·BENARES SANSKRIT SERIES; A. COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANDITS OF THE BENARES SANSKRF COLLEGE, UNDER THE SUPERINTENDENCE OF B. T. H GRIFFITH, M. A.,C. I. E. AND G. THIBAUT, PH. D.' No. 106... तत्त्वशेखरः। श्रीभगवाल्लोकाचार्यप्रणीतः। कारप्पकाई-कन्दाड-बाधूल-श्रीनिवासाख्य-अयोध्यारामा- नुजदासेन काञ्चीपुरनिवासिना संशोधितः । तथा- तत्त्वत्रयचुलुकसंग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः । आचार्यभट्टनाथस्वामिना सशोधित । TATTVASEKHARA BY SREE LOKÂCHÂRYA, Edited by K_K. V.S A Ramanuja Das of Kanchi, And TATTVATRAYACHULUKASANGRAHA BY KUMARAVEDÂNTÂCHÂRYA ŜREE VARADAGURU, Edited by Acharya Bhattanathaswamy. BENARES Published by the Proprietors Messrs. Bray B. Das & Co. AND SOLD BY HD GUPTA, Secretary, Chowkhamba Sanskrit Book Depot. Printed at the Vidya Vilâs Press, BENA RES. 1905. Registered under Act XXV.of 1867. (ALL RIGHTS RESERVED.)

·श्रीमते रामानुजाय नमः। श्रीलोकाचार्याय गुवे नमः । श्रीमद्वेङ्कटलक्ष्मणार्यमहामुनये नमः । (१) श्रियः पतिः, परमकारुणिको, भगवान्, सर्वेश्वरःसर्वेषाम्पुरुषा- गामुपादित्सितजिहासितेष्टानिष्टतत्साधनानी त्याज्योपादयवि. भागार्थम् "शमयसि तमः प्रजानां शास्त्रमयेन स्थिरप्रदीपने" (दयाशत० १८)न्युक्तरीत्या वेदान्ताख्यप्रमाणं प्रदाय श्रीरामकृ. ष्णावतारादिमुखन तद्विषयशानञ्चोदपादयत् ('मर्यादानाञ्च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः' रा० सु० ३५।११ "उत्सीदेयुः गी०३।२४) (२) तच्च “नारायणात्समुत्पन्नं ज्ञानं कृतयुगे स्थितम्” इति प्रथमयुगे तथैवाऽवर्तत, (स्का० पु०) (३) अनन्तरम्, "किश्चित्तदन्यथाभूनं त्रेतायां द्वापरे खिलम्" इत्युक्त- रीत्या खिले सति,“सङ्कीर्णबुद्धयो देवाः ब्रह्मरुद्रपुरः सरा ।श- रण्यं शरणाग्मुर्नारायणमनामयम् ॥ तैर्विज्ञापित कार्यस्तु भगवा- न्पुरुषोत्तमः । अवतीर्णो महायोगी सत्यवत्यां पराशरा"दित्यादि- स्कान्दपुराणोक्तरीत्या नष्टज्ञानर्ब्रह्मरुद्रादिभिरर्थितो भगवान् व्या- सरूपेणाऽवतीर्य वेदानुधृत्य तान् विभज्य तदर्थज्ञानाय "अल्पा- क्षरम्” (वायुपु० पू०५९।१२७) इत्युक्तरीत्या सूत्राणि प्रणयिष्यन् पूर्वभागवैशधार्थ स्खशिष्येण जैमिनिना सूत्राणां प्रणीतत्वात् तद- ङ्गीकृत्योत्तरभागवैशद्यार्थ ब्रह्मसूत्राणि खयमेव चकार । (४) ततः कलिसाम्राज्ये "त्वश्च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि का- रये” (पा० पु० ७१।१०।८)त्यादि पामोतरवराह(७०)गारुडा- (३८) धुक्तरीत्या भगवदाशापरिपालकः रुद्रः, "मायावादमस- च्छास्त्रं प्रच्छन्नं बौद्धमुच्यते। मयैव कथितं देवि कलौ ब्राह्मणक- पिणा" इतिपाद्मोत्तरो(२३६।७)क्तप्रकारेण 'शङ्करः शङ्करः सा. क्षात्" इति शङ्कराचार्यरूपेणाऽवतीर्य जगन्मोहनरूपमसच्छा. लं प्रणीतवान् । (५) तेन मोमुह्यमानान् जन्तूनवलोक्य पुनः भगवता सद्धर्मस्थापना- य प्रेरितः अनन्तः स्वयमेव "अनन्तः प्रथमं रूपं लक्ष्मणस्तु ततः परम् । बलभद्रस्तृतीयस्तु कलौ कश्चिद्भविष्यति" इति नारदीय. पुराणान्तर्गतयादवाचलमहात्म्योक्तप्रकारेण ताम्रपर्णी नदी" ·( २ ) इति भागवतवचनोक्त(१९३५)श्रीद्राविडदेशे श्रीभूतपुर्यामधनीर्य जगत्संरक्षणार्थम् व्यासप्रणीतशारीरकसूताणां भगवरोधा- यनप्रभृतिपूर्वाचार्याणां मतानुसारेण "वेदार्थस्य च संग्रह मृदुपदं घेदान्तदीपं नया वेदान्तस्य च सारमर्थगहनं श्रीभाष्यमत्यद्भु. तम् । गीताभाग्यम्" च स्वयमेव प्रकाशयामास । (६) तथा कृतत्वऽपि अव्युत्पन्न. अधिकर्तुमशक्यत्वात्ते च्युता एत्र, वेदान्त ज्ञानरहितानां पुरुषाणां भगवत्प्राप्तेः दुभत्वात् तदवश्यं ज्ञातव्यं मेव हि, तद्रहिताः पशव इत्युक्तम् (नारसिं १६:१३), इत्यादिकमभिप्रेत्य सर्वशास्त्रार्थनिपुणः, सकललोकोजीवनका- मः, परमकारुणिको, भगवान् श्रीलोकाचार्यः, श्रीभाज्यादिषु प्रतिपादितानर्थविशेषान् स्वदशस्थानाञ्चननानां सुखग्रहणाय सह्य "तत्वशेखरनामान” प्रथं प्रकाशितवान् । (७) तम भाषान्तरप्रणीतत्वात् संस्कृतभाषया श्रीमदुभयवेदान्तप्र- वर्तकाचार्येण श्रीगोवर्द्धनपीठाधिपतिना श्रीवाधूलकुलप्रदीपेन, श्रीकूरेशमिश्रांशजेन, श्रीरङ्गसुरिणा यथातथा लिखितम् । (८) इदश्च द्रविडदेशे तद्भाषायामव मुद्रितम् तथाऽपि न सम्यक् प- रिशोध्य मुद्रितम् । (९) अतः श्रीकाश्चीपुरनिवासिना, वाधूलश्रीनिवासपर-अयोध्या- रामानुजदासेन, मयाश्री०उ०० भूतपुरनिवासस्थश्रीरामानुजा- चार्याणाम, श्री० उ० घे० काञ्चीपुरनिवासस्थश्रीरम्यजामातृमु. नीनाम् च कृपाकटाक्षविशेषै. बहुकोशानवलोक्य परिशोध्य च प्रमाणाऽकरनिर्देशादिसहितं लिखितम् । सम्पादितपुस्तकनामधेयानि एवङ्कल्पिनाति । (क) का० श्री० उ०० परमहंसेत्यादिरम्यजामातृमुनीनाङ्कोषः द्र- विडभा०द्र० अक्ष० । (ख) श्री० उ० वे० परमहंसेत्यादि यदुगिरियतिराजनारायणमुनी तेलु (ग) श्री. उ० वे श्रीनगर्यो आल्वारार्यम्य तालको० द्रा० (घ) का० का वा० श्री० अ० रामानुजदासस्य मम मुदि० द्रा (ङ) बृन्दावने धानाद्रिमठाऽधिकारिणः, देवनायकस्य संस्कृतमा० इति। का० का वा० श्री० अ० रामानुजदासः । ना० अ०1 ·नमः परमषिभ्यः ।। श्रीमते रामानुजाय नमः। श्री लोकगुरवे नमः । श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः तत्त्वशेखरः। प्रथमप्रकरणम् । २ (1) पुस्पर्शक्लेशसम्भावनागन्धविधुरस्य, प्रत्यक्षादिप्रमा- णविलक्षणस्य, निखिल वेदजातस्य, वेदो पबृहण- स्मृतीतिहासपुराणानां च कृत्यम् सकलचेतनाना- मपि तत्त्वज्ञानजननम् । (२) तत्त्वज्ञानं च सर्वस्मात्परस्य, नारायणस्य, सर्वप्र- कारपरतन्त्राणां सर्वात्मनामपि स्वरूपाऽनुरूपपुरुषा र्थभूतकै कर्यप्रतिबन्धकर्मसम्बन्धनिवर्तकोपायः', १ "अखिले"ति पाठान्तरम् । २ “तदुपबृहणे"ति पा० उपबृहणं नाम अनधीतशाखान्तरार्थैः सह अशीतशाखार्थे निष्कर्ष । ३ "पुराणादीनामि"ति पा० तदा पाञ्चरात्रतन्त्रमपि विवक्षितम्, वक्ष्यमाणे तन्त्रस्थश्लोकस्य उदाहृतत्वात् । ४ "सकलसंसारिचेतनानमिति क, ख, ग, घ. पुस्तकेंषु पाठः ५ पुरुषैः अर्थितः पुरुषार्थः । ६ किञ्चित् करोतीति किङ्कर., किङ्करस्य भावः कैयम् । ७ उप ईयते अनेनेति उपायः । - ·तत्त्वशेखरः। "तच्चरणारविन्दशरणागतिः' इति ज्ञानविशेषः । (३) नारायणः सर्वस्मात्परः कथम् इति चेत् परत्वचि. हानि, जगत्कारणत्नमुमुक्षू पास्यत्वमोक्षप्रदत्वानि अस्यैवेति । अतोऽयमेव सर्वस्मात्परः । (४) महोपनिषत् सुबालोपनिषत, नारायणोपनिषत् च, स्मृती, तिहास, पुराणानि च, "एको ह वै नारायण आमात्"(म ० १११)"दिव्यो देव एको नारायणः" (सु० ६खं०) “अथ पुरुषो ह वै नारायणोऽकाम- यत' (ना) अप एव समर्जाऽऽदौ" (मनु १।८) "नागयणा जगन्मूर्तिः" (भार० मो०१८२।१२) "विष्णो मकाशात उद्भुतम्' (विष्णुपु० १।१।३५) इति नारायणादि| दिव्य]शब्दैर्जगत्कारणत्वं वद्- न्तीनि अयमेव जगत्कारणभूतः । (५) छान्दोग्य, वाजसनेयक, कौषीतक्याऽऽदिषु, “सत्" (छा ० ६१२११)"ब्रह्म” (बृ. ३।४।१०)"आत्मा" (एतरे ० १।१११) आदिशब्दैः कतिचिद्वस्तूनि का- रणमभिदधाति चेत पश्वधिकरणन्यायेन सामा- १ "निरूपणज्ञाननिशेष" इति क. ख, ग, पा०। २ मुमुक्षु माच्छु , मंमारमोचने इच्छाचानिनि यावत् । ३ अद्वारकभगवत्प्रतिपादकत्वम् उपनिषण्णत्यम् । ४ “पशुजा गजात नवांत" ति (३० मी०६८।३१) इति सूत्रन्यायन छागवि- an सामान्यपशुशब्दः "छागा वा म- ·प्रथमप्रकरणमा . न्यशब्दस्य विशेषपर्यवसायितया, "सत्'आदिश- बंदा अपि तमेव प्रतिपादयन्ति । (६) मनु' "हिरण्यगर्भः समवर्तताऽग्रे" (यजु०४ का २प्रश्न० ३४वा०) "धाता यथापूर्वमकल्पयत् (तैत्ति० ११३९) "प्रजापतिः प्रजा असृजन" (यजु० २।१११) अजय नाभावध्येकमर्पित यस्मिन् विश्वं भुवनमधिश्रितम्” (यजु०४।६।२) इति हिरण्यगर्भादिविशेषशब्दैनिदेशेन ब्रह्मणो ज- गत्कारणले का न्यूनता इति चेत् (ब्रह्मसूत्रम् १।३।१२)तन्न वक्तुं शक्यते, “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वम्” (श्वेता० ६।१८) तत्र ब्रह्मा चतुर्मुखोऽजा- यत" (मही० ११२) "नारायणात् ब्रह्मा जायते" (नारा०) सप्रजापतिरकः पुष्करपणे समभवत्" (मृसिं० ताप पर्व० १११) “विराजो ऽधिपुरुषः" (पुरुषसू.) "यन्नाभिपद्मात् अभवत् महात्मा षये यथा पर्यवस्थति, तथा सत् ” शब्द' बृहर बृहत्वाधार ब्रह्म' शब्दोक्तविशेष पर्यवस्यति, चननाऽचतन- साधारणो ब्रह्म शब्द चनने कान्ता'म " शब्दोक्तविशष पयंत्रांत, तथाऽत्म' शब्दश्च सर्वचतनसाधारमा " नारा- एव विशेष पर्यवस्यतीति वेदार्शसनह भाष्यकारैः स्पष्ट- 6 " . यण मुक्तम् । १ कारणप्रतिपादक म्याऽध्यायस्याऽथं सगृहीत (१०) । २ अथ द्वितीरस्याऽध्यायस्यार्थ विस्तरण वक्तुमारमते !

·तत्त्वशेखरः। प्रजापतिः"(महो०)बृंह वै ब्रह्माणं पुष्करे ससर्ज" (अर्थव०) “हिरण्यगर्भ पश्यति जायमानम्" (श्वेता०४.१२) इति 'सृज्यः' इति, “न ब्रह्मा" (महो०१।१) " ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु” (विष्णुधर्मे ७०।२०) इति, संहार्यः' इति, "युगकोटिसह- स्राणि विष्णुमाराध्य पद्मभूः । पुनस्त्रैलोक्यधातृत्वं "प्राप्तवान् इति शुश्रमः" (इतिहाससमु. १४१८) 'प्राजापत्यं त्वया कर्म पूर्व मयि निवेशितम् (उत्तररामा .१०४१७)मम वेदा हृताः सर्वे दान- वाभ्यां बलादितः"(भार० शा०मो०३४७१३३) यस्मात् निरपराधस्थ शिरश्छिन्नं त्वया मम" (मात्स्ये १८२४८५) इति, 'सर्वेश्वरसमाराधनेन स्वपदं प्राप्तवान्' इति, 'असुरापहतवेद' इति, 'रुद्रपरिभूत' इति चेमं (ममुद्दिश्य) कर्मवश्यतया (तायाः) कथनात्। (७) हिरण्यगर्भधातृप्रजापतिशब्दाः', अपर्यवसानवृत्त्या वा, अवयवशक्या वा, (नारायणप्रवृत्त्या वा,) ना- सायणवाचकाः १ "तदे"तिमुद्रितपुरणकोशपा० । २ तन्न वक्तुं शक्यत" इति पूर्वेणान्वयः । ३ सहस्रानामाध्याय (४४१५वाश्लो०) पानोत्तरे च (२२४९) भगवति एते शब्दाः द्रष्टव्याः।

·प्रथमप्रकरणम् । (८) "अजस्य नाभावध्येकमर्पितम्” (य० ४।६।२) इत्यत्र “अर्पितम्” इति आविर्भूतमित्यर्थः "एक"- शब्दश्च पुष्करवाची अजस्य नाभावध्येकं य- स्मिन् विश्वं प्रतिष्ठितम् । पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः” (भा० शां० राजध० ४७।५८) इति माहाभारते व्याख्यातत्वात् । (९) ननु “यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिःन सत् न चा- ऽसत् शिव एव केवलः" (श्वेता ४।१८) "का- रणं तु ध्येयः सर्वैश्वर्यसम्पन्नः शम्भुराकाशमध्ये ध्येयः (अथर्वशिखो.)इतिश्वताश्वतर-अथर्वशिखा. दिषु, रुद्र एव कारणभूत इति उक्तमिति चेत, तत् अपि अनुपपन्नम्, “बुबुदात् ब्यक्षः शूलपाणिः पुरुषोजायत" (महो• ११३) “नारायणात् रुद्रो जायते" (नारा०) "ललाटात् क्रोधजो रुद्रो जायते” (सुबा० २)“इन्द्रो वरुणः सोमो रुद्रः पर्जन्यो यमः” (बृह ० ६।४।२१) "ज्यक्षः खण्ड- परशुमजीजनत् (अथर्वणो०) ब्रह्मणः पुत्राय " (साम्नि) इत्येवमादिवाक्यैः महोपनिषत्, नार यणोपनिषत्, सुबालोपनिषत्, बृहदारण्यकम् अ- थर्वब्राह्मणम्, सामवेदश्व, सृज्यत्वेन, "नेशानः" (महो०११) इति संहार्यत्वेन' सवदत् ।

·तत्त्वशेखरः (१०) शातपथब्राह्मणे, “संवत्सरे कुमारोजायत, सो- रोदीत् तं प्रजापतिरब्रवीत्, कुमार किं रोदिषि, यच्छ्मात्तपसोऽधिजातोऽसीति, सोऽब्रवीत्, अ- नपहत पाप्माऽहमस्मीति" इत्यादिषु रुद्रोत्पत्ति- दशायां रोदिति, तमीक्ष्य प्रजापतिस्त्वद्रोदनतिनि- मित्तमिति पृच्छति, अहमनपहतपाप्मा, अस्मत्पा- पानि यथा विनश्येयुः, तथा मम नामकरणङ्कर्तव्य- मिति प्रतिवदति, अस्य रोदनत्वात् तव रुद्र इति नामाऽस्त्विति तस्मिन् उक्तवति, मम इतोऽपि अ- न्यानि च कतिचिन्नामानि स्युरिति पुनरपि अस्मि- न्नुक्तवति, भवशर्वेशानपशुपतिभीमाग्रमहादेवरू- पनामसप्तकं, अष्ठमूर्तिवं च स तस्य दत्तवान् इ- त्युक्तम्। (११) इदं च, स्कन्दपुराणे “ उन्मत्तवत् अनुन्मत्तः प्रभुः प्रभवनां वरः । रात्रौ श्मशाने पर्यटसि तत् किमेतत् तवेश्वर इत्यादिना', टनप्रभृतिहीनवृत्त्यनुभवहेतुः कः” इति पृष्टव- १ 'शातपणे चाष्ठामूर्तिब्राह्मण प्रथमांश' इति स्तोत्रभाष्य (२४ श्लो०) २ एव शतरुद्रीयब्राह्मण,शैलालिब्रा०, बहुचे, घृतसूक्तं च द्रष्टव्यम्। ३ “अपी"ात का घ० पा० । ४ "दिना देव्याम्"कङ० पाए । ५ "प्रभृतिकहानवृत्ति खमनुभव हेतु" इति, क०,घ. पा० । श्मशानपर्य- .

·प्रथमप्रकरणम् ।। : त्याम, “अहं शोणितपङ्कालकरालवदनोऽम्बि. के । रौद्रे मुहूर्ने सम्भूतो हरे रोदिमि विस्वरम्" इत्यादिना, स्वात्पत्तिरोदननामसप्तकमूर्त्यष्टकप्राप्ति- प्रकारमुक्त्वा, “ रौद्रे मुहूर्ते जाताऽहं रौद्रकर्मा ततो ह्यहम् । यद्भवत्युचितं कम पुरुषस्य गिरेः सुते । तत् तेनाऽवश्यकर्तव्यं मृदु वा यदि वेत- रत । प्रजापतेश्च कः शक्त आदेशङ्कर्तुमन्यथा" इत्यादिना, [रुद्रः,ङपा०] स्वहीनाऽचरणहेतुः कर्म इत्युक्तवान्, इति व्याख्यातम् । (१२) अत्र, "हरे रोदिमि विस्वरः” “ततो मां पाणिना स्पृष्ट्वा लोकेशः प्राह केशवः इति व'शब्दाभ्यामुपक्रम्य "प्रजापति' शब्दनोपसं- हारात्, अस्यां श्रुतौ प्रजापतिशब्दो नारायणपर्य- वसायी भवति । (१३) मार्कण्डेय, (५१अ) श्रीवैष्णवपुराणादिषु च, (वि. ११८) "रुद्रसर्ग प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रुणु" ॥ १ ॥ इत्ययमर्थ उक्तः । १ "स्मृता"विनि ङ० पा० । शतपथब्राह्मण इत्यर्थः, स्मृता- विति पाठ तु स्कन्दपुराण इत्यर्थः । २ "आदि" शब्देन, ब्रह्म (१) पाद्म (२२९) वाराह (२।४) नृमिह (३) कौम (३।७।१०) वायु (२७) भागवत (३।१२)हरिवंश(१११)भारत (मो०३५१) लैङ्ग (पू०३६) मान(१)वादिकश्च विवाशनम् । हरिकेश-

·तवशेखरः
(१४) अस्य देवस्य मीढुषः " (
बचे) महादेवः स-
मधे महात्मा हुत्वात्मानं देवदेवो बभूव "(भा०
शा० राज० २०।१२)इति अस्यपदं कर्माधीनमि-
त्युक्तम् ।
(१५) श्रीवराह पुराणे, (१३६) "तब विष्णोः प्रसादेन
मया तत् त्रिपुरं हुतम् ॥३४॥ “तस्य पापस्य
दोषेण न शक्नोमि विचेष्टितुम्"॥३५॥ इति त्रिपु-
रदहनजन्यपान योगमाया, ऐश्वर्यनाश, हृदयस-
न्ताप, निश्चेष्टितत्वानि (अस्य)जातानीति चोक्तम्।
(१६) "ततो वाक्यान्मुनीन्द्रस्य देवो बालेन्दुशेखरः ।
शङ्करश्छिन्नलिङ्गस्तु कानने विचचारह। एवं शापो
यदाऽस्माकं ताभ्यां सक्तःसुदारुणः । अवश्य(म)
१ “अस्य देवस्य मीदुषो वयो विष्णोरेषस्य अवभृधे हविभि. वि.
देहि रुद्रो रुद्रियम्महित्वम्” (अस्य) सर्वविलक्षणत्वेन भुस्या-
दिप्रसिद्धस्य, (देवस्य) क्रीडादिमङ्गलगुणमहोदधेः, (मी-
दुष) "मिह सेचने,” सेक्तु. दातुः, उदारस्येत्यर्थ ; (वयः)
अवयवतया शाखाभूना, शरीरतयाऽङ्गभूत इत्यर्थः, (अस्य
विष्णो) सर्वव्यापनशीलतया सर्वान्तर्यामिभूनस्य, नारायण-
स्य; (पषस्य) प्रार्थनीयस्थ, अभिमतफलार्थ याचनीयस्येत्यर्थः,
(अवभृधे हविभिः) सर्वमेधाख्ये यागे, विष्णवे सीपतहवि-
भिः, (रुद्रियम्) रुद्रसम्बन्धि, (माहित्वम्) महिमानम्, (विदे)ले-
भ हीति प्रसिद्धौ।
२ “पापेन दोषस्येति मुद्रितवराहपुराणपा० ।
३ "प्रणष्टयोगमीयश्च नश्वर्यश्च माधव" ॥३६॥

