रिकालम् ।
नमस्यत स्मरतो वा निकाठ नश्यत तत्कालजमाशु पापम् ॥२९॥
इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे टनस्कन्धे सप्तदशाऽध्याय ॥१०॥
अथाष्टादशोऽध्यायः
श्रीनारायण उपाच
अधस्तात्मवितु प्रोक्तमयुत राहुमण्डलम् । नक्षत्रवच्चरति च सहिकेयोऽतदहण ॥१॥
सूर्याचद्रमसोरव
मर्दन सिंहिकासुत । अमरत्व च खेटत्व लेभे यो विष्ण्वनुग्रहात् ।।२।।
यददस्तरबिम्ब
तपतो योजनायुतम । तच्छादकोऽसुरो ज्ञेयोऽप्यसाहस्रविस्तरम् ॥३॥
प्रयोदशसहस्र तु सोमस्याच्छादको ग्रह । य पर्वसमये वैरानुवघो छादकोऽभवत् ॥४॥
सूर्याचद्रमसोद्रद्वच्छादनकारक | तनिशम्योभयत्रापि विष्णुना प्ररित स्वकम् ।।५।।
चक्र सुदर्शन नाम ज्वालमालातिभीपणम । तत्तेजसा दु सहन समन्तात्परिवारितम् ॥६॥
मुहूर्तो द्विजमानस्तु दूराच्चक्तिमानस । आराग्निवर्तन सोऽयमुपराग इतीव ह ॥७॥
उच्यते लाकमध्ये तु देव अवबुध्यताम । ततोऽघस्तात्ममाख्याता लोका परमपावना ||८||
सिद्धाना चारणाना च विद्यानागा च सत्तम । योजनायुतविस्याता राका पुण्या निषेविता ॥९॥
ततोऽप्ययस्ताद्देव यमाणा च मरशसाम | पिशाचप्रेतभूनाना विहाराजिरमुत्तमम् ॥१०॥
अतरिम चलत्रोक्त यावद्वायु प्रवाति हि । यावन्मेपास्तपाति यत्प्रोन ज्ञानकाविद ॥११॥
ततोऽयस्ताद्योजनाना शत यावद्विजातम । पृथिवी परिसख्याता सुपस्येिनसारसा ||१२||
हसादय प्रोत्पति पार्थिवा पृथिवीमवा । मूसग्निवेशावस्यान यथावदुपणितम् ॥१३॥
अधस्तादवने सात देवर्षे विवरा स्मृता । एकंक्शो योजनानामायामान्द्रायत पुन ॥१४॥
अयुतांतरविस्माता सर्वतुसुमायका । यता प्रथम प्रोक्त द्वितीय विवर तपा॥१५॥
तृतीय सुतर प्रोन चतुर्य ६ तलातरम् । महातर पचम प पष्ठ प्राक्त रसातलम् ॥१६॥
सप्तमं विप्र पाताल राम ते विवरा स्मृता । एतेषु विलस्वर्गपु दियोऽप्यधिवमेव च ॥१७॥

·श्रामवीमागवत महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय १९ कामभोगेश्वर्यसुखसमृद्धभुवनेषु च । नित्योद्यानविहारेपु सुखास्वाद प्रवर्तते ॥१८॥ दैत्याश्च काद्रवेयाश्च दानवा वलशालिन । नित्यत्रमुदिता रक्ता कलवापत्यबधुभि ॥१९॥ सुहृद्भिरनुजीवाद्य सयुताश्च गृहश्वरा | ईश्वरादप्रतिहतकामा मायाविनश्च ते ॥२०॥ निवसति सदा हृष्टा सर्वर्तुसुखसयुता । मयेन मायाविभुना येषु येषु च निर्मिता ॥२१॥ पुर प्रकामशो भक्ता मणिप्रवरशालिन । विचित्रभवनाट्टाला गोपुराद्या सहस्रश ॥२२॥ सभाचत्वरचैत्यादिशोभाढ्या सुरदुर्लभा । नागासुराणा मिथुन सपारावतसारिक ॥२३॥ कीर्णकृत्रिमभूमिश्च विवरेशगृहोत्तमं । अलकृताश्वकासति उद्यानानि महाति च ॥२४॥ मन प्रसनबारीणि फलपुप्पविशालिभि । ललनाना विलासार्हस्थान शोभितभाजि च ॥२५॥ नानाविह्मवातसयुक्तजलराशिभि । स्वच्छापूरितह्रदै पाठीनसमलकृत ॥२६॥ जलजतुक्षुब्धनीरनीरजातैरनकश । कुमुदोत्पलकलारनीलरक्तोत्पलस्तथा ॥२७॥ तेषु कृतनिकेताना विहारै सकुलानि च । इद्रियोत्सवकारश्च तथैव विविधै स्वर ॥२८॥ अमराणा च परमा श्रिय पातिशयति च । यत्र नैव भय क्वापि कालागैदिनरानिमि ॥२९॥ यताहिप्रवराणा च शिर स्थर्मणिरश्मिभि । नित्य तम प्रवाध्येत सदा प्रस्फुटकातिभि ॥३०॥ वा एतेषु वसता दिव्योपधिरसायन । रसानपानस्नानाद्य धयो न च व्याधय ॥३१॥ वलीपरितजीर्णत्ववर्ण्यस्वेदगधता | अनुत्साहवयोऽवस्था न वाघते कदाचन ॥३२॥ चल्याणाना सदा येषा न च मृत्युभय कुत । भगवत्तेजसाऽन्यत्र चक्राच्चव सुदर्शनात ॥३३॥ यस्मिन्प्रविष्टे दैतेयवधूना गर्भराशय । प्रायो भयात्पतत्येव स्रवति ब्रह्मपुत्रर ॥३४॥ इति श्रीदवीभागवत महापुराणेऽष्टमस्कन्धेऽष्टादशोऽध्याय ॥१८॥ अथैकोनविंशोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच प्रमे नियरे विप्र अतलास्ये मनोरमे । मयपुमो दो नाम वर्तत म्यवंगर्वकृत् ॥१॥ पण यो येन मृष्टा माया सर्वार्थमाधिवा ! मायाविनो या सद्यो धारयति च वाचन |॥२॥ जम्ममाणस्य यस्यैव यलम्य वल गालिन । स्त्रीगणा उपपद्यते प्रयो लारविमाहना ||३|| पुरयश्चैवम्बरिण्य काममि यश्चेति विघुता । या ये पिलायन प्रेस प्रविष्ट पुरप रह ॥४॥ रोन हारकारयन साधयित्वा प्रपनत । स्वपिरासायरामानुरागस्मितविगृहने 11॥ स पविभ्रमायैश्च रमयत्यपि ता स्त्रिय । यस्मिनुपयुनो जाा मनुने बहुधा स्वयम् ॥६॥ ईश्वरोऽहमह सितो नागायुतबगे महान | आमान मयमान गमता पर पप्यने ||७|| न ·५५८ च श्रीमदेवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः २० अथ विंशोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरक तलातलमुदीरितम् । दानवेंद्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान् ॥१॥ त्रिलोक्याः शंकरणाऽयं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः ॥२॥ आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसोरः सर्वकार्यसमृद्धये ॥३॥ ततोऽधस्तासुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । साणां काद्रवैयाणां गणः क्रोधवशो महान् ॥४॥ अनेकशिरसा विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चव सुषेणः कालियस्तया ।।५।। महाभोगा महासत्त्वाः क्रूरा. क्रूरस्वजातयः । पतविराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते ॥६॥ स्वकलवापत्यसुहृत्कुटुंवैन संगताः । प्रमत्ता विहरंत्येव नानाक्रीडाविशारदाः ॥७॥ ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसंत्येव पणयो दानवाश्च ये ॥८॥ निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम् ||२|| महोजसथोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः ॥१०॥ विलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरंतरम् ॥११|| मप्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता विम्पति स्म ह । ततोऽप्यघस्तापाताले नागलोकाधिपालका.॥१२॥ वासुक्प्रिमुखाः शंखः कुलिकः श्वेत एव च । धनंजयो महाशंखो धृतराष्ट्रस्तयंव च ॥१३॥ दांखचूडः कंवलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामा महाभोगा निवसंति विपोल्यणा ||१४|| नमस्तक्यंतश्च फणासप्तकभूपिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशोर्यास्तथापरे ॥१५|| गहनशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरंध्रतिमिरनिकरं स्वमरोचिभिः ॥१६॥ 'विधमति च देवर्षे सदासंजातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेदो हि गित्साहनतरे ||१७|| योजनः परिसंख्याने तामसी भगवत्वला । अनंतास्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता ।।१८।। अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । संकर्पणं सात्वतीयाः वर्षणं दृष्टदृश्ययोः ॥१९॥ इदं भूमडलं यस्य गृहस्रशिरमः प्रभोः । अनंतमूतः दोपस्य ध्रियमाणं च शीर्षके ॥२०॥ पप्पीगोलमरोपं हि सिद्धार्य इव सध्यते । यस्य यालेन देवस्य राजिहीपर्पो. ममं विभो. ॥२१॥ पराचरं ध्रुवोरंतविवरादपद्यत । सापर्पणो नाम रटो प्यूवादगगोभित. ॥२२॥ पिलोचनश प्रिमियं मूलमुनियन्स्ययम् । उदतिउन्महासत्त्यो महाभूतापरः ॥२३॥ यस्याधिसमलटयोगाच्छनगमंहले 1 विराजन्मणिवियेषु महाहिानयोऽनिराम् ॥२४॥ एगातभनियोगेन राह सात्वतपुंगवः । प्रणमंतः स्वमूर्णा ते स्यमुगानि एमोक्षते ॥२५॥ प ·५५९ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय २१ स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामडलभाज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गडस्थलद्युमति च ॥२६॥ नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विप । विशदविपुलस्तद्वद्धवल सुभगैस्तथा ॥२७॥ रुचिर जदहश्च शोभमाना इतस्तत । चदनागुरुकाश्मीरपकलेपेन भूषिता ॥२८॥ तदभिमर्पसजातकामावेशसमायुता । ललितस्मितसयुक्ता सब्रीड राकयति च ॥२९॥ अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् ! करुणावलोकनेत्र च आशासानास्तथाशिप ॥३०॥ सोऽनतो भगवान्देवोऽनतसत्त्वो महाशय । अनतगुणवाधिश्च आदिदेवो महाद्युति ॥३१॥ सहृतामपरोपादिवेगो लोक्शुमाय च । आस्ते महासत्त्वनिधि सर्वदेवप्रपूजित ॥३२॥ घ्यायमान सुर मिद्धरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गर्मुनिसघश्च नित्यश ॥३३॥ अनारतमदो मत्तालाकविह्वललोचन | वाक्यामृतन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि ॥३४॥ थाप्यायमान स विभुर्वेजयती स्रज दधत | अम्लानाभिनव स्वच्छस्तुलमोदलसचय ॥३५॥ माय मधुरवातघोपश्रीसयुता सदा । नोल्वासा देवदेव एककुण्डलभूपित ॥३६॥ हरम्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्यय । महेंद्र काचनी यद्वद्वरत्रा च मतगम ॥ उदारीलो देवेशो वणित सात्वतर्पों ॥३७॥ इति श्रादयामागवत महापुराणेऽष्टमस्कन्धे विशाऽध्याय ॥२०॥ अथैकरिशोऽध्यायः नारायण उपाच तम्यानुभाव भगवान्ब्रह्मपुत्र सनातन । सभाया ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते ||१|| उत्पत्तिस्थिति व्यहतवोऽस्य कल्ला सत्त्वाद्या प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् । पाप ध्रुवमकृत यदेवमात्मनानाधाकयमुह वर्म ॥२॥ मूर्ति न पुरुकृपया वभार सत्त्व सशुद्ध सदसदिद विभाति यत्र । यगेला मृगपतिराददेऽनवद्यामादातु स्वजनमनास्युदारवीर्य ॥३॥ यनाम श्रुतमनुकोतयेदास्मादातॊ वा यदि पतित प्ररमनाहा। सपदि नृमामशेपमय के शेषाद्रगवन गश्य मुमुक्षु ॥४॥ मूर्ष यपितमगुवत्सहय मूनों भूगोठ मगिरिसरित्ससुद्रसत्वम् । आनत्यादनमितविक्रमस्य भूम्न को वार्यायधिगणमेसह जिह ॥५॥ एवपमावा भगवाननतो दुरतवीर्योरुगुणानुभाव । मूले रमाया स्थित पात्मतत्रो यो रोग्या दमा स्तिये विति ॥६॥ वद तस्य

·५६०
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः२२
एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम । गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः ॥७॥
यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमान. । एतावतीहि राजेंद्र मनुष्यमृगपक्षिपु ||८||
विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा । उच्चावच्चा विसदृशा यथाप्रश्न निवोधत ॥९॥
नारद उवाच
विचित्रमेतल्लोकस्य क्थं भगवता पृतम् । समानत्वे कर्मणा च तन्नो ब्रूहि स यथातथम् ॥१०॥
नारायण उवाच
पर्तु, श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधा । त्रिगुणत्वात्सदा तासा फलं विसदृशं त्विह ॥११॥
सात्विक्या श्रद्धयाकर्तुः सुखित्वं जायते सदा । दुःखित्वं च तथा कर्तृ राजस्या श्रद्धया भवेत् ॥१२॥
दुखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् । तारतम्यात्तु श्रद्धाना फलवैचित्र्यमीरितम् ||१३||
अनाद्य विद्याविहितकर्मणा परिणागजा । सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गय ।।१४॥
तद्भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम | निजगत्या अन्तराले दक्षिणस्या दिशीह वै ॥१५॥
भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य नारद । अग्निप्वात्ता. पितृगणाः वर्तते पितरश्च हि ॥१६॥
वसति यस्या स्वीयाना गोवाणा परमाशिप. । सत्या समाधिना शीघ्र त्वाशासाना परेण वै १७॥
पितृराजोऽपि भगवान्संपरेतेपु जंतुषु । विपयं प्रापितेप्वेषु स्वकीयः पुरपरिह ॥१८॥
सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारक. । यथार्म यथादोष विदधाति विचारदृत् ॥१९॥
स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानानाप्रवर्तकान् । सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान् ॥२०॥
नरवानेकविंशत्या सख्यया वर्णयन्ति हि । अाविंशमितान्वेनित्ताननुक्रमतो
युवे ॥२१॥
तामिन अधतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयरः । महागैरवनामा च पुभोपायोऽपरो मत ॥२२॥
पारगूत्र तया चासिपप्रारण्यमुदाहृतम् । सूपरस्य मुखं चाधकूपोऽथ मिभोगग ॥२३॥
सदशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रपटक एव । शाल्मली चाय देव नाम्ना वैतरणी तथा ॥२४॥
पूयोदः प्राणरोधश्च तया विशमनं मतम् । लालामक्ष. सारमेयादनमुक्तमत. परम् ।।२५।।
घवोचिरप्यय पानं सारसर्दम एवं च । रसोगणास्यरांभोजः मूलपोतो प्यतः परम् ।।२६।।
दायो यटारोष पर्यावर्तनक. परम् । मूचीमुसमिति प्रोता याविशतिनाग्या. ॥२७॥
इत्येते नारवा गाम यातनाभूमय परा । कर्मभिधापि भूतानां गम्या. पपजसंभय ॥२८॥
इति धीदेवीमागमा महापुरागे अपमस्कन्धे एफपिशोभ्यायः ॥२॥
अथ द्वारिंशोऽध्यायः
नारद उवाच
वर्मभेदा, पतिविधाः गनातनमुने मम । योवव्यं सर्वधयते यातनामानिममयः ॥१॥

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराण अष्टमस्कन्धे अध्यायः २२ श्रीनारायण उवाच यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि । हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः ॥२॥ कालपाशेन संबद्धो याम्यरतिभयान । तामिस्रनाम्नि नरके पात्यते यातनास्पदे ॥३॥ ताडनं दंडनं चैव संतर्जनमतः परम् । याम्याः कुर्वति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि।।४॥ मूर्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुन | यः पति वंचयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति ॥५॥ अन्धतामियनरके पान्यते यम्किरै । पान्यमानो यत्र जंतुर्वेदनापरवान्भवेत् ॥६॥ नष्टदृष्टिनष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः । वनस्पतिर्भग्यमानमूलो यद्वद्भदिह ॥७॥ तस्मादप्यंधतामियनाम्ना प्रोक्तः पुरातन. । एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम् ||८|| पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्ब कार्यलंपटः । एतद्विहाय चानव स्वाशुभेन पतेदिह ।।९।। रोरवे नाम्नि नरके सर्वसत्त्वभयावहे । इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जंतव पुरा ॥१०॥ त एव रुरवो भूत्वा परत्र पोडयति तम् । तस्माद्रौरवमित्याहु. पुरागज्ञा मनोपिण ॥११॥ रुरु' सर्पादतित्रो जंतुरुक्क पुरातनं । एवं महारोरवाख्यो नरको यत्र पूम्प ||१२|| यातना प्राप्यमाणो हि यः परं देहस भव । क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयति च ॥१३॥ उग्र. पुरुष क्रूर पशुपक्षिगणानपि । उपरंधयते मूढो याम्यास्तं रथयति च ॥१४॥' कुंभीपाके तप्तले उपयपि च नारद । यावन्ति पशुरोमाणि तावद्रपंसहस्रकम् ॥१५॥ पितृविप्रव्राह्मणध्रुवकाक्सूत्रे स नारके । अग्न्याम्या तप्यमाने नारकी विनिर्देशित ||१६|| शुत्पिपासादहमानोऽन्त शरीरस्तया बहि. । आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति ॥१७॥ निजवेदपपाद्यो वै पावर्ड चोपयानि च । अनापद्यपि देव त पाप पुरुपं भटाः ॥१८|| अमिपपवनं नाम नरकं वेशान ! कशया प्रहरत्येव नारको तद्वतम्तया ।।१९।। इतस्ततो उत्तालमतवेगित । अनिपर्य रयमान उभयत्र च धाव. ॥२०॥ सछिद्यमानीद्गो हा हतोऽम्मोति मूच्छित । वदना परमा प्राप्त पनयर पद पद ॥२१॥ स्वधर्मानुगतं भुक्ते पाखंडफलमल्पधी । यो राजा राजपुरुषो ददये त्वधर्मत ॥२२॥ दिने शरीरदंडं च पापीयानारकी च स । नरके सूकरमूर्य पात्यने यमद्विरः ॥२३॥ विनिनियावयवतो वलवद्भिस्तथेनुवत् । आतंस्वरेण स्वनय मन्छिा यक्ष्मलं गत ॥२४॥ म पोडघमानो बहुधा वेदना यात्यतीव हि । विविक्तपरपोडा योऽप्यविविनारमयाम् ॥२५॥ ईश्वरावितवृत्तीना व्यपामाचरते स्वयम् । रा च धागे पनति तदभिद्रात्यषिते ॥२६॥ नत्रायो जनुभि पूरै पशुभिर्मगशिमि. । गरीसृपश्च मांबाम उमगतिमि. ॥२७॥ मशिनाभिथ तमाम दरगश्च पोडपते । परिशमति चंबात्र पुगगैरे न जंनुवत् ॥२८॥ य । घावमान ·स पापपुरुष. क्रूरैर्याम्यश्च वृमिभोजने । नरकाधमके दुष्टकर्मणा परिपात्यत ॥३०॥ अयस्मयरग्निपिंडे यस्तु सविहित पचय. काकैश्च सस्तुत । अश्नाति चास विभज्य यत्किंचिदुपपद्यत ॥२३॥ अप्रत्ताप्रहुतादो य पातमाप्नोति तत्र वै । यस्तु स्तेयेन च बलाद्धिरण्य रत्नमेव च ॥३२ लक्षयोजनविस्तीर्ण कृमिकुण्डे भयकरे | कृमिरूप समासाद्य भक्ष्यमाणश्च ते स्वयन ॥३ ग्राह्मणस्यापहरति वन्यस्यापि च कस्यचित् । अनापदि च देव तममुन यमानुगा ॥३३॥ तावमुत्रापि कशया ताडयतो यमानुगा । तिग्मया लोहमय्या च सूर्याप्यालिंगयति तम् ३९ सदृर्शनिष्कुपति च । योऽगम्या योषित गच्छेदगम्य पुरुष च या ॥३॥ तां चापि योषित सूालिंगयति यमानुगा । यस्तु सर्वाभिगमन पुरुष पापसचयो । निरयेऽमुत्रत याम्या शाल्मली रोपयति तम् । वज्रकटकसयुक्ता शाल्मली तामयस्मयोम ||३। राजन्या राजपुरुषा ये वा पाखडवतिन । धमसेतु विभिदति ते परत्य गता नरा ॥३८॥ भिन्नमर्यादपातका । नद्या निरयदुगस्य परिखाया च नारद ॥३९ ते । वृषलोपतयो ये च नष्टशौचा गतप्रपा ||TRA ये श्वान गर्दमादीना पतयो वै द्विजातय । मृगयारसिका नित्यमतीर्थ मृगपातका ये दमा दभयपु पनति नराधमा । तानमुस्मियमभटा नरके वैशसे तदा /// रक्ष्यीभूतानराधमान् । इपुभिश्व विभिदति तास्ता.दुर्नयमागतान् ॥६॥ रेत पातयते मूढोऽमुन त यमदिरा । रेत कुण्ड पातयति रेत सपाययति च ॥४॥ पोव्यत्येव वशाघातैर्दुरासदै । यो भायां च सवर्णा व द्विजा मदनमोहित ||Yell श्वासादाम् । विशत्यधिरसहयाता सारमेया महादता ॥५॥ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय २२ खादयत्येतान्यमानुचरवर्गका ॥४॥ राजपूरुषा वैतरण्या पतत्येव यादोगणे समतात्तु भक्ष्यमाणा इतस्तत नामना वियुजत्येय नामुभिनापि स्वीयेन वर्मपानोपतपन्ति च सवत । विण्मूत्रपूयरक्तश्च मेदोवसास युताया नद्यामुपपतति आचारनियमस्त्यत्ता पशुचर्यापरायणा । तेऽत्रानुकृष्टगतयो प्लेष्ममलसमापूर्णे निपतति दुराग्रहा । तदेव नारद /101 केशास्थिनखमासके ॥१॥ विण्मूत्रश्लेष्मरन ॥४ परेतांस्तान्यमभटा निपारय ये दस्यवोऽग्निदाश्रय गरदा सार्थघातका । प्रामान्सावित्रुपति राजानो तापरेतान्यममटा नयति सत्या समान्याता रभरी सादयति त । मारमयान अत पर प्रयदयामि अयोधिप्रमुसामने ॥५२॥ इति श्रीदवामागवत महापुराणमस्कन्धे दापिंशोऽध्याय ॥१२॥ ॥५॥ नाम गरय दारण मु॥ --

