·*श्री. आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥ १ ॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २ ॥ स्तबक:- - Printed by Jai Krishna Das Grupa at the Vidya Vilas Press, Benares, ·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४०१ अत्रोच्यते । किं पुनः संयोगस्य भूयस्त्वमल्पत्वं च किं परिमाणविशेषः संख्याभेदावच्छेदो वा । द्वयमपि न । गुणानां गुणसंसर्गायोगात् । आरोपिता संख्येति चेत् , न, द्वित्वत्रित्वादेर्व्यभिचारात् । कचिद्वित्वं कचित्रित्वादिकमिति चेत्, न, अनुवृत्तपरव्यवहारविरहापत्तेः, एकत्र चतुष्टदे त्रि. - । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रुप्यत्वोपपत्तेरित्यर्थः । किरणावलीकारमतं दृषयित्वा स्वमतेनान्यः थासिद्धि निरस्यति--किं पुनरिति । परन्वापरत्वे गुणे विहाय संयुक्तसं योगाल्पीयस्त्वभूयस्त्वे एव निर्वक्तुमशक्ये इति भावः। तदेव स्फोर. यति-किमिति । संयोगे पारमार्थिकसंख्याभावेऽप्यारोपिताऽस्त्वित्याह- आरोपितेति । द्वित्वनिवन्धना चेत्तदा तच्छून्ये न स्यादिति व्यभिचा- रमाह-द्वित्वेति । तथा सत्यननुगममाह-नेति । दूषणान्तरमाह-एक- न्यायलीलावतीप्रकाशः स्य निरवधित्वेऽपि तद्भूयस्त्वादेरवधित्वनिरूप्यत्वात् सावधित्वेन धीरुपपनेत्याह-संयोगस्य भूयस्त्वेति । गुणानामिति । संख्याया गुणत्वव्यव. स्थापनादिति भावः । आरोपितेति । यथा चतुर्विंशतिर्गुणा इत्यर्थः । द्वित्वत्रित्वादेरिति । न चानेकवृत्तिसंख्यात्वेनानुगमः । अविचित्रेण वि. चित्रपरापरव्यवहारानापत्तेः। अवान्तरवैजात्यस्याभावात् । एकत्र च- तुष्व इति । ननु या संख्या यत्संख्यासमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति योगिनी सती च तदत्यन्ताभावसमानाधिकरणा सा तदपेक्षया परा, या च यत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी सती यदत्यन्ताभा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः धिकरणत्वेनेत्यर्थः । प्रमातुरिति । शरीरस्येत्यर्थः । या संख्येति । व्यधि. करणयोरपि त्रित्वयोः परस्परं परव्यवहारापत्तेः प्रथमप्रतीकम् । ता. वन्माने चाभेदेऽपि परत्वं स्यादित्युत्तरप्रतीकम् । एवञ्चापिव्यत्यासे. न दलयोः प्रयोजनम् । यद्यपि प्रथमे द्वितीयस्य द्वितीये प्रथमस्य वि- शेषस्य गुरुतरत्वं भेदमात्रगर्भतयैव सङ्गतः, तथापि परापरव्यव. हारौपयिकमिदमिति गौरवमप्यकिञ्चित्करम् । मीमांसकानां ज्ञान- त्वस्य प्रमालक्षणत्वेऽपि याथार्थ्यविशेषणगौरववदिति भावः । ननु ५१ न्या० ·४०२ न्यायलीलावती त्वपञ्चत्वाद्यपेक्षया परापरव्यवहारानुपपत्तेश्च । चतुष्वे त्रित्वप- श्वत्वाद्यपेक्षया बहुत्वमल्पत्वं च तयवहारानिमित्तमिति चेत् , न, चतुष्ट्वे वहुत्वाल्पत्वयोरभावात् । परसंख्यावच्छिन्नत्वं भूय- स्त्वमिति चेत्, न, संख्यायाः स्वाभाविकपरत्वाभावात् । आरो- पितत्वेऽपि कचिद्वास्तवपरत्वस्वीकारात् । संख्यायाः प्राथम्य- मपरत्वं पश्चाद्भावश्च परत्वमिति चेत् , न, परत्वापरत्वेतरस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्र चतुष्व इति । यत्र चत्वार एव वस्तुगम्यसंयुक्तसंयोगास्तत्र परत्वाप- रत्वं च त्रित्वपञ्चन्यापेक्षया दृष्टं तन्न स्यादित्यर्थः। तत्रापि बहुत्वाल्प. त्वे अपेक्षित तदेव विशिष्टचित्रव्यवहारयेत्याह- नेति । संख्याया इति। ननु न्यायलीलावतीप्रकाशः वव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगिनी सा नदपेक्षयाऽपरा । तथा चारो। पितसंख्ययैव परापरव्यवहारः स्यात् । अत्राहुः । परत्वापरत्वं एक वृत्तितया प्रतीयमानतया व्यासज्यवृत्तेः संयोगाद्भिद्यते संयोग- भेदापरिगणने परापरव्यवहारश्च न स्यात् । किञ्च संयुक्तसंयोगाल्पी. यस्त्वभूयस्त्वेनाकाशाद्यपेक्षया तेषामविशिष्टत्वादतीन्द्रियत्वाच्च । किन्तु मध्यवर्त्यालोकापेक्षया । तथा चैकदिगवस्थितयोरेव द्वयोरे. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः संयोगस्य व्यासज्यवृत्तित्वेऽपि इन्द्रियसंयुक्तोऽयमितिवदेकत्रापि प्रतीतिः सम्भवत्येव । किञ्च समवायेन व्यासज्यवृत्तित्वेऽपि दिशा सम्बन्धनकत्र प्रतीतिरस्तु इह संयोग इति प्रतीतिवत् । अतो युक्त्य न्तरमाह-संयोगभेदेति । तथा च तद्भूयस्त्वविषयत्वेन नान्यथा सिद्धिरिति भावः । नन्विदमप्ययुक्तं विशेष्यभेदपरिगणनऽपि सामा. न्यतः परिगणनात् । अन्यथा परत्वोत्पत्तिरपि न स्थानियामकाभा. वात् । न च स्वभावविशेष एव नियामक इत्यग्रे स्फुटमिति वाच्यम्, विषयकृतस्य तस्याभावाज्जातिकृतस्य च जातिसङ्करदुष्टत्वादित्य- रुचेर्युक्त्यन्तरमाह-किञ्चेति । ननु द्वणुकाद्यपेक्षया तद्वाच्यमतो नावि शेष इत्यत आह-अतीन्द्रियत्वाचात । तथा च न प्रत्यक्षायाः परत्वादि. प्रतीतेस्तेनान्यथासिद्धिरिति भावः । किन्त्विति । त्वया वाच्यामिति ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ४०३. प्रथमपश्चाद्भावस्यैवासिद्धः । पराचीनापराचीनापेक्षाबुद्धिजन्यत्वं तदिति चेत् , न, परत्वापरत्वे विहाय परावग्भिावयोरभावात् । येन विषयेणापेक्षाबुद्धचित्र्यं स इति चेत् , न, अपेक्षाबुद्धेर्वि- षयवैचित्र्यमन्तरेणापि विचित्रकार्यजननशीलत्वेन विलक्षणफ- लजनकत्वाविरोधात् । अत एव तर्हि विचित्रव्यवहारजनकत्वम- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् था संख्या यत्संख्यासमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिनी सती यदत्यन्ताभावलमानाधिकरणा सा तदपेक्षया परा, या च यत्समाना. धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनी सती यदत्यन्ताभावव्यापकात्यन्ता भावप्रतियोगिनी सा तदपेक्षयाऽपरेति तनिबन्धन एव(?) परापरव्य. वहारोपपत्तौ किन्ताभ्यामिति चेत्, न, परत्वापरत्वे एकैकमात्रवृत्ति तया अनुभूयेते संयुक्तसंयोगास्तु व्यासज्यवृत्तय इति न तैरन्यथासि. द्धिः। किञ्च संयुक्तसंयोगानां योग्यायोग्यघटिततया अयोग्यत्वादिति। एकद्वयसमूहालम्बनं पराचीनमेकत्रय समूहालम्बनमपराचीनमिति विशेष इत्याह --पराचीनेति । ननु अपेक्षाबुद्धिवैचित्र्यनिमित्तं त्वयापि वा. च्यं तदेव व्यवहारनिबन्धन स्यादित्याह-येनेति । एकत्वसमूहालम्व. नमपेक्षावुद्धिरविचित्रापि विचित्रं कार्य शक्तिवैचित्र्यात् करिष्यती. त्याह-नेति। 'शीलं' स्वभावः। 'विलक्षणं फलं' परत्वमपरत्वं च । ननु शीलवैलक्षण्याधीनं व्यवहारवलक्षण्यमेव किं न स्यादित्याह-अत एवे. न्यायलीलावतीप्रकाशः कस्य घनतरालोकमध्यवर्तिनः संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वे यदपरत्वं विर- लालोकमध्यवर्तिनः संयुक्तसंयोगभूयस्त्वे यत्परत्वमुत्पद्यते तन्न स्या. त् । ननु परत्वापरत्वयोरुत्पत्तिनियमेऽपेक्षाबुद्धिविषयनियमो वाच्य इति तत एव तद्यवहारः स्यादावश्यकत्वादित्याह-येनेति । द्वित्वादिजः नकापेक्षाबुद्धेविषयनियमं विनापि तत्स्वभावात्तदुत्पत्तिनियमः स्या. दित्याह-अपेक्षाबुद्धेरिति । अत एवेति । विचित्रकार्यजनकस्वभावादेवे. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शेषः । तत्संयोगस्य योग्यत्वेन प्रत्यक्षपरत्वादिप्रतीतेस्तेनान्यथासि. द्धिसम्भवादिति भावः । 'अपरत्वम्' अपरत्वव्यवहारः। एवमग्रेऽपि ।

·४०४ न्यायलीलावती . स्त्विति चेत् , न, विषयविशेषविमर्शमन्तरेण विलक्षणव्यवहा. रोपहारविरोधात्(१)। बुद्धेः स्वरूपवैचित्र्यस्य परापरव्यवहारास्पद स्य परत्वापरत्वैककार्योन्नेयत्वात् । कुतस्तर्हि संयुक्तसंयोगाल्पत्व- बहुत्वप्रतिभासनमिति चेत् , न, परत्वापरत्वोत्पत्तेः पूर्व न कुत- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति। व्यवहारवलक्षण्यं व्यवहर्त्तव्यवैलक्षण्याधीनमेव तत् कथमपेक्षा. बुद्धेरवैचित्र्ये स्यादित्याह-नेति । ननु कार्यवैचित्र्यप्रयोजनकं यत् स्वभाववैचियं तदेवापेक्षाबुद्धेः कथमुन्नीयतामित्यत आह-बुद्धरि- ति। सुहृद्भावेन पृच्छति-कुत इति । तदपि परत्वकृतमेवेत्याह-पर- स्वेति । परापरसङ्ख्याकृतोऽपि संयुक्तसंयोगविशेषस्तदा स्याद्यदि ** न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यर्थः । विषयेति । व्यवहारस्य व्यवहर्तव्यज्ञानविशेषजन्यत्वात् । पर. स्वाद्युत्पत्तिस्वरूप एव तस्मादित्यर्थः । नन्वपेक्षाबुद्धौ विचित्रकार्य: जननानुकूलस्वभावविशेषो योग्यानुपलम्भबाधित इत्यत आह-बुद्धे- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः न च घनतरालोकसंयोगस्यापि तत्रानुपवेशात् दूरस्थे संयोगभूय. स्त्वमिति वाच्यम् , उपरिगतेनालोकेन संयोगे तदभावात् । न च दिशा सम्बन्धेन सोऽपि संयोगो दूरस्थ इति वाच्यम् , तेन सम्बन्धेन तदा तदज्ञानात् । न च तवापि कथं परत्वाद्युत्पत्तिनियमः स्वभाव. वैचित्र्यान्नियमस्य निरस्तत्वादिति वाच्यम् , यणुकादिघटितभूयः संयोगादेवानुमानिकापेक्षाबुद्धिविषयस्य नियामकत्वात । न च ममा. पि तस्यैव व्यवहारनियामकत्वम् । तस्याऽतीन्द्रियतया प्रत्यक्षपर. स्वादिप्रतीतिविषयताविरोधादिति सझेपः । मिश्रास्तु परापरव्यवहारो विना बाधकमखण्डगुणसाध्यो लाघवादन्यथा व्यञ्जकेनाऽन्यथासिया जातिरपि न सिदिति पर. वापरत्वयोर्गुणयोर्मानमाहुः। बुद्धरितीति । न च स्वभावविशेषः पूर्व निरस्त एवेति वाच्यम् , परत्वादिस्वीकारे तस्यैव सामानाधिकरण्यनापेक्षाबुद्धिवैचित्र्यरूप- (१) हारविलक्षणफलजनकत्वविरोधात् । - ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४०५ श्चित्तदसत्त्वात् । न च संयुक्तसंयोगस्वरूपं कश्चिद्गणयति । प्रत्येक सामान्यतस्तदनुमानमिति चेत् , न, न ह्यविद्यमानमनुमातुं शक्य. म् । न च लिङ्गमस्ति । दूरत्वादूरत्वे लिङ्गमिति चेत् , न, दूर- त्वादृरत्वयोः परत्वापरत्वातिरिक्तयोरभावात् । ततः परत्वा. परत्वसामानाधिकरण्यमेव संयुक्तसंयोगस्य भूयस्त्वमल्पत्वं चोत्प ने परत्वापरत्वेऽवभासते । यत्तु भासर्वज्ञीयं मतं पूर्वोत्पन्नत्वं . - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् **स्यान्न त्वेवमित्याह- न चेति । ननु गणनामन्तरणव सामान्यत एवं संयुक्तसंयोगबहुत्वमल्पत्वं वा उन्नीय परापरव्यवहारः स्यादित्याह- सामान्यत इति। बहुत्वं सङ्ख्याविशेषः स यद्युत्पद्येत तदाऽनुमीयेतापि गणनामन्तरेण तदुत्पत्तिरेव नास्तीत्याह-न हीति । न च संयुक्त संयो. गभूयस्त्वादिकं प्रतिलिङ्गमस्ति येन तदनुमीयतेत्याह-न चेति। ननु दूर त्वेन भूयस्त्वं अदूरत्वेन चाल्पत्वं संयुक्तसंयोगानामनुमीयतेत्याह- दूरत्वेति । उपसंहराति-तत इति । उत्पन्न इति । आरोपित इत्यर्थः तथा च परत्वारोपात् संयुक्त संयोगभूयस्त्वधीरपरत्वारोपात् तदल्पत्वधीस्तयोरुत्पत्तिरिति भा. वः । अन्यथा अन्योन्याश्रयः स्यात् । भाष्यं चैवमुपपादितं भवति । न्यायलीलावतीप्रकाशः रिति । कुतस्तहीति । उक्तरीत्या संयोगे तदभावादित्यर्थः।न चेति । ब्यापक विना व्याप्याभावादित्यर्थः। अनुभवसिद्धां संयोगभूयस्त्वादिधियमुप पादयति -तत इति । कालकृतपरत्वापरत्वे अधिकृत्याह-यत्त्विति । ननु परत्वधीरपरत्वाश्रयाभिमतावच्छेदकाद्यसूर्याक्रियाप्रागमावसमानकाल त्वालम्बनातत्पिण्डप्रागभावसमानकालीनत्वालम्बना वा। अपरत्वधी. स्तु परत्वाधारताभिमतपिपडसमानकालपदार्थध्वंसकालोत्पत्तिमत्त्व विषया तदुत्पत्तिकालानाश्रयत्वे सति तदुत्तरकालत्वविषया वा अस्तु, न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्वात् । तत्पिण्डेति । परत्वाश्रयाभिमतपिण्डेत्यर्थः । तदुत्पत्तिकालेति । अ. नोभयदलेऽपि परत्वाधाराभिमतः पिण्डस्तत्पदार्थः । सत्यन्तं चो.

·न्यायलीलावती परत्वं पश्चादुत्पन्नत्वमपरत्वमिति तत्कणभक्षपक्षाक्षमामात्रविज. म्भितम् । पूर्वपश्चाद्भावस्य परवापरत्वातिरिक्तस्य निर्वक्तुमश- क्यत्वात् । यथा चैतत्तथाऽस्माभिरपीश्वरसिद्धावुक्तम् । [ इति परत्वापरत्वे । ] न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अक्षमेति । परत्वापरत्वयोरेककालिकयोरेवमपि लमर्थनादित्यर्थः । परत्वापरत्वयोरनुमानम् ,-घटः संयोगासमवायिकारणकैकवृत्ति गुणद्वयवान् मूर्त्तत्वात पार्थिवपरमाणुवत् । ननु परत्वाधाराभि- मतसमानकालीनपदार्थध्वंससमानकालत्वमपरत्वमपरत्वाधाराभिम तप्रागभावसमानकालीनत्वं च परत्वमतस्तत् किं कालिकाभ्यां ताभ्यामत आह-यथा चैतदिति । प्रागभावप्रध्वंसाप्रतिसन्धानेऽपि प. रापरव्यवहारदर्शनानैवमिति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशः किन्ताभ्यामित्यत आह-यथा चेति । प्रागभावोत्पत्योस्तदानीमतीत- त्वेन परत्वापरत्वयोर्वर्तमानताभानानुपपत्तेरिदानीमयमेतस्मात्पर इ. ति वर्तमानतानुभवात् प्रागभावादेरवध्यनिरूप्यत्वेन परत्वादेश्चाव. धिनिरूप्यतया तद्भिन्नत्वाच्च नैवमिति भावः। परत्वापरत्वयोरनुमान. मप्याहुः-घटः संयोगासमवाधिकारणकैकवृत्तिसमानाधिकरणगुण. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तरकालान्वयि । प्रागभावोत्पत्योरिति । वस्तुतः प्रागभावत्वाद्यप्रतिस. न्धानेऽपि परत्वादिप्रतीतेरतिरिक्तगुणसिद्धिः। किञ्च प्रतीतेरखण्डगु. जसाध्यत्वे लाघवमिति प्रागुक्कमेव । किञ्च मूलचन्मते महाप्रलयो नास्त्येव येन महाप्रलयावृत्तित्वेन प्रागभावनिर्वचनं स्यादिति प्रति. योग्यन्यूनेत्यादिना परत्नगर्भणैव तानिर्वचनमिति तदसिद्धौ तदप्यः सिद्धमित्याभिमानमिति सङ्केपः । उक्तयुक्त्यनवष्टम्भेऽनुमानमप्र: योजकं तदवष्टम्भे किमनेनेत्यरुचिं प्रकाशयति-आहुरिति । घट इति । नोदनजन्यकर्मणा परत्वापरत्वयोरन्यतरेण चार्थान्तरमि- ति चरमगुणपदम् । संयोगजसंयोगेनोक्तेन चार्थान्तरमित्ये. कवृत्तीति । रूपादिना उकेन चार्थान्तरमिति संयोगासमवा. यिकारणकेति । तथाप्यदृष्टवदात्मसंयोगमादाय तहोषतादव.

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४०७ न्यायलीलावतीप्रकाशः वृत्तिगुणत्वव्याप्य जातिशून्यसंयोगासमवायि कारणकैकवृत्तिगुणवान् मूर्तत्वात् पार्थिवपरमाणुवत् । तादृशो गुणो दृष्टान्ते गन्धादिरुभयसि न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः स्थ्यमित्यसमवायीति । घटरूपं तु न पाकजमिति भावः । एव. मप्यन्यतरसिद्ध्याऽर्थान्तरमिति शून्यान्तं गुणविशेषणम् । तत्रापि नानापरत्वैरर्थान्तरमिति गुणत्वव्याप्यजातिगर्भता । गुणत्वव्याप्य. जातिपदं च गुणविभाजकोपाधिपरमन्यथा दैशिककालिकपरत्वयोः परस्परविजातीयतया परत्वापरत्यासिद्धिःवस्तुतोऽग्रे वक्तव्यकालाप्र. तियोगिकत्वादिविशेषणादेवैतदोषानवकाशः। रूपादिव्यातनाय संयो. गासमवायिकारणकेति । तत्राप्यदृष्टवदात्मसंयोगमादाय बाध इत्यस. मवायीति। संयोगव्यावर्तनाय एकवृत्तीति। परमाणुरूपादिव्यावर्तनाय समानाधिकरणेति। प्रचयाख्यसंयोगजन्यं परिमाणं घट बाधितमवति. न तेनार्थान्तरम् । गुणत्वव्याप्यपदंतु सत्तादिना बाधवारणाय। प्रथम- गुणपदं तु सम्पातायातम् । न च दैशिकसाधने कालिकाभ्यां कालि- कसाधने च दैशिकाभ्यां परत्वापरत्वाभ्यामथान्तरमिति वाच्यम् , दैशिकसाधने कालाप्रतियोगित्वस्य कालिकसाधने दिगप्रतियोगि. त्वस्योभयदले संयोगविशेषणत्वात् । क्ववित्तु समानाधिकरणपदोत्तरं विष्ठपदमग्रिमप्रतीके चैकवृत्तिपदहीन एव पाठस्तत्र समानाधिकरण पदानन्तरं गुणपदं विजातीयपदं च प्रवेश्यमतो नाभिधातजकर्मसा- मानाधिकरण्येन सजातीयव्यक्तिविशेषसामानाधिकरण्येन वाऽर्था. न्तरम् । तारशस्वसमानाधिकरणगुणविजातीयद्विष्टगुणवृत्तिगुणत्व- व्याप्यजातिशुन्यश्च यस्ताशो गुणस्तद्वत्त्वमिति च साध्यनिरुक्ति- रिति दिक् । मृतत्वादिति । न च परिमाणवत्वादित्येव साधु दिक्कालयोर्व्यवच्छे. घयोः परत्वाद्यसिद्धिदशायामसिद्धरिति वाच्यम् , प्रकारान्तरेणापि तयोः सिद्धरसिद्धावप्याकाशे निरुक्तसाध्याभावेन व्यभिचारात् । क्षणद्वयावस्थायित्वं च हेतुविशेषणमतो न तृतीयक्षणनष्टघट व्यभि चारः । तत्र द्वितीयक्षणेऽसमवायिसंयोगोत्पत्या परत्वाद्यनुत्पत्तः । कालिकपरत्वसाधने च गन्धवत्वं विशेषणमतो न मनसि न वा जला. दिपरमाणौ व्यभिचारः । न च विशेष्यदलं तथा सति व्यर्थमिति ·न्यायलीलावती प्रकाशो बुद्धिः । सा च द्विविधा । विद्या चाविद्या च । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रकाश इति । अनेन बुद्धित्वं लक्षणमुपलक्षयति विषयप्रकरणत्वं न्यायलीलावतीप्रकाशः द्धः। दिक्कृतकालकृतपरत्वापरत्वयारपेक्षावुद्धिविशेषजन्याविभुवृत्ति मात्रवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्वनैकोपाधिना एकगुणत्वमित्याहुः । प्रकाश इति । ननु प्रकाशो बुद्धिरिति पर्यायौ न च पर्यायेन लक्षणम्। किञ्च चैत्रादिपदवत् यत्र बुद्ध्यादिशब्दः सत्यते तत्रातिव्याप्तिः। ईश्व: न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वाच्यम्, तत्र तदनुपादानात् । चतुर्विंशतित्वव्याघातमाशङ्याह- दिक्कृतेति । परत्वयोरपरत्वयोश्चेत्यर्थः। अपेक्षाबुद्धिविशेष उभयापरत्वा. जनक उभयपरत्वाजनकश्च । अपेक्षाबुद्धिविशेषाजन्यं चाविभुवृत्ति. मात्रं चेति विग्रहस्तनश्वरापेक्षावुद्धिजन्यपरत्वादिवृत्तितया परत्वाप रस्त्यो सम्भवः । एवञ्च सुखऽतिव्याप्तिवारणायाऽविभुपदम् । द्वित्वे ऽतिव्याप्ति (रिति?) मात्रपदम् । गुणत्वव्याप्यपदं च स्पष्टार्थम् । स- तागुणवादीनां मात्रपदेनैव वारणात् । द्रव्यत्वादेश्व प्रथमप्रतीकेने वाप्रसङ्गात्। कचित्तु भूयस्त्वाल्पत्वविषयत्वमेव विशेषः । भूयस्त्वादिकं च क. चित्संयोगनिरूपितं क्वाचिश्व स्पन्दनिरूपितमित्यन्यदेतत्। एवश्वाहं भू. योगुणवानित्याभिमानिकसुखातिव्याप्तिवारणायाविभुवृत्तीति । गुणत्व मादाय तथापि तद्दोषतादवस्थ्यमिति मात्रपदम्। गुणत्वव्याप्यपदं वा भूयस्त्वादिविषयत्वेन च जनकत्वमतो नेश्वरबुद्धिमादाय रूपादाव. तिव्याप्तिरिति व्याचक्षते । तदयुक्तम् । तथा सति तादृशबुद्धिजन्या. विभुवृत्तित्वमात्रस्य च क्षणत्वे जातिगर्भतावैयादिति दिक् । पर्यायेति । यद्यप्युभयपदवाच्यत्वमपि लक्षणमविकलमेव नाम कु. यादित्यत्र विधेयगतत्वेनैकत्वस्य विवक्षितत्वादन्यत्र पदद्वयवाच्यत्वा. भावात्तथापि शक्यतावच्छेदकमप्रतीत्य वाच्यत्वं प्रत्येतुमशक्यमिति प्रथमोपस्थितत्वेन तदेव लक्षणमुक्तम् । केचित्तु उभयपदवाध्यत्वं करणेऽतिप्रसक्तमिति तदुक्तमित्याहुः। तदयुक्तम् । तद्वाचकत्वे वाक्य. तया सङ्कता(मा?)वात् । नवीनास्तु प्रथमचरमाश्रमविरहितोभयनाम:

·। म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४०९ तत्राविद्या संशयविपर्ययस्वमानध्यवमायलक्षणा । तत्र न ताव. संशयस्योभयविधिर्विषयः । पुरुषः स्थाणुश्चेति समुच्चयप्रसङ्गे विकल्पानुपपत्तेः । नाप्युभयनिषेधः । स्थाणुर्न पुरुषो नेतिमती. तिप्रसङ्गात् । नाप्यन्यतरनिषेधः । स्थाणुरेवेत्यवधारणप्रसङ्गात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वा, इच्छासाक्षात्कारणात्मविशेषगुणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमा त्वं वा। सूचीकटाहन्यायेन चरमोक्तामप्यविद्यां विभजते-तत्रेति। वि. षयापेक्षद्वारा संशयमाक्षिपति-तत्र न तावादति । उभयविधिरिति । उभयो। संशयकोट्याविधिरित्यर्थः। न च विरुद्धोभयविषयत्वेन समुच्चयाद्भद. स्तथापि तर्केऽतिव्याप्तिः । उभयनिषेध इति। प्राधान्यनेति शेषः । अन्यतरे- ति । एकैकनिषेध इत्यर्थः । पुरुषत्वनिषेधपक्षे दोषमाह-स्थाणुरवेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः रसङ्केतितत्वस्यापि विवक्षितत्वे तत्रातिव्याः, द्वादशेऽहनि पितानाम कुर्यादिति सामान्यतस्तस्यापीश्वरसङ्केतविषयत्वात् ।अबाहुः-पर्या यशब्दाभिधानेन बुद्धित्वं प्रवृत्तिनिमित्तं लक्षणमभिमतम् । न चेदमः सिद्धं जानामीत्यनुगतबुद्धिवद्यत्वात् विशिष्टज्ञानकारणतावच्छेदकत. या निर्विकल्पकसविकल्पकसाधारणस्य तस्यावश्यकत्वाच ।आवद्येति। विशेष्यावृत्यप्रकारकं ज्ञानं विद्या यद् यत्रास्ति नत्र तस्य ज्ञानं वा। त. द्भिनंबानमविद्या संशयमाक्षिपति-तत्रेति । उभयकोटेविधिः। विधा- नमित्यर्थः पुरुष इति । न च मिथो विरुद्धोभयविषयत्वेन समुच्चया- द्भेदः समुचयस्य परस्पराविरुद्धावषयत्वादिति वाच्यम्, तथापि तर्केऽतिव्याप्तः। अन्यतरनिषधः' एकैकांनषेध इत्यर्थः। स्थाणुरेवेति । ए. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाच्येऽतिव्याप्तिरिति जातिधावनामात वदन्ति । विशिष्टेति । यद्यपि न ज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकमपि तु विशेषणज्ञानत्वं तथापि ज्ञानत्वा. सिद्धौ तदपि दुर्शयमिात तदावश्यकत्व बाधकाभावाजातत्वमिति भावः । विशेष्येति । निर्विकल्पकसङ्ग्रहाय नगर्भता । स्मृतिसंग्रहाया- नुभवपदमपास्य ज्ञानपदम् । विरुद्धाप्रकारत्वं स्वप्नभिन्नत्वं च विशे. षणमतो नातिव्याप्तिः । संशयमिति । संशयलक्षणमित्यर्थस्तेनोपसंहारे संशयव्युत्पादनेन न विरोधः । करणभ्रमनिरासायाह-विधानमिति । वैशिष्टयमित्यर्थः। तर्क इति ।धूमवानयं यदि धूमाभाववान् स्यात् पहि- ५२ न्याय .

·५१० भ्यायलीलावती नाप्युभयविधिनिषेधौ । उभयावधारणप्रसङ्गात् । निषेधस्यानु. पलम्भमात्राद्वा निश्चयः, योग्यतासहिताद्वा । नायः। अतीन्द्रिय. निषेधावभामापत्तेः । न द्वितीयः । तत्त्वस्फुरणे अतत्वारोपानु. पपत्तेः । स्थाणुत्वोपलम्भे च तदनुपलम्भाभावात् । शुक्तिकायां रजतावभास इवाभावावभासानुपपत्तेः। तत्र दोषवशादभावानुप- लम्भस्यात्रापि तुल्यत्वात्(१) । दूरत्वादेरप्यत्र(२) सत्त्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्थाणुत्वनिषेधे च पुरुष एवेत्यवधारणप्रसङ्गः। नापीति । स्थाणुरयं न पुरुषः पुरुषोऽये न स्थाणुरित्यपि न संशयविषय इत्यर्थः । उभयेति । विरोधिकोटिनिषेधस्य विरोधिनिश्चयपर्यवसायित्वादिति भावः। नि षेधस्फुरणमाक्षिपति-निषेधस्येति । संशयोन निश्चयाभिन्नः सिद्ध इति संशये वक्तव्ये निश्चय इत्येवाह-तत्वस्फुरणेति। विधिस्फुरणेत्यर्थः तत्र योग्यानुपलब्धेरभावमाह--स्थाणुरवेति । अत्र दृष्टान्तमाह-शुक्ति- कायामिति । रजतत्वोपलम्भाधीनो न रजतत्वाभावानुपलम्भः किन्तु दोषाधीन इत्याह-तत्रेति। उक्तदोषेण व्य(वाऽ?)र्थ विकल्प्य दूषयति- न्यायलीलावतीप्रकाशः तश्च पुरुषनिषेधपक्षे। स्थाणुनिषेधपक्षे तु पुरुष एव स्यादित्यपि द्रष्ट व्यम् । उभयविधिनिषेधः पुरुषोऽयं न स्थाणुः स्थाणुरयं न पुरुष इत्यर्थः । उभयेति । अन्यतरकोटिनिषेधस्यापरकोटिनिश्चायकत्वादि. त्यर्थः । योग्यतेति । यद्यपि योग्यानुपलब्धिरभावनिश्चयहेतुरयं च सं. शयः । अत एवानुपलम्भमात्रादतीन्द्रिये संशयो भवत्येव तथापीद तयोर्भेदसिद्धावेव स्यात् सैव चासिद्धति भावः । तत्त्वस्फुरण इति । स्था. णुत्वपुरुषत्वस्फुरणे तयोरभावारोपानुपत्तेः। विशेषदर्शने तदभावादि. त्यर्थः। न वा स्थाणुत्वपुरुषत्वयोरनुपलम्भोऽपि येन निषेधावगमः स्या- दित्याह-स्थाणुत्वोपलम्भे चेति । शुक्तिकायामिति । यथा शुक्तौ रजतत्वारोपे रजतत्वाभाबः सन्नपिन भालत इत्यर्थः । अत्रापीति । संशयस्यापि दोष जन्यत्वादित्यर्थः । ननु वाशब्दार्थः संशयविषयः स्यादित्यत आह- - ---- (१)समानत्वात् । (२)पि तत्रापि सत्त्वात् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशाद्भासिता ४११ वाऽर्थश्च न द्वयविधिान द्वयनिषेधः । अन्यतरनिषेधो वा। कीर्ति- तदोषात् । नापि चरमो, नित्योऽनित्यो वेत्यत्राधिकाभावासत्त्वे तदनुपपत्तेः। नापि विरोधः। तन्निश्चये वाशब्दसम्भेदानुपपत्तेः। एककोटिस्वीकारप्रश्ने (१)च तदनुपपत्तेः । अन्य एवायमाकारभेदः स्ववासनायातो वाशब्दसम्भेदी । अस्थाण्यादिव्यावृत्तिकृतश्च स्था. ण्वादिपदप्रयोगः। चित्राकारे(२) नीलादिशब्दसम्भेदवदिति समा. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्य(वाऽ?)र्थश्चेति । उभयविधिनिषेधौ वेति चरमं दूषितमपि दूषणान्तर दानाय विशिष्याक्षिपति-नापीति । परस्परविरहरूपयोः कोट्योर्भाव. त्वाभावत्वयोर्विधिकोटिचतुष्टयाभावादित्याह-अनित्य इति । नित्यत्वा. नित्यत्वयोः परस्परविरहस्वभावत्वमभ्युपेत्योक्तम् । अन्यथा तयोः सत्तागर्भत्वेन ध्वंसप्रागभावयोयतिरेक एव तदनुपपत्तरिति कोटिव- तुष्टयानुपपत्तेरित्यर्थः । नापि विरोध इति । वानहन्नहत्यनुषञ्जनीयम् ? । संशयविषय इत्यनुषञ्जनीय इत्येके । गोत्वाश्वत्वे विरुद्ध इत्यत्रापि वा. कारसम्भेदापत्तेरित्याह-तनिश्चय इति । किञ्च चैत्रः श्यामो वा गौ. रो वेत्यत्राविरोधाभानेऽपि वाकारसम्मेददर्शनादित्युभयतो व्यभि. चार इत्याह-एककोटीति । तत् किं संशयविषयो नास्त्येव तथा चा. नुभवविरोध इत्यत आह-अन्य एवेति । समानधर्मजत्वादिकमिति । आ. न्यायलीलावतीप्रकाशः वाऽर्थश्चेति । नापीति । प्रागुक्तविकल्पे चरमः कल्पः उभयविधिनिषेधरूपो वाकारार्थो नापीति संशयस्य विषय इत्यनुपपत्तेविरोधोल्लेखानुपपत्तेः न हि नित्यत्वानित्यत्वे सहानवस्थायिनीति तत्र वाशब्दार्थः । तथा च तज्ज्ञानं संशयो न स्यादित्यर्थः। तत्कि संशयस्य विषय एव नास्ति? नेत्याह -अन्य एवेति । स्ववासनेति । अनादिताइशक्षानजसंस्कारप्रभव इत्यर्थः । वाशब्देति । वाशब्दार्थोऽपि स एव ज्ञानाकार इत्यर्थः । नन्वेवं संशयविषये कथं स्थाणुत्वाद्यवभास इत्यत आह-अस्थाण्वादीति । विचि. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः मानपि वयभाववान् स्यादित्यवेत्यर्थः । नन्वेवमिति । संशयस्याकार- (१)पक्षे च त । (२)विचित्राकार इति प्रकाशनः पाठः।

·न्यायलीलावती नधर्मादिजत्वं(१) लक्षणमसिद्धमिति केचित् । तन्न(२)। उभयवि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् दिपदाद् विप्रतिपत्तिजत्वसङ्ग्रहः । तस्याप्यत्यनभ्युपगमे सामान्य लक्षणसङ्ग्रहः । असमानधर्मजत्वमनध्यवसायलक्षणम् । उभयविधेरि. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्राकार इति । यथा विचित्राकारेऽलीक एवानीलादिव्यावृत्तिनिवन्धनो नीलादिपदप्रयोग इत्यर्थः । समानधर्मादीति। आदिपदाद्विप्रातपत्तेः संशः यसामान्यलक्षणस्य च संग्रहः। असाधारणधर्मजज्ञानस्याऽनध्यवसा. यत्वात् संशयस्य स्थाण्वादिभिन्नविषयतया समानधर्मस्य कोट्यनुप. स्थापकत्वात् समानधर्मादिजत्वं लक्षणमसिद्धमित्यर्थः । उभयविधे- रिति । उभयस्य स्थाणुत्वस्य पुरुषत्वस्य च यो विधिर्वैशिष्टयं तस्य यदुभयनिषधवैशिष्टयं तस्य संशयविषयत्वादित्यर्थः । भावाभावस. न्देहे च तदभावेऽप्यकस्मिन् धर्मिणि विरोधिनानाप्रकारवैशिष्टयं सं- शयविषय इति भावः । ननु धूमाभाववानयं यदि धूमवान् स्यात् तदा वह्यभाववानयं वह्निमान् स्यादिति तर्केतिव्यापकमिदम् । अथ तत्र धूमाभावविशिष्टे धूमवैशिष्टयं विषयः संशये च तुल्यवदुभयवैशिष्टयं विषय इति चेत्, तथाप्येकस्मिन् धार्मणि विरोध्युभयवैशिष्टयमिति शब्देन जनिते ज्ञानेऽतिव्याप्तिः। जिज्ञासाजनकं ज्ञानं संशयः, न हि सा निश्चयजन्या अनुच्छेद्यत्वापोरिति चेत् न, उपेक्षणीयसंशयाव्या.. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विषयत्वे यद्यपि मूले प्रयोगः समर्थ्यत इत्यवभाससमर्थनव्याख्यानं विरुद्धं तथापि करणव्युत्पत्याऽवभासपदेनापि प्रयोग एवोक्त इति ध्येयम् । यथेति । यद्यप्यलोकेऽनीलव्यावृत्तिरपि नास्ति तथापि नन्मते व्यावृत्तेरलीकतयाऽसतख्यात्या तदुपस्थितेस्तत्प्रयोग इति भावः । संशयसामान्यलक्षणस्येति । पूर्व दूषितस्य विरुद्धोभयविधिविषयत्वादेरि- त्यर्थः । नन्वसाधारणधर्मजत्वमेव किामत्यादि पदसंग्राह्यं नोकमिः त्यत आह-असाधारणेति । तथा च तत् संशयलक्षणमेव नेति भावः । (१) समानधर्माजवादिक (२)तिचत्र, ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सांववृतिप्रकाशोद्भासिता ४१३ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ति । चतुष्कोटिकमनेनोक्तम् । भावाभावसन्देहेऽपि भावत्वमभावत्वं स्वभावाभावत्वं भावाभावत्वं च कोटिचतुष्टयं यथाकथञ्चिदुपपाद्यम्। न्यायलीलावतीप्रकाशः पनानैतद्योग्यतायाश्च तदवच्छेदकधर्माज्ञानादप्रतीतेः । ज्ञाने वा त. स्यैव लक्षणत्वापत्तेः । अनध्यवसायेति व्याप्तेश्च संस्काराजनकं ज्ञा. नं संशयः। यद्यपि निश्चयोऽपि क्वचित्तथा तथापि तत्र तजनकताव च्छेदकरूपवत्त्वमस्ति संशये तु न तथात्वं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति स्म- रणाभावात् । संशयस्य हि नेन्द्रियार्थसनिकर्षमन्तर्भाव्य सामग्री तद्विच्छदेपि मनसैव तजननादिति चेन्न, तस्याप्यनुगतरूपानुप- स्थितौ तत्राग्रहात्। अथ संशयत्वं जातिः। न च चाक्षुषत्वादिना परा. परभावानुपपत्तिः, सर्वत्र हि मानस एव संशयः सौदामिनीसम्पा. तादौ कश्चित्समानधर्मवन्तं धर्मिणमालोक्यान्धकारेऽपि सन्देहात चक्षुराद्यनुविधानस्य चानुमिताविव धर्मिग्रहोपक्षीणत्वात वहिरि न्द्रियजन्यत्वेऽपि गत्वतारत्ववचाक्षुषत्वादिव्याप्यतन्नानात्वेनाप्युप. पत्तेः । मैवम् । तथासति धयेशेऽपि संशयत्वापत्तेः, जातेाप्यवृ. त्तित्वनियमात। अबाहुः । संशयविषयबोधकशब्दस्यायोग्यतया ज्ञानाजनकत्वान्न न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः तथापि तज्जनकेति । निश्चयत्वमेवाच्छेदकमिति योग्यता तत्राप्यस्त्येव । तदभाव एव च लक्षणमिति भावः । नन्विन्द्रियार्थसन्निकर्षजत्वेन संशये निश्चयत्वमस्त्येवेति तदपि संस्कारजननयोग्यमेवेत्यत आह- संशयस्य हीति । तथा च तदप्यसिद्धमेवेति भावः । यद्वा संशयात्मक- स्मरणाभावादित्येवासिद्धम् , इन्द्रियव्यापारविगमेऽप्यनुभूयमानस्य संशयस्य स्मरणत्वावश्यकत्वादत आह-संशयस्य हौति । न च वहि. रिन्द्रियसन्निकर्षमन्तर्भाव्यैव तत्सामग्रीति मनसैव ज्ञानात्मकसनि. कर्षसहितेन तत्रानुभवात्मकसंशयजननम् , अननुभूतवहिरिन्द्रिय. गोचरार्थनिश्चये मनसो वानसन्निधिकल्पनादिति भावः। तस्येति । संस्कारजनकत्वाभावस्याप्यनुगताधिकरणनिष्ठरूपाध्प्रत्यये प्रत्यय ए. व । तत्प्रत्यये तु तदेव लक्षणमिति भावः । तन्नानास्वेति । इदं चापा. ततो वस्तुतः पूर्वोक्तमेव सम्यक् । एवं सत्यननुगमेन लक्षणत्वाभा. वादित्यवधेयम् । संशयविषयेति । तथा चैकस्मिन् धम्मिणि विरोधिः - ।

