·॥श्रीः॥ सटीकतर्कभापाया विज्ञापनम् । गोवर्धममिनकृततर्कभापाप्रकाशास्यतर्कभापाटीकायाम यतर्कभाषामनुभाषतेस्म गोवर्धनस्तनधासु धीरः । तेनानपदोन सुधांशुगौरी कीर्तिगुरूणाममृताधिकास्तु । विजयश्रीतन जन्मा गोवर्धन इति श्रुतः । तकानुभाषां तनुते विविध्य गुफनिर्मितिम् ॥ विश्वनाथानुज पद्धनाभानुना गरीयान बलभद्रजन्मा । नोति तकनधिगत्य सवान् श्रीपदनामाद्विदुषो विनोदम् ॥ इति रामकृष्णगोपालभायडारकरमहाशयसङ्कलित१८८२-८३- पायरियोपुस्तके २१३पृष्ठायों गुरुर्निर्मिति सकानुभाषां ৪ ললন' মুমিলৱঘনন নাঘনমিত্ম: ঈঘৰিয় যি सध्यति । बलभद्रजन्मत्यनेन च बलभद्रेोऽस्य गोवर्धनमित्रस्य । विजयनीरानजन्मेत्यनेन च विजयश्रीवर्धनस्य मातेति यते । विश्वनाथानुजपदनामानुन इत्यनेन धास्य गोवर्ध- पश्यनाथपट्नानाभा द्वा ज्येष्ठनातरापिति निश्चीयते । पं. विन्ध्येश्वरीप्रसादविवेदिमुद्रितवाराणसीसंस्कृतमिरीजस्था 'शस्तपादभाष्यभूमिकालो भाष्य टीकाफिरयायल्या एका पद्गना- किरणापलीभास्करनामिका ठीका घर्तत इति जायते । कं धारायचीस्ययालसरस्वतीभवनपुस्तफालये वर्तते । तप "मश्लोकः। उपदिया गुरुचरपरम्पृष्टा वर्धमानेन । । किरणापल्यामर्यास्तन्यन्ते पहनाभेन ।

·मटीकसभापाया: अन्ध- यसकंदराराराणयकर्णधारो घेदान्नयामनिरताध्यगमार्थ श्रीपदनामरचितेन दियाकरण तुष्टोऽमुनास्तु मुकृती यलमा इति श्रीमन्नममियात्मनशानामपिरचितः किरणार म्करः समाः । इति निषितमस्ति । पिटरसन्महाशय यलमियाटिफोसाइटीसम्यन्धि१८८४-८६योपान्दीयजर्नला २६१ पृष्ठायां फणादरहस्यनामझटीकामधिकृत्यादो- जयति पुरनिहन्तु: होमपञ्चेषवायो- जनिरपति पुमानेककल्पटुमाणाम् । युगपदसुरजानां तट्टहां चामदास्यो निरयधिगुणसीमा कोऽपि भीमा फटाचः । सम्वेरमायणीयं भ्रमरकुल दानपानरमणीयम् प्रद्योलमानगण्डस्थलमण्डलमण्डनं जयति। आरचय्य प्रयवाद्यरिहेकाशीतिकारिकाः ।? प्राचार्यपद्नाभेन व्याख्या सम्मति तन्यते । न प्रार्थयामि भयता दुर्घताः प्रार्थये साधन । अङ्गीकृतमपि येपा शेषादिभिरप्यहा दृष्य । यद्यदप विनिक्षिप्नं नव्य सिद्धान्तवर्तिना पट्नाभेन तेः प्रीतः प्रगल्भोऽस्तु गुरोर्मुसः । इतिश्रीसन्मियश्रीजगद्गुरुबलभदात्मजविश्वनाथ' यश्रीगर्भसम्भयसकलशास्वारविन्दप्रदोसनभट्टाचार्यमिश्री भकृतास्वकृतराट्वान्तमुक्ताहारव्याख्याने कणादरहस्य सा ·. विज्ञापनम । RMER लिखितमस्ति । बलभदात्मजेन्यनेन विजयग्रीगर्भसम्मकत्यनेन वनाथानुजेत्यनेन च गोवर्धनायजन्मेर पदनामः फिरणावली- करकणादरहस्ययाः फतेति ना रिवादानकाय: । अस्पृष्टा पर्थ- नितिकिरयावलीभास्करस्यलेयदर्शनेन च गोवर्धनायजयद्गना- तत्त्वचिन्तामणिप्रणेतृगने थोपाध्यायात्मजवर्धमानोपाध्यायाद- नित्वमिति स्पष्टत एवावगम्यते । रामकृष्णगोपालमायडारकरमहाशयसङ्कलिस१८८२-८३पी- दशेयरिपोर्ट पुस्तके पिन्नभाता तर्कभाषाप्रकाशिकानामिका एका धीते । चिनभट्टस्तु सहजर्वजस्य पुनः सर्वज्ञस्य भ्राता विज- रस्य राजा हरिहरोऽस्य सहायक प्रासीत् । स च चिनभट्टः शिशताब्दिशेपमागे प्रासीदिति लिखितम् । सर्कभाषाटीकाकू- मिट्टापेक्षया तर्कभाषाकृत. केशमिनस्य प्राधीनत्यमाञ्जस्येनेष रति । यय मति केशमियस्य सर्कभापाटीकाक्दगोवर्धनगुरु । तत्समानकालत्वे सिद्धे गोवईनायजपनानाभस्य च वर्धमानी पायानन्तरत्वे चित्रभट्टम्य च चतुर्दशशताब्दिशेषभागस्थायित्वे ते फेण्यमिश्रस्य चतुर्दशशताब्दिशेपभागपूर्यत्य वर्धमानापा- शानन्तरस्यं पद्नामादिसमानझालिझत्यं च यस्यमवगन्तुम् । पिटरसन्महाशयकृतालयाजधानीस्यपुस्तकालयमधीपु- पद्मनाभसप्रशापादभाथ्यसेतुमधिकृत्य- स्मृतिपथमुपनीय श्रीमतस्सालयकात उषितमुपषिताय पाश्चमत्यादरेण । अति पिरचितोऽसी पट्सनाभेन यया. दुदयनकृषिशराये सेतुरुच्चे। - ·तर्फभापायाः २ . Taga; प्राथामिछाटारम।... प्रारयाप्तिसाटाहरणम् 1 ... प्राप्रपासिनोटाइप्यान्तरम् । "" १८. ०७ . ४ १० १ 10 4 ४. २ यिय: अहम्भवम्य स्वरपासियान्सभी घकथनम्। অস্কায়ামের निरूपणम। ... असाधारणलक्षणाम। असाधारपालघमम । अमाधारणावादरणम । २ असाधारसोदाहरणम् । १०६ असिमलटणम् । असिविभागः। ૫૯ असिधिभाग: १EC अनिरूपणम् । १६६ पोतूनां वेत्वाभासत्यव्यपदेश- स्य बीजम् । ... ... १E. १ ४०. १ . ५८ 1 ... इच्छानिपगम। न्द्रियमक्षणम् । पन्द्रियविभागः। न्द्रिपटाधनम । इन्द्रिमस्य प्रत्यक्षरण त्यस्य- नम्। सन्द्रियार्थचिरयिभागादि । दन्द्रियामधिकर्षस्य प्रत्यदक्र- रणस्टकथनम्। NO 7 11 . (9 ५ . a.. CY १३ ८ १८५ ४ ... (0 १ - ... . ... . ... ३ EU २ ... . उत्कर्षममजातिनिरूपणम् । १. प्राकाहायाः पटधर्माधिये. उत्कर्पसमास्युदाहरणम् । चनम. उटयनकतासिनिलक्षणपरि- १४ पाकायगुणकयनमा RE कार:। १E आयामरूपम् । उदयनशतामिद्धिलक्षणम् । १६ प्राकाश यभुत्यायनम् ।... १२.१० उदाहरणनिरूपणम। भाकारकत्वकपनम् । १० उदेशलामा प्रात्मगुणकथनम्। १२५ उपननिरूपणम् । १६ प्रात्मनानात्वम्। १०५ उपमानिरूपयाम । श्रात्मनित्यत्वम्। १०१ . उपमानफलकचनम् । ६५. पास्मनिरूपणम् । उपाधिनिराकरणप्रकार।... प्रात्मन्यनुमान प्रमाणम्। उपाधिलक्षणम् । EOL आत्मयिभुत्यम् । १०० उभयमनविभागोदाचरणम् घाटामध्यमान्यविनाय- उभयकमंजसंयोगादाहरणम्। १३४ तुक्रधनम्। प्राटाशब्दतुतिपाटनम् । ए भाप्तलछणम् ।... एककर्मजविभागोटाहरणम् । ११४ प्रापयामिद्धनिरूपणम् । ... 'एककर्मजसंधागोदाहरणम् । १३ ... ta to २ ९१ १३७ ... । ८ ... १३८ ... १६८ ·सूचीपत्रम् । परिम परोता .. G प. रागः। नत्यानित्यवचनम पथ तिभेदानितम् | १५० पधि क विषय: • केवलान्याय देतु निध्ययम् । ६ धनान्यमिताश्चतपयुक्तस्य- कथनम्। ... +.. ५५ ... १६ १२ न १० | गन्धनिरूपणम् । ६गन्धविभाग: ३ गुणगुणकार्यकारणभाषधि ... sqfuम। पवित्रणम् । प्रकरययाम्। फागमः। प्रकायाम्। 'पाभिमतखण्डनमा १५ R ... घा. ... १.१० १० १८. ६ gar .गुणानाम् ।... गुणविभागः। ५] गुरुत्वनिरूपणम् । १२७ C ... १३५१७ - 1. १४ ३ ४ a " ५ ... ... . ... १ छ ४ १८० C बाद माणकारणकचनम। मार प्रायवक्षामा १०४ লাবনিবিনাম- TITIE प्राणस्य पार्थिवत्यसाधनम् । १०४ १११ तपरत्यायरत्योत्यति- TE 12.0 १७५ चक्षुश लक्षणम्। १०५ चचुतंजमत्याधनम .०५ बाणकथनम्। १०५ निरूपणम् । चतुष्टयमधिकर्षकचन। ૧૪૧ घंटालक्षाम। १०३ এ uায়াময়- पिादनमा १२१ पोकस्य वर्तमानादिश्यप छलनिरुपणाम। पतिः। छलोदाधरणम् । विवादिष्टनिरुपयाम् । १७९ स्वादिष्टरक्षामा ६ मलगुणकथनम्। १०१ यत्ययाटिप्टेदारणम् । . २)निश्पणम् । १०६ राधादिष्टोटाइरणम् । १७५ जनविभागादि। १०६ नत्यपापदिष्टोदातरणा. जव्यनिष्पकम। २०६ १५जन्योहानियहस्थानकथनम् | १४ অনির্দিষ্টনিয়ায়। नामिनिरूपणम् । तिकिटनाश्वतम्पयुक्त माननिराकारत्यर्णतया दनम्। १५० १८१ १ ५ न ... ३ प १६ . R ५५ १ ...

·तभायायाः ४ 10 ... 01. . ... १॥ ... धिचय: प विषय: ज्ञानप्रत्यक्षकरणत्यतिपा. टूयत्यनिरुपणम् । दनम्। RE ३ ट्रय्यलसयामा जानार्थनिरूप्यत्यप्रतिपा. द्रयविभागः। दनम्। ५१ ५ द्वित्योपनि प्रकार त पनिरूपणम् । निरूपणम् । .... ૧૬૨ ૧૫ घ तर्कपमाणानुपाशकास्वाति धमाधर्मनिरूपणाम। पादनमा qa धर्माधर्मसद्भाव प्रमायोप तशयान्तभावाटपड न्यामः। 013 मम। ૧૫ यनिरूपणम् । तन्य संथ उतभाय रति मसम्। निगममनिरूपणम् । सर्व त्यानुमानविषयरिशोध- नियक्षस्थाननिम्पणम् । फत्वकथनम्। १६५ नित्यपरिमायाकचनम् । तेजोगुणाभनम । ૧૦૮ निमित्तकारणलठाम । तेजानिरूपणम् । १०१ निमित्तक्राणोदाधरणम । तेजेविभागः। ११० निर्गनिरुपम स्यगयाययोपत्वसाधनम् । १०६ -न्यूनियरस्थाननशणम् । 9C8 स्वचाललयम. १ प पक्षलधाम। ४५ दिमकालपरत्वापरत्योपत्ति- पद्रज्ञानाम्पत्तिकारः। १३५२४ परसः प्रामाययधाटः। ३" परस्यापरवनिरूपणम् । ... ठिगेकत्ये पूर्णदिनानाव्यया १३४ रोपपत्ति.. 912 परस्यापरवयिभाग। ११५ - परमाणुमद्भाये मानम् । ... दिगगुणकथनम्। हिनिरूपणाम १३४ परसामान्यकथनम्। १४६ पशभिमतपमानापाख- विश. पर्यादिप्रत्यानिमित्तस्य. व्यवस्थापनमा १३४ . यहनम। २४० दुयनिरूपण पराभिमतपमाणनवणम् । ४ दृष्टान्तनिरूपणाम। १० पराचानुमाननिरूपणम् । दृष्टान्निभायः। ४ परिमाणजपरिमायादातरणम् । दोनरूण्यामा १५३ परिमाणनिपणम् । 3 . १२४ . ... ..