·-
स
श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः २३
५६३
अथ त्रयोविंशोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
ये नरा मवंदा माक्ष्ये अनृत भाषयति च । दाने विनिमयेऽर्थस्य देवर्षे पापबुद्धयः ॥१॥
ते प्रेत्यामुत्र नरके अवीच्याख्येऽतिदारुणे । योजनाना शनोच्छ्रायागिरिमूनपतन्ति हि ॥२॥
अनाकारोऽध शिरस्तदवीचीतिनामये । यत्र स्थलं दृश्यते च जलवद्वोचिसंयुतम् ।।३।।
अवीचिमत्ततस्तत्र
तिलशश्छिन्नविग्रह. । म्रियते नव वर्षे पुनरेवावरोप्यते ॥४॥
योवा द्विजो वा राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मसंभव । सोमपीयस्तत्कलन सुरा वा पिवतीह यः ॥५॥
प्रमादतस्तु तेषा वै निरये परिपातनम् । कुर्वति यमदूतास्ते पान कार्णायसो मुने ॥६॥
वह्निना द्रवमाणस्य नितरा ब्रह्मसंभव । सभावनेन स्वस्यैव योऽधमोपि नराधमः ॥७॥
विद्याज-मतपोवर्णाथमाचारवतो नरान् । वरीयसोऽपि न वहु मन्यते पुरुषाधम. ॥८॥
नीयते यममी. क्षारकर्दमनामके । निरयेऽर्वाक्शिरा घोरा दुरंतयातनाऽश्नुते ।।९।।
ये वै नरा यजत्यन्य नरमेधैन मोहिता । स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यन महामुने ॥१०॥
परावो निहतास्ते तु यमसयनि सगता । सोनिका इव ते सर्वे विदार्य सितधारया ॥११॥
असृपिवति नृत्यति गायन्ति बहुवा मुने । यथेह मासभोक्तार पुरुषादा दुरासदा. ॥१२॥
अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक । वैश्रभकरुपसृतान्विश्रमय्य जिजीविपून् ॥१३॥
मूलमूत्रादिपु
प्रोतान्द्रीडनोत्वारकानिव । पातयंति च ते प्रेत्य गलपाते पतति ह ॥१४॥
मूलादिपु प्रोतदेहा क्षुतृड्म्या चातिपीडिता. । तिग्मतुई ककवकरितश्चेतश्च ताहिता. ॥१५॥
पीडिता आत्मशमल बहुधा सस्मरति हि । ये भूतानुद्वैजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः ॥१६॥
पया मादिकास्तेऽपि नरके निपतति हि । ददशूकाभिषाने च यतोत्तिष्ठति सर्वत ॥१७॥
पचानना. सप्तमुसा असति नरकागतान् । यथा बिलेशया विप्र फरवृद्धिसमन्विता ॥१८||
पेऽवटेपु कुमूलादिगुहादिषु निरन्यते । तानमुत्रोद्यतकरा कीनाशपरिसेवका ॥१९॥
तेप्वोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना । घूमेन च निरुधति पापरमरतानरान् ॥२०॥
योऽतियोन्समयप्राप्तान्दिघारिव
चक्षुषा । पापेनेहालोक्येच्च स्वय गृहपतिद्विज ॥२१॥
तस्यापि पापहि निरये यरिंपरा । अक्षिणी वतुडा ये का कारवटादय. ॥२२॥
पृप्रा परतरास्चापि प्रसह्योत्पाग्यति हि । य आयाभिमनिर्यानि अहल्यातिगवित ॥२३॥
नियंप्रेक्षण एवात्राभिविशको नराधन । चितयाऽर्यस्य सर्वप्रायतिम्पपस्वरुपया ॥२४॥
प्रयदयवाश्च निवृति नव गन्धनि । महबद्रशते चायं स प्रेतो यमनिरः ॥२५॥
गूचीमो घ नरदे पात्यते निजामगा। वित्तग्रहं च पुरुष वापरा इव याम्यगः ॥२६॥

·५६४ नरकानता श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय २४ किंकरा सर्वतोऽङ्गेषु सून परिवयति हि । एते वहविधा वित्त नरवा पापकर्मणाम ॥२७॥ नराणा शतश सति यातनास्थानभूमय । सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तास्तथापि हि ॥२८|| विशति यातनावहुग मुन | तथा धमपराश्चापि लोकायांति सुखोद्गतान ।।२९॥ स्वधर्मों वहुधा गीतो यथा तव महामुने । देवीपूजनम्पो हि देव्यारावनलपण |॥३०॥ येनानुष्ठितमात्रेण 7 नरो नरक व्रजेत ! सा दवी भवपायोधेरुद्ध: पूजिता नृणाम ॥३१॥ इति श्रीदवीभागरते महापुराणे अष्टमस्कन्धे दगगीताया योनिशोऽध्याय ॥२३॥ अथ चतुर्विंशोऽध्यायः नारद उवाच धर्मश्च कीदृशस्तात दयाराधनलमण । कथमाराधिता देवी सा ददाति पर पदम् ॥१॥ आराधनविधि को वा क्थमाराधिता कदा । केन सा दुर्गनरकाददुर्गा प्राणप्रदा भवेत ॥२॥ श्रीनारायण उवाच देव शृणु चित्तकामधेण मे विदुपा वर । यथा प्रसीदते दवी धर्माराधनत स्वयम ||३|| स्वधर्मो यादृश प्रोक्तस्त च मे शृणु नारद | अनादाविह ससारे देवी सपूजिता स्वयम् ॥१४॥ परिपालयन घोरसक्टादिपु सा मुन । सा देवी पूज्यते लोयथावत्तद्विधि शृणु ॥५॥ प्रतिपतिथिमासाद्य देवोमाज्येन पूजयेत । घृत दद्याद् ब्राह्मणाय रोगहीनो भवेत्सदा ॥६॥ द्वितीयाया शर्करया पूजयेज्जगदविकाम । शर्करा प्रददेवि दीर्घायुर्जायत नर ॥७॥ तृतीयादिवस देव्यै दुग्ध पूजनकमणि । क्षीर दत्त्वा द्विजानधाय सर्वदु सातिगो भवत् ।।८ चतुयां पूग्ने पूपा दया देव्य द्विजाय च | अपूपा एव दातव्या न विघ्नरभिभूयते ॥९ पचभ्यां बदरीजातफल देव्यै निवेदयेत । तदव ब्राह्मणे देयं मेधाया पुरुषो भयेन ॥१० पठौतिषो मधु प्रोक्त देवीपूजनरमणि । ग्राह्मणाय च दातव्य मातियतो भवत् ।।११। समम्या गुडनैवद्य देव्यै दत्त्वा द्विजाय च | गुड दत्त्वा चोकहीनो जायते द्विजसत्तम ॥१२॥ नारियेमथाष्टम्या दव्य नवद्यमपयत । ग्राहाणाय प्रदानम्य सापही। भवनर ||१३| नाम्यो उमया चापाय द्विजाय च । दत्त्वा गुगाधियो यान्ति रोष परत प||१४| दाम्यामपप या दव्य नियमन ग्राममायद पा सु यमलापत्य हि ||१५| यो दपि तथा दम्य पाया तु य ।दनानि प्राणायनयोरियता भवन् ॥१५॥ दारया युगादपै दायापार्याय यो सताय ग मुगि वाप्रियता मा ॥१७॥ प्रयोदयापदाद पापाप्रति प|ीय दरया विश्राम गमततियRer पदंश्यो प वर्षे दाप गुयाय दयामाय पिता भव | ·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्यायः २४ पायसं पूर्णिमातिथ्यामपर्णायै प्रयच्छति । ददाति च द्विजायचाय पितॄनुद्धरतेऽग्विलान् ॥२०॥ तत्तियो हवनं प्रोक्तं देवीप्रीत्य महामुने । तत्तत्तिथ्युक्तवस्तुनामशेषारिष्टनाशनम् ॥२१॥ रविवारे पायसं च नैवेद्यं परिकीर्तितम् । सोमवारे पयः प्रोक्तं भोगे च कदलीफलम् ॥२२॥ वुधवारे च सप्रोक्तं नवनीतं नव द्विज | गुरुवारे शर्करा च मिता भार्गववासरे ॥२३॥ शनिवारे घृतं गव्यं नैवेद्यं परिकोर्तितम् । सप्तविंशतिनक्षत्रनैवेद्य श्रूयता मुने ॥२४॥ घृतं तिलं शर्करा च दधि दुग्धं किलाटकम् । दधिकूची मोदकं च फेणिका घृतमण्डकम् ॥२५॥ सारं वटपनं च धृतपूरमत. परम् । वटकं कोकरसक पूरणं मधु सूरणम् ॥२६॥ गुडं पृथुक्द्राक्षे च खजूरं चैव चारकम् । अपूपं नवनीतं च मुद्गं मोदकमेव च ॥२७॥ मातुलुगमिति प्रोक्तं भनैवेद्य च नारद । विष्कंभादिपु योगेषु प्रवक्ष्यामि निवेदनम् ॥२८॥ पदार्याना कृतप्वेषु प्रीणाति जगदम्बिका । गुड मधु घृत दुग्धं दपि तकं त्वपूपकम् ॥२९॥ नवनीतं कर्नटी च कूष्माड चापि मोदकम् । पनस क्दली जंबुफलमाम्रफल तिलम् ॥३०॥ नारंगं दाडिमं चैव बदरीफलमेव च । घात्रीफलं पायसं च पृथुक चणक तथा ॥३१॥ नारिकेलं जंभफल कसेरु सूरण तथा । एतानि क्रमशो विप्र नैवेद्यानि शुभानि च ॥३२॥ विष्कंभादिपु योगेषु निर्णीतानि मनोपिभि । अथ नवेद्यमास्यास्ये करणाना पृयड्मुने ।।३३।। कसारं मण्डकं फेणी मोदक वटपरकम् । लड्डुक घृतपूर च तिल दपि घृत मधु ॥३४॥ प्रोक्त देवीनवेद्यमादरात् । अथान्यत्सप्रवक्ष्यामि देवीप्रीतिकर परम् ॥३५॥ विधान नारद मुने शृणु तत्सर्वमादृतः । चत्रशुद्धतृतीयाया नरो मधुक्वृक्षकम् ॥३६॥ पूजयेत्पचयाद्य नवेद्यमुपकल्पयेत् । एव द्वादशमासेपु तृतायातिथिपु कमात् ॥३७॥ मुद्धपक्ष विधानेन नवेद्यमभिदध्महे । देशाखमासे नवेद्य गुडयुक्त च नारद ॥३८॥ ज्येष्ठमासे मनु प्रोक्तं देवीप्रीत्यर्थमेव तु । आपाढे नवनीत च मधूकस्य निवेदनम् ॥३९॥ श्रावणे दधि नद्य भाद्रमाम च शर्करा । आश्विने पायस प्रोक्त कार्तिके पय उत्तमम् ॥४०॥ मागे फेग्युत्तमा प्रोक्ता पोणे च दधिचिका । माघे मासि च नैवेद्य घृत गव्य समाहरेत् ॥४१॥ नारिखेल च नैवेद्यं फाल्गुने परिवीतितम् । एवं द्वादशनधर्माम च क्रमतोऽर्चयेत् ॥४२॥ मगठा वणवी माया कालगनिर्दरत्यया । महामाया च मातगी काली कमलवासिनी ॥४३॥ सहसवरणा सर्वमंगलम्पिणो । एमिनामपदवी मयूके परिपूजयेत् ||४४|| इत स्तुवीत देवेशी मधूवस्था महेश्वरीम् । सर्वकामसमृद्धययं नपूर्णत्वमिद्धये ॥४५॥ नम पुष्परनेत्राय जगदाय नमोऽस्तु ते । माहेश्चर्य महादेव्यं महामगरलमूर्तये ॥४६॥ च परमागंप्रदायिनी ! परमेशरी प्रजोनिः परह्मस्वरूपिगो ||४|| करणानामिद शिवा परमा पापहवी ·समस्वभावा मनगम्या ५६६ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय २४ मददात्री मदोन्मत्ता मानगम्या मदोनता । मनस्विनी मुनिध्येया मार्तण्डसहचारिणी ॥४८॥ जय लोकेश्वरि प्राज्ञे प्रलयाबुदसन्निभे । महामोहविनाशार्थ पूजिताऽसि सुरासुरै ॥४९॥ यमलोकामावकी यमपूज्या यमाग्नजा । यमनिग्रहरूपा च यजनीये नमो नम ॥५०॥ सर्वेशी सर्वसगविवजिता । सगनाशकरी काम्यरूपा कारुण्यविग्रहा | ५१|| ककालक्रूरा कामाक्षी मीनाक्षी मर्मभेदिनी । माधुर्यरूपशीला च मधुरस्वरपूजिता ॥५२॥ महामत्रवती मत्रप्रियकरी । मनुष्यमानसगमा मन्मथारिप्रियकरी ॥५॥ अश्वत्थवनिवाम्रकपित्थबदरीगत । पनसाककरीरादिक्षीरवृक्षस्वरूपिणि ॥५४|| दुग्धवल्लीनियासाहे दयनीये दयाधिके । दाक्षिण्यक्रुणास्पे जय सर्वज्ञवरलभ । ५५।। एव स्तवेन देवेशी पूजनात स्तुवीत ताम । व्रतस्य सकल पुण्य लभते सर्वदा नर ॥५६॥ नित्य य पठते स्तोत्र देवीप्रीतिकर नर । माधिव्याधिमय नास्ति रिपुमोतिन तस्य हि ॥५७|| अर्थार्थी चार्थमाप्नोति धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् ।।५८! ब्राह्मणो वेदसम्पनो विजयी क्षत्रियो भवेत् । वैश्यश्वधनधायाढयो भवेच्छूद्र सुखाधिक ॥५९॥ स्तोसमेतच्छ्राद्धकाले य पठेत्प्रयतो नर ! पितॄणामक्षया तृसिर्जायते कल्पवर्तिनी ||६०॥ समुक्त सुरपूजितम् । य करोति नरोभन्या स देवीलाकभाग्भवेत् ६१॥ दवीपूजनतो विप्र सर्वे कामा भवति हि । सवपापति सुद्धा मतिरते प्रजायते ॥६२॥ यत्र तत्र भवत्पूज्यो मान्यो मानधनपु ध ! जायते जगदपाया प्रसादन विरिचिन ॥६३॥ नरकाणा न तस्यास्ति भय स्वप्नेऽपि कुत्रचित् । महामायाप्रसादेन पुत्रपौत्रादिवर्धन ॥६४॥ देवीभत्तो भवत्येव नाम कार्या विचारणा । इत्येव ते समारयात नरकोद्धारलाणम् ||६५|| पूजन हि महादव्या सर्वमगलवारणम् ! मधूवपूजन तद्वन्मासाना क्रमतो मुने ॥६६॥ रावं समाचरेद्यस्तु पूजन मधुयाह्वयम । न रोगयाधादिभयमुद्भवतेऽनय ॥६७|| अधा यदपि वक्ष्यामि प्रकृते पचक परम । नाम्ना म्पण गोत्पत्त्या जगदानददायाम् ।।६८|| साख्यान प समाहात्स्य प्रकृते पचर मुा । कुतृहपर चंय शृणु मुक्ति विधायकम् ॥६९।। इति श्रीदेवीमागची महापुराणेऽष्टादशसाहनपा महितायां चैयामिस्या समाराधनविधा:- एमस्कन्धे देयीपूजननिरूपण नाम गुरिंशोऽध्याय ॥ २ ॥ नानियमुनि (८..) पपायनमगन । देशोभागयतम्याम्याटमसप उदोरित ॥५॥ समाप्तोऽयमष्टमः म्कन्धः एवमाराधन देव्या तस्य

·श्रोगणेशाय नमः
श्रीमद्देवीभागवतम्
==
नवमः स्कन्धः
अथ प्रथमोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
गणेशजननो दुर्गा राधा लक्ष्मी सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृति पचधा स्मृता ॥१॥
नारद उवाच
आविर्वभूव सा केन वा वा सा ज्ञानिना वर । किं वा तल्लक्षण साघो वभूव पचघा क्यम् ||२||
सर्वासा चरित पूजाविधान गुण ईप्सित । अवतार कुत्र कस्यास्त मे व्याख्यातुमर्हसि ॥३॥
श्रीनारायण उवाच
प्रकृतेलंगण वत्स को वा वक्तु भमो भवत । रिचित्तथापि वक्ष्यामि यद्भुत धर्मवक्त्रत ॥४॥
प्रवाचक
प्रश्च वृतिश्च सृष्टिबाचा | सृष्टी प्रकृष्ण या देवी प्रकृति सा प्रतीनिना ॥५॥
गुणे मन्ये प्रकृष्टे च प्रशदो वर्तत श्रुत । मध्यमे रजसि कृश्च तिगदस्तमसि स्मृत ॥६॥
त्रिगुणात्मकम्वरूपा या सा च शक्तिसमन्विता । प्रधाना सृष्टकरण प्रकृतिस्तेन वथ्यते ||७||
प्रयमे व ते प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचक । सृटेरादौ च या देवी प्रकृति सा प्रकीर्तिता |८||
योगेनारमा सृष्टिविधौ द्विधास्पो बभूव स । पुमाश्च दक्षिणापाँगो वामा प्रकृति स्मृता ||९||
मा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी । ययात्मा च तया नियंयाग्नौ दाहिया स्थिता॥१०॥
अतएव हि यागोटं स्त्रीपुभेदो न म यते । सर्व ब्रह्ममय ग्रह्मण्यवसदपि नारद ॥११॥

·५६८ तदानया श्रीमद्दवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय १ स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया । साऽऽविर्वभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरो ||१२|| पचविधा सृष्टिकमविभदिका । अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा ||१३|| गणेगमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया । नारायणी विष्णुमाया पूर्ण ब्रह्मस्वरूपिणी ॥१४॥ ब्रह्मादिदेवमुनिभिमनुभि पृजिता स्तुता । सर्वाधिष्ठात्री देवी सा शर्वरूपा सनातनी ॥१५॥ धमसत्यपुण्यकीतियशोमगलदायिनी । सुखमोक्षहपदात्री शोकातिदु खनाशिनी ॥१६॥ भरणागतदीनातपरिनाणपरायणा तिज स्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता ॥१७॥ सवाक्तिस्वरूपा च शक्तिरोशस्य सततम । सिद्धश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा मिद्धिरीश्वरो ||१८|| बुद्धिनिद्रा क्षुत्पिपासा छाया तद्रा दया स्मृति | जाति क्षातिश्च भ्रातिश्चशाति कातिश्च चतना||१९|| तुष्टि पुष्टिस्तथा लक्ष्मीधतिर्माया तथैव च । सवाक्तिम्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मन ॥२०॥ उक्त श्रुतौ श्रुटगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम । गुणोऽस्यनतोऽनताया अपरा च निशामय ॥२१॥ शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पभा सा परमात्मने । सवसपत्स्वरूपा सा तदधिष्टातृदेवता ॥२२॥ काताऽतिदाता शाता च सुशीला सचमगला । लोभमोहकामरोषमदाहकारवजिता ॥२३॥ भक्तानुरता पयुश्च सर्वाम्यश्च पतिव्रता । प्राणतुल्या भगवत प्रमपात्र प्रियवदा ॥२४॥ सवसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी । महालक्ष्मीश्च वैकुठ पतिसेवारता सती ॥२५॥ स्वर्गे च स्वगलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहषु गृहलक्ष्मीश्च माना गृहिणा तथा ॥२६॥ सर्वप्राणिषु द्रव्यपु शोभारूपा मनोहरा । कीर्तिरूपा पुण्यवता प्रभारूपा नृपेषु च ॥२७॥ वाणिज्यरूपा वगिजा पापिना कलहाकुरा । दयाम्पा च कथिता वदोक्ता सवसमता ॥२८॥ सवपूज्या सववद्या चाया मत्तो निशामय | वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिष्ठानी च परमात्मन ||२९|| सवविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती । साबुद्धि कविता मधाप्रतिभा स्मृतिदा नृणाम ॥३०॥ नानाप्रकारसिखातभदाथकलना मता । व्याख्याबोधस्वरूपा च सवसदेहभजिनी ॥३१॥ विचारकारिणी अथकारिणी शक्तिरूपिणी । व्यारयावोधस्वरूपा च सवसदहभजिनी ॥३२॥ विषयमा वायूपा प्रतिविश्वोपजीविनी । व्यास्यावादक्री माता वीणापुस्तकधारिणी ॥३३॥ शुद्धमत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया । हिमचन्नकुदेंदुवुमुदाभोजसनिभा ॥३४॥ यजती परमात्मान श्रीकृष्ण रत्नमालया । तप स्वश्पा तपमा फलदामी तपस्विनाम ||३५|| मिद्धिविद्यास्वरूपा च सवसिद्धिप्रदा सदा । यया विना तु विप्रोपो मूको मृत्सम सदा ॥३६॥ देवा तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदविका । यधागम यथा विचिदपरा निबोध म ॥३७॥ माता चतुर्णा वर्गाना वदागाना च छदमाम | स यावदनमत्राणा तत्राणा च विचक्षणा ||३८|| द्विजातिजातिस्पा च जपरूपा तपस्विनी । ब्रह्मण्यतजोम्पा च मवसरवाररूपिणी ।।३।।

·५६९ च च श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः । पविनरूपा सावित्री गायत्री ब्राह्मणप्रिया । तीर्थानि यस्या सस्पर्श वाछति ह्यात्मशुद्धये ||४०॥ शुद्धस्फटिकसकाशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी । परमानदरूपा च परमा च सनातनी ॥४१॥ परब्रह्मस्वरूपा निर्वाणपददायिनी । ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्टातृदेवता ॥४२|| यत्पादरजसा पूत जगत्सवं च नारद । देवी चतुर्थी कयिता पचमी वर्णयामि ते ॥४३॥ पचप्राणाधिदेवी या पचप्राणस्वरूपिणी । प्राणाधिकप्रियतमा सर्वाम्य सुदरी परा ॥४४॥ सर्वयुक्ता च सौभाग्यमानिनी गौरवान्विता । वामागार्धस्वरूपा च गुणेन तेजमा समा ॥४५॥ परावरा सारभूता परमाद्या सनातनी । परमानदरूपा च धन्या मान्या च पूजिता ॥४६॥ रासक्रीडाधिदेवी श्रीकृष्णस्य परमात्मन । रासमडलसभूता रासमडलमडिता ॥४७॥ रामेश्वरी सुरसिका रामावासनिवासिनी । गोलोक्वासिनी देवी गोपीवेपविधायिका ॥४८॥ परमालादम्पा सतोपहर्परूपणी । निर्गुणा च निराकारा निलिमात्मस्वरूपिणी ॥४९|| निरोहा निरहकारा भक्तानुग्रहविग्रहा । वदानुसारिध्यानेन विज्ञाता सा विचक्षण ॥५०॥ दृष्टिदृष्टा न सा केश सुरेन्द्रर्मुनिपुगव । वह्निशुद्धाशुकधरा नानालकारभूपिता ॥५१॥ कोटिचद्रमापुष्टसर्वश्रीयुक्तविग्रहा । श्रीकृष्णति दास्यककरा च सर्वसपदाम ॥५२।। अवतारे च वाराहे वृषभानुसुता च या । यत्पादपद्मसस्पर्शपवित्रा वसुधरा ॥५३|| ब्रह्मादिभिरदृष्टा या सर्वेर्दष्टा च भारते । स्त्रीरत्नसारसभूता कृष्णवक्ष स्यले स्थिता ॥५४॥ यथाबरे नवघने लोला सौदामिनी मुने । पष्टिवर्पसहस्राणि प्रतप्त ब्रह्मणा पुरा ॥५५॥ चात्मशुद्धये । न च दृष्ट च स्वप्नऽपि प्रत्यक्षस्यापि का कथा ॥५६॥ तेनैव तपमा दृष्टा भुवि वृदावन बने । कथिता पचमी देवी सा राघाच प्रकीर्तिता ॥१७॥ अराम्पा कलामा या कलाशामसभवा । प्रकृत प्रतिविश्वेषु दव्यश्च सवयापित ॥५८॥ परिपूर्णतमा पच विद्यादेव्य प्रकीर्तिता । या या प्रघानाशरूपा वर्णयामि निशामय ॥५९॥ मनाननी ॥६॥ गगा भुवनपावनी । विष्णुविग्रहसभूता द्रवम्पा पापिपापघ्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी । सुखसर्शा स्नानपाननिवागपददायिनी ॥६१|| गोलावस्थानप्रस्थानसुखमोपानम्पिणा । पवित्रस्पा ताना सरिता च परावरा ॥६२|| गभुमौरिजटामेरुमुक्तापक्तिस्वपिणी । तप सपादिनी सद्यो भारतपु तपस्विनाम् ॥६॥ বয়সলিমা गुद्धसत्त्वम्वपिणी । निमला निरहद्वारा साध्वी नारायणप्रिया ||६४|| प्रधानागस्वरुपा च तुलसी विष्णुकामिनी । विष्णुभूषणम्पा च विष्णुपादस्थिना सती ॥६५॥ ता सकल्पसूजादिसघमपादिनी मुन । सारभूता च पुष्पाणा पवित्रा पुण्यदा सदा ॥६६॥ दसनस्पर्शनाम्या च सद्यो निर्वाणदायिनी । क्रो पगुप्वे मदहनायाग्निपिणी ॥१७॥ यत्पादपद्मनखरदृष्टये प्रधानासस्वस्पा सा ।

