·प्रस्तावना. मुडक उपनिपेद् हे अथर्वणवेदातील आहे असें श्रीमच्छपराचार्यांनी आपल्या प्रस्तावनेत सागितले आहे. अर्थईपवेदात अनेक उपनिपर्दै आहेत अथवपीरे- शिष्टात म्हटले आहे की, ब्रह्मवेदाचों, अथर्वणानी, महावीर उपनिषदें आइत. मुण्ड, प्रश्न, ब्रह्मविद्या, अथर्वशिखा, मलादु, ब्रह्मादिद, इस्मादि पाच बिंद, तापिनी, नारायण, इत्यादि उपनिषदे अथर्ववेदांतील होत या उपनिषदात तीन मुण्डक आणि प्रत्येक मुण्डकात दोन दोन सहे या प्रमाणे सदा खण्ठे वाली आहेत प्रथमखडात पर भरारी अपरा या दोन दिसावी. स्वरूप सागितली आहेत. या खडाचा साराश ससा, जगताच्या सारभी ब्रह्मदेवाची उत्पत्ति झाली या ज्येष्ठ देवाने प्रकृया महाविधेचा संप्रदाय प्रथम सुरू केला काही गमविष्याच्या पिढना झाल्या नतर पुढे शौनक नामक एक ऋषि अगिरस नावाच्या गुरूकड गेला आणि तत्त्वबुभुत्सेने ( तत्त्व जाणण्याच्या इच्छेनें ) प्रश्न विचारता शाला को अरों कोणते ज्ञान आहे, कों में प्राप्त करून घेतले असता सर्व विश्वास निश्चित ज्ञानविज्ञान होते तेव्हा अगिरसाने उत्तर दिले की, परा आणि अपरा अशा दोन शेय विद्या आहेत, त्यापैकी, अपरा ही विद्या जी हाने देते ता समजून घेऊन त्याचा समद करावयाचा आणि नतर परविद्येने सागितलेली वस्तु यथार्थ समजून घेऊन तिच्या साहाण्याने शास्त्रातील सिद्धांतास एक स्वरूप दावयाचें हैं स्वरूप पूर्ण समजलें म्हणजे त्याच्या योगे सब याचे ज्ञान होते अपर-धी ( सालच्या प्रकारची बुद्धि) अपरविद्येचे ज्ञान करून देते उपनयन झालेल्या सर्व मनुष्यजीवास अपर-धी असत, पण पर-पी मात्र विद्वान् परमस सन्याशास प्राप्त होते अपरचियचे विषय रुग्वदादि चारी वेद आणि वदांची सहा अमें हे, हात अपरविद्येत सर्व व्यावहारिक शास्त्रांचे व व्यावहारिक मौचें ज्ञान होने पर्ण यो उपनिषदात व भाचा यांच्या भाग्यांत कर्मकालाचा, कर्म करण्याच्या अधिकाराचा, कर्णफला या इत्यादि कमांगविचार मात्र केले आहेत परविद्येचा विषय ब्रह्मज्ञान हा आहे, अपरचियन कविषय समजून दिल्यानतर ती मं करण्याची प्रेरणा करिते आणि यथासाग कर्म झाल्यानतर फ्लआतिहाते अधीन येथे कम करण्याचे श्रम, प्रमाद हाण्याचा सभव असून पुन कर्मशान, कर्मानुष्ठान व कर्मफल यात पुष्कळच कालावर असते पवियत्री गान गोष्ट तशी नाहा येथे यथार्थ ज्ञान याल्माधरोबर पूर्ण आनद हाऊन पुरषा सिद्ध होतो असा पर आणि अपरविद्युत माठा विशेप आहे तसेंच व्याव हारिक ज्ञान व व्यावहारिक कर्म समजून देणारी बुद्धि ही दृश्य विषय मात्र राहणारा असून ती वासना व अभिमान वानी उपाहत असते परबुद्धि ब्रह्मस्वरूप समजून ·२ प्रस्तावना. देते, कारण ता उपाधिशून्य असल्यामुळे निर्मळ असते, चिद्रूप असते व विदूपाला चिद्रूप समजते. तात्पर्य, विद्रूप पाहणारी ती पराधी पक्ष्यविषय पाहणारी अपरा था भक्षा मा हुरिट्रपति विशेष आहे. ब्रह्म हा वस्तु इद्रियादयवास गौचर नाही व इद्रियावयवयुत्ताही नाही. म्हणून ही वस्तु कार्यकारणातात, अनायनत एकरसात्मक असून निरनिराळ्या स्वरूपानी जीनाम स्वाधिकाराप्रमाणे प्रकट होणारी, देश-काल-वस्तु-गव-परिच्छेद-शून्य, अत्यत सूक्ष्मरूम आणि कारण नसून कारणरूमा विवर्त पायविणारी आहे. साराश, परमार्थत ती एक असून उपायामुळे ती अनेकरूप मासत म्हणून ब्रह्मवस्तूचे ज्ञान झाले असता तिच्या सत्तेने भासणाऱ्या अनत दिवाव ज्ञान तिच्या सामभ्यांने होऊन जीवारा सवज्ञान आणि सर्ववद्याप प्राप्त होते बीजारा उलाचे साहाय्य झाले म्हणजे ते फुगते त्यातून एक अव्याहत अकुर उपन होता त्याचा पुढे लहान मोठा वृक्ष होतो आणि शेवटी गोडस पल येते त्याप्रमाणे ब्रह्माला मायेचें सानिध्य झाले म्हणजे अव्याकृत अन्नाची (मूल प्रकृतावा) उत्पत्ति होते या भन्नाला क्रियाशक्ति आणि ज्ञानशक्ति अशी एक शासा, आणि पचमहाभूतांच्या तन्मायोची दुसरी शासा, असा दोन शाखा अपम होतात मा दोन शायांचा मयोग झाला, म्हणजे ज्ञानकियारातींचा पचमहाभूतावर संस्कार झाला, म्हनज अनेक भुवनाची उत्पत्ति झते आणि या भुवनात राहणारे प्राणी पापित अनत बाद अनत कम करितात त्या कमांस भनत प्रकारची फळे प्राप्त होतात मायेशी ब्रह्माचा सयोग झाल्याबरोबर शवसमत, दिरम्यगर्भ, विराट या नमानें सटीची उत्पत्ति होते आणि ब्रह्ममायेचे ला लागल्याबरो घर व्यवहाराला प्रारम होतो परमापात प्रारभ नाही तेव्हा येथे दिसणारा प्रारम व सटीची उत्पत्ति न्यावशीकच होत ·मस्तायना ३ लागलीच तो नित्यस्वरूप सागपान्या अधिकाऱ्याला शरण जातो आणि त्या पासून शानापदेश कान ठन पुरुषाय साध्य करिती आपले स्वरूप समजण्यासाठी गुरुला अवश्य धारण गेलें पहले कारण भिन युति एकच सत्य भिमप्रकाराने सांगतात, जीवाला अनेकप्रकारने संशय असतात व ब्रह्म स्वत च्या धुद्धीला अपेव असल्यामुळे समरत नाहा मासाठी गुइ हपा. कारण, सप अवर्णा निवारण करणारा हा प्रोत्रिय पदानि गुर वेदाचा समन्वय करितो, सशयाचे निरसन करिता आणि अवेद्य ब्रह्म 'तें तूच आहेस' असा महावास्याचा उपदेश अधिकारी शिष्यास करून ब्रह्मज्ञान कस्न देतो यासाठी गुरुला शरण जार अवरग थाहे निसन्या भयवा दुमया मुखकाच्या पहिल्या सात सूधाच्या उत्पत्ताय विस्तार- पषत वर्णन केले आहे एका प्रदीप्त अन्नापासून अग्मिस्वरूपी अनत स्फुलिंग उत्पन्न होतात, त्याप्रमाणे मायासवलित ब्रह्मायामन अनत शानरूपी जी प्रकट होतात स्वयप्रकाश, एकरस, प्रापमान शून्य अद्ध आणि सर्वश्रेष्ठ सायपेक्षाही येष्ठ व रिक्षण आदे हो थन्दिय, अनिर्विननाय आणि अपटित घटना करणारी माया प्राणमय ब्रह्मापासून प्राण मन यापासून मन, एकरसापासून अनेक इदिसाययय बानि दिव्य स्वय प्रकाश बन्यापासून पब महामनादि जड सष्टि निर्माण करित हेंच भाषेचे अपटितपटनापदर होय सश, मायेची सगनि केल्यामुळे प्रमाला हिरण्यगर्भ विराट , चराचर इत्यादि स्थूल सूक्ष्म रूमें ध्याची लागून अभि सोम, पुम्बा पुमान् आणि या हो पचाग्नि स्वरूप धारण करावी लागतात, तशीच, वेद, दोक्त कर्म, कांगभूत देव (विज्ञानस्वरू) पाणि जद प्रपच इत्यादि स्वरूपें धारण करावी लागतात तथापि या सर्वाचा आत्मा एकच ब्रह्म आहे सर्व विध, विवगतकर्म तद्गत तपश्चर्या ज्ञान आणि फल ही सर्व दिसतात तशी नसून अद्याप माहेत है ज्यास गुरूपदेशाने समजतें तो यज्ञान उत्पन्न करणाया मायेना नाश करितो न सवर ब्रह्मनामक वस्तु भाई असा निश्चय करून देतो दुसन्या मुक्काच्या दुसन्या खडात म्हणन या उपनिषदाच्या चौथ्या सात साधन प्रकरणाचा विचार केला आहे प्रथमत स्वयप्रकाश आणि देहरयाचे साक्षी (स्थूल, लिंग रणि कारण अस तीन दह जीवाला अमतात स्थूल देव म्हणजे आपले हे स्य शर, लिंगदेह हा वासनामय आहे आणि कारण देह हा अज्ञानमय भाहे भयो है तीन देह जीवाला असतात) ब्रह्म, देहाच्या जागृत स्वप्न मुपुति, या तीन अवरपात ब्रह्म-जीवामा-सदैव जागृत असते, हा विषय आह या ज्ञानरूप भापल्यास होणाऱ्या सव इदिय विद्वानांहून श्रेष्ठ भाशि विलक्षण आह तें कार्य- कारणसूप आहे या स्वरूपाचे थवण गुरुमुखाने होते हे सवश्रेष्ठ सर्दजगद्य स्वरूप तूच आहेस असा उपदेश श्रीगुरू करिती व बसेंही सागतो की अचित्य ब्रह्मा र मनन केल्याशिवाय सशयाचा नाश व्हावयाचा नाझा यासाठी चित्र ·प्रस्तावना द्राचे असा मगन कर. पाहज, उपदेश करितो. आहे, सात्मक ब्रन एक आह असे निस वितन असावे, सशय निरास होलि आणि शेवटी उप- निपाद ब्रह्मा वदोस धोकारस्वरूपाने एरचित होऊन यान करावें, म्गन पा मसाक्षाघर होईल मी अन्न आहे' असे मान असणे याचे नाव अविया, पण 'मी भा आहे म्हणजे मला ज्ञान नाही, हे मी जाणतो, हे ज्ञान मला आहे, माझ्या अज्ञानाचा मी साधी आहे, मी भानाहून नियटा असून अशान हा माझ्या झानाचा विषय आहे, सारांशमीशानरूप माहे." सा मला माझ्या स्वरूपाचा गुरुजी रोष क. रितात आणि अज्ञाननिवृत्ति करितात तसेच “या चराचर विभात मार सर्वम भरती आहे, माझाच महिमामा स्यजगात भरून आला आहे, माझ्या शरी. रापा, प्राणाचा आणि मनाचा नायक मी आहे' असे माझे स्वरूप ते मला दारावि- सात नतर " माझ्या कर्तृत्वाचा सारिहि मान आहे, म्हणून 'मी' मध्ये फल माही, च भाजाराचं आहे, अहकाराला शान नाही, मी झानस्वरूपी आहे, पण अहंकाराच कात्याया माझ्यावर आरोप होता आणि शनस्वरूपाचा आरोप माता- रावर होतो. व मी असारंचतन्याची प्रथा झा याने महान उपन होते, ते अशान माहा फम्न टाक, एन्वाराह महकारही सोडून दे, म्हण्जे तुझे स्वरूप मुला पटेल " ममा बोध गुरजी करितात हा योग पूर्ण पटला म्हणजे चित्तपत- न्यांचा परेली मगरमिटी मुरते, शाप तुरतात आणि कम ना होतात. हे केव्हा होने । जेव्हा मरेष्ठ जी अक्षरस्वरूपी माया तीही ज्याहून कमी योग्यतेची आहे, हा परमामा म्वरूप समाले आणि एटले, म्हगरे हुदवप्रचाचा स्फोट होऊन निल अमगाया मनाचे दानविज्ञान होते व ते आनंदप, प्रकारामय बाद नित्य आहे माँ पर दियतें, या सर्वावभासक मानाचे स्वरूप दाही दिशांग र दिसू लागते आगि 'एमवादिनीय' या महावासावा साभात्कार होती हीच अराट गमापि চার দিন ধার্য অগণনঘানামঃ গুন যা নন মাশী, ·'प्रस्तावना ६ झाल्यानंतर भोक्तृत्वाची आणि जीवाची विघातक मंत्री तुटते, तो पापपुण्यापासून निराळा होऊन शौकगुरु होतो आणि ईशाचे व जीवाचे पाम साम्य होते म्हणजे तादात्म होते हे झाल्यावर जीवाचे सर्व सशय नर होतात, वादविवाद सपात, त्याचे विहार आत्म्याशी, लाचे प्रेम भाम्यावर प त्याचे सर्व कर्म आत्मपर होते. या स्थितीला जीव मुक्त स्थिति अस म्हणतात डावन्मुक्काला ब्रह्मविद्वरिष्ठ असेंही मगलदायक नाम प्राप्त हात असो ब्रह्मप्राप्तीला यथार्थ ज्ञानासह सत्य, तप, ब्रह्मचर्य याचे अखड वास्तव्य हमें आहे मागे सागितल्याप्रमाणे निर्गुण, निराकार, निश्वयय, नित्यसिद्ध आत्मा आत्म- शानार्ने मान प्राप्त होतो, अन्यथा नाही. असो था जीव मुलाच्या सर्व इच्छा परिपूर्ण झालेल्या असताततो सत्यसकरपी असते म्हणून त्याच्या आकस्मिक इच्छा पूर्णहा होतात म्हणून कल्याणेच्छु पुरुषान ब्रह्मज्ञ पुरुषारी सेवा बसर करावी तिसऱ्या मडकाच्या दुसन्या सडाँत म्हणजे या रपनिषदाच्या शेवटच्या खडात वहाज्ञानाचा फ्लपति सागितली आहे जेथे सर्व विश्व प्रद्याच्या सत्तेने अस्तित्व पावून अहात पाने मात्र प्रकाशित होते तें श्रेष्ठ ब्रह्म अथवा एक व अद्वितीय बह्मस्वरूप ज्याला समजते त्या ब्रह्मर पुरुषाची बेसाधक निष्काम उपासना करितात, त्याचेही जन्ग- मरण विमोचन होत विपयेच्छेनें ब्रह्ममजन दैलें तर जन्ममरणाचा प्रसय गैती पण साझाच्या लाभासाठी भजन केले तर माक्ष मिटतो या सर्व गोष्टी होप्माला परमश्वराचा अनुग्रह वा हा अनुग्रह शचित्त पालेल्या शानी उपासकाला मान साध्य आह तसेच आत्मबलाची सावधानतेची आणि प्रक्ष-हेतुक वैराग्याचीही आवश्यकता आहे या साधनासह सत्यतपादिकाच्या यागे शाना उपासकारा ईश्वरानुग्रहाने साक्षात्कार हातो, तो जन्ममरणमुक्त होतो, त्याच्या सर्व उपापी आपापल्या कारणांमध्ये जाऊन ल ने होतात आणि नाम साइन दिलेल्या नद्या समुद्रात मिळाल्यानतर समुद्राकार होतात त्याप्रमाणे मुफ पुरुप प्राकार हातात प्रलवेता ना होवा त्याला शौक करण्याचे कारण रहात नाही व त्याची पा सपतात कारण चित आणि चतन्य याची मिठी तुग्लेला असत नितापासून चैतन्य मुरलें म्हणजे कर्म-कृतृत्व सपत माणि कर्मापासून उत्पन्न होणारे दु सही सपते शुद्ध नौव शुद्ध ब्रह्म होतो शेवटा, या उपनिषदाच्या वाचकास व विशेषत अथर्ववेदीयास शिरानत करण्यास सांगि तले आहे या मताचे अनुष्ठान परन या उपनिषदावें अध्ययन करावे, असा विधि विहित केला आहे माणि संप्रदायपरपरा चालू ठेवणा या सर्व ऋषीय द्विवार नमाक करून उपनिषदावी परिसमाप्ति झाली आहे येणेप्रमाण जाण्यास योग्य असणा-या परापरविद्याना विवेक, अपर विद्यचे गौणत्व, आणि त्याची कारणे परविय श्रेष्ठर, बझाने एकात्मकत्द, बझ येथेचों मुरय साधने, जीवेशाच्या स्वरूपवर्णनासह पयादि इतर साधने आणि शेवटी ईवाद झाल्यामुळे झालली बनानाप्ति हे विषय या उपनिषदात भाले आहेत ·प्रस्तावना. ईश, केन, कठ, आणि प्रश्न या उपनिषदाचे वाचन करून मुंडकाचे अध्ययन करण्यास पारंम केला, तेव्हा मृत्मकटिक नाटकातील वसतसेनेच्या मंदिरात प्रवेश केलेल्या विदूषकाप्रमाणे माझ्या मनाची स्थिति झाली. एकापेक्षा एक श्रेष्ठ असे अनेक चौक पाहून गर्म-श्रीमत चाइदत्ताचा मित्र असणारा विदूषकही भावावून गेला, त्याप्रमाणे प्रत्येक उपनिषदांतील मृत्यहरूमा संचय पाहून व त्याचं सौंदर्य लक्ष्यात येऊन माझें चित भावातून जाते, तथापि ह्या पाचही उपनिषदात एकच परमार्थसत्य-नने सर्वत्र वितुरलेली दृष्टीस पडतान व त्यामुळे अर्थसौदर्यान भांशवून गेलेल्या चित्तालाहा ब्रह्मगत सिद्धांतांनी स्पर्य येते असा काहीसा प्रकार उपनिषदोच्या सर्व वाचकाचा होत असल, यात सदेह नाही. तथापि वस्तुत एकच बम सर्वत्र ओतप्रोत भरलेले आहे, सर्व प्रमोद ब्रह्म, त्याला पाहणारा मी ब्रह्म, आणि माझे पाहणेही ब्रह्म असा माता, शेय आणि ज्ञान यांस एकरूपता आणणारा सिद्धात आपल्या चित्तांत दृढ केला, तर क्वचित प्रसंगी दृश्य होणाऱ्या विरोधाचा परिहार होतो आणि विश्वातील सर्व यवस्तूना व विधयाचा व्यवहारिक उलगडा करिता येतो. व्यवहारात टरलेले नित्य सिद्धांत व्यावहारात मात्र सत्य असतात, हे ज्ञानी पुस्पास उघड, पण भज्ञान्याला गुट असणार तत्व ध्यानात ठेविलें, तर प्रपंचातील वैषम्य आणि अपंचार होणारी दुखे नाहींनी होतात. कदाचित् ससारस्थितीत एखादि खरे अरोल, पण परमार्यात त्याची किंमत कांदा नाही. दुस नित्य नाही आनंद नित्य आहे, माया नित्य नाही, मान निस्य आहे आणि जन्ममरण नित्य नाही, अमृतस्थिति नित्य आहे, अस प्रयाग कळू लागते आणि हे कण आचरणात सट उमटहें, तो पुरुष धन्य, सरोबरच धन्य होय. - ·मुण्डकोपनिषत्. शाङ्करभाष्यसमेता। ॐ तत्सब्रह्मणे नम । ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। या शानिमत्राचा अर्थ पभोपनिषदान दिलाच आहे, म्हणून त्याचा पुनरुक्ति येथे करण्याच आवश्यकत्व दिसत नाहीं ॐ ब्रह्मा देवानामित्याद्याथर्वणोपनिषत् । अस्याश्च विधासप्रदाय- कर्तृपारम्पर्यलक्षणमवन्धमादावेयाऽऽह स्वयमेव स्तुत्यर्थम् । एव हि महाद्रि परमपुरुषार्थसाधनत्वेन गुरुगाऽऽयासेन लथा विद्येति ओतबुद्धिप्ररोचनाय विद्या महीकरोति । स्तुत्या प्रगचिताया हि विद्याया सादरा प्रवर्तेरनिति । प्रयोजनेन तु विद्याया साध्यसा धनलक्षणसवन्धमुत्तम वक्ष्यति--" भिद्यते हदययन्धि " इत्या दिना । अत्र चापरशब्दवाच्यायामुग्वेदादिलक्षणाया विधिप्रतिषेध- मात्रपराया विद्याया संसारकारणाविद्यादिदोपनिवर्तकत्व नास्तीति स्व यमेवोक्त्वा परापरविद्याभेदकरणपूर्व "कगविद्यायामन्तरे वर्तमाना" इलादिना । तथा परप्राप्तिसाधन सर्वसावनसाध्यविषयवैराग्यपूर्वक गुरुप्रसादलभ्या प्रझविद्यामाह “परीक्ष्य लोकानि"त्यादिना । प्रथा- जन चासप्रवीति "ब्रह्म वेद ग्रहीय भवतीति । "परामृता परि- मुच्यन्ति मर्व" इति च । शानमाने यद्यपि सर्वाश्रमिणामधिकार- स्तथाऽपि सन्यासनिष्ट्रय ब्रह्मविद्या मोक्षसाधन न कर्मसहितति "भक्ष्यचयो परन्त " "सन्यासयोगादिति च ब्रुवन्दर्शयति । विद्या- ·२ मुण्डकोपनिपत् कर्मविरोधाच । न हि ब्रह्मात्मैकत्वदर्शनेन सह कर्म स्वप्नेऽपि सपा नयितु शक्यम् । विद्याया कालविशेषाभावादनियतनिमित्तत्वारका लसकोचानुपपत्ति । यत्तु गृहस्थेपु ब्रह्मविद्यासप्रदायकर्तृत्त्वादि लिन न तस्थिवन्याय बाधितुमुत्सहते । न हि विधिशतेनापि तम प्रका शयोरेक्त्वसद्भाव शक्यते कर्तु किमुत लिहै केवलैरिति । ग्व- मुक्तसवन्धप्रयोजनाया उपनिपदोऽल्पाक्षर अन्थविवरणमारभ्यते । य इमा ब्रह्मविद्याभुपयन्त्यात्मभावेन श्रद्धाभक्तिपुर सरा सन्तरतेपा गर्भजन्मजरारोगायनर्थपूग निशातयति पर वा ब्रह्म गमयत्पविद्या- दिससारकारण नात्यन्तमवसादयति विनाशयतीत्युपनिपत् । उपनि पूर्वस्य सदेरेवमर्थस्मरणात् । हरिः ॐ सिद्धान्ती- उपनिषद् आयवण वेदांतर्गत माहे प्रथमत श्रुतीने नमायेचा समदाय प्रवृत्त करणाऱ्या महापुरुषाच्या परपरेचा अवतार केटा आहे, विवेचे रक्षण सांगितले आहे व सपही आपणच सांगितला आहे किंवा असाही अभ होईल की समदायकत्यांच्या परपरने अश्ति जो सबध सांगितला आहे, त्याचा हेतु हा आहे की पियेपास्तुति हावा असे केले असता परमपुरुपाची प्राप्ति करून देणारी साधने महा आयाताने मोठमोठ्या पुरुषांनी केरी नेव्हा त्यांस ब्रह्मविया मात्र झाली, असे समजते आणि श्रोत्यानो बाद य इच्छा तरतरित होनान. असें माहे म्हणून येथे श्रुतीने दियच महत्त्व सांगितले आहे. उपाच आहे की, फरस्तुति सांगून बुद्धीला प्रवृत्त केल म्हणजे मुमुक्षुलोकांना वा विवेची भाव उत्पन्न होऊन ते तिच्या पातीसाठी आदरपूर्वक प्रयत्न करितात ब्रह्मपदार्थ साधून दुणे हे जे वियचे प्रयोजन आहे, ते या उपनिषदाचेही आहे असे दामविण्यासाठी पुढ (दुसया मुण्डकाच्या दुस या सातील आरथ्या मरात-भियते हृदयपथि-या मत्रोत ) साप्य, साधन, आणि लपण सरप सांगितल आहत अगा या उपनिषदात अपरविया म्हणून सांगितरी आहे ती कम्वेदादिरक्षगरर अगून “काय काय,' अस सांगणारे विधि आणि 'कर नये काय' अस सांगणारे प्रतिमेच मार नियामम्य आहेत अशा रक्षणाची आहे या अपरवियरा सस्या पन्न करणाऱ्या अहानादिदापाचे निरसन करण्याचे सामभ्य नाही, असे श्रुति बन च सांगत आहे तसच परविद्या (मझविद्या) आणि अपरविद्या (विधि निरप सांग माया दिया) यांयामध्ये विलक्षण भेद आहे हे पहिल्या मुण्डानाल दुगऱ्या सति आ"या मनापासून मा पहायापर्यत जे ससारपर, ससारविषयक, मत्र आहेन त्पादरून व परग्रह पातीच साधन असणार्गवसत साधन-विषय दसाय विषय यान्या ·शाइरभाष्यसमेता। ठिकाणी तीन वैराग्य उत्पन्न झाल्यानंतर गुदच्या पसादाने मानसाध्य होणारी, महाविद्या आहे, असे न्याय मुंडकायापाराच्या वतेच्या मनात सांगितले आहे, त्यावरन सिद्ध होते. (साराश, ऋग्वेदादि सर्व आधिमातिक र आधिदैविक शाखांचा अती अपरावियत होतो, आणि ऐहिक व स्वर्गस्थ ससार (सांसारिक उपभोग) कसे असतात व ते उत्तम. रौलाने फसे प्राप्त होतील ते ही शास्त्र सिदानानी व विधिप्रतिषेधानी सागत असतान व्यवहार म्हणजे काय ! आणि व्यवहारात से कापले असता उत्तम विषयमुख मिळेल, हे सांगण्यासादी ऋग्वेदादि अपरविद्या प्रवृत्त झाल्या आहेत. पण यहाविद्या मापचिक दु खारा लय करन परमपुरुषार्थांचे सप सांगते. हा विद्या संपादन करण्याला विषय-वैराग्य ह. राम्याला विवेकाचे पाटबर उनम असावे लागते. पेराग्य प्राप्त झाले म्हणजे चित्ताचा उपशम होतो र पुढे मोक्षाची तीन वा शात झाल्यावर गुरु- प्रसादाने मह्मविद्येयी प्राप्ती होते सारांश, परविद्या ही मोक्षस्वरूप सांगून त्याची प्राप्ति करून देणारी विद्या आहे ) बझानिये ये भयोजन उपहर आहे आणि ने यश उपनिषदामध्ये अनेक थेट शामि- तले आहे. ज्याला मास्वरूपायें ज्ञान होईल तो प्रारूप होतो' 'जे लोक मा- विद्यामताचे ज्ञानपूर्वक आपान करितात, ने मर्वथर मुक्त होनात.' इत्यादि मन मलवियचे प्रयोनन सांगतात आतां, यद्यपि भारी आथमानील लोकांना ज्ञान-सपादनाचा अधिकार आहे, तथापि संन्यासनिष्ठ बलदिया हीच एक मोझाचे साधन आहे, असे या उपनिषदांत 'भिक्षारत्तीचे अवलयन क्रन' व 'सन्यासयोगाने ' या मवानी स्पष्ट सागितले आहे. महावियेत कांचा कोणत्याही प्रकाराने सबंध येत नाही कारण, विया आणि कम सा उभयतामध्ये तीम विरोध आहे. ब्रह्म आणि आत्मा (परमात्मा आणि मत्यगामा) हे दोन्ही एकात्मा आहेस, एक आहेत, अंस ज्ञान झालेल्या पुस्पान कर्म करावें अगे म्वनामध्ये मुद्धा म्हणता येण्याचा समप नाही, किंवा 'सूम कर' असा विधि यज्ञ पुरुषाला रिहित करणे शक्य नाही उप आहे की, यातवियेमध्ये भूत-भविष्य-वर्तमान इत्यादि कालविभागाचा अभाव असतो. तसंच कार्य-कारणाचाही नित्यविधीचा सवय नसतो. जेथे एकच अनायनन व सर्वव्यापी बस्तु आहे, ते कार्यकारणरामय कोटन भराणार ! पण कर्मामध्ये पूर्वकाल व उनाकाल पाहण्याचा व कार्यकारणाचे अस्तित्वाचा मसग असतो, नसा शल-मकोय करण्याचे कारण येमें असन नाही, म्हणून पालशन्य-दिया आणि कालात करावे लागणार कर्म था उनयतामध्ये प्रत्या विरोध आहे आना, ब्रह्मावियेस्पा शपदापाची क्तवाद लिगे गृहस्थामध्ये केही बेड़ा सापड़नान, (कैका केही काही गृहस्थ ब्रह्मदियेच्या समदायाचे पर्ने आहेत अरों करने )हे सर, नथापि सिंपरभान न्यायशुद नाही. त्याचा वाब होणे ही गोष्ट मत्सत सहन आहे पहा की, नम आणि माहे उभयताही एकाठिकाणी एक वेली ·मुण्डकोपनिषत् आहेत, असे हजारो विधीनी जरी ठरविलें तथापि त सिद् हाण शक्य नाही मग जय नवट एक सपदायक्तृत्व चिह्न मात्र असेर त्याची काय कथा' याप्रमाणे या विद्यया सम आणि प्रयोजन या दोन गादी सांगुन, आम्हा आता या मुण्डकोप नपदाच सदानस विवरण करण्यास भारभ शरना जो कोणी आगभाव ठेवून ( श्रद्धा आणि मसीसह ) या मलवियचे आराधन करितो; त्याच्या गर्भवास, जन्म, वृद्धपणा, रोग इत्यादि मगध-समूहाला ही ब्रह्मविद्या शिथिल करते, ही रिया अनर्थ 'निषद् म्हणजे माहीसे कीत, क्विा पावसापर्यंत घेऊन जातें किया अपियादि मसारकारणाचा अत्यत दिनाश कग्नि म्हणून त्या वियेा उपनिषद (अनप नाहीस करणारा, बाहानवळ घेऊन जाणारा व ससाराचा उउदयन स्वरूपदर्शन घेत घेत बलापर्यंत पोचविणारा प्रभ) मर्रा म्हणतात कारण, उपनिषद् या (उप निपूर्वक 'सदू) शब्दाचा अर्थ आम्ग आता मागितल्याप्रमाणे आह 'असे स्मृता गणणे आहे मंत्र पहिला. ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथम संचभूय विश्वस्प कर्ता भुवनस्य गोता । स ब्रह्मवियां सर्वधि- याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय माह ॥१॥ अन्वय व अर्थ-ब्रह्मा देवाना प्रथमः संवभूव । स विश्वस्य भुवनस्य कतो च गोमा । सर्व-विद्या-प्रतिष्ठा ग्रह्मविद्या स. ज्येष्ठ पुनाय अधर्वाप पाद (सर्वश्रेष्ठ नमा-हिरण्यगर्भ-हा इतर सर्व देवाच्या आधी उत्पन्न झाला हा विश्वातील सर्व भुवनाचा कर्ता असून त्याचे रक्षण करणाराही आहे त्याने सर्व विद्यास आश्रय देणारी ब्रहाविद्या अथर्वनामक ज्येष्ट पुत्रास यथासाग सागितली.) ॥१॥ ब्रह्मा परिवृढो महान्धर्मज्ञानवैराग्यश्त्रय सर्वानन्यानतिशेत इति । देवाना धोतनसतामिन्द्राीना प्रथमो गुण प्रधान सम्प्रथमोज्मे या सबभूवाभिव्यन मम्यम्स्वातन्त्र्यणेत्यभिप्राय । न तथा यथा धर्माधर्मवशात्ससारिणोऽन्ये जायन्ते । “योऽसावतीन्द्रियोऽग्राह्य" इत्यादिस्मृत । विश्वस्य सर्वस्य जगत फर्वोत्पादयिता । भुवन स्योत्पन्नस्य गोता पालयितेति विशेषण ब्राह्मणो विद्यास्तुतये । स एव प्रख्यातमहत्त्वो ग्रह्मा नझविद्या ब्रह्मण परमात्मनो विद्या ब्रह्म विद्याप । 'येनाक्षर पुरुप वेद ससम्' इति विशेषणात्परमात्मवि- पया दिसा । महणा वाऽप्रजेनोति ब्रह्मविद्या । ता सर्वविद्या- -- ·। शाकरभाष्यसमेता। प्रतिष्ठा सर्वविद्यामिन्यत्तिहेतुत्वात्सर्वविद्याभयामित्सर्थ । सर्वविद्या वेद्य वा वस्त्वनयव विज्ञायत इति । "येनाश्रुव श्रुत भवति अमत मतमविज्ञात विज्ञातम्" इति श्रुते । सर्वविद्याप्रतिष्ठामिति घ स्तौति । विद्यामधर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह । ज्येष्ठश्यासौ पुत्रश्चाने केषु ब्रह्मण सृष्टिप्रकारेप्वन्यतमस्य सृष्टिप्रकारस्य प्रमुख पूर्वमथर्वा सृष्ट इति ज्येष्ठस्तस्मै ज्येष्ठपुनाय पाहोक्तवान् ॥ १ ॥ सि० बलदेव हा इतर सपेक्षा जयन श्रेष्ठ आहे पर्म हान वेराम्य ऐश्चय इषादि सर्ष गुण ब्रह्मदेवामध्ये सापेक्षा जानपणाने सापडतात म्हणून तो सर्वदेशहून श्रेष्ठ आहे असे आहे म्हणूनच त्याला वाचा स्वामी असे म्हणतात हा आताच सागितल्याप्रमाणे दिव्य व प्रकाशवत इंद्रादिदवाच्या समूहांन सद्गुणाने प्रथमता व पमुखता पावला आहे. अथवा त्याचा जन्म रावाच्या अगोदर झाला आहे येथे श्रुताचा अभिमाय हा आहे की न्याचा आविभाव त्याचा अवतार-'सम्यक' म्हणजे स्वतन्त्रतने एभूव' म्हणजे झाला ससारी लोकांप्रमाण पापपुण्याला वश झाल्यामुळे ब्रह्मदेवाला जन्ममाप्ति झाली नाहीं धमाधमांच्या सचितारमाणे समारी लोकांच जन्मद प्रारब्ध उत्पन्न होने पण महादेवाला पारध-परवान होऊन जन्म पानि होत नाही 'जी हा अतींद्रिय असल्यामुळे अगोचर आहे' असे रमृति प्रमा-सब म्हणते असो हा सर्व विश्वाला उन परणारा आणि उपन केलेल्या जगाचे पालन करणारा आहे जगकर्तृत्व व तत्पालाव ही विशेषणे ब्रह्म देवाला उपयोजिली आहेत, तो क्वळ ब्रह्मविद्येचं माहाम्य पढावे म्हणून होत असो अशा प्रकारचे ज्याचे महत्त्व सुमसिद्ध आहे त्या ब्रह्मदेवानें परमाल्याचे स्वरूप सांग णारी 'जिच्या साहाय्याने अविनाशी पुरुषोत्तमाचे सन्यस्वरूप सांगता येते' ना परमाम विद्या आपल्या श्रेष्ठ पुत्राला म्हणने अधाला सांगितली बह्मदेवानं मृष्टि उत्पन्न केसरी तेव्हा सर्वां या अगोदर अथवाची उत्पत्ति केली असे पूर्वतिहासदेने सांगतान सदांच्या आर्धी ज्याची उपारी झाला त्या ब्रह्मदेवाने ही दिया सांगितली म्हणूनही या दियेला महाविद्या अमें म्हणाव इतर सररियाच्या म्हणने शास्त्रांच्या अस्तित्वाय र एकटीकरणाला कारण होणारी, सर्व विद्यास अयय देणारी ही माविया माहे, सब वेदशासांस ज काय सांगावयाचे आहे ने ब्रस ब्रह्मापिथेने समजते, म्हणून तिल 'सर्वचियांचा आश्रय अशा अथाचं पद धुनीन उपयोजिले आहे ज्या यायोगाने न ऐकलेलं-किंवा न ऐकता यण्यासारस ऐकावयास सोपहन न समजले किया न समजणारे समजते, न मानणारे विदा न उमगलेले उमनन ' अशा तीन ज्ञान सबरवाला आधार असणाया महावियेची स्तुति केली आहे अतो मब वियांस माश्रय देणारी ब्राह्मविया ब्रह्मदेवाने प्रथमत आपल्या प्रथम पुत्रारा निवेदन केली महदेवाने अनेक वळ गृटि उत्पन्न केली आहे, त्यांनी एका वृष्टी या उपगी समपी मथम अर्थन्याची उत्साचि पेली म्हणून त्याला जेष्ट म्हटलें

·मुण्डकोपनिषत्
श्रीमन्माचार्य यानी या उपनिपदावर भाष्य लिहिलें आहे त्याच्या आरंभी ने
नमन केले आहे, त्यांतच उपनिपाचा भावार्थ आणिला आहे आणि विषयाचा
प्रवेश परितांना वैवस्वानामक मन्तरास मलदेवाचा अथर्वा नामक अथर्वण-वैदेत्ता
जेष्ठ पुत्र आयंत मिथ होता म्हणून त्याला प्राविधेचा उपदेश केला इस्पादि मनौरनक
माहिती मागितली आहे. दिया शब्दाची 'विदति मिझने निच्याद्वारा नी दिया,
पाप्त होने ती विद्या, अशी व्यत्यत्ति दिली आहे व ब्रह्म मिळवृत देणारों विया ती
अलिविया अस ठरविले आहे.
मंत्र दुसरा.
अथर्वणे यां प्रघदेत ब्रह्माऽधर्वा तां पुरोवाचा.
झिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवहाय
प्राह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २ ॥
भन्यप व अर्थ:-ब्रह्मा अथर्वणे या मवदेत तां ब्रह्मविद्या अपर्व
पुरा अंगिर उवाच (ब्रह्मदेवाने जी विद्या अथर्वाला सांगितली ती
अथर्याने प्रथमतः अंगिरा नामक ऋपीला सांगितली.) सत्यवहाय
भारद्वाजाय सः माद, भारद्वानः परावरां अंगिरसे माह ( भरद्वाज
कुलोत्पन्न सत्यवहाला अगिराने ही ब्रह्मविद्या प्रथम सांगितली आणि
भारद्वाजाने ही सर्व विद्याप्त आशष देणारी 'परायरा' विद्या अंगिरसाला
सांगितली.)
यामेतामथर्वणे प्रवदेतावद्रह्मविद्या ब्रह्मा नामेव ब्रह्मणः प्राप्ता-
मथर्वा पुरा पूर्वमुवाचोक्त्यानहिरेऽगिनग्नेि ब्रह्मविद्याम् । स चाहि-
भारताजाय भरमाजगोत्राय सत्ययहाय सत्यवहनाने प्राह प्रोत-
वान् । भारद्वाजोऽगिरसे स्वशिष्याय पुत्राय वा परावरां परस्मात्पर-
म्मादपरेण प्रावि परावरा परावरगर्वविद्याविपयन्यायो । सां परा-
वरामहिरसे प्राहेरानुपट्नः ॥२॥
सिमान्ती:-ब्रह्मदेवाने नी याविया अथर्वणाला सांगितली, तीच ग्रह्मदेवापासून
भाग झालेली विद्या अगिरा नामक पीला अथर्वा प्रथम सोगना झाला. त्याने भाक्षण
गोगांतील सत्यपाला या महाविदेचें दान केले. त्यानेही आपला शिष्य पिता पुत्र
जो अगिरम् न्यारा, ही गुटपासून शिप्यारा, नशा स्परेने शात झालेली रिंश सर्वश्रेष्ठ
पकनिष्ठ लिया-विषयांस अंतर्भूत करणारी महाविद्या सांगितली ॥ २॥

·७ शाङ्करभाग्यसमेता। श्रीमध्वाचार्य-'परावरा' याया विग्रह, परा अघुन जी अवरा असते (श्रेष्ठ असून जी कनिष्ठ असते) ती परावरा विया होय, असा मधारय समास आहे दिया एकप आह शावेदादि वेद क्मपर उद्घाग्लेि म्हणजे अपराविया होते आणि तेच वैद ब्रह्मपर उद्घाटिले, म्हणजे पराविद्या होते सर्व वेद श्रा विष्णूचे स्वरूप वर्णन करि- तान साक्षात् श्री विष्णुपर व्याख्यान केले, म्हणजे जी विद्या परा होते तीच विथा कमाचे व्यारयान कर रागली विष्णूचे परोक्षवर्णन कर रागली, म्हणजे अपरा होते पूर्वी देद एकच होता. त्रेतायुगांत तीन वेद झारे आणि पुढे पांच बेद झाले, असा इतिहाम दाहादि पुराणाच्या साहाय्याने समजतो पे|ही 'नदेतत् सत्यम्' इत्यादि मनानी अपरवियेचा उल्लेख करन 'येनाक्षर पुरुप वेद । इत्यादि मत्रांनी परा विद्या सांगितली आहे असे हे आर्य म्हणतात आणि 'काय समजले असता सद समजते' या प्रश्नाला' विद्या ।हैंएकच उत्तर आहे अस दरपितात मंत्र तिसरा. शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसनः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाने सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति ॥ ३॥ अन्वय व अर्थ-महाशाल: शौनका अंगिरस वै विधिवत् उपसभः पप्रच्छह (महागृहस्थाश्रमी शौनक हा अगिरसाकडे वेदविहितपद्धतीने गेला आणि त्याला विचारता झाग) भगवा, कस्मिन् नु विज्ञाते इदं सर्व विज्ञान भवति इदि (हे भगवन् ! कोणती एक वस्तु जागली असता हे सर्व जाणता येते रे) हा शौनकाचा प्रश्न होय ॥३॥ शौनक शुनकस्यापत्य महाशाली महागृहस्थोऽगिरस भारद्वाज- शिष्यमाचार्यम् । विधिवद्यथाशास्त्रमित्येतत् । उपसन्न उपगत सन्प- प्रच्छ पृष्टवान् । शौनकाशिरसो सबन्धादर्धाग्विधिवद्विशेषणादुपस- दनविधे पूर्वेषामनियम इति गम्यते । मर्यादाकरणार्थ मध्यदीपिका- न्यायार्य वा विशेषणम् । अस्मदादिप्वप्युपमदनविधेरिष्टत्वात् । किमित्याह-कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते, नु इति वित, भगवो हे भगव- न्सर्व यदिद विजय विज्ञात विशेषेण ज्ञातमवगत भवतीत्येकस्मि- ज्ञात सर्वविद्भवतीति शिष्टप्रवाद श्रुतवाञ्छौनकस्तद्विशेष विज्ञातु- काम सन्करिमन्निति वितर्कयन्पप्ररछ । अथवा लोकसामान्यदृष्टया ·মাৱনিয়র ज्ञाचैव पप्रच्छ । सन्ति और सुवोदिशाकसभेया सुवर्णत्वाधारस- विज्ञानल विज्ञापमाना लौकिक । तथा किन्दरित सत्य जगडू दर्शक कारणम् । यदेकलिन्विज्ञाते सर्व विज्ञान भवतीति । अन्य विदिते हि यस्मिन्निति प्रश्नोऽनुपपन्न । विसरित तदिति तदा प्रश्नो युत । सिद्ध हस्तित्वे रुस्मिन्नति स्यान् । यथा शरिमपियामिति । न। अरबाहुल्यादायासमोरुत्वान, संभवत्येव विस्वास्पिन्धिः ज्ञाते मववित्वादिति ॥३ ·७ शाङ्करभाष्यसमेता। चम्नु असा त्याने प्रश्न केला पाहिजे होता प्रभम अस्तित्व सिद्ध झाल्यावर मग सोनकाने पुल केला आहे. तो येथे योग्य होईल कोणी तरा पुरुष विद्यमान आहेत, अस कटल्या वर भग भाषण 'कोणाजवळ ही वस्तु ठेऊ !' अस विचारता, आधी विचारात नाही पण ही शाबरोबर नाही असे विचारण म्हणजे प्रथाचा विनाकारण विस्तार करन आयास मात्र वाढविण होय. है मनात आणून शोनाने वर सागितलेला पन्न विचार आहे त्याचे तात्पर्य मात्र हे आहे की, अशी कोणता वस्तु माहे की, जी समजली असता सवज्ञत्व प्राप्त होते ॥३॥ या माच उपाग्न करिताना भीरगरामानुजाचार्यानी पुष्पट्य विस्तृत व्याख्यान लिहून 'सर्व इद । या शब्याच्या जोरावर चिदचिद्विशिष्टनह्याचा सत्यता स्थापन करण्याचा दीप प्रयत्न केला आहे त्याच तात्पर्य हे आहे हे सव-इद मय- विशेषण असून त्याच विशेष्य सगणवा आहे व या विस्तीण प्रपयाच, या परिणामांचे, उपादान कारण चिचिद्विशिष्टब्रह्म आहे या मूळ ब्रह्मापासूनच सब दृश्यमान चराचर विश्वावा उत्पाति यमाच्या नियंत्रणसामथ्यानं होते अथानच चराचरांत अवस्थांतर दृष्टास पद्धत, त्यापमाणे महातही अवस्थातर होत असते ह्या वदन हे उघड होते की, एका महाचे द त्याच्या अवस्थांतराचे हान झाले म्हणने सर्व चराचर-विश्याचे ज्ञान होणे मुकर होत आणि बलाच्या एकत्वाचा निश्चय होना तसेच हा बरी अब घेता म्हणजे रक्षणेचे कारण उरत नाही, मुख्यापीने कार्य भागते आणि विवर्तवादाचा पक्ष रगडी पडतो शिवाय, नीववा एक नाहीत, असे ठान या ठरावास १० स० ( ४१३५२१ ) व (11) यांचा पाठपुरावा मिळतो पण उलटपक्षी, मुथुपि र उत्पानि जाराम आहेत, अमे सागणा-या २० म० (११३६४२) शी विरोध मात्र प्राप्त हातो सारांश, सत्यब्राह्म है सत्य-जगताच उपादान द निमित्त कारण अधून ब्रह्माच्या शर्गराचा परिणाम म्हणजे है चराचर विच आहे, म्हणून कारणरूपा ब्रह्माचें ज्ञान विश्वज्ञानाला कारण होते. याप्रमाणे विवर्तदादाचा पक्ष सोडून या आचार्यानी नैयायिकाचा व भेदाभेदबायांचाही सहोछेद करण्याचा अति दीघप्रयत्न केला आहे व इत्यम असा काढा आहे की, 'इन सर्व हे मुरयत विशेषणपर आहे तभापि ते विशेष्यमानही ध्यावे व सूक्ष्म चिदचिद्बह्म है थपिद चिद्बह्माचे उपादाबकारण आहे, असे समजाव सब थारथान बडादार अमन चिंतनीय आहे ·२० मुण्डकोपनिषत् मंत्र चवथा. तस्मै स होवाच । हे विधे घेदितव्ये इति ह स्म यद्ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥ अन्वय व अर्थ-तस्मै सा ह उवाच (आचार्य शौनकाला उत्तर देते झाले.) द्वे विद्ये वेदितव्ये इति (दोन विद्या समजून घेतल्या पाहिजेत.) यत् ब्रह्मविदः वदन्ति स्म ह ( असें ब्रह्मविद्या जाणणारे वेदार्यज्ञाते म्हणतात.) परा च एव अपरा च (परा आणि अपरा अशा त्या दोन विद्या आहेत)! ४ ॥ तस्मै शौनकायाशिरा आह-किलोवाच । किमित्युच्यते । द्वे विये वेदितव्ये इति । एवं ह स किल याविडो वेदार्थाभिहाः परमार्थ- दर्शिनी बदन्ति । के ते इत्याह । परा च परमात्मविद्या । अपरा च धर्माधर्माधनतत्फलाविपया । ननु कस्मिन्विदिते सर्वविद्भवतीति शौनवेन पृष्टं तस्मिन्यतव्येऽपृष्ठमाहादिरा द्वे विद्ये इत्यादि । नेप दोपः । क्रमापेक्षत्यात्प्रविवचनस्य । अपरा हि विद्याविद्या सा निराफर्तव्या । सद्विषये हि विदिते न किंचित्तत्त्वतो विदितं स्यादिति निराकृत्य हि पूर्यपधे, पश्चासिद्धान्तो वक्तव्यो भवतीति न्यायान् ॥४॥ सिद्धान्तों-शोमवाला पिसांनी स्पष्ट उत्तर दिले नै मत की, तुझा इट अर्थ मिद होण्याम दोन प्रकारच्या दिया जाणून घेतल्या पाहिजेत, असे वेदाशात म्हणने परमाथांचे साक्षात्कारी म्हणानात त्या दोन विद्या कोगत्या म्हणाल तर ऐक, एक परा म्हणजे पामात्मसमधी विद्या ब दुमरी अपरा म्हणजे धर्माधर्म ही माधने मांगुन न्याय फल सांगणारी किंवा होष. आता कोणी अशी शमा घोल अहो, शौनशाचा मन तर असा आहे की, काप भमजले असना मर्वज्ञत्व भिकरें. नी एक वस्तु सांगावयाचा सोहन आचार्य उत्तर देतान की, दोन विद्या समजून घेण्याच्या आहेन । काय मस्तच उत्तर ! या गावचे उता हे आहे की, अगिरमांनी पोय कम मनांत देऊनच आप उसर दिले आहे. गरोसर पादिर्न असता अपरारिया हो अपिया माहे, हिंग निराकरण प्रभम केले पाहिने, भारारिया नाम हारी असतो कोणत्याही प्रकारचे पारमार्थिक तत्वज्ञान झेन नाही. म्हणून निच निगाण आधी फेले पाहिने सारांश अशरषियेषा पूर्वपक्षपान मागा- इन मिति मागिलग पाहिजे, अमा युतिमान्य नारदाचा मान आहे हे मनान आगन अमिरसानी कम-प्रदर्शक उत्तर दिल आहे में घोग्यच आहे

·शाङ्करभाष्यसमेता।
रंग-~मा मंत्राचा अर्थ करिनाना 'भलमाप्तीसाठी असा अभ्याहार करावा लागतो.
परीपरावयाचे ज्ञानविज्ञान बहमासला साधन भाहे, असे ठरवून परावया ही
अपरोक्षज्ञानसाधक व अपरदिया परोक्ष ज्ञानसाधक आहे असे हे टोकाकार म्हणतान.
मंत्र पांचवा.
तनापरा भग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः
शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योति-
पमिति । अथ परा यया तदक्षरमविगम्यते ॥५॥
अन्वय व अर्थ-
-तत्र भपरा ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्व-
वेदः, शिक्षा, कल्पः, व्याकरणं, निरुक्तं, छदः, ज्योतिष इवि (ऋग्वेद,
यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छंद व
ज्योतष मिळून अपराविद्या होते.) अथ यया तत् अक्षरम् अधि-
गम्यते सा परा (आणि ज्या विद्येच्या द्वाराने त्या अविनाशी पर-
अम्माची प्राप्ति होते, तिला परा विद्या असे म्हणतात.) ॥५॥
तत्र काऽपरेत्युच्यते । ऋग्वेदी यजुर्वेद, सामवेदोऽथर्ववेद इत्येते
चत्वाये चेदा शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्योतिपमित्य-
झानि यडेपाऽपरा विद्या । अथेदानीमियं परा निदोच्यते यया
सक्ष्यमाणविशेषणमक्षरमधिगम्यते प्राप्यते । अधिपूर्वस्य गमेः
प्रायश प्राप्त्यर्थत्वात् । न च परमाप्रवगमार्थस्य भेदोऽस्ति ।
अविद्याया अपाय एव हि परमामिर्थािन्तरम् । ननु सम्वेदादि-
बाह्या ताई सा कथं परा विद्या स्यान्मोक्षसाधन च । या वेदवाहाः
स्मृतय इति हि स्मरन्ति । कुदृष्ठित्वानिष्फललादनादेया स्यात् ।
उपनिषदां च मम्दादिवायत्वं स्यात् । नग्वेदादित्वे तु पृथकरण-
मनर्थकम् । अथ कथं परेति । न । वेद्यविषयविज्ञानस्य विवक्षि-
सत्वात् । उपनिषद्वचाक्षरविपयं हि विज्ञानमिद परा विद्येति प्राधा-
न्येन विवक्षितं नोपनिपच्छब्दराशि' । वेदशब्देन तु सर्वन शब्द-
राशिविवक्षितः । शब्दराश्यधिगमेऽपि यत्नान्तरमन्तरेण गुर्वमि-
गमनादिलक्षणं वैराग्य च नाक्षराधिगमः संभवतीति पृथकरणं प्रा.
विद्यायाः परा विद्येति कथनं चेति ॥५॥

·३२
मुण्डकोपनिषत्
सिद्धान्ती-मपं अपराविया कोणतो, ते प्रथम सांगतात व पद,
धानबेद आणि अथववेद असे रार वेद, व शिक्षा, कन्य पाररण, निक, ५,
ज्योतिष ही सहा उपांगें, मिन भाविद्या होने आनो पाविया लिटा म्हातान
की, मिथ्या साहाय्याने पुढे ज्याचें सम्पदणन यावयाचे आहे, त्या अक्षराचे ज्ञान होने
मणने मानि होते 'गम्' या विपापदाला 'मपि' हा उपसग सविता म्हणजे त्याचा अर्थ
पाप 'माप्त होणे असा होतो शिवाय परपयाची मानि व पररझारेशान यात काही भेद
नसून दोन्ही एकच आहेत. कारण, अवियेश नाश होणे हीच पापमापी माति आहे
पामल म्हणने दुसरी काही एक सिद्ध शेगारी पालु आहे असे नाही अज्ञानाने गी
निराळा व परमेश्पर निराय अशा भेदबुद्धि माम शाली असते, नी माहौशी झाली
म्हणने परपसाची पानि माटी असें म्हणावं आना, “ग्देदादिकाहून ही विद्या जर
पास आहे सरला 'पाविद्या' असे का म्हणावयार्च व ती मोक्षाचे साधन नरी
कसे होणार! "ज्या वेदपाप स्मृति आहेत त्या सर्व निभल असून अधोगतीला
नेणाऱ्या आहेत' अमें स्मृतीमध्ये मागितले आहे. उपाच आहे की, वेपास
ज्ञानाची रधि महावनम्प असने नील केदादी उत्पन्न करील नादी न निका
केव्हाही स्वीकार करिता कामा नये. सारांश ही पराविद्या वेदयाहा, अवैदिक, आहे
म्हणून त्याग्प आहे. नरोंच उपनिपालाकी कादेदादि-वेदवाझव वरील रसाना पने
म्हणून परविया देदनाय पाली र तिचा अर्थ स्पष्ट करणारी उपनिप। वेदमाय
होण्याचा प्रसार येहल आणि तर अनर्थकाक आहे शिवाप भन्ददादिवागमन
उपनिषदांचे पथक्करण काणे है शक्य नाही व योग्य नाहीं सारांश, ऋग्वेदादि
पेदराशीहून प्रथक काटरेली कोणताही विद्या श्रेष्ठ असणे किंवा मोक्षसाधन होंगे
शक्य नाही म्हणून हा वियेला पराविया असे म्हणता येत नाही," अशी शका येहल
पण ही शाप माहे में वेदांतील अक्षरीचा मामाही ना जा विश्य
जापल्यास मानून पारावा आहे, त्याच्या विज्ञानाविषयींचा मन आहे उपनिपाच्या
द्वाराने जा अविनाशी वस्तु समजून घ्यावयाचा आहे तिचें ज्ञान न दणे ई परा
वियचे कार्य आहे आणि बेंच आम्हाम प्रमुखत्वान सागावयाचे आहे उपनिषदूशब्द
राशीस्या समधानं विवक्षा नाही, ज्ञानाची विवक्षा आहे आना ज्या ज्या वेळी
आपण घेद अमा शब्द उच्चारिनो त्या त्या वेयच्या शब्दाने शब्दाशीचा मान बोध
करावयाचा अमतो शब्दाशीचा उच्चार करण्याची दया असने नेव्हा हा पदासी
आपल्यास अधिगत माली, वेद पाट झार, नरी सद्गुररा शरण जाणे वैराग्यसपन्न
होण, इत्यादि गोधी प्रयत्नाने साध्य कन धैनन्याशिवाय काही मदिनाशी जे पापा
त्याचे ज्ञान व त्याची मानि होत नाही म्हणून देदापासून अनादिया पृथा केली
आहे आणि तिला पगविद्या असे म्हलें आह ॥ ५ ॥