·मथमप्रकरणम् । करणीयं मे तदा काष्ठमयं वपुः" इति भृगुतत्प- ल्योः शापाभ्यां, छिन्नलिङ्गत्वं, काष्ठरूपत्वञ्चजा- तमिति ब्राह्मपुराणे उक्तम् । (१७) वायव्ये, (पूर्वखण्डे३०अ०) “ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रं सोऽभ्यशपत् पुनः ।.यस्मात् त्वं मत्कृते क्रूरमृषीन्व्याहृतवानसि । तस्मात्साई सुरैर्यज्ञे न- त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः॥६३॥ कृत्वाऽऽहुतिन्तव क्रूर अपः स्पृश्यन्तु कर्मसु इति “अप उपस्पृश- ति मेध्यत्वाय, नान्वीक्ष्येत, यदन्वीक्ष्येत, चक्षुरस्य । प्रमायुं स्यात्, तस्मान्नान्वीक्ष्यः (यजु०) इति श्रुता- विव दक्षशापेनेज्यत्वादिनिवृत्तिरुक्ता। (१८) मात्स्यपुराणे, (१८२ अ.) “यस्मा दनपराधस्य शिरश्छिन्नन्त्वया मम ॥ ८५॥ तस्मात् शापसमा- युक्तः कपाली त्वं भविष्यसि ।”"विष्णुप्रसादात सु- श्रोणि कपालं तत्सहस्रधा । स्फुटितं बहुधा जातं स्वप्नलब्धं धनं यथा ॥ ९९ ॥” इति ब्रह्मशापोपह- तिप्रकारः, सर्वेश्वरेण तद्विमोचनप्रकारश्चोक्तौ । (१९) श्रीविष्णुपुराणे, (५।३३) (रुद्र) कृष्णवैभव म- १ ब्रह्मपुराणेऽपि इमे श्लोकाः वर्तन्ते (३२१०३५।३६) २ "क्रूर न त्वां यक्ष्यन्ति कर्मसु" इति प्र० पु० पाठः । ३ "ब्रह्मणाऽस्य शापोपहतप्रकारः" इति पा० (का)दिषु । ४ ब्रह्मपुराणे च वर्तते (९७०)। ३ ૨ ·तत्त्वशेखरः। ज्ञात्वा स्वाश्रितवाणरक्षणार्थ सपरिकरमागत्य कृ- ष्णमभिद्रुत्य, "जृम्भाऽभिभूतस्तु हरो रथोपस्थ उ- पाविशत्। न शशाक तदा योढुं कृष्णेनाऽक्लिष्टक- मणा ॥२॥३॥" इत्युक्तप्रकारेण स्वयं सपरिकरः पराभिभूतो रथोपस्थे निपत्य स्थितवान्, “कृष्ण कृष्ण महाबाहो जाने त्वां पुरुषोत्तमम् ॥४१॥ इति पश्चात् कृष्णवैभवं ज्ञात्वा बाणस्य प्राणप्रदा- नार्थ कृष्णं याचितवान् इति । श्रीविष्णुधर्मोत्तर, श्रीरामायणयोः, (बा.७५स.) "विष्णो राधिक्य मन्विच्छन् तस्य माया विमोहि- तः । कृतवानस्मि देवेश देववाक्येन विग्रहम् ॥" इत्युक्तप्रकारेण भगवन्माया' विमोहितः कृष्णम- भिद्रुत्य “आरोपितुं न मे शक्तिः सर्वयत्नेन चाऽभव- त्" इत्युक्तरीत्या, भगवतो हुङ्कारेण भग्नस्वधनुः, स्वयमभिभूतः, “ततश्च गतमोहेन मया ज्ञातो ह- रिः परः। ज्ञात्वा विसृष्टचापेन स्तुतश्च भगवांस्तदा" इत्युक्तरीत्या, पश्चात् विमुक्तमोहः, भगवन्तं स्तुतवान्, इति चाऽस्याऽज्ञानाऽशक्ती चोक्ते । १ "जगन्नाथ"ति पा० । २ "प्राणप्रदार्थम्" इति पा। ३ 'परव्यामोहकारिणी शक्ति माया" इति सायणाचार्यः। ४ "भनधनुः, स्वयमपि हुङ्काराभिभूतः” इति (क-घ) पा० ·प्रथमप्रकरणप। ११ इत्यक्तप्रकारेण (२०) वृकासुरेऽमुमाराध्य, अहं यस्य शिरः स्पृशामितस्य 'शिरः शतधा भवेत्' इति (वरं) अभिलषितवति, तस्मिन्नपि तथैवास्त्विति तस्मै वरन्दत्तवति, पश्चात् (वृकासुरे च तत्परीक्षार्थम्) “स तदरपरीक्षार्थ शम्भाज़िकलाऽसुरः (वृकासुरः) । स्वहस्तं धातु मारेभे सोबिभ्यत्स्वकृताच्छिवः ॥२३॥ तेनो पसृष्ट- स्सन्त्रस्त उपधावत्सवेपथुः । यावदन्तन्दियो भूमेः काष्ठाना मधराभुवः ॥ २४ ॥ तस्मिन् तत्परिक्षितुं रुद्रशिर एव स्प्रष्ट मुपक्रममाणे सभये तस्मिन्नपि पलायमान सर्वत्र तमनुद्रुत्वति तस्मिन्नागतौ तस्मिन् श्रीवैकुण्ठ' मारूढुं गतवति सर्वेश्वरोऽपि अस्यक्लेशमवलोक्य मध्येऽऽगत्याऽऽ- विर्भूय वृकासुरमवलोक्य, असौ भ्रान्तः मिथ्या भा- षणं विहाय न वदति अतः स्वशिरः स्पृशन् पश्यति १ वृकासुरोऽमुमाराध्य, अहं यस्य शिस्त स्पृशामि तस्य शिरः शत- छा भवेत्, इति अपेक्षितवान् सोऽपि तथावरन्दत्तवान्, अनन्तरे "स तत् कला सुतः । स्वहस्तं. शिवः । तन वेपथुः । यावत् भुव "इत्युक्तप्रकारेण स तत्परिक्षार्थ रुद्रशिर एत्र स्पष्टमुपक्र- मसाणे शोकाभिभूतस्सन् पलायमान', सोऽपि सर्वत्र तमनुद्रुत . धान्, (सः)मार्गमप्राप्य श्रीवैकुण्ठमारूद्वान् सर्वेश्वारोऽती"नि (का)दिषु पाठः। २ श्रीवैकुण्ठ शब्द क्षीराब्धिपरः, न तु परमाकाशः तत्राऽस्य यम- नाशक्तः एवं श्रीधरस्वामिभित्र ।

·१२ तत्त्वशेखरः। वदति, अनन्तरम्, सोऽपि स्वशिरः स्पृष्ट्वा पपातेति श्रीभागवते,(१०८८) “वृकाऽसुराय गिरिशोवर न्दत्वाऽऽपसङ्कटम्॥१३॥ इत्यारभ्याऽस्य(रुद्रस्य), आपत्प्राप्तिप्रकारः अज्ञानाऽशक्ती चोक्ते । (२१) अन्धकासुरं निरसितुं मातृगणान् सृष्ट्वा, "त्रैलोक्ये भक्ष्यमाणे तु तदा मातृगणेन वै। नृसिंहमति देवे. शं प्रद्ध्यौ भगवान् शिवः ॥४३॥" इति तेन (बैलोक्य)पीडां प्राप्तवति, स्वतस्तच्छिमनाऽशक्त- त्वात् सर्वेश्वरन्ध्यायति, सतं शमितवान् इति मा- त्स्यपुराणे (१७८) अस्य (रुद्रस्य) अज्ञानाऽश- क्ती उक्ते। (२२) तथाचैवम्, सृज्यत्व, संहार्यत्व, कर्मवश्यत्वाना मु- क्तत्वात् अस्य कारणत्वं न घटते । (२३) तस्मात्, हिरण्यगर्भादिशब्दा इव शिवशम्भ्वादि- शब्दाश्च नारायणपराः । (२४) “शिव” इति सर्वप्रकारशुद्ध इत्यर्थः । (२५) “शिव” शब्दः 'शिवमस्तु सर्वजगताम्" शिवा- स्ते सन्तु पन्थानः” “शिवकर्माऽस्तु' इति शुद्ध- माङ्गल्यगुणविशिष्टवस्तुषु प्रयुक्तः । (२६) “शम्भुः” इति “शं सुखं भावयतीति, शम्भुः" इति १ सहस्रनामभाध्ये, ३८ना।

·प्रथमप्रकरणम्।. १३ . व्युत्पत्त्या सर्वसुखप्रद इत्यर्थः । (२५) “शम्भुः” इति द्रुहिणविषयेऽपि प्रयुक्तः । (२८) “सर्वः शर्वः शिवः स्थाणुः" (सह. ४) “स्वयं- म्भुः शम्भु रादित्यः” (स०५) इति गुणविवक्ष- यारे एते शब्दाः नारायणे प्रयुक्ताः (२९) “यानि नामानि गौणानि" (स.१३) इत्युक्तेः, एते शब्दाः यौगिकाः । (३०), नारायण शब्दस्तु नैवं रुद्रं वक्तुं शक्नोति (३१) अयं शब्दः बहुषुपनिषत्सु बहुवारं प्रयुक्तः । (३२) शिवशब्दस्य तु तन्न । (३३) ननु, "ब्रह्म विष्णुरुद्रेन्द्र आस्ते सर्वे सम्प्रसूयन्ते" (अथर्वशि०) इति ब्रह्मरुद्रेन्द्रैः सह (सार्क) नारा- यणोऽपि प्रसूत इति, श्रीरामायण, (उत्तररा०५१) लैङ्गादि (पूर्व०१९१०२६श्लो०)पुराणेषु च भृगु- शापात् अस्य दुःखानुभवो जातः इति चोक्तत्वात् अस्याऽपि कर्मवश्यत्वमस्तीति चेत्, तन्न वक्तुं श- १ "शम्भुः स्वयम्भुमुहिणः" इति नामपाठः नारदीयपुराणे रुक्मा- * . अदचरितेयमवचनेचद्रष्ट। २ "शम्भुरपि हिरण्यगर्भशिवशब्दसहश." इति (3) पु० पा० । ३ "विवक्षायामि"ति (6.) पा ४ "आदि" पदेन, मात्स्य, (४७११०२) वायु (उत्त२०।३५।६४) प्रभृ- तिकंविवक्षितम् ।

·शवशेखरः क्यते, "ब्रह्म विष्णु रुद्रेन्द्र आस्ते" (अथ०) इत्य- त्राऽयन्ताविव जात इति नोच्यते, किन्तु, "रक्षार्थ सर्वभूतानां विष्णुत्वमुपजग्मिवान्"(भार० उद्योग १२।११ रामा० उ का०८५।१८) इत्युक्तरीत्या, राघव यादव साजात्य मिव ब्रह्म रुद्रसाजास्यः सन् विष्णुरूपेणाऽवतीर्णप्रकार उच्यते । (३४) "अजायमानो बहुधा विजायते” (यजु आरण्य ३।१२) इति श्रुतिरेवाऽस्य कर्ममूलकञ्जन्म नि- षिध्यै छिकजन्म विधयत्ते । (३५) “एष सर्वभूतान्तरात्मा अपहतपाप्मा" (सुबा ७ खं०) “स एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदितः" (छा०१।६।६)" पश्य देवस्य माहात्म्यं महिमानश्च नारद । शुभाऽशुभैः कर्मभिर्योनलिप्येत कदाचन" (भा. शां. मो०३३९।२६) “स सर्वभूतप्रकृति (विकारान्)” वि. पु. ६।५।८२, ब्रह्मपु०च. १२४।६३) “शुभाऽशुभैर्विनिर्मुक्तः ऊर्मिषट्का- त' पर[:]प्रभुः । तं वैद्य ममलं विष्णु सदा ध्यायन विमुच्यते” (नारसिंहपु०१७२३) इति, अयम- कर्मवश्य उक्तः। १ "अशनायापिपासाशोक मोह जरामरणानि इति षर्मयः" इति मुद्गलोपनिषत् श्रुतिः ।

·प्रथमप्रकरणम्। १५ (३६) “सर्वावस्थेषु वै विष्णोः जननं स्वेच्छयैव तु॥४०॥ जरकास्त्रच्छलेनैव स्वेच्छया गमनं हरेः ॥४८॥ (द्विजशापात् च्छलेनैव मवतीर्णोऽपि लीलया)" इत्यादिना लैङ्गादिषु, भगवद्वतार ऐच्छिक उक्तः। (३७) श्रीविष्णुपुराणे "देवतियङ्मनुष्यादि शरीर ग्रह- णात्मिका। लीले यं सर्वभूतस्य तव चेष्टोपलक्षणा" (वि.पु. ५।३३।४२) “नाकारणा त्कारणाहा कारणा करणं नच । शरीरग्रहणव्यापिन् धर्मत्रा- णाय केवलम्" (५।२।५०) "इच्छा गृहीताऽभि- मतोरदेहः" (६।५।८४) "समस्तशक्तिरूपाणि तत् करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्याख्याचेष्टा- वन्तः स्वलीलया ॥७०॥ जगतामुपकाराय न सा कर्म निमित्तजा" (७) इति, जगद्रक्षणार्थ इ- च्छयाऽवतरति,ऋषिशापं सर्वमर्यादास्थापनाय स्त्रय मनुवर्तत, इत्युक्तः। १ "सर्वावस्थासु, सर्वावर्तेषु" इतिच पा० (मार्कण्डेय(४)ब्रह्म (७२) गारुड(२०) भारतादिकं विवक्षितम् । २ 'आदि"पदेन, मात्स्य, (४७अ०) वायु (उत्त०३४।३६१४२१०) पा. प्रोत्तर (२४२) भागवत (१०।१) विष्णुधर्म (६७) । ३म्रा०च०९७४१ । " १२४१६५ ·तत्त्वशेखरः (३८) "अजोऽपि सन् अव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन्। प्रकृति स्वा मधिष्ठाय सम्भवा म्यात्ममायया ॥६॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्यु- त्थान मधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजा म्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।धर्म- संस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥८॥ जन्म- कर्म च मे दिव्यम्" (गी०४ अ०) इति स्वयमे- वोक्तवान् । (३९).[तस्मात् नाऽयं कर्मवश्यः । (४०) ननु, पुत्रार्थितया कैलासे गत्वा रुद्रं याचयित्वा तस्मै पुत्र मपेक्षितवान्, सोऽपिदत्तः (वान्) इति महाभारते' ऽभिधानात् नारायणोऽपि कर्मवश्यः रु- द्रस्य शरणभूत इतिचेत्, तत्रोक्ताऽर्चनादिकं, न- कर्मवश्यत्वादिसूचकम् (अपितु वरप्रदानकृतम्, "अन्यन्देव वरन्देहि प्रसिद्ध सर्वजन्तुषु ॥४१॥ मयो भूत्वा भवान् देव माम् आराधयकेशव मां भजस्व च देवेश वरम्मत्तो ग्रहाणच ॥४२॥येना- १ गीतायामिति वक्तव्ये तथाऽनुक्तिः, श्रीविष्णुधर्मेऽपि (६८) (इ- मानि वचनानि) ब्रह्माणम्प्रति स्वयमेवोक्तत्वात् । २ (३९) इत्यारण्य, (४१) इत्यन्तम् (घ-ङ) पुस्तकयो स्ति । ३ हरिवं भवि०८८अ०।

·१ प्रथमप्रकरणम् ।. ऽहं सर्वभूतानां पूज्यात् पूज्यतरो भवम्” इति रुद्रो उपेक्षितवान्, “देवकार्यावतारेषु मुलुष्यत्वमुपे- यिवान् । त्वामेवाऽऽराधयिष्यामि हर वं वरदों भव ॥४३॥” इति, सर्वेश्वरोऽपि (तस्मै) वरन्दत्तः (वान्), इति श्रीवराहपुराणे (५३ अ.) ह्युक्तम् । (४१) पुत्रप्रदानानन्तरं रुद्रेण, देवान् ऋषींश्च दृष्ट्वा, कृष्णः जगन्मोहनार्थम्पुत्रार्थितयाऽऽगतः (इति) अयमेव सर्वकारणभूतः, सर्वस्मात्परः, मोक्षप्रदश्च, इम मेवो- पास्य यथा मुक्ता भवेत तथाकुरुध्वम्, इति उपदि- ष्टत्वात्, अस्य परत्वस्य बहुमुखैः स्तुतत्वात्, पुत्रा- थमितरपादौ(दयोः) पतितकृष्णस्यैव मार्गे घण्ठा- कर्णस्य मोक्षप्रदत्वाचाऽस्य कर्मवश्यवं नास्ति। (४२) लैङ्गादि पुराणषु, क्षेत्र प्रकृति यानि शक्ति माया, शब्दैः रुद्रं प्रत्युक्तो नारायणभावः, रुद्रात् उत्पत्तिः, मूर्तित्रयाऽतीतसदाशिवपारम्यप्रभृतिकम्, प्रत्यक्ष- श्रुतिविरोधात्, स्वग्रन्थपरस्पर विरोधात्,' “अग्नेः १ हदि० भ० ८८,८९ अ०। २ "आदि" वायुकौदिकच- विवक्षितम्, तत्रापि तथोक्तः । ३ महोपानषत् सुवा, नाराय- जो०, बृददारण्य, शतपथ०, शैलालि० शतरुद्री इत्याद । ४ तत्रैव क्वचित् (३६७) नारायणात् रुद्र.त्पात , नार यशाएत्रका रण भूत (पू० २४) इनि कचित्तस्मात् लैङ्गारिषु परस्परयाघातः सर्वत्र दश्यते भूषण टीकायां मया विस्तरेण प्रदर्शितः । , ३ ·तत्त्वशेखरः। शिवस्य माहात्म्यं तामसेषु प्रकीर्त्यते” (मात्स्य. ५।३१६६) इत्युक्तप्रकारेण तत्तामसपुराण सिद्ध- त्वाच भ्रान्तिपरिकल्पितम् । (४३) ब्रह्म रुद्रयोरपि जन्मनी स्वेच्छयैव स्यातामितिचेत्, तन्न वक्तुं शक्यते, "आ ब्रह्मस्तम्बपर्यन्ता जग- दन्तर्व्यवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनिताः संसार- वशवर्तिनः" (विध०१०४।२३) "विष्णोर्माया महावर्ते मोहान्धतमसावृताः (वि.पु०५।३०।१७) इतीमौ कर्मपरतन्त्राविति उक्तत्वात् । (४४) एवं, नारायण एव कारणभूत इत्यस्याऽर्थस्य, न्या- याऽनपेक्षं अनन्तशाखा निखिलवेद निगमनभूतः, उपासनविधिविधुरः, समस्तपरविद्योपास्य विशेष निर्मायक (:) निखिलवेदान्त निर्वाहकः, नाराय- माऽनुवाकः, सर्वेषु अपि वेदान्तेषु, “परब्रह्म" "परन्तत्व” “परमात्म" "परज्योति” “परायण" "पुरुष" "अक्षर” “अच्युत" "विश्वाऽऽत्म" १ तामस पुराणसिद्धत्वात् हेतोः “तामसं निरयप्रदम्” इति पा. भोक्तः, “तमस्त्वज्ञानजं विद्धी"ति गीता । २ ब्रह्मपुराणेचवर्तते (९४।१४) "ब्रह्माद्याः सकलादेवाः मनुष्याः पशवस्तथा" इदं पूर्वार्द्धम् । ३ "लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणे (३।३।४३) दृष्टव्यम् ·प्रथमप्रकरण। "शिव" "शम्भु” शब्दैः, निर्दिष्टं वस्तु तत्तत् शब्दै रैनूद्य "नारायण" इति विशेषितवान् “सब्रह्मा स- शिवः सेन्द्रः” (तै० ना०११।२६) इति कार्यत्वेन सम्प्रतिपन्नेनेन्द्रेण सह ब्रह्मरुद्रैः (द्रौ) पठित्वा अस्य कार्यभूताविति चोक्तौ ।। (४५) तथा चैवं, न्यायस्वभावात्, न्यायनिरपेक्षं श्रुतिष्वेव विशेषितत्वात्, “सनोहरिः” इति हरिशब्देनो पसं- हारात् ब्रह्मरुद्रयोः सृज्यत्व, संहार्यत्व, कर्मवश्य- त्वोक्तेश्व, नारायणएव कारणभूतः । (४६) “येन जातानि जीवन्ति' (तै०भृ०१।१) “एष भूतपालः":(बृह ० ६।४।२२) “परित्राणाय साधू- नाम् (विष्णुधर्मे ६८३४) "नहि पालनसामर्थ्य मृते सर्वेश्वरम् हरिम्' (वि. पु.१।२२।१९) "सएव पाति" (वि. पु.१०२।६७) इत्युक्तप्र- कारण, स्थापकोऽप्ययमेव । (४७)"यत् प्रयन्ति अभिसविशन्ति" (तै०भृ०११) "येनेदंविश्वं परिभूतं यदस्ति' “यस्य ब्रह्मचक्षत्र मुभे भवत ओदन(:)मृत्युर्यस्योपसेचनम्" (कठो० १२।२५)" असेत् संहारलमये जगदौदुम्बराण्ड- १ सर्वेषां ब्रह्मरुद्रादीनामीशः, तम् ।

·तत्त्ववोखरः । वत् । लीलया यस्तु भगवान् तं गच्छशरणं हरि- म्” “सम्भक्षयित्वा" (वि० पु०१।२।६२) ३- त्युक्तरीत्या, संहारकोऽपि अयमेव । (४८) ननु, रुद्र एव संहर्ता इति उभयवादिसम्प्रतिपत्ता- वपि अयमेव संहर्ते त्युक्तिः कथमितिचेत्, “क- ल्पान्ते रुद्ररूपायोग्रसते सकलज्जगत् । त मन्त- म्पुरष विष्णुं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्" (विष्णुधर्मे ७१।५२) “सृष्टि स्थित्यन्त करणी ब्रह्म विष्णु शि- वात्मिकाम् (वि.पु०११२।६६) “स एव सृज्यः स चसर्गकर्ता स एव पात्त्यत्तिच पाल्यतेच" (वि. पु०१।२।६७) इत्युक्तरीत्या, रुद्रान्तर्यामी भूत्वा अयमेव संहरति । (४९) तस्मात् अयमेव जगजम्मादि करणभूतः । प्रथमप्रकरणम् समाप्तम् । १ ननु अस्मिन् श्लोके त्रिमूर्तिसाम्यं हि प्रतीयते इति चेन्न, "एक एव जनार्दनः" इतिजगार्दनस्यैव ब्रह्मशिवादि कृत्वाप्रपञ्चतादात्म्य प्रतिपादनात "जगश्वस.” इति पूर्वोक्तमविवृणोति । २ "रुद्ररूपीभूत्व"ति।

·द्वितीयप्रकरणम् ॥ (१) “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, तद्विजिज्ञास- स्व” (तै भृ०१।१) “असहा इदमग्र आसन्"ि (तै आन०७११) “रसं वाऽयं लब्ध्वाऽऽन- न्द्रीभवति" (तै आ ७१) "तमेवं विद्वान् अ- मृत इह भवति" (महानारा०३ अ.) “भिद्यते हृदयग्रन्थिः" (मुण्ड ०२।२।९) "त्वा माराध्य प. रंब्रह्म याता मुक्तिम्मुमुक्षवः । वासुदेव मनाराध्य कोमोक्षं समवाप्नुयात्” (वि.पु. १।४।१८) “सं- सारार्णवमग्नानां विषयाक्रान्त चेतसाम् । विष्णु- पोतं विना नान्यत् किञ्चिदस्ति परायणम्” (वि. ध०१।५९) "संसारसागरं घोरम्' (जितन्ता १।४) समस्तजगतो मूले यस्य भक्तिः स्थिरात्वयि। धर्माऽर्थकामैः किन्तस्य मुक्ति स्तस्यकरे स्थिता" (वि.पु. ११२०२६) इत्यादिना, कारणवस्त्वैवो पास्यं, मोक्षप्रदं, मुक्तप्राप्यं, इत्युक्त्या, मुमुक्षूपा- स्यः मोक्षप्रदः मुक्तप्राप्यश्वाऽयमेव । १ "अनन्तक्लेशभाजनम् । त्वा मेव शरणम्प्राप्यनिस्तरन्ति मनी. विणः" इत्यन्तम (छ) पुस्तके । २ भाग० १२२६ "मुमुक्षयो घोररूपान्" इत्यादि। २ ·तत्त्वशेखरः (२) 'ननु, छान्दोग्यदहरविद्यायाम, तैत्तरीय दहरवि- खाया, बृहदारण्ये, अथर्वशिखायाश्च, "दहरोऽ. स्मिन्नन्तर आकाश स्तस्मिन्यदन्तस्तत् अन्वेष्टव्य. म्" (अ०८1919) इति, "गगनं विशोकस्तस्मि- न यदन्तः तदुपासितव्यम्" (तै०१०२३) इति, “य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः, तस्मिन् शेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशनः" (बृ०६।४।२२) इति, “श- म्भुरा काशमध्ये ध्येयः" (अथ०) इति च, आ- काश शब्देन नारायण मुक्त्वा, तदुपरि शम्भुशिव- ज्ञानशब्दैः रुद्र उपास्य उक्तः “सर्वाणि रूपाणि विचिन्त्य धीरः” (पुरुषसू०) इति, नारायणाऽसा- धारण नाम रूपकर्तृत्वस्य, “आकाशो हवै नाम- रूपयोर्निहिता” (छा०८।१४।१) इत्युक्तरीत्या, छान्दोग्य दहरविद्यायां, आकशशब्दो नारायणपरः तदैकार्थ्यात् अन्यत्रापि, आकाश गगनशब्दौ ना- रायणपरौ अथर्वशिरसि, खण्डचतुष्टयेन, रुद्रस्य स- वैश्वर्य मुक्त्वा, पञ्चमखण्डेन "तमात्मस्थं येऽनु- पश्यन्ति धीराः तेषां शान्तिः शाश्वती" इति हृद- १ अथ व्योमातीतमतं समूलमुन्मूलयितुन्तत्परिपाटीमुपन्यस्य- ति, (६० सू० ३१३०)।