·५७०
श्रीमदेवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १
यत्पादपद्मसंस्पर्शात्सद्यः पूता वसुन्धरा । यत्स्पर्शदर्शने चैवेच्छंति तीर्थानि शुद्धये ॥६॥
यया विना च विश्वेषु सर्वकर्म च निष्फलम् । मोक्षदा या मुमुक्षूणा कामिनी सर्वकामदा ॥६९।।
कल्पवृक्षस्वरूपा या भारते वृक्षरूपिणी । भारतीना प्रीणनाय जाता या परदेवता ॥७०॥
प्रधानाशस्वरूपा या मनमा कश्यपात्मजा | शंकरप्रियशिप्या च महाज्ञान विशारदा ॥७१॥
नागेश्वरस्यानंतस्य भगिनी नागपूजिता । नागेश्वरी नागमाता सुदरी नागवाहिनी ||७२॥
नागेंद्रगणसंयुक्ता नागभूपणभूपिता । नागेंद्रवंदिता सिद्धा योगिनी नागशायिनी ॥७३॥
विष्णुस्पा विष्णुभक्ता विष्णुप्जापरायणा । तप स्वरूपा तपसा फलदात्री तपस्विनी ॥७४||
दिव्यं प्रिलक्षवयं च तपस्तप्त्वा च या हरे. । तपस्विनीपु पूज्या च तपस्विषु च भारते ॥७५॥
सर्वमंत्राधिदेवी च ज्वलंती ब्रह्मतेजसा । ब्रह्मस्वरूपा परमा ब्रह्मभावनतत्परा ॥७६॥
जरत्कारुमुने पत्नी कृष्णाशस्य पतिव्रता । आस्तीक्स्य मुनेर्माता प्रवरस्य तपस्विनाम् ॥७७।।
प्रधानाशस्वरूपा या देवसेना च नारद । मातृकासु पूज्यनमा सा पाठो च प्रकीर्तिता ॥७८!
पुत्रपौत्रादिदात्री च धानी निजगता सती । पाठाशरूपा प्रकृतस्तेन पष्ठी प्रकीर्तिता ॥७९॥
स्थाने शिशूना परम वृद्धारा च योगिनी । पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सततम् ।।८०॥
पूजा च सूतिकागारे पुरा पष्ठदिने शिशो । एकविंशतिमे चंव पूजा कल्याणहेतुकी ॥८१॥
मुनिभिर्नमिता चंपा नित्यकामाप्यत परा । मातृका च दयारूपा शश्वद्रक्षणकारिणी ||८२।।
जले स्यले चातरिक्षे शिगूना समाचरे । प्रधानाशस्वरूपा च देवी मंडलचंडिका ।।८३॥
प्रकृतेर्मुखसभूता सर्वमगलदा सदा । सृष्टो मगलरूपा च संहारे वोपतपिगो ||८४॥
तेन मगलच डी सा पडित परिकीर्तिता । प्रतिमगलवारेषु प्रतिविश्वेषु पूजिता ॥८५।।
पुषपौत्रधनश्वर्य यशोमग ठदायिनी । परितुष्टा सर्ववाछाप्रदात्री सर्वयोपिताम् ।।८६॥
रुष्टा क्षणेन सतुं गना विश्व महेश्वरी । प्रधानाशस्यम्पा सा वाली कमललोचना ||८७॥
दुर्गा दलाटगंभूना रणे शुभनिशुभयो । दुर्गाविस्वम्पा सा गुणेन तेजगा रामा ||८८॥
कोटिसूर्यममाजुष्टपुष्टजाज्वलविग्रहा । प्रधाना सर्वशनीना बला बलवती परा॥८९||
सर्वगिदिप्रदा देवी परमा योगापिणी | कृष्णभक्ता कृष्णतुल्या तेजमा विक्रमर्गुणः ॥१०॥
भावनया शश्वतृष्णवर्णा मनातनो । राहतुं सर्वग्रह्माण्ड शक्ता निश्वासमारतः ॥९१॥
रणं देत्य. समं तस्या नोटया लोकशिक्षया ! धर्मार्थकाममोक्षाश्च दातुं राता च पूजिता ।।९२।।
ब्रह्मादिमि स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिनंर । प्रधानांशस्वम्पा मा प्रकृतेश वसुंधरा ॥९॥
मापारम्पा सर्वेषां मर्वसस्या प्रीतिता । रत्नारा रत्नगर्भा सर्वरत्नाकराश्रया ||१४||
प्रनाभित्र प्रसंध पूजिता यदिना मता । पोजोम्यरमा च सर्वसंपनियायिनी ॥१५॥

·श्रीमदेवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय १ यया विना जगत्सर्व निराधार चराचरम् । प्रकृतेश्च क्ला या यास्ता निवोष मुनीश्वर ॥१६॥ यस्य यस्य च या पत्नी तत्सर्व वर्णयामि ते । स्वाहादेवी वह्निपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता ॥९७॥ यया विना हविर्दान न ग्रहीतु सुरा क्षमा । दभिगा यजपली च दीक्षा सर्वत्र पूजिता ॥९८॥ यया विना हि विश्वेषु सर्वकर्म हि निष्फलम् । स्वधा पितॄणा पत्नी च मुनिभिर्मनुभिर्नर. ॥९९|| पूजिता पितृदान हि निष्फल च यया विना । स्वस्तिदेवो वायुपत्नी प्रतिविश्वेषु पूजिता ॥१०॥ आदान च प्रदान च मिष्फल च यया विना | पुष्टिगणपते पत्नी पूजिता जगतीतले ॥१०॥ यया पिना र क्षीणा पुमासो योपितोऽपि च । अनतपत्नी तुष्टिश्च पूजिता वदिता भवेत् ||१०२।। यया विना न सतुष्टा सर्वलोकाश्च सर्वत । ईशानपत्नी सपत्ति पूजिता च सुरेनर ॥१०३।। सर्वे लोका दरिद्राश्च विश्वेषु च यया विना | धृति कपिलपत्नो च सर्वे. सर्वत्र पूजिता ॥१०४|| सर्वे लोका अर्याश्च जगत्सु च यया विना । सत्यपत्नी सती मुक्त पूजिता च जगत्प्रिया ॥१०५|| यया विना भवेल्लोको बधुतारहित सदा । मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया ॥१०६॥ सर्वे रोकाश्च सर्वत्र निष्फलाश्च यया विना ! पुण्यपली प्रतिष्ठा सा पूजिता पुण्यदा सदा ॥१०७॥ यया विना जगत्सवं जीवन्मृतसम मुने । सुकर्मपत्नी ससिद्धा कीर्तिर्धन्यैश्च पूजिता ।।१०८।। यया विना जगत्सर्वं यशोहीन मृत यथा । क्रिया तूद्योगपत्नी च पूजिता सर्वसमता ।। १०९।। यया विना जगत्सवं विधिहीन च नारद ! अधर्मपत्नी मिथ्या सा सर्वधूर्तश्च पूजिता ॥११०॥ यया विना जगत्सर्वमुच्छिन विविनिर्मितम् । सत्ये अदर्शना या च त्रेताया सूक्ष्मरूपिणी ॥१११॥ अर्यावयवरूपा च द्वापरे चैव सवृता । कलौ महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्यापिका बलात् ।।११।। भ्रात्रा भ्रमते च गृहे गृहे । शातिलंज्जा च भार्ये द्वे सुशीलस्य च पूजिते ॥११३|| याम्या विना जगत्सर्वमुन्मत्तमिव नारद । ज्ञानस्य तिस्रो भार्याश्च बुद्धिर्मेधाधृतिस्तथा ॥११४॥ याभिविना जगत्सव मूढ मत्तसम सदा । मूर्तिश्च धर्मपत्नी सा कातिरूपा मनोहरा ॥११५॥ परमात्मा च विश्वोघो निराधारो यया विना । सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूर्तिमती सती ॥११६|| श्रीरूपा मूर्तिरूपा च मान्या धन्याऽतिपूजिता । कालाग्नी रुद्रपत्नी च निद्रा सा सिद्धयोगिनी ११४ा सर्वे लाका समाच्छना यया योगेन रात्रिषु । कालस्य तिम्रो भार्याश्च सध्यारात्रिदिनानि च ११८|| याभिविना विधाता च सख्या कतु न शक्यते । क्षुत्पिपासे लोभभार्ये धन्ये मान्ये च पूजित ॥११९॥ पाम्या व्याप्त जगत्सर्व नित्य चिंतातुर भवत् । प्रभा च दाहिका चैव द्वे भार्ये तेजसस्तथा ॥१२०॥ याम्या विना जगत्स्रष्टु विधातु च नहीश्वर । कालकन्ये मृत्युजरे प्रज्वारस्य प्रियाप्रिये ॥१२१॥ याम्या जगत्समुच्छिन्न विधात्रा निर्मित विधौ । निद्रा कन्या च तद्रा सा प्रीतिर या सुखप्रिये १२२।। पाभ्या व्याप्त जगत्सर्वं विधिपुत्र विविधौ । वैराग्यस्य च द्वे भार्ये श्रद्धा भक्तिध पूजिते ।।१२३॥ कपटेन सम ।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ।
याभ्या शश्वज्जगत्सर्व यज्जीवन्मुक्तिमन्मने । अदितिर्देवमाता च सुरभी च गवा प्रसू ॥१२४॥
दितिश्च दैत्यजननी कद्रूश्च विनता दनु । उपयुक्ता सृष्टिविधौ एतास्तु कीर्तिता कला ||१२५।।
कला अन्या सति बह्वयस्नासु काश्चिग्निबोध मे। रोहिणी चद्रपत्नो च सज्ञा सूर्यस्य कामिनी ॥१२६॥
शतरूपा मनोर्भार्या शचीद्रस्य च गेहिनी | तारा बृहस्पतेर्भार्या वसिष्ठस्याप्यरुषती ||१२७||
अहल्या गौतमस्त्री साऽप्यनसूयात्रिकामिनी । देवहूतो कर्दमस्य प्रसूतिदक्षकामिनी ||१२८||
पितॄणा मानसी कन्या मेनका साविकाप्रसू । लोपामुद्रा तथा कुन्ती कुबेरकामिनी तथा ॥१२९।।
वरुणानी प्रसिद्धा च बलेविन्ध्यावलिस्तथा । काता च दमयती च यशोदा देवकी तथा ॥१३०॥
गाधारी द्रौपदी शव्या साच सत्यवती प्रिया । वृपभानुप्रिया साध्वी राधामाता कुलोद्वहा ||१३१॥
मदोदरी च कौसल्या सुभद्रा कौरवो तथा । रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा।।१३२॥
जाबवती नाग्नजितिमित्रविदा तथापरा । लक्ष्मणा रुक्मिणी सीता स्वय लक्ष्मी प्रकीर्तिता ।।
काली याजनगधा च व्यासमाता महासती । वाणपुत्री तथोषा च चित्र च तत्सखी ।।१३४॥
प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती । रेणुका च भृगोर्माता राममाता च रोहिणी १३५।।
एकनदा च दुर्गा सा श्रीकृष्णभगिनी सती । वह्वध सत्य कलाश्चैव प्रकृतेरेव भारते ।।१३६।।
या याश्व ग्रामदेव्य स्युस्ता सर्वा प्रकृते कला । कलाशाशसमुद्भूता प्रतिविश्वेषु योपित ॥१३७॥
योषितामवमानेन प्रकृतेश्च पराभव । ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्रवती सती ।।१३८।।
प्रकृति पूजिता तेन वस्त्रालकारचदनै । कुमारी चाष्टवर्पा या नम्बारकारचदनै ।।१३९||
पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तन पूजिता । सर्वा प्रकृतिसभूता उत्तमाधममध्यमा ॥१४०।।
सत्त्वाशाश्चोत्तमा ज्ञेया सुशालाश्च पतिव्रता । मध्यमा रजसश्चाशास्ताश्च भोग्या प्रकीर्तिता ॥
सुखसभोगवश्याश्च स्वकार्ये तत्परा सदा । अधमास्तमसश्चाशा अज्ञातकुलसभवा ॥१४२।।
दुर्मुखा कुल्हा धूर्ता स्वतना क्लहप्रिया । पृथिव्या कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसा गणा ॥१४३॥
प्रवृतेस्तमसश्चाशा पुश्चल्य परिकीर्तिता । एव निगदितं सर्व प्रकृते रूपवर्णनम् ॥१४४॥
ता सर्वा पूजिता पृथ्या पुण्यक्षत्रे च भारते । पूजिता सुरथेनादी दुर्गा दुर्गातिनाशिनी ||१४५॥
तत थोरामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना । तत्पश्चाज्जगता माता त्रिषु लाकेषुपूजिता ।।१४६।।
जातादौ दक्षकन्या या निहत्य दैत्यदानवान् । ततो देह परित्यज्य यज्ञे भतुश्च निंदया ॥१४७।।
जज्ञे हिमवत पत्या लेभे पशुपति पतिम् । गणेशश्च स्वय कृष्ण स्कदो विष्णुक्लोद्भव १४८॥
बभूवतुस्तौ तनयो पश्चात्तस्याश्च नारद । लक्ष्मीमगलभूपेन प्रथम परिपूजिता ।।१४९।।
त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवै ! सावित्री चाश्वपतिना प्रथम परिपूजिता ॥१५०॥
सत्पश्चालिपु लोकेषु देवतामुनिपुगवे | आदौ सरस्वतो देवी ब्रह्मणा परिपूजिता ॥१५१॥

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नमस्कन्धे अध्यायः २ तन्पश्चात्यपु लोकेषु देवतामुनिपुङ्गव । प्रथमं पूजिता राधा गोलोरे रासमडले ॥१५२॥ पौर्णमास्या वातिरस्य कृष्णेन परमात्मना । गोपियाभिश्च गोपेश्च वालिमाभिश्च चालक १५३॥ गवा गणं सुरम्या च तत्पश्चादाज्ञया हरे । तदा ब्रह्मादिभिर्देवमुनिभि परया मुदा ॥१५४॥ पुष्पयूपादिभिर्भक या पूजिता यदिता मदा । पृधिव्या प्रयम देवी सुयजेनेन पूजिता ॥१५५।। शरणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्र च भारते । निपु पु तत्पश्चादानया परमात्मन ॥१५६॥ पुष्पयूपादिभिर्भ या पृजिता मुनिभि मदा । यलाया या समुद्भूता पूजितास्ताश्च भारते १५७।। पृजिता ग्रामदे यश्च ग्रामे च नगरे मुने । एव ते वथित सर्व प्रकृतेश्वरित गुभम् ।। ययागमं रक्षण च विं भूय श्रोतुमिच्छसि ||१५८॥ इति श्रीदेवीभागरते महापुराणे नमस्कन्धे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः नारद उवाच समासेन श्रुत सर्व देवीना चरितं प्रभो । विवोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि ॥१॥ सृप्टेराया सृष्टिविधौ कथमाविर्वभूव ह । कथ वा पचधा भूता वद वेदविदावर ॥२॥ भूता ययाशक्लया तथा त्रिगुणया भवे । व्यामेन तामा चरित श्रोतुमिच्छामि साप्रतम् ||३|| तासा जन्मानुकथन पूजाध्यानविधि बुध । स्तोत्र कवचमैश्वर्य शौर्य वर्णय मगलम् ॥४॥ श्रीनारायण उगाच नित्य आत्मा नभो नित्य कालो नित्यो दिशो यथा। विश्वाना गोलक नित्य नित्यो गोलोक एव च ॥ तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारक । तथैव प्रकृतिनित्या ब्रह्मलोला सनातनी ॥६॥ यथाग्नौ दाहिका चद्रे पझे शोभा प्रभा रवी । शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा यथा प्रकृतिरात्मनि ॥७॥ विना स्वर्ण स्वर्णकार कुडलं कर्तुमक्षम । विना मृदा घट कर्तुं कुलालो हि न हीश्वरः ॥८॥ न हि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं स्रष्टु तया विना | सर्वशक्तिस्वरूपा सा यया च शक्तिमान्सदा ॥९॥ ऐश्वर्यवचन शश्च क्ति पराक्रम एव च । तत्स्वरूपा तयोर्दात्री सा शक्ति परिकीर्तिता ॥१०॥ ज्ञान समृद्धि सपत्तिर्यशश्चैव वल भग । तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा ॥११॥ तया युक्त सदात्मा च भगवास्तेन कथ्यते । स च स्वेच्छामयो देव साकारश्च निराकृति ॥१२॥ तेजोरूप निराकार घ्यायते योगिन सदा । वदति च पर ब्रह्म परमानदमीश्वरम ॥१३॥ अदृश्य सर्वद्रष्टार सर्वज्ञ सर्वकारणम् | सर्वद सर्वरूप त वैष्णवास्तन मन्वते ||१४|| वदन्ति चव ते क्स्य तेजस्तेजस्विना विना । तेजोमडलमध्यस्थ ब्रह्म तेजस्विन परम् ॥१५॥ स्वेच्छामयं सर्वरूप सर्वकारणकारणम् । अतीव सुन्दर रूप विभ्रत सुमनोहरम् ॥१६||2 ·-५७४ श्रामद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय २ किशोरवयस शात सर्वकात परात्परम् । नवीननीरदाभासघामक श्यामविग्रहम् ॥१७॥ शरन्मध्याह्नपद्मोघशोभामोचनलोचनम् । मुक्ताच्छविविनिंद्यकदतपक्तिमनोरमम् ॥१८॥ मयूरपिच्छचूड च मालतीमाल्यमडितम् । सुनस सस्मित कात भक्तानुग्रहकारणम् ॥१९॥ ज्वलदग्निविशुद्धकपीताशुकसुशोभितम् । द्विभुज मुरलीहस्त रत्नभूषणभूपितम ॥२०॥ सर्वाधार च सर्वेश सर्वशक्तियुत विभुम् । सर्वेश्वर्यप्रद सर्वस्वतत्र सर्वमगलम् ॥२१॥ परिपूर्णतम सिद्ध सिद्धेश सिद्धिकारकम् । ध्यायते वैष्णवा शश्वदेवदेव सनातनम् ।।२२।। जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहर परम् । ब्रह्मणो वयसा यस्य निमेष उपचर्यत ॥२३॥ स चारमा स पर ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते । कृपिस्तद्भतिवचनो नश्च तद्दास्यवाचक ॥२४॥ भक्तिदास्यप्रदाता य स च कृष्ण प्रकोर्तित । कृपिश्च सर्ववचनो नकारो बीजमेव च ॥२५॥ स कृष्ण सवस्रष्टाऽऽदौ सिसृक्षन्नक एव च । सृष्ट्युन्मुखस्तदशेन कालेन प्रेरित प्रभु ॥२६॥ स्वेच्छामय स्वेच्छया च द्विधारूपो बभूव ह । स्त्रीरूपो वामभागाशो दक्षिणाश पुमास्मृत ॥२७॥ ता ददर्श महाकामी कामाधारा सनातन । अतीव कमनीया च चारुपकजसनिभाम् ॥२८॥ चद्रबिंबविनिद्यकनितबयुगला पराम् । सुचारुकदलीस्तभनिदितश्रोणिसुन्दरीम ॥२९॥ युक्तश्रीफलाकारस्तनयुग्ममनोरमाम् । पुष्पजुष्टा सुवलिता मध्यक्षोणा मनाहराम् ॥३०॥ अतीव सुदरी शाता सस्मिता वक्रलोचनाम । वह्निशुद्धाशुकाधाना रत्नभूपणभूपिताम् ॥३१॥ शश्वच्चक्षुश्चकोराभ्या पिवती सतत मुदा । कृष्णस्य मुखचद्र च चद्रकोटिविनिदतम् ॥३२॥ कस्तूरी विदुना सार्धमधश्चदनबिंदुना । सम सिंदूरांबदु च भालमध्ये च विभ्रतीम् ॥३३॥ वक्रिम कवरीभार मालतीमाल्यभूषितम । रत्नेंद्रसारहार च दधती कातकामुकीम् ॥३४॥ कोटिचद्रप्रभामृष्टपुष्टशोभासविताम राजहसगजगवविनाशिनीम ||३५|| दृष्ट्वा ता तु तया साधं रासेशो रासमडले । रासोल्लासे सुरसिको रासक्रीडा चकार ह ||१६|| नानाप्रकारशृगार शृङ्गारो मूर्तिमानिव । चकार सुखसभोग यावद्वै ब्रह्मणो दिनम् ॥३७॥ तत स च परिश्रातस्तस्या योनो जगत्पिता । चकार वीर्याधान च नित्यानदे शुभेक्षण ||३८॥ गाजतो योषितस्तस्या सुरतात च सुव्रत । नि ससार श्रमजल श्रातायास्तजसा हर ॥३९॥ महाक्रमणक्लिष्टाया नि श्वासश्च बभूव ह । तदावने श्रमजल तत्सर्व विश्वगोरक्म ॥४०॥ स च निश्वासवायुश्च सर्वाधारो बभूव ह । निश्वासवायु सर्वेषा जोविना च भवषु च ॥४१॥ वभूव मूर्तिमद्वायोर्वामागात्प्रमाणवल्लभा । तत्पत्नी सा च तत्पुत्रा प्राणा पच च जोविनाम् ४२॥ प्राणोऽपान समानश्चीदानव्यानौ च वायव । बभूवुरेव तत्पुवा अध प्राणाश्च पच च ॥४३॥ धर्मतोयाधिदेवश्च बभूध वरुणो महान | तामाङ्गाच्च तत्पत्नी वरुणानी बभूव सा । ४४|| । गमनन ·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय. ३ शोभारूपा च चद्रे च सा पदमेषु च शोभना | सर्वशक्तिस्वरूपा या श्रीकृष्णे परमात्मनि ॥७३॥ यया चशक्तिमानात्मा यया च शक्ति मज्जगत् । यया विना जगत्सवं जीवन्मृतमिव स्थितम् ॥४॥ या च ससारवृक्षस्य वीजस्पा सनातनी । स्थितिस्पा बुद्धिस्पा फलरूपा च नारद । ७५।। क्षुत्पिपासादयास्पा निद्रा तद्रा क्षमा मति । शातिलज्जातुष्टिपुष्टिभ्रातिकात्यादिरूपिणी ॥७६॥ सा च सस्तूय सर्वेश तत्पर समुवास ह । रत्नमिहासन तस्यै प्रददौ राधिवेश्वर ७७] एतस्मिनतरे तर सस्त्रोकश्च चतुर्मुख । पद्मनाभेर्नाभिपद्मानि रासार महामुते ॥७८ कमडलुधर श्रीमास्तपस्वी ज्ञानिना वर । चतुर्मुखैस्त तुष्टाव प्रज्वल नानजसा ॥७९' तदा सुदरी सृष्टा शतचद्रसमप्रभा । वह्निशुद्धाशुपाधाना रत्नभूपणभूपणा ||८० रत्नसिंहासने रम्ये सस्तूय सर्वकारणम् । उवास स्वामिना साधं कृष्णस्य पुरतो मुदा ||८१| एतस्मिनतरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव म । वामार्धागो महादेवा दक्षिण गोपिकापति ॥८२ शुद्धस्फटिकसकाश शतकोटिरविप्रभ । त्रिशूलपट्टिशधरा व्याघ्रचर्मावरो हर ॥८३। तप्तपाचनवणभिो जटाभारघर पर | भस्मभूपितगापश्च सस्मितश्चद्रशेखर ॥८४/ दिगंबरो नीलकठ सर्पभूपणभूपित । विभ्रदक्षिणहस्तन रत्नमाला सुसस्कृताम् ।।८५/ प्रजपन्पचववप्रेण ब्रह्मज्योति सनातनम् । सत्यस्वरूप श्रीकृष्ण परमात्मानमीश्वरम् ।।८६/ कारण कारणाना च सर्वमंगलमगलम् । जन्ममृत्युराजव्याधिशोकभीतिहर परम् ॥८७/ सस्तूय मृत्योर्मत्यु त यतो मृत्युजयाभिध । रत्नसिंहासने रम्य समुवारा हरे पुर ॥८८ इति श्रीदेवीमागवत महापुराणे नवमरन्धे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच अप डिभो जले तिष्टन्यावह ब्रह्मणो यय । तत स वाले सहसा विधाभृतो वभूय ह ॥१॥ तन्मध्ये शिपुरेपश्चातयोटिरविप्रभ । क्षण रोस्यमाणश्च स्तनाध पीडित क्षुधा ||२|| पित्रा मात्रा परित्यक्ती जरमध्ये निराश्रय । ब्रह्माडासस्यनायो यो ददर्शोमनायया ॥३॥ रयूपारस्यूरतम गोऽपि नाम्ना दवा महाविराट । परमाणुपथा गू-मारपर स्थगत्तपाऽप्यसौ ॥४॥ सेजसा पोरगागोऽय पृष्णस्य परमा मन । आधार गर्वावश्याना महायिणा प्राप्त ॥५॥ प्रत्येर गोमयूगर विम्यान निगिनि प। अस्यापिन गया नया नहिराम ॥६॥ शंगमा सोनामस्वि विश्याना गमन बाद याना सपा सम्यानपिने from प्रतिविश्वयु सस्पेयं याविष्णनियादय | रानीपान प्रा पारसोनितम् ॥