·शाङ्करभाष्यसमेता। रगरा-'अभिगम्यने ।। प्राप्त होते ' अथवा अपरोक्षजान होते. ऋग्वेदादि अपरावियेच्या शाखानी परोक्षज्ञान होते व उपनिषदादिपराविद्यात्मक शासानी अप- रोक्ष होते. असा अर्थ केरा म्हणने 'सर्व वेद मलार्षे उहाटन करितात ' या स्मृतीला यथार्थत्व पात्र होते. मंत्र सहावा. यत्तदद्रेश्यमग्राधमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोनं तद्- पाणिपादम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तद- व्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः ॥ ६ ॥ अन्वय व अर्थ:-यत् तत् अद्रेश्य, अग्राह्य, अगोत्रं, अवर्ण, अचक्षुः- श्रोत्रं, अपाणिपाद, नित्य, विभुं, सर्वगतं, मुसूक्ष्म वन अव्यय, यत् धीराः, भूतयोनि परिपश्यति (जे काही अगोचर आहे, असाह्य आहे, ज्याला मात्र नाही, वर्ण नाही, नेत्रकर्ण नाही, ज्याला हस्तपाद नाहीत, में नित्य, विमु, सर्वगामी, अत्यंत सूक्ष्म आणि अव्यय आहे, जे सर्व- कारण आहे, ते परब्रह्म विद्वान् पुरुषांस मात्र साक्षात्कृत होते) ज्या विद्येने हे अक्षर समजतं तिला पराविद्या असे म्हणतात. ॥ ६ ॥ यथा विधिविपये कर्नाद्यनेककारकोपसंहारद्वारेण वाक्यार्यज्ञान- कालादन्यत्रानुष्ठेयोऽर्थोऽस्त्यमिहोत्रादिलक्षणो न तधेह परविद्यावि- पये । वाक्यार्थज्ञानसमकाल एव तु पर्यवसितो भवति । केवल- शब्दप्रकाशितार्थज्ञानमात्रनिष्ठाव्यतिरिक्ताभावान् । तस्मादिह परा विद्या सविशेषणेनाक्षरेण विशिनष्टि यत्तदद्रेश्यमित्यादिना । वक्ष्य- माणं युद्धौ राहत्य सिद्धवापरामृश्यते यत्तदिति । अद्रेश्यमदृश्य सर्वेषां बुद्धीन्द्रियाणामगम्यमित्येतत् । दृशेवहिष्प्रवृत्तस्य पञ्चेन्द्रिय द्वारकत्वात् । अमानं फर्मेन्द्रियाविपयमित्येतत् । अगोनं गोलम- न्वयो मूलमित्यन(?)र्थान्तरम् । अगोत्रमनन्वयमित्यर्थः । न हि तस्य मूलगति येनान्वितं स्यात् । वर्ण्यन्त इति वर्णा द्रव्यधर्मा स्थूलवा- दय शुकृत्यादयो वा । अविद्यमागा वर्णा यस्य तवर्णमधरम् । अचक्षु.श्रोत्रं चक्षुश्च श्रोत्रं च नामरूपविपये करणे सर्वजन्तुना ते अविद्यमाने यस्य तदचतुःश्रोत्रम् । यः सर्वज्ञः सर्वविदित्यादिचेत- ·मुण्डकोपनिषत् नावत्यविशेषणवानातं संसारिणामिव पतुःश्रोत्रादिभिः करणरर्य- साधावं तदिहाचक्षुःप्रोग्रामिति वार्यते । " पश्यत्यचक्षुः स शृणो- त्यफर्णः" इत्यादिदर्शनान् । चि तदपाणिपादं फौन्द्रियरहित- गिसेतत् । यत एवममाझमग्राहकं पातो नित्यमविनाशि । दिनुं विविधं महादिस्थायरान्तप्राणिभेदभवतीति पिगुम् । राग व्याप- कमाकाशवन्मुक्ष्मं शब्दादिस्थूलत्वकारणरहितत्यान् । शब्दादयो हाफासयाम्यादीनामुत्तरोत्तरं स्थूलत्वकारणानि पहभागसम्मम् । किच तदन्ययमुरुयर्मचाटेवन व्यतीत्यव्ययम् । नहानगस्य स्वाहा पचयल भणो व्ययः संभवति शरीरस्येव । नापि फोशापरयलक्षणों व्ययः संभवति राम इव । नापि गुणद्वारको व्ययः संमवत्यगुणत्वा- सर्वात्मकत्याच । यद्देयं लक्षणं भूतयोनि भूतानां कारण पृधियोव स्थावरजगमानां परिपश्यन्ति सर्वत आत्मभूतं सर्वस्याशरं पश्यन्ति धीरा धीमन्तो नियग्निः । इदशमक्षरं यया विजयाऽधिगम्यते सा परा विद्येति समुदायार्थः ॥६॥ सिमान्तीय अमुक एक रिधि का अर्मे गागिनर्ने मसने सारे काना, कम,रण इत्यादि अनेक वस्तुपा सपह शेकनन्यांच्या द्वारार्ने वमं करा सांगितले असतं, ने नेथे विपि सांगणा या वाक्यांचा अर्थ ग्यारे समना, त्या वेदांडून अन्य पेटी श्रुतीने सांगितलेले व पदन नो विधि सपादापपारा असतो अमिहोध करादै मसा ये दाने दिथि सांगितला म्हणजे नो विधि कसा व केव्हा करावयापा: कोणी कारपाचा! इत्यादि शान आपण प्रथम कान धेनी माणि नतर नो विधि यथामगि पार पाडून एक असे विशेष (अपूर्व ) निर्माण कारली की, ज्याचे फर आपल्यास कालान्तराने मिळावयाचे असते. याप्रमाणे विधीचे कान (वाक्याचा अर्थ) समजून घेणे, नता विधि यथासांग भपादन करणे आणि फल्यामि सरन पणे इत्यादि अनेक विषयांचा कारमध्ये अनमीत होतो. विधि-वाक्या - ज्ञान होतासणी मापन्या रकमांचा पलाचा अधिगम होत नाही. पण परदियेचा गोट अगदी निराी आहे दाम्पास्या अज्ञान यरोपर डाले की, साक्षणी आपला पुरुषार्थ लिटू होनी. दामाज्ञान माणे पुरुषार्थानि यामध्ये पागकारा पर कुल असत नाहीं अपरविये! राशी गोष्ट नाही, पास्याज्ञान शाल्पावर काही गर्ने कन्यांचे कर्म भनेक साधनांच्या द्वारे इष्ट पस्नु उत्पन्न करने रिया भाणे अपविया योन विशेष आहे सारांश, पेपर शांच्या योगाने प्रवा- शित झालेल्या अर्थाच्या ठिकाणी ज्ञाननिष्ठेची पोगना पेटी, म्हणजे पुस्पाांची सिद्धि होने. शब्दज्ञान होनाक्षी पुरुपायमिट्टि करून देपारी पनिया आहे. नेये अET पर- ·साङ्करभाष्यसमेता। अपरविद्यमारचे कर्म करावे लागत नाहीं लान होतक्षिणी फल मितें, शब्द-प्रशशित अर्थाचे पूर्ण-ज्ञानविज्ञान-म्हणनेच परमार्थाची माधि होम पण अपरा विद्येचे कर्म-ज्ञान झाल्यावर यथासांग कम करावें रागते आणि मग फल मिळते हा उभयनामध्ये मुख्य विशेष आहे हा नीट समजावा. यासाठीच परब्रह्माची (अक्षराची जी एकर अर्थ- मतिपादन करणारी अदृश्यत्वादि विशेषणे आहेत ती या भनात सागितली आहेत पुढे जे काय सागावयाचे आहे, ते ध्यानात घेऊन व ते सिद्ध झाले माहे असे समजून पुढील विशेषणाचा या मयात समह केला आहे परबासी अविनाशी वस्तु सर्वज्ञात्याच्या व अज्ञात्यांच्या युद्धीस व इंद्रियांस अट्रेश्य म्हणजे अगम्य आहे नेहर्मी बाहेर असणाया विषयांचे ज्ञान बहिर्मुस पुरुषास बाह्यगामी नेत्रकर्णादिपचझार्ने दियाने होत अमर्ने. ही बाबगामी ज्ञानेंद्रिये वादविषयास मात्र विषय करितात म्हणून असर्यामी असणान्या परमात्म्याचे ज्ञान करुन देण्याचे सामर्थ्य या इद्रियांस नाही. तसेंच मंद्रियानाही या अग्राहा परमात्मविषयाचे महण करिता येत नाही कारण त्याचा हा विषय नव्हे याप्रमाणे ज्ञानेंद्रियें व कर्मेंद्रिय परमात्म्याचे कोणत्याही प्रकारे पदण करू शकत नाहीत हा परमा मा भगोत्र आहे. म्हणजे याला दुसरे कोणतेही मूल कारण नाहीं साराश, तो कार्य नाही. कार्याचरोयर कारण असते हा कार्य नाही म्हणून याला कोगर्नेही सहचारी वा पूर्वकारण असत नाही त्याला कोणतेही उपादान कारण नाहीं की जे त्याच्याबरोबर नित्य राहू शकेल. या अक्षराला (परमात्म्याला ) स्थूलत्वादि किया शुल-पीतत्वादि शोणतेही द्रव्यधर्म नाहीत, की ज्याचे आपल्यास वर्णन करिता पेठल हा असे अक्षर आहे की ज्यात कोणताही वर्ण नाही म्हणून तो अवर्ण आहे तसेच, नाम समजण्याची को इद्रिये जीवारा असतात, ती याला नाहीत म्हणजे नेपथोनादि इद्रिये परमाल्याला नसतात, म्हणून तो द्रियशून्य आहे आता 'सर्वज्ञ व सर्ववेत्ता' इत्यादि विशेषणांनी परमात्मा भवेतन आहे, असे म्हपरण्याचा प्रसग येतो तेव्हा, ममा लोकाला नेमश्रौत्रादि इद्वियानी नामरूपादिकांची ज्ञानप्राप्ति होते, तन ज्ञान होण्यासाठी परब्रह्माला नेत्र श्रोत्रादि इद्रि असरी पाहिगेत, अशी शका येईल, निर्वे निवारण त्याला नेत्रश्रोनादि इदिये गाहात है सागून केलें आहे तो डोळे नसताना पाहतो व कान नसताना ऐक्नो' अशा अनेक अति आम्ही म्हणतो याला प्रमाण आहेत याचप्रमाणे त्याला इस्तपादादि मंद्रियेही नाहीत म्हणून हा परमामा जसा ज्ञानमंद्रियांस अगोचर आहे, नसा ज्ञानमद्रियाच्या द्वारानें तो विषय महणही करीत नाही असे आहे म्हणाग, नो इद्रियास अगोचर र दिपावयाशून्य आहे म्हणून, तो नित्य म्हणजे अघि नाशी आहे तो विभु आहे म्हणने ब्रह्मदेवापासून अत्यत जवस्तूपर्यंत सर्व विविध वलु होतोसा दिसतो चराचरांचा अभाव तो करितो तो आकाशाममाणे सर्पगत प सर्वव्यापी आहे तसेच, तो मयत सूक्ष्म आहे कारण शब्दादि रथरत देणारी कारणे , ·मुण्यकोपनिषत् त्याच्या ठिकाणी असत नाहीत हे सर्व विदित आहे की, शब्दहशांदि गुण, आमरा- वापुआदि उत्तरोना स्थल पदार्थ उत्पन्न करणारे असतात ही भूलकारण त्याच्या ठिकाणी माहीत म्हणून तो अस्पन सूम आहे परमात्मा भव्यय आहे हगने वराल सो अदृश्यन्वादि गुण त्याच्या दिशाण असल्यामुळे त्याच्या स्वरूपाचा कोण. न्याहा प्रकार क्षय होत नाही सरेच आहे, शरीर असेल तर पुष्ट होग किया रुश होग इत्यादि पक्षांतर प्राप्त होईल पण जो अशरीरी आहे, त्याचा क्षय कमा होणार ! पिया त्याला वृद्धि नरी फशी पान होणार ! राजाच्या घरा घनर्मचय असतो भाणि त्याचा व्यय होतो तसा व्यय होणेही येथे संभवनीय नाही आणि शेवहाँ गुणापा योगानेही पप होपारा सभत नाही कारण तो निर्गुण आहे आणि सर्वचा आत्मा आहे व्यपाचा ही मामा तोच ! हिणून तो अव्यय आहे पाप्रमाणे अगम्प, अमात्य, मारण, नामपशुन्य, धर्मशून्य, ज्ञान-कमंद्रिष-शून्य अपिनाशी, सरसमाहक, सर्वपापी, सर्वसम्म, अध्यप, इत्यादि लक्षणे ज्याच्या ठिकाणी आहेत, नो अक्षर परमात्मा होय पृथ्वी माता ज्याप्रमाणे सर्व स्थावरजगाच अधि- छान-कारण आहे, त्याप्रमाणे हा सर्वभूताचे अधिष्ठान कारण आहे याच्या सतेने सर्व चगवर भूत प्रकट होतात म्हणून हा भूनयोनि आहे असो, यापमा सवात्मक अमगार हसवत्र्यापी अक्षर (परमाभतस्व) ज्ञानी आणि विवेकी पुरुष मात्र साधारुन करत घेतात सारांश, ज्या वियन एवगुणान्वित भक्षराचा साक्षावार होतो त्या वियेला परविद्या असे म्हणतात. हा या मत्रामा तात्ता आहे ॥६॥ रगरामानुज-भूतयोनि' =सर्व भूतांचे उपादानकारण माय-या मनातील ' यत्' याचा अथ ज्यामी असा आहे. पहिला - तन्' म्हणजे महा ' म्हणून ' असाही या 'तत् । चा अर्थ आहे. तिसग 'नत् म्हणजे (महा. ज्याअर्थी नह हे महत्यादिगुणांनी युरु आहे त्याची त्याला कोणतेही सकार जापन्न होत नाहीत आणि ज्याअर्थी विद्वान पुरुषांनी बेझष्यपन क्लेंगे रास मह्म समजने, न्याअर्थी वेदही परविशा आहे, असे ठरतें मंत्र सातवा. यथोर्णनाभिः सूजते गृह्णते च यथा पृथिव्या- मोषधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केश- लोमानि तथाऽक्षरात्संनयतीह विश्वम् ॥ ७ ॥ अन्वय व अर्थ:-जर्णनाभिः यथा सृजवे, रहते (कोळी ग्या- प्रमाणे तंतु उत्पन्न कारतो आणि गृहण करितो) पृथिव्यां यया च ·शाङ्करभाष्यसमेता। औषधयः संभवन्ति ( पृथ्वी जशी अनेकवृक्षांना व औषधींना उत्पन्न करिते.) यया सत: पुरुषान् केशलोमानि (विद्यमान-जिवंत पुरुषा- पासून केश आणि लोम-लव-उत्पन होतात.) तया इह विश्वं अक्ष- रात् संभवति ( त्याप्रमाणे येथें, या संसारांत, विध हे अक्षर जो परमात्मा त्यापासून उत्पन्न होते. ) ॥७॥ भूतयोन्यक्षरमित्युक्तं तत्कथं भूतयोनित्यमित्युच्यते प्रसिद्धर- टान्तः । यथा लोके प्रसिद्धम् । ऊर्णनाभिर्दाताकीट: किचित्कारणा- न्तरमनपेक्ष्य स्वयमेव सृजते स्वशरीराव्यतिरिक्तानेय तन्तून्वहि: प्रसारयति पुनस्तानेव गृहते च गृहाति स्वात्मभावमेवाऽऽपाद्यनि । यथा च पृथिव्यामोषधयो नीहादिस्थावरान्ता इत्यर्थः । स्वात्मा- व्यतिरिक्ता एव प्रभवन्ति । यथा च सतो विद्यमानाजीवतः पुरुपा- केशलोमानि केशाच लोमानि च संभवन्ति विलक्षणानि । यथैते दृष्टान्तास्तथा विलक्षणं सलक्षणं च निमित्तान्तयनपेशाद्यथोक्त- लक्षणादक्षरात्संभववि समुत्पद्यत्त इह संसारमण्डले विश्वं समस्त जगत् । अनेकदृष्टान्तोपादानं तु मुरार्थप्रबोधनार्थम् । यद्ब्रह्मण उत्पद्यमानं विश्व सदनेन मामेणोरपद्यते न युगपददरमुष्टिप्रक्षेप- वदिति ॥ ७ ॥ शिष्य-भगवन् अविनाशि परब्रह्म हे सर्व चगचरांचे उत्पत्तिस्थान आहे, असे आपण सागितलें में कमें घर ! स्वत. अविकारी परब्रह्म । विश्व कोट्न र वर्षे उत्पन्न करित। सिद्धान्ती-ही तुझ्यासारख्यांची शा निवारण करण्यासाठी श्रुतीने रोग मसिद्ध दृष्टांत पेतले आहेत जाळी उत्पन्न करून, त्यांन बोडे धरणारा कोळी तुला माहीतच आहे कोणत्याही दुसन्या कारणाचा अपेक्षा न करिता आपण स्वत: आपल्या स्वतच्या शरीरातून हा कोळी जाण्याचे ततू चत्पन्न कारतो, आपल्या शरारापादेर जाळ सिद्ध करितो आणि शेवरी त्या सर्व जाग्याचा स्वीकार आपल्या शरीरात घेऊन करिती, म्हणजे त्या जाज्याला आपलें बन चे स्वरूप देतो याप्रमाणे आपण स्वत. भापल्या शरीरातून जा. वत्पन्न छन, पुनः त्या जान्याला वामस्वरूप देण्याचे सामयं कोज्याला असते. पृथ्वीलाही पोहेआदि वृक्ष पापाणापर्यंतचे सर्व स्थावर- जगम पदार्थ स्वयमेद उत्पन्न करिता येतात त्या वा रोक्प्रसिद्ध असून हे पदार्थ पृथ्वीपासून मात्र उत्पन्न होतात आणि तेथेच लयाग जातात असेच, निवत २ ·२४ अन्वय व अर्थ:- मुण्डकोपनिषत् मंन पहिला. तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कथयो यान्पपश्यं- स्तानि प्रेतायां पहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एप वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥१॥ :-तत् एतत् सत्य (ते हे सत्य होय) पानि कर्माणि कवयः मंत्रषु अपश्यन, तानि त्रेताया बहुधा संततानि, तानि नियवं आचरय, सत्यकामा: लोके मुकृस्दय परः वः पयाः (त्रेतायुगामध्ये पुष्कळ प्रकारानी विस्तार पावलेली जी कमें मनांमध्ये ऋषींनी पूर्वी स्वरूपाने पाहिली होती, ती फर्मे तुम्ही नियमाने आचरीत जा. कर्म- फलाचा अभिलाप करणारे हे लोक हो! इहलोकी सत्कर्माचा हाच मार्ग तुम्हांस योग्य आहे.) ॥१॥ साहा वेदा अपरा विद्योक्ता-ऋग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यत्तद्रेश्यमित्यादिना नामरूपमन प,जायत इत्यन्तेन भन्थेनोक्त लक्षणमक्षरं यया विद्ययाऽधिगम्यत इति परा विद्या सविशेषणोक्ता । अतः परमनयोर्विद्ययोर्विषयौ विवेत्तव्यो संसारमोझावित्युत्तरो अन्य आरभ्यते । तनापरविद्याविषय कादिसाधनक्रियाफलभेद- रूप संसारोऽनादिरनन्तो दुखस्वरूपत्वाद्धातव्यः प्रत्येक शरी- रिभि । सामस्त्येन नदीखातोवव्यवच्छेदरूपसपन्धस्तदुपशम- लक्षणो मोक्ष परविद्याविपयोऽनादानन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभय शुद्ध प्रसनः स्वात्मप्रतिशलक्षण परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्व ताव- दुपरवियाया विषयप्रदर्शनार्थमारम्भ । वदर्शने हि तनिवेदोप- पत्ते । तथाच वक्ष्यति-"परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्" इत्या- दिना । न प्रदर्शिते परोक्षोपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाह देतत्स- त्यमवितयम् । किं तन्मन् वृग्वेदाद्याख्येपु कर्माण्यग्निहोत्रादीनि मन्नैरेव प्रकाशितानि क्वयो गेधापिनो वसिष्टादयो यान्यपश्यन्द- हवन्त. | यत्तदेतत्सत्यमेकान्तपुरुषार्थसाधनत्वाचानि च वेदविहि- तान्यापदृष्टानि कर्माणि ओताया त्रयीसयोगलक्षणाया दौनाध्वर्यनी- ·शाङ्करमाप्यसमेता। ज्ञानप्रकारायामधिकरणभूताया बहुधा बहुप्रकार सततानि प्रवृत्तानि कमिनि नियमाणानि त्रेताया वा युगे प्रायश प्रवृत्तान्यतो यूय तान्याचरथ निर्वतयथ नियतं नित्य सत्यकामा यथाभूतकर्मफल- कामा सन्त । एप वो युष्माक पन्था मार्ग सुकृतस्य वय निर्व- तितस्य कर्मणो लोक फलनिमित्त लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफर लोक उच्यते । तदर्थ तत्प्राप्तय एप मार्ग इत्यर्थ । थान्ये- तान्यग्निहोनादीनि रव्या विहितानि कर्माणि तान्येष पन्था अवश्य- फलप्राप्तिसाधनमित्यर्थ ॥१॥ सिद्धान्ती-ऋग्वेद, यजुर्षद इत्यादि वेद आणि त्याचा महा अगे मिळून अपरा रिया होते, हे पहिल्या सडातील पाचव्या मत्रात सागितले मतर सहाज्या मनापासून पहिल्या सडाच्या शेवटच्या मनापर्यंत 'अगोया, अमाप असून परावेने पुष्टि उत्पन्न करणारा ज्ञानमय जो अविनाशी परमात्मा त्याचे यथावज्ञान ज्या वियन मात्र होते, ना पररादिद्याही स्वल्क्षणासह व स्वविशेषणासह मागितली आला, हापुढे या दोन विद्याचे जे निरनिराळे विषय आहेत त्यांचे विशेष सागून अपरावियेचा विषय सप्तार आहे आणि परावियेचा विषय मोस आहे, असे पुढाल पात सांगावयाचे आहे प्रथमत अपरापिधेचा विषय समार हा आहे, हैं श्रुति मागेर हा मसार अनादि आहे, अनत आहे, दुसस्वरूप पाहे वतभेद माधनभेद, कममेद, फलभेद इत्यादि अनेक स्वपरमदानी रादु सपूर्ण ममार विलक्षण झालेला आहे याचा त्याग मत्येक शरीरी- पुरुभाने ( जीवानं ) करावयाचा आहे अथवा समार टाकून यावयाचा आहे कारण तो दुखस्वरूप आहे व त्याचप्रमाणे नदीचा प्रवाह जमा अखड असतो, तसा या समष्टिदप समाराचा प्रवाह जीवदाने अमड आहे याचा निरास उपशमान (सतारा पातून निवृत्त होण्पान ) मात्र व्हावयाचा आहे, ज्ञानपूर्वक तसारनिधि म्हणजेच मोक्ष होय हा मोक्षाविषय परावियेला आहे, हा मोक्ष अनादि, अनत, भजर, अमर, अमृत, अभय, शुद्ध, प्रसन्न, स्खन मध्य मनिष्ठिन झारेरा (स्वतत्र व स्वयभु), परम शानदाच स्थान आणि अद्विताय असा आहे हे ज्ञान झाले म्हणजे मुक्त पुरुषाचा संसार नष्ट होतो समष्टि ससार असड असतोष शिष्य--भगवन् ! क्ता, कम इत्यादि भेद निद्रमध्येही नाहीसे होनान यापरत निद्रेमध्ये आपण मोक्ष मुखअनुभवितो, अशीकोणी शक्षा काढतील त्याचे समाधान करा' सिद्धान्ती-निद्रेमध्ये अज्ञानाचे वास्तव्य असन भड़ान म्हणजे मोक्ष महे ससारनिवृत्तीचरोवर स्वरूपाचे ज्ञान असेल, तर अज्ञानतभेद विशेषरूपाने आणि सामान्यपान नाहीसे होऊन पूर्वसचितवमीचा नाश होतो व भेदापी कम, न्याया अभिमान आणि त्याच्या फलाची वासना ही रहात नाहीन, म्हणून ज्ञानीजीवाचा व ·२० मुण्डकोपनिषत् शिप-म्हणजे शाय। सिद्धान्ती-सृष्टीची मूल द्रव्ये म्हणजे ईश्वराची 'उपाधि' या दृष्टीने असणारी माया होय. ही माया पृथ्योआपतेनादि पंच महाभूतांच्या व मनासृष्टीच्या अश्या- रुतस्वरुपाची अराने ही प्रभम अपारुलासाने उत्पन्न होऊन मतर ध्यारुत म्हणजे विशिष्ट स्वरपांगी उत्पन्न झालेली साँस उपलब्ध होते. शिष्य-माया नर अनादि आहे. मग तो उसन्न होते असे कसे म्हणता येईल सिद्धान्ती-जीवरीने माया अनादिच आहे; पण येथे अप्यारुत इत्यादि शब्दाना वाच्य असलेले मायानत्त म्हणजे नान गुणांची समस्थिति असणारे आणि पचमहाभूतादि स्वर ज्यास माप्त होतीर, असे मूल मायाताव उत्पन्न म्हणने पक्ट होने सारास, स्वर्गाच्या आदिकाली मत्यादि त्रिगुण ममरिभतीन असतात तेव्हा, त्याला व पुदै उत्पत्तिस्थितिआदि सस्कार रुसारी जीपाच्या वासनामापासून जेथे होतात, त्याला मायातत्व असे म्हणतात व हे मायानत्त्व परना आपल्या स्वतःपासून आपण स्वतः उत्पन्न अथवा प्रकट करिने. नता या अयानापासून अथवा पुढे ज्यारा निरनिराज्या अवस्था जीवांच्या वासना कानुशार बलसामथ्याने माप्त व्हावयाच्या आहेत, अशा मनापासून-मूळ पदव्यागसून-हिरण्यगर्भ (माण ) उत्पन्न होतो. यारीही उत्पत्ति ज्ञानशकि आणि क्रियाशक्ति पानी अधिष्ठित असून, शर्व जगताचें साधारण कारण असणारा हा हिरण्यगर्भ आहे. याची उत्पत्ति महापासूनच आहे. शिष्य-हणजे कस। सिद्धान्ती-ज्ञान अनानी व रियाशक्तींनी अधिष्ठित असलेले विशिष्ट जगत् आपन्यास दिसते. या नगाचे समष्टिकरण हा हिरण्यगर्भ आहे. जोदारा विशेष ज्ञान आणि विशेष कर्म करण्याची साधने असतात. या विशेष सामथ्याँस एयर करणारा किवा ही विशेष सामये एकत्र झाली आहेत ज्याच्या ठिकाणी, असा हिर. यगर्भ असतो अज्ञान व अज्ञानाने उत्पन्न होणान्या दाराना आणि पारानानन्य भ, याचे एकीकरण पौनरूपाने जे होते, त्या अध्यक्त धौनाचा अकुर हिरण्यगर्भ असतो. साश, हा जगाचा भात्मा अयवा सूधात्मा अव्यकानतर घ अध्यक्ताच्या द्वारा उत्पन्न होतो. म्हणजे पधा अव्यक्त आणि नतर झिण्यगर्भ पा कमाने उत्पत्ति होने, हिरण्याार्मापासून मन नावाचे द्रव्य उत्पन्न होते. हे सरप, विकल्प, संशय आणि निश्चयादि रूपी असते. या सक्सदिकल्पात्मक मनापासून व मनानंतर सत्य नावा, आकाश-वायु-आदि भूनपचा निर्माण होते, त्यापायन अपड (ब्रह्मांड ), आणि नतर पृथ्वी आदि सत्र भुवनै उत्पन्न होतात. या लोकातर मनुष्यममुख मापपार्षे वर्णायमानुसार कर्म होत असते. आणि कमांच्या निमिनाने कांगसून ईश्वराज्ञेने उत्पन्न झालेले फल अमृतरूपाने निर्माण होते. या फलाला अमृत असे म्हणतात. शिसभ्य-पल र अमित्य असते, आपलं सांगणे आहे.

·शाकरमाध्यतमेता। सिद्धान्ती-तं तर सरेंच आहे पण जोपर्यंत कर्माचा नाश होत नाही, कोरिश कल्पामध्ये शुद्रो पर्म करण्याच्या वासनाचा नारा होत नाही, तोपर्यंत कर्मफलाचाही नारा होत नाहीं सारांश, ज्ञानाशिवाय क्मांचा नाश नाहीं अज्ञानाची अनत कोटि वर्षे गेली तरी कर्म-गारा होत नाही अर्थातच तजन्य कर्मफलायाही नाश होत नाही म्हणून कर्मफलाला अमृत असें श्रुतीने विशेषण दिले याप्रमाणे सृष्टीश नम आहे अपक, हिरण्यगर्भ, मन ( महत् ), पचमहाभूत, महोड, सप्तभुवने, जीवांचे कर्म आणि अमृत कर्भफल असा हा जीवदृष्टीने अनादि मृटिश्रम आहे ॥ ८॥ रग०-'अन्न' - वेतनाचेतनसमष्टि हो मन्यारुत असते मत्य=भोक्तदग 'कर्म अमृत - अभृतसाधक म अथवा कमभिष्य में भोक्षार्थी मात्र कर्म ते कर्म. माधमप - आलोचन, सक्त्याने सेक्सकामध्ये विकार होत नाही ननर भन्न म्हणने देव आणि जड परतु उत्पन्न होतात ॥ मंत्र नववा. य. सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मा- देतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥९॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥१॥ अन्वय व अर्थः-यः सर्वज्ञः, सर्ववित्, यस्य ज्ञानमयं तपः, तस्मात् एतत् ब्रह्म, नाम, रूपं, अन्न व नायते (जो सर्व-ज्ञाता आहे, जो सर्ववेचा आहे, ज्याचे ज्ञान हेच तप आहे, त्यापासून हे ब्रह्म, ही नामरू आणि हे अन्न उत्पन्न होते) ॥९॥ उक्तमेवार्थमुपसजिही'मन्त्रो वक्ष्यमाणार्थमाह-~य उक्तलक्षणोऽ- क्षराख्य सर्वश सामान्येन सर्व जानातीति सर्वज्ञ चिशेपेण सर्व वेतीति सर्ववित् । यस्य ज्ञानमय ज्ञानविकारमेव सार्वक्यलक्षण तपो नाऽऽयासलक्षण तस्माद्ययोक्तात्सर्वज्ञादेतदुक्त कार्यलक्षण ब्रह्म हिरण्यगर्भाय जायते । किच नामासी देवदत्तो यज्ञदत्त इत्यादि- लक्षणम् । रूपमिद शुक्ल नीलमित्यादि । अन्न च नीहियवादिलक्षण जायते । पूर्वगन्त्रोक्तत्रमेणेसविरोधो द्रष्टव्य ॥९॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाप्ये प्रथममुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ T ·मुण्डकोपनिषत् शिष्य-म्हणजे काय सिद्धान्ती-सृष्टीची भूल द्रव्ये म्हणजे ईश्वराची 'उपाधि' या दृष्टीनं मसणारा माया होय हा माया पृथ्वी आपतेनादि पच महाभूतांच्या व मन सृष्टीच्या अन्या- सातवाची असते ही मथम भव्यास्तपाने उत्पन्न होऊन मतर ध्यासत म्हणजे विशिष्ट स्वरूपानी उत्पन्न झालेली साप्त उपलभ्य होते शिष्य-माया तर अनादि आहे मग ती उत्पन्न होते असे करें म्हणता येईल सिद्धान्ती-जीवदृष्टीने माया अनादिच आहे, पण येथे अव्याहत इत्यादि शब्दाना वाच्य असलेले मायानल म्हणजे नान गुणांपी समस्थिति असणारं आणि पचमहाभूतादि स्वर ज्यास मान होतील, अस मल मामानव उत्पन्न म्हणजे प्रकट होते साराश, स्वर्गाच्या आदिशाली सत्यादि त्रिगुण समस्थितीत असतात तेव्हा, त्याला व पुढे उपत्तिस्पिनिआदि सत्कार समार्ग नीच्या वासनारमापादन जेथे होतात, त्याला मायातत्त्व असे म्हणतात व हे मायानत्त्व परमझ आपल्या स्वत पासून आपण स्वत. उत्पन्न अथवा मक्ट करिने नतर या अव्यास्तापासून अथवा पुढे ज्याला निरनिराळ्या अवश्था जापाच्या नाराना मानुसार मलसामान प्राप्त व्हावयाच्या आहेत, अशा भन्नापासून-मूळ पकद्रव्यापासून-हिरण्यगर्भ ( माण) उत्पन्न होतो याचीहा उत्पत्ति झानशक्ति आणि त्रिपाशनि यांनी अपिडित मघून, तवं नाता साधारण कारण असणारा हा हिरण्यगर्भ आहे याची उत्पत्ति बम्हापासूनच आहे. शिष्य-हणजे सं: सिद्धान्ती-ज्ञान शकांनी व क्रियाशीनी अधिष्ठित असलेले विशिष्ट जगत् आपल्यास दिसते या जगाचें समष्टिकरण हा हिरण्यगर्भ आहे जीवाला विशेष ज्ञान आणि विशेष कर्म करण्याची साधने असतात. या विशेष सामर्थ्यांस एकवर करणारा किंवा ही विशेष सामध्ये एका झाली आहेत ज्याच्या ठिकाणी, असा हिर ज्यगर्भ असतो अज्ञान में अज्ञानाने उत्पन्न होणा-या बासना आणि वासनाजन्य कम, पचि एकीकरण पौगढपाने जेथे होते, त्या अव्यक्त पीजाचा अकुर हिरण्यगर्भ असतो. सारांश, हा जगाचा आत्मा अथवा सूधात्मा अव्यकानतर ६ अश्यक्ताच्या द्वारा उत्पन्न होतो म्हणने प्रधान अध्यक्क पाणि नतर हिरण्यगर्भ या क्रमाने उत्पत्ति होते दिरण्यगर्मापासून मन नावाचे द्रष्य उत्पन्न होते. संकल्प, विकल्प, समय आणि निश्चयादि रूपी असते या सकल्पविकल्यात्मक मनापासून द मनानतर सत्य नावा आकाश-वायु-आदि भूतपच निर्माण होते त्यापासून अण्ड (बाड), आणि नतर पृथ्वी आदि सात भुवन उत्पन्न होतात. या लोकानर मनुष्यपमुस भाप्पार्चे वणाश्रमानुसार कर्म होत असते आणि कर्माच्या तिमिनाने कापसून ईश्वराने उत्पन्न झालेले फल अमृतपाने निर्माण होते या फराला अमृत अर्से म्हणतात शिष्य-कर्म-फल तर अनित्य असते, असे आपले सांगणे आहे.

·२३ शाहरभाष्यसमेता। सरयने करण्यासाठी मुण्डकातील अनेक मत्रांचाही या आचार्यानी अपत्तार केला भआहे. हे सर्व प्रकरण निज्ञातुमुनश्चूनी वाचण्यासारणे आहे. याच प्रमाणे 'हे उपनिषद नीकपर आहे ' या शंकेया नास्त्राच्या सिख्तानी व मुण्डकोपनिषदांतील मत्रांनी परिहार केला आहे. जोव ८ बल है दोन पदार्थ निरनिराळे असून सेश्य सेवर आहेत असे ठरवून हे सर्व उपनिषद् भावताचे मात्र पथार्थ स्वरूप सांगणारे आहे, जीपार्ने शि मरुतीचे नव्हे, असा सिद्धांत आपल्या समजुतीने स्थापित केला आहे. *यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित् । यस्मानाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ।। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकः। तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।। ७ ।। मंत्रार्थ- ज्याहून पर किया अपर (श्रेष्ठता किंवा कनिष्ठता ) असे काही नाही, ज्याहून लहान पदार्थ (जड किंवा जीव ) नाही किंवा मोठा नाही, जो एकाकी असून वृक्षापमाणे परमपदाचे ठिकाणी स्तब्ध गहनो, त्या पुरुषाने हे सर्व विश्व पूर्ण केले. आहे. यरमासर नापरमप्ति 'ज्याप्याडून दुसरे काही श्रेष्ठ नाही. 'वृक्ष इस 'भ्याला पदनाय असादुसरा कोणी नसल्यामुळे हा वृक्षामारसाबाट असतो हा मत्र मक्षित नाही अमा धारगरामानुगाचा अभिप्राय आहे. हा मत्र इतर भाष्यकारानी घेतला नाही. मुण्डकोपनिपत् प्रथमानण्ड लमात * हा मंत्र प्रोक्षम गोहेन वाटते, म्हणून मयम साच्या शटी पता ·२२ मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्ती मागे सागितलेल्या अर्थाचा उपसहार करण्यासाठी श्रुति पुगेल अर्थ सगत आहे व पुढे ने अपरदियेचे प्रकरण येणार आहे, त्याचा आरम या मनात करात आहे रेक: मागे ज्याचे रक्षण सांगित आहे नो अक्षर नौदाचा परमामा सवड़, आहे म्हणजे त्याला सामा यरूपाने सर्वाचं ज्ञान असर्ने माया नामक उपाधि पेरून तो समष्टिरूपाने ( हिरण्यगर्भ होऊन ) सर्वज्ञ होतो व अविद्या नामक उपाधि घेऊन वाटिरपार्ने जार होतो आणि सर्व विशेषायें ज्ञान त्याला होते म्हणून न्यारा सर्व- वेत्ता असे म्हणतात. त्याला स्वत च्या उपाधीचे प उपाधिजन्य दस्तूचें सामान्य आणि विशेष ज्ञान असते असो, या सवज्ञ आणि सर्व-वेत्त्या परमात्म्याचे नप म्हणजे उत्पन्न होणा-या सर्व पदार्थाचे सन्चधानमायेच्या (ज्ञानगुणाच्या) साहाय्याने मरणपूर्वक चिंतन होय अर्थातप या परमेश्वरीय तपान कोणत्याही प्रकारचे कर्म आयारा, असत नाहीत মা জানানঘাঁকাবা ঘর সাম্ৰাছুৰ ঋণ ঠিকাণার্তা বলি होने तसेच मामही उत्पन्न होरे हा देवदत, हा यज्ञदतही नामें होत हैं पादरें, है निक इत्यादि में होत, असो, समष्टि प्रा (हिरण्यगर्भ ) आणि अन्न (माहि यदादि सब विशेष पदार्थ) बहारासून उत्पन्न होतात पण ते पूर्वीच्या मान सांगितल्या प्रमाने उत्सन्न होतात व पाममार्ण वोही मत्रांत विरोप राहत नाहीं ॥1॥ रग-'सवत' सर्व विषयज्ञाता 'सर्दवित् प्रत्येक वस्तूचे सब प्रकार नाण- णारा परमेन्वर हा सकस मात्र करिती प्रथम अव्यारुत उत्पन्न होते व त्याद्वारे व त्यानतर नामरूपात्मक व्यारुन सृष्टि . माय-या उपनिषदातारपर भगवत्पर मात्र आहे श्रीभगवान् पादरायणानी ही हैं उपनिषद् भगपत्नर आहे, असे समन्वपाप्यायाभये मागितले आहे नाव (१।२०११) या सूनापर प्यार पान करतांना 'अदृश्यमपाई' या मुण्डकोपानपदालाल मनाचा उलेस करन दृश्यत्व, प्राह्मल इत्यादिकाचा म्हणजे अचेतनाचा अथवा भिन्न अवस्था घेणाऱ्या वस्तूचा परमेश्वरावरूपासयपाने निषेध केला त्याचप्रमाण अपार अतरुण ' इत्यादि विशेषणांना मनुष्यादिकांचा निषय होतो हे गुण पाषाणादिकामध्ये दिसत नाहीत म्हणून अदृश्यत्वादि विशिष्टभसाराने प्रधान स्वरूपाचा उठस श्रुताला स्ट आहे परम पुरुषाचा उल्म इश्ट नाही, आणि सामग्पन पा उपनिषदोन प्रति आणि मात्र यांच्या समधाने मात्र विवेचन झालेले आहे, परमाभर नाहीं पक्ष उत्पन्न करून त्याचा निरास देश आहे, आणि असा सिद्धान बेला आहे की, 'जा सवा माणि सरवेत्ता आइ ' (मु० २१२१७) इत्यादि वाक्ये या उपनिपदात आहेत त्यावन पेनन भाभे अपेतन सृी उपादान कारण अहणारा परमेश्वर मात्र येथें इष्ट आहे, असेच 'सज्ञ आणि भूतपोनि ही विशेषणे एका परमात्म्यालाच पाप होतान, नरास होत नाहीत असा सिद्धांत केला का समय ·शाङ्करभाष्यसमेता। हानप्रकारायामधिकरणभूतायां वहुधा बहुप्रकारं संततानि प्रवृत्तानि काममि क्रियमाणानि त्रेतायां वा युगे प्रायशः प्रवृत्तान्यतो यूर्य तान्यापरथ निवर्तयथ नियतं नित्यं सत्यकामा यथाभूतकर्मफल- कामाः सन्तः । एप वो युप्माकं पन्था मार्गः सुकृतस्य स्वयं निर्व- वितस्य कर्मणो लोके फलनिमित्तं लोक्यते दृश्यते भुज्यत इति कर्मफलं लोक उच्यते । तदर्थ तत्माप्तय एप मार्ग इत्यर्थः । यान्ये तान्यमिहोनादीनि त्रयां विहितानि कर्माणि तान्येप पन्धा अवश्य- फलप्राप्तिसाधनमित्यर्थ. ॥१॥ सिद्धान्ती-ऋग्वेद, पर्वेद इत्यादि वेद आणि त्याची सहा अगै मिल्न अपरा- पिया होते, है पहिल्या सडातील पाचव्या मनात सांगितले नतर सहाव्या मनापासून पहिल्या सदारया शेवटस्या मत्रापर्यंत 'अगोचर, अपाहा' असून स्वसत्तेने मृष्टि तत्पन्न करणारा ज्ञानमय जो अबिनाशी परमात्मा त्याचे यथार्थज्ञान ज्या विद्यन प्राप्त होते, नी पपियाही पलसणामह व स्वविशेषणामह सागिनला आता, यापुढे या दोन वियाचे ने निरनिराळे विषय आहेत त्याचे विशेष सागन अपरावियेचा विषय ससार आहे आणि परावियेचा विषय मोक्ष आहे, असे पुढील पपान सागावयाचे आहे मथमनः अपराविद्येचा विषय ममार हा आहे, है थनि मागेर हा मसार अनादि दे, अन्न आहे, दु.सस्वरूप आहे कर्तृभेद, साधनभेद, क्मभेद, फलभेद इत्यादि भनेर स्वपरभेदांनी हा दुसपूर्ण ससार पिलक्षण झालेला आहे याचा त्याग मत्येक शरीरी- पुरुषाने (नीराने ) करावयाचा भाहे अथपा ससार यकून यापयापा आहे कारण तो दु सस्वरूप आहे व त्याचप्रमाणे नदीचा पवाह जसा अखड असतो, तसा या समष्टिरूप ससाराचा प्रवाह जीनदृष्टीने अनड आहे याचा निरास उपशमाने (ससारा- पासून निवृत्त होण्याने ) मात्र व्हावयाचा आहे, ज्ञानपूर्वक समारनिवृत्ति म्हणजेच मोक्ष होय हा मोहाविषय पराविद्येचा आहे, हा मोहा अनादि, अनत, अजर, अमर, अमृत, अभय, गृह, प्रसन्न, स्वत मध्ये प्रतिष्ठिन झालेला (स्वतंत्र र स्वयम), परम आनंदाचे स्थान आणि अद्वितीय असा आहे. हे ज्ञान झाले म्हणजे मुक्त पुरुषाचा ससार नष्ट होतो समष्टि समार अपद असतोच शिभ्य-भगवन् । क्ता, कर्म इत्यादि भेद निद्रमायेही नाहीसे होतात यावदन निद्रेमध्ये आपण मोक्षानुसअनुभवितो, अशी कोणी का काढतील त्याचे समाधान पसे । सिद्धान्ती-निट्रेमध्ये अज्ञानाचे वास्तव्य समने अज्ञान म्हणजे मोक्ष नरें मसारनिवृत्तीबरोबर स्वरूपाचे ज्ञान असेल, तर मानरुतभेद विशेषणाने आणि सामान्यरूपाने नाहीसे होऊन पूर्वसचिनरमाया नाश होनो व भेदरूसी कभ, स्याचा अभिमान माणि त्याच्या फ्लाची दासना ही रहात नाहीत, मृणून ज्ञानीजीवाचा व ·२४ मुण्डकोपनिषत् मंत्र पहिला. तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कषयो पान्यपश्य- स्तानि चेतायां यहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एष वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥ १॥ अन्वय व अर्थः-तत् एतत् सत्य (ते हे सत्य होय) यानि कर्माणि कवयः मंत्रेषु अपश्यन, वानि त्रेतापां बहुधा संवतानि, सानि नियतं आचरण, सत्यकामा लोके सुकृस्तय परः व पंथा (त्रेतायुगामध्ये पुष्फळ प्रकारानी विस्तार पावलेली जी कमें मनामध्ये पीनी पूर्वी स्वरूपाने पाहिली होती, ती कर्मे तुम्ही नियमाने आचरीत जा. कर्म- पालाचा अभिलाप करणारे हे लोक हो । इहलोकी सत्कर्माचा हाच मार्ग तुम्हास योग्य आहे)॥१ साडा वेदा अपरा विद्योता-ग्वेदो यजुर्वेद इत्यादिना । यसदद्रेश्यमित्यादिना नामरूपमत च,जायत इत्यन्तेन मन्धेनोल- लक्षणमक्षर यया विद्ययाऽधिगम्यत इति परा विद्या सविशेषणोक्ता। मत परमनयोविययोपियो विवेतन्यो ससारमोमारित्युत्तरो अन्य जारभ्यते । तापरविद्याविषय फर्नादिसापनक्रियाफलभेद- रूप ससारोऽनादिरनन्तो दुखस्वरूपत्वाद्धातल्य प्रत्येक शरी रिभि । मागस्पेन नीलोतोपदव्यपच्छेदरूपसपत्यत्तदुपशम- लक्षणो मोक्ष परविद्याविषयोऽनाधनन्तोऽजरोऽमरोऽमृतोऽमय शुक्ष प्रसन्न स्वारमप्रतिष्ठालक्षण परमानन्दोऽद्वय इति । पूर्व नाव- दुपरविद्यामा विपयमदर्शनार्थमारम्भ । ददर्शन हि मनिवदोप पत्ते । तयाच वक्ष्यति-"परीक्ष्य लोकान्कचित्तान्" इत्या दिना । न घरदर्शिते परीओपपद्यत इति तत्प्रदर्शयन्नाद तदेतत्म त्यमवितथम् । किं तन्म एम्वेदाचारयेषु कमाण्यमिहोनादीनि मरेव प्रयाशिनानि कायों मेधाविनी यसिष्पादयो यान्यपश्यन्ह- एकन्तः । यत्तदेतत्सत्यमेवान्तपुरुषार्यमापनत्याचानि प वेदविहि- गान्यपिदृष्टानि फाणि वाया प्रयीसयोगलमणाया होनाध्वर्यवी- ·. मुण्डकोपनिपत् ध्यटि-समशिपी ससाराचा सरप सुरतो, त्याचे नभमरणात्मक यम ना होते. हाच मोझ होष येथे खरूरज्ञानाचा अपत आवश्यकता आहे. असो, थुनि मधमत अपरावियेना विषय-ससार-सांगण्याला आरम करीत आहे उपहच आहे दुसद पदाम दिसून त्याचे ज्ञान झार्दै म्हणजे त्या टुःखपी पदाथासंबधाने निद ( वोट, उदासीनता) उपन्न होतो तसेच, याच सहाच्या बाराव्या मत्रान 'कमीने पुष्ट झालेल्या लोच (सत्तारा नर सनभुवना) परीक्षण करन' हा निवेद सपथ आगिरा आहे त्याचाही हाच भावार्य आहे पदार्थ पाहिन्याशिराय त्याची परीक्षा होत नाही च पाहिल्याशिवाय परीक्षा करणे हेही योग्य नन्हे म्हणून ये मवमत संसाराचे वर्णन परीक्षा मुद्दाने केले आहे अमो, युनि म्हणते - सब सत्यरूप आई शिष्य-हणजे। सिद्धान्ती ऋग्वेदादि प्रथामध्ये अमिहोनादि पौ मत्रांनी माशित फेरैली आहेत या कभीचे स्वरूप वसिष्ठादि बुद्धिवान् पीस उत्तम कळलें होते था फर्मास सत्य हे नाव दिले आहे कारण, ही बेतिदिन कम पुरसथांची निश्चित मापन आहेत ही कमें म्हणजे झर (वेदारित अर्थ, किंवा हौत्र कर्म ), आध्वर्यद (यजुर्वेद परिन अर्थ क्विा याजुय कर्म) ओझात्र (सामवेदपादन गायन ) इत्यादि तीन कर्माचा सयोग ौय ही नयी सर्व कोच अधिकरण आहे ही अमिहोत्र- यज्ञादि ऋषिदृष्ट करें अनेक मरागनी प्रवृत्त होत असतात नौन मकारची कर्मे एका होतान म्हणून यास 'नेता' असें म्हट शिष्य--बिा घेतायुगामध्ये झाकमाची अनेरपी प्रवृत्ति झाली, असें म्हनले नरा सिद्धान्तीयाही मत्यपाप नाही सज्ञ पीनों ही कम पिहित केही आहेत सारी पुलिपि अधकामदए पुग्धा साध्य करण्यास ही करें सर्वथा समर्थ आहेत, असे यथाय ज्ञान अराले म्हणजे झालं असो, श्रुति म्हणते कमीपभाणे फर होते. पर मार रहा अशी इजा करणारे सत्यशमी तो हो। तुम्ही या कपिपिहित काँचे यथाशास अनुदान नियमाने करीत मा तुम्हाला हाच योग्य मार्ग आहे झाप पुण्यमार्ग आहे. आपण स्वत पेलेल्या कमाचे फल आपल्यास मिळते 4 भोगावे रागर्ने, म्हणून कर्मफलाला गाने 'लोक' (दिमणे दर ध्यपहार येथे होतो त स्थान ) मशी सजा दिली आहे (आचार्याचा सातानि ' असा पाट होता की काय) लोक । पाया अब पहाणे, उपभोग घेणे, असा आहे म्हणून कमफटारा 'शक' असे हाले, त्या मुरुतार्ने उपन्न होणाऱ्या सत्याराची मानि शास्त्रविहित हमाचरणानं मात्र होत असते साश, तीन येदांमध्ये अमिहोत्रादि जी जी कम विदित री आहेत, ती ना कम वांदिल अपस साम्य करितात म्हणून विहित कापण ' हा देशा धारण करणा-या तसारोकांचा मार्ग आहे, असे शुलान

·२७
शाङ्करभाष्यसमेता।
-सत्य नित्य-उत्सस्यादि पविकाशप 'करिअतीदिप-सासारार
समय पुरुष वेदविहित फर्मे बल्ल काम पुस्गर्ने नियामत पथासांग देसी पाहिनेत
ग
सकाम वेदोक्त कर्मे ही पुण्यफलक होतान र चतुर्मुसाच्या लोकास नेतात
माध्य-अपरवियेन कर्ममीमांसा समगते आणि परवियेने आमज्ञान मात्र
होऊन कम-साफल्य होते कम आणि ज्ञान ही मझपरच, असतात पावियेने
सत्यरूपी भगवान् स्वरूपरा समगतो यासाठी त्या प्रेम मात व्हावे अशी इच्छा
रून विहित कर्म करा म्हणजे म सागणारी विद्या हीच परारिया होने अन्यथा
'सत्यकाम' या पदान सब आश्रमाचा समह होतो सारांश रुत
पुगामध्ये भगवगन कम करीत, त्याप्रमाणे सर्वांनी कर्मे करारी हा श्रुतीचा उपदेश
भआहे आणि सदनुसार श्रुतीने (मत्र २ ते ६)ममीमासेपा विस्तार केला आहे या
उपदेशानुसार केलेली सर्व कर्मे यज्ञ दान माणि तप या स्वरूपाची होतात आणि ही
कर्म देवाधिदेव जो परमेश्वर त्याच्या लोकी नेऊन जातात पोहचवितात एवच
ज्ञानलार्ने मात्र कम साफल्य होत 'मी कर्ता नन्हें, इरि सवार्ता आह मासे सब
कम म्हणजे त्याची पूजा आहे' अशा मनोवृत्तीने निष्काम व ज्ञानपूर्वक कम कैलें
हणजे परना-टोकाची मानि होते
होत नाही
मंत्र दुसरा.
यदा लेलायते यर्थिः समिद्धे हब्धवाहने ।
तदाऽऽज्यभागावन्तरेणाऽऽहुतीः प्रतिपादयेत् ॥२॥
अन्वय व अर्थ:-समिद्धे हव्यवाहने यदा अर्षिः लेकायते, तदा
आज्यभागौ अन्तरेण आहुतीः प्रतिपादयेव ( पेटलेल्या अमिकुडामध्ये
असणारा अनि जेव्हा आपल्या ज्वालेने सदन करित असतो, तेव्हा दोन
आज्यभागाच्या अवकाश-स्थलामध्यें आहुतीचा प्रक्षेप कराया ) ॥२॥
ताग्निहोत्रमेव तावप्रथम प्रदर्शनार्थमुच्यते सर्वकर्माणा प्राथ
म्यात् । तत्कथम् । यदेवेन्धनैरभ्याहितै सम्यगिद्धे समिद्धे हव्यवाहने
लेलायते चलचिस्तदा तस्मिन्काले लेलायमाने चरत्यर्चिप्याज्य
भागावाज्यभागयोरन्तरेण मध्य आवापस्थान आहुती प्रतिपादयत्न-
क्षिपेद्देवतामुद्दिश्य । भनेकाहप्रयोगापेक्षयाऽऽहुतोरिति बहुवचनम् ।
एप सम्यगाहुतिप्रक्षेपादिलक्षण कर्ममागों लोकमाप्तये पन्थास्तस्य
घ सम्यकरण दुष्करम् । विपत्यरूवमेका भवन्ति ॥ २॥

·२८ मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्ती-सप मर्माच्या आपी अग्निहोत्र कम मसते म्हणून थुसार्ने प्रदशना मार्टी (उदाहरणासाठी ) या प्रथम कर्माचा अपतार केला आहे अमिझोत्राचा विधि मसा-जेव्हा उत्तम प्रकारच्या ज्वालामाहा धनांनी अमिकुडात मग्मलिन झालेला इच्पाइन आपल्पा ज्वालाना मिरतू रागतो व निरनिराळ्या ज्वालाचे स्पदन करितो, नेहा (काहनीय समीमध्ये 'अमरवाहा स्मापरवाहा' अशा दोन घृताहुती दशपूर्णमामाच्या वेळी दक्षिणोता भागी याव्या लागतात या दोन माहुतीमध्ये स्थलातर असते, प्रधानरधानाला आवापस्थान असे म्हणतान अमिहोत्रांतही सूप आणि अनापति यांस सकाळी व अमि आणि प्रजापति यांस सभ्याकाळी माहुती देत अस नात असो ) आज्याहुनीच्या स्थानामध्ये ज आरास्थान असते, त्यात दवता या उद्दे शाने आहुती देन जाया अनेक दिवस हा प्रयोग चालास्याचा असता, म्हणून आहुती हे पद अनेवियनान्त आहे. हा यथार्थ आहुतिपक्षरणात्मक विधि हा कर्ममार्ग दोप दा स्वर्गमालाचे उत्तम साधन आहे हे सरें पण, काम यथायोग्य आणि यथासांग अनुष्ठान घडणे अत्यत काण आहे सकरही अनेक प्रकारची उत्पन्न होनात म्हणून हा कर्ममाग अत्यत कीण आहे हे कारिण्य पुढील मत्रांत सांगितले आहे ॥२॥ मंघ तिसरा. यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमधातुर्मास्यमनाम- यणमत्तिपिपर्जितं व अहुतमवैश्वदेवमपिधिना हुतमासप्तमस्तिस्य लोकान्हिनस्ति ॥३॥ अन्वय व अर्थ- -यस्प अग्निहोत्र अदर्श, अपौर्णमास, अचातुर्मास्पं, मनारयण, अतिपति, महुतं, अवैश्वदेवं, अविधिनाइतं, वस्प आसधमान् लोकान हिनस्ति ( ज्याचें अमिहोत्र दर्शपौर्णमासवर्जित आहे, जो 'चातुर्मास्य' कर्म करीत नाही, जो 'अग्रहायण'-कर्म- विमुख असतो, जो अतिथींचा समाचार घेत नाही, जो यथाकाली माहुति देत नाही, वैश्वदेव करीत नाही, आहुती दिल्याच वर शस्त्र- निषिद्ध पद्धतीने देतो, त्याचे सात लोक नष्ट होतात.) ॥३॥ साराश, मामिझेगा, कम पथासांग होण्यास अनेम्पाप बाहेत माणि वधा माप कर्म झाले नाहकर कर्म-कर्ता भयोगनीस जानी ॥३॥ कथ यरयामिहानिणोऽमिहोत्रमदर्श दशोख्येन कर्मणा वर्जितम् । अमिहोत्रिणोऽवश्यफर्तव्यत्वादशस्य । अमिहोनसबभ्यमिहीनविशे- ·शाङ्करभाष्यसमेवा। पणमिव भवति । सक्रियमाणमित्येतत् । तथाऽपौर्णमासमिसा- दिवायप्तिहोत्रविशेषणत्व द्रष्टव्यम् । अग्निहोनाङ्गत्वस्याविशिष्टत्वा पौर्णमास पौर्णमासकर्मवर्जितम् । अचातुर्मास्य चातुर्मास्यकर्म वर्जितम् । अनामयणमानयण शरदादिकर्तव्य तच न क्रियते यस्य । तथाऽतिथिवर्जित धातिथिपूजन चाहन्यहन्यक्रियमाण यस्य स्वय सम्परामिहोनकालेऽहुतम् । अदादिवदवैश्वदेव वैश्वदेवकर्मवर्जित हूयमानमप्यविधिना हुत न यथाहुनमित्येतत् । एक दु सपादितम- सपादितममिहोत्रापालक्षित कर्म किं करोसीत्युच्यत आसममान्स- तमसहितास्तस्य कर्तुलोकान्हिनस्ति हिनस्तीवाऽऽयासमानफलत्वात् । सभ्यक्रियमाणेषु हि कर्मसु कर्मपरिणामानुरूपेण भूरादय सत्यान्ता सप्त लोका फल प्राप्यन्ते । ते लोका एव भूतेनानि- होत्रादिकर्मणा स्वप्राप्यत्वादिस्यन्त इवाऽऽयासमान त्वव्यभिचारी त्यतो हिनस्तीत्युच्यते । पिण्डदानाद्यनुप्रहेण वा सवध्यमाना पित- पितामहप्रपितामहा पुत्रपौत्रप्रपौत्रा स्वात्मोपकारा सप्त लोका उक्तमकारेणामिहोनादिना न भवन्तीति हिस्थति इत्युच्यते ॥ ३ ॥ सिमान्ती-ज्या अमिहोन्याचे अग्निहोत्रांत दश मापा कम (इष्टि) ओत नाही- शिष्य-अमिहोत्र्यांनी दर्श नामक इष्टि नर अवश्य केली पाहिजे ही केरी नाही नर अग्निहोत्र यथासांग होणार नाही याचा अमिहोत्राशी नि य सबध श्राद है ममि होत्राचे एक विशिष्ट अग आहे म्हणून दर्शादि सब अमिहोत्राची जणा विशेषणच आहेत सिद्धान्ती- सर, पण असहौ दर्शकन जो अमिहोत्री करीत नाही यानममाणे भनिहोत्राचे अंग कोणमास कम है जो कौन नाही 'चातुर्मास्य ' कम करीत नाही, शरदऋतुमध्ये 'अपयण दाटे । करावी लागते तो जो करीत नाही, रोजच्या रोज ज अतिधिपूजन अवश्य माहे, ते जो करीत नाही, यथाकाली अपीला स्वन माहुती देल नाही, दशदिकापमाणेच मानिहोगाचे अग नसले सरी अवश्य असणारे वैश्वदेव कमे नो करीत नाही, पाहुना दिल्या तरी जो निषिभागाने १ अश्र ने पाहुना देतो सारांश घांतील ज्याची एक क्यिा सच में मुक्तात त्याला सकरें माप्त होतात तसेच निषिद मार्गने सपादिलेले कम न तपादल्यासारमें होते ये अमिहान है एक सपलक्षण भान आहे तात्पर्य, सर्व वेदविहित कर्भासवधाने लागणाऱ्या अगोपांगा, जो यथासात तपादन करीत नाही किंवा विहिनकम मुडीच करित नाही स्थाच सात लोक नष्ट झाल्यासारसे होतात आणि निवड धन मात्र त्याच्या पदरी सास पडतात आता जर पथासांग कम हालें तर मात लोक (म्हणने भ, भुर र महा नन नप आणि

·मुण्डकोपनिषत्
सत्य हे हाक) कमानुस पाम होतान पण दर सांगितल्याप्रमाणे अमिहान
कम जर यथासांग झा नाही तर त्याला परीर सा र मिळावयाचे
नाहीत, असे होते सारांश, त्यांचा नाराच जण काही होतो आणि याचे आपास
हेच काय ते फल त्यारा मिळते असूक्माचें फर आयात, हे निमित टारले आहे
शिष्य-दो बमकता विपरीत आचार करितो म्हणून समतोकांचा नाश यारमा
हातून होतो त लोक त्याला मिळत माहीन असे म्हणावयाच हे टीक झाले माना
सतरा मणने पिड देण्याघेण्यासवधाने ज्यांचा आपरा उपकारक वाचा सपथ
येतो ते पिता पितामह आणि प्रपितामह भी पूर्व पिर्वाची प्रयी पेनी आणि
पुत्र, पोत्र आणि प्रपौर अशी पुढची त्रयः घेतली नर जुटेल की नाहीं । मापल्या
सह या सात पिश्या होतातच
सिमान्ती-हा हा पिंढोदकदानान यजमान पिनादि अपीयर उपकार करिती
आणि अन्नदानान पुरादिषयावर उपकार करिता किंवा पिडदान करन व अन्नदान
परून स्वकल्याण करून पतो, आणि असा त्याचा उभय-नावर आपण मागे राहून
सपथ पडतो म्हणून सात पिढ्यांचा व सात पितरादि लावाचा नारा पर सांगितल्ला
मविचारी व निषिद् मार्गी अमिहोनादि कर्मे करणारा पुरुष करितो असाहा अभ
करण्यास काही पत्यदाय नाही
मंत्र घपधा.
काली कराली घ मनोजवा च सुलोहिता या
च सुधूम्रवर्णा । स्फुलिगिनी विश्वरची च देवी
लेलायमाना इति सप्त जिहा ॥४॥
अन्बय व अर्य-काली, कराली च, मनोजका च, मुलोहिता
या च मुधम्रवर्णा, स्फुरिङ्गिनी विश्वाची च, केलायमानादेवी इति सप्त
जिता ( कराली, काली, मनोजवा, सुलोहिता, सुधूम्रवर्णा, स्फुलिगिनी,
विधरुची (लेलायमानादेवी) या सात जिव्हा आहेत )1
काली कराली च मनोनवा च सुरोहिता या घ सुधूम्रवर्णा ।
स्फुटिड्डिनी विश्वरची घ देषी लेलायमाना इति सम जिहा ।
काल्याद्या विश्वरुभ्यन्ता लेडायमाना अनेईनिराहुतिप्रसनार्या एटा
सप्त जिता ॥४॥
कालीपासून विश्वरुवीपयन पचल असणान्या वरील सप्त जिला असाच्या आहेत
या सर्वांचा उपयाग माहुति-पदा करण्यामध्ये असतो ॥१॥

·३१
,
शाहरमाप्यसमेवा।
मंत्र पांचवा.
एतेषु यश्वरते भ्राजमानेषु यथाकालं चाऽऽहु
तयो खाददायन् । तं नयन्त्येता. सूर्यस्य रश्मयो
पत्र देवानां पतिरेकोऽधिवासः ॥५॥
अन्वय व अर्थतेषु भागमानेषु यः परते, पथा काले घ
माहुतय भाददायन् (या देदिप्यमान अमिनिहाच्या भेदामध्ये जो
अमिहोती शास्त्रोक्त फर्म करितो; त्याचप्रमाणे जो यथाकाली आहुतींचें
समर्पण करितो ) एताः सूर्यस्य रश्मयः यत्र देवानां एकः पतिः
अधिवासः त नयंति (या आइति सूर्याचे किरण होऊन त्याच्या
द्वाराने, जेथे देवाचा स्वामी वास्तव्य करितो, तेथे या सूर्यरश्मि यथोक्त
कारी अमिहोन्याला घेऊन जातात ) १५ ॥
एतेप्यामिजिहाभेदेषु योऽग्निहोनी चरते कमाऽचरत्यमिहोनादि
भ्राजमानेषु दीप्यमानेषु । यथाकाल च यस्य कर्मणो य कारस्त
काल यथाकाल यजमानमादायन्नाददामा आहुतयो यजमानेन
निवर्तिनास्त नयन्ति प्रापयन्त्येता आहुवयो या इमा अनेन निर्व
तिता सूर्यस्य रवमयो भूत्वा रश्मिद्वारैरित्यर्थ । यत्र यस्मिन्स्वर्ग
देवाना पतिरिन्द्र एक सर्वानुपर्यधिवसतीत्यधिवास ॥५॥
सिद्धान्ती-जो अमिहोत्री या सात दादप्यमान अग्निनिदा या भेदामध्य (एका
ज्वालेच्या व टुस या ज्वालच्या मध्य अतर भसने त्यान) आता दतो अग्निहोत्रादि
बभाचे भाचरण करितो आणि ज्या पाठी जे कर्म करावयाचे ते कम त्या काली मणज
यथाकाली परितो म्हणने यजमानाने विरल्या आहुना यथामांग समान होतान
त्या अग्निझेत्र्याला यजमानाला धन्य करणाऱ्या या जाहुनी सूर्यकिरणरूपी होतात
पाणि त्यांच्या साहाय्याने त्या आनी आधा रगलोकामध्ये यजमानाला घऊन
जातान भी न देवांचा राजा इद वालव्य करित असतो हा इन दवांचा स्वामी
असून, त्यांच्याहून सर्वथा श्रेष्ठ आहे व तो श्रेष्ठलोकन वास्तप करिनो सारांश, यथा
मांग कम करणारा अग्निहोत्री इंद्रलोकी जातो ॥५॥

·३२ मुण्डकोपनिषत् मंन सहावा. एघेहीति तमाहुनयः सुवर्चसः मूर्यस्य रश्मि- मिर्यजमानं वहन्ति । मियां वाचमभिवदन्त्योऽ- चंयन्त्य एप यः पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः॥६॥ अन्वय व अर्थ- एपः पुण्यः मुकृतः बालोफर' एहिएहि इति ' मिया मुर्नस वाचं अभिवदन्त्यः अर्चयन्त्या बाहुतपः तं यन- मानं सूर्यस्य रश्मिभिः चनि, (' यावे, यावें' असे म्हणून या तेजस्वी आहुती सूर्याच्या किरणसाहाय्याने यजमानाला वाहून घेऊन जातात व 'हा तुमचा पुण्य-मुकृत ब्रह्मलोक आहे. अशा मधुरवाणीने यजमानाची स्तुति करितात आणि त्याची पूजा करितात)॥६॥ क्थ सूर्यस्य रश्मिभिर्यजमान वहन्तात्युच्यत एोहोत्याह- यन्त्य । मुवर्चसो दीप्तिमस्य । किंच प्रियामिष्टा वाप स्तुत्यादि- लक्षणामभिवदन्त्य उचारयन्त्योऽयन्त्य पूजयन्त्यश्चैप वो युपाक पुण्य सुश्त पन्था ब्रह्मलोक फलरूप । एव प्रिया पाचमभि- बदन्त्यो वहन्तीत्यर्थ । ब्रह्मलोक वर्ग प्रकरणात् ॥ ६॥ सिद्धान्ती-या नेनस्वा पाहुनी ' यावे, यावे असे आमत्रण करून आणि ' हा आपल्यास आपल्या पुण्याइने सुकर आणि मुसकर बल रोड (स्वर्गलेक) फल पार्ने भाग झाला आहे' अशा त-हेचे पिय, ए, मिर, मधुर, स्तुति-परिपूर्ण शब्द उच्चाउन माणि यजमानाची माराधना करन मा आहुती यनमावाला लागतपूर्वक बहारोको पाहून नेतात हा ब्रह्मलोक म्हणने स्वग लोक होर कारण हे सगपि प्रकरण आहे स्वग-विचार यथें चालला आहे ॥६॥ मंत्र सातवा. प्लवा येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमचरं येषु कर्म । एतच्छ्रेपो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरा- मृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति ॥ ७ ॥ अन्य व अर्थ-एत यज्ञरूपाः अहहा पुवाः (या यज्ञरूप नौका अहद-विनाशी-असतात.) एए अयादशोक्तं अवरं कर्मे (मामध्ये ·मुण्डकोपनिषत् मौकेमध्ये असणारे लोक नष्ट होतात, यात हाय आश्चर्य माहे पण असे काही लोक असतात की, ज्यांना हे अज्ञानजय यज्ञकम च काय ते मोक्षसाधन आहे असे पाटने जे लोक या कमाने आपलं भमिनदन करून घेनान ने लाक मार सरोमर अरिवेषी होत अर्थातच त्यांना जरा आणि मृत्यु यास दश व्हावे लागते माने काही कालपर्यंत त्यांस सगस मिस्त है सर, पण त्याच बम हानशुन्य असल्यामुळे होणारे कमेकाही अस्थिर असते व ते फळ संपल्यावर धर्मवत्यात्या मार्ग जन्म-मृत्यूची साडेसाती शागलेली असतेच असते ॥५॥ रगरामानुज-अष्टादश-सोठा विन्, यनमान य तत्पनी, विदा 1 स्मृति माध्य-या मनान विकलांग (मविधिपूर्वक) व सकाम कौ अनिट को आहेत है सांगितलं आहे 'जटादशोक'-पुराण, पाय, मीमांसा, घमशाख, आयुर्वेद, धनु वैद गधिव, अर्थशास्त्र, चार वेद आणि सहा शाखे मिळून मरा मय होलान ग्रामपानी मागितले जयदशोक कम होय 'अवर । म्हणजे अरुज्यून-उमी योग्यतेचे अगभूत-पोतर फर्भ हे कर्मच श्रेय आहे, अस भगवास विसहन मुर्स रोक म्हणतात मंत्र आठवा. अयिद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितं. मन्यमानाः । जड्यन्यमाना परियन्ति भूदा अन्धे. नैव नीयमाना यथाऽन्धा.॥८॥ अन्वय व अर्य-अविद्यायां अन्तरे वर्तमानाः (नित्य अविद्ये- म राहणारे) स्वयं धीराः (आपण मोठे विद्वान् आहो असे म्हणणारे ) पदित मन्यमाना: (समजावयाचे ते आपल्यास समजले माहे असे म्हणणारे) जंपन्पमानाः मूढाः पस्थिति (शेवटी नाश पावणारे मूर्ख लोक परिश्रमण करीत असतात ) अधेन नीयमानाः अन्याः इव (अथळ्यानी अघळ्याला न्यावे त्याप्रमाणे वरील अविद्याप्रेरित पुरुषाची स्थिति होते ) ॥८॥ किचाविद्यायामन्तरे मध्ये वर्तमाना अविवेकप्राया स्वय वय- मेव धीरा धीमन्त पण्डिता विदितवेदितव्याश्चेति मन्यमाना आत्मान सभावयन्तस्ते च जड्यन्यमाना जरारोगाधनेकानवाते- हन्यमाना भूश पायमाना पारवान्त विभ्रमान्त मूढा । दर्श- ·शाइरभाभ्यसमेता। नवाजवत्वादन्धेनैवाचक्षुप्केणैव नीयमाना प्रदयमानमागी यथा लोकेऽन्या अक्षिरहिता गतकण्टकादौ पतन्ति तद्वत् ।। ८॥ सिद्धान्ठी-अवियेगा साम्राज्यात वावरणारे असहद अल दिवेश लोक 'आपण फार मोठे विद्वान् आहों । 'समजून प्यावयाचे ते आपल्यास सर्व समगले आहे । अस समजून आपल्यासच भापण सायातको देत असतात व धप मानून घेतात पण या अज्ञानी लोकांस त्यांच्याच मूसंपामुळे जरा, रोग इत्यादि अनेक सकटपापरा जोराचे धके मान देत असतात आणि यामुळे हे सारसे परिभ्रमण करीत राहतात. हो नाहीसे झालेल्या अधाने हाती धरलेले व त्याच्या पाठीमागून जाणारे आंधळे लोक व्यवहारात ज्याप्रमाणे पाट्या-कुट्यात व सांय-खळग्यांत जाऊन पड़- तात,त्याममाणे ज्ञानशून्य स्ववियच्या आधारान चालणारे अज्ञानी रोक जन्म-मृत्यूच्या अथाग गर्नेमध्ये जाऊन पडतात आणि तब्दमस्त राहतात ॥6॥ माध्य-मविया 'इपरेश आणि भावरूप अज्ञान, यानी 'पडित । हे पद निरा करून अथ केला आहे 'पंडितमन्यमाता 'पांडित्याच अभिमानी जघन्यमान: हिंसात्मक यज्ञ करणारे अमिहोत्राचाही पातच समावेश होतो मंत्र नववा. अविद्यायां बहुधा वतामना वयं कृतार्था इत्य- भिमन्यन्ति याला । यस्कर्मिणो न प्रवेदयन्ति रागात्तेनाऽऽतुराः क्षीणलोकाइच्यवन्ते ॥ ९॥ अन्वय व अर्थ-अविद्यायां बहुधा वर्तमानाः वाला: चय कृतार्थाः' इति अभिमन्यन्ति (अविद्येमध्ये अनेक प्रकारानी सचारणारे मालिश लोक आपण कृतार्थ आहों ' असे मानून अभिमानाने आपली धन्यता गात असतात.) यत् रागाव कर्मिगः म प्रवेदयन्ति तेन आतुराः क्षीणलोकाः च्यवन्ते ज्या अर्थी अमिमान-वासनादि अविद्येस वश झालेले लोक तत्त्वज्ञानास पारखे होतात, त्याअर्थी त्या लोकास दुखें प्राप्त होऊन स्वर्ग-लोकातूनही अष्ट व्हावे लागते.) ॥९॥ किंचाविद्याया बहुधा पहुप्रकार वर्तमाना वयमेव तार्था कृत- प्रयोजना इत्येवमभिमन्यन्यभिमान कुर्वन्ति घाला अशानिन । ययस्मादेव ममिणो न प्रक्षेदयन्ति वत्त्व न जानन्ति रागात्कर्मफल- ·३६ मुण्डकोपनिपर रागाभिभवनिमित्त देन कारणेनाऽऽनुरा दु सार्वा सन्त क्षीण- रोका. क्षीणकर्मफला स्वर्गलोकाच्च्यवन्ते ॥ ९ ॥ सिद्धान्ती-अप्रियेमध्ये राहून अनेक हानशुप कर्म करणारे लोक असे समन तात की, सारयाने सांगितलेले विहित कर्म आपल्या हान्न झाले म्हणजे आपण पन्य शालौं, मापली इतिक्तभ्यता सपती, पापल्यास ज्ञानाची मोही गाज नाही पण ज्ञानाचे माहाम्य काय आहे, है या विवस्थप रोकांस समनले नसल्यामुळे कर्म हाच जीवाचा तरणोराय आहे असं हे रोक समजतात, आणि आपण मोठे फर्म-कर्ने असा अभिमान पारगीत असतात. पारोस स्वरूपज्ञान झाले नसल्यामुळे कर्माचा अभिमान आणि कमालाची वासना ५ अज्ञान ही त्यांरपा परामवाचे निमित्त होनान या कारणाने ने दु सदश होतात, आणि कर्मफराने जरी त्यास स्वर्ग मात झाला, तरी पुण्यनाश झाल्याबरोबर ते वर्गभ्रर होतात आणि दुसांत येऊन पडतात. उत्पन्न झालेल्या वरच्या केला तरी नाश होतो, म्हणून त्या कर्माच्या फटाचाही माश होतो तन्त्र या रिचा या अज्ञानी रोमास समनन नाहीं, भाग म्हणून ते फसतान ॥६॥ माध्य-पदमा वनमाना-नाना देवतांची पूजा करून नाना प्रकारांनी वागणारे विष्णु हा सर्व देवापेक्षा अमळता मोठा आहे असे म्हणणा-या लोकांश मनुष्यलोको जन्म पेितो आणि तो इतर देवांच्या बरोबरीचा आहे, किंवा त्यापेक्षा कमी योग्यतेचा आहे, असे म्हणणारे लोकास हानंतर-रोकी जन्म घ्यावा लागतो. मंत्र दहावा. इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठ नान्पच्छेयो घेदयन्ते प्रमूदाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं वा विशन्ति ॥ १० ॥ अन्वय व अर्थ-इष्टापूर्व वरिष्ठं मन्यमानाः प्रमूदाः अन्यत् श्रेप न वेदयन्वे ( इष्टापूर्त हेच सर्वश्रेष्ठ कर्म आहे असे मानणारे मूर्ख लोकास दुसरा खरा कल्याणकारक मार्ग ठाऊक असत नाही.) ते नाकस्य पृष्ठे मुकुने अनुभूत्वा इमं लोक हीनता विशति (हे लोक स्वर्गलोकी जाऊन तेथे पुण्योपभोगासाठी सुंदर शरीरे धारण करितात आणि काही वेळ सुख भोगून पृथ्वीवर मनुष्य जन्म प्राप्त ·शाहरभाष्यसमेता। पर्यंत हा ससार म्हणजे है दृश्य विश्व आई, तावशालपर्यंत पाचे नियमन करणारा हिरण्यगर्भ अमर आणि अविनाशी असता साश सय-लोकादि अमृत-मुदनात या झानी कमठास पपपयत अमावाने वास्तव्य करावयास सापरतें अरवियन सव कल्पपर्यंत मात्र असणारी ही समास्थिति ज्ञानी वर्मास उपभोगावयास सापडते एवच मज्ञानी लोकांच्या अपादियेची ही उत्तरमयादा होय सामाय लामास पुन जन्म पावयाचा असतो व दु समूलक समार भोगावा लागनी दानी कमठास कल्पपयन मात्र सुखाची प्राप्ति होते ही अपरविधेमा फलाची अतिमगति आहे या विद्येला पारयापुढे स्वभक्तांस नेता येत नाही पूर्वपक्षी-हिरण्यलोकांत पारनय होगें हा मोक्ष हे काय ? सिद्धान्ती-नाही कारण हिरण्यगर्भलोकपाप्ति ही दशपरिछिन्न माहे हणने देशविशेषात ( एकालान प्रदेशात ) आणि कालविशेषांत (एकामात्र कालांत ) शनी फर्मठास अपरविद्येनें अमरत्व प्राप्त होते ही स्थिगि म्हणगे मोक्ष नन्हे मोक्षस्थिती मध्ये सर्व प्रकारच्या मग सर्वथा नर होत असतात मोक्ष मिळाला असता मानेकनिष्ठ पुरुषांना सर्दव्यापित्य व सर्वसाक्षिय सर्वप्रकाराने पाप्त होइन न मुरु रोग सर्वात्मक होनात इत्यादि स्थिति मान मोक्षात्मक आहे, असे या मडकरतील श्रुताचे सांगणे आहे शिवाय मत्रातील प्रकरण अपरपिधेचे माहे मोक्षपिये नाहीं अपरविद्येचे प्रकरण चालू असता एकाएकी (कारण न दाशविता ) मोक्ष प्रसगाचा विचार सर्वज्ञ श्रति वरील सप्त झावयाचें नाहीं पूर्यपक्षी-पण याच मनात गिल (निर्मळ ) असे पद आहे ते तुम या अाने अमस्तुत व अप्रयोगक होते सिद्धा ती माहीं ये है पद सापेक्ष माहे अज्ञानी ससान्यापेक्षा योग्यमागाने चालण्यप जानी मंट जास्त निर्मट असतो इतकाच कार नो भाग यय सांगाद याना माह प्यानात टेवा की अपरवियेने सिद्ध झालेलं कोणतेही काय विशेष साप नानी भरिभ्यसाली साधारया असन सिद्ध तसा नसर्ने अपरचिये या कर्मात किया पता, फल इत्यादि अनेक भेद पट असतात म्हणने देत मूर्तिमंत असत अद्वैत नसते आणि जोपर्यंत निभाव आहे नापर्यंत निरपेक्ष निमस्ता (वय शदि) भार हात नाही असो, हिरण्यगारा मान ने फार तर कल्पत अमरत्व आणि अनिकारिव प्राप्त होईल या पापुढे जाण्याच सामन्य अपाविद्येला नाही म्पावरादि संसारगति मांगनांना अन्न इटले मार चतुमुस यया मविप्रभृतिम नापति, यमरम यूनामा त्रिगुणामि मराति ( अभ्या) हा सद सादिक वस्तूचा उत्तम संग्रह आहे असो, ज्ञान भाग कम यांचा समुश्चय करन जे रोष शाखद कम करितात, त्यांना ही गति मात्र होते. अमें सदज्ञ विद्वान र सांगत असतात ॥