·द्वितीयप्रकरणम् । यान्तर्वतिनो रुद्रस्य उपासनस्य (तस्य) फलं, मोक्ष इति, अस्याऽर्थस्य, “भस्मम् गृहीत्वा विमृज्याऽ-. ङ्गानि संस्पृशेत् तस्मात् व्रत मेतत् पाशुपतम् पशु- पाशविमोक्षाये"ति पाशुपतव्रतस्य चोक्तेः उपास्यत्वं मोक्षप्रदत्वञ्च कण्ठोक्तम् श्वेताश्वतरोपनिषदिच, "ततो यदुत्तरतरम्” (३०१०) इति नारायणात् परत्वं “यएनं विदुरमृता स्ते भवन्ति" (३।१०) इति, मोक्षप्रदत्वञ्चोक्तम्, "तस्मात् सर्वगतः शि- वः" (३।११) इत्युक्तेः एतत् (प्रकरणम्) रुद्र परमिति सिद्धम् "रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे तेना- ऽसौ अमृती भूत्वा मोक्षी भवति” (१खं वा०) इति, जाबालि श्रुत्याऽपि मोक्षप्रदत्वं कण्ठोक्तम् श्रीरुद्र, त्वरितरुद्र, पञ्चब्रह्म(म)तन्त्रैरपि रुद्रवैभव मुक्तम् तस्मात् रुद्रएवोपास्यः, मोक्षप्रदश्चेति वक्त- व्य मितिचेत्, इदमनुपपन्नम्, छान्दोग्यदहरविद्या- यां, "किन्तत्र विद्यते यदन्वेष्टव्यम्' (८1१२) इति श्रुतिरेव चोद्यकृत्वा "तस्मिन् कामाः स- माहिताः" एषआत्मा अपहतपाप्मा' (१५) इत्यादिना, दहराकाशे उपास्यतयोक्तम् अपहतपा- प्मत्वादिगुणमिति समाधत्ते, तैत्तरीयदहरविद्या वा- क्यमपि एतत् ऐकार्यम्, “य:"(तै १०२४)इति, ·२. तस्वशेखरः अकारवाच्य बोधकत्वात्, “महेश्वर"शब्दोऽवयव शक्त्या सर्वनियन्तारं नारायणं वक्ति “अकारो वि. ष्णुवाचकः” इत्युक्तेः, अकारवाच्यो नारायण एव, बृहदारण्ये, अथर्वशिखायाञ्च, प्रयुक्त आक, शशब्दा, नपरमपुरुषपरः, किन्तु सर्वप्रसिद्ध आ- काशपरः (एव) दहराकाशादिष्विव पुरुषोत्तमाऽ- साधरण धर्माऽश्रवणात्, अत्रे शान शम्भु शिवश- ब्दाः, वशित्व जगत्कारणत्वादि परमात्माऽसाधारण सम्बन्धात् ईशानः प्राणदःप्राणः”(सह ०८) स्वय- म्भुः शम्भुः” (स० ५)"सर्वः शर्वः शिवः' (स०४ ४) इत्ये तैः शब्दैः, पर्यायाः,“कारणन्तु ध्येयः" (अथ. शिखा.) इतिवाक्यम् कारणत्वं, ध्येयत्व मित्येतत् द्वयं नविधत्ते, किन्तु ध्यानम् (विधीयते) उभयवि. धाने वाक्यभेदप्रसङ्गः अनुवाददशायाम् अन्यतः प्रसिद्धस्यैव अनुवाद्यत्वात्, कारणवाक्येषु कारण- तयोक्तं नारायण मनूद्य तत् ध्यानं विधत्ते, अथर्व- शिरसि, प्रथमखण्डे, “अहमेकः प्रथम मासं वर्ता- मिच भविष्यामिच नान्यः कश्चिन्मत्तो व्यतिरिक्तः १ “योहवे श्रीपरमात्मा नारायण. सभगवान् अकारवाच्यः" इति तारसारोपनिषदि असकृदानातम् “अइति भगवतोनारायणस्य प्रथ- माभिधानम्" इति महाभाध्यक्त ।

·दिवानप्रकरणम् । R4 इत्यादिमित रुद्रस्य विश्वेश्वोक्तिः, "मत्रः सर्व अ. ईसर्वम्” (वि.पु.॥१९८५) अहम्मनुः अभवं सूर्यच" (बृ. उप०३।११:) “प्राणोऽस्मि प्रज्ञा. स्मा तम्मा मायु रमृत मित्युपास्त्र" (कौषी०३।१) इति प्रहाद वामदेवे,न्द्रादीनामिव परमात्मभावना- प्रकर्षवलादिति । इममर्थ “सोऽन्तरात् अन्तरं प्रा- विशत् (अथ • १) इति श्रुतिरेवाऽवदत्, द्वितीय- खण्डोक्त देववाक्यम्, रुद्रवाक्याऽनुवादकत्वात् त. द्वाक्यतुल्यम्, तृतीय चतुर्थखण्डयोः, ओङ्कारादि- प्रणवनामानि, तनिर्वचनानि चोच्यन्ते तस्मा- तू न रुद्रपरास्तेशब्दाः, किन्तु प्रणववाच्य- नारायणपराः, पञ्चमखण्डोक्त रुद्रोपासनं मधुविद्यो. ताऽऽदित्योपासनवत् परमात्मोपासनम्, अत्रोक्त- भस्मस्पर्शनस्य सौत्रा मण्युक्त सुराग्रहस्य सर्वक्रतु- साधारण्याऽभाववत् नसर्वोपासनसाधारण्यम् । (३) छान्दोग्यादिष, “असदेवेदमग्र आसीत्" (छा ६।२।१) इत्यादिभिः, परमतोपन्यासकरणवत् अत्राऽपि परमतोपन्यासः क्रियते । (७) लैङ्गे, नमत्वादि धर्माङ्गतयोक्तेः, अथर्वशिर उक्त १ छान्दोग्योप० ३।१।१,०० १॥३॥३, "मधिकरणे।

·२६ समयशेखरः। मन्त्राणां भस्मोडूलने विनियोगात् (विनियुज्यमा- नत्वात्) अथर्वशिरोलैङ्गयो रुक्तस्य पाशुपतवतस्यै- क्यात, “अ. दशार्द्धसंयुक्तं गूढं प्राज्ञविनिन्दित- म् । वर्णाश्रमकृतैर्धमः विपरीतं वचित्समम्" इति लैङ्ग एव अवैदिकतयोक्तः, अथर्वशिरसि अधि- कारि (र) श्रवणेनाऽविशेषेण सर्वाधिकारत्वप्राप्तौ श्रीवराहपुराण-आदित्यपुराणयोः वेदबाह्याऽधिका- रत्वेन सङ्कोचा(चना)त्, “भस्मच्छन्नो भस्मशय्या शयाना" (शाता० प्रायश्चि० अ०) इति, शातातपे धर्मशास्त्रे (च) महापातकनिवर्तकतयोक्तभस्मो- डूलनं प्रायश्चित्तविषयत्वात, लोकप्रसिद्धेश्च, अ- वैदिकमिति केचित् ऊचुः । (५) श्वेताश्वतरे, नारायणात् परत्वं, मोक्षप्रदत्वञ्चोच्यत इत्येतत् अपि अनुपपन्नम्, “वेदाह मेतम्" (३।८) इत्यारभ्य, “नान्यः पन्था” इति महापुरुषवेदन मेव मोक्षसाधनं, तदतिरिक्त उपायो नास्ति इति कृत्वा, “यस्मात् परं नाऽपरमि" (३।९) त्यादिना, १ वा० पु० ७१ अ०, पामो• च, २५५ म०, नारदस्मृ०७ म. बसिष्टस्मृ० १ हारीत०८ म0-1- कचित् भाचार्याः इत्यर्थः ।

·द्वितीयप्रकरणम् । प्रस्तुत (महा) पुरुष एव परः, तत् व्यतिरिक्ताः स- र्वेऽप्यपराः इप्युक्वाऽनन्तर मन्यत्,किञ्चित् वस्तु परं, मोक्षप्रदञ्चेत्युक्तेः प्रतिज्ञा हेतु विरो- धेनाऽसङ्गतत्वात्, “महान् प्रभुर्वै सत्वस्यैष प्रव- तकः” (श्वे ३।१२) इति, महापुरुषस्य सत्वप्र- वर्तकत्वेनोक्तेः, सत्वप्रवर्तको, विष्णुरे वेत्यस्याऽर्थ- स्य, “अथ यो हवै खलु सात्विकांशः सोऽसौ ब्र. मचारिणो योऽयं विष्णुः" ( प्रपा० ५सं०)इति मैत्रायण्युपनिषत्सिहत्वात्, श्रीपुरुषसूक्त नाराय- णाऽनुवाक प्रभृत्युक्त सर्वाननत्वादीनाम्, "सर्वा- ननशिरोग्रीवः" (श्वे० ३.११)इत्यादिषूक्तेश्च त- प्रकरणं नारायणपरम्, "ततो यदुत्तरतरम्' इ- त्यत्र "तत्"' शब्दः हेतुपरः, [यहा] “इदं पूर्ण- मि"ति पूर्वोक्त परामर्शि परं वा' [शिव शब्दा, अ- वयवशक्त्या नारायण परः ] (6) “रुद्र स्तारकमि"त्यादिष्क्तं,न मोक्षप्रदत्वम्,किन्तु, * ज्ञानोपदेष्टुत्वम्, “स नो देवः शुभया स्मृत्या सं- १ 'ततो हेतोः" इति दीपे (३।२।३०) (२) "तत" इति, "तेनेदं पूर्णम्पुरुषेण सर्वम" इति प्रथमा निर्दिष्टं जगत् गृह्यत इति जगत उत्त. परः पुरुष, एवाऽभिधीयत इति केचित भाचार्याः" इति भुत. बेदाणं सं०।

·२४ वश्वशेखर युनक्तु” (श्वे०४।१३) इत्यत्रोक्तमपि ज्ञानप्रदत्व- मेव, "उपायोऽस्मि हरौ स्मृतः” (हरिवं भ०८९॥ १४) "ईश्वरात् ज्ञान मन्विच्छेत्" (मीत्स्ये ६७।११) इत्यादिषु अस्य ज्ञानोपदेष्ट्रव नाराय. पर्णस्य मोक्षप्रदत्वच सिद्धम्, "तस्यैवंतु प्रसादेन विष्णुभक्ति (6) प्रजायतें" इत्युक्तरीत्या; रुद्रो भ. गवद्भक्ति मुत्पादयति, अत एव, रुद्रभको धाणः नि- बैंरिताच स्यांत] विबुधैः विष्णुभक्तिः अनू(नौ)पमा (अनुत्तमा)। वासुदेवात्तु मरणं कल्पान्ते कुपितात् पुनः" इति रुद्रविषये भगवद्भक्ति अपेक्षितवान् । (७) श्रीरुद्र त्वरित प्रभृतयोऽपि परवचिन्ह जगत्कार- गत्व, मुमुक्षूपास्यत्व, मोक्षप्रदत्वाघमावात्, प्रब- लश्रुत्यन्तरविरोधात्, अग्निचयनादिषु विनियुक्त- त्वाच, न रुद्रपरत्वपराः । (८) तस्मात् रुद्रस्यो पास्यत्वं मोक्षप्रदत्वञ्च न घटते (घटेते)। (७) किंच, "ये स्वधर्मस्थिता वर्णी विप्राधा कुरुन- न्दन । विकर्मसु नवर्तन्ते प्रीतिमास्तेषु केशवः" (७१।३) "ब्रह्मचारी ग्रहस्थाद्याः (७५१४)"- स्मात् प्रियत्वं कृष्णस्य' (७५१३) "येषामतु- ·द्वितीचमकरणम् । ष्टिः पारक्ये" (७५।१४) "वेदाः प्रमाणं स्मृत- यः" (७५/१५) “परद्रव्येषु जात्यन्वाः परदारे- वपुंसकाः। परवादेषु ये भूकाः ते सर्वे दयिता मम" (७६।२२)"श्रुतिस्मृत्यु दितन्धर्मम्"(७६।२९) "श्रुतिस्मृतिर्ममैवाऽऽज्ञा" (७६।३१) “द्विविधो भूतसर्गोऽयं दैव आसुर एवच। विष्णुभक्तिपरोदेवो विपरीत स्तथाऽऽसुर" (१०९/७४) इति, श्री. विष्णुधर्मवचनैः, "दैत्यानां बहुमानित्वं मात्सर्य मम सक्रिया। निन्दाऽनिन्दति शास्त्राणां हरिभक्ति- रनूपमा" इति वामनपुराणवचनेन, "सुरपति र- सुरैस्सदाभियुक्तः पशुपति रप्यवविनीतभृत्यवर्ग:- सुरगुरुदृढ प्रसादकर्तारौ हरिचरणौ स्मरणाऽ(ता) पवर्गहेतुः" (९१६) इति नृसिमपुराण वचनेन, "विष्णुभक्ति समायुक्तान् श्रौतस्मात प्रवर्तकान् । प्रियो भवति यो दृष्ट्वा वैष्णवो ऽसौ प्रकीर्तितः” (उत्त• ४॥६) इति लैङ्गवचनेन, “येचवेदविदो विप्राः" (समा० ३८१२३) “मतारमान स्तु मां पार्ष" (मी०११)इति महाभारतवचनाम्याम्, भगवहक्काः, सत्वप्रकृतिकाः, वैदिकाः भद्रभ- यन्ती त्यर्थः सिडः ·तत्वशेखरः (१०) क्तो स्तु, तमःप्रकृतिकाः, अवैदिकाः भवन्ती- तिचः सिद्धम् । (११) “वासुदेव परा यत्र वेदमार्गानुसारिणः । रुद्रभ- क्ता स्वयी बाह्याः भस्मोडूलन विग्रहाः” (उत्त. ६।१७) इति, लैङ्गवचनेन भस्माडूलनं रुद्रभ- क्तानां लक्षणमिति सिद्धम् । (१२) भस्मोद्धलनश्च, “तस्मात् सर्वप्रयत्नेन भस्मोद्धूलन विग्रहाः । जटिनो मुण्डिनश्चैव नमा नाना प्रका .(हा) रिणः (ले०पू०३४।३०) “जटिला मुण्डि. ता वाऽपि" इति, लैङ्गे महाभारतेच, नमत्वादि- धर्म सहचरितत्वेन कथनात्, "न भस्मकेश नख तुष कपालाऽमेध्या न्यधितिष्टेत्” (गोतमस्मृ०९ अ०९ स०) इति निषिद्ध द्रव्यसाहित्येन ग्रहणात्, भस्मनः अशुद्ध द्रव्यत्वात्, “नमं वाऽनुपनीतं वा वित्रं स्पृष्ट्वा प्रमादतः । मृद्दिशभिः स्नात्वा वासोभिस्सह शुध्यति" "तस्मात् एतान्नरो नग्ना- न त्रयी सन्त्यागदूषितान् । सर्वदा वर्जयेत् प्राज्ञः आलापस्पर्शनादिषु' (विष्णुपु० ३।१८।५०)इति नग्नत्वादीनां वेदयाह्मत्वात् च, "त्रिपुण्डधारिणो नित्यं भस्मोदूलन तत्पराः । भविष्यध्वं त्रयीबा- •.

·द्वितीयप्रकरणम । ह्याः मिथ्याज्ञान प्रलापिनः" (आदि. "ऋषी. णाममायया सर्वमिति सञ्चिन्त्य तत्र शशापतान जटाभस्ममिथ्यावत (भूत) परां स्तथा” (वा ७११३९) इत्यादित्यपुराण वराहपुराणवचनाभ्या- मपि वेदवाह्य लक्षण मित्युच्यते । (१३) एवं, वेदबाह्यलक्षण युक्त तामसपुरुष सेव्यत्वात्, अज्ञानादिकार्ययुक्तत्वात्, देवत्वेन रुद्रस्य सकृत्स- त्वगुणे सत्यपि, “न तदस्ति पृथिव्यां वा” (गी- ता.१८४०) इति, गुणत्रयवश्यत्वेन तमोगुण- स्याऽपि सत्वात्, तस्यच ब्रह्मादीनां सत्वेऽपि त. दपेक्षयाऽतिशयितत्वेनाऽपेक्षिततामसत्व व्यपदेश- स्य युक्तत्वात्, स्वस्यच तामसपुरुषत्वेन सापेक्ष- त्वसूचक जटा चर्म वसनादि साधकधर्मयुक्त- त्वाच्च, रुद्रस्यो पास्यत्वादिकं न घटते । (१४) श्रीपुरुषसक्त प्रक्रियया च नारायणस्य कारणत्व चिह्नानि, मुमुक्षूपास्यत्व मोक्षप्रदत्वानि (च) सि- दध्यन्ति । (१५) ननुचाऽस्या ऽसाधारण वाहनाऽयुधनाम स्मृतिषु अन्यतमसङ्कीर्तनाऽभावात्, “ईशान” पदसत्वाच्च न नारायणपरमितिचेत्, (तदनुपपन्नम्) सहसूसी- ·तवशेखरः ी पुरुषः" इत्याद्युक्तेः, तानि चैतदसाधारणा- नीति- नारायणानुवाकसिद्धत्वात्, लक्ष्मीपतित्व लि-- नात्, नारायणप्रतिपादक सुबालोपनिषदि, "पुरु- घ प्रवेम्(६खं) इति पुरुषसक्त वाक्येन नि- गमात्, आधर्वणि (णे) "वैष्णव्यां पुरुषसूकम्" इतिवैष्णव महाशान्तिमन्त्रत्वेन विनियोगात्, छा- ब्दोग्ये, “एषा वै वैष्णवीनाम संहिता" इत्युक्त, भमवत्समाराधनरूपकर्मादिषु बोधायनप्रभृति पर- मभिः विनियुक्त (ज्य)खात्, पुरुषस्य हरेः सूक्त स्वार्थ धन्यं यशस्करम्” (शौनक कल्पे) इति शौ- चकवचनात्, बहुषुप्रदेशेषु पुरुषशब्दप्रयोगात्, पु- रुषं नारायणमिति समाख्ययाच नारायणपरमिति सिद्धम् । (१६) अत्रे "शान” शब्दो नारायणशब्दवत् नसंज्ञाभू- तः "अमृतत्व स्येशानः” इत्युक्तः, पुरुषशब्दझे तद्विषये रूढः, न चेतनसामान्यवाचित्वेन प्रयुज्य- ते, सालपादपादिशब्दवत् सामान्यविशेषोभयवा- श्री भवति, मुण्डकोपनिषत् प्रभृत्यनेकोपनियहिः, पुरुषः पुण्डरीकाभ: (क्षः)" (लैले ५०७०।१२) "हि दोभ्य स्तखेभ्यः स्यातोऽयं पञ्चविंशकः।

·द्वितीयप्रकरणम् । पुरुषो वासुदेवश्व परमात्मेति चोच्यते" (भार. शां० मो०३३९।२४)“विद्यात्तु पुरुषं परम्" (म- नु०१२।१२२) इत्याधुपबृंहणैः, “अथाऽतो म- हापुरुषस्याऽहरहः परिचर्याविधि व्याख्यास्यामः" (११) इति, बोधायन वचनेन, “परमः पुमानि- व पतिः पत्यः" इत्यर्वाचीन प्रसिद्धयाच पुरुषश- ब्दो नारायणपर इति सिद्धम् । (१७) "तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि" (तै । १२२) “पुरुषो वै रुद्रः' (तै०१६।१) इत्यादि प्रदेशेषु रुद्रोऽपि पुरुषशब्देनोच्यते इतिचेत्, तत्र तत्र नामतया पुरुषशब्दो न प्रयुज्यते, किन्तु न- मस्कार्यत्व हेतुभूत परमात्मप्रकारत्वहतुक त्रिपु- रदहनपराक्रमादिगुणयोगप्रभृतिभिः प्रयुज्यते । (१८) तथा चैवं, परत्वचिह्न जगत्कारणत्व मुमुक्षूपास्य- त्व मोक्षप्रदत्वाना मत्रैव स्थितत्वात्, “सर्वे वेदा यत् पद मामनन्ति" (कठो०१२।१५) “सर्वे वेदा यत्रैकम्भवन्ति” (यजु आर०३।११) “वचसां वाच्यमुत्तमम्” (जित०१७) “यश्छन्दसा मृषभो विश्वरूपः” (तै शिक्षा०४११) इति वेदेनैव 'स्व- प्रतिपाद्यो, नारायणः' इत्युक्तत्वात्, “वेदैश्च सर्वे ·ner तत्त्वशेखर रहमे । वेद्यः” (गी०१५।१५) इति 'अहमेव वे. दप्रतिपाद्यः' इति तेनैवोक्तत्वात्, “नारायणपर वेदाः” (भाग०२।५।२५) "वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ। आदौ मध्ये तथाऽन्ते च विष्णुः सर्वत्र गीयते” (वि०५०७०।१५०) “एनमेकं वदन्त्यग्नि मरुताइन्य प्रजापतिम् । इन्द्रमेकेऽपर- प्राणं अपर ब्रह्म शाश्वन्तम्।” (मनु०१२।१२३) इत्येवमूर्षिभिरुक्तत्वात्, “आलोडय संदेश लागि विचार्य व पुनः पुनः । इदनक सुनिष्पन्न ध्येयो नारायणः सदा" (इतिहाससमु. ३२११०१, ना- •च ६४१७७) "तत्त्वं जिज्ञास नानानां तु भिः सर्वतोमुखैः । तत्वमेको महायोगी करिनारा- यणः प्रभुः (परः)" (भार० शां० मो० ३४७१८९) “श्रूयतान्तु नरव्याघ्र वेदवेदान्त निश्वयम् । यज्ञेशो यज्ञपुरुषः पुण्डरीकाक्ष संज्ञितः । तहिष्णुपरमं ब्र- म यतो नाऽवर्तते पुनः” (विध० ९९।२६)"वि- हपुरेव परम्ब्रह्म त्रिवेद मेिह पठ्यते। वेदसिद्धान्त- मार्गेषु तन्न जानन्ति माहिताः” (वाराहे७२।४) “यतदेतत् परमं ब्रह्म बेदशास्रषु पठ्यते । (भगं- वान् वासुदेवश्च की-यनेऽल सनातनः। सहि सत्य ·दिनीयप्रकरण मृतञ्चैव पवित्रं पुण्यमेवच) स देवः पुण्डरीकाक्षः स्वयं नारायणः परः" (वारा ० ३९११५) इति प्र. माणतर्कपूर्वक विचारकद्धिः [तः] 'अयमेव परत- वमिति नियूंढत्वात्, तान्विनैव ब्रह्मविष्णु शि- वेषु त्रिषु अधिकःकः इति विचार्या गच्छे- ति भृगुम्प्रेषयित्वा परीक्ष्य, तत् निशम्याऽथ मु- नयो विस्मिता मुक्त संशयाः। भूयांस श्रद्धधुर्विष्णु यतः शान्तियतोऽभयम" (भाग०१०।८९।१५) इति शान्त्यादिगुणयोगेनाऽयमेवाऽश्चकः इति नि- गतिवात, "जृम्भितन्तु धनुर्दृष्ट्वा शैवं विष्णुपा- क्रमैः । अधिकं मेनिरे विष्णुं देवाः सर्षिगणा स्तदा" (रामा बा ० ७.५१ १९) इनि देवैः परीक्षापूर्वक नि- पीतप्रकारस्य परशुरामेणोक्तत्वात, स रुद्रसमीप पार्श्व) गत्वा तस्मिन् ध्यानपरे स्थित,"त्वकंध्या- यसीति' पृटेः, “योगीश्वरं जगन्नाथं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम् । पद्मनाभं विशालाक्षं चिन्तयामि ज. गद्गुरुम्" इनि 'जगत् पति विष्णुं ध्यायामी''- ति तेनोक्तत्वात्, "नाहे एनस्मात् इति नेत्यन्य- १ जगत्पतिः जगस्त्रामी, पतिशब्दश्च *ण रूढत्वात् न रक्षक वाची, तथासति गोशब्दाहीनामा बलात् मनुष्यत्ववाचक प्रस. श्रः अत. शोषिणि पतिशब्दः सढ़ एव । १ ·तस्वोरवरः। त्परगस्ति" (प्रश्नो०४।३।६) “न तस्येशे कश्चन" (तै ११९) "सत्यं सत्यं पुनः सत्यम्' (नारसिंह १८॥३३) “नारायण्मत् परो देवो न भूतो न भवि- व्यति । एतत् रहस्यं वेदानां पुराणानाञ्च [सम्म- तम्] सत्तमः (वारा०७३।४९) "न प्रमातुं म- हायोगी (महाबाहो) शक्यो भारत केशवः । परे- भ्यः परमेतस्मात् विश्वरूपात् न विद्यते” (भारत) इति ‘एतस्मात् परभूता(:)न सन्ती' त्युक्तत्वाच्चा- ऽयमेव सर्वस्मात् परः ॥ द्वितीयप्रकरणं समाप्तम् ।