·५ सूचीपत्रम् । . ५ ... . C ... १४८ ४ ... १.८ १०६ १ E भाव। १७० ७ ७ ... । १७१ १०९ ४ C विषय: विषयः परिमाविभागः २] विभाग । १४ परोक्षालक्षणम् । - बादान्तिमतगडनम् । १४ एथत्तनिरूपणम । ४ धाउधेदान्तिमतम् । पचत्तयधिभगः। भ पविधीगुण कथनम् । भागातिनिरूपणम्। GEE पायोनिरूपणम् । भागासिद्धम्य स्यापासिद्धान्त. पृथिवीधिभागः। प्रकरणसमनिरूपणम् । भावननिरूपणम। प्रकायाप्समलसीम् । भावनायाः स्मति सुस्वाति- प्रमणसमोटाहरणम् । पाटनम. १४१ F मजपरिमाणादाहरणम् । ११२ भौगलवणम् । निरूपणम् । १६॥ म सिद्धान्तोटावरणम ११० ११ १८४ करपात्य मतान्तरम् । मतानुजालक्षयाम । सामान्य माकरयिकन्य। मननिरुपाम। सामाग माधिभागः। मनोनुमानप्रक्रिया। मनालनम। ल। सद णफनकचनम । ५ पविभाग। २५ १- यथानुभयकारणचनम् । १४६ यासामान्य लक्षणम्। + पचाचानुभवलवाणाम। गवसण। पचार्यानुभयोटावणम निरूपणम्। ५ पगमभावे प्रमाणम् । ... पपमिम्पयम् । T प्रपोजननिरूपराम। १५९ रसननवदाम। पत्तिनिरूपणमा रसनाप्यस्यसिद्धिः। मागमायनिरूपणम् । १४७ रमनिरूपयाम्। त्यभानपण १५२ पनिप्पणम्। बाट C ... 3E 29 १ E ... ३ १०६ १. सिद्धा ... 30 १ . य सुख ४ C १ भात १० १७ .. १४. ... . १०५ E १०५ १८ ५ ... फ १५३ ७ लिमिपणम् । घ मतगालणमा सक्षणान: फेवलतिरको तुत्यतिपाटनम् । लिकथनम् । ५० पिणम् । निरूपणाम। ५ ·तर्कभापाया: in- ES ... २. विषप: ए. पं. विषय: fuਧੇujਸ਼ । याक्वजानासिकाया पयिष्यामिवारण १७ याक्यलडपाम् । गाना बानमा । धम्यदृष्टासादारणम् । याटोद्भानिपक्षस्थानपरि. व्यतिरंकय्यामिक्रमः। गणनम्। ११५ व्यभिचारमणम। १७॥ यायुगुणकथनम्। ११२ याविज्ञानानि प्रकारः। वायुनिरूपणम्। ध्याशिलक्षण . वायुयिभारः। ११२ व्याप्यत्यासिविनम। ५१ पाय: स्पीटानुमेयस्यकचनमा १११ व्याप्यासिनिअषयम् । २७२ बिसयहानिरूपणम् । 4E6 ५/ध्यायस्यासिधिभागः1... पिपलक्षणम् । ५४ व्यापत्यासिस्टेन्टाहरण । ULA विपरीतसाधकानुमानधिभागः । १७७ ५) व्याप्यत्वासिष्टोदाहरणान्तरम विपरीतसाधवजीयकानुः मानादातरयम्। शनिम्पयम। विपीतमाधोपजीव्यानुमा মময়নি । मोदाधरण। Jष्टप्रमाणफलनिष्पणम विपर्ययललाम OVO राष्टविनाशिस्वसाधनम् । विपर्यपादाहरयामा टपोनापत्यप्रक्रिया । विपतिपत्तिाशयनिरूपणम् । १५७ ४/मोरलक्षण विभागविभागोदाहरणम् । १३४ १०/शरोमणान्तरम विभागनिम्पराम। १३४ लक्षणम्। विभागधिभागः। १४ शिवाकायस्यसाधनम्। ... १०६ गिनिरुपणम् । ९०४ १५ विनवण २ सििधलयमा forछोटाहरणम्। सत्तलक्षणम्। चिम्चोदाहरणमा १७४ १५ समयावनिरूपणम् । घिरोनियस्यानलक्षणम्। समवायविकादायम विशेषज्येप्यभावनिक- समाविकारणानधाम। ... चाटाहरणम् {মাসিধোয়ামাে। १५ विपणविणभावाट सम्ब. समधेसम्मयापतिमाता- धयिधनम् । . दरममा তিষ্টিয়াম। १७० १४ सयसन्सट्रान्तोटाहाणाम् । ... 15 २५० १०१ १०८ ५४ . ... १४५ ... १४ - १४ ... ... १८.

·सूचीपत्रम् पिya परिमाप्रामाण्यवस्था E ४ ... . ... . - ... ... १ . & ए विषयः सोनिकायम परी। ४ साविभागः। पकल्पकस्य प्रामाण्ये धान सपाधिपाटाहरणम्। सोगसमषापयो सम्वन्धयो. माधि हटान्तोटाहरणम। १४० विधेय.। पाधारणधर्मदर्शनशमशनि संशनिम्। .५ ५ रएणमा १५ ५ विभाग, धारणामधयामा ६९ संमगाभाषिभाः। १ धारणलक्षणाम। १७५ | सस्कारविभाग । १४९ धारणोटाहरणम् । ६मस्कारोवार्धानरूपणम् । १४२ 'साधारणादाहरणम् । १३५ यित्तिस्यापकनिरूपणम् । १४२ साध्यासचरितथ्याध्यावासि पेनिरुपणम। 10 पोटाहरणम् । १७२ १५/सनिस्श्याम । १२८ सामान्यनिरूपणम्। १४३ & स्पर्शयिभागः। १ ৪ামিম। १४. स्मरर्यायभाग। १५० १० सिद्धान्तनिरूपणम। स्मसिरसाम। इसद्धान्तविभागः। स्थत. प्रामाययधादसाइनमः । मुनिरूपणम् । स्वत. प्रामाययवाढमतम। भूचकारीयपदाचीनामुळेश । सिरसमनिम्पणम् । माधियाण्यस्वाभियोटार स्वाणसिविशेषफवनम । १७३ स्वम्पासिहोदाहरणम। रियाजन्यपरिमाणादाणाम् । १३२ ४ स्वम्पासिद्धोदाहरणम । ९६ ल्यानिकषपाम् । 434 १] स्थाानुमाननिरूपणम् । सुतसमवायसचिफोदादरणमा ५० है युक्तसमवेतसमयापविक पादादरममा ४निरूपयमा गजमयागावारणम् । १३४ त्याभासविभाग ::::: ७ ... १to १० १to १ १४. ३ ४ . ५० ७ ७ ४४ . है ... ५७

·४
तर्कभापाया: पाठाधिश्वानां
दिन्द्रियस्याभावयहणेन सम्बन्ध इति संयोगसमवायरूपमेव सम्बन्धं
मन्यमानेन भवता मुक्तमेध।
ग्रजाभयोः समेर दोपः परिहारोऽपिया समः ।
नेकः पर्यनुयोक्तव्यस्तादृश्यर्यविचारणे ॥ 10.
सम्बन्धः प्रथमतो हि द्विविधः भिवाऽभिवरच भिवः संयोगः सम
घाय: अभिवस्तु स्वरूपमयस्या मया च विशेषणविशेष्यमा
उच्यते । न हि संयोगप्तमवायो सम्बन्धनासहिसाबामाशात पतिते।
सम्बन्धम्मपदेशभाजी । परणाप्य तादृश्पर्येषिवारण रति । तस्मा-
दिन्द्रियस्येवाभावपरणशक्तत्वात किमभावास्यप्रमाणान्तरकल्पनेनेन
ति। भवति च प्रयोगः । विशदाध्यासितमभाषत्रानं प्रत्यत्तमनन्य
थासिन्द्रियान्वयम्यतिरेकानुविधायित्वाद् घटज्ञानदिति। न धान्य.
यभूतलादिषहणपतीणत्वादिन्द्रियस्यान्यथासिद्धत्यमिति वाच्यम् ।
असति पतति बाधके ऽन्यत्रोपतीणस्वस्य वक्तुमराफ्यायात् । या
इन्द्रियाभाषपोरमम्बन्धो याधस इत्युक्तं तदृषितमेव । तदेयं सम्पन
विशेषणविशेष्यभावलतणेनेन्द्रियार्थसनिकर्षणानुपलभसहानामा
इन्द्रियेण रहात ॥ इत्यधिकः पाठः।
३० पृष्ठायां २ पटो। सो लिङ्गपरामणोऽनुमानम् ' रस्यस्यानन्तरम् ।
टुक्तम् ।
लिङ्गत्वेन परामर्शी योऽनुमानं सटुस्यते ।
प्याप्तिः पतस्य धर्मत्यं मिलित लिहलक्षणम् ।
रति पाठोऽधिफ: ।
३० पृष्ठायां ५ पडो। 'ध्याप्तिपतेनायगमकं तिहम' रत्यत्र । व्यादि
प्रतेन यत् यस्य गमनं तत् तस्य लिङ्कम । रसि पाटो दृश्यते ।
१८ पृष्ठायां १ पहा । 'धूमोऽग्नेतिगम' स्यम्पानन्तरम् ।
(१) अर्थ पोको पम्मिन पुस्तके अनुपविमानाचा
८८ पठायो तिते ।
सापडावे लागवतायत महा।
.

·सूचीपत्रम् ।
५
अनुमेयेन सम्बद्ध प्रसिद्धं च सन्विते ।
सदभावे च नास्त्येव तल्लिङ्गमनुमापकम् ॥
विपरीतमतो यह स्पादकेन द्वितयेन वा।
विरुद्धासिमन्दिग्धलिङ्ग काश्यपोऽब्रवीत् ।।
इति पाठोऽधिकः ।
या २ पता। स्वाभाविकरण सम्बन्यो व्याप्तिः' इत्यस्यान
। इधिनाभाव दति प्रतिबन्धश्वाचते 1 इत्यधिकः पाठः।
यांक पटो । “किं तु मन्दिगधे' इत्यस्यानन्तरम् ।
(प्रन्यच ।
न निर्णात न चाजाले न्यायः सन्दिगध इपि छ ।
न हि दृष्टे च फारिणि चीत्कारणानुमीयते ॥
त्यधिकः पाठः।
: २ पता । 'पार्थमनुमानम्' इत्यस्यानन्तरम् ।
पाहुः ।
पञ्चावयवाक्येन लिङ्गस्य प्रतिपादकम् ।
न्याय इत्युच्यते शास्त्रे पास्तस्मात प्रबोध्यते ॥
इधिकः पाठः।
वा

·॥ श्रीः॥ तर्कभाषा न्यायप्रदीपाख्यटीकासहिता ६ बालोऽपि यो न्यायनये प्रवेश- मल्पेन वाञ्छत्यलसः श्रुतेन । सशिप्सयुक्त्यन्विततर्कभापा प्रकाश्यते तस्य कृते मयैषा॥ प्रणम्य विघ्नहतारं गुरुं दामोदरं तथा । टीकेयं तर्कभापायास्तन्यते विश्वकर्मणा ॥ वेशिशिशचारानुमितवेदयोधितकर्तव्यता प्रा- तविघ्नविघातक परमेश्वरनमस्कारलक्षणं मगलं मेघ- पविच मनसा कृत्वा तत्र मेक्षावत्मवृत्तिविषयादि नीते । बालोऽपीति । अत्र नियन्धाकरणं दृष्टा कृतमिति न भ्रमितव्यम् । समाप्त्या लिङ्गेन तद्- । ननु मद्गले समाप्तिकारणतायोधकस्य प्रमाण- गत् कथमिदमनुमानम् । श्रथ विशिशिधाचारानु- ६ एच तत्र तत्कारपतावोधक इति चेत् । न कृते ले कादम्बादी समाप्त्यमावादकृते ऽपि मनले स्तिकानुष्ठिनसमाप्तेरन्वयव्यतिरेकाभ्यां व्यभिचा- कारणतेय नास्तीति कथं देना महोधिन- अत्रैवं स्थितिः । महलं घेदपतकर्तव्यताक- सहिष्य-पा. २ पुः।

·२ न्यायप्रदीपाध्याठीकाहिता मला किकाविगीतशिशाचारविषयत्वाद् दर्शवदिति वेदा- नुमानम् । अत्र हेतावलौकिकश्वासावविगीतशासा शिपाचारश्चेति स तथा तस्य विषयत्वादिति समासः । तघ्राचारविषयत्वादियुक्त चैत्यवन्दनादा व्यभिचार, स्यात् चैत्यं नाम धौद्धानां देवतालयः तस्मिन्नपि योद्धप्रय- विषयत्वमस्ति चेदयोधितकर्तव्यताकत्वं च नास्तीत्यता विशेपणं शिति । शिपास्तु स्वीकृतवेदममाणभावाः । बत्र यद्यपि स्वीकृतयाववेदप्रमाणभावत्वं किबिदेदाज्ञा- नात् तत्प्रमाणभावमस्वीकुर्चत्यपरसकलचेदप्रमाणभावं स्वीकुर्वत्यपि दुर्लमं स्वीकृतयत्किविद्वेदप्रमाणभावत्वं तु न हिंस्यात् सा भूतानीत्यादि) मास्थीयते । मपैपा सक्षिप्तयुक्तवन्धिततर्कभाषा प्रकाश्यते । तीः पोडशप- दास्त भाष्यन्ते यत्रेति तर्कभापा युक्तिभिरन्विता) युन्यान्विता सशिक्षा चासो युज्यन्विता चेति सजिम युतान्विता सा चासो तर्कभाषा चेति विग्रहः । सशि प्येति पाठे तु सुगमा योजना । यदा हे अन्धित शिव सजिप्तयुक्ति यथा स्यात्तथैपा तर्कभापा मया प्रकार इति योजना । सजिमयुत्तया अन्वितेति तत्पुरुषे कर्तने तु पूर्वपदार्थस्याप्राधान्ये ऽलसव्युत्पत्त्ययीया सद्धिमय क्रेच विधेयांशभूतत्वेनाविमृविधेयांशो दोपः स्यात् सज्ञिप्तत्वमन्न शब्दता नार्यत इति ज्ञेयम् । किमर्थं प्रकाश्य इत्यत माह। तस्य छत इति । कृत इत्पव्ययं ताद याची तदर्थमित्यर्थः। तस्य कृत इत्यत्र तच्छन्दो यच्छन्द पंक्षा इत्याह । य इति । विशेष्यं निदेशति । वाल इति यो यालाऽपि प्रमाणादिपोदशपदार्थज्ञानशून्योऽपि न्या (१) प्रादर्शपुस्तके फश्चिदंशः पतिः ।