·'मुण्टकोपनिषत् रंगरामानुज-'नामा या मातील माती निनु सूर्यमालापा भेद रहन सर्वदा एकपी असणान्या (नित्य शरीरी असणान्या) देवाधिदेवाच्या रोगात जातात. माध्य-आतापर्यंत गृहस्थधर्म सांगितले. यापुः या मनात शमदमादि पतिधर्म सांगितले आहेत. पुरुष हा पूर्ण पण आहे ते जारून व त्याला नमस्कार करून देकुटामध्ये अमृतरूपी पुषोत्तम असतो, न्यालोकापत निर्मळ मनापेझानी लोगजातात. मंत्र यारावा. परीक्ष्य लोकान्कमचितान्त्रात्मणो निदमाया- नास्त्यकृतः कृतेन । तदिज्ञानार्थं स गुरुमेवाभि- गच्छत्समित्पाणिः भोत्रियं ब्राह्मनिष्ठम् ।। १२ ॥ अन्वय व अर्थ-कर्मवितान् लोकान् परीक्ष्य घालणः निवेद आयात् ( कर्मानें उत्पन्न होणारे सर्व लोकाची-संसारमूलक स्थितीची- यथास्थित परीक्षा करून ब्राह्मणाला वैराग्य प्राप्त हो.) कृतेन अकृतः न अस्ति (फेलेल्या कर्माने केव्हाही कर्मशून्य-नित्यसिद्ध-अप्स सिद्ध होत नाही.)-म्हणून-तद्विलानार्य सः समिरपाणि श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठ शुरु एव अभिगच्छेत् (ब्रह्मस्वरूपाचे ज्ञान-विज्ञान मिळविण्यासाठी या ब्राह्मणाने हातात समिधा घेऊन वेदवेच्या ननिध गुरूला शरण जावे.) ॥ १२॥ अथेदानामस्मारसाध्यसाधनरूपात्सर्वस्मात्ससायद्विरक्तस्य परस्या विद्यायामधिकारमदर्शनार्थमिदमुच्यते-परीक्ष्य यदेतहग्वेदायपर- विद्यानिपय स्वाभाविक्यविद्याफामकर्मदोपवत्पुरुपानुष्टेयमविधादि- दोपवन्तमेय पुम्पं पनि विहितल्लात्तदनुदानकार्यभूताश्च लोका ये अक्षिणोतरमार्गलक्षणा पलभूता ये च विहिताफरणप्रतिषेधाति- प्रमदोपसाध्या नरकतिर्यक्प्रेतलक्षणास्तानेतान्परीक्ष्य प्रत्यक्षानुमा. नोपमानागमै सर्वतो याथात्म्येनावधार्य लोरान्संसारगविभूषान- व्यवादिस्थावरान्तान्व्यारवान्यकृतलक्षणान्धीजाङ्कुरवदितरेतरोत्प- निनिमित्ताननेकानर्थशनसहरसंकुलान्कटलीगर्भवसारान्मायामरी- न्युदपगन्धर्वनगराकारस्यनजलबुद्धदफनसमान्प्रतिपणामध्वंसात्पुरतः ·शाइरमाप्यसमेता। ४१ कृत्वाऽविद्याकामदोषप्रवर्तितकर्मचितान्धर्माधर्मनिवर्सितानित्यवद्राह्म- णस्यैव विशेपतोऽधिकार. सर्वत्यागेन ब्रह्मविद्यायामिति ब्राह्मणप्रह- णम् । परीक्ष्य लोकान्कि कुर्यादित्युच्यते-निर्वेदं निःपूर्वो विदि. रत्र वैराग्याथै वैराग्यमायाकुर्यादित्येतत् । स वैराग्यप्रकार' प्रद- यते । इह संसारे नालि कश्चिदप्यकृतः पदार्थः । सर्व एव हि लोकाः कर्मचिताः कर्मकृतत्वाचानित्याः । न नित्यं किंचिदस्तीत्यभि- प्रायः । सर्व तु कर्मानित्यत्यैव साधनम् । यस्माचतुर्विधमेव हि सर्व कर्म कार्यमुत्पाथमाप्यं संस्कार्य विकार्य वा नातःपरं कर्मणो विशे- पोऽस्ति अहं च नित्येनामृतेनाभयेन फूटस्थेनाचलेन ध्रुषेणार्थनार्थी न तद्विपरीतेन । अत: किं कृतेन फर्मणाऽऽयासवहुलेनानर्थसाधनेनेत्येव निर्विणोऽभयं शिवमकृतं नित्य पदं यत्तद्विज्ञानार्थ विशेपेणाभिगमार्थ स निर्विष्णो ब्राह्मणो गुरुमेवाऽऽचार्य शमदमदयादिसंपन्नमभिग- च्छेत् । शास्त्रज्ञोऽपि स्वातन्त्र्येण ब्रह्मशानान्वेपणं न कुर्यादित्येतद्गुरु- मेमेत्यवधारणफलम् । समित्पाणिः समिद्वारगृहीतहस्तः श्रोत्रिय- मध्ययनशुतार्थसंपनं ब्रह्मनिष्ठं हित्वा सर्वकर्माणि केवलेद्धये ब्रह्मणि निष्ठा यस्य सोऽयं ब्रह्मनिष्ठो जपनिष्टस्तपोनिष्ठ इति यद्वत् । न हि कर्मिणो ब्रह्मनिष्ठता संभवति कर्मात्मज्ञानयोंविरोधात् । स तं गुरु विधियदुपसन्नः प्रसाद्य पृच्छेदक्षरं पुरुष सत्यम् ।। १२ ।। सिमान्ती-सा वर सागितलेल्या म्हणने अनेक साधनांनी साध्य होणा-या सर ससारापासून वैराग्याने सर्वथा निवृत्त झालेल्या पुरुषाला मात्र परविद्येचा अधिगम कर- ण्याचा अधिकार प्राप्त होतो. हे दाखविण्यासाठी, या व पुढील मत्रांचा थुतीने भव- तार फेला आहे. मत्राचा अर्थ असा आहे,-अग्वेदादि अपरविद्येचे जे जे विषय आहेत, ते सर्व या असिल ध्यपहारांत स्वत सिद्ध किंवा स्वयभु असणारी जी अपिया तिनें मेरित केलेले वर्माने कलुषित झालेल्या पुरुषाने मात्र साधावयाचे आहेत. अपर. विद्येचे मन विषय अविद्यायस्त जीवाला मात्र विहित केलेले असतात. या दियेने सांगितलेली कर्मे केली असता, पितृयाण किंवा देवयानमार्गाने (दक्षिणोत्तरमार्गानी ) साध्य होणारे फालभगुर लोक माप्त होतात. अविद्यादन्तकर्माचें अविद्यारत पुरुषान पात होणारे हैं कल आहे. शिष्य तसेच विहिवकर्माचे अनुष्ठान केले नाही, निषिद् कर्माचरण केले, नर पापाची उत्पत्ति होऊन नरकलोक, पपक्ष्यांचा जन्म, भूतप्रेतादि योनींची प्राप्ति, इत्यादि फलें मान होतात. होय नाही! . - ·मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्ती होय सारांश, अज्ञानाने विहितकर्म केले तर पितृलोक, शनपूर्वक (श्रद्धेने) विहिनकर्म केले तर सत्यलोरापर्यंतचे सर्व वर्गलोन मिलतात, तथापि वेधीर पास्तन्य देशनियमित व कालनियमित असते. तसेच कर्तव्य करें नाही, मार्तव्य केले, तर नरक्रोकाची प्राप्ति होते, असा कर्म-परिपाकाया वृतांत आहे. असो; प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान भाणि शायद (थुति ) या प्रमाणानी पूक्ति कर्माचे न कर्मफलार्य स्वरूप पार्ने सर्प दृष्टीना यथार्थ समजून पेतठेले असत. तसंच जन्ममरणात्मक ससारगति उत्पन्न करणारे अव्यकापासून तो रथादरापर्यंतचे सर्व रोग (हिरपयगापासून ती जइपदार्थापर्यंतची व्यपहारसतति) व्यारुत आणि अध्यारुत लक्षणांनी युक्त असतात. शिप्य-हणजे: अन्यारून जे पीज (मूलप्रति ) त्यापासून व्यारुतस्थिति म्हणजे अकुराची, नामयाची, रिधति मान होते. ते है न्यारत म्हणजे सर्व म्यावहारिक पदार्य आहेत असेच ना! सिद्धान्ती-दतच नव्हे, तर बीजापासुन अकुर आणि अधुरापासून सिद्ध शारेन्या वृक्षाचे चौन या न्यायाने अव्यारुनापासून न्यारुन होणे आणि व्यारुना- पासून अन्यारून परत जाणे अशा रक्षणाचे ३ संसारचक आहे. एकाच जीवाची गौष ध्या स्वरांच्या योगाने अदृष्ट म्हणजे अव्याकृत अपूर्व उत्पन्न होतं या अदृश- पासून पुन कम होने श्राणि अमें है रहाटगाडगे अहानस्थितीत अनायनतकाळ- पर्यंत चालू राहते. असो, हे ससारचक्र इनारों, रासो, संक्यानी युग मालेले माहे. केळीचा गामा नसा पोषक (निःसन्द) असतो, त्याप्रमाणे हा व्यवहार आणि व्यवहारातील सद भुवनै परमात अनार, सात्पर्यशून्य, पोकळ, असतात. याचे वास्तम्भ मृगजलदत् आहे जल नसून जल मासण, गर्वनगरी नसून ती माहे असे दिसणे, स्वर दिसून में मोर असणे, पाण्यावरील बुडबुडे किंचा फैस क्षणभगुर असणे, याममाणे प्रतिक्षण उत्पन्न होऊन नाहीशी होणारी व परमात मुटीर नसणारी ही मायारूपी संसारस्थिति आहे. असो, अता पा सतारस्थितीका अनुमा चारी प्रमाणांनी येऊन ती सर्वथा सद आहे, अमा दृढदिवेकाने निरूप झाल्यावर वैराग्य पाम अविद्यानन्यवास- मेच्या दोने मेरित झाल्यामुळे पापपुण्यात्मक कर्माने उत्पन्न झालेली सत्र भुवन, सर्ष •पाहास्थिति, पाठीमागे टाकण्यापा- तात्पर्य प्यपहार त्याग कान व इदियदमन कहन मोक्षेला मारण करण्याचा विशेष अधिकार याहणारा भान आहे सर्वत्याग केन्या. शिवाय अलविद्या प्राप्त होत नाही व बस समजत नाही यासादिया समजून घेतो तोच माझण होय असो, एक ज्ञानी बाण मात्र सर्व व्यवहारापा त्याग करण्यास समय असतो. असो, पारमाण दुसदायक व्यपहारस्थितीची दुसमरक आणि दुस- पदमापी रियति सम्मान पाहून यानिङ्गामु प्राह्मण निचा त्याग करितो हो पेराग्य- सपन्न दोनो, या संसारामध्ये कोणताही पदार्थ अरुन गाही, नित्यासिद नाही, म पदार्थ आगि सर्व व्यावहारिक स्थिनिही पनि उत्पन्न होऊन कान पुर हारी आहेत आणि ·शाङ्करभाष्यसमेता। ४३ म्हणून मी अनित्य आहेत, नित्य मप्लें ये व्यवहारात काही नाही, सब प्रकारचे कर्म हे अनिल वस्तूच्या उत्सत्तीचे साधन आहे, असे ज्ञान झाल्यामुळे सर्व अनित्य वस्तू विषयी त्याला वैराग्य प्राप्त होते शिष्य-भगवन ! कर्म हे चार प्रकारचे आहे नके। कोणतीही रुतपस्तु उत्पन्न ोते, प्राम होते, तिच्यावर आपण सस्कार करितों, किंवा रिकार तरी उत्पन्न करितो. बसण्याचा पाट मुतार नवीन तयार करितो, बाणारांन जाऊन भागी आणावी लागते, परी आणून नियोनील दोष पाण्याने किंवा निपडण्पाने काढून गकावे लागतात आणि मीठ, मिरची, मसाला वगेरे पालून तयार केलेली माजी आपण पानावर वाढतो याप्रमाणे उत्पन करणे, प्राप्त करून घेणे, सत्कार करणे विकार काटून गवणे असे कर्माचे चार प्रकार आहेत कोणतेही व्यावहारिक किना धार्मिक कर्म असो, स्वयपाकाचे असो, किंवा यज्ञात्मा असो, या चार प्रकारपैिकी कोणत्यातरा प्रकारचे ते कर्म असावयाचें याशिवाय का दुर स्वरूप नाही असे ज्ञान होऊन हा ज्ञानी मामण नित्य स्वरूपास अनुपयोगी असणान्या व अनिय फल देणान्या कमापायून निवृत्त होतो होयना ! सिद्धान्ती-बरोबर त्यापवळी या ज्ञानी पुरुषाला 'मी नित्य आहे, म्हणून मला नि म, अमृत, अभय, अपिकारी, निश्चल, स्थिर, मान बस्तु समजन प्याश्याची आहे, "मला नित्य आणि अविचारी परतु इदी बाडे, अनिय व विकारी पस्तु नो, असा रियेक होतो म्हणून 'आयासानक' किंवा अनर्थपूण कर्मसाधनें मला काय करावयाची आहेत, ही सापने मता नित्य दातु देणार नाहीत, अमें समजल्यावर त्याला या वीर येतो नतर अभय, मगल, स्वयम में स्वतंत्र नित्य ब्रह्मपद आहे, त्याचे स्वरूपज्ञान स्पष्ट व पिस्तरत फन घेण्यासार्टी हा वित माक्षण शम-दम-दपादि सात्विक गुण असणान्या मापार्याकडे जाण्यास मिद्ध होतो सद्गुबला शरण जाणे है मुमु अपश्य कर्तव्य आहे केवढाही शाखा मो न्याने स्वत बेझाही ममज्ञागा अन्वेषण ( शोध ) कर नये पारण पार चुकण्याचा अनिशय संभव असतो यामाटी सगुल्ला धारण गेलेच पाहिने असे 'एव पद पार्न थुति आग्रहाने सांगत आहे गुरु, श्रोत्रिय अमावा म्हपाजे अधीन जो वेद स्पाचा अर्थ ज्याला पूर्ण समजलेला आहे असा गुरु भसावा तरोच तो मानिटही असावा सर्व कमांचा त्याग कदम केवल माणि अद्य अरों में मल त्यारया दिमाणी न्याची पूर्ण निठा आहे. प्रसन्यनिरिक काही नाही, असा ज्याचा निश्चय आहे, तो मझनिष्ठ होय शिष्य-जपनिष्ठ, तपोनिष्ठ, कर्मनिष्ठ याचा असा अर्थ तसाच 'इनिष्ठ' या पदाया भर्भ आहे- सिद्धान्ती-पण । म्यानात हैद की, हेनुपूर्व कम करणान्या नोति केवल पनिहा साधत नामसाधण्याची माही क आभडान, उत्पन्न ·मुण्डकोपनिषत् होणारा दस्नु वरिव साधन मनित्य कर्म, आणि नित्य असणारा आत्मा व त्याचे नित्य स्वपशान पामध्ये अत्यत विरोध आहे असो, नेहा याकनिष्ठ, शमादिसपन्न व श्रोत्रिय गुकला वरील मुमुधुम्राह्मणाने विधिपूर्वक शरण जायें जातांना हापति समिधा असाव्या. शिष्य-हणजे विनयपूर्वक शरण जावे असा अर्थ ! सिद्धान्ती-होय शमादिकांचे साधन झाले आहे अर्ने समिधामहणान समजत शरण जाऊन गुस्टा पचन करावे आणि श्रद्धापूर्ण विनयपूर्वक अक्षर जो परमात्मा त्याविषयी प्रश्न करावा. ॥१२॥ रंगरामानुज-माझग - वेदवेदागझाता 'स्नेन 'कर्मद्वारा गुरु अतिसपन्न अघून नामसाक्षात्कारी असणे अवश्य आई शिष्य श्रवणाला अधिकारी असला पाहिने नुसत्या उपासनेला उपयोगी पडणान्या इदिवजयाचा येथे उपयोग नाही. (मत्र १३) 'अक्षा स्वक्षत अदिराग, 'सत्यगुणतः अविकारी. 'अक्षर है विशेषण नापी व 'सत्य' विशेषण जीवांची व्यापत्ति करून नी नमवलूना निर्देश सिद्ध करितात हा मंत्र लल्यांत घेऊन रह्मसूनापया पहिल्या सूनाचा विचार करावा. साश, वेदविहितकमाच्या आवृत्तानेही नित्यालपानि होत नाही, हे श्रोतस्मात कर्नीच्या अनुभवाने पाहून भग देवेन्या मुमुभर्ने बह्मविचारारा भारभ करावा माघ-'लोकातू-विष्णुटोकेतालोर परीत्य इतर तरीका, असारत्व न अनित्यत्व मनात आणून 'अस्त नित्यपुरपाय मोक्ष श कर्माने मिळत नाही, ज्ञानाने मिस्तो ‘महानिए 'विरणुभक्त्यादिगुणसपन्न मंत्र तेरावा. तस्मै स विज्ञानुपसन्नाय सम्परमशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं मोवाच तां तत्त्वतो मनषिधाम् ॥ १३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि प्रथममुण्डके दितीयः खण्टा ॥२॥ ॥ इत्यर्यवेदीय मुण्डकोपनिषदि प्रथममुष्टकं समाप्तम् ॥१॥ बन्दप व अर्य-सम्पामशान्तचिचाय, शमान्विचाप, उपस- माय तस्मै (रचम प्रकाराने उपशम केला आहे आपल्या चिजमा ज्याने, श्रमाच्या योगे त्याला दारा केले आहे. ज्याने, अशा अवर्गष इदियो नियमन करून शरण आलेल्या त्या शिप्याला ) पेन अक्षरे पुष्प सत्यं वेद तो प्राविया बचतः सा विज्ञान प्रोपाव (जिच्या प ·शाङ्करभाष्यसमेता। योगानें सत्यस्वरूपी व भविनाशी अशा पुरुषाचे ज्ञान निश्चयाने होते, ती ब्रह्मविद्या तत्त्वपूर्वक विस्तृत सागावी ) ।। १३ ।। तस्मै स विद्वान्गुरुजलविदुपसन्नायोपगताय । सम्यग्यथागाव- मित्येतत् । प्रशान्तचित्तायोपरतदादिदोपाय । शमान्विताय वाटे न्द्रियोपरमेण च युक्ताय सर्वतो विरतायेत्येतत् । येन विज्ञानेन यया विद्यया परयाऽक्षरमद्रेश्यादिविशेपर्ण सदेवाक्षर पुरुपराव्यवाच्य पूर्णत्वात्पुरि शयनाच सत्य तदेव परमार्थस्वाभाव्यादक्षर चाक्षरणा दक्षतत्वादक्षय्यत्वाञ्च ब्रह्म वेद विजानाति ता ब्रहाविद्या तत्त्वतो यथावत्प्रोवाच प्रयादित्यर्थ । आचार्यस्याप्यय नियमो यन्या- यमाप्तसच्छिप्यनिस्तारणमाविद्यामहोदधे ॥ १३ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्ये प्रथगमुण्डके द्वितीय सण्ड ॥ २ ॥ इति मुण्डकोपनिषद्भाध्ये प्रथममुण्डक समाप्तम् ।। १ ।। सिद्धान्ती-शरण आलेल्या शिष्याला गुरुजीने ब्रह्मविद्येचा उपदेश करावा ज्याने अत करणाचे यथाशास प्रशमन करून अभिमानादि दोषांचा नाश बैरा आहे. व वाटेन्द्रियांचा उपरम करून जो सर्वधा वैराग्यसपन्न झाला आहे, तो उपदेशाला सरा अधिकारी आहे. असा अधिकारी शिष्ण शरण आल्पानतर पारा गुरुर्ने महाविपेचा उपदेश करावा शिष्य-- भगवन् ! ज्या श्रेष्ठविवेच्या दाराने सहान्या मनात सागितलेल्या निर्गुण- सपत्र, अविनाशी, पुरुषनामक सत्यस्वरूपी परमात्म्याचे ज्ञान होते,ती विद्या ब्रह्मविद्या होय सर्व किन्याला पूर्णत्व देणारे, परमसत्य, अविनाशी, अविकारी आणि अनत असे असराचे, पामाम्पाचे, खाप आहे ने या विशेर्न समजते, तीसरी पदिया होप 1 पुरुष'-पूर्ण म्वरूपी किंवा शरीगंत अतर्यामी स्वरूपाने राहणारा मझ हैं परमात सत्य आहे या महाज्ञानाचे स्वरूपज्ञान शिष्यास कदन या होय ना! सिद्धान्ती-टाक आहे. या वियेचा यथार्थ उपदेश आचायाने शरण आलेल्या शिण्यास करावा नेही शाखाचा असा नियम आहे की, आचार्याने कोणीही माधिकारी शिण्य पिधिपूर्वक शाण झाला हा त्याच्या अज्ञानसागराचें निस्तरण होइल, तो अशानसागर तन जाईल, अशी विया आचायनि शिक्षादी योग्य शिग्याला 'नाही' असे उत्तर केव्हाही देना उपयोगी नाही ॥१॥ माध्व०-येन 'ज्या नियेने, 'अक्षर'-नाशाहिन पुरुष =ण षड्गुण. 'सत्य'भगवान् विष्णु 'तत्त्वत' -वेदवियेनें पारा तेरा या दोन भागा विवेकजन्यवैराग्य, आम-दमादि सपति आणि मुमुक्षाही श्रवणदप-दियाराची मग 'माहेत, असे सुचविले द्वितीय पर समाप्त. प्रथम मुण्डक समाप्त ·am मुण्डकोपनिषत् द्वितीय-मुंडक। खंड पहिला. मंत्र पहिला. तदेतत्सत्यं यया सुदीतात्पावकादिस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्प भावाः प्रजायन्ते तन्न चैवापि यन्ति ॥१॥ अन्यय व अर्थ-तव एतत् सत्य (तेंच हे विद्याविषयक सत्य आहे. ही विद्या वस्तूचा व सृष्टीच्या क्रमाचा ययार्थ उपदेश करणारी आहे.) मुदीप्तात्, पावकात् यया सहस्रशः सरूपाः विस्फुलिंगाः प्रभवन्ते (उचम रीतीने प्रवलित झालेल्या वहीपासून ज्याप्रमाणे हजारो सरूप-प्रज्व- लिव-विस्फुलिंग-टिणग्या उत्पन्न होतात.) क्या सौम्य, विविधाःमावा अमराव प्रजायन्ते, तत्र एव अपि च यन्ति (त्या प्रमाणे अनेक प्रकार माव, परिच्छिनाजीव, हे सौम्या । अविनाशीब्रह्मापासून उत्पन होतात आणि शेवटी तेथे मात्र लयाला जातात.) ॥ १ ॥ अपरविद्यायाः सर्व कार्यमुक्तम् । स प संसारो यत्सारो यस्मा- न्मूलादझारात्संभाति यस्मिंश्च प्रलीयते तदक्षरं पुरुपाख्यं सत्यम् । यस्मिन्विशाते सर्वमिदं विशातं भवति तत्परस्या प्रभाविद्याया विषय स वक्तव्य इत्युत्तरो अन्य आरभ्यते । यदुपरविद्याविषयं कापल- लक्षणं सत्य वदापेक्षिकम् । इदं तु परविद्याविषय परमार्यसहभण- त्वात् । देतत्सत्यं यथाभूत विद्याविपयम् । अविद्याविषयत्वामानृत- मिवरन् । अत्यन्तपरोक्षत्वात्कथं नाम प्रत्यक्षवत्सत्यमक्षरं प्रविपर- निति दृष्टान्तमाह-यथा मुदीप्तामुष्ठु दीमादितारपावकादविस्फ- लिङ्गा अान्यवयवाः सहधशोग्नेश प्रगवन्द्र निर्गच्छन्ति सरूपा अग्निसलक्षणा एर तथोशलक्षणाक्षराद्विविधा नामदेहोपाधिभेद- 'मनुविधीयमानत्वाद्विविधा हे सोम्य भाग जीया आकाशादिव- बुटादिपरिच्छिन्ना. सुपिरभेदा घटापाधिप्रभेदमनुभवन्ति । एव ·शाङ्करमाप्यसमेता। नानानामरूपकृतदेहोपाधिप्रभवमनुप्रजायन्ते तन्त्र नैव तस्गिने- वाक्षरेऽपि यन्ति देहोपाधिविलयमनु यन्ते घटादिविलयमन्विव सुपिरभेदा । यथाऽऽकाशस्य सुपिरभेदोत्पत्तिप्रलयनिमित्चत्वं घटा. ग्रुपाधिकृतमेन तदक्षरस्यापि नामरूपकृतदेहोपाधिनिमितमेव जीवोत्पत्तिप्रलयनिमित्तत्वम् ॥ २॥ सिद्धान्ती-मागील मनात अपरविद्येचे सर्व कार्य सांगितले. आता, ज्यामुळे ससाराला सारत्व प्राप्त होते, ज्या अविनाशी मूल परब्रह्मपासून ससार उत्पन्न होतो आणि ने. लपाला जातो तो अविनाशी पुष्पनामक आत्मा सत्य आहे हे सांगावपाचे आहे. दोन विया जाणून घ्यावयारया आहेत, असे पहिल्या मुण्डकाच्या पहिल्या सडांतील चौथ्या मनात सागितले, त्यापैकी अपरवियेथे विस्तृत वर्णन केले. आता यापुढे अक्षर नामक ने परमतत्व त्याचा या दुसऱ्या मुण्डकोत विचार करावयाचा आहे. ही परविया अशी आहे की, इचा विषय ब्रह्म हा आहे ज्या मलाज्ञान झाले असता सर्व शेष विपयाचे ज्ञान होसे असे है सत्यतापी नल परारियेचा विषय आहे. त्याचे प्रवचन मापुढे करावयाचे आहे. शिष्य-भगवन् ! आतापर्यंत आपण अपरारियेचे दर्शन केले. ही पिया कर्मप्रकार सोगून कमर्षि फलही सांगणारी आहे कर्म आणि त्याचे फल ही श्रुतीनेच सांगितली, म्हणून नी सत्यस्वापच असली पाहिजेत. सिद्धान्ती- हे सत्य आपेक्षिक आहे, परतंत्र आहे, परमार्थ सन्य दे नन्हे, पर परवियेचा विषय जो परमात्मा नो परमार्थत. सत्यश्वयमी आहे. त्याचे लक्षण सत्य- स्वरूप आहे. जशी वस्तु असेल तसे तिचे वर्णन करणे है परविद्येचे कार्य आहे अपरविद्येचे कार्य तसे नसते. कारण निचा विषय अज्ञानात्मक असतो, म्हणून तो परमार्थतः असत्य असतो. पूर्वपक्षी-तुमचा मावाथ ममा की, समातील सर्व सत्य आपेक्षिा, पालपी आणि सोपाधिक असतात, पण पाविद्येचे सिद्रात निरोपस सत्य असतात. त्या सत्य सयभु असते योयना! पण आम्हास असे सांगा की, परदिवे स्वयम् सत्य शासकगम्प असल्यामुळे केन्दाही प्रत्यक्ष मावयाचे नाही. यज्ञ केटा ममता का एक मपूर्व तापन्न होते, असे शासाचे सांगणे आहे है अपूर्व नेहमी अरत्यक्ष असावयाचे त्याप्रमाणे शाबाने मान समजला जाणारा परमात्मा अपल्या असाव. सारा आणि नुम्दी नर येथे प्रत्यक्षान उपयोगी पडणारी ", ते सर्वनाम उपयोजित माहात, पण अगोचर असणारे सत्य प्रत्यक्ष दोणे शक्य नाही व त्याचा साक्षात्कार शिम्पास होणे शक्यही नाही. सारांश अप्रत्यक्ष मह समनापयाचे नाही व सांगता यावयाचें नाही.

·मुण्डकोपनिषत् सिद्धान्ती-तुमची ही शका नाहीशी हावी म्हणून श्रुनान पूर्वीच एक दृष्टांत दिला आहे ऐका-अत्यत मन्वलित झालेल्या आगीपासून हजारो विस्फुलिंग ( मग्नीचे अवयव, ठिणग्या) अग्निवर घेऊन सवत्र दृष्टास पडतात, त्याममाणे पूर्वी सागि सलन्या रक्षणाने युक असणा-या अक्षरमहापासून हजारोमकारचे जाच उपन्न होतात हे जीव जनन प्रकारच्या देहादि उपाधीनी युक्त असल्यामुळे प्रयेक जीवाचें पारीर मिन्न भिन्न असते व म्हणून ने अनत होनात परतु त्याचे मूलस्वरूप मान एक अविनाशी असते हे सोन्या: शाकासवत घट, मट, इत्यादिकाना मोदित झालेले आकाशाचे भेद घर मगदि उपाधि अनुसार स्वरूप धारण करितातसे दिसतात त्याप्रमाणे- शिष्य-मगवन् । थारुशा उदाहरण मला नीट समजलें माही। सिद्धान्ती-आमारा नामक द्रव्य पर-मादि सब पदाधास अतर्माण व्यापून असते हे तुला ठाऊक आहे आतो पटात असणारे आकाश मठात असणान्या भाका शाहून निराळ्या आकाराचे असते हेही न पाहिले आहेत. मूळचे भवयवशून्य आकारा पर-मगदि उपाधीनी निरनिराळे मुपिरभेद म्हणजे परिच्छिन्न भाकार धारण करित माणि आपण त्या आकारास पटाकारा मगारा इत्यादि नदि उपाधीया अनुसाराने देतो तात्पर्य अमर्याद आकाश उपाधींनी परिच्छिन्न हाते व निरनिराळे आकार धारण करतें याप्रमाणे अनत नामरूपानी उपत्र केलेल्या देहोपासह अनत प्जाव परपह्मापासून नत्पन्न होतात व देहोपाधींचा नारा झाला म्हणजे त्याच परममा मध्ये लय पास्तान अस दिसते घट-मठादि उपाधि फोडून तोडून। नासा झाल्या म्हणजे मर्यादित मिन्न भिन्न आशरामद नाहसि होऊन सब आमाशे एकरूपी आका शात न होतात नसेंच नामापशून्य परनहारा नामरूपादि पार्थीनी अनत आगार पाम होतात, उपाधि आइत पियत ते आकार कापम असतात माणि उपाधींचा नारा झाला म्हणजे सर्व भेद-अभेद पिनष्ट होऊन एक्स्यरूपी मल पायम राहतें सम जले! पर-मदादि उपाधींच्या उत्पनि-दिनाशावर आवाशाचे भेद उत्सन्न हाणे व नर होणे अवर सून असते, त्यापमाणे मामांनी उत्पन्न केरेन्या देहोषाधींच्या उपार्ने आजपरग्रहापासून जीव उपन्न होतात आणि उपाधी न झाल्पा म्हणजे भिन्न जीप परयमांत लान होऊन एकदप होतात सारांश अक्षरपरबल एक माणि एक रूप आहे त्यावर अनेकतारा आभास होतो तो उपाधींनी उसन्न होतो आणि उपाधी मट माल्या म्हणने हे आरोप विनामा पादनात सारांश उपाधिसत्य सापेक्ष आहे आणि परमसत्य निरऐश आहे ॥१॥ रंगरामानुज- अपर मुहम असे विचिदात्मक शरीर आहे ज्याचे ते प्रा. पासून धूर पित व रयल मरित् उत्पन्न होतात माप-सा समानरूपी पूर्वकसी नसे पदार्थ होने ससैच पदार्थ उत्तर फातही होताना मष्टीची उत्पत्ति पुन सागिरी नी अंगिरसाने भोनकाटा सांगितली असें म, तर विधिपूर्वक कारण आहेन्या कोणाही शिष्यास भागुरु मत जगनाय कारण आहे असे सांगत असतान, अर्ते समना ·शाहरभाष्यसमेता। ४९ मंन दुसरा. . दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सवाद्याभ्यन्तरो बजः । अपाणो घमनाः शुभ्रो यक्षरात्परतः परः ॥२॥ अन्वय व अर्य-दिव्यः, अमूर्तः, पुरुषः, सवाशाम्पतर, हि अजा, अमाणः, हि अमना, शुनः, हि अक्षरात् परतः परः ( हा पुरुष- परमात्मास्वयंप्रकाश, निराकार, अंतर्षायव्यापी, अजन्मा, पाणशून्य, मनाशून्य, आणि शुन म्हणजे उपाधिशून्य असून अक्षराच्या फार पली- कडे असणारा आहे.)॥२॥ नामरूपीजभूसादव्याकृताख्यात्स्वविकारापेक्षया परादक्षरात्परं यत्सर्वोपाधिभेदवर्जितमक्षरस्यैव स्वरूपमाफाशस्येव सर्वमूर्तिवजितं नेति नेतीत्यादिविशेषणं विवक्षन्नाह | दिव्या द्योतनवारवयंन्यो- तिष्ट्वात् । दिवि वा स्वात्मनि भवाग्लौकिको वा । हि यस्मादमूर्तः सर्वमूर्तिवार्जितः पुरुषः पूर्ण पुरि शयो वा । दिव्यो घमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरः सह बाह्याभ्यन्तरेण वर्वत इति । अजो न जायते कुतश्रित्स्वतोऽन्यस्य जन्मनिमित्तस्य चाभावात् । यथा जलबुद्- वुदादेर्वाग्वादि । यथा नभःसुपिरभेदानां घटादिसर्वभावरिकाराणां जनिमूलत्वात्तत्मविपेपेन सर्वे प्रतिषिद्धा भवन्ति । सबाह्याभ्यन्तरो- हजोऽतोऽजरोऽमृतोऽक्षरो ध्रुवोऽभय इत्यर्थः । यद्यपि देहायुपाधि- भेदद्दर्शनामविधायशादेहभेदपु सप्राणः समनाः सेन्द्रियः सविषय इव प्रत्यवभासते तलमलादिमदिवाऽऽकाशं तथाऽपि तु स्वतः परमार्थदृष्टीनामप्राणोऽविद्यमानाफियाशक्तिमेदवांश्चलनात्मको वायु- यस्मिन्नसावप्राणः । तथाऽमना अनेकज्ञानशचिभेदपत्संकल्पाधा- स्मक मनोऽप्यविद्यमानं यस्मिन्सोऽयमममा अनागो ह्यमनाचेति । प्राणादिवायुभेदाः कर्मेन्द्रियाणि तद्विपयाश्च तथा च बुद्धिमनसी बुद्धीन्द्रियाणि तद्विपयान प्रतिपिझा वेदितव्याः । तथा शुल्यन्तरे- ध्यायतीय लेलायतीवेति । यस्माचैवं प्रतिषिद्धोपाधिद्वयस्तरमाच्छुभ्रः शुद्धः । अतोऽक्षरानामरूपयीजोपाधिलक्षितस्वरूपात्मर्वकार्यकारण- घीजत्वेनोपलक्ष्यमाणत्वात्परं तदुपाथिलक्षणमव्याकृतास्यमक्षरं सर्व- विकारेभ्यस्तस्मात्परतोऽक्षरात्परो निरुपाधिका पुरुष इत्ययः । ४ ·५० मुण्डकोपनिषत् यस्मिंस्तदाकाशाख्यमक्षरं सन्यवहारविषयमोतं मोतं च ! कथं पुनर- प्राणादिमत्सं तस्येत्युच्यते । यदि हि प्राणादयः प्रागुत्पत्तो पुरुष इवें स्वेनाऽऽत्मना सन्ति तदा पुरुषस्य प्राणादिना विद्यमानेन प्राणादिमत्वं भवेन तु ते प्राणादयः प्रागुत्पत्तेः पुरुष इव स्वेनाss. स्मना सन्ति तदा । अतोऽप्राणादिमान्परः पुरुषः । यथाऽनुत्पन्ने पुनेऽपुनो देवदत्तः ॥२॥ सिद्धान्ती-जीवाची उत्पत्ति आणि त्याचा रूप ही सर्प उपाििनमित्त आहेत आणि ही कारणोपाधि अक्षर जो अपिनाशी त्याला आहे असे वेवळ एकत्व समजण्या' सार्टी पूर्वभत्रात सांगितले. वास्तविक पाहता परबलाच्या ठिराणी उत्पत्तिमलयांचे अस्तित्वच नाही, असे सांगण्यासाठी या मवाची योजना आहे. मागच्या मनात मामरूपादिकांचे मरकारण असणारे जें अव्यास्त (अक्षर, अध्यक, प्रधान) ते नामह- पाच्या तारतम्याने नामरूपाच्या पलीरडे आहे है अप्यारुतही अविकारी नाही कारण, यापासूनप नामक उत्पन्न होतात पलप पारतात. त्या प्यारुत होणापा अज्यास्ताच्यादी सत्यत पलीको असल्यामुळे सर्व भिन्न उपाधी व तजन्य अनत भेद ही ज्याच्या विराणी केव्हाही असत नाहीत, त्या अविनाशी परवसाचे स्वरूप आकाशा- प्रमाणे णमूर्त, निराकार, आहे शिप्य-मग याचे वर्णन तरी कसे करणार ? सिद्धान्ती-"सें असें नाहीं" 'तसे नाही, ते हे नाही ते ते नाही,' या रीतीने परवाहाचे वर्णन करावयाचे, असा भाव रक्षात आणून श्रुति म्हणते - हा परमात्मा दिव्य म्हणजे स्वयप्रभ अथवा स्वयप्रकाश आहे. शिष्य-स्वगात अथवा स्वरूपाचे ठिकाणी उत्पन्न झालेला जो मारा तो दिष्य होय सियाम्ती-सो मझमाश आहे पण अरोविक प्रकाशारा भान दिय प्रकाश म्हणतात सारांस परमात्मा हा सपत प्रकाशमय आहे तसेच तो सर्वाकारशून्य आहे तो पूर्ण असून सर्व शरीराच्या ठिकाणी चारनम्य करितो. हा स्वपमवारी व माशाशून्य पुरुष मरांचे अतर्गय सप व्यापून असतो हा अन्मा आहे. म्हणजे हा स्वतःपासून किंवा दुस-या कोणापासून उत्पन्न भालेला गाई शिष्यच आहे. धर्वास जन्म देणान्या व सर्वां जन्मनिमित्त असणाया परमारपाला जन्म देणे कोणाराही समदनीय नाही, कारण दुसरी वस्तुच नाही सिक्षान्ती-याला जन्म असणे हेही समवनीय नाही पाण्यातील मुडबुड्यांचा काम पायूपासून होतो वायु युटवुझ्यापूर्वी असतो. पे अशी कोणतीही घस्नु नाहीं की, जी परमामाच्या पूर्वी असेल व त्पाला जन्म देऊ शकेल. माशाला पदाफास, ·प्रसा शाङ्करमायसमेता। मटाकार इत्यादि भेद पट-मटादि उपाधीच्या योगानें उत्पन्न होतात तशा उपाधिपर- ग्रमाचे ठिकाणी असणे शक्य नाही. त्याला जन्मच नाही म्हणून उत्पन्न होणे, भसणे, वाढणे, विकार प्राप्त होणे, क्षय पावणे, नष्ट होणे, इत्यादि कोणताही विकार पर- मझाला होऊ शकत नाही जन्माचा निषेध केला की, याकीच्या सर्व जन्म-विकाराचा निषेध केला असेच होते सारांश, तें विकारशून्य आहे यापमाणे " अताहव्यापी असणारा म्हणून अनन्मा आणि अजन्मा म्हणून जरामरणशून्य असणारा परमात्मा अमृत (अनत), अव्यय (अक्षर), नित्य-करस्य माणि मयशून्य आहे " नात्पर्यार्थ झाला. पूर्वपक्षी-तथापि हा परमात्मा जीपांघा आमा अमतो आणि जीव प्राणदन सनात. म्हणून परमाल्यालाही प्राणापानादिकांच्या उपाधी समणे योग्य आहे. सिद्धान्ती-नाही यद्यपि देहादि उपाधींमुळे तुम्हाआम्हासारख्या भेददर्शना परमात्मा हा देहवासी आहे म्हणून प्राणयुक्त, मनोयुक्त, इदिययुक्त आणि विषधी माहे असा भज्ञानाने भास होतो, तथापि ज्यांना परमार्थदृष्टि प्राप्त झाली आहे, ज्यांना आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्यांना हा परमात्मा पागादिशून्य आहे, असेंच शाम होत असते अज्ञानाने मापण आकाशाला तल (यूड) आहे असे म्हणतो, पते मलीन आहे असेही म्हणतों. तथापि वास्तविक भावाशाला तल-मलादि काही एक नसते असो, तात्पर्य हे आहे की, परमात्म्याला माण नाहीं तो पाणशून्य आहे - शिष्य-मिन्नक्रियाशनि असणारा (पचपाणांच्या किया मिन भिन्न आहेत) व चलनात्मक असणारा (गति असणारा, चळवळ करणारा) जो वायु, त्याला भाण असे आपण म्हणतो. या प्राणायें पास्तव्य पानझामध्ये नाही कारण आत्मा अस्थि आहे आणि स्थिर माहे पाचप्रमाणे तेथें मनही राहत नाही.- सिद्धान्ती-माण, कल्पना, निश्रय, इच्छा इत्यादि अनेक पकारच्या सरस्प विस्पादि मिन्न ज्ञानशक्ति असणारे अंत करणही त्याच्या ठिकाणी वास्तव्य वगैन नाही तात्पर्य तो प्राणशून्य आणि मन शून्य आहे शिष्य-साराश पचप्राण, कर्मेंद्रियें, या इंद्रियांचे विषय, तसेंब बुद्धि व मन, ज्ञानेंद्रिय व त्यांचे विषय, ही सर्व परबझाचे ठिकाणी विद्यमान असत नाहान, असे साले सिद्धान्ती-हतर श्रुनीही अरोंच म्हणतात. 'तो ध्यान करितोसा दिसतो, कीडा करितोसा दिसतो' यावश्नच दालुत. नो ध्यान-लीलादि काही एक करात नसूनहा त्याच्यावर म्यान-लीलांचा आरोप आहेला आहे, असे या थुनौस सांगावयाचे आहे परवाना ठिकाणी ध्यानादि अत किया नाही व चलनवलनादि बाह्म रियाही नाही यामुळे दोन्ही प्रकारच्या उपाधी नाहीत असे ठरते आणि म्हणून नो शुद्ध निर्विकार आहे असे होते अर्भातर नाम उसन करणारे ·मुण्डकोपनिषत् व सव कायारणाचे बीज असणारं जें नामादि उपाधिलक्षित अव्यक्त किंवा अन्या रुत, याच्याही पलीकडचा हा परमात्मा आहे में नामापात्मक व कार्यकारणात्मक व्यारुतविम्याच्या पलीकडचे भाहे विश्वाचे कारण असणारे अन्यारुतनामक में अधिनाशी अयक त्याच्याही पलीकडचा परमात्मा माहे सारांश, तो विकारकारण असणा-या अक्षरअव्यक्ताहून थत्यत विलक्षण आहे नो तिरूपाधिक आहे आणि सर्वांचा नियामक असून त्यास पूर्णत्व देणारा आहे त्याला 'पुरुष' असे म्हणतात त्याच्या ठिकाणी आकाश नामक अव्यास्त द्रव्य आपल्या सर्व कार्यशरणात्मक पदार्थासह व व्यापारासह मोनमौत भरलेलें असतें साराश, सर्व (क्षराक्षरास) अतीय व्यापून त्याचे नियमन करणारा पण त्यांच्याहून विलक्षण असणारा हा आत्मा आहे. पूर्वपक्षी-असे परमात्मतत्त्व असूनहा तुम्हा त्याला प्राणशून्य, मन शून्य इत्यादि विशेषणे देना, हे सें। सिद्धान्ती-अहो, जर पाणादि सर्व हे उत्पत्तीरया पूर्वीच पुरुषाप्रमाणे (परमा- म्यापमाणे) स्वस्वरूपाने राहत असतील, नर मान परमाल्याला पाणादिनाच्या अस्ति- दान पाणादिक्व भाम होइन, पण उत्पत्तीच्या पूर्वी माणादि नसतात, पुरुष मान स्वर- पाने असनो, नो एकाकी सिद्ध असतो, प्राणादि उत्पन्न होणारे असतात म्हणून त्यांच्या उत्पत्तीच्या पूर्वहिा विद्यमान अप्तणारा परमात्मा मन शून्य व माणशून्य असतो, यांत काय आशय आहे 1 पुत्र उत्पन्न होण्यापूर्वी देवदत्त नसा अपुनवत असतो, त्याप्रमाणे पागादिराच्या उत्पत्ति पूर्वी परमात्माही माणादि-उपाधिशून्यच असतो ॥२॥ रगरामानुज-'अक्षर' मव्याकत या अव्याहतापेक्षा समष्टि पुरुष आहे व यापेक्षा त्याचे कारण न ब्रह्म ने श्रेष्ठ आहे ब्रह्म है पुरुषमरुति पा द्याचे कारण हाप अय्यकाइन श्रेष्ठ असणारा जो हिरण्यगर्भ त्याहून परराम श्रेष्ठ आहे. माध्य.-'पुरुष' भगवान् ह्य ज्ञानानदात्मक शरारी आहे, म्हणून नो अमृत दिया जड़-देहेशुन्य आहे त्याग जड झान-कमंद्रिये नाहीत, जह मन नाही; तथापि ना ज्ञानानदात्मक शरीरी आहे असा ज्ञानानदामक शरारी भगवान जड सृष्टीपा पता होना मुष्टि करताना त्यारा श्रम होत नाहीत किदा चिंता असत नाही कारण, त्याचा दुह नड नसलो तो 'सबाह्यान्तर' म्हणने अपरिच्छिन्न आहे आणि त्याला याह भृष्टि छ अन्त मृष्टि उत्पन्न करता येते अक्षरनामुरुति'परमअक्षर = रस्मी. मक्षरात्परन पर-बामदेव हा परमानदपी आहे श्रेष्ठ (पर) ·५३ . साइरभाष्यसमेता। मंत्र तिसरा. एतस्माजायते माणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ ३ ॥ अन्वय व अर्थ-एतस्मात् माणः, मनः, सर्वेन्द्रियाणि च, खं, वायुः, ज्योतिः, आपः, विश्वस्य धारिणी पृथिवी, जायते (यापरमात्म्यापासून प्राण, मन, सर्व इंद्रिये, आकाश, वायु, तेज, जल, आणि विश्वाचें धारण करणारी पृथिची ही प्रत्येकी उत्पन्न होतात.) ॥ ३ ॥ कथं ते न मन्ति प्राणादय इत्युच्यते । यस्मादेतस्मादेष पुरुषा- नामरूपीजोपाधिलक्षिताज्जायत उत्पद्यतेऽविद्याविषयविकारभूतो नामधेयोऽनूतात्मकः प्राण. " वाचारम्भणं विकारो नामधेयमन- सम्" इति श्रुत्यन्तरात् । न हि तेनाविद्याविपयेणान्तन प्राणेन सप्राणत्वं परस्य स्यादपुत्रस्य स्वमटटेनेव पुत्रेण सपुत्रत्वम् । एवं मनःसर्वाणि चेन्द्रियाणि विषयाश्चैतस्मादेव जायन्ते । तस्मात्सिद्धमस्स निरुपचरितमप्राणादिमत्त्वमित्यर्थः । यथा च प्रागुत्पत्ते परमा- र्थतोऽसन्तस्तथा प्रलीनाश्चेति द्रष्टव्याः । यथा करणानि मनश्चेन्द्रि- याणि तथा शरीरविपयकारणानि भूतानि खमाकाशं वायुरन्तर्बाह्य आवहादिभेदः । ज्योतिरामिः । आप उदकम् । पृधिची धरित्री- विश्वस्य सर्वस्य धारिणी । एतानि च शन्दरपर्शरूपरसगन्धोत्तरी- सरगुणानि पूर्वपूर्वगुणसहितान्येतस्मादेव जायन्ते । संक्षेपतः पर- विद्याविषयमक्षरं निर्विशेपं पुरुपं सत्यं दिव्यो झमूर्व इत्यादिना मन्नेणोक्त्वा पुनस्तदेव सविशेष विस्तरेण वक्तव्यमिति प्रववृते संक्षेपविस्तरोक्तो हि पदार्थ सुखाधिगम्यो भवति सूत्रमायोचिन- दिति ॥३॥ लिशान्ती-माणादिप्रथमतः ममतात, याचे कारण या मान सांगितले आहे. श्रुति म्हणने.-पा पुरुषोतमापासून मात्र (नामरूपांच्या योनोपापीने लक्षित झाल्या पुरमोनमापासून ) भाण उत्पन्न होतो हा पाण महानाचा विषय असून विकारी आहे. हा नाममात्र आहे पणन असत्य आहे. 'विकार हा केवर वाणीचा विराम अधून नाममान माहे आणि म्हणून असत्य माहे. ' असे अन्य भुति पणते शिष्यहार सिन्त पुनः एकदा सांगावा.

·मुण्डकोपनिषत् सियान्ती-परमात्मा सक्षन. निरुपाधिक आहे, असे श्रुति भागने आरणा भारया सोयधिक जीवास सत्र भेदपूर्ण भाग रिचारपूर्ण सृष्टि दिसते व मासते. या मद मृष्टीय आदिवाण दिशेनं उत्पन्न पेटे अम्यक आहे है अध्यन सा कायकारणामा प्यपदाचे आदिशारण आहे, असे आपल्यारा अपरावियन समजने. पा अध्यन कानावका प्रथम पुरुषोत्तमायें व नतर पिाधिर परमात्म्याचे अस्तित्व शक्षित होते श्रुति वाच्यार्धान पामलक्षण न सांगता शातापदन्यापाने, सदागेने, सांगते तेव्हा सिद्धांत असा निधनो की अपडे जेवढे म्हणून नामतामा व्यवहार आहेत ते वस्नुन सत्यसप नाहत भाग हा नामरूपा. मिर रिकार आहे म्हणून तो सप नाही असा जमरेरा, अविवेचा विषय अह णारा व परमार्थत अमत्य असणारा जो माण, नो परमाथसत्य जो नित्य परमात्मा पाला साग फलें पराल । स्वभाप्रय पाहिलेल्या पुत्रामुई जस जागृतीमाये निपुत्रिकाला मनुकत्व येत नाही, त्यापमाणे असत्यभागाने सत्यपरमात्म्याला सम्माणत मान होत नाही, तथापि भवियेमुळे आपण परमलावर भारोप करून म्हणतो की, परमात्म्यापासून पाण उत्पन्न झाला. पार प्रमाणे मन, सर्व इंद्रिये । त्यांचे विश्य देही परमझापासून उत्पन्न झाले, अस आपण म्हणतो. परतुरा पर- मसाला विकार होत नाही तथापि पाणादिकांच्या पसत्तीचा मारोग त्याच्यावर अपियेने होतो असो आरोष करिता येतो, यावरून मुद्रा पाया है मापत आगमनादि आहे, असे सिद्ध होते पुन , उत्पनीच्या पूर्वी माणादि वस्तुन नसनात, व मागाठून परमामाच्या सत्तेने उत्पन्न होनान आणि नष्ट झाल्यावर त्याच्याच सत्तेर्ने परमात्म्यांत हीन होतात, असें म्हनलं पाहिजे दोरीवर सपाचा आरोप धारा असतो व दिल्याच्या प्रकाशाने सपनाति नर झाली असता, आपन्यास असेच म्हणाप्रयास पाने की दोरीपासून सर्व उत्पन्न झाला होता, व दोरी ज्ञान माल्यावर तो दोरी- मम्यच न झाला असो, सरींची उत्पत्ति प लप तेथेच आहे. मन आणि इदियें, यापमाणेच शराराची उत्पनि कयन त्यांस उपभोगविषय देणारी आकाशादि पंचमहा भने पुरुषोत्तमापासून उत्पन्न होतात आणि नेथेच लय पावतात शिष्य-वायु म्हणने अल्पाह्य दायु होप पाये आराममहादि भेद आहेन प्रदचि धारण करणारी पृथ्वा इचाही पचमहाभूतानच अनर्भाव होतो सिद्धान्ती-तपापि हे ध्यानात ठेज की, सन्द, स्पर्श, V, रस, गव, इ ज्यांचे असाधारण गुण आहेत, अशी आशा वायु, नेन, जल आणि पृथ्वी ही पचमहाभूर्ते उत्पत्र होण्याचा कम असा आहे आकाशापासून वायु, बायपासून मेज, असा पृग्नीपर्यंत क्रम असून आकाशाचा गुण जो शन्द तो वायूच्या स्पर्शगुणासह पाप्त असतो नात्सर्य, पृथ्वीत पाँच गुण, जांत घार, नेनोन तीन, वायूत दोन आणि आकाशात एक असा दा कम आहे याप्रमाणे पानियेचा विषय जो एकरस, अविनाशी, ·शाङ्करमाप्यसमेता। सत्यरूप, स्वयंप्रकाश आणि निराकार पुरुष आहे, त्याचे स्वरूप पहिल्या दोन मत्रांत सक्षेपाने सांगितले व पुढे तोच विषय विस्ताराने सांगण्यास श्रुति प्रवृत्त झाली आहे. संरंच माहे, सक्षेपाने आणि विस्ताराने सांगितलेला कोणताही विषय समजण सवघड आणि मुखकारक होतें सूत्रे सोपाने सागतात आणि भाष्य या सक्षेपाचा विस्तार परिते. त्याममाणेच श्रुति जनयोधार्थ रुपाकुपणाने हा अवघड विषय सवघड व्हापा म्हणून विस्ताराने हा बोधमपच करीत आहे ॥३॥ रंगरामानुज-या मत्राच्या व्याख्यानांत असे सांगितले आहे की, माण, मन, इद्रिय, पचमहाभूते, ही सर्व साक्षात् परमेश्वराने निर्माण केली आहेन हे सिद्ध करण्या- साठी यांनी अनेक श्रुतीचा अवतार केला आहे आणि आपल्या मताने असें सिद्ध केलें आहे की, प्रत्येक मनोक तरतूनी उत्पति साक्षात् परमेश्वरापास्न आहे 'अद्य पृथिवी! याचा अर्थ असा करावयाचा की, परमेश्वराच्या जलसपशरीरापासून पृथ्वीची उत्पत्ति परमेश्वराने केली तात्पर्य, परमेश्वर सर्वत्र भरला आहे, याचा अर्थ सर्व वस्तु परमेश्वरा शरीर होतात, आणि त्या वस्तु सत्य व नित्य आहेत माध्य-पेधून सत्यसाची उत्सनि सांगितली आहे, ती जशी उत्पन्न झाली तशीच मागितली आहे ये प्राणादिपर्दै' महदादि तत्वे आणि त्यांच्या अभिमानी देवता' या अर्थी आहेन पृथिवीनंतर ब्रह्मांड आणि विश्व अशा कमाने उत्पत्ति झाली आहे. मंत्र ववधा. आमिर्मूर्धा चक्षुपी चन्द्रसूयौं दिशाओत्रे वाग्वि- मृताश्च वेदाः । वायुः माणो हृदयं विश्वमस्य पद्भयां पृथिवी ोप सर्वभूतान्तरात्मा ॥ ४ ॥ अन्वय व भर्थ-अग्निः मूर्धा, चक्षुपी चंद्रसूर्यो, दिशः श्रोत्रे, वेदाः वाग्विवृत्ता, वायुः प्राणः, विश्वम् अस्य हृदयं, पद्भ्यां पृथिवी, हि एषः सर्वभूतान्तरामा ( अमि हा त्याचे मस्तक, चंद्र-सूर्य हे डोळे, दिशा कर्ण, प्रकट झालेले वेद ही वाणी, वायु हा प्राण, विश्व हे हृदय, दोन पायापासून पृथ्वी उत्पन्न झाली. कारण हा सर्व भूताचा अतरात्मा आहे.)॥१॥ योऽपि प्रथमजामाणाद्भिरण्यगर्भाजायतेऽण्डस्यान्तविराट् स तत्त्वान्तरितत्वेन लक्ष्यमाणोऽप्येतस्मादेव पुरुपाजायत एतन्मयश्चे त्येतदर्थमाह । तं च विशिनष्टि । अभिर्युलोक "असौ घाव लोको

·मुण्डकोपनिपत्
गौतमामः" इति श्रुते । मूर्धा यस्योसमाग शिर । चक्षुपी चन्द्रश्य
सूर्यश्चेति पन्द्रसूर्यो । यस्पेवि सर्वनामुपगः कर्तव्य । अस्येत्यत्त्य
पदस्य नक्ष्यमाणस्य यस्मेति विपरिणाम कृत्वा दिश ओने यस्य ।
वाग्विवृता उद्घाटिता प्रसिद्धा वेदा यस्य । वायुः प्राणो यस्य ।
हृदयमन्त करण विश्व समस्त जगदस यस्येत्येतत् । सर्व पन्त -
करणविकारमेव जगन्मनस्यैष सुषुप्ते प्रलयदर्शनात् । जागरितेऽपि
तत एवामिविरफुलिङ्गवद्विप्रतिष्ठानान् । यस्य च पद्या जाता
पृथिवी । एप देवो विष्णुरनन्त प्रथमशरीरी त्रैलोक्यदेहोपाधि
सर्वेपा भूनानागन्तरात्मा ॥ ४ ॥
सिद्धान्ती-पहिल्या प्रथम उपन्न झालेल्या हिरण्यगर्मापासून जो उत्पन्न हारा,
जो मलाडाच्या आतील विराट पुस्प माहे, तो जरी हिरण्यगमजनित असा लक्षित होतो
(जरी त्याचे स्वरूप-रक्षण निरा सांगता येइल) तरी नो मार्ग सांगितरेल्या पुरुषा
पासूनच उत्पन्न होतो माणि विराट पुरुष ही यह्ममय आहे हे सांगण्यासाठी
या मनाची योजना आहे पा विराटपुरुषार विशेष सप सांगतात अमि म्हणजे
युलोक होय ' हे गोतम, हा लोक (चुतगेर ) म्हणजे अमिय होय ' अशी श्रुति
आहे श्रमो युलोक असणारा अग्नि या विराट-स्वरूपाचा सर्वश्रेष्ठ अवयव म्हणजे
शिर होप पुलोक हे मस्तक, पदसूर्य ग्यारे नैनद्वप,---
शिष्य-ज्याचे है पद आहे कोटें ।
सिद्धान्ती-पुढ अमय (याचे ) असें नं पद माहे, त्याचाच येथे 'ज्याचें ।
असा अर्थ करून त्याचा सपथ सर्वत्र रावावयाचा नाद --दिया है ज्याचे फण,
उपारित झालेले प्रसिद्ध वेद ही ज्याची वाणी, पायु हा ज्याचा माण, हे सद विश्व हे
ज्याचे मत करण-
शिष्य-विष हैं अत करण से।
सिद्धान्ती–जगत् (विध) हा एक अन करणाचा विचार मात्र माहे
अन करणांत पिरुति होऊन जगदुपति झते कारण मनाला झोप रागल्यावर
विन्याचा त्या मनात स्थ होनी, ममा अनुमव सर्वत्र आहे जागृन स्थितीतही
मनापासूनच जगताची स्थापना होते अप्तीपासून दिणग्या पसरतात व अमीत लय
पावतान, न्यापमा जग मनापासून प्रतिष्ठित होऊन सेर्थ लय पावते याता
स्वयप्रतिष्ठा नाही यावरुन जगन् हा एक मनाचा विकार आहे असे ठरते मतो
ज्याच्या पायापासून पृथ्वी उत्पन्न झाली, नो हा विष्णुनामक देव अनत असून
शरीर-धारण करणारांमध्ये कालामें व योग्यनेने मधम आहे सर्व अलोक्य ही याला
देहोपाधि आहे आणि या विष्णु सर्व मताचा अतरामा आहे ॥1॥