·५७७ तनः श्रीमदेवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ३ तत ऊध्वं च कुंठो ब्रह्मांडावहिरेव सः । तत ऊध्वं च गोलोकः पंचाशत्कोटियोजनः ॥९॥ निन्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम् । सप्तद्वीपमिता पृथ्वी सप्तसागरसंयुता ॥१०॥ जनपंचारादुपद्वोपासंख्यशलवनान्विता । ऊध्वं सप्त स्वर्गलोया ब्रह्मलोपसमन्विताः ॥११॥ पातालानि च सप्तापश्चवं ब्रह्माडमेव च । ऊ घराया भूलोको भुवोरस्तत. परम् ॥१२॥ ततः परश्च स्वर्लोको जनलोवस्तथापरः । तत. परस्तपोलोक सत्यलोपस्ततः परः ॥१३॥ परं ब्रह्मलोकस्तप्तकाचनसतिभ. । एवं सर्व कृत्रिम च बाह्याभ्यतरमेव च ॥१४॥ तद्विनागे विनासश्च सर्वेषामेव नारद । जलवुवुदवत्सयं विश्वसघमनित्यकम् ॥१५॥ नित्यो गोलोपवैकुटौ प्रोक्तो शश्वदप्रिमो । प्रत्येकं लोमकूपेषु ब्रह्माड परिनिश्चितम् ॥१६॥ एपा संख्या न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का क्था । प्रत्येक प्रतिब्रह्माई ब्रह्मविष्णुशिवादय ॥१७॥ तिनः कोटयः सुराणा च संख्या सर्वत्र पुत्रक । दिगोशाश्चय दिवपाला नक्षत्राणि ग्रहादयः ॥१८॥ भूवि वर्णाश्च चत्वारोऽप्यधो नागाश्चराचराः । अय पालेन स विराडूचं दृष्ट्वा पुनः पुनः ॥१९॥ डिभानरे च शून्यं हि द्वितीय च न विचन । चितामवाप क्षुद्युको रुरोद च पुनः पुनः ॥२०॥ गानं प्राप्य तदा दयौ कृष्णं परमपरपम् । ततो ददर्श तब ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।।२१॥ नवीन जलदस्यामं द्विभुज पीतवाससम् । रास्मितं मुरलीम्नं भक्तानुग्रहरातरम् ॥२२॥ जहास यारपस्तुष्टो दृष्ट्वा जनस्मोकरम् । यर तदा ददौ तस्म वरंग समयोचितम् ॥२३॥ म समो मानयुक्ता स्पिपासादिवजित । ब्रह्माडारार पनिरयो भव यग लयायपि ॥२४॥ निवामो निर्भयश्रय गा वरदो भव | जरामपुरोगशोकपीडादिग्तिो गय ॥२५॥ रथयात्रा तस्य वर्ण स गहामयं पटक्षरम् । विकृत्वश्च प्राजाप वंदागप्रवर परम् ॥२६॥ गयादिचतुष्यंत इत्यारद्रयम् । वतिना यातमि प गयिनहर परम् ॥२७|| मयं दत्वा तदारार पत्तायामाम विभुः । यता तहमा निरोध करपागि से ॥२८॥ प्रतिदिश्यं यं ददाति यो जन । सत्योगायो विषयो1ि. परमशाग्य ये ॥२९॥ गृष्ण ·५०८ श्रीमदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय ३ त्वद्भक्तियुक्तलोकेऽस्मिीवन्मुक्तश्च सततम । त्वद्भक्तिहीनो मूर्खश्च जीवनपि मृतो हि स ॥३५॥ कि तज्जपेन तपसा यज्ञेन पूजनेन च । व्रतन चोपवासेन पुण्येन तीर्थसवया ॥३६॥ मृष्णभक्तिविहीनस्य मूर्खस्य जीवन था । येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि म यते ॥३७॥ यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स शक्तिसयुत । पश्चाद्याति गते तस्मिन्स्वतत्रा सर्वशक्तय. ॥३८॥ स च त्व च महाभाग सर्वात्मा प्रकृते पर । स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योति सनातन ॥३९॥ इत्युक्त्वा वालवस्तत्र विरराम च नारद । उवाच कृष्ण प्रत्युक्ति मधुरा श्रुतिसुन्दरीम् ॥४०॥ श्रीकृष्ण उवाच सुचिर सुस्थिर तिष्ठ यथाऽह त्व तथा भव । ब्रह्मणोऽसस्यपाते च पातस्ते न भविष्यति ॥४१॥ अशेन प्रतिब्रह्माड (व च क्षुद्रविराड् भव । त्वन्नाभिपद्मादब्रह्मा च विश्वनष्टा भविष्यति ॥४२|| सलाटे ब्रह्मणश्चव रुद्रावफादर्शव त | शिवाशेन भविष्यति सृष्टिसहरणाय वै ॥४३॥' यालाग्निरुद्रस्तप्वेको विश्वसहारकारक । पाता विष्णुश्च विषयी रुद्राशेन भविष्यति ||४४ मद्भक्तियुक्त सतत भविष्यति वरेण मे | ध्यानन कमनीय मा नित्य द्रक्ष्यसि निश्चितम् ४५।। मातर कमनीया च मम वक्ष स्थलस्थिताम् । यामि रोक तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सातरधीयत ।।४६|| गत्या स्वलोक ब्रह्माण शकर समुवाच ह । स्रष्टार सप्टमीश च सहतु य तत्क्षणम् ॥४७॥ श्रीभगवानुवाच सृष्टि सप्टु गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्भवो भव । महाविराड लामकूपे क्षुद्रस्य च विघे शृणु ॥४८॥ गच्छ वत्रा महादव ब्रह्मभालोद्भवो भव । अदोन च महाभाग स्वय प सुचिर तप ॥४९॥ इत्युक्त्या जगता नायो विरराम विधै सुत । जगाम ब्रह्मा त गत्वा शिवश्च शिवदायक ॥५०॥ महाविराड होमरूपे ब्रह्माडगोलये जो । बभूव च विराक्षुद्रो विराजमान सांप्रतम् ॥५१॥ श्यामो युवा पीतवासा गयानो जस्तल्पये । ईपदास्य प्रसन्नास्या विश्वव्यापी जशादी ॥५२॥ सम्माभिकमले ब्रह्मा वभूय कमरोद्भव । राभूय पपद च यमाम युगरायम् ॥५॥ गौत जगाम दहस्य पमना स्य पान | नाभिस्य प पचरय चितामाप सिम ॥५॥ स्वस्थाा पुनरागत्य दप्यो पदांयुजम् । तमो ददां शुद्र त घ्या IT दिव्य मापा ||५५॥ जरना प प्रगानोपाप्रसे । पल्लावूप अगः नरत परमा परम् ॥६॥ श्रीण पापि गेगर गोपगोपीगम पतम् । त रास्ट्रप पर प्राता गृहिं पर रा ॥५७|| यभूमिण पुत्रा माता माग | सतो ग्वारि सिम्यगा माता ॥५८|| यभूब पाता विभ शुदस्य पापयत ! पनि माया इयती ग पाय॥५॥ शुदस्य नाभिपी प प्रा विश्व राग ह । स्वम मापान विष्ण परापगण ॥५॥ गया ·श्रीमदेवीमागवत महापुराणे नवमस्कन्भे अध्यायः ४ एवं मर्वलोमपे विश्वं प्रत्येकमेव च । प्रतिविश्वे क्षुद्रविरानझविष्णुशिवादयः ॥६१॥ त्येव पयितं ब्रह्मन्कृष्णसकीर्तनं शुभम् । सुखदं मोक्षदं ब्रह्मन्कि भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१२॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे नपमस्कन्धे तृतीयोऽध्यायः ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः नारद उवाच शुन सर्व मया पूर्व त्वत्प्रसादात्सुधोपमम् । अधुना प्रकृतीना च व्यस्तं वर्णय पूजनम् ।।१।। रस्या. पूजा कृता वेन कयं मत्ये प्रचारिता । वेन वा पूजिता का वा केन का वास्तुता प्रभो ॥२॥ तामा स्तोत्रं च व्यानं च प्रभावं चरितं शुभम् । काभि. केभ्यो वरोदत्तस्तन्मे व्यास्यातुमर्हसि ॥३॥ श्रीनारायण उवाच गोराजननी दुर्गा राधा लक्ष्मी. सरस्वती | सावित्री च सृष्टिविघौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता ॥४॥ भासा पूजा प्रमिता च प्रभाव. परमाद्भुत. । सुधोपमं च चरितं सर्वमङ्गलकारणम् ॥५॥ रसाः कलाश्च तामा च चरितं शुभम् । सवं वक्ष्यामि ते प्रह्मन्सावधानो निशामय ||६|| पारी वसुन्धरा गङ्गा पष्ठी मङ्गलचण्टिका | तुलसी मनसा निद्रा स्वधा स्वाहा च दक्षिणा ||७|| मशतमाया चरितं पुण्यद श्रुतिसुंदरम् । जीवकर्मविपाव च तच्च वक्ष्यामि सुररम् ।।८।। दुर्गायाधेर राधाया विस्तीर्ण चरित महत् । तद्वत्पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपमत. गण ॥७॥ भादो मरम्वतीपूजा श्रीकृष्णेन रिनिर्मिता । यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्यो भवति परित. ॥१०॥ याविर्भूना यया देवी यात्रत. कृष्णयापितः । इयेप कृष्णं कामन कामुको कामरूपिणी ॥११॥ सम विज्ञाय तद्भा मर्वज्ञः सर्वमातरम् । तामुवाच हित सत्य परिणामे सुसावहम् ।।१२।। ।

·५७८
श्रीमदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ३
त्वद्भक्तियुक्तलोकेऽस्मिनीवन्मुक्तश्च संततम् । त्वद्भक्तिहीनो मूर्खच जीवन्नपि मृतो हि सः ॥३५।।
कि तज्जपेन तपसा यज्ञेन पूजनेन च । व्रतेन चोपवासेन पुण्येन तीर्थसेवया ॥३॥
मृष्णभक्तिविहीनस्य मूर्खस्य जीवनं पधा । येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि मन्यते ॥३७॥
यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स शक्तिसंयुतः । पश्चाद्यांति गते तस्मिन्स्वतंत्राः सर्वशक्तयः ।।३।।
सच त्वं च महाभाग सर्वात्मा प्रकृतेः परः । स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योतिः सनातनः ॥३९॥
इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विरराम च नारद । उवाच कृष्णः प्रत्युक्ति मधुरा श्रुतिसुन्दरीम् ॥४॥
श्रीकृष्ण उवाच
सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यथाऽहं त्वं तथा भव । ब्रह्मणोऽसंख्यपाते च पातस्ते न भविष्यति ॥४॥
अशेन प्रतिब्रह्माडे त्वं च क्षुद्रविराड् भव । त्वन्नाभिपद्माद्ब्रह्मा च विश्वनष्टा भविष्यति ।।४२११
ललाटे ब्रह्मणश्चव रुद्राश्चैकादशव ते । शिवाशेन भविष्यति सृष्टिसंहरणाय वै ॥४३॥
कालाग्निरुद्रस्तप्वेको विश्वसंहारकारकः । पाता विष्णुश्च विषयी रुद्राशेन भविष्यति ॥४४॥
मद्भक्तियुक्तः सतत भविष्यति वरेण मे | घ्यानेन कमनीयं मा नित्यं द्रक्ष्यसि निश्चितम् ४५॥
मातरं कमनीया च मम वक्षःस्थलस्थिताम् । यामि लोकं तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सोतरघीयत ॥४६॥
गत्वा स्वलोकं ब्रह्माणं शंकरं समुवाच ह । स्रष्टारं स्रष्टुमीशं च संतुं चंच तत्क्षणम् ||४७||
श्रीभगवानुवाच
सृष्टि स्रष्टु गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्भवो भव । महादिराड लोमकूपे क्षुद्रस्य च विधे शृणु ॥४८॥
गच्छ वत्स महादेव ब्रह्मभालोद्भवो भव । अंदोन च महाभाग स्वयं च सुचिरं तप ॥४९॥
इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम विधेः सुतः । जगाम ब्रह्मा तं नत्वा शिवश्च शिवदायकः ॥५०॥
महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माडगोलके जले । बभूव च विराक्षुद्रो विराउंशेन सांप्रतम् ॥५१॥
श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके | ईपद्धास्यः प्रसन्नास्यो विश्वव्यापी जनार्दनः ॥५२।।
तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्भवः । संभूय पद्मदडे च धधाम युगलक्षणम् ॥५३॥
नातं जगाम दंडस्य पद्यनालस्य पद्मजः । नाभिजस्य च पयस्य चिंतामाप पिता तय ।।५४॥
स्वस्थानं पुनरागत्य दध्यो कृष्णपदांबुजम् । ततो ददर्श क्षुद्रं तं घ्यानेन दिव्यचक्षुषा ॥५५॥
शयान जलतल्पे च ब्रह्माण्डगोलाप्लुते । यल्लोमकूपे ब्रह्माई ततं परमीश्वरम् ।।५।।
श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् । तं सस्तूय वरं प्राप तत. राष्टि चकार स: ॥५७॥
बभूवुहाणः पुत्रा मानसाः सनकादयः । ततो रुद्रकलाथापि शियस्यादा स्मृता. ॥५८||
यभूय पाता विष्णुश्च क्षुद्रस्य यामपार्वतः । चतुर्भुजश्व भगवान् स्वेतद्वीपे स सावपत् ।।५९॥
क्षुदस्य नाभिपद्म च ब्रह्मा विश्व समज ह । स्वर्ग मयं च पातालं त्रिलोको सचराचराम् ॥६॥

·५८१
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे भष्टमस्कन्धे अध्यायः ४
लसारेंद्रनिर्माणनवभूपणभूषिताम्
। सुपूजिता सुरगरीब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ॥४७॥
दे भक्त्या वदिता च मुनोद्रमनुमानवः । एवं ध्यात्वाच मूलेन सर्व दत्त्वा विचक्षणः ॥४८||
स्तूय कायं धृत्या प्रणमेड्डवद्भुवि । येपा चेयमिष्टदेवी तेपा नित्यक्रिया मुने ॥४९॥
द्यारंभे च वर्षान्ते सर्वेषा पञ्चमोदिने । सर्वोपयुक्तं मूलं च वैदिकाष्टाक्षरः परः ॥५०॥
चा येनोपदेशो वा तेपा स मूल एव च । सरस्वती चतुर्थ्यतं वह्निजायातमेव च ॥५१॥
दिमीमायादिकं चैव मंत्रोऽयं कल्पपादप. । पुरा नारायणश्वेमं वाल्मीकये कृपानिधिः ॥५२॥
ददी जाह्नवीतीरे पुण्यक्षेत्रे च भारते । भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्यपर्वणि ॥५३॥
पर्वणि मारीचो ददी वाक्यतये मुदा । भूगोश्चय ददौ तुष्टो ब्रह्मा बदरिकाश्रमे ॥५४॥
पास्तीकस्य जरतारुर्ददौ क्षीरोदमतियो । विभाडाको ददौ मेरौ ऋष्यशृङ्गाय धीमते ॥५५॥
शेच. कणादमुनये गौतमाय ददो मुदा । सूर्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च ॥५६॥
शेर. पानिये चैव भारद्वाजाय धीमते । ददो शारटायनाय सुतले बलिसंसदि ॥५०॥
संक्षजपेनैव मंत्र: मिद्धो भवेनृणाम् । यदि स्यान्मंत्रसिद्धी हि बृहस्पतिगमो भवेत् ॥५८॥
कवचं शृणु विरेंद्र यद्दत्तं ब्रह्मणा पुरा । विश्वस्रष्टा विश्वजयं भृगये गधमादने ॥५९॥
भृगुरुवाच
ब्रह्मन्ब्रह्मविदा श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानविशारद । सर्वज्ञ मर्यजनक
सर्वेश सर्वपूजित ॥६॥
परम्यस्याश्च क्वचं ब्रूहि विश्वजयं प्रभो । अयातयाम
मत्राणा समूहमयुतं परम् ॥६॥

·५८१ श्रीमदेवीमागवते महापुराणे अष्टमस्कन्धे अध्याय ४ रत्नसारेंद्रनिर्माणनवभूषणभूपिताम् । सुनिता सुरगर्गह्मवि गुशिवादिभि ॥४७॥ वद भक्त्या यदिता च मुनोद्रमनुमान । एव घ्यात्वाच मून सर्व दत्त्वा विचक्षण ||४८॥ सस्तूय करच धृत्वा प्रणमेद्दडवद्भुवि । येपा चेयमिष्टदेवी तेपा नित्यक्रिया मुने ॥४९॥ विद्यारभे च वर्षाले सर्वेपा पञ्चमोदिने । सर्वोपयुक्त मूल च वैदिकाप्टावर पर ॥५०॥ येपा येनोपदेशो वा तेपा स मूल एव च । सरस्वती चतुथ्यंत वह्नितायातमेन च ॥५१॥ लक्ष्मीमायादिक चव मनोऽय कल्पपादप । पुरा नारायणश्चम वाल्मीकये कृपानिधि ॥५२॥ प्रददौ जाह्नवीनौरे पुण्यक्षेत्रे च भारते । भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्यपर्वणि ॥५३॥ पद्रपर्वणि मारीचो ददौ वाक्यतये मुदा । भृगोश्चव ददौ तुष्टा ब्रह्मा वदरिकाश्रमे ॥५४॥ भास्तीकस्य जरत्कारुर्ददौ क्षीरोदसनियो । विभाडाको ददौ मेरो ऋष्यशृङ्गाय धीमने ॥५५॥ शिव कणादमुनये गौतमाय ददो मुदा । मूर्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च ॥५६॥ शेष पाणिनये चैव भारद्वाजाय पामत । ददौ शाक्टायनाय सुतले वलियसदि ॥५॥ चतुर्लक्षजपेनत्र मन सिद्धो भवेनृणाम । यदि स्यान्मनमिद्धो हि वृहस्पतिममो भवेत् ॥५८॥ कवच शृणु विजेंद्र यद्दत्त ब्रह्मणा पुरा । विश्वस्रष्टा विश्वजय भृगवे गधमादन ||१९|| भृगुरुवाच ब्रह्मन्ब्रह्मविदा श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानविशारद । सर्वज्ञ सर्वजनक सर्वेश सर्वपूजित ॥६॥ परस्वत्याश्च कवच हि विश्वजय प्रभो । अयातयाम मवाणा समूहस पुन परम् ।।६१।। ब्रह्मोवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि ववच सर्वकामदम । श्रतिसार श्रुतिमुग्य श्रुत्युक्त श्रुतिपूजितम् ॥६२॥ उक्त कृष्णेन गोलोके मह्य दृदावन वा । रामश्वग्ण विभुना रासे व रासमडले ॥६३॥ भतीव गोपनीय च व पवृषसम परम | अश्रुताद्भुतमनाया समूहश्च समन्वितम् ॥१४॥ यवृत्वा भगवान्छुक सवदैत्यषु पूजिन । यदृत्वा पठनादब्रह्म बुद्धिमाश्च बृहस्पति ॥६५॥ पउनाद्वारणाद्वाग्मी क्वीना याल्मिा मुनि । स्वायभुवा मनुश्चव यदत्वा गर्वपूजित ॥१६॥ वगादा गौतम कप पाणिनि शापटायन । अथ चमार यदृ वा दक्ष पात्यायन स्वयम् ॥६॥ पवा वदविभाग च पुराणाचसिला च । चकार गालामा कृष्णद्वैपायन स्वयम् ॥१८॥ सतातपश्च सरतों वसिष्ठ च पराार । यदृमा पठनाद्वय यानर पिचकार म ॥६९।। ऋष्यशृगो भरद्वारश्चास्तिमा दलाया । जपमा क्यानिश्च पृना मर्वय पूजित ॥७॥ पाचम्यास्य विप्रेद्र अपिरव प्रजापति । स्वय छदय वृहता दता शारदासिा ॥७॥ सर्वदत्त्वपरिभानसर्वार्थसाधनेषु च । कवितासु च मर्वासु विनियोग प्रमातित ॥७२॥ -

·५८२
श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्भे मध्यान ५
श्री ही सरस्वत्यै स्वाहा शिरोमे पातु पर्वत । श्रीवाग्देवतायै स्वाहा भाल मे सर्वदाऽवतु ॥७३॥
ॐ ह्री सरस्वत्यै स्वाहेति श्रोने पातु निरतरम् ।
ॐ श्री ह्री भगवत्यै सरस्वत्यै स्वाहा नेनयुग्म सदाऽवतु ||७४॥
ऐ ही वाग्वादिन्यै स्वाहा नासा मे सर्वदावतु । ही विद्याधिष्टातृदेव्यै स्वाहा चाष्ट सदाऽवतु ॥७५।।
ॐ श्री ही ब्राह्मयस्वाहेति दतपक्तिं सदाऽवतु । ऐमित्यनारो मनो मम कठ सदाऽवतु ॥७६॥
*श्री ह्री पातु मे ग्रीवा स्वघो मे श्री सदावतु । ह्री विद्याविष्टातृदेव्यै स्वाहा वय सदावतु ७७।।
ॐ ह्री विद्याधिस्वरूपा स्वाहा मे पातु नाभिकाम् ।
ॐ ह्री पली वाय स्वाहति मम हस्तौ सदाऽवतु ॥७८॥
ॐ सर्ववर्णात्मिवाय पादयुग्म सदाऽवतु । ॐ वााधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा सर्व सदावतु ॥७९॥
* सर्वकठवासियै स्वाहा प्राच्या सदाऽवतु । सर्वनिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहाग्निदिशि रक्षतु ॥८०॥
ॐ ऐं ही क्ली सरस्वत्यै बुधजनन्यै स्वाहा । सतत मनराजोऽय दक्षिणे मा सदाऽवतु ||८१॥
ऐं ही श्री श्यक्षरो मत्रो नैऋत्या सर्वदाऽवतु । ॐ ऐं जिह्वाग्रवासिय स्वाहा मा वारुणेऽवतु ॥८२॥
ॐ सर्वाम्बिकायै स्वाहा वायव्ये मा सदाऽवतु । ॐ ऐं श्री की गद्यवासिन्यै स्वाहा मामुत्तरेऽवतु ।।
ऐं सर्वशास्त्रवासिन्यै स्वाहैया या सदाऽवतु । ॐ ह्री सवपूजिताय स्वाहा चोध्वं सदाऽवतु ||८४॥
ही पुस्तकवासिय स्वाहाऽधो मा सदाऽवतु | * ग्रथवौजस्वर पाय स्वाहा मा सर्वतोऽवतु ॥८५॥
इति ते कथित विप्र ब्रह्ममनोविग्रहम । इद विश्वजय नाम क्वच ब्रह्मरूपरम ॥८६॥
पुरा युत
धर्मवक्त्रात्पर्वत गधमादने । तव स्नहा मयास्यात प्रवक्तव्यास्यचित ||८७||
गुरुमभ्यर्य
विधिवद्वस्त्रातकारच दनै । प्रणम्य दवद्भुमी कवच धारयेत्सुधी ॥८॥
पञ्चलक्षजपेनैव सिद्ध तु क्वच भवेत । यदि स्यात्सिद्धकवचो बृहस्पतिसमो भवेत ॥८९॥
महावाग्मी कवीश्च त्रैलोक्यविजयी भवेत । शक्नोति सवं जेतु च क्वचस्य प्रसादत ॥९०||
इद च कण्वशाखोक्त क्वच कथित मुने । स्तोयपूजाविधान च ध्यान च वदन शृणु ॥९१||
इति देवीभागवत महापुराणे विमरकन्भे चतुर्थोऽध्याय ॥४॥
अथ पञ्चमोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
वाग्देवताया स्तवन श्रूयता सर्वकामदम | महामुनिर्याश्वल्पयो येन तुटाव ता पुरा ॥१॥
गुरुशापाच्च स मुनिहतविद्या बनूव है । तदा जगाम दु सातों रविस्थान सुपुष्यदम ||२||
अप्राप्य तपमा ग्यं होरा दृष्टिगाचरं । तुष्टाव मूर्य शोकेन रुरोद च महमुंह ॥३॥
गूर्यस्त पाठयामारा वद पदागमोश्वर | उवाच स्तौहिं वाग्दवी भक्त्याच स्मृतिहेतवे ॥४॥