·न्यायलीलावती धेरुभयनिषेधवैशिष्टयस्य विषयत्वात् । दूरत्वात्तु(१) विशेषाग्रहे स्मृतिस्तयो(२)ीवाभावयोरारोपाद । ऊर्धत्वस्यैवोभयराशिसा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तत्त्वस्फुरण इति दूषयति-दूरादिति । अनेन वैशेषिकमते संशयसाम न्येवोक्ता सन्निकर्षाभावादिति दोषमाहात्म्यप्रकाशनार्थ विकल्प न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्रातिव्याप्तिः। यद्वा एकस्मिन् धर्मिणि विरोधिनानाप्रकारकं ज्ञानं संशयः । न चैतल्लक्षणवाक्यजज्ञानेऽतिव्याप्तिः, तस्य विरोधिनानाप्र. कारकत्वप्रकारकत्वात् संशये च विरोधिनोरेव प्रकारत्वात् । यद्वा विरोधिनानारूपावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिज्ञानं संशयः। समूहालम्ब ने तु विरोधिप्रत्येकप्रकारावच्छिन्ना भिन्नैव विषयता न तु विरोधि. नानारूपं निरूपितकेति। तत्वस्फुरण इति दूषयति-दूरत्वादिति। विशे. षाग्रहे धर्मिनिष्ठतया व्यावर्तकधर्माग्रह इत्यर्थः । एतेन स्मर्यमाणारो. परूपे संशये कोटिस्मारकत्वेन समानदर्शनस्य हेतुत्वमुक्तम् । न च समानधर्मज्ञानं न संशयहेतुः, तस्य कोटिस्मरण एवोपक्षयात् तद. न्तरेणापि संशयोपपत्तेश्चति वाच्यम् । तुरगादी वेगेन गच्छतः को. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नानावैशिष्टयविषयकज्ञानत्वमेव लक्षणम् । न चोक्ततर्केतिव्याप्तिः । पूर्वमेव निरस्तत्वादिति भावः । ननु संशयानुव्यवसायेऽतिव्याप्तिः । तस्यापि संशयविषयवैशिष्टयविषयकवादित्यरुचेराह--यद्वेति । विरो. धित्वं भासमानविरोधकत्वमतो विरोधाभानकालीनस्थाणुपुरुषसमु. चये नातिव्याप्तिः। संशये चावश्यं विरोधमानात् । न चानध्यव. साये अतिव्याप्तिः । विशेषतो नानाप्रकारकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न. न्वाहार्यभ्रमातिव्याप्तिः। न चाहार्यान्यत्वेन विशेषणमाहार्यसंशया. व्याप्तेरिति चेन्न, विरोधमानकालीनस्याहार्यज्ञानस्य संशयतया सङ्का- यत्वात् । तदभानकालीनस्य लक्षणायोगादिति दिक् । तस्यति । एतेन संशयानुव्यवसायातिव्याप्तिरपि परास्तेति भावः । अतिरिक्तविषय. तामाश्रित्याह-यद्वेति । एकस्मिन्धर्मिणीति विशेषणं विरोधिवत्वं च प्रागिवातो न समुच्चयेऽतिव्याप्तिः। वस्तुतो विरोधिपदेन भावाभा- (१)दूरादिति कण्ठाभरणधून पाठः । {२) स्मृतिस्थयोर्भाः।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोन्द्रासिता ४१५ धारण्येनोभयराशिस्मारकत्वात् । दोषमाहात्म्यात् तदनुपलम्भा- भावेऽपि सनिकांभारे रजतारोपवत(१) कोटिचतुष्टयारोपोप- न्यायलीलावतीप्रकाशः ह्युपस्थिती विशेषाग्रहे च समानधर्म ग्रहं विना संशयादर्शनात् समा. नधर्मोत्कर्षेण संशयोत्कर्षदर्शनाच्च योग्यानुपलम्भाभाव कथमभा. वग्रह इति दूषयति-दोषेति । योग्यानुपलम्भो ह्यभावप्रमा प्रति कारणं 'न त्वभावज्ञानमात्रं प्रतीति भावः। सन्निकर्षाभाव इति । यद्यपि विशिष्ट प्रत्यक्षमा न विशेषणसन्निकर्षों हेतुः किन्तु विशष्यसन्निकर्षः। सच भ्रमेऽस्त्येव तथाप्ययं स इति भ्रान्तविपरीतप्रत्यभिज्ञान तत्ताश्रयस्य विशेष्यस्यासन्निकर्षेऽपि भ्रमात्पत्तिमभिप्रत्योक्तं स्फुरितयोरिति । स्फुरितत्वं विशेषणं न तूपलक्षणम् । 'विकल्पविषयत्वात्'संशयविषय. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वाववोक्तौ । न च तयोः समुच्चयसम्भवः । न च स्थाणुपुरुषसंशया- यव्याप्तिस्तस्यापि चतु:कोटिकत्वाभ्युपगमात् । अयं च प्रकारः पूर्व- लक्षणेऽपीति सारम् । अन्यथा पातः शङ्ख इत्यत्रातिध्याप्तिः । न च तत्र विरोधभानमेव नेति वाच्यम् , उपनीतस्य तस्य भानाविरोधात । न चोपनायकविरोधज्ञाने सति ताशं ज्ञानमेव नेति वाच्यम्, त्यक्षे विरोधिज्ञानमात्रस्याप्रतिबन्धकत्वात् । समानधर्मग्रहं समानध. मवद्धर्मिग्रहम्। संशयोत्कर्षति । उत्कर्षश्च बहुकालस्थायिसजातीयसाहि- त्यमेवेति भावः । अभावप्रमामिति । अभावनिश्चयत्वावच्छिन्नमित्यर्थः। भेदश्च निश्चयसंशययोरुपपादित एवेति भावः । यदि च योग्यानुपल. म्मो विशेषसामग्री तदा यथाश्रुतमेव । तथाप्ययं स इति । तत्राश्रयतया विशेष्यत्वमिति विपरीतेत्युक्तम् । यद्यपि विशेषासनिकर्षे साक्षात्का- राभावादयुक्तमिदम्, एतादृशप्रत्यभिज्ञानस्य च मानसस्य मनः सनि. कर्षण ज्ञानेनैवोपपत्तेः। तथापि यः कश्चिदेकदेशी सन्निकर्षे विनापि वहिरिन्द्रियेणैवायंभ्रम इति मन्यते तन्मतेनायं दृष्टान्त इति भावः। अत एवाह-अभिप्रेत्येति । अभ्युपेत्येत्यर्थः। वस्तुतो विशेषणसन्निकर्षस्य सामान्यकारणत्वं सम्भवदपि रजतनमानुरोधेन यथा त्यज्यते तथा (१) रोपाव को।

·४२६ न्यायलीलावती पत्तेः। एकत्र धर्मिणि स्फुरितयोर्विरोधस्यैव(१) विकल्पविषय. त्वात् । तस्यैव वाशब्देनाभिलापादिति सर्व सुस्थम् । परस्पर- विरुद्धार्थावमर्शः संशय(२) इति लक्षणम् । [इति मंशयः।] न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् विषयं विवेचयनवाधारार्थमपि(१)विवेचयति-एकत्रेति । संशयविषय एव विरोधी धाशब्देनाभिलप्यत इत्यर्थः । एककाटिपरिग्रहप्रश्न ऽपि कथञ्चिद्विरोध एव वाकारार्थः । स गौरः श्यामो पतिवत् । यद द्रव्यं धटो तिप्रश्नानुदयात् । परस्परेति । ननु धूमाभाववानयं यदि धूमवान् स्याद् वह्नयभाववानयं वह्निमान् स्यादति तर्के आतिव्या- पकमेतत् । किञ्च लक्षणवाक्यजन्यशानेऽतिव्याप्तिस्तेनापि ताहशक्षा. नजननात् । न च जिज्ञासाजनकज्ञानवत्त्वं लक्षणम् , उपेक्षणीयसंशये. ऽव्याप्तः, जनकतावच्छेदकप्रकारापरिचयाश्च । परिचये वा तस्यैव लक्षणत्वात् । अनध्यवसायातिव्याप्तेश्वः। संस्काराजनकज्ञानत्वं च क्वचिनिश्चयेऽतिव्यापकं तत्र निश्चयत्वनैव संस्कारजननयोग्यतेति चेत्, न, स्थाणुपुरुषसंशयानन्तरं स स्थाणुः पुरुषो वेति स्मृतिस. म्भवेन संशयस्यापि संस्कारजनकत्वात् तन्न स्मरणं किन्तु संशय एवायमपरो न हि चक्षुरादिसन्निकर्षावश्यकत्वं संशये विद्युत्सम्प तनादौ धम्मिदर्शनानन्तरं तादृशमानससंशयाद्यनुभवादिति चेन्न, निश्चयध्यावृत्तेन रूपेण संस्काराजनकत्वस्यैवानहात् । न च संशय. न्यायलीलावतीप्रकाशः वादित्यर्थः । तस्यैवेति । संशयविषयस्यैवेत्यर्थः । न चैवं धर्मिण्यपि वाकारान्वयः स्यात्तस्यापि विषयत्वादिति वाच्यम्, प्रकारस्यैव वि. पयत्वेन विवक्षितत्वात् । परस्परेति । एकस्मिन् धर्मिणीति शेषः । तेन न समूहालम्बनातिव्याप्तिः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः योग्यानुपलम्भस्याप्यभावज्ञानसामान्यकारणत्वमिति मूलार्थ इति भाति । अतीतत्वमर्थो न विवक्षित इत्याह-स्फुरितत्वमिति । स्फुरणमि- त्यर्थः। तथा च स्फुरितो मूलार्थ इति भावः । (१) व्योराकारयोर्वि ८ (२) परस्परविरुद्धयोरवमर्श इति ल।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४१७ - विपर्ययोऽप्यतस्मिंस्तदिति प्रत्ययः । यथा शुक्तिकायां रज- तमिति ज्ञानम् । ननु चात्र पुरोवर्तिज्ञानं दोषवशोपजाततदंश. मोषं रजतत्वसामान्यस्मरणं, रजतत्वस्य च पुरोवर्तिनि समवाय. तदभावयोरज्ञानं प्रवृत्तिव्यपदेशादिरूपव्यवहारे कारणम् । स- त्यरजतेऽपि तथैव प्रवृत्तिदर्शनात् । तत्रापि रजतव्यक्तिज्ञानं । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्वं जातिश्चाक्षुषत्वादिना परापरभावानुपपत्तेः । न च सर्वत्र मानस एव संशयः, चक्षुराद्यन्वयव्यतिरेकदर्शनात् । सौदामिनीसम्पातादि- स्थले मानसोऽपि स्यान विरोधः, धम्मांशेऽपि संशयत्वापत्तेः, जाते. याप्यवृत्तित्वात् । मैवम् । एकम्मिकविरोधिनानाप्रकारकज्ञानस्य संशयत्वात् लक्षणवाक्यजन्यज्ञानस्य विरोधिनानाप्रकारकत्वप्रका. रकत्वादिति। विपर्ययोऽपीति । जाग्रहशाकविशेष्यावृत्तिप्रकारकनिश्चयत्वमिति लक्षणम्। ननु प्रवृत्तिः पुरोवत्तिनि शानंच रजतत्वप्रकारकमतःप्रवृ. स्यनुरोधादन्यथाख्यातिः स्वीकर्तव्या प्रवृत्तिश्चान्यथोपपन्नेत्याह- ननु चेति । पुरोवर्जिनि रजतत्वस्य समवायज्ञानेऽन्यथाख्यातिस्तदशाने चाप्रवृत्तिरित्याशङ्कयाह-रजतत्वस्येति । नन्वेमननुगम इत्यत आह- सत्यरजतेऽपीति । अनुगमने वाऽह-तत्रापीति । ननु तत्र समवाये सति कथं न्यायलीलावतीप्रकाशः विपर्ययोऽपीति । निश्चयत्वे निद्राधजन्यत्वे च सवि विशेष्यावृत्तिमः कारकं ज्ञानमित्यर्थः । ननु पुरोवर्तिनि रजतत्वसमवायग्रहणे वि. शिष्टज्ञानस्वीकारापत्तिः, तदभावग्रहणे चाप्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यत आह- समवायेति । ननु संवादिरजतार्थिप्रवृत्ती सामग्यून्तरकल्पनादननुगमः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः संशयानध्यवसायस्वप्नेष्यतिव्यातिभयादाह-निश्चयत्व इति । नि. श्चयत्वं न संशयभिन्नत्वमनध्यवसायातिव्याप्तितावस्थाव, किन्तु अविरोधिकोटिकत्वम् । केचित्तुं निद्रादीत्यादिपदेनानध्यवसायकार- णप्रहात्तेनैवानध्यवसायवारणे निश्चयत्वं संशयभिन्नत्वमेवेत्याहुः । ५३ न्या० - ·४१८ न्यायलीलावती रजतत्वबोधश्चान्तरालिकव्यक्त्यन्तरापरिस्फुरणं समवायाज्ञानं च तत्पतिपादकलिङ्गाभावात् । अविसंवादिव्यवहारजनकत्व- विशिष्टसाकाङ्करूपरूपिसहोपलम्भो हि तल्लिङ्गम् । विसंवादि- व्यवहारजनकयोः पीतत्वशङ्खयोः समवायाभावात् । तदविसं- वादित्वं तु प्रवृत्युत्तरकालगम्यम् । प्रवृत्तेः पूर्वमप्रतीतमसिद्ध न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् समवायाज्ञानमत आह-तत्प्रतिपादकेति । भ्रमस्थलेऽपि साकारूप रूपिसहोपलम्भो न तु समवाय इत्यत उक्तमविसंवादीति । 'सहोप. लम्भो' ज्ञानान्तरानन्तरितोभयोपलम्भो न त्वेकज्ञानारोहः, अन्यथा विशेषणवैयर्थ्यात् । अप्रतीतमित्यस्य विवरणमसिद्धमिति । नन्वज्ञा. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्यादित्यत आह-सत्यरजतेऽपीति । आन्तरालिकेति। रजतत्वानाश्रयव्यः त्यस्फुरणमित्यर्थः। ननु सत्यरजते सन्नपि रजतत्वसमवायः कुतोन भासत इत्यत आह-समवायाज्ञानं चेति । शब्दरूपादिन्द्रियसम्वन्धः(१)प्रत्य क्षत्वादितीन्द्रियप्रत्यासत्तितया समवायसिद्धेस्तस्यातीन्द्रियत्वे तज्ज्ञा पकलिङ्गाभावादित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-अ(वि.)संवादीति। साकाङ्क्षति । अगृहीतासंसर्गत्वं साकाङ्क्षत्वं ताहशधर्मधर्मिविषयकमित्यर्थः। तच्च विसंवादिप्रवृत्तिस्थलेऽप्यनैकान्तिकमत उक्तमविसंवादीति । ताव. न्मानं समवेताकाशाापलम्भेनिकान्तिकमत उकं साकाङ्केति । न त्वे. तदप्यमावतदाश्रयसहोपलम्भन व्यभिचारि भावत्वेन विशेषणेऽपि समवायतद्वत्सहोपलम्भेन व्यभिचारः। मैवम् । अविसंवादित्वस्य बाधकामाववैशिष्ट्यात्मकत्वात् । तथा च बाधकामावविशिष्टसाका- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रजतत्वानाश्रयेति । रजतत्वानाश्रये पुरोवर्तिव्य त्यस्फुरणमित्यर्थः । अ. न्यथा प्रकृतानुपयोगात् । प्रत्यासत्तितयेति । अतीन्द्रियत्वं चालौकि. कप्रत्यासत्तितया । अन्यथा ज्ञानादौ व्यभिचारादिति वदन्ति । वस्तुतो गुरुणामिदमनुमानमिति यथाश्रुतमेव सम्यक् । व्यभिचारीति । अति- रिक्तसम्बन्धजन्यत्वे साध्य इति शेष। अविसंवादित्वस्य अविसंवा- दिव्यवहारजनकत्वस्य । तथा चेति । न च बाधकामावादित्येव सम्यक् ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४१९ माभासभूतं देशकालानवच्छिन्नरजतत्वसमवायिस्मरणदर्पणारूढ- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् नरूपासिद्धिर्न दोष इत्यत आह-आभासभूतमिति । तस्याप्याभास. त्वादित्यर्थः। रजतत्वासंसर्गाग्रहस्य प्रवर्तकत्वमुक्त्वा इष्टभेदाग्रहस्य तदाह-देशेति। भेदज्ञानार्थमाह-देशकालानवच्छिन्नेति । रजतत्वपुरोव न्यायलीलावतीप्रकाशः सधर्मिसहोपलम्भस्य सम्बन्धनियतत्वात् संयोगबाधे समवायसि. द्धिः। अप्रतीतत्वमात्रं न दोष इत्यत उक्तमसिद्धम् । अस्यापि दोषत्व. माह--आभासेति। हेत्वाभासस्य चानुमित्यसाधारणदोषत्वमिति भावः। एवं पुरोवर्तिव्यक्तिरजतत्वयोरसंसर्गाग्रहस्य प्रवर्तकत्वमुक्त्वा पुरोव- तिव्यक्तिरजतत्वाश्रययामेंदाग्रहस्य तदाह-देशकालेति । प्रत्यक्षेणेदमिति शुक्तिद्यते दोषात्तत्र शुक्तित्वं न गृह्यते गृहीतेन शुक्लभास्वरत्वेन रजतं स्मार्यते दोषात्तयोर्मेदःसन्नपि न भासते । एतावता रजतार्थिप्रवृत्तिर्जा. यते । यत्र सत्यरजते प्रवृत्तिस्तत्रापि रजतेन भेदाग्रहोऽस्त्येव परं तत्र विद्यमानतया मेदो न गृह्यते । शुक्तिरजतयोस्तु सन्नपि न गृह्यत इति न कश्चिद्विशेष इत्यर्थः । येनापि शुकिरजतयोस्तादात्म्यमानं वाच्यं तेनापि तयोर्भेदाग्रहो वाच्यः, भेदग्रहे सत्यभेदारोपायोगात् । तथा च तावन्मात्रमेवास्तु लाघवादिति यदारोपे हेतुस्तत्प्रवृत्तावेवास्तु ।न चैवं ज्ञानसाध्यव्यवहारोपपत्ती ज्ञानमात्रापलापः, अनन्यथासिद्ध न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः बाधकामावपदेन स्वरूपसम्बन्धाविषयत्वस्योकत्वात् । न च विसं. वादिस्थले व्यभिचारः। अविसंवादिव्यवहारजनकत्वस्यापि विशे. षणत्वात् । एवञ्च बाधकाभाववैशिष्टयात्मकत्वादित्यस्य बाधकाभावः वैशिष्टयविशेषणकत्वादित्यर्थः सम्पद्यते। केचित्तु निर्विषयकभाव. मात्रविषयकविशिष्टसाक्षात्कारित्वमेव हेतुरनेनोपलक्षित इत्याहुः। 'स म्बन्धनियतत्वात्' अतिरिक्तसम्बन्धनियतत्वात् । ननु भेदग्रहापेक्षया ऽभेदज्ञानमेव लध्विति तदेवप्रवृत्तिकारणमस्त्वित्यत आह--येनापीति । तथा च तस्यावश्यकतया तद्धे तोरेवेतिन्यायात्स एव कारणमिति भावः । ननु शुक्ति रजततयाऽशासिषमिति प्रतीतिबलामोऽपि वि.

·४२० न्यायलीलावती मनुभूतपुरोवर्तिना वस्तुना अगृहीतभेदं वा प्रवृत्तिकारणं भेद- ज्ञानमसमवायज्ञानं च निवर्तकमिति व्यवस्थिते प्रयुज्यते विवा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तिनो दाग्रह इत्यर्थः । भेदज्ञानमिति । इष्टभेदाज्ञानमित्यर्थः। असमवायज्ञान- मिति । रजतत्वासंसर्गज्ञानमित्यर्थः । उभयसिद्धयथार्थज्ञानेऽशतः लि. न्यायलीलावतीप्रकाशः जानामीत्यनुव्यवसायसाक्षिकत्वात्तस्य । भ्रान्तिश्च न पुरोवर्तिरज. तयोस्तयोः सत्त्वात् । नापि तयोस्तादात्म्ये तस्यात्यन्तासत्त्वेना. सत्ख्यात्यापत्तेरिति भावः । न विदं रजतमित्यत्र शुक्त्या समं पुरोवर्तिनो भेदग्रहेऽन्यथाख्यात्यापत्तिः, तद्ग्रहे चानिष्टभेदान. हानिवर्तत। अथानिष्टतावच्छेदकरूपेणोपस्थितानिष्टभेदानहानिवृत्तिन चेद. त्वमनिष्टतावच्छेदकं तथापीदं रजतं न शुक्तिरित्यत्रानिष्टः तावच्छेदकशुक्तित्वेनोपस्थितभेदानहान्निवर्त्तते । मैवम् । स्वात. व्येणोपस्थितेष्टानिष्टभेदाग्रहयोः प्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वात् अभाववि शेषणत्वेनानुपस्थितिश्च स्वातन्त्र्यमनिष्टं च तत्राभावविशेषणतया भासते । ननु तथापि भेदाग्रहो न प्रवर्तकः सत्यरजतस्थले तदभा. वात् । न हि तवेष्टपुरोवर्तिप्रतियोगिको भेदोस्ति यस्याग्रहः प्रवर्त- येत् । मैवम् । पुरोवर्शिनीष्टभिन्नत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाभावस्य प्रव- तकत्वात् सत्यरजतस्थले पुरोवर्तिरजतत्वविशिष्टज्ञानसत्त्वेऽपि त. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शिष्टज्ञानात्मा स्वीकर्तव्य इत्यत आह--भ्रान्तिश्चेति । तथा च बाधका- सोऽप्यसंसर्गाग्रह इति भावः। अभावविशेषणतयेति । न चैवं गृहनि ष्ठाभावप्रतियोगीदं रजतमित्यतोऽप्रवृत्यापत्तिः। तत्र च रजतमित्यं. शस्याभावाविशेषणतयोपस्थितिरूपत्वादित्यन्यत्र विस्तरः । पुरोवर्तिनीति। पुरोवय॑गृहीतासंसर्ग यदिष्टभिन्नत्वं तत्प्रकारका ज्ञानामावस्येत्यर्थः । अन्यथा रजत एव नेदं रजतमिति ज्ञानात्प्रवृ: त्यापत्तेः । न च रजतत्वे रजतनिष्ठाभावप्रतियोगित्वारोपस्तत्राप्येवं प्रवर्त्ततेति वाच्यम् , इष्टतावच्छेदकागृहीतासंसर्ग यत्पुरोवर्तिनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वं तज्ज्ञानामावस्यापि कारणत्वात् प्रतिबन्धकाभाव.

·प्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२१ दाध्यासिताः सर्वे प्रत्यया यथार्थाः प्रत्ययत्वात् घटप्रत्ययव. दिति गुरुमततत्त्ववेदिनः । अत्रोच्यते । व्यवहारो हि व्यवहर्तव्योपळम्भनिबन्धनो न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् द्धसाधनवारणाय विवादाध्यासिता इति । व्यवहारो हीति । इदं रजतमित्यत्राभेदो व्यवहियते । स चाभेदोपल. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्य रजतत्वपुरोवर्तिज्ञानत्वेन हेतुता न तु रजतपुरोवर्तिविशिष्टशा. नत्वेन गौरवात् । एवं च तत्र रजतपुरोवर्तिज्ञानत्वमेकत्र ज्ञाने अत्र शानद्वय इति विशेषः । सर्वे प्रत्यया इति । ननु प्रसिद्धज्ञानपक्षत्वे सिद्ध. साधनमतिरिक्तज्ञानपक्षत्वे चाश्रयासिद्धिः। किञ्च धर्मिणि सर्वज्ञानानां यथार्थत्वात् सिद्धसाधनम् । न चायथार्थत्वाभावः साध्या प्रतियोग्य. प्रसिद्धः। मैवम् । बानत्वं न विशेष्यावृत्तिप्रकारावच्छिन्नवृत्ति ज्ञा. नमात्रवृत्तिधर्मत्वात् प्रमात्ववदिति विवक्षितत्वात् ।भेदाग्रहकारिता. यां शुक्तौ रजतत्वेन पुरोवनिमिच्छामीत्यत्र इच्छायां विशेष्यावृ. तिना रजतत्वेनावच्छेदस्य प्रसिद्धत्वात् । व्यवहारो होति । व्यवहारोऽत्रेच्छाप्रवृत्तिरूपः । अयमर्थ:-रजते च्छाजन्यशुक्तिविषयकप्रवृत्तिजनक रजतज्ञानं शुक्तिविषयकं तद्विष. यतां विना तद्विषयप्रवृत्यजनकत्वात् सर्वैरेवाद्यप्रवृत्तौ लाघवादुप- स्थितत्वाश्च ज्ञानं स्वविषये प्रवृत्ति जनयतीत्यनन्यथासिद्धकारण. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः कूटस्याकारणत्वात् । न चैवं गौरवं कारणबाधेन विशिष्टज्ञानबाधे प्रामाणिकत्वादिति दिक् । अत्रेति । भ्रमस्थल इत्यर्थः । यद्यपि रज. तपुरोवर्तिमानत्वं तदुभयविषयज्ञानत्वं तच्च न प्रत्येकमिति नोभ- यत्रापि, तथापीठशानं भेदाग्रहे कारणतावच्छेदकामिदं शानमेव स. मानविशेष्यकतया प्रवर्तकमित्यत्र तात्पर्यम् । व्यवहारो यदि व्यव. द्वियत इति व्युत्पत्या ज्ञानमुच्यते तदा तस्य व्यवहर्तव्योपलम्भ- निबन्धनत्वं विरुध्येतेत्यत आह-व्यवहारोऽत्रेति । ननु व्यवहर्तव्यस्थ शुक्यादेरिदमित्याकारोपलम्भो वर्त्तत एवेत्यत आह-अयमर्थ इति ।

·न्यायलीलावती न तु व्यवहरणीयविपर्ययानुपलम्भनिवन्धनः । न हि घटव्यव- हारस्तन्मतिमतिक्रम्य कलसविपर्ययानुपलम्भेन भवति । यदि तु - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् म्भात् भवति न त्वभेदाभावस्थानुपलम्भादित्यर्थः । न हीति । घटाभा. वानुपलम्भाधीनो न घटव्यवहारः किन्तु घटोपलम्भाधीन इत्यर्थः । ननु व्यवहत्तव्याभावानुपलम्भनिबन्धन एवास्तु को दोष इत्यत आह- यदि स्विति । रजतत्वस्य पुरोवर्तिनि संसर्गोन गृह्यते इति त्वया वाच्यम्। अन्यथा अन्यथाख्यातिरेव स्यात् । तथाच तदनुपलम्भबलेनासंसर्ग: ध्यवहारो निवृत्तिरूपः स्यादित्यर्थः। अनिष्टप्रसङ्गमुक्त्वा तदुपकार्य- न्यायलीलावतीप्रकाशः ताग्राहकमानेनावधृतत्वात् सर्वैरेव प्रथमं गृहीतत्वेन तस्य बलव. त्वात तत्र बाधकं विना तद्विरोधेन कल्पनान्तरानुदयादिति । किञ्च संवादिप्रवृतिस्थले रजतपुरोवर्तिज्ञाने कारणे रजतपु. रोवर्चिवद्विषयतया तवैशिष्टयं कारणतावच्छेदकमात्रं कल्प्यता. मुताभावः कारणं स्वातन्त्र्योपस्थितभेदग्रहाणां प्रतियोगितया त. द्विशेषकतया च कारणतावच्छेदकत्वमिति संशये ज्ञानवित्तिवे. द्यतयोपस्थितत्वात लाघवाञ्च रजतार्थिप्रवृत्तिमात्रे वैशिष्टयं का. रणतावच्छेदकत्वेन क्लप्तमिति न भेदाग्रहः कारणं स्वातन्त्र्या. दीनां च तदवच्छेदकं कल्प्यते । न च भ्रमकल्पनागौरवं दोषः फलमु- खगौरवस्य सिद्धयसिद्धिपराहतत्वेन प्रामाणिकत्वेन वाऽदूषकत्वा. दित्यस्मपितृचरणाः। गौरवमेव स्फुटयति-न होति । प्रतिकूलतांद्यपि न तथे. त्याह-यदि स्विति । यथा रजतत्वासंसर्गानुपलम्भेन शुक्तौ रजत. स्वसंसर्गव्यवहारस्तथा रजतत्वसंसर्गानुपलम्भेन रजतत्वासंसर्ग: व्यवहारोऽपि स्यादित्यर्थः । किञ्च स्वातन्त्र्यस्येष्टविशेषणत्वे व. णिग्वि(वी)यीस्थाभावप्रतियोगीदं रजतमिति ज्ञानादप्रवृत्यापत्तिः। न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ज्ञानवित्तीति । समवायात्मकस्य वैशिष्टयस्यातीन्द्रियत्वेऽपि धर्मध. मिभावात्मकमेव वैशिष्ट्यं तद्विषय इतिमतेन न्यायमतेन वा इदमुक्तम् । ननु रजतमित्येवमाकारिका स्वतन्त्रोपस्थितिरपि त.