·भाषा । प्रमाणनुमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्ता- क्यवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छ. Caunething ये न्यायशास्त्रे प्रवेशं वाञ्छति । याञ्छतिः सकर्मक इति माकाक्षायां प्रवेशमिति कर्म तचोत्पाद्यम् । ननु तत्र वेशं वानपि चिरन्तनग्रन्थानभ्यस्य ज्ञास्यति किमेतद्- सन्थनिर्माणप्रणासेनेत्पत थाह। अलस इति । अल्पेन भारतेनेति । य आलस्ययुक्तश्चिरन्तनग्रन्थपासशक्तोऽरुपेन नवतेन श्रवणेन व्युत्पत्तिमिच्छति तदय मदीयप्रयास मित्याशयः। श्रुतेनेत्पत्र नपुंसके भावे क्त इति भावे निष्ठा। शास्स ग्रन्यस्य न्यायशास्त्रप्रकरणत्वात् तच्छास्त्रस्य यद्विप- आयोजनसम्पन्धाधिकारिरूपं प्रवृत्यापयिकमनुबन्धचतु- तदेवास्थापीत्याकलनीयम् । अथ शास्त्रस्यापि कि जोपयप्रयोजनादि येन ताधिपययोजनादिनास्थापि विषय- भयोजनादिमत्व सिध्यतीति चेत् शृणु । तत्र प्रमाणादयः दाः प्रतिपाद्यत्वेन विषयाः । तत्वज्ञानं मोक्षसाधन- गदर मयोजनम् । तत्कामोऽधिकारी । शास्त्रस्य पदार्थानां प्रतिपाद्यमतिपादकमायः सम्यन्धः । शाखतत्त्वज्ञान- श कार्यकारणभावः । तत्त्वज्ञानस्य पदार्थानां च विष- विषयिभाव इत्यादि । अवान्तरविषयमयोजने तु बाले- प्रतिश्लोकेनोक्त। प्रकाश्यमाना तर्फभाषा विषयः नाणादिपदार्थज्ञानशून्यं मति तत्पयोधन प्रपोजनम् । विषयमयोजनादिमतिपादनपरं न्यायशालस्थायं मिाह । प्रमाणेति।यहर्थसूचनात् सूत्रम् । तथोक्तम्।

·..४
न्यायप्रदीपाख्य टीकासहिता
लजातिनिग्रहस्थानानां
धिगम इति न्यायस्यादिमं सूत्रम् । अस्यार्थ
प्रमाणादिषोडशपदार्थानां तत्त्वज्ञानात्मो
प्राप्तिर्भवतीति । न च प्रमाणादीनां तत्त्वज्ञा
अल्पाक्षरमसन्दिग्घं सारवद्विश्वतो मुखम् ।
श्रस्तोभमनवधं च सूत्रं सूनविदो विदुः ॥ इति
प्रमाणानि च प्रमेयं च संशयाच प्रयोजने च दृY
न्ता च सिद्धान्ताश्च अवयवाश्च तर्कश्च निर्णयश्च वाद
जल्पश्च वितण्डा च हेत्वाभासाश्च छलानि च जातय
निग्रहस्थानानि चैति बन्याययप्पन समस्यमानपदार्थये
प्रमाणपमेययोरभेदाभेदप्रतिपादकमन्दानुपपत्तिस्तथा
पि पदार्थतावच्छेदकभेदादेव मन्यस्य साधुत्वम् । न्यार
स्येत्तिान्पायशास्त्रस्येत्यर्थः । शास्त्रशब्दार्थस्तु
प्रवृत्तिी निवृत्तिवी नित्येन कृतकेन था।
पुंसां येनोपदिश्येत तच्छाखमभिधीयते ॥३)
इत्यनेन ज्ञेयः सूत्रे निःश्रेयसेत्यत्र निश्चितं श्रेयो निार्थ
यसमिति कर्मधारये ऽचतुरेत्यादिसूप्रेणादन्तत्वं निप
त्यते तचात्र मोक्षरूपं ग्राहाम् । तत्त्वज्ञानान्मोतप्राति
रिति । अनारोपितरूपत्वं तत्यशब्दार्थः। तदप्यनारो
(१) पदार्थतत्व-पा. २ पुः ।
(२): अयं श्लोमः परारोपपुराणे १८ अधाये बने । स्यते
परमित्यपि चित पठन्ति । मुग्धयोधटोकायां दुर्गादासेन शिशुपान
घटीकाथा मलिनाधनाणपं श्लोक उद्धृतः ।
सीमासारलामणि शब्दपरिच्छेद ४ मारिया । .

·:
६
न्यायप्रदीपाख्यटीकामा
सम्यग् ज्ञानं तावद्भवति
परीक्षा न क्रियन्ते । यदाह भाष्यकारः।
विधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देशों
परीक्षा चेति । उद्देशस्तु नाममात्रेण
निस्तण्डलक्रयणादी प्रवृत्तिर्न स्थाच । प्रयोजकत्वे
पञ्चम्या न लक्षणा गौरमित्य इतिवदेकदेशमादायान्वयो
पत्तः तत्र गोत्वरूपविशेषणांशे याधात् स्वतम्रोपस्थिता
व्यक्ताचेकदेशभूतायामनित्यत्वान्वयः प्रकृते च नियतपू
धर्सित्वरूपप्रयोजकत्वाशे शास्त्रान्वय इति तु भेदः । शार
प्रयोज्यं तत्वज्ञानमपि न साक्षान्माक्षं जनयति किंतु
ध्याज्ञानध्वंसादिकमेणेतिज्ञेयम् । तदुक्तं गौतमेन । दुःख
न्ममवृत्तिदोपमिध्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्ता
पायादपवर्ग इति। त्रिविधा चेति । तिम्रो विधा या
सा त्रिविधा। अस्येति। अस्यैव शास्त्रस्येत्यर्थः। प्रवृत्तिय
वहारः । वैविध्यमेव दर्शयति । उद्देश इति । यद्यप्यु
विमागो लक्षणं परीक्षा चेति प्रवृत्तिचातुर्विध्यकथनमुचि
तथापि विशेषनाममात्रसझीर्तनरूपं विभागमुद्देश एवं
न्तभाव्यविध्योक्तिःप्रथमोहिमुद्देशं प्रथम लक्ष्यति
उद्वेशस्त्विति । कीर्तनमुद्देश इत्युच्यमाने समुद्र
दावतिच्याप्तिस्ततः सङ्कीर्तनमिति।एतावत्युच्यमाने शा
विषाणमित्यादावतिब्याप्तिस्ततो वस्तुसङ्कीर्तनमिति
(१) न्यायमूत्रमा.प्रा.सदमनारामावाद
रस्यादर्शपुस्तके राधामोहन स्वामिभट्टाचार्यकृतन्यायमूविक्षरये

·सर्फभाषा। + नम् । तच्चास्मिन्नेव सूत्रे कृतम् । लक्षणं त्यसा- 'तावत्पप्युच्यमाने घट इत्यादावतिव्याप्तिस्ततो नामेति । पत्यप्युच्यमाने प्रमाकरणं प्रमाणमित्यादी लक्षणवाये तं तत्रापि प्रमाणमिति लक्ष्यभागस्य वस्तुभूतस्य नान्ना शीर्तनादत उक्तं नाममात्रेणेति । अथ लक्ष्यभागस्य নানাশমানার নাম বামনির্যাতন চান नस्तत्रैवातिव्याप्तिरिति चेत् । न । सामानाधिकरण्यय- न लक्षणभागेनापि लक्ष्याभिधानाद् भयति मात्रपदेन ह्यावृत्तिः । ननु पृथिव्या गन्धो लक्षणमिति च्यधिकरणे द्वाक्ये तथाप्यतिव्याप्तिस्तत्र केवलेन नामा लक्ष्याभिधा- दिति पेनाना वस्तुसङ्कीर्तनमात्रमुद्देश इति भिन्नमा- ण मात्रपदतात्पर्यात् । ननु लक्ष्यपदेन लक्ष्यमुद्दिश्य लक्ष- विधानात् लक्षणात्मकशास्त्रे लक्ष्यभागस्यापि साद- गत् किमर्थ तत्रातिच्यामिवारणमिति चेत् । न । लच- चिन्तर्गताद्देशात् पृथगुद्देशस्य प्रणयनान्न तस्य सड्या- ता। ननु मानिकृतग्रन्थोशे सकीर्तनमव्यापकमिति त् । न । ज्ञायमानलक्षणवाक्याचसमभिव्याहृतं नाम देश इति तदर्थ विवक्षान्तरकरणात् सर्व सुस्थम् । लव- स्य दूपणत्रयमस्ति श्रव्याप्तिरतिव्याप्तिरसम्भवरचेति । प्रलक्ष्यैकदशे लक्षणस्यावर्तनमव्याप्तिः अलक्ष्ये लचस्प तेनमतिव्याप्तिः कापि लइये ऽवर्तनमसम्भवः । इदं च यं सचन परिहर्तब्यम् । लक्षणात्मकं शानं लक्ष- ति । लक्षणं त्विति । लक्षणं लचणवाफ्यमित्यर्थः। सषस्य लक्षणकथने तु थसाधारणधर्म इत्येव लवणस्प

·४
६
। अस्यार्थ।
न्यायप्रदीपाण्यटीकाहिसा
लजातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयस
धिगम इति न्यायस्यादिमं सूत्रम्
प्रमाणादिवोडशपदार्थानां तत्त्व"ज्ञानान्मीच
प्राप्तिर्भवतीति । न च प्रमाणादीनां तत्त्वज्ञा
अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवरिश्वतो मुखम् ।।
यस्तोभमनवयंच सूत्रं सूत्रविदो चि॥ इति
प्रमाणानि च प्रमेयं च संशयाश्च प्रयोजने च हY
न्ता च सिद्धान्ताच अवयवाश्च तर्कश्च निर्णय वाद
जल्पश्च वितण्डा च हेत्वाभासाश्च छलानि च जातय
निग्रहस्थानानि चेति बन्दायद्यपत्र समस्यमानपदार्थ
प्रमाणप्रमेपयोरभेदाद .
पि पदार्थतावच्छेदकभेदादेव इन्दस्य साधुत्वम् ।
स्येति । न्यायशास्त्रस्येत्यर्थः । शास्त्रशब्दार्थस्तु
प्रवृत्तिवा निवृत्तिवा नित्येन कृतकेन था।
पुंसां येनोपदिश्येत तच्छात्रमभिधीयते )
इत्यनेन जेपासूत्रेनिःश्रेयसेत्यत्र निश्चितं श्रेयो
पसमिति कर्मधारये ऽचतुरेत्यादिस्प्रेणादन्तत्वं
त्यते तचात्र मोक्षरूपं ग्राह्यम् ।
रिति । श्रनारोपितरूपत्वं तत्त्वशब्दार्थः। तदप्यनारो
(१) पदातरव-पा २ पुः ।
(२) अप लोक. परापपुराणे १८ अमाये यतते । स्वले
सरमित्यपि फेविस पलि । मुधियोधटीकाया दुर्गादासेन शिशुपान
घटीकाया मल्लिनायनापय श्लोक उद्धृतः
, १(३) मीमासारलाकार्तिक शब्दपरिको ४ कारिका.
4.
।

·16
न्यायप्रटीपायटीकासमा
सम्यग्ज्ञानं तावद्भवति
परीक्षा न क्रियन्ते । यदाह भाष्यकारः।।
विधा चास्य शास्त्रस्य प्रवृत्तिरुद्देश
परीक्षा चेति । उद्देशस्तु नाममात्रेण
र्थिनस्तण्डलमयणादी प्रवृत्तिर्न स्थाच । प्रयोजकत्वे ।।
पञ्चम्यान लक्षणा गौरनित्य ..
पत्तः तत्र गोत्वरूपविशेषणांशे पाधात्
व्यक्तायैकदेशम्तायामनित्यत्वान्वयः प्रकृते च
थर्तित्वरूपप्रयोजकत्वांशे शास्त्रान्वय इति तु भेदः।
प्रयोज्यं तत्त्वज्ञानमपि न साक्षान्माचं जनयति किं तु
ध्याज्ञानध्वंसादिक्रमेणेतिज्ञेयम् । तदुक्तं गैातमेन ।
न्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये
पायादपवर्ग इति। त्रिविधा घेति। तिम्रो विधा
सा त्रिविधा। अस्येति। अस्यैव शास्त्रस्येत्यर्थः।मा.
यहारः । त्रैविध्यमेव दर्शयति । उद्देश इति ।
विमागो लक्षणं परीक्षा चेति
तथापि विशेषनाममाग्रसङ्कीर्तनरूपं विभागमुद्देश
न्तभाव्य विध्योक्तिः। प्रथमोहिमुद्देशं प्रथम
उद्देशस्त्विति । कीर्तनमुद्देश इत्युच्यमाने
दावतिव्याप्तिस्ततः सङ्कीर्तन मितिार
विपाणमित्यादावतिव्याप्तिस्तता
(१) न्यायमूरमध.१ मा १.२।।
रस्यपुस्तके राधामोहन स्वामिभट्टाचार्यकृतन्यायमूनिधरणे
.
.
पाठ:

·भावा । । 3 । तच्चास्मिन्नेव सूत्रे कृतम् । लक्षणं त्वसा- गवत्यप्युच्यमाने घट इत्यादावतिव्या मिस्ततो नामेति। पत्यप्युच्यमाने प्रमाकरणं प्रमाणमित्यादी लक्षणया तं तत्रापि प्रमाणमिति लक्ष्यभागस्य वस्तुभूतस्य नाना कीर्तनादत उक्तं नाममात्रेणेति । अथ लक्ष्यभागस्य क्षनानभिधानात् नाममात्रेण लक्ष्यमभिधीयत इति नस्तत्रैवातिव्यातिरिति चेत् । न । सामानाधिकरण्यप- पन लक्षणभागेनापि लयाभिधानाद् भवति मात्रपदेन यावृत्तिः । ननु पृथिव्या गन्धो लक्षणमिति व्यधिकरणे बाक्ये तथाप्यतिव्याप्तिस्तन केवलेन नाना लक्ष्याभिधा. दिति चेन्नाम्ना वस्तुसङ्कीर्तनमात्रमुद्देश इति भिन्नमा- पण मानपदतात्पर्यात् । ननु लक्ष्यपदेन लक्ष्पमुद्दिश्य लक्ष- विधानात् लक्षणात्मकशास्त्रे लक्ष्यभागस्यापि समात्य- वात् किमर्थ तत्रातिव्या सिवारणमिति चेत् । न ! लक्ष- पावन्तर्गतदेशात् पृथगुद्देशस्थ प्रणयनान्न तस्य सड्या- या । ननु मौनिकृतमन्धोद्देशे सकीर्तनमच्यापकमिति FIR 1 ज्ञापमानलक्षणवाक्याचसमभिव्याहृतं नाम इति तदर्थ विवक्षान्तरकरणात् सर्व सुस्थम् । लक्ष- स्य दूपणनयमस्ति अभ्यासिरतिव्यासिरसम्भवरचेति । न लक्ष्यैकदेशे लक्षणस्यावर्तनमच्यामिः अलक्ष्ये नचणस्य नमतिव्याप्तिः कापि लक्ष्ये ऽवर्तनमसम्भवः । इदं १ पं सर्वत्र परिहर्तव्यम् । लक्षणात्मक शालं लच- इति । लक्षणं त्विति । लक्षणं लपवाफ्पमित्यपः। घणस्य लचकपने तु असाधारणधर्म इत्पेर लचस्प