·तृतीयप्रकरणम् ॥ (१) अस्य सर्वेऽप्यात्मानः, (सर्वात्मानः) सर्वप्रकार परतन्त्राः । (२) तेच देहादिविलक्षणाः । (३) ननु, “स्थूलोऽहम् कृशोऽहम्" इति देहेऽहम्बुद्धि- व्यवहार दर्शनात्, अहमर्थभूत आत्मा देह एव, अनयो रहम्बुद्धिव्यवहारयोर्देहाऽतिरिक्तो विषय इति न वक्तुं शक्यते, तस्य स्थौल्यादीना मघट- नात्, घटपटादीनामिव पार्थिवस्य शरीरस्य चैतन्यं न घटत इतिचेत्, “मदशक्तिवत् परिणाम विशे- षेण घटते, ननु, बाल युव वृद्ध शरीराणि अन्यो- ऽन्यं भिन्नानीति वक्तव्यम्, एकोहि (एकत्वे) प- रिणामभेदो न घटते, भेदेतु बाल्येऽनुभूतस्य यौवने स्मरणं नस्यात्, यदि स्यात् एकेनाऽनुभूत मन्यः स्मरेत, तत् न पश्यामः, अत्रतु स्मृति जानीमः, तस्मात् आत्मादेहातिरिक्तः विलक्षणः स्यात् इति चेत् तत् अप्यनुपपन्नम्, शरीरभेदाऽभावात्, एक- १ "पृथिव्यापस्तेजो वायुरिति तत्वानि ने यश्चैतन्यं कियवादियो मदशक्तिवत्" इतिषार्हस्पत्याः (सूत्र०)।

·तत्वशेखर स्यैत्र कालभेदेन परिणामभेदो [हि घटते, बाल्ये- दुःखिताऽहं, यौवन सुखी भवामि, बालोऽहमेव युक भवामि इति प्रत्यभिज्ञाभिः युवशरीरं पुरातनश- रीमिति सिद्धम्, न चेत् वाल्येऽनुभूतस्य यौवने- स्मरणं नघटमे, स्मृतिप्रत्यभिज्ञेयो हमर्थस्यैव अहि, नहि देहस्येति वक्तुं न शक्यते, देहव्यतिरिक्ता- ऽहमर्थस्थ अदर्शनात्, किञ्च, देहेऽतिकालापगमे- ऽपि स एवाऽयम्, इति परस्य जायमाना प्रत्यभिज्ञा अपि नघटत, प्रत्यभिचा-16) देहाऽतिरिक्तो वि- षय इति वक्तुं न शक्यते, तस्य अचाक्षुषविषयत्वा- त् । प्रत्यभिज्ञा भ्रान्तिरिति वक्तुं न शक्यते, कध- काऽभावात् , विपक्षे, स्मरणाऽनुपपीत्त रूपबाधकम- त्वाच्च, एवं देहेऽहम्बुद्धि(१)अनङ्गीकारे, विधिनिषे- ध(:),देहात्मन भौ(मश्च) ननिवृत्यर्थशास्त्रश्रवणादि- कञ्च नघटते, तस्मात् देह एव आत्मा भवितुमर्हति इति चेत्, तत् अनुपपन्नम्, देहोऽनेकाऽवयवस- झातात्मक इति अयमर्थाः सिद्धः, तत्र सर्वेषा म- वयवानां चैतन्ये सति अनेकचेतनोपलब्धिप्रसङ्गः, अवयवाना मन्योऽन्य अविवादनियमः, तत्र मम- ताबुद्धि, ममताव्यवहारश्च नघटेत । एकस्यैव अव- ·तृतीयप्रकरणम् । यवस्य चैतन्यस्वीकारे, तस्य विच्छेदेऽवयवान्तरा- ऽनुभूतस्य [अवयवान्तरेण] स्मरण नघटत, प- श्वादहम्बुद्धिव्यवहारौ, ममताबुदिन्यवहारौच न- स्याताम्। सर्वशरीरव्यापि सुखदु खाऽनुभवश्च नव- घटेत । नाऽवयवसङ्घातात्मक शहरारम्, किन्तु अ- वयवि, तत्र चैतन्यमिति वक्तुं नशक्यत, उपल- लम्भाऽनुपरभावन अत्रि स्वीकारस्य अ- नुपपन्नत्वात्, किञ्च, “बालदहाऽहम् मन्दज्ञाना, युवदहाऽहं बहुज्ञानः, मम शरीरम् । इति शरी- सहयोः जायमानाऽभेदपातपत्ति, भदव्यवहा- रश्च नघटेताम्, “मम अप मात्मा' इत्यत्रव अमुख्यत्वं वनगक्यते, मुख्यत्वं बाधकाऽभावा- त्, अथवा अहबुद्धे शरीरमंत्र विषयः इति स्त्री- कारेऽपि श्रुति श्रुत्यापत्तिभ्यां देहाऽनिरिका, देहा- न्तरपरिग्रहयोग्यश्च आत्मा सिद्धः । (४) बाह्यन्द्रियाचिण नात्मा भवितुमर्हन्ति, एकमेव स- वेन्द्रियविषयाणि जानातीति उक्तः, [एकमेव सर्व- जानातीति वक्तव्यत्वात् एव मनङ्गीकारे, “यो- ऽहमिममर्थ पश्यामि, स एवाऽहं स्पृहशामि" इति प्रतिसन्धान नघटते।

·तत्त्वशेखरः (५) यदि, चक्षुरेाऽऽत्मा, अन्धो रूपं न स्मरेत् । (६) यदि, श्रोत्रमेव आत्मा, बधिरः शब्दं न स्मरेत् (७) एव मिन्द्रियान्तरेष्वपि दृष्टव्यम् । (८) अन्तः करणमपि नात्मा भवितु मर्हति, स्मर्तुः (कर्तुः) स्मरणादिकार्याणां करणतया कल्पितत्वात्, इदमेव स्मरतीति वक्तुं न शक्यते, स्मरण(स्य)क- रणाऽभावात्, करणमपि स्वयमेवेति न वक्तव्यम्, विरुद्धत्वात्, अन्यत् किञ्चित् करणमित्युक्तौ, तत् बामकरणञ्चेत्, तत् शून्यस्य स्मृतिर्न घटेत अन्तः करणञ्चेत् आत्मनो मनः इति नाम कृतं भवेत् अ- न्तःकरणमनपेक्षितञ्चेत्, इन्द्रियार्थसम्बन्धवेला- यामेव (सर्व) ज्ञानमपि जायेत, तस्मात् मनोऽपि नात्मा भवितु मर्हति । (९) प्राणा अपि नात्मा भवितु मर्हन्ति, सङ्घातरूप- त्वात्, देहात्मपक्षोक्त दूषणानि अत्रापि तुल्यानि, ("निरस्तो देहचैतन्यप्रतिषेधप्रकारतः । प्राणात्म- वादो न पृथक् प्रयोजयति दूषणम्'आ०) (१०) ज्ञानमपि नात्मा भवितु मर्हति, "मम ज्ञानं जातम्, नष्टमिति क्षणिकत्वेन आत्मधर्मत्वेन च भानात्, (ज्ञायमानत्वात् ङ.)

·तृतीयप्रकरणम् । ४१ (११) स्थिरभूतः कश्चन आत्मा अस्तीति, “परेधुर्दृष्टवा- न अहमेव अद्य पश्यामि" इति. प्रत्यभिज्ञया सिद्धः। (१२) निर्विषया, निराश्रया च संवित् आत्मेति वक्तुं नं शक्यते, तथाविध तंत्रिदोसम्भवात् । (१३) ननु [च] [नहि कु.] ज्ञानमात्मधर्मो भासते, किन्तु, अन्तः करणभूताऽहङ्कारस्य धर्मो हि भा- सते, इति [न] वक्तुं शक्यते, दृश्यत्वात्, परा- गर्थत्वात्, (प्रकृति)परिणामत्वात्, जडत्वाच्च दे- हादीना मिव अहङ्कारस्य ज्ञातृत्वाऽसम्भवात् । (१४) 'ननु, चैतन्य सन्निधि मूलक छायापत्तिवशात् ज्ञातृत्व सम्भवतीति चेत्, न सम्भवति, चैतन्य- स्यं ज्ञातृला ऽसम्भवात् । (१५) ननुच, दर्पण जल खण्डानां, मुख चन्द्र गोवा- ऽभिव्यञ्जकतया तानि तत्तन्निष्ठतया इव चैतन्या- ऽभिव्यञ्जकतया अन्तःकरणस्य तत्तन्निष्ठतया भा- सत इति चेत, स्वयम्प्रकाशस्य आत्मनो जडभू- १ ननु संविदेवेत्युक्तम्, इत्यादि (१।१।१) भाष्ये । २ “यदप्युक्तम् अविक्रियस्यात्मन" इत्यादि (१।१।१) ३ "जडस्वरूपस्य अहङ्कारस्ये त्यादि, १।१।१ । ४ “अहङ्कारस्तु अनुभूत"रित्यादि १११।१ । ६ ·तस्वशेखरः। ताइहङ्कारो व्यञ्जकं इत्युक्तिः शान्ताङ्गारः आदित्य प्रकाशमंति इत्युक्तिरिव । (१६) 'दर्पणजलम् मुखच्नन्द्रयो ने व्यञ्जकम्, किन्तु, चाक्षुषतेजःप्रतिफलनहेतुः । (१७) अभिव्यञ्जक स्तु आलोकादि रेव । (१८) जातेर्व्यक्तिनिष्ठतया भानं व्यक्त्या कारतया । (१९) "किञ्च, चैतन्याऽभिव्यङ्गयाऽहङ्कार स्तस्य (चैत- न्यस्य) व्यजको न भवति । (२०) आदित्य किरणाऽभिव्यङ्गय(म्) करतलम् तं- यञ्जकं पश्यामः इति चेव, न करतलव्यञ्जकम्, किन्तु करणबाहुल्यहेतुः । (३) (२१) सुषुप्तौ, मुक्तिदायाञ्च अहमर्थाऽभावात् सोऽपि नात्मा भवतीति चेत्, तत्राऽप्यस्ति,सुषुप्तौ नास्ति, चेत, सुप्तोत्थितः, "पूर्व मह मिद मकरवम्, इद मशृणवम्, इदमन्वभवम्” इति न परामृशेत्, मु- क्तिदशाया मात्मा नास्तीतिचेत्, आत्मनाश एव १ "नच दर्पणादि मुंखादे रभिव्यञ्जक" इत्यादि, १॥१॥१॥ २"अभिव्यञ्जकस्तु” इत्यादि १०१।१। ३ "व्यक्तेस्तु जाति राकारः इति तदाश्रयतया प्रतीतिः" ११०१ । ४ "किञ्च अहङ्कारा ऽनुभवयो.” इत्यादि १.११ अत्र भाग्यवा- क्यान्यव( सर्वन)।

·तृतीयप्रकरण । मोक्षः स्यात्, स्वनाश मपेक्ष्य मोक्षोपायेऽधिकारि- विरहात्, मोक्षशास्त्रम प्रमाणं स्यात् । (२२) “मत्तः सर्व महं सर्वम्' (वि.पु.१।१९८५) "अहमेकः प्रथम मासम्" (अथ खो) इति त- श्वज्ञानवन्तो, मुमुक्षवः, “अह मनम्" (तै भृ. १६) इति मुक्तः “यस्मात् क्षरमतीतोऽहम्" (गीता. १५/१८) “अह मात्मा गुडाकेश" (गी.१०२०) “नत्ववाऽहम्" (गी०२।१२) अहं कृत्स्नस्य” (गी०७६) इति परं ब्रह्म च में व्यपदिशेयुः । (१।११) (२३) यदि, अहमर्थस्य आत्मत्वम्, तदा, “महाभूतान्यः हङ्कारः” (गी०१३।१५) इति तस्य क्षेत्राऽन्त- र्भावः कथं संघटत इतिचेत्, अहङ्कारस्यैव तत्रोक्तेः नाहमर्थस्य । (१।१।१) (२४), अहङ्कारस्य शास्त्रषु हेयतयोक्ति रस्तिचेत्, तब म- वरूपाऽङ्कारस्यै बोक्तिरिति, नाहमर्थः, अहङ्कारः, अपितु आत्मैत्र, तस्मात् आत्मा देहादिविलक्षणः, व तहत् अनित्यः । (111) (२५) "नजायते म्रियते वा विपश्चित्” (कठो० १।२११८) "ज्ञाऽज्ञौः द्वौ अजा, बीशनीशौ” (श्वे०१८) ·तवशेखरः "अंजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणः” (कठो०१२ १८, गीता० २।२०) “नित्यो नित्यानाम्” (क- ठो०२।५।१३) इति उत्पत्ति विनाश शन्यत्वे नोक्तेः, ["नात्माश्रुतेः' (२।३।१८)] (२६) ननु, “प्रजापतिः प्रजा असृजत” (यजु०२।१) "सन्मूला" (छा०६।८।४) “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते” (तै० भृ०१।१) यतः प्रसूताज- गतः प्रसूती तोयेनजीवान् व्यससर्ज भूम्याम्" (ते. ११४) इति उत्पत्ति विनाशौ कथ्येत इति- चेत्, तत्रोक्तौ देहसम्बन्धदेवियोगौ । (२७) यदि नित्यस्तदा सृष्टेः प्राक् एकत्वाऽवधारणं न- घटत इति चेत्, एकत्वस्य नामरूपविभागाभाव- तया घटते, (२।३।१८)। (२८) संहारदशायाम् यदि आत्मा न स्यात, तदा ईश्व- रस्योपादानत्वं नघटते, अकृताभ्यागम, कृत वि- प्रणाशावपि स्याताम् । (२९) अतो ऽऽत्मा नित्यः (अत आत्मनित्यत्वं स्वीक- तव्यम् पा.) , १ अकृताभ्यागम. अहेतुकफलप्राप्ति , कृतविप्रणाश. कृतस्य कर मेगो निष्फलत्वम् ।

·तृतीयप्रकरणम् । (३०) "अमृताक्षर हरः"(श्वे. ११०)"आत्मा शुद्धो ऽक्षरः” (वि पु. २।१३।६७) “एकं सदैकम्" (वि पु० २।१२।४४) इत्युक्तेः देहादिवत् उप- चयाऽपचययो रनर्ह, एकरूपश्च भवति । (३१) देहपरिमाण इति पक्षः, "आत्मानिर्विकार, इति श्रुत्याबाधितः (२।२।३२ “एवञ्चे"ति)। (३२) "स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम्, पादे मे वेदना, शिरमि मे सुखम्" इति प्रतिपत्तिश्च नसिद्धयत इति चेत, दे- हाऽऽत्मभ्रमात् युज्यत, अनेकशरीस्परिग्रहकर्तृणां योगिनां स्वरूपस्य च शैथिल्यं प्रसज्येत । (३३) एतत् स्वरूपं तद्वत् नजडम्, किन्तु, “हृयन्त । ज्योतिः पुरुषः' (बृ. ६।३।७) "अत्राऽयं पुरुषः स्वयज्योति भवति” (बृ०६।३।१४) "विज्ञानघ- नः” (बृ०४।४।१२) "तच ज्ञानमयं व्यापि स्व- संवेद्य मनूपमम्' (वि.पु०१।२२।४२) इत्युक्त- प्रकारेण स्वयं प्रकाशम्भवति, (१।१।१) स्वयं- प्रकाशत्वञ्च ज्ञानं विनाऽपि स्वयमेव ज्ञेयत्वम् । (३४) ननु, स्वरूपस्य नित्यत्वे स्वयमेव प्रकाशमानत्वेच १ हर इति भोका निर्दिश्यत, प्रधान मात्मनो भोग्यत्वेन हरती. ति, हरः" ·१६ तश्वशेखरः। सुषुप्तावपि तत् ज्ञानं स्यात् इतिचेत्, तदा नभाति चत् उबाधदशायाम्, 'एतावन्तङ्कालं सुखमस्वार एसम्' इति प्रत्यवमर्शी नस्यात्, (११११ “एवं हि सुप्तास्थितस्येत्यादि) (३५) ननु, अहं किमपि नाज्ञासिषम् इत्युक्तिप्रकार क- थमितिचेत्, नाज्ञासिष'मित्यस्य मद्व्यतिरिक्तंना- ज्ञासिष मित्यर्थः मामऽप्यहं नज्ञात्वानिति वदती- ति चत्, मामपि न ज्ञातवानि त्यस्य शरीरविशिष्टं मां न ज्ञातवा नित्यर्थः स्वरूप प्रकाशाऽभावे तदा अहमिति वक्तुं न शक्यते, "अहं ब्रह्माऽस्मि" (अय महमस्मि पा०) इति इममर्थ श्रुति रप्यव- दत्, तदा विशद प्रतिभासाभाव स्तमोगुणाऽभि- भवात् । (३६) प्रकाशश्च अनुकूलो मति, "सुखमस्वाप्सम्" इति प्रत्यभिज्ञैव अस्मिन् अर्थे प्रमाणम् । (३७) (ननु,) "इदानीं सुखं यथोत्पद्यते, तथाऽस्वाप्स- म्" इति तद (अस्या) र्थः इति न वक्तुं शक्यते, प्रतिपत्तिशरीरस्य तदाऽऽकरं विना, 'मधुरमगायन म्" इतिवत्, विद्यमानत्वात् । १ यथा अन्दमगञ्छम्मधुरमगायम इति परामर्श वचनल्यः। नहि ·तृतीयप्रकरणम् । (३८) स्वरूपस्य अननुकूलत्वे प्रेमास्पदत्वं न घटेते, “आ- श्चर्यवत् पश्यति कश्चित् एनम्" (गी०२।२९) इत्यादिभि रयमर्थः सिद्धः। (३९) "आर्द्रज्वलति ज्योतिर हमस्मि' (तै ०११४१) इत्युक्तप्रकारेण आत्मा ज्ञानाऽऽनन्दस्वरूपो भवति । (४०) तावत्पर्यन्तं विना ज्ञानाऽऽनन्दयो राश्रयश्च भवति। (४१) “अथयो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा मनसतान कामान् पश्यन् रमते" (छा० ८।१२।५) "न पश्यः मृत्युम्पश्यति" (छा० ७२६।२) “योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः” (वृ० ६।३।७) "विज्ञातारमरे केन विजानीयात्' (बृ. ६।५।१५) "जानात्येवाऽयम्पुरुषः” “एषहि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धाकर्ता वि- ज्ञानात्मा पुरुषः” (प्रश्नो० ४।९) "एवमेवाऽस्य परिद्रष्टुः" (प्र. ६.५) इत्यादि श्रुत्या, “इममर्थ अहञ्जानामी"ति प्रत्यक्षेण च ज्ञाता इत्ययमं- शः सिद्धः। तत्र यथेदानी मान्धं माधुर्यञ्च भवति, तथागछमगायम् इ- स्यर्थ. उपपद्यते, अपितु गतिगानसमकालत्वमेव माघमाधु- र्ययो रूपपशम्, तत् प्रत्यक्त्वमुखित्वे अपि स्वापसमकालीने इत्यर्थः।