·५८३
श्रीमदेवीमागवत महापुराणे नवमस्कन्धे मध्याय. ५
तमित्युक्त्वा दोननाथोऽप्यतर्घानं चकार स. । मुनि स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिननात्मकपर. ॥५॥
याज्ञवल्क्य उवाच
कृपा कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजमम् । गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्ट विद्याहीन च दुखितम् ॥६॥
शान देहि स्मृति विद्या शक्ति शिप्यप्रबोधिनीम् । अथार्तृत्वशक्ति च सुशिष्य सुप्रतिष्ठितम् ॥७॥
प्रतिमा सत्समाया च विचारक्षमता शुभाम् । लुप्त सर्व देवयोगानवोभूत पुन कुरु |८||
यथाकुर भस्मनि च करोति देवता पुन । ब्रह्मस्वरपा परमा ज्योतीस्पा सनातनी ॥९॥
सर्वविद्याघिदेवी या तस्य वाण्यै नमो नम । विमर्गदिदुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च ॥१०॥
तदधिष्ठात्री या देवो तस्य नीत्यै नमो नम । व्यास्यास्वरूपासा दवो व्यात्याविष्ठातृरूपिणी॥११॥
यया विना प्रसख्यानान्सस्या कर्तुं न शक्यते । कालसख्यास्वरपा या तस्य दव्यै नमो नम ||१२॥
भमसिद्धातरूपा या तस्य देव्य नमानम । स्मृतिशक्तिज्ञानशक्ति बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ॥१३॥
प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमोनम । सनत्युमारो ब्रह्माण ज्ञान पप्रच्छ या 4 ||१४||
बभूव मुक्वत्मोऽपि सिद्धात कर्तुमचम । तदातगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वर ॥१५॥
सवाच स च ता स्नोहि वाणीमिष्टा प्रतापते । स च तुष्टाव ता ब्रह्मा चाज्ञया परमारमन ॥१६॥
चकर तत्प्रमादेन तदा सिद्धातमुत्तमम् । यदाप्यनत पप्रच्छ ज्ञानमेक वसुधरा ॥१७॥
ममूव मूकवत्मोऽपि सिद्धात क्तुमचम । तदा ता स च तुष्टाव सत्रस्त कश्यपाज्ञया ॥१८॥
ततश्वकार सिद्धात निर्मल भ्रमभजनम | व्यास पुराणसूत्र च पप्रच्छ वाल्मिकि यदा ।।१९।।
मौनोभूतश्च मस्मार तामेव जगदविकाम । तदा चकार सिद्धात तद्वरेण मुनीश्वर ॥२०॥
सप्राप्य निर्मल ज्ञान भ्रमाधध्वसदीपकम ! पुराणमूत्र श्रुत्वा च व्याग कृष्णकलाद्भव ॥२१॥
ता शिवा वेद दध्यौ च शतवपं च पुष्करै । तदा त्वत्तो वर प्राप्य सत्ववीद्रा बभूव ह ।।२२।।
तदा वेदविभाग च पुराण च चार म । यदा महेंद्र पप्रच्छ तत्वनान सदाशिवम् ॥२३॥
वण तामेव मचित्य तम्म नान ददो विभु । पप्रच्छ शब्दशास्त्र च महन्द्रश्च बृहस्पनिम ॥२४॥
दिव्य वर्षसहस्र च स त्वा दध्यौ च पुष्कर । तदा त्वत्तो वर प्राप्य दिव्यवर्पसहस्रकम् ॥२५॥
उवाच शब्दशास्त्र च तदर्थ च सरेश्वरम् । अध्यापिताश्च ये शिष्या यरपोत मुनीश्वर ॥२६॥
ते च ता परिसचित्य प्रवर्तने सुरेश्वरीम । स्व सस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रर्मनुमान ॥२७||
दैत्येंद्रश्च सुरश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । जडीभूत सहस्रास्य पचवनश्चतुर्मुख ॥२८॥
या स्त्रोतु किमह स्तोमि तामेकास्येन मानव । इयुक्त्वा याज्ञवल्क्यश्व भक्तिनम्रात्मकघर ॥२९॥
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहु । ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टाऽत्युवाच तम् ॥३०॥
मुकबोद्रो भवेत्युक्वा वैकठ च जगाम ह । याज्ञवल्क्यकृत वाणीस्तोत्रमैतत्तु य पठेन ॥३१॥

·श्रीमहेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय ६ सुकवोद्रो महायाग्मो बृहस्पतिसमो भवेत | महामूर्सश्च दुर्बुद्धिवर्षमेक यदा पठेत् ॥३२॥ स पडितश्च मेधावी सुरवीद्रो भवेदध्रुवम् ॥३३॥ इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे ननमस्कन्धे पचमोऽध्याय ॥ ५ ॥ अथ पष्ठोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच सरस्वती तु वैकुण्ठे स्वय नारायणातिके । गगाशापेन वरहावल्या भारत सरित ॥१॥ पुण्यदा पुष्परूपा च पुण्यतीर्थस्वरुपिणी । पुण्यवद्भिनिपेच्या च स्थिति पुण्यवता मुने ।।२।। तपस्विना तपोरूपा तपस फलरूपिणी । कृतपापेन्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ॥३॥ ज्ञानात्सरस्वतीतोये मृता ये मानवा भुवि । तपा स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिर हरिससदि ॥४॥ भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्र च लीलया । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम् ॥५॥! चातुर्मास्या पौर्णमास्यामक्षयाया दिनक्षये । व्यतीपाते च ग्रहणेऽ यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च ॥६. अनुपगेण म स्नातो हेतुना श्रद्धयाऽपि वा । सारूप्य लभते नून बैकुण्ठे स हरेरपि ॥७॥ सरस्वतीमनु तन मासभेव च यो जपेत । महामूर्ख क्वीद्रश्च स भवेन्नात्र संशय ॥८॥ नित्य सरस्वतीतोये य स्नाया-मुडयतर । न गर्भवास कुरुते पुनरेव स मानव ॥९॥ स्त्येव कथित किंचिद्भारत गुणकीर्तनम् । सुसद कामद सार भूय कि श्रोतुमिच्छसि ॥१०॥ सूत उवाच नारायणवच ध्रुत्वा नारदो मुनिसत्तम । पुन पप्रच्छ सदेहमिम शौनक सत्वरम ॥११॥ नारद उवाच क्थ सरस्वती देवी गगाशापेन भारत । कठया पल्हेनव बभूव पुण्यदा सरित ॥१२॥ श्रवणे श्रुतिसाराणा र्धत कौतुब मम । क्यामृतन मे तृप्ति केन श्रेयसि तृप्यते ॥१३॥ रथ शशाप सा गगा पूजिता ता सरस्वतीम । सा तु सत्त्वस्वरूपा या पुष्यदा सुखदा सदा ॥१४॥ तेजस्वि योयोदिकारण श्रुतिसु दरम । सुदुर्लभ पुराणषु त म व्याख्यातुमर्हसि ॥१५॥ श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेता पुरातनीम् । यस्पा श्रवणमात्रेण सवपापात्प्रमुच्यत ॥१६॥ रक्ष्मी सरस्वती गगा विष्णो सानिध्या सदा। प्रेम्णा समास्तास्तिष्टति सतत हरिसन्निधौ ॥१७॥ चकार संक्दा गगा विष्णोर्मुखनिरोक्षणम् । सस्मिता च सकामा च सकटाक्ष पुन पुन ॥१८॥ विभुर्जहास तद्वक्त्र निरीक्ष्य च क्षण तदा । क्षमा चकार तददृष्ट्वा लक्ष्मी व सरस्वती ॥१९॥ *

·५८५
श्रीमदेवीमागरते महापुराणे नमस्कन्धे अध्यायः ६
योधयामास पद्मा ता सत्त्वरूपा च सस्मिता । क्रोधाविष्टा च सावाणी न च शाता बभूव ह ॥२०॥
उवाच वाणी भार रक्तास्या रालोचना ! युपिता वामगेन शश्व प्रस्फुरितापरा ॥२१॥
सरस्वत्युवाच
सर्वत्र ममतावुद्धि. सद्भतुं यामिनी प्रति । मिष्टम्य वरिष्ठस्य विपरीता सलस्य च ॥२२॥
ज्ञात सौभाग्यमधिक गगाया ते गदायर । कमलाया च तत्तुल्य न च किंचिन्मयि प्रभो ॥२३॥
गगाया पमया साधं प्रीतिश्चास्ति सुसमता । क्षमा चकार तेनेद विपरीत हरिप्रिया ॥२४॥
कि जीवनेन मेऽव दुर्भगायाश्च माप्रतम् । निष्फल जीवन तस्या या पत्यु. प्रेमयचिता ॥२५।।
त्वा सर्वे सत्त्वरूप च ये वदति मनीषिण । ते च मूर्खा न वेदशा न जानति मतिं तव ||२६||
सरस्वतीवघ. श्रुत्वा दृष्ट्वा ता कोपसयुताम् । मनसा च समालोक्य स जगाम वहि सभाम् ॥२७॥
गते नारायणे गगामुवाच निर्भय रुपा । वागधिष्टातृदेवी सा वाक्य श्रवणदुष्करम् ॥२८॥
है निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगवं करापि विम् । अधिक स्वामिनौभाग्य विज्ञापयितुमिच्छसि ॥२९॥
मानणं करिष्यामि तवाद्य हरिसनियो । किं करिष्यति ते कान्तो ममैवं कातवल्लभे ॥३०॥
इत्येवमुख वा गगाया केश ग्रहीतुमुद्यता । वारयामास ता पद्मा मध्यदेश समाश्रिता ||३१||
शशाप वाणी ता पद्मा महाबलवती सती | वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न सशय ॥३२॥
विपरीत ततो दृष्ट्वा किंचिनो वक्तुमर्हसि । सतिष्ठति सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित ॥३३॥
शाप श्रुत्वा तु सा देवी न शशाप चुकोप ह । तव दुखिता तस्यौ वाणी घृत्वा करेण च ॥३४॥
असन्तुष्टा तु ता दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधराम् । उवाच गगाता देवी पद्मा चारतलोचनाम् ॥३५॥
श्रीगगोवाच
स्वमुत्सृज महोग्रा च पये किं मे करिष्यसि । दुशीला मुखरा नष्टा नित्य वाचालरूपिणी ॥३६॥
वागधिष्ठात्री देवीय
सतत कलहप्रिया । यावती योग्यता चास्या यावती शक्तिरेव च ॥३७॥
तथा करोतु वाद च मया साधं च दुर्मुखी | स्वबल यन्मम बल विज्ञापयितुमिच्छति ॥३८॥
जाननु सर्वे ह्युभयो प्रभाव विक्रम सति । इत्यवमुक्त्वा सा देवी वाप्य शाप ददाविति ॥३९॥
सरित्स्वरूपा भवनु सा या त्वा च शशाप है । अधोमत्यं सा प्रयातु सति यत्रैव पापिन ॥४०॥
कली तेपा च पापानि ग्रहीप्यति न संशय । इत्येव वचन श्रुत्वा ता शशाप सरस्वती ॥४१॥
त्वमेव यास्यसि मही पापिपाप लभिष्यति । एतस्मिन्नतरे तत्र भगवानाजगाम ह ॥४२॥
चतुर्भुजश्चतुभिश्च पार्षदश्च चतुर्भुजै । सरस्वती करे धृत्वा वासयामास वक्षसि ||४३||
बोधयामास सर्वज्ञ सवं ज्ञान पुरातनम् । श्रुत्वा रहस्य तासा च शापस्य कलहस्य च ॥४४॥

·श्रीमदेवीभागवत महापुराणे मवमस्कन्धे भध्यायः । उवाच दुखितास्ताश्च वाचं सामयिकी विभुः । श्रीभगवानुवाच लक्ष्मि त्वं क्लया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे ||४५।। अयोनिसंभवा भमौ तस्य कन्या भविष्यसि । तत्रव देवदोपेण वृक्षत्वं च लभिप्यनि ।४६।। मदंशस्यासुरस्यैव शंखचूडस्य कामिनी । भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न सशय ॥४७॥ लोनयपावनी नाम्ना तुलसीति च महाभारते । क्लया च सरिद्भावं शीघ्रं गच्छ वरानने ॥४८॥ भारतं भारतीशापानाम्ना पद्मावती भव | गगे यास्यसि पश्चात्वमशेन विश्वपावनी ॥४९॥ भारत भारतोशापात्पापदाराप पापिनाम् । भगोरथस्य तपसा तेन नीता सुकल्पिते ॥५०॥ नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले । मदंशस्य समुद्रस्य जायाजाये ममाजया ॥५१॥ मत्तलाशस्य भूपस्य शतनोश्च सुरेश्वरि । गगाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति ॥५२॥ दलहस्य फलं भुक्ष्य सपत्नीम्या ग्रहाच्युते । स्वयं च ब्रह्मसदने ब्रह्मण. यामिनी भव ॥५३॥ गगा यातु शिवस्यानमत्र पद्मव तिष्ठतु । शाता च क्रोधरहिता मद्भता सत्त्वरूपिणी ॥५४|| मायाप्पी महाभागा सुगोला धर्मचारिणी । यदशरलया सर्वा मिष्ठाश्च पतिव्रता. ॥५५॥ मातम्पा. सुशीलाध प्रतिविश्त्रेषु पूजिता । तिस्रो भास्त्रिशीलाच त्रयोभृत्याच वाधवा. ५६।। ध्रुव वैदरिद्धाश न होते मगलप्रदाः । स्त्रीपुवच्च गृहे येषा गृहिणा स्त्रोवशः पुगान् ॥५॥ निपलं च जन्म तेपामगुन च पद पदे । मुगे दुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्रो पलहनिया ॥५८॥ अरण्यं तेन गतय महारण्य गृहारम् । जलाना च स्यलाना च फगना प्राप्तिरेव च ॥५९॥ सतत मुलभा तब न तेषा गृह एव च । वरमग्नौ स्थितिहिंस्रजंतूना रानियो सुगम् ॥६०॥ तोऽपि दु सं पुसा च दुष्टस्त्रीसग्निधौ धूपम् । व्याधियाला विपमाला यरं पुराा यगनने ॥६१॥ दुग्नीपा मुराज्याग मलादतिरियो । गनिम्बोजिनाय भस्मांत गोनमभ्यम् ॥६२।। मक्षति पुरते पर्म न राम्य परमाग्भवेत् । निस्तिोत्र परमेय सर्यया नरसं जे ॥६॥ पा मोतिमिहोनो यो जीवननि मनो हि सः । यहीना च मानीनानासपने म्पिति ||६४॥ एामार्य गुणो नर या पदाान गच्छ गगे शिरस्यानं यस्यान सरवति ॥६५॥ आ ]ि मोरे सुशीग पाया । गुगाप्या यम्य पानी प गुगीराज पविता ॥६५॥ र मग गुग तम्य धर्मो मोस: परत न ! परिवता यम्य पत्नीम प मुन, पुति गुमी I जोयोगी दुःसीमारिय प॥६७|| दनि श्रीदेवीमागणे महापुराग नवमम्मन्धे पोध्यापःntr ·५८७ नाथ भीमदेवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय . अथ सप्तमोऽध्यायः श्रीनारायण उवाच इत्युक्त्वा जगता नाथो विरराम च नारद । अतीव रुरुदुर्दैव्य समालिंग्य परस्परम् ॥१॥ ताश्च सर्वा समालोक्य क्रमेणोचुस्तदेश्वरम् । कपिता साश्रुनेताश्च शोफेन च भयेन च ॥२॥ सरस्वत्युवाच विशाप देहि हे नाथ दुष्टमाजन्मशोचनम | सत्स्वामिाा परित्यक्ता कुतो जीवति ता स्त्रिय ॥३॥ दहत्याग करिष्यामि योगेन भारते ध्रुवम् । अत्यु तो हि नियत पातुमहति निश्चितम ॥४॥ गगोपाच यह फेनापराधेन त्वया त्यक्ता जगत्पते । देहत्याग करिष्यामि निर्दोपाया वध लभ ॥५॥ निर्दोषकामिनीत्याग करोति यो नरो मुवि | स याति नरक घोर किनु सर्वेश्वरोऽपि वा ॥६॥ पद्मोवाच सत्त्वस्वरूपस्त्व कोप कथमहो तव । प्रसाद कुरु भार्ये दे सदीशस्य क्षमा वरा ||७|| भारते भारतीशापाद्यास्यामि कलया हहम् । कियत्काल स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम् ॥८॥ दास्यति पापिन पाप सद्य स्नानावगाहनात । केन तेन विमुक्ताऽहमागमिष्यामि ते पदम् ॥९॥ कल्या तुलसीरूप धर्मध्वजसुता सती । भुक्त्वा कदा लभिष्यामि त्वत्पदाबजमच्युत ॥१०॥ वृवरूपा भविष्यामि त्वदधिष्ठातृदेवता । समुद्धरिष्यसि कदा त मे हि कृपानिधे ॥११॥ गगा सरस्वतीशापाद्य दि यास्यति भारते । शापेन मुक्का पापाच्च कदा त्वा च लभिष्यति ॥१२॥ मगाशापेन वा वाणी यदि यास्यति भारतम । कदा शापाद्विनिर्मच्य लभिष्यति पद तव ॥१३॥ ता वाणी ब्रह्मसदन गगा वा शिवमन्दिरम । गतु वदसि हे नाथ तत्क्षमस्व च ते वच ॥१४॥ इत्युक्न्या कमलाकातपाद धृत्वा ननाम सा | स्वशर्वेष्टन कृत्वा रुरोद च पुन पुन ॥१५॥ "उवाघ पद्मनाभस्ता पमा कृत्वा स्ववक्षसि । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातर ॥१॥" श्रीभगवानुवाच त्वद्वाक्यमाचरिष्यामि स्ववाक्य च सुरेश्वरि । ममता च करिष्यामि शृणु त्व कमलेक्षणे ॥१८॥ भारतो यातु कलया सरिद्रूपा च भारते । अर्धा सा ब्रह्मसदन स्वय तिष्ठतु मदगृहे ॥१७॥ भगौरयेन सा नीता गगा यास्यति भारते । पूत कतु त्रिभुवन स्वय तिष्ठति मदगृहे ॥१८|| तत्रंद घद्रमौलेश्च मौलि प्राप्स्यति दुर्लभम । तत स्वभावत पूताऽप्यतिपूता भविष्यति ॥१९|| कलाशाशन गच्छ व भारते दामलोचने ! पद्मावती सरिद्रूपा तुलसीवृक्षरूपिणी ॥२०॥ कले पञ्चसहस्रे च गते वर्षे च मोक्षणम । युष्माक सरिता चंच मदगेह च गमिप्यथ ||२१|| ·५८८ ७ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय सपदा हेतुभूता च विपत्ति सर्वदेहिनाम् । विना विपत्तेमहिमा केपा, पद्मभवै भवेत ||२२॥ मन्मत्रोपासकाना च सता स्नानावगाहनात । युष्माक मोक्षण पापाद्दर्शनात्स्पर्शनात्तथा ॥२३॥ पृथिव्या याति तार्थानि सत्यसख्याति सुदरि । भविष्यति च पूतानि मद्भतम्पर्शदर्शनात ॥२४॥ ममत्रोपाचवा भत्ता विश्रमन्ति च भारत ! पूत क्तुं तारितु च सुपवित्रा वसुधराम् ॥२५॥ मद्वक्ता यत्र तिष्टति पाद प्रक्षालयति च । तत्स्थान च महातीथ सुपविन भवदध्रुवम् ॥२६॥ स्त्रीता गोध्न कृतघ्नश ब्रह्मघ्नो गुरतल्पग । जीव मुक्तो भवेत्पूतो मद्नस्पर्शदर्शनात् ॥२७॥ एकादशीविहीनथ सन्ध्याहीनोऽय नास्तिर । नरपाता भवेत्पूतो मक्तस्पर्शदर्शनात ॥२८॥ अमिजीवी ममीजीवी धावको ग्रामयाचकः । वृपवाहो भवेत्सूतो मदतस्पर्शदर्शनात ॥२९॥ विश्वासघाती मित्रघ्नो मिथ्यासाक्ष्यस्य दायर । स्याप्याहारी भवेत्पूतो मदनम्पर्शदर्शनात ॥३०॥ अरयुग्रो वा पदूपश्च जारर पुश्लोपनि । पूतन वृषीपुत्रो मद्भनस्पशदर्शनात ॥३१॥ शूद्राणा सूपमारश्च देवलो ग्रामयाजक | अदाक्षितो भवेत्पूतो मद्धतम्पदिनान ||३२|| पितर मातर भायाँ भ्रातर तनय सुताम । गुरो कुल च भगिनी चक्षुहीन च घाघवम् ॥३३॥ श्वरूप श्वशुर व यो न पुष्णाति सुदरि । स महापातको पूतो मद्नाम्पादर्शनात ||३४|| अश्वत्थाव मदतनिंदास्तथा । शूद्रानभोजी विप्रश्च पूतो मद्भनदर्शनात् ।।३५।। देवद्रव्यापहारी विद्रव्यापहारय । लशालौहरयाना च विक्रेता दुहितुस्तथा ॥३६} महापातक्निशय द्राणा शवदाहरा । भवेयुरेते पृताश्च मद्धतम्पदिशनात् ॥३७॥ श्रीमहालक्ष्मीनाच

·५८९
श्रीमदेवीभागवत महापुराणे नवमस्वन्धे अध्यायः ८
पुरुषागा पातं पूर्व तया तज्जन्ममावतः । स्वर्गस्य नरयस्य या मुक्तिगाप्नोति तत्मणान्॥४७॥
यः कश्चिद्यत्र वा जन्म ल- येषु च जंतुषु । जीवन्मुगास्तु ते पूता याति या हरे पदम् ।।४८||
गद्भक्तियुक्तो मत्यंन स मुक्तो मद्गुगन्धिः । मद्गुगाधोनवृत्तियः क्यापिटल संतनम् ॥४९॥
मद्गुणयुनिमात्रेण गानंद: पुलवान्विा. । गगनदः गाथुनेर स्वात्मनिम्मा एव च ॥५०॥
ग वाति मुत मुनि, सालोरयादिचतुष्टय । प्रत्यलममर व वा सद्वारा मम मेवने ॥५१॥
इन्द्रत्वं च मनुन्य च ग्रह्मत्वं च सुदुर्लभ । स्वर्ग राज्यादिभोगं च स्वप्नेऽपि च न पाठनि॥५२।।
अमंनि भारते भगाताजन्म सुलभम् । मगुणश्रवणा. धान्यमार्गनित्यं मुदान्विताः ॥५३॥
ते याति च मही पूत्वा नरं तीर्थ ममालयम् । इत्येव यथित सर्व पद्म कुरु यथोचितम् ।।
तदानया वास्तच्चरिस्नम्यो
सुसामने ॥५४॥
इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे नमस्कधे सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
अथ अष्टमोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च
भारते । गगाशपेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे ॥१॥
भारती भारत गत्वाग्राही च ब्रह्मण. प्रिया । वाण्यधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी प्रवीतिता ॥२॥
सरोवाप्या च स्रोत.सु सर्वव हि दृश्यते । हरि. सरस्वास्तस्येय तेन नाम्ना सरस्वती ॥३॥
सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपा च पायनी । पापिना पापदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ॥४॥
पश्चाद्भागीरथी नीता मही भागीरथेन च । स वै गाम कलया वाणीशापेन नारद ॥५॥
तव समये ता च दधार शिरसा शिप । वेग सोढुमयं शक्तो भुव. प्रार्थनया विभुः॥६॥
पमा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी । भारतं भारतीशापारस्वय तस्थौ हरेः पदे ॥७॥
ततोऽन्या या सा क्लया लेभे जन्म घ भारते । धर्मध्वजसुता लक्ष्मीविख्याता तुल्सीति च ||८||
पुरा सरस्वतीशापात्पश्चाच्च हरिशापत । वभूव वृक्षरुपा सा क्लया विश्वपावनी ॥९॥
वले. पञ्चसहस्रं च वर्प स्थिन्वा च भारते । जग्मुस्ताश्च सरिद्रूप विहाय श्रीहरे पदम् ॥१०॥
यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीवृंदावनं विना । यास्यति सार्धं ताभिश्च वैपुण्ठमाजया हरेः ॥११॥
शालग्रामः शक्तिशिवो जगन्नाथश्च भारतम् | कलेर्दशसहसाते त्यक्त्वा याति निजं पदम् ॥१२॥
साघवश्व पुराणानि शंखानि श्राद्धतर्पणे । वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तै सार्धमेव च ॥१३॥
देवपूजा देवनाम तत्कीतिगुणकीर्तनम् । वेदागानि च शास्त्राणि ययुस्तं सार्धमेव च ॥१४॥
संतश्च सत्यधर्मश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः । व्रत तपश्चानशन ययुस्तैः सार्धमेव च ॥१५॥
वामाचाररताः सर्वे मिथ्याक्पटसंयुताः । तुलमीरहिता पूजा भविष्यति ततः परम् ॥१६॥