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२३ स्यात् संसर्गानुपलम्भबलेनासंसर्गव्यवहारोऽपि दुर्वारः । तस्माद् यो व्यवहारः स व्यवहर्तव्यप्रकाशनिवन्धनो यथा कलसव्यव- हारः । व्वयवहारश्चायं विमतिगोचर इति । अपि च वाष्पपूरगो- चरधूमव्यवहारोपचाराद्भवति शिखरिशिखरगोचरविचित्रचित्रभा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रमाणमाह-तस्मादिति । नन्विष्टतावच्छेदकप्रकारोपस्थितेष्टभेदामहात् प्रवृत्तिरस्तु न त्वनिष्टभेदाग्रहानिवृत्तिरपि अनिष्टस्यानिष्टतावच्छे. दकप्रकारेणानुपस्थितेरिति चेत्, इदं रजतं न शुक्तिरित्यत्रोभयाप- त्तेः । अनिष्टमनिष्टतावच्छेदकप्रकारेण उपस्थितमपि न स्वातन्त्र्येण किन्त्वभावप्रतियोगितयेति चेन्न गृहनिष्ठाभावप्रतियोगीदं रजतमि- त्यादिप्रकारकभ्रमादप्रवृत्त्यापत्तिप्रसङ्गात् तत्र इष्टस्य स्वातन्त्रेणानुप. स्थितत्वात् । किञ्च इमे रङ्गरजते इति भ्रमे युगपत प्रवृत्तिनिवृत्तिप्रस. झात्। इष्टानिष्टयोस्तुल्यवदुपस्थितेः शुक्तिविषयप्रवृत्तिजनक रजतत्व. प्रकारकं शुक्तिविषयकं तद्विषयतां विना तद्विषये प्रवृत्त्यजननात् । शा. नस्य स्वविषये प्रवर्तकत्वस्य सवरेवाहतत्वात् । अन्यथा तिप्रसङ्गात् । प्रत्यक्षप्रमाया अन्यथाख्यातित्वमुपपाद्यानुमित्यादेस्तदुपपादयति- अपि चेति । धूमज्ञानानन्तरं पर्वते वह्निशानातू प्रवृत्तिदृश्यते । सा यदि न्यायलीलावतीप्रकाशः अपि च रजतरङ्गयोरिमे रङ्गरजते इति समूहालम्बनभ्रमादिष्टानिष्ट तावच्छेदकरूपेण स्वातन्त्र्योपास्थितोभयभेदाग्रहात्प्रवृत्तिवन्निवृत्या. पत्तिः । अथेमे रङ्गरजते इत्यत्र रङ्गे किञ्चिद्भेदः प्रतीयते रजतभेदस्तु न ज्ञाय (त?) इन्युभयसिद्धम् । तथा च रङ्गनिष्ठतयोपस्थितस्य भेद. स्य रजतप्रतियोगित्वाभावग्रहादरले प्रवर्तते रजतनिष्ठतयोपस्थित. स्य भेदस्य रजतप्रतियोगित्वामावो न गृह्यत इति न तत्र प्रवर्तते। यद्वा रजतवृत्तितयोपस्थितभेदस्य रजतभेदेन सह भेदाग्रहो रजते न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्रास्त्येव । यद्वा पुरोवर्तिगृहीता(१)संसर्गभेदप्रतियोगित्वेनानुप. स्थितत्वमिष्टे ताहगत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेनानुपस्थितत्वमिष्टताव. च्छेदके च स्वातन्त्र्यमिति नोक्तदोष इत्यनुशयादाह-अपि चेति । (१) पुरोवर्ध्वगृहीतास। - ·४२४ न्यायलीलावती नुव्यवहृतिः। सा कि संसर्गविज्ञप्तिपूर्विका असंसर्गाग्रहपूर्विका वा । नायः। अन्यथाख्यातिस्वीकारचमत्कारात् । न द्वितीयः । अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गात्(१)। एवं शब्देऽपि(२) वाच्यम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वह्निसंसर्गज्ञानाद् भवेत्तदा निवौ संसर्गज्ञानमित्यन्यथाख्यातिरेव । असंसर्गग्रहादेव तत्र प्रवृत्तिरिति यदि तत्राह--अनुमानोच्छेदेति । सद. नुमितिस्थलेऽपि असंसर्गग्रहादेव प्रवृत्तिसम्भवादित्यर्थः । एवमना. प्तोक्त यदि संसर्गप्रतीतिस्तदा अन्यथाख्यातिः । यदि चासंसर्गग्रहा. देव प्रवृत्तिस्तदाऽन्यत्रापि तथेति शब्दाप्रामाण्यमित्याह-एवमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रवृत्तिप्रतिबन्धकः । एवं रङ्गे निवृत्तावपि। अथ वा रङ्गवृत्तितया यो भेद उपस्थितो यश्च रजतप्रतियोगिको भेद उपस्थितस्तयोभैदान. हो रजते प्रवृत्तिप्रतिबन्धकः। एवं रङ्गनिवृत्तावपि प्रतिबन्धककुद्यः(१)। मैवम् । तथा हि नाधः, प्रवृत्तिविषयस्येष्टतया ग्रहः प्रवर्तक इति लघु. विषयतयैव प्रवर्तकावे सम्भवति बहुविषयतया प्रवर्तकतया प्रवर्तः करवे मानाभावात् । न द्वितीयोऽपि, शब्दाभासाद्विपरीतचतुष्के युग. पत्प्रवृत्तिनिवृत्त्यापत्तेः शब्दाद्रजतभेदस्यानुपस्थितेः । अत एव न तृतीयः। अन्यथाख्यातीति। ननु तत्र लिङ्गविशिष्टपक्षशानरूपा नानुमितिः सामग्री किन्तु लिङ्गासंसर्गाग्रहमात्रम् । एवमनाप्तोदीरितपदस्मारि- तपदार्थेष्वपि न योग्यता विशिष्टज्ञानमपि तु तदसंसर्गाग्रहमात्रम् । अत्राहुः । या विशिष्टज्ञानसामग्री सैव प्रवृत्तिहेतुरिति त्वदभ्युपगमः सा चासंसर्गाग्रहरूपति विषयतया न तत्र वैशिष्टचं कारणतावच्छे. दकमिति दिक् । अनुमानमात्रेति । ननु प्रत्यक्षाभासं परिहृत्य किमित्य न्यायलीलावतीप्रकाशाववृतिः अथ वा रङ्गवृत्तितयेति । रङ्गत्वेनाभिमतं रजतमेवान रङ्गपदार्थः। न चैवं पूर्वाभेदः पूर्वमनुपस्थितेन रजतभेदेन रजतनिष्ठतयोपस्थितस्य भेद. स्य भेदाग्रह इत्युक्तमधुना तूपस्थितयोस्तयोर्भेदाग्रह उच्यत इति भेदात् । ननु तत्रेति। यद्यपि विकल्पदूषणेनायं पूर्वपक्षः प्रकृतफकिको. परि सम्भवी तथापि द्वितीयपक्षस्याने दूषितत्वादिदमेव सिद्धान्ति. नो हदि विपरिवर्तते इत्याखण्डलकोपयवायं पूर्वपक्ष इति प्रति- (१) अनुमानोच्छेदप्रसङ्गादिति कण्ठाभरणधृतः पाठः । (२) शान्देऽपि वा। ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२५ असंसर्गाग्रहस्य बाधिताबाधितव्यवहारकारणत्वे व्यवहारवैचित्र्यं संवादित्वासंवादित्वरूपं न स्यादिति संवादिव्यवहारः संसर्गवि- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अबाधितो व्यवहार: संसर्गाधीन इति लिङ्गादीनां संसर्गव्यवहारजन कत्वात् प्रामाण्यमिति शङ्कते--असंसर्गेति । संसर्मस्य वास्तवत्वावास्त न्यायलीलावतीप्रकाशः नुमानाभास उदाहृतः, यावता तत्रापि शक्यते वक्तुं यद्यसंसर्गान: हात्संसर्गव्यवहारः तदा संसर्गज्ञानोच्छेदप्रसङ्गः । न च बाधाबाधा. भ्यां व्यवस्थाबाधस्य विपरीतप्रमात्वे तस्यापि विशिष्टज्ञानत्वे मा. नाभावात् । अत्रोच्यते--प्राथमिकसत्यरजतप्रत्यक्षस्थले रजतत्वस्य न स्मृतिः प्रागननुभवात् ग्रहणं च तस्याक्षसंयुक्तयोग्यविशेष्यर जतसमवायेन भवद्धर्मधर्मिविषयकमेकमेवोत्पद्यते विशेष्यभानसा- मग्यून्तर्भूतत्वाद्विशेषणभानसामग्याः अगृहीतासंसर्गधर्मधर्मिविष येकैकज्ञानविषयत्वमेवं च परदर्शने विशिष्टत्वमित्यनुभवसिद्धं यथा- थप्रत्यक्षस्य विशिष्टज्ञानत्वमित्यनुमित्यापुच्छेद उक्तः। अथवन्हिसं. शयानन्तरं यत्र धूमासंसर्गाग्रहाद्वयर्थिप्रवृत्तिदृश्यते तत्र यदि व. यसंसर्गाग्रहस्तस्य व्यापारः स्यात्तदा धूमासंसर्गाग्रहात्प्रागपि प्रवृ. त्यापत्तिः संशयानुरोधेन प्रागपि सत्वात्। तस्मानिर्वह्रौ तस्य वह्नय. नुमितिरमिति नानुमित्युच्छेदः। किञ्च पर्वतेनेन्द्रियसनिकर्षे व- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः भाति । ये (सा?) चेति । तथा च यथा प्रवृत्तावसंसर्गाग्रहरूपा सामग्री तद्धेतोरिति न्यायात् तथानुमितावपीति न सामग्रीवैकल्प्यमन्यथा तु प्रवृत्तिकारणतयैवान्यथाख्यातिसिद्धिरिति भावः। एवं शाव्देऽपि यो. ग्यतासंसर्गाग्रह एव सामग्री त्वदीयेति ध्येयम् । न च बाघेति । यद्यपि नैतत् प्रत्यक्षासाधारणमनुमितिशा. ब्योरप्येवमवच्छेदादिति नात्रेयं शङ्का युक्ता । तथापि संसर्ग- ज्ञानमात्रोच्छेदो यदि मूलकृतोच्यते तदैतदपि समाधानं शक्ये. तातो विशेषोच्छेद उक्त इत्यभिसन्धिः । मानाभावादिति । तथा च तस्याप्यसंसर्गाग्रहात्मकत्वे बाधकत्वानुपपसेरिति भावः । व- न्ह्यनुमितिरिमिति । यद्यपि अयं पूर्वपक्षो न मीमांसकस्य तेना- ५४ न्या० -- ·न्यायलीलावती . ज्ञप्तिपूर्वक इति चत , न, संसृष्टयोरसंसर्गाग्रहस्य संवादिव्यव- हारहेतुत्वात् , शाब्देऽपि चानाप्ताप्रणीतवाक्यप्रभवस्मृतिसन्ताना- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् वस्वाभ्यां संवादिविसंवादिरूपकार्यवैचित्र्यमिति परिहरति-नेति । स्मृतिसन्तानासंसर्गाग्रहस्येति । स्मर्यमाणपदार्थासंसर्गाग्रहस्येत्यर्थः। ननु एतादृशासंसर्गाग्रहादनातोक्तेऽपि संवादिन्येव प्रवृत्तिः स्यादत उ. कम् अनाप्तप्रणीतेति । आप्तप्रणीतेति वक्तव्ये वेदस्य तन्मतेऽपौरुषेयस्य तदभावात् प्रवृत्तिन स्यादिति व्यतिरेकप्राधान्यम् । तथा च शब्दप्रा. माण्यं न स्यादित्यर्थः । यद्वा वैपरीत्यमेवास्तु तथा च भ्रमोविशिष्टज्ञा. न्यायलीलावतीप्रकाशः द्वेश्च स्मरणे यदि धूमभ्रमानन्तरमपि वह्नयसंसर्गाग्रहात् प्रवृत्तिस्त. दा प्रत्यक्षम्रमान्न कश्चिविशेष इति वह्नि साक्षात्करोमीत्यनुव्यव. सायः स्यान्न त्वनुमिनोमीति । मैवम् । धूमासंसर्गाग्रहस्य हि स्वातन्त्र्येण निहित्वोपस्थितिप्रतिबन्धे सति स्वातन्त्र्येण वह्निम वोपस्थितिापारः स्यात् लिङ्गशानानन्तरभावित्वप्रतिसन्धाना- च्च न साक्षात्करोमीत्यनुव्यवसायः । संसृष्टयोरिति । लिङ्गलि(ङ्गि) नोर्यत्र संसर्गस्तत्राविद्यमानासंसगांग्रहः संवादिव्यवहारजनकः य. त्र दोषात सतोऽपि तस्याग्रहस्तत्र विसंवादिव्यवहार इत्यर्थः । यद्यपि शाब्देऽप्येव(१) सम्भवति तथापि तत्र गत्यन्तरमाह-शाब्देऽ न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः न्यथाख्यातेरस्वीकारात् । नापि नैयायिकस्य तदुक्तानुमानोच्छेदेड- स्यावतारितत्वादिति चेत्, न, अनुमानोच्छेदमसहमानस्य तस्य तटस्थस्यान्यथाख्यातिमभ्युपेत्यैव पूर्वपक्षित्वात्। यद्यपि सिद्धान्तिन एवमयत्नसिद्धवान्यथाख्यातिस्तथापि तस्यापि(२) परस्याशयो न युक्त इत्यभिप्रेत्याह-मैवमिति । तथा च मीमांसकरीत्यैव त्वदुक्तमिति भावः। लिङ्गलिङ्गिनोरिति । हेतुसाध्ययोर्यत्र पक्षे संसर्ग इत्यर्थः । लिङ्ग सत्ता च प्रवृत्तौ यद्यपि साक्षानोपयुज्यते तथाप्यविद्यमानलिङ्ग- संसर्गाग्रहद्वारा साऽप्युपयुज्यत इत्याशयेनोका यद्यप्येवमिति । अनया रीत्येत्यर्थः । तथा चाविद्यमानपदार्थासंसर्गाग्रहस्तत्रापि नियामकः (१) यद्यप्येवं शान्देऽपि इति विवृतिधृतः पाठः। (२) पिघातस्यापि प०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२७ संसर्गाग्रहस्याविसंवादिसंसर्गव्यवहारहेतुत्वान(१)। संसर्गग्रहस्य च(२) विसंवादिव्यवहारहेतुत्वे असंसर्गाग्रहादविसंवादिव्यवहारे व्यवहारवैचित्र्यस्यान्यथासिद्धेः । रजतत्वतन्यञ्जकयोः संसर्गा- हेऽपि संवादिव्यवहारदर्शनेनानै कान्तिकत्वाच । यो यद्विलक्षण आभासः स तद्विजातीयप्रमाणप्रतिरूपकः, यथा प्रत्यक्षाभासः । शब्दाद्याभासात् विलक्षणौ च शब्दलिङ्गाभासौ प्रत्यक्षाभासा दिति शब्दानुमानसिद्धिरिति चेत् , न, विचारासहत्वात् । तत्सादृश्यं वा तदाभासत्वं विपर्यस्तव्यवहारजनकत्वं वा तद्वि. न्यायलीलावतीकण्टाभरणम् नमेवास्तु इत्याह-संसर्गग्रहस्येति । समवायातीन्द्रियत्वपुरस्कारेणाह- रजतत्वेति । तद्यञ्जिका व्यक्तिः। अनैकान्तिकत्वं तु संसर्गग्रहस्य क्वापि न प्रवर्तकत्वमित्यर्थः । शब्दानुमानयोः प्रमाणत्वं शङ्खते-यो यदिति । प्रत्यक्षाभासाद्विलक्षणो शाब्दानुमित्याभासी प्रत्यक्षविजातीयप्रमा. न्यायलीलावतीप्रकाशः पीति । वेदे नातोक्तत्यसम्भव इत्यत उक्तम् अनाप्ताप्रणीतेति । किञ्च विनिगमकाभावाद्वैपत्यिमेव कुतो न स्यादित्याह-संसर्गग्रहस्य चे. ति । रजतत्वेति । तद्यञ्जिका रजतत्व समवायिनी व्यक्तिस्तद्रजतत्वं संसर्गस्य समवायरूपतयाऽतीन्द्रियत्वेनाह इत्यर्थः । यद्वा तद्यञ्जक पदेन या पुरोवर्त्तिव्यक्त्या रजतत्वस्यासंसर्गाग्रहो विवक्षितः सैवीच्या ते। संवादिव्यवहारदर्शनेनेत्यत्र पुरोवर्निगोचरेणेति द्रष्टव्यम् । तद्विजा. तीयेति तद्विलक्षणप्रमावृत्तिज्ञानत्वव्याप्यजातिमानित्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः सम्भवत्येवेति भावः। वेद इति । परस्येति शेषः । तथा च परमतेनै. वायं सिद्धान्त इति ध्वनितम् । स्मृतिसन्तानेति मूलम् । स्मृतेः सन्तानं योति पदार्थ एवोक्तः। विशेषणताख्यः सम्बन्धस्तत्रापि गृह्यत इति मतेन व्याचष्टे--यद्वेति । संवादित्वार्थमाह--पुरोवर्तिगोचरणेति । तद्विलक्षणेति। एवञ्च मुले आभासपदेन ज्ञानमुक्तमिति भावः । तत्सादृश्यस्येत्या. (२) नासतर्गव्यव• 1 दिव्यव० । (२)स्य वा वि० ·४२८ न्यायलीलावती पर्ययत्वं वा । नायः । अनेकान्तात् । भवति [हि] प्रत्यक्षाभासाद्वि- लक्षणस्तकदृष्टान्तस्मरणदूषणाभासो न तु प्रत्यक्षतरममाणप्रति योगिकः । अत एव न द्वितीयः । दृष्टान्ताभासादेरपि विपर्यस्त- व्यवहारजनकस्य प्रमाणप्रतियोगिकत्वाभावात् । यो यद्विलक्षणः प्रमाणाभास इति विशेषणादयमदोष इति चेत् , न, शब्दलिङ्ग. योः प्रामाण्यसिद्धिमन्तरेण शब्द(१)लिङ्गाभासयोः प्रमाणाभास- वासिद्धः । शब्दाभासो(२)हि पदार्थस्मृतिसन्तानासंसाग्रह- रूपत्वात् स्मरणाभासः स्यात् । शब्दप्रामाण्यसिद्धौ च तदाभास. - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् णयोः प्रतिरूपको भविष्यत इति शब्दानुमानयोः प्रमाणत्वं सिध्यती. त्यर्थः । अनेकान्तादिति । शब्दानुमानाभासौ प्रमाणप्रतिरूपको प्रत्यक्षा. भासविलक्षणाभासत्वात् । अत्र सामान्यतोव्याप्तिः-यद्यदाभासवि. लक्षणाभासःस तद्विजातीयप्रमाणप्रतिरूपकः यथा अनुमानाद्याभास. विलक्षणः प्रत्यक्षाभासम्तद्विजातीयप्रमाणप्रतिरूपक इति । एतच्च त. कामालादावनैकान्तिकमित्यर्थः । तर्कामासः प्रमाणामास एव न भवतीति न तत्र व्यभिचार इत्याह-यो यदिति । साध्यविशेषो(षणा?) दयमहेतुरित्याह-नेति । तदेव स्फुटयति-प्रामाण्यसिद्धिमन्तरणेति। शब्दस्य प्रामाण्यं चेन्न सिद्धं तदा स्मर्यमाणपदार्थासंसर्गाग्रहमात्रोपयोगी शब्द इति तदाभासःस्मरणाभावपर्य्यवसित इत्याह-शब्दाभासो हाति। ननु शब्दात् पदार्थानां संसर्ग एव भासते अन्यथा ततः प्रवृत्ति रेखन स्यादित्यत आह-शब्देति। तर्हि प्रवृत्त्यन्यथाऽनुपपत्त्या शब्दाभा. न्यायलीलावतीप्रकाशः न विति । प्रत्यक्षतरदृष्टान्तादिरूपप्रमाणप्रतियोगिक इत्यर्थः । प्रमाणाभास इति ।दृष्टान्तादश्च न प्रमाणत्वमित्यर्थः। स्मृतिसन्तानेति। स्मर्यमाणपदार्था- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिमूले उपनयेन व्यज्यमानज्ञानस्यामासत्वस्य विकल्पः । तदाभास- स्यापीति मूलम् । सत्यस्थले विशिष्टज्ञानस्य प्रवृत्तिजनकत्वावधारणा. (१) शाब्दाल। (२) शान्दामा०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण -सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२९ स्याऽप्यन्यथाख्यातिस्वभावत्वसिद्धेः। न (२)तृतीयः । अन्यथाख्या- तिस्वीकारात् । यश्चाभासो नासौ संसर्गवेदनप्रतियोगिकः यथेदं रजतमित्याभासः । आभासश्च शाब्दादिः । यः संसर्गव्यवहारः सोऽसंसर्गाप्रतिभासपूर्वकः यथा रजतव्यवहारभेदः । तथा च विवा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सादपि संसर्ग एव भासत इत्यन्यथाख्यातिसिद्धिरित्यर्थः । अनुमान- स्यापीयमेव गतिरिति भावः । तर्हि विपर्यस्तत्वमनुमानादियोध्य संसर्गविपरीतसंसर्गबोधकत्वमनुमानाद्याभासत्वमिति दृषयति- पाति । इदानीं सत्प्रतिपक्षरूपतया प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यमास्कन्दति- यश्चेति । यथेदं रजतमिति प्रत्यक्षादावपि विशिष्टभ्रमानुदयात् असं. सर्गाग्रहादेव प्रवृत्तिसम्भवात् भ्रमस्थलवदित्यर्थः । प्रमास्थले यत्सं. सर्गव्यवहारः प्रवृत्तिव्यवदेशश्च तयोरप्यसंसर्गाग्रहपूर्वकः स्याद् यदि भ्रमोऽन्यथाख्यातिरूपो नाङ्गीकार्य इत्याह-यश्चेति । यो यद्विलक्षण न्यायलीलावतीप्रकाशः ग्रहरूपत्वादित्यर्थः । संसर्गवेदनप्रतियोगिक इति । संसर्गबोधकप्रमाणप्रति योगिक इत्यर्थः । यथेदमिति । शुक्ती रजतत्वस्यासमवायात् तत्र प्रमाणाप्रसरादित्यर्थः । यथा रजतति । यथा शुक्तौ रजतव्यवहारो न व्यवहर्तव्यसंसर्गज्ञाननिबन्धन इत्यर्थः । अनुमानप्रामाण्यानभ्युपगमे न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दिति भावः । शुक्तौ रजतत्वस्येति । यद्यप्येवं शब्दाभासस्थलेऽपि प्रमा. णाप्रसरस्योभयवादिसिद्धत्वाव सिद्धसाधनम्। यदि च तज्जन्यप्रमा. वृत्तिज्ञानत्वव्याप्यजातिमत्वाभावः साध्यस्तदा दृष्टान्तासिद्धि- स्तथापि समवायातीन्द्रियतया संसर्गविषयकप्रमावृत्तिताहशजाति. मत्वाभावे साध्ये भवति प्रत्यक्षाभासस्य दृष्टान्ततेति भावः । यद्य पीत्थमपि शुक्तौ रजतत्वस्येत्यादिहेतुरयुक्त एव तथापि दोषवशाद तीन्द्रियोऽपि रजतत्वसमवायः शुक्तौ भासत इति तदेवादाय दृष्टा. न्तासिद्धिरिति यदि कश्चिद्धान्त्या देशयेत्तदा तं प्रतीदमुक्तम् । तथा च तत्र संसर्गवेदनस्वीकारेऽपि न तस्य प्रमात्वमिति न दृष्टान्तासि- द्धिरिति भावः । यथा शुक्ताविति । यद्यपि समवायातीन्द्रियतया रजते (१) नापीतिकणाभरणधृतः पाठः । - ·न्यायलीलावती दाध्यासित(१) इति निषेधाच्च । शब्दानुमानार्थापत्तिप्रामाण्याक्षेप कं प्रत्यनुमानोपन्यासानवकाशाच्च । यथा (२)दीपैकत्वव्यवहारो भेदाग्रहात् । तथा च प्रत्यभिज्ञानमात्रमुच्छियेत । तत्तुल्ययुक्तिक- त्वात् । यत्राभेदोऽस्ति तत्रावभासते न सर्वत्रेति चेत्, न, य. त्राभेदोऽस्ति तत्र व्यवह्रियते न सर्वत्रेति तुल्यम् । अविद्यमानो ऽप्यभेदस्तदभावाग्रहाव्यवहियत इति चेत्तुल्यम् । असन्नप्य- भेदो भेदाग्रहादवभासते । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् आभास इत्यादि प्रकारान्तरेणापि निव्याचष्टे-शब्देति । शब्दविधया चेदिदं गमकं तदा शब्देत्युक्तम् । यद्यपि प्रत्यक्षप्रामाण्येऽपि प्रतिव. न्दिविधया सिद्धान्तिनो विमतिरेव तथापि परेण तन्नोपन्यस्तमिति तथोक्तम् । किञ्च प्रत्यभिज्ञानमपि पूर्वापराभेदग्राहकं न स्यात् तथावा. दिनः क स्थैर्यसिद्धिरपीत्याह-यथा चेति । यथा तत्र एकत्वासंसर्गान- हस्तथा प्रमाप्रत्यभिज्ञानेऽपि स्यादित्यर्थः । विषयसत्त्वं प्रमाप्रयोज. कमिति शङ्कते-यत्रेति । भानव्यवहारयोस्तुल्यत्वमाह-नेति। तथा च तद्यवहारात्तथाख्यातिरेवेति भावः । भेदाग्रहादविद्यमानव्यवहारं स्थान तु भानं येनान्यथाख्यातिः स्यादिति शङ्कते-अविद्यमान इति । तद्भेदाग्रहादविद्यमानभानमपि स्यादित्याह-तुल्यमिति । तुल्यतामेव दर्शयति-असन्नपीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः कथं तेनैव विरोधापादानमित्याह-शब्दानुमानेति। कचित्प्रत्यक्षसंसर्ग: ज्ञानोच्छेदमप्याह-यथेति । सर्वत्रेति । न विसंवादिज्ञानेऽपात्यर्थः । तथा चन प्रत्यभिज्ञानमात्रोच्छेद इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रजतव्यवहारोऽपि दृष्टान्तो भवत्येव तथापि विशेषणतालक्षणसंस. गस्तत्र भासत इति मतेन पूर्वारुच्यैव मूलकता प्रकारान्तरमुक्तमि ति तदनुरूपोभयसिद्धभ्रमजन्यव्यवहार एव प्रकाशकृता दृष्टान्त उक्त इति भावः । यत्राभेदोऽस्तीति मूलम् । तथा च शुक्तौ रजतामेदव्यवहारो. (१)विधादाश्रय इ.। (२) यथा चेति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सीयवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३१ ननु चैवमन्यथाख्यातिरनुपपन्ना, कारणाभावात् । दोषाः कारणमिति चेत् , न, दोपाणां यथार्थज्ञानजननपतिबन्धसा- मात् (१)विपरीतज्ञाने त्वसामर्थ्यात् । न खलु दुष्टं कुटजवी जं न्यग्रोधधानायै(२)कल्प्यते । दवदहनदग्धवेत्रीजस्य कदली. काण्डजनकत्ववद् भस्मकदुष्टजठरानलस्य बहुतरान्नपाकहेतुत्वव- च्च दोषाणां विपर्ययहेतुतेति चेत् , न, दग्धस्यावेत्रबीज. विजातीय फलहेतुत्वात् । प्रभूतदाद्यद- हनशक्तेरनलेषु स्वाभाविक्या अन्नरसजननशक्त्या अभि. स्वात् । अन्यस्यैव - । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ननु विशिष्टज्ञाने विशेषणविशेष्यन्द्रियसत्रिकर्षः कारणं प्रकृते च विशेषणस्य रजतत्वस्यासशिकर्षाद्विशिष्टभानं न स्यादित्याह- नन्विति । असन्निकृष्टमपि दोषवशाद् भासत इत्याह-दोषा इति । प्रमा णप्रतिबन्धकत्वं दोषत्वमित्यभिप्रेत्याह-नेति । दुधमिति । भजनापादि तदोषवदित्यर्थः । न्यग्रो(ध?)धाना' वटाङ्करः । दोषाणां विपरीतका- यजनकत्वमुदाहरति- दवेति । 'दवो'वनम् । 'भस्मको' रोगविशेषः । दाहात्तवेत्रवीजं विनष्टमेव तद्भस्मनस्तु कदलीजनकत्वं रसार्जनश. त्या जीवनादृष्टाधीनतया स्वाभाविकी जठरानलस्य दाहकत्वशक्तिर्या प्रतिवद्धाऽऽसीत् सैव भस्मकेन दाहशक्तिर्न जन्यते किन्तु रसार्जनश के प्रतिवन्ध एवं क्रियते इति विपरीतकार्यजनो (ननेन?) तदुदाहरण न्यायलीलावतीप्रकाशः प्रत्यक्षान्यथाख्यातिमाक्षिपति-ननु चेति । क्षात्कारे इन्द्रियेण रजतसंयोगतत्संयुक्तसमवाययोः कारणत्वा. दित्यर्थः । 'धाना' अङ्कुरः । अन्यस्यैवेति । वेत्रवीजभस्मन एव न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः ऽपि न स्यादिति भावः । अनुमित्यादौ लिङ्गासंसर्गाग्रहादेः कारणस्य सम्भवाद्विशेषपरतामाह-प्रत्यक्षान्यथाख्यातिमिति । दाहो यदि रूपपरा. वृत्तियदि वा भस्मीभाव उभयथापि नोक्तं विनाशकत्वमित्यन्यथा (१) प्रतिबन्धे सामर्थ्यात् । (२) ०लु दुष्टं न्यग्रोधवीज कुटजधानाय कल्पते । भृष्टं कुटः । रजतरजतत्वसा.

·न्यायलीलावती भवे भस्मकेन रसहेतुशक्तिप्रतिबन्धे प्रभूतदाादहनशक्तेरन भिभवात् । तदेतदपेशलम् । यथा दाहस्य वेत्रवीजविनाशकत्वं रूपान्तरजनकत्वं च तथा दोषाणामप्ययथार्थज्ञानजनकत्वमन्य- विज्ञानप्रतिबन्धकत्वं (१)च स्यात् । दहनस्य प्रचुरदाहशक्तिः किं स्वरूपमतातीन्द्रियं रूपमथ सहकारिभेदः । तत्र न तावदा- यः । तथा सति रसार्जनदाहसामर्थ्ययोरभेदेनाभिभाव्याभिः भावकभावाभावात् । न द्वितीयः । असिद्धः । न तृतीयः । भ. स्मकाभावस्य रसजननसहकारित्वेन तदभावस्य प्रचुरदाहजन- कत्वमिति दोषकारणतापत्तेः। यथा वाऽविसंवादिव्यवहारोप- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मित्याह-नेति । 'दाहो'ऽग्निसंयोगः। 'अन्यविज्ञप्ति प्रमा। अतीन्द्रियमिति । मीमांसकाभिमता शक्तिरित्यर्थः । जठरानलस्वरूपमेव रसाजनसा. मर्थ्य तदा नाभिभाव्याभिभावकभाव इत्याह-तथा सतीति।स्वरूप सती. त्यर्थः । तदभावस्य भस्मकस्य यथा अस्माकं भ्रमज्ञाने दोषकारणत्वं तथा तव विपरीतव्यवहारइत्याह-यथा वेति । विशेषणज्ञानं विशे न्यायलीलावतीप्रकाशः कदलीकाण्ड जनकत्वादित्यर्थः यथेति । 'दाहो'ऽग्निसंयोगः करणव्युत्पत्तरेकस्यैवाग्निसंयोगस्थ पूर्वद्रव्यनाशकत्वं द्रव्या. न्तरवर्तिरूपजनकत्वं चेति मतमाश्रित्यैतदुक्तम् । तथा सतीति । दाहसामर्थ्यवद्रसार्जनशक्तरपि दहनस्वरूपात्मकत्वादित्यर्थः । 'अ. सिद्धेः' शकेः पदार्थान्तरस्य निरालादित्यर्थः । भस्मकाभावस्येति । अ- भावस्य भावत्वादित्यर्थः । ननु भ्रमो न विशिष्टज्ञानं किन्त्वसंसर्गान. हः सप्रतियोगिनि बुद्धिस्थेऽधिकरणस्वरूपं तच्चाजन्यमेवेति न दोष इत्यत आह-यथा वेति । धियामौत्सर्गिकस्य प्रमावस्य बाधकैकायोग्य न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः व्याचष्टे-दाह इति। "पुनरन्यस्मादग्निसंयोगात्पाकजाजायन्त"(२) इति भाष्यविरोधमाशङ्कयाह-एकस्येति । ननु भ्रम इति। यद्यपिभ्रमो विशिष्टशा. (१)नजननमन्यविज्ञप्तिप्र० । (२) प्रशस्तपादभाष्यम् , पाकजोत्पत्तिविधानम् ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३३ हारशीलानां विज्ञानानां दोषवशात् तदजननेऽपि विसंवादिव्यव- हारप्रसवक्षमत्वं तथैव तदपि स्यात् । अयथार्थत्वे ज्ञानस्य ज्ञान मात्रेऽनाश्वासप्रसङ्गः(१) स्यादिति चेत्, न, विसंवादिव्यवहारज- नकत्वेऽपि तुल्यत्वात् । यत्र विशेषदर्शनं संशयहेतुदोषानुपल. म्भो वा न तत्र व्यवहारविसंवादशङ्केति चेत्, तुल्यमयथार्थ- विषयत्वेऽपि । स्वाभाविकं ज्ञानस्य संवादिव्यवहारजनकत्वमा न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यसन्निकर्षः तदुभयासंसर्गाग्रहश्च विशिष्टज्ञानकारणं न तु विशे. प्यासन्निकर्षोऽपीति न कारणाभाव इति भावः । दोषान्तरमन्यथा- ख्यातावाशङ्कते-अयथार्थत्व इति । अनाश्वासः स्यादिति । तथा च निष्कम्प. प्रवृत्तिः कापि न स्यादिति भावः । यथार्थस्यापि ज्ञानस्य विसंवा. दिव्यवहारजनकत्वं चेत्तदा तुल्य एवानाश्वास इत्याह-नेति । प्रथम मनाश्वासेऽपि प्रामाण्यग्रहादाश्वासः स्यात् प्रामाण्यग्रहोयायः सम एवेति भावः। स्वतः प्रामाण्यं तु अदूर एव प्रतिक्षिप्तमिति हृदयम् । न्यायलीलावतीप्रकाशः स्वात्तथा स्वभाव इत्यर्थः । अनाइवासेति । तथा च प्रवृत्तिमात्रस्य प्रा. माण्यसन्देहादप्युपपत्तौ बहुवित्तस्य(व्य?)यायाससाध्ये कर्मणि प्रवृ. त्तिन स्यादित्यर्थः । अयथार्थत्वेऽपि तुल्यमिति स्फुटतयोपेक्ष्यान्य. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः नमित्येव पूर्वदृष्टान्तेन साधितं तत्र च बाध इति सन्धानकल्पनेना- भ्रमदृष्टान्तेनापि सङ्गतिः, तथापि पूर्वदृष्टान्तः स्वमतेनैव भाष्यविरो. धादसङ्गात इति तात्पर्यम् । तथा स्वभाव इति । स्वभावश्च संवादिव्यवहार. जनकत्वं दोषसाहित्येन भ्रमजनकत्वमित्येवंरूपः। तथा च तद्वत्स्वभा. वतो ज्ञानहेतूनां प्रमाजनकत्वं दोषसाहित्येन च भ्रमजनकत्वं स्यादि. त्यर्थः । तद्विशेषतद्विशेषस्येति(१) । विशेष्यसन्निकर्षत्वेनैव सामान्यकारण. तेति रजतस्य विशेषणतास्थले रजतसंयोगस्याकारणत्वात् , विशेयी. भूतशुक्तिसंयोगस्यैव तथात्वादिति भावः। नन्वनुभवव्यतिरेकाभ्यां (१) अनाश्वासः स्यादिति कण्ठाभरणसम्मतः पाठः। ५५ न्या० - ·न्यायलीलावती पवादिकमन्यथात्वमिति चेत् , न, शाब्देऽपि(१) तथापत्तिरिति लौकिकवाक्यानामप्रामाण्यं न स्यात् । ननु च कारणत्वं वा विष. यत्वं तद्गोचरव्यवहारजनकत्वं वा तत्प्रतिबद्धव्यवहारजनकत्वं वा। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अन्यथात्वमिति । विसंवादिष्यवहारजनकत्वमित्यर्थः तथाच स्वरसतो मम पक्षे नानाश्वास इति भावः । लौकिकं वाक्यं पौरुषेयत्वेन भ्रमा. धधीनमपीति शङ्कया न प्रथमं प्रमा जनयति किन्रवातोक्तत्वग्रहात शङ्कात्यये पश्चात् प्रमापकं तथा चाप्तोतत्वग्रहादनुमानस्यैव सम्भृ. तसामग्रीकत्वात् प्रमाजनकस्थितौ तदनुवादकत्वमित्यपि तव सिद्धान्तो भज्येत । यतः शब्दानां स्वाभाविकप्रमाजनकत्वमिति लौकिकेनापि वाक्येन प्रथमं प्रमैव जन्येतेत्याह-शब्देऽपीति । अप्रामाण्यं न स्यादिति । वैदिकवाक्यतुल्यता स्यादित्यर्थः । पूरोवत्तिरजततादा. म्यस्यापि अत्यन्तासतो विषयत्वमसम्भावितमतःकाऽन्यथाख्याति. रिति शङ्कते-ननु चेति । भतीतादेरित्युपलक्षणं चक्षुरादरपि विष. न्यायलीलावतीप्रकाशः दाह-शब्देऽपीति । लौकिकवाक्यानां सर्वेषामिति शेषः । प्रथम शङ्काकलङ्कगुठितत्वात(?)पश्चादप्यनुवादित्वाल्लोके शब्दाप्रामाण्यं स्वदभिमतं यदा च बाधकामावाधीन प्रामाण्यं तदा लौकिकवाक्या. नामपि केषाञ्चित् बाधकाभावात् प्रामाण्यं स्यादेवेत्यर्थः । नन्वता. यतापि क्लुप्तकारणाभावात् शुक्ती रजतसाक्षात्कारो न स्यादिति न समाहितम् । अत्र वदन्ति । विशेषणशानं विशेष्येन्द्रियसन्निकर्षस्त- योरसंसर्गाग्रहः प्रत्यभिज्ञानसत्यप्रत्यक्षसाधारणो विशिष्टप्रत्यक्षहेतु. स्वनियमात संयोगस्य विशघ्यभानसामग्यून्तर्गतत्वेनान्यथासिद्ध- तया विशेषणभानसामग्भ्यन्तराकल्पनात् तुल्यमयथार्थविषयेऽपीत्य: न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रजतसंयोगत्वेन कारणताग्रहः स्यादित्यत आह-संयोगस्येति । विशेष. णज्ञानविशेष्यभानसामग्रीभ्यामेव तन्निवाहे नोकरूपेण कारणता, अन्यथासिद्धरिति भावः । ननु तत्साक्षात्कारे तदिन्द्रिय सन्त्रिकर्ष. (१)शग्देऽपीति प्रकाश-कण्ठाभरणधृतः पाठः । ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३५ . नाद्यः। अतीतादेरविषयतापत्तेः । न द्वितीयः । रजतप्राप्तिबद्रज ताभावप्राप्तिव्यवहारस्यापि जननाद्रजताभावविषयताप्रसङ्गात् । तृतीये तु पुरोवर्तिरजततादात्म्यविषयत्वमसम्भावितमेव, तन्नि- यतव्यवहारजननाभावादिति चेत्, न, यत्र यस्येच्छाप्रयत्नजन- , न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यतापत्तरित्यपि द्रष्टव्यम् । रजतप्राप्तिवदिति । यथा सत्यरजते रजत- प्राप्तिस्तथा रजतभ्रमे रजताभावप्राप्तिरपीति तस्यापि विषयत्वप्र. सङ्गात्तत्र प्रवृत्तिरेव न स्यादिति भावः । असम्भावितमिति । तत्तादा. त्स्येऽस्यासम्भावितत्वेन तन्नियतव्यवहाराभावादित्यथः। यत्र यस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशः आक्षिपति-ननु चेति । रजतप्राप्तिवदिति । सत्यक्षाने यथा रजतस्य प्राप्ति- रिति रजतं विषयस्तथा विसंवादिशाने रजताभावस्थापि प्राप्तः सो. ऽपि विषयः स्यादिति ततः प्रवृत्तिनं स्पादित्यर्थः । तन्नियतेति । शुक्ति. रजततादात्म्यस्यात्यन्तासत्त्वेनाव्यापकतया तद्याप्यव्यवहाराजनक- वादित्यर्थः । यत्रेति । ननु यति विषय सप्तमीत्वात् येन वा निरूपण. मित्यत्र च तद्विषयेण तन्निरूपणादात्माश्रयः, उपेक्षाज्ञानाव्याप्तिश्च न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः त्वेन लाघवात्कारणतेति रजतविषयसाक्षात्कारे रजतसंयोगो हेतु: "यत्सामान्ययोरिति" न्यायादिति चेत् , न, गुरुमते रजतानुमितेऽपि रजतसाक्षात्कारत्वेन व्यभिचारात् । न च रजतावच्छेदेन यत्साक्षा. काररूपं तत्र रजतसंयोगो हेतुर्न त्वेवमनुमितिरिति वाच्यम्, तर्हि तवैव रीत्या साक्षात्कारालाक्षात्काररूपात्मकमेकं ज्ञानमन्यथाख्या- तिरस्तु, कारणबाधस्य निरस्तत्वात् । अनुभूयमानरजतारोपस्थले च क्षुतरान्न ( सुतरां न ? ) कारणबाध इति तदाप्यन्यथाख्यातिरप्रत्यू. हा । न च विशेष्यवृत्तिविशेषणशानादिकं तव यत्प्रमाप्रयोजकं तदेव लाघवेन शानसामान्यहेतुरिति कारणबाध इति वाच्यम्, ज्ञानवैचिया. सिद्धौ तस्य कारणत्वे मानाभावात् । तत्सिद्धौ चोपजीव्यविरोधेन तस्य सामान्याकारणत्वादित्यन्यत्र विस्तरः। प्रवृत्तिन स्यादिति। रजतार्थिप्रवृत्तिर्न स्यादिति। नन्वेवं परमानस्यापि .

·न्यायलीलावती कत्वं येन वा निरूपणं तस्य तद्विषयत्वात् । कारणमेव साक्षा. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् यद्यपि यत्रेति विषयसप्तमी । येन वेति । तद्विषयत्वमेव तन्निरूपकमि. त्युभयत्रात्माश्रयः, व्यवहाराजनकमुपेक्षाज्ञानमिति तत्राव्याप्तिस्तथापि विषयत्वं ज्ञानस्वरूपमेव । ननु स्वरूपस्याविशेषाद् घटज्ञानं पटविषय- कमपि स्यादिति चेन्न, स्वरूपस्यैव विलक्षणत्वात् । न हि यद् घट- ज्ञानस्वरूपं तदेव पटज्ञानस्वरूपमपि तेषां च स्वरूपाणामननुगमेन घटादिना विषयेनैवानुगमात् दण्डिनीव दण्डेन । ननु धर्मान्तरमेव विषयत्वमस्तु यस्याग्रहात् चैत्रस्य ज्ञानस्वरूपे ज्ञाते चैत्रो घटं जाना- तिन वेति संशयः, अन्यथा स न स्यादिति चेन, तत्र तदीयत्वस्या. ग्रहात् संशयः । तदीयत्वं हि तत्सम्बद्धव्यवहारजनकत्वं तत्सम्बद्ध- स्वरूपं वा । अन्यथा घटाभावभूतलयोर्विशकलितयोर्शाने घटाभा. ववद् भूतलमिति प्रतीतिः स्यात् । किश्चैवं पदार्थान्तरमेव विषयत्वं स्यात्तच्च प्रतिषिद्धम् । किञ्च विषयतापि तदीया सम्बन्धास्तराधीनेत्यनवस्थापत्तिः। कारणमेवेति । भ्रमे च न रजतं कारणमिति न विषयः स्यादित्यर्थः। साक्षात्कारिज्ञानेऽप्यकारणं न्यायलीलावतीप्रकाशः तेन व्यवहाराजननात् योग्यतायाश्च तद्वच्छेदकरूपग्रहं विना शातुमशक्यत्वात् तद्विषयत्वस्यैव तदवच्छेदकतायामात्माश्रयापत्तेः तस्माद्धर्मान्तरमेव विषयत्वम् । कथमन्यथा घटं जानति चैत्रे चैत्रः किञ्चिजानाति अयं च घट इति विजानता घटविषयकशानवांश्चैत्रो न वेति संशय: स्यात । अत्राहुः । ज्ञानस्वरूपमेव विषयत्वं न च तज्ज्ञानस्वरूपमन्यत् येनातिप्रसङ्गः। तेषां ज्ञानानां प्रतिस्वं भेदेऽपि घटेन विषयेणानुगमात् दण्डिनीव दण्डेन । यद्वा तदनुव्यवसायकारणत्वावच्छेदकरूपवत्त्व. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पटविषयत्वं स्यात शानरूपत्वस्याविशेषादित्यत आह-न चेति । तथाच तज्ज्ञानरूपत्वं तद्विषयत्वमिति नातिप्रसङ्ग इति भावः। नन्वेवमननुगम इत्यत आह-तेषामिति । तदनुव्यवसायेति । तस्य ज्ञानस्यानुव्यवसायात्कार- णत्वावच्छेदकं यन्एं घटादि नदेव विषयस्तत्वमेव विषयत्वं तन्निरूपक ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३७ स्कारिणो ज्ञानस्य गोचरो नाकरणं रजतमिति चेत् , न, प्रत्यभिज्ञाया अपि(१.)गोचरत्वात् । यदसत्तन्न प्रकाशते यथा व्योमकमलम् । असच्च पुरोवर्तिरजततादात्म्यमिति न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रागवस्थाविषय इत्याह-प्रत्यभिज्ञायामिति । प्रत्यभिज्ञानमपि स्मृत्यनु भवरूपज्ञानद्वयमेवेति नवाच्यम् , अभेदोच्छेदापत्या तदेकत्वस्य व्यव. स्थापनात् । तथा च तदेकं संस्कारोन्द्रियाभ्यां जन्यते तथा भ्रमो. ऽपीत्यविशेषात् यथाव्योमकमलमपि दृष्टान्तोऽभासमानत्वे साध्ये व्याहतः, भासमानतयैव दृष्टान्तत्वात् , तथापि सदुपरागेणाभासमा. नत्वस्य साध्यत्वात् । असत्ख्यात्यवष्टम्भेन च दृष्टान्तत्वमित्यविरोधः। न्यायलीलावतीप्रकाशः मेव तद्विषयत्वम् । न च निर्विकल्पकाव्याप्तिः, घटज्ञानत्वेनैव तस्या- प्यनुव्यवसायकारणत्वात् न च संशयानुपपत्तिः घटतज्ज्ञानयोः स्वरूपग्रहेऽपि तदीयत्वं तद्विषयत्वं न गृहीतमिति तद्विषयत्वे सन्देहः । तदीयत्वं च सम्बन्धिना तत्सम्बद्धस्वभावत्वं सम्बन्धं विना कथं तदीयत्वं सम्बन्धस्यैव स्वभावत्वात् । यथा तवैव विशे. षणतायामन्यथानवस्थानात् । कारणमेवेति । विसंवादिरजतप्रत्यक्षे चन कारणं रजतमिति न विषय इत्यर्थः । यत्किञ्चित्कारणं प्रत्यक्ष. विषयः, तदेष्टापत्तिः भ्रमविषयरजतस्यापि तत्वात् । अथ तत्कारण. मेव तद्विषयस्तत्राह-प्रत्यभिज्ञायामिति । प्रत्यभिज्ञावत् संस्कारेन्द्रिया. भ्यां विशिष्टज्ञान भविष्यति न च प्रत्यभिज्ञा न शानद्वयम्, अभेदो. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः त्वमेव विषयित्वमित्यर्थः । घटज्ञानत्वेनेति। न चैवं निर्विकल्पकस्यापि फलोपाधानापत्तिः सम्बन्धितावच्छेदकप्रकारक सम्बन्धिज्ञानस्य स. सम्बन्धिकपदार्थधीहेतुतया तद्विरहादेव तद्विरहात् । यद्यपि घटना नत्वं घटगोचरज्ञानत्वमिति पूर्ववदात्माश्रयः। न च घट एवावच्छेदकः तस्थापि सम्बन्धाकांक्षायां विषयतायामेव पर्यवसानात् । किञ्च घट. ज्ञानत्वस्यावच्छेदकत्वे विशिष्टज्ञानव्यवहितप्राकालिकनिर्विकल्पक (१) प्रत्यभिज्ञायां पूर्वकालताया अपि ।