·शाइरभाष्यसमेता। रगरामानुज-मामि । - युलोष माय-अभि इत्यादि परमयाच्या अगांची नामें आहेत ह सब क्रीडारूप आहेत आणि = स्वत गमन करण्यास असमर्थ असणाया जगताला नेणारा . भंन पांचवा. तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओपधय पृथिव्याम् । पुमानतः सिञ्चति योषि- तायां यही प्रजाः पुरुषात्संप्रसूताः ॥५॥ अन्वय व अर्थ-वस्मात् अपि , यस्य सूर्य समिघ , (ज्याची समिधा सूर्य आहे असा अनि त्या परमपुरुषापासून निर्माण झाला आहे. सोमात्पर्जन्य , पृथिव्यां भोपधया, पुमान् योषिताया रेत सिंचति; वढी प्रजा पुरुषात् संमसूताः ( सोमापासून पर्जन्य, त्यापासून पृथ्वीतील ओपी, ओषधीपासून उत्पन्न झालेले वीर्य पुरुष हा स्त्रीचेायी सिंचित करितो आणि या प्रमाणे महापुरुषापासून अनेक प्रकारच्या मजा निर्माण होतात.)॥५॥ स हि सर्वभूतेषु दृष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता सर्वकारणात्मा पञ्चाग्निद्वारेण च या ससरन्ति प्रजास्ता अपि तस्मादेव पुरुपात्प्र- जायन्त इत्युच्यते । तरमापरस्मासुरुषात्प्रजावस्थानविशेषरूपोऽमि स विशिष्यते । समिधो यस्य सूर्य समिप स समिध । सूर्येण हि युलोक समिध्यते । सतो हि धुलोकानिष्पनात्सोमात्पर्जन्यो द्विती योऽनि सभवति । नरमात्र पर्जन्यादोपधय पृथिव्या सभवन्ति । ओषधिम्य पुरुषानो हुताभ्य उपादानभूताभ्य पुमाननी रेत मिञ्चति. योपिताया योपिति योपामा नियामिति । एव क्रमेण बड़ी बहुध प्रजा बाह्मणाद्या पुरुषात्परस्मात्सप्रसूता समुत्पन्ना ॥५॥ सिद्धान्ती-सव मनामध्ये नोच पुरुष कायनो द्रष्टा, मोना विचार कर्ता, जाणता सवकारणस्वरूप आत्मा, असा आहे. पुढे ज्यांचे वर्णन केले माह 'पा ५चामिद्वारांनी ज्या मना उत्पनिश्चितीचा अनुभव घेतात त्या प्रजामुद्दा ह्याच पुरुषापासून उत्पन्न झतात असे या मनात सांगावपा भाई शिष्य-पाच आनि दोगने :

·मुण्डकोपनिषत्
सिद्धान्ती-सागलो ऐक,-युलोकामध्ये असणाग जो सूर्य तो ज्याची समिधा
आहे, यसा पनोत्पत्तीची मूल अपस्था असणारा विशेषसी आमि, या पुरुषापासूनच
उत्पन्न झाला.
शिष्य-सूपांला समिप म्हाने, कारण तो युलोकाला प्रकाशित करितो. होय ना!
सिद्धान्ती-होप. झा घुलो अनीपासून भोम उत्पन्न होतो. सोमापासून
पर्जन्यरूपी दुसरा अमि उत्पन्न होतो. पर्जन्यापासून पृथ्वीमध्ये औषधी म्हणने वनस्पती
उत्पन्न होतात. हा तिसरा अग्नि. पुरुषरपी अनीमध्ये वनस्पतीच्या आहुती दिल्या
म्हणजे त्यांच्यापासून पुरपवार्यरूपी अनि उत्सन्न होतो. हा चवथा अमि च तो अमि
त्रियांच्या रकरूपी अमीमध्ये प्रवेश करितो. या क्रमाने माह्मणादि नानाविध प्रजा
परमश्रेष्ठ पुरुषापासून पचामिद्वारा उत्पन्न होतात 'यु (आकाप), पर्जन्य, पृथ्वी,
पुरुप आणि हौ' हे पाच आमि होत. अथपा या पानांच्या ठिकाणी अमिदर्शने
पहा, सशी शुति आहे. उत्पत्तीचा कमही आम्ही दिला तसाच आहे. म्हणजे '
आकाशापासून पर्जन्य, पनापासून पृथ्वीवरील ओषधी इत्यादि कम होय. ॥ ५॥
रगरामानुज-अमि, पर्जन्य, पृथ्वी, पुरुष, खिया, हे पांच ममि सृष्टीचा
उत्पनिकम दासवितात हे सर्व परमेश्वरापासून साक्षात् उत्पन्न झाले आहेत. या
|पाय अपीचा इतर उपनिषदानही उठेस झाला आहे.
माभ्य०-यज्ञादि सृष्टि ही परमेश्वरापासूनच झाली आहे 'तरमान् अनि. समिधोः
पभ सूर्य, ' असा यांचा पाठ माहे. अप म्हणने गुमगनर देवपुज्ञादि धर्म
पूर्णरवरपी यामुषे, योषिता मी. सप्रसून-मरदादि सूक्ष्म देवाची झालेली नापति.
मंत्र सहावा.
तसादृधः साम यपि दीक्षा पज्ञाश्च सर्च
मतयो दक्षिणाश्च । संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
सोमो यन्त्र पवते यत्र सूपः ॥ ६॥
अन्वय व अर्थ-तस्मात् ऋचा, साप, यजूंपि, दीक्षा, यज्ञाः च
सर्वे कतर, दक्षिणाः च, संघरताच, यजमानः च, कोकाः, यत्र सोपः
पवते यत्र सूर्यः परवे ( त्या परमभेष्ठ पुरुषापासून अम्वेद ऋचा, सामें,
पन्, संस्कार, सर्व अमिहोनादि यज्ञ, दक्षिणा घावयास लागणारे ऋतु,
संवत्सर, फर्मका याणि जेथे सोम पवित्र फरितो आणि सूर्य प्रकाश देतो,
ती सर्व मुयनें-त्याच्यापासून-उत्पन झाली आहेत.) ॥६॥

·।
शाङ्करभाष्यसमेता।
किंच कर्मसाधनानि फलानि च तस्मादेवत्याह । कथ तस्मापु-
रुपाचो नियताक्षरसादावसाना गायत्र्यादिच्छन्दोविशिष्टा मन्त्रा।
साम पाश्वभक्तिक साप्तभक्तिक च सोभादिगीतविशिश्म् । यजू
ध्यनियताभरपादावसानानि वाक्यरूपाण्येव निविधा मन्ना । दीक्षा
मौज्यादिलक्षणा कर्तृनियमविशेषा । यज्ञाश्च सर्वेऽग्निहोगदय ।
तब सयूपा । दक्षिणाश्चैकगवाद्यपरिमितसर्वखान्ता । सवरस-
रश्च काल काह । यजमानश्च कर्वा । लोकासस्य कर्मफलभू
तास्ते विशेष्यन्ते, सोमो यत्र येषु लोकेषु पवते पुनाति लोकान्यत्र
मेषु सूर्यस्तपति च ते च दक्षिणायनोचरायणमार्गद्वयगम्या विद्वद
विद्वत्कर्तफलभूता ॥ ६॥
सिद्धान्ती-फार काय सागावें। सर्व कमसाधने आणि बमफळे त्या
परमपुरुषापासूनच उत्पन्न होतात, असं हा मंत्र सांगत आहे कसे ते पहा हा
परमपुरुषापासून गायत्री विष्टुप जगति, इत्यादि दानी विशिष्ट झालेल्या द नियमित
अक्षरे, चरण आणि लर ज्यांत असतात, अशा का उपन्न झाल्या आहेत
त्याचप्रमाणे पयावयवी व सप्तादयवा सा त्याच्यापासूनच उत्पन्न झाली आहेत या
सामान मर्भशूप 'हिंकारादि' वर्णीनी अथपूण गाते विशिष्ट केलेली असतात
यजमध्ये अक्षराचा चरणांचा किंवा स्परांचा नियम नाही यजु हे वाक्परूप असतात,
पया नसतात याममाणे ऋक् साम आणि यज असे तीन प्रकारचे मत्र आछैन
हे सब मन परन पुरुषापासून उत्पन्न झाले.
शिष्य-हीसा म्हणजे उपनयनादि सरकार जामध्ये असतात ता हाय यज्ञामध्य
कान काही नियमित गोरी कराव्या शगनान म्हणून यजमान दाक्षत हाता
सिद्धान्ती-होय अमिहोत्रादि सद यज्ञ-एक धेनु दान दण्यापासून तो सर्वस्व
दान करण्यापर्यंतचे सब दक्षिणामक यज्ञ-पशूचे बसी मापणारे या कर्माचा अवयव
असणारा काल पमान म्हणजे कर्ता, आणे ने. सोमाचा (भद्राचा, सामाचा) पावक
प्रकारा असतो, ते पितृयानमार्गाने मात होणारे लाक व जेथे स्यापा तजम्या प्रकार
असतो, ते देवयानमार्गाने प्राप्त हाणारे लोक, हे त्या परमपुरुषापासून उपन्न होतात
शिष्य--देवयानमागाने विद्वान् (ज्ञानी) कमर्ने जातात आणि अशाना
रोक पितृयानमार्गानं दक्षिणायनान जातात होय नव्हे !
सिमान्ती-होप याममाण त्या पुरुषापासून तिन्ही प्रकारच मत्र म्हणने तिन्हा
देद यज्ञ, ऋतु पाको, पनकाल हा कर्मसाधने आणि कमालाचा उपभोग दमारी
मुपने उपन्न झेतात ॥६॥

·६०
भण्डकोपनिषत्
मंत्र सातवा.
.
तसाच देया यहधा संप्रस्ताः साध्या मनुष्या:
पशवो धयांसि । माणापानी व्रीहियवी तपश्च
श्रद्धा सत्पं नमधय विधिश्च ॥ ७॥
अन्वप व अर्थ-तस्मात्, देवाः, साध्याः, मनुष्याः पशवः, वांसि,
प्राणारानी, ग्रीहियवी च, तपः, भदा, सत्य, ब्राह्मचर्य च, विधिः, बहुधा
संपमूता (त्या परमपुरुषापासून अनेक प्रकारचे देव, साभ्य, मनुष्य,
पशु, पक्षी, प्राणापान, भीहियव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि
विहित कर्तव्ये निर्माण झाली. ) ॥ ७ ॥
तस्माय पुरुषात्कर्मागमूता देवा यदुधा वस्वादिगणभेदेन संप्र-
सूनाः सम्यक्मसूताः । साध्या देवविशेषाः । मनुष्याः कर्माधिकृता. ।
पशवो माम्यारण्याः। वयांसि पक्षिणः । जीवनं च मनुष्यादीनाम् ।
प्राणापानी ग्रीहियवो हविरयों । वपञ्च कर्माई पुरुषसंस्कारलक्षणं
खतन्त्रं च फलसाधनम् । श्रद्धा यत्पूर्वकः सर्वपुरुषार्थसाधनप्रयोग-
चित्तप्रसाद आस्तिक्यबुद्धिस्तया सत्यमनृतवर्जन यथाभूतार्थवचन
पापोडाकरम् । प्रमचर्य मैथुनासमापारः । विधिश्चेतिकर्तव्यता ||७||
सिमान्ती-या परम पुरुपापासूनच रुद्र, आदित्य, पन इत्यादि अनेक भाग्चे
फभरोर देप पोग्य मकारे उत्पन्न झाले त्याचप्रमाणे साध्य नाम देव, कमाधिकारी
मनुष्य, माम्य (गावटी) आणि आरण्य ( रानटी ) पशु, पती, मनुष्यादिकांघे भोग्य
पदार्थ, श्रीहि, यद इत्यादि, माणि जीवाला शारीरीन कायम टेवणारे प्राणायन-
शिष्य-भगवन्, मीहि ( तांदूळ) यव (सानु) ही हविष्यान्न गाहेन, नन्हे !
सिमान्ती-दोप. तसेच कर्माग भसणारे व पुरुषांस सरस्त करून स्वनत्र फल-
साधन होणारे तर, भदा-
शिष्य-श्रद्धा म्हणने आस्तिक्यबुद्धि. ही आस्तिक्यमुद्रि चिताला प्रसन्न करित.
माणि ही पुदि जगली तर मात्र सर्व पुरुषार्थाच्या तापनाचा प्रयोग सिद्ध होतो. होप
ना । तरोंच सत्य म्हणजे नशाम मसेल किंचा झाला असेल तसे पोलगे. होय ना!
सिद्धान्त्री-दोप. पण हे सत्य अनृतशून्य अस्न कोणाप्तही पौम करणारे
नसाये, तर्सेच वनपर्य (मधुन निवृत्ति) आणि विधि म्हणजे इतिकर्मन्यता ही सर्व
क्या पुरुषापासूगर उपन्न झाली आहेत. ॥ ७॥

·शाङ्करमाम्यसमेता। मंत्र आठवा. सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येपु चरन्ति प्राणा गुहाशया निहिताः सप्त सस ॥८॥ अन्वय व अर्थ-वस्मात् सप्त मागाः प्रभवन्ति, सत अर्चिपः, सप्त समिधः, सप्त होमाः, येषु माणाः चरन्ति इमे सप्त लोकाः, गुहा- श्रयाः सप्त सप्त निहिताः ( ज्या पासून सात प्राण, सात ज्वाला, सात समिधा, सान होम, जेथे माणसंचार असतो ते सात लोक भाणि जेथे प्रत्येक प्राणिशरीरांत गुप्तस्थली सात ठिकाणी सात वस्तु स्थापन केल्या आहेत, त्या वस्तु, ही सर्व त्यापुरुषापासून उत्पन झाली आहेत.) ॥८॥ किंच सा शोषण्या माणास्तस्मादेव पुरुषात्प्रभवन्ति । तेषां च मातापिो दीप्तय स्वविषयावद्योतनानि । तथा सप्त समिधः सप्त विषया। विषयाई समिध्यन्ते प्राणा । सप्त होमास्तद्विषयविज्ञानानि यदस्य विज्ञानं वजुहोति ” इति श्रुत्यन्तरात् । किंच सप्तमे लोका इन्द्रियस्थानानि येषु चरन्ति संचरन्ति प्राणाः। प्राणा येषु चरन्तीति प्राणानां विशेषणमिदं प्राणापानादिनिवृत्त्यर्थम् । गुहायां शरीरे हृदये वा स्वापकाले शेरत इति गुहाशयाः । निहिताः स्थापिता धात्रा सप्त सप्त प्रतिप्राणिभेदम् । यानि चाऽऽस्मयाजिनां विदुपा कर्माणि कर्मफलानि चाविदुपा च फर्माणि तत्साधनानि कर्मफलानि च सर्व चैतत्परस्मादेव पुरुषात्सर्वज्ञात्प्रसृतमिति प्रकरणार्थ ॥८॥ सिद्धान्ती-फार काय सांगावें । मस्तक्सयधी सात चक्षु.कणोदि प्राण, तसेच आपापले रूपशब्दादि विषय प्रकाशित करणान्या सात ज्याला, सात प्रकारच्या विज्ञानसाति, सात प्रकारचे विषय- शिष्य-समिधा याचा अर्थ विषय केला कारण, विषयांच्या योगपी होमान माण (इद्रिय) प्रज्वलित झेतात. म्हणून ना ! सिद्धान्ती-होय सात होम म्हणजे त्या त्या विषयांची सान विज्ञाने होत. 'याचें जे विज्ञान माहे त्याची आहुति देतो. अशी अन्य श्रुति प्रमाण आहे. तसेंच नेर्थे प्राणांचा सनार नित्य असतो, ती सान भुवनें म्हणजे सात इट्रियांची गौलकस्थाने होत. "

·६४
मुण्डकोपनिषत्
कस्मिन्नु भगयो विज्ञाते सर्पमिदं विशातं भवतीति । एवस्मिन्हि
परस्मिन्नात्मनि सर्वकारणे पुरुपे विज्ञाते पुरुष एवेदं विश्वं नान्य-
दस्तीति विज्ञान भवतीति । किं पुनरिद विश्वमित्युच्यते । कर्मामि-
होत्रादिलक्षणम् । तपो ज्ञानं तत्कृतं फलमन्यदेतावद्धीदं सर्वम् ।
तशतब्रह्मण कार्य तस्मात्सर्व ब्रह्म परामृतं परममृतमहमेवेति यो
वेद निहित स्थित गुदायां हृदि सर्वप्राणिना स एवं विज्ञानादविया•
अंथि मन्धिमिव दृढीभूतामविद्यावासनां विकिरति विधिपति
नाशयतीह जीवन्नेव न मृत सन्हें सौम्य प्रियदर्शन ॥ १० ॥
इति मुण्डकोपनिषद्भाप्ये द्वितीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥
सिद्धान्ती-याप्रमाणे है दिसणारे अंतयांश विश्व पुरुषोत्तमापासून उत्पन्न
झालेले आहे जेवदा म्हणून विकार आहे, न काही नामरूप आहे, ते मां पाणीचा
दिलास मात्र आहे, असय आहे पुरुष काय नो एक सत्य वस्तु आहे म्हणून हे सर्व
पुरुपन्यन विश्व पुरुषच असले पाहिजे पुरुपाहून विश्व ही अय वस्तु नाही म्हणून जो
पा विचारला होता की' भगवन्, कोणती एक वस्तु विज्ञान झाला असता हे सर्व
विज्ञात होते? ' त्या प्रमाला श्रुताने उत्तर दिले आहे, ते अस आहे
शिष्य- सें।
सिद्धान्तीदा अत्यन श्रेष्ठ, सव-कारण आणि सवनियामक पुरुार ज्ञान
शाले म्हणजे पुरुष हाच सर्व विष आहे, दुसरी काही वस्तु नाही, मसा निश्चय होतो.
म्हणजे पुरुषज्ञानाने सर्व दिश्वज्ञान होते, असे तात्पय आहे:
शिष्य-भगवन् । मग विश्व म्हणजे तरी काय?
सिद्धान्ती-जे आपल्या सर्व इद्रियास मका होने रिवा कल्पिता मैने,ने
सर दणजे विश्व होय हे सर्व कमात्मा आहे, रुत आहे अमिहोगदि ज्याचे
लक्षण आहे, ते कर्म, विश्व, होय नप म्हणजे ज्ञान आणि तपाने उत्पन झालेल
फल तपाहून निराळे आहे. नपात्मक ज्ञानाढून स्याचे फल निराळे असते. या
पमाणे कर्म व तप मिटन हे सर्व होते पण हे सन महाचे कार्य आहे. म्हणून
'सर्व बह आहे, परम अमृतमय आहे, मौही बह्य भाह, सारांश, मी आणि ब्रह्म
एक्न आहे' असे गूदज्ञान ज्याला झालं, 'सर्व पाण्याच्या अन करणात वास्तव्य कर
णारा आत्माराम मीच आहे, अमा ज्याचा निश्चय झाला, तो अज्ञानाचे घट्ट आणि
कठिण अरों में वासनात्मक पाटो भराते में सोडून मोकळे करितो, जिवंत असताना
अज्ञान नाही करिनो, मेल्यावर नहे मारांश, जिवत असताना अमर होतो,
जीवन्मुक्त होतो हे प्रियदर्शना शिष्या! त्याचे सर्व अज्ञान न होऊन तो येच
मुक होतो ॥१॥

·शाङ्करभाष्यसमेता।
एते तिष्ठति हन्तरात्मा लिङ्ग सुक्ष्म शरीरम् । तद्वचन्तराले शरीर-
स्याऽऽत्मनश्वाऽऽत्मवद्वर्तत इत्यन्तरात्मा ॥ ९॥
सिद्धान्ती-क्षारादि सर्व सप्त महासमुद्र आणि हिमालपादि सप्त महापर्वत या
पुरुषापासून उत्पन्न झाले अनेक वर्षे धारण करणान्या गगादि महानया येथूनच
उगम पावून रत्नाराकडे धावत जातात माहि यदादि सर्व ओषधी (वनस्पती व
त्याची फले ) येथून उपन्न झाली सहा प्रकारचे मधुर आल तिक्त इत्यादि रस हेही
महापुरुषापासून उत्पन्न झाले आणि या पड़सानी व स्थूल अशा पचमहाभूतानी वेष्टि
लेला आमा म्हणजे लिंगशरीर अथवा सहन शरीर असते ते हे सूक्ष्म शरीर स्थूल
शरीराच्या व आल्याच्या मध्ये असते आणि स्थूल शरारास नियमित करिते म्हणून
त्याला अतरामा असहणतात । ॥
माध्व०-'येन इपादि'-ज्या कारणाने अतयामी भगवान् ब्रह्मदेवादि सद
भूतांमध्ये राहतो, त्या कारणाने सब उपन्न केलेल्या मृरांचे अतर्याम मगवतानेच
निर्माण केले आहे, असे सिद्ध होते
मंन्न दहावा.
पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
एतथो घेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि
विकिरतीह सोम्य ॥१०॥
इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिपदि द्वितीयमुण्डके
मथमः खण्ड ॥१॥
अन्वय व अर्थ--पुरुषः एव इदं विश्व, कर्म, तप, परामृतं बल,
( हा पुरुषच हे सर्व विश्व, सर्वकर्म, सर्वतप आणि अति श्रेष्ठ व अमर
असें ब्रह्म आहे ) सौम्य । एतत् गुहायां निहित य वेद स इह
अविद्यापयि विकिरति ( हे सौम्य ! गुहेमध्ये स्थापित झालेलें हैं शान
ज्याला झालें वो अविधेची प्रथी येथल्या येथेच सोडवून टाकतो, नाहीशी
शरितो.)॥ १०॥

·६२ मुण्टकोपनिषत् शिष्य-ज्यामध्ये प्राणाचा संचार होतो. ' असे श्रुतीचे शब्द आहेत, त्यावरून अर्थातच प्राणापानादि घायूंचा येथे निरास होतो. आणि. इंदियांची रपाने असा अर्थ सट होतो. सिद्धान्ती-शेवटी शरीरात किंवाहृदयाचे टिकाणी निद्राकारी ने विश्रोति घेतान व ज्यांची स्थापना प्रत्येक प्राण्यांमध्ये विधात्पार्ने केली आहे, त्या गोटी (दनिये) होत, सारांश, जे आत्मपज्ञ करणारे आत्मेकज्ञानी भाइत, त्यांची सर्व कर्म, कर्मसाधने व कर्म- फलें आणि अविद्वानांची कर्म, कर्मसाधने आणि कर्मफले या सर्वका परमपुरुरापासूनच निर्माण होतात, असा तात्पर्याय आहे. हा कर्ममपंप मत्येक माण्याच्या हृदपाधानी गुप्त रीतीने परमेयर स्थापन करितो. म्हणून या प्रपंचाला 'गुहाशय' हे नाव दिले. डा फर्ममपचही परमेश्वरजन्य आहे. ॥ माभ्य --सप्तापः-इंद्रियजन्य ज्ञानें; होम-विषयेद्रियांचे संबंध, लोकमान इंद्रियगोलक. (गुहाशयापो असा याचा पाठ आहे. मलिन पाठ गुहाशयाः असा आहे.) युद्धीमध्ये प्रत्येक पुरुषाला निरनिराळे सप्त सप्न प्राण आहेत. प्रत्येक शरारांत सात प्राण असनात, मंत्र नयचा. अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्पन्दन्ते सिन्धवः सर्यरूपाः । अतश्च सर्वा ओपधयो रसश्च येनैप भूतस्तिष्ठते घन्तरात्मा ॥९॥ अन्यय व पर्य -अतः सर्वे समुद्राः, गिरयः च; अस्मान् सर्व रूपाः, सिंघवः स्पंदते; थतः च सर्वाः ओपययः रसः च; येन हि एषः अन्तरात्मा भूतः तिष्ठते (हा पुरुषापासून सर्व सागर व सर्व पर्वत उत्पन्न झाले; यापासूनच अनेक स्वरूपी नद्या उत्पम होऊन प्रवाह रूपाने चालतात; सर्व वनस्पति आणि सर्व रस येथूनच उत्पन्न झाले. आणि या रसाने व पंचमहाभूतांनी वेष्टित असा हा अन्तरात्मा लिंग शरीररूपाने वास्तव्य करितो.) ॥९॥ अतःपुष्पारसमुद्राः सर्वे क्षाराधाः। गिरयश्च हिमवदादयोऽस्मा- देव पुरुषात्सर्वे । स्यन्दन्ते स्रवन्ति गङ्गाद्याः सिन्धवो नद्यः सर्वरूपा बहुरूपाः अस्मादेव पुरुषात्सर्वा ओपपयो नीहियवाद्याः। रसश्च मधुरादिः पविधी येन रसेन भूतैः पञ्चभिः स्थूलैः परिवेष्टितस्ति- ·शाङ्करभाष्यसमेता। ६७ सत्रार करिते. गुद्देमध्ये राहणारे ते 'गुहागर' हे साहून अत्यत मोठे भसून पुन पाच्या आश्रयाला सर्व पदार्थ येतात म्हणून प्रमाला 'महत्पद ' असा सज्ञा आहे शिष्य-या महत्पद आहे, हे कसें । सिद्धान्ती–कारण या ब्रह्मामध्ये अनरिक्षात संचार करणारे एल्यादि, प्राणा- पानादि व्यवहार करणारे मनुष्यपत्यादि, तसेच निमेषादि-सविणे, गुप्त होणे इत्यादि क्रिया करणारे आणि तद्विरुड म्हणजे प्रकट होण्याची किया करणारे (अविभाव व तिरोमाव करणारे ) सर्व पदार्थ जे आहेत, त्या सर्वीय समर्पण या एका बहान होनें रसाच्या सर्व मा स्थनामांमध्ये समर्पित होतात, तदन् सर्व पदार्थ महाच्या भाश्रयाने राहतात शिष्य-अनिमेष ' हा शब्द मुळमनात नाही सिद्धान्ती-पण वाक्याच्या अपेक्षेनें व 'आणि ' या शबान त्याचे अस्तित्व सिद्ध होते व श्रुति ही अन्याठिकाणी निमेषाररोवर अनिमेषाचा उच्चार करिने अतो, सर्वा, भाश्रयस्थान असणारे हे ब्रह्म 'हे शिष्यहो । नुमचाही स्मात्मा आहे, (तुमचेही आश्रयस्थान आहे) हे जाणून घ्या' असें श्रुतिमाता मोक्या बळकळीने सागत माहे नसँच, हे सन व असन (मूर्त व बभून, स्थूल व सूक्ष्म ) यांचे मूळम्वरूप आहे हैं जर नसेल तर स मतीमूर्तदस्त शून्यरूप होनाल साराश, याच्या आधाराने भू मूर्तवस्त राहतात हे वरेण्य म्हणजे सर्वांनी स्तुति करण्यास व सर्वांनी मार्थना करण्यास योग्य आहे, कारण ते निस्य आहे शिष्य-तसेच, हे सर्व लोकांच्या विज्ञानाहून पर म्हणजे अत्यत निराळे आदे सारांश व्यावहारिक कानविज्ञानाला हे चिद् ब्रह्मरूप अगोचर माहे येथें ' प्रजाना' याचा वध विज्ञानाशी माहे होयना ? सिधान्ती-होय येथे अमळमा दूरान्वय आहे. अर्थातच हे सब वरिष्ठ ( सच श्रेष्ठपदार्भाहून जास्त श्रेष्ठ ) आहे. ब्रह्म है सर्वथा दोषशून्य आहे, म्हणून ते सर पदार्थापेक्षा अत्यत श्रेष्ठ असले पाहिजे, हे उघदच झाले हैं एकच एक आहे मारांश हैं गूढ आहे तरी सर्वप्रकाशक, सर्वाधार, सर्वरूप, सर्वागोचर व सर्वश्रेष्ठ आहे ॥१॥ रंगरामा-आदि 'अव्यय, अविनाशी अभ्यय बह्म योगिलोकाना मात्र 'सदसवरेण्य भूल आणि सूक्ष्म पस्तूस साधार लाहे म्हणून त्यानी मार्थना करण्यास योग्य-विज्ञान-जीद. माध्य---मागील प्रकरणात ब्रह्म हें नगवन्मादि कारण आहे आणि जगाकत्या ममा कान झाले असता विवेची गांठ सैल होते हैं सिद्ध केले आता है ज्ञान झाल्यावर मुमुभूनी काय करावयास पाहिजे असा मम उद्भवेल, त्याला हे उत्तर की, ममुभने विशेष गुणविशिष्ट मझाचे श्रवण करावे, असे सागावयाचे आहे 'आवि 'निय प्रकटस्वरूपा एनर' कर्मेट्रियव्यापारवान् 'प्रामा' यासादि व्यापारवान् निमिषन् ।-हानद्रिय च्यापारवान् ही तिन्ही विशेषण उरशासाठी उपयोजिली आहेत की जीवांचे सर्व जागृतादि स्थितिच्यापार अनमी परमेश्वराच्या आधीन आहेत असे समजादे सदसोण्य- मूर्तामूटूिन किंवा कार्यकारणाहून श्रेष्ठ 'विज्ञानात्पर 'व्यादेवापेक्षाही श्रेष्ठ, प्रत्यक्ष असते ·मुण्डकोपनिषत् आहे, जे सर्ववर्णनीय आहे, जे सर्व प्राण्याच्या ज्ञानाहून श्रेष्ठ र विलक्षण अगोचर आहे, आणि में सर्वश्रेष्ठ आहे, त्याचे ज्ञान फरून घ्या) ॥१॥ अरूप सदर केन प्रकारेण विज्ञेयमित्युच्यते 1 आवि प्रकाश मनिहित वागायुपाधिभिचलति भ्राजतीति शुन्यन्तराच्छन्दादीनु. पलभमानवद्वभासते । दर्शन प्रवणमननविज्ञानाद्युपाधिधमैराविर्भूत महक्ष्यते इदि सर्वप्राणिनाम् । यदेतदाविर्मा सनिहित सम्यस्थित हृदि तद्गुहाचर नाम गुहाया चरतीति दर्शनश्रवणादिप्रकारगुहापर- मिति प्रख्यातम् । महत्सर्वमहत्त्वात्पद पद्यते सर्वेणेति सर्वपदार्था- स्पदत्वात् । कथ तन्महत्पमित्युच्यते । यतोऽनास्मिन्ब्रह्मण्येतत्सर्व समर्पित प्रवेशित रचनाभाविवारा एनशस्त्पक्ष्यादि । प्राणप्राणिती- ति प्राणापानादिमन्मनुष्यपचादि । निमिपन यनिमेषादिरियावयचा- निमिपञ्चशब्दात्समतमेतदनैव ब्रह्मणि समर्पितम् । एतबदास्पद सर्व जानथ हे शिष्या अवगच्छय तदात्मभूत भवता सदमस्वरूपम्। सदसतोमियो स्थूलसूक्ष्मयालव्यतिरकैगाभावात् । वरेण्य वरणीय तदेव हि सर्वस्य नित्यत्वात्प्रार्थनीय पर व्यतिरिक्त विज्ञा नात्प्रजानामिति व्यवहितेन सबन्धो यहौकिकविज्ञानागोचरमित्यर्थ । यद्वरिष्ठ वरतम सर्वपदार्थेषु वरेषु तद्धयेक ब्रह्माविशयेन वर सर्व- दोपरहितत्वात् ॥ १॥ शिष्य-ज्याला कोणत्याही प्रशाचे रूपागादि गुण नाहीत, त्या अविनाशी पा मामाचे मान से पठन त्याप ! सिद्धान्ती-रेक 'ज्वालामय माहे' 'प्रकाशमय आहे' इत्यादि श्रुतींवरन अमें स्पष्ट सिद्ध हार्ने की वाणा, नेत्र कर्ण इत्यादि उपार्षीच्या द्वाराने हा बहास शब्द प, शद इत्यादि गुणांस प्रकाशिता यते असे सिद्ध हाऊन हे नल जीवस्वकपदार्ग मकाशित हा 'मारि ' या शब्दाचा प्रस्तुनस्थली मारा हा अथ आहे तात्पर्य हे मह पिपाँची उपलब्धी परिते म्हणून ते प्रकाशवत आहे, असे ठरतें रूपदर्शन, गाग्दापण दिपयचिंतन, विषयविज्ञान इत्यादि उपाधिधर्मानी (नेर, कण, मन, बुद्धि इत्यादि ज्या उपाधि आहत,न्याच्या गुणधर्मानी) मा पक्ट होऊन रक्षिता पर्ने आणि में जागच्या हृदयात पालाम्य पारिते, असें ठरते बसा । हे दान, अरण, इत्यादि स्वरूपाना प्रकट होणारे या जीवदांत व्यवस्थितरीतीने राहिलें मसते म्हणून न्याला ' गुह्मचर मी म्हणतात, ही गोष्ट सवप्रसिद्ध आहे गुहाचर' असे नाव मिटण्याचे रहस्य हे आहे की हे महल दर्शनश्रपणादिप्रकारांनी गुद्देमध्य (हृदयामध्ये) ·शाकरमायसमेता। सिद्धान्ती-ओ। 'च' (आण) हे पद आहेना ! त्यावरून स्भूलाचा निर्देश सहन होतो, पुनः; पृथ्वी लादि सर्व सप्त लोक त्याच्यामध्ये रिपत झाले आहेत; इतकेच नव्हे, तर पा समभुक्नांत राहणारे मनुष्यादि सर्व प्राणीही मह्मचैतन्याच्या माथ- याने मिद्ध होतात, हे मर्दपसिन आहे. याममाय सर्व चराचराचा आश्रय असणारे ते है अविनाशिनल आहे. ते सर्व पाणवताचा प्राण भागि वाणी र मन असणाऱ्या सर्व दशेन्द्रिय असणान्या-माण्यांचे ने भगादिदिये माहे. 'मामाणाया प्राण आहे' ही श्रुति. स्पष्ट भी सांगते की माणेद्रियादि सर्व शरीरसंघात हा माचेतन्याच्या मात्र भावपार्ने मासतो. असो हे में प्राणादिका अंतयामी व अविनाशी चैतन्य आहे, से सत्यरूप (सत्तारूप) आहे आणि मशूनच ते अमृत म्हणने अविनाशिक अधिकारि आहे. त्यासा बहाला मनाने वेध करावा म्हणने ते आपलेसे करून घेऊन त्याचे ठिकाणी मनाचे समाधान करा, शुद्ध मनाची स्थापना करावी, हे अवश्य आहे. असे आहे म्हणून श्रुति म्हणने की हे सौम्य ! अक्षर ( अविनाशि) जे ग्रा, त्याच्या ठिकाणी अत:करणाचे समर्पण करून समाधान करून घे. सारांश, मागील व या मंत्रात ब्रह्मस्वरूपाचे दिग्दर्शन लक्षणारूपाने करून जीवाने त्या स्वरूपाचे ध्यान करून समाधिवृत्तीत असावें, असा जीव-कल्याणकारी श्रुतीने उतमोत्तम उपदेश केला आहे. हा उपदेशच पुढील मंत्रान स्पर केला आहे. ॥ २ ॥ रंगरामानुज- अचिमत् । - दीमिमान्. अर्थातच परमेश्वराला शरीर आहे आणि शरीरद्वाराने तो प्रकाशितो हैं सिद्ध साहे. 'अमते 'असंसारीमुक्कानी भोगण्यास योग्य, 'माया-'माण 'मुख्य प्राणाचा अंतर्यामी. अदृश्यत्वादि गुण असणारा, सृष्टि उत्पन्न करणारा. अक्षरस्वरूपी सकलगुणपूर्ण भगवान् मकल पाण्याचा प्रेरक आहे. म्हणून त्याला प्राण असे म्हटले. वाकू आणि मन यांचाही अर्थ अभिमानी देवतापा तर्यामी असाच करावयाचा आहे. 'सत्य मुक्कामुक्तांचा नियामक. 'अमृत' नित्यमुक्त एव गुणविशिष्ट ब्रह्माचे ज्ञानीमकाने मनन करा. मंत्र तिसरा. धनुर्पहीत्वोपनिपदं महास्त्रं शरं धुपासानि- शितं संधयीत । आपम्प तागतेन चेतसा लक्ष्पं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥ अन्यय व अर्य-औपनिषदं महावं धनुः गृहीत्वा उपासानिशित शरं हि संघयीत ( उपनिषत् संबंधी व मोठे सामर्थ्यवान्-फार लांबीच्या फेंकी करण्यास समर्थ असणारे विस्तीर्ण-धनुष्य घेऊन उपासनेने तीक्ष्ण ·६८ 1 मुण्डकोपनिषत् मंत्र दुसरा यदमियदणुभ्योऽणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्राह्म स माणस्तद् वामनः । तदेतत्सत्यं तदमृतं तदेव्यं सोम्प विद्धि ॥२॥ अन्वप व अर्थ-यत् अर्पिमत्, यत् अणुभ्य अणु, च यस्मिन् लोकाः लोनिश्च निहिताः (जें दीप्तिमंत आहे, जे सूक्ष्माहून अति- सूक्ष्म आहे व ज्यात सर्व भुपर्ने आणि भुवनस्य लोक स्थापित झाले आहेत ) तत् एतत् अक्षर ब्रह्म (तें हैं अविनाशि ब्रह्म आहे) स प्राण (तो प्राण आहे ) तत् उ वामन (तें वाणी आणि मन ही आहे) तत् एतत् सत्यं, वत् अमृतं, तब वेद्धव्यं हे सत्य व अमृत आहे. त्याचा वेधकरावा. ) सोन्य। विद्धि ( हे सौम्य, हे सर्व जाणून समाधान करून घे) ॥२॥ विच यदर्चिमदीप्तिमदीप्त्याऽऽदित्यादि दीप्यत इति दीप्तिमद्राक्ष । किंच यदणुभ्य श्यामाकादिभ्योऽप्यणु च सूदमम् । पशदास्थूले- भ्योऽप्यतिगयेन स्थूल पृथिव्यादिभ्य' । यस्मिटोका भूरादयो निहिता स्थिता । ये च लोरिनो लोकनियासिनो मनुष्यादयश्चैव- न्याश्रया हि सर्वे प्रसिद्धास्तदेतत्सर्वाश्रयमक्षर ब्रहा स प्राणस्तदु बामनो वाक्च मनश्च सर्वाणि च करणानि तद्वन्तश्चैतन्य चैतन्या- श्रयो हि प्राणेन्द्रियादिसर्वसधात "माणस्य प्राणम् ” इति श्रुत्य- न्तरात् । यत्प्राणादीनामन्तश्चैतन्यमभर नदेवत्मत्यमविनयमतोड़- मृवमविनाशि तद्वेदव्य मनसा ताडयितव्यम् । तस्मिन्मन समा- धान कर्तव्यमित्यर्थः । यस्मादेव हे सोम्य विद्धपक्षर चेतः समाधत्व।२॥ सिमान्ती-आणसी; हे मह शासन असून आपल्या प्रकाशानें मोटमोम्या आदित्यादि जडांस ही प्रकाशित करून पुन त्यास प्रशरावत परिने तसेंच श्यामाक- धा याच्या पणापेक्षाही अति सूक्ष्म अतून ते पृथियादि रभूरपदायांपेक्षा अत्यत मोठे आहे. शिध्यमत्रांत स्थूराचा निर्देश नाहीं ·शाङ्करभाष्यसमेता। सिद्धान्ती--ओ! 'च' (आण) हे पद आहेना ! त्यावन भूराया निर्देश सहज होतो पुन, पृथ्वी आदि सर्व सप्त लोक त्याच्यामध्ये स्थित शालें माहेन, इतच नव्हे, तर या मप्तमुवान राहणारे मनुष्यादि सर्व प्राणीही मह्मचैत याच्या मात्र याने मिद्ध होतात, हे मर्वप्रसिद्ध आहे यापमाणे सद चराचराचा आश्रय असणार से है अपिनाशि ब्रह्म आहे ते सब पाणवताचा प्राण आणि वाणी र मन असणाऱ्या सर्व परीन्द्रिये असणान्या-पाण्याचे ते मनादिहदिये माहे 'बाह्म शाणाचा प्राण आहे' ही श्रुति- स्पष्ट असे सांगते की शणेद्रियादि सर्व शरीप्सघात हा बह्मचैतन्याच्या मात्र माथयार्ने भासतो असो, हे जे प्राणादिकवि अतयामी व अविना। चेतन्य आहे, में सत्यरूप (सत्तारूप) आहे आणि म्हणूनच ते अमृत म्हणने अविनाशिष अविकारि आहे त्यामा महाला मनाने वेध करावा, म्हणजे ते आपलेसे करून घेऊन त्याचे निकाणी मनायें समाधान कराचे, शुद्ध मनाची स्थापना करावी, हे अवश्य आहे. असे आहे म्हणून श्रुति म्हणते की सोम्प । अक्षर ( अविनाशि)ज मझ, त्याच्या ठिकाणी अत करणाचे समपण करून समाधान करून घे सारांश, मागील १ था मत्रांत बामस्वरूपाचे दिग्दर्शन लक्षणास्पाने करून जीवाने त्या स्वरूपाचें ध्यान करून समाधिवृत्तीत समावे असा जाद-कल्याणकारी श्रुतान उतमोत्तम उपदेश केला आहे हा उपदेशच पुढील मनात पर केला आहे ॥२॥ रंगरामानुज-अमित -दीतिमान अर्थातच परमेश्वराला शरीर आहे आणि शरीरद्वाराने तो प्रकाशितो है सिद्ध आहे 'अमन 'अससारीभुकोनी भोगण्यास योग्य मान-माण मुरय प्राणाचा भतर्यामी अदृश्यत्वादि गुण असणारा, सृष्टि उपन्न करणारा समक्षरम्वरूपी मकलगुणपूर्ण भगवान् सकल प्राण्यांचा प्रेरक आहे म्हणून त्याला प्राण असे म्हटलें वाकू आणि मन यांचाही अर्थ अभिमानी देवनाचा मतर्यामी असाच करापयाचा आहे 'सत्य =मुक्कामुक्काचा नियामक ' अमृन - नियमुक्त एवगुणविशिष्ट ब्रह्माचे ज्ञानीभतार्ने मनन कार्य मंत्र तिसरा. धनुग्रहीत्वोपनिषदं महास्त्रं शरं युपासानि- शितं संघमीत । आयम्य तनावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सोम्य विद्धि ॥ ३ ॥ अन्वय व अर्थ-औपनिपदं महात्रं धनु गृहीत्वा उपासानिशित शरं हि सवयीत ( उपनिषत् सवधी व मोठे सामर्थ्यवान्-फार लावीच्या फेंकी करण्यास समर्थ असणारे विस्तीर्ण-धनुष्य घेऊन उपासनेने तीन ·मुण्डकोपनिषत् केलेल्या वाणाची योजना करा) आयम्य तत्भावगतेन घेतसा लक्ष्य (आणि प्रत्यचा-धनुष्याची दोरी-दीर्घ भोदन म्हणजे त्या प्रमाचे ठिकाणी भावनायोगें सर्वव्यापी झालेल्या अत फरणाने ब्रमाचे लक्ष्याचे- जे यापल्यास मिळवावयाचे आहे, त्याचे-ध्यान करा ) तत् एव अक्षर सोम्य ! विदि (हे सौम्य, तेच हे अक्षर अविनाशि वक्ष आहे, असे जाण ) सारांश, वैदिकउपासनेने एकार झालेले चित्त परब्रह्माचे ठिकाणी लावावे. धनुष्याला बाण लावून जसा आपण आपल्या लक्ष्यावर नेम परितो तसाच आपल्या सस्कृत अत करणाने परनामाचा वेष करावा. ॥ ३॥ कथ वेद्धव्यमित्युच्यते । धनुरिप्वासन गृहीत्वाऽऽदायोपनिषद् मुपनिपतु भव प्रसिद्ध महान महय तदस्य च महान धनुस्तस्मि- दरम् । किविशिष्टमित्याह । उपासानिशित सतताभिध्यानेन तनूकृत माटतमित्येता । सधयीत सधान कुर्यात् । सघाय याऽऽयम्याऽऽकृप्य सेन्द्रियमन्त करण स्वविषयाद्विनिवर्स लक्ष्य एवाऽऽचर्जित फुत्वेत्यर्थ । न हि हरतेनैव धनुष यमनमिह मभवति । तद्भावगतेन तस्मिन्ब्रह्मण्यक्षरे लक्ष्ये भावना भावस्तद- तेन चेतसा लक्ष्य तदेव यथोक्तालक्षणमक्षर सोम्य विद्धि ॥ ३॥ सिद्धा वेध कसा करावयाचा ते या मान मागिनले भाई उपनिषदाच्या भादल्याने मिटु मारेले आणि लोपसयच्या रप्यावरील पदाधीशप करिता येइल, अशा शका प्रणवरूपि विश्लीण धनुष्य घेऊन या पावर असा एकाप यानान अति नीक्षण आणि सम्झत झालेल्या मनोपाधिक नीरपी थाणाची योजना करावी, हैं याण-मधान क्रन आणि धनुष्याची प्रत्यचा आदन म्हणने इंद्रियासहीन अन करणाला आपापल्या विषयापासून निवृत्त करून यालरूपी जो आपला देय पदाम त्याला मात्र माल्या भागाचा म्हणजे अत करणाचा नेम दिननुक लागेल असे अर्थानर आपले, धनुष्य आपल्या हाताने आपण च आसूट परिनों, तसा भकार येथे नाही तर अविनाशी यहाया रिकाणी र भावना अत परणाची झाली आहे अशा स्वरूपाने महावें आस्टन का अदिनाशिपया इत्यादि पूर्वाक स्वरूप हेच ज्याचे लक्षण आहे से ब्रह्म होष, सौना पाग्यरीतीने समजून पेनले पाहिजे साराश उपनिषदात सांगितलेल्या प्रणवोपासनने व सरात झालेल्या अत करणाने एकापत्रिनन कारागावे हा नात्ययार्थ आहे ॥३॥ करा ·शाङ्करभाष्यसमेता। ७१ रंगरामानुज-धनुः'अणदनामक धनुष्य. मगरताच्या उपासनेने स्कूल- सूरमशरीरांपासून निरा केलेला, अक्षरादि आठ रक्षांनी युक्त, असा जो जीवात्मा तो धनुष्यास लावावयाचा बाण आहे असे समजा. 'आयम्प' जौद आणि पर- मात्मा हे शेषशेपी आहेत, जीव हा परमाल्याया एक शरीरप्रकार आहे, असें अनु. सधान ठेऊन मागवतेन ! असाही एक पाठ या आचार्यास उपलब्ध झारा होता असे दिसते 'भावगत 'मसी एक पाट घेतला तर ' भावगतैन नेतसा आयम्य - मनार्ने अन्य विषय वर्ज क्खन अक्षर जें परमा तिकडे आपले चित्त एकाय करण्याचा स्थिति, असा अर्थ करावा माध्व०-'महाल '-मूरमत्राचे व्यनक जे ओंकार स्वरूप में उपासना अवणमननात्मक शास्त्राभ्यास. 'विधि व्यानकर . मंत्र चवथा- प्रणवो धनुः शरो यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अपमसेन वेदव्यं शरवसन्मयो भवेत् ॥ ४॥ अन्वय व अर्थ-प्रणवः यतु , हि आत्मा शरः, ब्रह्म वक्ष्य उच्यते (ओंकार हे आपले धनुष्य, आमा हा वाण आणि त्या वाणाचें लक्ष्य म्हणजे ब्रह्म होय.) अभमत्तेन वेद्धव्यं (आणि प्रमत्त न होवा-पूर्ण काळजीने-वेध घेऊन बाण सोडावा.) शरवत् तन्मयः भवेत् (वाण लक्ष्याकडे जाऊन त्यात शिरतो व तेथें तन्मय होतो, त्याप्रमाणे आपला आत्मा अमापर्यंत जाऊन तन्मय होईल.)॥४॥ यदुक्तं धनुरादि तदुच्यते । प्रणव ओकारो धनुः । यथेष्वासनं लक्ष्ये शरस्य प्रवेशकारणं तथाऽऽत्मशरस्याक्षरे लक्ष्ये प्रवेशवारण- मोंकार प्रणवेन ह्यभ्यस्यगानेन सरिश्यमाणस्वदालम्वनोऽप्रतिबन्धे- नाक्षरेऽवतियते यथा धनुपाऽऽस्त इपुलक्ष्ये । अतः प्रणवो धरिव धनु । शरो हात्मोपाधिलक्षणः पर ण्व जले सूर्यादिवदिह प्रविष्टो देहे सर्वबौद्धमत्ययसाक्षितया सशर इब स्वात्मन्येवार्पितो क्षिरे ब्रह्मण्यवो मा तहक्ष्यमुच्यते लक्ष्य इव गन समाधिसुभिरामभा- वेन लक्ष्यमाणत्वात् । तत्रैव सत्यप्रमत्तेन पाह्यविषयोपलब्धिकृष्णा- प्रमादवजितेन सर्वसो विरक्तेन जितेन्द्रियेसामचित्तेन वेद्धव्य मन्न, लक्ष्यम् । ततस्तद्वैधनादूर्ध्व शरबत्तन्मयो भवेत् । यया शरस्य' ·मुण्डकोपनिपत राध्यकात्मत्व फल भवति । तथा देहायात्मप्रत्ययविरस्करणनाक्षर- फात्मत्व फलमापादयेदित्यर्थः ॥४॥ सिद्धा-या मान धनुष्य इत्यादि कोणते पदाचं सांगितले आहे आकाररूपी प्रणव है मागील मंगातीर उपनिषापरिन धनुष्य होय ज्या प्रमाण धनुष्य है लल्यामर्थ्य भागाचा पदेश करण्यास साधनीभूत होते, त्याप्रमाणे आत्मापा याणाचा प्रश माझा. भष्य परण्याग ओकार उत्तर साधन आहे प्रणवाया सनत अभ्यास केला असता चित्त साहत होते आणि त्याच्या साहाप्यान आपरे चित्त काही एक विन न येना परमलाचं निशाणी जाऊन ने राहो नसा याण धनुष्यारया साहाय्याने रस्यापर्यंत जाऊन पाहयता, त्याप्रमाणे मापल चित अथवा सोपाधिक आमा मझा रिकाणी स्थिर होतो म्हणून भगवारा धनुपाची उपमा दिली आहे येथील पाण म्हणने आत्मा होप हा हा भोपाधिक परमात्माच आहे, पण राय ज्यापमाण प्रकाशम्पान उदकामध्ये प्रवरा करून पतिपियनो त्यापुमाणे देहामणे शिरतो, तोही आत्माय आहे कारण तो आपल्या सव युनित्ययांचा साक्षी असतो हा तापामधील पाणाममाणे भारल्या अक्षरस्वती ब्रह्मामध्ये, आप पास अपंण ककन पैतो, म्हणून मह्माता लक्ष्य (पंध पेण्याचें स्थान ) म्हटर आहे ज्यांना मापल्या मनाला समाधिसाची शांति मिळवून प्यषपाची भाहे ते मामबुद्धाने महारहे आपलं चित्त सरंद एकायतेन अर्पण फारतात असा प्रकार आहे म्हणून ब्रह्माला सत्य म्हटल सापकानं यातिपयांपासून उत्पन्न होणारी नृणा प मोह ही सर्व सभा टावून देग्न, साराश, मनोतियह करन व सवन्दा रिफ होऊन एकापविनान महरूपी ने लक्ष्य नै मापन्या भात्म्याचा नेम धरारा हा काळजीपूर्वक पारेला सावधान नेम सिद्ध झाला म्हणजे पाण जसा लत्पनि प्रदेश परितो, त्याप्रमाणे साधकालादी महामध्ये प्रवेश करिता येतो. पाण आणि सत्य हाँ एकाभव होतात, त्याप्रमाणे जीवात्मा आणि मा ही एकात्मक होनात साश सामान्य जीवाला देहादिकाचे ठिकाणी (भाना मक वा टिकाणी) जो मामपत्यप (दे हाच आत्मा आहे अशी मतीति ) येत असतो, तिरा साधकाचे ठिकाणी नाश होऊन तो अविनाशमहाशी मायुज्यतापी फल प्रामकरुन घेती ॥४॥ रगरामानुज-वेध' एकापम्यान 'तमय 'भेद करणारा जो आकार त्याचे मुटौंच स्मरण नसणे माध्य-तन्मय यामधुर, वझरम पापमाणे दोन, तीन, चार या तीन मत्रांतील उपदेशानुसार श्रवणमननध्यानाने भगदनाची मात्र उपासना कराती असे श्रुतीने ठरविलें.

·. शाङ्करभाष्यसमेता। ७३ मंत्र पांचवा. यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवक जानथ आत्मानमन्या वाचो विश्वथामृतस्यैप सेतुः ॥५॥ अन्वय व अर्थ-यस्मिन् योन, पृथिवी च अंतारिख, सः माणैः सह मनः च, ओतं; ते एव एकं आत्मानं जानय (ज्याच्यामध्ये स्वर्ग, पृथिवी आणि अंतरीक्षा, तसेच सर्व प्राणांसह मन समर्पित होते, त्या मान अद्वितीय आत्म्याचे ज्ञान करून घ्या.) अन्याः वाचः विमुञ्चय (दुसन्या सर्व वाणी-विद्या-टाकून द्या) एपः अमृतस्य सेतुः (हा आत्मा मोक्षाचा सेतु-भयसागर उतरून जाण्याचा पूल-आहे. ) ॥ ५ ॥ अक्षरस्यैय दुर्लक्ष्यत्वात्पुनःपुनर्वचनं मुलक्षणार्थम् । यस्मिन्नक्षरे पुरुषे द्यौः पृथिवी चान्तरिक्षं चोतं समर्पित मनश्च सह प्राणैः करणेरन्यैः सर्वैस्तमेव सर्वाश्रयमेकमद्वितीयं जानथ जानीय हे शिप्याः । आत्मानं प्रत्ययस्वरूपं युप्माकं सर्वप्राणिनां च शात्या चान्या वाचोऽपरविद्यारूपा विमुञ्चय पिमुश्चत परित्यजत । तत्प्र- काश्यं च सर्व कर्म ससाधनम् । यतोऽमृतस्यैप सेतुरेतदात्मज्ञानम- मृतस्णामृतत्वस्य मोक्षस्य प्राप्तये सेतुरिव सेतुः संसारमहोदधेरुत्त- रगहेनुत्वात्तथा च श्रुत्सन्तरम्-" तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय" इति ॥५॥ सिद्धान्ती-याही मंचात अविनाशी आत्म्याचे स्वरूप पुनः सांगितले आहे. कारण, मलाचे ज्ञान होणे, ज्ञानाच्या कक्षेत ब्रह्म येणे, अत्यत दुःसाध्य वस्तु आहे. विषय अवघड आहे म्हणून पुनःपुनः तोच विषय श्रुतिभाऊटी निरनिराध्या स्वर- पानी सांगत आहे. हेतू हाकी, अनेक प्रकारांनी एका वस्तूचे वर्णन केले अप्तता अपा वरतुदी सदघट होते. असो. श्रुति म्हणतेः च्या अविनाशी परमात्यामध्ये स्वर्ग, पृथ्वी, अंतरिक्ष हे तीन लोक आणि सर्व इंद्रियासह व मागांसह मन रामर्पित होते, नो सास आश्रय देणारा अद्वितीय परमामा मात्र, हे साधक शिष्य हो, तुम्ही सर्वांनी समजून घ्यावा. हा तुम्हा सर्वारा सर्व प्राण्यांचा प्रत्यगारमा पूर्णपणाने समजून घ्या आणि दुसऱ्या सर्व अपरविद्यारूपी विषयाचा व त्यांचे चर्चेचा परित्याग करा. कारण या विद्या जी जी करें व कर्मसाधने प्रकाशित करितात, त्या सर्व अनित्यवस्तूस भात्म- ·-- मुण्डकोपनिषत् प्रकाशाने मान अस्तित्व प्राप्त होतं असो, मोक्ष मिळविण्याला जर काहीं एक साधन असेल तर ते एक आत्मज्ञान मान होय. ससाररूपी महासागरांतून पार तान नेण्यास एक आत्मज्ञान मात्र सर्वथा ममर्थ आहे. "आत्मज्ञान झाले ता मात्र भरणाची भीनि नाहीशी होऊन मोक्ष मिळनो नसमामीला ( मोक्षमाप्तीला ) आत्महानाशिवाय दुसरे कोणतेही साधन नाही. आम्ही म्हणतो त्याला ही श्रुति प्रमाण आहे. ॥५॥ रंगरामानुज-सर्व वस्तूचा समपाप करणारा (उपादानकारण असणारा) परमेश्या सर्प-वस्तु-नियता असून सदं-ध्यापक आहे, असे जाणून अनात्मपिपया- सयधाने बोलणे टाकून यावे, असा या मत्रांत उपदेश केला आहे माध्य-परमेश्वर मुक्कांचा माथय आहे. 'प्राण' = ज्याच्यामध्ये सर्व माण आणि सर्व इंद्रिये आश्रय घेऊन राहिली आहेत, त्या परमेश्वराचे मान ज्ञान कहन प्या. हे सग्नन हो । तुम्हांस मुक्ति हवी असेल तर दुस या सर्व देवतांची उपासना सोडून द्या 'अमृत' - मुक्त परमेश्वर हा मुक्काचा सेतु क्दिा आश्रयस्थान आहे. मंत्र सहावा. अराइव स्थनामौ संहता यत्र नाटयः स एपो- न्तश्चरते पहुधा जायमानः । ओमित्येवं ध्यायथ आत्मानं स्वस्ति वः पराय तमसः परस्तात् ॥६॥ अन्वय व अर्थ रथनाभो अराः इव पर नाडयः संहताः ( ज्याप्रमाणे चाकाच्या सर्व अरा रथाच्या तुंब्यामध्ये एकत्र होतात, त्याप्रमाणे ज्या हृदयाच्या ठिकाणी सर्व नाच्या एकत्र होतात ) स: एप पहुया जायमानः अंत: चरते (त्या हृदयात वास्तव्य करून 'अनेक स्वर धारण करणारा ' अद्वितीय आत्मा सुखाने संचार करितो.) इति एवं आत्मानं ध्यायय (या आत्मारामाचे ओंकारस्वरूपानें ध्यान करा.) का स्वस्ति ( तुमचे कल्याण असो.) तमसः परस्तात् पराप (मज्ञान संघ काराच्या पलीकडे जाऊ इच्छिणारे जे तुम्ही त्यांनी 'ॐकार हैं ब्रश आहे,' असे घ्यान करावें.) ॥६॥ किंच। अराइव । यया रथनाभौ समर्पिता अरा एवं संहताः संप्रविष्टा यर यस्मिन्ये सर्वती देहव्यापिन्यो नाट्यस्तम्मि- दपये बुद्धिमलयसाशिभूतः रा एप प्रा आत्मान्तमध्ये परते - , ·१५ शाङ्करभाष्यसमेवा। चरति वतते । पश्यञ्ण्वन्मन्यानो विजानन्वहुधाऽनेकधा कोध- हर्षादिप्रत्ययैर्जायमान इव जायमानोऽन्त करणोपाभ्यनुविधायित्वा- द्वदन्ति लौकिका हृष्टो जात बुद्धा जात इति । समात्मानमोमित्ये- वमोकारालम्बना सन्तो यथोक्तकल्पनया ध्यायथ चिन्तयत । उक्त वक्तव्य च शिष्येभ्य आचार्येण जानना । शिघ्याश्च ब्रह्मविद्याविवि. दिपुत्वानिवृत्तफर्माणो मोक्षपथै प्रवृत्ता । सेपा निर्विनतया ब्रह्म- प्राप्तिमाशास्त्याचार्य । स्वस्ति निर्विघ्नमस्तु वो युष्माक पराय पर- फूलाय । परस्तात्कस्मादविद्यातमस । अविद्यारहितब्रह्मात्मस्वरुप गमनायेत्सर्थ ॥६॥ सिद्धान्ती-आणसी म्हणतात ज्याप्रमाण स्थनाभीमध्ये ( तुल्याम-प) चाकामा सव अरा एकत्र होतात, त्याप्रमाणे सर्व देहभर संचार करणा-या नाड्या ज्या हृदयांत एकत्र होतात, त्या हृदयात बुद्धिपत्ययाचा साक्षी असणारा हा प्रस्तुत विषयाचा नायक प्रत्यगात्मा, अंतर्यामीपणाने वास्तव्य करितो आणि पाहताना ऐकताना, विचार करताना, जाणताना, अशा अनेकाकारांनी उपलब्ध होती कीं रागावलेला, कधी हर्षभारत असलेला असा तो दिसतो जणू काय हा प्रयेवेळी उत्पन्न होतोसाच दिसतो कारण, अतकरणनामक उपाधीच्या द्वाराने हा प्रकट होतो सामान्यलोक म्हणू लागतात की, याला आनद शारा माहे किंवा हा रागावला आहे (सारांश, की रागावलेला, क्यों आनदित असलेला असा हा आत्मा सामाप लोकास नित्य उत्पन्न होतोसा दिसतो एक असूनही तो अनेक असावा असा मास होतो) असो, हा अदितीय आत्म्याचे पान ओंकागचा आश्रय घेकन दोन ते सहा मन्त्रात सांगितल्याप्रमाणे एकापचित्ताने करीत जायें, अता श्रुतीचा उपदेश आहे हा विधि आषाने योग्य शिण्यास सागून त्यास *कार प्यानपर करावे सामान्यत. खरा शिष्य नो होय की जो समविद्येचे ज्ञान व प्राप्ति करून घेण्याचा ताब इच्छा करितो, यासाठी कर्मापासून निवृत्त होतो, आणि मोसमाप्तीसाठी ४८ वयोग करितो पाप्रमाणे ज्ञानी गुरु मुमुक्षुशिष्यांस वरील प्रकारचा उपदेश करून त्यांचा माग निर्षित व्हावा यासार्टी एकनिष्ठशिष्माना भाशिर्वाद देतान, तो असा हे शिष्य हो। अवियानामक अपकाराच्या दुर्सगा तीराला जाऊन मोसमाधीची इच्छा करणारे शिष्य हो। तुमच्या मार्गात येणारी विप्ने नाहीशी होवोत । अदियाशून्य में बझाक्यज्ञान तिको नान असता तुमचे सदा सर्वदा कल्याण भसो ॥६॥ रगयमानुज--आपला स्वभाव मोडून न देता देवादि सर्व चराचर भूचि स्वरूप, भाकार, गुण, कर्म, यांनी समन्वित असगरा परमवा म्वन च्या इजेने अनेक रसरूप धारण करितो 'पाराय । पलीकडच्या तीरावर माल होपोंसाठी ·७६ मुण्डकोपनिषत् माघ-हृदयात राहणारा विष्य एउखपाने किंया भनेक्सापाने स्वेच्छया प्रकट होतो आणि सर्वभूतांचे नियमन कारतो परमेश्वराचे ध्यान करावयाचें से ओनारस्वर पाने, गुणपुर्णत्वम्वरूपाने करावें, निगुणावप्रकाराने करू नये 'तम । अव्यक पराप पास पहन पेण्यामाटी त - इंद्रियाच्या भतर्यामी मंत्र सातवा. यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्यैप महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे खेप व्योम्न्यात्मा प्रतिष्ठित । मनोमय प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठित्तोऽन्ने हृदयं संनिधाय । तविज्ञानन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति ॥७॥ अन्यय व अर्थ-~य सर्वज्ञ , सर्वविद्, पस्य एप महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे, हि एप आत्मा ज्योति प्रतिष्ठित (जो सर्वज्ञ आहे, सर्वजाण आहे, ज्याचा महिमा या लोकी व दिव्य ब्रहालोकी आहे आणि जो आत्मा मतरिक्ष व्यापून राहिला आहे ) मनोमयः, पाणशरीरनेता हृदयं सनिधाय अन्ने प्रतिष्ठित. (हा मनोमय असणारा, प्राणाचा य शरीराचा नायक हृदयामध्ये राहून अन्नामध्ये प्रतिष्ठित झाला आहे ) तदिनानेन यत् भानंदरूपं अमृतं विभाति-तत् धारा परिपश्यति ( याचे ज्ञान झाले असता जे सर्वदा आनदग्रूप आहे आणि अमृतरूप असे प्रकाशत आहे, त्याने पूर्ण दर्शन विवेकी पुरुषास होते ) ॥ ७॥ योऽसौ तमस परस्तात्मसारमहोदधि तीर्खा गतथ्य परविद्या विषय इति स पस्मिन्बर्तत इत्याह । व सर्वज्ञ सर्वविद्याख्यात । त पुनर्विशिनटि । पत्यप प्रसिद्धो महिमा विभूति । फोऽसी महिमा । यस्येमे द्यावापृथिव्यौ शामने विधृते निष्ठत । सूर्या चन्द्रमसौ यस्य शासनेऽसातवदजस भ्रमत् । यस्य शासने सरित सागराञ्च खगोचर गावित्रामन्ति । तथा स्थावर जनम च यस्य शासन नियतम् । तथा चवोऽयने अन्दाध यस्य शासन नातिनामन्ति । क्या पार कर्माणि पल प यच्छासनावस्व ·शारमाभ्यसमेता। ७७. काल नातिवर्तन्ते स एष महिमा । मुवि रोवे यस्य स एप सर्वज्ञ एवमहिमा देव । दिव्य द्योतनवति सर्वबौद्धप्रत्ययकृतद्योतने ब्रह्मपुरे । ब्रह्मणोन चैतन्यस्वरूपेण नित्याभिव्यतत्वाद्रमण पुर उदयपुण्डरीक तस्मिन्यव्योम तस्मिन्व्योम्न्याकाशे हत्पुण्डरीकमध्यस्थे प्रतिषित इवोपलभ्यते । न ह्याकाशवत्सर्वगतस्य गतिरागति प्रतिष्ठा वाऽन्यथा संभवति । स ह्यात्मा तत्रस्थो मनोवृत्तिभिरेव विभा- व्यत इति मनोमयो भनउपाधित्वालाणारीरनेता प्राणश्च शरीर च प्राणशरीर तस्याय नेता स्थूलाच्छरीराच्छरीरान्तर प्रति । प्रति- हितोऽवस्थितोऽन्ने मुज्यमानान्नविपरिणामे प्रतिदिनमुपचीयमानेऽप- चीयमाने च पिण्डरूपाने हृदय धुद्धिं पुण्डरीकच्छिद्रे सनिधाय समवस्थाप्य । हृदयावस्थानमेव ह्यात्मन स्थितिन यात्मन स्थिति- रने । तदात्मतत्व विज्ञानेन विशिष्टेन शास्त्राचार्योपदेशजनितेन ज्ञानेन शमदमध्यानसर्वत्यागवैराग्योद्भूतेन परिपश्यन्ति सर्वत पूर्णः पश्यन्त्युपलभन्ते धीरा विवेक्नि । आनन्दरूप सर्वानर्थ- दुखायासमहोणममृत यद्विभाति विशेषेण स्वात्मन्येव भावि सदा ॥ ७॥ सिद्धान्ती-अत्यत अध काराच्या पलीकडे असणारा व ससारमागर तख्न जाऊन मग प्राभि कछन घेण्यास योग्य असणारा असा जो परमात्मा ब्रह्मविद्येया विषय माहे तो कोठे असतो असे विचाराल तर सागतो ऐकालो सर्पज्ञ (सामा म ज्ञानी) आणि सब-देना (विशेष ज्ञानी) आहे, असें मागे एका मनात सांगितले आहे त्याच विशेष वणन येथे केले आहे श्रुति म्हणते याचा महिमा सर्व-प्रसिद्ध आहे. तो कसा तो पहा, ज्याच्या आज्ञेनुसार मात्र स्वर्ग आणि पृथ्वी आपापल्या स्थानी स्वव्यापार करीत राहतात, ज्याच्या माशेनें र्यपद्र हे बारोडे किरणाऱ्या अलावाप्रमाण दिमडरान असड गरगर भ्रमण करार असतात, ज्याच्या ससेमुळे नया आणि समुद्र आपआपल्यास दिलेल्या प्रतिमादाचे अतिक्रमण न करिता खनियत प्यापार करितात, साचममार्गे स्थावर-जगम सर्व पदार्थ ज्याने पालून दिल्या नियमांममाणे मात्र चालतात, तसच ऋतु अपने आणि दर्थे ज्याच्या सतेच उलयन केव्हाही करीत नाहीत, त्याचबमाणे कर्म करणारे कर्ने, कम आणि कर्मफलें ज्याच्या शासनानुसार त्या त्या काही आपापला व्यापार चिनक रीतीने करितात, या विश्वनिपत्या परमास्याच्या महिन्याचे वर्णन काय करावे ! भूलोकावर न्या सर्वज्ञ पुरुषाचे दिसणारे है माहात्म्य केवळ अवर्णनीय आहे तसेच अति तेजस्वी आणि प्रत्येक युद्धि- प्रत्ययारया द्वाराने उपलब्ध होणारे जे प्रयापुर त्यात हा प्रतिष्ठित धाल्पासारखा ·७८ मुण्डकोपनिषत् दिसनो भागपुर म्हणजे हृदय-यमल होय मा हे चैतन्यररूपानं दृदयक्रमलात नित्य प्रकार होत असेन म्हणून इदरकमलाला महापुर असे म्हणतात त्यामध्ये नाकाश माहे, यांत, सारशि, हृदपकमलाच्या मध्यभागों में दहराकाश आहे. त्यात मह प्रतिष्ठित झाले आहे, असा भास होतो भास होतो हे म्हणण्याचे कारण असे आहे की, मावाशाप्रमाणे सर्वगामी असणा या ब्रह्मारा नाणे येणे आहे. दिया राहण्याचे स्थान आहे असे म्हणण केष्टाही मुरयनाने म्हणता येत नाही म्हणून ये रक्षणेचा आयय करावा लागतो आणि मल मतिष्ठिन होऊन उपलब्ध झाले असा मास होतो, असे म्हणावे लागते मसो, हा परमात्मा हृदयकमलात राहून मनाच्या वृत्तीनी मात्र प्रकाशित होतो म्हणून त्याला मनोमय अस म्हटले आहे या मनाच्या उपाधीने तो मनोमय होगो नो प्राणाचा आणि शरीराचा नियना आहे व नो या उभयतांचा प्राण-नाराराया स्थूल शरीरापासून सूक्ष्मादिशात प्रवेश करवितो त्याचप्रमाणे जीव ज्या मनाचा उपभोग घेतात त्या अन्नाच्या परिपाकामध्येी अवस्थित असतो, म्हणजे रोमच्या रोज जीवांच्या पिंडस्वरूपात मोगाने जी वृद्धि किंवा रोगान जो क्षय होत असतो त्यामध्ये राहतो, तो असा की, इदयकमराच्या अवकाशात युद्धीला ठेऊन मान तसा आपण ने स्भिन होतो कारण, हृदयामध्ये प्रकरणे दोन आल्पाची स्थिति आहे, अनामध्ये राहणे हे या आम्यारा सभवत नाही असो, पर सांगितल्याप्रमाणे ज्यांचे माहात्म्य आहे, जो मनोमय प्राण शरीराचा नायक आणि हृदयनिवासी परमात्मा अन्नाची व्यवस्था करतो, त्याचे स्वरूप ज्या साधकाला ज्ञानविज्ञात झाले म्हणजे शाखाध्ययनाने व आचार्याच्या उपदेशाने परोक्षज्ञान उत्पन्न होऊन त्या साधकाला शम, दम, प्यान, विषयवेधग्य याच्या साहाय्याने परमाल्याचे विशेबहान उत्पन्न होनें, हे पन्य साधक पूर्णस्वरूपाचा साक्षात्कार करून घेण्यास सर्वथा सपर्थ होतात हेच सरे विषेकी साधक होन पोस शाटेल परमा मदर्शन सर्वथा आनदरूप माहे मग सहजय येथे सब अनर्थ, सर्व दुसे आणि सर्व आयास शून्यताप होतात इंच अमृतस्तरुप होय है आत्मरूप आपल्या स्वयप्रकाशाने सवदा स्वस्वरूपी प्रकाशित होत असते अशा स्वरूपा ज्ञान-विज्ञान विदेकी पुरुषास होतें भात्मा घमा एवळप आणि एकच पाहेत, असा साक्षात्कार विदेशी पुरुपास होतो, म्हणून ते धन्य होत ॥ ७॥ रगरामानुज- ब्रह्मपुर चैकटलोक 'दिव्य' पापों सबध योनि'पा 'प्राणशलिना जीवाम प्राण आणि शरीर माम करून देणारा, विदा प्राण हेच ज्याचें शरीर आहे, ससा सब-स्वामी परमेश्वर नेता लामा •अन्ने अत्रापासून उत्पन्न होणारे शरीरात 'विज्ञान परमेन्दराच्या यथार्थ स्वरूपाचा ध्यानप उपासना माव- सर्वविद् =सर्व मिळदिणारा, आधकाम ( पूर्ण काम ) ' ममपुर -दह मनामय मन प्रेरक 'अन्न मत्यै भगवान हाइडयाकागातील जीवन पदाको आहे ·. शाङ्करमाप्पसमेता। ७९ राइतो (गीरिया अतर्यामी राहतो) धीर' श्रवणमननपूर्ण 'अमृत । स्वरूपार्ने व देहाने नारा न पावणारा 'विभाति । स्वयप्रकाश असतो साराश, सर्वज्ञ आणि पूर्णकाम परमेश्वर देहांतील हृदयाशान प्रतिष्ठित झाला आहे. हा मन मेरव' आणि भाणसरीरनियता असून हृदयाच्या आश्रयाने असमान्या नीताच्या अनामी राहतो. श्रवधामननपूर्ण उपासर पा आनदाका विशिर, सर्वथा अविनाशी, स्वयंप्रकाश माणि नित्य प्रकट असणान्या परमेश्वराचे मानदप दर्शन घेतात याना म्यानाम घलसासाकार होतो मंत्र आठवा. भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावरे ॥८॥ थन्वय व अर्थ-वस्मिन् परावर दृष्टे (स्या परावर-सगुण निर्गुण- ब्रह्माचा साक्षात्कार झाला असता) हृदयायिः मिद्यते, सर्वसंशयाः छियंत च अस्य कर्माणि सीयवे (हृदय-पंधीचा विनाश होतो, सर्व संशयाचा उच्छेद होतो आणि साधकाच्या सर्वकर्माचा क्षय होतो.) 1८॥ अस्य परमात्मज्ञानस्य फलमिदमभिधीयते । भिद्यते हृदयन्थिर- विद्यावासनापचयो बुद्धपामय काम "कामा येऽस्य हदि श्रिता" इति श्रुत्यन्तरात् । हृदयाश्रयोऽसौ नाऽऽत्माश्रय । भिद्यते भेदं विनाशमायादि । छिद्यन्ते सर्वज्ञेयविषया सश्या लौकिकानामा- मरणात गङ्गास्रोतावत्मवृत्ता विच्छेदमायान्ति । अस्य विच्छिन्न- संशयत्य निवृत्ताविद्यस्य यानि विज्ञानोत्पते. प्राक्तनानि जन्मान्तरे चाप्रवृत्तफलानि ज्ञानोत्पत्तिसहभावीनि कक्षीयन्ते कर्माणि । न त्वेतजन्मारम्भकाणि मवृत्तफलत्वात्तस्मिन्सर्वज्ञेऽससारिणि परावरे. परं च कारणात्मनाऽवरं च कार्यात्मना तस्मिन्परावरे साक्षादहम- स्मीति दृष्टे संसारकारपोच्छेदान्मुच्यन इत्यर्थ.॥८॥ सिद्धान्ती--या मत्रांत परमात्मज्ञान झाले असता कोणत्या फलाची मानि होते हे सागितले आहे श्रुति म्हणते परावर परबमा ज्ञान शालें मसतो हृदयनाथ म्हपने अशाना उत्पन्न झालेल्या यासनांचा प्रचय (गड्डा) फुटन जातो वासना म्हणगे काम. हा युद्धीचा आश्रय करून राहतो " सापकाच्या हृदयाचा भाभव करून ज्या वासना तेथे राहतात " ही अन्पनि स्पष्ट सागते ही पासना हृदयाच्या (बुद्धीच्या) ·८० मुण्डकोपनिषद आश्रयाने राहतात, आत्म्याच्या आश्रयाने राहत नाहीत. असो, या वासनांचा नाश होतो तसेच जे ने दणून नाणण्यासारसे व्यावहारिक ६ पारमार्थिक झानाविषय आहेत, त्यांच्या समधाने सर्व प्रकारचे सशय विच्छिन्न होतात. काप सागावें। मा शेय-विषयासषधाचे सनत तशय गगामपाहाप्रमाणे असा विद्यमान असतात आणि ते माणापर्यंत अज्ञानी जीपांस सोहीत नाहीत पण या सर्व-सरायाया परमात्म-शानाने मान नाश होतो. पाप्रमाणे सर्व सामांचे निरसन होऊन ज्याची अविया सर्वथा निवृत्त झाग, अथवा अविया नष्ट झाल्यामुळे सर्व राशय निरस्त झाले, त्या साधकाचा पूर्वनन्मानित कर्मसयय सर्वथा नाहीसा होतो हा कमतचय म्हणने ज्याच्या फलो. त्पत्तीला अयापि मारम छाला नाही, अशी ज्ञानोपत्तीच्या पूर्वीची कम होत ज्ञान उत्पन्न होत असताही उत्पन्न होणारी में वरीर वर्गात येतान, पण ज्ञान झाल्याबरोबर त्यांचाही क्षय होतो. सारश पूर्वसचिताचा नाश होतो. आता, ज्या कमाच्या फलानी साथकारा जम प्राप्त झारा, नी फरपरिपच झारेरी कम (पारम्पकम) क्षीण होत नाहीत, कारण त्यांचा नारा भोगाने मात्र व्हावयाचा असतो तात्पर्य, प्रारधर्माशिवाय याच्या सर्व पूर्वसचिताथा नारा होतो केव्हा ! जेव्हा सर्वहन सर्वससार-शून्य असे जे थेष्ठ कारण बल ( परमझ) व अवर जे कार्यवहा (सगुणयल) त्याचा साक्षात्कार झाला, मी मम आहे असा निश्चय झाला म्हणजे सर्व संसारकारसया, अविवादिकांचा उच्छेद होऊन हा हानविताना साधा था मुक्त होनो nu रणरामानुज-'इदय ' याचा जीव असाही एक आहे. कमांचा नारा होणे, मगने फल उत्पन्न करण्यारीला कर्माची शनि नी मातीशी करणे. "परावर दुसरे सर्व पदार्थ ज्या पर ( श्रेष्ठ ) यापेक्षा अवर, कनिष्ठ, आहेत. विपाथेकनिष्ठ "दस्तु ज्वापामयाच शरार असून परमया याया आत्मा म्हणजे निपता आहे दृष्ट होणे म्हणजे परमेश्याच्या यथार्य सम्पाच ज्ञानान परमेश्वराला ज्ञानविषय कणे. साक्षात्कार होत असना ( या वरूपाची उपासना करण्यास मारभ झोन भगना) असन साटेला परमेयर मितिाची पुण्यपापादि सर्व क नाहीशी करान' असा भकल्प करीत अतनो भाध्य-परापर पर म्हणने श्रेष्ठ भागावदेवादि तेही ज्याच्यान अवर हणजे कनिष्ठ आहेत. 'रय जाब आणि विष्णु पायबंधक अनिच हृदययंथी मगन्ने विष्णपासून जीवाला लावाःणारी मविया (हार सम्मादिगुणविशिष्ट स्परली होप) या अविधचा भेद होतो, मणने स्वरूपनार होतो, पणाने भाषिया शिथिल होने आणि अपरोसीनान निचा ध्यास होतो. माय मणने पट हे पनेर आहेत न हिंगदोपंप, कामकोधादि इंध, भय, इत्यादि होत. परमेमाप मा सभांचा निरात करिलो.