·५९०
श्रीमहवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय ८
शठा करा दामिकाच महाहकारसयुता । चोराश्च हिंसका सर्वे भविष्यति तत परम ॥१७॥
पुसो भेद त्रीविभेदो विवाहो वाऽपि निर्भय । स्वस्वामिभदो वस्तुना भविष्यति तत परम ॥१८॥
सर्वे स्त्रीवशगा पुस पुश्चल्यश्च गृह गरे । तर्जधर्मसन शववत्स्वामिन ताडयति च ॥१९॥
गृहश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधम । पेटीदाससमो वन्वा वधूश्च श्वशुरस्तथा ॥२०॥
क्रो वलिनो गद्दे योनिसवधिबाधवा । विद्यासवधिभि साध सभाषापि न विद्यत ॥२१॥
तथाऽपरिचिता लोकास्तथा पुसश्च वाधवा | सर्वकर्माक्षमा पुसो योषितामाज्ञया विना ।।२२।।
ब्रह्मक्षत्रविश शुद्रा जात्याचारविवर्जिता | सध्या च यज्ञसूत्र च भवल्लुप्त न सशय ॥२३॥
म्लेच्छाचारा भविष्यति वर्णाश्चत्वार एव च । म्लेच्छशास्त्र पठिष्यति स्वशास्त्राणि विहाय च २४॥
ब्रह्मक्षत्रविशा वशा शूद्राणा सेवका कलौ । भूपकारा थावकाश्च कृपवाहाश्च सर्वश ॥२५॥
सत्यहीना जना सर्वे सस्यहीना च मदिनी | फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषित ॥२६॥
क्षोरहीनास्तथा गाय क्षीर सर्पिविवर्जितम । दपती प्रीतिहोनी च गृहिण सत्यजिता ॥२७॥
प्रतापहीना भूपाल प्रजाश्च करपीडिता । जलहीना महानद्यो दापिकाकदरादय ॥२८॥
धमहीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च । लक्षषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति तत परम ॥२९॥
कुत्सिता विवृताकारा नरा नार्यश्च वारका । कुवार्ता कुत्सित शब्दो भविष्यति तत परम ॥३०॥
केचिदग्रामाध नगरा नरशू या भयानका । केचित्स्वल्पकुटीरेण नरण च समन्विता ॥३१॥
अरण्यानि भविष्यति प्रामपु नगरपु च । अरण्यवासिन सर्वे जनाश्च परपीडिता ॥३२॥
सस्यानि च भविष्यति तदागषु नदीपु च | प्रकृष्टवशजा होना भविष्यति क्लो युग |॥३३॥
अरीक्वादिनो घूर्ता शठाश्चासत्यवादिन । प्रकृष्टानि च क्षत्राणि सस्यहीनानि नारद ||३४||
होना प्रकृष्टा घनिनो देवभवताश्च नास्तिका । हिसकाव दयाहीना पोराश्च नरपातिन ॥३५॥
वामना व्याधियुनताश नरा नार्यश्च सवत । स्वल्पायुपो गदायुक्ता यौवन रहिता कठौ ॥३६॥
परिता पाडश वर्षे महावृद्धाश्च विंगती । अष्टवर्पा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणा ||३७||
वत्सरातप्रसूता स्त्रा पोडगे च जराविता । पतिपुत्रवती याचित्सर्वा वभ्या वलो युग ||३८॥
कायाविऋयिण सर्वे वर्णाश्चरवार एव च। मातजायावधूना च जारोपेतानभक्षका ||३९१
कृ याना भगिनीना वा जारोपातानजीविन । हरर्नाम्ना विक्रयिणो भविष्यति कठो युग ॥४०॥
स्वयमुत्सृज्य दाा च
कौतिवधनहतवे । तत पश्चात्स्वदान च स्वयमुलपषिष्यति ॥४१॥
देववृत्ति ब्रह्मवृत्ति वृत्ति गुरपुरस्य च । स्वदता परदत्ता वा रावमुल्लयिप्यति ॥४२||
कागामिन केचित्ले चिच्च श्वश्रुगामिन । वेचिद्वधूगामिनश्च येचिः सवगामिन ॥४३॥
भागनीगामिन ये चित्रापनीमातृगामिन | भ्रातृजायागामिाश्च भविष्यति बगे युगे ॥४॥

·श्रीमवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ।
अगम्यागमनं चैव करिप्पति गृहे गृहे । मातृयोनि परित्यज्य विहरिप्यंति सवंत. ॥४५॥
पत्नीना निर्णयो नास्ति भतणा च कलौ युगे । प्रजाना चव प्रामाणा वस्तूना च विशेषतः ॥४६॥
अलोकवादिन. सर्वे सर्वे चोराश्च लपटा । परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिन. ॥४७॥
ब्रह्मक्षविशा वद्या भविष्यति च पापिन. । लाक्षालोहरसाना च व्यापारं लवणस्य च ||४८॥
वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणा शवदाहिनः । शूद्रानभोजिन सर्वे सर्वे च वृपलीरता. ॥४९॥
पञ्चयज्ञविहीनाश्च कुहूरात्रौ च भोजिन. । यज्ञसूत्रविहीनाश्च सध्याशौचविहीनका ॥५०॥
पुश्चली वार्युपाजीवा कुट्टनी च रजस्वला । विप्राणा रघनागारे भविष्यति च पाचिका ॥५१॥
अनाना नियमो नास्ति योनीना च विशेषत । आयमाणा जनाना च सर्वे म्लेच्छा वलो युगे ५२॥
एव क्लो सप्रवृत्ते सर्व म्लेच्छमयं भवेत् । हस्तप्रमाणे वृक्षे च अगुष्ठे चैव मानवे ॥५३॥
विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्र. पलिभविष्यति । नारायणकलाशश्च भगवान् बलिना वर. ॥५४॥
दीघेण
करबालेन दीर्घघोटकवाहन । म्लेच्छशून्या च पृथिवी त्रिरात्रेण करिष्यति ॥५५।।
निर्लेच्या वसुधा कृत्वा चातर्धान करिष्यति । मराजका च वसुधा दस्युप्रस्ता भविष्यति ॥५६॥
स्यूगाप्रमाणा पड़ान वर्षघाराप्लुता मही । लोकान्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति ॥५७||
ततश्च द्वादशादित्या. करिष्यत्युदय मुने । प्राप्नोति शुष्कता पृथ्वी समा तेपा च तेजसा ॥५८॥
क्लौ गते च दुर्घ प्रवृत्ते च कृते युगे । तप सत्त्वसमायुक्तो धर्म पूर्णो भविष्यति ॥५९॥
तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि । पतिव्रताश्च घर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे ॥३०॥
राजान क्षत्रिया सर्वे विप्रभक्ता मनस्विन । प्रतापवतो धर्मिष्ठा पुण्यकर्मरता सदा ॥६॥
वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिका । शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविन. ॥६२॥
विपक्षनविशा वशा देवीभक्तिपरायणा । देवोमवरता सर्वे देवीध्यानपरायणा. ॥६३||
श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा पुमासो ऋतुगामिन । लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्म कृते युगे ॥६४।।
धमन्त्रिपाच्च त्रेताया द्विपाच्च द्वापरे तत । कलौ वृत्ते चकपाच्च सर्वलुप्तिस्तत परम् ॥६५॥
वारा सप्त तथा विप्र तिथय पोडश स्मृता । तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च पडेव च ॥६६॥
दो पथौ चायने द्वे च चतुभि प्रहरैदिनम । चतुभि प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनस्तथा ॥६७॥
वर्ष पचविघं ज्ञेय कालसत्याविधिक्रमे । यथा चायाति यात्यव तथा युगचतुष्टयम् ॥६८||
वर्षे पूर्णे नराणा च देवाना च दिवानिशम् । शतत्रये पटवधिके नराणा च युगे गते ॥६९॥
देवाना च युग ज्ञेय कालसख्याविदा मतम् । मवतर तु दिव्याना युगानामैक्सप्तति ॥७॥
मवतरसम यमायुष्य
च शचीपते. । अष्टाविंशतिमे चन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम् ॥७॥
अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मण । प्रलय. प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुंधरा ॥७२॥

·५९२ । श्रीमद्देवीमागवत महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय. ८ जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादय । ऋषयो ज्ञानिन सर्वे लोना सत्ये चिदात्मनि ७३|| तत्रैव प्रकृतिलीना तत्र प्राकृतिको लय । ल्ये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने ॥७४॥ निमेषमान कारश्च थीदेव्या प्रोच्यते मुने । एव नश्यति सर्वाणि ब्रह्माडायसिलानि च ॥७५।। निमेपातरकाले च पुन सृष्टिक्रमेण च । एव वतिविधा सृष्टिलय कतिविधोऽपि वा ॥७६॥ कति करपा गता याता सरया जानातिक पुमान् । सृष्टीना च ल्याना च ब्रह्माडाना च नारद ||७७॥ ब्रह्मादीना च ब्रह्माण्डे सरया जानाति क पुमान् । ब्रह्माडाना च सर्वेषामीश्वरश्वैर एव स ||७८॥ सर्वेषा परमात्मा च सच्चिदान दरूपवृक् । ब्रह्मादयश्च तस्याशास्तस्याशश्च मराविराट् ॥७९|| तस्याशश्च विराट् क्षुद्र संवेय प्रकृति परा । तस्या सकाशात्सजातोऽप्यर्धनारीश्वरस्तत ॥८॥ सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुज । चतुर्भुजश्च वैकुठे गोलोके द्विभुज स्वयम् ॥८१॥ ब्रह्मादितृणपर्यंत सर्व प्राकृतिक भवेत । यद्यत्प्राकृतिक सृष्ट सर्व नश्वरमेव च ॥८२॥ एवविध सृष्टिहेतु सत्य नित्य सनातनम् । स्वेच्छामय पर ब्रह्म निर्गुण प्रकृते परम् ।।८३॥ निरुपाधि निराकार भक्तानुग्रहकातरम् । करोति ब्रह्मा ब्रह्माड यज्ज्ञानात्कमलोद्भव ॥८४|| शिवो मृत्युञ्जयश्चैव सहर्ता सर्वतत्त्ववित । यज्ज्ञानाद्यस्य तपमा सर्वेशस्तु तपो महान् १८५॥ महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञ सर्वदशन । सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसपदाम् ॥८६॥ विष्णु सर्वेश्वर श्रीमान्यद्भक्त्या यस्य सेवया | महामाया च प्रकृति सर्वशक्तिमयीश्वरी ।।८७|| सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदादरूपिणी । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्वया यस्य सेवया ॥८८॥ सावित्री देवमाता च वदाधिष्ठातृदवता । पूज्या द्विजाना वदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया ॥८९|| सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषा परा । यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वपु पूजिता ॥९॥ सर्वग्रामाविदवो सा सर्वसम्पत्प्रदायिनो । सर्वेश्वरी सर्ववद्या सर्वेपा पुत्रदायिनी ।।९१॥ सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गातिनाशिनी । वृष्णवामाशसभूता कृष्णप्राणाविदवता ।।१२।। कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिकाशक्तिसवया । सर्वाधिक च रूप च सौभाग्य मानगौरवे ॥१३॥ कृष्णवक्ष स्थल्स्थान पत्नीत्व प्राप सवया । तपश्चवार सा पूर्व शतशृग च पर्वत ||९४॥ दिव्यवर्षसहस्र च पतिप्राप्त्यथ मेव च । जात शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चद्रकलापमाम् ।।९५॥ कृष्णोवक्ष स्थरे कृत्या राद पया विभु । वर तस्य ददौ सार सर्वेषामपि दुलभम् ॥९६।। मम वक्ष स्थल रिष्ठ मम भत्ता च शाश्वती | सौभाग्यन च मानन प्रेम्णाथो गौरवण च ॥९॥ त्व मे श्रेष्टा च ज्येहा च प्रेयसी सर्वयापिताम् ! वरिया च गरिष्टा च सस्तुता पूजिता मया ||९८।। एतत तव साध्योऽय वश्यश्च प्राण वल्लभे । इत्युक्त्वा च जगमायधमार रहना तत ॥९९।। उपल्लोर हिलो बाब पर प्रणमाम् । अन्याया पायतादेव्य पूजिता शापिनसेयया Part ·श्रीमद्वीभागते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ९ तपस्तु यादृशं यासा तादृक्तादृक्कर मुने । दिश्यं वर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले ॥१०१॥ दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह । सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गंधमादने ।।१०२॥ लक्षवपं च दिव्यं च सर्ववंद्या वभूव सा । लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे ।।१०३।। गर्वसंपत्प्रदात्री च जाता देवोनिषेवणात् । सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वद्या बभूव सा १०४॥ पष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् ! शतमन्वंतरं तप्त शंकरेण पुरा विभो ।।१०।। शतमन्वंतरं चेदं ब्रह्मा शक्ति जजाप ह । शतमन्वंतरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह ॥१०६ । दशमन्वंतरं तप्त्वा श्रीकृष्ण. परमं तप । गोलोक प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यन हि १०७।। दशमन्वंतरं धर्मस्तप्त्या 4 भक्तिमयुत । सर्वप्राण सर्वपूज्य सर्वाधारो बभूव सः ॥१०८॥ एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिता । मुनयो मनपो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः ॥१०९।। एवं ते कथितं सर्व पुराणं सययागमम् । गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ११०॥ इति श्रीदेवीमागवते नवमस्कन्धे शक्तिप्रादुर्भावे नारदनारायणसंपादेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः नारद उवाच देव्या निमेपमात्रेण ब्रह्मण पात एव च । तस्य पात प्राकृतिक प्रलय परिकीर्तितः ॥१॥ प्रलये प्राकृते चोक्ता तत्रादृष्टा वसुंघरा ! जललुप्तानि विश्वानि सर्वे लोना परात्मनि ॥२॥ वसुंधरा तिरोभूता कुत्रावासा च तिष्ठति । सृष्टेविघानसमये साऽऽविर्भूता कथं पुन ॥३॥ क्थं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया । तस्याश्च जन्मकथनं वद मंगलकारकम् ||४|| श्रीनारायण उवाच सर्वादिसृष्टौ सर्वेपा जन्म देव्या इति श्रुति । आविर्भावस्तिरोभाव सर्वेषु प्रलयेषु च ॥५॥ वसुधाजन्म सर्वमगलकारणम् । विघ्ननिघ्नकर पापनाशन पुण्यवर्धनम् ॥६॥ केचिद्वदतीति मधुकैटभमैदसा । बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमत शृणु 15|| ऊचतुस्तौ पुरा विष्णु तुष्टौ युद्धेन तेजसा । आवा वयो न यत्रोर्वी पाथसा सवृतेति च ॥८॥ तयोर्जीवनकाले न प्रत्यक्षा साऽभवत्स्फुटम् । ततो बभूव मेदश्च मरणानतर तयो ॥९॥ मेदिनीति प विख्यातेत्युक्तमतम्मत शृणु । जलधौता कृता पूर्व वर्धिता मेदसा यत ॥१०॥ क्थयामि ते तज्जन्म सार्यकं सर्वमंगलम् । पुरा श्रुत यच्छ्रत्युक्त धर्मवयाच्च पुष्परे ॥११॥ महाविराट्शरीरस्य जलस्यस्य चिरं स्फुटम् । मनो बभूव कालेन सर्वांगव्यापकं ध्रुवम् ॥१२॥ तच्च प्रविष्टं सर्वेपा तल्लोम्ना विवरेषु च । कालेन महता पवादभूव वसुधा मुने ॥१३॥ प्रत्येवं प्रतिलोम्ना च कूपेषु सस्थिता सदा । आविर्भूता तिरोभूता सजला च पुनः पुन. ॥१४॥ धूपता अहो

·५९४
श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नग्मसन्ध अध्याय ९
आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलोपर्युपस्थिता । प्रलये च तिरोभूता जलस्याम्यतरे स्थिता ॥१५॥
प्रतिविश्वेषु वसुधा शलकाननसयुता । सप्तसागरसयुक्ता सप्तद्वीपसमन्विता ॥१६॥
हेमाद्रिमेरुसयुक्ता ग्रहचद्रार्कसयुता । ब्रह्मविष्णुशिवाय॑श्च सुरैलॊकस्तदाज्ञया ॥१७॥
पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्या भारतसयुता | काचनोभूमिसयुक्ता सप्तस्वर्गसमन्विता ॥१८॥
पातालसप्त तदधस्तदूध्वं ब्रह्मलोकत । ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्व विश्व च तन वै ॥१९॥
एव सवाणि विश्वानि पृथिव्या निमितानि च । नश्वराणि च विश्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि वै २०॥
प्रल्ये प्राकृते चैव ब्रह्मणश्च निपातने । महाविराडादिसृष्टौ सृष्ट कृष्णेन चात्मना ॥२१॥
नित्यौ च स्थितिप्रलयो काधकालेश्वर सह । नित्याधिष्ठातृदेवी सा वाराह पूजिता सुरै ॥२२॥
मुनिभिर्मनुभिविप्रेगंधर्वादिभिरेव च । विष्णोराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसमता ।।२३।।
तत्पुगे मगलो ज्ञेयो घटेशो मगरात्मज ।
नारद उवाच
पूजिता केन, स्पेण वाराह च सुरैर्मही ॥२४॥
वाराहे चैव वाराही सर्वे सर्वाश्रया सती । मूलप्रकृतिसभूता पचीकरणमार्गत ॥२५॥
तस्या पूजाविधान चाप्यधश्चोर्ध्वमनकश । मगल मगलस्यापि जन्म व्यास वद प्रभो ॥२६॥
नारायण उवाच
वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा सस्तुत पुरा । उद्दधार मही हत्या हिरण्याक्ष रसातलात् ॥२७॥
जल ता स्थापयामास पद्मपन यथा हृदे । तव निर्ममे ब्रह्मा विश्व सर्व मनोहरम ॥२८॥
दृष्ट्वा तदधि देवी च सकामा कामुको हरि । वाराहरूपी भगवान् कोटिसूर्यसमप्रभ ॥२९॥
वृत्वा रतिक्ला सर्वां मूर्ति च सुमनोहराम् । क्रीडा चवार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम् ॥३०॥
सुखसभोगसस्पर्शामूर्छा सा प्राप सुदरी । विदग्धाया विदग्धेन सगमोऽतिसुखप्रद ॥३१॥
विष्णुस्त दगसपादबुबुधे न दिवानिशम । वर्षात चतना प्राप्य कामी तत्याज कामुकोम् ३२॥
पूर्वरूप वराह च दधार स च लोलया । पूजा चवार ता देवी ध्यात्वा च धरणी सतीम् ॥
धूपैर्दीपैश्च नवेग सिंदूररनुपर्ने । वस्त्र पुप्पैश्च परिभि सपूज्योवाच ता हरि ३४॥
श्रीभगवानुवाच
सर्वापारा भव शुभे सर्व सपूजिता सुखम् । मुनिभिर्मनुभिदेव सिद्धश्च दानवादिभि ॥३५॥
अबुवाचीत्यागदिने गृहारभे प्रवशने । यापीतडागारम्भे च गृहे च कृषिकर्मणि ||३६॥
तप पूजा करिष्यति मद्वरेण सुरादय । मूढा ये न परिप्यति यास्यति नरव च ते ॥३७॥

·५९५ श्रीमद्देवीमागरते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः ९ वसुधोवाच वहामि सब वाराहम्पेगाह दवाज्ञया । लोलामात्रेण भगवन्विश्वं च सचराचरम् ।।३८|| मुक्ता झुक्ति हरेरर्चा शिवलिंग शिवा तथा । शसं प्रदीपं यंत्र च माणिक्यं होरकं तया ॥३९॥ यज्ञमून च पुष्प च पुस्तक तुलसीदलम् । जपमाला पुष्पमाला कर्पूरं च सुवर्णकम् ||४०॥ गोरोचनं चदनं च शालग्रामजल तथा । एतान्योटुमशक्ताह विलटा च भगवञ्छृगु ॥४१॥ श्रीभगवानुवाच द्रव्याण्येतानि ये मूढा अर्पयिष्यति सुदरि । यास्यति कालमूत्रं ते दि.यं वर्षशतं त्वयि ॥४२॥ इत्येवमुक्त्वा भगवान् विरराम च नारद । बभूव तेन गवंग तेजस्वी मंगलग्रह ॥४३॥ पूना चक्रु पृयिन्याश्च ते सर्वे चाज्ञया हरे । कम्पशाखोक्त गानेन तुष्टुवुश्च स्तवेन ते ॥४४॥ दो लेन मण गवेद्यादिकमेव च । सस्तुना त्रिपु लोकेषु पूजिता सा बभूव ह ॥४५॥ नारद उवाच वि ध्यानं स्तवन तस्या मूलमत्र च वि वद । गूड सर्वपुराणेषु धोतु कौतूहलं मम ॥४६॥ श्रीनारायण उवाच जादौ च पृथिवी देवो वराहेा च पूजिता । तनो हि ब्रह्मगा पवायूजिता पृथियो तदा ॥४॥ सर्व नीद्रश्च मनुभिर्मानवादिभि | ध्यान च स्तवन मा शृगु वक्ष्यामि नारद ||४८|| ॐ ह्री श्री पली वसुधाय स्वाहेत्यनेन मत्रेण विष्णुना पूजिता पुरा । श्वेतपाजवर्णाभा शरच्चंद्रनिभाननाम् ।।४९।। चन्दनोक्षितमांगी रत्नभूषणभूपिताम् । रन्नाधारा रत्नगर्मा रनावरसमन्विताम् ॥५०॥ पतिशुद्धाशुकाघाना सस्मिता दिता भजे | ध्यानेनानेन सा देवी सर्वच पूजिताऽभवत् ॥५१॥ स्तवन शृणु विजेंद्र प्वशासाम्मेव च । तत ।