·४३८ न्यायलीलावती चेत्, न, गगनकमलस्यापि शब्दाभासप्रतिभासित्वेन दृष्टान्त स्य साध्यविकलत्वात् । पुरोवर्तिरजततादात्म्यप्रतीतौ चान्यथाः ख्यातिस्वीकारात् । अप्रतीतावाश्रयासिद्धेः । असंसर्गाग्रहवलेन च व्यवहारे(१)तत्रासत्त्वस्याप्रतीतौ हतोरपक्षधर्मत्वात् । असत्त्वे नासंसर्गाग्रहात पक्षधर्मताव्यवहार इति चेत् , न, सत्त्वेनापि न्यायलीलावतोकण्ठाभरणम् सदुपरागेणासतोऽपि भानस्वीकारादित्याह- गगनेति । किञ्च पुरो- वर्तिरजततादात्म्यस्यैव पक्षवं प्रतीत्यप्रतीतिभ्यां व्याहतमित्याह- पुरोवतति । पक्षो न प्रतीयते किन्तु संसर्गाग्रहात् व्यवहियते परमिः त्याह-असंसर्गेति-असत्त्वं यत्वया हेतु कृतं तदप्यप्रतीयमाने पक्षे न प्रतीयतेति हेतुराश्रयासिद्धः स्यादित्यर्थः । पक्षे हेतोरसंसर्गाग्रहा. धीन एव पक्षसत्त्वव्यवहार इति शङ्कते-सवेनापीति । असत्याससं. र्गाग्रहवत् सत्त्वासंसर्गाग्रहोऽप्यस्तीति सत्त्वं हेतुः स्वरूपासिद्धः न्यायलीलावतीप्रकाशः च्छेदापत्तेः, तस्य तदेकमानत्वात् । न च संस्कारेन्द्रिययोः समानवि. षयत्वेन मिथः सहकारित्वं तत्तांशे तदभावात् । न चातिप्रसङ्गः, भे- दाग्रहस्यापि तद्धेतुत्वादित्यर्थः । 'तथापत्तेः' असंसर्गाग्रहापत्तेरित्य- र्थः । तथा चासत्वं हेतुः स्वरूपासिद्ध इति भावः । पूर्व प्रत्यक्षविषयः त्वे कारणत्वं व्यापकमित्युक्तमधुना षोढा प्रत्यासत्या इन्द्रिय सन्निक. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः साक्षात्कारापत्तिः, तत्रोक्तसामग्रीविरहाभावात् , तथापि स्वरूपसम्ब. न्धविशेष एव विषयता स च ज्ञानरूप एवेति प्रागुक्त एव तात्पर्यम् । असंसर्गाग्रहापत्तेरिति । त्वयाऽलीकस्वाभ्युपगमादिति भावः । तथा( चा ) सत्त्वमिति । पुरोवर्तिरजततादात्म्यस्य पारमार्थिकस्यैव भानाभ्युपग- मात् । भ्रमत्वं तु व्यधिकरणप्रकारकत्वेनाऽन्यथा भ्रमानुव्यवसायस्य भ्रमवापचेरिति भावः। पूर्वमिति । कारणत्वमेव विषयतानियामकामिति प्रागुकमधुनातुसंयोगाद्यन्यतमप्रत्यासत्तिमत्वमेव तनियामकम्। तच कारणत्वनियतमिति परम्परया तनियामकमित्युच्यत इति भेद इति (१)च तद्व्यवहारे त ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सधिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४३९ , तथापत्तेः । असतोऽकारणत्वात्कथं साक्षात्कारिप्रतीतिविषयत्व. मिति चेत् , न, संस्कारोपनीतस्याकारणस्यापि प्रत्यभिज्ञायां तत्तांशस्य प्रतीतिविषयत्वात् । प्रत्ययत्वं त्वदृष्टसामग्रीप्रसूतत्वप्र. युक्तसत्यभावमित्यसिद्धप्रतिबन्धमित्यास्ताम् । - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सत्वाससंग्रहेण सत्त्वव्यवहारस्यैव सिद्धरित्यर्थः । साक्षात्कारिणि कारणमेव विषयो रजततादात्म्यं चाकारणमतो विषयो न स्यादिति शङ्कते-असत इति । रजततादात्म्यं सदेव संस्कागेपनीतमिह भा. सत इत्यदोष इति परिहरति-नेति । सर्वासां धियां याथार्थ्यसाधक प्रत्ययत्वं हेतुस्वरूपमुपाध्युपन्यासेन दूषयति-प्रत्ययत्वन्त्विति। दोषाज- न्यायलीलावतीप्रकाशः टमेव प्रत्यक्षविषयस्तश्च कारणमेवेति विवक्षित्वाह-असत इति । उक्त युक्तिमभिप्रेत्याह-संस्कारेति । प्रत्ययत्वस्य ज्ञानमथार्थत्वसाधकत्वं दृषयति-प्रत्ययत्वमिति : दोषाजन्यत्वमुपाधिरित्यर्थः । न च दोषजन्यः स्वमसिद्धं भ्रमे दोषस्यान्वयव्यतिरेकात् । न चासंसर्गाग्रहेण तदन्यथा. सिद्धिः, तस्यासिद्धिः, तस्याधिकरणरूपत्वेनासाध्यत्वात ज्ञानरूपत्वे च तस्य प्रमात्वात् न दोषजन्यत्वम् । एतच स्वमतेनोक्तं परेषां सर्व ज्ञानानां यथार्थतया दोषाजन्यत्वं साधनव्यापकम् । किञ्च दोषस्य विशिष्टज्ञानमेव व्यापारः प्रवृत्ती तोतुत्वात् नासंसर्गाग्रहः कल्पनीय. कारणभावत्वादिति भावः। मानं तु अन्यथाख्याती प्रत्यक्षमेव कारणबाधाभावात्। इदं रजत. तया जानामीत्यनुव्यवसायाद्विषयतायां तस्यैव मानत्वात् तस्य च प्रमाणत्वनियमात् । न च भेदाग्रहाद्रजतज्ञानविषयत्वासंसर्गाग्रहः शुक्ती भेदग्रहेऽपि शुक्तिर्मया रजतत्वेन ज्ञातेत्यनुव्यवसायात् । न च विचा- रसाध्यासंसर्गग्रहबाध्योऽयमसंसर्गाप्रहस्तेन विचारं विनापि भेदग्रहे. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भावः । न चासंसर्गाप्रहेणीत । विशिष्टज्ञानं तत्र नास्त्येवातो दोषाजन्यत्वं साधनव्यापकमिति भावः । 'ज्ञानरूपत्वे अधिकरणचानरूपत्वे । प्रवृत्ती तद्धेतुत्वस्येति ( त्वादिति ? )। उक्तयुक्तरिति शेषः। विचारसाध्येति । अन्य.

·न्यायलीलावती -- न्यायलीलावतीप्रकाश ऽप्यवतिष्ठत इति वाच्यम् , इदं रजततया जानामीत्यत्र शुतिकर्मकरज- तत्वप्रकारकज्ञानासंसर्गाग्रहस्यात्मन्यसम्भवात् तादृशज्ञानाप्रसिद्धः । अनुमानमप्युच्यते ज्ञानत्वं विशेष्यावृत्तिप्रकारक(प्र? )वृत्तिहेतु प्र. त्यक्षात्मविशेषगुणवृत्तिधर्मत्वात् इच्छात्ववत् । साध्यप्रसिद्धिरक्तव । न च द्वेषत्वे व्यभिचारः, अशावेव शत्रु द्वेष्मीत्यनुभवात्तत्रापि तरिस. द्वेरिति सामान्यतः, विशिष्य तु रजतेच्छाजन्यशुक्तिविषयकप्रवृत्तिज. नक रजतज्ञानं शुक्तिविषयकं शुकिविषयक प्रवृत्तिहेतुज्ञानत्वात् शु. त्यर्थ (र्थि?)न इयं शुक्तिरिति ज्ञानवत् पक्षीवशेषणमहिना न समूहा. लम्बनेनार्थान्तरं तथाविधमिदं ज्ञानं चारजतत्वप्रकारकं रजतेच्छा. जन्यप्रवृत्तिहे तुज्ञानत्वात् सत्यरजतविषयकेदंशानवत् । न च ग्रहण स्मरणयोर्विशिष्टज्ञानस्य वा पक्षत्वे बाध आश्रयासिद्धिर्वा शुक्तिविष. यप्रवृत्तिहेतुज्ञानत्वनोभयसिद्धेन पक्षत्वात् । अन्यथा साध्यतदभाव. वतः पक्षत्वे अनुमानमात्रोच्छेदापत्तेः । न च विसंवादिप्रवृत्यजनकत्व. मुपाधिः, तथाविध इदंशाने रजतज्ञाने च साध्याव्यापकत्वात् नापि न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः थाख्यातिबाधकरूपविचारसाध्यो यः शुक्तौ रजतत्वप्रकारकज्ञानवि. षयत्वासंसर्गग्रहस्तद्वाध इत्यर्थः । तादृशज्ञानाप्रसिद्धेरिति । यद्यपि खण्डशः प्रसिद्धिरस्त्येव तथापि शुक्तिकर्मकत्वरजतत्वप्रकारकत्वयोः परस्पर- विरोधाचरणात् कथमन्यतररूपोपस्थितावन्यतरारोप इति भावः। प्रवृत्तीति । अत्र सुखे व्यभिचार इति प्रवृत्तिहत्विति । धर्मवादौ व्यभि- चार इति प्रत्यक्षेति। आत्मपदविशेषपदे सम्पातायाते । धर्मपदं च जातिपरं गुणविभाजकोपाधिपरं वा। अतो न प्रमादौ व्यभिचारः । यत्तु आत्मपदं स्वज्ञानद्वारा प्रवृत्तिहेतौ रूपादौ व्यभिचारवारकमिति तत्तुच्छम्, एवं सति सुख व्यभिचारापत्तेरिति दिक् । केचितु प्रत्यक्षत्वं जातिविशेषणमत आत्ममनःसंयोगमादाय संयोगवे व्यभिचारवारणाय विशेषपदम् । आत्मपदं तु पूर्ववदेवेति वदन्ति । रजतेच्छेति । अत्र शुक्तिरित्यादिक(१)धुवं कृत्वा पूर्वोत्तरदलयोर्वि कल्पेनान्वयानुभयथा पक्षतावच्छेकनिरुक्तिः । इदंज्ञान इति प्रथमे रजतज्ञान (१) शुक्तीत्यादिकं ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोनासिता ४४१ स चायं सादृश्यानपेक्षस्तितो गुड इत्यादौ भ्रमः । अन्य- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न्यत्वमत्रोपाधिरित्यर्थः। प्रकृते च दोषजन्यत्वस्यान्वयव्यतिरेकासवा- दिति भावः। असंसगीग्रहस्य तन्मतऽधिकरणरूपत्वान्न तेनान्यन्यासि. द्धिः आरोप्यारोपविषयसारूप्यज्ञानमारोपे तन्त्रमिति किरणावलीकारमत. मास्कन्दति-स चायमिति । न हि शुक्तिरजतसारूप्यवदनापि सारूप्यम स्तीति भावः । ननु रजतभ्रमे सारूप्यनिबन्धनत्वदर्शनात् अन्यत्रा. पि तत् कल्प्यतामित्यत आह-अन्यत्रापीति । अन्यथासिद्ध तत्रापि न्यायलीलावतीप्रकाशः दोषजन्यत्वं परेषां ज्ञानमात्रस्य तादृशतया साधनव्यापकत्वात् । अ. न्यथा तयोरेव साध्याव्यापकत्वात् । नाप्यप्रयोजकत्व प्रवृत्ति प्रति वि. शिष्टज्ञानत्वन हेतुत्वस्य व्यवस्थापितत्वादिति संक्षेपः । अधिकं तु न्यायप्रथमाध्यायनिवन्धप्रकाशे विपश्चितमस्माभिः । सर्वत्रारोपे आरोग्यारोपविषययोः सारूप्यग्रहः कारणमिति मतं व्यभिचारान्निराकरोति-स चेति । विपर्यय इत्यर्थः । न च गुडे तिक्तर- सससंगारोपेऽप्यसंसर्गाग्रहः संसृष्टसारूप्यमस्त्येवेति वाच्यम् , अ. संसर्गाग्रहस्य स्वरूपलत एवारोपहेतुत्वात् सारूप्यस्य च ज्ञातस्य तत्वात् संसृष्टाविमाविति प्रतीत्यापत्तेश्च । नन्वनुभूयमानारोपे व्यभि- चारेऽपि स्मर्यमाणारोपे तदभावात् कारणत्वं स्यादित्यत आह- अन्यत्रापीति । तथा हि सारूप्यं न स्वरूपे सदेव भ्रान्तौ हेतुः, आरोप. न्यायलीलावतीप्रकाशीववृतिः इति द्वितीये। प्रकृति (वृत्ति?)तुल्यन्यायतया लिङ्गासंसर्गाग्रह एवाऽनु. मितिसामग्रीति सामग्रीवलादेवाऽन्यथाख्यातिसिद्धिः। अथ लाघवेना. नुमितौ विशिष्टज्ञानं कारणं तर्हि तद्वदेव प्रवृत्तावपि तत्कारणमिति कारणत्वेनवाऽन्यथाख्यातिकारणबाधस्यानिरस्तत्वेन गौरवस्य प्रामा. णिकत्वाभावादित्यभिसन्धायाह-सक्षेप इति । तितो गुड इत्यादावेव सादृश्यानपेक्ष इति भ्रमं निवारयति- विपर्यय इतीति । तथा च विपर्ययः सादृश्यानपेक्षस्तितो गुड इयत्र भ्रमो यत इति हेतुत्वेन सदुपन्यस्तमिति भावः। असंसर्गाग्रह इति । अगृहीतासंसर्गत्वामेत्यर्थः । संसृष्टाविमाविति । संसृष्टसारूप्येण प्रती- ५६ न्या० -- ·स्यायलीलावती त्रापि तस्यारोप्य स्मृत्युपक्षीणत्वात् । न च हस्तिनि प्रशकारोपा- पत्तिः। आरोप्य व्यावतकाग्रहस्याभावात् । नीलं शार्वरं तम न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तदित्यर्थः । ननु सारूप्यस्यालन्त्रत्वेऽतिप्रसङ्ग इत्यत आह-न चेति । यत्रारोप्यव्यावर्तकधर्मग्रहस्तत्रारोपप्रतिबन्धकः स एवति नातिप्र- सक्तिरित्यर्थः। तथा च नानुभूयमानारोप न वा स्मर्यमाणारोपे सा- रूप्यग्रहो हेतुस्तितो गुड इत्यादायसंसर्गाग्रहस्य कथञ्चित् सारूप्यः स्य सत्त्वेऽपि न तज्ज्ञान तन्त्रं स्मर्यमाणारोपेऽप्यारोप्यस्मारकतयै. व तदुपयोग इत्यपि न वाच्यम् , प्रकारान्तरेणापि आरोप्यम्मृतिस. म्भवात् । ननु मसीगुटके माषारोपदर्शनादनुभूयमानारोपेऽपि सा. रूप्यं तन्त्रमिति चेन, तत्रापि स्वरूपसत एव तस्य तन्त्रत्वात् । यत्र सारूप्यस्मारित रङ्गं तत्र रङ्गानारोपे तव्यावर्त्तकधर्मग्रह एव तन्त्रं न तु सारूप्यग्रह इति । किञ्च स्वभावे नीलरूपारोपे नीलरूपवदभेदारोपे वा सारूप्याभावात् तद्ग्रहो न कारणमित्या- शयेन तमोवादमवतारयति-नीलं शावरं तम इति । सादृश्यानपेक्ष इत्य. नुषज्यते । ननु तिक्तो गुडः पीतः शङ्ख इतिवद् भाव एव क्वचित नी. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्थित्या तस्याऽन्यथासिद्धत्वात् । नाऽप्यरोप्यस्मारकतया अदृष्टादिना संस्कारोद्धोधेऽप्यारोप्योपस्थितेः । न च शुक्तिनिष्टसारूप्येण यत्र रजतं स्मर्यते रूपान्तरेण च रङ्गं तत्र शुक्तौ रजतत्वमेवारोग्यते न रङ्गत्वमतस्तत्र सारूप्यं प्रयोजकमिति युक्तं तत्र रङ्गव्यावर्तकधर्मत्र. हादेव तदनारोपोपपत्तेः । तदग्रहे च तत्र रङ्गरजतसंशयस्यैव भावा दिति भावः। नीलं शार्वरं तम इति । सादृश्यानपेक्ष इत्यनुषज्यते । आलोकाभाव- नीलरूपवतोः सारूप्याभावादित्यर्थः । ननु नीलं तम इत्यनुभूयमा. नारोपः स्मर्यमाणारोपे च सारूप्यं हेतुः। तथा हि यत्र साक्षात्कारि. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तिर्भवतां संसृष्टत्वविशेषणिकैव स्यादिति भावः । ननु नीलं तम इति । तमसि नीलरोपो(रूपा?)रोपोऽप्रसिद्ध एव नीलरूपस्यैव तमस्त्वात् । नीलरो(?)पारोपश्चानुभूयमानारोप एव ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सभिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४४३ - इति च भ्रमः। तमो नाभावात्मकं विध्याद्यात्मकतया(१) वेदना. त् । न च नित्यं, रात्रिन्दिवविभागानुपपत्तेः । अनित्यं च न चलनात्मकं, तथाऽनवभासात् । अचलनात्मकं च न गुणवत् , आरभ्यत्वानारभ्यत्वाभ्यां व्याकोपाद । न निर्गुणमद्रव्यद्रव्यगं -- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् लरूपारोपस्तत्र चासंसर्गाग्रह एव सारूप्यमित्यभिप्रायेण परिशेष. मवतारयति--तम इति । विध्यात्मकतयेति । विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वादित्यः र्थः । सामान्यविशेषसमवायानां भेदकमाह-न चेति । तमःप्रध्वंस्तम. न्तरेण रात्रिन्दिवविभागानुपपत्तरित्यर्थः। कर्म तो भेदकमाह-अनित्यं चेति । तथेति । तमोयुक्तं गृहादौ चलतीति प्रत्ययप्रसङ्गादित्यर्थः । द्र- व्याद् भेदकमाह-अचलनात्मकं चेति । आरभ्यत्वे निःस्पर्शत्यानुपपत्तिर- नारभ्यत्वे चानित्यत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । गुणभेदकमाह-न निर्गुणमिति । 'अद्रव्यद्रव्यगं'असमवेतद्रव्यसमवेतमित्यर्थः । ततश्च परमाणुगुणत्वे न्यायलीलावतीप्रकाशः भ्रमे आरोपविषयस्यैवारोप्यस्मारकत्वं तत्रारोपे सारूप्यमहो हेतुः स्यादिति मनसि कृत्य परिशेषमुखेनाह--तम इति । विध्यादीत्यादिप. दानीलरूपाश्रयत्वादिसंग्रहः । रात्रिन्दिवेति । न च तमसो गतिमस्वात. द्विभागोपपत्तिः चाक्षुषत्वेन तस्य महत्त्वान्नित्यमहतश्च गतिविरो. धात् । सामान्यादित्रयात्मकत्वमनित्यत्वेनैव निरस्तमिति कर्मत्वं नि. राकरोति-न चलनेति । द्रव्यत्वं निराकरोति-अचलनेति । आरब्धताया. मस्पर्शत्वव्याघातः, अनारब्धत्वे च तत्र नित्यत्वापत्तेः । तत्र चोक. एव दोष इत्यर्थः । गुणत्वं निराकरोति-न निर्गुणमिति । 'अद्रव्यद्रव्यगं' न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्मर्यमाणारोपत्वे वा रूपवत्त्वमेव तदाश्रयसाधमित्याक्षेप्तुरभिः सन्धिः । रानिन्दिवेतीति । रात्री दिवा व यः प्रतीत्यप्रतीतिरूपो विभागः स न स्यादिति मूलार्थः । चाक्षुषत्वेनेति । चाक्षुषद्रव्यत्वेनेत्यर्थः ।यद्वा तस्येत्यस्य गतिमत इत्यर्थः । एवं च चाक्षुषत्वे सति गतिमत्त्वा. (दि१)तिहेतुर्लभ्यते । यथाश्रुतस्य घटस्पर्शादौ व्यभिचारादाह- (१) विध्यात्मकतयति कण्ठाभरणधृतः पाठः ।

·न्यायलीलावती - । । चाक्षुपत्वात् । नानेकद्रव्यद्रव्यगम् , आलोकनिरपेक्षवेदनत्वात् । ततो भूरूपमारोपितं तम इति चेत् , न, विचारासहत्वात् । स हि अनुभूयमानारोपो वा सावित्रतेजसि पित्तपीतिमवत् , स्मर्य- माणारोपो वा नेदीय स्थणीयस्यपि महत्त्ववत्स्यात् । नायः । आ. लोकं विना तदननुभवात्(१)। तुल्यमभावेऽपीति चेत् , न, अभावग्रहेऽपि प्रतिपक्षापेक्षायां तगृहव्याघातात् । रूपे तु तदनपे. क्षाया दोषात(२) । नेतरो, गगनादेरतीन्द्रियत्वात् । क्षित्यादेरा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् चाक्षुषत्वानुपपत्तिरिति भावः ।अवयविसमवेतत्वे दोषमाह-नानेकेति । अतथापितं पार्थिवनीलरूपं तमा न त्वभाव इत्युपसंहरति-तत इति । स होति । लवणगतपित्तद्रव्यगतः पीतिमा यथा अनुभूयमान एवारोप्य त इत्यर्थः । नेदीयसीति । चक्षुर्निकटवर्तिनि केशादौ महत्त्वं स्मर्यमाणं यथाऽऽरोप्यत इत्यर्थः । आलोकमिति । अनुभूयमानतैव नीलरूपस्य आलो. कं विना न स्यात् । अतथाऽरोप इत्यर्थः ।तुल्यमिति । आलोकं विना अ. भावो धर्मी नीलरूपं वा कथं भासतामित्यर्थः। अभावेति । आलोकाs. भाव एव तमस्तद्ग्रहे च नालोकाऽपेक्षा न हि घटाभावग्रह इत्यर्थः। रूपे विति । रूपं चालोकानपेक्षं न भासत एव किमारोप्यतामित्यर्थः। गगनादेरिति । तथा च कुत्र धम्मिनि स्मर्यमाणं नीलरूपमारोप्यतामि. त्यर्थः । क्षित्यादेरिति । आरोपविषयस्य स्वरूपयोग्यतायामपि सहका. न्यायलीलावतीप्रकाशः -असमवेतद्रव्यलमवेतद्रव्यसमवेतमित्यर्थः । आलोकेति । आलोकानपे- क्षचक्षुह्यत्वादित्यर्थः । भूरूपमिति । पार्थिवं नीलं रूपमित्यर्थः। 'तद. ननुभवात्' नीलरूपाऽननुभवादित्यर्थः । तुल्यमिति । आलोकाभावेऽपि नीलरूपारोपो नालोकं विना स्यादित्यर्थः । तद्ग्रहेति । तथा सत्यालो. काभाव एव न स्याद्यद्रहणे तेजोऽक्षा स्थादित्यर्थः । स्मर्यमाणारोप. विषयो नित्योऽनित्यो वा? आधे गगनेति । अन्त्ये क्षित्यादरिति । आरोप्या न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः आलोकानपक्षचक्षुर्मास्यत्वादिति । नन्वसवयोरपि(१) प्रतीतिरूपो व्यवहार ए (१)तदनुभवाव । (२) यामेव दोषाद । ।

·प्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४४५ लोकसापेक्षवेदनत्वात् । ततो भावाभाव(१) एवायम् । शुक्लादि. व्यावृत्तिनिवन्धनस्तु नीलादिव्यवहारः सषयोरिव ष(२)व्यवहा रो गौडानाम् । भावत्वेन वेदनमप्यसिद्धमित्यादि तात्पर्यशुद्धा(३) वुदयनः, अथ वा प्रतियोगिवाचकावच्छिन्ननाभिलापप्रतिभास- शून्यतया विधिमुखत्वाभिमानात् । एतच्चालोकप्रतियोगिकनिषे. धबोधकैरन्धकारतिमिरादिपदैरवच्छिन्नस्य तस्य भासनात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् रियोग्यताविरहान्न तद्ग्रहस्तथा च कुत्रारोप इत्यर्थः । तत इति । ते. जोऽभावग्रहे प्रतिपक्षस्यालोकस्य तावन्नापेक्षा नीलव्यवहारस्तु तत्रा न्यथोपपन्न इत्यर्थः अन्यथोपपत्तिमाह-शुक्लादीति । ननु रूपान्तरव्यव. हार एव तत्र कथं न स्यादत आह-शषयोरिति । यथा वर्णान्तरल्या. वृत्तिकृतत्वेन तत्र नियमस्तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । भावत्वेनेति । विधि: मुखप्रत्ययवेद्यत्वमासिद्धमित्यर्थः। विधिमुखप्रत्ययवेद्यत्वाभिमानमात्रं प्रकृते न तु परमार्थत एव तथा । अभिमानवीजमाह-अथ वेति । प्रतियोगिवाचकं यत्पदं तत्र नसमभिव्याहारो नास्ती. त्येतावतवाऽयमभिमानः । नञभिलापशून्यत्वमेव कथं यद्यभावस्तम इत्यत आह-एतच्चेति । अन्धकारतिमिरादिपदानामालोकाभाव एव सङ्केतितत्वात्तत्र च नसमभिव्याहारेऽनन्वयापत्तेरिति भावः । 'अव. न्यायलीलावतीप्रकाशः स्मरणेऽप्यारोपविषयाज्ञानादारोपानुपपत्तेरित्यर्थः। एकदेशिमतमाह- शुक्लादीति । नीलादिव्यवहारः शब्दप्रयोगमा न तु प्रतीतिरित्यर्थः । भावत्वेनेति । साधकमानाभावात्तत्र बाधकाच्चेत्यर्थः । अथ वेति । अ. त्र नमभिलापशून्यत्वमेव प्रयोजकं प्रतियोगिवायकेत्यादि त्वभावप्र. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः (का?)कारो नास्त्येवातो विशेषयति-शब्दप्रयोगमात्रमिति। भावत्वेनेतीति । यद्यपि विशब्दस्य निषेधार्थतया नअर्थकपदाभिलापशून्यत्वमसिद्धं तथापि नसभिलापशुन्यत्वमेव विवक्षितमन्यथा तिमिरादिपदस्यापि नमर्थकतया प्रकृतेऽप्यसिद्धापत्तेस्तद्याप्त्येवेति भावः । वस्तुतो वि. (१) ततोऽभाव ए। (२) शषयोरिष स । (३)परिशुद्धावु। .

·न्यायलीलावती विमलं जलं तिष्ठति भूपतिरितिवत् कदाचित्वालोकाभावोऽधुने- त्यनेनाकारेण प्रतीयत इति । न चैकवाचकावच्छेदेन(१) वस्तु प्रतिभासते, घटः कलश इति बहुशः प्रतीतेः । यदि वाऽऽलोका- भाव एव नीलत्वं भावत्वं चारोप्यते चलनवत् न च प्रतिपक्षाप्रतीता- । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च्छिन्नस्य वाच्यस्य । अत्र दृष्टान्तमाह-विमलमिति । मलाभाववदित्य. र्थः । तिष्ठतीति । इति (गतिनिवृत्तिमा ?) नित्यर्थः । ननु तमसो. ऽभावत्वे कदाचिनिषेधमुखेनापि प्रतीतिः स्यादित्यत आह-कदाचि- दिति । ननु तमत्वेन भासमानमालोकाभावत्वेन कथं भासतामत आह-नहाति । स्वाभिमतं लिद्धान्तमाह-यदि वेति । मूर्त नीलमिति व्यपदेशमात्रमुक्तं इदानी नीलरूपभानमेवाभ्युपगम्यते । चलति तम इत्यत्र कमारोपवदित्यर्थः । ननु यद्यालोकाभाव एव तमस्तदा न्यायलीलावतीप्रकाशः तिपत्तिकमकथनापयोगिमात्रम् । विमलमिति । मलाभावमात्रम्। तिष्ठति' गतिनिवृत्तिमानित्यर्थः। तथा च विध्यात्मकतया वेदनमसिद्धमिति भावः । स्वाभिमतमाह-दि चेति । शब्दप्रयोगमात्रं तदा कल्प्येत यद्यारोपरूपतायामनुभवसिद्धायां बाधकं स्यान्न त्वेवम् , आरोपे साह- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः शब्दस्यात्र द्योतकत्वमेवेति नअपर्यायाभिलापशून्यत्वमस्त्येव । तिमि- रपदमपि न नअपर्यायोऽधिकवाचकत्वादिति न प्रकृतेऽप्यसिद्धि. रिति द्रष्टव्यम् । स्वच्छत्वपर्यन्तमिति यदि विमलशब्दार्थः स्यात्तदा तत्र भावत्वप्रतीतिः प्रमेव स्यादिति न दृष्टान्तसङ्गतिरतो मात्रग्रह- णम् । 'वेदनं' प्रमा वेदनमात्रं च व्यभिचार्येवेति भावः। स्वाभिमतमिति । नीलत्वं तमसि न प्रतीयत एवं व्यपदेशस्त्वनीलव्यावृत्तिकृत इति प्रागुक्तं तत्राऽनभिमत्या नीलत्वारोपं स्वाभिमतमाहेत्यर्थः । भावत्वारोपो यद्यपि पूर्वेगाऽप्युक्तस्तथापि पूर्वतरेण नोक्त इति तत्रापि स्वाभिमतत्वविशेषणाऽविरोधः । । आरोप इति । वस्तुगतिमति (भि?) सन्धाय । वस्तुतो यथाकथञ्चित्ला. (१)न हीति कण्ठाभरणधृतः पाठः । ०देनैव व०। एतच्च ·स्थायलीलावतीकण्ठाभरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४४७ वप्रतीतिः । दोपवशादिन्द्रियविषयेषु इन्द्रियाणां प्रतीतचरसह- कारिनिरपेक्षतादर्शनात् । भवति हि कामातुरस्य कामिनीसाक्षा- स्कारे सन्निकर्षाऽनपेक्षा आलोकाऽनपेक्षेव परेषाम् । न च दोषाभा. वः । तेजोऽभावस्य सकलस्वप्रतिपक्षनिवृत्तिसाहचर्यस्यैव दोष त्वात् । अत एव दिवा तुहिनकरकरप्रसाराभावेऽपि न नीलारोपः। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् प्रतियोगिस्मरणमन्तरेण तत्प्रतीतिन स्यादित्यत आह-दोषवशादिति। प्रतियोगिस्मरणमन्तरेणापि दोषात्तमः प्रतीतिः । दोषश्च विषय एवा. त्रेति भावः। एतच्चाभ्युपगमवादः, परन्तु प्रतियोगिज्ञान कश्चित्तत्रा. प्यस्त्येव। इन्द्रियदोषात सहकारिनरपेक्ष्ये दृष्टान्तमाह-भवतीति । ही. ति । कामिनीसाक्षात्कारे सन्निकर्षापेक्षायामपि ध्याने यथा तदन. पेक्षेत्यर्थः । किञ्च परेषामारोपितं भूरूपमेव तम इतिवादिनां यथा रु. पारोपेऽन्यत्र पीतः शङ्ख इत्यादावालोकान पेक्षा तथा नीलरूपारोपा. त्तमःप्रत्यये दोषप्राधान्यान्न तदपेक्षेति दृष्टान्तत्वम् । यावत्तेजःसंस. भाव एच प्रकृते दोष इत्याह-सकलेति । अत एवेति। यतो न तत्र न्यायलीलावतीप्रकाशः श्यानपेक्षाया उक्तत्वादिति भावः । 'प्रतिपक्षः' प्रतियोगी । अस्माक मालोकाऽनपेक्षा परेषां सन्निकर्षाऽनपेक्षेवति योजना । तेजोऽभावस्येति । उद्भूतरूपयावत्तेजःसंसर्गाभावस्य विषयस्यैव दोषत्वादित्यर्थः । अत एव सर्वसाधारणीभ्रान्तिरिति भावः। तदारोपो'नीलरूपारोपः। दोषेति । दोषस्वभावविशेषादेवाऽभावविशेष आरापोऽधिगतनील एव न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः दृश्यमपि सम्भवत्येवेत्यवधेयम् । प्रतिपक्षाप्रतीतिरिति मूलम् । अत्रालोकाः भाव इत्येवार्थोऽप्रतीतिस्तु साधकतयोक्ता । तेनाऽऽलोकाऽनपेक्षेत्यग्रेत नेनाविरोधः । उष्णादिरूपस्य तेजसो विद्यमानत्वादाह-उद्भूतेति। पर- प्रकाशकेत्यर्थोऽन्यथा सुवर्णादिसत्त्वेनासम्भवतादवस्थ्यात् । अनधिगत. नीलभावस्य तदारोपो वेति मूलं सुगममेव । यदि तु तदानारोप इति पाठ स्तदा न चेति पूर्वत्रान्वयीत्येक एवार्थः । महाप्रलयस्य व्यवहारा- धिकरणत्वं प्रतीयत इति विरोधमाशङ्याह-आरोपेति । व्यवहारपदेन ·न्यायलीलावती न चाभावमात्रे तदारोपः । अनवगत(१)नीलभावस्या(२)तद. नारोपो वा दोषवैचिच्यादेवाधिष्ठाननियमोपपत्तेः । वंशोरगभ्रः मवत् । न चाऽऽलोकाऽनपेक्षा दोषः। अभावग्रहे प्रतिपक्षापेक्षाया. मभावग्रहणप्रसङ्गात् (३) । न चाभावे भावधर्माऽनारोपः । दुःख- संयोगाभावादी सुखविभागादिव्यवहारदर्शनात् । महाप्रलये च . न्यायलीलावताकण्ठाभरणम् यावत्तेजासंसर्गाभाव इत्यर्थः। एवं सति घटाभावादावपि नील- रूपारोपः स्यानीलाननुभवदशायां च तदनारोप: स्यादित्याशङ्याह- न चेति । प्रथमे देश्ये दोषमाहात्म्यं द्वितीये त्वाभिप्रायिकम्मर्यमाणा- रोपत्वं समाधानम् । प्रथमदेश्ये दृष्टान्तमाह-वंशेति । यथा मण्डूकव. साक्तनयनस्य वंश एवोरगभ्रमो नान्यत्रेत्यर्थः । 'आलोकानपेक्षा' आ. लोकासमवधानम् । अभावग्रहे प्रतियोगिसमवधान विरुद्धमेवेत्याह- अभावग्रह इति । दुखःसंयोगामावादाविति । दुःखाभावे सुखारोपः सं. योगाभावे विभागारोपः। महाप्रलय इति । विषयसप्तमी पूर्वदेशदर्शने सत्युत्तरदेशदर्शनं देवदत्तादौ गतिमति यत्तदिहाप्यस्तीति अत्रापि न्यायलीलावतीप्रकाशः चारोपयतीत्यर्थः । अधिष्ठाननियमेत्युपलक्षणम् , अधिगतनीलनियमे त्यपि द्रष्टव्यम् । वंशति । मण्डूकवसाक्तनेत्रस्य यथा वंश एवोरगभ्रम इत्यर्थः । अभावग्रह इति । पूर्वमन्यमतमाश्रित्येदानी स्वमतमाश्रित्या: मिधानमित्यपौनरुक्त्यम् । दुःखसंयोगेति । न चात्मन्येव सुखारोपो नष्ट. संयोगद्रव्यद्वय एव च विभागारोपो न त्वभाव इति वाच्यम् , इदा नीमुत्पन्नं सुखं भारापगमादिति प्रत्ययादिदानीमुत्पन्ने सुखत्वारोपो दुःखाभाव एव च तथेत्यर्थात् दुःखरहिता वयमिति तद्विवरणाचा एवं च विभागत्वारोपोऽपि ताशसंयोगाभाव एवेति भावः । महाप्रलये चे- ति । आरोपाधिकरणत्वे सप्तमी प्रलये चाभावे यथा महत्त्वारोप इत्य थः । विभिन्न देशत्यादिनोत्पाद इत्यन्तेन कारणकथनं पूर्वनाशे सती. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः च करणव्युत्पत्त्या ज्ञानमुक्तमिति भावः। पौनरुत्यभयादाह-विभिन्नदे- (१) अनधिगतनी। (२)भावस्य तदना० । (३)णव्याघातात् ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४४९ महत्त्वव्यवहारदर्शनात् । चलनारोपश्च विभिन्नदेश(१)वर्तिनोर- भावयोरुत्पादे पूर्वनाशे सति उत्तरजन्मनि पूर्वदेशादर्शने सत्यु- त्तरदेशदर्शनात् । स्मृतिविपर्ययपक्षस्त्वसम्भावित एव । जाग्रता तदनुपपत्तौ छायादिव्यवहारविलयात् । अन्यथा विश्वप्रकाश प्रत्ययस्यास्तमयत्वप्रसङ्गान् । अवश्यं चैवम् (२) । अन्यथा तमः न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गतिव्याहारस्तदेव कथमत्रत्यत आह-विभिन्नदेशयोरिति । अबाधकद्र व्ये सपंति पूर्वस्य तेजसो नाशे उत्तरस्य तेजस उत्पादिविभिन्नदे. शयास्तजाध्वसयोरुत्पाद पूर्वदशऽदर्शनमुत्तरदेश दर्शनं गतिव्यव. वहारहतुरित्यर्थः । स्मृतिवियय॑र्यास्त्वति । स्वप्नशाने परेषां स्मृतिविपर्य- यसंज्ञा । असम्भावनायां हेतुमाह-जाप्रतामिति । अन्यथेति । जाग्रह शाज्ञानस्यास्वप्नत्व विश्वषां स्वप्नत्वमेव स्यादित्यर्थः । अवश्यं चैवमिति । आरोपितनीलरूपोऽभावस्तम इत्यवश्यमित्यर्थः । अन्यथेति । यद्यारोपि. न्यायलीलावतीप्रकाशः ति प्रकारकथनम् । 'पूर्वनाशे' आलोकप्रागभावनाशे । आलोकस्यो. त्पाद इति यावत । 'उत्तरजन्मनि' उत्तरदेशेऽभावजन्मनीत्यर्थः । पूर्वदेशेति । पूर्वदेश आलोकाभावादर्शने सत्युत्तरदेशे आलोकाभावदर्श. नादित्यर्थः। 'स्मृतिविपर्ययो' निद्राजन्यो ज्ञानविशेष इत्यर्थः । 'विल. यात्' विलयापत्तरित्यर्थः। ननु निद्राजन्य एव तदनुभव इत्यत आह- अन्यथेति । एवं सति जाग्रद्धटानुभवोऽपि निद्राजन्यः स्यादित्यर्थः। न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः शेत्यादिनेति । कारणेति । अग्रे वक्ष्यमाणयोरालोकाभावादर्शनादर्शन योरिति भावः। तथा चाभावयोरिति मूलस्यालोकप्रागभावालोकयोर्याव. भावी आलोकतद्ध्वंसात्मको तयोरित्यर्थ इति भावः । प्रकारकथनमि. ति । कुत्र कस्योत्पाद इति विशेषजिज्ञासायां सामान्योक्तस्यैव प्रका. रकथनमतो न पौनरुक्त्यमिति भावः । एवञ्च पूर्वनाश इति मूलस्य पूर्वत्र नाश इत्यर्थः । 'अभावजन्मनि' आलोकाभावजन्मनीत्यर्थः। (२)श्यं चतदेवम् । (१) नदिग्वनिः । नदेशयोर० । ५७न्या० ·न्यायलीलावती सामानाधिकरण्यप्रतीतेरनुपपतः । हिमाल पं सात तथाभावं वा तमः । अतिप्रसङ्गात् । किं त्वालोकमात्राभाव ए. वेति । विपर्ययः(१)। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तं रूपमेव तमः स्यादित्यर्थः । दूषणान्तरमाह-न हीति । नीलीवस्त्र. चर्मकम्बलादावपि तमःप्रत्यय प्रसङ्ग इत्यर्थः । उपसंहरति-किन्विति । चाक्षुषसाक्षात्कारकारणयावत्तेज(स ? )श्च संसर्गाभावस्तमः । कि. श्चित्ताहशतेजःसमवधाने तु स एवान्धतमलम् । अत्यन्त सावन ध्वंसात्मकसमुदायस्य किञ्चित्समुदायविरहप्रयुक्तः कादाचित कव्यवहारो धान्यादिराशाविव । पनसादौ किंस्विदिदमिति ज्ञानमसाधारणधर्मजन्यमनध्यव. सायः। स च वैशेषिकमते संशयाद भिन्नः । तद्विषयं विवक्तुं विक- न्यायलीलावतीप्रकाशः एवम् आरोपितनील आलाकामावस्तम इत्यर्थः । सामानाधिकरण्येति । यदि नीलं रूपमारोपितं तमः स्यात् तमो नीलमिति प्रतीतिर्न स्यात् नीलस्यैव तमस्त्वादित्यर्थः । न हाति । यादे नीलरूपमात्रं यदि चारो. पितनीलं वस्त्वन्तरं तमस्तदाऽऽलोके सत्यपि नीलीरक्तवस्त्रादिष्वपि तमःप्रतीतिः स्यादित्यर्थः । किन्विति । चाक्षुषसाक्षात्कारकारणया वत्तेजःसंसर्गाभावोऽन्धतमसं किञ्चिद्वाह्यालोकसम्बलनेन तु तारत. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अभिमतं सारूप्पमाह-आरोपितनीलमिति । आरोपितनीलवस्तुमात्रमि त्यर्थः । आलोकाभाव इति मूले आलोकशब्दस्य किञ्चित्परत्वे अतिप्रस ङ्गो यावत्परत्वे चासम्भव इत्यरुचेराह-चाक्षुषेति । अत्र कारणान्तं प्र त्यक्षरूपवत्परमतो न चक्षुःसुवर्णादिकमादायातिव्याप्तिः । द्रव्य चिश्चायमन्धकार इति रूपादौ दिवापि तत्सत्त्वमादाय नातिव्याप्तिः । अवतमसलक्षणमाह-किञ्चिोदति । वाह्यत्वं योग्यरूपवत्त्वमतो न चक्षु. रादिकमादायान्धतमसातिव्याप्तिः । तारतम्यमुत्कर्षापर्षों । तो चा. लोकासम्बलनतत्सम्बलने एव। ननु दिनेऽप्यतिव्याप्तिः, तदापि पूर्वा- . (१) इति वि०।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४५१ अनध्यवसायोऽपि समुचिताशेषविशेषविषयो वा बाच्यो, व्याप्तिबोधवत् , अनिश्चितकविषयो वा, असमुच्चितनानाविषयो न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ल्पयति-अनध्यवसायोऽपीति । सर्ववाचकवाच्योऽमिति वा तस्य विषय: किञ्चिद्वाचकवाच्योऽयमिति वा आत्माऽयं वा कोविदारोऽयमिति न्यायलीलावतीप्रकाशः म्यमित्यर्थः । ननु तमसः कादाचिकत्वान्नात्यन्ताभावरूपत्वं प्राग. भावप्रध्वंसौ च न समानकालप्रतियोगिनौ । मैवन् । अभावसमुदा. यगोचरप्रत्यये किञ्चित्लमुदायिव्यतिरेकात् कादाचिकत्वोपपत्तेः पृथग्भूतषु समुदायिषु नेदानी राशिरितिवत् । अधिकन्तु द्रव्यप्रकाशे विपश्चितमस्माभिः । अनुपलब्धलपक्षविपक्षसहचारस्यासाधारणधर्मस्य दर्शनात प. नसादौ किश्चिदयमिति ज्ञानमनेककोटिकमनध्यवसायः संशयभिन्नो विषयभेदादिति तद्विषयं विकल्पयति-अनध्यवसायोऽपीति । अधर्मी मिलितसर्ववाचकत्राच्य इति विषय इत्यर्थः । व्याप्तीति । यथा धूमो वहि- व्याप्य इत्याकारे व्याप्तिहे सर्वधूमवह्रिन्याप्तिर्विषय इत्यर्थः। अनि श्चितेति । अनिर्धारितैकवाचकवाच्यत्वं विषय इत्यर्थः। असमुचितेति । न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः परदिनतेजसोः संसर्गाभावात् । न च दोषातनत्वं विशेषणं दिवात. नाऽवतमसाव्याप्तेः । न च अन्यूनसंख्यतेजःससर्गाभावोऽवतमसमि. ति वाच्यम् , अनन्तदिनसम्बन्धितेजसा संसर्गाभावसत्त्वेन तथापि दिनेऽतिव्याप्तेरिति ।मैवम् , आलोकाजन्यनीलविशिष्टचाक्षुषलाक्षात्का रविषयत्वं तमासामान्यलक्षणम् । वाह्यालोकसम्बलितं च तदेवावत. मसलक्षणमिति भावात् । छाया च यदि नाऽवतमसं तदा तदन्यत्वमा पि विशेषणम् । छायात्वं चालोकाजन्यगत्यारोपविषयतावच्छेदकाव. च्छिन्नभावसमुदायत्वमिति दिक् । प्रागभावेति । अन्धकारकालेऽपि देशान्तरे तत् सत्त्वादिति भावः । पृथगिति । न च तद्रव्यत्वगुणत्ववमात्र(?) न व्यतिरेक इति वाच्यम्, तेदेशे व्यतिरेकस्य सरवादिति । अयं धर्मीति । सर्ववाचकेत्याधुत्तरग्रन्थानुरोधेन वाचकवा.