·शाहरभाष्यसमेता। ८१. मंत्र नववा. हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिपां ज्योतिस्तधदात्मविदो विदुः ॥९॥ अन्वय व अर्थव्यत् आत्मावदः विदुः (आत्मरेत्यांस ज्याचे ज्ञान अससे ) तत् हिरण्मये परे कोशे विरजं निष्कलं ब्रह्म, बद शुभं, तत् ज्योतिषां ज्योतिः (तें हिरण्मय, श्रेष्ठ कोशांत राहणारे, निर्मल आणि निरुपाधिक वस्तु ब्रह्म होय; ते अत्यंत शुद्ध आहे आणि ते सर्वप्रका- शक वस्तूंचे प्रकाशक आहे.) ॥९॥ उक्तस्यैवार्थस्य संपाभिधायका उत्तरे मन्त्रालयोऽपि हिरण्मये ज्योतिर्मये युद्धिविज्ञानप्रकाशे परे कोशे कोश इवासेः । आत्मस्वरू- पोपलाधिरथानत्वात्परं तत्सर्वाभ्यन्तरलातस्मिन्दिर जमविद्यायशेप- दोपरजोमलवर्जितं ब्रह्म सर्वमहत्त्वात्सर्वात्मत्वाच निष्कलं निर्गताः फला यस्माचन्निष्कलं निरययवमित्यर्थः । यस्माद्विरजं निष्कलं चा- तस्तच्छु, शुद्ध व्योतिपा सर्वप्रकासात्मनामन्यादानामपि तज्यो- तिरवभासकम् । आन्यादीनामपि ज्योतिष्वमन्तर्गतनमात्मर्थतन्यज्यो- तिनिभित्तमित्यर्थः । तद्धि परं ज्योतिर्यदन्यानभात्यमात्मज्योविस्त- द्यदात्मविद आत्मानं स्वं शब्दादिविपयबुद्धिप्रत्ययसाक्षिणं ये दिवे- किनो विदुर्विजानन्ति त आत्मविदसद्विदुरात्सप्रत्ययानुसारिणः । यस्मात्परं ज्योतिस्तस्मात्त एव तद्विदुर्नेतरे बाझार्थप्रत्ययानुसारिण:।।९।। सिद्धान्ती-मागील मनात जी अपं विस्ताराने सागितला त्याचें सोराने पर्णन करणारे हे पुर्नल तिन्ही मत्र आहेत पहा : हिरण्मष म्हणजे नेगरवी अथवा बुद्धीचे विज्ञानद्वारा प्रकाशित होणारा जो विज्ञानमय नामक सर्वश्रेष्ठ कोश त्या कोशात मलाथै वास्तव्य असते तरवारोला नशी म्यान हे वसतिस्थान असते, नसे प्रमाला है वान असते. विज्ञानमपनामक थेष्ठ कोश असतो या विज्ञानमय कोशातच जामस्वकाची उपलब्धि होते, हणून, विज्ञानमय कोश श्रेष्ठ आहे. शिवाय, तो सर्वकोशांच्या अनयांमी असतो म्हणूनही श्रेष्ठ आहे असरे, या कौशीन है विरजन पर होने अवियादि सर्व दोप, सदं भल, मनाच्या स्वरूपात केव्हाही वास्तव्य करीत नाहीत, म्हान माला दिएज (सामनोधादि- विवारशून्य परासनाशून्य आहे म्हणून निर्मळ) म्हटले. है ब्रह्म मनाहून मोठे ·मुण्डकोपनिषत् सात्मक (सर्व-नियामक ) आहे, म्हणून ही हे आत्मतत्व निकल आहे है निष्कल म्हणने निरवयव आहे येथें क्लाचा अथवा भागमभागांचा समव अधत नाही, म्हणून ते निप्पल अथवा अवयवशून्य असर्ने यैध सब कला (अवयप ) अस्तगत होतान अल निमश आणि निरवयव आहे म्हणान ते मुद आहे ने अमि, सूर्य, बद्रादि सर्वप्रकाशन तेजस्वी गोला प्रशासक आहे ते तेजावें वेज आहे कारण अनि सूर्यादिकांचे तेज मुद्रा अग्न्यादिकांत नियामक्त्यानं अतषांमी असणान्या मझामर्थन याच्या ज्योनिनिमित्ताने निर्माण झालेले असते नम्हनेज (आत्मतेल) है स जादून श्रेष्ठ आहे म्हणून सम्हतेजाला परार्शिन करणारे दुसर कोणतेही तेज माहीं असो, अम हे निमक, निरवयव व अयत नेनस्या अन्ह क्या दिवेकापुरुषाना समजून उमजल, शब्द-सर्श-प्रसादि विषय ज्या बुद्धीला प्रतीत होनात, त्या जीपयुद्धीचा निन्य साक्षी असणारा जो प्रत्यगामा तो स्पष्ट समजला व अनुभवाला भारा, ज्या विवेकी आत्मवेत्त्यांना मनस्वरूपाचे असे ज्ञान झाले व आममत्यय येऊन 'मी ते ब्रह्म आहे. असे यांनी ह्या सवयेष्ठ आम पोता सामान् दांन पालें, त्याना मान नझज्ञागविज्ञान भर्ने, इतरांना होत नाही कारण, रनर लाक बासविषयाच्या प्रत्ययाचे अनुसारा असतान व याचे ज्ञान यास प्रत्ययात्मर असते पण आमवेत्त्याच क्षागविज्ञाग आममत्यपाचे असते म्हणून हनरोता मात्मज्ञान होत नाही व मामवेत्त्यास हाते ॥५॥ रगरामा-हिरण्मय यशश अथवा सागसुदर, यांस (या आचार्यास) मा मनोन ' पर कोशे ' असा ही एक पाठ उपरम्प होता 'पर'=ष्ट 'विराज' सत्त्वाजतमाहन पटोरडे असणारं 'ज्योति दिये यापन यौस्या मते परमे पसंत शघिर आई असे स्पष्ट होते माध्य-हिपमय मझाडाच्या मध्ये असून यमालान सपापा करणारा याचा पोरा हिरण्यमय कोश होय या मवान सविनमहलमध्यवर्ती मारायणा, ध्यान मागितले आहे. यालाच शिंगमार म्हणतात पारा नमस्कार करून पुर्द मकुट रोमान मुाज जापान मंत्र दहावा. न तत्र सूर्यो भाति न पन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव 'भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१०॥ अन्वय व अर्थ-तत्र मर्यः न भावि, न चद्वारक, न इमाः विद्युतः भाति, अयं अग्निः दुवा ? (तेथे-वहास्वरूपात-सूर्य महा- ·A शाइरभाष्यसमेवा। शत नाही, चंद्र, तारे प्रकाशत. नाहीत, विद्युत्प्रकाश तेथे असणे शक्य नाही, मग अमीची गोष्ट कशाला बोलावी) तं एव भान्तं सर्व अनुमाति, तस्य भासा इदं सर्व विभाति (तो परमात्मा प्रकाशित झाला म्हणजे मात्र हे सर्व त्याच्या मागून प्रकाशित होते. त्याच्या मात्र तेजाने हे सर्व तेजस्वी होते. ) ॥ १० ॥ कथं तज्ज्योतिषां ज्योतिरित्युच्यते । न तत्र तस्मिन्स्वात्मभूते ब्रह्मणि मावभासकोऽपि सूर्यो मानि । तस न प्रकाशयतीत्यर्थः । स हि तत्यैव भासा सर्वमन्यदनात्मजातं प्रकाशयतीत्यर्थः । न तु तस्य खतः प्रकाशनसामर्थ्यम् । तथा न चन्द्रतारकं नेमा विद्युती भान्ति युतोऽयमग्निरस्मद्गोचरः । किंबहुना । यदिदं जगदाति तत्तमेव परमेश्वरं स्वतो भारूपलादान्त दीप्यमानमनुभात्यनुदीप्यते । यथा जलोल्मुफाभिसंयोगादग्नि दहन्तमनुदहति न स्वतस्तद्वत्तस्यैय भासा दीप्या सर्वमिदं सूर्यादि जगद्विभाति । यत्त एवं तदेव ब्रह्म भाति च विभाति च कार्यगतेन विविधन भासाऽतस्तस्य ब्रह्मणा भारूपत्वं स्वतोऽयगम्यते । न हि स्वतोऽविद्यमानं भासनमन्यस्य कर्तुं शक्नोति । पटादीनामन्यावभासकस्वादर्शनादारूपाणां चाऽऽदि- त्यादीनां तदर्शनात् ॥ १० ॥ सिद्धाती- मम सेनखी गोलाही प्रकाशक आहे हैं शादन! अशा शंकर पेपरही योग्य नाही. कारण, त्या आत्मस्यरूपी व स्वयपास बहाचे ठिकापी सर्व-प्रकाशक सूर्यालाही आपला प्रकाश पाडिता येत नाही. या प्रकाशित करण्याचे सामथ्र्य सूर्याला नाही. इतच नन्द, सर मझमकाशाने मात्र सर्व इतर अनात्म भस्तु सूर्याला प्रकाशित कला येतात, हे तात्पर्य, आहे. एमाला किया कोणाही अनात्म वस्तूला मकाथानाचे स्वत सामर्थ्य नाही. असो, याचप्रमाणे हा चंद, हे तारे, घा विना, याचेही तेजाने बम प्रकाशित होन माड़ी मग जीवाना गोचर होणा-या अमीची गोष्ट काय सांगावयाची आहे जेभे दिव्य ५ अंतरिक्षस्य टक। पहनान, मेथे भूलोकावरील अमीना काही उपयोग होईल असे मानणे शक्यच नाही. किबहुना, या जगांत जी जी म्हणून प्रकाशक वस्तु आहे ती ती वस्तु स्वयपकाय परमेश्वर स्वत:च्या नैनीरूपाने प्रकाशित असतो म्हणून व त्याशन पशश घेते म्हणून मकाशिन होन असने. पारा व सर्वदाहा मारीशी सयोग झाल्यानतर मात्र जल, उम्मका (मशाली) इत्यादि महाशित होऊन वाह करण्यास नवा कारण्यास समय होनात, स्पा केदक सपा दान-प्रकाशन-शामभ्यान मात्र होनानस्त्रत.

·मुण्डकोपनिषत् । तृतीय-मुंडक । खंड पहिले. मंत्र पहिला. द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि- पस्वजाते । तयोरन्य पिप्पलं स्वाबत्त्यनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ १॥ अन्यय व अर्थ-दर मुपर्गा सयुजा सखाया-दौ सुपणी सयुजी, सखायौ-समान वृतं परिपस्वजाते (दोन सुदर पक्ष असणारे सहोकर पक्षीरूपी स्नेही एकाच वृक्षावर आश्रय घेऊन राहिले आहेत, एकाच वृक्षाचा त्यानी आश्रय केला आहे ) तयो अन्यः स्वादु पिप्पलं अन्ति (ल्या पैकी एकजण ' गोड गोड ' अशा फलाचा उपभोग घेतो.) भन्यः अनश्नन् अमिचाकशीति ( आणि दुसरा कोणताही उपभोग न घेता साक्षीरूपाने असतो.)॥१॥ परा विद्योक्ता यया बदक्षर पुरुपाख्य सत्यमधिगम्यते । यष- धिगमे हृदयमन्ध्यादिससारकारणस्याऽऽत्यन्तिकविनाश स्यात्। तदर्शनोपायश्च योगो धनुराधुपादानकल्पनयोक्त । अथेदानी सत्स- हकारीणि सत्यादिसाधनानि वक्तव्यानीति तदर्थमुत्तरारम्भ । प्राधान्येन सत्वनिर्धारण च प्रकारान्तरेण क्रियते । अत्यन्तदुरवगा- हत्वाचतमपितन सूनभूनो मन्त्र परमार्थवस्त्वयधारणार्थमुपन्यस्यते द्वा द्वौ सुपर्णा सुपर्णो शोभनपतनी सुपर्णा पक्षिसामान्याता सुपणौ सयुजा सयुजी सहैव सर्वदा युक्तौ ससाया सखायौ समानाख्याना समानाभिव्यक्तिकारणावेवमूती समानमविशपमुपलध्यधि छानतयैक वृक्ष वृक्षमिवोच्छेदनसामान्यान्डरीर वृक्ष परिपस्वजाते परिष्वक्तान्तौ । सुपर्णाविक वृक्ष फलोपमोगार्थम् । अय हि वृक्ष अर्बमूलोऽवाक्शाखोऽश्वत्थोऽव्यक्तमूलप्रभय. भेटमा मत ·८७ शाहरमाभ्यसमेता। कर्मफलाश्रयतं परिप्वको सुपर्णाविवाविद्याकामकर्मवासनाभयलि- गोपाध्यात्मेश्वरौ । तयोः परिष्वक्त्योरन्य एका क्षेत्रज्ञो लिगोपाधि- वृक्षमाश्रिवः पिप्पलं कर्मनिष्पन्नं सुखदुःखलक्षणं फलं स्वाद्वनेकवि- चित्रवेदनास्वादरूपं स्वाद्वत्ति भक्षयत्युपमुझेऽविवेकतः । अनानन्य इतर ईश्वरो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव. सर्वज्ञः सर्वसत्त्वोपाधिरी- श्वरो नाभाति । प्रेरयिता बसावुभयोभोज्यभोक्त्रोनित्यसाक्षित्वसत्ता- मात्रेण । स त्यनभनन्योऽभिचाकशीति पश्यत्येव केवलम् । दर्शन- मात्रं हि तस्य प्रेरयितृत्वं राजवत् ॥ १ ॥ सिद्धान्ती-येथपर्यंत परविद्येचे व्याख्यान झाले. परविद्येनें तो अविनाशी पुरुष' नामक सत्य वस्तु समजते. या वस्तूचे ज्ञान-विज्ञान झाले असता हृदयपथि. ममुल सत्तारकारणांचा समूळ, सकारण माण सफल, म्हणने आयतिक विनाश होतो. हे सत्यवस्तूचे व्याख्यान का श्रुतीन पुरुपनामक पलूचा साक्षात्कार वदन देणारा जो जो योग रयाचेही, धनुण्यादि उपायककल्पना स्वोरुन वल साधनाही व्याख्यान केले. भाता यापुढे योगापरोयर सहचारित्वार्ने असणारी सत्यममुस साधनें सांगाव- पानी राहिली आहेत. म्हणून प्रधानत्याने ही साधनें सांगण्यासाठी उत्सत्यभाला था खडांत आरम केला आहे शिवाय, तत्त्वाचा नियम त्याची धारणा पुनः एक्दा अन्य- प्रकाराने (अन्य दृशतादि देकन) सांगितली आहे सांगितलेलेच पुन सांगण्याचे कारण उघड आहे विषय अत्यत गहन असल्यामुळे ज्ञानकक्षेच्या ओन्, तो महारशने येतो म्हणून मुख्य विषयाचे पुन पुन. व्याख्यान करण्याचा श्रुतिपरिपाठच आहे हा मत्र सूबभूत आहे (थोडया पण टळक शब्दांनी जे सिद्धांताचा उच्चार केला असतो, ग्याला सूत्र मते म्हणतात.) परमाधवस्तूचा (अहवस्तूचा ) मधिगम हावा एतदर्थ सिद्धाताचा पुन: उपन्यास केला आहे तो असा.-सुदर आणि रमणीय पस असणारे दोन राहचर जीव-शिवनामक पक्षी (या दोपाचा फेव्हाही विरह होत नाही. दोघेदी नित्य एकत्र असतात म्हणून यांस ' सयुनो' असे म्हटलें) समान वृत्त धारण वरणारे नही आहेत या उभयतांचे प्रस्टन एकाच कारणाने होत असते. (कोणतेही विषयज्ञान झाले असना विज्ञानाने जीव पाट होतो व विज्ञानाचा आधार म्हणून शिद मक्ट होतो असे हे दोन पक्षी एकाच वृक्षारा आश्रय घेऊन राहतान, हा वृक्ष म्हणजे मोवांचे शरीर होय ) वृक्षाचा व शरीराचा उच्छेद होतो, म्हणून (उभयतासही उच्छेयल हा गुण साधारण आहे म्हणून ) शरीराला वृक्ष असे म्हटले आहे. उभयतांच्या मदनाचे अधिष्ठान एकच शरीर असते म्हणून उभयताही एकाच वृक्षाचा (शरीराचा') आश्रय करितात, अशी वाक्ययोजना केली आहे. पही कलाच्या उपभोगासाठी वृक्षावर बसतात त्याप्रमाणे जोर आणि शिव हे दोन पक्षी एकाच शरीरवृक्षाचा आश्रप करितात. उभयतांचे ज्ञान हे त्यघि पस होत.

·a मुण्डकोपनियत् त्यांस भजारा नाही किंवा दग्नसामध्येही नाही त्याममाणे ब्रह्माच्या प्रकाशाने मात्र हैं मन सूादि विश्व प्रशशित होते आणि सूपादि लेनोगोल विभयप्रकाशक होतात, अमें आहे म्हणून ते बल (आमा) स्वमप्रकाश आहे असे सिद्ध होत तेच बह रखत स्वकामांमध्ये प्रवेश पल अनेरपानी प्रशारित होत असत म्हणून त्या मालाचे तेजावदप स्वयंभू आहे, असे समजते पाच भाडे जेथे स्वर राव मुमति माशन- सामर्थ नाही, तेथे दुसयास भाशनसामध्य देणे हा केवळ अशक्य गोष्ट आहे येथेच घटादि अप्रकाशक पदार्थ पटादेशन मकाशित का आम नासित आणि सूर्यादि तेजस्वी गोल इतराप्त माशिन करितात याचा अनुभव आपल्यास नित्य आहेच असो, यावरून इतर पदार्थ प्रकाशित कशापा व काही पदार्थास महत्व देप्पाच सानध्य हयपकारा मारा (आस्पान) मात्र असते हे स्पष्ट आहे ॥ १० ॥ २०-या मनाचा अर्थ या आपायांनी कठोपनिषदात स्पष्ट केरा आहे. तो मापय पहावा ·शादरमायसमेवा। यसुरस्तादो अहवाविद्यादृष्टीना प्रत्यवभासमान तथा पश्चाद्रह तथा दक्षिणतच तथोत्तरेण तथैवाधस्तादूर्ध्व प सर्वतोऽन्यदिव कार्याकारणा प्रसूत प्रगतं नामरूपत्रदयभासमानम् । किं बहुना नवेदं विधं समस्तमिदं जगदरिष्ठं वरतमम् । अनझप्रत्ययः सर्वोऽविद्यामात्रो रज्ज्वामिव सर्पप्रत्ययः । प्रहविक परमार्थसत्य- मिति वेदानुशासनम् ॥ ११ ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाष्ये द्वितीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषमाप्ये द्वितयं मुण्डके समाप्तम् ॥ २॥ सिद्धान्ती- माह ने नोगोलांचे तेन आहे, ते मात्र सत्य धरतु आहे. सर्व दृश्यमान विश्व त्याथेच विकार असून ते नामाप मान आहेत, बझेत्तर सर्व असत्य आहे, त्पादि अर्थ मार्ग विस्तातः सांगितला आहे ५ या अर्थापा सापोधी कारण ही में दिली आहेत. येथे या सत्रात केवळ सिद्धांतस्थामा मात्र (मागील विषयाचा) उपसहार केला आहे सारांश, या मनात सिद्वतिय मागितला आहे. ग्याचे लक्षण पूर्वी सांगितले तेच ब्रह्म हे सर्व आहे. अज्ञानादृष्टीला ज्या नगताचा आभास होतो, ते पुढे दिसणारे, पाठीमागे असणारे, दक्षिणेकडील द उत्तरेकडील अपत, ऊर्ध्व दिशेत 4 अधौदिशम असणारे जगत, सर्व दाहीदिशातील सर्व पदार्य घडच होत. दुरस दिसणारे जगन् कार्यरूपाने आविर्भूत मानें, पण वस्तुतः या झोप.हे विस्तार पापलेले कार्य मझा मामपामक मात्र मान दृश्य होने सौ. पण अधिक सगिता आम्ही इतनेच मणी की सर्व स्वरूपता ब्रह्मच आहे. मला हे सत्य आहे म्हणून सर्वश्रेष्ठ आहे. आता में मझापा प्रत्यय साक्षात येत नाही, मो सौ पदार्भ हानी अवियचा असतो आणि या अज्ञानामुळे रज्जूचे ठिकाणी सर्प दिसतो, सर्प-पत्यष येतो किंवा अविनाशिनह्याचे ठिकाणी विना नामरूपात्मक जगताचा भाभास होतो, याचे कारण अविद्यात्मक नामर्षे आहन, हरय, भाश, तात्पर्य हे आहे की मन ही परमार्थत, सत्य वस्तु आहे, इतरत्र अपरमार्थ सत्य म्हपाने अविधा आहे असो, एक अद्वितीय महा मात्र सत्य पशु आहे, असे पेदाचे मुरूप कागले आहे. हाच निश्चित सिद्रात या मुंडकति सक्षेपित्तागर्ने सांगितला आहे. ॥१॥ रगरामानुज-परित' परण्यास, सीस्त करण्यास योग्य माय- विश्व बम आहे. हा हत्यारा भाग नाही, असत्यलाप आहे. माल है। विन्ध माहे अम सरे तात्पर्य आहे. या है रार्थोनम आहे. या माशील इद' शब्द महार आई, विष्पा नाही. या मला सर्व कालमदेश, देशमदेश आणि गुणपदेश ध्यापूर याकडे आहेत. म्हणून विचाटून अत्यत श्रेष्ठ अलगाया ग्रहाला विश्व या एष देशीदरमाने सयौधिता यावयाचे नाही मुण्डकोपनिन्द दिनीय समय समान,, द्वितीयमुण्डक समास शाल, ·८८ । मुण्डकोपनिषत् .. वा घृत ऊर्ध्वमूल, मध शास (शासा सासरी आहेत असा), अपरथ (क्षणभगुर. माणि अन्यकापासून उत्पन्न झालेला, आहे. यारा क्षेत्र मी सज्ञा माहे. स्वामोरया फलाचा उपभोग सव माणी या वृक्षाचा भाथय धरून घेतात, यामाणे शरीरनामक वृतरूपी पस्तूचा आयय करणारे जीव-शिवनामक दोन पक्षी है आपया मालिंगून काम, कर्म आणि पासना पा उपाधीने ग्रस्त आहेत ही लिंगदहात्मक उपाधि जीव आणि शिर या उभयतांस लागलेली असते. या वोपा. वकी एक क्षेत्रज्ञ (जीव) लिंगशरीररूपी वृक्षाचा आयप करून राहतो आणि तेथे कर्मापासून उत्पज हाले मुस-दु सामक रूचिकर फलाचा उपभोग घेतो सरवादि गुणत्रपार्ने अधिष्ठित झालेल्या जीवाचा हा उपभोग अज्ञानात्मक शोहे या वृक्षावर अनेक व विविध अनुमदांच्या कराया मास्वाद जीवास प्यावा लागतो कम सनेर मशरची असतात म्हणून वर्भकलांचे खाड़ी विविध आणि विलक्षण असते. हा एका अज्ञानी पत्याची (जीवाची) हकीकत झाली. दुसरा पक्षी कोणत्याही प्रकारचा उपभोग घेन नाही. कारण, तो स्वभादत नित्य, शुद्ध, शनी आणि मुक्त असतो तो मर्वज्ञा आहे, म्हणने सत्वगुण हीर स्पाचा लिगामा उपाधि आहे हो महासाविक आहे. रजस्तमाचा पे गधड़ी नाही. अर्थातच त्याला कोणत्याही प्रकारच्या फलाचा उपभोग प्यावा लागत नाहीं हार ईश्वर होय हा भोग्य आणि भोके ( पर आणि पचर विषप आणि नीष चिद् आणि अचिद् ) या उभयतांचाही साक्षीप प्रेरर आहे याचाच मेरणेने भोज्य आणि भोके यांची व्यवस्था होत असते नित्य ईश्वराच्या साविकसनेने ही व्यवस्था होत असते अर्थातच कोणत्याही रिपयाचा उपभोग न घेता फेरस साक्षी हणून मात्र हा स्पररूपी पक्षी शरीरशी वृक्षावर राहत असतो परमेश्वराची मेणा म्हणजे त्यांचे सासिव होय राजाचे अस्तित्व विद्यमान असलें म्हणजे जसे राज्यातील मजार व्यवहार मुष्यदक्षित भारतात प प्रत्येकाम आपापले पतध्य करण्याची प्रेरणा होते, त्याप्रमाणे परमेश्वराच्या केवळ साक्षित्याने मोम्यभोनकोस सकतव्याची मेरणा होते. (साराश, पीव आणि शिव या उभयतार पास्तभ्य शरीरनामक वृक्षावर माहे हे उभयता नित्य सहबर अन अनुमवनामक एकाय कारणाच्या द्वारा अभिव्यक होतात हे उमयताही मुदर आकाराव आहेर, मणने या उभयनास पिकलेचा माथय काहे या मण धर्म करितो भाणि क्मपराया उपभोग घेतो, पण दुसा साधीस असून घराचरविश्याची व्यवस्था स्वत स्यय पियमानाने लादिनो, रगरामानुज-सपुग समान गुण अमगार 'मसायो परम्परसहा. माया मीर हा नित्य स्वादु (गोड) पदार्पच सानो असे नाही मो म भोग्य पदोघांचा उपभोग घेतो, स्वपनि में पुण्यपासपी कर उत्सन होते न्याया उपभोग घेतो पण ईश्वर जोपान भोग्य असणार पुण्यफर किंवा सर्व पापकर सात नाही हा 'अनन् 'या पदाचा अर्थ आहे पर उत्तम जे पुण्यफल भीमनगमट्टीना • १५मा पहा कोपनिषदातीर गाइरभाय पक्ष ·शाङ्करमान्यसमेता। ८९ माहे त्याचा मात्र स्वीकार करतो तो सतत्र आहे पाला भोक्तृत्वारा किया दुसुमागाचा सबंध नाही 'सखाय'नीव उपकाय आहे आणि परमश्वर उपकारक आहे, म्हणून त्याचा स्नेह असतो मभिचाकशाति-भयत प्रकाशरूपी असतो मंत्र दुसरा. समाने वृक्षे पुरुपो निमग्नोऽनीशया शोचति मुखमानः । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमा- नभिति वीतशोक ॥२॥ अन्वय व अर्थ-समाने वृक्षे पुरुप निमग्न अनीशया मुह्यमानः शोचति (या पूर्वोक्त वृक्षावर निमग्न झालेला सुग्ध जीव आपण स्वतंत्र नाही म्हणून शोक करीत राहतो.) जुष्टुं यदा अन्यं ईशं पश्यति, अस्य महिमानं इति वीतशोक:-( पण योगमार्गप्रेरित आत्म- ज्ञानाने समाधान वृत्ति प्राप्त करून घेऊन जेव्हा अयपक्ष्याचे-ईश्वराचे-- दर्शन घेतो, मीच ईश्वर आहे असे त्याला समजत, व त्याच्या माहा- स्न्याचे स्वरूप त्यास समजते, तेव्हा तो शोकशून्य होतो ) ॥२॥ तत्रैव सति समाने वृक्षे यथोक्ते शरीरे पुरुषो भोचा जीवोऽत्रि- द्याकामकर्मफलरागोंदिगुरुमाराकान्तोऽलाचुरिव सामुद्रे जले निमा निश्चयेन देहात्मभावमापन्नोऽयमेवाहममुष्य पुनोऽस्य नप्ता कश स्थूलो गुणवानिर्गुण सुसरी दु सीत्येवप्रत्ययो नास्त्यन्योऽस्मादिति जायते म्रियते सयुज्यते वियुज्यते च सन्धिवान्धवै । अतोऽनी- शया न कस्यचित्समर्थोऽह पुत्रो मम विनष्टो मृता मे भार्या फि में जीवितनत्येव दोनभावोऽनीमा तया शोचति सतप्यते गुह्यमानोऽने फैरनर्थप्रकारैरविवेकतया चिन्तासापद्यमान स एव प्रेततिर्यानु- प्यादियोनिष्वाजव जवीमावमापन्न कदानिदनेकजन्मसु शुद्धधर्म सचितनिमित्तत केनचित्परमकामाणकेन दाशैतयोगमार्गोऽहिंसा सत्य ब्रह्मचर्यसत्यागशमदमादिसपन्न समाहितात्मा सन्जुष्ट सेवितमने- कैयोगमाग कमि(म)भिश्वयदा यस्मिन्काले पश्यति ध्यायमानोऽन्य वृक्षोपाधिलक्षणाडिलक्षणमशिमससारणमशनायापिपासाशोकसोहज ·मुण्डकोपनिषत् रामृत्यवतीतमीश सर्वस्य जावोऽयमहमस्म्यात्मा सर्वस्य समः सर्व- भूतस्यो नेतरोऽविद्याजनितोपाधिपरिच्छिनो मायात्मेति विभूति महिमान च जगदूपमस्त्यैव मम परमेश्वरस्येति यदैव द्रष्टा तदा पीवशोको भवति सर्वस्माच्छोकसागराद्विप्रमुच्यते कृतकृत्यो भवतीत्यर्थ ॥२॥ सिखाती-कर्यमूलादिरूपी एकाच वृक्षावर दोपे पक्षा राहतात, असे मागस्या मनात श्रुतीने सागितलें या मनांत जीवाचे पारतय व तजन्य शोक आणि या शोराच्या निरसनायें साधा इत्यादि गोष्टीचा उठेस केला माहे मागे सांगितलेल्या गाव शिवांपैकी नीव हा भोका असल्यामुळे त्याला अयत दुख होते मो अवियेन्या, कामाच्या, माया, फलाच्या, राग द्वेषादिकांच्या अयत गड भाराने व्याकुल शेऊन भापळ्याममाण भवसागराच्या जलांत पा, पाली इको, तिकडे, असे हेलगाये खात राहतो अहानामुळे त्या विधान्याचा असा भ्रातिष्ट निश्चय झाला असतो की, देह हाच आमा आहे व देह म्हणजे मी, मी अमक्याचा मुरगा, नमक्याचा नातु, मी स्रा, भी स्थूर, मी गुणवान मी गुणशून्य, मी मुसी मी दु सी, इत्यादि अनेक मकारचा विचिन अनुभव याला नित्य येत अस्तो देहाहून मी निराठा नाही अस विपरीत ज्ञान असल्यामुळे मी जान पावता, मी मरतों, आप्न इष्ट मिनाचा व पधु पाधापा मला समागम होतो व सापगम (दिरह) होतो, इयादि प्रकारची आशात्मक व भौत्या स्मक दुसें त्याच्या पाठीमाग हात धुवून लागल्री असतात तसेच मी परतन आहे, मरा काहीएक करण्याचे सतत्र सामथ्य नाही, माज्ञा पुत्र विनष्ट झाला, भापा मेरी आना जगून मला काय करारपाचे आहे, इत्यादि प्रकारच्या दौनमायांनी तो शोरपूर्ण हाती त्याला सताप प्राप्त होतो व तो मूढ होऊन अनेक प्रकारच वेझ्यासासारखे आचरण करितो आपल्या सभोवताली दिसणारे अनेक धातकारी अनर्थ पाहून अज्ञानानं तो चिलाकुर होतो या अज्ञानामुळे एक देह सोडल्यावर लघुत्व मान होऊन प्रेत, पशुपक्षी मनुप्यादियोनीमध्ये हा विचारा जाव पुन पुन जन्ममरणाच्या अस्मिात फेन्यांत सापरता पु. अनेक जन गेयानतर हागरी सात्विधर्माचा सचय देवयोगाने झालाय, तर एमाथा परम दयालु ज्ञानीसाधूची व त्याची गार पडते आणि त्या साधच्या उपदशाने योगशुद्दमागाचे ज्ञान होऊन हा दीन जीव अहिंसा, सत्प, बझयय, पिपयत्याग, शम, दर, इत्यादि साधनांनी संपन्न होतो अर्थात त्याचे विमानस्थेची शांति मिटने पा वेळी अनेक योगमागांचा व अनेट पम मार्गाचा उराश्रय घेऊन ज्याचे पोगी पुरुष पान कारतान, त्या अलयामी परमेश्वराचे हा युद्धचित्त सारेराजीन म्यान का लागतो ध्यान करण्यास योग्य असा परमेश्या शरीरवृथावर असगाया उपापीनी पनर होत नाही तो उपाधिमस्त जोबाढून निराम व पिलसणावापाचा आहे, तो अप्ससारी ·शाहरमाण्यसमेता। ९१ म्हणजे जन्म-मरणशूय आहे, त्याला सुधा, नृपा, शोक, जरा, मृत्यु हत्या दिकांची यत्किचिन बाधा होत नाही, तो या आधिव्याधीच्या पलीकडे राहणारा आहे तो जास्वामी आहे व तो खतंत्र आहे असे या सापायोग्यास समनते नतर था लक्षणांनी युक जो परमेश्वर सोच मो आहे, मी सर्वांचा आमा आहे मी सास सम असून ( सर्वत्र निर्विकार असून ) सर्व भूतामध्ये राहणारा आह, मी परिस्छिन्न नन्हें म्हणजे अवियेने उत्पन्न केलेल्या उपाधींनी सचिन झालेला माविक आमा (जीव) नहे, मी मायेचाही आरमा आहे, माझा महिमा मोठा आहे, हे विश्व माझे म्हणजे परमेन्धरामे स्वरूप आहे, असे जेहाँ पूर्ण ज्ञान त्यास होतं, तेव्हा तो शोरशून्य होतो अर्थान व सर्व शोरसागरापासून त्याचा मुदा होने आणि तो तरुत्य होतो हा तात्पर्याध आहे ॥२॥ ग:- अनीशया 1 = भोग्य होणा या प्रकृतीने आपण परमाम्याच शेषरूपी अधुनहा (मसार अन्न ) आपले स्वरूप ज्ञानामक प आनदामक आहे हे विसरून माण व वृक्षापमाणे नष्ट होणान्या एकाच शरीरनि मा आहे, मी स्थूल आहे, रुश आहे, अशी शरीरादास्पबुद्धि करणे या अज्ञानामुळे जीवाला दुसाचा अनुभव पतीच्या ससर्गाने येतो आणि नो शोक करीत राहतो, पाल्दा अपरमेजर हा आपला आधार, आपरा नियना व आपला शेषी-आहे, म्हणून जीवापेक्षा सवीवलक्षण आहे, असे पाहतो व आपल्या कर्माने आणि उपासनेन प्रसन्न झालेल्या सन जगनिय या परमेश्वराचा महिमा आपल्या युद्धीमध्ये प्रार करिती, परमेश्वराचा महिमा त्यांस जेव्हा समजतो, तेव्हा तो शोवर प होतो 'अनीश =भसमय हाही अर्थ या आचायाँ मान्य आहे मत म्हणजे अतकरण असा अर्थ करून ही मन्त्र अन करण जावपर माहे जीव-परमेश्वरपर नाही, असा या आचायांनी पूर्वपक्ष उसन्न कान त्याचे निराकरण केले आहे आणि हा इतर समानार्थक पत्र जाव-ब्रह्मपर आहेत असे ठरविल आहे क्षेत्रज्ञ म्हणज परमेश्वर माणि जीव म्हणने भत्तामा असे अब देऊन नाव-परमेश्वरमिभ्य भद भाहे. ही यांनी दासविले आहे ही समय अर्थ-चर्चा चिंतनीय आहे, इतके मान मुघषिण पेमें वाप आहे माय-नाशया-हराशिवाय जिला दुसरा स्वामा नाही, नाहीवी शक्ति, नष्ट सर्वसैन्य विष्णु हा आपन्याहून निराठा आहे व त्याचे स्वरूप मांग सांगितल्याममाण ममा न्या सपा मनन निदिध्यासन करें, परमेश्वराची उपासना केली, असता अपरोक्ष साक्षात्कार होऊन जीद शोकमय होनो देशदिकाचे ठिकाणी ममत्व उत्तन होणे हाच मोह होय. परमेश्या वस समर म्हणजे हा मोह नाहीसा होतो

·মুতানিম
मंत्र तिसरा.
यदा पश्यः पश्यते रक्मपर्ण कर्तारमीशं पुरुष
नमयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरचना
परमं साम्यमुपैति ॥३॥
अन्वयव
अर्थः--
--यहा पश्यः रुक्मवर्ण, कार, ईश, पुरुष, ब्रह्म-
पोनि पश्यते ( जेव्हा ज्ञानीपुरुषाला तेजस्वी अगाका पुरुषाने, जग.
स्वामी, जगदाधाराचें व जगत्कारणाचे स्वरूप समडते ) तदा पुण्यपापे
विधूप निरंजन. विद्वान परमं साम्यं उपैति ( तेव्हा सर्वपुण्यपापांचा
विनाश करून दोपशून्य झालेला विद्वान् हा अतिश्रेष्ठ भी निर्विकारी
समता ती प्राप्त करून घेतो.) ॥३॥
अन्योऽपि मन्त्र इसमेवार्थमाह सविस्तरम । यदा यस्मिन्काले
पश्य पश्यतीति विद्वान्साधक इत्यर्थ । पश्यते पश्यति पूर्वपटुक्म-
वर्ण स्वयज्योति स्वभाव रक्सस्येव वा ज्योतिरस्याविनाशिकार
सर्वस्य जगत इंश पुरुप नझयोनि ब्रह्म च तद्योनिश्चासौ ब्रह्मयो-
निस्त बायोनि ब्राह्मणो वाऽपरस्य योनि स यदा चैव पश्यति तदा
स विद्वात्पश्य पुण्यपापे बन्धनभूत फर्मणी समूल विधूय निरस्य
दावा निरसनो निर्लेपो विगत दश परम प्रकृष्ट निरतिशय साम्य
समतामदयरक्षण द्वैतविपयाणि साम्यान्यतोऽर्यायवाचोऽद्वपक्षण-
र मामयपति प्रतिपाने ॥3॥

·शाङ्करभाष्यसमेता। परमन होतो सामान्यतः साम्ये द्वैताचा सपथ दासविणारी असतात, म्हणून अन्कारी, स्यवहारात्मक, सा, कनिष्ठ प्रतीची असतात साम्प दोषांत अथवा अनेकांन नसते म्हणून साम्य म्हटले की द्वैताचा उद्भव होतो पण येथे तर परम है सान्याचे विशेषण श्रुतिपदित आहे, म्हणून हे साम्य अपतक्षणाचे, एकदशक मात्र अमले पाहिजे सारांश मुक्तास में साम्प प्राप्त होते हैं अपलसणात्मक असते, असे भुनीला एककगर्ने हांगावयाचे आहे असो, हा जीव जीवन्मुक्त होतो.॥3॥ रगरामानुज-~-जेव्हा ब्रह्मदर्शी (मझ पाहणारा ) जप हा अनितेजस्वी, मगल- शरीरी, जगकर्ता, जानियता, अनपेशि (मन म्हणणे अव्यात, त्याच उपादान- कारण असणारा किंवा ब्रह्म हाच योनि असणारा स्वयभु ) परमेश्वराचे, वासुदेवाचे, दर्शन घेतो, त्यावेळी सर्व पुण्य-पापाचे निरसन होते मग पकनीचे बंध तोडून हानी मुमुक्षु अपहतपाप्मत्वादि श्रुत्युक्त अष्ट लक्षणांनी ब्रह्म-स्वरूपी होतो अथपास्यास साता-मुक्ति मिळते. माधा--ज्ञान झाले म्हणने अपारब्ध (फलोन्मुख न झालेले कर्म) आणि काम्य कर्माचे पुण्यफल या उमयनाचाही नाश होतो 'स्यमतर्ग' प्रकाशरूपी शरीर धन योनि-हिरण्यगय कारण साराश नेहा जीव प्रकारापी जगत्कयां, पूर्ण षड्गुणी, महदेव पित्याचे (विष्णु) सपूर्ण ज्ञान करून घेतो, तेव्हा त्याला अपरोक्ष ज्ञान होकग सो निरजन होतो, त्याचे सर्व अनियर्मयध मुटतात आणि त्याग निष्णा- साप्य माप्त होने मंन्न चवथा. माणो थेप घ. सर्वभूतर्विभाति विजानन्विधा- न्भवते नातिवादी । आत्मकीड आत्मरति क्रिया वानेप ब्रह्मविदां परिणः ॥ ४॥ अन्वय व अर्थ-हि एपः यः माणः सर्वभूतः विभाति (सुपसिद्ध माहे की, हा पाए सर्वभूतासह प्रकाशित होतो) विनानन् विद्वान् अतिवादी न भवते (हे जाणून विज्ञान असणारा ज्ञानी पुरुष अतिवादी असत नाही. ) एपः आत्मक्रीडा, आत्मरति, क्रियावान्, ब्रह्मविदो वरिष्ठः (हा आत्मक्रीडा करणारा आत्मरत पुरुष कृतकृत्य होऊन सर्व प्रात्यामध्ये श्रेष्ठ होतो.) ॥ ४ ॥ किंच योऽय प्राणस्य प्राण पर ईश्वरी होप प्रवृत्त सर्भूतैः- हादिस्तम्बपर्यन्तै । इत्यभूगलक्षणे तृतीया । सर्वभूतस्य सर्वात्मा ·सुण्डकोपनिषत् सन्नियर्थः । विभाति विविधं दीप्यते । एवं सर्वभूतस्यं यः साक्षादा- समावेनायमहमस्मीति विजानन्विद्वान्वाक्यार्थज्ञानमानेण स भवते भवति न भवतीत्येतत्किमतिवाद्यतीत्य सर्वानन्यान्वदितु शीलमस्य- त्यतिवादी । यस्त्वेव साक्षादात्मानं नाणस्य प्राणं विद्वानतिवादी स न भवतीत्यर्थः । सर्व यदात्मैव नान्यदस्तीति 'रष्टं तदा कि बसाय- वीत्य वदेत् । यस्य स्वपरमन्यदृष्टमस्ति स तदतीय वदति । अयं तु विद्वानात्मनोऽन्यन्न पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति । अतो नातिवदति । किचाऽऽत्मक्रीड आत्मन्येव च भीडा क्रीडनं यस्य नान्यत्र पुरदारादिपु स आत्मोहः । तथाऽऽत्मरतिरात्मन्येव च रती रमण प्रीतिर्यस्य स आत्मरविः । क्रीडा वाह्यसाधनसापेक्षा। रतिस्तु साधननिरपेक्षा वाह्यविषयप्रीतिमानमिति विशेषः । तथा कि- यावाज्ञानध्यानवेराम्यादिक्रिया यस्य सोऽयं कियावान् । समा- सपाठ आत्मरतिरेव कियाऽस्य विद्यत इति बहुव्रीहिमतुमर्थयोरत्य- वरोऽलिरिच्यते । केचित्वामिहोनादिमवहाविद्ययो. समुच्यामि- च्छन्ति । तच्चैप महाविदों वरिए इत्यनेन मुख्यार्धवचनेन विरुभ्यते । न हि थाहाकीड आत्मरतिश्च भवितु शक्त । कश्चिद्वायनियाविनि- वृत्तो धारमनीडो भवति वाशक्रियात्मनीडयोर्विरोधात् । न हि सम प्रकाशयोयुगपदेकर स्थिति. संभवति । तस्मादसत्पलापितमेवैव- देनेन मानकर्मसमुपयप्रतिपादनम् । अन्या माची विमुश्चय " "संन्यासयोगात्" इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । तमगादयमेवेह कियावान्यो ज्ञानध्यानादिनियावान्सोऽभिन्नार्थमर्यादः सन्यासी । य एवंलक्षणी सातिवाद्यात्मशीड आरमरतिक्रियावान्ब्रह्मनिष्ठ सनविदा सर्वेपी परिष्ठ प्रधान ॥४॥ सिमान्ती-आगसी, गो हा परमेश्या मस्तुतया विश्य आहे, तो माणांचा पाण अध्न मादेवापासून तो गवनाच्या काडीपर्यंतच्या सर्वभूताच्या साक्षांनी मकाशमान होत असतो, मग सर्वभूतामध्ये राहून ५ सवाचा आत्मा होऊन सर्वभकाशक होतो पाप्रमाणे सर्वभूत-निवासी जो परमेश्या तो प्रत्यक्ष मीच आहे, असे ज्या विद्वानारा ज्ञान-विज्ञान होने, महाकायांचा उपदेश होताक्षणी ज्या अधिकारी अमरता मी ब्रह्म आहे असे समजून उमजते, नो केव्हाही अतिवादी होत नाही. अतिवादी म्हणजे इतर माम अनिकांत दान वाद करण्याचा ज्याचा स्वभाव माती, ने शनिवादी होत श्रुतिवाक्यांना म मात्र करून त्याच्या जोरावर 'तो माहे, " ·शाहरमाध्यसमेता। 'सो नाही असा पाक्पाटपाम वाद करून प्रतिपक्ष्यांचा पाडाव करतात, ते अति- वादी होत पण माणाचा माण असणारा आत्मा मी प्रत्यक्ष आहे, असे ज्याला समजते, तो अतिवादी होणे शक्य नाही जेव्हा सर्व मी आहे, दुसरी वस्तु नाही, असे ज्ञान होते, तेव्हा हा विद्वान् पुरुष पोलेल तरी काय! दुसरी काही तरी वस्तु आहे, ती दिरात भासत आहे, अर्ते ज्ञान असते तेव्हा तिच्या पतीको उभे राहून बोलता येते, है ठीक आहे पण वरील आत्मज्ञानी विद्वानाला सर्वात्मकश्वरपाशिवाय दुसरे काही दिसत नाही, ऐकू मैत नाहीं विघा समजत नाही, म्हणून अर्थातच तो आपल्या पलीकडे जाऊन पोल शस्त नाहीं आपणच सर्व झाल्यावर पलीकडे अलीकडे इत्यादि शब्द व शब्दसामर्थ्य कुटित होतात म्हणून हा विद्वान् पुरुष अतिवादी होत नाही. तो फेवळ आत्मस्वरूपाशी सीमा करण्यात दंग होऊन जातो पुत्र, दारा, इत्यादिकाशी (इतर जह विषयाशी) कीडा करणे जीवन्मुक्काला असभवनीय होते तसेच त्याची निरतिशय भीति आत्मसम्पावर मात्र असते आत्मस्वरूपी या मेमसर्यत समर्पित होते. पीडा करण्याला पाह्य साधनांची अपेक्षा असते, पण रतीला साधनांची आवश्यकता नसते रति म्हणजे साधननिरपेक्ष शुद्ध याविषयभीति होप हिला साधन नको असते मा फोडा आणि रति, यांत विशेष आहे ही मीति यासपिपपामा किंवा आमपिपात्मक असेल मात्मज्ञानी विद्वानापरी मीनि आत्मस्वरूपी मात्र असते. याचप्रमाणे शान, ध्यान, राप इत्यादि किषांनी नो सपना असतो त्याला किषावान् असे म्हणतात 'आमानिमिपाचाम् ' असा समस्तपाठ घेतला तर त्याचा अर्थ भामाति हीच ज्याची भीडा आहे असा पहुमीहि समासाच्या विपदाने होल दोडी पाट एकच अर्थ उदारितात, पण दुसन्यापेक्षा पदिला यरा* कारण त्याच्या योगे 'प्रारठियानिवृत्तीचा , अब महज एस्पात योतो आता काही लोक या मनोन क्रियावार या शब्दाने अमिहोपादि को व 'आत्मझाड । 'भारमरति । इत्यादि शम्दानी मारिया मो अर्थ समजून ज्ञान आणि कर्म यांचा समुच्चय थुनीता अभिप्रेत आहे, असे म्हणतात; पण हे म्हणणे पोग्य नाही कारण, मनातीर परे- श्यामध्ये हा पुरुष परिण असती' या प्रधान अर्थाच्या विरुद्ध हा समुद्ययाचा अर्थ होतो. शिवाय थाप म्यिा करणारा पुरुष मात्मत्वरूपी रममाण होणे शक्य नाही यासकौपासन निवृत्ति शाली तर मात्र मामीझा होण्याचा यथार्थ सभा मात्र होतो बायकोरा आणि आत्म-कीर यांचा विरोध अस्थत नौब आहे सम आणि प्रकाशकेव्हाही एका राई शान नाहीत, त्यायरमाणे माझ-बीटा आणि मान-कौडा एकत्र असणे पहिय अध परा माहे, कारण व्याकरणपनीने 'भामरति क्रिय' असा समस्ताद हा दुसरार-अर्थ पानि करुन देतो एण शुनीने 'या' असा प्रत्यय लपून मुद्दाम 'क्रियावान् । असा शब्द उपयोगिरा माहे ते 'किपाशाशद राय घेऊन अधिक अर्थ समजणे उसेप

·मुण्डकोपनिषत्
संभवनीय नाही म्हणून या मनाचा अर्थ ज्ञान-कर्म-समुच्चय-पर करणे म्हणजे
डेपजाची पावड करण्यासारसा होय दुसन्या पाणींचा अपवा विद्यांचा त्याग
करा 'कर्मस पास करा' इत्यादिश्रुति शमुश्चयपादाचा अपभा निषेध करतान
ये रियावान् पा शब्दाचा अर्थ माही केला आह असाच असला पाहिने
म्हणजे ज्ञान, प्यान इत्यादि प्रकारचा मात्र ज्ञानपर अर्थ कियावान या शब्दाचा केला
पाहिजे झामावियेचा मर्यादा मामया अर्थ उल्लषित नाही इतक्य नव्हे तर मामया
जय विद्यापर मात्र होनो साश, यय या मनात तोच क्रियावान् इष्ट आहे की
शाना मक मान क्रिया कान जो अवैनज्ञानवस्तूची मर्यादा उत्लपित नाहीं सो
जो या मनात सांगितल्याप्रमाणे सन्यासा आहे जो अनतियादी आहे भामकोड
आहे, आमाति असून शनि-ध्यानादि मात्र किया करणारा आहे ता ब्रह्मनिष्ठ पुरुष
सक ब्रह्मोत्या पुरपामध्ये श्रेष्ठ म्हणने प्रधान असतो ॥ ४१६
रंगरामानुज-प्राण-परमाला याचा आश्रय सर्व भूते करितात "विजानन-
विद्वान् भव नेनातिवादी असा पर स्वीकारून या आचापीनी असा अकेला
आहे की पण मननाचा योगाने दानापुरुषाने भारताचा उपासना करीव हो साता
| परमेन्धराथू साहाय्य पऊन अतिवादी दाय ( परमेश्वर सपापेक्षा श्रेष्ठ माहे असं दृद
पिानपूर्वर म्हणावे) असा उपदेश श्रुतीने ममुलूस केला आह कियादार -निष्काम
'मा अनुष्ठान करणारा वदशिहत काम केल तर मात्र मन करणारयाद्ध होकर
निष्कामकमान बावयची उत्पत्ति होत आणि विहित कम करणारा ज्ञानी पुस्प राव
मह्मवेत्यांत श्रेष्ठ होतो
माधवीयावान् पाव्यकर्मका एष. हा हरि सर्वभूते भद्रादि इद्रिया
भिमानी देवतासह अतिवादी भी क्ता आहे अस म्हणणारा जेव्हा मोर्ग माही; स्वतन्त्र
नाही असें ज्ञान होऊन हाशी संदिपाया दामी आहे असे अपरोक्ष ज्ञान करून
घेतो सेन्हा प्रारब्धकर्मनी सर्व भगवताची कोश आहे सर्व प्रेमाचे स्थान भगवान
आहे असे समजतो आणि त्याचे वासविषया मक अनुसधान सपसे ही असमक्षात
समाधि हाय न्हा ही समाधि नसते तेव्हा तो सत्यम मान करीन अमतो त्याचे
भारण्यच भगापूजामः कम करण्याच असन
मंत्र पांचवा
सत्येन लभ्यस्तपसा घेप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन
ब्रह्मचर्यण नित्पम् । अन्त शरीरे ज्योतिर्मयो हि
शुम्रो य पश्यन्ति यतयः क्षीणदोषा ॥५॥

·शाहरभाष्यसमेता। अन्य व अर्ष--हि एष: आत्मा नित्य सत्येन, तपसा, सम्परज्ञा- मेन ब्रह्मचर्येण लभ्यः (हा भात्मा नित्य सत्याचरणाने, नित्य तपाने, नित्य परमार्थज्ञानाने म्हणजे नित्य ब्रह्मचर्याने लक्षावयाचा असतो.) हि अंत शरीरे ज्योतिर्मयः शुनः, क्षीणदोपाः यत्तय य पश्पति (हे प्रसिद्ध आहे की, हा शरीराच्या अतर्यामी राहणारा प्रकाशरूप निर्मळ मात्मा ज्याचे दोष नष्ट झाले आहेत त्या यतीना मात्र साक्षात् प्रकट होतो)॥६॥ साराशचित्त शुद्ध झालेल्या भोगविक विद्वानांस आमदशा होते, तथापरण, नपञ्चमी, यथाथ ज्ञान आणि बलपर्य यांच्या निव अनुष्ठानाने होते अधुना सत्यादीनि भिक्षी सम्यग्ज्ञानसहकारीणि साधनानि विधीयन्ते निवृत्तिप्रधानानि । सत्येनानृतत्यागेन मृषावदनत्यागेन लभ्य प्राप्तव्य । किच तपसा हीन्द्रियमनएकाग्रतया "मनसच्चे- न्द्रियाणा च काम्य परम तप" इति शरणात् । तद्धधनुकूल- मात्मदर्शनामिमुसीभावात्परम साधन तपो नेतरचान्द्रायणादि । एप आत्मा लभ्य इत्यनुपग सर्वत्र । सम्पाज्ञानेन यथाभूतात्मदर्शनेन ब्रह्मचर्येण मैथुनासमाचारण । नित्य सर्वदा नित्य सत्येग निन्य तपसा लिन्य सम्यग्ज्ञानेनेति सर्वर नित्यश दोऽन्तदीपिकान्यायेना. नुपक्तव्य । वक्ष्यति च-" न येपु जिलमसूत न माया " इति। कोऽसावागा य एतै साधनलभ्य इत्युच्यते । अन्त शरीरेऽन्तर्मध्ये शरीरस्य पुण्डरीकाकाशे ज्योतिर्मयो हि रुक्मवर्ण शुभ्र शुद्धोऽ- यमात्मान पश्यन्त्युपलभन्ते यतयो यवनशोला सन्यासिन क्षीण- दोपा क्षीणाकोधादिचित्तमरा स आत्मा नित्य सत्यादिसाधने सन्यासिभिलभ्यत इत्यर्थ । न कादाचित सत्याविभिलभ्यते । सन्यादिसाधनस्तुत्यर्थोऽयमर्थवाद ॥ ५॥ सिद्धान्ती-आना येभून यथार्थज्ञानाच्या सहचारित्वाने असणार्ग सल्मादि बाथरणाची साधने भिभूला (कर्मसन्याल पुरुषाला ) विहिन फैरी आहेन हा सव साधन निवृत्तिपर आइन असो, सन्थ भागने अनृतत्यर्ग (मृषा, मिथ्या दयनारा स्थाग) होप भामभाषि कछन घ्यावपाची असेल तर प्रथम असत्याचा नित्य त्याग देला पाहिजे (२) तपश्चर्या म्हणजे इंद्रियांसह मनाची अखड एकाग्रता करण हैं होय 'मनाचा आणणे इंदियाची एकामना करणे हे परम श्रेष्ठ नप आहे' असे स्मनीष गणे आहे आल्या परमार्थास पाम अनुकूद म्हणने आमदशन ·मुण्डकोपनिषत् . प्रत्यक्ष करण्यांत परम कुशल अरों में श्रेष्ठ साधन ने एकामनाप तप होय. इतर चोदायमादि करणे ही आत्मसाधक तपश्चर्या नव्हे. असो, आत्मसाधनाला एकनिष्ठ तपदा नित्य हवी. याचप्रमाणे (3) आत्मसरूपा यथार्थ दर्शन म्हणने सम्यग्ज्ञान असे ब्रह्मचर्य म्हणजे अशिधमेथुनाचा-विषयभोगाचा नित्य त्याग होय. ही सर्व साधने आत्म-मातीच्या उपयोगी पडतात, याप्रमाणे नित्य सत्याचरण, निस्प तपश्चयां, नित्य यथार्यज्ञान म्हणजे नित्य महश्चर्य ही सहकारी करणे सापने आत्म-पाति वरून देतात. मनातील नित्य शब्दाचा अंतस्थदीपिकान्यायाने सर्व साधनाशी समन्वय करावयाचा आहे. 'ज्याच्या ठिकाणी क्पट नाही, अनृत नाही व माया नाही' अशी पुढे गेणार्य श्रुनि आम्ही म्हणती याला प्रमाण आहे. या साधनांनी पाम टोपास आत्मा कोणत्या स्वरूपाचा असतो, है या भवान्या उत्तरार्धात पुनः सांगितले आहे. हा आत्मा शरीराच्या अंतर्यामी (हृदपानाशात ) प्रकाशापाने व रापपाने वास्तव्य करितो. या आत्म्याचे दर्शन यतीत, मनःसयमन करणान्या विरक पुरुषांसमान होत असते. हे विरक सन्यासी क्षीणदोष असतात. म्हणजे म्याच्या चित्तातील काम-कोषादि मल नाहीसे झालेले असतात. या पित निर्मल असते. असो, यापमाणे नित्य सत्याचरणादिसाधनांनी हा आत्मा संन्याशांस मार पाम होतो. बगीच एखादे सणासुदीचे वेटी सत्यादिनाधनांचा अवलय करणान्या पुरुषास हा आत्मा मिटावयाचा नाही. असो, पुरील मंत्र अर्थातच सत्यादिसात्र- गांच्या स्तुतीसाठी आहे, अर्धापर आहे. येथे साधनांची राने आहे, ब्रह्मस्वरूपाचा साक्षात् अवतार नाही. ॥५॥ रंगरामानुज-'सत्य' = भूचि फ्ल्याण करणारे भाषण. परमेश्वराची प्राप्ति उपासनाद्वाराने होते. माध्य.--'सस' सताये दिन करणारे ते. 'मलचर्य वदणादिरूप वेदाभ्यास, इनोसर पेलेल्या निपाकमनि, श्रवणादिकांनी द अपरोक्षहानाने ज्या स्वरूपा- नदाचा आविर्भाव होतो, नो वेवट दिलक्षण आहे 'यति ' = श्रवणादि अनुकूल ग्यल करणारे. सम्याज्ञान-माहाल्यज्ञान आणि रनेदरूप भांक. मंत्र सहाया. सत्यमेव जयति नान्तं सत्येन पन्या चिततो देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्पृषयो याप्तकामा पत्र तत्सत्यस्य परमं निधानम् ॥ ६ ॥ * यावरन कटोपनिषदांवरील भाष्य भावायांनी मागाहून लिहिले असा पनि कदाचिन् निघू शकेल.