·१८
-
न्यायप्रदीपाल्य टीकासहिता
कालीनं जन्म किं तु द्रव्यं निर्गुणमेव प्रथममुत्प.
द्यते पश्चात् तत्समवेता गुणा उत्पद्यन्ते । समा-
नकालोत्पत्ती तु गुणगुणिनाः समानसामग्रीक
त्वाद् भेदो न स्यात् कारणभेदनियतत्वात् का.
र्यभेदस्य । तस्मात् प्रथमे क्षणे निर्गुण एव घट
उत्पद्यते गुणेभ्यः पूर्वभावीति भवति गुणानां
समवायिकारणम् । तदा कारणभेदोऽप्यस्ति घटो
समानकालेोत्पत्ताविति । गुणगुणिनेः
कालोत्पत्तायुच्यमानायां समानसामग्रीकत्वात्
मानसमवाधिकारणकत्वात् कपालरूपघटरूपयोः
न स्यादिति योजना । अयमर्थः । गुणगुणिनोः सम
लोत्पत्ता यद्गुणिनो घटस्य समवायिकारणं :
पस्य वाच्यं न तु गुणी घटः तस्य पौर्वापाभावादेवं
कपालरूपस्य घटरूपस्य च कपालमेव समवायिकारणं
वक्षितं तथा चानयोः समानसमवायिकत्वाद्
न स्यादेकदा रूपभेदे समयायिकारणभेदस्य भी
दिति ।मनु सामग्नीशब्दो यथाश्रुत एवास्त्विति चेत् ।
गुणगुणिनाः समानकालोत्पत्तिकत्वे ऽपि
दिभेदकृतः सामग्रीभेदो भविष्यति तथा च
समानकालोत्पत्तिकत्वं न समानसामग्रीकत्ये
समानसमयायिकारणकत्वे तु तत् यो मत्यु
कारणभेदेति । समचायिकारणभदेत्यर्थः।
स्येति । रूपलक्षणकार्यभेदस्यत्यर्थः ।
-
.
भी

·सभापा । हि घटं प्रति नकारामेकस्यैव पौर्वापोभा- वात् । न हि स एव तमेव प्रति पूर्वभावी पश्चालावी चेति । स्वगुणान् प्रति तु पूर्वभावि- त्वाट्सवति गुणानां समवायिकारणम् । नन्वेवं सति प्रथमे क्षणे घटाउचाक्षुषः स्यादरूपिद्र- व्यत्वाद् वायुवत् तदेव हि द्रव्यं चाक्षुषं यन्म- लि। घटरूपकपालरूपयोरित्यर्थः। ननु कपालरूपस्य कपा- रूपमेव समवायिकारणं घटरूपस्य घटरूपमेव तथा च समधायिकारणभेदो वरीवर्तीत्यत शाह । घटेा ही- यादि । ययात्राभेदे कार्यकारणभायो नास्ति एवं कपालरू- प्रस्थापि न कपालरूपं कारणमभेदादेयेत्याशयः। नन्वेवं नई ति । घदस्य निर्गुणत्वे सतीत्पर्थः । अचाक्षुपः हियादिति । चक्षुर्जन्यज्ञानविपयो न स्पादित्यर्थः । अरू- पमेदव्यत्वादिति। द्रव्यत्वादित्युक्ते घटादौ व्यभिचारो- He उत्तमरूपीति । अरूपित्वादियुक्त रूपादौ व्यभि- रोऽत उक्तं द्रव्यत्वादिति । श्रन पान्तमाह । वायुव. ति । द्रव्यथाशुपत्ये प्रपोजकमा । तदेव हीति । इतरूपवश्वमानं ,पयुच्येत तदा परमाणुह्मणुकयोचा- पत्वं स्यादत उक्तं महत्त्वे सतीति । एतावन्मात्रोक्तो तु दोगमादेचाक्षुषत्वं स्यादत उद्भूतरूपयदिति । महत्त्वे सति रूपवश्वमित्युक्त तप्तवारिस्थचन्देश्वारुपल्वं स्पादत बतेति । घटस्प निर्गुणत्वे ऽचाक्षुषत्वं दोपमुत्तवा दोपा- ·न्यायमदीपायटीकाप्त हता हत्त्वे सत्युद्भूतरूपवत् । अद्रव्यं च स्याद् गुणा- अयत्वाभावाद् गुणाश्रयो द्रव्यमिति हि द्रव्य- लक्षणम् । सत्यम् । प्रथने क्षणे घटेो यदि चक्षुपा न गृह्यते तदा का नो हानिः । न हि सगुणात्पत्तिपक्षेऽपि निमेपावसरे घटो गृह्यते। तेन व्यवस्थितमेतनिर्गुण एव प्रथमं घट उत्पद्यते | द्वितीयादिक्षणेपु चक्षुषा गृह्यते न च प्रथमे क्षणे गुणाश्रयत्वाभावादद्रत्र्यत्वापत्तिः समका यिकारणं द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणयोगाद् योग्य तया गुणाश्रयत्वाञ्च (योग्यता च गुणात्यन्ता भावाभावः) । असमवायिकारणं तदुच्यते न्तरमाह । अद्रव्यं चेति । अचाक्षुपत्वमद्रव्यत्वं दोपदयं भवतोक्तं तत्राद्यो दोप एव न न. परिहरति । सत्यमिति । धाशयं विवृणेति । क्षण इति । द्वितीयादिक्षणेप्विति । ननु घटे रूपोत्पत्तावपि चक्षुषा ग्रहणं न स्यात् तन्त्र कारणत्वात् कारणं च पूर्ववृत्त्यपेक्षितमित्याक्षेपे दीत्पत्रातदूगुणसंविज्ञानवहुव्रीहिणा ती दि (१) परमसूमो यदि घटादिः-पा. २।३ पुः । (२) सणे सु-पा. २ । ३ पुः। (३) ( एतविहमध्यस्यः पाठो नास्ति ।।३.

·तभावा। यत् (समवायिकारणप्रत्यासन्नमवकृतसामर्थ्य तदसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पट- स्यासमवायिकारणं तन्तुसंयोगस्य गुणस्य पट- समवायिकारणेषु तन्तुपु गुणिषु समवेतत्वेन समवायिकारणप्रत्यासजत्वादनन्ययासिद्धनिय- तपूर्वभावित्वेन पटं प्रति कारणत्वाच्च । एवं तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणम् । ननु पटरूपस्य पदः समवायिकारणं तेन तहत- स्यैव कस्यचिद्धर्मस्य पटरूपं प्रत्यसमवायि- कारणत्वमुचितं तस्यैव सनवायिकारणप्रत्या- भन्नत्वान्न तन्तुरूपस्य तस्य समवायिकारण- गति समाधानं जेयम् । गुणाअयत्वं वितिगुणाभ- त्वयोग्यतावच्छेदकं त्वित्पर्यः । तत्र गुणमागभावसत्त्वेन त्यन्ताभावासत्यादित्यर्थः । असमवापिकारणं लक्ष- अति । यत् समवायोति । समवायिकारणप्रत्यासन चानवाधिकारणसमवेतम् । अवभृतं निश्चितं सामध्ये रिपत्वं यस्य सदवसामर्थ्यम् । समवायिकारणप्रत्या- प्रमसमयायिकारणमित्युक्ते तन्तुरूपादावतिव्यासमत किमवतेत्यादि । तावत्युक्त तत्वादा गतमत उक्त (१) अयं पाठः चतुई मूनपुस्तकेषु न दृश्यते ।

·२२ न्यायप्रदीपायटीकाहिता प्रत्यासत्यभावात् । मैवम् । तत्समवायि. कारणसमवायिकारणाप्रत्यासन्नस्यापि परम्प रया) समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वात् । नि. मित्तकारणं तदुच्यते । यन्न समवायिकारणं नाप्यसमवायिकारणमथ च कारणं तन्निमित्त- कारणम् । यथा वेमादिकं पटस्य निमित्तकार- णम् । तदेतद्धावानामेव त्रिविधं कारणमभा- वस्य तु निमित्तमात्रं तस्य कृचिदप्यसमा यात् समवायस्य तु भावद्वयधर्मत्वात् । तत्र समयायिकारणेत्यादि । यिकारणेति । अयमर्थः । समवायिकारणेन सह सत्तिघा कचित् कार्यकार्यसमवायलक्षणा पटासमवाधिकारणस्य तन्तुसंयोगस्य स्वकार्येण परे सहकमिान तन्तुरूपे थे प्रत्यासत्तिः कचित्तु घसमवायलक्षणा यथा पटगतं रूपं पस्य तन्तुरूपस्य कारणेन पटेन सहकस्मिन् ऽर्थे प्रत्यासत्तिः । सम्बन्ध्येकार्थसमवायित्वेन अनुगतत्वान्नाननुगमः कार्यकारणभावनिरूपको तन्तुपटी तन्मध्ये कार्ये सहकार्य तन्तुषु समवायवान् तन्तुसंयोगः । एवं (१) तन्तुरूपस्येयधिकं १ पु.। (२) निमित्तकारणमात्रम्-पा. २ पुः ।

·तर्कभाया। तस्य त्रिविधस्य कारणास्य मध्ये यदेव कथमपि सातिशयं तदेव करणम् । तेन व्यवस्थितमेत- लक्षणं प्रमाकरणं प्रमाणमिति । यत्त्वनधिग- तार्थगन्तृ प्रमाणमिति लक्षणम् । तन्न । एक- स्मिनव घटे घटेोऽयंघटेोऽयमिति धारावाहि- कारणभावनिरूपके पटतद्गतरूपे तन्मध्ये कारणेन पटेन एकार्थे तन्तुषु समवायवत्तन्तुरूपमित्यर्थः । मन्वात्मसुग्वे कार्यकारणभावनिरूपके तन्मध्ये कार्येण सुखेनैकार्थ- समवायी धर्म इति तत्रासमवाधिकारणत्वं स्यादिति घेद' यस्य निरूक्तकार्थसमचायित्येन रूपेण कारणता तस्यासमवाधिकारणत्वं धर्मस्य तु धर्मत्वेनैव सुखकार- सत्यमिति नातिव्याप्तिः । भाहोतं प्रमाणलक्षणं दृप- तुमुपन्यस्यति । यत्त्विति। अनधिगतार्थस्य गन्तपोध- ममनधिगतार्थगन्त । ननु गन्तृशब्दस्य तनप्रत्ययान्तत्व न बाकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनामिति १) पष्ठीनिषेधात् तत्समा- सानुपपत्तिः तृजन्तत्वे तु कर्तरीति पष्ठीसमासस्यैव निषेध इति चेत् । न । न लोकेतिसूत्रे कृद्योगलक्षणायाः पाठया अपेधे फर्तरि चेरत्यत्र च कृपागलक्षणपठोसमासस्य नि- घेऽप्यत्र शेषलक्षणायास्तस्याः समास उपपन्न इति । अग- शीतविषयकयथार्थज्ञानं ममा तत्करण प्रमाणमिति निष्कृ- Tirs: । तन्ने ति पदुक्तं तदुपपादयति । एकस्मिन्निति । (१) पाणिनिमूत्रम् । प. २ पा. ३ सू. ६९ । (२) पाणिनिमूत्रम् ! . पा. २ मू. १६ ।