·तत्त्वशेखरः (४२) एनम्प्रत्यक्षम्, “जानात्येवाऽयम्पुरुषः” इति श्रु- तिरप्यवदत् (२।३।२७, “व्यतिरेको गन्धर्वदिति.) (४३) ज्ञानमात्रमात्मा तच्च क्षणिकम् इति पक्षे, "पूर्वेधु- दृष्टम) ह्यद्य पश्यामि' इति प्रतिसन्धानं नघट- ते, पूर्वदिनस्थितज्ञांनस्याऽभावात् अनित्य इति पक्षः, तथा विधस्य कस्यचित् ज्ञानस्याऽदर्शनात् निरस्तः, किञ्च, ज्ञानमात्रं यद्यात्मा, तदा देहा- त्मभ्रमो नघटते, देहस्य ज्ञातृत्वेन भ्रमात् “नहि विज्ञातुर्विज्ञाते विपरिलोपो विद्यते” (बृ. ६।३. ३०) “ज्ञानं वैराग्य मैश्वर्य धर्मश्च मनुजेश्वर। आत्मनोभ्रमभूतस्य नित्यमेतत् चतुष्टयम्” (वि- ष्णुध० १०४१५८) इत्युक्तप्रकारेण ज्ञातृत्वं नि- त्यम् (२।३।१९) तथाचेत् उत्पत्तिविनाशौ इत्यु- क्तिः कथमितिचेत्, “सर्व ह पश्यः पश्यति"(छा०७. २६।२) "सचाऽनन्त्याय कल्पते" (श्वे० ६।५।९) इति मुक्तिदशायां सर्वविषयकत्वेन कथनात्, सर्व साक्षात्कारयोग्यतायां सत्यामपि, “यथा क्षेत्रज्ञश- क्तिः सा वेष्टिता नृप सर्वगा” (वि. पु० ६।७- ६२) इत्युक्तप्रकारेण, कर्मणा सङ्कुचितम्, "ता- रतम्यनवर्तते । अप्राणिमत्सु स्वल्पा सा स्थावरेषु , ·O तृतीयप्रकरणम् । ततोऽधिका” (वि. पु. ६७६४) इत्युक्तप्रका- रेण, कर्मानुगुणतारतम्यविशिष्ट(:), "तेनाऽस्य क्षरति प्रज्ञादृतेः पादादिवोदकम् । इत्युक्तप्ररे- में, द्रियद्वारा निर्गत्य विषयग्रहणसमर्थम्भवति, त- स्मात् प्रसरणादिकमादाय उत्पत्तिविनाशकथनम्, ऐक्येसति अनेकभानमपि तस्मात् एतच्च अजर्ड, सङ्कोच विकासयोः, संयोगवियोगादीनाञ्च आश्र- यत्वात् द्रव्यम् । (४४) ननु ज्ञानं नित्यद्रव्यं अजडञ्च यदि भवति, तदा सुषुप्तावपि किं न प्रकाशाते, इति चेत्, तदानी मभानं तिराहितानां माणिप्रकाशादीनामिव प्रसर- णाऽभावात् सर्वस्य भगवदात्मकत्वात् अनुकूलत- यैव भानेन एतत् आनन्दरूपं भवति । (४५) ननु तर्हि इदानीं विषशस्त्रादीनि प्रतिकूलानि, च- न्दनकुसुमादीनि अनुकूलानि, काष्ठलोष्टादीनि उ- पेक्षाविषयाणि चैतानि स्वतन्त्राणि सन्तिच किं भान्ति इति चेत्, कर्मदेहाऽऽत्माभिमानादिभिः तथा भासन्ते, न स्वभावतया, स्वभावश्चेत्, क- दाचित् अनुकूलानि, चन्दनकुसुमादीनि काला- १मनु: २४९९ ·तत्वशेखरः। न्तरे प्रतिकूलानि भान्ति "वस्त्वेकमेव दुःखाय सु- खायेागमायच । कोपायच यत स्तस्मात् वस्तु वस्त्वात्मकं कुतः । तदेव प्रीतये भूत्वा पुनदुःखा- य जायते।तदेव कोपायततः प्रसादायच जायते । तस्मात् दुःखात्मकं नास्ति नचकिञ्चित् सुखात्म- कम्” (वि० पु०२।६।४७४८) इति ऋषिरप्य- वदत् तस्मात् ज्ञानस्य आनन्दत्वमेव स्वभावम् । (४६) एवम्भूत ज्ञानवत्व मात्मानोऽऽनन्दित्वम् । (४७) एव मात्मा ज्ञाता चेत्, “यो विज्ञाने तिष्ठन्" (बृ. ५१७१२२) "विज्ञानं यज्ञं तनुते" (तै. आ०५।१) इति ज्ञानशब्दाभ्यां कुतः कथनमि- निचेत, (२।३।१९) ज्ञानकनिरूपणीयः स्वयं प्र- काशश्च भवतीति तथोच्यते, (तस्मात् ज्ञाना न- न्दीच भवति,) (४८) "तेन प्रद्योतेनैष आत्मा निष्कामति"(वृ०६।४।२) इनि उत्क्रमणोक्तेः अणुपरिमाणः, (२।३।२०) उत्क्रान्तीत्युक्तिः शरीरवियोग पर्यवसायित्वेनैवति- चेत्, सा तथाचेत्, "ये बै केचाऽस्मात् लोकात्प्र- यन्ति चन्द्रमसमेव ते स गच्छन्ति"(कोषी०१२) "तस्मात् लोकात् पुन रेत्यस्मै लोकाय कर्मणे" ·तृतीयपकरण। (घृ. ६४४१६) इत्युक्तप्रकारेण गत्यागली न घटे- याताम्, (२।३।२१) “एषाऽणुरात्मा" (मुण्ड ३११११) “वालाग्रशतभागस्य” (श्च ० ५१९) इ. स्यादिभिः श्रुतिरेव अणुरिति मुक्तकण्ठ महत, (२।३।२३), "हृदि ह्ययमात्मा' (प्रश्नी ० ३।६) "हयन्तज्योतिः” (बृ.३॥६७) इत्युक्त्या अस्य स्थिति हृदयप्रदेशे, (२१३१२५) आत्मा अणुहूं- दयप्रदेशे वर्तते चेत्, तदा पणिपादादिषु सुखदुः- खानुभवी ज्ञानाव्याप्त्या घटेते, (२१३।२६) (१९) आत्मानश्च अनेके । (१०) सुख दुःखेच्छाद्वेषादि नियतया देहभेदेन, (अन्तः करणभेदेन,) एतानि नियतानि भवन्तीतिचेत्, (शङ्करपक्षः) तर्हि, सौभरि शरीरे ऽपि एतानि नि- यतानि भवेयुः देहभेदः, (अन्तःकरणभेदश,) सुखादि भेदस्य यदि न हेतुः, तदा जन्मान्तरानु- भूत मस्मिन् जन्मनि न किं स्मरेत् इतिचेत, अ- स्मरणं संस्कारस्याऽनुवाहा, नाशाहा, (तर्हि श- रीरान्तरे सुखदुःखस्मृत्यादिअभावाश्च द्वयोरन्यत- रत्स्यात् इतिचेत, (तस्मिन्नपि) एकशरीरऽपि स्मृति न घटते, एक श्वेत, [अन्धवधिरादि व्यवस्था, वि- ·६२ तस्यशेखरः षमसृष्टिश्च नघटेयाताम्, इति (ङ)पा०] बन्ध- मोक्षव्यवस्था, शिष्याऽऽचार्यव्यवस्था, विषमसृष्टिश्च न घटेत, वैषम्य नैधुण्यौ च प्रसज्येताम्, (सू. २।११३४) “नित्यो नित्यानाम्' (श्वे०६।१३) इति श्रुतिपि अवदत, इयं श्रुति रौपाधिकभेदं वदति, अन्यथा जीवाऽद्वैत (प्रतिपादक) श्रुति- भि बिरुन्ध्यात्, इति न वक्तुं शक्यते, (नवक्त- व्यम् पा०)तत्रोक्तं, प्रकाराऽद्वैतम्,(इत्यर्थः . पा) "सदा पश्यन्ति' (साम०सं उत्त०१८२५) "मम साधर्म्य मागताः" (गी०१४।२) इति मो. . क्षदशायामपि भेदोक्तः न भेद औपाधिकः तस्मा- त् आत्मानः अनेक इति सिद्धम् । (५१) "आत्मा शुद्धः" (वि.पु०२।१३।६६) "ज्ञान- मयोऽमलः” (वि.पु. ६।५।७) "ज्योति उचल- ति” (तै उप०११४१) इत्युक्तप्रकारेण एते प- रिशुद्धाः । (५२) “यस्याऽस्मि, योऽहमस्मि" (यजु आर. ३१७ ४७) ब्रह्माऽहमस्मि” (तै०११४१) “दासभूताः १ तत्ववयव्याख्याने [१.प्र ४९-वा०] "ब्रह्माद्वैतं, जीवातश्चेति -शाखप्रतिपाथ मद्वैतन्द्विविध"मिस्यादिनोक्कम ·हनीयप्रकरणम । (पाश्चरात्रे) कृष्णस्य हि कृते' (भार सभा ३८१२३) इत्युक्त्या एते भगवच्छेषभूताः । (२३) “यस्याऽऽत्मा शरीरम् (माध्यन्दिनशा.) “पूर प्राणिनः” (आपस्तम्बध०१ खं) “तत्सर्व वै हरे स्तनुः' (वि.पु.१।२२।८६) “तानि सर्वाणि सहपुः” (वि.पु०१।२२।८५) "अपरेय मित. स्वन्याम्" (गी०७५) इत्युक्त्या इदश्च शेषत्वं शरीरतया भवति। (५४) तथा चैवं आत्मानः(१), देहे। १)न्द्रिय(२) म- नः(३) प्राण(४) धी(५)भ्योविलक्षणाः, स्वयं- प्रकाशः(१), आनन्दरूपाः(३), ज्ञानाऽऽनन्दा- ऽश्रयभूताः(४), नित्याः(५), अणव(६), परि- शुद्धाः(७), भगवत् शेषभूताश्च(८) भवन्ति । तृतीयप्रकरणम् समाप्तम् । १ कृष्णस्य हि कृत इति कृष्णस्य शेषभून मिदं कुत्का अगत् इस्य- यं." इतिगीतायाम्भाग्यक. [४] ·चतुर्थप्रकरणम् । (१) तेषां पुरुषार्थः, "तं यथा" (मुद्गलोप०३) इ- त्यादि, "स्वेन रूपेणाऽभिनिष्पद्यते”(छा ० ८१३।४) इत्युक्तप्रकारण स्वरूपाऽविर्भावपूर्वकं, (४।४।१) नित्य निर्दोष निस्सीमा ऽऽन्दकं, सविभूतिक सम- स्तकल्याण गुणात्मक परमात्म याथात्म्याऽनुभ- वजनित प्रीतिकारित कैङ्कय॑म् । (२) ननु, कैर्य दुःखरूपं लोके पश्यामः, “सेवा श्व- वृत्तिः व्याख्याता तस्मा त्तां परिवर्जयेत्” (म- नु०४।६) इति निषिद्धञ्च भवति, कथन्तस्य पुरु- पार्थस्वम् इतिचेत्, लोके कैङ्कयर्याणि सर्वाण्यपि ना. पुरुषार्थानि, प्रियतमविषये, (कैङ्कर्यस्य) पुरुषार्थ. तया दृश्यमानत्वात्, “सेवा श्ववृत्ति' रिति नि- पिता इतरसवा, इममपुरुषार्थ मित्ययमंशो धर्मि- ग्राहक प्रमाणेन बाधितः, तत्पुरुषार्थत्वहेतुः, पा पारब्धम्, "पुण्यपापे विधूये' ( मुण्डो०३।२।३) त्युक्तत्वात् नेयं पापकार्यम्, स्वस्वरूपं यादृशप्र- कार मनुसन्धत्ते, तदनुरूपो भवति, (इम) पुरु- - ·५५ चतुर्थप्रकरणम् । षार्थ(म्) इति सुरतिर्यगादिषु पश्यामः, तस्मात् मुक्तोऽपि खं शेषत्वेन अनुसन्धत्त इति कैङ्कर्य- स्यैव पुरुषार्थः, तद्व्यतिरिक्त मपुरुषार्थ भवति । (३) देहादि विलक्षणत्वेन शब्दाद्यनुभवा न पुरुषार्थः, (चार्वाकाः) (e) परतन्त्रत्वेन स्वानुभवमात्रं न पुरुषार्थः, (कैवल्यम्) (५) स्वरूपस्य नित्यत्वेन स्वरूपोच्छेदनं न पुरुषार्थः, (सौगतादयः) (६) नित्यज्ञानादि गुणकत्वेन वैशेषिकज्ञानादिगुणवि- नाशौ न पुरुषार्थः, (नैयायिकादयः) (५) ननु, सुखञ्चेत् दुःखमिश्रं विनान तिष्ठति, इति वि- षसम्पृक्ताऽन्नवत् त्याज्यमिति न वक्तुं शक्यते, मोक्षसुखस्य, “नरोगम् नोतदुःखम्” (छा०७॥ २६।२) इति दुःखमिश्रत्वाऽभावात्, दुःखनिवृ- त्तिर्नपुरुषार्थो भवेत्, सुखरूपत्वाभावात्, तर्हि, दुः- खनिवृत्तौ यत्नो न भवेदिति चेत्, दुःखस्याऽपि प्रतिकूलत्वेन भवेत्, सुखादपि दुःखनिवृत्तिरेव पु- रुषार्थ इति यदि उच्यते, तदा दुःखमिश्रसुखसा- धने स्वाऽवरोहणं न घटेत । (८) अविद्या निवृत्तिरेव मोक्षः, इति' ·५६ तस्वधोखरः (शङ्करः) तस्य सुखरूपत्वाऽभावात्, सुखसाधन- मिति वक्तुं न शक्यते, ब्रह्मणः सुखाऽनङ्गीका- रात्, सुखाऽङ्गीकारे- ब्रह्म सविशेषं भवेत् । (९) उपाधिवियागो, मोक्ष इति पक्षोऽ (भास्करः)पि नक्षमते, सुखरूपत्वाऽभावात्, तिरोहितसुखस्य (स्वरूपस्य पा०) प्रकाश इति यदि उच्यते, तदा जीवसुखस्य प्रकाशः, उत परसुखस्य प्रकाशः, जीव सुखस्य प्रकाश इति न शक्यते वक्तुम्, जीवस्य नाशात्, परसुखस्य प्रकाश इत्यपि नवक्तुं शक्यते, तस्य तिरोधानाऽभावात्, उपाधिप्रदेशे सुखं निरोहित मिति यद्युच्यते, तदा सर्वज्ञं न भवेत् । (१०) न स्वाभाविक भेदाऽभेदपक्षेऽ(यादवप्रकाशः)पि मोक्षः पुरुषार्थः, मुक्तस्य बढेन भेदसहावा- त्, बद्धदुःखस्य मुक्तस्याऽप्राप्तः, ईश्वरस्य जीवे- वेनाऽभेदसहावात्, ईश्वरो जीवदुःखं स्वदुःखत्वे- नाऽनुसन्धाय सत्यसङ्कल्पत्वेन स्वयमेव निवारयेत, तस्मात् आत्मनो मोक्षोपाया वरोहणे माभूत्, स- सर्वमुक्तिप्रसङ्गश्च । (११) तस्मात् निर्दोष निरतिशयाऽऽनन्दरूप परमात्म ·५७ चतुर्थप्रकरणम् । कैकय मेव मोक्षः (स्वमत०) । (१२) "तं यथा यथा पासते तथैव भवति" (मुद्ग्रलो- प०३) “पृथक् आत्मानं प्रेरितारञ्च मत्वा जु- ष्टस्तत स्तेनाऽमृतत्वमति” (श्वे०१६) “एतत् साम गायन् आस्ते" (तै०५११०१५) "किङ्करा मम ते नित्यं भवन्ति निरुपद्रवाः” (परमसं.) "आगच्छ वत्स भद्रन्ते पुण्डरूकमहामते (मद्रूप- धारि नित्यात्मा मम पारिष दाश्रयः)" (नारसिं पु०६४।११६) इत्यादीनि प्रमाणानि अनन्तानि । (१३), ननु, ‘ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' (मुण्डो० ३।२।९) “यत्र त्वस्य सर्व मात्मैवा भूत्” (बृ०६।५।१५) "विभेदजनके ज्ञाने नाश मात्यन्तिकगते । आ- त्मनो ब्रह्मणो भेद मसन्तङ्कः करिष्यति' (दर्श- नोप०४, वि० पु० ६।७।९४) परमात्मना भव- त्यभेदी” (वि.पु०६।७।९३) इत्यादिभिर्मोक्षद- शायाम् ऐक्यकथेनसति कैङ्कर्यघटनप्रकारः कथ- मिति चेत्, परमात्माऽऽत्मनो योगः परमार्थ इ- तीष्यते । मिथ्यैतदन्यत् द्रव्यं हि नैति तद्रव्यता गतः” (वि• पु० २।१४।२७) इत्युक्तप्रकारेण हे- यप्रतिभटवस्तुनो, हेययोग्यवस्तुनश्चैक्यकथनम् ·५८ तश्वशेस्वरः। व्याहतम् ऐक्यस्वीकारे; "आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्म ध्यायिनं मुने । विकार्य मात्मनः शक्या लोहमाकर्षको यथा'' (वि० पु०६।७।३०) “नि- रञ्जनः परमं साम्य मुपैति (मुण्डो० ३।१३) “मम साधर्म्य मागताः” (गी०१४।२) “तत् भावभाव मापन्नः” (वि.पु.६।७।९३) इत्युक्तपरमात्म सा- धर्म्य न घटत, (सू०भा०१।१।१) "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" (मुण्डो० ३।२।९)इत्यत्रोक्तं साथ- म्यम्, (१।१२१) "विष्णुरेव भूत्वे"त्यत्रे (यज- पि.) व "एवे"ति एतदिवेति भूला(कृत्वा) "ब्रह्म इव भवतीत्यर्थः अवधारणार्थकत्वेऽपि अयमेवा- ऽर्थः, “यत्र त्वस्येति अत्र सर्व परमात्मप्रकार- भूतमिति, साक्षात्कारप्रकारं वदति, “विभेदजन- क""परमात्मना । भवत्यभेदी त्यत्र देवादिरूप. भेदो नास्तीत्यर्थः “देवादिभेदे विध्वस्ते” (वि. पु०२।१४।३३) इतीदं कण्ठोक्तम्, (१११११) (१४) ननु, किङ्करश्चेत् “स स्वराङ्भवति" (छा ०७ २५।२) इत्युक्त स्वातन्त्र्यघटनप्रकारः कथमिति- चेत्, स्वराडि"त्यस्य कर्मवश्यो न भवति इत्यर्थः, एवञ्चेत्, “साम्यघटनप्रकारः, कथमिति चेत्, “सा- ·चतुर्थप्रकरणः । म्यम्भोगमात्रे, (४।२१) सायुज्यमुक्त्युक्तिश्च अस्यैवम्, न सर्वधासाधर्म्यम्, जगद्व्यापाराऽभा- वात्, (४।४।१७) जमनियमनादीनि न सन्ति- चेत्, भोगसाम्यघटनप्रकारः कथमिति चेत्, ते- षामुभयोरपि साम्येन अनुकूलतया प्रकाशनात् घटते, "अशरीरं वा वसन्तं न प्रियाऽप्रिये स्पृ- शतः" (छा ०८।१२।१) इत्युक्तप्रकारेण शरीर- शून्यस्य कैङ्कर्य न घटत इति चेत्, (४|४|१०) “स एकधा भवति, द्विधा भवति" (छा०७१२६१२) इति स शरीर इति कथनात घटते,(४।४/१११३) (अननस शरीरत्वं सिद्धम् पा.) अशरीरम्" इति कर्मकृतशरीरमस्य नेत्यर्थः, “न ह वै शरीरस्य सतः प्रियाऽप्रिययोरपहतिरस्ति" (छा०८।१२।१) इति, शरीरविशिष्टश्चेत्, सुखदुःखे किं न भ- वत इति चेत्, तत्रोक्तं कर्मकृतशरीरम्,। शरीरञ्चे- त्. कर्मकृतमेव भवतीति वक्तुं न शक्यते, भग- वत् विग्रहस्य, कर्मकृतत्वाऽभावात्, तस्य सर्वश- क्तित्वेन, सत्यसङ्कल्पत्वेन तादृशशरीर सम्भवेऽपि अस्य तन्न घटत इति न वक्तव्यम्, तत् सङ्कल्पेन अस्याऽपि तद्घटनात, “सङ्कल्पादेवाऽस्य पितरः ·तत्वशेरवरः समुत्तिष्ठन्ति” (छा०८।२।१) इति, सत्यसङ्कल्प- वेन कथनात् अस्य सङ्कल्पादपि शरीरं घटते (सू० ४।४।८।९) अनेन स शरीरत्व मपि सिद्धम्, ईश्वर- स्य सत्यसङ्कल्पत्वेन पुनरावृत्तिरपि घटेतेति चेत्, (तन्न घटते पा०) “प्रियोहि ज्ञानिनोऽत्यर्थम्” (गी०७।१७) “स महात्मा सुदुर्लभः" (गी० ७१९) इति वक्तुरीश्वरस्यैतत्संसरणाऽघटनात्, संसारहेतुभूतकर्मणां निरवशेषनिवृत्ते(श्व), "नच (स) पुमरावर्त्तते" (छा०८।१५।१) “इम मा- नवमावर्त नावर्तन्ते' (छा०४।१५।६) "मा- मुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नु- वन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमानंतिम्” (गी. ८११५) "मा मुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्य- ते" (गी० ८।१६) इत्युक्तेश्च, पुनरावृत्तिप्रसङ्ग एव नास्ति (४।४।२२ सूत्रार्थः) । १५) तस्मात् सविभूतिकसमस्तकल्याणगुणात्वकप- रमात्मयाथात्म्याऽनुभवजनितप्रीतिकारितकैङ्कर्यमेव (परमः) पुरुषार्थः । १६) एतत्पुरुषार्थप प्रतिबन्धकः सन्, एवं परमा- त्मयाथात्म्याऽनुभवेन, निरतिशयाऽऽनन्दयोग्य अ.