·शाङ्करभाष्यसमेता। अन्वय व अर्थ-सत्य एव जयति न अनृतं ( सत्याने मान जय- पाप्ति होते, असत्याने होत नाही ) देवपानः पयाः सत्येन चिततः ( देवयान मार्ग सत्याने मडित झाला आहे ) येन आमकामाः ऋषयः यत्र आकान्ति (या सत्याने मात्र पूर्णकाम मपी ज्या देवयानमार्गा आक्रमण करिताव ) तत् सत्यस्य परमं निधान ( तो देवयानमार्ग सत्याचे श्रेष्ठ वसतिस्थान आहे.)॥६॥ सत्यमेव सत्यवानेव जयति नानृत नानृतवादीत्यर्थ नहि सत्यानुतयो केवलयो पुरुपानाभितयोर्जय पराजयो का सभवति । प्रसिद्ध लोके सत्यवादिनाऽनृतवाभिभूयते न विपर्ययोऽव सिद्ध सत्यस्य बलवत्साघनत्वम् । किंच शाखतोऽप्यवगम्यते सत्यस्य साधनातिशयत्वम् स्थम् । सत्येन यथाभूतवादव्यवस्थया पन्था देवयानाख्यो विततो विस्तीर्ण सातत्येन प्रवृत्त । येन पया हामन्ति कमन्त रुपयो दर्शनचन्त बुहकमायाशाध्याहकारद- म्मानृतवर्जिता हातकामा विगततृष्णा सर्वतो यन यस्मिंस्तत्परगा- र्थतत्व मत्यस्योत्तमसाधनस्य सन्धि साध्य परम प्रष्ट निधान पुरपार्थरूपेण निधीयत्त इति निधान वर्तते । तर च येन पथाs- मन्ति स सत्येन वितत इति पूर्वेण सवन्य ॥६॥ सिद्धाती-सत्यावरण करणारा पहा मात्र जय पावतो असत्पदादा पुरुष हा विजयी होत नाही मात सय आणि अनृत असे शम्द आहेत सरे पण परपावरा माथय घेतल्याशिवाय देवर सत्यान अय मिळतो किंवा अनृतान पराजय होता, असे सभवत नाही, म्हणून सत्य म्हणने सत्याचरणी पुरुष 4 अनून मृणजे अमृतवादी पुरुष असा अर्थ केला आहे. असो, यदहाल है प्रसिद्धच आहे की, सामान्यत सत्यक्क्या पुरुषाला मिग्या मारण करणाराचा रीटेन परानय करता येतो चिरकाल रिकगारा उस अनुमय केव्हाही येत नाही मान सत्य सायन पलपन आह सिद्ध नसेंच शासापानही असे समजन की सम है अन्यत उन्नत सायक्षम साधन आहे कसे ने ऐका-देवयाननामा जो मार्ग आहे नो मन्याने मात्र स्निीण होऊन असइनाने नित्य सिद्ध झाला आहे. वस्तुस्थिति बसेर नसी तो मार करण या नाद सत्यवाद दौर याच मागाने श (कालिक हान असणारे माा पुरुष) जातात. कार, मापा गठपणा, अकार, दम, अमृत इत्यादि गोटी सभा वयं का सत्याचे रक्षण आहे असो, ज्याच्या सर्व पूर्ण झाल्या ने सस्य ·१०० 'मुण्डकोपनिषत् तृष्णागूप झाले, ने सवज्ञ ऋषि या राज्याच्या मार्गाने जातात. उत्तम साधन में सत्य न्यान साध्य होगा परमार्थतत्व, सर्वश्रेष्ठ पुरुषार्धपी निघान, म्हणने परमात्मम्बर ने नित्य वास्तव्य करित, ने देवयाग होप त्या स्थानाकडे (देवयानाकडे) ज्या मागाने कया जातात, नो माग सत्यानं मात्र पूर्ण सचिलेला आहे, हैं प्यानात ठेवावयाचें आहे सारांश, देवयानाने पुरुषार्थसिद्धेि होते आणि देवयानमार्ग सत्याने मान्य होतो ॥ ६॥ माध्य-'सत्यापेक्टस्थ भगवान् विष्णु अनृत = अमुर. शत्याच निधान वैकुठ रोक आहे. 'मासकाम 'इष्ट असरेलें महाज्ञान ज्यास पात झाले आहे ते 'देवयान- माग' हा श्रीविष्णूनें भक्त स पामपद प्राप्ती व्हावी म्हणून निर्माण केरा आहे. मंत्र सातधा. वृहच तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत्सूक्ष्मतरं विभाति । दरात्सुदूरे नदिहान्तिके च पश्यत्त्वि- हैव निहितं गुहायाम् ॥ ७ ॥ अन्वय व अर्थ-वृहत् च तत् दिव्यं, अचिंत्यरूपं, सूक्ष्मात् च तन् सूक्ष्मतरं विभाति (तें अत्यत मोठे असून अति तेजस्वी आहे. त्याचे स्वरूप मनोबुद्धीस अगोचर आहे. ते लहानाहूनही अत्यत लहान आहे.) दूरात तत् सुदूरे इह अंसिके च (ते दूराहून दूर ठिकाणी व जवळच्या वस्तूहून अत्यत जवळ आहे.) पश्यत्म इह एव गुहायां निहित (ज्ञानी पुरुषास हे ब्रह्मतत्त्व आपल्या हृदयाकाशात आहे, असे येथे सुद्धा दिसते. ॥७॥ कि तकिंवर्मक च तदित्युच्यते-बृहन्महम तत्प्रवृत्त ब्रह्म सत्या- दिसायन सर्वतो व्याप्तत्रात् । दिव्य स्वयप्रभमनिन्द्रियगोचरमत व्य न चिन्तयितु शक्यतेऽस्य रूपमित्यचिन्त्यरूपम् । सूत्मादाकाशादे- रपि तत्सूक्ष्मतर निरतिशय हि मोश्यमस्य सर्वकारणत्वाद्विमाति विविधमादित्यचन्द्राद्यापारण भाति दाप्यते । बिच दूराद्विपकृष्ट- देशारमुदूरे विप्रकृष्टतरे देशे वर्ततेऽविदुपागत्यन्तागम्यत्वारह्म । इह देहेऽन्तिके समीपे च विदुषामारमवात् । सर्वान्तरत्वाचाऽऽका- शस्याप्यन्तर ते । इह पश्यत्म चेतनास्त्वित्येतनिहित स्थित दर्श- नादिरियापरवन योगिभिलक्ष्यमाणम् । कगुहाया बुद्धिलभणायाम। .

·शाङ्करभाष्यसमेता। १०१ तर हि निगूढ लक्ष्यते विद्वादिः। तथाऽप्यविद्यया सवव सन्न लक्ष्यते वास्यमेवाविद्वद्भिः ॥ ७॥ सिद्धान्ती काय आहे व त्यारे धम क्से आहेत ते ह्या भात सांगतात ऐका - मरुत मन साहून मोठे आहे हेच सत्यादिकांचही साधन आह माल मवज्यापी आहे, म्हणून सत्यादि साधनांचे ते उपादान कारण होते ई सत्यादि साधनानी मकर होते, तथापि सत्यादि साधने याच्या अस्तित्वाने सिद्ध होतात महानेन स्वयभु आइ ने यह्म इद्रियांस गोचर असत नाही, म्हणून त्याने चिंतनही करिता येत नाही. सूरम आशापेक्षा है मह अत्यंत सूक्ष्म आहे. याच्यापेक्षा जास्त सूक्ष्मतर वस्तूचा अभाव आहे सर्व सूक्ष्मवानूचे कारण व भामा ब्रह्म आहे म्हणून ते सूक्ष्मा- हून सूक्ष्म आहे ते ब्रह्म सूपचन्द्रादि भिन्नभिन्न स्वरः घेऊन प्रकाशित मात्र होते शिवाय, अत्यत दूर असणाया प्रदेशाहून ते जास्त दूर असते कोणाला ' अज्ञानी लोकाना या पुरुषांस बलस्वरूप मुळीच समजत नाही म्हणून त्यांच्यापासून ते अस्पत दूर दूर आहे पण जे विद्वान आहेत, ज्यांना आमज्ञान झाले आहे, त्यांच्या हे अत्यंत जवळ म्हपाजे ग्रह हे त्याचा आमा असते कारण ते सर्वातामा आहे 'आश शाचही ते अतर्यामी आहे ' असा श्रुतीचा उपदेश आहे येथे ज्यांना ज्याना म्हणून युद्धि आहे त्यांच्या म्हणजे जीवमात्राच्या ठिकाणी हे वास्तव्य करिते आणि दशन, स्पर्शन, इत्यादि रियोम्या द्वाराने योगोलोकांचे हैं लक्ष्य होत सारोश, योगालोक दशनस्परिवदनादि किया पाहून असे निमित अनुमान करितात की, जीवाच्या टिकणी बलाचा वसति आहे है कोठे राहते। बुद्धिनामक गुहमध्ये पाच वास्तव्य आहे पण विद्वान् लोग्स मान बुद्दीमध्ये गुप्त असलेल्या महा अनुमान करिता येते तथापि त्यावर अज्ञानाच दडपण असल्यामुळे स्वहृदयात असूनही अज्ञानीपुरुषांस दिसत नाही, म्हणून त्यारा गुहाथ गून, आत म्हटले साराश, एकच ब्रह्मवस्नु निरनिराळ्या अधिकाराच्या जीवांस निरनिराळ्या स्वरूपान पक होत असतं याप्रमाणे ग्रह हे सर्वव्यापी, सर्वातयामी, स्वयप्रकाश इत्यादि गुणाना युन आहे, असे स्वरूप समजण्यासाठी श्रुति या मनात मालवर्णन करित आहे ॥७॥ रगरामानुजवानी आणि गुणांनी अन्यत भोर असणारे, आकाशात आधार देणारे, पाणीरा मनाला अगोबर, मगरधरी, सर्व चराचाराच्या अनर्यामात प्रवेश करण्यास समर्थ असणारे आणि म्हणून अति सूक्ष्म असणारे हे प्रमतत्त्व आहे माध्य-पाचा अभिप्राय असा दिसतो की, प्रत्येक अपरोक्ष ज्ञानी पुरवास विचित्र स्वर्षियाचे दर्शन होतें माणि प्रत्येक शान्याप्त विचित्र मोक्ष मिळतो यांस्था मोक्षातही भिन्नता आहेच विचित्र असाधारण, प्रत्येशाला सम्हावर निरनिराई दिसते, सारांश, मोक्षारिभात भेद आहे, मग म्यवहारात आहे. या गाल फाप ?

·'मुण्डकोपनिषत् मंत्र आठवा. न चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्वस्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥ अन्वय व अर्थ-चक्षुषा न गृह्यते, वाचा अपि न, अन्यः देवः न, तपसा वा कर्मणा न (ब्रह्मस्वरूपाचे ग्रहण नेत्राने करितां येत नाही, वाणीने सुद्धा नाही, इतर इंद्रियांनी किंवा तपाने किंवा कर्मान करिता येत नाही.) ज्ञानमसादेन विशुद्धसत्व (जानप्रसादाने चित्र शुद्ध झाले- ततः तु निष्कलं ध्यायमानः पश्यते (म्हणजे मात्र ध्यान करणान्या शुद्धचित्त पुरुपाला त्या निर्गुण ब्रह्मस्वरूपाचे दर्शन होते. ) ॥ ८ ॥ पुनरम्यसाधारण तदुपलब्धिसाधनमुच्यते । यस्मान्न चक्षुपा गृह्यते केनचिदप्यरूपत्वान्नापि गृह्यते वाचाऽभिधयत्वान्न चान्यदेव- रितरेन्द्रियः । तपमा सर्वप्राप्तिसाधनलेऽपि न तपमा गृह्यने । नया वैदिकेनामिहोत्रादिकर्मणा प्रसिद्धमहत्येनापि न गृह्यते । किं पुन- स्तस्य महणे माधनमित्याह-ज्ञानप्रसादेनामावयोधनसमर्थमपि स्वभावेन सर्वप्राणिनां ज्ञानं बाहाविपयरागादिदोपक्लुपितमप्रसन्नम- शुद्धं सन्नावबोधयति निसं संनिहितमप्यात्मतत्वं मलावनद्धमि- वाऽऽदर्माम् । विलुलितमिव सलिलम् । तदेन्द्रियविषयसंसर्गजनि- तरागादिमलकालुप्यापनयनादादर्शसलिलादिवत्प्रमादितं स्वच्छं शा- न्तमवतिष्ठवे उदा ज्ञानम्य प्रसादः स्यान् । तेन नानप्रसादेन विशु- द्धमत्वो विशुद्धान्तःकरणा योग्यो वा द्रष्टुं यस्मानतस्तस्मान समा- स्मानं पश्यत पश्यत्युपलभते निष्फलं सर्वावययभेदार्जितं ध्याय- मानः मत्सादिमाधनपानुपसंहतकरण एवाण मनसा ध्याय- मानश्चिन्तयन् ॥८॥ सिमान्ती-या मान ग्रहाच्या उपलब्धी (धामी) ज असाधारण (महिलाय) कारण आहे, ते सांगतान, ऐका -ज्या पक्षी यह है पशून्य भाहे, पापक्षी स्पाय पण कोणारयाझ नेत्रांनी दोन नाही. पापीस अगोदर म्हपान कोणत्यादी पार्ने स्पाचे खाप सांगता येत नाही, तसेच दुमन्या कोणत्याही इट्रियांना या अमूनधि पहन चता येत ना. यानरमा म विषयांचा प्रादि काम देणारी मनपा में ·शाङ्करमा यसमेता। उपयोगी पडत नाही, आणि श्रोत, आमिझत्रादि पसिद्ध व महासमय कमनिही ग्रह स्वरूपाची प्राप्ति होत नाही सारांश, इद्रियांस अगोचर अमणारे, केवळ तपार्ने किया विहिनकर्माने पान न होणारे ब्रह्म इद्रियांच्या, तपाच्या किंवा वैदिक-कर्माच्या साहा स्याने प्राप्त होत नाही मग ब्रह्ममाप्तीचे साधन तरा काय ! असा प्रभ उत्पन्न होनो बाचे उत्तर श्रुति सागत आहे वस्तुस्थिति अशी आहे की, खभावत. सर जीदास आत्म-स्वरूपाचे ज्ञान करून घेण्याच सामथ्य आहे ब्रह्मज्ञान-प्राप्ता साधन जा युद्ध बुद्धि ( आम-चैतन्य ) ती सवास स्वरूपात प्राप्त झालेली असते पण बाविपयावगल प्रेमादिदोपानी क्लुषित झाल्यामुळे सामान्यत जीवाची पूक्तिराद्ध युद्धि अयद ( मलीन ) व अप्रसन्न झालेली असते म्हणून नोवोच्या नित्य अतिनिकट सहवासास असणारे है आमतल मलिन व चचर मुद्दाला दिसत नाही मबाट भारशांत किंवा निय चचल मसणान्या नगत जस स्वच्छ प्रतिबिंध दिसत नाही, त्याप्रमाण चचल आणि मलीन नावयुद्धीला यथाथ ब्रह्मविच गोचर होत नाही पण जेव्हा, ज्या घेळी इद्रियविषयसगतीने उत्पन्न झालेले रागद्वेषादि मल्दोष नाहीम होतात, त्या वेळी बुद्धि पसन्न ( निर्मळ ) होने आरशावरील मळ काढून टाफिला म्हणने तो जसा स्वच्छ होतो, किंवा जल स्थिर झाले म्हणने ते जसे शात होने, त्याप्रमाणे बुद्धीवर आलेला मळ काट्न शाक्लिा म्हणने ता प्रसन्न ध समाहित होत या निमळ व स्थिा बुद्धाच्या योगान ज्याच अत करण शुद्ध व चैतन्यमय झाले आहे, तो मात्र ब्रह्मदशनाला योग्य होतो व शुद्धचित्त पुरुषाला आत्मस्वरूपाच दशन हाने हैं प्रसिद्धच आहे की, आमा हा निष्कल म्हणजे सर्वप्रकारच्या अवयवादिमैदानी चालत आहे तो निरवयव आहे त्याच एकाय व शुद्धचित्ताने ध्यान केले, पोचव्या व सहाव्या मत्रांन सांगितलेल्या सत्यादिशाधनयुक्त्पुम्याने आपली इद्रिय निवृत्त करून एकायमनाने श्रुत अम्हस्वरूपाचें ध्यान केले म्हणजे या निमचित्त पुरुषाच्या प्रसन्न बघीरा निश्वयन आत्मस्वरुपाचे दर्शन होते ॥ ८॥ रंगरामानुज-'ज्ञानप्रसादेन = पामेश्वाच्या प्रसादाने माध्व-ज्ञानरूप काय, ब्रह्मदेव आणि परमज्ञानरूप हरि प्रसन्न झाल्याशिवाय कोणत्याही इद्रियाच्या द्वाराने किंवा तदभिमानी देवताच्या प्रसादानें बह्मज्ञान प्राप्त होत नाही इतर देवता केवल अलापरोक्षज्ञानारा अनुकूल असणारे ज्ञानाची उत्पाचे करण्यासाठी इंद्रियाची प्रेरणा करितात. याचप्रमाणे गुमनाशिवाय इतर कोणतेही इट्रिय भगवज्ञान देण्याला समर्थ नाहा ·मुण्डकोपनिषत् मंत्र आठषा. न चक्षुषा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेवैस्तपसा कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्ततस्तु ते पश्यते निष्फलं ध्यायमानः ॥ ८॥ अन्यप व अर्थ-चक्षुषा न गृह्यने, चाचा अपि न, अन्यः देवः न, तपसा वा कर्मणा न (ब्रह्मस्वरूपाचे ग्रहण नेत्राने करिता येत नाही, वाणीने सुद्धा नाही, इतर इद्रियानी किंवा तपाने किंवा कर्मान करिता येत नाही ) ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्व (ज्ञानप्रसादाने चित शुद्ध झालें-) ततः तु तं निकल पापमानः पश्यते (म्हणजे मात्र ध्यान करणाया शुद्धचित्त पुरुषाला त्या निर्गुण ब्रह्मस्वरूपाचे दर्शन होते.)॥ ८॥ पुनरप्यसाधारण सदुपलधिसाधनमुन्यते । यस्मान पापा गृहाते वेनचिदप्यरूपत्यान्नापि गृह्यते वायाऽभिधयत्यान्न चान्यदेव- रितरेन्द्रिय । तपस सर्वप्राप्तिसाधनत्वेऽपि न तपसा गुह्यते । तथा वैदिकनामिहोनादिकर्मणा प्रसिद्धमहत्त्वेनापि न गृह्यते । कि पुन- म्तस्य ग्रहणे साधनमित्याइ-मानप्रसादेनाऽऽल्मावबोधनसमर्थमपि समावेन सर्वप्राणिना ज्ञान वाह्यविपयरागादिदोषकलुपितमप्रसन्नम- शुद्ध सत्रावरोधयति नित्य सनिहितमप्यात्मतत्य मलावनद्धसि- बाऽऽदर्शम् । विलुलितमिव मलिलम् । तद्यदेन्द्रियविपयससर्गननि- नरागादिमलकालुप्यापनयनानगदसलिलादिवत्प्रसादित्त स्वच्छ शा. न्तमवतिष्ठते तदा शानस्य प्रसार स्यात् । तेन शानप्रसादेन पिशु- द्धमत्त्वो विशुद्धान्त करणी योग्यो नाम द्रषु यस्मात्ततस्तस्मानु समा- गान पश्यते पश्यत्युपलभते निष्कल सर्वावयवभेजित ध्याय- मान सत्यादिसाधनवानुपसहतकरण एकाप्रेण मनसा ध्याय- भानश्चिन्तयन् ॥८॥ सिसान्ती-या मनात यशाच्या उपरन्या (मामी) ज असाधारण (अद्वितीय) कारण आहे सांगतान, ऐका -ज्या भी प्राप्त है पशून्य आहे, त्या पक्षी त्या महग कोणाच्याही नेवाना होत नाही यानीस अगोपा म्हणून कोणत्याही पाणीने त्या का सांगता येत नाही, तसेच दुसन्या कोणत्याही इदिपानी त्या अतार मान कारता येत नाही मात्रमाणे शा विषयांची मामि दान देगारी तथा पे ·शादरमायसमेता। उपयोगी पडत नाही, आणि श्रोत, आमिहोत्रादि प्रसिद्ध व महातमय भनिही मझ स्वरूपाची प्राप्ति होत नाही सारांश, इद्रियांस अगोचर असणारे, केवळ तपाने किंवा विहितकार्ने प्रार न होणारे ब्रह्म इद्रियांच्या, तपाच्या किंवा वैदिक धर्माच्या साहा रयाने माप्त होत नाही मग नक्षमाप्तीचे साधन तरी काय ! असा प्रश्न उत्पन्न होतो याचे उत्तर श्रुति सागत आहे वस्तुस्थिति अशी माहे की, स्वभावत म नावाप्त आत्म-स्वरूपाचें ज्ञान करून घेण्याचे सामथ्र्य आहे ब्रह्मज्ञान प्राप्ता, साधन जा शुद्ध युद्धि ( आत्म-चेतन्य ) ती सर्वास स्वरूपत पम्न झालेली असते पण मायापपमापील प्रेमादिदोषानी क्लुपित झाल्यामुळे सामान्यत गीताची पूर्वोकगृद्ध बदि अयुट् ( मलीन ) व अप्रसन्न हालली असते म्हणून जापारया नित्य अतिनिकट सहबासारा असणारे है आत्मतत्त्व मलिन व चचर युद्धाला दिसत नाहीं प्रकट आरशात किंवा नित्य चचल असणाऱ्या जात जसे स्वच्छ मतिचिंत्र दिसत नाही, त्याप्रमाणे चचल आणि मलीन जावयुद्धीला यथार्थ नपिंच गोचर होत नाही पण जे हाँ, ज्या वेळी इद्रियविषयमगतीने उत्पन्न झालेले रागद्वेषादि मलदोष नाहीसे होतान, त्या वेळी बुद्धि मसन्न (निर्भक ) होते आरशावरील मळ काढून टाकिला म्हणजे तो जसा स्वच्छ होतो, किवा जल स्थिर झाले म्हणजे ते जसे शात होने, त्याप्रमाणे युद्धीवर आलेला मळ काढून टाक्लिा म्हणजे ता प्रसन्न प समाहित होने या निर्मळ व स्थिर युद्धीच्या योगानं ज्याचे मन रण शुद्र व चैतन्यमा झाले आहे, तो मान बह्मदर्शनाला योग्य होतो व शुद्धचित्त पुरुषाला आत्मस्वरूपाचे दर्शन होने हे प्रसिद्धच आहे की, आमा हा निष्पल म्हणने सर्वप्रकारच्या अवयवादिभेदानी वर्जिन आहे तो निरवयव आहे त्याच एकाम व शुद्धचित्ताने ध्यान केले, पांचच्या व सहाव्या मनात सागितलेल्या सत्पादिसाधनयुक्तपुरुषाने आपली इद्रिय निवृत्त करन एकाममनाने थुत बम्हस्वरूपाचे ध्यान केल म्हणने या निमचित्त पुरुषाच्या प्रसन्न बुद्दीला निरपयर आत्मस्वरुपाचें दशन होते ॥ ८ ॥ रगरामानुज-'ज्ञानप्रसादेन = परमेश्वराच्या ममादाने माध्व०-ज्ञानरूप वायु, ब्रह्मदेव आणि परमज्ञानका हरि प्रसन्न झाल्याशिवाय कोणत्याही इद्रियाच्या द्वाराने किंवा तदभिमानी देवताच्या प्रसादाने मझज्ञान पाम दोन नाही इतर देवता केवल यशापरोक्षज्ञानारा अनुकूल असणारे ज्ञानाची उत्पानि करण्यासाठी इंद्रियांची प्रेरणा करितात. याचप्रमाणे शुद्मनाशिवाय इतर कोणतेही इद्रिय मगदम्झान देण्यास समर्थ नाहा ·२०४ (मुण्डकोपनिषत् मंत्र नववा. एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्माणः पञ्चधा संविवेश । प्राणश्चित्तं सर्वमोतं प्रजानां यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥९॥ अन्वप व अर्थ-यस्मिन् माणः पञ्चया संविवेश, चेतसा एपः अणुः पात्मा वेदितव्यः (ज्यामध्ये मुख्य प्राण पंचरूप होऊन प्रविष्ट झाला आहे, त्या शरीरस्यहृदयाने, शुबुद्धीने, हा अत्यंत सूक्ष्म असणारा आत्मा समजून प्यावयाचा आहे. प्रजानां चित्र माग सर्व ओते (प्राणादिकांसह जीयां अंतःकरण चैतन्याने ओतप्रोत व्यापिलेलें असते.) विशद्धे यस्मिन् एपः आत्मा विभवति (निर्मळ झालेल्या ज्या या चित्रात आत्मा प्रकाशित होत असतो) ते चित्त प्राणादिकांनी व्यादिलेले आहे. ॥९॥ यमात्मानमेवं पश्यत्येपोऽणुः सूक्ष्मधेतसा विशुद्धज्ञानेन केवलेन वेदितव्यः । कासौ । यस्मिारीरे प्राणो वायुः पञ्चधा प्राणापा- नादिभेटन संविवेश सम्यक्प्रविष्टस्तस्मिनेर शरीरे हृदये चेतसा ज्ञेय इत्यर्थः । पोहोन चेतसा वेदितव्य इत्याह-प्राणैः सहेन्द्रि- वैश्रितं सर्वमन्त करणं प्रजानामोतं व्याप्तं येन क्षीरमिव रोहन काष्ठमियाग्निना । सर्व हि प्रजानामन्त,फरणं चेतनावरप्रसिद्ध लोके । यस्मिंश्व चित्ते वेशाविमलवियुक्त शुद्धे विभवत्येप उक्त आत्मा विशेषेण स्वेनाऽऽत्मना विभवत्यात्मानं प्रवाशयतीत्यर्थः ॥ ५॥ सिमान्ती-याप्रमाणे ज्या वैध व अतिसूक्ष्म मात्म्याचे चित्ती पुरुषाला निर्मळ- बुदीने मात्र ज्ञान दादयाय नो मामा मुख्यतः राहतो तरी कोटे! या प्रमाण पेये उत्तर दिले माहे, ऐका. मुख्य माणवायु प्राणानादिपानी भिन्नसान होऊन ज्या शरीरति पवायने प्रवेश करतो त्याच शरीति अपदा इदात हा मुल्म प्रात्मा राइनो प येथे प्रकट होणारा आमा मात्र निर्मळचित्ताने (युद्धीने) जाणतो येतो ही मामामुद्धि कोणत्या स्वरूपाची असते नी पहाजी रित (अत करण) नसेच त्याचे प्राण व हदिये ही सर्व ज्ञानरूपाने भोनपोत घ्यापिलेली असतात. दुग्यामध्ये पृत सन्यापी असते, किंग काठामध्ये (टारामध्ये अपि वस्याची उगता सर्वत्र पसालेही असतात, त्याप्रमाणे कई बताए इंद्रियात शुद्धि हणने पिकला मात्र ·शाङ्करमाप्यसमेता। १०५ ध्यापिलेली असते. गावाचे अंतःकरण चैतन्ययुक्त आहे, ही गोष्ट व्यवहारात ही पसिद्ध आहे असो, जे अंतकरण लेशादिमलानी अशुद्द झालेले नसते, त्या अतःकरणात वर सागितलेला स्वयंप्रकाश आपा आपल्या तेजाने स्वतःलाच प्रकाशक्ति होत असतो अथवा यचित्ताच्या एकामज्ञानी पुस्थति मकर होत असतो. ॥९॥ माध्व-चित्त मन, बुद्धि अशा, चित्त, चेतन, आत्मा हा प्रलापरोक्ष ज्ञानाला अपश्य अक्षणान्या साल्पनियोची शान घेऊन ज्या चित्तामध्ये प्रवेश करितो, पित्त खरे शुद्ध . मंत्र दहावा. यं यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्त्व कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मज्ञं घर्चयेतिकामः ॥ १० ॥ इत्यधर्ववेदीपमुण्डकोपनिपदि तृतीयमुण्टके प्रथमः खण्ड ।।१।। अन्वय य अर्थ-विशुद्धसवः य य लोकं मनसा संविभाति यान. च कामान् कामयते, तं तं लोकं तान् च कापान जयते (शुद्धनिचाचा पुरुष ज्या ज्या मुवनांचा मनाने संकल्प करितो आणि त्याच्या ज्या ज्या इच्छा असतात तो तो लोक त्याला प्राप्त होऊन त्याच्या त्या त्या इच्छाही परिपूर्ण शेतात.) तस्मात् भूतिकामः आत्मज्ञ अर्चयेत् ( म्हणून ज्याला ज्याला आपले फल्याण करून घ्यावयाचे आहे, त्याने माझ्यास जाणणारी जी बुद्धि तिचे व आत्मज्ञपुरुपाचे आराधन करावे.) ॥१०॥ य एवमुक्तलक्षणं सर्वात्मानमात्मत्वेन प्रतिपन्नस्तस्य सर्वात्मत्वा. देव सर्वावासिलक्षणं फलमाह । यं य लोक पित्रादिलक्षणं मनसा संविभाति संकल्सयति मह्यमन्यस्मै वा भवदिति विशुद्धसत्वः क्षीणोश आत्मविनिर्मलान्त.करण, कागयते मांध कामाप्रार्थयते भोगास्त लोक जयो प्राणोति तांश्च कामान्संकल्पितान्भोगान् । तस्माद्विदुपः सत्यसंकल्पवादात्मशमात्मशानन विशुद्धान्तःकरण ·मुण्डकोपनिषत् - ह्याचयेत्यूजयेत्पादनक्षालनशुधूपानमस्कारादिभिर्भूतिकामो विभूति- मिच्छुः । ततः पूजाई एवासौ ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषद्भाप्ये तृतीयमुण्डके प्रथमः खण्डः ॥ १॥ सिद्धान्ती-मागील मंत्रात ज्याचे स्वरूप सांगितलें तो सौनयांमी असणारा आत्मा ज्या आत्मज्ञ पुरुषाला स्वात्मत्वाने घाम झाला, तो पुरुषही सर्वात्मक (महा) झाल्या- मुळे त्याला सर्व-प्राप्ति करून देणारे फल मिटते, असे या मंत्रांत सौगितले आहे. आत्मज्ञ पुरुष आपल्या मनाने जे जे पितरादि लोक आपल्यात किंवा इतराम मात हावे अमा संकल्स करिनो, किंग ह्य शूपित्त, क्लेशशुन्य, आत्मज्ञानी निर्मळ अत:- करणाचा असल्यामुळे तो ज्या ज्या भोगांची स्वस्वेतरांसाठी इच्छा करितो, ते ते लोक र ने ते भोग प्राप्त होण्याच्या या महमा पुरुषाच्या इच्छा कृप्त होतात. साश, भारम- ज्ञानी पुरुष सत्यसंकल्पी होतो, म्हणून या निर्मळ चित्ताच्या आत्मज्ञ पुरुषाची आरा- धना आपलें कल्याण इच्छिणाऱ्या प्रत्येक पुरुषाने करावी ही योग्य आहे. ही आराधना म्हणजे पूर्वोक्त सत्पुरुषाचे पादपक्षालन करणे, सेदा चाकरी करणे, त्याला नमस्कार करणे, इत्यादि प्रकारची अमानी. अतो, हा कल्याणकारी साधुपुरुष सौम पंदनीय असावा.01.1 रंगरामानुज-'संविभाति संकल्प करितो. 'जयते। वश करून घेतो. आपल्या सर्व इया पामेश्वर कर देऊन पूर्ण करील अशी यदि धरून ऐश्वर्यकामी पुरुषार्ने भकांचे सर्व मनोरथ पूर्ण करण्यास समर्थ असणा-या जगन्नियंत्या पापाची उपासना करावी. माव-ज्ञानी पुरुषावे संक्स अमोघ असतात, म्हणून त्याच्या इच्छा पूर्ण होतान, तृतीयमुण्डक प्रयमखण्ड समाप्त.

·शाइरभाष्यसमेता। तृतीय-मुंडक । खंड दुसरें. मंत्र पहिला. स दैतत्परमं बम धाम यत्र विश्वं निहितं भाति शुभ्रम् । उपासने पुरुपं ये छकामास्ते शुक्रमेतदतिवर्तन्ति धीराः॥१॥ अन्वय व अर्थ-पत्र विश्वं निहित शुभ्रं भाति, एतत् परमं ब्रह्म धाम सः वेद (तेथे सर्व विश्व अर्पित झाले आहे आणि हे ब्रह्मतेज स्वते- जाने स्वच्छ प्रकाशित होत आहे, ते जे श्रेष्ठ प्रस, सर्व कल्याणाचें निधान आहे, ते प्रक्ष या पुरुषाला गोचर झालेले असते. ) दि ये अकामा: पुरुपं उपासते ते धीराः एतत् शुक्र अतिवीत (जे निष्काम जांघ या पात्मज पुरुषाची उपासना करितात, ते ज्ञानी जीव जन्ममरणाच्या पलीकडे जातात.) ॥ १॥ यस्मात्स वेद जानातीत्येतद्यथोक्कलक्षणं ब्रह्म परममुत्कर्ष धाम सर्वकामानामाश्रयमास्पदं यच यस्मिन्नामाणि भानि विश्वं समस्तं जगन्निहितमर्पितं यच स्वेन ज्योनिपा भाति शुभं शुद्धम् । तमप्येव- मात्मज्ञ पुरुपं ये स्कामा विभूतितृष्णावर्जिता मुमुक्षवः सन्त उपासते परमिव सेवन्ते ते शुक्रं वीजं यदेतत्प्रसिद्धं शरीरोपादान- कारणमतिवर्तन्त्यतिगच्छन्ति धीरा धीमन्तो न पुननि प्रस- पन्ति "न पुनः कचिति करोति" इति श्रुतेः । अतस्तं पूजयेदि- स्याभप्रायः ॥१॥ सिद्धान्ती-ज्याअर्थी पूर्वोक्त आत्मज्ञपुरुषाला बर सापिनलेले बर यथा समजतें-- शिष्य-पा मला रक्षण पुन्हा एकवार सागाये, सिद्धान्ती-है मह उन्रुष्ट असून सर्व इन्छा परिपूर्ण होण्याचे उत्तम स्थान आहे, सईया व सकल्प याचाच आश्चय करुन राहतात. या महापामांव सर्व विश्व और ·१०८ मुण्डकोपनिषत् शारेले आहे आणि ग्रह आपल्या स्वपभु पासाने देदीप्यमान असन यामा प्रसारा शुद्ध आणि निर्मल असतो. असो, अशा ब्रह्माचं ज्ञान ज्याअर्थी त्या ब्रह्मन्न पुस्पाला झाले असते, त्याअर्थी मद कल्याणेच्छूनी त्या आराधना करावी. आता गलो विषय-सपत्तिसरयाने किंवा ऐहिकऐवयाच्या संबंधाने निष्काम होऊन मुमुच होतात आणि नसायमाणेच या आत्मज्ञ पुरुषाची सेवा करितान, ने साधर मात्र शुक्र म्हणजे पुस्पवीन अपदा शरीित्पात होण्याचे उपादानकारण, त्याचा पराभव करितात म्हणजे जन्म-मरण चविनान या निफामज्ञानी पुरुषाना जन्म- मरणाच्या फेन्यात पडाने रागत नाही. हे ससाराच्या किंवा मृत्यूच्या पलीकडे जालान पुन. कोणत्याही प्रकारची इच्या या पुरुषांना होत नाही. ' अशी श्रुतिहा याला प्रमाण आहे असी, येणेप्रमाणे जन्म-मरण चुक्वून मोक्ष मिटतो म्हणून स्वकल्याणे छ्ने आत्मज्ञ पुरुषाची मेदा करावी ॥१॥ रंगरामानुज-भाम' श्रेष्ठ, सव इच्छा पूर्ण करणारा माय०-माणात वास्तव्य करणाया ब्रह्मा सना केला असता प्राणन्यापी मनाचा साक्षात्कार होतो म्हणजे मोक्ष-पानी होते 'ब्रह्मधाम 'ब्रह्मरीक- 'पिश्य -पूर्ण. जेथ पूर्ण या आपज्या शुदस्वरूपाने राहते, तो प्राण जगाचे धारण करितो. पाण हें वहाचे पचान गृह आहे. थीमगवान् मईदा प्राणस्थित आहे, तभागि ज्ञान उत्पन्न झाले असता हा जाम्न वाशित होतो आणि प्रकाशित झाना म्हणने श्रेष्ठज्ञानाची उत्पत्ति करितो 'शुर'अल. अन्य क्मादिकाचे अतिक्रमण करन गोकरहित जो यीभगवान् स्यापाशी ज्ञानी सापक प्राप्त होतो सारांश, पूर्णस्वरूपी मझ मुख्य माणान राहून जगाचे धारण करिने, पणून मुरय माण चैटापेक्षाही श्रेष्ठ आहे आत्मज्ञपुरुषाला प्रथम मझधामाचे (मागाई) नतर माणस्य ब्रह्माचे श्रदपरादि उपायांनी ज्ञान होते नतर उपासकाच्या माणामध्ये राहून न पार्शिन, ज्ञात होते. हा मात्पर्थि आहे या भकास सालोक्यादि मुकिस वृत्ति माम ोते मंत्र दुसरा. कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते तबतब । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्विव सर्व प्रविलीपन्ति कामाः ।। २ ॥ अन्वय व अर्य-पः मन्यमानः कामान् कामयते सः तत्रतत्र कामभिः जायते (जो जीव विषयांचे चिंतन करून अनेक इच्छा धारण करितो, जो जीव आपल्या इच्छेप्रमाणे इष्ट असणाऱ्या त्या त्या लोकांत ·शादरंभाप्यसमेता। जन्म पावतो.) तु पर्याप्तकापस्य कृतात्मनः इह एव सर्वे कामाः प्रविलीयन्ति ( पण आत्मज्ञान झाल्यामुळे ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या त्याच्या सर्व इच्छा येथेच ह्या लोकी व याच देहांत विनाश पावतात.)॥२॥ मुमुक्षोः कामयाग एवं प्रधानं साधनमित्येतदर्शयति । फामान्यो दृष्टादृष्टेप्टविपयान्कामयते मन्यमानसगुणांश्चिन्तयान' प्रार्थयते स तैः कामभिः कामधमाधर्मप्रवृत्तिहेतुभिापयेच्छारूप' सह जायते तत्रतत्र । यत्रयव विषयप्राप्तिनिमित्त कामाः कर्मसु पुरुपं नियोज- यन्ति तन्नतत्र तेपुवेषु विपयेपु तैरिव कामर्वेष्टितो जायते । यस्तु पर- मार्थतत्त्व विज्ञानात्पर्याप्पकाम आत्मकामत्वेन परि ममन्तव आताः कामा यस्य तस्य पर्याभकामत्य कृतात्मनोऽविद्यालक्षणादपररूपा- दपनीय स्वेन परेण रूपेण कुत आत्मा विद्यया यस्य तस्य कृतात्मन- स्त्विव तिष्ठत्येव शरीरे सर्व धर्माधर्मवृत्तिहेतवः प्रक्लिीयन्ति विलयमुपयान्ति नश्यन्तीत्यर्थः । कामातजन्मनुविनामान जायन्त इत्यभिप्रायः ॥२॥ सिमान्ती-जो मुमुक्षु आहे, त्याने आपल्या मर्न इन्डाचा त्याग केलार पहिने, करमत्याग हे मोक्षाचे मुख्य माधन आहे, असे या पत्रात सांगितले आहे. पहा. जो पुरुप अपन्यास एट असणा या दृष्ट विषयांची किंवा अदृष्ट विषयांची इच्छा करितो, त्या त्या विषयाचे गुणधर्म चिनीन असतो व ते ते रिश्य भिटावे अशी जो याचना व उद्योग कसा असतो, त्या पुरुषाला धर्माधर्म आराण्याची प्रवृत्ति उत्पन्न करणाऱ्या विषयेच्छेमुळे जेथे जेथे त्या इच्छा पूर्ण व्हावामा अमतील तेथे ते त्यास जन्म प्यावा लागतो. उपर आहे की हया अमणाच्या विषयांच्या माती- साठी आपल्या इच्छा जेथे जेथे आपल्यास कम करावपाम सचिनात, ने ने म्हगने त्या त्या विषयांच्या स्थित प्रदेशाच्या ठिकाणी त्या त्या प्रयास कामापुरपाला जम्म घ्यावा लागतो. पण परमार्थवत्ता,आत्मतत्त्वाचे, ज्ञान विज्ञान शान्यामुळे त्याच्या मइच्छा परिपूर्ण झाल्या, आत्महत्यमाप्तीची मान इच्छा नीनतम झाल्यामुळे ज्याच्या सर्वतिषरेखा परिपूर्णच झाल्या तो स्नामा दोप. म्हणजे अविया किंवा अज्ञान हव चिह्न आहे. ज्या असे में अमाप (विषयभोगात्मक सर्व विय) त्याचा त्याग करून ज्याने आपल्या श्रेष्ठ आत्मस्वरूपाना विद्यने रुन म्हणजे प्रस्ट पेंट आहे, मार्गमा नो सनः अप साग आहे, ग रुतान्मा असे मृणारे. अमो, त्या र आत्मह- ·मुण्डकोपनिषत् पुस्याचे सब काम (इ) पथर म्हणने या शासित नारा पापतात या विषयेच्छा धर्म निषा अधम आचरण्यारा प्रवृत्ति उत्पन्न करित नुटा हाका आहे. अथात् ज्ञानापुरुषाच्या पुण्यपापक्मश्वना इच्छा नाहीशा होतात कारण या मार्च आदिवाण महान त्याचा नाश झानी पुस्पान बेरेरा असनो रहान त्यान्या रिपये का नष्ट होनान व मी त्या उत्पन होन माहीन ॥२॥ रंगरामानुज- सनात्मा-झानी आहे आमा चाया माध्य-पयात काम भगवदनाचा इच्छा पूर्ण झालेला अन्वय व अर्थ- मंत्र तिसरा नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न पहुना श्रुतेन । यमेधैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् ।। ३ ॥ -अप आत्मा प्रवचनेन न लभ्प', मेघया न, पशुपा श्रुतेन न ( हा आमा शाखाची पुष्कळशी चर्चा केली म्हणून प्राप्त व्हावयाचा नाही, तीनवुद्धीने किंवा अत्यत विस्तृत विद्ववेनें मिळावयाचा नाही. ) एषः य एवं वृणुते तेन लभ्यः (हा विद्वान पुरुष ज्या मात्मस्वरूपाची प्राप्ठि इच्छितो त्या परब्रह्म इच्छिण्याने मात्र हा परमात्मा प्राप्त होठो.) एप आत्मा तस्य स्वां तनु विवृणुते (हा आगा त्याला मात्र आपले स्वरूप प्रकाशित करितो ) ॥३॥ यद्येव सर्वसामापरम आत्मलाभस्तहाभाय प्रवचनादय उपाया बाहुल्येन वर्तव्या इति प्रान इदमुन्यत । याऽयमात्मा ब्याख्यातो यस्य लाभ पर पुष्पार्थो नासी वेदशमाध्ययनमाहुल्येन प्रवचनेन लभ्य । तथा न मेधया प्रन्यार्थशारणशक्त्या । न बहुना श्रुतेन नापि भूयसा श्रवणेनेसर्थ । केन तर्हि लभ्य इत्युच्यते । यमेव पर मात्मानमेवैप विद्वान्पृणुते प्राप्तुमिछति तन परणेनैप परमात्मा लभ्यो नान्यन साधना तरेण । नित्या घस्वभावत्यात् । कोरशोऽसौ विदुप आत्मराम इत्युच्यते । तस्यैप आगाऽविद्यासछन्ना स्या परा तनु स्वात्मतत्त्व स्वरूप विकृणुते प्रकासयति प्रकाश इन घटाटिसर्व ·शाङ्करभाष्यसमेता। छाया सत्यामाविर्भवतीत्यर्थ । तस्मादन्यत्यागेनाऽऽमलाभप्रार्थने वात्मलाभसाधनमित्यर्थ ॥३॥ सिद्धान्ती-ज्यापक्षी आत्मराम हा सब लामापेक्षा अयत श्रष्ठ आहे त्या पक्षी आत्म-प्राप्तीसाठी प्रवचनादि उपाय पुष्कळसे करावे म्हणजे इएसिद्धि होईल अस कारण्याचा समत आहे त्याचे निराकरण या मात केले आहे पक्ष ज्या आत्म्यार आतापर्यंत या यान केले, ज्याचा लाभ म्हशज अत्यत श्रेष्ठ पुरुथार्थ होय नो भामा वेदशासाचे पुष्पळसें अध्ययन क्छन, ज्ञानाच्या जोरावर पुष्कळशा पांडित्य मूलक चर्चा पेली म्हणून तो प्राप्त होण शक्य नाही तसेच अथापा अभ धारण कर ण्याच सामथ्य असणारी अलौकिक बाद असली तरीही तो सांपडावयाचा नाहा आण वेदांतविचाराव्यतिरिक्त पुष्पक्से वेदांत श्रवण केले तरीक्षा आत्मप्राप्ति हाण जशक्य आहे असे आहे तर आभप्राप्तीचे साधन तरी काय ! था प्रथाला पुढील र आहे ते असे की, हा विद्वान् ज्या आत्मरकरूपाचें वरण ( वाकरण) कारता मौच परमात्मा आहे' असे नित्य अनुसथान देवण म्हणजे जीपान आत्म्याला वरण अस्त हाने-असो अशी आमपात ची ज्ञानपूर्ण इछा हानी सायकला होते, त्या इचन (स्या परगविधान ) मात्र गजे ती इच्छा ताम असून जर अानाच माग लेली साधने केली तर मात्र परमात्मप्रामि हाते अय साधनान दान नासा कारण परमामा हा सर्प जीना स्वभावन च प्राप्त झाला आहे तो मिळवावयाचा नाही तर ना मिळारा आहे असे ज्ञान जीवाने करून घ्यावयाच आहे अथातच है ज्ञान मान ब्रह्म आह झा असंह चिंतनाने पाम हात असते असो हा आमलाभ कोणत्या स्वरूपाचा असतो, ते सागतात अवियेन झाकून टारले जे आपल पर मा रुट आमस्वरूप नै स्वस्वरुप परमामा ज्ञानापुरुषाला प्रकट करून देना स्याद प्रकाराम में पदादिक विषय प्रकट होता त्याममाण वियागकाश शाला म्हणजे निच माप्त मसलेल आम-स्वरूप प्रकट होने म्हणून अयमाधनांचा त्याग करून आम लाभाचा प्रार्थना मी यझ अ ४ अनमधान ठेवन करावी है एक मात्र आत्म प्राप्त च असाधारण साधन आहे ॥३॥ रग०-मवचन' अमन 'मेधा - निदिध्यास वेवळ श्रवण-मनन-निदि माताने मात्मा मान होत नाही, तर हा परमामा ज्या उपासाची निवड करितो त्या उपासाला मात्र आम-माप्ति होते साश, ज्याचा परमेश्वरावर अयत प्रीति असते याला मात्र परमेश्वरी साक्षाकार होतो उपासना हे परमेश्वरस्त धमाच द्वार आहे माव-ज्ञानप्रसाराप्रमाणेच अपरोक्षज्ञानारा विष्णुभकाची आवश्यकता आहे अपरोक्षशान होग्याहा भगद पसन्नता अदक्ष्य आहे मकि आणि ज्ञान भगवप्रसादाची दारे आहेत ·૧૨ मुण्डकोपनिषत् मंत्र चवथा. नायमात्मा पलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्त. पसो वाऽप्पलिङ्गात् । एतैरुपायैर्यतते यस्तु चिढा- स्तस्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ॥ ४॥ अन्वय व अर्थ- चळदीनेन अयं आत्मा न लभ्य , न च प्रमादात् चापि अलिंगात तपसः (हा आत्मा बलशून्य पुरुषाला मिळावयाचा नाही, तसेच असावधपुरुषाला आणि लिंगशून्य तपस्न्याला गिळावयाचा नाही) तु एतैः उपायः यः विद्वान् यतते तस्य एषः आत्मा ब्रह्म- थाम विशवे (पण बलादि उपायानी जो विद्वान् आत्मप्राप्तीचा प्रयल करितो त्याचा हा आत्मा ब्रह्मलोकामध्ये प्रवेश करितो.) ॥४॥ आत्मप्रार्थनासहायभूतान्यतानि च माधनानि वलाप्रमादतपाति लिङ्गयुक्तानि सन्याससहितानि । यस्मादयमात्मा बरदानेन वरप्र- होणेनाऽऽत्मनिष्टाजनितीर्यहोनेन न लभ्यो नापि लौफिकपुत्रपश्वा- दिविषयसङ्गनिमित्तप्रमागन् । तथा तपसो वाऽप्यलिङ्गाहिरहि- तात् । तपोच ज्ञानम् । लिङ्ग सन्यास । सन्यासरहिताशानान्न लभ्यत इत्यर्थ । एतैरपालाप्रमाइसन्याराज्ञानैर्यतते तत्पर मन्प्रयतते यस्तु विद्वान्विवेक्यात्मवित्तस्य विदुप एप आत्मा विशते सप्रविशति ब्रह्मधाम ॥४॥ सिद्धान्ती-आम पापना करण्यामान साहाय्य काण्यासाठी रागणारी आमे छापूवक मवयनादिसाधनें चल अममाद, नप, न लिंगयुत सन्यास मा चिहानी बुन असली पाहिनत, असे या मनान सागितले आहे कारण, भामा नल्शून्य पुरुषाला मान होत नाहीं चल हणजे आत्मनिरेनें उत्पन्न झालेल अभग सामध्य होप में सामन्य ज्याजवळ नाही त्याला आमा प्राप्त होत नाही (३) सःच व्यवहालिाल पुत्र शु आदि विपया या सगनाने उत्पन्न होणारा ६ इटमागापासून भ्रष्ट करणारा मोइ (चित्ताचल्य) असेल तर आममाति झावयाची नाही विषयप्रगति सारी की मूदता, कास्नीया भाव, इत्यादि गोश पान व्हावयाच्या व जीप चुकीरा पात्र व्हावयाचा (6) तप हणन ज्ञान व लिंग म्हणन सन्याम मन्यासहित जैसा किंवा ज्ञान असते, त्याच्या साहायाने हो आममाति होत नाही नराम्पयुक्त ज्ञान नसणे हे मोक्षमामि होऊ दन नाही जम्रो, बल, मोहन्यता आणि ज्ञान ही ·शाइरभाष्यसमेता। साधने शन्यासपूर्वक सपादून जो नयर पुरुष आत्मपाक्षाचा उयोग करितो, तो विद्वान् पुरुष, 'मीच आत्मा आहे' हमें ज्ञान असणारा पुरुष मलयामामध्ये प्रवेश करितो. बलधाम म्हणजे मातरूप हे स्वरूप त्याच्या आत्म्याला मिळतें तो अझ होतो ॥४॥ रगरामा०-' वलहीन 'देश काल, वैगुण्य इत्यादिकांना आलेली हीनता तप तप प्रधान सम्पासाश्रम 'लिंग शिसायज्ञोपदीतादि आश्रमचिन्हें चारी आश्रमातील पुरुषांस महाविद्येचा अधिकार आहे पण आश्रमचिन्ह नसेल त्याला आत्मप्रावि ोत नाही माध्य-सारिपक्व मिळवून देणारें, परमश्रद्धा उत्पन्न करणारे, फलेच्छा नाहीशी करणारे, विष्णुविषयक चिंतन काविणारे, तपार्च अनुदान असते ही तपाची लिने आहेत झा लिंगव्यतिरिक्त झालेली तपश्चया ब्रह्मप्राप्तीला रण होत नाही - मंत्र पांचवा. संप्राप्पैनरपयो ज्ञानतृप्ता कृतात्मानो वीत. रागा प्रशान्ताः । ते सर्वगं सर्वतः प्राप्य धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽऽविशन्ति ॥ ५॥ अन्वय र अर्थ-एनं संमान्य ज्ञानरमा , कृतात्मानः, वीतरागाः, प्रशांतार, धीराः, युक्तात्मान रुपयः, ते सर्वगं सर्वतः प्राप्प सर्व एष आविशन्ति (आत्मज्ञान झाल्यानतर ज्ञानाने तृप्त झालेले, कृतार्थ झालेले, रागद्वेपशून्य, प्रशात, विद्वान् , युक्ताले ऋषी सर्वव्यापी ब्रह्म सर्वन प्राप्त करून घेऊन सर्वव्यापी जो परमात्मा त्याच्या स्वरूपामध्ये सर्वच्या सर्व प्रवेश करितात ) ॥५॥ कथ ब्रह्म सविशत इत्युच्यते । सप्राप्य समवगम्यैनमात्मानमृ- पयो दर्शनवन्तस्तेनैव ज्ञानेन नृप्ता न बाह्येन तृप्तिसाधनेन शरीरोप- चयकारणेन । कृतात्मान परमागस्वरूपेणैव निप्पनात्मान सन्त वीतरागा विगतरागादिदोपा । प्रशान्ता उपरतेन्द्रिया । त एव- भूता सर्वग सर्वव्यापिनमाकाशवत्सर्वत सर्वत्र प्राप्य नोपाधिपरि छिन्नेनैकदेशेन । किं ताई सद्सवाद्वयमात्मत्वेन प्रतिपद्य धीरा अत्य- न्तविवेफिनो युक्तालगानो नित्यसमाहितस्वभावा सर्वमेव ममस्त शरीरपातकालेण्याविशन्ति भिन्ने घटे पटाकाशवविद्यापत्तोपाधि- परिच्छद जहति } एप ब्रह्मविदो ब्रह्मयाम प्रविशन्ति ॥५॥ .

·. मुण्डकोपनिषद सिद्धान्ती-पलामध्ये प्रदेश कसा होतो ने ये सांगितले आहे आम्या साक्षात हान झाल्यानेतर सदष्टे की त्याच झानाने तृम होतात. पाहेपी मृति- साधन किंवा शरीर पुष्प करणारी साधने ही त्यांस मुच अपेक्षित नसतात त्यांचे आत्मे परमाम सार्ने पूर्ण झालेले असतात. (परमा स्वरुपाशी त्यांची एकामना सारेरी असले) कामकोधादि सर्प दोष माईसे होऊग ने प्रशान म्हणन इद्रिय- निवृत्त झालेले असतात त्यांची सर्व इद्रिये स्नग्य व दाभान झाली असत्यागुळ (सान अबड शाति प्राप्त होते. अशा प्रकारच्या हानी पुरुषांस आमाशाप्रमाणे सईयारी परमाल्यापा सर्वयानूनी लाम होतो सर्व उपाधि नर माल्या असन्यामुळे एरा मर्यादित पाजूनेच त्यांस परमात्मराम होतो असे नाही, सर्वपाजूनी त्यास आन्म राम होतो तात्पर्य अटूय महाशी एकत्व पावून, अद्यात्मक होऊन, साराश, बल्ला हाम्न अत्यत विवकी आणि अभग समाधिस्थितीचे ने स्थित विद्वान पुरुष शरीर- पाताच्या वेळा ( मरणसमी) सर्वच्या सर्व मनामध्ये प्रवेश परितात पर पुरता जप्तता न्यातील आमरा राधा विमुरु होऊन महाफाशाशी एकरूप होते त्याप्रमाणे अवियन निर्माण फेरेल्या उपाधींचा प तज्जयमर्यादेचा त्याग करून ते मास्वरूपात मामाता जातात सारांश शरीरपात होनाक्षणी ते हे आरमदप की मझरूप होतात, हे सांगावयास नको जीवन्मुक पुरुष बापामान से शिरतात त्याचा हा पणन-मकार आहे ॥५॥ रगरामानुज-जीवदशेत ही ब्रह्मानुभव होऊन समाधान होतं ज्ञानापास भर्व वस्तु अतर्गह्म व्यापणा-या देशविशिष्टपरमात्म्याची मानि होऊन प्रत्येकास निर निराग रापता मुक्ति मिटने आणि सर्वज्ञत्व भान होऊन सर्ववस्तूचा अनुभव येतो ‘नसलो ब्रह्म हाच लोक • पतिकाले 'शेवग्या देहाचा पात होण्यान वेली. 'परामृनात् 'प्रसन्न झालेल्या यशामुळे व्यामाचार्याचा 'परामृता सत्ता एक पाठ आहे त्याचा अर्थ शेवायें शरीर पदण्याचे वेळ श्रेष्ठ अमृत म्हणजे ना ज्ञानी लोकांस प्राप्त होते अन प्राप्य आहे आणि तेच पापक (या प्राप्त करून देणा) भाहे. 'विमुक 'स्वरुपाचे तिरोधान करणारी (स्वपाला पविणारी ) अविया बासनासह नाहीशी सार. माध्व०-'सर्वन' हे पद मुक्त याच्याशी भन्वित करावयाचे आहे आणि देहरय, फमषध इत्यादिकापास्न मुा सारेले आल्मे असा अर्थ करापयाचा आहे. 'मपंग- पृथिव्यादि सर्व तत्त्वांमध्ये प्रविष्ट झालेल बक्ष (मपस्थित वायु) सारांश, राम्याने भक्ति नाव होऊन प्रशसना होते, ती विषय-वैराग्य उत्पन्न करिते, श्रवणमननादिकांनी या भक्ताचे अत करण भगवत्पर होते आणि ज्ञानाची तृप्ति होते. मता बसदेवाची प्रामि होऊन त्याच्या उपदेशान स्वरूपाचे (जीवस्वरुपारे) अपरोक्ष ज्ञान होने, है सर्व यारयान चिंतनीय आहे.