·न्यायपदीपायटोकासहिता कज्ञानानां गृहीतग्राहिणामप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न धान्यान्यक्षयाविशिष्टविपयीकरणादनधिग- तार्थगन्तृता।प्रत्यक्षेण सूक्ष्मकालभेदानाकलनात् कालभेदग्रहे हि क्रियादि''संयोगान्तानां चतु- विगत धारावाहिकज्ञानानामिति । धारारूपेण वहन्तीति धारावाहीनि धारावाहीन्येच धारावाहिकानि स्वार्थ कम- त्ययः तानि च तानि ज्ञानानि तेषामित्यर्थः । अप्रामा. ण्येति । अप्रमात्वमसमादित्यर्थः । तथा च तकरणं प्रमाणु न स्यादिति भावः । क्षणलयादीनां विशेषणानां मेरे तद्विशियो घटोsपि भिद्यत इति म. न्तृत्वमित्याशङ्कामुपन्यस्य निराकरोति । न चेति।. हेतुमाह । प्रत्यक्षेणेत्यादि । क्रियादिसंयोगान्तान. मितिक्रिया क्रियातो विभाग विभागात् पूर्वसंयोगना उत्तरसंयोगोत्पत्तिरितियायेन प्रसिद्धकालभेदानां पिया दिसंयोगान्तानां चतुर्थी शतपत्रपत्रशतं मया युगपद्भिन्नमिति लेाकसिद्धोयोऽभिमानःस दि. ननु धारावाहिकस्थले मितीयक्षणे घटोऽयमिति यज् । तत् प्रथमक्षणे फुतो न स्थात् सामग्रीसत्वादिति काभ्यां कल्प्यते तथा चनोत्तरज्ञानं पूर्वक्षण मरवन (1) क्रिया क्रियाती विभागो विभागात तरमयोगोत्पतिरिति क्रियादि-पा. २ पुः । . arke ·तमाया 1 णी योगपद्याभिमानो न स्यात् । क्रिया क्रियातो विभाग विभागात् पूर्वसंयोगनाशस्ततश्चोत्त- रसंयोगोत्पत्तिरिति । ननु प्रमायाः कारणानि बहूनि सन्ति प्रमाप्रमेयादीनि तान्यपि किं करणानि उत नेति । उच्यते। सत्यपि प्रमातरि प्रमेये च प्रमानुत्पत्तेः इन्द्रियसंयोगादौ सत्यवि- लम्बन प्रमोत्यत्तेरत इन्द्रियसंयोगादिरेव कर. म् । प्रमायाः साधकत्वाविशेषे ऽप्यनेनेवो- सणास्य प्रमात्रादिभ्योऽतिशयितत्वादतिश- तं साधक साधकतमं तदेव करणनित्यु- म् । अत इन्द्रियसंयोगादिरेव प्रमाकर- स्यात् प्रमाणं न प्रमात्रादि । तानि ध प्रमा- रणाभाचादिति तत्वम् । श्रधात्ननगोयोगादेयापा- पात्मादी सत्त्वाद् व्यापारवत्वाविशेषे करणे कर्ता- लक्षण्यं दुनिमिति सन्दिहानः पृच्छति। नन्विति । रियति । उच्यत इति । इन्द्रियसंयोगादो ती. इन्द्रियं च सयोगश्च तावादी पस्य स तारशः । दिशन्देन निर्विकल्पज्ञानादिगमतेतानिच प्रमा- नीति। (१) तदेय प्रमाया: करमित्युक्तं पाग-र ·. न्यायप्रदीपायटीकासहिता णानि चत्वारि । तथा च न्यायसूत्रम् । प्रत्य- क्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानीति। प्रत्यक्षमेकं चाचीकाः,काणादसुगतो पुनः । अनुमानं च तचाध सांख्याः शब्दं च ते अपि ॥ न्यायैकदेशिनोऽप्येवमुपमानं च केचन । अर्धापत्त्या सहैतानि चत्वार्याह प्रभाकरः॥ अभावपष्ठान्येतानि भाडा वेदान्तिनस्तथा । सम्भवैतिहयुक्तानि तानि पौराणिका जगुः ॥ (2) इत्यादिवचनान्मतान्तरे प्रमाणाल्पीयस्त्वयहुर ऽपि गैातममते चत्वार्यव प्रमाणानीत्यर्थः । उक्त ऽर्थे सा संवादं दर्शयति । तथा चेत्यादि । सूत्रे विभागेनोद्देश न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदपरत्वाय् चत्वार्येवेति लभ इत्याशयः । अक्षियचि प्रतीति वीप्सायामव्ययीभारत मासे प्रतिपरसमनुभ्योऽक्षण इतिगेटच्प्रत्यये प्रत्यक्ष सिद्धं भवति । न चैवं प्रत्यक्षो घटः प्रत्यक्षा कन्येर दिप्रयोगानुपपत्तिरिति वाच्यम् । अर्शमादिभ्योऽजित जन्तत्वेन सामञ्जस्यादिति । अन्ये तु कुगतिप्रादय ) (१) १ मा १२.३ । (२) एता: कारिका: मार्किकरवायां प्रमाणप्रकरणे लेनोलाः। (३) प्र.५ पा. ४ मू. १०० अध्ययोभाये शरत्मभृतिभ्य पाणिनिमजस्यशादादिगणमिदम् । (४) पाणिनिमूत्रम् । प. ५ पा. २ स. १२७ । (५) विनिमूत्रम् । प्र. २ पा. २ म. १८ ।

·तकभाषा! किं पुनः प्रत्यक्षम् । साक्षात्कारिग्रमाक- रणं प्रत्यक्षम्। साक्षात्कारिणी च प्रमा सेवाच्यते येन्द्रियजा । सा च द्विधा सविकल्पकनिर्विक- ल्पकभेदात् । तस्याः करणं त्रिविधम् । कदा- चिदिन्द्रियं कदाचिदिन्द्रियार्थसन्निकर्षः कदा- 'चिज्ज्ञानम् । कदा पुनरिन्द्रियं करणम् । यदा निर्विकल्पकरूपा प्रमा फलम् । तथाटात्मा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रियमर्थन प्रेण मति गतमचं प्रत्यक्षमिति तत्पुरुपे परचल्लिङ्ग तत्पुरुपयोरितिः) परवलिङ्गतायां भाप्तायां विगुप्रा- सपनालम्पूर्वगतिसमासेप नेति- परवलिद्दतायाः प्रति- धादभिधेयलिङ्गतोपपद्यते चक्षुरादा च प्रत्यक्षशन्द्रस्य जादिशन्दपद् वृत्तिरूपपोत्याहुः । प्रमाणसामान्यलक्षणमुत्राचा विशेषलक्षणमाह । शिक्षात्कारीति । साक्षात्कारिणी चासो प्रमा पेति फर्म- रिपे स्त्रियाः पुंबगापितपुंस्कादनुङ् समानाधिकरणे स्त्रि- अपूरणीप्रियादिष्विति पुंघद्भावः । येन्द्रियजेति । द्रपत्वेनेन्द्रियजन्येत्यर्थः । तेन मनस्त्वेन मनोजन्यापा- (१) पाणिनिमूत्रम् । ३ पा. म. २६ । (२) परल्लिङ्गमितिमानिसूरम्यं धार्मिकम् । । (३) पाणिमिमूत्रम् । प. पा. ३. ३१ । - ·न्यायमदीपाटीकासहित इन्द्रियाणां वस्तुप्राध्यप्रकाशकारित्व नियमा. त्। ततोऽर्थसनिकृप्टेनेन्द्रियेण निर्विकल्पकं ना. मजात्यादियोजनाहीनं वस्तुमात्रावगाहि कि- चिदिदमिति ज्ञान जन्यते । तस्य ज्ञानस्यैन्द्रिय करणं छिदाया इव परशुः । इन्द्रियार्थसन्निक- पौडवान्तरव्यापारः छिदाकरणस्य परशोरिव दारुसंयोगः। निर्विकल्पकं ज्ञानं फलं एरशोरिव च्छिदा। कदा पुनरिन्द्रियार्थसन्निकर्षः करणम् । यदा निर्विकल्पकानन्तरं (३) सविकल्पक मजात्यादियोजनात्मकं डित्योऽयं ७ श्यामेोऽयमिति विशेषणविशेप्यावगाहि मनुमित्यादी नातिच्यातिरिति । न नेति। नाम सज्ञा जातिर्घटत्वादिः श्रादिशब्देन पादेग्रहणं तेषां योजना सम्पयन इन्द्रियार्थसन्निकर्ष इति । तवन्यस्तजन्यजनको पारः प्रकृते इन्द्रियजन्य इन्द्रियजन्यज्ञानजनक का योर्मध्ये वर्तमानत्वादवान्तरत्यम् । न' दि जनात्मकमिति ! In..' ५स4.या (१) प्राप्पकारिय-पा. २ पुः । (२१ निर्विकल्पकतानानन्तरं-पा. २ युः।

·तभाया। मुत्पद्यते तदा इन्द्रियार्थसन्निकर्षः करणम् । निर्विकल्पकज्ञानमवान्तरव्यापारः । सदिकल्पकं जानं फलम्। कदा पुनानं करणम् । यदा. क्तसविकल्पकानन्तरं हानोपादानापेक्षायुद्धयो जायन्ते तदा निर्विकल्पक ज्ञानं "करणम् । सवि- कल्पकज्ञानमवान्तरव्यापारः । हानादिवुद्धयः) फलम्। तज्जन्यरतज्जन्यजनकोडवान्तरव्यापारः। (यथा कुठारजन्यः कुठारदारुसंयोगः कुदारज- पच्छिदाजनकः।) अत्र कश्चिदाह । सविक- कादीनामपीन्द्रियमेव करणं यावन्ति त्वान्त- लिकानि सनिकादीनि तानि सर्वाण्यवान्त- मापार इति । इन्द्रियार्थयोस्तु यः सन्निकर्पः दोक्तसविकल्पकानन्तरं हानेति । दोपयति वस्तुनि हेयत्वबुद्धिः सा हानबुद्धिः । गुणवति योपादेयत्व- सोपादानबुद्धिः । उभयाभावयति चोपेक्षणीय- द्धिः सोपेक्षाबुद्धिरित्यर्थः । फरणभेदानभिधाय स- भेदानाह । इन्द्रियार्थयोस्त्वित्यादि । (1) सदा जान-पा. २ पुः । (२) पुद्धिव-पा. २ पु.। १३) () एतचिह्नमध्यस्यः पाठी नास्ति १३ ।

·न्यायप्रदीपाटीकामहिता लिङ्गपरामर्शीऽनुमानम् । येन ह्यनुमीयते तच सामान्यलक्षपयोगजधर्मज्ञानलचणप्रत्यासत्तिजन्य- तया विविधम् । तत्राचं घट इति प्रत्यक्ष भूतभाविवर्त- मानयावद्धटविषयकमायं तडि घटस्वेन ज्ञायमानेन प्रत्या- सत्या जन्यते । यथा वा प्रमेयमित्ति प्रत्यक्षं यावत्प्रमेयवि. पयकम् । प्रावस्तु न सामान्य प्रत्यासत्तिः किं तु वर्तमा- नगतसन्निकणैवासनिकृष्पातीतानागतादिभानं गौरवेण यावदिषयकेन्द्रियसन्निकर्पस्याहेतुत्वात् । न चैवं पठादे- रप्यसनिकृपत्वाविशेपे घटोयमितिमत्पक्षविषयतापत्तिः प्रकारीभूतसामान्याश्रयत्वस्यैव नियामकत्वादित्याहुः । योगिनां यावत्पदार्थगोचरं प्रत्यक्षं द्वितीयं तद्धि योगजधर्मेष प्रत्यासाया जन्यते। तृतीयं परमाणुमहं जानामीति पर एवंशे प्रत्यक्ष कविकाव्यादिमूलभूतसंसर्गज्ञानं च तर ज्ञानलक्षणेन सन्निकर्पेण जन्यते । तच जन्यसविकल्पक मत्यासत्तिः। ईश्वरज्ञाननिर्विकल्पकयोरमत्यासत्तित्वात इदंचमनस एवासत्तिरित्येके । यहिरिन्द्रियस्यापि तदा तिरित्यपरे । जन्यप्रमामात्रे विशेष्यसम्बचिशेपपई गुपः।जन्यमत्याचप्रमामात्रे तु भ्रमविरोधिसन्निको इति कश्चित् । अधिशेपस्तधेति रलकोपकृतः । स्थू यविप्रत्यक्षममायां भूयोवयवेन्द्रियसन्निकर्प इति । उपजीव्यं प्रत्यक्षं निरूप्य तदुपजीवकमनुमानं दि पयति । लिङ्गपरामर्श इति । लीनमर्थ गमयतीति । तस्य परामर्शस्तृतीयं ज्ञानं पहिव्याप्यमवान त्येवमाकारकम् । इदं च धार्तिककारमतम् । मणिकृत तु व्याप्पिज्ञानमनुमानमिति । पत्तु परामरपमान गि ·तभाषा। तदनुमानम् । लिङ्गपरामर्शन चानुमीयते ऽतो लिङ्गपरामोऽनुमानम् । तच्च धूमादिज्ञानम- नुमितिं प्रति करणत्वात् । अग्न्यादिज्ञानमनु- मितिः तत्करणं धूमादिज्ञानम् । किं पुनर्लिङ्ग कश्च तस्य परामर्शः । उच्यते । व्याप्तिवलेनार्थ- गम लिङ्गम्। यथा धूमोऽग्नेर्लिङ्गम् । तथाहि यत्र धूमस्तत्राग्निरिति साहचर्यनियमो व्याप्ति- स्तस्यां गृहीतायामेव व्याप्ती धूमोऽग्निं गमय- नुमानमित्युदयनाचार्यमतम् । तन्न । अतीतानागतस्थले लिङ्गाभावेनानुमित्पनुदयमसात् । ननु लिङ्गपरामर्शश्य चरमकारणत्वात् तस्य च स्वोत्तरभाविभावभूतकारणान- पेक्षत्वरूपत्वाद् व्यापाराभावेन करणत्वाभावात् कथम- नुर्मानत्वमिति चेत् । न । बार्तिककारमते यस्मिन् सति क्रिया भवत्येव सस्यैव करणत्येन नियापारत्वस्यादोप- त्वादिति। ननु कोऽसो लिङ्गपरामर्श इत्यत थाह । तच्चे- ति।सर्वनामान्युद्देश्पविधेययोरकत्वमापादयन्ति पर्यायेण तत्सल्लिइभाझि भवन्तीतिवामनवचनाद्धमादिज्ञानापे- क्षया तदिति नपुंसकलिङ्गानिर्देशः । तदुक्तम् । शैल्पं हि यत् सा प्रकृतिर्जलस्येति । व्याप्तिलक्षणमाह । यत्रेत्या- दिना । अत्र लक्षणं साहचर्येत्यादि। धूमामिपदं तूदा- हरणार्थमिति शेपम् । सहयरत इति सहचरी तयोर्भावः साहचर्य तस्य नियमो नाम व्याप्तिरित्यक्षरार्थः । यद्यपि साहचर्यमानं न व्याप्तिः सोपाधावपि गतत्वात् । नापि ·३८ न्यायमदीपायटीकासहिता त्यतो व्याप्तिवलेनाग्न्यनुमापकत्वाद् धूमोऽग्ने |र्लिङ्गम् । तस्य तृतीयं ज्ञानं लिङ्गपरामर्शः । तथाहि प्रथमं तावन्महानयादी भूयोभूयो धूम पश्यन् वहिं पश्यति तेन भूयोदर्शनेन धूमा. गन्योः स्वाभाविक सम्वन्धमवधारयति यत्र धूमस्तत्रापिरिति। यद्यपि यत्रयत्र मैत्रीतन- नियतत्वेन विरोपितं सद् व्याप्तिघटितत्वेनात्माश्रयात् । तथाप्यनापाधिकः सम्पन्ध व्याप्तिरिति दायितुं नियम- पदनिर्देश इति भावः । यत्तु । कार्यकारणभावाचा स्वभावादा नियामकात् । अविनाभावनियमो दर्शनान्न न दर्शनात् ॥ इति वचनात् तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्यामेयाविनायव इति सौगतमतम् । तन्न । रसादिना रूपाद्यनुमानस्य से लजनसिद्धत्यात् । न ानयोः कार्यकारणभावो न तादात्यमिति । धूमल नणं कार्य पहिलक्षणं फारणमानु- मापयति शिंशपात्वं च तादात्म्याद् वृक्षत्वमनुमापय- तीति सौगताशय इत्यादि सङ्क्षेपः। ननु तृतीयज्ञानं परामर्श इत्युक्तं तन्न सञ्जाघटीति व्याप्तिग्राहकाणां सह पारदर्शनानां पटुत्वादिस्पत थाह । प्रथममित्यादि । (१) यं कारिका न्यायकन्दलीयन्ये ऽनुमानिकरणको श्रीधरेण तदुक्तमित्यादिना धृता । तत्र दर्शनान तु दर्शनादिति चतुर्य- पादस्य पाठः । मदर्शनसय हे दोदर्शने ऽपीय धृता दर्शनान रदर्शनादिति पाठः । तार्षिकरमामायानन्यायमारपयो घरदारात नापि यचाहुरियादिना कृता ।