·५९६ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नवमस्क्न्धे अध्यायः १० कोटिजन्मसु स भवेदलवान्भूमिपेश्वरः । भूमिदानकृतं पुण्यं लभ्यते पठनाज्जनः ॥५९॥ भूमिदानहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । अंबुवाचीभूक्रणपापात्स मुच्यते ध्रुवम् ॥६॥ अन्यकूपे यूपखननपापारस मुच्यते ध्रुवम् । परभूमिहरात्पापान्मुच्यते नान सशयः ॥६१॥ भूमौ वीर्यत्यागपापाद्भूमी दीपादिस्थापनात् । पापेन मुच्यते सोऽपि स्तोत्रस्य पटनान्मने ||६२|| अश्वमेधशतं पुण्य लभते नात्र संशय. । भूमिदेव्या महास्तोत्रं सर्वकल्याणकारकम् ॥६३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ अथ दशमोऽध्यायः नारद उवाच भूमिदानकृतं पुण्यं पापं तद्धरणेन च । परभूहरणात्पापं परवूपे खनने तथा ॥१॥ अंबुवाच्या भूखनने वीर्यस्य त्याग एव च । दीपादिस्थापनात्पापं श्रोतुमिच्छामि यानतः॥२॥ अन्यद्वा पृथिवीजन्यं पापं यत्पृच्छयते परम् । यदस्ति तत्प्रतीकारं वद वेदविदा वर ॥३॥ श्रीनारायण उवाच वितस्तिमात्रभूमि च यो ददाति च भारते । संघ्यापूताय विप्राय स याति शिवमंदिरम् । ४॥ भूमि च सर्वसस्याढ्यां ब्राह्मणाय ददाति च । भूमिरेणुप्रमाणाव्दमते विष्णुपदे स्थितिः ॥५॥ ग्रामं भूमि च धान्यं च ब्राह्मणाय ददाति य. । सर्वपापाद्विनिमुंगी चोभी देवीपुर स्थितौ ॥६॥ भूमिदानं च तरकाले यः साधुश्चानुमोदते । स च प्रयाति वैकुंठं मित्रगोत्रसमन्वितः ॥७॥ स्वदत्ता परदत्ता वा ब्रह्मवृत्ति हरेत्तु यः । स तिष्ठति कालसूत्रे यावच्चंद्रदिवाकरौ ॥८॥ सत्पुत्रपौत्रप्रभृतिभूमिहीन श्रिया हतः । पुत्रहीनो दरिद्रश्च घोरं याति घ रौरवम् ॥९॥ गवा मागं विनिप्प्य यश्च सस्यं ददाति च । दिव्यं वर्षशतं चैव कुम्भीपाके च तिष्ठति ॥१०॥ गोष्टं तहागं निष्कृप्य मार्गे सस्यं ददाति यः । स तिष्ठत्यसिप च यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥११॥ पंपिंडाननुत्य परयूपे च स्नाति य. । प्राप्नोति नरकं चंव स्नानं निप्पलमेव च ॥१२॥ यामी भूमौ च रहसि वीर्यस्यागं करोति यः । भूमिरेणुप्रमाणं च वर्ष तिष्ठति रौरये ॥१३॥ संवाच्या भूमरणं यः वरोति च मानय. । रा याति कृमिदंशं च स्थितस्तत्र पतुर्युगम् ॥१४॥ परमीये एक्यूपे वूप मूढ. वरोति य. दुष्परिप्या च सुप्तायां पुष्परिणी ददाति यः ॥१५॥ सर्व पलं परस्यैव रसकुंट प्रजेच्च सः । म तिति संततो यावदिदाश्चतुर्दशा ।।१६॥ परकीये तडागे प मुदत्य चोमूत् । रेणुप्रमाणवपं च महोवे वसेन्नरः । १७॥ पिडं पित्रे भूमिभनं प्रदाय च मानयः । आटं घरोति यो मूढो नरसं यातिनिश्चितम् ॥१८॥ भूमौ दीपं योऽसि स पांघः समसु | भूमौ संच संस्थाप्य कुष्ठं जन्मांतरे लभेत् । १११ ·५९७ श्रीमदेवीभागवत महापुरागे नमस्कन्धे अध्यायः ११ मुन्ता माणिक्यहोरो च सुवर्ण च मणिं तथा । पंच संस्थापयेद्भूमौ स चार सप्तजन्मसु ॥२०॥ शिवलिंग शिवाची च यस्त्वर्पयति भूनले । शवमन्यतरं यावत्कृमिभक्ष. म तिष्ठति ॥२१॥ दावं यंत्रं शिलातोयं पुष्पं च तुलसीदलम् । यश्चार्पयति भूमौ च स तिष्ठेनरके ध्रुवम् ॥२२॥ जामाला पुषमाला कर्पूरं रोवन तया । यो मूढश्चाद्भूमौ स यानि नरकं ध्रुवम् ॥२३॥ भूमो चन्दन काष्ठं च रुद्राक्षं दुशमूलकम् । संस्याप्य भूमो नरके वमेमन्वन्तरावयि ॥२४॥ पुस्तक यनसूयं च भूमौ सस्यापपेलर । न भवेद्वियोनी च तस्य जन्मातरे जनि. ॥२५॥ ब्रह्महत्यासमं पापमिह व लमते ध्रुवम् । ग्रन्यियुक्तं यज्ञसूत्रं पूज्यं च सवर्ग. ॥२६॥ परं वा तु यो भूमि क्षारण न हि मियत । स याति तप्तभूमि च संनत मतजन्म ॥२७॥ भूमे ग्रहणे यो हि करोति सनन भुव । जन्मान्तरे महापापो ह्याहीनी भवेद् नुवम् ॥२८॥ भवनं या सर्वषा भूमिस्तेन प्रकोतिना । काश्यपी कश्यरस्पेयमवला स्थिरहात. ॥२९॥ विधमरा धारणाच्चानंतानतस्वम् पिणी । पृथिवी पृयुकन्यात्वाद्विस्तृत वान्महामुने ।।३०।। इनि प्रादेवीमागत महापुराण नसमस्कन्धे दशमोऽध्यायः ॥१०॥ अथ एकादशोऽध्यायः नारद उवाच

·५९८
श्रीमद्देवीमागनते महापुराणे नरमस्कन्धे अध्याय ११
तप वृरवा रक्षवर्ष गगानयनकारणात | ददर्श कृष्ण ग्रीष्मस्य सूर्यकोटिरामप्रभम ||१४||
द्विभुज मुरलरोहस्त किशोर गोपवेपिणम । गोपालसुदरोरुष भतानुग्रहरू पिणम् ॥१५॥
स्वेच्छामय पर ब्रह्म परिपूर्णतम प्रनुम । ब्रह्मविष्णुशिवाय व स्तुत मुनिगणेतर ॥१६॥
नितिप्त साक्षिरूप चर्गुिण प्रकृते परम । ईपद्धास्यप्रसन्नास्य गत्तानुग्रहसारणम |॥१७॥
पहिशुद्धाशुकाधान रत्नभूषणभूपितम् । तुष्टाव दष्ट्वा नृपनि प्रणम्य च पुा पुन ॥१८॥
लील्या च वर प्राप वाहिन वशतारम् । कृत्वा च स्तवन दिय पसास्तिविग्रह ॥१९॥

·५९९ श्रीमद्देवीमागपते महापुराणे नमस्कन्धे अध्यायः ११ दास्यति पापिनो मह्यं पापानि यानि कानि च | तानि मे केन नश्यति तमुपायं वद प्रभो ॥४०॥ कति कालपरिमितं स्थिति तन भारते । कदा यास्यामि देवेश तद्विष्णो परम पदम् ॥४१॥ ममान्यद्वाछि यद्यत्सर्व जानामि सर्ववित् । सर्वान्तरात्मन्सर्वज्ञ तदुपाय वद प्रभो ॥४२॥ श्रीभगवानुवाच जानामि वाछितं गगे तव सर्व सुरेश्वरि । पतिस्ते द्रवरूपाया लवणोदो भविष्यति ॥४३॥ स ममारास्वर पश्च त्व च लक्ष्मीस्वरूपिणी । विदग्धाया विदग्धेन सगमो गुणवान्भुवि ॥४४॥ यावत्य सति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते । सौभाग्या त्व न तास्वेव लवणोदस्य सौरते ४५।। अद्यप्रभृति देवेशि क्ले पचसहस्रकम् । वप स्थितिस्ते भारत्या शापेन भारते भुवि ४६।। नित्य त्वमन्धिना साध करिष्यसि रहो रतिम् । त्वमेव रसिका देवि रसिकेंद्रेण सयुता ॥४७॥ त्वा स्तोप्यति च स्तोत्रेण भगीरथकतेन च । भारतस्था जना सर्वे पूजयिष्यति भक्तिः ४८॥ कण्वशासोक्तध्यानेन ध्यात्वा त्वा पूजयिष्यति । य स्तौति प्रणमेनित्य सोऽश्वमेधफल लभेत् ४९।। गगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनाना पातैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोक स गच्छति ५०॥ सहस्रपापिना स्नानाद्यत्पाप ते भविष्यति । प्रकृते नमस्पर्शादव तद्धि विनक्ष्यति ॥५१॥ पापिना तु सहनाणा दावस्पर्शेन यत्त्वयि । तन्मत्रोपामकस्नानात्तदघ च विनश्यति ॥५२॥ तव त्वमधिष्ठान करिष्यस्यघमोचनम् | साधं सरिद्भि श्रेष्ठाभि सरस्वत्यादिभि शुभे ५३॥ तत्तु तोयं भवेत्सद्यो यर त्वद्गुणकीर्तनम् । स्वदेणुस्पर्शमायण पूतो भवति पातकी ॥५४॥ रेणुप्रमाणवर्ष च देवीलोके वमेध्रुवम | ज्ञानेन त्वयि मे भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम् ५५॥ रामुत्सृजति प्राणाश्च ते गच्छंति हर पदम । पार्षदप्रवरास्त च भविष्यति हरेश्विरम् ॥५६॥ च द्रक्ष्यन्ति चाप्यमस्याम् । मनस्य बहुपुष्येन तच्छव त्वयि विन्यमत् ॥५७|| प्रयानि स च वैकुटं यावदह्न स्थितिस्त्वयि । वायव्यूह तन वा गोजयित्वा स्वर्गवम् ५८|| तस्मै ददामि साम्प्य क्गेमि त च पार्षदम । अज्ञानी त्वजनस्पदिदि प्रागानमुत्सृजेत् ५९|| तस्मै ददामि माम्प्य वरोमि त च पार्षदम । अन्यत्र वा यजेत्राणाम् वन्नामस्मृतिपूर्वरम् ६०॥ वस्म ददामि सालोक्य यावद्वै ग्रह्मणो वय । अन्यत्र वा त्यो प्राणास्त्यनामस्मृतिपूर्वकम् ६१॥ सम्म ददामि साम्प्यमसरप प्राकृत लयम् । रत्नेंद्रगारनिर्माणयानेन सह पाईदै ॥२॥ सद्य प्रयाति गोरोर मम तुल्यो भवेद्ध्वम् । तीयेऽप्यती मरणे विशेगो नास्ति रश्चन ॥६॥ ममत्रोपासना तु नित्य नाय भोजिनाम् । पृत पतु समतो हि ोरया भुवामयम् ॥६४॥ रलेंदगारमानेन गोगे। संप्रयांति घ। मद्भना यावा येगा तेपि पश्चादयोपि हि ॥६५॥ प्रयाति रलयानेन गोलो पानिदुर्लभम् । यत्र यत्र स्मृदास्ते चानेन मानिन. रात ||६|| एवं प्राकृतिक ।

·श्रीमद्दनीभागवत महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १२
जीवन्मुक्ताश्च ते पूता मद्भक्तेः संविधानतः । इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च प्रत्युवाच भगीरथम् ६७॥
स्तुहि गंगामिमां भक्त्या पूजा च कुरु साप्रतम् । भगीरथस्ता तुष्टाव पूजयामास भक्तितः ॥६८||
कौथुमोक्तेन ध्यानेन स्तोत्रेणापि पुनः पुनः । प्रणनाम च श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ॥६९।।
भगीरथश्व गंगा च सोऽन्तर्धानं चकार ह |
नारद उवाच
केन ध्यानेन स्तोत्रेण केन पूजाक्रमेण च ||७०॥
पूजा चकार नृपतिर्वद वेदविदा वर ।
श्रीनारायण उवाच
स्नात्वा नित्यक्रिया कृत्वा धृत्वा धोते च वाससी ॥७१॥
संपूज्य देवपटक च सयतो भक्तिपूर्वकम् । गणेशं च दिनेशं च वह्नि विष्णुं शिवं शिवाम् ७२॥
संपूज्य देवपट्कं च सोऽधिकारी च पूजने । गणेशं विघ्ननाशाय आरोग्याय दिवाकरम् ॥७३॥
वह्नि शौचाय विष्णुं च लक्ष्म्ययं पूजयेतरः । शिवं ज्ञानाय ज्ञानेशं शिवा च मुक्तिसिद्धये ॥७४॥
संपूज्यताल्लभेत्यासो विपरोतमतोऽन्यथा । दघ्यावनेन ध्यानेन तद्धघानं शृणु नारद ॥७५।।
इति श्रीदेवीभागवत महापुराणे नवमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः ॥३॥
अथ द्वादशोऽध्यायः
श्रीनारायण उवाच
ध्यानं घ कण्वशाखोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् । श्वेतपंकजवर्णाभा गंगा पापप्रणाशिनीम् ।।१।।
कृष्णविग्रहसंभूता कृष्णतुल्या परा सतीम् । पहिशुद्धाशुकाघाना रत्नभूपणभूपिताम् ॥२॥
भारत्पूर्णेन्दुरातरमृष्टशोभारा वराम् । ईपद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्यरसुस्थिरयौवनाम् ॥३॥
नारायणप्रिया शाता सरसौभाग्यसमन्विताम् । विभ्रती पथरीभार मालतीमाल्यसंयुतम् ।।४।।
सिंदूरबिंदुललितं साधं चंदनयिंदुभिः । पस्तूरीपत्र गंडे नानाचित्रसमन्वितम् ।।५।।
पवियविनिद्याछचार्वोहणूटमुत्तमम् । मुलापक्तिप्रमामुटदंतपक्तिमनोरमम् ||६||
गुमाश्यपत्रनयनं मुक्टाक्ष मनोहरम् । यटिनं श्रीफ्लागारं स्तनयुग्मं ध विनतीम् ॥७॥
यहयोगि मुर टिना रमास्तमविनिदिताम् । स्थापनप्रभामुष्टपादपप्रयुगं परम्
॥८॥
गरम पारगः गुंकुमार्ग रापाववम् । देवेंद्रमौलिमंदारमयरंदाजारणम्
गुरमिसमनी: पत्ताघरांयुतं सदा । तपस्थिमौलिनिकरभ्रमरगिमंयुतम् ॥१०॥
मुनि ममा पामिना गर्वभौगदम् । यरा परप्पा वरदा भानुपहारिणीम् ।।११।।
श्रीविष्णोः परात्रीप मजे विष्णुपदी सतीम् । इत्यनेनय प्यानेग प्यारया विपपगांमाग ॥१२॥

·। गोपर्गोपीभिराकोणे श्रीमदेवीभागवत महापुराण नसमस्कन्धे अध्यायः १२ दत्त्वा संपूजयेद्ब्रह्मनुपचाराणि पोडस । आसनं पाचमधं च स्नानीयं चानुलेपनम् ॥१३॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं ताबूलं शीतलं जलम् । वसनं भूपणं मान्यं गंधमाचमनीयकम् ॥१४॥ मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि पोडश । दत्त्वा भवया च प्रणमेत्संस्तूय सपुटाजलिः ॥१५॥ संपूज्यवं प्रकारेण सोश्वमेधफल भवेत् । नारद उवाच श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकात जगत्पते ॥१६॥ विष्णोविष्णुपदोस्तोत्र पापघ्नं पुण्यकारकम् श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं पुण्यकारणम् ||१७|| शिवसंगीतसंमुग्धश्रीकृष्णागसमुद्भवाम् । राधागद्रवसंयुक्ता ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥१८॥ यज्जन्म सृष्टेरादौ च गोलोके रासमंडले । सन्निधाने शकरस्य ता गंगा प्रणमाम्यहम् ॥१९॥ शुभे राधामहोत्सवे । कात्तिकीपूर्णिमाया च ता गगाप्रणमाम्यहम् ॥२०॥ कोटियोजनविस्तीर्णा दैये लक्षगुणा ततः । समावृता या गोलोके ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२१॥ पष्टिलक्षयोजना या ततो दये चतुर्गुणा । समावृता या वैकुण्ठे ता गंगा प्रणमाम्यहम् ॥२२॥ शिल्लक्षयोजना या दर्य पंचगुणा तत. । आवृता ब्रह्मलोके या ता गंगा प्रणमाम्यहम् ॥२३॥ विशल्लयोजना या दर्पा चतुर्गुणा तत. | आवृता शिवलोके या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२४॥ लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्य सप्तगुणा तत | आवृता ध्रुवलोके या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२५॥ लक्षयोजनविस्तीर्णा देये पञ्चगुणा ततः । आवृता चद्रलोके या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२६॥ पष्टिसहस्रयोजना या दैर्घ्य दशगुणा तत । आवृता सूर्यलोके याता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२७॥ लक्षयोजनविस्तीर्णा दध्ये पचगुणा तत । आवृता या तपोलाके ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२८॥ सहस्रयोजनायामा दये दशगुणा तत । आवृता जनलोके या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥२९॥ ददालक्षयोजना या दये पचगुणा तत । आवृताया महर्लोके ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३०॥ सहन्नयोजनायामा दये दशगुणा तत । आवृता याच कलाम ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३१॥ शतयोजनविस्तीर्णा दध्ये दशगुणा तत । मदाकिनी चंद्रलोके ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३२॥ पाताले भगवती च विस्तीर्णा दशयोजना । ततो दशगुणा दध्ये ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३३॥ श्रोशकमात्र विस्तीर्णा तत. क्षोणा च कुत्रचित् । क्षितौ चालक्नदा या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३४॥ सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिदुमनिभा । द्वापरे चदनाभा या ता गगा प्रणमाम्यहम् ॥३५॥ जलप्रभा क्लो या च नान्यत्र पृथिवोतले । स्वर्ग च नित्यं क्षीरामा ता गंगाप्रणमाम्यहम्।।३।।

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १२
यतोयणिकास्पर्श पापिना ज्ञानसंभवः । ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्माजितं दहेत् ॥३७॥
इत्येवं कथिता ब्रह्मन्गंगापद्य कविंशति. । स्तोतरूपं च परमं पापघ्न पुण्यजीवनम् ॥३८॥
नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या संपूज्य च सुरेश्वरोम् । सोऽश्वमेघफलं नित्यं लभते नात्र संशय ॥३९॥
अपुनो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्स्त्रियम् । रोगात्प्रमुच्यते रोगी बन्धान्मुक्तो भवेध्रुवम् ४०॥
अस्पष्टकोति. सुयशा मूरों भवति पंडित. । य. पठेत्रातरुत्थाय गगास्लोनमिदं शुभम् ।।४१॥
शुभं भवेच्च दु स्वप्नो गंगास्नानफलं लभेत् ।
श्रीनारायण उवाच
स्तोप्रेणानेन गंगा च स्तुत्वा चैव भगीरथ. ॥४२॥
जगाम ता गृहीत्वा च यन नष्टाश्च सागराः । वैकुण्ठ ते ययुस्तूणं गंगाया. स्पर्शवायुना ॥४३॥
भगीरथेन साऽऽनीता तेन भागीरथी स्मृता । इत्येवं कथितं सर्व गङ्गोपाख्यानमुत्तमम् ॥४४॥
पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूय. श्रोतुमिच्छसि ।
नारद उवाच
कथं गङ्गा त्रिपथगा जाता भुवनपावनी ॥४५॥
कुत्र वा केन विधिना तत्सर्वं वद मे प्रभो । तस्याश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुत्तमम् ॥४६॥
एतत्सर्व तु विस्तीणं कृत्वा वक्तुमिहार्हसि ।
श्रीनारायण उवाच
कात्तिक्या पूर्णिमाया तु राधाया. सुमहोत्सव. ॥४७॥
कृष्ण, संपूज्य ता राधामुवास रासमडले । कृष्णेन पूजिता ता तु संपूज्य हृष्टमानसा. ॥४८॥
अचुब्रह्मादय. सर्वे अपय शौनकादय । एतस्मिन्नंतरे कृष्णसंगीता च सरस्वती ॥४९॥
जगी सुन्दरतालेन वीणया च मनोहरम् । तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै रत्नेंद्रसारहारकम् ॥५०॥
शिवो मणोद्रसारं तु सर्वब्रह्माण्डदुर्लभम् । कृष्ण कौस्तुभरत्नं च सर्वरलात्परं वरम् ॥५१॥
अमूल्यरत्ननिर्माण हारसार च राधिका | नारायणश्च भगवान्ददो माला मनोहराम् ॥५२॥
अमूल्यरत्ननिर्माण लक्ष्मी. कनकदुडलम् । विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी ॥५३॥
दुर्गा नारायणीशाना ब्रह्मकि सुदुर्लभाम् । धर्मबुद्धि च धर्मच यशश्च विपुल भवे ॥५४॥
वह्निशुद्धाशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरान् । एतस्मिन्नंतरे शभुब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः ॥५५॥
जगी श्रीकृष्ण संगीतं रासोल्लासममन्विनम् । मूळापु सुरा. सर्वे चित्रपुत्तलिका यया ५६॥
पष्टेन चेतना प्राप्य ददृशु रारामंडले । स्थलं सवं जलावीण रामविहीनाम् ५७॥
अत्युच्च रुदु सर्वे गोपा गोप्य सुरा द्विजा । ध्यानेन ब्रह्मा बुबुधे सर्वे तीर्थमभीप्सितम् ॥५॥

·श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय १३ गतञ्च राधया साधू श्रीकृष्णो द्रवतामिति । ततो ब्रह्मादय सर्वे तुष्टुवु परमेश्वरम् ॥५९।। स्वमूर्ति दर्शय विभो वाछित वरमेव न । एतस्मिनतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी ॥६०॥ तामेव शुश्रुवु सर्वे सुव्यक्ता मधुरान्विताम । सर्वात्माऽहमिय शक्तिभक्तानुग्रहविग्रहा ॥६१॥ ममाप्यस्याश्च दहन कर्तव्य च किमावयो । मनवो मानवा सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवा ॥६२।। म मन्त्रपूता मा द्रष्टुमागमिष्यति मत्पदम । मूर्ति द्रष्टु च सुव्यक्ता यदीच्छय सुरेश्वरा ॥६३॥ करोतु शभुस्तव मदीय वाक्यपालनम । स्वय विधातस्त्व ब्रह्मनाज्ञा पुरु जगद्गुरुम् ।।६४॥ कतुं शास्त्रविशेष च वेदाग सुमनोहरम । अपर्वम त्रनिकर सर्वाभीष्टफलप्रदै ॥६५॥ स्तोत्रैश्च निकरानैर्युत पूजाविधिक्रम । म मनकवचस्तोत्र कृत्या यत्नेन गोपनम ॥६६।। भवति विमुखा येन जना मा तत्करिष्यति । सहस्रपु शनेष्वेको ममत्रोपासको भवत ॥६७॥ जना म मनपूताश्च गमिष्यति च मत्पदम । अयथा न भविष्यति सर्वे गोलोकवासिन ॥६८॥ निष्फल भविता सर्व ब्रह्माड चव ब्रह्मण । जना पञ्च प्रकाराश्च युक्ता स्रष्टु भवे भवे ॥६९|| पृथिवीवासिन केचित्केचित्स्वर्गनिवासिन । इद कतुं महादेव करोति देवससदि ॥७०॥ प्रतिज्ञा सुदृढा सद्यस्ततो मूर्ति च द्रक्ष्यति । इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातन ||७१k तेव्रुत्वा जगता घाता तमुवाच शिव मुदा । ब्रह्मणो वचन श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिना वर ॥७२॥ गङ्गातोय करे कृत्वा स्वीकार च चकार स । सयुक्त विष्णुमायाया मोघ शास्त्रमुत्तमम् ॥७३॥ वेदसार करिष्यामि प्रतिज्ञापालनाय च । गगातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जन ॥७४|| स याति कालसूत्र च यावद्वै ब्रह्मणो वय । इत्युक्ते शकर ब्रह्मन्गोलोके सुरससदि ॥७॥ आविर्वभूव श्रीकृष्णो राधया सहितस्तत । त सुदृष्ट्वा च सहृष्टास्तुष्ट पुरुषोत्तमम ॥७॥ परमानदपूर्णाश्च पुनरुत्सवम् । कालेन भुगवा मुक्तिदीप चकार स ॥७॥ इत्यैव कथित सवं सुगोप्य च सुदुर्लभम । स एव द्रवरूपा सा गङ्गा गोलोकसभवा ||७८|| भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । स्थाने स्थान स्थापिता सा कृष्णन च परात्मना ।। कृष्णस्वस्पा परमा सर्वब्रह्माडपूजिता ॥७९॥ इति श्रीदेवीमागरते महापुराणे नतमस्कन्धे द्वादशोऽध्याय ॥१२॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः नारद उवाच पचमहस्राब्दे समतोते सुरेश्वर । क्व गता सा महाभाग तमे व्यास्यातुमर्हसि ॥१॥ श्रीनारायण उवाच भारतीशापात्समागत्येश्वरच्छया । जगाम ता वकुठे पापान्त पुनरेव सा ||RIE चक्रुश्च राधाकृष्णागमभूता है मारत

·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नवमस्वन्धे अध्यायः १३
भारती भारतं त्यक्त्वा तज्जगाम हरे पदम् । पद्मावती च शापाते गंगा सा चैव नारद ||३||
गगा सरस्वती लक्ष्मीश्चैतास्तित्र प्रिया हरे । तुलसीमहिना ब्रह्मश्चतस्र. कीर्तिता श्रुतौ ॥४॥
नारद उवाच
केनोपायेन सा देयो विष्णुपादाब्जसंभवा । ब्रह्मकमहलुस्था च श्रुता शिवप्रिया च सा ॥५॥
बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गंगा नारायणप्रिया । अहो केन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥६॥
श्रीनारायण उवाच
पुरा बभूव गोलोके सा गंगा द्रवरूपिणी । राधाकृष्णाङ्गसंभूता तदंशा तत्स्वरूपिणी ॥७॥
द्रवाधिष्ठातृदेवी या स्पेणाप्रतिमा भुवि । नवयौवनसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता ॥८॥
शरन्मध्याह्नपद्मास्या सस्मिता सुमनोहरा | तप्तकायसवर्णाभा शरच्चंद्रसमप्रभा ||९||
स्निग्धप्रभाऽतिमुस्निग्धा सुद्धसत्त्वस्वरूपिणी । सुपीनकठिनश्रोणिः सुनितंवयुगंधरा ॥१०॥
पोनोग्नतं सुटिनं स्तनयुग्मं सुवर्तुलम् । सुचारुनेत्रयुगलं सुकटाक्ष सुर्वक्रिमम् ॥११॥
पंक्रिमं क्वरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् । सिंदूरविंदुललितं सार्थ चन्दनबिंदुभिः ॥१२॥
कस्तूरोपत्रिकायुक्त गंडयुग्म मनोरमम् । बंधूकवुसुमाकारमघरोष्ठं च सुंदरम् ॥१३॥
पक्पदाडिमवीजामदतपत्तिसमुज्ज्वलम् । वाससी वह्निशुद्ध च नोवोयुक्त च विभ्रती ॥१४॥
सा सकामा कृष्णपाचे समुवास सुरजिता । वाससा मुरामाच्छाद्य लोचनाभ्या विभोर्मुखम् १५॥
निमेपरहितान्या च पिवंती सततं मुदा । प्रफुल्लवदना हनियस गमलालसा ॥१६॥
मूच्छिता प्रभुम्पेण पुलाक्तिविग्रहा । एतस्मिनंतरे तत्र विद्यमाना च राधिका ॥१७॥
गोपोनिकाटियुक्ता कोटिचन्द्रसमप्रभा । कोपेनारसपमास्या रक्तारजलोचना ॥१८॥
पीता चमवर्णाभा गजेन्द्रमदगामिनी । अमूल्यरत्ननिर्माणनानाभूपणभूपिता ॥१९॥