·शाङ्करभाष्यसमेता। मंत्र सरावा. वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यत- यः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परा- मृताः परिमुच्यन्ति सर्वे ॥६॥ अन्वय व अर्थ--ते सर्वे वेदातविज्ञानसुनिश्चितार्थाः, संन्यास. योगात् शुद्धसचाः यतयः परान्तकाले परामृता ब्रह्मलोकेषु परिम स्यन्ति (वेदाताच्या ज्ञान विज्ञानाने निश्चित अर्थाची प्राप्ति करून घेतलेले, सन्यासयोगाने चित्त शुद्ध झालेले, ते सन्याशी देहपाताचे वेळी अमर होत्साते सर्वथा विमुक्त होऊन ब्रह्मलोकी जातात ) ॥ ६ ॥ किंच वेदान्तजनिराविज्ञान घेदान्तविज्ञान तस्यार्थ परमात्मा विज्ञेय सोऽर्थ मुनिश्चितो येपा ते वेदान्तविज्ञानमुनिश्चितार्था । ते च सन्यासयोगात्सर्वकर्मपरित्यागलक्षणयोगात्केवलब्राह्मनिष्ठास्वरूपा द्योगाद्यतयो यतनशीला शुद्धसत्त्वा शुद्ध भत्त्व येपा सन्यासयो- गाते शुद्धसत्वा । ते अमलोकेषु । ससारिणा ये मरणकालास्ते परा न्तास्तानपेक्ष्य मुमुक्षुणा ससारावसाने देहपरित्यागकार परान्तका रस्तस्मिन्परान्तकाले साधकाना बहुत्वाद्रव लोको ब्रह्मलोक एकोऽ- प्यनेकवदृश्यते प्राप्यते वा । अतो बहुवचन ब्रह्मलोकप्विति ब्रह्म पीत्यर्थ । परामृता पराममृतगगरणधर्मक ब्रह्माऽऽत्मभूत येपा ते परामृता जीवन्त एव ब्रह्मभूता परागृता मन्त परिमुच्यन्ति परि समन्तात्प्रदीपनिर्वाणयद्वढाकाशवच निवृत्तिमुपयाति । परिम च्यन्ति परि समन्तान्मुच्यन्ते सर्वे न देशान्तर गन्तव्यमपेक्षन्ते । शकुनीनाभियाऽऽकाशे जले वारिचरस्य च । पद यथा न दृश्येत तथा ज्ञानवता गति ' ।' अनध्वगा अध्यमु पारयि- ष्णव " इति श्रुतिस्मृतिभ्यो देशपरिच्छिन्ना हि गति मप्सारथि- पयैव । परिच्छिन्नसाधनसाध्यवान् । प्रहा तु समस्तत्वान्न देशपरि च्छेदेन गन्तव्यम् । यदि हि देशपरिच्छिन्न ब्रह्म स्या-मूर्तद्रव्यवदा द्यन्तवदन्याश्रित सावपवमनित्य कृतकच स्यात् । न त्वैवविध ब्रह्म भवितुमर्हति । अतस्तत्माभिश्च नैव देशपरिच्छिन्ना भवितु युक्ता । " ·मुण्डकोपनिषत् अपि चाविद्यादिससारयन्धापयनमेव मोक्षमिच्छन्ति ब्रह्मविदो न तु कार्यभूतम् ॥ ६ ॥ सिद्धान्ती-आणसी, तत्त्वज्ञानाच्या योगान उत्पन्न झाले जे विज्ञान नै वेदानविज्ञान होप त्या ज्ञानाचा झेयविषय परमात्मा आहे वेदान्तविज्ञानान ज्यांनी परमात्म्याचे विहान निश्रित येलें आहे ने वेदांतविज्ञानमुनिश्चितार्थ होत त्यानी सपासपोगाचा, म्हणजे सप फर्माचा सर्वथा त्याग हे आहे रक्षण ज्याचे त्या योगापा आश्रय केला असल्यामुळ, मारांश, केवळ यसनिष्ठेचे अनुष्ठान असर करुन ज्ञानयोगारी सिद्धि केला असल्यामुळे त्यांना इद्रियादिशेचे दमन करून आपले अत करण निर्मळ आणि निभर के असते ते का ससाराच्या असेरास- शिप्प-पर्सनकाल म्हणने मग्णाल असा अथ आहे सिद्धान्ती होय समारी लोकांचा मरणकाल म्हणजे परोतवाल होय पण मुमुक्षूचा संसार सपरा, विषयेच्या सपून आत्मज्ञान साल म्हणजेच न्यारा देहाशा सयध मुटमा आणि पाना दहपरित्याग केला असे होते. हाच त्याचा परांतकाल होय तात्पर्य देशदमान-समपीच-जिदतपणा-हे सापफलोक ब्रह्मलोकामध्य प्रदेश करिनात सापक अनेक आहेत म्हणून महतोक हा शन्द अनेक वचनात झाला आहे गल हाच जो रोक तो यह्मलोक होय एक असून ही साधकांच्या भरत्वान दा यन- लोर अनेकांनी असल्यासारसा दिसतो किंवा साधनास प्राप्त होतो भद्मालोकामध्ये महणजे मयति साधकांचा प्रदेश होतो समावत या मरणधभशम्य आहे. म्हणून ते परामृत ( पराकाष्ठये अमृत ) म्यरूपाचे होतान तात्पर्य ते ब्रह्म होनात केव्हा जिनल असतानाच ! असो, ने बद्मरूप होतात आणि पदीगचा निवाण समय माला, घराशाचा परोपाधि सपती म्हणने दीप अथवा पराकारा सी मिळून निवृत्त होतात, अदृश्य होतात त्याप्रमाण हे रोक नर्वे असतात तच सरशी सवथा मुक्त होतात यांना देशांतगटा जाप लागत नाहा इतकच नव्हे तर देश पाल, इत्यादि सर्व जगाधी पांच्या सयपाने स्वपन मट होतात 'आकाशामध्ये सचार करणारे पक्षी उडन असतो आणि जोत वाहणारे मत्स्यमगरादि पोहत असना यांची पायल परी दिमत मादीन, त्यापमान कानीलोकांची ही मुनिस्थितामभ्यं गति दिसन माही" कारण, मन मात्र असल्यामुळे समावत कानारोकोचं गमनागमन सपरेने असने 'मार्गातून पाए जाऊ इच्छिणारे पानीला रोगापारमाणंचा स्वीकार करीत नाहीत' इत्यादि अनि स्मृति काम गमनागमनाची उपाधि नसते असे सांगतान मसाग रोकाय गमनागमन (पातायान ) देशकारांनी परिरहन्न, मथादिन झालेल कारण या परिरिटन्न सान्य दिएपपरिजिनसाधनानांप मिटाया असतात परंतु माझ सर आणि सबम्यापी आहे म्हणून पाको जाताना देशकासादि भपादाचा भार अनावश्यक असनो सच आहे या दशपरिचित आइ अम ·शाङ्करमाध्यसमेता। असे समजल तर त भूर्तदव्यासारसे उत्पन्न व नष्ट होगाएँ पानत्र, सायद मनित्य आणि उत्पन्न झारेलें (वगन केरल) अशा स्वरूपाचे होईल पण यह मूर्व द्रय नाही, त्याला जन्म मरण नाहीं, में म्वतत्र, निष्कल, नित्य आणि स्वयभु आहे म्हणून त्याला देशपरिच्छेद नाही अर्थातच त्यानी प्राप्निही नियमितदेश हात नाही ही पानि सवत्र होते ब्रह्मवेत्ते मोलाची हा करितात ते काही नवीन दस्तु प्राप्त व्हाही अशा भावनेने करीत नाहीत तर अवियनें ने ससारादि बंधन माम साले भसर्ने त्या धनापा निरास करणे हाच त्यांचा मोक्ष असतो मोक्षही उत्पन्न होणारी परतु नाही असो ह रोक मुक होनात ने यथल्या यथेच झय ॥ ६॥ माध्व०-परांतकाल -पर म्हणजे ब्रह्मवषशत, त्याचा अत म्हणले ब्रह्मदेवाओं साहयारा वर्षे सारशि महर्लोकादिक सोडून देम्न व विरजानदीत स्नान करन परामृत (नित्यमुक्त लक्ष्माहत मरुनियधापासून मा हालेल) परानस असाही एक पाठ आहे. सयासयोग =गवदपण बुद्धाने केलेली स्ववर्णाश्रमोचित करें * पदांत -सर्व वेदाधनिर्णय हा श्रवण मनन व निदिध्यामाने होतो अन्वय घ अर्थ- मंत्र सातवा गताः कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्वे मति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयच आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥७॥ -पचदश कला प्रतिष्ठाः मता , च सर्वे देवा देव- नासु प्रति (पधरा प्राणादि कला आपापल्या कारणस्थानाप्रत जातात, आणि सर्व इद्रिये आपापल्या आधिदैविक कारणात लीन होतात ) कर्माणि विज्ञानमय व आत्मा सबै परे अव्यये एकीभवन्ति (सर्व फर्मे आणि विज्ञानमय आत्मा ही सर्व अत्यत श्रेष्ठ में अव्यय ब्रह्म त्यामध्ये एकरूप होतात ) ॥७॥ किच मोक्षकाले या देहारम्भिका कला प्राणाद्यास्ता स्वा स्वा प्रविष्ठा गता सस्व कारण गता भवन्तीत्यर्थ । प्रतिधा इति द्विती- याबहुवचनम् । पञ्चदशसर या अन्त्यप्रश्नपरिपठिता प्रसिद्धा वाश्च देहाश्रयाचक्षुरादिकरणस्थाः सर्वे प्रति देवतास्वादित्यादिषु गता भवन्तात्यर्थ । यानि च मुमुक्षुणा वृतानि कर्माण्यप्रवृत्तफलानि प्रवृत्तफ्लानामुपभोगनैव क्षायमाणत्वाद्विज्ञानमयश्चाऽऽमाजविद्याछ- ·मुण्डकोपनिषद ' तयुद्धयाद्युपाधिमात्मत्वेन मत्वा जलादिपु सूर्यादिप्रतिविम्यवदिह प्रविष्टो देहभेदेषु मां तत्फलार्थत्वात्सह तेनैव विज्ञानमयेनाऽऽ- स्मना । अतो विज्ञानमयो विज्ञानप्रायः । त एते कर्माणि विज्ञानम- यश्चाऽऽत्मोपाध्यपनये सति परेऽव्ययेऽनन्तेऽक्षये ब्रह्मण्याकाशक- रूपेऽजेऽजरेऽमृतेऽभयेऽपूर्वेऽनपरेऽनन्तरेऽवाह्येऽद्वये शिवे शान्त सर्व एकीभवन्त्यविटोपता गच्छन्त्येकत्वमापद्यन्ते जलाद्याधारापनय इव सूर्यादिप्रतिविम्याः सूर्ये घटाद्यपनय इवाऽऽकाशे घटाद्याकादरा ॥७॥ सिद्धान्ती-माणसा, मोक्षकाल माप्त झाला म्हणजे देहाला आरम करणान्या ज्या प्राणभदादि पधरा क्ला महेित. त्या मापापल्या कारणांमध्ये जाऊन लीन होतात जसे प्राण मुल्यमाणामध्ये जाऊन तेथे लोन होना मातील प्रतिष्ठा है पद हितायांन असून परनेश्वनी आहे. या पधरा कला कोणत्या, त्या मनोप- निषदाच्या सहाव्या मनान सांगितल्या आहेत व त्या प्रसिद्ही आहेत मत्रातील 'देवा' हे पद देहास्या आश्रयाने राहणारी नेतादिइदिये आहेत त्याच्या टिकाणी राहणाऱ्या प्रसिद्ध अधिशासी देवता होत. या सर्व देवता आपापल्या कारणास्दष्पत्ति म्हणजे आदित्यादिकात जाऊन मिसळतात नसच पुमुन केलेल्या कर्मापकी जी फरोन्मुस भारी होती, त्यांचे फल भोगण्यासाठी पारा देह भाप्त झाला आहे व त्याचा क्षय उपभोगाने या जन्मान झाला म्हणून त्यांचा विचार कर्तव्य नाही जी कर्मे करोन्मुस झाली नाहीत, ती कर्मे आणि विज्ञानमय आत्माधी सर्प- शिष्य-विज्ञानमय आत्मा म्हणजे । सिद्धान्ती-अपियेर्ने मन, बुद्धि भादि उगधि निर्माण केल्या म्हणजे त्या उपाधाना युक जो जीव हाच आपरा बारमा असे समजून अज्ञानी नाव व्यापार सन असनान आना जरपवादामध्ये सूर्यदिशाची प्रतिबिय पडतात त्याममाणे आत्मा हा अने देहामध्ये पूर्वकानुसार प्रदेश करिनो आणि कर्माचे फल भोगण्यासारी विज्ञान- मय कोशात वास्तवतो. हाच विज्ञानमय आत्मा होय याला ज्ञान असते पण ने अशान मिधित असते. असो, सर्व उपाधी नाहरण झाल्यानतर हानीपुल्यांनी फलोन्मुस न हालेरी सर्व को आणि त्यांच अज्ञानशून्य विज्ञानमय आत्मे ही सरबेष्ठ, अन्यप, अनन, अक्षय अशा आकारानुल्म यमामध्ये जाऊन म्या मन, अना, अमृत, अभय, अपूर्व, मनपा (मद्वितीय), अननर (एकरस), अमाप (सर्वध्यारी), अहय, शिव । समगल), आणि शनि अशा प्रारूपात एकत्र होतात. पर्षे सर्व भेदाभेद, सर्व शिर मातून जातात आणि सर्व एषमय होऊन जात. जरादिकांचा आधार *क्ता सोय आहेत, पण ये कर्माचा उचार झाला आहे म्हणून १५ काचा मात्र निर्देश आहे. पण ·शाहरभाप्यसमेता। साला (पाणी नाहासे झालं म्हणजे) सूर्यादिकांची पतिवि सूयात जाऊन मिळतात हा घटादिकाचा स्फोट झारा म्हणजे घटाकाशादि आकाशांन जाऊन मिळतात व एपस होतान, स्याप्रमाणे मुक्तलोकांची कर्म आणि याचे आमे उपाधानाशानतर ब्रह्मरसपान जाऊन मिळतात व एकरूप हात ॥॥ रगरामानुज-यय पधारा काचा उलत आह पभोपनिषदातीर क्मनामक फा बना करी म्हणजे पोपनिषदांतील सोळा वराचा हिशीय लागतो या सव कला आपापल्या आधिदेविक कारणात जाऊन राहतात हीन होत नाहीत कल्पपर्यंत ट्रयादि नव स्वस्वरूपात असतात, असे श्रुतीचे सागणे आहे 'क्माण = करो 'मुख न झारी कर्मे रहाचे यथाम्वरूप ज्ञान होण्याच्या वेळी या कर्माचा क्षय परमपग सल्याने होतो एकीभवन्ति - नामरूपात्मक भेदाचा मात्र त्याग हतो माघ-- एकोपानि एकविषयक बद्धी हाते समान ऐश्वर्य प्राप्त होते या मुगौला साई व चतुर्भुजन्दादि माकप्य मिळणे याला सरूपता मक्ति म्हणतात एक दस्थिति असण याला सलानामुक्ति म्हणतात आणि भगवनाजवळ नित्य राण याला समापना मकि म्हणतात याममाण एकीभवन म्हणजे ब्रह्म हाणे नह एक नसल ते एक होगें असा एकामवनाचा अर्थ आहे जीव आणि ब्रह्म हे स्वभावत प्रथम एक नसतील तर केव्हाही एक हाणे शक्य नाही तात्पय एकाभाव म्हणज स्वरूपेक्य नव्हे एकाठिकाणी राहणे दिया एक विषयत्र-मति हाणे हा अर्थ आह येष अनमतदायाचा अय सवथा चुक्ला आहे ! मत्र आठवा यथा नद्य. स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्त गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ॥ ८॥ -पथा स्पदमाना नद्य नामरूपे विहाय समुद्र अस्त गच्छन्ति ( ज्याप्रमाणे प्रवाहशील नद्या आपापल्या नामरूपास सोडून देऊन समुद्रात प्रवेश करितात आणि गदीस्वरूपार्ने नाहीशा होतात ) तथा नामरूपात् विमुक्तः विद्वान् दिव्य परात्पर पुरुष उपेति (त्याप्रमाणे नामरूपापासून विमुक्त झालेला ज्ञानी सापक दिव्य आणि परेहून पर-श्रेष्ठ असणा-या श्रेष्ठ पुरुषामत जाऊन एकरूप होतात ) || अन्वय व अर्थ- ·૩૨૦ मुण्डकोपनिषद किंच यथा नद्यो गलायाः सन्दमाना गच्छन्त्यः समुद्रे समुद्र प्राप्यास्तमदर्शनमविशेषात्मभावं गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । नाम च रूपं च नामरूपे विहाय हित्वा तथाऽविद्याकृतनामरूपाद्विमुक्तः सन्धि- द्वान्परादक्षरात्पूर्वोत्तात्परं दिव्यं पुरुपं ययोत्तलक्षणमुपत्यु- पगच्छति ॥८॥ सिद्धान्ती-आणती, ज्याप्रमाणे प्रवाहदती गंगादिनया समुद्राजवळ गेल्या म्हणने आपापर्टी मामऊ थान देकन आत शिरतात, अस्तगत होतात, भेदशन्य होतान, समुद्राशी एकरूप होतात, त्यांचे विशेष स्वरूप नाहीसे होते, त्यापमाणे अज्ञानाने उत्पन्न करल्या नामरुपाणान दिमुक झालेला विद्वान मार्ने बर्मिलेल्या अक्षराचाही पलीकडे असणारा जो दिव्य पुरुष, पामारमा, त्यामन नाऊन त्याच्याशी तादात्य पावतो. परमात्म्याचे लक्षण भाग सांगितलेच आहे.॥८॥ रंगरामानुज-या मनाचे कठवहीन विस्ताराने स्पष्टीकरण आले आहे नात्पर्य आहे की, मुक्त प्नीद परमेयरसदृश होतो, परमेश्वर होत नाही. या भवचनारा विस्तार क्टोपनिषदात पहावा जोराने महा होणे यांच्या मने अशक्य आहे. माघ-नया, समुदात माझन मिसळतात परतु त्या एकरूप होत नाहीत. कारा पापु हा नद्याध मान उदक घेऊन मेप उत्पन्न करितो, हे आपल्यास ५५ गिने स्पारमाणेच नाव मुक बाले तरी त्यांची नामहर्षे आपल्यास समजत नाहग है सरे, मयापि त्यांची मापं नाहीशी होत नाहीत. मत्रांतील 'विभुक । याचा अर्थ अमुक असा आहे नसेंच 'नामझपे विहाम' या पदात नामरूपे या पदापुढे अपिमह असून नामक अविहाय असा पाठ टेदिला पाहिजे, असा श्रुतीचा अभिभाय आहे. मंत्र नववा. स चौह तत्परमं ब्रह्म वेद वमेव भवति नास्यानामविस्कुले भवति । तरति शोकं तरति पाप्मानं गुहामन्दिभ्यो विमुक्तोऽमृतो भवति ॥९॥ अन्त्रय व अर्य--पः ६ वै सत् परमं ब्रह्म वेद सः ब्रह्म एव भवति (जो कोणी ने अतिश्रेष्ठ परबलाचे ज्ञान करून घेतो तो प्रष्टच होतो.) अस्य कुले अग्रदविन् न मयति (याच्या युलांत मम न जाणणारा पुरुप उत्पन होत नाही.) शोरु ताति, पाप्मानं सरवि, गुहाग्रपिभ्यः विमुक्तः अमृतः भवति (याचा शोक म्हणजे मनःसंताप नाहीसा ·शाङ्करमायसमेता। १२१ होतो, पापबुद्धि संपते आणि हृदयग्रंथींपासून हा विमुक्त होतो, अर्था- सच अमर होवो.) |॥९॥ ननु श्रेयस्यनेके विना प्रसिद्धा अत वेशानामन्यतमेनान्येन वा देवादिना च विधितो ब्रह्मविदप्यन्या गतिं मृतो गच्छति न ब्रह्मैव । न । विद्ययैव सर्वप्रतिवन्धस्यापनीतत्वात् अविद्याप्रतिनन्धमानो हि मोक्षो नान्य प्रतिबन्ध । नित्यत्वादात्ममूतत्वाच । तस्मात्स य कश्चिद्ध वै लोके तत्परम ब्रह्म वेद साक्षादहमेवास्मीति स नान्या गति गच्छति । देवैरपि तस्य ब्रह्मप्राप्ति प्रति विघ्नो न शक्यते कर्तुम् । आत्मा होपा स भवति । तस्माद्रह्मविद्वान्ब्रह्मैव भवति किंच नास्स विदुपोऽग्रह्मवित्कुले भवति ! किंच तरति शोकमनेकेष्ट- वैकल्यनिमित्त मानस सवाप जीवन्नेवातिकान्तो भवति । तरति पाप्मान धर्माधर्माख्य गुहापन्थिभ्यो हृदयाविद्याप्रधिभ्यो विमुक्त सन्नमृतो भवतीत्युक्तमेव भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादि ॥९॥ शिष्य-भगवन् ! कल्याणाच्या भागात अनेर विन असतात, प्रसिद्ध आई म्हणून अनेक देशापेकी एक विदा दुसरा क्लेश मोक्षमार्गाच्या आड येऊन उभा राहणार, निदान कोणा देवादिकांकडून तरी बझपेत्त्यांस दिने प्राप्त होणार, तेहा मह्मरेत्ता जरी असला तरी त्यारा ब्रह्मप्राप्ति न होता कोणत्यातरी अय गताला तो मैन्यावर गेला पाहिज, असें झालें। सिद्धान्ती-माहीं सर्वविघ्नांचा नाश करणारी ब्रह्मविद्या त्याचे साहाय्य करून विघ्राचा नाश करात असते मोक्षाला प्रतियध होतो तो अविद्येमुळे मात्र होतो. अविद्या हाच मोटा अहितकारी प्रतिबध आहे दुसरा प्रतिबध नाही तेव्हा अविद्यापतिथध मझ- वियेने नाहीसा झाला म्हणजे माझमाताला दुसरा वध येणे शक्य नाही, म्हणून अविद्या माहींशी झाला म्हणजे नित्य असणारा मोक्ष भात्मवेत्त्याला मिळतो कारण, मोक्ष म्हणने आत्मतत्त्व आहे असो, आत्मपेचा मोक्षरूपच अरातो मग त्याला विघ्न कसलें! हे स्पष्ट करण्यासाठी श्रुति म्हणते की, जो कोणी मुभव या रोकी क्या अतिश्रेष्ठ बनायें ज्ञान क्सन पेतों 'मीच साक्षात् ब्रह्म आहे ' असा ज्याचा निश्चय होतो' त्याला दुसरी तिसरी गति मिळण शवप नार्टी प्रत्यक्ष देवाना सुद्धा त्याच्या ब्रह्मपातामध्ये विघ्न आणिता येत नाही कारण, त्या देवांचाही तो मामा होऊन बसतो अर्थातच बह्म जाणणारा विद्वान् मह्म दोनो ममैच था विद्वानाच्या कुलात कोणीही अब्रह्मज्ञानी पुरुष उत्पन्न होत नाही आणसी, अनेक इशनिष्ट गोष्टीमुळे होणारा मानसिक सताप त्याला होत नाही. इतकेच नः तर तो नीदत असतानाही शोकमोझाच्या पलीकडे जाऊन राहतो त्या सर्व वयनमुलक किस पुष्प फर सप्ले सेयर ·मुण्डकोपनिषत् । धर्माच्या कहेंतून थाहेर पडतो आणि हृदयांत अविद्येने उत्पन्न केलेल्या ग्रंथी असतात या सर्व तोडून टाकून त्यांच्यापासून तो मुक होतो, तो अपर होतो, इत्यादि मार्गात एका मत्रांत (मुण्डक ) विस्तारान सांगितले आहे. ॥५॥ रंगरामानुज-'नव भवति 'अमरूप होतो माध्व०--ज्याला ब्राह ज्ञान होते, नो जीव स्वतःचे स्वरूप असेल ते पूर्ण करून घेतो. 'यस भवति'-पूर्ण होतो, सो परमात्मस्वरूपी होत नाही. कारण, तो परतत्र आहे व त्याचे ताप महाहून निरा आहे, हे पाच उपनिषदनि अनेक पेट शांगिसल आहे आणि भगवान् बादरायणाचाही अभिप्राय असाच आहे शिवाय, म्यान असा आहे की, याधक परत मारोह नर श्रुतीच्याही अधोरा सकोच कराया जाय आणि मन यामध्ये अत्यत भेद आहे हे श्रुतोग, स्मृतीला, इतिहासारा व पुराणाना मान्य आहे, म्हणून येथील श्रुतीच्या अर्थाचा समाव करून मा भनि म्हणने जीव आपले मूबरूप पावतो, असे समजावें हैं स्वरप मझरवरूपाहून निगः आहे. मंत्र दहाया. तदेतदृचाऽभ्युक्तम्-फ्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्म- निष्ठाः स्वयं जुह्वत एकाप श्रद्धयन्तः । तेषामेवंतां ब्रह्मविद्यां वदेत शिरोप्रतं विधिवद्यैस्तु चीर्णम्॥१०॥ अन्यय व अर्थ--तत् एतत् ऋया अभ्युक्त (ग्वेदांतील एका मंत्रांत हे सर्व असे म्हटले आहे.) क्रियावतः, श्रोरियाः, ब्रह्मनिष्ठाः, एकर्षि स्वयं जुहता, श्रद्धयंतः, (क्रियावान् , वेदवेत्ते, मानिष्ठ, श्रद्धावान् । स्वतः एकर्षि नामक अग्नीला हविर्भाग देणारे श्रद्धावत जे कोणी असतील ) यः विधिवत् शिरोवतं चीर्ण तेषां एव एतां ब्रह्मविद्या बदेत (व ज्यांनी विधिपूर्वक शिरोरताचे-मस्तकावर अमि धारण कर- ज्याचें-प्रत सिद्धीस नेलं आहे, त्यांना मात्र ही नाविद्या सागावी.)११०॥ अधेदानी ब्रह्मविद्यासप्रदानविध्युपप्रदर्शनेनोपसहार क्रियते । तदेतद्विद्यार नविधानमृचा मन्त्रेणाभ्युक्तमानप्रकाशितम् । त्रिया वन्तो यथोक्तकानुशनयुक्त । भोनिया ब्रह्मनिष्ठा अपरस्मिन्ब्रह्म- ण्यभियुक्ता परनहायुमुत्सक स्वयमेकर्पिभेकर्पिनामानमामि जुहने जुहवि श्रद्धयन्त. श्रद्दधानाः सन्तो ये नेपामेव संस्कृतात्मना ·मुण्डकोपनिपत्. संपादकाचे विवरण, २०- ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नम ॐ भद्रं कर्णभि शृणुयाम देवा । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिः। व्यशेम देवहित यदायु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । मंत्र पहिला. ॐ ब्रह्मा देवानां प्रथमः संबभूव विश्वस्य कर्ता भुवनस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्या सर्व विद्याप्रतिष्ठामथ- वाय ज्येष्ठपुन्नाय प्राह ॥१॥ अन्वय व अर्थ-विश्वस्य कर्ता, भुवनस्य गोमा, ब्रह्मा देवाना प्रथम संवभूव (सर्प अनत ब्रह्माडाचा कर्ता व त्याचा पालक ब्रह्म देव हा सर्व देवाच्या आधी उत्पन्न झाला ) सा जेष्ठपुत्राय अथर्वाय सर्व विद्यामतिष्ठाम् ब्रह्मविद्याम् प्राह ( आपला ज्येष्ठ पुत्र जो अर्वा त्याला ब्रह्मदेवाने ब्रह्मविद्येचा सष्ट उपदेश केला. ही ब्रह्मविद्या इतर सर्वविद्याची प्रतिष्ठा आहे ॥१॥ मत्राचा अर्थ सष्ट आहे सृष्टीची उत्पत्ति आणि स्थिति चालावणं ज्या दशय काम आहे, तो महदेव सृष्टीमध्ये अत पाता असणाऱ्या इतर सर्व देवांच्या आधी व सुधीपूर्वी उत्पन्न झाला असला पाहिजे आणि सर्वांहून ज्येष्ठ म्हणून त्या सर्व इनर देशाच्याहून श्रेष्ठ आणि स्वन च्या ज्ञानाने आणि मार्नेही श्रेष्ठ असा असला पाहिजे, है उघड आहे ज्या अलोकिक मेरणेने यादेवाची उत्पति झाली व त्याला विश्वक्तृत्वाचे ·२२४ मुण्डशोपनिषत् मंत्र अकरावा. तदेतत्सत्समृपिरनिराः पुरोवाच नैतीर्णन- तोऽधीते । नमः परमनपिभ्यो नमः परम- ऋषिम्यः॥११॥ इति तृतीपमुण्डके द्वितीय सण्ज ॥२॥ अन्वय व अर्थ-तव एतत् सत्यं अंगिराः नापिः पुरा उवाच (याप्रमाणे पूर्वी अंगिरा रुपीने घसरूपी सत्य प्रकट केले) अचीर्ण. वतः एतत् न अघीते (जो प्रतस्थ राहात नाही त्याला हे सत्य अपीत करिता येणार नाही.) परमापेभ्य: नम , परमपिभ्यः नमः (या श्रेष्ठ ऋषीस नमस्कार असो, ह्या श्रेष्ठ ऋषींस नमस्कार असो.) ॥११॥ तदेवदक्षर पुरुष सत्यमृपिरनिरानाम पुरा पूर्व शौनकाय विधि वदुपसनाय पृथ्वव उवाच । तद्वदन्योऽपि तथैव योधिने मुमुक्षवे मोक्षार्थ विधिवदुपसनाय घ्यादित्यर्थ । नैतन्यरूपचीर्णनतोऽच रिसनतोश्यपीते न पठति । चीर्णत्रतस्य हि विद्या फलाय सस्थवा भवतीति । समाप्ता ब्रह्मविद्या सा येभ्यो ब्रह्मादिभ्य पारम्पर्वक्रमेण सप्राता रोभ्यो नम परमऋपिभ्य । परम ब्रह्म साक्षाद्दष्टयन्तो ये ब्रह्मादयोऽवगतयन्ता ते परमर्पयस्तेभ्यो भूयोऽपि नम । द्विवचन मत्यादरार्थ मुण्डकसमाप्त्यर्थ च ॥ ११ ॥ इति तृतीयमुण्डकोपनिषदद्भाप्ये द्वितीय सण्ड ॥२॥ इति श्रीमद्रोविन्दभगवत्पूज्यपादाशिष्यस्य परमहसपरिव्राजकाचा यस्य श्रीमच्छरभगवत कृताबायर्वणमुण्डको पनिषद्भाध्य समामम् ॥ सिद्धान्ती-~याप्रमाणे ते है मक्षरा ( पुरुषोत्तमपी ) सत्य पूर्ण अगिरा रूपाने शोनहारा यमन सांगितलें शौनक हा शिष्यांस योग्य अशा शासपद्धतीने येऊन या पीस मन विचारता झाला होता आणि दयापन ऋषीनी शौनकास है मातच प्रकट फेठे शौनकापमाणे दुसरा कोणादा थेयोधी मुमा विधिवत् मा झारा असता त्यारा बसदेच्या न तन्नदर्शी आपायार्ने हे सत्य (मलतप) सांगणारे उपनिषद् रुपारपणे सागारे, हा तापयार्थ आहे. ज्याने विहिवनता आचरण केलें ·शाहरमाम्यसमेतो। नाही, तो या प्रथाचे किंवा प्रथान सागितलेल्या ममतत्त्वाचे अध्ययन मुद्दा करणार नाही आणि केले तरी त्यास ते समजणार नाही, कारण, बतनिष्ठ पुरुषाने अधीन केरेली विया मान फलपद होते, हे समजून घ्या येथें ब्रह्मविद्येचा उपदेश सपला महादिक ज्या आचार्यापासून सपदायपरपरने हा विद्या आजपर्यंत चालत आली त्या श्रेष्ठ ऋषीस आम्ही नमस्कार करितों ज्या श्रेष्ठपुष्पानी परग्रहाचे साक्षात् दर्शन घेतल म्हणजे ज्या यमादिकाना संपूर्ण मह्मज्ञान विज्ञान झाले आणि म्हणून ज्याना परम कपी असं म्हणतात, त्यांना पुन नमस्कार करितों परम म्हणजे ब्रह्म ज्यांना साक्षात् पाहिले आहे, ते परम अपी होत त्यांना नमस्कार असो यथें दोनदा नमस्कार-वचन आहे ते अत्यत आदर दशविण्यासाठी आणि मुण्डकोपनिषत समाप्त झाले, हे दाखविण्यासाठी अवतीण झाले आहे ॥११॥ माध्य०-या प्रमाणे अगिरा ऋषि शौनकाला जगत्-वर्तृत्वादि गुणविशिष्ट सय ब्रह्माचे (श्री भगवान् विष्णू ) व्यारयान करिता झाला तृतीय मुण्डकाचे द्वितीय खड समाप्त. मुडकोपनिषत्समाप्त. श्रीमच्छकराचार्यकृत आथर्वण मुण्डकोपनिषद्गाप्याचे भापातर समाप्त झाले ·•संपादकाचे विवरण. कोणत्याही विवेया दामप्रतिग्रह होन असतो, हे सगावयास नको, समो, मत्रोत शह- वियेला 'परावरा' हे विशेषण उपयोजिले आहे, ते लक्षात ठेवण्यासारखे आहे. ॥ २ ॥ मंत्र तिसरा. शौनको ह वै महाशालोऽङ्गिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञात भवतीति ॥३॥ अन्वय व अर्थ-महाशाला शौनक वै अङ्गिरसं विधिवत् उपसभा पमच्छ ( महाशाल-आपला ग्रहस्थाश्रम उत्तमरीतीने चालविणारा- शुनकपुत्र शौनक पूर्वोक्त अंगिरसनामक आचार्याकडे शास्त्रशुद्धपद्ध- साने गेला आणि त्यास शरण जाऊन पुढील प्रश्न करिता झाला.) भगवः ! कस्मिन् नु विज्ञाले इदं सर्व विज्ञान भवति इति (हे मावन् , कोणत्या वस्तूचें विज्ञान झाले असता हे सर्व विज्ञात हो ! शौनकानें हा प्रश्न अगिरसाला केला आहे.)॥३॥ या मशाग मुडकोपनिषदाची उत्पत्ति मानवा अगान कशी न केव्हा झाली, महाविया सापण्याचा प्रसग पेन्हा द को उत्पन्न झाला, हे मागितले आहे त्याचप्रमाणे येथे मद्दन ओपाने अमें सुचविले आहे की, मलविद्येचे अध्ययन कोणत्याही पणांतील कोणत्या आश्रमीयाला करिता येते मात्र मझविद्या अध्ययन करू इच्छिणारा विद्यार्थी सदाचरणा अमला पाहिजे आणि आचार्याकडे शिक्षणाप्रीत्यर्थ जानाना शुन्युन नियमाचे यथाशास्त्र अनुपार करणाराही असला पाहिजे साश, तो अधिकारसपन्न असला पाहिजे. असो, यो शौनकाने जी पर विचारला आहे तो सर्दप्रकारें मस्मरणीय आहे ब्रह्मविद्या किंवा तत्त्वज्ञान म्हणजे काय याचें सर स्वरूप या शोनक्पात अवताण झाले माहे. कोणत्या एका वस्तूचे ज्ञान विज्ञान झाले असता या दृश्य विश्वाचा, त्यातील सामन्यांचा मणगे ज्ञानाचा व जापाने या विश्वास कोणत्या नहर्ने पागले असता इटतम पुरुषापांची मिद्धि होईल, इत्यादि आचरणाचा उलगडा होतो. अठा या प्रभाग अध आहे पा प्रभावन दुसरी अशी एक गोर अनुमानिता येते की, गौनाला अगिरस आचार्याकडे येण्यापूर्गच नित्यानित्यविधा प्राप्त झाला होता त्याला या जगापा जो शाखशुद्ध अनुभव आला होता, त्यावरून त्याला अर्ते सरकवून घुमलें होते की, सर्व ज्ञानाम आणि सर्वकर्मीस अतर्भूत करुन त्यांस अस्तिल देणारी माणि सर्वांस नियमित करन या सर्वांची व्यवस्था लावणारी काहीं एक सर्व-विराक्षश वस्तु अस्तित्वात 5 ·मुण्डकोपनिषत् आणि विश्वपालनाचे कर्तृत्वज्ञान, कर्तृत्वसामर्थ्य भाणि कर्तृत्वाची इच्छा प्राप्त झाली, न्याच प्रेरणेने प्राईवाला मावियेचेही ज्ञान विज्ञान झाले असले पाहिजे, हेही उपड आहे सारांश, बझविया ही अपोस्पेय असला पाहिजे हे स्पष्ट आहे मल-स्पा मर्दज्ञानकर्मेद्रियांस व मनोबुद्धीम भगोचर आहे. हे पुढे याच उपनिषदात सांगितले आहे. तेव्हां ब्रह्म-विवेचे ज्ञानविज्ञान ब्रह्मदेवाला झाले असेल, त केवळ ब-येरणेनें व तत्मसादात मान झाले असले पाहिजे नझ प्रेरणेने मान ज्या ज्ञान-विज्ञानाची प्रवृत्ति होने, नी नझ-विद्या होय ही विद्या मर्वश्रेष्ठ आहे आणि इतर सर्व विद्या आश्रम-- स्थान असून (माहेरघर असून ) त्या सर्वांची ती विद्या नियामक असरी पाहिजे हेही स्पष्ट आहे सारांश, इतर सर्व विद्यास अरितस्व देऊन त्याचे नियमन करणारी जो दिया तो यह-निया होय या वियेचा उपदेश ब्रह्मदेवाने आपला ज्येष्ठ पुत्र जो अपर्वा याला केला हेही योग्य तेच झालें सामान्यत. ज्येष्ठ पुत्रावर पित्याचे निरति- शय प्रेम असते, हा सर्वत्र अनुभव आहे आणि पित्यारा में ज्ञान-विज्ञान प्राप्त झाले अगते ते त्या पुत्राला प्रथमत मिळण्याचा विशेष सभव असतो, हा हा येधील ब्रह्मोपदेश व्यवहारस्थिनीस सर्वथा योग्यच आहे ॥१॥ मंत्र दुसरा. अधणे यां वदेत ब्रह्माऽथर्वा तां पुरोवाचा. शिरे ब्रह्मविद्याम् । स भारद्वाजाय सत्यवदाय माह भारद्वाजोऽङ्गिरसे परावराम् ॥ २॥ अन्वय व अर्थ-पां अथर्वणे ब्रह्मा भवदेत, ता ब्रह्मविद्यां अथर्वा पुरा अगिरे मोबाच (जी नहाविद्या ब्रह्मदेवाने अथर्वणाला सागितली, ती अथर्वणाने गिरा नामक पुनाला किया शिष्याला सागितली) भारद्वाजाय सत्यवहाय सः परावयम् माद, भारद्वाजः अगिरसे (अगिराने भारद्वाजकुलोत्पल सत्यवहाला ही परावर विद्या उपदेशिली आणि भारद्वाजाने अगिरसाला सागितली.)॥२॥ या मंत्रात सुद् रामदाय-परपरा सागितली आहे मह्म-विद्या काय किंवा इतर कोणतीहा या काय, समदायपद्धतीने पुषपरंपोस दिया शिष्यपरपरेता प्राप्त मारी असना निचे शुद्ध पक्ष बषित होण्याचा संभव कार मी असनो पिता गया गुरु यांचे अप्यपन पूर्ण असले पाहिजे व त्याचप्रमाणे पुत्र किंवा शिष्य है एकनिष्ठ मैंने धरण मनन करणारे भाणि यद्रेने रिक्षा ग्रहण करणारे असले पाहिजेत अन्य- यनाची व अम्पारनाची परपरा निनकी माल शुद्ध राहीन तिनम्या जास्त संरचनेने ·संपादकाचे विवरण. कोणत्याही चियेचा दानप्रतिमह होत असतो, हे स गावरास नको असो, मंत्रांत मल- विचेला ' परावरा' हे विशेषण उपयोजिले आहे, ते रक्षात ठेवण्यासारखे आहे. ॥२॥ मंत्र तिसरा. शौनको ह चै महाशालोऽगिरसं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ । कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञात भवतीति ॥३॥ अन्वय व अर्थ-महाशालः शौनक वै अजिरसं विधिवत् उपसन्नः पप्रच्छद ( महाशाल-आपला ग्रहस्थाश्रम उत्तमरीतीने चालविणारा- शुनकपुत्र शौनक पूर्वोक्त अगिरसनामक आचार्याकडे शास्त्रशुद्धपद्ध- तीने गेला आणि त्यास शरण जाऊन पुढील प्रश्न करिता झाला.) भगवः ! कास्मिन् नु विज्ञाते इदं सर्व विज्ञातं भवति इति (हे भगवन् , कोगत्या वस्तू, विज्ञान झाले असता हे सर्व विज्ञात होते! शौनकानें हा प्रश्न अगिरसाला केला आहे.) || ३ || या मनान मुडकोपनियाची उत्पचि मानना जगात कशी व केव्हा झाली, बलपिया कांगण्याचा प्रमग रेहायको उत्पन्न सला, सागितले आहे त्याचप्रमाणे येथै सहम ओपाने असे सुचपिलें आहे की, ब्रह्मविद्यय अध्ययन कोण याहा पर्णातील कोणत्याही आश्चमीपाला परिता येते मात्र ब्रह्मविद्या अध्ययन करू इच्छिणारा विद्याथी सदाचरणी असला पाहिजे आणि आचार्याक्डे शिक्षणामा यर्थ जानाना श्रृयुक्त नियमाचे यथाख अनुपालापरणाराही असला पाहिजे सारांश, तो अधिकारसपत्र असला पाहिजे असो, येथे शौनकान जो प्रश्न विचारला आहे तो सर्वभकार सम्मरणीय आहे अलविद्या विवा तलज्ञान म्हपाजे काय! याचे स्पष्ट स्वरूप या शोनकमयात परवताण झाले आहे. कोणमा एकावस्तूचे ज्ञान विज्ञान झाले असता था दृश्य विश्वाचा, त्यातील सामाचा म्हणजे ज्ञानाचा व जादान या विश्वाशा कोणत्या तन्हनें दागले असता इष्टतम पुरुषाथाची सिद्धि होईल, इत्यादि भाचरणाचा उलगडा होतो असा या प्राचा अर्थ आहे या प्रभावन दुसरी अशी एक गोष्ट अनुमानितां येते की, मीनकाला भगिरस आपायर्या येण्यापूर्वीन नित्यानित्यविदेव माम झारा होना थारा या जगाचा जो शासशुद्ध अनुभव आला होता, त्यावरून त्यास अते सष्ट बन चुकले होते की, सर्व ज्ञानास माणि सर्वकर्मास अतभूत करत त्यांस अस्तित्व देणारी आणि सर्वीस नियमित कछन त्या सर्वांची व्यवस्था लावणारी का एक सर्व-विरक्षण वस्तु अतिशत ए ·मुण्डकोपनिषत् असली पाहिजे. त्या वस्तूचे ज्ञान-विज्ञान झाले असता त्याच्या जोरावर इतर सर्व चवदा दिया व गोसष्ट कला मात्र यथार्थ वरूप समजावयास पाहिजे, असा त्याचा मास्तिस्य- युद्धीनें यह झाला होता असे दिसने आणि आणखी एक गोष्ट थीमच्छकराचार्यानी सागितली आहे, तीही रक्षात ठेवण्यासारखी आहे. शौनकरालापर्यंत शिष्यानी गुरुनाकडे से जावे हे निश्चितपणाने उरलें होने, निदान ठरलेले असल्यास इतर शिष्य ब्रह्मदियेन्या अध्ययनाचे नियम पएरीतीने पाठीत होते, असे या उपनिषदावरुन ती स्पष्ट दिसत नाही. तेव्हा असे एक शनुमान निघण्याचा समव आहे की, शोनकाच्या पालापर्यंत हे नियम टरले नाग नव्हते, किंवा टरले असल्यास त्याची अम्मलबजावणी यथास्थित रानीने होत नव्हती, चिरा निदान ती अमलबजावणी होत असली तरी विमा स्पष्ट उचार करण्याचे कारण यादेपर्यंत घडले, नव्हनें. असो, तात्पर्य हे आहे की, शोन- काने आत्मकल्याणार्थ अनुपादिलेले नियम जगवल्याणासार्टी का पाण्याची यावेळी आवश्यकता स्पष्ट झाली आणि ध्रुतौने नी नमूद करून ठेविली. पहिल्या अद्रकाच्या दुस-या सद्रातील शेवटच्या दोन मनान मुमशु-शिष्याने कोणते नियम अन्य पाहिले पाहिजेत, यात्रा स्पष्ट उचार झाला आहे. प्रत्येकाने हे नियम अवश्य पाटिले पाहिजेत, असा प्रस्तुत मनाचा आणि आताच सांगितलेल्या दोन मराचा भभिप्राय आहे, हे मुख्य रहस्य होग. ॥ ३ ॥ मंत्र चवथा. तस्मै स होवाच । हे विद्ये वेदितव्ये इति ह मा यद्रह्मविदो वदन्ति परा चैवापरा च ॥४॥ अन्वय व अर्थ-तस्मै सः उवाच ह (शोनकाला अगिरस आचा- यौनी हे उत्तर दिलं) विद्ये वेदिवव्ये इति (की दोन प्रकारच्या विद्या जाणून घ्यावयाच्या आहेत.) परा च एव अपरा च इति ह यद ब्रह्मविदः पदन्ति स्म (परविद्या आणि अपरविद्या अशी ज्याना ब्रह्मवेते नावे देतात. त्या या दोन विद्या होत.) ॥४॥ या मैनात दोन बिया समजून व संपादूग पेतल्या पाहिगेत, असे मद्रश्या पापायांनी सांगितले आहे. या दोन विद्या म्हणजे एक परविद्या आणि दुसरी अपरावया, या होत पारी लक्षणे काय! सरूप कसे, इत्यादिकांचा विस्तार पुढे व्हापयाचा आहे. ये मग 'वेदिनश्य' या पदाचा अर्थ स्पष्ट करण्याची आवश्यकता वाटते. सर्व विभाषा उसगा कोणत्या पस्नुस्या ज्ञानाने होईन असा पत्र आहे आणि पाला उत्ता मिडालें आहे की, हा उलगडा होण्यासाठी दोन प्रकारच्या वियाचे अप्यपन करना ·सपादकाचे विवरण १३१ त्या दोन्हीही विद्या पथाभस्वरूपार्ने समजून घेतल्या पाहिजेत परविद्येचें ज्ञान ज्या पुरुषार्थसिद्धासाठी अवश्य आहे, त्याच पुरुषार्थाच्या सिद्धीसाठी अपरदियेचें ज्ञानई अत्यन अवश्य आहे अपरविद्येचे विषय, स्यायें ज्ञान व त्यासाठी करावे लागणारे कम यांचा त्याग, मोक्षार्थ-पुरुषाथ-मिट्टीसाठी अवश्य आहे व असला पाहिजे, ह्या गोष्ट मलाही समत आहे. तथापि ज्या वस्तूचा त्याग करावयाचा त्या वस्तूचे पूर्ण ज्ञान- विज्ञान आपल्यास झाले असले पाहिजे, हे निर्विवाद आहे शिवाय परावस्तचा विषय जें बह्म या पूर्ण ज्ञान झाले असले तरी ते ज्ञान किया नी ज्ञानवस्तु ही अपरविरेचा विषय में व्यवहारज्ञान भाण व्यवहारसिद्धीसाठी अवश्य करावे लागणारे जे कम त्या ज्ञानाचा व कमाना या सर्वांचा अनभाव कसा करते हैं आपल्यास पूर्णपण समल सर एक वस्तु विज्ञात झाली अमता हे सर्व विज्ञान होने, जे तत्त्वज्ञानाचे किंवा भावियचे रक्षण आहे त्याची पूर्ण सार्थक्ता होइल ॥४॥ . मंत्र पांचवा. तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽधर्ववेद शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिप- मिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ॥५॥ अन्वय व अर्थ-तत्र अपरा ( अपरविथेचे पुढील विषय आहेत.) रुग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद , अथर्ववेदः, शिक्षा, कल्प, व्याकरणं, निरुक्त, छदः, ज्योति इति (मग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथवेद, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छद आणि ज्योतिष हे अपराविद्येचे विषय होत) अथ परा (नंतर परविद्येचे रक्षण सागितले आहे.) यया सत् अक्षर अधिगम्यते ( ज्या विद्यने त्या अविनाशी वस्तूनें ज्ञान होते घ तिची माति ही ज्या विद्येच्या साहाय्याने होते तिला परविद्या असे म्हणावें ॥५॥ या मनात अपर आणि परविद्येचे विषय सांगून त्यांची लक्षणहा सयनतील, असें त्याचे वर्णन केले आहे अपरवियन ऋग्वेदप्रमुख चारी बेद माणि शिसा-कस्पादि सहा अर्गे, यांचा अतर्भाव होतो ऋग्वेदादिवेदांत सर्व प्रकारचे ऐहिक व स्वगीय ज्ञानाचा व इहलोक्रारधी व वगसबधी कल्याण करुन घेण्यास साधनीमत अस. माया गीताची आणि धमाची नये सागितलेली अरानान शिक्षा-कल्पादिनी सहा उपांग माहेत, नी वेद म्हणण्याच्या कामी, याचा अर्थ करण्याच्या कामी, यज्ञ कर- ·૨૩૨ मुण्डकोपनिषत् ध्याच्या कामी, इत्यादि वैदिक वर्मास उपयोगी पडणारी आहेत तात्पय, विश्वाच्या नपाने आपण कसे वागावे ' कसे वागले असता जीवाचे ऐहिय च स्वर्गीक दृष्टीने कल्याण होईल, असा विचार वेद आणि माझण यात केलेला मशावयाचा तात्पर्य ज दिसन-भासत आहे, ज अपूर्व पण पुढे दृश्य हावयाचे आहे व में विषयमुस देणार आहे, त्याचा विचार कावेदादि अपरवियेच्या विषपात केला आहे आणि पारियेचा विषय अक्षर ह्य आहे. अहर या पदाचे अनेर अथ आहेत, त्यान स्यारत जगत्, अन्यारुन मूल-मरुनि, हिरण्यगर्भ आणि या सर्वांचा आत्मा असून स्यांस निगमित करणारा निय, अविकारी, सवव्यापी परमात्मा हे चार अथ या उपनिर. दानच प्राप्त झाले आहेत या मात मान शेवटी सगितरेश अप इट आहे अदार म्हणजे बह होय या ग्रहाचे कान-विज्ञान करून देऊन म्हणने सदन ब्रह्म सहअसा निश्चय करवून त्याचा प्रानि होण्याचे भरण-मननादि उपार सांगण हे परवियचे काम आहे ॥५॥ मंत्र सहावा. यसददेश्यमग्रायमगोत्रमयर्णमचक्षुःश्रोत्रं तद- पाणिपादम् । नित्यं पिमुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तद- व्ययं यद्नयोनि परिपश्यन्ति धीरा ॥ ६ ॥ अन्यय व अर्थ-यत् अदृश्य, आनयं, अगोनं, अवर्ण, अचक्षु:- श्रोत्रं, अपाणिपाद, तन नित्यं, विभुं, सर्वगतं, मुसूक्ष्म ( कर्ण- नेत्रादि इंद्रियास पाहता ऐकता येत नाही, ज्याचे ग्रहण हस्तपादादि- कानी करिता येत नाही, ज्याच्या उत्पत्तीला फारण असत नाही, जें स्वत कोणत्याही दृष्टीने कारण होत नाही, ज्याला नेत्रकर्णादि हदिये नाहीत, हस्तपादादि अवयर नाहीत, जे स्वभावत. नित्य, सर्वगामी, सर्व- व्यापी, सर्यसूक्ष्म आहे ) यत् धीराः भूनयोनि परिपश्पति तत् अव्यय (विद्वान् , बुद्धिवान् , आणि विवेकी लोक ज्याला भूतयोनि असे सायिक दृष्टीने पाहतात ते अव्यय आहे.)।॥६॥ या मनात मममस्याची रमणे सांगून त्याच वर्णन ले आमान पदेश्य माने परिसिननीश्या बायांचा विषय होणार नाही, परदता-ऐकतो पण्यासारने याच इंद्रियांच्या साहाय्याने प्राव होगाच्या कानावर सरकार कानमादिषयात

·संपादकाचं विधरण
नाम दमाया मनोबुद्धीलाही हे मर लगोचर आहे. पाशि, परिस्छिन इद्रियांचा
प परिस्सिन्न मनोपुद्दाचा ज्ञानविषय होण्यासारसे है नाही. विश्वाचे ज्ञान आपल्यास
होत, विर यदस्तु असने, स्थापयामें है शेपवानु नाही. यामपाच अवकांनी
ग्रहण करण्यासारसो किंवा मनोबुद्दीनी प्राण करण्यास येणाया मुस-दु सासारसी हा
बस्न नाही मापदस्नु ड्रेय नाही ६ यायही नाही म्हणून, इट्रियावयवांचे विकार
यसादर होत नाहीत, ते नित्य आहे ६ सवा नियामक आहे अझ प्रगान
आहे हगने कारणशून्य आहे, ते अवर्ग आहे म्हणजेही ते कार्पशूप आहे ते काप
कारणशून्य आहे. ते विनाय माही रिंका तिराही गाहा, म्हणून ते सर्वव्यापी असन
गोम म्हणने आपण ज्या कपि-वशान उत्पन्न हा त्याचा मूगुरुप होय. मस
देदीय उत्पन्न झालेले नाही, म्हणून त्यारा गोत्र नाही याचप्रमाणे नै अवर्ण आहे,
म्हणजे पारा नानि नाई व्यवहाति आपण म्हणतां त्याममा त्याला जात.
गोन । सही नाही, म्हणून में अनादि माणि अनत अस आहे त्याला चक्षु श्रोत्रादि
इद्रिये नाहीत किंचा हलपदादि अवपर नारीव दुसरा पदार्थ पहावयाचा असल्यास
किरा निवारपाचा असल्यास इद्रियांची व अवराचा आवश्यकता असते महारा
इद्रियादया नाहीत, असे श्रुतीने सांगितले आहे यावरुन एक पट असा पनि
निपतो की, बलाशिवाय परमार्थत दुप्तरी पतुच नाही, हे तत्त्व सांगण्यारा
थुनीचा अभिप्राय आहे यावरन ने अत्यत यूक्ष्म असले पाहिने, असे सारे
अत्यन घुत्यवस्नु इदियशून्य व अवयवशून्य असते, हैं प्रसिद्ध आहे आकाशाला
अवयव नाईन हे कोणास ठाऊक नाही! तसेंच में अन्यपही आहे, कारण मन्यन
सूक्ष्मपानमा विकार करणारी दुसरी वस्तूप गसते यामुळे महासारसी युदम परनु
अध्यय अथरा विकारान्य असते नात्पर्य यह हो वनु निन्य, अनायनन, कार्य,
कारणशुन्य, सवव्यापी, एक आणि अव्यय अशी आहे त्यापासूनच सर्व भूत उत्पन्न
होतात म्हणजे आपल्यात दृश्यमान होणारे चराचर विन्द व त्यातील मुस-दु से ही
सरममाया अधिष्ठानार दृश्य-मारप होतात सर्व दियाचे भविधान वा आहे
आणि ने एक अग्न नित्य, एकाम, सर्वत्र घनदार पसरलेले, सर्व-स्वामी आणि
विकारशून्य आहे असे विद्वान आणि विवेकी पुरुषांत समाते विवेकी पुरपांस
उपयोगी पडणार है ब्रह्मलक्षण आणि प्रवर्णन आहे या महलाचे ज्ञान परवियेने
मान होते, असे भागत्या मनांत सागितलेच माहे ॥६॥
मंत्र सातवा.
यथोर्णनाभिः सूजते गृहते व यथा पृथिव्यामो.
पधयः संभवन्ति । यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि
तधाऽक्षरात्संभवतीह विश्वम् ॥ ७ ॥

·. "मुण्डकोपनिषत् . अन्वय व अर्थ-यथा उर्णनाभिः सृजते गृहत्ते च, यथा पृथिव्यां ओपधयः संभवन्ति, यया सतः पुरुषाव केशलोमानि, तथा अक्षराव विश्व इह संभवति (ऊर्णनाभि म्हणजे कोळी जाळे निर्माणकरून त्याचा लय करितो, पृथ्वीमधून वृक्ष वनस्पती आदि स्थावरजगम पदार्थ उत्पन्न होतात व तेथेच लयाला जातात. आणि जिवंतपुरुषापासून केश, लोम, इत्यादि उत्पन्न होऊन नाहीशी होतात, त्याप्रमाणेच अक्षर परब्रह्म त्यापासून हे सर्व चराचर, मूर्तामूर्त, विश्व म्हणजे ब्रह्माड उत्पन्न होते आणि तेथेच ते लयास ही जाते.) ॥ ७ ॥ मन-यजु एर आणि अव्यय आहे, नर मुष्टि कशी उत्पन्न झारा, सृष्टीचा क्ता कोण, साराश, सृष्टी सपादान आणि निमिच कारणे कोणनी, अशा शका येईल. नि उचर नौन दृशत घेऊन या मान दिले आहे. कोणत्याही अन्य उपादान कारणाची अपेक्षा न करता योगी आपल्या शरीरातून तनु बाहेर काढून त्याचें जाळे निर्माण करितो आणि इष्ट कार्य झाले म्हणजे ते आपल्या शरीरामध्यम ओन घेतो, हे उदाहरण असे दर्शविते की, अन्य उपादानकारण नसताहाँ कोव्यास एक लहानशी सृष्टि उत्पन्न करिता येऊन विमा उपसहारही करिता येतो पृथ्वीच्या दृमातात निमित्तकारणाचा अभाव आहे आणि तिसन्या दष्टातात जीपासाररन्या ज्ञानी पुरुषापाएन देश-रोमादिकासारसे नित्य वादणारे परतु अज्ञानी असणारे पदार्थ उत्पन्न होतात व स्पाचे उपादानकारण व निर्मित. कारण तोच असतो असे सामान्य व्यवहारांन दिसते तात्पर्य निमित्त व उपादान कारण नसताही एका पदाधीरा दुतो स्वदिलक्षण पदार्थ निर्माण परिता अनात व त्याचा लपहा परिता येतो, असें सामान्य व्यवहारात दिसते. सर्वांस अनुमवही असाच माहे. तेव्हा एक आणे अव्यय वह्याला अनेकरूपी व कमी-अधिक होणारी सृष्टि निर्माण करिता येणे अशक्य नाही, हे म्हणण्यास काही मत्यवाय नाही. वरील दृष्टांत हे केवळ दृष्टानापुरतेच प्यावयाचे आहेत. केवळ समजूत पट्टावी यासाठी या दृष्टांताची उपयोजना पेलेली आहे. आपल्यास योध घ्यावयाचा आहे, तो इतशय की परमार्थ- रक्षार्ने एप असणारी दस्नु ध्यवझरान अनेक भाणि स्वरूप-विलक्षण झाग आहे असे दिसने सृष्टि अनेकरूपी आहे आणि क्षय वृद्धि पावणारी आहे, तेव्हा निच्या उत्पत्ति-- सथारा काइती एक आणि अव्यय असं कारण असले पाहिजे, असे शासशुद्ध व्यावहारिक दृष्टीला पारत असते आणि व्यवहारात हें पारणे नीट आहे म्हणून न्यावा वित दृष्टींची व्यावहारिक समजूत पडावी एतदर्भ मार है व्यावहारिक दृष्टोत उपपोगा पान माणि एक वस्तु अनेरापी कशी होते, अन्ययवस्तूपासून विकारी पदार्थ क्ते

·सपादकाचे विवरण
उत्पन्न होतात, है व्यावहारिक रीतीनं दाखविण्यासारी मात्र मत्रांतील दृष्टांताचा उप-
योग होतो याममाची विशेष पचा मी उपसाहारांत करणार था।"
-
मंत्र आठवा.
तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते । अन्ना-
त्पाणो मनः सत्यं लोकाः कर्मसु चामृतम् ॥ ८ ॥
अन्वय व अर्थब्रह्म तपसा चीयते (ज्ञानरूपी तपाने ब्रह्म
सपन्न होते. ) तत अन्न अभिमायते ( त्यापासून अन्न-अव्यक्त मूळ
प्रकृति-उत्पन होते ) अन्नात् माणः, मन , सत्य, लोका, कर्मसु
अमृतम् च ( अन्नापासून प्राण, त्यापासून मन, सत्य, पचमहाभूते-
सप्तभुवनें, कर्म आणि उपभोगाशिवाय विनाश न पावणारी कर्मफलें
उत्पन्न होतात.)॥८॥
या मनास परमलापातून सृष्टपुत्पत्तीरा कम क्सा असतो त सांगितले आहे
मयमत -सृष्टि उपन हाण्याच्या पूर्वी, परम ज्ञानधासाच्या रूपाने आविर्भूत होऊन
मार उत्पन्न करण्याचा सकल्प ज्ञानदराने सिद्ध करित या सकल्पापासून अन्न म्हणजे
मूल-अरुति ( चराचर सृष्टीच उपादान-कारण) उपन्न होते मूल मरुतापासून
प्राण (चैतनशाक) प्रकट होनो पुढे माणापास्न सकल्प-विकास-निश्पाद
खरूपाय मन, त्यापासून आकाश, वाय आदि पचमहामतें यापासुन म वादि अनेक
लाक, त्यामन्ये म आणि कर्मापासून उत्पन्न होणार अमृत (कर्मफल ) असा या
ब वधभूष्टी पा उपत्तीचा कम आहे ध्यानात ठेवावयाचे आहे की, केवल ज्ञानरूपी
मह ज्ञानी होऊन नतर सृष्टीच्या उत्पत्तीचा सक्ल पूवर्धातील कर्मसचयानुसार
सिद्ध कति सक्स ज्ञानी हिरण्यगर्भ करितो आणि तो सिद्ध करण्यासाठी अनादि
जी भूरपनि निला आविभून करितो च्यापासूनच चराचर सृष्टि उत्पन्न हाने
प्रथमत माग, नंतर मन, या कम्पन कालापर्यंतची सृष्टि ही हिरण्यगर्भ आणि
मूल मनि पांच्या दारासिद्ध होते ॥८॥
मंत्र नवया.
या सर्वज्ञ सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तमादेत-
ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते ॥९॥

·२३६ मुण्डकोपनिषत् अन्वय व अर्थ-या सर्वज्ञः, सर्वविद , यस्य ज्ञानमय तपः (जो सर्वज्ञ आहे, ज्याला सर्वांचे विशेष ज्ञान आहे, ज्यानी तपश्चर्या ज्ञानरूप असते. ) तस्मात् एतत् ब्रह्म, नाम, रूपं, अन्नं च जायते (त्यापासून हैं दृश्य ब्रह्म, नाम, रूप आणि अन याची उत्पचि मागच्या मंत्रात सागितलेल्या क्रमाप्रमाणे होते.)॥ ९ ॥ या मनात उत्पत्तीच्या कमाषा उपसहार केला आहे. उसचाचा विचार परें दुसन्या मुहकाच्या पहिल्या सात सागावयाचा आहे येथे केवळ इतकेंच सांगितले आहे की, मायेचा सत्व नामक दिशार वीरुत कटन मझ सगुण होते हैं माल्या- नंना त्यारा पुढे जा काय सृष्टि करावयारी आहे, त्याचे सामान्य ज्ञान आणि मुरी- तील प्रत्येक पदार्थाचे विशेषज्ञान साल्परूपाने आनिर्भून होत आपल्या सत्रगुणात्मा ज्ञानाच्या सामर्थ्याने हे सगुण ब्रह्म पुढे होणा-या सृष्टीचा सर्व सामान्य आणि विशेष नकाशा भापल्या सक्लामध्ये अवतीर्ण करित आणि नतर संच सगुण या विराट- श्यप धारण करून मामरूप आणि अन्न असे दोन प्रकाराने सिद्ध होते अन्न म्हणजे भूषाचे मूल अथवा अन्य स्थाणि अपास्त स्वरूप होय यालान मूल प्ररुनि असें म्हणनात मनोक नामरूप या पदांनी मूल मरुतीचे सामान्य आणि विशेष ज्ञान है समजावयाचे आहे विराट्रस्वरूपी या हा सगुणवसाचा पहिला परिणाम आह नहाने सगुणस्वरूपाचा स्वीकार करून सकल्प आणि सक्ल्पविषय सिद्ध केल्याबरोबर त्याचा पहिला परिणाम (सृष्टि आणि सुष्टिज्ञान ) ग्यत आणि न्यारुतखरपामध्ये होतो. परमार्थत पाच ब्रह्म सामाय-निर्गुण- विशेषस्वरूपांनी विद्यमान असने,पण व्यवहारत मगुणस्वरूपाने (हानस्वरूपाने ) आणि नतर विराटस्वरूपाने म्हणजे झाला आणि ज्ञेय या स्वरूपाने अवतीर्ण होतसे दिसर्ने हा माया सूत्रप उत्पत्तिमकार या मनात सांगितला आहे अशाच अर्भाव वणन प्रश्न, ऐतरेप, छान्दोग्य, बृहदारण्यक इयादि उपनिषदोन अवतीर्ण झाले आहे. सारशि, वस्तुत निगुण मा एक-रस-स्वरूपाचे आहे विचाराने पाच वरूपाचा निश्चय व्हावयाचा आहे पण व्यवहारांन निमम असलेल्या जीवास ज्ञाता, ज्ञेय आणि ज्ञान, कर्ता, कर्म व काप, भोना, भाग्यवस्तु पाणि मोग, इत्यादि पवारांनी ही गृष्टि दिसन असने पावहारिक शास्त्रदृष्टाने या पूर्वोष प्रयारा की ज्ञाता आणि डोय, की ज्ञाता आणि ज्ञान आणि कधी ज्ञान माणि झोय या दूधीचा मात्र विचार करता येतो, व शेवरी या याचा विचार करिता कारना तो एक्स्लरूपामध्ये म्हणजे ज्ञानरसप्पामध्ये लीन होते है ज्ञान अपौरुषेय उपनिषदांच्या अभ्ययनाने, गुवया उपदेशाने आणि सापा श्रयण-मननादि सापनर्मीि 'एक्च याज्ञान-सक्षपात मात्र विद्यमान आहे' अमा निभा होऊन 'ज्ञान-प्रदरूप मी बाई मसा साक्षात्कार होतो. याममाणे ·संपादकार्य पियरपा. अविद्यामूरप ससाराची उन्नति व्यावहारिक ज्ञान आणि व्यावहारिक कम विहित कर- पाया हानशाखांत व धर्मशास्त्रांत होते आणि पुन. या उमयताची उन्ननि दानशास्त्रात होते शेवटचे शासजीवांस ज्ञानग्वा का असई भाण अभग शांति देते हा विचाराच्या दृष्टीने सत्यापा माग आहे जीरास पुरुषार्थाचा मार्ग दामदेिण्याचा हा प्रभ आहे. मम सन्य आहे, हे जीवास अनुभवटीने सिद्ध करून प्यावयाचे धाहे आणि हे सिद्ध काण्यासाठी सृष्टीचा व ज्ञानाचा उत्रनिरिथनिलय- कम श्रुनीरा येथे व अन्यत्र सांगावा लागला आहे ॥९॥ प्रथम खण्ड समाप्त “यसात्परं नापरमस्ति किंचित् । यसान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ॥ वृक्ष इव स्तब्धो दियि तिष्ठत्येकः । तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ।। ७ ।। प्रथम-मुंडक। खंड दुसरें. मंत्र पहिला. तदेतत्सत्यं मन्त्रेषु कर्माणि कवयो यान्यपश्यं- स्तानि त्रेतायां बहुधा संततानि । तान्याचरथ नियतं सत्यकामा एप वः पन्थाः सुकृतस्य लोके ॥१॥ अन्वय व अर्थतत् एतत् सत्यं ( हे सत्य आहे. प्रम मात्र सत्य आहे. जीवाने आपले आत्यतिक कल्याण करण्यासाठी हे सत्य * हा मत्र गरामानुजानी दिरा आहे पण हा लेपक असादा अम' वाने. अर्थ मांगे दिलाच आहे