·चतुर्थप्रकरणम। त्मा, ईश्वरीयस्वरूपरूपगुण विमूर्तिचेष्टतानि, स्व- स्वरूपयाथात्म्यञ्च अज्ञात्वा, स्वस्वरूपविपरीतेषु क्षणक्षरणस्वभावत्वादि(हेय)धर्मविशिष्टष, नानावि- धदेहेषु आत्मबुद्धिं कृत्वा, देहानुबन्धिनो भग- वदीयाश्च सन्तो गृहक्षेत्ररामादीन् आत्मीयान्, तान् भगवदीयत्वाऽऽकारेण विना, स्वातन्त्र्येण भोग्यांश्च ज्ञात्वा तल्लाभाऽनुकूलेषु राग(:) तत्प्र- तिकूलेषु द्वेषञ्च कृत्वा, (विधाय ङ. पा०) तल्लाभसाधनेषु परस्तोत्रपरहिंसांदवतान्तरभज- नषु अन्वीय, तेन नानाविधशरीराणि परिगृह्य बा- ल्ययौवनवार्धक्यादि अवस्थासु, आध्यात्मिकादि- तापत्रयतप्तः, मरणदशायां याम्यकिङ्करपीडितः, दुःखेन शरिराणि विहाय, यातनाशरीरेषु प्रविश्य, रौरवादि नरकान् गत्वा, नानाविधदुःखान् अ- नुभूय, धूमराव्यपरपक्षदक्षिणाऽयन पितृलोका- काशचन्द्रक्रमेण उपरितनलोकेषु गत्वा, नार- किदर्शननैरन्तर्येणाऽधिकदुःखाऽनुभवेन, असुर- राक्षसपीडया, पतनभयेन च दुःखबहुलानि सुखा- नि अनुभूय, धुपर्जन्यपृथिवीपुरुषयोषित्स्थानेषु ना- नाविधदुःखानि चक्रनमिक्रमेण यथाऽनुभवति तथा ·६२ तश्वशेखरः। करोति कर्मसम्बन्धः । (१७) "अनृतेन हि प्रत्यूढाः" (छा• ८१३२)"तस्मिन् च अन्ये(न्यो) मायया सन्निरुद्धः” (श्वे. ४१९) "मम माया दुरत्यया' (गी० ७.१४) “वस्त्व- स्ति किम्” (वि० पु० २।१२।४१) “महीघट- त्वम्” (वि० २।१२।४२) "तस्मात् न विज्ञान मृतेऽस्ति किञ्चत्” (वि० २।१२।४३.) "ज्ञानं विशुद्धम्” (वि० २११२।४४) “सद्भाव एवम्" (वि. : , ४५) इती श्रुतीतिहासपुराणेषु अ- नृत-माया-[अन्यथात्वम्]-नास्ति- असत्यमित्यादि- भिः शब्दैः कथनात् मिथ्याभूतं अज्ञानं बन्धहे- तुः बन्धश्च मिथ्याभूत इति केचन अभिदधुः, (शं. कराचार्याः) तदनुपपन्नम्, तत्र प्रमाणाऽभावात, अनेकप्रमाणबाधितत्वाच्च । “अनृत" शब्देन कथ्य- मानं सांसारिकफलहेतुभतं कर्म । ऋतेतर मन- तम् ऋतम् कर्मफलम् “ऋतं पिबन्तौ” (कठो. ११३।१) इत्युक्तेः “एतं ब्रह्म लोकं न विन्दन्ति अनृतन हि प्रत्यूढाः" (छा० ८।३।२) इत्यत्र "अनृत"मित्युच्यमानं भगवत्प्राप्तिविरोधि कर्म'मा- या' इत्युच्यमाना प्रकृतिः "मायान्तु प्रकृतिं वि- ·चतुर्थप्रकरणम् । ६३ द्यात" (श्वे० ४।१०) इत्युक्तः प्रकृतिर्मायेत्यु- व्यते, विचित्रकार्यकरणात् । “वस्त्वस्ति कि"मि- त्यादिश्लोकैः, विनाश: कथ्यते, न मिथ्यात्वम् मिथ्याभूतञ्चेत् शुक्तिकारजतमिव, रज्जुसर्प इव बाधितं भवेत् “मृत्तिकेत्येव सत्यम्” (छा• ६१- ४)"सर्व मे तत् ऋतं मन्ये यन्मां वदसि केशव" (गी० १०।१४) "कालस्य हि च मृत्योश्च जङ्ग- मस्थावरस्य च । ईशते भगवानेकः सत्यमतत् ब्रवीमि ते" (भार० उद्या०६७।१२) “सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुत्य भुज मुच्यते । वेदशास्त्रात् परं नास्ति न दैवं केशवात् परम्” (नृसिंह पु. १८॥ ३३) इत्यादि प्रमाणैश्च विरुध्येत । तस्मात् बन्धो बन्धहेतुश्च पारमार्थः । (१८) “तत्त्वमसि' (छा० ६८७) "अयमात्मा बू. (बृ. ६।४५) इति ब्रह्मणो जीवस्य च तदात्म्यकथनात् ब्रह्मैव संसरति इति उक्तिरपि असङ्गता, ब्रह्म नित्यनिर्दोष, समस्तकल्याणगु- णात्मकं, जीवात् विलक्षण, मिति कथयहिः, “अ- पहत पाप्मा" (छा० ८५११५) “यः सर्वज्ञः (मुण्डो• १।१।१०) "पृथक् आत्मानम्" (श्व- म ·तत्त्वशखरः। ता. १।६) इत्यादिशास्त्रविरोधात्, “तत् त्वं मसि” इत्यादि वाक्येषु शरीरशरीरिभाव बदति तस्मात्, "तस्मिन् श्चान्यः "तयोरन्यः पिप्पलं स्वात्ति" (मुण्डो ३।१।१) "ईश्वर(:) प्रेरितः" इत्युक्उप्रकारेण जीवः संसरति । (१९) इतः परं बन्धनिवृत्त्युपायः, न्यास-त्याग-निक्षेप- शरणागत्यादिशब्दवाच्यं सत्यवचनादिधर्मवत् स- र्वाऽधिकारं परमात्मप्रपदनम् । (३।३।५६)। तच्च भगवदीज्ञातिवर्तननिवृत्ति(:), भगवदानुकूल्य- स- वंशक्तित्वाऽनुसन्धानप्रभृति-सहितः, याञ्च्नाग- भों, विजृम्भरूपज्ञानविशेषः। तत्र ज्ञेयाकार ईश्व- रस्य निरपेक्षसाधनत्वम् ज्ञानाकारो व्यवसायात्म- कत्वम् । एतच्च शास्त्रार्थत्वात् सकृत्कर्तव्यम् “मु- मुक्षुर्वै शरण महं प्रपद्ये” (श्वे० ६।१८) “त- स्मात् न्यासमेषां तपसामतिरिक्तमाहुः” (तै. ५०) “त्वामेव शरणं प्राप्य" (जित० ११४) "अहमीस्म अपराधानाम् (अहिर्बुध्न सं० ३६- ३४) "अनन्यसाध्ये स्वाभीष्टे" (विष्वक्सेनसं०) "यत येन कामकामेन' (अहि. सं. ३६।२९) "यानि निश्रयसार्थानि चादितानि तपांसि वै । तेषां ·- चतुर्थप्रकरणम् । ६५ न्तु तपसां न्यासं अतिरिक्तं तपः श्रुतम्" (अहि. सं० ३६१४०) “भव शरणम्” (वि. पु. ३- ७३२) “सकृत् एव प्रपन्नाय" (रामाय० युद्ध० १८१२४) “मामकं शरणं वज” (गी०१८।६०) इत्यादीनि अत्र प्रमाणानि एतदधिकारिणः परमप्राप्यतृष्णा, प्राप्यान्तरवैतृष्ण्य, भगवदी- दार्यगुणाऽध्यवसायविशिष्टाः, अस्य चाङ्गमाकि- श्चन्यम, अस्य चाऽधकारी प्रपत्त्यनुष्ठानाऽनन्तर- मेव मोक्षो मे भूयात् इति स्थितश्वेत, तदैव फलं भवति, उपायस्य तदैव निष्पत्तेः, “साध्यभक्तिस्त सा हन्त्री प्रारब्धस्याऽपि भूयसी' (पाञ्चरात्रे) इति प्रारब्धस्याऽपि नाशाच्च । तदभावदशा- याम्, “मा शुचः” इत्युक्तिर्न घटते, एवमाौस- त्यामपि केषाश्चित् स्थितिः ईश्वरेच्छया, तस्य प्र- योजनम् संसारिसंरक्षणविग्रहाऽनुभवप्रभृतिका- नि, प्रपत्त्युत्तरकालेऽपि संसारे समाऽनुवृत्तिश्चेत् सङ्गनिवृत्तिपर्यन्तं स्थापयति, तर्हि दुःखांशापनो- दनाभावः किं निबन्धन इति चेत्, ईश्वरस्य हित- परत्वेन वैराग्यजननार्थ स्थापयति । (२०) इदञ्च न स्वातत्र्येणैव कार्यकारणमिति, किन्तु ·तत्त्वशेखरः। भक्तियोगमुत्पाद्य कार्य करोति, भक्तिश्च, "भ- क्त्या त्वनन्यया" (गी०१११५४) “यं एव एष वृणुते'' (मुण्ड ० ३।२।३) "भजतां प्रीतिपूर्वकम्" (गी०१०१०) “प्रियो हि ज्ञानिनः" (गी०७ १७) इत्युक्तप्रकारेण, स्मर्तव्यविषयस्य प्रियत- मत्वेन स्वयमपि अत्यर्थपियो, भावनाप्रकर्षण, "तस्मिन् दृष्टे' (मुण्ड ०।२।२।९) “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः" (बृ०६।५।६] इत्युक्तप्रकारेण प्रत्य- क्षसमानाकारः, “धुवा स्मृतिः” (छा०८।२६।२) इत्युक्तप्रकारेणाऽविच्छिन्नस्मृतिरूपश्च ध्यानविशे- धः । (ब० सू०४।१।१) इदञ्च प्रतिदिनमभ्या- साऽतिशयेन । “स खलु एवं वर्तयन् यावदा- युषम् ब्रह्मलोकमभिसम्पद्यते” (छा०८।१५।१) इत्युक्तप्रकारेण आप्रयाणमननुवृत्ता चेत्, कार्य- कारिणी न भवति । (४।१।१२) एवं भूतध्यान- निष्पत्तिः, "यज्ञेन दानेन तपसानाशकेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति' (बृ०६।४।२२) “यज्ञदानतपः- कर्म न त्याज्यम्" (गी०१८१५) “स्वकर्मणा तम- भ्यर्च्य" (गी०१८४६) इत्युक्तप्रकारेण भगव- त्समाराधनरूपेण, फलाऽभिसन्धिविधुरण, नित्य- ·चतुर्थपकरण । नैमित्तिककर्माऽनुष्ठानेन, “शान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षुः समाहितो भूत्वा आत्मन्येव आत्मानं पश्येत्' (बृ. ६।४।२३) इत्युक्तशमदमादिभि- थ। (३।४।२६।२७) [अनेन] उक्तकर्माऽ- नुष्ठानेन, “धर्मेण पापमपनुदति” (तै०५० अनु०) इत्युक्तरीत्या पुण्यपापे नश्यतः, तेन रजस्तमसो मस्त(नत)शिरसोः सत्वमुद्भूतं भवति, तेन ध्यानं निष्पन्नं भवति, (३।४।३५) (२१) एवमव्यवहितं व्यवहितञ्च परमात्मप्रपदनमेव प्रतिबन्धकनिवर्तकम् । (२२) केचन, “तत् त्वमस्या"दिवाक्यजन्यवाक्यार्थ- ज्ञानमेव उपायमाहुः, (शङ्कराचार्याः) तत् अनु- पपन्नम्, ध्यानादिविधीनां वैय्यर्थ्यप्रसङ्गात, अन- न्तरं मुक्तत्वप्रसङ्गाञ्च, मुक्तश्चेत् अस्य सुखदुः- खाऽनुभवो न भवेत्, ज्ञान(मात्र)मविधेयमपि भवेत् । (२३) (केकय)जनकादीनाम् कर्मनिष्ठत्वात्, “कुर्वन्ने- वेह कर्माणि जिजीविषेत् शतं समाः" (ईशावा. २) इति यावज्जीवं कर्माऽनुष्ठानकथनाच्च क- मैंव पुरुषार्थसाधकम्, तस्य च कर्मणो ऽनुष्ठा- ·६८ तवशेखरः। नदशायाम्, देहातिरिक्तस्य आत्मनो ज्ञेयत्वात्, ज्ञानं तदङ्गमिति केचन अभिदधुः, (भादृप्रभा- करादयः) (३२४७) तत् अप्यनुपपन्नम्, (३- ४८) "किमर्थ वयं यक्ष्यामहे” इति ज्ञानवतः क- मत्यागदर्शनात्, (३।४।९) अग्निहोत्रदर्शपौर्ण- मासादिशन्यानाम्, ऊर्ध्वरेतसां, ब्रह्मनिष्ठोत्पत्तः, (३।४।१७) “किं प्रजया करिष्याम' (बृ०)इति विरक्तस्य गार्हस्थ्यत्यागसद्भावात, (३।४।१५) "क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि” (मुण्ड०२।२।५)इति विद्यया पुण्यपापयोनीशोत्पत्तेश्व, (३।४।६) वि- द्यायाः कर्माङ्गत्वाऽभावात् । विद्यानिष्ठः कर्माऽनु- तिष्ठति इत्येतत् किमिति चेत्, विद्याम्प्रति क- मणोऽङ्गत्वात् अनुतिष्ठति, यावञ्जीवकर्माऽनुष्ठा- नकथनञ्च अविरक्तानाम्, (३।४।१७भा०) (२४) ज्ञानकर्मसमुच्चय उपाय इति पक्षोऽप्यनुप- पन्नः, (यादवप्रकाशः) “अविद्यया मृत्यु तीर्वा" (ईशा०११) “यज्ञेन दानेने"ति कर्मणो ज्ञान- (विद्या)विशेषत्वेन विनियोगात् । (२५) ननु प्रपत्तिः स्वतन्त्रोपायश्चेत्, “नान्यः पन्था" (श्वे. ३८) इति भक्ति विना उपायो नास्तीत्य- ·चतुर्थप्रकरणप। नेन किं न विरुध्येतेति चेत्, प्रपत्तेरपि ज्ञान- विशेषत्वेन न विरुध्येत, गुरु लध्वार्विकल्पघ- टनप्रकारः कथमिति चेत्, “उपायः सुकरः सोऽयं दुष्करश्च मतोममे"(विष्वक्०सं०)ति अ- ध्यवसायगौरवेण प्रपत्तेरपि गुरुत्वात् घटते, ल- घुत्वे ऽपि भक्त्यङ्गेषुकर्मसु (कर्तव्येषु कर्मसु) शा- खाभेदेन, वर्णाश्रमभेदेन च गुरुलघूपाय(घुभाव) सहावेऽपि विकल्पघटनमिवाऽत्राऽपि विकल्पो घटते, उपायान्तरनिषेधः, [गुरुलघुविकल्पौ], अ- ङ्गाऽङ्गिभावः, विषयभेदश्च, अधिकारिभेदप्रभृति- तो घटेत । (२६) (१)अखिलभुवनजन्मस्थमभङ्गादिलीलस्य, विधि- शिवशतमखप्रमुखनिखिलदेवतानिर्वाहकस्य,- (प्रथमप्रकरणस्यार्थः संक्षिप्तः) (२) मुमुक्षुपास्यस्य, मोक्षपदस्य, श्रीमन्नारायणस्य- (२ प्रकरण.) (३) देहेन्द्रियादिविलक्षणाः, सर्वेऽप्यात्मानः, स- वैप्रकारपरतन्त्राः । (३ प्रकर.) (४) तेषां स्वरूपाऽनुगुणपुरुषार्थः, सकलबाह्यकु- दृष्टिदृष्टमोक्षविलक्षणपरमात्मकैकर्यम्, तत् प्र- - S ·शुद्धाऽशुद्धपत्रिका। पृष्टम् पति: अशुद्धम् ६१ शातपथ- शतपथ १४ "उन्मत्तवतू"इस्यस्याध: शिवपुराणेऽपि सनत्कु-सं० ३० इति टिप्पण्यपेक्षिता। १७ शात- शत- २२ खम् स्त्वम् हतम् ९ १८ (रुद्र) (रुद्रः) १० १४ इत्युक्तरीत्याभगवतो हुडा इत्याद्युक्तरीत्या तद्धस्तगतन्धनु- रेण रवनम्य बाणं सन्धातुमपि अ. शक्तः, “तदा तु जृम्भितं शैव- धनुर्भीमपराक्रमम् । हुङ्का- रेण महादेवः स्तम्भितो ऽथ त्रि- लोचनः (गमा० बा०७५-१८) इत्युक्तरीत्या भगवतो हुङ्कवरेण. १२ ८ तच्छिम तच्क्रम १४९ विधयत्ते विधते १५ २०" विष्णुधर्म इत्यनन्तर मुपरिप- डिवाक्यानि (मार्कण्डेये)त्या. दीनि पठितव्यानि १९ १३ सर्वेश्वरम् सर्वेश्वरम् ३ अखें अद्धैः। शिवपु० वायुसं० उ. तर०९-२. २८ ७ "निरिताच" शिवपुधर्मसं-७-२०१ २९ १७ मदात्मानः महात्मानः १९ भद्रभवन्ती भवन्ती ३०१ तास्तु रुद्रभक्तास्तु ·उपल- ( २ ) पृष्टम् पतिः अशुद्धम् शुद्धम् १९ त्रिपुण्ड त्रिपुण्ड्र ३४ १९ यत् देतत् यदेतत् ३५ १५ पृष्टः पृथे २१ शोषि शेषि ३६ ५ न प्रमातु- वायुपु० उत्तर० ३६-९५ ३८ ५ क्षेयो हमर्थस्यैव अहि शे अहमर्थस्यैव हि ३९ ४ नघटेत न घटते ६ उपलल ७ पयं पत्त्य ४६ १३ मवति भवति ४९३ प्ररणे प्रकारेणे ५१९ ज्ञानाव्याप्त्य ज्ञानव्याप्त्या ५२ ६ (प्रतिपाद) [प्रतिपादक] ५६ १५० जीवेवेन जीवन १८ स सर्व सर्व ५७ १६ कथेन कथने ५८ १४ क के ५९१ उक्त्युक्तिः इस्युक्तिः २ अस्यैवम् अस्यैव ६१ १ विमूति विभूति ५ क्षेत्रराम क्षेत्रा राम ६२७ किञ्चत किञ्चित् ६३१६ तदात्म्य तादात्म्य ६४४ "ईश्वरप्रेरितः" शिवपु वायुसं-पूर्वा०४ ६३ अन्यदपि शेयम् सुजनैः।

·यतया निवेदनम् । इह खलु समधिकशेमुषीविभवशालिभिरद्याप्यलक्रियमाणे भरतखण्ड तैस्तैराचार्य: परिवर्धितेषु परशतेषु मतप्रभेदेषु सर्वा- नूचाननया बहुनरवादिवरेण्यसमुपबृंहितत्वेन विद्वदपरिमोषेण च समुन्नतोत्तमाङ्ग मध्व-शङ्कर-रामानुजाभिधानामाचार्याणां स्वी- ख्यात द्वैताद्वैतविशिष्टाद्वैतशब्दाभिलप्यं मतत्रयमेव । अन्यषु केषां चिद्वल्लभादिखीकृतानां नैताहशी विशेषोद्धति - स्कर-भगवद्यादवप्रकाशादीनामभिमताना धानुयायिविलोप एवेति नेतदनिशदं विशदधियाम् । तत्र विशिष्टाद्वैतमतस्वरूपं कतिपयैरेव शब्दनिरूपयन तत्वत्र- यचुलुकसग्रहाभिधानो ग्रन्थो बुभु-सूनामत्यन्तोपकारक इत्य मुं मुद्रयितुं कुतूहलिना हरिदासगुप्तेन परितोहं मुद्रणयोग्यं संस्कृत्य तदभिमतमपूरयम् । अस्य च ग्रन्थस्य प्रणेता परःशतं वापि पर सहस्रं ग्रन्थान निर्मि- तवतो लोकोत्तरपाण्डितीप्रभावपराकृतपरवादिविभवस्य श्रीमद्वेङ्कट- नायस्य वेदान्ताचार्यस्यान्वर्थः पुत्रो वरदनाथ कुमारवदान्ताचाये । अयं च "आकुरुदेशं विचरेर्मा कुरु परवादिनिर्जये शङ्काम् । स्वीकुरु मम मतमक व्याकुरु मे वत्स निखिलतन्त्राणि" इति पितुराज्ञामनुसरन् जिगायासंख्यातान् विमतान् व्याचकार च प्रायः सकलानेव श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य ग्रन्थानिति सर्वेषां समधिको- सिन्नादरो द्राविडाना श्रीसंप्रदायानुगानाम् । एषापि निबन्धो वेदन्ताचार्यण द्रविडभाषया प्रणीतस्य क- स्यचिदन्थस्यानुयाय्येवेति स्फुटमनीव ग्रन्थान्ते । तूाप्पलनामक काञ्चीपुरपरिसरप्रदेशे त्रयोदो धैक्रमाब्दीये श- तके वेदान्ताचार्यस्यैतजनकस्य स्थितिारीत तत एवास्यापि देश. सुझानौ। अस्य च मुद्रणे महामहोपाध्यायश्रीराममिश्रशास्त्रिणां सका- शादधिगतं देवाक्षरलिखितं पुस्तकमाधारीभूतम् तदनुसारण निर्मिते चास्य मुद्रणे मदीयदृष्टिदोषान्मुद्रालयपुरु. षाणां प्रमादाद्वा यत्र क्वचिदशुद्धिर्जाना तां मर्षयिष्यन्ति सहजसु- हृदो महात्मान इति विश्वसिमि । इति निवेदयिता आचार्य-मनाथस्वामा। कालो प्रायःशुद्ध मेकमेव ·श्रीहयग्रीवाय नमः। नमः परमर्षिभ्यः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमद्वरदगुरुविरचितः तत्त्वत्रयचुलुकसंग्रहः । प्रथमप्रकरणम्। श्रीमत्त्रय्यन्तसिद्धान्तगुरुपुत्रेण वर्ण्यते । सत्त्वोत्तरप्रसादार्थ तत्त्वत्रयनिरूपणम् ॥ १, यतिपतिमतनिष्ठान्यामुनार्यप्रबन्धै- रधिगतपरमार्थानास्तिकान भीणयिष्यन् । चिदचिदधिपतीनां चिन्तनाय प्रवन्धं व्यतनुत वरदार्यः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः ॥२॥ श्रीमतो नारायणस्य चरणावुपायत्वेनोपेयत्वेन चाधि- गच्छता प्रथमं प्रकृत्यात्मभ्रमादिनिवृत्यर्थ तत्त्वत्रयनिरूपणं क- तव्यमेव । तत्त्वत्रयमिति अचेतनद्रव्यं जीव ईश्वरश्चेति क- थ्यते ॥ तत्र तत्त्वमिति प्रामाणिकं वस्वभिधीयते । तच्च द्विविधं द्रव्यमद्रव्यं चेति । द्रव्यं च पुनधा विभज्यते । जडाजडभे- दात् । जडं पुनरव्यक्तं काल इति द्वेधा भवति । अजडं तु प्र- सक् पराक् चेति द्विविधं भवति । प्रसग्वस्तु च जीव ईश्वर- श्चेति द्विविधम् । पराग्वस्तु धर्मभृतज्ञानं नियविभूतिरिति प्र- कारद्वैविध्यमनुभवति । एवं विभक्ताद्रव्यपदार्थादर्थान्तरं स- र्वमद्रव्यमिति परस्परविभागः । तत्राद्रव्यं दशाविधं सत्वं र- जस्तम शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः संयोगः शक्तिरिति । तथा चा- व्यक्तकालजीवेश्वरनियविभूतिधर्मभूतज्ञानानि द्रव्यरूपेण प्रद ·( २ ) अद्रव्यमेकमिति सप्तमकारतयानुमन्धेये प्रामाणिक पदार्थे सं- ग्रहरूपेण तत्त्वत्रयात्मना सर्वमप्यनुमन्धीयते मनीषिभिः । यत: सर्वस्यापि पदार्थस्य तत्त्वत्रयान्तर्भावातू(वः) । अत्र नित्यविभूने- तेजोरूपमात्रत्वमेव न पुनः स्वयंप्रकाशत्वमित्येकदेशिनां प- न्थाः । सर्वमप्येतदुक्तमाचार्यः "द्रव्याद्रव्यप्रभेदान्मितमु. भर्यावधं तद्विदस्तत्वमाहुदैव्यं द्वेषा विभक्तं जडमजड- मिति प्राच्यमव्यक्त कालौ। अन्त्यं प्रत्यक् पराक्च प्रथम- मुभयथा तत्र जीवेशभेदान्नित्या भूतिर्मतिश्चेत्यपरमिह जडा- मादिमां केचिदाहुः" ॥ द्रव्यादीनां लक्षणं तैरेव हि निरणा. यि “तत्र द्रव्यं दशावत् प्रकृतिरिह गुणैः सत्त्वपूर्वैरुपेता कालो- ब्दाधाकृतिः स्वादणुरवगतिमान् जीव ईशोऽन्य आत्मा । सपो- क्ता नियभूति स्त्रिगुणसमधिका सत्वयुक्ता तथैव ज्ञातु याव- भासो मतिरिति कथितं संग्रहाद्रव्यलक्ष्म" ॥ तत्राचेतनं नाम ज्ञातृत्वरहित वस्तु । एतस्याचेतनस्य व्यापारसद्भावेपि ज्ञा- तृत्वाभावात् बुद्धिपूर्वकप्रवृत्तिलक्षणं कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च न विद्यते । अचेतनद्रव्यं त्रिगुणं कालः शुद्धसत्त्वमिति त्रिप्रकारम् । धर्मभूनज्ञानस्य त्रिगुणवदचेतनत्वे मसपि चेतननिरूपणे तद्वि- शेपणतया निरूपणीयत्वात् एतेषां त्रयाणां निरूपणस्य प्रयो- जनातिशयसद्भावाच्चैतानि त्रीध्येव विभज्य दर्शयन्ति सन्तः । तत्र त्रिगुणनिरूपणं पञ्चविंशकविवेकादावुपयुज्यते । कालनिरू- पणं पुनरैश्वर्यादीनामनित्यत्वाध्यवसाये कालानधीनपुरुषा- विशेषणार्थनायां कालोचितकर्तव्यविशेषस्य यथाकालं चि- न्तनायामप्युपयुज्यते । शुद्धमत्त्वस्य निरूपण तु प्राप्यमापकभू- तपरमपुरुषविशिष्टाकारवेदने विशेषणविषयत्वेन निविशते ॥ तत्र त्रिगुणं सत्त्वरजस्तमोरूपगुणत्रयाश्रयभुतं द्रव्यम् । एतत्तु ·( ३ ) कर्मवश्यानां भगवतः स्वरूपतिरोधानादिकं करोति ॥ स- त्वादित्रिषु गुणेषु सत्त्वं प्रकाशादिहेतुर्गुणविशेषः । एतच्च सत्त्वं केषांचिदयन्तातिशयितं सन्मोक्षोपयुक्तं भवति । रजस्तु रागदुःखादिहेतुर्गुण विशेषः । तमस्तु पुनः प्रमादालस्यनिद्राहेतुः। नियतकालभूतस्वतन्त्र सङ्कल्पविशेषेण त्रयाणामपि गुणानां साम्ये प्रलयः । एकशरीरावस्थितवातपित्तकफवत् । तेषामु- नाभिभवादिभेदेन वैषम्ये महदादिसृष्टिः । एतेषु वैषम्यमनन्त- प्रकारम् ॥परस्परसमरूप(सत्य)गुणत्रयाश्रयभूतं द्रव्यं प्रकृतिरि- ति । अत्र"त्रिगुण तज्जगयोनिरनादिप्रभवाप्ययम् । अचेतना प- रार्था च नित्या सतावक्रिया ॥ त्रिगुण कर्मिणां क्षेत्रं प्रकने रूपमुच्यते” इयादि प्रमाणजात द्रविडोपनिषदाचार्यवाक्यानि च यथायथमनुसन्धेयानि । प्रकृतावेव प्रमाणानुसारेण मूक्ष्मप- रिणामांवशेषैरव्यक्ताक्षरतमोरूपविभागोनुसन्धेयः । एतदेव दुब्यं विपमपरिणामदशायां व्यक्तमिति नामान्तरेण कथ्यते । व्यक्तं पुनमहत्तत्वमारभ्य पृथिवीपर्यन्त त्रयोविंशतिप्रका- रम् । एवं त्रिगुणात्मके प्रधाने परिणामवान् तद्विधुरश्च प्रदेशः समुद्रजले चालताचलितप्रदेशवदालक्ष्यते । महदादिविकार- विधुरेपि प्रधानप्रदेशे प्रलयदशायामिव सृष्टिदशायामप्यतिमू- क्ष्मदशो विकास्सन्तानः सन्तन्यते ॥ विषविकारेषु प्रथमवि- कारो महान् । अयं च महानात्मनो जीवस्य मनस्यध्यवमा जनयति । स्वयं तत्महकारित्वाद “महान् वै बुद्धिलक्षणः"इ- त्युच्यते । अस्य च महतो गुणवैषम्येन सात्त्विको राजसस्ता- मसश्चेनि त्रिविधो भेदो भवति ॥ एतस्मिन्नुत्पन्नेषु विकारेषु प्रथमविकारविशेषस्त्वहङ्कारः । अयमहङ्कारः पुनरात्मनो मनास देहविषयामहबुद्धिमुत्पादयति । स्वयं तत्सहकारित्वादहकार ·( ४ ) इसभिधीयते । अयं चाहङ्कारः स्वकारणभूतमहत्तत्त्ववदेव क- मेण सात्त्विकराजसादिभेदमनुभवति । तेषु चाहङ्कारभेदेषु सा. त्त्विकाहङ्कारो बैकारिकः राजसाहङ्कारसैजसस्तामसाहङ्कारो भूतादिरिति विभज्य कथ्यते । एतेष्विन्द्रियादिवैकारिको भू- तादिस्तामसः । एतयोश्च सात्त्विकतामसयोरहङ्कारयोः प्रवर्त- कतया सहकारी राजसाहङ्कारः ॥ सात्त्विकाहङ्कारादुत्पन्नाम- न्द्रियजातमेकादशविधं प्रतिपत्तव्यम् । इदं चेन्द्रियजातमान्तरं बाह्यं चेति द्विविधम् । तत्रान्तरं मनः । इदं च संसारिणां सं- कल्पस्मृयादिषु स्वयमेव कारणम् बाह्यन्द्रियाणां विषयम-, वृत्तौ सहकारि च भवति । इदमेव कचित् कचिद्यपदेशेषु अ. ध्यवसायाभिमानचिन्तारूपपुरुषबुद्धिविशेषकारणदशायां बु. द्ध्यहङ्कारचित्तशब्दरभिधीयते । इदं च मनः शब्दादिविषयसं- गावस्थायां बन्धकारणाम् । बाह्यविषयान् विमुच्य प्रात्मविषय. प्रावण्ये सति अपवर्गकारणम्॥ एतेपु(बाह्येपु) चेन्द्रियेषु वाक्पाणि. पादपायूपस्थात्मकानि कर्मेन्द्रियाणि । एतानि वचनादानविह- रणोत्सर्गानन्दात्मकं कार्यं कुर्वन्ति । श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्रा- णात्मकानि ज्ञानेन्द्रियाणि शब्दस्पर्शरूपरसगन्धान गृह्णन्ति । एतेषु च ज्ञानेन्द्रियेषु च त्वगिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रियं च यथार्ह कानिचिद्रव्याण्यपि दर्शयतः । श्रोलादीनां पञ्चानामिन्द्रि- याणां क्रमादाकाशादीनि पञ्चापि भूतान्याप्यायकानि पोष- कानि । तथैव मनःप्राणवाचां क्रमेण पृथिव्यप्तेजोभिराप्या- यनं श्रुतिसिद्धमनुभवसिद्धं च । “अग्निर्वाग्भूत्वा मुखं मावि- शत् । अन्नमयं हि सोम्य मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वा- क्"इति ॥ तामसाहङ्कारात क्रमेण शब्दादितन्मात्राण्यन्तरीकृय पञ्चभूतान्युत्पद्यन्ते । तत्रोत्पत्तिप्रकारं बहु[धा] वर्णयन्ति । केचि- ·( ५ ) शामसाहङ्कारात्पश्चापि तन्मावाण्युत्पद्यन्ते पञ्चभ्योपि तन्मा- बेभ्यः क्रमेण पञ्चभूतानीति वदन्ति । अपरे पुनस्तामसाहङ्कारात्प- श्चापि(?च्छब्द)तन्मात्रं शब्दतन्मात्रादाकाशः आकाशात्स्पर्शत. न्मानं स्पर्शतन्मात्राद्वायुः वायोश्च रूपतम्मानं रूपतन्मात्रात्तेजः तेजसो रसतन्मात्रं रसतन्मात्रादापः अङ्ग्यो गन्धतमात्रं गन्धतन्म- त्रात्पृथिवीसाहुः।अन्ये तु "अष्टौ प्रकृतयः षोडश विकाराः"इति- श्रुखानुगुण्येन तामसाहङ्काराच्छन्दतन्मावं शब्दतन्मावादाकाशा स्पर्शतन्मात्रं चोपप(त्प)द्यते स्पर्शतन्मावात् वायुः रूपतन्मात्रं च भवति रूपतन्मात्रात्तेजसो रसतन्मात्रस्य तथैवोत्पत्तिः तथा रसतन्मात्रं जलगन्धतन्माने सहैव जनयति गन्धतन्मात्रं पुन: पृथिव्याः कारणमिति पुराणप्रक्रियानुरोधेनैवोंपपादयन्ति । एवमाकाशाद्वायुरिति श्रुतिच्छायानुरोधेन भूताइतोत्पनिमपरे- माहुः। तत्र सर्वत्रापि समाधानं प्रधानोपसर्जनभावेन मन्तव्यम् । अन्तेवासिभिरत्र गौणमुख्पभावेनापि सर्वपक्षाविरोधोपपत्तिरिति मन्तव्यम् । अत्र च यथाप्रमाण यथासंप्रदायं स्वयमेव बोद्धव्यं बुद्धिमद्भिः॥तन्मात्राणि पुनः क्षीरदनोरन्तराले कललपरिणाम वत परिणतानि सूक्ष्मभूतानि । तत्र गुणवैषम्येन तन्मात्रायविशे- पाणीत्युच्यन्ते । तेनैव गुणवैषम्यान्तरेण भूतानि विशेषशब्देन निगद्यन्ते । तत्र वैषम्यं प्रसूनसौरभ्यन्यायेन सूक्ष्मस्थूलतया विभावनीयम् । आकाशादिषु पञ्चसु भूतेषु शब्दादीनां प- श्चानां गुणानामुत्तरोत्तरमेकैकाधिक्यमस्ति । तथा चाकाशे शब्दः वायोः शाब्दस्पर्शी तेजसः शब्दस्पर्शरूपाणि अपां शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्याः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः पर श्वापीति विभागः । इह द्रव्यरूपाणां तन्मात्राणां तद्गुणानां च परस्परभेदे सपि कचिद्गुणनामधेयेन तन्मात्रव्यपदेश औ- ·पचारिक इति मन्तव्यम् ॥ एतेषां. महदादितत्त्वानामुत्पत्तिसमये वैशेषिकादिनद्रव्यान्तरोत्पत्तिर्नास्त्यनुपलम्भात् । अनन्यथा- सिद्धहेत्वभावात् । श्रुतिविरोधाच्च । केवलताडपलास(?)नाटङ्क- न्यायेनावस्थान्तरापत्तिरेव भवति । नामान्तरसङ्ख्याव्यवहार- धिषणाकारकालादिभेदोवस्थान्तरापत्यैव निव्यूढः । अन्यथा सेनावनराश्यादिव्यवहारोपि न सङ्घटने । न हि तत्र पूर्वाक- स्थाव्यतिरिक्तावस्थान्तरमन्तरेण द्रव्यान्तरोत्पत्तिं भवन्तोपि व- र्णयन्ति । अतः पूर्वोत्तरावस्थाविशेषसम्बन्धमात्रण कार्यका- रणमेदव्यबहारः । अयमत्र विभागः। तन्तुपटात्मकं परस्परभिन्न मुख्यद्वमिति नैयायिकादयः । कार्यकारणभूनयोस्तन्तुपटद्र- व्ययोर्भेदाभेद इति साङ्ख्याः । वयं तु ब्रूमः कारणद्रव्यात्का- यद्रव्यं नातिरिच्यते किन्तकस्मिन्नेव द्रव्ये कार्यकारणा- वस्थे भवनः एते अवस्थे मिथो भिन्ने द्रव्याचाभिने इति । तत्र पूर्वावस्थाप्रहाणेन विजातीयावस्थाप्राप्तौ तत्वान्तरव्यपदेशः । प्रथिव्याद्यवस्थापहाणाभावेनावान्तरावस्थावैषम्यमात्रेण न त- त्वान्तरगणना ॥ तव महदादिपृथिवीपर्यन्तानि तत्त्वानि सम- ष्टिरित्युच्यते । तेष्वेव तत्त्वेष्वेकदेशोपादानेन क्रियमाणानि कार्याणि व्यष्टिरित्युच्यन्ते । अत्राण्डावरणं तत्रैव चतुर्दशभु- वनादिवैचित्र्याणि पश्चीकरणप्रक्रियाविशेषाश्च पुराणादिषु विस्तरेण द्रष्टव्यानि ॥ इयं खलु पञ्चीकरणप्रक्रिया । पञ्चापि भूतानि सृष्ट्वा भगवान्पुरुषोत्तम एकैकभूतं द्विविधं कृत्वा द्वयो- र्भागयोः स्वभागमेकं निधाय भागान्तरं चतुर्धा करोति । बांश्च- तुर्भागान भूनान्तरेषु चतुर्पु योजयति । एव सर्वेष्वपि भूतेषु क्रियमाणेष्वैकैकस्य भूतस्याध स्वभागः अर्धान्तरं चतुर्णा भूसानां भागेषु समुच्चीयत इति भवति पञ्चीकरणम् । उक्तं ·( ७ ) च "चतुर्भिः परभागैः स्यादर्भमधू स्वभागतः । इति पञ्चसु सूतेषु पञ्चीकरणमिष्यते"इति । तथाच स्वभागस्य भूयस्त्वा- स्परभागस्याल्पीयस्त्वाच्च पृथिव्यादिव्यपदेशनियमः । त्रि- स्करणोपदेशस्तु पञ्चीकरणस्योपलक्षणम् इति भाष्ये एवं प्रप- श्चितमेतत् ॥ एतेपु महदादिषु चतुर्विशतिसङ्ख्यातेषु तत्वेषु प. श्वभूनानि प्रकृतिमहदहङ्काराः शरीरस्योपादानानि । एकाद- शेन्द्रियाणि प्रसेकममङ्ख्यातानि प्रतिपुरुषं भिन्नानि च । आ- भरणार्थि(हि)नरत्नानीव शरीरमाश्रित्य तिष्ठन्ति । शरीरं नाम चेतनं प्रति आधेयत्वविधेयत्वशेषत्वनियमैरपृथसिद्धो द्रव्यवि. शेषः॥ त्रिगुणविकारवर्गस्य सृष्टिप्रलयादिकालनियमः शास्त्रेषु द्रष्टव्यः । इत्थं प्रकृतिमहदहङ्कारेन्द्रियतन्मात्रपञ्चकभूतपञ्चक- विभागेन चतुर्विंशतितत्त्वानि वर्णितानि ॥ अतः परं कालस्वरूपं निरूप्यते । कालो नाम गु- णत्रयरहितोऽनीतानागतवर्तमानयुगपदयुगपच्चिरक्षपादिव्यव- हारहेतुर्द्रव्यविशेषः । क्षणमारभ्य परार्द्धपयतम् " जगच्चक्रम् " इत्याद्युक्तमकारेण चक्रवत्परिवर्त- मानाः सर्वेप्येतस्यैव कालस्य विभागविशेषाः । विष्णोः स्वरूपात्परतोदिने(?) द्वे रूपान्तरं तद्विज कालसंज्ञम् " इ- त्यादिषु प्रमाणेषु प्रकृतिपुरुषाभ्यां कालस्य विभागो वर्णि- तः । एतत्पकारपरिशोधने "वृथैव भवतो जाता भूयसी जन्म- सन्ततिः । तस्यामन्यतमं जन्म सञ्चित्य शरणं व्रज"इत्युक्तमका- रेण स्वरूपप्राप्त्युपायपपत्तिः सम्भूते(?) सङ्घटते । तथा च सति "कालस्यापि च मृत्योश्च जङ्गमस्थावरस्य च । ईशते भगवानेष सत्यमेतद्रवीमि ते"इत्युक्तप्रकारेण सर्वनिर्वाहको भगवान् "कलौ कृतयुगं तस्य कलिस्तस्य कृते युगे । यस्य चेतसि गोविन्दो का- ·( ८ ) हृदये यस्य नाच्युतः" इत्युक्तमन्नियया कलियुगाभावेन स्वय. मेव स्त्रकिङ्करान् संरक्षते । लीलाविभूतिस्थविकारजातं सर्व- मपि कालविशेषनियमेन सम्पद्यते । शुद्धमत्तस्वरूपे तु परमपदे कालांनयमो न सम्पद्यते "न कालस्तत्र वै प्रभुः" इत्यादिवचना- नुरोधेन केवलनीश्वरेच्छयैव सर्वं सम्भवति । उभयत्रापि काल- स्येश्वरपारतन्त्र्यऽप्येकत्र भगवान्त्स्वसङ्कल्पितकालनियमानुरो- धेन कार्य करोति इतरत्र तन्नियमाभावेनेत्युक्तं भवति ॥ शुद्धसत्त्वं नाम रजस्तमोमिश्रमाकृतसत्त्वविलक्षणसत्त्वगुणाश्रयो द्रव्यविशेषः । इदं च सत्वं स्वसत्ताभासकं द्रव्यं गुणसत्त्वाद्विल- क्षणामयादि प्रमाणप्रसिद्धम् । श्रुतिरपि “पादोस्य विश्वाभूतानि त्रिपावस्यामृतं दिवि । योस्याध्यक्षः परमे व्योमन् । तदक्षरे प. रमे व्योमन् । तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । क्षयं तमस्य रजसः पराके । सोध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् । अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दीव्यते विश्वतः पृष्ठेपु सर्वत: पृष्ठेष्वनुत्तमेषूत्तमेषु लोकेषु । ते ह नाकं महिमानः सचं- ते यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः । वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमा- दित्यवर्ण तमसः परस्तात्" इत्यादिः प्रमाणत्वेनानुसन्धीयते । तदुपबृंहणं च "तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्स- वक्षा नित्यश्रीरजेयः शाश्वतो ध्रुवः । वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साध जगत्पतिः। आस्ते विष्णुरचिन्त्यात्मा भक्तैर्भा- गवतैः सह" इत्यादिकमनुसन्धेयम् । नैयायिकवैशेषिकादिभिः कौतस्कुसरभिधीयमानानि बाधकानुमानानि नरशिरःकपाल- पवित्रत्वायग्नीषोमीयपश्वालम्भनाधर्मत्वादिप्रतिपादकमाण्यङ्गत्व- हिंसात्वाद्यनुमानवदागमबाधेन कालात्ययापदिष्टवादनादर- गीयान्यध्यात्मविद्भिः । तदनुमाननिरासप्रक्रिया तु श्रीभा.