·४५२ न्यायलीलावती वा। नायः। धूमो वह्निनियत इतिवत् पनसे सर्ववाचकाध्यवसा- यापत्तेः। नेतरः । अविद्यात्वव्याकोपात् । एकं वाचकमिवावाच- कमपि स्पृशतीति संविदविद्येति चेत्, न, संशयतापत्तेः । तृतीये तु संशय एवायमिति भूषणः। मैवम् । सामान्यतोऽवगते विशे- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् बेति। नाद्य इति । वह्विव्याप्योऽयं धूम इतिव्याप्तिग्रहवत सर्ववाचक. वाच्योऽयमिति तदाकारः स्यात् स चानुपलम्भवाधित इत्यर्थः । ने. तर इति । किञ्चिद्वाचकवाच्योऽयमितिप्रतीतेः सत्यत्वात् किञ्चित् त्वेनाऽऽत्मकोविदारादिकमपि विकल्पविषयस्तथा चाविद्यात्वमित्याह- एकमिति । दूषयति-नेति । जिज्ञासालक्षणेन फलेनैव अनध्यवसायं संश यविलक्षणं साधयति-सामान्यत इति । सामान्यतो वृक्षत्वादिना, विशेष न्यायलीलावतीप्रकाशः एकैकवाचकवाच्यत्वं विषय इत्यर्थः । धूम इति । यथा व्याप्तिग्राहके शाने धूमत्ववाहित्वाकान्ताः सर्वव्यक्तयः स्फुरन्ति तथा किंशब्दवा. च्योऽयं वृक्ष इत्यत्र ज्ञाने सर्ववाचकस्फुरणे सर्ववाचकश(ब्द ?) वा- च्योऽयं वृक्ष इति प्रत्ययः स्यादित्यर्थः । अविद्यात्वेति । विशेष्यावृत्य- प्रकारकत्वादित्यर्थः । तृतीये स्विति । एकत्र धम्मिणि विरुद्धनानाकोटि- कसानत्वादित्यर्थः । सामान्यत इति। अयं किञ्चिद्वाचकवाच्यो वृक्षत्वा. दिति निश्चयेऽपि विशिष्यतच्छब्दवाच्योऽयमित्यनिर्णय इत्यर्थः । ननु सामान्यतोऽवगमानन्तरं जिज्ञासोत्तरं किंशब्दाभिलापसमयेऽ. नध्यवसाय इति विभूतिपिद्धम् , अनध्यवसायस्य जिज्ञासाजनकत्वेन प्राक्कालीनत्वात् नाना यदा तदेत्यनेन हि सामान्यतोऽवगमोत्तर. जिज्ञासानन्तरं किंशब्दाभिलापासमयेऽनध्यवसाय इति विमेधिकर- णस्य(१) विशिष्टस्यैव कालस्य विवक्षितत्वात् । तत्कालान्वयश्चैकदेश. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ध्यत्वपर्यन्तधावनम् । वस्तुतः सत्त्वादिसर्वाधिकरणोऽयमिति विषय इत्यपि विकल्पो युज्यत एव । तत्र पनसोऽयमानो. ऽयमित्याधुल्लेखापत्तिरिति दृषणम् । एवमितरविकल्पयोरपि । यदा तदेत्यनेनेति । मूलस्थितेनेति शेषः । विशिष्टस्यैवेति । मूल- ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४५३ पतोऽज्ञाते जिज्ञासिते वाच्यविशेषे यदा किंशब्दाभिलापः, तदा- नध्यवसायः । अव्यवस्थितनानावाचकवाच्यत्वप्रतिभासे तु संश- य इति । अविद्यात्वं तु विशेषव्यवहारपरिपन्थित्वादिति रम्य. म् । अनध्यवसायः(१)॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तः पनसत्यादिना। यदा तदेति । स्थूलकालोपाधिमादाय अनध्यवसायस्य जिज्ञासापूर्वकालीनत्वेन उत्पत्तियोगपद्याभावात् । ननु संशय एव तज्जनकः स्यादित्यत आह-अव्यवस्थेति । जिज्ञासापूर्वकाले विरुद्ध नानाऽननुभावकत्वात् अनुभूयमानं तज्ज्ञानं विशेषतोऽनुल्लिखितनां- नाकोटिकत्वान्न संशयः किंस्विदिदमित्याकारमात्रस्यैव ज्ञानस्य त. दाऽनुभवात् स चानध्यवसाय एवेति भावः । अनुल्लिखितनानाकोटि. कं ज्ञानमनध्यवसायः स च उल्लिखितविरुद्धनानाकोटिकज्ञानात् संशयाद् भिद्यत एवेति व्यधिकरणप्रकारावच्छेदाभावेऽपि विशेष ज्यवहारपरिपन्थित्वादविद्यात्वमित्याह-अविद्यात्वमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः द्वारापि न विरुध्यते, तथापि निश्चयसंशयभिन्ने तत्कालीनज्ञानान्तरे मानाभावः । न हि तावजिज्ञासा तत्र निर्णयजन्या अनुच्छेद्यत्वापत्तेः, नापि संशयात् सा कोटिद्वयानुल्लेखात् । तस्मात्संशयभिन्न जिशा. साजनकमवश्यं वाच्यम् । न च संशयादभेदः विरुद्धनानाप्रकारकमे. कधर्मिक ज्ञान संशयः विशेषतो विरुद्धकोट्यनुल्लेखात् नानध्य पलायः अनुल्लिखितनानाविरुद्धकोट्युल्लेखे हि सः अत्र पनसस्य च किञ्चित्वेन विरोधिनानाकोटेरुल्लेखात् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः स्यैवेत्यर्थः । तथा च यत्र दण्डे तत्सर्व तत्र प्रथमभागेऽनध्यवसायो विद्यत एवेति भावः । कोटिद्वयेति । विशेषत इति प्रणीयम् । अनध्यव. सायेऽपि सामान्यतः कोविद्वयोल्लेखोऽस्त्येवेत्यरुचेराह-यद्वेति । (२)विरु द्धिकोटीति । नानाविरोधिकोट्यनुल्लेखादित्यर्थः । कोट्यनुल्लेखो नाना. (१)हत्यनध्यवसायः। (२) इतिप्रतीकानुसारी पाठः प्रकाशे न लभ्यते ।

·न्यायलीलावती कथं पुनः स्वप्नज्ञानमविद्या यतो यद्विद्यातो न विशिष्यते तद्विद्यात्मकं यथा सव्येतरकामिनीकुचकलशनिर्भास:(१)। न विशिष्यते च स्वप्नज्ञानं विद्यातः । इदं बाधितमिति चेत्, न, स्वरूपविषयफलापहारात्मकवाधविरहे विपरीतार्थोपदर्शनमात्र- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अविद्याचातुर्विध्यमाक्षिपति-कथमिति । 'न विशिष्यते' न व्यावर्गक धर्मवत् । इदमिति । स्वप्नज्ञानमित्यर्थः । बाधितत्वमेव विद्याव्यावत: कमिति भावः । स्वरूपेति । स्वप्नज्ञानस्य स्वरूपं न बाधितमनुभूयमा नत्वात् । विषयोऽपि न बाधितः विषयाणां यथास्थानं स्थितत्वात् । कामिनीविषयकस्वप्नज्ञानस्य सुखादेः फलस्य सत्त्वादित्यर्थः । विपरी- तेति । जापदनुभवविपरीतार्थोपदर्शनेन यदि स्वप्नज्ञानस्याविद्यात्वं तदा विपरीतमेव किं न स्यादित्यर्थः । ननु पूर्व स्वप्नज्ञानमुत्तरेण जा. न्यायलीलावतीप्रकाशः अबाहुः । (वि?)शेषतोऽनुल्लिखितनानाकोटिकं ज्ञानमनध्यवसायः। अत्रापि विशेषतः कोट्युल्लेखो नास्ति किञ्चित्त्वस्य सामान्यरूपत्वात् किंस्विदित्यत्रापि तथा विशिष्टव्यतिरेकस्योभयत्र सत्त्वात् । विशेषेति । किञ्चित्वेनासत्कोटेरप्युल्लेखाच्चेत्यपि मन्तव्यम् । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः कोट्यनुल्लेखः । विशिष्टेति । एकत्र विशेषतः कोट्यल्लेखाभावाद- (प?) रत्र द्वयोर्विशेषत उल्लेखाभावादिति भावः । केचित्तु यत्र सामान्यतो विशेषतोची वाच्यत्वोल्लेखः सोऽनध्यवसायो यत्र च पनसत्वादेरोल्लेखः संशयः स इति लक्षणमाहुः । तदयुक्तम् । अ. साधारणधर्मजज्ञानस्यैवानध्यवसायत्वेनार्थविषयस्यापि तादृश स्थानध्यवसायात् । केचित्तु व्यतिरेकडयप्राधान्येऽनध्यवसायोऽस्वय. द्वयप्राधान्ये तु संशय इत्येव भेदकम् । प्रथमस्याव्यावृत्तत्वेन जातध. मजत्वादपरस्य चानुवृत्तत्वेन बातधर्मजत्वात्तथात्वसम्भवादित्या । तदप्ययुक्तम् । विप्रतिपत्तिजस्य समप्रधानोभयकत्वेनोमयव. (१)शमतिभाषः। ?

·न्यायलीलावतीकण्डामरण-सविवृतिप्रकाशोन्द्रासिता ४५५ वोत्रापि तुपया। अनादित्वेन प्रोटरमावस्यानियाम- कत्वात् । अव्यभिचारित्वस्य च स्वमेऽप्यप्रतिक्षपात् । वाधात् तत्प्रतिक्षेप इति चेत् न, बाधस्यैवासिद्धेः । जाग्रदवस्थायां स- जातीयप्रबन्धसंवादात् स्वप्नस्य काकतालीयसंवादादिति चेत् , न, काकतालीयसंवादवतोऽपि चिरदृष्ट(१)पुनदर्शनादेरव्यभिचा- रात् ।प्रबन्धसंवादवदोऽपि दीपैकत्वनि सादेयभिचारात् । अर्थ- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् अदनुभवेन बाध्यत इत्यत आह-अनादित्व इति। अव्यभिचारी जा. प्रत्प्रत्ययः स्वप्नबाधकः स्यादित्यत आह-अव्यभिचारित्वस्येति । स्वप्न. ज्ञानानां बाधितत्वेनाव्यभिचारित्वमसिद्धमित्याह-बाधादिति । बाधिः तत्वप्रकाराणां दूषितत्वात्तदसिद्धरित्याह-नेति। संवादभूयस्त्वाल्प स्वाभ्यां विशेष इति शङ्कते-जाप्रदिति। संवादाभ्यस्त्वेऽप्यव्यभिचारि. त्वं दृष्टमित्याह-काकतालीयेति । संवादभूयस्त्वेऽपि व्यभिचारमाह- प्रबन्धेति । जाग्रदिति वैपरीत्यमेवाह-एकत्वेति । एक एवायं दीप इति प्रत्यभिज्ञाभ्यस्त्वेऽपि व्यभिचारादित्यर्थः । जाग्रहशादृष्टेऽर्थक्रियासं. वादो यथा न तथा स्वप्न इत्याह-अर्थक्रियेति । स्वप्नेऽपि तदस्तीत्याह- न्यायलीलावतीप्रकाशः 'न विशेष्यते' न व्यावर्तकरूपवदित्यर्थः । उभयत्रेति । स्वप्नज्ञान- स्यापि जानदवस्थाज्ञानोपदर्शितार्थविपरीतार्थोपदर्शकत्वादित्यर्थः । ननु पूर्व वानं बाध्यमुत्तरं शांन बाधकमित्यत आह-अनादित अव्यभिचारित्वमपि साधारणत्वान्न नियामकमित्याह-अव्यभिचारि- त्वस्येति । भावाभावाभ्यामित्यनेन स्वप्नजागरात्मकमित्यत्र यथायोग्य न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः हिर्भावापत्तरिति । साध्याविशेषमाशङ्याह-न व्यावतकेति । सव्येतरे. ति मूलं सामान्यव्याप्त्यभिप्रायकमन्यथा सव्येतरपदव्यर्थतापत्तेः । जाप्रदवस्थाया इत्यादिमूले पञ्चमीद्वयम् । असिद्धरित्यसिद्धमिति साध्यान्वयेन योजनीयम् । मिथ्याप्रत्ययप्रवाह इति मूलेन दूषितस्यापि (१)चिरादृष्टः।

·४५६ न्यायलीलावती -- . क्रियासंवादविसंवादैर्जागरणस्वामलक्षणमिति चेत् , न, स्वमप. रिदृष्टजलादेरपि पानावगाहनाधर्थक्रियादर्शनात् । जानदवस्थायां सदनुपळम्भेन बाधात् तासामर्थक्रियाणामसम्बद्ध (१)मिति चेत् , म, प्रबुद्धदृष्टार्थक्रियाचक्रस्यापि स्वप्ने विपर्यासोपलम्भात् । मिथ्या प्रत्ययमवाहः स्वप्नः, तद्विपरीतप्रत्ययस्तु जागरणमिति चेत् , न, मिथ्याप्रत्ययप्रवाहस्यापि पीतशङ्खगोचरस्य जागरणत्वात् । प्रचुर तरमिथ्याप्रत्ययप्रवाहः स्वप्नो भूरियथार्थप्रत्ययप्रवाहो जागरण मिति चेत् , न, उन्मादाधर्जित(२)प्रचुरतरविपर्ययप्रत्ययप्रवाहस्या- पि जागरत्वात् । बहिरिन्द्रियप्रवृत्तिभावाभावाभ्यामर्जितं ज्ञान स्वप्नजागरात्मकमिति चेत् , न, योगिनां ध्यानसन्ततेरपि स्वप्नत्व. प्रसङ्गात् । सिद्धोपप्लुतान्त:करणजं ज्ञानं स्वमोऽन्यच्च जागरणमि. ति चेत् , का सिद्धा(३)। निरिन्द्रियप्रदेशे मनसोऽवस्थानम् । कुत- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वप्नेति । स्वप्नदृष्टार्थक्रियापि जानदवस्थाबाध्यत्याह-प्रबुद्धेति । मिथ्या- त्वसत्यत्वाभ्यां तयोर्मेदं शङ्कते-मिथ्येति । मिथ्यात्वस्य जागरेऽपि ग तत्वेन व्यभिचारमाह-नेति । मिथ्यात्वं स्वप्नस्य जागरा भेदकं प्रचु. रत्वेन विशिनष्टि-प्रचुरेति । प्रचुरत्वविशेषितमपि व्यभिचारीत्याह-- तन्मात्रेति । बहिरिन्द्रियजन्यत्वं जाग्रत्प्रत्ययात् स्वप्नस्य भेदकमित्या. ह-बहिरिति । तत्रापि व्यभिचारमाह-नेति । बहिरिन्द्रियानवच्छिन्ना. धारप्रदेशवर्तमानेन मनसा जनितत्वं स्वप्नस्य भेदकं शङ्कते-सिद्धति । 'उपप्लवो' बहिरिन्द्रियासमवधानम् । इदमपि न भेदक इ(मि?)त्यनुश. येनापृच्छति--केति । एवं तर्हि स्वमशानधाराया अवच्छेदात् सुषुप्तिः कदापि न स्यादित्याशयेन पृच्छति-कुत इति। सिद्धान्ती सुषुप्तिमुप न्यायलीलावतीप्रकाशः मित्यन्वयः। कुतस्तहीति । निरिन्द्रियप्रदेशस्थितस्यापि मनसो ज्ञानजन न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः पुनराशय दूषणान्तरदानायेत्यवधेयम् । निरिन्द्रियेति । तथा च ज्ञाना. (१) मसत्यत्वमि०। (२) तन्मादाघदिताः। तन्मात्रेति कण्ठाभरणधृतः पाठः। (३) की सिद्धिः।

·बायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४५७ स्तहि सुषुप्तिः । स्वमज्ञानजनकस्य संस्कारस्यादृष्टस्य वा कालविशेषसहितस्याभावात् । मैवम् । जाग्रत्प्रत्ययानामपि स्व. मम(त्य?)यवत् पूर्वपरिदृष्टवासनाजन्यत्वे(१) निद्राभिभूतान्तःकर णत्वानिवृत्तेरनवधारणात् । कथं तर्हि प्रथममेव जागरणगोच. रपदार्थोपलम्भ इति चेत्, न, अनादित्वादस्य विभ्रमस्य । सजातीयावस्थाप्रबन्धसंवादो जागरोऽन्यस्तु स्वप्न इति चेत्, किं साजात्यम् । जाग्रत्प्रत्ययगोचरत्वं चेत् , स्वमेऽपीदमस्तीति सजातीयप्रवन्धसंवादोऽसिद्धः । प्रबन्धवाधकादिर्बाध्यप्रवन्धा. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पादयति-स्वप्नेति । अदृष्टसंस्कारयोरन्यतरस्याभावान स्वप्नधारेत्या र्थः । तहि जागरप्रत्यया अपि संस्कारसहिततादृशमनोजन्या एवेति सिद्धोपप्लुतान्तःकरणजन्यत्वमपि न स्वप्नभेदकमित्याह-मैवमिति । संस्कारस्य जागरप्रत्ययजनकत्वे प्रथम संस्काराभावात्तदनुत्पाद: माह--कथमिति। अनादित्वेन प्राथम्यमेव नास्तीत्याह-अनादित्वादिति। 'अस्य' जागरप्रत्ययस्येत्यर्थः । सजातीयप्रतिबन्धसंवादविसंवादौ तयोर्भदकावित्याह-सजातीयेति । जाप्रत्प्रत्ययगोचरत्वमिति । जाग्रत्प्रत्य. यगोचरगोचरत्वमित्यर्थः । स्वप्नेऽपि जाग्रत्प्रत्ययगोचरा एव प. दार्था भासन्त इत्याह-स्वप्नेऽपीति । असिद्ध इति । भेदकत्वनेति शेषः । प्रवन्धेति । ज्ञानप्रबन्धस्य बाधकमादौ यस्य बाध्योऽपि प्रब. धान्ते यस्य तज्जागरितमित्यर्थः । स्वप्नस्यापि कचिदेवमाह- न्यायलीलावतीप्रकाशः कत्वादित्यर्थः । अस्य विभ्रमस्येति । प्रथममयं पदाथो मयोपलब्ध इत्येवं. रूपस्यत्यर्थः । गोचरत्वं चेदिति । गोचरगोचरत्वं चेदित्यर्थः । स्वप्नेऽपीति । स्वप्नज्ञानस्यापि जाग्रत्प्रत्ययविषयविषयकत्वादित्यर्थः। संवादोऽसिद्धः स्वप्नप्रत्ययव्यावृत्तत्वेनेति शेषः । प्रबन्धेति । स्वप्नप्रबन्धबाधस्य न्यायलीलावतीप्रकाश विवृतिः भावलक्षणसुषुप्तिः कदापि न स्यादिति भावः । सर्वस्य ज्ञानस्य भ्रमत्वमा युक्तमित्यन्यथा व्याचष्टे-प्रथममिति। तथा च प्रथमत उपलम्भो जाग (१) त्वे ऽपि । त्वेन । ५८ न्या० ·४५८ व्याय न्तो जागरितं नान्य इति चेत्, न, कचित्स्वमेऽपि पूर्वजाग्र त्प्रत्ययप्रवाहो मिथ्येति प्रबन्धबाधकप्रत्ययस्यादिभूतस्य सत्वा- व । तदन्तभूतस्य जाग्रद्विज्ञप्तिसन्तानस्य च स्वापानन्तरवर्तिना स्वमज्ञानेन(१)सर्व एव जाग्रत्प्रत्ययो मिथ्येति बाध्यमानत्वात् । ततो भेदलक्षणाभावान्न विशिष्यते जाग्रत्स्वप्नज्ञानमिति(२) । अत्रोच्यते । किं प्रमाणत्वेनाविशेषः स्वप्नप्रबोधयोरुत(३) अप्रमाणत्वेन उत स्वमजागरत्वाभ्याम्(४) । नायः । सवर्जन- सिद्धस्वमप्रबोधभेदप्रत्यस्यस्यापि जागरत्वेन प्रमाणत्वाद्धतो;- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्वप्नेऽपीति । तदन्तर्भूतस्येति । तयोः स्वप्नप्रबन्धयोरन्तर्भूतस्य जागर. ज्ञानसन्तानस्येत्यर्थः । एतदेव दर्शयति-स्वापानन्तरेति । स्वप्नप्रत्ययः प्रमा प्रत्ययत्वात् जागरप्रत्ययवदिति विवक्षितम् । जागरप्रत्ययो- ऽप्यप्रमा प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति वा। स्वप्नत्वजागरत्वे न भिन्ने तुल्यव्यक्तिकत्वात् । तत्राधं दूषयति-सर्वजनेति । स्वप्नप्रत्ययो न प्रमाणं जागरप्रत्ययस्तु प्रमाणमिति वह्नरोपण्यवत् स्वप्नस्याप्रा. माण्यं सर्वजनीनमिति तस्य प्रामाण्यसाधन बाध इत्यर्थः । द्विती. न्यायलीलावतीप्रकाशः बाधकमादिर्यस्य स प्रबन्धबाधकादिर्बाध्यः स्वप्नलक्षणः प्रबन्धो यः स्यान्तेऽसौ बाध्यप्रबन्धान्तः स्वप्नज्ञानस्य बाध्यप्रबन्धान्तत्वमाह- तदन्तर्भूतेति । तयोर्मध्यपतितस्य जाग्रद्विशप्तिसन्तानस्येत्यर्थः । सर्वज. नेति । स्वप्नप्रत्ययो मिथ्यात्वेन जागरप्रत्ययात प्रमाभूताद्भिन्न इत्या. कारस्यापि जागरप्रत्ययस्य प्रमाणत्वात्तत एवाभेदग्राहकहेतुबाधा दित्यर्थः । ननु स्वप्नजागरयो भेदः साध्यते किन्तु तयोर्भेदसाधक- स्य न साधकत्वमिति ब्रूमः । अत्राहुः । प्रमाणाप्रमाणविभागं विना न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रेऽप्यसिद्ध इति भावः । नाभेद इति । येनोक्तबाधः स्यादिति भावः । स्वप्नत्वजागरत्वयोरसाधारणधर्मयोरनुभवसिद्धत्वादन्यथा व्याचष्टे- (१) स्वापानन्तरस्वप्नवर्तिना ज्ञानेन । (२) जामतप्रत्ययात् स्वप्नज्ञानमिति । (३) धज्ञानयोरु० । ०प्नप्रवोधाभ्यामु० । (४) स्वप्नत्वज़ाप्रत्त्वाभ्याम् । ---- ..

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४५९ धात् । न द्वितीयः । अविशेषप्रत्ययस्यैवाप्रामाण्ये विशेषनिषेध. व्याघातात् । न तृतीयः । अनुभवबाधितत्वात् । मिथ्याऽयमनुभव इति चेत् , न, अनुभवमिथ्यात्वग्राहकं ज्ञानं सत्यं मिथ्या वा । मिथ्या चेद्भेदानुभवः सत्य इति हेतोर्वाधः । सत्यं चेत्तदेवासत्यप्रत्य- यान(१)भिद्यते सत्यं चेत्यनेकान्तः । वाधितत्वाबाधितत्वाभ्यां विशेष इति चेत् , तुल्यं स्वप्नजाग द्वोधयोरपि । कथं तर्हि स्व. प्रजाग्रदोधयोर्भेदब्यवहतिः । विनापि लक्षणभेदमनुभवसिद्ध- वात्सुखदुःखवत् । तत्रानुकूलप्रतिकूलवेद्यत्व(२) लक्षणमिति चेत् , न, सुखदुःखातिरिक्तयोरनुकूलप्रतिकूलयोरसिद्धेः । इष्ट- त्वमनुकूलत्वमिति चेत्, न, इच्छाया एव(३) लक्षणभेदासिद्धेः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ये त्वाह-अविशेषेति । जागरप्रत्ययेषु स्वप्नप्रत्ययादप्रामाण्येनावि. शेषे साध्ये या अनुमितिः स्यात् सापि जागरप्रत्ययत्वेनाप्रमैव स्या- दिति जागरप्रत्यये यो विशेषः प्रामाण्यं तनिषेधे व्याघात इत्यर्थः । अनुभवबाधितत्वादिति । सर्वजनस्य तदुभयभेदानुभवेन बाधितत्वादि. त्यर्थः । अयमिति । भेदानुभव इत्यर्थः । अनुभवेति । जागर्मिम स्वपिमी. तिभेदानुभवमिथ्यात्वग्राहकं ज्ञानमित्यर्थः। हेोरिति । सर्वप्रत्यये मि. थ्यात्वसाधकस्य हेतोरित्यर्थः। सत्यं चेदिति । तत्रैव प्रत्ययत्वमनैका- न्तिकमित्यर्थः। ननु स्वप्नजागरप्रत्य(य)योर्भेदानुभवो बाधित इति तन्मिथ्यात्वग्राहकं ज्ञानमवाधितत्वात् सत्यमेवेति शङ्कते-बाधितेति । कथं तहीति । केन लक्षणेनेत्यर्थः । भेदकलक्षणस्याप्यनिर्वचनादिति भावः । लक्षणे सत्यपि जल्पवितण्डे आश्रित्याह-विनापीति । इच्छाया न्यायलीलावतीप्रकाशः व्याघातात्तस्याऽवश्यवाच्यतया जागरप्रत्ययस्यैव प्रमात्वं लोकसि मुपेयमित्येवम्परोऽयं ग्रन्थः विशेषनिषेधः स्वप्नजामत्प्रत्यययो- विशेषो मास्तीत्येवमाकार इत्या अर्थः । अनुभवेति । इदानीमहं जागर्मि न स्वपिमीत्यनुभवाजागरत्वस्वप्नत्वयोमेंदाकलनादित्यर्थः । कथं त- हीति । व्यावर्तकधर्मशानाभावाव्यावृत्तबुद्धरनुपपत्तेरिति भावः । (१)चेत् तत एवास० । (२) अनुकूलपति। (३) इच्छाया एकल ।

·न्यायलीलावती इच्छात्वं तदिति चेत् , न, तस्याप्यसिद्धेः(१) । सुखत्वं दुः. खत्वं(२) लक्षणमिति चेत् , न, तयोरेव भेदासिद्धेः । अनु- भवसिद्धं तदिति चेत् , तुल्यमत्रापि । एवं जल्पवितण्डाभ्यां परिभूत वादिनि सिद्धोपप्लुतान्तःकरणजप्रत्ययप्रवाह एव स्वम इति वादे लक्षणमनवद्यम् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् इति । इच्छाविषयत्वमिष्टत्वमिच्छानिरूप्यमित्यर्थः । सुखदुःखत्वे सु. खदुःखलक्षणे इत्याह-सुखेति । सिद्धति । स्वप्नवहनाड्यवच्छिन्नात्म- प्रदेशावस्थितमनोजन्यमित्यर्थः। तत्रापि त्वगिन्द्रियसम्बन्धासम्बन्धा. भ्यां स्वप्नसुषुप्ती इति भावः । न्यायलीलावतीप्रकाशः लक्षणभेदमिति । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं भेदानुमापको धर्मः, तं विना स्वप्नजागरयोर्भेदः प्रत्यक्षेणैव प्रतीयते इत्यर्थः । तुल्यमत्रापीति । एतेन व्यक्तीनां भेदसिद्धावपि न तज्जातीयभेदसिद्धिरित्यपास्तं स्वप्नत्व. जागरत्वयोजीत्योरनुभवसिद्धत्वात्। सिद्धेति । न त्वेतावता निद्रासह कृतमनोजन्यमानं स्वप्न इत्युक्तं स्यात् । तथा चात्माश्रयः निद्रायाः स्वप्नत्वात् । मैवम् । अस्यानुभवसिद्धानजातिविशेषोपलक्षणत्वात् स्वप्नवहनाडीविशेषसहकृतमनोजन्यं ज्ञानं स्वतः, तदजन्यं जागर इ- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः लक्ष्यतेऽनेनेति । निद्राया इति । यद्यपि निरिन्द्रियप्रदेशे मनसोऽवस्थान निद्रेति निरुक्तो नात्माश्रयस्तथापि तदानीं ज्ञानमसिद्धमेवेत्याशयेन समाधत्ते-मैवमिति । ज्ञानस्य विशेषः स्वप्नवजागरत्वरूप इत्यर्थः । यद्यपि जागरत्वस्य साक्षात्वव्यापकत्वे स्वास्यासाक्षात्वापत्तिस्त. धाप्यस्वे चानुमित्यादौ जागरत्वाभावापत्तिरिति साक्षात्का- रिजागरे जातिसङ्करस्तथापि तारत्वादिवनानैव जागरत्वम् । अनुगमस्तु स्वप्नत्वासमानाधिकरणज्ञानवृत्तिजातित्वेन । त्वं तु साक्षात्स्वव्याप्यैव जातिरिति भावः । स्वप्नवहेति । इदं च नाडीविशेषपरिचयार्थमुक्तं(३) न तु लक्षणान्तर्गतमतो नात्माश्रयः। (१) तस्यासिद्धेः । (२) मुखदुःखत्वं ल० । (१) नाडीपरि०। स्वप्न.