·तभाषा। यत्वं तत्रतत्र श्यामत्वमपीति भूयोदर्शनं समानमवगम्यते तथापि मैत्रीतनयत्वश्यामत्व. यो स्वाभाविकः सम्बन्धः किं त्वापाधिक एव शाकाबनपरिणामस्योपाधैर्विद्यमानत्वात्। त- थाहि ध्यामत्वे मैत्रीतनयत्वं न प्रयोजक किं तु शाकायतपरिणतिभेद एव प्रयोजकः प्रयो- जश्वोपाधिरित्युच्यते। न च धूमाग्न्योः सम्ब- न्धे कश्चिदुपाधिरस्ति । अस्ति चेत् योग्यो- ऽयोग्यो वा। अयोग्यस्य शङ्कितुमशक्यत्वाद् योग्यस्य चानुपलभ्यमानत्वाद् यत्रोपाधिरस्ति व्या संग्रहमारभ्य तृतीयत्वमित्याशयः । किं त्वापा- धिक इति । उपाधेजीत इत्यर्थः । श्यामत्वे मैत्रीत- जयत्त्वमित्यादि। अयं भायः । कश्चित्तार्किको मैश्याः पूर्वतनान सप्त पुचाननुभूयामं गर्भस्थं पुचं पतीकृत्यै- घमनुमान रचयति विमः पुत्रः श्याम भवितुमर्हति मैत्रीलनयत्वात् सम्प्रतिपन्नमैत्रीतनयवदिति यत्रान्य माह श्यामत्वे मैत्रीतनयत्वं न प्रयोजकं किं तु शाकाद्या- हारपरिणतिभेद एव । अयं च शकिलोपाधिः मैत्रीतनप- त्वलक्षणसाधनाव्यापकत्वानिश्चयात् । श्राद्न्धनसंयोगा- दिस्तु निश्चित एवेति । यद्यपि नीलोत्पलादीश्यामत्वसत्वे ऽपि शाकायाहारपरिणतिभेो नास्तीत्यसमजसं तथापि पत्र पुरुपस्य श्यामत्वं तन्त्रोक्त उपाधिरस्त्येवेति सर्व ·४० न्यायपदीपाटीकासहिता तत्रोपलभ्यते यथाग्नेधुमसम्वन्ध पार्दैन्धनसं- योगः,हिंसात्वस्य चाधर्मसाधनत्वेन सह सम्ब- समससम् । अस्य लक्षणं तु साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्यापकत्वम् । साध्यसमव्यापक उपाधिरित्युक्त ऽनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्धटवदित्यत्र सकर्षकत्वमुपाधिः स्थादत उक्तं साधनाव्यापकेति । तावत्युक्त तत्रैव प्रयोगे घठत्वमुपाधिः स्यादत उक्तं साध्यव्यापक इति । साध- नाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापक उपाधिरित्युक्त तत्रैव प्रश्नावणत्वमुपाधिः स्यादतः समपदग्रहणम् । सर्वत्र साध्य- व्यापकत्वं दान्ते ग्राह्यम् । साधनाव्यापकत्वं च पच इति वियेकः । स्फटिकगतत्वेन लाहित्यावभासे जपाकुसुमव- साधनस्वाभिमतगतत्वेन स्वधर्मभूताया व्याप्तेर्यः प्रति- भासस्तनिमित्तत्वेनास्योपाधिव्यपदेश इति । दपरता चोपाधेः स्वव्यभिचारेण साध्यव्यभिचारोन्नायकतया - व्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया वा । तथाहि गर्न साध्यव्यभिचारि साध्यव्यापकोपाधिव्यभिच यद् ययापकव्यभिचारितत्तह्याप्यव्यभिचारियों - धीत्वव्यापकद्रव्यत्वव्यभिचारि गुणत्वादि पृथिवीत्वमपि व्यभिचरतीति सामान्य विशेषतस्तु मित्रातनया श्यामत्वव्यभिचारि तयापकशाकाबाहारपरिणतिभेद- व्यभिचारित्वात् प्रमेयत्ववदिति शाकायनपरिणतिभे- दनरश्यामत्वयोवैद्यकशास्त्रात् कार्यकारणभावावगमात् कारणाभावे कार्यभूतश्यामत्यासम्भव इति विपर्ने बाध- कस्तर्फ इति द्रव्यम् । हिंसात्वस्य चाधर्मसाधन- त्वेनेति । यहिंसा परमो धर्मस्त्वधर्मः प्राणिनां वध इत्यः ·तभाषा। ४१ न्धे निषिद्धत्वमुपाधिः, मैत्रीतनयत्वस्य चश्या- मत्वेन सह सम्बन्ध शाकाद्यन्नपरिणतिभेदः।न चेह धूमस्याग्निसाहचर्ये कश्चिदुपाधिरस्ति । यद्यभविष्यत् तदाऽद्रक्ष्यत् ततो दर्शनाभा. वान्नास्तीति तर्कसहकारिणानुपलम्भसनाथेन प्रत्यक्षेपोवोपाध्यभावोऽवधार्यते । तथा च उपाध्यमावग्रहणजनितसंस्कारसहकृतेन भूयो- दर्शनजनितसंस्कारसहकृतेन साहचर्यग्राहिणा प्रत्यक्षेणैव धूमाग्न्योाप्तिरवधार्यते । तेन भिमानवानाईतो ऽनुमानं रचयति । फत्वन्तर्वतिनी हिंसा मधर्मसाधनं हिंसात्वात् ऋतुबाह्याहिंसावदिति । अन्न हिं- सात्वं नाधर्मसाधनत्वे प्रयोजकं किंतु निपिरत्वमुपाधि- रित्यर्थः। योग्पानुपलब्धिविपयतया धूमस्य वह्निसम्यन्धे उपाधि स्तीत्याह । न चेह धूमस्येति । अनुपलब्धी पोग्यता च तर्कितप्रतियोगिसत्त्वविरोधितारूपेति ज्ञेयम् । तीनुपलम्भाभ्यां सनाधेन प्रत्यगोपाध्यभावस्थावधा- रणे सति यत् फलं भवति तदाह तथा चेति । व्यभि- चारादर्शनं सहवारदर्शनं च व्याप्तिग्राहकम् । व्यभिचाराद- र्शनं च व्यभिचारज्ञानाभावः। व्यभिचारज्ञानं च निश्चय- शक्षासाधारणम् । उपाधिसंशयाहिता च व्यभिचारथवा उपाध्यभावावधारणे सति निवर्तत इत्याशयेन तवधा- रणस्य व्याप्सिग्रहोपयोग उक्त इत्यर्थः । भूगोंदर्यनजनितसं.

·४२ न्यायप्रदीपायटीफामहिता धूमाग्न्योः स्वाभाविक एव सम्बन्धः न त्वा- पाधिकः । स्वाभाविकच सम्बन्धी व्याप्तिः । तदनेन न्यायेन धूमाग्न्योाप्ती गृह्यमा णायां महानसे यद्धमज्ञानं तत् प्रथमम् । पर्वतादी पक्षे यद्धमज्ञानं तद् द्वितीयम् । ततः पूर्वगृहीतां धूमाग्न्यााप्तिं स्मृत्वा यत्र धूम- स्तनाग्निरिति तत्रैव पर्वते पुन—मं परामशति अस्त्यत्र पर्वते ऽग्निना व्याप्तो धूम इति तदिदं धूमज्ञानं दतीयम्। एतच्चावश्याभ्युपेतव्यमन्याथा यत्र धूमस्तत्राग्निरित्येव स्यादिह तु कथमग्निलिना भवितव्यं तस्लादिहापि धूमोऽस्तीतिज्ञानाम- न्येषितव्यम् । अयमेव लिङ्गपरामर्शीत प्रति कारणत्वाञ्चानुमानम् । तस्मादस्त्यत्र पति स्कारस्त्यनुकूलतर्कावतार इति ज्ञेयम्। पुन—मं पराठा शति अनुसन्धत्त इत्यर्थः । लिङ्गदर्शनच्याप्तिस्मृतिभ्यामे- वानुमितिर्भवतीति कन्दलीकारादिमतं प्रतिक्षेनुमाह । एतच्चावण्याभ्युपेतव्यमिति । तस्मादस्त्यत्र पर्वत इति । तस्मात् तृतीयज्ञानात्। नन्वग्न्यनुमितेविषयोऽग्नि -- (1) ध्याप्तिरियुच्यते-पा. २ । ३ पु । (२) यन धूमस्तत्राग्निरिति-दति नास्ति । । ३ पुस्मफयो ।

·सभामा । ४३ ऽग्निरित्यनुमितिज्ञानमुत्पद्यते । ननु कथं प्रथम महानसे यभूमज्ञानं तन्नाग्निमनुमापयति । सत्यम्। व्यारगृहीतत्वाद् गृहीतायामेव व्याप्ता- वनुमित्युदयात् । अथ व्याप्तिनिश्चयोत्तरकालं महानस एवाग्निरनुमीयताम् । मैवम् । अग्नेई. प्रत्वेन सन्देहास्यानुदयात् । सन्दिग्धश्चार्यो- ऽनुमीयते । यथोक्तं भाष्यहाता । नानुपलव्ये न निर्णीते ऽर्थे न्यायः प्रवर्तते किं तु सन्दिग्धे । अथ पर्वतगतमात्रस्य पुंसो यदुमज्ञानं तत् कथं नाग्निमनुमापयति । अस्ति चात्रानि- संन्देहः साधकबाधकप्रमाणाभावेन संशयस्य न्यायप्राप्तत्वात् । सत्यम् । अगृहीतव्याप्टेरिव | गृहीतविस्मृतव्याप्तरपि पुंसोऽनुमानानुदयेन व्याप्तिमृतेरप्यनुमितिहेतुत्वात् । धूमदर्शनाचो. पर्वतस्तनुभयसंयोगश्च तत्र पर्वतस्तावचक्षुपैच गृहीतोऽग्नि- तत्संयोगी च व्याप्तिग्राहकणैव गृहीताविति नानुमेयं कि- चिदिति चेत् । न । वह्निः पर्वतीयलयानुमितिविपयः पर्य- तीयत्वं चन प्रकारः किं तुसंसर्ग एवेति सर्व समासम् । (१) तवान्मनुमायाम्-पा. २१३ पु.। (२) सन्देहाभारात-पा. २।३ दुः।

·४४ तेन न्यायमदीपाख्यटीकासहिता बुद्धसंस्कारो व्याप्ति) स्मरति यो यो धूमवान् स सोऽग्निमान् यथा महानस इति । धूम दर्शने जाते व्याप्तिस्मृती भूतायां यहूमज्ञानं तत् तृतीयं धूमवांश्चायमिति तदेवामिमनु- मापयति नान्यत् तदेवानुमानं स एव लिङ्ग- परामर्शः । तेन व्यवस्थितमेतल्लिङ्गपरामर्शीऽनु; मानमिति । तच्चानुमानं द्विविधम् । स्वार्थ परार्थ चेति । स्वार्थ स्वप्रतिपत्तिहेतुः । तथा- | हि स्वयमेव महानसादी विशिष्टेन प्रत्यरक्षण धूमाग्न्योाप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं गतः स्तद्गते चागो सन्दिहानः पर्वतवर्तिनीमा च्छिन्नमूलाम_लिहां धूमलेखां पश्यने धूम- दर्शनाच्चो<दुसंस्कारो व्याप्तिं स्मरति धूमदर्शनाबाप्तिं स्मरति । एकसम्यन्धिदर्शने ऽपरस- म्बन्धिारणमिति भावः । स्वप्रतिपत्तिहेतुरिति । पाक्यामयुक्तः परामर्थः स्वार्थानुमानमित्यर्थः । विशि- प्टेन ष्पमिधारादर्शनसहचारदर्शनसहकृतेन । उद्दुसं- (१) धूमदर्शनाट्टाप्तिमिति टीकासम्मतः २ पुस्तके व पाठः । (२) पुनःपुनः पश्यन-पा. १ पुः ।