·( ९ ) प्यादिषु विस्तरेणानुसन्धेया । इदं शुद्धसत्वद्रव्यं त्रिगुणकालन- जडात्मकार्मात कोचदाहुः । अपरे तु “स्वसत्ताभासकं सत्यम्" इत्यादि पचनानुरोधेन स्वयंप्रकाशरूपमिति वर्णयन्या- चार्याः । आत्मनो धर्मभृतज्ञानस्य च स्वयंप्रकाशले समानेपि प्रमाणबलात्प्रत्यक्षविषयत्वादिवैषम्यवद शुद्धसत्त्वस्गापि स्व- यंप्रकाशत्वे सत्यपि तुल्ययोगक्षेमप्रमाणपसिद्ध मण्डपगोपुरा- दिपरिणामादिकं सर्वमपि पथाप्रमाणमङ्गीकार्यम् । न खलु साधर्म्यमात्रात्ममाणप्रसिद्ध वैधये प्रामाणिकैनाङ्गीक्रियते । अन्यथा सर्ववापि वैधविलोपादिप्रसङ्गात् । अत्र.च शुदस- सस्वरूपस्य भगवद्विग्रहस्प ज्ञानानन्दात्मकत्वम् “किमात्मिका भगवतो व्यक्तिर्यदात्मको भगवान् किमात्मको भगवान् शा. नात्मको भगवान्" इति नैरुक्तश्नुसैव मिदम् । इदं शुद्धसत्वं द्रव्यरूपभूषणायुधगोपुरमण्डपादीनामुपलक्षणम् । तस्य शुद्धस- त्वद्रव्यरूपस्य भगवत्स्थानस्य दर्शने "रम्याणि कामचारीणि विमानानि सभास्तथा । माक्रीडा विविधा राजन्पाअन्य श्वाम- लोदकाः । एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः । आ अ. मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोर्जुन । मासुपेस तु कौन्तेय पुन- जन्म न विद्यते" इत्यादिप्रमाणानुसारेण चतुर्मुखभुवनादीनां निरयत्वप्रतिपादनेन इदमत्यन्तभोग्यतया परमपदमिति प्रति- पाद्यते अनुकूलस्वभावतया भानन्दमयमित्यभिधीयते षा- इगुण्यप्रकाशनया षाड्गुण्यमिति निगद्यते पञ्चोपनिषन्मन्त्रमति- पाद्यतया पञ्चोपनिषन्ममिति कथ्यने अव्याकृतपञ्चशक्ति- मयतया पञ्चशक्तिमयपिति प्रपञ्च्यते । इयं विभूतिनिसरूप. विग्रहभूषणायुधविमानमण्डपगोपुरादिप्रचुरतया नियविभूति- रियभिधीयते । ईश्वरस्य च नियानां च नित्यविग्रहास्तत्तदता- २ ·( १० ) रविग्रहाश्च सन्ति । मुक्तानां पुनरीश्वरेच्छानुगुण्येन खेच्छया विग्रहादिपरिग्रहो मातृषित्रादिसृष्टिरपि भवति । अत्र “स ए- कधा भवति । आरिगितधा भवति । स यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति । स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रमामणः स्त्रीभिर्वा यानैर्वा इमाल्लोकान्कामानी- कामरूपीत्यनुसञ्चरन्" इत्यादिकं प्रमाणमहस्रमनुसन्धेयम् । ए- तेषां मुक्तानां विग्रहादिपग्ग्रिहादिकं सर्वमपि वमन्तोत्मवे के. वापरिग्रहादिवत्स्वामिनः कैंकर्यमेव । अस्यां च नियविभूता- वाकाशादिवैषम्यं नित्यसिद्धशब्दादिगुणवैषम्येन प्रसिध्यांत । त्रिगुणं संसारिजीवानां बद्धस्थानतया परमपदादागतित्य(मान- न्स)मश्नुते । शुद्धमत्त्वं तेषां पुनर्मुक्तिस्थानतया प्रधानस्योप- र्यानन्त्यमश्नुते इति विभागः ॥ प्रकृतिमथ च काल प्राप्यभूति मुरारे- रिति किल कथयित्वा जीवतत्त्वं परस्तात् । कथयति वरदायॊ वादसन्नाहलीला- समितिषु जितकाशी सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः ।। इति श्रीकवितार्किकचूडामणिना सर्वतन्त्रखतन्त्रेण श्रीमद्वरद- नाथापरनाम्ना वेदान्ताचार्य(र्येण) विरचितग्रन्थेषु तत्त्व त्रय- चूलिकाया(?)मनात्मनिरूपणं नाम प्रथमोध्यायः ॥ १॥ wam- मोक्तृत्वभोग्यत्वनियन्तृभावः श्रुत्यादि(त्या विभिन्नपि च तत्त्ववर्गे । ईशोहमित्यादिमुथाकथान्धान प्रतिक्षिपामः प्रतिपत्तिमूढान् ॥ अत्र तावदध्यात्मविद्भिश्चिदचिदीश्वरात्मके तत्वत्रये ·( ११ ) निरूपणीये पामरपरीक्षकाद्यविशेषेण प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धं देहादिरूपेण परिणतं भोग्यत्वेनावस्थितमचिद्वस्तु प्रथमं नि- रूपणीयम् निरूपितं चैतत् । अतः परं भोग्यभूतस्याचिद्रस्तुनो भोक्ता सन्तिर्यामिणश्च भगवतोऽचेतननच्छरीरभूनः पामर- प्रसिद्ध्यभावेपि परीक्षकंमन्यानां निरीश्वरमीमांसकानामन्येषा- मपि तादृशानां प्रसिद्धो जीवो निरूप्यते । पश्चात्पुनश्चेतनाचे- तनशरीरी केवलवेदान्तमात्रप्रसिद्धो मुमुक्षभिरवश्यं वेदनीयो निखिलहेयप्रत्यनीकतया कल्याण गुणगणकनानतया स्वेतर- समस्तास्तुविलक्षणः परमपुरुषः प्रतिपादयिष्यते । अचेतनान- न्तरं चेतननिरूपणं तदनन्तरं च परमात्मनिरूपणमिति समी- चीनेय सङ्गतिः । अय च नमो ब्रह्मविदवाक्यप्रसिद्धः ॥ "घृ. तमिन पयसि निगूढं भूते भूने च वमति विज्ञानम् । सतेतं म- न्थयितव्यं मनसा मन्यानदण्डेन" । अत्र भूतशब्देन देहेन्द्रि- यादिरूपेण परिणताचिदाधारो जीव उच्यते । विज्ञानशब्देन "सत्यं ज्ञानम् इत्यादिवत्सन्तिर्यामी परमपुरुष उच्यते। तथा च यथोधसः क्षीरं दुग्ध्वा नवनीतं मथनीयमेवमेव देहान्तीवा(वे- दान्तरात्मान विविच्य तदन्तर्यामी परमात्मा विवेचनीय इति वाक्यार्थः । अत्र दृष्टान्तान्तरमपि श्रुत्यन्तरोक्तं द्रष्टव्यम् । “यथा प्रयोग्य आचरणे युक्तः एवमेवास्मिन् शरीरे प्राणो युक्तः"इनि । आचरणे रथे प्रयोग्यस्तुरगः सारथिना यथा बद्धो भवति एवमे- वाचेतनात्मके "आत्मान रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव च"इति स्थत्वेन निरूपिते शरीरे मनीषिणां मायातिलङ्घने मनोरथसार- थिना भगवता गुणत्रये निबद्ध पाणो जीवः प्रग्रहरूपैनिशत्त्या- दिभिर्भगवद्गुणैः परिगृहीत इति श्रुत्यर्थः । तथा च रथरूपं देहं बुध्या तन्निबद्धं जीवात्मानमवबुध्य तदुभयनियन्तारं परमात्मानं ·( १२ ) बोधये(?)दिति श्रीमद्भाष्यविदा प्रक्रिया॥जीतो नामाणुत्वपारत. पादिविशिष्टश्चेतनः । एतस्य कर्तृत्वादिभित्रिविधैव च (धभ्यो- ऽचेतनेभ्यो वैषम्यवदाधेयत्व विधेयत्वशेषत्वादिभिरीश्वरादपि बैषम्यमस्ति । एतस्य कर्तृत्वाभावे कैंकर्यस्याप्यसिद्धिः भोक्तृ- स्वाभावे भोगसाम्यमप्यसिद्धम् । तथा च स्वाधीनस्वार्थकत- भोक्तृत्वप्रहाणेन पराधीनकतत्वभोक्तृतादिकमध्यात्मविद प्रा- द्रियन्ते ॥ अचिद्वस्तुनो महदादिरूपेण परिणामवत् जीवस्य धर्मभूतबाने सोचविकासादिकमीश्वरस्य नित्यानां मुक्तानां च धर्मभूतहाने सङ्कल्पाचवस्थान्तरमपित[स]त्ममाणपसिद्धतया व्यवस्थितीकारेणानसितम् ॥ तत्राचियापाराः सर्वेपि परबु ख्यधीनाः । ईश्वरव्यापाराः सर्वेप्येवमेव स्वबुद्ध्यधीनाः । जी. बव्यापारेषु केचिस्परबुध्यधीनाः । काँचस्व बुद्धिपरबुख्यधी- नाः ॥ अयमपरो विभागः। त्रिविधमप्यचंतनद्रव्यं शरीरमेव भवति । ईश्वरस्तु शरीयेव भवति । जीवस्तु शरीरी शरीरमपि भवति ॥ अस्य च प्रकारो "देहेन्द्रिगमनःपाणीभ्योऽन्योऽन. न्यसाधनः । नित्यो व्यापी प्रतिक्षेत्रमात्मा भिन्नः स्वतः मु- खी"इत्यात्मसिदौ श्रीमयामुनाचार्गरुपपादितः ॥ देहस्योपच- यापचयोगात् पाणिपादादिभेदेन विभागाचात् भूनेषु त- दवयवेजवयवममुदायेषु च चैतन्याङ्गीकारे तदनङ्गीकारे चाने- कचेतनोपलम्भादकारण कार्योत्पत्तिप्रसङ्गात् मम शरीरमि- साधबाधितव्यतिरेकनिर्देशाचात्मनो देहादिलक्षण्यं प्रसिद्ध- मेव ।"पुमात्रदेवः)। पिण्डः पृथग्यतः पुंमः शिर पाण्यादिलक्ष- णः । नाहं देहः । प्रच्छेद्योऽयम् । अव्यक्तोऽयम्"इसादिकमनुस- धेयएवमिन्द्रियलक्षण्णमप्यनुमन्धेयम् । तत्र तावत्कर्मोन्द्र- यीणामन्योन्यव्यापारसकराभावपि करचरणादिसर्वव्यापारकर्ता ·( १३ ) जीवः कर्मेन्द्रिगविलक्षण इति सुप्रसिद्धः। एवं ज्ञानेन्द्रिगाणा विषयविशेषनियमेन प्रवृत्तिमद्भावपि दर्शनस्पर्शनाभ्याम् “एकार्थ- ग्रहणात्" इत्युक्तप्रकारेण एकस्यैव प्रतिसन्धातृतस्य दर्शनान श्रोत्रादिभ्याषि व्यतिरिक्तत्वमात्मनो गम्यते । ज्ञातृभूतस्या- स्मनः स्मृत्यायधिकरणतयैव मिद्धतात् मनसोप वैषम्य- मात्मनः सिध्य सेव । देहादिष्वभिहितादिभिरेव युक्तिभिर. तस्यात्मनः प्राणाादभ्यश्च भेदः सिद्ध्यति । धर्मभूनज्ञानम्य स्वयप्रकाशवे ससपि जानाम्यहमित्यादिना ज्ञातृधर्मत्वनैव प्रतिभासमानादहमिति स्वस्मै भासमानस्य ज्ञातुरात्मनस्तस्मा- दपि वैषम्यं स्वरूपनिरूपकाणां मुप्रमिद्धमेव । क्षेत्रज्ञानां ध- मभूतज्ञानस्य प्रसक्षादिप्रमाणभेदात् प्रयक्षते चक्षुरादिकरण- भेदादिच्छाद्वेषमङ्कल्पपयनमुखदुःखमंशयविपर्ययादिभेदाच्च ब- हुविधा विकाराः सन्ति । आत्मस्वरूपे तु तादृशविकारजाना- भावनाहमिसभामनानियं स्वस्मै स्वयंप्रकाशत्वमस्ति । ज्ञा- तत्वं ज्ञानत्वं ज्ञेयत्वमस्तीसर्थः। अगमन विभागः । जडरूपा देहादगः परत एन परस्मा एव भासन्ते । धर्मभूतज्ञानं निस- विभूतिश्च परतः स्वतच परस्मै एव भासते । प्रात्मभेदेन द्र- व्यभेदोऽप्यस्त्येव । अनीतानागनस्वगनधर्मभूतज्ञानस्य स्वगतत्र- मानधर्मभून नेन प्रनिभासनात् परतो भामनमप्युच्यते । सच्चावस्थाभेदापेक्षमा न द्रव्यभेदापेक्षया । ज्ञानद्रव्यस्यैकत्वा- त् । प्रात्मा स्वतः परतस्त्वं स्वस्मै भासते न परतः परस्मा एव भामने(?) । एवं मम शरीरमित्यादिगतिरेकप्रत्ययाव नि. स्यनिर्दोषशास्त्र दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादियादियुक्तिभिश्व 'आत्मनो देहादिवेलक्षण्यं सिद्धमेव ॥ अनन्य माधन इति धर्म- भूतज्ञानाद आत्मस्वरूपमपि स्वयंप्रकाश इसर्थः । एनेनैल ज्ञा- ·( १४ ) ॥ तुरात्मनो ज्ञानसरूपनादानां निरोधः परिहृतः । धर्मभूतज्ञानं विषयग्रहणकाले साश्रयस्य स्वयंप्रकाशं भवति | आत्मा तु नि- त्यमेव स्वस्य स्वयंप्रकाशः। अहमहमिति मर्वदा भासनात् ॥ निय इति पर्यागेगा देवतिर्गमनुष्याद्यनेकमभव सद्भावेपि एकस्मिन्नेव जन्मनि मुषुप्तिजागराद्यवस्थाभेदेन ज्ञानसंकोचविकामसंबन्धे- प्यात्मस्वरूपे नामान्तरभजनास्वस्थान्तरममगों नास्तीत्यर्थः । एतस्यात्मनः पूर्वानुभूतपतिसन्यानात्स्थिरत्वं तावत्प्रत्यक्षसिद्धम् । सद्यो जातस्य बालस्य स्तनन्धयस्यापि प्रथमं स्तन्याभिलाषादि- सद्भावात्स्वभावाच्छरीरान्तरपरिग्रहोप सिद्धो भवति। नित्यनैमि- त्तिकप्राकृतिकात्यन्तिकालयादिष्वपि आत्मनाशाभावः श्रु. तिम्मृतीतिहासपुराणेषु तात्पर्यलिङ्गभूयस्त्वेनावधार्यते अणुभूतस्यापि जीवस्य व्यापित्वकथनम् "दारुण्यग्निस्तिले तेलं यथा तद्वन्पुमानपि"इत्युक्तरीत्या सौक्ष्म्यातिशयात् सर्वाचे- तनान्तःप्रवेशसामर्थ्यप्रतिपादनपरम् । अन्यथाणुत्वप्रतिपाद- कबहुश्रुतिस्मृतिविरोधात् । मुक्तावस्थायां बद्धावस्थायां च यो- गपभावादनेकशरीरपरिग्रहे च जीवानाम् “एषोऽणुरात्मा चे- तसा वेदितव्यः। आराग्रमात्रो ह्यवरोपि दृष्टः। वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च जीवो भागः स विज्ञेयःस चानन्याय कल्पते" इयादिश्रुत्यानुगुण्येनाणुत्वे सांप "मदीपदावेशः" इत्यादि- सूत्रोक्तप्रक्रियया धर्मभूतज्ञानव्याप्तिमात्रण सर्वमपि मंघटने । प्र- तिक्षेत्रमात्मा भिन्न इति तु ज्ञानमुखादिव्यवस्थादर्शनात स्वपाश. रीरेषु परस्परप्रतिमन्धानामावे विचित्रफलभोक्तारो जीवात्मानः परस्पर भिद्यन्ते इयर्थः ॥ स्वतः सुखीति स्वरूपेण स्वस्य निसानु- कूलत्वं शूरिच(मुखित्वा)त्परिपूर्णभगवदनुभवे सर्वात्मनां स्वरूपगो- ग्यत्वमप्यभिधीयते । एवं स्वाभाविकमुखित्वयोग्यस्यापि जीवस्य ·( १५ ) कर्मोपाधिवशादुःखित्वमपि भवति ॥ एने जीवात्मानो बद्धा ब. न्धरहिताश्चांत द्विविधा भवन्ति । बन्धहिताश्च नित्या मुक्ताश्चेति परस्परं विभज्यन्ते । अत्र बद्धा नाम बीजाडुरन्यायेन विषमप्र- वाहतया अनादिकालप्रवृत्ताविद्याकर्मवासनारुचिप्रकृतिसंबन्धैश्च- क्रवत्परिवर्तमाना गर्भजन्मवाल्ययौवनजाग्रत्स्मसुषुप्तिमूर्खाज- रामरणस्वर्गनरकादिविविधाचित्रावस्थानन्तोऽनाघनन्तप्रकारा अति दुःसहतापत्रयाभितप्ताः स्वतःप्राप्तभगवदनुभवादिवि- च्छेदवन्तश्चेतना बद्धाः। तेषामेव कर्मपरतन्त्राणां करणायत्तज्ञा- नानां बद्धानां शास्त्रवश्यखादिकमस्ति । एतेष्वेव बढेषु कदाचि. सर्वसमरूपस्य सर्वेश्वरस्यावसरप्रतीक्षारूपया सहजया कृपया संसारमार्गात्सरिवृत्याद्वेष्यामुख्यादीनात्मगुणानुपलभ्य"अभिज- नविद्याममुदितम्" इत्यादिप्रमाणन प्रसिद्ध सदाचार्यमाश्रित्य भ- गवच्छेषत्वरूपं महानिधि भक्तिसिद्धाञ्जनाञ्जितेन शास्त्रचक्षुषा- तिनिपुणमुपलक्ष्य स्त्राधिकारानुगुणोपायविशेषपरिग्रहेण प्रस- नहृदयस्य सर्वेश्वरस्य संकल्पविशेषादत्यन्तनिवृत्तमंसारा: क- लशजलधिकल्लोलमालोल्लसितकौस्तुभन्यायेनासंकुचितप्रकाशाः परम पुरुषहृदयङ्गमाः नित्यमूरिवीन्नरतिशयभोग्यभूतनिरुपाधि- ककैंकर्यवन्तः सन्तो मुक्ता इत्युच्यन्ते । “यथा न क्रियते ज्योत्स्ना मलप्रक्षालनात्मने(?)" इत्यादिप्रमाणजातमनुसन्धेयम् । निसा नाम कदाचिदपि भगवदनभिमतविरुद्धाचरणाभावेन ज्ञानसंको- चप्रसङ्गरहिताः सदादर्शनेन परमपुरषस्य भगवतो वैकुण्ठनाथस्य सेवाभिवादिनोनन्तगरुडविष्वक्सेनादयो नियतमकुण्ठशक्तयो कै. कुण्ठवैमानिका. । एषां पुनरनन्तादीनामधिकारि(र)विशेषाईश्वरस नित्येच्छयैवानादित्वेन व्यवस्थिता । तेषां निसानां मुक्तानामी- श्वरस्य व्यापारवैविध्ये सत्यपि विभूतिद्वयविशिष्टस्य भगवत एव ·सर्वयो(भो)ग्यत्वात् “भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच"इति सूत्रोक्तमक्रि- यया भोगमात्रं समानमेव ॥" भवपदपरिभ्र न्नानभ्रान्तबोधसमुद्भवा. न(द)धिगतपरब्रह्मानन्दानकारणनिर्मलान् । त्रिविक्षमुदितान् जीवानित्यं यतीश्वरवैखरी- निपुणमनसः पश्यन्त्येतानकृत्रिमबुद्धयः ।। इति श्रीवेदान्ताचार्येगा विरचिते तत्त्ववयचूलिके(१) जीव- निरूपणं नाम द्वितीयाध्यायः॥२॥ श्रुतिभिरधिगताङ्गि शुद्धसत्वाधिवासी प्रवरगुणममतैः पञ्चभिः स्वप्रकाशैः । "शिथिलयति जनानां संमृति श्रीनिवासः शरणवरणवाणीपारतन्ध्यात्स्वतन्तः ॥ १ ॥ ईश्वरो नाम "स्वाधीनत्रिविधचेतनाचेतन"इत्याविप्रकारेण पू. बोक्तचेतनाचेतनयोनियमेन धारकत्वनियन्तृतशेषित्तयोगात्सर्व- शरीरी सर्वकार्यकारणभूतः सर्वज्ञत्वसर्वशाक्ततादिममस्तकल्पा- यागुणास्पदतया स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणः निष्कर्षकेतरसम- स्तशब्दवाच्यः सर्वशास्त्रीयसर्वकर्मसमाराध्यः सकलफलप्रदः स. र्वेषामात्मनां स्वाभाविकसौहार्दः सुगमो मुमुक्षूणामाश्रयभूतो मु- तपाप्यः सर्वप्रकारनिरतिशयभोग्यो निखिलवेदान्तवेद्यः श्रियः पतिः श्रीपुरुषोत्तमः। अंत्रोकानि व्यधिकरणानि समानाधिकर- च सर्वाण्यपि विशेषणानि चेतनाचेननव्यावर्तकतया भगवतो लक्षणानि । अय च भगवानारायणः सुक्ष्मीचवचिद- स्तुविशिष्टवियोषेण जगदुपादान भवति । स्वसंकल्पविशिष्टविश- घेणं स एव निमित्तमपि भवति । अयमेव महबादीनामुपादा- ·( १७ ) नानां हिरण्यगर्भादीनां निमित्तानामन्तर्यामित्वेनावस्थितः तत्कार्येष्वप्युपादान निमित्तं च भवति । अयमेव सहकारिभूत. कालाधन्तर्यामितया सहकारिभावमप्यनुभवति । अतस्विविध- कारणं ब्रह्मैवेति त्रय्यन्तवादिनः । तथा श्रुतिः "किं स्विद्वनं क उस वृक्षः आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुर्मनीषिणो मनसा पृ- च्छते यदतिष्ठद्भुवनानि धारयातू" इति पृष्टक्षत उत्तरत्वेन"ब्रह्म वनं ब्रह्म स वृक्ष आसीद्यतो द्यावापृथिवी निष्टतक्षुर्मनीषिणो मनसा विब्रवीमि वः ब्रह्माध्यतिष्ठद्भुवनानि धारयन्" इति । ब्रह्मणो निमित्तत्वमङ्गीकृत्य विश्वस्य किमुपादानं पुनरुपकरणमिति पृष्ट्वा ब्रह्मैव सर्वोपकरणसर्वोपादानान्तर्यामित्वेन स्वयमेव विश्वोपादान- मुपकरणंचेति निर्धार्यते । एतस्य भगवतो विभुत्वे सति चेतनत्व- मनन्याधीनत्वं निराधारत्वमियादिलक्षणानि भवन्ति । ल. क्षणं नाम सजातीयविजातीयव्यावर्तको धर्म इति हि लक्षण- विदः । अस्य भगवतः ससत्वज्ञानत्वानन्दत्वानन्तत्वामलत्वा- दयः सर्वविद्यानुवृत्ताः स्वरूपनिरूपकधर्माः । उक्तं हि सूत्र- कारैः "पानन्दादयः प्रधानस्य"इति । ज्ञानबलादयस्तु भगवतो निरूपितस्वरूपविशेषकधर्माः । एवं तद्विशिष्टगताः सौशील्या- दिधर्माः । उक्तं हि सर्वेषामन्येषां गुणानां पाडगुण्यविततिरू- पत्वम् “तवानन्तगुणस्यापि षडेव प्रथमे गुणाः । यस्त्वयैव ज- गत्कुक्षावन्ये त्वन्तनिवेशिताः"इति । एतेषां गुणानां लक्षणमु. पयोगश्च विविच्य शास्त्रेषु द्रष्टव्यः । एतस्य भगवतः सर्वज- गत्सृष्टिस्थितिसंहारनिग्रहानुग्रहाः प्राधान्येन कर्तव्याः । अयं च भगवान ज्ञानशत्यादिविशिष्टवेषेण सर्वान्तर्यामी भवति ॥ अस्त्रभुषणाध्यायप्रक्रियया सर्वतत्त्वाश्रयदिव्यमङ्गलविग्रहविशि- हवेषेण परब्यूहादिपञ्चमकारतयावतिष्ठते । पररूपं नाम "निस ३ ·( १८ ) नित्पाकृनिधरम् । नित्यसिद्धैस्तदाकारैतत्परत्वे च पौष्कर"इत्या- दिषु प्रमाणेषु सिद्धं मूरिभिर्मुक्तैश्च सेव्यं परमपदनिलय दि. ध्यरूपम् । इथं किल पररूपमनुमन्धेयतयाभिहितमाचार्यैः "सव्य पादं प्रसार्याश्रितदुरितहरं दक्षिणं कुञ्चयित्वा जानु- न्याधाय सव्येतरमितरभुजं नागभोगे निधाय । पश्चादाहुद्वयेन मतिभटशगने धारयन् शङ्खचके देवीभूषादिजुष्टो वितरतु भवतां शर्म वैकुण्ठनाथः" । शान्तोदितदशाविभागो द्रष्टव्यः । अस्त्र- भूषणविभागे मदीयं पद्यमनुसन्धेयम् "चित्पश्चक्रति चेतनासि- रमतिस्तत्संहतिर्मालिका भूतानि स्वगुणैरहंकृतियुगं शकेन शायिते । बाणाः खानि दशापि कौस्तुभमणिर्जीवः प्रधान पुनः श्रीवत्सं कमलापते तब गदामाहुमहान्तं बुधा" ॥ व्यूहो नाम पररूप(पात)वासुदेवसंकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेण जायमानो विभागावशेषः । एतेषां चतुर्णापि कृतत्रेतादियुगभेदेन सितर- क्तपीतकृष्णवर्णाः परिवृस भवन्ति । अत्र परव्यूहे वासुदेवे च पाड्गुण्यप्रकाशसाम्यात त्रिव्यूहपक्षोपि कचिकचिदभिधीयते । संकर्षणादिषु त्रिव्यूहेषु द्वौ द्वौ गुणाचभिव्यज्यते । ज्ञानव- लाभ्यां संकर्षणः । ऐश्वर्यवीर्याभ्यां प्रद्युम्नः । शक्तितेजोभ्याम- निरुद्धः । अत्र पाइगुण्याद्वासुदेवः गुणैः षभिर्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितु- र्यप्राप्यतया ध्यातक्रमवदुषास्यः । "स्वामिन् तत्तत्सहकारिवगै- श्चातुर्म्यहं वहसि चतुर्दा" इखादिश्लोका अनुसन्धेयाः । एतेषु चतुर्म्यहरूपेषु प्रत्येकं त्रयस्वयोवतीर्णाः केशवादयो व्यूहान्त- शणि । एते च केशवादयो मार्गशीर्षप्रभृतीनां द्वादशमासाना द्वादशादियादीनां चाधिदैवतानि । अर्द्ध पुण्ड्रेषु तेषु तेष्वव- स्थानं विशिष्यते । एतच्च द्वादशनामपअरेषु स्वयमेव द्रष्टव्यम् ॥ विर्भवाः पुनर्ग्रहादाविर्भुन्तः पचनाभादयः । षडूविंधदवतारेषु ·( १९ ) वामनत्रिविक्रमवदाविर्भूतान्यवृतारान्तराणि विभवान्तराणि कपिलादिसंज्ञानि। काकुत्स्थः साक्षाद्भगवदवतारः कपिलादी- ननुपविश्य तेषामतिशयमाविर्भावयति । "कृष्णरूपाण्यसङ्खथे- यानि"इत्युक्तमकारेणैकैकावतारेषु अवतारभेदाः सहस्रशोपि स- न्ति ॥अन्तर्यामिरूपं तु "नीलतोयदमध्यस्था विनिद्वोद्युल्लेखेव भा- स्वरा। नीवारशूकत्तन्वी पीताभास्वत्यणूपमा । तस्याः शिखाया मध्ये परमात्मा व्यवस्थित" इति योगिभिर्द्रष्टव्यत्वेन ह. दयप्रदेशावस्थितरूपान्तरम् ॥ अर्चावतारस्तु परव्यूहादिल- क्षणैः सह स्वयं व्यक्तायदिव्यमानुषादिप्रक्रियया देशकालस्व- भावविप्रकर्षाभावेन मांसचक्षुषामप्यनुभवितुं योग्यमवतारान्तर- म् । अत्र"यथा युवाना(न)प राजाना(न)म् । सातिशायिषागु- ण्यम् । अर्चा सर्वसहिष्णुरर्चकपराधीनाखिलात्मस्थितिः इति प्र- माणजातम् । अभिमानसंस्कारपरिणामानुप्रवेशाभिमुख्यादिकार्य च प्रमाणानुसारादवगन्तव्यम् । एतेषु परव्यूहविभवान्तर्याम्प- र्चावतारादिसर्वावस्थान्तरेषु "श्रीनिवासे परब्रह्मणि"इति भगव- ता भाष्यकारेण निर्दिष्टः सर्वशरण्यः सर्वेश्वरः "श्रीवत्सवाक्षा नियश्री निसानपयिनी शान्तानन्त(?)विष्णोः श्रीरनपायिनी। अनन्या राघवेणा भास्करण प्रभा यथा । अनन्या च मया सीता भास्करण प्रभा यथा । लक्ष्मया सह हृषीकेशः श्रिया सार्दै जगत्पतिः" इत्याधुक्तमकारेण साभिमतानुरूपसहधर्मचा- रिणीश्लेषविशिष्टतया अध्यात्मविद्भिरभिधीयते । अनेनैका- यनकुदृष्ट्यादेरनवकाशः । एवं परादिस्थानविशेषा भुजवर्ण- विभूषणायुधदेवीपरिजनपरिच्छदादिविशेषाश्च श्रीपञ्चरात्रत- न्त्रेषु तत्संग्रहेषु अन्येषु विशेषतो दृष्टव्याः। एवं विविधविग्रह- विशिष्टवेषेण भगवतः शुभाश्रयलं सर्वास्वप्यवस्थास्वनुवर्तते ।