·. न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४६१ ननु तथापि जाग्रत्प्रत्ययाः निरालम्बनाः प्रत्ययत्वात् स्वप्नप्रत्ययवदिति विद्याऽविद्याविभागोऽनुपपन्न इति चेत्, किमिदं निराकम्बनत्वम् । असत्प्रकाशशीलत्वं वा अन्यथा. ख्यातिरूपत्वं वा स्वात्मालम्बनत्वं वा । न तावदाद्यौ । प्रति. बन्धप्रत्ययस्य निरालम्बनत्वे हेतोः प्रतिबन्धासिद्धिप्रसङ्गात् । तत्त्वालम्बनत्वे [तु] तेनैव व्यभिचारात् । न तृतीयः । स्वप्न. पद्धतिपतितानां विज्ञप्तीनां बाह्यालम्बनत्वेन स्वात्मालम्बनत्वा- सिद्धेः । तदसिद्धम् । सर्वस्यैव गौरगान्धारमधुरसुकुमारसुरभि (१)शातेतरादिभेदस्य वेदनस्वभावत्वात् । तथा हि यत्प्रकाश- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तथापीति । जाग्रत्प्रत्ययानां मिथ्यात्वे सत्यपीत्यर्थः । अव्या- घातकत्वमस्य हदि निधाय विकल्पयति-किमिति । स्वात्मालम्बनत्व. मिति । 'आत्मा' ज्ञानं तदालम्बनत्वमित्यर्थः । 'प्रतिबन्धो' व्या. प्तिः । तेनैवेति । प्रतिबन्धप्रत्ययेनैवेत्यर्थः । तत्रापि बाह्यालम्बन. त्वमसहमानो योगाचारः प्रत्यवतिष्ठते--तदिति । बाह्यमित्यर्थः । ननु षड्भिरपीन्द्रियैर्वाह्यं विषयीक्रियत एव तथा च कथं तदसि. द्धमित्यत आह-सर्वस्यैवेति । चक्षुःश्रोत्ररसनस्वगिन्द्रियमाणमनसां यथासंख्यं ये विषया गौरादयस्ते वेदनरूपा एवेत्यर्थः । 'शातं' सु. न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यन्ये । विज्ञानवादिनमुपस्थापयति-तदसिद्धमिति । गौरेत्यादिना क्र. मेण चक्षुःश्रोत्ररसनस्पर्शनघ्राणमनोविषयो दर्शितः । इतरपदेन गौर. वत्वादेस्तत्तदिन्द्रियग्राह्यस्य संग्रहः । आदिपदेन प्रत्यक्षान्यप्रमाणवि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः अन्य इत्यरुचौ । तद्वीजन्तु जन्यतावच्छेदकजातिप्रतीतौ सैव लक्ष- णमप्रतीताविदमपि दुर्ग्रहमिति । विमागोऽनुपपन्न इति मूलम्। निराल. म्बनत्वेनोभयोरप्यविद्यात्वादिति भावः । इतरपदेनेति । एतेन शातशा. तेतरादीति पाठोऽप्रमाणिक इति ध्येयम् । (१) भिशातशातेतरा।

·४ न्यायलीलावती ते तद्विज्ञानं यथा प्रकाशः । प्रकाशन्ते च नीलादयः । न च ज्ञानाद्भेदे प्रकाशमानत्वं सम्भावनीयम् । तद्धि न तावत्प्रकाश प्रति कारणत्वं तेन समानसामग्रीप्रतिबन्धो(१) वा। रूपवि- ज्ञाने(२) चक्षुषोऽपि प्रकाशतापत्तेः । नापि प्रकाशसारूप्यं सा- कारत्वे वित्तीनां बाह्यनीलादिभेदस्यासिद्धेः कस्य सारूप्यम् । .. . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् खं 'शातेतरं दुःखम्। आदिपदात् प्रमाणान्तरविषयोपग्रहः । यत् प्रका- शत इति । प्रकाशविषयत्वेन पक्षता प्रकाशमानत्वं हेतुः । न च पक्ष. तावच्छेदकहेतुतावच्छेदकयोरभेदः प्रकारयोर्भेदात् । न च ज्ञानांशे सिद्धसाधनं प्रकाशविषयत्वावच्छेदेन तत्रापि ज्ञानत्वस्यासिद्धस्यैव साधनात् । अत एव ज्ञानभिन्नत्वेत्र पक्षत्वे बाधः। विपक्षबाधकतर्कमा ह-ज्ञानादिति । तेनेति । प्रकाशेन (स.)मानसामग्रीकत्वमित्यर्थः। उभयत्र. दोषमाह-रूपेति । पुञ्जात्पुञ्जोत्पत्तिरिति नयेन चक्षुषोऽपि प्रकाशज- नकत्वात् सदभिन्नसामग्रीकत्वाचेत्यर्थः। कस्य सारूप्यमिति । तस्य भेद. न्यायलीलावतीप्रकाशः षयो दर्शितः । यत्प्रकाशत इति ज्ञानत्वेन यदुभयपक्षसम्प्रतिपन्नं त. द्भिनं पक्षस्तेन विषयमा यदि पक्षस्तदा ज्ञानांशे सिद्धसाधनं ज्ञा. नभिन्नस्य च पक्षत्वे यदि भेदसिद्धिस्तदा बाधा, तदसिद्धौ पक्षत्वालि. द्धिः, घटमा यदि पक्षस्तदाऽन्येषां ज्ञानत्वासिद्धिः अनु(ग?)तधर्मोप- संग्रहं विनाच सर्वेषां पक्षत्वासिद्धिरित्यपास्तम् । विपक्षे बाधकमाह- न चेति । समानेति । ज्ञानरूपयोरेकसामग्रीजन्यत्वमित्यर्थः । रूपेति । रूप. ज्ञानं प्रति चक्षुषः कारणत्वात् क्षणभङ्गपक्षे पुञ्जात्पुोत्पत्तिरिति. म्यायेन चाक्षुषशानकाले चक्षुःसामग्या अपि सत्त्वात रूपचक्षुषोस्तु. ल्यसामग्रीकत्वाच्चेत्यर्थः। साकारस्व इति । बुद्धि(द्धी?)नां स्वाकारमा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः प्रकाशमानत्वमिति । प्रकाशविषयत्वमित्यर्थः। तच कारणत्वादिरूपेण विकल्पितम्। द्वितीयविकल्पनिरासाभिप्रायेण व्याचष्टे-क्षणभङ्गेति । रूपचक्षुषोरिति । रूपक्षानचक्षुषोरित्यर्थः। कचित्पाठोऽपि तथा। क्वचिच्छेषे (१)मग्या प्रतिः। (२)रूपपरिज्ञा० । रूपरूपिज्ञा। , ·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोदासिता ४६३ तद्धि न तावदनुभवादेव व्यवस्थाप्यम् । नीलाकारद्वयाननुभ- वात् । नाप्याकारकादाचित्कत्वात् । तस्य भ्रान्तप्रत्ययाकारव. द्वासनापरिपाककादाचित्कत्वेनैवोपपत्तेः । ज्ञानसमानरूपत्वे च बाह्यस्य ज्ञानत्वापत्तेः । सादृश्यं समानत्वमिति चेत्, न, वि. धिरूपस्य तस्यासिद्धेः(१) । अनीलव्यावृत्ति लधियोः(२) सादृश्यमिति चेत् , किमनीलं बाह्यनीलाकारप्रच्युतिर्वा नीलज्ञा- नप्रच्युतिर्वा ज्ञानाज्ञानसाधारणनीलमात्रप्रच्युतिर्वा । नायः । ज्ञानस्य(३) बाह्यनीलप्रच्युतिनिवृत्तिरूपत्वाभावात् । न द्वितीयः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् गर्भवादिति भावः । वाहनीलादिभेदमभ्युपगम्याह-तद्धाति । वाह्य. नोलानुभवे हि ततसरूपमिदं ज्ञानमित्यनुभूयेत स एव नास्तीत्यर्थः। ननु नीलाकारं ज्ञानं कदाचिदुत्पद्यते तच्च नीलसन्निकर्षाधीनमिति शङ्कते-नापीति । व्यवस्थाप्यमित्यनुषज्यते । अत्रान्यथासिद्धिमाह-तस्ये. ति । कामिनी विनापि यथा कामिनीभ्रमावासनातस्तथा नीलप्रत्ययो. ऽपीत्यर्थः । अत्यन्तसारूप्य दोषमाह-ज्ञानेति । अनात्यन्तिकत्वं श. ते-सादृश्यमिति । नीलतबुद्ध्योर्भावरूपधर्मघटितं न साधयमि. त्याह-विधीति । व्यावृत्तरूपं शङ्कते-अनीलेति । वाह्य यन्नीलतद्भिनं वा शानं यन्नीलं तद्भिन्नं वा अनीलं ययावृत्तिरुभयोः सारूप्यं स्यादिति विकल्प्य परिहरति-किमिति । बाह्यनीलभिन्नमनीलं ज्ञान- मपि न तव्यावृत्तिस्तदन्योऽन्याभावो ज्ञान एवेत्याह-ज्ञानस्यैवेति । ज्ञानरूपनीलमिन्नमनीलं वाह्यमपीति तदनीलव्यावृत्तिरुपं कथं न्यायलीलावतीप्रकाशः विषयत्वेन वाह्यानालम्बनत्वादित्यर्थः । तदेव स्फुटयति-तद्धीति । ज्ञानसमानरूपत्व इति । ज्ञानान्यूनानतिरिक्तरूपत्व इत्यर्थः । बिधिरूपस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः चकारोऽस्ति । तत्र एककालसामग्रीकत्वादेकसामग्रीकत्वाश्चेत्यर्थः। नी. लादिभेदस्येति मूलम् नीलादिलक्षणस्य विशेषस्येत्यर्थः । गुणत्वादेस्ताह. (१) विधिरूपस्यासिद्धेः। (२) ०लानीलधि०। (३) ज्ञानस्यैवेति कण्ठाभरणभृतः पाठः ।

·म्यायलीलावती - वाह्यस्य नीलज्ञानप्रच्युतिनिवृत्तिरूपत्वाभावात्(१) । न तृती. यः । ज्ञानाज्ञानसाधारणस्य नीलमात्ररूपस्यासिद्धेः । नापि प्र. काशेन सा विषयविषयिभावः। नीलतज्ञानयोरतिरिक्तस्य स- म्बन्धस्याभावात् । स्वाभाविकः सम्बन्ध इति चेत् , न, स्वभावप्र- भवस्यापि सम्बन्धस्याभावात् । स्वभावः [एव सम्बन्ध इति चेत् , न,असम्बद्धत्वेन प्रतीयमानयोनीलतद्वेदनयोः सम्बन्धरूपताव्या. घातात् । असम्बद्धस्यैव सम्बद्धव्यवहारजनकत्वमिति चेत् , न, सम्बन्धाभावाक्रान्तस्य तत्सत्ताव्यवहारजनकत्वविरोधात् सर्वत्र सम्बन्धोच्छेदमसङ्गाच्च। तनिरूपणाधीननिरूपणत्वं तद्विषयत्वमि- ति चेत् , न, विषयविषयिभावानिरुक्तौ तस्येदं निरूपणमित्य- स्यैवासिद्धः । तेन व्यपदिश्यमानत्वमिति चेत्, न, व्यपदि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्यादित्याह-वाह्यस्येति । ज्ञानाज्ञानेति ! एकस्य विरुद्धोभयसाधारण्याभावा. दित्यर्थः । नापि विषयविषयिभाव इत्यत्र प्रकाशमानत्वमित्यनुषज्य. ते। अभावादित्युपलक्षणमनभ्युपगमाच्चत्यपि द्रष्टव्यम् । स्वाभाविक सम्बन्ध इत्यत्रापि प्रकाशमानत्वमित्यनुषज्यते । स्वभावेति। न हि ज्ञान- विषयाभ्यां कश्चित् सम्बन्धो जन्यत इत्यर्थः । शातता च त्वया ना. भ्युपेयेत इति भावः । तद्धितस्य स्वार्थिकत्वविवक्षायामाह-स्वभा. व एवेति । ज्ञानविषययोः सम्बन्धरूपत्वाभावादित्यर्थः । सम्बन्धाभा. वेति । तथा सति सर्वत्र सम्बद्धव्यवहारः स्यात् सम्बद्धस्याभ्युपग- तस्यापि विलोपः स्यादित्यर्थः । तस्येदमिति । षष्ठयर्थस्य सम्बन्धस्थापि न्यायलीलावतीप्रकाशः नौलतद्विज्ञान(२)मात्रवृत्तेरिति शेषः। स्वाभाविकं स्वभावजन्यं वा स्व. भाव एव वा । आधे स्वभावेति । अनुपलब्धेरित्यर्थः । अन्त्यमाशङ्ख्य निराकरोति-स्वभाव इति । सम्बन्धोच्छेदेति । सम्बन्धं विना तद्व्यवहा. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः शसत्त्वान्नास्ति द्विरित्यत आह-नीलतज्ज्ञानमात्रेति । अन्यथा तु गुणान्तरे (१) निवृत्चित्वाभावात् । (२) नीलतज्ज्ञानमात्रेति विवृतिधृतः पाठः । ।

·यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४६५ . . श्यमानताया व्यपदेशजनितज्ञान विषयताऽनतिरेकात् । ज्ञानज- नितव्यवहारगोचरत्वमिति चेन्न, इच्छादिरूपस्य व्यवहार- स्योपेक्षाज्ञाने(१)ऽभावात् । तद्गोचरसंस्कारस्मृतिजनकत्वामि- ति(२) चेत् , [न,] स्मृतेरपि तद्गोचरताया अनिरुक्तेः । व्यवहारजननयोग्यत्वमिति चेत्, न, योग्यताया एवाऽनव- गमात् । सामग्रीविशेषप्रसूतत्वमिति चेत्, न तावत्सामग्या असाधारणे ज्ञानरूपे जनकत्वम्(३) । अन्वयव्यातरकयोरभा. वात् । नाप्यवान्तरविशेषे(४) नीलज्ञानत्वरूपाऽपरसामान्यस्या- भावात् । नीलविषयतारूपस्य विशेषस्यासिद्धेः । स्वरूपमेव ज्ञानस्य विषयित्वं नीलादेश्च विषयत्वमिति चेत् , न, स्वरूपस्य सर्व प्रत्यविशेषात् ग्राह्यग्राहकव्यवहारनियमानुपपत्तेः(५) नी. लादिवस्तुस्वरूपस्य सर्वसाधारणत्वोपलम्भेन ज्ञानस्यापि सर्व- साधारणत्वात् । सर्वविषयताप्रसङ्गाच्च । ततः प्रकाशतादात्म्यमेव प्रकाशमानत्वम् । नन्वेवं सति साध्याविशिष्टत्वं प्रकाशमानत्वज्ञा- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सिद्धरित्यर्थः । स्मृतेरपीति । स्मृतिविषयत्वातिरिक्तस्य तद्गोचरत्व. स्थाभावादित्यर्थः। व्यवहारेति। तथा च उपेक्षाज्ञानेऽपि ततूसत्त्वादिति भावः । योग्यताया इति । तदवच्छेदकरूपाऽपरिचयादिति भावः । तत्त. नीलादिव्यक्तिविषयशानसामग्रीप्रभवत्वं तद्विषयत्वञ्च दुर्ग्रहं नीलज्ञान सामग्रीप्रसूतत्वं नीलविषयत्वमित्यपि तथा नीलज्ञानस्वत्वादेःसामा. न्यस्याभावादित्याह-न तावदिति । नीलविषयकं ज्ञानमेवं सति पीत. विषयकमपि स्यात स्वरूपस्याविशेषादित्यर्थः । एतदेव प्रपञ्चयति- ग्राह्येति । विज्ञानवादी स्वपक्षमुपसंहरति-तत इति । यत् प्रकाशते तद्विज्ञानमेवेति साध्याविशेषं शङ्कते-नन्विति । धर्म्यभेदेऽपि व्यावृ. (१)रस्यैवोपेक्षा। (२) तद्गोचरस्मृतिज. (३) रणज्ञानरूपजन । (४)न्तरज्ञानरूपे विशेषे । (५) हारानुप०। ५९ न्या० ·न्यायलीलावती नत्वयोरभेदात् । न । प्रकाशमानज्ञानयोरभेदेऽपि व्यावृत्तिभेदस्य सत्त्वात् । अमकाशव्यावृत्तेः साधारणव्याहत्तेर्वा ज्ञालतारूप- त्वात् , अप्रकाशमानतानिवृत्तश्च(१) प्रकाशमानतारूपत्वात् । ननु प्रकाशमानत्वं प्रकाशसम्बन्धः प्रकाशतादात्म्यं वा । द्वयमप्यसिद्धम् । न । (२)विशेषासिद्धावपि प्रकाशमानप्रत्ययगो. चरस्वरूपस्योभयसिद्धत्वात् । अत्रोच्यते। अभेदपक्षेऽपि(३) किं प्रकाशस्य नीलगोचरत्वम् । नीलाकारत्वमिति चेत् , का नीलाकारता प्रकाशस्य, नील[त्व]सा- मान्ययोगः, बाह्यनीलगोचरत्वं वा, अनीलव्यावृत्तता(४) वा । नाद्यौ । तयोः प्रकाशभेदेन प्रकाशमानत्वानुपपत्तेः । अनी- - न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्तिभंदा भेद इत्याह-नति । व्यावृत्तिभेदमेव दर्शयति-अप्रकाशेति । नीलं ज्ञानं नीलस्यासाधारणमेवं सर्वत्र शाने साधारणताव्यावृत्ति रेव ज्ञानवमित्याह-साधारणेति । स्वप्रकाशसम्बन्धस्त्वया दूषितः प्रकाशतादात्म्यात पुनः प्रकाशमानत्वं मया दृषणीयमिति शङ्कते- नन्विति । विशेषविषयत्वया(?) सिद्धावपि सामान्यस्वरूपमुभयसिद्ध. मेवेति परिहरति-नेति ।। अभेदपक्षेऽपीति। ज्ञानस्य वाह्यभेदपक्षेऽपीत्यर्थः । तयोरिति । तथा न्यायलीलावतीप्रकाशः रोपगमादित्यर्थः । सुगममन्यत् । विशेषासिद्धाविति। न च प्रकाशसम्बन्ध प्रकाशतादात्म्ययोरेकसामान्यरूपासिद्धौ कथं विशेषासिद्धावपि सामान्याकारेण भानं स्यादिति वाच्यम्, अन्यतरत्वस्यैव तथावि न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः व्यभिचारस्तत्र ज्ञानात्मकत्वस्य सर्वसिद्धत्वादिति भावः । स्वाभाविकः सम्वन्ध इति मूलम् । प्रकाशमानत्वमिति शेषः । द्वयमप्यसिद्धमिति मूलम् । आद्यं स्वमते द्वितीयं परमत इति भावः । तयोरिति मूलम् । नीलस्व- (१) माननिः । (२)द्धम् । अविशे०। (३) पक्षे कि० ।, (१) वृत्तिता वा० ।

·है गारलीलावतीकण्ठाभाग-मविनिप्रकाश दारिता ४६७ लव्यावृत्तता तु प्रकाशस्थाऽनीलव्यात्तिसम्बन्धो वा प्रकाश. रूपत्वं वा । नायः । व्यावृत्तेरलीकत्वात् । प्रकाशाद्भदेन प्रकाशमानताविरोधाच । न द्वितीयः । सर्वप्रकाशानां नीलाकारताप्रसङ्गात् । (प्रकाशविशेषरूपत्वमिति चेत् वि. शेषरूपत्वमप्यसाधारणरूपत्वमात्रम् असाधारणैकरूपत्वं वा। ना- यः। सर्वप्रकाशानां नीलाकारता(१)पत्तेः।)नेतरः। द्वितीय[स्य]- नील]ज्ञानस्यानीलाकारतापत्तेः । नियता एव प्रकाशभेदा येषां नीलाकारत्वमिति चेत् , मेदपक्षेऽपि यदीयं नीलग्राहकता स्यात् को विरोधः । नीलरूपेणासम्बन्धे(२) तस्य प्रकाश इति । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् च प्रकाशमानत्वं वाह्याभेदसाधनं दुर्ग्रहमेवेत्यर्थः । प्रकाशादिति । बौ. द्धमते ज्ञानादीकस्य भेदात् पुनः प्रकाशमानत्वं साधनदुर्ग्रहमेवेत्य. थः। सर्वति । पीतप्रकाशस्यापि प्रकाशत्वेन नीलाकारता स्यादित्यर्थः । ननु प्रकाशविशेषरूपत्वं नीलाकारतेत्याह-प्रकाशेति । सर्वप्रकाशानाभि- ति। पीताकारप्रकाशस्याप्यसाधारणरूपतया नीलाकाररूपता स्या- दित्यर्थः। द्वितीयस्येति । तथा सत्येकैव नीलप्रकाशव्यक्तिलाकारा वा स्यान तु अन्या नीलप्रकाशयक्तिरपि तथा स्यादित्यर्थः । भेदपक्षेऽभी. ति। ज्ञानाद् वाह्यभेदपक्षेऽपीत्यर्थः । ननु भेदपक्षे सम्बन्धाधीनस्तदीय- स्वव्यवहारः सम्बन्धश्च नास्तीति कथं स स्यादित्याह-नीलरूपेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः धस्य सत्वात् । व्यावृत्तरिति। तथा च प्रकाशेन न तत्सम्बन्ध इति भावः । सर्वप्रकाशानामिति । प्रत्येकं सर्वेषामसाधारणप्रकाशरूपत्वादि. त्यर्थः । भेदपक्षेऽपीति । यथा प्रकाशविशेषा एवं नीलाकारं तथाऽस्मत्प. क्षेऽपि केचिदेव विषया नीलाकारस्य शानस्येत्यर्थः । स्वरूपमेव ज्ञा- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सामान्यवाद्यनीलयोरित्यर्थः । प्रत्येकमिति । द्वितीयस्थानस्य सर्वप्रका शानामित्यस्य व्याख्यानमिदम् । (१) ताप्रसङ्गात् । (२) रूपास।

·न्यायलीलावती - प्रतीतिः कथमिति चेत् , स्वेन रूपेणासम्बद्धस्य स्वप्रकाश इति प्रतीतिः कथमिति तुल्यम् । स्वस्य प्रकाश इति नानुभवोऽपि तु व्यपदेशमात्रमिति चेत्तुल्यम् । नीलप्रकाश इत्यपि व्यपदेश एव । व्यपदेशे किं निमित्तमिति चेत्तुल्यं स्वप्रकाशव्यपदेशेऽपि । काल्पनिकोऽयं व्यपदेश इति चेत् , अस्माकमप्यौपचारिक इत्यवेहि । ज्ञानरूपं चेन्नीलविषयत्वं सर्व प्रति साधारणं स्यात्(१) । अभिन्नत्वमपि ज्ञानस्वरूपमेव । तदपि सर्वसाधार ण्येन व्यवाहियेत । किञ्च साधारण्यं किं सर्वसम्बन्धित्वं सर्वै- रेकरूपतया प्रतीयमानत्वं वा सर्वग्राहकता वा । नाद्यः । नी- लेऽभावात् । न द्वितीयः । ग्रहीतृपुरुषसाकल्ये ज्ञानस्याप्येकरूप- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तादात्म्यपक्षेऽपि षष्ठयर्थोऽनुपपन्न इत्याह-स्वेनेति । औपचारिक इति । असम्बन्ध एव स्वरूपसम्बन्ध उपचयंत इत्यर्थः । ननु नीलविषयत्व स्य मानत्वे यथा नीलं सर्वसाधारण तथा ज्ञानमपि सर्वसाधारणं स्यादित्याह-ज्ञानरूपं चेदिति । किञ्च साधारण्यं यन्नीलादिदृष्टान्तेन शाने आपाद्यत इत्याह-किञ्चति । नीलेऽभावादिति । सर्वसम्वन्धित्वस्येति शेषः। तदृष्टान्तेन कथमापाद्यत इत्यर्थः। ग्रहीतृपुरुषेति । यैनिं गृह्यते न्यायलीलावतीप्रकाशः नार्थयोर्विषयविषयिभावव्यवहारप्रवर्तकमिति भावः । ज्ञानरूपं चेदिति। नीलज्ञानस्य नीलापेक्षयेवानीलापेक्षयापि ज्ञानरूपत्वादित्यर्थः।नीले न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः अतः परं मूलव्याख्या । नीलेऽभावादिति । अस्मसिद्धसर्वसाधा- रणनीलादिविषयदृष्टान्तेन नीलज्ञानत्य सर्वसाधारण्यमापाद्यम्। नीले च विषयरूपे सर्वसाधारण्यमसिद्धमिति दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः । एकरूपत्वेनेति । तथा चेष्टापादनमिति भावः । नीलस्यापीति । विषयरूप. स्येत्यर्थस्तथा च दृष्टान्तासिद्धिरिति भावः। नालस्येति । विषयरूपस्ये. त्यर्थः । तथा च तदेव दूषणमिति भावः । अविशेषापत्तिरिति साधा (१)रणत्वाव।

·प्यायलीलावतीकण्ठाभरण- सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४६९ त्वेन(१) वेद्यमानत्वात् ग्रहीतृतदितरसाकल्ये च नीलस्यापि तत्त्वा- सिद्धः । न तृतीयः । नीलस्य सर्वग्राहकत्वासिद्धेः । न च ग्रा. ह्यग्राहकयोरविशेषापत्तिः । ज्ञानत्वेनैव विशेषात् । तस्मात् प्रति. वन्यासिद्धमेव प्रकाशमानत्वम् । किञ्च साध्यसाधनयोतिरेकः प्रतीता न वा । न चेत् व्यतिरेकासिद्धिः।प्रतीत(२)श्चेदनेकान्तोऽ. ज्ञानस्यापि प्रकाशमानत्वात् । न प्रतीतमज्ञानं किन्त्वध्यवसित- मिति चेत् , कोऽध्यवसायः । तत्र व्यवहार इति चेत् , न, देहज. न्यव्यवहारस्य तत्राभावात् । व्यपदेश इति चेत् , न, तत्रापि तस्य ज्ञानाजनकत्वे तदीयत्वाभावात् । ज्ञानजनकत्वे(३)तेनैव व्यभि- चारात् । मानसस्यापि प्रत्ययस्य तद्विषयत्वेऽविषयत्वे च वि. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तैरेकरूपतयैवेतीप्टापत्तिस्तथा च दृष्टान्तासिद्धिरिति । तस्मादिति । वाह्यस्य ज्ञानाभेदे साध्ये प्रकाशमानत्वं व्याप्यत्वासिद्धमित्यर्थः । परस्यान्वयव्यतिरेकिमात्रमनुमानमित्यभिप्रेत्याह-किञ्चति । अज्ञानस्या- पीति । साध्यव्यतिरेकस्य साधनव्यतिरेकस्य चेत्यर्थः । तयोरज्ञान रूपे व्यतिरेको न ज्ञायते येन व्यभिचारः स्यात् किन्तु व्यवह्रियत इत्याह-न प्रतीतमिति । तत्रापीति । व्यतिरेकव्यवहारो हि शब्दप्रयोगः स्तेन व्यतिरेकज्ञानजनने व्यभिचार एव तदजनने व्यतिरेकस्याऽयं व्यवहार इत्येव न स्यादित्यर्थः । मानसप्रत्ययोऽध्यवसाय इत्यभिप्रे. त्याह-मानसस्येति । अध्यवसायाधीन एव यदि व्यतिरेकव्यवहार. न्यायलीलावतीप्रकाशः भावात् सर्वसम्बन्धित्वस्येति शेषः। न चेदिति । अन्वयव्यतिरेकिण एव परैरनुमानत्वोपगमादिति भावः। देहव्यवहारस्तदुहेशेन स्यन्दना. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रण्यासाधारण्ययोस्तुल्यत्वादित्यर्थः । अज्ञानस्येति । ज्ञानभिन्नव्यतिरे. कस्येत्यर्थः । तेनैव' विषयिणैव । ननु मानसप्रत्यय एवाध्यवसाय इ. त्यत आह-मानसस्येति । (१)रूपेण वै०। (२) अप्रती। (३)जनने तु ते।

·४७० न्यायलीलावती रोधात् । नीलादयोऽपि हि प्रकाशाद्भिन्ना एवाध्यवसीयन्ते, न प्रकाशन्त इति प्रकाशमानत्वं नीलादीनामासिद्धमस्तु । अध्यव- सायबलेन वा सकलबाह्यसिद्धिरस्तु । सहोपलम्भनियमाद - दोऽस्त्विति चेत्, न, यौगपद्योपलम्भस्य साहित्योपलम्भस्य वा भेदेऽप्यविरोधात् । एकोपलम्भविषयत्वस्य ज्ञानस्य स्वसंवे. दनत्वासिद्धावसिद्धेः ॥ [इति ] स्वप्नः ।। अविद्यानन्तरं विद्या विचार्यते । सा द्विविधा । अध्यक्षमनु. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् स्तत्राह-नालादय इति । यथा साध्यसाधनव्यतिरेकसिद्धिरध्यवसा. यबलेन तथा तत एव सकलवाह्यसिद्धिरपि स्यादित्याह-अध्यव. सायेति । नीलं ज्ञानाभिन्न ज्ञानेन सह नियमेन उपलभ्यमानत्वादिति परः साधनं शङ्कते-सहोपलम्भेति । नियमपदाहिधूमादौ व्यभिचार- वारणम्। 'भेदेऽपी'त्यपिशब्द एवकारार्थः। योगपद्यसाहित्ययोरभेदेऽ. नुपपत्तेस्तथा च विरुद्धो हेतुरित्यर्थः । नीलव्यवसायस्य स्वावि. षयत्वादेवोपलम्भविषयत्वनियमः स्वरूपासिद्ध इत्याह - एकोपलम्भेति । शब्दादीनामत्रैवान्तर्भाव्यत्वाभिप्रायेण विभज्यते--अध्यक्षमिति । न्यायलीलावतीप्रकाशः दिः । अध्यवसायेति । यथा व्यतिरकव्याप्तिरध्यवसायबलेन तथा नीला. दिवाह्यसिद्धिरप्यस्त्वित्यर्थः। योगपद्येति । विषये उपलभ्यमान एवंपरं ज्ञानमुपलभ्यते इत्येवंरूपस्येत्यर्थः। साहित्येनोपलम्भस्य विषये उप- लभ्यमाने उपलम्भमात्रस्येत्यर्थः। ननु शानं न ज्ञानान्तरेण गृह्यते कि न्तु येनानानी? ज्ञानेन नीलं गृह्यते तनैव स्वात्मापि ग्रहीतव्य इत्यत आह-(ए) कोपलम्भेति । न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः अतः परं प्रकाशव्याख्या । पौनरूत्य भिया व्याचष्टे-विषय इति । तया च योगपचं नियमपर्यन्तम् । नियमानियमलाधारणन्तु साहि. त्यमिति भावः । अध्यक्षमनुमान चेति मूलम् अध्यक्षमिन्द्रियमात्रकारण. कम् । तेन यथार्थस्मृतेरपि विद्यात्वेनाकरगणितायाः सङ्ग्रहः । अत ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्रासिता ४७१ मानञ्च अध्यक्षमपि द्वेधा सर्वज्ञायमन्यथा च । सर्वज्ञासिद्धौ तत्कथम्। तथा हि न सर्वज्ञोऽध्यक्षगम्यः। परबुद्धस्तदभावात् । नापि परमा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सर्वज्ञायमिति । यौगिकमैश्वरं चेत्यर्थः । अन्यथेति । लौकिकमित्यर्थः । तादृशमध्यक्षमसहमानः पूर्वपक्षयति-सर्वज्ञासिद्धाविति । षोढासनिक र्षजज्ञानभिन्न साक्षात्वं वर्तते न वति विप्रतिपत्तौ सत्यामाह-तथा होति । यद्यपि सर्वज्ञः स्वकीयाध्यक्षविषयस्तथापि तत्रैव न प्रमाण मिति भावः। तदेवाह-परबुद्धे रिति । परमाणवः कस्यचित् प्रत्यक्षाः मेयत्वसत्त्वद्व्यत्वादिभ्यः घटादिवदित्यनुमान शङ्कते-नापीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः न सर्वज्ञ इति । यद्यपि सर्वज्ञासिद्धौ तस्य तज्ज्ञानस्य च निषेधः कर्तुं न शक्यस्तथाप्येतद्देशीयतत्कालीनयोग्यपदार्थविषयकप्रत्यक्ष स्य तद्भिनयावत्पदार्थविषयत्वमेव साक्ष्यं तद्यतिरेक एव सार्वश्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः एव सर्वशासिद्धावित्युत्तराक्षपोऽपि सङ्गच्छते । अन्यथा ईश्वरस्य साधितत्वात्तदसङ्गतः । यद्यपीश्वरस्य प्रागेव साधना (द्?) योगि. साधनार्थमयमारम्भस्तत्र चेश्वरभिन्नं पक्षयित्वा सर्वज्ञत्वाभावसा. धने दोषाभावस्तथापीश्वराप्रतीति दशायामयमपि प्रकार इत्याशयन समाधत्ते-तथापीति । यद्यपि तद्भिन्नत्यत्र तत्पंदन तत्प्रत्यक्षविषयीभूः तपदार्थपरामर्ष एतद्देशीयेत्यादिविशेषणं व्यर्थ तदनुपादाने तत्पदेन योग्यविषयपरामर्षसम्भवाद् यावद्योग्यविषयकप्रत्यक्षस्यासिद्धेः स. वज्ञासद्धिरिति तद्विशेषणम् । एतदेव च योग्यपदोपादानस्यापि प्र. योजनम्। यद्यप्येताद्भन्नयावत्पदार्यविषयकत्वमध्यप्रसिद्धमेव शा. ब्दस्यापि ज्ञानस्य तादृशत्वाप्रतीतरवैतत्प्रकारानुसरणादन्यथा स. वंशब्दजन्यज्ञान एवं प्रतियोगित्वसम्भव कु(स्?)ष्टरनादात्तथापि शब्दे सर्वविषयकत्वाप्रतीतिदशायामुक्तयावद्विषयत्वप्रतीतिदशायां चायं प्रकार: सम्भवतीति भावः । केचित्तु घटप्रत्यक्षे घटभिनयाव निरूपितत्वाभाव एव साध्य इति घटान्योन्याभाव एव प्रतियोगि. प्रसिद्धिरित्याहुः ।

·न्यायलीलावती शूनां मेयत्वेनाध्यक्षतया साध्यः । तेषामध्यक्षत्वव्याकोपात् । न च बुद्धिवत् स्वतोऽतीन्द्रियत्वेऽप्यध्यक्षत्वाविरोधः । असति वि. परीततर्के प्रत्यक्षाणुत्वयोः स्वारसिकविरोधात् । विपरीततर्क सवाच्च । चक्षुरादीनां शक्तिविरहाद्रसवत्तत्राप्रवृत्तेः । मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् । स्वप्ने सिद्धासहकारितावद्योगजधर्मसहका- रित्वे नयनाद्यारम्भवयात् । स्वप्नस्य च स्मृतिविपर्यास न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तेषामिति। महत्वे सत्युद्भूतरूपवत्वं वहिर्द्रव्यप्रत्यक्षतावच्छेदकमात्मत्वं च मानसद्रव्यप्रत्यक्षतावच्छेदकं तदुभयरहितत्वेन परमाणवो न कस्या चित् प्रत्यक्षा अनात्मत्वे सति महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपरहि तद्रव्यत्वादिति सत्प्रतिपक्ष इत्यर्थः । प्रत्यक्षयोग्यतावच्छदकरूप रहितत्वादिति वार्थः। 'बुद्धिवत्' परबुद्धिवत् । अतोऽतीन्द्रियत्वे परस्याप्रत्यक्षत्वेऽध्यक्षताविरोधः स्वस्येत्यर्थः। पूर्वाशङ्कितानुमान वि. पक्षबाधकाभावमाह- असतीति । प्रतिकूलतर्कमाह-चक्षुरादीनामिति । उद्भूतरूपवत्त्वे सति मदत्वमेव वहिव्यप्रत्यक्षत्वे शक्तिस्तद्विरहा. दित्यर्थः । रसवदिति । रसग्रहे यथा चक्षुरयोग्यं चक्षुषो वा यथा रसोऽयोग्य इत्यर्थः । ननु मन(स? )स्तद्विषयकज्ञानजनकत्वं स्या- दित्यत आह-मनसो वहिरत्वातन्त्र्यादिति । सहकारिसामर्थ्यादयोग्य. मपि योग्यमेवेत्याशङ्ख्य योगिनां चक्षुरादिनिर्माणवैयमित्याह- नयनादीति । मनस एव योगजधर्मः सहकारी स्यात्तथा च रूपादि- न्यायलालवितीप्रकाशः भावः । तेषामिति । वहिरिन्द्रियजन्यद्रव्यसाक्षात्कारविषययोग्यतायाः महत्वे सत्युद्भूतरूपवत्त्वेनावच्छेदात् मानसप्रत्यक्षद्रव्यस्य चात्मत्वे. नैव योग्यत्वादित्यर्थः। बुद्धिवदिति । परबुद्धिवदित्यर्थः। अध्यक्षता परं प्रतीत्यर्थः । विपरीतेति । परमाणुर्यदि प्रत्यक्षद्रव्यं स्यान्महान् स्यादिति प्रतिकूलतर्क इत्यर्थः । तदेव विशदयति-चक्षुरादीनामि[ ति? ] नयनादीति ! योगजधर्मसाचिव्यापादिसाक्षात्कारस्यापि मनसैव जन- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः परमाणुर्यदीति । अत्र द्रव्यमापादकविशेषणम् । मा स्यादिति पाठे ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४७३ त्वात् । नानापुरुषाध्यक्षत्वे असर्वज्ञत्वात् । अन्यथा प्रतिबन्धा. भावात् । वेदनतारतम्यस्य कचिहुज्ञ एव विश्रान्तः। अपकर्षता रतम्यादेकमात्रज्ञतापत्तेश्च । मनुष्यादिवत् कचित्तुरगादिजा(१). तिभेदेऽपि सार्वज्यापत्तेः । भावनाभ्यासस्य च भाव्यविषयत्वेन सर्वविषयज्ञानजनकतानुपपत्तेः । तथैव शक्तरवसायात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् साक्षात्कारोऽपि मानस एव स्यादिति भावः । सिद्धासहकारि तया च विपर्ययो यथा तथा योगजधर्मसहकारितया विपर्यायः स्यान्न तु प्रमेत्याह-स्वप्नस्य चेति । स्मृतानां पदार्थानां विपर्यासः स्मृतिविषये वा विपर्यास इत्यर्थः । परमाण्वादयः प्रत्यक्षा इत्यत्र पृर्वानुमाने साध्यं विकल्पतो दूषयति-नानेति । तथा च न सार्वश्य. मित्यर्थः । अन्यथेति । यद्यत् प्रमेयं तदेव पुरुषाध्यक्षमिति प्रतिव धासिद्धिरित्यर्थः। वेदनतारतम्यं परिमाणतारतम्यवत् कचिद्विश्रान्तं तथा च तत् यत्र विश्रान्तं स्यात स एव योगीत्याशङ्कयाह-वेदनेति । सिद्धसाधनमुक्त्वा प्रतिकूलतर्कमाह-अपकर्षति । तर्कपराहतान्तरमाह- मनुष्यादिवदिति । सामग्रीतौल्यादिति भावः । संस्कारवशात् परोक्षमध्य. परोक्षं स्यादिति साश्यमाशङ्याह- भावनेति । तथैवेति । संस्कारस्य स्वविषयमात्रे ज्ञानजननशक्तरवसायादित्यर्थः । तारतम्यविनान्तौ प्र न्यायलीलावतीप्रकाशः नादित्यर्थः । स्वप्नस्य चैति । स्मृतानां पदार्थानामसंसर्गाग्रहरूपत्वादि- त्यर्थः । न त्वयथार्थे स्मृतित्वं स्मरामीति तदनुव्यवसायापत्तेः । तथा च प्रमामात्र एव मनसो वहिरस्वातन्त्र्यमिति भावः । मेयत्वाच्च परमाणूनामध्यक्षत्वमात्रं वा साध्यं एकपुरुषैकाध्यक्षविषयत्वं वा। आद्ये दूषणमाह -नानेति । नानापुरुषाध्यक्षत्वेनार्थान्तरान्नैकपुरुषा. ध्यक्षत्वसिद्धिरित्यर्थः । अन्त्ये-अन्यथेति । एकपुरुषैकाध्यक्षविषयत्वे साध्य इत्यर्थः। वेदनतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं तारतम्यत्वादित्यत्र सिद्ध. साधनमित्याह-वेदनेति । प्रतिकूलतर्कपराघातश्चेत्याह-अपकर्षेति । सर्वविषयकैकज्ञानकारणानुपपत्तिमाह-भावनेति । तथैवेति । भाव्यमात्र- (१) करितु। ६० न्या० ·न्यायलीलावती कर्तुः कर्तव्यतातिशय दर्शनाददेहिवदेहिनोऽपि सर्वकर्तृतापत्तेः। का. सव्यूहादिकृतेरप्रामाणिकत्वात् ! तथाविधादृष्टवशादेवोपपत्तेः । अ- शुक्तस्यैव वा कर्मणः क्षयाद्विपरीतनिश्चयाच्च । ज्ञानजातीयं कति- . न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तिकूलतर्कान्तरमाह-कतुरिति। कृतितारतम्यविनान्तौ कस्यचित् स वकर्तृत्वं स्यादित्यर्थः । ननु कायम्यूइमन्तरेण यावन्त्यदृष्टानि तेषां च तत्तच्छरीरावच्छेदेन भोग ज्ञात्वा कायव्यूहानुष्ठानमपि कथं स्या- दित्याशङ्ख्याह-कायव्यूहेति । अप्रामाणिकत्वादिति । अदृष्टानां तत्त्वज्ञान- नाश्यतया न भोगार्थ कायव्यूह इत्यर्थः। ननु तारतम्यनो वै शरीरानि- बद्धनियमे शरेत्यादिग्मृतिः(?) वादरसौभरिप्रभृतीनां च कायव्यूहप्र- सिद्धिश्च कथं स्यादित्यत आह-तथाविधेति। तथाविधत्वं' कायव्यूहनि हिकत्वम् । अथ वा कायव्यूहस्याचिरेण भोगप्रयोजकं (कत्वं ?)तच्च नास्ति कर्मणः तत्त्वज्ञाननाश्यत्वात् । तथा च स्मृतिः "ज्ञानाग्निः सर्व कानि भस्मसात कुरुतेऽर्जुन"इत्याह-अभुक्तस्यैवति । विपरीतति । ज्ञानरयासर्वविषयत्वनिश्चयादित्यर्थः । एतदेव उपपादयति-ज्ञान- न्यायलालावतीप्रकाशः विषयकज्ञानजनकत्वेनेत्यर्थः ।ज्ञातुतिव्यातिशयदर्शनाद्यदि सार्वइयं साध्यते तत्र प्रतिवन्दिग्रा(मा?)ह-कचुरिति । अदेहिवदिति । त्वदभिमते. श्वरवदित्यर्थः। सार्वयं विनापीति शेषः । स्वात्मनो बहून्यदृष्टानि साक्षात्कृत्य भोगेन तत्क्षयार्थ योगी कायव्यूहे (हं?)करोति अदृष्टसाक्षा. कारश्च न सार्वशं विनेति योगिसिद्धिरिति यदि ब्रूयात्तत्राह-कायव्यूहेति । अथागमक्ष(स्त ?) मानं तत्राह-तथाविष(ध ?)ति । तपःप्रभा- वादपीति द्रष्टव्यम् । किञ्च कर्मफलभोगार्थ काययोगपा(२) कर्म चादत्तफलमेव तत्वज्ञानाद्विनश्यतीत्याह--अभुक्तस्यैवेति । विपरीत निश्च- यमेव स्फुटयति-ज्ञानजातीयमिति उकारवेति(?) चक्षुरादीनां शक्तिविर. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः परमाणुईध्यमिति पक्षनिर्देशो बोद्धपः । प्रमायामिति । अनुभव इत्यर्थः । मनुष्यादिवदिति मूलम् । यद्यपि योगिनः करितुरगादिशरीरोपग्रहाद श्रेष्टापत्तिस्तथापि तच्छरीरावच्छेदेन सार्वश्यं नेष्यत इत्यभिसन्धा- नेनापाततः तदेवापाद्यम् । इष्टापत्तिमाशङ्कयाह-सार्वज्ञं विनापीति । तथा (१)वीकरणीयामिति शेषः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सांववृतिप्रकाशाद्भासित! ४७५ पयविषयतानियतं (१)तेन समं निरुपाधित्वात् यदेवं तदेवं यथा धूमो वह्निना(२)। विपक्षे तूक्ता एव तोः । तथा च सर्वमिदमनुप- पन्नमिति चेत् , मैवम् । विरोधिताणां विपर्ययापर्यवसानात् । अणूनामप्रत्यक्षत्वे प्रत्यक्षत्वप्रमेयत्वयोनिरुपाधिमाहचर्यव्याको . । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् जातीयमिति । ज्ञानत्वं कतिपय विषयत्वव्याप्तमित्यर्थः । ती इति । चक्षु. रादीना परमाणुषु शक्तिविरह इत्याद्युन्नेयम् । चक्षुरादयो यदि स्व(?). योग्यं गृह्णीयुस्तदा रसादिकमपि गृह्णीयुरित्यादयः । सर्वमिदमिति । योगी तज्ज्ञानं सर्वविषयं तच्चक्षुरादयः परमाण्वादयो विषयाः कायव्यूहः योगजो धर्मश्च याद्यसङ्गतमित्यर्थः । विरोधीति । योगिनां चक्षुर्यदि परमाणो वत्तेत तदा रसेऽपि प्रवर्तत । तस्मान्न परमाणावपि प्रवत्तते इत्यत्र योगिसिद्ध तच्चक्षुरादेः परमाण्वप्रवृत्तिसिद्धरित्यर्थः । पर. माणवः कस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वादित्यत्रानिरुपाधिसम्बन्धशालि. त्वरूपप्रसङ्ग एव विपक्षबाधकलर्क इत्याह-अनामिति । रूपवत्वं म. न्यायलीलावतीप्रकाशः 'हादित्यादय इत्यर्थः । अत्र परमाणुर्यदि प्रत्यक्षद्रव्यं स्यात् महान् स्यान्न चैवं तस्मान्न प्रत्यक्षद्रव्यमित्यत्र निर्गुणत्वमुपाधिः । यदि यो. गिचक्षुषि शक्तिविरह आपाद्यते तदाऽऽश्रयासिद्धिः, अस्मदादिच. श्रुषि तदापादने इष्टापचिरित्याह-विरोधीति । अनामिति । नन्वण. वोपीश्वरप्रत्यक्षा ज्ञानान्तरोपनीतप्रत्यक्षाश्च जन्यसविकल्पकाजन्यः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः विधेतीति । युगपद्भो(ग?) जनकेत्यर्थः। अत्र परमाणुरिति । परमाणु व्यमित्यर्थः । विपर्ययापर्यवसानं तदसमीचीनत्वेनातस्तदर्थमुपाधि. माह-निर्गुणत्वमिति । न चाकाशादौ साध्यापाक (व्यापक ?) त्वं पर माणुवत् तस्यापि प्रत्यक्षत्वादिति भावः । उपाधिः साधनावच्छिन्न साध्यव्यापक इति क्वचित्पाठस्तत्र चानुमातृमते कालादौ साध्या- ब्यापकत्वपरीहाराय तदुक्तम् । नन्वणवोऽपीति । यद्यपीश्वरादिकं परो न मनुते तथाप्येतदनुमानेन तस्यैव सिद्धरर्थान्तरतया न योगिसि. (1) तानिठते। (२) वह्वीन् ।