·तक्रभाषा। ४५ धूमस्तनामिरिति । ततोऽत्रापि धूमोऽस्तीति प्र. तिपद्यते तस्मादत्र पर्वते ऽग्निरप्यस्तीति स्वयमेव प्रतिपद्यते तत् स्वार्थानुमानम् । यत्तु फश्चित् स्वयं धूमादग्निमनुमाय परं बोधयितुं पञ्चाव- यवमनुमानवाक्यं प्रयुक्रे तत् परार्थानुमानम् । तद्यथा पर्वतोऽयमग्निमान् धूमवत्त्वाद् यो यो धूमवान् स सेऽमिमान् यथा महानसः तथा चायं तस्मात्तथेति । अनेन वाक्येन प्रतिज्ञा- स्कारः संस्कारस्योडोधः कार्यान्मुखत्वम् । स्वार्थानुमान प्रदश्य क्रमप्राप्तं परार्थानुमानं प्रदर्शयति। यत्त्विति । पर्व- तोऽयमग्निमान् धूमादिति । अत्र धूमस्य बलयहेतुत- पा पाक्यार्थान्वयानुपपत्त्या साध्यहेतुपदयोनिनक्षति पदन्तिाप्रतिज्ञावाक्यस्य पर्वतो वह्निमत्तया ज्ञातव्य इत्य- पकरणात् तत्र ज्ञातव्यत्ये लक्षणा हेतुपदे तु धूमज्ञाना- दित्यर्थः कियत इत्युभयत्र ज्ञानलक्षणेति तदाशयः । अत्र धूमादित्येव प्रयोक्तव्पं न तु धूमवत्वादिति। मतुपो म्पर्ध- त्वादेतुमात्रस्य ह्याकाक्षितत्वादनाकारक्षिताभिधाने ऽप्राप्तकालत्वादिति । अन्ये तु धूमादित्यनेन न कारको हेतुरभिधीयते किं तु ज्ञापको वहिमानिति साध्यनिर्देशान- न्तरं कुत इति प्रमाणाकाक्षायां धूमादिति प्रपोगात् पम्नम्या अपि तन ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वपरत्वं तथा च हेतुवा- क्याथै ज्ञापके ज्ञाप्यस्य साध्यस्य विषयत्वेनैवान्क्य इति न साध्यपदे लक्षणेत्याहुः। अनेन वाक्येन प्रतिपा- ·न्यायप्रदीपायटीकासहिता तदेवं धूमवत्त्वे हेतावन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिरस्ति । यत्तु वाक्ये केवलमन्वयव्याप्त रेव प्रदर्शनम् तदेकेनापि चरितार्थत्वात् तत्राप्यन्वयस्यावक्रत्वात् प्रदर्शनम् । ऋजुमा- गैण सिध्यताऽर्थस्य वक्रेग साधनायोगात् । न तु व्यतिरेकव्याप्तरभावात् तदेवं धूमवत्त्वं हेतुरन्व- यव्यतिरेकी । एवमन्ये ऽप्यनित्यत्वादी साध्ये क- तकत्वादयो हेतवोऽन्वयव्यतिरेकिणो द्रष्टव्याः । (यथा शब्दोऽनित्यः कृतकत्वाद् घटवत् या कृतकत्वं सत्रानित्यत्वं यत्रानित्यत्वाभावमात्र कृतकत्वाभावः यथा गगने। )(१) कश्चिद्धेतुः . स्यात् । न तु तत्समानविषयको निश्चय इतपतो न्यायजन्यज्ञानरूपपदार्थोपस्थिती सत्यां स्वयमेवं यति । यदि धूमविशि वहिवैशिष्टयं न स्यात् तदा थकारणककार्योत्पत्तिः स्यात् । यदि च हेतुमति साश्य- याधा स्यात् तदा प्रमाणसिद्धा प्याप्तिर्याध्येतेत्यादि । एवं तारशतरूपविशेपदर्शने संशयसामान्यभावालि. यो पुज्यते स एव तों विशिपृवैशिष्ट्यावगाहित्वेन विवक्षित इति दिक् । पयरूपोपपनमन्वयम्पतिरेकिणं हेतुं प्रदर्श्य चतूरूपोपपन्नं केवलव्यतिरेकिणं प्रदर्शयति कश्चिद्धेतुरिति । पार्याकं प्रति देहातिरिक्तमात्मानं (१) () एचिह्नमध्यस्य. पाठो नास्ति १।२ पुस्तकया। सर्क- ·सभापा। प्राणादिमत्वाद्, लव्यतिरेकी । तद्यथा । सात्मकत्वे साध्ये प्राणादिमत्त्वं हेतुः । यथा जीवच्छरीरं सात्मक यत् सात्मकं न भवति तत् प्राणादिमन्न भवति यथा घटा,न चेदं जीव- च्छरीरं तथा, तस्मान तथेति' । अत्र हि जीवच्छरीरस्य सात्मकत्वं साध्यं प्राणादिमत्त्वं हेतुः। स च केवलव्यतिरेकी अन्वयव्याप्तरमा- वात् । तथाहि यत् प्राणादिमत् तत् सात्मक यथामुक इति दृष्टान्तो नास्ति । जीवच्छरीर साधयितुं प्रयोगं रचपत्ति । यथा जीवच्छरीरमि- तिसरीरमात्रपक्षीकरणे मृतशरीरे माणादिमत्वादिति रेता भोगासिद्धिः स्यादत उक्तं जीवदिति । प्राणादि- मत्त्वाविति । अत्रादिपदेन प्राणापाननिमेपोन्मेषजीयनम- नोगतीन्द्रियान्तरविकाराः सुखदुःखेच्छाउपप्रयनाश्चात्म- ना लिगाशीति कणादसूत्रोक्ता अपानादयो गृह्यन्ते । न चेद जीवच्छरीरं तथेति । इदं जीवच्छरीरं प्राणा- दिमत्वाभायवन भवतीत्यर्थः। तस्मान्न तथेति तस्मात् प्राणादिमत्वाभावाभावात् न तथा न सात्मकत्वाभावव- (१) न च नेद प्राणादिमत् तस्मात सात्मकम-पा ४ प ।, (२) अन्वयदृष्टान्त-पा ४ पु । (३) ३ मा २४।

·सभाया। तन्न प्रमाकरणं यथा प्रत्यक्षाभासादि न पुन- स्तथेदं तस्मान्न तथेति । न पुनरत्र यत् प्रमाक- रणं तत् प्रमाणमिति व्यवहर्तव्यं यथामुक इति दृष्टान्तोऽस्ति प्रमाणमात्रस्य पक्षीकृत- त्वादन च व्यवहारः साध्यो न तु प्रमाणत्वं तस्य प्रमाकरणत्वाद्वेतारभेदेन साध्याभेददोष- प्रसङ्गात् । तदेवं केवलव्यतिरेकिणो दर्शिताः। कश्चिदन्या हेतुः केवलान्वयी । यथा शब्दा-(२) नर्देव्यम् । व्यावृत्तिय॑यहारो घा लक्षणस्यार्थ इत्यभि- तेनेत मक तस्य प्रभाकरणत्वाद्वैतोरिति । तस्य साध्यस्येत्यर्थः । अघं भावः । यत् साध- गतादि तत् साध्यं हेतुश्च सिद्ध एव साध्यं साध- त्व क्षमते तथा च सिहत्वसाध्यत्वे एकदा एकत्र कति इत्येव साध्याभेदोप इति । केवलान्वपिनं निरु- पला । कश्चिदन्य इति । केवलान्धयी केपलान्वयि- क इत्यर्थः । केवलान्वयित्वं नाम वृत्तिमदत्य- वामतियोगित्वम् । आकाशात्यन्ताभाये ऽध्याप्ति- वारणार्थ वृत्तिमदित्यत्पन्ताभावस्य विशेषणम् । आका- शात्यन्ताभावस्य यद्यप्पाकाशलक्षणोऽत्यन्ताभावो वर्तते तथापि स न वृत्तिमानिति भवति तेन तद्वारणम् । (१) अन्ययदृष्टान्त -पा. ३।४ । (२) विशेषा-पा. - ·५२ प्रमेयमपि न्यायप्रदीपायटीकाहिता ऽभिधेयः प्रमेयत्वाद् यत् प्रमेयं तदभिधेयं यथा घटः तथा चायं तस्मात् तथेति । अत्र शब्दस्य" अभिधेयत्वं साध्यं प्रमेयत्वं हेतुः। स च केवला. न्वय्येव यदभिधेयं न भवति तत् न भवति यथामुक इति व्यतिरेकदृष्टान्ताभा. वात् । सर्वत्र हि प्रामाणिक स्वार्थो दृष्टान्तः सच प्रमेयश्चाभिधेयश्चेति । एतेषां चान्वय- व्यतिरेकिकेवलान्वयिकेवलव्यतिरेकिहेतूनां त्र- याणां मध्ये यो हेतुरन्वयव्यतिरेकी म पाञ्च- रूपापपन्न एव स्वसाध्यं साधयितुं,क्षमतेला त्वेकेनापि रूपेण हीनः तानि त्वस्या तु पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्त्वं . बाधितविपयत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति । ५ तु पञ्चरूपाणि ति हती विद्यन्ते । तथाहि धूमवत्त्वं पति, पर्वतस्य धर्मः पर्वते तस्य विद्यमानत्व एवं सपने सत्त्वं सपने महानसे सद् विद्यत इत्यर्थः । एवं विपक्षान्महादाद् व्यावृत्ति. स्तत्र नास्तीत्यर्थः । एवमबाधितविषये च (१) बिशेषस्य-पा २।४ पु.।

·तभावा । धूमवत्त्वम् । तथाहि धूमवत्त्वस्य हेताविषयः साध्यधर्मस्तच्चाग्निमत्त्वं तत् केनापि प्रमाणेन न बाधितं न खण्डितमित्यर्थ: । एवमसत्त. तिपक्षत्वं असन् प्रतिपक्ष) यस्येत्यसप्रति- पदं धूमवत्त्वं हेतुः। तथाहि साध्यविपरीतसा- धकं हेत्वन्तरं प्रतिपक्ष इत्युच्यते स च धूमव- त्त्वे हेतो नास्त्येवानुपलम्भात् । तदेवं पञ्च. रूपाणि धूमवत्त्वे हेती विद्यन्ते तेनैतद्धमवत्त्व- मग्निमत्त्वस्य गमकमग्निमत्त्वस्य साधकम् । ते तद्मवत्त्वमग्निमत्त्वस्य गमकमिति । गम्ल नित्पमा खातानिष्पन्नस्य गमकशब्दस्य प्रापकत्वार्थ- दो भ्रान्तिं निवारयितुमाह । अग्निमत्त्वस्य साध- कातिति। विरोधे ऽनुगमाभावात् सामान्य सिद्धसाधनात् । इत्यादिदोपदुश्त्वादनुमानकथा कुत: ॥ (१) केनापि प्रकारेण न बाधिसमित्यर्य,-पा. ४ पु.। (२) एकमसन प्रतियता-पा. ३।३।४ पुः । (३) अनुपलभ्यमानत्वात-पा• ३ पुः । (४) दयं कारिका न्यायमज्जरोपन्ये २ आहिक नमानसमा यादेपामर नयन्तभट्टेन यि वेत्यादिना धृता। वाराणसीस्यमेडिकत- हातनामपन्त्रानपमुदिनन्यायमज्जरीपुस्तके २९८ पटायाम् । तत्र सद्वतोऽनुपपत्त्यादिति तृतीयपादस्य पाठः ।

·न्यायप्रदीपाख्यटीकासहिता
अग्नेः पक्षधर्मत्वं हेतोः पक्षधर्मताबलात् सि-
ध्यति । तथाहि अनुमानस्य वै अङ्ग) व्याप्तिः
पक्षधर्मता च । तत्र व्याप्या साध्यसामान्यस्य
सिद्धिः) । पक्षधर्मतावलातु साध्यस्य पक्ष
सम्बन्धित्वं विशेषः सिध्यति । पर्वतधर्मेण
धूमवत्त्वेन वहिरपि पर्वतसम्बद्ध एवानुमीयते।
स्अन्यथा साध्यसामान्यस्य व्याप्तियहादेव)
सिद्धेः कृतमनुमानेन । यस्त्वन्योऽप्यन्वयव्यति-
इतिकारिका प्रतिक्षेसुमाह । अग्नेः पक्षधी
मिति । विशेपे ऽनुगमाभावादित्यस्यार्थः । पर्वतनिटी
ग्निना धूमस्य फचिदप्यन्वयादृष्टी व्यामेर्महाभावारि
व्याप्ती सामान्यनिष्ठायां सत्यां धूमस्य हेतोः पर्वतनिधीनि
वहिरपि पर्वतनिष्ठ एव सिध्यति तेन न कारिकोक्तो दोष
इत्याशयः । यस्त्वन्योऽप्यन्वयव्यतिरेकीति ।
(१) पससम्बन्धस्तु-पा.४ पु.।
(२) विशेषः सिध्यति सपाहि अनुमानस्य दुय साधं सामान्य
विशेषश्चेतीत्यधिकः पाठः २ पुः ।
(३) दुर्थ सार-T. ४ ५ ।
(8) उक्त च व्याप्तिहि सामान्यमलप्रश्ता सामान्यमुपनपतीय
धिकः पाठः ४ पुः।
(५) अन्यथा मामान्यस्य बाप्तिाहकादेव-या. २४ ।

·तभापा । रेकी हेतुः स सर्वः पञ्चरूपोपपन्न एव सन् हेतुः । अन्यथा हेत्वाभासोऽहेतुरिति या- वत् । केवलान्वयी चतूरूपोपपन्न एव स्वसा- ध्यं साधयति तस्य हि विपक्षाझावृत्तिनास्ति विपक्षाभावात् । केवलव्यतिरेकी च चतूरूपोप- पन्न(३) एव तस्य हि सपने सत्त्वं नास्ति सपक्षा- भावात् । के पुनः पक्षसपक्षविपक्षाः। उच्यन्ते। सन्दिग्धसाध्यधर्मा धर्मी पक्षः। यथा धूमा- पत्यादा साध्ये कृतकत्वादिरित्यर्थः। अन्यथेति । अय- निधी पक्षधर्मत्वेन हीनश्चेदसिद्धो भवति । तयुक्तम् । व्या- या पक्षधर्मताप्रतीतिः सिद्धिः तदभावोऽसिद्धिरिति । गया सपने मत्त्वेन हीनश्चेत् पक्षविपक्षयोर्वर्तमानो विक- होभवति । एवं विपक्षाद् व्यावृत्त्या हीनश्चेत् पक्षादिन- यतिरनैकान्तिको भवति । एवं पाघितविषयत्वेन का- लालयापदिष्टो भवति सत्प्रतिपक्षत्वेन च प्रकरणसमो भवति । अत एव हेतुवदाभासमाना हेत्वाभासो भव- ति । उदाहरणानि त्वनुपदमेव मूले सुलमानीति न लि. ख्यन्ते । के पुनरिति । पुनःशब्दो वाक्यालझारे। पक्षा- दयः किंस्वरूपा इति प्रश्नः । उत्तरपितुमाह। उच्यन्त इति । सन्दिग्धेति । साथ्यो धर्मो यस्येति बहुव्रीही (१) सडेतुः-पा.२३ (२) चतूरूपयुक्त २।३। -पा. २।३ ।।