·२०) चतुर्विंशतिमूर्तीनामप्युक्तेष्वन्तर्भावान पृथगभिधानम् । हिरण्य- गर्भरुद्रादीनां पुनः कामु चिदवस्थासु भगवदावेशे सत्यपि तेषां कर्मवश्यत्वे अशुद्धपरिवारत्वात्प्रतिबुद्धेरनुपास्यत्वम् । “या- श्वान्या देवताः स्मृताः। एता बुधा न सेवन्ते यस्मात्परिमितं फल- म्। ब्रह्माणं शितिकण्ठं च । न चान्यदेवताभक्तिम् । नान्यदेवं नम- स्कुर्यात्" इति भारतपौष्करादिषु प्रसिद्धम् । प्रतर्दनादिविद्यासु वर्णाश्रमनियतेषु केषु चिद्धर्मेषु इन्द्रादिचेतनान्तरविशिष्टभगवद- नुसन्धानस्य(ने) विधिबलमा सति तत्तचेतनान्तगणि पाण्यादि- वत्कञ्चुकतुल्यखेनावस्थानात विशेष्यभूतपरमात्मन एव(?)। श्रा- द्धादिषु पिषिव अन्येष्वधिकारिखूपासनैकान्सभङ्गोपि न विद्य- ते।न खलु राजमृसानां राजाज्ञया अन्नपानादिप्रदाने राजान्तर- गस्य जनस्य राजैकान्त्यं विहन्यते । रामकृष्णादिसाक्षादवतारेषु असुरमोहनार्थ कर्मवश्यत्राभिनयमात्रमेवास्ति । न तु परमार्थतो दुःखादिकम् । एतेन “व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखि- तः"इसादिकं व्याख्यातम् । “जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः। त्यक्तदेहः पुनर्जन्म नैति मामेनि सोर्जुन"इत्युक्तपका- रेण शुद्धसृष्टिरूपावतारवेदिनां सहसैवोपायपरिपूर्त्या पुनर्भ- वादिकं न विद्यते । शुद्धाशुद्धसृष्ट्योरुभयत्रापि कस्यापि का- र्यस्य केवलनिसं केवलानित्यं वा कारणं न भवति । सामग्या सर्वकार्योत्पत्तिनियमाव । स्वरूपनित्यानि द्रव्याणि अनित्या. नीश्वरसङ्कल्पविशेषादीनि कारणानि सम्भूय कार्य कुर्वन्ति । एतेषु कारणेषु अनन्याधीनत्वादीश्वरः प्रधानकारणं भवति । अयमीश्वरः स्वव्य(सर्वशक्तिति चेतनाचेतनप्रत्तिषु यथायोग्यं प्रेरकः अनुमन्ता सहकारी साक्षी फलप्रदः उदासीनश्च वर्तते । इदं च "एकस्त्वमसि लोकस्य स्रष्टा संहारकस्तदा। अध्यक्ष- ·( २१ ) .. श्चानुमन्ता, च गुणमायासमावृतः" इसादिषु उचितव्यवस्थया द्रष्टव्यम् । अत्र सङ्कल्पमात्रेण भगवता क्रियमाणं प्रेरणं शरीरभूत. योश्चेतनाचेतनयोस्तुल्यमेव च । सहजकृपामूलेन गुरूपदेशेन क्रियमाणं प्रेरणं शास्त्रवश्येषु क्षेत्रज्ञेष्वधिकं भवति । एवं सर्वप्र- कारविशिष्टतया स्थितः श्रियः पतिर्नारायण एर प्रधानतत्वम् । तेन सह शरीरात्मसम्बन्ध(भाव)एव प्रधानसम्बन्धः। तस्यैव भगवत उपायोपेयात्मकमर्थद्वयं प्रधानतया ज्ञातव्यम् । उभयार्थपरिपूर्णना- रायणशब्द एष प्रधाननामधेयम् । एतस्मिन्नेव भगवति प्रार्थना- पूर्वकभरन्यासः प्रधानमूलमाध्योपायः । भगवदभिपतानुवर्तन- मेव प्रधानपुरुषार्थः । एतेषु तत्त्वहित पुरुषार्थेषु ज्ञानावश्वासस- स्वरोपजननाय मूलमन्त्रादिमुखेन सम्यगुपदेशं यः करोति स एव प्रधानाचार्यः। सदाचार्योपदेशेन तत्त्वज्ञाने साते निषिद्धाव विरक्तो विषयानित्तः पतिव्रतानुरागतुल्यभगवत्प्रेमपरिकर्मि- तहृदयश्चोदितेषु कैङ्कर्येषु निसनिरतः प्रधानशिष्यः । एतस्या- धिकारिणो मुक्तिमूलकारणतत्तत्रयविवेकोत्पत्तिप्रकारं क्षीरघु- तदृष्टान्तन्यायेन घृतमिवेत्युपनिषद्वाक्यं प्रतिपादयतीति पूर्वमे- वोक्तम् । एतच्च द्रविडोपनिषद्वाक्येष्वधीयतेऽध्यात्मविद्भिः । एतत्सर्व शारीरशास्त्रे तद्विवरणरूपेषु पूर्वाचार्यशास्त्रेषु विशेषतश्च वेदान्तचारस्मत्तातपादैरनुवर्णितेषु प्रबन्धेषु विस्तरेण द्रष्टव्यम् । एवंविधेन प्रतिबोधेन स्वभरसमर्पणाधिकारिणः पुनरनुशयम- सङ्गो नास्ति । एवंविधप्रतिबोधाभावेप्येकदेशज्ञानमात्रेणापि भ. रसमर्पणं कुर्वतामीदृशीतबोधः परमकारुणिकस्य भगवतः प्र. सादात्कालेन भविष्यतीति सर्वमवदातम् । इदं सर्वमप्यर्थज्ञानं द्र- विडदेशवासिनां विशदप्रबोधार्थगाचार्यैस्तद्भाषया प्रणीते तत्वत्र- यचुलुके संग्रहेणाभिहितम् । सकलदेशसिनामपि विदुषामग- ·( २२ ) मायास्माभिः संस्कृतभाषया सम्यगुपपादितम् । इदं हि मा- चार्यैरभिहितं श्लोकद्वयं *तस्मिन्नेव प्रबन्धान्ते "इतीरितो देशिकदत्तचक्षुषा यथाश्रुतं वेङ्कटनाथमूरिणा । अपक्षपातैनि- पुणैर्निषेव्यतामनात्मजीवेश्वरचिन्तनक्रमः॥१शातरलदुरवगाहा- तत्त्वदुग्धाम्बुराशेर्यदमृतमुदहा द्वेङ्कटेशो यथावत् । तदिह चुलु- कमात्र साधुभिः सावभानैरपुनरुपनिषेव्यं तत्त्वमास्वादनीयम्॥२॥ अस्मदीयं चैतदनवधपचं प्रबन्धपरिसमाप्तौ लिख्यते ॥ परिणतगुरुभक्तिः पद्मनाभांघ्रिपन शरणमुपगतो यः शान्तसिद्धान्तवेदी । स हि भवति मुनीनां मुक्तिसौधस्थिताना- मपि परिषदि मान्यो भाग्यसौभाग्यशाली ॥१॥ वरवगरवादीद्वावकाग्रयायी गुरुजनपरतन्त्रः सर्वतन्त्रस्वतन्त्रः । चिदचिदधिपतीनां चिन्तनाचक्रमेत. पणिहितहरिचकान मीणयन् माणभाजः ॥ चिदचिदीश्वरतत्त्वनिरूपणं वरदनायकसूरिनिगुम्फितम् । परमपूरुषभक्तिपरायणाः प्रतिपदं परिपश्यन्तु(त) सूरयः ।। इति वरदाचार्यकृतं तत्त्ववयनिरूपणम् ॥ इति श्रीनिखिलकोवतर्किकचूडामणिना सर्वतन्त्रस्वतन्त्रण श्रीमद्वरदनाथापरनाम्ना वेदान्ताचार्येण विरचितग्र- न्थेषु तच्चत्रयचुलुकार्थसंग्रहो नाम तृतीयोध्यायः(?) समाप्तः ॥