·४७६ न्यायलीलावती पात् । न चात्र रूपवत्वं महत्व वोपाधिः। रूपादेरपि प्रत्यक्ष- त्वात् । रूपे रूपत्वं द्रव्येषु महावं रूपववत्त्वमिति(१) चेत् , न, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् हवं च उपाधिरत्रेति निरुपाधित्वमस्त्वित्याह-रूपवत्त्वमिति । उपाधेः साध्याब्यापकत्वमाह-रूपादेरपीति । रूपे प्रत्यक्षत्वं साध्यमम्ति न च रूपवत्त्वमुपाधिरित्यर्थः । द्रव्यप्रत्यक्षतायामुपाधिरयं गुणप्रत्यक्ष तायां च रूपत्वमेव तन्त्रमित्याह-हा इति । अत्राप्युभयोः साध्या न्यायलीलावतीप्रकाशः जन्यप्रत्यक्षत्वे साध्ये वाधः योगिज्ञानस्य विशिष्टज्ञानत्वेन विशेषण- सविकल्पकजन्यत्वात् निर्विकल्पकस्य च योगिन्यनङ्गीकारात् । अ. बाहुः । जन्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकविषयताश्रयत्वं साध्यं उप. नीते च तदसम्भवः पटं साक्षात्करोमीतिवत् परमाणुं साक्षात्क- रोमीत्यस्मदादीनामनुव्यवसायापचेः । रूपादेरपीति । तथा च साध्या. व्यापकत्वमित्यर्थः । ननु परमाणुरूपमात्रं न पक्षीकृतमपि तु तद्गुः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः द्धिरिति भावः । निर्विकल्पकस्येति । अनागतगोचरसाक्षात्कारमात्रस्यैव सविकल्पकत्वनियमादिति भावः । जन्यप्रत्यक्षवेति । यद्यप्येवमन(नु?) पनीतप्रत्यक्षविषयतामादायार्थान्तरम्। न च यावत्प्रत्यक्षविषयत्वं ला. ध्यं बाधात्। परमाणु साक्षात्कारोमीत्यनुव्यवसायः स्वातन्त्र्येण परमा- णुगोचरसाक्षात्काराभावादेवासम्भवी परमाणुज्ञानं साक्षात्करोमीति च भवत्येव तथापि सामान्यज्ञानलक्षणप्रत्यासत्यजन्यजन्यसाक्षात्का. रविषयत्वं साध्यमिति भावः। यत्तु सामान्यप्रत्यासत्यजन्यजन्यप्रत्य क्षविशेष्यत्वं साध्यम् , उपनीतं च न विशेष्यमतो नार्थान्तरमिति तत्तु च्छम् । उपनीतस्यापि मानसप्रत्यक्षविशेष्यत्वात् । ननु परमाणुरूपे . ति । परमाणोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये द्रव्यत्वावच्छिन्न साध्यव्यापकं मह. वे सति रूपवत्वं तद्रूपस्य तथात्वे साध्ये गुणत्वावच्छिन्नसाध्यव्या. पकं उद्धृतरूपत्वमुपाधिरित्यर्थः । यद्यप्युपार्नित्यदोषत्वात्पक्षभे. दोपन्यासो व्यर्थस्तथापि द्रव्यत्वगुणत्वयोः पक्षधर्मवप्रतीत्यर्थं तदु. पन्यास इति भावः । गुणत्वपदं द्रव्यत्वस्याप्युपलक्षणम् । कचिगुण. (३)षुच महत्त्वामि।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण- सांववृतिप्रकाशाद्भासिता ४७७ सुखादेरात्मनश्च प्रत्यक्षतोपलम्भात् । योग्यविशेषगुणवत्त्वमिति चेत्, न, गुणादावभावात् । तत्तद्रूप [भेद] माश्रित्य योग्यत्वं येपामध्यक्षतायामन्वयव्यतिरेकावुपलभ्येते इति चेत्, तेषां प्रत्यक्षताविशेषव्यापकत्वेन प्रत्यक्षत्वमात्रेऽनुपाधित्वात् । प्रत्यक्षसामग्रीमध्यपातित्वप्रयुक्तं प्रत्यक्षत्वमिति चेत्, न, अस्य न, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यापकत्वमाह-सुखादेरिति । प्रत्यक्षत्वमात्रे योग्यविशेषगुणवत्त्वमु. पाधि शङ्कते-योग्येति । अत्रापि साध्याव्यापकत्वमाह-गुणादाविति । यत्र द्रव्यादौ यदधीनं प्रत्यक्षत्वं तत्र स एवोपाधिरिति शङ्कते- तत्तद्रूपेति । एवं प्रत्यक्षत्वमात्रे साध्ये न कश्चिदुपाधिरिति सिद्ध तत्र प्रमेयत्वस्य निरूपाधि वमित्याह--तेषामिति । प्रत्यक्षसामग्न्यधीनत्वं प्रत्यक्षतामात्रे स्यादुपाधिरिति शङ्कते-प्रत्यक्षतायामिति । एतच्च प्रमेयत्वं साधनमपि व्याप्नोतीति साधनव्यापकत्वादनुपाधिरित्याह-अस्येति । न्यायलीलावतीप्रकाशः णमात्रम्, तथा च न गुणत्वावच्छिन्नलाध्यव्यापक रूपत्वमिति । एवं न परमाणुमात्रं पक्षीकृतमपि त्वाकाशादयोपीति । तथा च महत्त्वे सति रूपवत्वमपि न द्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकम् । ( कि ? )न्तु साध्याव्यापकत्वं स्फुटमेवेत्यर्थः । गुणादाविति । नात्र द्रव्यमानं पक्षोऽपि तु गुणादयोऽपीति न पक्षधर्मावच्छिन्नलाध्यव्यापकत्व. मित्यर्थः । अस्येति । साध्यसामग्याः साध्यसामग्न्याः साधनव्यापकत्वादनुपा. न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः वादिति पाठः । स तु सुगम एव । परमाणुरूपमात्रमिति । यद्यपि तन्मा. त्रप्रत्यक्षीकरणेऽपि सुखादावुकोपाधेः साध्यव्यापकत्वमेव तथाप्यु. पाधिव्यतिरेकात् साध्यव्यतिरेके साध्ये रूपत्वस्योपल झणतया रूप. स्वरसत्वादीनां सर्वेषामेव स्वरूपसिद्धिप्रतीतये रूपस्य तद्भिनस्य च पक्षत्वलाभाय तदुकम् । रूपत्वं उपाधिरिति शेषः । एवमित्यादिग्रन्थे. ऽपीत्यमेव शङ्कासमाधानं च महत्त्वरूपवत्वयोरप्युपाधित्वानिराला. थतया । यत्तु गुणत्वद्रव्यत्वयोरन्यथा पक्षधर्मत्वमेव न स्याधिक देशवृत्तित्वादिति शङ्कापोषगार्थमेवेदमुकमिति त तुच्छम् । अधिक ·स्थायलोलावती - साध्याव्यावृत्तत्वेन(१) धूमे आर्टेन्धनवदनुपाधित्वात् । प्रत्यक्ष तायां दृष्टान्वयव्यतिरेकत्वप्रयुक्तं प्रत्यक्षत्वम् , अणूनां तु नियमे नास्मदादीनां परोक्षत्वमिति चेत्, न, परबुद्ध्यादेरतथाभावे. ऽपि प्रत्यक्षत्वात् । परप्रत्यक्ष प्रति परस्यान्वयव्यतिरेकाविति चेत, तुल्यं योगिप्रत्यक्षवेऽपि । बुद्धित्वात्तत्रानुमानमिति चेन्न, अणुष्वपि पृथिवीत्वादेः सत्चात् । एकपुरुपापरोक्षबोधविषयत्वं च कल्पनालाघवात् । प्रतिवन्धस्य चानुपाधित्वेन निश्चयात् । रस न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पक्ष एवासाधनव्यापकत्वं न हि तत्र काचित् प्रत्यक्षसामग्रीति श ते-प्रत्यक्षतायामिति । योगिन एव तत्रापि प्रत्यक्षसामग्रीत्यभिप्रेत्य साधनव्यापकता प्रचयितुं दृष्टान्तमाह-परेति । चैत्रबुद्धौ मैत्रस्य प्रत्यक्षसामग्यभावेऽपि प्रत्यक्षवादित्यर्थः । मैत्रप्रत्यक्षसामग्न्येव स्त्रबुद्धावस्तीति न च तत्र तद्विरह इत्यत्राह-परप्रत्यक्षमिति । आकाश मुद्घाटयति-तुल्यमिति । परमाणोरपि न योगिप्रत्यक्षसामग्रीविरह इति साधनव्यापकत्वमेवोपाधिरित्यर्थः । अनुमानमिति । प्रत्यक्षसामग्या इति शेषः । नानापुरुषमादाय यत् सिद्धसाधनमुक्तं तत्राह-एकेति । लाघवाख्यतर्कोपष्टम्भादेकपुरुषवेद्यत्वमेव सर्वेषां सेत्स्यतीति सर्व. ज्ञसिद्धिरित्यर्थः प्रतिबन्धसामग्यामाह-प्रतिबन्धस्येति । परमावचा. क्षपत्वे रसेऽपि चाक्षुषत्वप्रसङ्ग परापादितं दृषयति-रसेति । रसोऽपि रूपादिषु मध्ये रूपमात्रग्राहकेन्द्रियग्राह्यः स्यादित्यापादने व्याघातः रूपग्राहकसापेक्षेन्द्रियग्राह्यः स्यादित्यत्र रूपग्राहकमनःसापेक्षरसनं न्यायलीलावतीप्रकाशः धित्वमित्यर्थः । अतथा(भा ? )वेऽपीति । अन्वयव्यतिरेकादर्शनपी. त्यर्थः । एकपुरुषेति । एकपुरुषाध्यक्षत्वेन व्याप्त्यभावेऽपि ला. घवसाचिव्यादनुमानादेव तसिद्धिः सामान्य ग्राहकमानस्यापि स. इकारिविशेषाद्विशेषबोधकत्वात् । न चानुमितौ लायवलाचिये मा. नाभावः क्लत्तकारणादेव तदुपपत्तेरिति वाच्यम, यत्र प्रमाणे लघु. गुरुविषयत्वसम्भवस्तत्र लघोरेव विषयत्वमिति प्रमाणस्वभावात् (१) साध्यात्यातत्वेन ।

·भ्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृति प्रकाशोद्भासिता ४७९ चाक्षुषनायां रूपैकानियतीन्द्रियवेद्यत्वे व्याघातात् । अनियतवे. द्यत्वे(१) वेदकस्य मनस्त्वेन सापेक्षत्वानपेक्षत्वाभ्यां(२) सिद्ध. सानव्याघातात् । तैजसेन्द्रियवेद्यत्वे रूपैकनियमात् । तैजसन्या वगतौ व्याघातात् । देह(३)व्यूहमाश्रित्य सादावनापत्तेः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् ग्राह्यत्वेन सिद्धसाधनं निरपेक्षत्वे च व्याघाताच्च न हि निरपेक्ष मनो बहिः प्रवर्तत इत्याह- अनियतेति। तैजसेन्द्रियत्वं च रसाग्राहकत्वे सति रूपग्राहकत्वेनैव सिद्धमतस्तद्वद्यत्वापादने व्याघात इत्याह- तेजसेति । करितुरगादावपि सार्वश्य मापादितमिष्टयापत्त्या परिहरति- कायव्यूहेति । तत्कर्मभोगार्थ योगिनस्तच्छरीरोपग्रहस्यापि सम्भ- वाद् यत् प्रत्यक्षं तत् सर्वेषामपि प्रत्यक्षमित्यत्र व्यभिचारमाह-- न्यायलीलावतीप्रकाशः फलबलेन तम्यापि सहकारित्वादित्यर्थः । नन्वनुपाधित्वात्प्रत्य. क्षस्येव चाक्षुषप्रत्यक्षत्वस्यादि प्रमेयत्वं व्याप्यमिति रसोऽपि चाक्षुषः स्यादित्यत आह-रसेति । अनियतेति । यद्यनियतन्द्रि. यग्राह्यो रसस्तदा रुद्राहक(?)मनियतार्थग्राहकतया मनः स्यात् तथा सति यदि तञ्चक्षुरादिसापेक्षं तदा सिद्धसाधनं तनिरपेक्षत्वे च स्वातन्त्यूप्रसङ्गान्मनस्त्वव्याघात इत्यर्थः । रूपैकेति । गन्धादिषु रूप. स्यैव व्यञ्जकत्वादालोकवदित्यत एव तेजसत्वसिद्धरित्यर्थः करितुः रगादिभेदेऽपीति दूषयति-देहव्यूहामेति । कायव्यूहदशायां सर्पश. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः देशवृत्तित्वेऽपि पक्षधर्मत्वाविरोधात् । प्रत्येकमिति । रूपवत्वमात्रं मह. स्वमात्रं चेत्यर्थः । यद्यपि गुणत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं महत्वसामा. नाधिकरण्यं प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकं महत्त्वं वहिव्यावच्छि. नसाध्यव्यापकं च रूपवत्वमुपाधिरविकल एष परमाणुरसादीना माकाशादि (दी?) नां च पक्षत्वात्तथाप्यागमरूपविपक्षबाधकेन हेतोः माध्यव्याप्यतयोपाधेः साध्याव्यापकत्वमिति भावः। नाति । (१)अनियतेन्द्रियवेयत्वे । ( २ ) सापेक्षा त्वनिरपेक्षत्वाभ्या। (३) कायव्यूहेति कठामरणसम्मतः पाठः।

·न्यायलीलावती परेच्छा च स्वतोऽप्रत्यक्षेति परस्यापि प्रत्यक्षता(') न स्यात् । भावे वा परमानसतावत् परचाक्षुषतापि स्यात् । अप्रत्यक्षा अणव इत्यत्र तु अस्मदादियोगिविशेषापेक्षया सिद्धसाधनव्याघातात् । प्राणित्वादेः कीर्तितुतातिदृष्टान्तहतत्वात्। 'देब्रह्मणी वेदितब्ये," "पश्यत्यचक्षु" रित्याद्यागमसम्भवाचेति निराकुलमेतत् । [इति] योगी॥ न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परेच्छति । परोक्तं सत्प्रतिपक्षमपाकरोति-अप्रत्यक्षा इति । योगी न सर्वज्ञः प्राणित्वादहमिवत्यादौ कीर्तितुतातितादयो न स्वदर्शनामिज्ञः प्राणित्वादहमिवेति दृष्टान्तप्रतिहतत्वादित्याह--प्राणित्वादरिति । द्वे ब्रह्मणी इति । वेदनमिह साक्षात्कारो विवक्षितो न तु योगिभिन्नस्य शरीरा दिभिन्नत्वेन स्वात्मपरात्मलाक्षात्कारः सम्भवति । पश्यत्यचक्षुरिति चेश्वरसावश्यसाधकमित्यत उपदर्शित विपरीतागमविरोधः परिहतः। न्यायलीलावतीप्रकाशः रीरवानपि सर्वज्ञ इतीटापादानमित्यर्थः । ननु परमाणूनां योगि- प्रत्यक्षत्वेऽस्मदादिप्रत्यक्षता स्यांदकप्रत्यक्षस्यापरण साक्षात्कर. णादित्यत आह-परेच्छा चति । अप्रत्यक्षा इति । अम्मदाद्यप्रत्यक्षत्वे सा. ध्ये सिद्धसाधनं योग्यप्रत्यक्षत्वे साध्ये प्रतियोग्यप्रसिद्धिः प्रसिद्धी वा धर्मिग्राहकमानबाध इत्यर्थः । प्राणित्वादरिंति। विवादाध्यासितो न सर्वज्ञः प्राणिवादित्यत्र च कीतिर्न बौद्धमताभिक्षः प्राणित्वादहमिवेति प्र- तिदृष्टान्तप्रतीघात इत्यर्थः। द्वे ब्रह्मणी इति । अत्र श्रौतानुमानिकपर न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः यद्यपि गुणादिसाधारणपक्षतायामपि द्रव्यत्वस्य पक्षधर्मत्वमविकल- मित्येतदुपन्यासो व्यर्थः । अन्यथा उपाधेरनित्यदोषतापत्तेस्तथापि गुणादीनां पक्षत्व तत्र उपाधिव्यतिरेकण द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्व- व्यतिरेकसाधनेऽपि नाप्रत्यक्षत्वसिद्धिर्विशेषणव्यतिरेकेणैवान्यथा सिद्धेरिति सत्प्रतिपक्षोत्थापकत्वव्यतिरेकप्रदर्शनाय तदुपन्यास इति भावः । साध्यव्यापकत्वमित्यत्र दोष इति शेषः । सिद्धसाधनमिति । (१) त्यक्षा स्यात् । त्यक्षा न स्यात् ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४८१ लौकिकमविकल्प(क)मन्यच्च । शब्दादिसंयोजनारहितम. विकल्पकम् । वाच्यवाचकतादात्म्यात्तदसिद्धम् । तथा हि घ. टोऽयमित्याद्यक्षराकारतादात्म्यमनुभूयते । न च घटत्वजा- त्यनुभवानन्तरं स्मर्यमाणघटशब्दावच्छिन्नघटत्त्वजातियोगमात्र- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् संयोजनावैशिष्टयं तदसिद्धमिति योजनाराहित्यमसिद्धमित्यर्थः। घटानुभवे संज्ञास्मरणं ततः पुरोवर्तिनामवैशिष्टयप्रत्यय इत्याश. झ्याह-न चेति । वाचकोऽन्यः शब्दात्मा त्वन्य इति तदधीना व्युत. न्यायलीलावतीप्रकाशः म्परात्मवेदनस्यान्यतः प्राप्तवादप्राप्त साक्षात्कारिशानं विधीयते 'प. श्यत्यच्चक्षु' रित्यत्रापि दर्शनं साक्षात्कारिमा विवक्षितं न चाक्षुषं तथैव वेदव्याख्यातृभियाख्यानात् । 'अन्यच' सविकल्पकं चेत्यर्थः । शब्दादीति । आदिपदाज्जात्यादि. सङ्ग्रहः । संयोजनावैशिष्टयं निर्विकल्पकानन्तरं स्मृतवाचकशब्दवै शिष्ट्यं सविकल्कस्य विषयो न निर्विकल्पकस्य तेन वैशिष्टयाविष. यकं ज्ञानं निर्विकल्पकमित्यर्थः । ननु नास्त्येव तज्ज्ञानं यत्र शब्दस. म्भेदो न भासते अयं डिस्थ इति शब्दार्थयोस्तादात्म्यानुभवादिति स्वरूपासिद्धमिदमित्याह---वाच्यवाचकेति । तदिति । तनिर्विकल्पक न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रसनेन्द्रियसापेक्षमनोग्राह्यत्वस्य रसे अभ्युपगमादिति भावः। एतच्च बहु(हि?)रिन्द्रियायोग्यं वहिरिन्द्रियेण योगी (न?)प्रत्येतीति मत(१)माश्रित्योक्तमन्यथा तु सामान्यप्रत्यासत्या रसचाक्षुषतावद्यो- गजधर्मेणापि तच्चाक्षुषतया क्षत्यभावादिति रूपस्यैवति रसस्यापि व्यञ्जकत्वे तयाघात इत्यर्थः। इष्टापादानमिति । तच्छरीरावच्छेदेनापि यो. गिनः सार्वश्य बाधकाभावादिति भावः। धर्मिप्राहकेति । प्रतियोगिता. हकेत्यर्थः । श्रोतादिनान्यथासिद्धेराह- अत्रेति वैशिष(शेषिक?) मते श्रौतानुमानिकयोरभेदेऽपि सामान्यविशेषभावं पुरस्कृत्य भेदेनो- पन्यास इति । (१) प्रत्येति सर्वमेव मनसा प्रत्येतीति मतभा० । ६१ न्या० ·न्यायलीलावती मवभासते न तु तादात्म्यमिति वाच्यम्, घटोऽयमिति प्रत्य- यस्यैकत्वनानुभवत्वेन चानुभूयमानत्वात् (१), प्रत्यभिज्ञानवत् । अन्यथा तस्यापि स्मरणग्रहणात्मकत्वेन एकत्वाभावप्रसङ्गात् । न चेह स्मृतिचिह्नभूतस्तत्ताकारः प्रकाशते, न चाचाक्षुषवाच काकारोपधानं जातेय॑क्तेर्वा चाक्षुषे चेतसि प्रकाशते, न च श- ब्दार्थयोर्भिन्नेन्द्रियवेद्यत्वं व्युत्पत्याद्यपेक्षा च न स्यादिति वा- च्यम्, अर्थात्मभूतानात्मभून(योः)वाच्यवाचकाकारयोर्भेदेऽपि सु- सहशत्वेन वकारभेद इवाभेदाभिमानात् (२) । मैवम् । अननु. भवात् । न ह्ययं पुरोवर्ती घटशब्द इति कश्चिदनुभवति । न चा. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पत्तिरित्याह-अर्थात्मभूतेति। उपनीतः शब्दोऽध्यक्ष भासते इत्याचा. ये दूषयति-न चाभिलापेति । इन्द्रियान्तरगोचरतां निरस्यति- न्यायलीलावतीप्रकाशः लक्षणमसिद्धामत्यर्थः । ननु जातिजातिमनिर्विकल्पकान्तरं शक्ति- प्रहकालावगतशब्दस्मरणं जातिजातिमद्विषयकं सविकल्पकं च भ- पति न तु शब्दार्थयोस्तादात्म्यं भासत इत्याशक्य निराकरोति-त च्चेति(?)। अन्यथेति । तथा च ततो नाभेदः सिद्येदिति भावः । ततोऽपि न शब्दांशे स्मृतिरित्याह-न चेति । ननु ज्ञानक्यानुव्यवसायाधटश. ब्दवाच्यत्वमेव चाक्षुषसविकल्पके भासत इत्यत आह-न चाचाक्षुषेति। न च शब्देति । शब्दार्थयोस्तादात्म्ये सतीति शेषः । अर्थात्मभूतेति । शब्दा. र्थयोस्तादात्म्येऽपि द्वावाकारौ भिन्नौ स्तस्तथा च भिन्नन्दियवेद्य त्वं व्युत्पत्तिश्चं नानुपपन्नेत्यर्थः । वकारभेद इवेति । औष्ठ यदन्त्यौष्ठयवः कार इत्यर्थः । न चाभिलापरूपमिति । अस्माकं तु संस्कारोपस्थितः शब्दः न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वैशिष्टयाविषयकमिति । समवायातीन्द्रियत्वेऽपि धर्मधर्मिभावात्मकं वैशिष्टयं प्रतीतिविषय इति न जात्यादिविशिष्टप्रतीतावतिव्याप्तिः । औष्ट्येति । वकारयोस्तादात्म्येऽपि तदाकारयोमिन्नयोः खसहशत्वेन (१) कत्वेनानुभूयमानत्वात् । (२) ०दानुमाना।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४८३ भिलापरूपं नयनस्य गोचरः । न च स्मृतेस्तत्ता चिह्नभूता । अनुभुतवर्णस्मृतौ हरिहरादिस्मृतौ च व्यभिचारात् । न च शब्द संसर्गः प्रत्यक्षगोचरः । ततो जातिसंसर्गमावमत्रावभासते, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् न चेति । अत्रेति । सविकल्पक इत्यर्थः। तर्हि घटोऽयमिति कथं वाचकपुर:. न्यायलीलावतीप्रकाशः शब्दयोजनात्मकसविकल्पके तत्रैव प्रत्यभिशाने भासत इत्यर्थः । न च शब्देति । वाच्यत्वलक्षणः संसर्ग इत्यर्थः । वाच्यत्वस्यातीन्द्रिय स्वाभ्युपगमात् न व्यवहारः तस्य विकल्पकसाध्यत्वात् । अथ गौरिति प्रत्यक्ष विशेषणज्ञानजन्य जन्यविशिष्टज्ञानत्वात् अनु. मितिवत् दण्डीति प्रत्यक्षं न दृष्टान्तः विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धानां यु. गपज्ज्ञानसामग्रीत एव तदुत्पत्तौ दण्डज्ञानजन्यत्वासिद्धेः। ननु विशेष णविशेष्यज्ञानसामग्रीतः साकाङ्क्षोभयविषयकमेकं ज्ञानं विशिष्टज्ञानं तत्र प्रत्यक्षे योग्येन्द्रिय सन्निकर्षादनुमितौ पक्षधर्मताबलाद्यापकताव च्छेदकप्रकारेण शाब्दे योग्यतादिवशात् पदार्थतावच्छेदकरूपेणापूर्व मेव विशेषणं भासते उपमितावप्येवमेवेति न कापिविशेषणशानं जन. कम् । न च प्रत्यभिज्ञायां तत्रानुभवस्तथा संस्कारस्यानुत्पादादनुद्वोधा. प्रत्यभिज्ञानुत्पादेनोवुद्धः संस्कार एव प्रत्यासतितया विशेषण भानार्थमिन्द्रियसहकारी भ्रमो विशिष्टज्ञानमेव न भवतीति । मैवम् । साध्यप्रसिद्धिपदार्थोपस्थितिवाच्यत्वज्ञानतत्तानुभवानामनुमित्यादि. हेतुत्वात् साध्यप्रसिद्ध्यादिकं विनाऽनुमित्यादेरभावात् साध्यादिकं च विशेषणमिति तज्ज्ञानमनुमित्यादिहेतुः। न च परोक्षत्वमुपाधिः प्रत्य भिज्ञायां साध्याव्यापकत्वात् नापि विशिष्टविशेषणकत्वं पक्षेतरत्वात्। अत्र वदन्ति-स्मृतिवत् पूर्वानुभवस्यापि संस्कारद्वारा जनकत्वात न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः यथाऽभेदाभिमानस्तथाऽत्रापीत्यर्थः । वाच्यत्वलक्षण इति । न च पूर्वश. ब्दयोजनात्मक इत्यादिना स्वोतन विरोधः । एतस्य मतान्तरत्वात् तथा चोपनीतं वाच्यत्वं चाक्षुषे चेतसि भासत इत्येकम् , तटस्थज्ञाना- न्तरविषय एतव्यावर्तकमित्यपरम्, आनुमानिकमेव तदित्यभ्य(न्य?) दिति मतत्रयमेवात्रेति भावः। ननु ज्ञानत्वमिति(?)। तथा च विभागोव्याहत ·न्यायलीलावता शब्दस्तु व्युत्पत्तिसमयावगतोऽत्र स्मयते । न च तस्य केनचि- संसर्गोऽवभासते, यदि तु तत्संसर्गोऽवभासत इति मन्यसे त. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् सरमित्यत आह- शब्दस्त्विति । अत्रेति । अनुभवात् पूर्वमित्यर्थः । अनु. भासमानः शब्दसंसर्गः कथमध्यपलप्यत इत्यत आह-यदि त्विति । न्यायलीलावतीप्रकाशः सिद्धसाधनम् । न च विशिष्टानुभवत्वेनाव्यवहितविशेषणशानजन्यत्वं साध्यं प्रत्यभिज्ञावत् स्मृत्यैवोपपत्तेरप्रयोजकत्वाच्च । नापि तन एवा. व्यवहितविशेषणानुभवजन्यत्वं साध्यं प्रत्यभिज्ञायां व्यभिचारात् । न च तत्कालोत्पन्नरूपविशिष्टप्रत्यक्षे संस्काराभावेन स्मरणाभावात् पक्ष. धर्मताबलाविकल्पकसिद्धावन्यत्रापि सामग्रीतल्यात्तत्सिद्धिः तत्र हि शुक्लत्वादिविशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानं वा अविशिष्टतद्विशिष्टज्ञानं वा । आधे शुक्लत्वादिजातिस्मरणं प्रथमवस्तुतस्तद्विशिष्टज्ञानं ततः शु. क्लत्वादिविशिष्टवैशिष्टयज्ञानं द्रव्य इति नानुपपत्तिः । अन्त्ये स्व. ननुभवः शुक्लत्वादिधीविलक्षणशुद्धरूपादिबोधाऽननुभवात् । अथ जागराद्यविशिष्टानुभवे संस्कारद्वारा न पूर्वविशिष्टानुभ. वः, तज्जन्यविशेषणस्मरणं वा कारणं भवति, उद्बोधकं विना संस्का. रस्य स्मरणे विशिष्टज्ञाने वा सामर्थ्याभावादित्युद्बोधकं वक्तव्यम् । उद्बोधकं चान्यत्र ज्ञानं इष्टमिति तदेव वाच्यम् । न च तद्विशिष्टज्ञान मेव तत्रापि विशेषणक्षानापेक्षायामनवस्थानादित्यालोचनसिद्धिः तं- व जागरकारणानन्तरं संस्कारोबोधोस्तीति तस्यैव क्लतत्वेन त. कारणत्वात् । अत एव न संस्कारोबोधे नियतो हेतुरित्यभिसन्धाय सहशाऽइष्टचिन्तायाः स्मृतिवीजस्य बोधका इत्याहुः । अत्राऽस्मत्पितचरणाः-प्राथमिकं गौरिति प्रत्यक्ष जन्यविशेषणक्षा. मजन्यं जन्यविशिष्टज्ञानत्वात् अनुमितिवत् तज्जन्मनि तेन गोत्वस्या- ऽननुभवान्न तत्र स्मरणसम्भवः । न चाधप्रवृत्तिवत् प्राग्भवात्संस्कारा. द्रोत्वस्मरणं तत्र जीवनादृष्टेन संस्कारस्योद्वोधनादिबोधनादिह तु न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः इति भावः । स्मृत्यैवोपपत्तरिति । स्मृतिश्च क्वचिदैहिकात कचिञ्चजन्मा- स्तरीयात् संस्कारादिति भावः । अतः परमन्यत्रैव व्याख्यातमि.

·न्यायलीलावतीकण्ठामरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४८५ दानुमानात् व्यक्तिरियं घटशब्दवाच्या घटजातीयत्वात् पूर्वघट- वत् , जातिर्घटशब्दवाच्या तेन सह गृहीतसङ्गतित्वादिति वा- च्यम् , एकस्य च तरुशिखरिभूरुहादिनानाकारतादात्म्यप्रती- तिविरोधात् । (इति) निर्विकल्पकम् ॥ सविकल्पकं योजितनि सि तच्चाध्यक्ष(१) साक्षात्कारित्वे. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् 'तेन' घटशब्देन ! गृहीतसङ्गतित्वादिति । प्रसिद्धसङ्गतित्वादित्यर्थः । एक. स्यार्थ शब्दवाच्यवदनेकत्वस्य एकशब्दवाच्यत्वमपि शब्दार्थतादात्म्ये विरुद्धमित्याह-एकस्येति । 'योजितति सि' वैशिष्ट्यविषयकम् । सविकल्पकप्रत्यक्ष विप्रतिपन्नं वौद्धं प्रत्याह-तचेति । अध्यक्षमपीत्यर्थः । ननु निर्वि न्यायलीलावतीप्रकाशः ताशस्य संस्कारोद्बोधकस्याभावात् । अथ निर्विकल्पककारणत्वा. भिमतगोत्वेन्द्रिय सन्निकर्ष एव तथा, तहन्यत्र क्लप्तकारणभावान्गो. त्वेन्द्रियसन्निकर्षाद्रीत्वानुभव एव स्यात् स्मरणसामग्रीतोऽनुभवसा. मग्या बलवत्यात । न च तत्सविकल्पकं पूर्व विशेषणशानाभावादि. त्यानिर्विकल्पकम् । अत एव तत्र शानत्वेन न विशिष्टज्ञानत्वानुमान कारणबाधेन बाधात् । ननु विशिष्टज्ञानत्वादित्यत्र विशिष्टेति विशेष. णं व्यर्थ व्यावर्त्यस्याविशिष्टज्ञानस्यासिद्धेः। सिद्धौ वानुमानवैयर्थ्यात् ज्ञानत्वं च स्वतोऽसिद्धव्याप्तिकमिति चेत्, न, येन विशेषणेन विना व्यातिन गृह्यते तस्यैव सार्थकत्वात् व्यभिचारवारकविशेषणसार्थक त्वेऽपि तस्यैव मूलत्वात् । इहापि झानत्वविशेषणशानजन्यत्वयोर्वि. शेषणं विना व्याप्त्यमहादनवस्थानात् । अत एव चक्षुस्तैजसं ग. धादिषु रूपस्यैव व्यञ्जकत्वादित्याद्यसिद्धिवारकमपि विशेषणं सा र्थकं तेन विना साधनाप्रसिद्धेवाप्स्यग्रहादिति । योजितनिर्भासीति । 'योजितो जात्यादिविशिष्टो निर्भासी भासमानो न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः ति । वस्तुतो यो विशिष्टः स एव निर्विकल्पके भासत इत्यत आह- (२)भासितावाध्य० । भासितत्वाध्य । -- ·४८६ न्यायलीलावती नानुभवात् । न चैतदौपाधिकम् । अनुभवस्य तदानीमतीत- स्वात् । न चैतत्तद्भेदाग्रहनिबन्धनम् । अनागतोपाधिभेदाग्रहादनुभ- वेऽपि वैपरीत्यापत्तेः । अत्राभिलापसम्भेदो(१) वाधकमि(इ?)ति चेत्, न, तत्रापि तद्विरहस्य तुल्यत्वात् । तत्सन्दिग्धव्यतिरेकमि- ति चेतुल्यम् । तादृशं यदि नेन्द्रियजं तदेन्द्रियजमेव न स्यात् । तस्य चार्थाधिपत्यनियमात्तज्जन्यम् । तच्च सिद्धमित्यध्यक्ष सवि. । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् कल्पकमवार्थसमुत्थमतस्तदेव साक्षात्कारि तस्य साक्षात्का. रित्वं यत्तत्समनन्तरप्रत्यये सविकल्पके भासते जवाकुसुमलौहि. त्यमिव स्फटिक इत्यत आह --न चेति । 'अनुभवस्य निर्विकल्पकस्य । 'तदानी' सविकल्पकोत्पत्तिकाले । ननु निर्विकल्पके भेदानदात् सवि. कल्पके साक्षात्वव्यवहारः स्यादित्यत आह-न चेति । तर्हि निर्विक ल्पक एव यत् साक्षात्वं तत् सविकल्पकौपाधिकमस्तु विनिगमना विरहादित्याह-अनागतेति । सविकल्पकं यदि साक्षात्कारि स्यादभिः लाप संसर्गयोग्यप्रतिभासि न स्यादनुमानादिवदिति शङ्कते-अत्रेति । निर्विकल्पक यदि प्रत्यक्ष स्यादभिलापससर्गरहितं न स्यादिति न्यायलीलावतीप्रकाशः यत्र तत्तथा वैशिष्टयविषयकं ज्ञानमित्यर्थः । ननु तत्र प्रत्यक्षमनादि. वासनादिसमुच्छ्रिततयाऽर्थेन्द्रियाजन्यत्वादित्यत आह-तच्चेति । सा. क्षात्कारित्वेनानुभवात् वैपरीत्यस्यापि सुवचत्वादित्याह-न चेति । ननु तत्र बाधकात्तथा तत्र शब्दयोजनानिसाच्छब्दस्य च व्यक्ती- सङ्केतग्रहाभावाजातौ सङ्केतात्तस्याश्वालीकत्वेन तद्विषयतयौपा. धिकत्वादित्याह-अत्रेति । जात्यादेः पारमार्थिकत्वान्नैवमन्यथा निर्विकल्प नाध्यक्ष शब्दसंसर्गरहितत्वादित्यपि स्यादित्याह- न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः वैशिष्टयविषयकमिति । अत एव तस्यन्द्रियार्थजन्यत्वमिति । साक्षात्का. रित्वादेव तदुभयजन्यत्वमत एव च सामान्यादिकं परमार्थसदिति (१) ०१ससर्गों बा। - ·म्यायलीलावतीकण्ठामरण-सचिवृतिप्रकाशोद्भासिता ४८७ कल्पकम् । तत्रापि प्रत्यभिज्ञानमेकं तत्तेदन्तावमासि । न चात्र तत्तेदन्ते पाराक्ष्यापारोक्ष्ये येन विरोधिधर्मसंसर्गानेदः स्यात् । परोक्षार्थत्वेऽपि(१) सोऽग्निमानयमग्निमानिति स्फुरणात् । नापि न्यायलीलावताकण्ठाभरणम् तौल्यमित्याह-तत्रेति । अभिलापसंसर्गरहितमपि प्रत्यक्षं स्यादित्या ह-तदिति । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वं विपक्षबाधकतर्कशुन्यत्वं सन्दि ग्धानकान्तिकत्वं वा । तुल्यमिति । अभिलापसंसर्गप्रतिभानमपि प्रत्य- स्यादित्यत्रापि सन्दिन्धव्यतिरेकित्वमित्यर्थः । तादृशमिति । प्रत्यक्ष मित्यर्थः । तदेति । निर्विकल्पकमपि नेन्द्रियजं स्यादित्यर्थः । तस्य चेति । इन्द्रियस्येत्यर्थः । 'अर्थाधिपत्यम्' अर्थसहकारित्वम् । 'तजन्यम्' अर्थ जन्यम् । 'तच्च' तदपि । यथा निर्विकल्पकमर्थसामर्थ्यसमुत्थं तस्मात् साक्षात्कारि सविकल्पकमपीत्यर्थः । 'तत्रापि' सविकल्पकमध्येऽपि । 'तत्तेदन्तावमासि तदन्ताविशि. विषयम्। ननु तत्तांशे पारोक्ष्यमिदन्तांशे चापारोक्ष्यमतो विरुद्धधर्मसं सर्गात् प्रत्यभिज्ञानं नकमित्यत आह-न चेति । यदि पारोक्ष्यार्थविष यत्वं पारोक्ष्यं सा च तत्ता स्यात् तदा कदाचित् सोऽग्निमान् कदाचि. दयमग्निमानित्यनुमितावाकारभेदो न स्यादित्याह-परोक्षार्थत्वेऽपीति । न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्रापीति। तादृशमिति । अबाधितं सत् साक्षात्कारित्वेनानुभूयमानमि- त्यर्थः।तस्य चेति । इन्द्रियजन्यस्य चार्थाधिपत्यनियमादर्थान्वयव्यतिरेक- नियमात् ।'तज्जन्यम्' अर्थजन्यं यतोऽतस्तत् सविकल्पकमध्यक्षमिति योजना। तत्रापीति । तेष्वपि साक्षात्कारिसविकल्पकेषु मध्य इत्यर्थः । ननु प्रत्यभिज्ञाने तत्तेदन्ताविशिष्टयोरभेदः प्रथते ते च पारोक्ष्यापारोक्ष्य रूपे तत्सम्बन्धात प्रत्यभिज्ञानमेकं न स्याविरुद्धधर्माध्यासादित्यत आह-न चेति । परोक्षत्वेऽपीति । यदीदन्ताविषयत्वमेवाऽपारोक्ष्यं तदाऽय न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः भावः । सन्दिग्धव्यतिरेकित्वमिति मूलम् । अप्रयोजकत्वमित्यर्थः। तत्स. म्बन्धाद्विषयत्वलक्षणादित्यर्थः । यदीति । .विषयतापारोक्ष्ये दण्डावि. (१) परोक्षापरोक्षार्थत्वेऽपि । परोक्षत्वेऽपीति प्रकाशधृतः पादः।

·४८८ न्यायलीलावती विषयभेदः । एकस्यैवानुमानस्य [परनये] परोक्षापरोक्षाविषयक त्वात् । नापि कारणभेदः। तस्यैवानुभवस्य स्मृतिजन्यत्वात् । न च विरुद्धधर्मासंसर्गवतोऽपि भेद इति ॥ समाप्तमध्यक्षम्। न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् परीक्षवापरोक्षत्वे तु जाती तत्र प्रत्यभिज्ञानस्यापरोक्षमात्रत्वार्थ: विरुद्धधर्माध्यास इति भावः । नापि विषयभेद इति । पारोक्ष्यापारोक्ष्यल. क्षणो विषयभेदोऽपि न प्रत्यभिज्ञाभेदप्रयोजक इत्यर्थः । एकस्या एवानुमितेः स्वप्रकाशलये पारोक्ष्यापारोक्ष्यदर्शनादित्याह-एकस्येति । ननु संस्कारेन्द्रियाभ्यां जनितत्वात् प्रत्याभिक्षा भिद्यत इत्यत आह- नापीति । संस्कारजन्यत्वमत्रासिद्धं स्मृतेरेव तत्र जनकत्वात् न का. रणभेदो भेदकः किन्तु सामग्रीभेदः, स चात्र नास्तीति भावः । एव. कारो भिन्नक्रमः । स्मृतिजन्यत्वादेवेत्यर्थः । तथा च स्मृत्यनुभव. रूपं न ज्ञानद्वयं न वा नरसिंहाकारमेकं किन्त्वनुभवरूपमेकं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमित्याह-न चेति । न्यायलीलावतीप्रकाशः मग्निमानिति परोक्षायामनुमिताविदन्ता न भासेतेति जातिभेदी ते वाच्ये तयोश्च प्रत्यभिज्ञानेन वृत्तिरित्यर्थः। ननु पारोक्ष्यापारोक्ष्यरूपो विषयभेदः प्रत्यभिज्ञानभेदकः स्यादित्यत आह-नापीति शानभेदप्रयो. जक इति शेषः । एकस्येति । शानस्वप्रकाशवादिभिरेकस्यैवानुमित्यादेः स्वात्मनि प्रत्यक्षत्वे विषये चाप्रत्यक्षत्वेऽपि भेदाऽनङ्गीकारादित्यर्थः । ननु संस्कारेन्द्रिययोः पृथगेव शानजनकत्वात् कथं ताभ्यामेकं ज्ञानं जन्यमित्यत आह-नापीति । तस्यैवेति । प्रत्यभिज्ञानं न संस्कारजन्यं स्मृतित्वापत्तेः स्मृतित्वे संस्कारजन्यत्वस्यैव तन्त्रत्वात् किन्तु तत्ता स्मृतिसहकृतसामग्रीजन्यम् । तथा च न कारणभेदमात्रात्कार्यभेदः किन्तु सामग्रीभेदात्स चासिद्ध इत्यर्थः । न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः षयत्वमेव यदि शाने आरोपापेक्षं तदेत्यर्थः । 'पारोक्ष्यापरोक्ष्यरूपा प्रत्यक्षाप्रत्यक्षरूप इत्यर्थः । ननु तथापि तत्तास्मृतेस्तवाशानमात्र जनकत्वात् कारणभेदोऽस्त्येवेत्यत आह-तथा चेति । स्मृतेरिन्द्रिय.

·बायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोझासिता ४८९ अथाऽनुमानमुच्यते। तदसिद्धमध्यक्षस्यैवानुमानत्वात् । तथा हि तत्प्रतिबन्धसिद्धिसापेक्षम् । स च न सामान्ययोः, यत्र धूमत्वं यद्(१) धूमत्वमिति वा नियमायोगात् । व्यक्त्यन्त- र्भावेन नियतत्वे कतिपयान्तर्भावेन सर्वोपसंहारवती व्याप्तिः । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तदसिद्धमिति । अध्यक्षा भिन्नत्वेनानुमानासिद्धमित्यर्थः । नच सिसिद्धिव्याघातः, अनुमानस्य सिद्धन्वात अध्यक्षभेदेन विवा. दात् अध्यक्षादनुमानस्य भेदे सामग्रीभेदो न तन्त्रं तस्यैवासिखे. रित्याह-तथा होति । सामान्ययोरिति । धूमत्ववाहित्वयोरित्यर्थः । यत्र घूमत्वं तत्र वह्नित्वं यधूमत्व तद्वहित्वमिति वैयधिकरण्यभेदा. भ्यां न सम्भवतीत्याह-योति । सामान्य द्यावाच्छिन्नव्यक्तीनां प्रति- बन्धमाक्षिपति-व्यक्तीति । सन्निहितव्यक्तिमात्रगतम्याप्तिग्रहे सर्वोप: संहारेण व्याप्तिग्रह इति सिद्धान्तब्याकोपः पक्षधम्में व्याप्यग्रहश्चे न्यायलीलावतीप्रकाशः तदसिद्धमिति । इन्द्रियभिने प्रमित्यसाधारणकारणत्वं नास्तीत्यर्थः। अतो न सिध्यसिद्धिव्याघातः। 'सामान्ययो'धुमत्ववह्नित्वयोरित्यर्थः। यत्रेति । तत्राग्नित्वं तदग्नित्वमिति यथायोग्यं पूरणीयं धूमत्वस्य धूमाधिकरणत्वात वाहत्वस्य वषधिकरणत्वान्नेडशो नियम इत्यर्थः। ननु जात्योर्न नियमः किन्तु तदालिङ्गिनव्यक्त्योरिति नोक्तदोष इत्य. त माह-व्यक्त्यन्तर्भाव इति । तथा च यदिसत्रिहितवर्तमानव्यक्तयोरेव व्याप्तिग्रहस्तदा पक्षधर्मधूमस्य व्याप्तिन गृहीतेति न ततोऽनुमितिरि- न्यायलीलावतीप्रकाशविकृतिः सहकारितयैव जनकत्वान्न सामग्रीभेदः इत्यर्थः। तदुकं मूले तस्यैवेति । न स्वन्यस्यस्य तेन सामग्रीभेद स्यादिति भावः । प्रमित्यसाधारणेति । न च भूयोऽवयवेन्द्रिय सन्निकर्षादौ तत्सत्वावाधः, असाधारणकारण- पदेन करणत्वस्याभिधानात् । न च शरीरादिसाधारणकारणमादाय विरोधः, इन्द्रियपदन प्रत्यक्षकरणाभिधानात् यत्तु इन्द्रियपदं यथा. श्रुतमेवासाधारणकरणत्वं च निषेध्यमतो न शरीरादिकमादाय बाध इति तदयुक्तम् । गोलकादिकमादाय बाधतादवस्थ्यात । तत्राग्नित्वं (१)यच पू० ६२ न्या.

·४९० स्थायलीलावती समग्रान्तीवस्य(१) तु देशकालव्यवधे योदर्शनानां तत्राभावे न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्यर्थः । सामन्यभावात् सर्वोपलंहारेण व्याप्तिग्रहो न सम्भवती. त्याह-समप्रेति । अत एवं' सामग्यभावादेव ।'न चोपयोः' न जाति न्यायलीलावतीप्रकाशः त्यनुपपत्त्या सर्वतजातीययोाप्तिग्रह इति सिद्धान्तव्याघात इत्यर्थः। सर्वतजातीयव्याप्तिग्रहश्च न सम्भवति तद्धतोरभावादित्याह-समने. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः तदग्नित्वमिति पूर्वदले वह्नित्वस्य वह्नयधिकरणत्वादित्युत्तरदले पाठः काचित्कः स सुगम एव । क्वचितु तत्राग्नित्वं तत्राग्निरिति बढेश्च पर्व- ताधिकरणत्वादिति पूर्वापरदलयोः पाठस्तत्र च मूलस्थं न सामा न्ययोरित्युपलक्षणम् । सामान्यव्यक्तोरित्यपि द्रष्टव्यम् । एवं यत्र धूमत्वं यद् धूमत्वमित्युपलक्षणं यत्र धूमो यो धूम इत्यपि द्रष्टव्यम् । एवञ्च प्रकाशेऽपि तत्रामित्वं तत्राप्रित्वं तत्राग्निरित्युपलक्षणं तदग्नि त्वमित्यपि वोध्यम् । एवं यत्र धूमत्वं तत्राग्नित्वं यत्र धूमत्वं तत्राग्निः, यधूमत्वं तदग्नित्वं, यत्र धूमस्तत्राग्नित्वं, योधूमस्तदग्नित्व. मिति पञ्च नियमप्रकाराः शङ्काविषयाः । अत एव यथायोग्यमिति युज्यते । पूर्वपाठे यथासंख्यमेवान्वये तदुपादानव्यर्थतापत्तेः । अन तु पाठे यथासम्भवं व्याप्यव्यापकदलयोः पूरणीयमित्यर्थः। अत्र च द्वितीयनियमनिरासः साक्षात् , अन्यनिरासश्च उपलक्षितहेतुभिः। तथा हि धूमत्ववाहित्वोंवैयधिकरण्यप्रदर्शनेन प्रथमतीययोधूमाग्नि त्वयोवैयधिकरण्यप्रदर्शनेन चतुर्थपञ्चमयोर्निरास इति भावः । ननु न साक्षात्सामानाधिकरण्यं जात्योर्नियमं ब्रूमः, किन्तु व्वक्त्यो रेव सामानाधिकरण्यं परम्परासम्बद्धमित्याशयं मूलस्याह-ननु जा- यौन नियम इति । जात्योरित्यनन्तरं सामानाधिकरण्यमिति शेषः । एवं व्यत्योरित्यनन्तरमपि । एवं व्याख्याने चा'त एव न व्यक्तीना मिः ति मूले पौनरुक्त्यं प्रकाशकृतस्तदपरीहाराकौशलं च न भवति । केचित्तु समभेदालांख्यन(?)व्यक्तिनियमपक्षस्तत्राशय निरा कत इति न पौनरुक्त्यं पूर्वफक्तिका तु यथाश्रुतार्थकैवेत्याहुः । (१) समान्तर्भा० ।

·म्यायलीलावतीकण्ठाभरण-लविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४२१ अशक्यत्वात् । अत एव न व्यक्तीनां चोभयोरिति । तस्मा दनाकलितव्यभिचारदहनसहचरितधूमादिसंवेदनवशेन कृशानु- मात्रमत्र स्मयंते । तेन च मर्यमाणे लासंसर्गाग्रहात् । संसर्ग- व्यवहारे संवादविसंवादाभ्यामनुमानतदाभासव्यवस्थेत्यस्तु । मैवम् । न ह्ययमर्थः प्रत्यक्षगोचरः । तदभावात् । अनुमानप्रामा- ण्यस्वीकारे तेनैव व्याघाताच । नापि सांशयिकः । अनुमानेन साधनदूषणव्यवस्थानुपपत्तेः । एवमेवास्त्विति चेत् , न, अनिश्चि- न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् व्यक्त्योरित्यर्थः। चार्वाकः स्वमतमुपसंहरति-तस्मादिति । असंसर्गा ग्रहस्थापि विशिष्टज्ञानतद्यवहारजनकत्वादिति भावः । 'असंसर्गाग्रहः' पर्वतादौ वयसंसर्गाग्रहः । अयमर्थ इति । तस्मादित्यादिना चार्वाकेण योऽर्थ उपसंहृत इत्यर्थः । तदभावादिति । तत्र प्रत्यक्षाभावादिति भावः। ननु वयार्थप्रवृत्त्यनुमेयः स्यात्तदाह-अनुमानेति । सांशयिक इति । असंसर्गग्रहाधीनोऽयं व्यवहारोऽन्यथा वेलि सांशयिक इत्यर्थः। अनु. मानं न प्रमाणमिति यत् साधितं यच्चानुमानप्रामाण्यं दूषितं तदप्यनु. मानाधीनमित्याह-अनुमानेति । एवमेवेति । साधनदूषणयोरप्यनुमानमः न्यायलीलावतीप्रकाशः ति। अत एवेति । व्यक्तीनामानन्त्येन भूयोदर्शनाभावादित्यर्थः । उभ- योर्जातिव्यक्त्योरित्यर्थः । नन्वेवं वह्नयनुमित्यभावे धूमदर्शनात् कथ. मग्न्यर्थी प्रवर्ततेत्यत आह-तस्मादिति । असंसर्गाग्रहस्यापि विशिष्ट ज्ञानसमशीलत्वादित्यर्थः। तथापि कारणाविशेषे कथं कार्य विचित्रो व्यवहार इत्यत आह-संवादेति । न ह्ययमर्थ इति । तस्मादनाकलितव्य- भिचारेत्यादिना प्रतिपादितः। अथान्यर्थिप्रवृत्या तत्कारणं तदनुमी. यते तत्राह-अनुमानेति । नापीति । ननु किमसंसर्गाग्रहपूर्वकः किंवा अन्यथेत्येवंरूपः एतावताप्यनुमानं न प्रमाणं सिद्धत्येवेति भावः । एवमेवेति । अनुमानेन साधनदूषणव्यवस्था नास्तीत्येवास्त्वित्यर्थः। प्र न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः असंसर्गेति। व्यवहारसंवादावसंवादी चाविद्यमानविद्यमानासंसर्गा ·४९१ न्यायलीलावती तपतिवन्धत्वाचेदमनुमान तथाभूतं च व्याप्तिनिश्चयहेतोरमा. वादिति स्वयमेवानुमानेन दुषणोपसंहारात् । वादिप्रतिवादिसाध- नयोश्च प्रत्यक्षेण संवादानुपलब्धेः । अनुमानस्य प्रमाणासंवादा. नुपलब्धेः । अनुमानस्य प्रमाणान्तरसंवादं विना प्रमाणव्यवहा- रगोचरत्वानङ्गीकारात् । संसर्गज्ञानस्यैव संसर्गव्यवहारहेतुत्वात् । न च प्रतिबन्धावेदनम् । व्यक्तिमात्रसहितजातिनिर्भासात् । मा. त्रार्थस्यापि पुरस्कृतजातिद्वयातिरिक्तव्यक्तिविशेषतोऽनुपादानरू. न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तन्त्रमेवास्त्वित्यर्थः । अत्र व्याघात इत्याह-अनिश्चितेति । तथाभूतश्चेति। अनिश्चितप्रतिबन्धश्चेत्यर्थः । अनुमानं विना सत् साधनत्वमसत् साधनत्वं च तत्वनिर्णयं विजयव्यवस्थापकं चाशक्यग्रहमित्याह- वादीति । किच प्रमाणव्यवहारगोचरत्वमनुमानस्य कस्याचदभ्युपगतं भज्येतत्याह-अनुमानस्येति । प्रमाणान्तरसंवादः प्रत्यक्षेण दुर्ग्रह इति भावः । यच्चोकमसंसर्गमहादेव संसर्गग्यवहार इति तद्विपर्ययोपपा. नावसर एव निरस्तमित्याह-संसर्गेति । व्यक्तिमात्रेति । सर्वव्यतीत्यर्थः । ननु जात्युपग्रहेण सामर्थ्य न तु व्यक्तिमात्रस्येति मात्रपदमनर्थकमिः त्याह-मात्रार्थेति । पुरस्कृतजातिवयं धूमत्वं वह्नित्वं च तदतिरिक्त न्यायलीलावतीप्रकाशः तिवन्धीनिश्चये हेतुमाह-तथाभूतं चेति । अनिश्चितप्रतिबन्धं चेत्यर्थः । वादीति । वादिप्रतिवादिसाधने निदोषे अनुमानरूपे प्रमाणव्यवहार: प्रमाणान्तरसंवादेन वाच्यः प्रवृत्तिसंवादादेस्तत्राभावात् प्रत्यक्षं च न तत्र सम्भवतीत्यवश्यमनुमानमभ्युपगमनीयमित्यर्थः । किन यत त्वया प्रत्यक्षेण प्रतिपनं तत्कथं परो बाधयितव्य इति भावः । न चा. संसर्गाप्रहात् संसर्गव्यवहारः प्रागुकयुक्तरित्याह-संसर्गज्ञानस्यैवेति । पुरस्कृतेति । व्याप्यव्यापकभावे पुरस्कृतं यजातिद्वयं वह्नित्वधूमत्वरूपं न्यायलीलावतीप्रकाशविवतिः प्रहनिबन्धनाविति भावः। संवादेन वाच्य इति । त्वया तथैवाभ्युपगमादि- ति भावः। प्रागुक्तयुक्तरिति । अन्यथास्यातिप्रस्तावोकयुक्तोरत्यर्थः ।

·न्यायलीलावतीकण्ठाभरण-सविवृतिप्रकाशोद्भासिता ४९३ । . पत्वात् । तादृशस्य कतिपयविषयभूयोदर्शनजसंस्कारसचिवबाये. न्द्रियवेद्यत्वात् । तथैव शक्तेरवसायात् । अन्यथोपादानादिव्यव हारविलयात् । न हि दृष्टमुपादेयमुपात्तत्वात् । नाप्यनागतम् । अन- वगतत्वात् । न च तदेवानुमितम् । अनवगतनियमत्वात् । न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् पाण्डरत्वादीनामनुमानार्थ तदभिधानमित्यर्थः । व्याप्तिमहोपायः माह-तादृशस्येति । उपस्थितधूमे धूमत्वं वह्नौ च वह्नित्वं संयुक्तसम वायेन गृह्यमाणं तद्विशेषणतया चातीताऽनागतसकलधूमवहिव्यक्ति भासमानेषु संयुक्तसमवेतविशेषणतया व्याप्तिश्चक्षुरादिनैव गृह्यत इत्यर्थः । नन्विये प्रत्यासत्तिरेव न भवतीत्यत आह-अन्यथेति । उपा. दान प्रवृत्तिरदिपदानिवृत्तिः सामान्यलक्षणामन्तरेण अनागत. पाकादिगोचरा प्रवृत्तिरेव न स्यादित्यर्थः । तदेवापपादयनि-न होति। तदेवेति । अनागतप्रा(पाक?) कालिकमेवेत्यर्थः । ननु पाकः कृतिलाध्यः पाकत्वात् पूर्वपाकवादित्यत्र पाकत्वमेवानुमेयं तच्च पूर्वगृहीतमेवे. न्यायलीलावतीप्रकाशः तदतिरिक्त ताणत्वादिकं धूमाग्निविशेषणत्वेन नोपादीयते, किन्तु तजात्याक्रान्तब्यक्तिसामान्ययोशीप्ताने व्यक्तीनामानन्त्येऽप्यव. च्छेदकैक्यादेकीकारणदिति भावः । तहणोपायमाह-तादृशस्येति । कतिपयधूमाग्निव्यक्तिसन्निकर्षेपि भूयोदर्शनजसंस्कारसहकृतेन्द्रियः संयुक्तव्यक्तिसमवेतजातिविशेषणतया प्रत्यासत्या तज्जातीयातीता. नागतव्यक्तीनां व्याप्यव्यापकभावः परिच्छिद्यने, कथमन्यथा पक्षध. मधूमाप्रहे तस्मादनुमितिरित्यर्थः । ननु सामान्यलक्षणाऽनभ्युपगमे ऽपि सनिकृष्टधूमविषयो धूमत्वेन धूमोऽग्निव्याप्य इति व्याप्स्यनुभवो न तु तत्तधुमत्वेन व्याप्त्यनुभवो गौरवात ततस्तथैव व्याप्तिस्मृति. स्ततो धूमवानयमिति ब्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमत्वेन पक्षधर्मधूमस्य शानादनुमितिाप्त्यनुभवतत्स्मरणपक्षधर्मताज्ञानानामेकप्रकारत्वेना. नुमितिकारणत्वात् आवश्यकत्वाल्लाघवाच । ननु समानविषयत्वेना पिगौरवादित्यत आह-अन्यथेति । अस्ति पाकादाविष्टसाधनताशाना. चिकीर्षा कृतिश्च तयोश्च विषयो नातीतवर्तमानः पाकादिः सिद्धत्वेन ·४९४ न्यायलीलावती न च जातिरनुमेया । तस्या अनुपादेयत्वेनानुमानविरोधात् । न च जातिः कारणसम्बन्धानुपपत्ति(१)व्यक्तिमाक्षिपति । हेतौ सत्यन. न्तरभावस्य हेत्वभावेऽभावस्य जातावनुपपलब्धेः। अस्तु जातिम- ती व्यक्ति(२)रिति चेद, न, उपादेयव्यक्तेरनवगमात् । ततो जा. तिमत्तयाऽशेषव्यक्तिनि सस्तावत् सिद्धः । अन्यथा चेतनमात्र- प्रवृत्तिविलयापत्तेः। अत्र च कतिपयव्यक्तिगोचरसंस्कारसहकृतस्य न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् त्याह-न च जातिरिति । अनुपादेयत्वेन प्रवृत्त्यर्थमनुमानविरोधादित्यर्थः। ननु पाकत्वं जातिरेवानुमेया तत्र च कारणस्य कृतेः सम्बन्धोऽनुप. पास इति तदाक्षिप्य व्यक्तावेव कृतिलाध्यत्वं पर्यवसतीत्यत आह- न चेति । तर्हि पाकत्वं कृतिलाध्यमित्यनुमानबाधान स्यादेव कुतस्त. दनन्तरं व्यक्तराक्षेप इत्याह-हेतौ सतीति । अस्तु तर्हि जातिमती व्य. क्तिरित्यत्रानुमेयेत्याह-अस्तिति । ननु भवतु सामान्यलक्षणाप्रत्या. सत्तिस्तथा धूमादौ कस्येन्द्रियस्य सामर्थ्यमित्यत आह-अत्र चेति । ननु पाकत्वादिप्रकारकेण ज्ञानेनावगत एव भाविनी पाकादाविच्छा. प्रवृत्ती स्यातां तयोरनागतमात्र एव गोचरस्वाभाव्यात् , अतिप्रसङ्गा- स्तु समानप्रकारकत्वनियमाभ्युपगमानिरस्यः । एवं यधूमावच्छेदेन व्याप्तिग्रहस्तत् प्रकारकपक्षीयलिङ्गज्ञानादेवानुमितिरप्यस्तु किं सा. न्यायलीलावतीप्रकाशः तत्रेच्छाविरहात , अनागतस्य च तस्याज्ञानात्। तस्मात्पाकादित्वेन शा. तासु पाकादिव्यक्तिषु सिद्धं विहायाऽसिद्ध चिकीर्षाकृती भवत इति सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्तिरङ्गीकार्यत्यर्थः । यद्यप्यनागता व्यक्तिीतुं न शक्यते, तथापि प्रत्यक्षसिद्धा जातिरनुमेयेत्यत आह-न च जातिरिति उपादेयत्वेन यदनुमानं तस्य विरोधात जातेरनुपादेयत्वादित्यर्थः । दोषसहकारित्वेत्यभ्युपगमवादः, इन्द्रियसम्बद्धविशेषणतायाः प्रत्या. न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः इन्द्रियसम्बद्धति । इन्द्रियसम्बद्धं शानं संयुक्तसमवायेन तद्विशेषणीभूतं च रजतत्वमित्यर्थः । इदं च विशिष्टप्रत्यक्षमात्रे विशेषणसन्निकर्षों हेतु. (२) ती च्यातिरिक। - (१) पत्तेर्व्यः ·न्यायलीलावतीकण्ठामरण-मविवृतिप्रकाशोद्रासिता ४९५ चक्षुष एव सामर्थ्यम् । अनन्यथासिद्धाऽन्वयव्यतिरेकवला- न दोपसहकारिवशादसनिहितपदार्थप्रतिभास इव विपर्ययप्रतिप- त्तिषु जातेश्च कार्यत्वेन साहचर्यविरोधात् ।। [इति] अनुमानम्।। वम्, न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् मान्य लक्षणया प्रत्यासत्या अनागतधूमाद्यशाने व्यभिचारसंशयानुप. पतिः । व्यभिचारसंशयो हि व्याप्य त्वसंशयः सर्वाभावं प्रत्यक्षीकि यमाण(?) न हि सामानाधिकण्यमात्रग्रह एक व्याप्तिश्चय इति चेन्मे- इच्छाप्रयत्नयोनिमेव सम्बन्धो न विषयेण। तथा च ज्ञानविष योनिर्विषयत्वापत्तिर्न हि ज्ञानबत्तयोरपि विषयेण स्वरूपमेव प्रत्या- सत्तिस्तथा मति तयोरपि ज्ञानवापत्तिः। व्याप्यतावच्छेदकसमान. प्रकारेण पक्षीयधूमशानेऽप्ययं वह्निव्याप्यो नवति संशयस्य धूमाद्व द्वेरप्यभेदज्ञानमेव लिङ्गपरामर्शस्तत्र च व्याप्तिग्रहो न सामान्यल- क्षणामन्तरेणेति दोषवशादित्यत्राभ्युपगमः । विपर्ययोऽपि संयुक्त. विशेषणतायाः प्रत्यासत्तेः सत्वात बाधात् कृति साध्यत्वेन जातर. नुमानासम्भवः पूर्वमिदानीं यत् पाकत्वं तत् ऋतिसाध्यमिति व्याप्ति- रपि नास्तीत्याह-जातेश्चेति। उपलक्षणं चैतत् इष्टसाधनत्वेनापिजा. न्यायलीलावतीप्रकाशः सत्तेरुपपादनात् । जातिमत्तया सर्वव्यक्तिव्याप्तिमुपसंहृत्य जाति - स्तीत्युपसंहरति-जातेश्चेति । नन्वनागतगोचरेच्छाद्यनुरोधान्न सामान्य लक्षणाप्रत्यासत्तिः, अ- सिद्धस्याज्ञानेऽपि सिद्धगोचरज्ञानादेवेच्छाकृतिस्वाभाव्यादसिद्धे तयोरुपपत्तेः । न चान्यज्ञानादन्यत्र प्रवृत्तावतिप्रसङ्गः, समानप्रकार- कत्वेन शानेच्छाकृतीनां कार्यकारणभावात् । ननु समानविषयत्वेनापि गौरवात् समानविषयत्वे सत्यपि लमानप्रकारकज्ञानाभावे चिकी. षांकृत्योरभावनावश्यकत्वाच । अथ वह्निमानित्यनुमितिर्विशेषणज्ञानजन्या विशिष्टज्ञानत्वादिति न्यायलीलावतीप्रकाशविवृतिः रिति मतमाश्रित्योक्तम् । उतादाना (उपपादनाव?) प्रमाणकैरिति शे. षः। अन्यथा भ्रमस्थले प्रागनुपपादनादसङ्गत्यापत्तेः। जातेश्चेतीति।कार्या .

·न्यायलीलावती का पुनर्व्याप्तिः। साधनस्य साध्यसाहित्यं कात्स्न्येन न न्यायलीलावतीकण्ठाभरणम् तेः साहचर्यमिति द्रष्टव्यम् । तथा च प्रवर्तकनानाविषत्वात् जाते. रुपादानार्थमनुमयत्वमनुपपन्नामेति भावः । साधनस्येति । कृत्स्नस्यापि साधनस्य साध्यसामानाधिकरण्यमि. न्यायलीलावतीप्रकाशः पर्वतीयवाहिशानार्थ तत्कल्पने धूमऽपि तथा कल्पनात कचिधूमस्या- पि व्यापकत्वादति चत, न, विशिष्टवैशिष्ट्यशाने विशेषणताबच्छ दकप्रकारकशानन्यावश्यकतया कारणत्वात् तस्य च सत्वात् न। विशेषणशानस्यापि गौरवात गौरवामांत। विशिष्टज्ञानऽपि युगपति- शेषणविशेष्यसान्नकर्ष एव कारणं न तु निर्विकल्पक मानाभावात् । न च विशिष्टज्ञानत्वमेव मानं दृष्टान्नाभावात् दण्डी पुरुष इत्यत्र विशेष ज्ञानजन्यवाभावात् विशिष्टवैशिष्ट्यशानत्वात् । तस्मादि सामा न्यलक्षणा नास्ति तदाऽनुकूलतकादिकं विना धूमादौ व्यभिचारसंश- यो न स्यात् , प्रसिद्धधूम वाह्नसम्बन्धनिश्चयात् देशान्तरकालान्तर. धूमस्य च मानाभावेनाज्ञानात् सामान्येन तु सकलधूमापस्थिती धूमान्तरे विशेषादर्शनेन संशयस्य युक्तत्वादित्यस्मात्पतचरणाः। साधनस्येति । नन्वेकव्यक्तिकव्याप्तौ न काम्न्यार्थः अनेक व्य. तिकेऽपि सकलधुमसम्बन्धस्य प्रत्येकं बहावभावः । अत एव न न्यायलालावताप्रकाशीववृतिः थेन यत् साहचर्य तद्विरोधादिति मूलार्थः । सामान्यन त्विति। न चानुमानादेव तदुपस्थितिस्तदनवतारऽपि संशयोत्पत्तेः । न च धर्मिज्ञानं परमते संशयकारणमेव नेति वाच्यम् , तथापि धीन्द्रि यसन्निकर्षतया तत्सिद्धेः । न च धूमत्वन विशेषदर्शनमस्तव्यक्ताव संशयः । इदं धूमत्वस्य धूमवर्घाट तत्वेन धूमत्वनापि निर्भ(?)यात् । न च यच्चन्दनखण्डप्रभवाश्चत्वार एव धुमास्तेषु तसच्चन्दनख ण्डप्रभा(भ?)वतधूमत्वेन ब्याप्तिानश्चयस्ता कथमुत्तरकालं संशय इति वाच्यम्, एतच्चन्दनखडप्रभवधूमधं वहिव्यभिचारिकृति न वेति संशयेन तत्र संशयाधानात् । न च तत्रापि(१) धूमत्वं पहिष्य- (१)तपू०। . --- .

·1- mal- . * विरक्तिः । श्रीरघुनावताचि विरचिा शुद्धाद्वैतपरिकारतात्पर्यम् । श्रीहरिशर शास्त्रि-वेदान्तविशारदन विस्तृन् भूमिकया विविधपरिशिष्टै- भोपानुवादेन टिपण्यादिना च मम उडतः । [शुद्धाद्वैतलम्प्रदाय वि० १ रु०१-० ६३ प्रेमरसायनम् । श्रीविश्वनाथपण्डितरपितम् । [का० वि०८] २०१-० ६४ व्याप्तिपञ्चकरहस्यम् सिंहन्यानलक्षारहावं च । श्रीमथुरानायतर्क - वागीशऋतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्न विचन गंगानिहारिणोमा. ज्यया टिप्पण्यादिभूिषितंत्र । [ न्या०वि० ८] २००-१२ ६५ सिद्धान्तविन्दुः । श्री मधुसूदन सरस्वती विरचितः । श्रीनगवाजशकराधा. र्य विरचित दशश्लोजन्याख्यारुषः श्रीगोड प्रशानन्दविरचित न्यायरत्नावली- नारायणतार्थ विचित लजुब्याख्या टिप्पासहितः । [वेदान्त वि० ८] रु.४ ६६ अन्यकर्मदीपाशौचालनिर्णयसहितः । प्रेतकर्मब्रह्मीभूतयति कर्मनिरूपणाला सहामहोपाध्याय पं. श्री निन्यानन्दपन्तपर्वतीय विरचि. [ कर्मकाण्ड वि० ६ ] रु०१-८ ६७ सांख्यदर्शनम् । श्रीमद्विज्ञानपिशुन सांख्यप्रवचनभाथ्यसमलइ कृतन् । [सांख्म दि.१] ९०२ ६८ अनेकार्थलङ्कहो नान्न कोशः । आचार्यश्रीहेमचन्द्रेण विरचितः । कांश वि० २] २० ६ शिशुपालवधम् । श्रीमन्मावऋविनिर्मितं श्रीवल्लभवतया सन्देहविपी. पधिव्याख्यया महामहोपाध्याय श्रीमल्लिनाथनया सर्वरूपाव्याख्यया संमंतम् । सजिल्द ग्लेज कागज सम्पूर्णम् । [ काव्य वि० ९] रु० ३-० [संपूर्णम् ] फ लोटा कागज ० २-४ ७० जागदीशीपञ्चलक्षणी सिंहव्याघ्रलक्षणं च । श्रीजगदीशत लिङ्का- रकृतम् । न्यायाचार्य पं. शिवदत्तमिश्र विरचित गंगानिर्झरिणीव्याख्यया टिप्पण्यादि विभूषितं च । [ न्याय वि० ९] रु. ०- ७१ ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्यम् । चतुःसूज्यन्त पूर्णानन्दीय व्याख्या सहितया श्रीगोविन्दानन्द प्रगीतया रत्नप्रभया समन्वितम् । एषो ग्रन्थः भागद्वये पूर्णा भविष्यति किन्तु विद्यार्थिनां शौकर्थिमन्धायौ भागो द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयशदान्तमस्माभिः संमुदय निस्कासितः । (द्वितीयोपि शीघ्रमेवमुद्रयित्वा प्रकाशयिष्यते)। प्रथमोभागः (वेदान्तविभागे ९) २० २-८ ७२-१-सिद्धान्तशिरोमणिः । श्रीभास्कराचार्य विरचितः । गगिताध्यायः वासनाभाष्य सहितः ज्योतिषाचार्य म. म. श्रीक्ष्मद्वारवशाबिकृतटिप्प. णी सहितः। [ज्यो. वि. ४ ] रु. ३-० ७२-२-सिद्धान्तशिरोमसि । गोलाध्यायः वासनामाप्य सहितः । ज्योतिपाचार्य म०म० श्रीमद्वापू. देवशास्त्रि कृत टिप्पणी सहितः । [ज्यो. वि० ४ ] २०२-० ७३ काकचण्डीश्वरकल्पतन्त्रम् । पण्डित रामकृष्ण शर्मणा सम्पादितम् । पण्डित बटुकनाथ शर्मा एम. ए. साहित्योपाध्याय इत्येतेन लिखितमा प्रस्तावनया सनाधीकृतम् । [ आयुर्वेद शास्त्रविभागे १ रु. " ·-६ ७७ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविनिरचितम् मल्लिनाथसूरि- कृतथा घण्टापथसमाख्यव्याख्या तथा पं.श्रीगङ्गाधरशर्मणा कृतया मुधाss. ख्यव्याख्यया समलङ्कृतम् । [ सर्गत्रयमात्रम् ] । [काव्य वि० १०] रु. ७-१२ ७५ चन्द्रालोकः । पीयूपवर्षश्रीजयदेवकवि प्रणीतः । श्रीमत्पद्मनाभमिश्रापरा. भिधान प्रद्योतनभाचार्य विवितया चन्द्रालोकप्रकाशापराख्य 'शरदागम' टीकया सङ्कलितः । साहित्याचायण खिस्ते इत्युपाख्यनारायणशास्त्रिणा भूमिकादिभिः सम्भूप्य सम्पादितः । [ अलङ्कार वि० ३ ] रु० -१० ७६ किरातार्जुनीयम् । श्रीमत्कविकुलचूडामणिभारविविरचितम् । मल्लिनाथ- सूरिकृतथा घण्टापयसमाख्यया तथा पं० श्रीकनकलालशर्मणा कृतया भावा. र्थदीपिनीव्याख्यया समष्टकृतम् । सर्गत्रयमात्रम् ] [काव्य वि० ११] २००- ७७ शक्तिवादः, श्रीगदाधरमट्टाचार्यप्रणीतः, पण्डितप्रवरश्रीहरिनाथतर्क सिद्धा- न्तभट्टाचार्यविरचितविवृतिसहितः । [ न्यायविभागे १०] १०३-० ७८ माथुरीपञ्चलक्षणी। पं० श्रीउमानाथाालकृतव्याख्या सहिता तथा माथुरीसिंहव्याघ्रलक्षणम् । पं० श्रीहरिरामशुल विरचितया व्याख्यया सहितं तथा २० श्रीहरिहरशास्त्रि सङ्कलित माथुरीपञ्चलक्षणी क्रोडपत्रेण [ न्याय वि० ११ ] 5००-६ हरसाध्याथः । टीकया संचलितः । [ आयुर्वेदशास्त्र वि० २ ] रु० ०-१० ८० पाणिनिव्याकरणे वादरत्नम् । न्यायव्याकरणाचार्य मीमांसक शिरोमणि पं० सूर्यनारायणशुक्लेन विरचितम् । (तत्र च न्यास परिष्कारपरिशिष्टभेदेन प्रकरण प्रयम् यन्न पञ्चन्यून सार्धशतसूत्रेषु १४५ महताटोपेन न्यासा. विचारिताः तन्त्र प्रथम प्रकरणं मुद्रितं द्वितीय प्रकरणमपि मुद्रित प्राय शिन. मेव भवन्तं दृष्टि पथभधिगमिष्यतीति।) प्रथमो भागः। (व्या० वि १०)ह०१-८ ८१ गणितकौमुदी । (हिन्दीभापाटीकासहिता) प्रथमापरीक्षापाव्यनिर्धा- रितगणितसंग्रहपुस्तकम् । [गणितविभागे १] रु० ०-६ ८२ छन्दःकौमुदी । (हिन्दीभाषाटीकासहिता ) प्रथमापरीक्षापाठ्यनिर्धा. रितछन्दासंग्रहपुस्तकम् । [छन्दोविभागे ३] रु० - ८३ योगदर्शनम् । महर्पिप्रवरपतञ्जलिप्रणीतम् । तत्र (१) भोजवृत्तिः, (२) भावागणेशवृत्तिः, (३) नागोजीमवृत्तिः, (४) मणिप्रभा, (६) योग- चन्द्रिका, (६) योगराधाकराख्य टीका षट्कसमेतम् । [योग विभागे१] २० २-. ८४ रघुवंशमहाकाव्यम् । श्रीकालिदासविरचितम् । म० म० मल्लिनाथकृत सीविनीटीका तथा पं० प्रशङ्करमिनकृतपरीक्षोपयोगि सुधाऽऽस्यव्याख्यया सहितः। १ से १ सर्गः । मूल्यम् ०१-८०० तथा १ से ४ सर्गः । सर्वविधपुस्तकप्रातिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत सीरिज आफिस, विद्याविकास प्रेस, गोपालमन्दिर के उत्तर फाटक, बनारस सिटी। -६ -