·६०५ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्याय १३ उत्याय गगा सहसा स्तुति बहु चकार सा | कुशल परिपप्रच्छ भोताऽतिविनयेन च ॥२९॥ नम्रभागस्थिता प्रस्ता शुष्ककण्ठोष्टतालुका | ध्यानेन शरणायत्ता श्रीकृष्णचरणावुजे ॥३०॥ ता हृत्पद्मस्थिता कृष्णो भोतायै चाभय ददौ । बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च ॥३१॥ लष्यसिहासनस्था च राधा गगा ददर्श सा । सुम्निग्धा सुखदृश्या च ज्वलती ब्रह्मतेजसा ॥३२॥ असख्यब्रह्मण कीमादिसृष्टे सनातनीम् । सदा द्वादशवर्षीया कन्याभिनायौवनाम ||३३॥ विश्ववन्द्या निरपमा रुपेण च गुणेन च । शाता कातामनतातामाद्यतरहिता सतीम् । ३४॥ शुभा सुभद्रा सुभगा स्वामिसौभाग्यसयुताम । सौदर्यसुदरी श्रेष्ठा सर्वासु सुदरीपु च ॥३५॥ कृष्णाांगा कृष्णसमा तेजसा वयसा विपा । पूजिता च महालक्ष्मी रक्ष्म्या लक्ष्मीश्वरेण च ॥३६|| प्रच्छाद्यमाना प्रभया समामीशस्य सुप्रभाम् । ससीदत्त च ताबूल भुक्तवती च दुर्लभम् ॥३७|| अज या सर्वजननी धन्या मान्या च मानिनीम् । कृष्णप्राणाधिदेवी च प्राणप्रियतमा रमाम् ॥३८॥ दृष्ट्वा रासेश्वरी तृमि न जगाम सुरेश्वरी । निमेपरहिताभ्या च लोचनाम्या पपौ च ताम ३९॥ एतस्मिनतरे राधा जगदीशमुवाच सा | वाचा मधुरया शाता विनीता सस्मिता मुने ४०॥ राधोवाच केय प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखाबुजम । पश्यती सस्मित पा सत्रामा वक्रलोचना ||४१|| मूर्छ प्राप्नोति रूपेण पुलकाक्तिविग्रहा । वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुन पुन ॥४२॥ त्व चापि ता सनिरीक्ष्य सकाम सस्मित सदा । मयि जीवति गोलोके भूता दुर्वृतिरोदृशी ॥४३॥ त्वमेव चव दुर्वृत्त वार वार करोपि च । क्षमा करोमि प्रेम्णा च स्त्रीजाति स्निग्धमानसा ।। सगृह्यमा प्रियामिष्टा गोलोकाद्गच्छ लपट । अन्यथा न हि ते भद्र भविष्यति व्रजेश्वर ॥४५॥ दृष्टस्त्व विरजायुक्तो मपा चदनकानने । क्षमा कृता मया पूर्व सखीना वचनादहो ||४६॥ त्वया मच्छन्दमात्रेण तिरोधान कृत पुरा । देह तत्याज विरजा नदीरूपा बभूव सा ॥४७॥ कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दंध्ये चतुर्गुणा । अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कोतिरपिणी ॥४८॥ गृह मयि गताया च पुनर्गत्वा तदतिके । उच्च रुरोद विरजे विरजे चैति सस्मरन् ।।४९।। तदा तोयात्समुत्याय सा योगासिद्धयोगिनी । सारकारा मूर्तिमती ददौ तुभ्य च दर्शनम् ॥५०॥ तस्तां च समाशिप्य वीर्याधान कृत त्वया । ततो बभूवुस्तस्या च समुद्रा सप्त एव च ॥५१॥ राम्य शोभया गोया युक्तश्चपक्वानने । सद्यो मच्छन्दमात्रेण तिरोपान कृत स्वया ॥५२॥ साना देह परित्यज्य जगाम चद्रमडले । ततस्तस्या शरीर व स्निग्य तेगो बभूव ह ॥५३॥ सविभज्य त्वया दत्त हृदयेन विद्यता । रत्नाय पिचिरस्वर्णाय रिविमणिवराय च ॥५४॥ जिविस्त्रोमा मुसाम्जेम्य.विचिद्राने च रिंचन । किंचित्क्सिस्पेन्पश्व पुष्येभ्यश्चापि विचन १५५||

·श्रीमद्देवीभागवत महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १३
भारती भारतं त्यक्त्या तज्जगाम हरे पदम् । पद्मावती च शापाते गंगा सा चंय नारद ||३||
गगा सरस्वती लदगोश्चतास्तिव. प्रिया हरे. । तुलसीमहिता ब्रह्मवतनः कीर्तिता. तो ॥४॥
नारद उवाच
पेनोपायेन सा देवो विष्णुपादाम्जाभवा । ब्रह्मवमंडरुस्था च श्रुता शिवप्रिया पसा ॥५॥
बभूय सा मुनिश्रेष्ठ गंमा नारायणप्रिया । अही येन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥६॥

·६०५ श्रीमद्देवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १३ उत्याय गंगा सहसा स्तुति वहु चकार सा | कुशलं परिपप्रच्छ भोताऽतिविनयेन च ॥२९॥ नम्रभागस्थिता जस्ता शुष्ककण्ठोष्ठतालुका । ध्यानेन शरणायत्ता श्रीकृष्णचरणांबुजे ॥३०॥ ता हृत्पद्मस्थिता कृष्णो भीतायै चाभयं ददौ । बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च ॥३१॥ उर्ध्वसिंहासनस्या च राधा गंगा ददर्श सा । सुम्निग्या सुसदृश्या च ज्वलंती ब्रह्मतेजसा ॥३२॥ अमस्यब्रह्मणः कर्बीमादिसृष्टेः सनातनीम् । सदा द्वादशवीयां कन्याभिनवयौवनाम् ॥३३॥ विश्ववन्द्या निरुपमा स्पेण च गुणेन च । शाता कातामनंतातामाद्यतरहिता सतीम् । ३४॥ शुभा सुभद्रा सुभगा स्वामिसौभाग्यसयुताम् । सौदर्यसुंदरी श्रेष्ठा सर्वासु सुंदरीपु च ॥३५॥ कृष्णा पांगां कृष्णसमां तेजसा वयसा त्विषा । पूजिता च महालक्ष्मी लक्ष्म्या लक्ष्मीश्वरेण च ॥३६॥ प्रच्याद्यमानां प्रभया समामीशस्य सुप्रभाम् । सखीदत्त च ताबूलं भुक्तवती च दुर्लभम् ॥३७॥ अजन्यां सर्वजननी धन्या मान्या च मानिनीम् । कृष्णप्राणाधिदेवी च प्रागप्रियतमा रमाम् ॥३८॥ दृष्ट्वा रासेश्वरी तृप्ति जगाम सुरेश्वरी । निमेपरहिताम्या च लोचनाम्या पपौ च ताम् ३९|| एतस्मिन्नंतरे राधा जगदीशमुवाच सा । वाचा मधुरया शाता विनीता सस्मिता मुने ४०॥ राधोवाच पेयं प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखायुजम् । पश्यंती सस्मितं पाश्र्व सामा वक्रलोचना ॥४१॥ मूर्धा प्राप्नोति रूपेण पुलकाकितविग्रहा । वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुनः पुन ॥४२॥ त्वं चापि ता संनिरीक्ष्य मकाम. सस्मिनः सदा । मयि जीवति गो टोके भूता दुर्वृतिरोदृशी ॥४३॥ रवमेव चव दुर्वृत्तं वारं वारं करोपि च । क्षमा करोमि प्रेम्णा च स्त्रीजातिः स्निग्धमानसा ।। संगोमा प्रियामिष्टा गोलोकागच्छ लंपट । अन्यथा न हि ते भद्रं भविष्यति राजेश्वर ॥४५॥ दृष्टानं विरजायुनो मया चंदनकानने । क्षमा कृता मया पूर्व सबीना वचनादहो ॥४६॥ स्वया मच्छन्दमाग तिरोधानं कृतं पुरा । देह तत्याज विरजा नदीरूपा बभूव सा ||४७॥ कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दैये चतुर्गुणा । अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कीतिरूपिणी ॥४८॥ में मयि गताया च पुनर्गत्वा तदंतिके । उच्च ररोद विरजे विरजे चेति संस्मरन् ॥४९॥ तदा तोयान्समुत्पाय सा योगासिद्धयोगिनी । सालंकारा मूर्तिमती ददौ तुभ्यं च दर्शनम् ॥५०॥ माघ रामाशिप्य वीर्यापानं कृतं त्वया । ततो यभूदुस्तस्या च समुद्राः सप्त एव च ॥५१॥ प शोभया गोप्या युक्तचपक्वानने । सद्यो मच्छन्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ॥५२॥ चंद्रमंडले । ततस्तस्याः शरीरं च स्निग्य तेगो बभूव ह ॥५३॥ माविमग्न त्वया दत्तं हृदयेन विदूपता । रत्नाय मिचित्स्वाय विविन्मणिवराय च ॥५४॥ निरिमोगा मुसान्या निविदानेच विचन 1 विचिक्सिलन्यच पुष्पम्यत्रापि किंचन ॥५५॥ सोना देहं परिस्पग्य जगाम ·श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १३ विचित्फलेम्य. पक्वेभ्यः सस्येभ्यश्चापि किंचन । नृपदेवगृहेभ्यश्च संस्कृतम्यश्च किंचन ॥५६॥ किंचिन्नूतनपत्रेभ्यो दुग्धेभ्यश्चापि किचन । दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने ॥५७॥ सद्यो मच्छ दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया । प्रमा देहं परित्यज्य जगाम सूर्यमंडपे ।।५८।। ततस्तस्याः शरीरं च ती तेजो बभूव ह । सविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा ॥५९॥ विसृष्टं चक्षुषोः कृष्ण लज्जया मद्भयेन च । हुताशनाय किंचिच्च यक्षेम्यश्चापि किचन ॥६०॥ किंचित्सुरुपसिंहेभ्यो देवेभ्यश्चापि किंचन । किंचिद्विष्णुजनेभ्यश्च नागेभ्योऽपि च किंचन ॥६१॥ ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किंचन । स्त्रीभ्यः सौभान्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किंचन ।। तत्तु दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्व प्ररदितं त्वया । शातिगोप्या युतस्त्वं च दृष्टोऽसि रासमडले ॥६३|| वसते पुष्पशय्याया माल्यवाश्चदनोक्षितः । रत्नप्रदीपर्युक्तं च रत्ननिर्माणमदिरे ॥६४॥ रत्नभूपणभूपाढयो रत्नभूपितया सह । तया दत्तं च तांबूलं भुक्तवाश्च पुरा विभो ॥६५॥ सद्यो मच्छरमाण तिरोधानं कृतं त्वया । शातिदेहं परित्यज्य भिया लीना त्वयि प्रभो ॥६६॥ ततम्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं वभूव ह । संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा ॥६७|| विश्वे तु विपिने किंचिद्माणे च मयि प्रभो । शुद्धसत्त्वस्वरूपाय किंचिल्लशम्य पुरा विभो ॥६८॥ स्वन्मन्योपासकेभ्यश्च शास्तेभ्यश्चापि किंचन | तपस्विभ्यश्च धर्माय मिष्टेभ्यश्च सिंचन ॥६९|| मया पूर्व च त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह | सुवेपयुक्तो मालावान्गंधचंदनचितः ॥७॥ रमभूपितया गंधचंदनोक्षितया सह । सुसेन मूच्छिनस्तल्पे पुष्पचंदगचिते ॥७१।। रिलष्टो निश्तिया रायः सुरोन नवरांगमात् । मया प्रबोधिता सा च भवाध स्मरणं पुरु ||७२।।

·६०७ पर परण मध्यमान श्रीमदेवीमागवते महापुराणे नमस्कन्धे अध्याय १३ सर्वत्र नलगून्य च गुपपन च गोलकम । जरजतुसमूहश्च मृतदेहै समन्वितम ||८४|| ब्रह्मविष्णुशिवानतधर्मेन्द्रंद्रदिवाकरा । मनवो मुनय सर्वे देवसिद्धतपस्विन १८५॥ गालोक् च समाजग्मु शुक्रण्टोप्टनालुका । सर्व प्रणेमुर्गोविद सर्वेश प्रवृते परम |॥८६॥ वरेण्यम्वरदम्दरिष्ठम्वरसारणम् । गोपिकागोपवृदाना सर्वेषा प्रवरम्प्रभुम् ॥८७॥ निरीहञ्च निराकार निलिप्त च निराश्रयम् । निर्गुण च निरुत्साह निर्विकार निरञ्जनम् ॥८८॥ स्वैच्छामय च साकार भक्तानुग्रहकारकम् । सत्त्वस्वरूप सत्येश साक्षिरूप सनातनम् ॥८९॥ परम परमात्मानमीश्वरम् । प्रणम्य तुष्टुव सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्वरा ||९०|| सगद्गदा माथुनेत्रा पुल काक्तिविग्रहा । सर्वे सस्तूय सर्वेश भगवत परात्परम् ॥९१|| ज्योतिमय पर ब्रह्म सवकारणवारणम | अमूल्यरत्ननिर्माणचिनसिंहासनस्थितम् ॥१२॥ च गोपाल श्वेतचामरवायुना । गोपारियानृत्यगीत पश्यत सस्मित मुदा | ९३।। प्राणाधिकप्रियतम राधावयस्थलस्थितम् । तया प्रदत्त तावूल भुक्तवत सुवासितम् ।।९४॥ परिपूर्णतम रामे ददृशुश्च सुरेश्वरम् । मुनयो मनव सिद्धास्तापमाश्च तपस्विन ॥१५॥ प्रहएमनस सर्वे जग्मु परमविस्मयम् । परस्पर समालोक्य प्रोचुम्ते च चतुर्मुखम् ॥१६॥ निवदित जगनाय स्वाभिप्रायमभीप्मितम् । ब्रह्मा तद्वचन श्रुत्वा विष्णु कृत्वा स्वदक्षिणे ॥९७॥ वामतो वामदेव च जगाम कृष्णसनिधिम् । परमान दयुक्त परमानन्दम् पिणम् ॥२८॥ गव कृष्णमय धाता ददश रासमडले । सर्व ममानवप च समानासनसस्थितम् ॥९९।। दिभुज मुरलाहस्त वनमालाविभूषितम् । मयूरपिच्छचूड च कौस्तुभेन विराजितम् ॥१००॥ बनार यमनीय च सुदर शातविग्रहम् । गुणभूषणरूपेण तनसा वयसा त्विषा ।।१०१॥ परिपूतम सर्वेश्वर्यसमन्वितम् । किं मव्य सवर किं वा दृष्ट्वा तिर्वक्तुममम ॥१०२।। गा तेज म्वरुप च प तत्र स्थित क्षणम् । रािवार च माकार ददर्श द्विविध क्षणम् ॥१०३।। कमव शप पृषा राधया रहित परम् । प्रत्यासनसस्थ च तया साधं च तत्क्षणम् । १०४॥ कृष्णरुप परम । स्वार प च पुरुप विधाता घ्यातुमशम ॥१०५॥ ६सपर५ च प्राध्यात्याध्यानन चक्षुषा । चकार स्तवन भय या परिहारमनक्या ||१०६|| ने दिपार मोल्य पुश्च स्दनाया | ददा कृष्णम 7 राधायश स्थलम्यितम् ॥१०॥ परिक्त गोपामहरमहिनम् । पुन प्रमुस्त दृष्ट्वा तुष्ट परमेश्वरम् ।।१०८॥ तानुवार रमश्वर | गवात्मा स सबा पर्देश सर्वभावन ||१०९|| श्रीभगवानुवाच गए पुगत ग्रामा मगत ! गच्य महादेव शबरमतु व ॥११०॥ सव गपाम्पधर कृष्ण नापमानाय ·६०५ श्रीमद्देवीमागवते महापुराणे नमस्कन्धे अध्यायः १४ इत्येवं कथितं ब्रह्मन्गंगोपाख्यानमुत्तमम् । सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥१३६॥ इति श्रीदेवीमागवते महापुराणे नवमस्कन्धे गंगोपाख्याने त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः नारद उवाच लदमौः सरस्वती गंगा तुलमी विश्वपावनी । एता नारायणस्यैव चतस्रश्च प्रिया इति ॥१॥ गंगा जगाम बैकुण्ठमिदमेव श्रुतं मया ! कथं सा तस्य पली च वभूवेति च न श्रुतम् ।।२।। श्रीनारायण उवाच गंगा जगाम वैकुण्ठं तत्पश्चाज्जगता विधिः । गत्वोवाच तया साधं प्रणम्य जगदीश्वरम् ॥३॥ ब्रह्मोवाच राधा कृष्णागसंभूता या देवी द्रवरूपिणी । नवयौवनसंपन्ना सुशीला सुंदरी वरा ॥४॥ शुद्धसत्वस्वरूपा क्रोपाहंकारजिता । तदगसभवा नान्यं वृणोतीयं च तं विना ॥५॥ तयातिमानिनी राधा सा च तेजस्विनी वरा । समुद्युक्ता पातुमिमा भीतेयं बुद्धिपूर्वरम् ॥६॥ विवेश परणामोजे कृष्णस्य परमात्मनः । सर्वत्र गोलकं शुष्कं दृष्ट्वान्हमगमं तदा ॥७॥ गोलोरे कृष्णय सर्ववृत्तातप्राप्तये । संतरात्मा सर्वेषा ज्ञात्वाऽभिप्रायमेव च||८|| दहिवकार गंगा पादागुष्टनखाग्रतः । दत्त्वाऽस्य राधिकामंत्र पूरयित्वा च गोलकम् ।। अगम्य ता च राधेशं गृहीत्वाऽत्रागम प्रभो ! गाधर्वेण विवाहेन गृहाणेमा सुरेश्वरीम् ॥१०॥ सुरेश्वरैपु रसिको रसिकेयं समागता । त्वं रत्नं पुंसु देवेशस्त्रीरत्न स्त्रीष्वियं सती॥१॥ पिदधापा विदग्पेन संगमो गुणवान्भवेत् । उपस्थिता स्वय कन्या नगृह्णातीह य. पुमान् ।। में विहाय महालदमी रटा याति न संशय. । यो भवेपंडित सोऽपि प्रवृति नावमन्यते॥१३॥ सर्वे प्राय तिवा. पुंसः कामिन्य प्रकृतं. पला । त्वमेव भगवान्नाथो निर्गुण प्रकृते. पर ॥१४॥ अर्धा द्विभुजः कृष्णो योऽयोगेन चतुर्भुज । कृष्णवामागसंभूता बभूव राथिया पुरा ॥१५॥ दश: स्वयं सा च पामाशा मला तथा । तेनेय त्वा वृपोत्येव यतस्त्वद्देहसंभवा ॥१६॥ एसगं चय स्त्रोमोयंपा प्रतिपूरपो । इत्येवमुक्त्वा धाता ता तं समर्प जगाम स.|॥१७॥ मग विवाहेन ता जग्राह हार स्वयम् । नारायन करं पुत्वा पुष्पचंदनचितम् ॥१८॥ रेमे रमापतिस्तर गंगया सहितो मुदा | गणा पृथ्वी गता या सा स्वस्थान पुनरागता ।। निता विजादाजातेन विष्णुपदीनि च । मूछो मंत्राप ला देवी नवसंगमलोलया ॥२०॥ रा मुरासंभोगाइसिरेवरसंयुद्धा । ता दवा दुःविता वाणी पपया निवामि || यत्र ·श्रीमदेवीमागवत महापुराणे नवमस्कन्धे अध्यायः १५ नित्यमोयेति ता वाणी न च गंगा सरस्वतीम् । गंगा शशाप कोपेन भारते च हरिप्रिया ॥२२॥ गङ्गया सह तस्यैव तिस्रो भार्या रमापतेः । साधं तुलस्या पश्चाच्च घस्रश्नाभवन्मुने ॥२३॥ इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कंधे चतुर्दशोऽध्यायः ॥१८॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः नारद उवाच नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभव ह । तुलसी कुत्र संभूता का वा सा पूर्वजन्मनि ॥१॥ कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या कुले सती। केन वा तपसा सा च संप्राप्ता प्रकृतेः परम् ॥२॥ निर्विकारं निरीहं च सर्वविश्वस्वरूपकम् । नारायणं परं ब्रह्म परमेश्वरमीश्वरम् ॥३॥ सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वशं सर्वकारणम् । सर्वाधारं सर्वरूप सर्वेषा परिपालकम् ||४|| कथमेतादृशो देवी वृक्षत्व समवाप ह । कथं साऽप्यसुरसस्ता सवभूव तपस्विनी ॥५॥ सुस्निग्धं मे मनो लोलं प्रेरयन्मा मुहुर्मुह । छेतुमर्हसि संदेहं सर्व संदेहभंजन ||६|| नारायण उवाच मनुश्च दक्षसावणिः पुण्यवान्वैष्णव. शुचि । यशस्वी कीर्तिमाश्चैव विष्णोरंशसमुद्भवः ॥७॥ तत्पुत्री ब्रहासावर्णिमष्ठो वैष्णव. शुचि । तत्पुत्रो धर्मसाणिवैष्णवश्च जितेन्द्रियः ॥८॥ तत्पुत्रो रुद्रसावणिर्भक्तिमान्विजितेन्द्रिय । तत्पुत्रो देवसावणिविष्णुव्रतपरायणः ॥९॥ तत्पुत्र इन्द्रसावर्णिमहाविष्णुपरायण. । वृपध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः ॥१०॥ यस्याश्रमे स्वयं शभुरासीद्देवयुगत्रयम् । पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च ॥११॥ न च नारायणं मैने न लक्ष्मी न सरस्वतीम् । पूजाच सर्वदेवानां दूरीभूता चकार सः ॥१२॥ भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभंज ह । तथा माघीयपंचम्या विस्तृता सर्वदैवत. ॥१३॥ पाप सरस्वतीपूजा दूरीभूता चकार स. । यहं च विष्णुपूजा च नर्दतं तं दिवाकर. ॥१४॥ चुकोप देवी भूपेंद्र शशाप शिवकारणात् । भ्रष्टश्रीस्त्वं च भवेति तं शशाप दिवाकरः ॥१५॥ शूलं गृहीत्वा त सूर्यमधावच्छंकर. स्वयम् । पित्रा सार्द्ध दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ ॥१६॥ शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा । ब्रह्मा सूर्य पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया !|१७|| ब्रह्मकश्यपमा डाः संत्रस्ता. शुष्कतालुका. ! नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया ॥१८॥ मूर्ना प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः । सर्व निवेदनं च यस्य कारण हरी ॥१९॥ नारायणश्च कृपया तेभ्यश्च ह्यभयं ददौ । स्थिरा भवत हे भौता भयं किं च मयि स्थिते ।। स्मरंति ये यत्र यत्र मा विपतो भयान्विता । तास्तत्र गत्वा रक्षामि चब्रहस्तस्त्वरान्वित २१॥ पाताऽहं जगता देवाः कर्ता च सततं सदा । स्रष्टा च ब्रह्मरूपेण संहर्ता शिवरूपतः ॥२२॥ ।