·न्यायप्रदीपारयटीकाहिता नुमाने पर्वतः पक्षः । सपक्षस्तु निश्चितसाध्य- धर्मा धर्मी । यथा महानसो घूमानुमाने"! विपक्षस्तु निश्चितसाध्याभाववान् धर्मी । यथा तत्रैव महाहूद इति । तदेवमन्वयव्य- तिरेकिकेवलान्वयिकेवलव्यतिरेकिणो दर्शि- । धर्मादनिच् केवलादितिसूत्रेण ) धर्मशब्दादनिच् । साध्य- धर्मा पक्ष इत्युक्ते सपर्ने ऽपि गतमतः सन्दिग्धेति । सन्दि- ग्धेत्यस्य साध्यधर्मेत्यनेन समं कर्मधारयसमासः । ननु निश्चिते ऽपि साध्ये यत्र सिपाधयिषयानुमानं तत्र सन्दे- हाभावाव्याप्तिरिति चेत् । न । अनुमित्साचिरविधि सियभावः पक्षतेत्युक्तस्यात्तत्रापि पक्षतास्तीत्य त्पर्यात् । अत्र विशिशभावस्नेधा यत्रानुमित्सा सि: वर्तेते तत्रानुमित्साचिरहरूपविशेषणाभावायत्तो शाभावो पत्रानुमित्सा सिद्धिश्च न वर्तेते तत्र वायत्तो यत्रानुमित्सा वर्ततेसिाद्धश्च नास्ति तत्रोमा चायत्त इति।अवधर्मिनिवेशः पक्षादीनांप्रमाणसिद्ध। तनाः। अन्यथा सर्वत्र प्रमाणरहितवयोमात्रस्य सम् । ऽयं हेतुरयं हेत्वाभास इति विभागो न स्यादित्याशयः ! निश्चितसाध्येति । अत्रापि पूर्ववद् यहुव्रीही धर्मपदा. दनिय् द्रव्यः। पक्षे ऽतिव्याप्तिमाभूदित्यन्त्र निश्चितपदम् । विपक्षस्तु निश्चितेति । साध्याभाववान् विपद (१) पचाने महानतम्-पा ४ पु । (२) पाणिनिमूत्रम् । म ५ पा ४ भू १२ ।

·तर्कभाषा। ता: । अतोऽन्ये हेत्वाभासाः। ते च अ- इत्युक्त केनचित् पक्षे ऽपि साध्याभाव पारोप्यत इति तत्रापि विपक्षत्वं स्यादतो निश्चितपदम् । निश्चितव्याप्यवृ. तिसाध्याभाववान् विपक्ष इति विवक्षणीयम् । तेन वृक्षः संयोगी व्यत्यादित्यन्न वृक्ष न विपक्षतेति। इदं त्वव- धेयम् । थनुमितिमात्रे लिङ्गज्ञानं कारणं विशेपे त्वन्याय- मात्रे, परामर्शः गृहीतव्यानरपि वहिव्यायधूमधानय- मिति परामर्श सत्येवानमिन्युत्पत्तः। तथा व्यतिरेकिषि साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिमत्त्वज्ञानम्। अनुमिति- "मायां गुणस्तु व्याप्यवति व्याप्यज्ञानमिति केचित् । परामर्शममा गुण इति सम्प्रदायः । न च कूटलिङ्गानु- मर्यमतिप्रमायां व्यभिचार इति वाच्यम् । तत्रापीन्वरीय- तस्य-प्रमायाः सत्त्वादिति । अतोऽन्ये हेत्वाभासा पात्र अत उक्तलक्षणेभ्यस्त्रिभ्योऽन्ये रविन्दत्वा- पिरयः । हेत्वाभासा अनुमितिकारणविघटकज्ञान- पर इत्यर्थः । अनुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकमकार- पिज्ञानविपया हेत्वाभासा इत्यन्ये । तत्र पाच- प्रतिरक्षयोः साक्षादनुमितिप्रतियन्धकत्वमनैकान्तिका- दीनां तु कारणविघटकतयेति विशेषः । ते चेति । ते । (१) ध्यतिरेफेरण रोपि हेतो दर्शिता:-7. पुः। (३) पोऽन्ये हेतुलसपहीना हेतुमादृश्यबन्ती हेत्वाभामा:- Hou. साहिता हेतुबदाभांसमाना हेत्वाभासाः-पा. ३ पु । (३) ते चानेमिधा:-पा.३ ·६क्ष न्यायमदीपायटीकाहिता न्तरमुपमानमस्ति)" इति व्याख्यातमुपमानम्। प्राप्तवाक्यं शब्दः। प्राप्तस्तु यथाभूत- सम्बन्धस्य परिच्छेदः सज्ञायाः सन्जिना सह। प्रत्यक्षादेरसाध्यत्वादुपमानफलं विदुः ॥ इति । श्रन्यैरप्युक्तम्। शश महं व्याकरणापमान- कोपासवाक्यव्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥ इत्यादि दिक् । इदं त्यवधेयम् । उपमिति-- धर्मज्ञानं कारणम् । साधापमिती साधर्म्यज्ञानं म्योपमिता वैधय॑ज्ञानम् । उपमितिममायां सा प्रमा गुण इति । क्रमप्राप्त शब्दं लक्ष्यति । प्राप्तवाक्य वाक्यं शब्द इत्युक्त भ्रान्तविप्रलम्भकवाक्यस्य. ब्दता स्यादतो विशिनपि आसति । प्राप्तशब्दार्थम श्राप्तस्त्विति । श्रच तुशब्दो भ्रान्तविपलम्भक त्वनिवृत्त्यर्थः । यथाभूतार्योपदेश प्राप्त इत्युक्तम् ।। यथाभूतत्वं नामायाधितत्वं ततश्च माति, दर्शित्वाभावेन तदुक्तवाक्यार्थस्य पाधिमा (१) । एतचिह्नमध्यम्यः पाठो नास्ति' तिनि- (२) न्यायकुसुमाञ्जली ३ स्तबके १० कारिभादिस्तहित- (३) यं कारिका कारिकाधनोटीका मिहान्दर अनिरूपणावसरे विश्वानापन ता । दशवाक्यस्य दृश्यविशिष- ·तभापा स्यार्थस्योपदेष्टा पुरुषः । वाश्यं त्वाकाङ्क्षा- तत्वं नास्ति तेथा यथार्षदर्शिनोऽपि विप्रलम्भकर यथार्थवाचित्वाभावेन तदुक्तवाक्यार्थस्यापि वाधिनत्वा- दयाधितत्वं नास्तीति भ्रान्तविप्रलम्भको नाताविति न तद्वाक्यस्य शन्दप्रमाणतेत्याशयः । तथा च स्त्रन् । प्राप्तोपदेशः शब्द इति) । वाक्यलक्षणमाह ! वाक्य त्विति । अत्राकाड्ढाया इच्छात्मकत्वेन चेतनधर्मवा- दित्पनेतनमन्यानुरोधेन समभिव्याहतपदस्मारिनपदार्य- विपपिपी पतिपतुर्जिज्ञासैवाकाडा तथाहि पुस्तस्मान- नाक्ये पुस्तकमितिपदभवणानन्तरमानय परय नयन्य- । इति।कारिकाकाडा भवति आनयेतिश्रवपानन्तरं पुन्न- मावत्येवमाकारिका । एवं वाक्यानरे ऽपि जैयन् । तु भजिज्ञासोरपि शान्दयोचोद्यान्नेयमाझ यस्य पदस्य पत्पदव्यतिरेकायुक्तमर्यान्वयाननु- नानात्वं तस्य तदननुभावकत्वं तेन मह नदेवा- शहा।। अत्र पदपदं तदुपस्थिनिपर नेन मानिरलाके - पदस्य स्वत एवाननुमावकत्वाट्सन्मदरनि भाषणं लगति । नापि जनितान्वयवाचे तिच्याम्दिा- चषततपशवभाषकत्वाभावात् । पुनरनुसन्धीमानरट्री- न्तरमयमुष्टपस्थित्पन्नरस्थाजनितान्वयपायन्दैवान्नया- तिनिमित्तय सत्त्वात् पुनरर्यमन्यय सायन एव । पदीयः परनयनं कृनिरिन्यादेश्य नैनातव्यनिरकम- तद्धर्मिपि परन् । अम न तु तद्धमा ननुभाउसमधामति मायने । सित्वं नास

·गिता
..
न्यायप्रटीपास्यटीकासहिता
नि) पदानि तान्येव वाक्यम् । यथा ज्योतिष्टो.
मेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादि । यथा च नदीतीरे
पञ्च फलानि सन्तीति।यथा च तान्येव गामार
येत्यादिपदान्यविलम्बितेोच्चरितानि। नन्व
न पदानि साकाङ्गाणि किं त्वाः फलादीन
धेयानां तीराद्याधाराकासितत्वात् । न च
चार्यमाणे ऽर्था अपि साकाङ्काः आकाश
इच्छात्मकत्वेन चेतनधर्मत्वात् । सत्यम
अर्यास्तावत् स्वपदोतर्यन्योन्यविषयाका
ज्योतिष्टोमेनेति । भनेन वाक्येन स्वर्ग प्राप्ति
साधनमितिप्रतीतिः क्रियते ऽतः परस्पराकार
ययोग्यार्थप्रतिपादकपदसमूहत्वामाक्यमित्यर्थः
कमुदाहरति । यथा चेति । फलानि सन्ती
कियन्तीत्याकाइनोत्पद्यते ततः पवेति सम्यध्यते ।
कुप्रेत्याकाक्षापां तीर इति। तदपि कास्या इत्याका
नया इति । मन्त्रापि परस्पराकाद्धावदन्यपयोः
प्रतिपादकपदसमूहत्वामाक्यत्वमित्यर्थः । अर्थास्ताव.
दिति । भाकाचाधिकरणत्वेन साकाङ्मत्वाभावे प्या-
काउचाजनकत्वेन साकाशत्वं सम्भवतीति भावः ।
नन्धर्व पदार्थानां साकाड्चत्वे ऽपि पदानां कर्ष साका.
ग्या
(१) पाकाहायोग्यताविधिमन्ति-पा. २३ पु ।

·०२
न्यायमदीपाख्यटीकासहिता
सम्भवति नार्थद्वारा । तेनायमर्थः
अर्थप्रतिपादनद्वारा श्रोतुः पात
थीन्तरविषयां वाकाङ्क्षां जनयतां
नपरस्परान्वययोग्यार्थप्रतियादकानां
तानां पदानां समूहो) वाक्यम् । पदं च
समूहः । समूहश्चात्रैकज्ञानविषयीभावः। एवं
वर्णानां क्रमवता(३
कवर्णानुभवासम्भवात् ।
वर्णप्रवणकाले 4
उत्त
C
मिा
-
क्षयति । पदं चेति । ननु 4
फक्षणावस्थायित्वेन समूहत्वं दुर्लभमित्यदः
समूहश्चेति । एकज्ञानविपपत्वेन समूहत्यं महु.,
चमित्यर्थः । नन्येकज्ञानविषयत्वं नामैक पदमिति
विषयत्वं तदपि दुर्लभं वर्णानामाशुतरविनाशित्वों
15
वर्णात्मकपदस्य लौकिकीत्रसाक्षात्कारासम्भवा)
शाह । एवं चेति । एवं वक्ष्यमाणेन प्रकारेण पद, ये-
जन्यत इत्यन्ययः । क्रमवतामिति । फ्रम पानुपूर्वी ती
तामित्यर्थ: । श्रानुपूर्वी नाम घटेतिपदे घकालीनप्राग
(१) मान्यद्वारा-पा. ४ युः ।
(२) समुदायः-पा. ११ः।
(३) तथा क्रमवता-पा.४ पु.।

·न्यायप्रदीपायटीकासहिता नि चत्वारि प्रमाणानि । एतेभ्योऽन्यन्न समत . क्रियते । तित्यादिझ सक कार्यत्वात् यत् कार्य सत घटः तथा चेदं तस्मानयेति । अत्र कार्य हेमुस्तन्न कारणाधीना स्मनाभस्य भावे भाये च साधारणम् । न वेदमाश्रयासिनुमाया तित्यादेः प्रमाणसिद्धत्वात् । नापि स्वरूपासिद्ध कार्यलय प्रत्यतसिद्धत्वात् । प्रदृष्टचरीत्पापु भभूधरादिषु सायद कार्यवानुमीयमान ननु व्यायवामिदाय फायहेतुः । था दादिशज्यानोपार्विद्यमानत्वात तथालस्मदादिभिः शम्य जापा. पादान यस्य तदेव सक न तु कार्यमामिति । अनोच्यते । प्रत्यदेण शस्यज्ञानत्वभितमाहोस्पिटनुमानादिना शम्पज्ञानात्वमा प्रेतम् । यदि प्रत्यतेण सदा स्यूलतरेप तितिशरीरप्रभृतिषु तापलभ्यत एव तित्याद्युपादानभूतस्य भूभागकरचण्याशाखापल्लबादेः प्रत्यक्षमित स्वात् । प्रधानुमानादिना शम्पज्ञानत्वाभिमेतम् । सत् मस्ि पतीने नियादार्शस्ति । शरीरजन्यस्यमुपाधिभविष्यतीति । नेव वाच्छरोरजन्यत्वस्य मन्त्रिमन्यते शाखाभते सने भावात म्पाया तु चियादापि तस्य सिद्धत्वात तियावावयदृष्टद्वारा मितस्यात् । अप शरीरिककत्वमुपाधिर्भविष्यति न च तिच्या ददृष्टद्वारा वा शरीरिण: फतार: कारणमात्राणि भवन्ति । नवा गैरक स्वसदा खराभ्युपगमात । प्रमदाशे या विशेषणान। प्रय क्रियादर्शि पुरुभविषपसद्धिजनात्यमुपाधिर्भविष्यति । यदृष्ट शिपादर्शिनः तद्धिरुपमा म एव कापयधिशेषः संजय प्रयोजशान कार्यस्यमाससमक्षतिस्थादो क्रियादर्शनास ताद्विस्ति। नेवम् । कृतधुद्धिः कार्यधुट्टिः सा चिस्यादावस्त्येय । पप समित्वद्धिः सापि पहीतमाप्तरस्स्यत्र । सदेशमुपानिरमसत्याच व्यायवामिड कार्य अनुपलभपूर्वकोरिघु पदिषु तपादर्शनगद ल्याएमा अमावादिना तथानुमानात! नापि कार्यस्व विरुद्ध साविपरीतना स्वभावास । न हि सकत्वविपरीतेनाफसायेन कार्यत्वं व्याप्तं घटा ध्यभिवापत् । अय कार्यस्यमनेकान्तियं भवस्थिति तह सापाबमा