·१३८
मुण्डकोपनिषत्
समजून घेतले पाहिजे.) मंत्रेषु यानि कर्माणि कवय अपश्यन् तानि
त्रेताया बहुधा संततानि (वेदमत्रामध्ये बुद्धिवान् पुरपानी जी कर्मे
पाहिली ती त्रेतायुगामध्ये किंवा तीन स्वरूपानी-अनेक प्रकारची झाली)
सत्यकामा तानि नियत आचस्थ ( सत्य बस्तु प्राप्त करून घेण्याची
इच्छा धारण करणारे जीव हो, या कर्माचे योग्य त हेर्ने अनुपालन करा.)
मुकृतस्य लोके एपः व पन्या (मुकृताच्या लोशाला नेणारा हाच
मार्ग तुमच्यासाठी निर्माण झाला आहे ) ॥१॥
या मनाचा अब उभा आहे वेदभत्रामध्ये नी नी म्हणून विहित पर्ने युद्धिान्
पुरुषास ज्ञानगोचर झाली त्याचा विचार पुढे तीन रूपाना अनेकप्रशारघा झाला है
तान प्रकार म्हणजे होत्र, यानुप आणि औदात्र हात मनोक ददास आधुनि
पन्यासार्टी आवाहन करण त्यास आगत दण आण आहुति दत असता गापन
करण, अस तीन प्रकार कम पुढे सापिभून सार आणि नतर याच तीन वर्षीया
माग भोला शासाठ सिद् शाला यर्थ श्रुनाला सांगावयाच आहे का, श्या काणाला
व्यपहारन कृताय हार्वे अशी इरा असेल त्यान पूर्वीच्या ज्ञानवान् कयास जी कम
ज्या मूल स्वरूपाने आविभूत धार्ग न्या काच याच स्वरूपाने अनुष्ठान मेरे पाहिजे
तापय, पूनाच्या ऋषींनी जसे कम करें नस कम प्रत्येक हानी पुस्पाने के नर न्याय
ऐहिक आणि परमार्थिक कल्याण हाइली में व्यवहारण सत्य आहेतर पण
ज्याला बाहान सपादन कम्न ब्रह्म झावयाच आहे यान या सत्यापी कांच
निकाम अनुष्ठान केल नर ही कम वित्तावाच्या कामी उपयोगी पड़नील व
चाममा यति सत्परस पेइल ॥१॥
मत्र दुसरा.
यदा लेलायते याची समिद्धे हव्यवाहने ।
तदाज्यभागायन्तरेणाऽऽतीः प्रतिपादयेत् ॥ २ ॥
अन्वय च अर्थ-हि यदा सपिदै हव्यवाहने अधिः लेलायते
(होमकुडातील अलि प्रज्वलित झाला असता घेव्हा जेव्हा त्याची
ज्वाला होमकुडामय क्रीडारिते। ददा आज्यभागी अन्तरेण
आहुतीः प्रतिपादयेत ( त्यावेळी दक्षिणोतरभागी व पार्धभागी
ज्या आज्यमागा, यान होते, त्या भागातील स्थानावकाशामध्ये
आहुतीचा प्रक्षेप करावा.) ॥२॥

·सपादकाचे विवरण ये अमिहोत्राच्या आहुति केव्हा व कोठे याव्या, हे सांगितले आह होमकुद्धातील अनि म दलित होऊन तो अमळसा शात झाला, कुडामध्येच कौडा करू लागला पालका सारख्या आपल्या काली आदि जिह्वा बाहेर काढून त्या चारित आहे, असा जेव्हा समय येतो, तेव्हां दर्शपोर्णमास इटींच्या आहुतिस्थानामध्ये जो स्थलायकारा असतो, त्या अवकाशात अग्निहोत्राच्या आहुति च्या स्थानी यादयाच्या असतात, त्या स्थाना दररोज दोन 'आहुति देवताच्या उद्देशान यान्या साराश, यथाविपि कम करावे म्हणजे ते मस्त हाते ॥३॥ मंत्र तिसरा. यस्याग्निहोत्रमदर्शमपौर्णमासमचातुर्मास्यमनाम- यणमतिथिवर्जितं च । अहुतमवैश्वदेवमविधिना हुतमासप्तमांस्तस्य लोकान्दिनस्ति ॥ ३ ॥ अन्वय व अर्थ-यस्य अग्निहोत्र अदर्श, अपौर्णमासं, अचातु- स्यि, अनाग्रयणं, अतिथिवर्जितं, अहुत, अवैश्वदेवं, अविपिना हुतं च (या अरिहोत्र्याचे अग्निहोन, दर्शपौर्णमास, चातुर्मास्य, अप्रयण, इत्यादि कर्मानी वर्जित झाले आहे, ज्याचें अग्निहोत्र अतिथींचा सत्कार करणारे नाही, जो अग्निहोत्री वैधदेव करीत नाही आणि याचे हान अविधिपूर्वक होते ) तस्य आसप्तमान् लोकान् हिनस्ति ( अग्निहोत्र, त्या अमिहोन्याचे सप्तोकापर्यंतच्या सर्व भूर्भुवादि लोकाचा नाश करित.)॥३॥ या मत्रान अप्नाचे यजन क्दन बनिहार धारण करणान्या पुरुषानें अमिहोत्रारा अवश्य असणारी कर्मे केली नाहीत वर त्याचा सवस्वी या रोती, असे सांगितले आहे दर्शपोर्णमास, चातुमास्य, अधयण इत्यादि अनेक प्रकारच्या इष्टि आहेत प्रत्येक भामावास्थला पूणिमैग, प्रत्येक चातुमासाला आणि शरत्साली विशेष कर्म करून भमाचे पनन करावे लागत हैं एम अवश्य आहे यारममाणे शापल्या परी यहच्छेन अतिथि प्राप्त झाला असता त्याचा आदरसशर वरण व त्याला अन्नानादिकानी तृप्त करण हेही अवश्य कम आहे अमिहोत्र ठेवून नित्य आहुति देण वैश्वदेव काणे आणि सर्व कर्मे विषिपूर्वक करणे याही गोष्टी मनाह पक्षाच्या आहेत पर सोगिन लेली में अमिहोत्र्याने केली नाहीत तर त्याचा सवस्ती घात होतो त्याला येथ किदा इतर कोठेही जीवनास मिळत नाही, असे श्रुताचे सांगणे आहे. प्रत्येक गृहस्थाने

·२४०
मुण्डकोपनिपत्
गृह्मामीचे अनुष्ठान करावयाचे असते त्याप्रमाणच प्रत्येक अमिहोन्याने पर सांगि-
तलेग मद को विधिपूर्वक केलंच पाहिजेत ही केली असतां भूलोक, भुवाक,
सलाक, महाक, जनतोक, तपोलोर, सत्यरोक, या समलोहा सुस कमात्यास
माप्त होते अथांतच ही करें न करणाराम चा अविधि-पूर्वक कर्म करणारास हैं
लोकोता. भुत मिळत नाहीच, पण उल दुसमान त्यांच्या पदरी पढन तासय में आहे
है, अग्निहोत्र असो किंवा दुसरे कोणतेही वेदिक कर्म असो, में कर्म विधिपूर्वक केले
पाहिने याप्रमाणे कम कैलें सर पुण्याची प्रापि होते यथासांग कर्म करण्याच्या
आड ही अमरी अनेक विनं येतात, तेन्हा फार सावधपणाने म मे जीयान आपले
नियतकर्म कावे हा वेदभान्य मार्ग आहे याने कल्याण होणार आहे, मयेक
पदनिष्ठ कल्याणरने स्थान टेवाद. 13॥
मंत्र चवथा.
काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता या च
सुधूम्रवर्णा । स्फुलिग्गिनी विश्वाची च देवी लेलाय-
माना इति सप्त जिहाः ॥४॥
अन्यय व अर्थ- काळी, फराली च, मनोजवा च, मुरोहिता, या
च सुधूम्रवर्णा, स्फुलिङ्गिनी, च, ललायमाना विश्वरुची देवी, इति
सप्त सिन्हा ( काली, फराली, मनोजवा, मुलोहिता, सुमवर्णा, स्फुलिं
गिनी आणि स्पदन फरणारी विश्वरची देवी या अमीच्या सात
जिम्हा आहेत.) ॥१॥
वे अमापा ममशनाची सात निरनिगटी सप मौगितही आहेत जसमध्ये
अमि पाट्न व ईत्य अमीस गोमयात्रै गोडे समर्पण गेल्यानतर अामाची जी अनेक
ग्या टीम परतात न्या निदर्शन आहे प्रथम कृष्ण पण, भनर सविडसर वर्ग,
पुर्दे धूमासह मकर होणारा पति, मनर विणण्याच्या रसान पार होणारा आणि शेवरी
पचल पदिम्य असणारी मुंदर साग, अशा प्रकारची ही अभीपी स्ववर्ष आहेत. अनि
मट होतो तो याच सम्पानी न जातो चांवरप पर करन बेदाने भनीचा था
साम निशा आहेत असं म्हटरें मारे मन सोकास पाँचविणा-या या सामीम्पा मा
जिदा होत. या प्रत्येक निहूस आइनिप्रदान करणे । धर्म आहे ॥४॥

·संपादकाचे विवरण. १४१ मंत्र पांचवा. एतेषु पश्चरते भ्राजमानेषु यथाकालं घाऽऽहुतयो शादायन् । तं नयन्त्येताः सूर्यस्प रश्मयो यत्र देवानां पतिरकोऽधिवासः॥५॥ अन्वय व अर्थ-यथाकालं आहुतयः आददायन् च यः एतेषु भ्राजमानेषु चरते (श्रुतीने ज्या ज्या काली ज्या ज्या आहुती द्याव्या असें सागितले आहे, त्या त्या काली त्या त्या आहुती अमीला देऊन जो अमिहोनी या तेजस्वी असणा या अग्निस्वरूपाची यथासाग सेवा करितो.) यन देवानां एकः पति अधिवासः एताः सूर्यस्य रश्मयः त नयन्ति ( देवाचा अद्वितीय स्वामी जो इंद्र त्याचे जेथे वास्तव्य आहे, तेथे हा सप्तजिव्हात्मक सूर्यरश्मि-सूर्यकिरण-त्या मिहोन्याला घेऊन जातात.)॥५॥ घाही मगचा अर्थ स्पष्ट आहे अभिसेवा पिमिपूर्वक करणाऱ्याला कोणत्या फलाची मानि होते, येथे सागितले आहे अप्रीच्या सात जिह्वा आहेत म्हणून घर सागितलें त्यांनार येथ सूर्यकिरणस्वरूप प्राप्त होते असे म्हटले आहे 'स्वर्गकामी यजेस या पुरुषाला स्वर्ग हवा असेल त्याने यज्ञ करावा' असे श्रुता सांगा माहे यहाने स्वर्ग मिळतो तेव्हा अर्थात् न नित्य वास्तव्य करणारा, देवाचा सामा जो इद त्याच्या सगताचा राम होऊन स्वर्गस्थ अमिहोन्यास मुख मिळत ॥५॥ . मंत्र सहावा. एह्येहीति तमाहुतयः सुवर्चसः सूर्यस्य रश्मिभि- यजमान वहन्ति । मिया वाचमभिवदन्योर्चयन्त्य एप या पुण्यः सुकृतो ब्रह्मलोकः ॥६॥ अन्वय व अर्थ-सुवर्चस: आहुतयः 'एहि पहि' इति, मियाँ वाचं अभिवदन्त्या सूर्यस्य रश्मिमि तं यजमान बहन्ति एपः वः पुण्या, मुकृतः, ब्रह्मलोका, अर्चपन्त्यः (या तेजावी सूर्याच्या किरणानी सुशोभित झालेल्या आहुति त्या यजमानास • यावे यावें , ·१४२ मुण्डकोपनिषत् असे आवाहान करून त्या यजमानाला घेऊन जातात व आपल्याला हा पुण्यकारक ब्रह्मोक ( स्वर्गलोक ) आपल्या पुण्याईनें प्राप्त झाला आहे' अशा प्रकारचे सुखदायक स्तवन करून त्या यजमानाची पूजा कारतात.)॥६॥ या मत्रान यजमानाय स्वर्गरोगा गमन में होते, हे मागितलें आहे. पेदान सागितलेत भजन-याजनादि पुण्यम लें असतां इलोकाची मामि आहुति द्वाराने होते सर्व आहुति पजमानाची स्तुति करितान, त्याला भत्यक्ष वर्गलोक दासवून तेथें नेतात आणि त्याची पूजा करितात, इत्यादि प्रकार येथे वणन रेला आहे येथे मानलोक याथा अथ इदरीक असाच केला पाहिजे कारण, 'पनाने स्वर्गलोक पात होतो' असे वेद म्हणतात. प्रारणही वर्गा शाहे माण भक्स स्ले असनो क्या कमाचं फल भोगण्यासाठी स्वगलोकासारथा श्रेष्ठ लोकाश नाति हानी हेही न्याय आहे. আমদাগ या सहातील पहिल्या मनापासून नों सहाव्या मंत्रापर्यंत म्वग- पास विहित कर्म कोणते । कराव क्स! विहित का केले नाही तर किया केलेले कम अविधिपूर्वक मार्ने तर काय शिक्षा होते आणि विहित पम विधिपूर्वक कैलें तर कोणते फल प्राप्त होते, हे सर्व विस्ताराने सागून पहिल्या मनात 'एष व मुरुतस्य पथा ( सन्झर्माचा तुम्हास पोग्च लता हा मार्ग आहे)' अस प्रतिज्ञालपाने में सांगितले त्याचें धुतियराने समर्थन केले आहे. सारा या सहा मनान सामान्यत सकाम असणारा जो कममार्ग त्याचे विस्तारपूर्वक वर्णन झाले. था मार्गात महाहानाचा विया ब्रह्मा मेरत्त्वज्ञानाचा मुींच समपं असत नाही, हे लक्षात टेवावयाचे आहे ॥६॥ मंत्र सातवा. प्लवा ह्यते अहदा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एतच्छेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥७॥ अन्धप व अर्षयेषु अष्टादशोक्त अवरं कर्म, एते यज्ञरूपा हि अदालमाः (ज्यामध्ये अष्टादशमी उक्त केलेले व भयर म्हणजे कमी योग्यते) फर्म माहे ते म्हणजे खरोखर अद असणान्या नावा-पळ्याचे ताफे-होत.) एतत् श्रेया ये मुद्राः अभिनन्दन्ति ते पुन एव नरा:

·मुण्डकोपनिषत् मंत्र आठवा. अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डित मन्यमानाः । जघन्यमाना परियन्ति मूढा अन्धे- नैव नीयमाना यथाऽन्धाः॥८॥ अन्वय व अर्थ-अविद्यायां अंतरे वर्तमाना:, स्वयं धीराः, पंडित मन्यमानाः, गड्डन्यमानाः मुढाः परियन्ति; अन्धेन एव नीयमानाः अंधाः यथा ( अविद्येमध्ये असणारे व कर्म करणारे, आपल्या स्वताला आपण मोठे बुद्धिवान् आहो, असे समजणारे आणि आपल्यास में विदित व्हावयास पाहिजे विदित आहे, असे मानुन घेणारे स्वविघातकी मुर्ख लोक जन्ममरणामध्ये चनाकार फिरत असतात. अंधळ्याने अंध- ळ्यास न्यावे, याप्रमाणे आविद्या यास फिरवित फिरवित जन्ममरणाच्या गर्नेमध्य लोहन देत असते. ) ॥ ८ ॥ विशून्य जी अविद्या तिच्यामध्ये राष्टून कमामध्ये गुरफटलेले विवेकशून्य लोग स्वत आपल्यास आपण मोटे बुद्धिवान् आण पडित असे समजून घेत असतात म्वत बद्रि नय्नही व काही वाचलेले किंवा ऐकरें नएनरी या लोस मोटा पण वृथा अभिमान असतो की आपली विवेकबुद्धि अत्यन तीन आहेखाणि आपल्यासारसी विद्वत्ता रखन वहीं समजत नाही आणि दुसन्याने काही चार उपदेशाच्या गौरी सांगितल्या तरी हे ऐकून प्यावयाचे नाहीत विषयाच्या इन कर्म करल ने पार पडल अतना आपण मोठे मुसी, हो, धन्य अयं जाणि परमठपताच भाग्य आपल्या चरणापाशी येऊन आपली सेवा असड बरीच राहील, अशा माया होम याम मुरलेला असतो मचि फल नित्य भुस-दु सात्मक असते विषयमाति न्यावर काहीं ये मुख दोन टोक. पण विषय मात होऊन तो नाहीसा रारा म्हणने दुखपूर्ण शांत आणि अमान विषय माप्त झाला नाही तर नत्सवी चिनापूर्ण निराशा उत्पन पर हा प्रत्येक कर्मविपाकाचा इतिहास आहे. कमान सपति वाटेल व ऐश्वर्य येईल कदाचित, पानु चित्ताला जी सब शानि वा अप्सते नी विसयजना कमान किया रिपरजम्पमुखाने केव्हाही मिनदयाची नाही अदिवेका कर्माचा विपाक म्हणजे जन्म, जरा, दुस, शौर, चिंता, यांची मालिका, दार म्हणून पवियोमर्ये काम करणा-या माणसाच्या पाठीमाग रागते. शाश, रोक फेरर अविये गुरगम मनतात आणि ती शिकडे सोसत दुसन्या पोणासही नाही ·सपादकाचे विवरण नेहल तिरडे यांच नावें लागर्ने अविया, अनामसवेधी दिया, कर्म करुन विषयाचा उपभोग घेण्याची प्रेरणा करणारी अविद्या, हा स्वत हानशून्य म्हणजे अधळी आहे जागि हिच्या नादाला हागलले सप्तारी लोवक्ष अधळे असतात. मग काय विचारा हा बधा अविद्या या अघन्या ज्ञानशूय लोकास जन्ममरणमूला गर्नेमध्ये नेऊन अंधेराम या लोकांस गरगर फिरवीत राहते सदेव यकार प्रमण करणाऱ्या शुष नलिकायबावर घसविलेला रानु आपण पटू को काय या सीताने जसजमा स्या फिरणा-या पत्राचा आधार घेतो, तसतसे ते यत्र जास्त जोरान फिरू लागून त्या राधूना स्थिती दीनदाणी करित असते, हे मवास अनुभवानही डामक आह असाच भार समारी पुरुषाचा आहे रविवेका समार है दु खाचें आगर होय पति उस्त्र होणान्या टु साचे उपशमन करण्यासाठी जा जा ससारी उपाय जीत करितो, नौ नों या दुखमूलक ससारांग जास्तच सोल पाप जाशन जीव कायमचे ताटात पडतात हे चिखलात पडलल्या माणि त्यातून निघण्याचा प्रयन करण्यासाठी जास्त जोरान पाय सारी दरपणाया गाईला जसें जास्त सोलात जाऊन पड़ावें लागत, त्यारच हे प्रत्थता होय असो, या विषयावधाविषयी जित लिहावें पचा नितके बोलावे तितके भाउँन आहे.॥८॥ मंत्र नववा. अविद्यायां पहुधा वर्तमाना वयं कृतार्था इत्य- भिमन्यन्ति बालाः । यत्कर्मिणो न प्रयेदयन्ति रागात्तेनाऽऽतुरा क्षीणलोकाश्च्यवन्ते ॥९॥ अन्य व अर्थ-अविधापा बहुधा वर्तमाना', वय कृतार्थाः इति बाला अभिमन्यन्ति ( अविद्येमध्ये अनेक प्रकारची कामें करणारे व अनेक स्वरूपानी राहणारे बारिश लोक आपण धन्य आहों, असें सम- आणि त्यातच अभिमान मानून घेत असतात. ) यत् कर्मिणः रागात् न मवेदयन्ति, तेन आतुराः क्षीणलोकाः च्यवन्ते (कर्म मात्र करणा या लोकास कामक्रोधादिकामुळे आपल्या स्वत चे कल्याण अक ल्याण कळत नाही. म्हणून ते लोक लौकरच आपल्या स्थानापासून भ्रष्ट होऊन खाली खाली घसरत जातात ॥९॥ हा मात्र वरील मैत्राया अनुबाद करित आहे पर्षे फेवळ कमट लोक 'आपण धन्य आहो असा मभिमान वाटतो है जास्त सांगितले आहे आणि कामोधादि जतात, ·मुण्डकोपनिषद विशमुळे स्थास मापलें पल्याण अम्ल्याण कळत नाही, एवं गोट जारन सांगितली आहे दोन्ही ही मत्र देव ससारी पुरुषाचे चित्र सट रेखाटणारे आहेत. ये आत्मज्ञान नसते, इतरेंच नव्हे नर वेदाने स्वर्गलोक मिळून देणारी ही काही में विहित केस आहेत, त्यापही आचरण करण्याचे ज्ञान विधा मन सामथ्र्य या पुरुषांख नसन, स्वायी कर्म करावे, त्या पासून उत्पन्न होणान्या फलाचा उपभोग घ्यावा आणि पूर्वसचिनार्ने में काय मुल प्राप्त झाले असेल किंवा ना कोणती धिनि पास सारी असेल त्यापासून घट दावे, हा त्याचा नित्याचा रोजगार आहे असो ॥९॥ मंत्र दहावा. इष्टापूर्त मन्यमाना घरिष्ठं नान्पच्छ्रेयो वेदद्यन्ते प्रमूढाः । नाकस्य पृष्ठे ते सुकृतेऽनुभूत्वेमं लोकं हीनतरं या विशन्ति ॥१०॥ अन्वय व अर्थ-इष्टापूत वरिष्ठं मन्यमानाः प्रहाः अन्यत् श्रेयः न वेदयन्ते ( यज्ञयाग आणि यापीकूपादि सिद्ध करणे हेच अत्यत येष्ठ फर्म आहे, असे मानणान्या वेदमागी फर्मठास अविवेकामुळे दुसरा जो कल्याणकर मार्ग आहे, तो कळत नाही.) नाकस्प पृष्ठे मुकृत अनु- भूत्वा ते इमै लोक दोनवरं वा विशन्ति (पुण्यांशाने उत्पन्न होणारे कर्मफलाचा अनुभव स्वर्गपृष्टावर काही वेळ घेऊन हे वैदिक फर्मर लोक पुनः मृत्युलोकी जन्म येण्यासाठी येतात. किंवा भूलोकापेक्षाही जास्त कमी योग्यतेच्या लोकी स्वकर्मानुसार या लेकांस जन्म घ्यावा लागतो.) ॥१०॥ वैध वेदान में गर्म सर्ग मिळवून देणारे आहेमणून सांगितले आहे, न कम का- पापापा वृक्षात मागितला भाई नमारा येऊन विषद्रादि देवतांस ममात्र करणारे पायाग कराये पिंथा येथेच विहिरी, नदी, पार, इत्यादि साधून रडून सापासकी मिन प्यानी, है या कर्मठास थेट पका कर्म आहे, असे वाग्ने जामा जून काही एक पदार्थ माहे आणि त्याचे ज्ञान क्स पैकन पीपा पल्याण का भाले नय बाई, पापानाची या कमंट होना ओस क्विा ममदी मसते. यंदाने सागितागं कर दे म्हणने सारण लार्य बाग, मा पर्ने मान्पास REE करारपा राहत ना. असे या सापक पास मसने. पाया बदलीसा कर्मामु कामारपर्यंत पारोशाना सतासा भागार मिळतो.

·संपादकाचे विवरण. तथापि सत्कनि उत्पन्न झालेल्या पुण्याचा क्षय झाल्यायरोबर मृत्युलोकांमध्ये किंवा त्याच्यापेक्षाही हानतर लोकांमध्ये यास जन्म घ्यावा रागतो तात्पर्य है आहे की, जावत्कालपर्यन आत्मप्रकाशाचा किरण मन करणामध्ये पविष्ट झाला नाही तापर्यंन शरीरपुष्टि करणारे, ऐश्वर्य देणार, कीर्ति पसरविणारे कम आपल्या हातून शाल, तरी जीवाला अखड शान्ताचे मुखधाम भार व्हावयाचे नाही नुम्ही ससारात असा नीलाने वागा, समाजाचे कल्याण क्रा, राजनिष्ठ असा, धमार्ने दागून इंद्रादिदेवतांस प्रसन्न करा, कभी अधिक प्रमाणाने तुम्हास सुखाचा वाग मिळेल, है सरे पण आपण स्वपत्त अमर आहा मुशाचे आगर माहों, असे ज्ञान करुन देऊन स्वरूपाचे आविष्करण करणारा माविया जोपर्यंत तुम्हांस पार झाली नाही, तोपर्यंत जन्ममरणाची भाति कायम राहणार अज्ञानाना सागर जास्त सोलावत जाणार आणि दुसाने पर्वत अधिन अधिक उम होत जाणार, पान शरा माही चर-पूहात सापडले अभिनय स्वधानी परत थैण्याचा मार्ग माहीत नसल्यामुळे नशा त्या द्रोणनिर्मित चकामध्ये गरगर फिरत राहिला आणि शेवटी प्राणास मुक्ला, त्याममाणे अज्ञानाच्या किंवा अनामज्ञानाच्या अधमय प्रदेशात गोपर्यंत आपण वापरत माझ, तोपर्यंत भापण निरायाध शान्तीची अपेक्षा करणे हैं मुगाने हनी मिळण्याची अपेक्षा करण्यासारस व्यर्भ आहे असो ॥ १० ॥ मंत्र अकरावा. तपाश्रद्धे ये झुपवसन्त्यरण्ये शान्ता विद्वांसो भैक्ष्यचर्या परन्तः । सूर्यकारेण ते विरजा प्रयान्ति यत्रामृतः स पुरुषो धब्ययात्मा ॥ ११ ॥ अन्वय व अर्थ-हि ये शान्ता विद्वांसः भैल्ययर्या चान्तः, अरण्ये तप बद्ध उपवसन्ति (इदियदमन केलेले जे विद्वान् लोक भिक्षा- वृत्ताने राहून अरण्यामध्ये तपश्चर्या करितात आणि आस्तिकवृतीने राहतात ) पत्र स अमृत अव्ययात्मा हि पुरुष , सूर्पद्वारेण ते वि रजा प्रयान्ति ( नेथे जन्ममरणशून्य असणारा अक्षयात्मा पुरुष राहतो तेथे देवयानमार्गाने ते पापपुण्यशूब झालेले वानमस्थ अथवा तपस्वी लोक जातात)|| ११॥ थे दागपरथ माणि सन्याशी लोकांनी लक्षणे माणि या लोकांश समभने आणि आस्निायुहीने प्राप्त होणारे पर, याचे निदर्शन कैलें माहे तथापि या पानभरयास ·इगल्यानतर अनेक ४८ मुण्डकोपनिषत् अया यतीम मामस्वरूपाचा ओळख झालेली नसते हे 'आत्मज्ञान । था सर शन्दाभ्या अमावाने स्पष्ट होत आहे सताराताल मतदु साचा स्टाळा आल्यामुई किया ससारात गहिले असता सासारिक दुस अपरिहार्य स्वरूपाची आहेत, असे कळल्यामुळे हे लोर ससाराचे सर्व पाशमघ नोडून देऊन भरण्यामध्ये राहतात आणि नये भिक्षावृत्ताने उदरभरण करून आस्तिक्युवान तपश्चर्या करितात ससागपा अपदा ससार उत्पन्न करणान्या मभेयांच्या मूळार्थी काहा नित्य तत्वे आहेत, ती शाधन पाटगाच्या प्रयत्नांमध्ये याच्या मनोबुद्धि गुंतून गेलेल्या असतात मात्या समाने हे रोक कापिरसार यांतील विशिष्ट मताचे असावे श्रुतींचा उदय शतकाना सास्यमतरता कपिरमहामुनीचा अपना झाला, हे खरे; या महामुनींनी वेदसहित ब्राह्मणांत व उपनिषदांत आदरणारी शिवालिन मते एक कान त्यात सूनपद मेरे आणि आपल्या पुदीला नारापर एक महासास निमाण रहन सय जगात रित केले. ई ही सर पप सी सूत्र आणि ने शास्त्र हा उमयताचा पाया या दृश्य जगतावर आणि जगतात असणाऱ्या परतु इद्रियांत न दिसणा-या अनेक सामथ्यावर रचिरेरा होता या मतांत गावरबह- पाची मोळस यांस सारेटी दिसते, पण जीव हा स्वपन मामा आहे, परमात्मा आहे असे पास ठाऊक नरी नाहत दिा टाऊक असून महासिद्धातावर यांचा प्रदा तरी यसलेला माइती, असें पाने या दृश्यजगताचा सडा हावण्याचा मयत्न करून यांनी परिणामवादाचा उद्घोष केला, असो, पण कापिरसाख्यास मुभूत अन्तणारी तत्व देदकाली प्रचलित होती, हे विसरता नये सारांश, सापेक्ष नवज्ञानाप में सवमहताय या लोकांनी व याच्या आचार्यानी समुद्राच्या जोगवर केले म्हणून अस मा जाड्या सपस्म्यास प तीन आस्तिक्यधुद्धीच्या लोकांसज कल्याणकारक यश प्राप्त म्हादपास पाहिने हाने, न मिळाले नाही गणने यांस आत्मस्वरूपाची औरत झारी नाही असो, शुग म्हणने का, मतल्या शुद्ध आचरणाच्या आणि शुद्ध ज्ञानी रोका या तपश्चर्यामुळे या तोरांस अनृत, अध्यय अणि सत्र मांस पुर देणारा जो हिरण्यगर्भ त्या या होरी नामस्य करापयास सापडून एर फ्ल्पपर्यंत मात्र यास अमरत्व भौगारपाम सापरत. या 'अमृत', 'अव्ययामा,' 'पुरुष,' अशी पदे आहेत, या परून रित्येक पहिलोप्स म्हणता येत की, या माताल यानीस व वानप्रस्यांश श्रुतिमाय असणारी मुक्ति मिवारी पाहिन परेनु इगणे थुनिसभन होणार नाही कारण पहिल्या मनापासून ला मनापर्यंत कुमार प्रकरण चाररले आहे पारामा मनांत पाय रोमान् कचितान' इत्यादि पर्दे पर सूचविणार आहेत की मागील मका मन सांगिलटेनी सय फलें कमान उत्पन्न झाली आइन, नी नपर पात, धाणि अग शानिदेन वहानदप करणारे नियमिद ने मामला अनित्य कमान विा फरफराने दिपा भनित्यता पाने केमस सिद्ध भारपा .

·संपादकाचे विवरण. 'ज्ञानेनेव गु नाही. (२) तप श्रद्धा आहे परंतु ज्ञान नाहीं, विशेषत मामान नाही, अशी स्थिति असेल तापमैन केवल्यसाची प्राप्ति होणे अशक्य आहे कैवल्य ' असे श्रुति म्हणते 'सर्व मासिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते' असे स्मृति ही म्हणने अनुभवही असाच आहे. आत्मज्ञान झाल्याशिवाय सोकस जीवाला शान्ति मिळत नाही, असे वित्येक उदाहरणानी सिट्ट करून देता येईल म्हणून वरील शका बरोबर नाही. नी बरोबर आहे असे म्हटले तर प्रकरणविरोध, उपनमो पसंहारविरोध, श्रुतिस्मृतिविरोध आणि अनुभवविरोध येऊन पडताल असा विरोध उत्पन्न करणारा उपदेश सर्व नावाचे कल्याण करण्यामाटी अवतरण झालेली अनि माता वैष्ठादी करणार नाह याप्रमाणे येथपर्यंत श्रुतिविहित कम करणारे, युद्ध सांसारिक पद्दतान पागगारे, इष्टापूनादिकम करणारे आणि विश्वज्ञानाचा शोप रावण्याचा प्रयत्न करणारे सर्व रोर आत्मज्ञानशून्य असल्यामुळे कोणी येथे, कोणी सर्गलोकी, कोणा हिरण्य गर्भाच्या लोजी विषयसुखे विवा मानमिकमुसे भीगण्यायें आधिकारा होतात पण ही मुसे कालभगुर आहेत, ही मुसे जन्ममरण चक्वात नाहीत, है। भुसे नीवाला ज्ञानरूप करीत नाहीत, उपापोगसून सोडवान नाहीत, असें स्वानुमनावरुन प्रत्येकास कबून चुकण्यासारमें आहे, आणि जीवाम हे कम एतदर्थच श्रुतीने या प्रकरणान कमांचे दुमाध्यत्व, कर्ममुसाचे क्षणमगुरन्द इत्यादिका वर्णन केलें आहे या प्रकारचा हा मसार आहे, असे प्रत्येक जीवास कळावे हे श्रुतीचे मनोगत आहे असो | मंत्र यारावा. परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्बाह्मणो निर्वेदमाया- नास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभि- गच्छत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।।१२।। अन्वय व अर्थ-कर्मवितान् लोकान् परीक्ष्य ब्राह्मणः निर्वेद थायात् ( याप्रमाणे येथील सर्व दृश्यवस्तु आणि त्यापासून उत्पन्न होणारी मुर्खे कर्मजन्य आणि क्षणभंगुर आहेत, असे विवेकानें समजून घेऊन ब्राह्मण म्हणजे नित्यानित्यविवेक करणारा पुरुष वैशम्यशील होतो) अकृत कृतेन न अस्ति (अकृत म्हणजे नित्यसिद्ध आत्म- स्वरूप कर्माने केव्हाही प्राप्त व्हावयाचे नाही असा विवेक, विचारी पुरु- पाला उत्पन्न होतो.) तद्विज्ञानार्थ समिपाणिः स श्रोत्रियं ब्रह्मनि

·.
१०
मुण्डकोपनिषत्
गुरुं एवं अभिगच्छेत् ( त्या अकृत अथवा नित्यसिद्ध वस्तूच्या ज्ञान-
विज्ञानासाठी श्रुतिसंपन्न आणि अनुमनसाक्षात्कारी गुरुला मान या
विवेकीपुरुषार्ने शरण जावें). ॥ १२ ॥
मागील मत्राच्या विवरण न सांगितल्यापमाणे जो विवेकी पुरुष आहे, न्यारा
अनुमवाने शहाणपण मिळविण्याचे सामर्थ्य आहे, तो येथे व अपर दिसणार नप
विन्ध आणि योनील भुस आत्मयास असून कमनि सत्पन्न केल्ली आहेत, निर
शिद्ध नाहीन, मत कटून घेतो हे त्याचे कळण निव्ययझपाच सालें म्हणजे गा
या क्षणभगुर बाह्यमुखीचा व शान्ति उत्पन्न न करणा-या अज्ञानापा कीर येतो व
तिरस्कार जान्न होतो त्यारा वैराग्य प्राप्त होते आणि त्याला असे कळून युक्त
की, आपल्याला जी नित्य वस्तु हषी आहे तिचे खप अनिम्पकमा केन्हाहा
सिद्ध हापया नाही तासय त्यारा नित्यानित्य विरेक यथावरीताने करिता येऊ
गगतो नित्याचें यहण करावें अनित्याचा त्याग करावा, असेही त्याग समन
लागर्ने ह समजल्यानतर नित्य वस्तूचा अधिगम होण्यासाठी तो दसपत्र आणि
साहाकारी श्रीगुरूला नम्रपणाने शरण जातो
प्रत्येक गावाला नित्य वस्तु हवी असते आणि तिच्या पानीमाटा अथवा ना मिळेल
अशा आशेने सर्व ज्ञाना व अज्ञानी पुस्पांची पडपड सारसी गुरु असने अमुत्र मिळाले तर
भुख मिळेल तमुक के असता माझे ऐपप धारेल, हा गोह की असता माधी कान
अजरामर होइल, ती गोष्ट केली असता माझे पुर, पोत्र, प्रपत्र मना तर्पणोदक देवाल,
असे कलें असता मला स्वग मिल्ल, तसे केत असता सर्व विन्याचा उलगडा मला
करिता येइल आणि मरा नित्य वस्तु सापडेल, अशा भरी मदन प्रत्येक जाय पमा या
पानामागे लागला आहे पथ्य अनुभवकार वेगळा असतो नित्य वस्तु कर्म करन
वन हात नाही किंवा मिळत नाही हे नव जाना नपत्यास सुहा समजण्यात
फार काळ गगत अमनो आणि फार काळ गेला नरा तनल एसायासच भमनन
'यत्ततामपि सिद्धाना कश्चिमा वेत्ति तत्त्वत अस भगवतांनी श्रीमद्भगवदानेमध्ये
मागितल आहे, ते सर्वथा यथार्थ आहे आपल्या चित्तारा शांति हवा असेल तर शांना
माहेरपरन भामश्वरप में आपण खत होक तेव्हाच आपल्याला शात मिळेल
इनाच नव्हे तर आपण शांतिस्वरूप होऊ कमाने शांति मिरने, पण ना एक क्षण
मात्र जिवन असने हैं तत्व करत नाही म्हणून आम्ही नीव ससारामध्य पहाता आणि
सांसारिक मुसाच्या आशेन कम क्रीन असनों हायुद्ध यम आहे पण झ घम आह
दी गोर सुद्धा आम्हास समजत नाही विवको पुरुषारा मात्र तित्व समजते आणि
हे सानन्यानतर त्या पुरुषाला सामारिक भुताचा आणि समाराया तिरस्कार उत्पन्न
गतौ श्रुताचा असा उपदेश आहे का, अशा विवको पुरुपाने योग्य अधिकार पुरु
पाला शरण जावं आणि अध्ययन करण्याच्या बुद्धीन आ मत्स्पळपाविषयी पत्र
करुन आपली पदार्थ समजूत करून प्यावी ॥२॥

·सपादकाचे विवरण मंत्र तेरावा. तस्मै स विद्धानुपसन्नाय सम्यक्पशान्तचित्ताय शमान्विताय । येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम् ॥ १३ ॥ अन्वय व अर्थ-वस्सै सम्यक्पशान्तचिचाय शमान्विताय सः विद्वान येन अक्षर पुरुष वेद सत्य तो ब्रह्मविद्या प्रोवाच ( अशा प्रकारे, शास्त्रशुद्धरीतीने रागद्वेषादिशून्य झालेला, इद्रियनिग्रह केलेला, वैराग्यशील पुरुष शरण आला असता आणि त्याने ज्ञानभिक्षा मागितली तर त्याला ब्रह्मविद्येचा यथार्थ उपदेश करावा, तो असा की, ज्याच्या योगाने त्या वैराग्यशील शिष्याला अक्षर असें में विश्वाचे अधि ठान असणार आत्मस्वरूप समजून 'मी ही आत्मसरूपच आहे.' असा त्याचा निश्चय होईल.) १३ ॥ मागील मत्रांत गुरु वेदशास्त्रसपन्न आणि आममारात्कारा असावा अशा ना लक्षण सागितली, यालाच भाणसी एक विशेषण जोइन तो दयाल आणि शिष्य कल्याणच्यता असावा अस या मनात सुरविर रह नसच मागील मत्रान नियानित्य विवेक सपन्न आणि विषयवैराग्यशील असा पुरुष मात्र नमज्ञानाला आर्थि कारी होतो, असे सांगितले, न्यातच भर राकून नो श्रमदमादिगुणांनी युक असावा आणि मुक्त होण्याची तीव्र इच्छा त्यास असावी असे येथे स्पष्ट सागितलें आहे बहा. विद्याचे लक्षण ही घोडक्यात दिले आहे ते भले की, ब्रह्मास्तु अक्षर म्हणजे अवि नाशी असून सा जशा आहे तशीच अनुभवाला येते विश्वाप्रमाण तिचा प्रकार नाही विश्व दिसत तसे असन नाला आणि असतें गत दिसत नाही म्हणून ते पामायत सत्य नहें या साठी रात्य या विशेषणाचा वचार श्रुतीने येथे स्पष्ट केला आहे 'तत्त्वत' है पदही ध्यानान टेवण्यासारखे आहे 'तत्व असि' (ते तू आहेस) असा सद वेदानशाखांचा स्पष्ट उपदेश आहे म्हणून आचार्यांनी शिष्याचा असा निश्चय करून दिला पाहिजे की नाही स्वरूपात ब्रह्मरूप आहे साराश बल्ल हा एकच अविनाशी सत्य वस्तु आहे आणि ती आपण आहों, असा उपदेश साक्षात्कारी मुहर्ने अधिकारी मुमच शिष्यास करावा, हे बारान्या आणि राज्या मत्राचे तापय आहे.॥१३॥ प्रथममुण्डक द्वितीयखण्ड समाप्त प्रथम मुण्डक समाप्त ·मुण्डकोपनिषत् द्वितीय-मुण्डक, प्रथम-खण्ड. मंन्न परिला. तदेतत्सत्यं यथा सुदीप्तात्पावकादिस्फुलिङ्गा. सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षरादिविधाः सोम्य भावा प्रजायन्ते तत्र वापि यन्ति ॥१॥ जन्वय व अर्थ-तत् एतत् सत्य (तें हेही सत्य आहे.) ज्याअर्थी यह हो सयवस्तु आहे, याप्रया स्यामधिष्ठानावर आथप घेऊन सकर झारेल जीवस्तापही समावन सत्पर आहे पार होणे म्हपान व्यवहाररक्षेत व हा प्यपहार होय म्हणून ग्यपहारातील जापही व्यवहारात सय आहे याच न्यापाने जह ही ध्यवाति सत्य आहे असो- सौम्प, यथा सुदीप्सात् पावकात् सहस्रश विस्फुलिङ्गा प्रभवन्ते (हे सोन्य! ज्याप्रमाणे उत्तमरीतीने पदीप्त झालेल्या अग्नीपासून एकाच स्वरूपाच्या हजारों ठिणग्या उत्पन होतात. ) तथा अमराव विविधाः भाषा प्रजापन्त ( त्याप्रमाणे अक्षरापासून अनेक प्रकारचे भाव म्हणजे जीव उत्पन्न होतात ) तत्र च एव अपि यन्ति (आणि तेथे मात्र जाऊन ते लीन होतात ॥॥ पहिल्या मनाताल दृशत अत्यन समपर असून याच ना पयही उपड आहे मग एगांत पग्लेला अनि हमारी रिणापा बाहेर टारतो पथा मीनरत रहानमोठ्या असनात हे प्रयकाने पाइल आहे नसब या दिणग्या काहीवेळ राहून पुन आपल्या मरमारणारे अमिम्वरूपाकडे तेजाकडे जाऊन हीन होनात रही कियेकाती गिरीक्षन केलें असेर झ दृष्टान देकन श्रुताने आणखी एक गोष्ट साधण्यारा यशस्वी प्रयत्न केला आहे तो हाफी श्राइनारों टिणग्या बाहेर पडत असल्या तरी जेवून त्यांचा अब सारा तेभील स्तरपति मुळीच उरक होत नाही याच रीतीने अक्षरम्हणने आत्म स्वरूपापासून विविध म्हणजे मानाभशारच्या उपाधी घेऊन अनत जीव जन्मास येतात आण पुन देहाया आयुष्याची स्वकमानुसार मर्यादा कपली म्हणने महामन्ये जाऊन ·सपादकाचे विवरण न होतात, हे खरे, पण जीव सगुणवसापासून निमाण झाले म्हणून ब्रह्माचे स्वरूप काही कमी होते किंवा से जाव तथं जाऊन निसटले म्हणुन ब्रह्माचे स्वरूप मोठे होते, अशातला प्रकार नाही दृष्टांतामध्ये दासतातील सरकार दिसत नाहात म्हणून नमाला अग्नीची उपमा ततोतत रागा नाहा तथापि पताया आणि त्याचा भाग दासवि ण्याला वर सागितल्याप्रमाणे तो उपमा अतिशय ममपक आहे हे मात्रमययास येर्ने । मंत्र दुसरा दिव्यो घमूर्तः पुस्प सयाद्याभ्यन्तरो यजः । अप्राणो घमनाः शुभ्रो यक्षरात्परत: पर: ॥२॥ अन्वय व अर्थ -हि पुरुप दिव्य अमूर्तः सबाह्याभ्यतरः हि अज", अप्राण', हि अमना शभ्र, हि अक्षरात् परत पर (पर- ब्रह्म हे सर्व दृश्यादृश्य वस्तूस पूर्णत्व देणारे आहे. कारण ते स्वयम- काश व अमूर्त म्हणजे निराकार आहे. ते अतरियापी आहे, तें अनादि आहे, ते प्राणशून्य, मन शून्य, निर्मळ आणि सर्वव्यापी अन्य काहन श्रेष्ठ मराणा या सगुण ब्रह्माहून अत्यत श्रेष्ठ आहे ॥२॥ यथे परब्रह्मरवरूपाचे वणन आह मह्याला पुष्प ही सहा देण्या कारण है आइ की से यचावन वास्तूना-भूत, भविष्य आणि वतमान दृष्टादृष्टपदार्थाना-मस्तित्व देणारे ज्ञान स्वरूप देणारे आणि आनदस्वरूप करणार आहे थोडक्यात सांगावयाच म्हणजे तसबिदा मद म्वरूप आहे हे स्वरूपत आस्तरूप म्हणजे ज्ञानरूप म्हपाजे आनदप आहे सवास अस्तिष पात हाते काही कालपर्यंत तरी पदाथ 'आहे अस आपल्याप्त म्हणता यते याचे कारग हे पदार्थाचे अस्तित्व त बम आहे म्हणून पास पास होन काही पदार्थ ज्ञेय स्वरुपाचे आणि काम ज्ञानस्वरूपाचे असतात काही पदाथ मानद देणारे माणि काहा आनद पेणार पदाय असतात याचे कारण प्रयेक पदा भात थियमान असणारं ब्रह्म ज्ञानरूप अथवा मानदरूप आहे हे होय कशावरुन ' असे कोण विचारील तर याच्या समाधानासार्टी श्रुति म्हणत की परवल हे स्पष प्रकाश असून सदास प्रकाशित हाणारे अतर्वास व्यापणार असून सदास रास जाण आन्तर (आतील भाग आणि बाहेरील माग) अशा बम्पाचे करणार स्वत जमादि उपाधानी अयान असून ते पाणशून्य इ मन अन्य निर्मड आहे म्हशन चराचर वस्तूस जन्ममरणादि अवस्था (जीरांत प्राण, मन इत्यादि उपाधी माण चराचरात सवादि गुणनयांचे मल ) उपन्न होतात परसम है सवान रिक्षण, ·मुग्डकोपनिषत् सर्वात राहून साया पलीकडे असणाई आहे म्हणून भानलरामपयतच्या सर्व पदार्यमानीना नामरूपादि उपाधी देणार आहे अथांनच है बह्म स्वयम काश निरा- कार, अतपासण्यापी, अपिशर्य, अपिश, निष्पाधिक, निर्मळ आणि सर्व दृष्टादृष्ट वाहन विलक्षण या वरूपाचे आहे नात्यर्थ में सर्वास सत्ता देणार, सीम ज्ञानी किंवा य करणार, साश-सर्व-परिन्नि पदार्थास-सोपाधिक करणार, अशा खरपार्षे आहे म्हणजे ते पस्तुत सच्चिदानदस्परूप आहे ॥ २ ॥ निस या मनापासुन नयच्या मत्रापर्यंत सर्व मन सृष्टीच्या उत्पतारा विचार मापार आहेत मंत्र तिसरा. एतस्मान्जायते प्राणो मन. सन्द्रियाणि च । खं वायुपोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी॥३॥ अन्वय व अ-एतस्मात माण , मनः सन्द्रियापि च, खं, वायु:, ज्योतिः, आप, विश्वस्य धारिणी पृथिवी जायते ( याच्यापासून प्राण, मनादि सर्वेद्रिय, आकाश, वायु, तेज, जल आणि विश्वाचे धारण करणारी पृथ्वी हाँ उत्पन्न होतात ) ॥३॥ मागच्या मनात ज्या अक्षगचा उलेस आहे या ब्रह्मापासून पाण मनादि अन मृष्टि आणि आकाश वायु आदि समटि उपन्न होतान पाण, मन, इत्यादि अपन्न होण्यापूर्वी ब्रह्माचे स्वरुप प्राणशुन्य, माशय, असर असले पाहिजे. परिटिनय, मर्यादित्व किंवा सगुणन्द मान झाल म्हणजे अनस्थिति जाऊन द्वैताची रिपनि प्रश्न होले, एक व जाऊन अनेक व येते, याचे कारण उपाधी होत उपाधी असनात म्हणून सगुणत्व प्राप्त होने किया सगुणाव रात म्हणून उपाथा गता, जसा अन्योरायाचा प्रकार येथे दिसतो परतु सगुणत्व म्हणने उपाधि असा अर्थ फेला म्हणजे हा दोष नाहीसा होतो असो, या सव सगुण र मकर परणाचा उपाधी मनाच्या अमिष्ठानावर आवित होतात यावन ही एक वर नमूद केलेली गोए सिद्ध होते की, यास्वरूपान सरूपत उपाधी नाहीत वे निरुपाधिन म्हणून निर्गुण आहे आतां माण, मन, आदान जा उत्सति या मत्रान सांगितली आहे, नौ हिरण्य- गर्भस्वरूपाची आहे, असे मला वाटते हिरण्यगर्भात प्रथमत ज्ञानाचे स्फुरण होताक्षणी पाण, मन इत्यादिकांचे आविभंजन शालें हमाणमनादि अन्यन सधि होष दज्ञान- स्वरूपारा माणाच्या उपायांची अपेक्षा नाही. पण विशेषज्ञानाला प्रथम पाण, नतर ·सपादकाचे विवरण मन, नतर इदिय आणि नतर पचमहाभूताच्या व माना या कमान हिरण्यगभार स्वरूप सिद्ध सा है स्वरूप अथवा झा जगदात्मा किंवा स्त्रात्मा विराट्याच्या स्वरुपाच मूल बीज होय हिरण्यगमाच्या आविर्भवनाबरोबाच मूलपकता आविर्भवन होऊन विरारम्वरुपाच बीज तयार होने व योग्य समयी विराटस्वाप अथवा व्यक् सृष्टाचे समष्ठिस्वरूप प्रक्ट होते नतर व्यक्सृष्टाचे व्यष्टिरुप अपघा भिन्न परापर सृष्टि परिणामरूपाने आणिभूत होते. हे वृत्त सागण्याचा अभिशाप श्रुतीतील मत्रावरन सिद्ध होनोस मला वाटते स्मूलापासून सूक्ष्म व्हावे एकरस वापासून अनेकरसत्व उत्लान बहादें, निरिदियापासून (अयापासून ) व्यक मये, हा विसृष्टीचा नियम आहे, ननुसार श्रुताने सृष्टापा कम सांगितरा आहे, हैं या मनपाधून था मारणाच्या शेवटपर्यंतचे सद मत्र काळगीपूर्वक अवलोरिले, तर कोणा याही प्यानात सहज येदल ॥१॥ मंत्र चवथा. अग्निर्मर्धा चक्षुषी यन्द्रसूर्गा दिश श्रोने वाग्वि- वृताश्च वेदा । वायुः प्राणो हृद्य विश्वमस्य पढ़यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥४॥ अन्वय व अर्थ --अनि अस्य मी, चन्द्रसूर्यो अस्य चक्षुषी, दिशः अस्य थोत्रे, वेदा वाग्विवृत्ता, वायु अस्य माण, विश्व, अस्य हृदय (अमि हा विराट् स्वरूपाचे गस्तक, चद्र सूर्य हे साचे दोन नेत्र, सर्व दिशा हे त्याचे दोन कान, वेद ही उद्घाटन करणारी त्याची पाणी, चायु हा त्याचा प्राण आणि हे सर्व विश्व त्याच्या मनात अस- णारे सर्व सकल्प, विकल्प, निश्चय, इत्यादि मनोविकार होत ) पद्या पृथिवी ( याच्या दोन पायापासून पृथ्वी उत्पन्न झाली) हि एपः सर्व भूतान्तरात्मा ( कारण हा सर्व भूताचा अतर्यामी आहे ॥१॥ ह्या मान विरासपा वणन आरे पुस्पति ज्या स्वदाचे वणन केल आहे. तोच पिरा पुरुष पे. समरितरीतीन शांगितरा आहे विरामाच्या पायापासून मी सारी, अस म्हटले आहे. यावरून मला असे पाले की, याच्या मस्तकापासून असि, बोन्यांपासून पदसूप, पावून दिशा, पाणीपासून सर्व देद याच्या पाणापासून वायु आणि पाच्या हृदयांत उपन्न होणान्या विकारांपासून हैं सब विष उत्पन्न झाल आहे असा अर्थ निघावा आणि निघतो, पुरुषमूनातही अशाप तडेच पणन आहे. विराट पुरुष सब भाग्यांश भतर्यामी माहे, याचा अर्थ सर्व घराचर सृष्टीचे अंतर नियमन काप्राग नोच प्रमु नित्य आहे ॥m

·मुण्डकोपनिषत्
मंत्र आठवा.
सप्त माणाः प्रभवन्ति तस्मात्ससार्चिपः समिधः
सप्त होमाः । सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ ८॥
अन्वय च अर्थ--तस्मात सप्त माणाः सप्तापि, सप्त समिध
सप्त होमाः, इमे सप्त लोका प्रभवन्ति (त्या विराट्स्वरूपापासून सप्त
प्राण (इद्रिये ) सम विज्ञान-प्रकाश, सप्त विपय, सप्त विज्ञानें, सप्त
इद्रियगोलक ही उत्पन्न होतात ) येषु गुहाशयाः निहिताः सप्त माणाः
चरन्ति ( ज्या प्रत्येक निरनिराळ्या इंद्रियगोलकामध्ये गुप्तरीतीने
असलेले सातही प्राण सचार करीत असतात.) ॥८॥
येथे गात इद्रिये, युद्धाने पाहिलेग सान विषयांच्या रिज्ञानावरील प्रकाश, सान
प्रकारचे विषय, सात प्रशाची हार्ने, सात प्रकारचे इदियगोलक आणि प्रत्येक
इट्रिय गोरकामध्ये राहणारा पण न दिसणारा सम प्राणांनाल एक विशिष्ट प्राण, या
सर्वांची उत्पाने विराटसरूपापासून होते असे सांगितले, आपल्यात विषयाचे ज्ञान
होते, नेहा पुढील माग अत्यत अवश्य असतात आपण नेनार्ने पहातो, नेदी पाह
ण्याचे सामर्थ्य असणारा टोला, त्या डोळ्यातील विषयप्रकाशक प्रकाश, पदार्था
म्वरूप, पाहण्याचा विषय, विषय पाहिल्यानतर पदाथांचे झालेले विषयज्ञान आणि
डोळा राहण्याचे भान इतके भाग अवश्य आहेत इद्रियें, इंदियांच्या हार झालेले
विषय-ज्ञान प्रकाश्यविषय, विषयमकारा आणि इद्रियाची स्थाने, हे आपल्या ज्ञानाचें
पृथकरण आहे कोणतेही ज्ञान होते, ते हा इतक्या गोष्टी अवश्य असलात मुख्य
जो प्राण आहे, त्याचे सात विभाग होकन ते मन, बुद्धि, आणि पांच इद्रिये यांच्या
ठिकाणी निरनिराळेपणाने राहत असतात म्हणजे एकेक प्राण रोक दिया या
स्थानामध्ये वास्तव्य करितो आपणांस जें ज्ञान होते त्याचें है मेरेले पृथकरण
बिसमीय आहे ॥
मंत्र नववा.
अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्स्यन्दन्ते
सिन्धवः सर्वरूपाः । अतश्च सर्वा ओपधयो रसश्च
येनेप भूतस्तिष्ठते घन्तरात्मा ॥९॥

·संपादका विवरण अन्वय व अर्थ-अतः सर्वे समुद्राः गिरयः च (येथूनच सप्त समुद्र आणि सप्त पर्वत उत्पन्न होतात ) अस्मात् सर्वरूपाः सिंधवः स्पंदन्ते (या विराट्वरूपापासूनच निरनिराळ्या स्वरूपाच्या नद्या उसान होऊन वाहत असतात ) अवः च सर्वाः ओषधयः रसः च ( ह्या विरा. पुरुषापासून सर्व वनस्पती आणि त्यातील रसही उत्पन्न होतात) येन एप अन्तरामा भूतैः तिष्ठते ( या रसाच्या योगाने हा अंतरात्मा मतासहवर्तमान विद्यमान होतो.)॥९॥ येथे सागितले की, सान महासमुद्र, मात महापर्वर, आणि सात महानया पाया उत्पत्ति विरागावपापाचून होते. वनश्यतिसृष्टीचा पापांच जो रस असतो त्याचा उत्सादर हा विराट पुरुष आहे. या रसाच्या मुळे विराटपुरुशव लिगशरार स्थापित होत आणि पचमहाभूत याला रथूलशरीर निर्माण करून देतात. रत है सूक्ष्मशरीर आणि पंचमहाभूतेही विराट्वरूपाचे स्थूल शरीर होतात आणि पा उभयतांचेही नियमन हा पुरुष करीत असतो! ९॥ मंत्र दहावा. पुरुप एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् । एतयो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्यामन्धि विकिर- तीह सोम्य ॥१०॥ अन्वय व अर्थ--पुरुषः एव इदं विश्वं, कर्म, तपः, परामृत ब्रह्म, (परमात्मा हाच हे सर्व विश्व, येथे होणारे सर्व कर्म, सर्व ज्ञान, तपश्चर्या आणि अत्यंत उत्तम जो परम पुरुषाथ ब्रह्मज्ञान-आहे. सारांश, सर्वच ब्रह्म आहे आणि सर्व ब्रह्माच आहे.) एतत् गुहायाँ निहितं यः वेद ( संतःकरणांत गूढरीतीन राहिलेलें तत्त्वज्ञान (ब्रह्म) ज्याला समजते.) स: सोम्य इइ आवद्यायि विकिरति (हे सौम्य !-या गूढतत्माचे ज्ञान ज्याला होतें तो आवद्येची प्रथि नाहीशी करून टाकतो.) ॥ १० ॥ हैं दृश्य विश्व व त्यातील सर्व सामय, विश्वात होणारे सर्व कर्म, येथे होणारा सर्व ज्ञानतपश्यां आणि ये मान होगाई अत्यत उन्कट तत्त्वज्ञान-बमज्ञान-आणि मल ही सर्व परमात्मस्वरूप माहेत. परमात्मा मात्र सर्व शाला माहे, असे दिसते.

·मुण्डकोपनिषत् मंत्र पांचया. तस्मादतिः समिधो यस्य सूर्यः सोमात्पर्जन्य ओपधय पृथिव्याम् । पुमान्नेतः सिञ्चति योषि- तायां यही मजाः पुरुषात्संप्रसूता ॥५॥ अन्वय व अर्थ-तस्मात् अग्निः यस्य समिधः सूर्यः ( त्याच्या पासून यमि उत्पन्न झाला. या अनर्माची समिघ सूर्य होय.) सोमात् पर्जन्य, पृथिव्यो ओपचय , योपितायो पुमान् रेत सिञ्चति ( सोमा- पासून पर्जन्य, त्यापासून पृथ्वीमध्ये औपधी, ओपधीपासून स्त्रीशरीरात पडणारे पुरुषानें वीर्य असा ) पुरुषार यहीः प्रजाः सप्रसूता (महा- पुरुषापासून अनेक प्रकारच्या प्रजा उत्पन्न होण्याचा क्रम आहे) ॥५॥ यथें अयधुनीम ये सांगितले या पचामा पा उपत्तीचा व स्वरुपाचा कम सागितला आहे आणि सिद्धान असा रा पाहे की, सब पजांची उत्पनि पुरुषापासून, विराटस्वरू. पापास्त हाने हा पुरुष पथमत अमि उत्पन्न करितो अग्नीची सूर्य ही एक समिध आहे या समिधेने युलोर प्रकाशित होतो तेथून सोमाची उत्पत्ति होने प्राणि त्यापासून पजन्य होतो हा दुसरा अनि हार पर्जन्य पडला म्हणजे पृथ्वीवर अनेक भकारमा वृत्पदनम्पतीसटि उट्न होने हा निसरा अग्नि ओपधारासून पुरपापी चौथ्या मरीन पुस्पदीय उत्पन्न होते आणि ते सीरूपी प्रजापान अवतार्ण होने वा हा पाचदा अमि यापमाणे पुरुषापाइन अमि, त्यापासून परपरेन पर्नच, पृथिवा, ननर पुरुष आणि नंतर सिया भर में पांच अभि दिसावरपासून उत्पन्न होऊन मनांची वृद्धि वारतात ॥५॥ मंत्र सहावा. तस्मादृया साम यजूपि दीक्षा यज्ञाच सर्वे फतवो दक्षिणाय । संयस्सरश्च यजमानश्च लोका; सोमो यत्र पवते यन्न सूर्यः ॥ ६॥ अ-वप व अर्य-तस्मात् सर्वे भव', साम, यपि, दीक्षा, यज्ञा च, तब च, दक्षिणाः च, सवत्सर च, यजमान च, लोकाः (त्या विराट्यरूपापासून ऋग्वेद, सामवेद, यजुर्वेद, सर्व सस्कार, सर्व यज्ञ, सर्व

·संपादकाचे चियरण
ऋतु, सर्व दक्षिणा, काल, यजमान आणि सर्व भोग-भुषनें उत्पन्न होतात)
यत्र सोम. यत्र सर्पः पवते (या भुवनात सोम आणि सूर्य राहत असून
ते या भुवनास पवित्र करितात.)॥६॥
येथें वेदत्रयीची उपति, दीक्षा, यज्ञ, पात पशु मारन्ठे जातात ते ऋतु, यहांत
दिल्या जाणान्या निरनिराच्या स्वरूपाचा दक्षिणा, क्म करण्याचे काल नियम, कमाता
यजमान जाणि कमारातून उत्पन्न होणारी आणि जीर्वास भोगभोगावयास लावणारी
सब प्रकारची भुवनें उत्पन्न होतात, अशे सांगितले आहे सामापत यज्ञमा तर
नगे व उपागे यांचा निर्दश येथे केलेला आहे यशास अवश्य असणारे वेदमन, यज्ञातील
दीक्षा घेण्याचा सरकार, सन दिली जाणारी दक्षिणा, त्यात योग्य असणारा काल,
त्याचे यजमान ( यज्ञदीक्षा घेतलेले न), जेथे मोग भोगले जातात, ते लोक-ता
भुवने, या सर्वारा निर्देश आहे. कम मकाम किंवा निष्काम भमेल त्याच्या अनुसागर्न
यज्ञकन्यास दक्षिणायन किंवा उत्तरायण मागाने नाव लागते असो, येथे पासबधा
विचार आहे आणि याच्याच जोरावर अपरादिया म्हणजे कमविया अस आचार्यानी
म्हटले आहे॥६॥
मंत्र सातवा.
तस्माच देवा पहुधा संप्रसूताः साध्या मनुष्या
पशवो वयांसि । प्राणपानी व्रीहियची तपश्च श्रद्धा
सत्यं ब्रह्मचर्य विधिश्च ॥७॥
अन्वय व अर्थ-तस्मात् च बहुभा देवाः, साध्या, मनुप्पा , पशव',
वासि, माणापानौ, त्रीहियों ( त्यापासून अनेक प्रकारचे-वेदामध्य
सागितलेले-देव, तसेच साय, मनुष्य, पशु, पक्षी, माण आणि अपान
वायु व सर्वप्रकारची धान्ये उत्पन्न होतात ) तपः श्रद्धा, सत्य,
ब्रह्मचर्य, विधि च ( त्या विराट्रावरूपापासून तप, आस्तिक्यबुद्धि,
सत्य, ब्रह्मचर्य आणि कर्तव्यविधि उत्पन्न होतात) ॥ ७॥
यज्ञात उपयोगी पडणारे देवांचो व साध्यांचा, तसेच मनुष-पशुपक्ष्यांची
माणापानादि पायूची व मीहीयतादि पानांची उत्पत्ति होत असे सांगितल माणाद
पडा, सदाचरण आणि कर्तव्यनिश्चित करणारे सर्व विधि यांचा उहेस थुनाने के
हे गाण यज्ञाम अवश्य असणारी साभर्ने निर्दिष्ट केली आहेत हे सर्व पक्षरकरण
पालले आणि यहाणपूर विश्याची इगति शाली द क द्वारा चाल
नात, असे ऐथ सांगावयाचे माहे ॥४॥

·मण्डकोपनिपत् साराश हे सद ब्रह्म आहे आणि नम है सब आहे, असा श्रुतीचा सिद्वान आहे आणि ता सिद्धान या सात पटरीनाने सांगितला आहे तिसन्या चौथ्या व नवय्या मनात विश्ववणन, पाच पनि मनापत्ति सहान्यांत म सातपनि नप, आरन्यांत ज्ञान, अशा फ्मान या तिाना वपन आहे आणि नदव्यांत विरान स्वरूपाच्या स्थूल, सूम आणि कारण शराराचा उल्लेख करून पुन ब्रह्माचा परोक्ष उख केरा आहे तात्पय, एक यम आहे म्यवहारांन या पासूनच सर्व उत्पन्न होऊन सवाया लय येथे होती अस पहिल्या मनात सांगून दुसऱ्या मत्रांत परमा मस्वरूपाचे वर्णन केले आहे. रसा, एकच मह आहे असे गूढज्ञान झा, म्हणजे विन्याच्या समधाने आणि जावा या सबधान ज्या काही अविवेवा समजुता असनात, जे अज्ञान असत, ने सब नाहीने हात, बह्मज्ञानाने अज्ञान मात्र हने माणि अज्ञान नष्ट झाले म्हणने नाव माहास होना, असा सिद्धांत या प्रकरणांत स्थापित केला आहे ॥१॥ हैं मुष्टिप्रकरण होय मलाने सगुण होऊन (सत्त्वगुणाची उपमा स्वीकारतरीत पदन परे है म्हणजे पाटीमागाल कलान झालेल्या कर्मानुसार पुल सृष्टाचा पट सकल्प होय असो, या तपाभुळ समरि प यष्टि या उभमसृष्टीच्या वनवाचे धान उत्पन्न होऊन कम प्रादुभूत झालें शैवौं कमाथा विगक मगजे है चराचर विस्प हाय यापमाणे हा मात्र या सडानाल प्रकरणाचा उपसदार परून 'एक बह आहे ' या सिद्धानारी मतिष्ठापना करितो असो, सध्या इतकेंच पुरे द्वितीयमुण्डक प्रथमस्रउ समाप्त द्वितीय प-मुण्डक. द्वितीय-खण्ड. मंन पहिला. आवि. सनिहितं गुहाचरं नाम महत्पदमत्रैतत्स- मर्पितम् । एजत्माणनिमिषच्च यदेतज्ञानथ सदस- दरेण्य परं विज्ञानाद्यदरिष्ठ प्रजानाम् ॥२॥ अन्वय व अर्थ-आवि सनिहित, गुहाचर नाम महत्सद (हे प्र- कारारूप असणारें, हृदयाच्यामध्ये व्यवस्थितरीतीने राहिलेले, अत कर-

·सपादकाचे विवरण
णामध्ये व्यापार करणारे आणि मोट्या वस्तूनीही ज्याचा आश्रय केला
आहे असे, किंचा हे स्वत. अत्यत मोठे आहे म्हणून ज्याचा सर्व
वस्तूनी आश्रय केला आहे, असें ) अब एतत् समर्पित ( येथे या ब्रह्मा-
मध्ये हे सर्व समर्पित झाले आहे.) एजन, प्राणत् निमिपद् च यत् (हा
लचाल करणारे, श्वासोच्छ्यास करणारे, डोळे मिटविणारें में आहे.)
एतत
सदसदरेण्यं, प्रजानां विज्ञानात् परं यत् परियं तत् जानथ ( कार्य
कारणरूपी, सर्व चराचरानी स्तुति करण्यास योग्य, में सर्व लोकाच्या
विज्ञानाहून अत्यंत श्रेष्ठ व में श्रेष्ठतम आहे ते ज्ञात करून घ्या. ) ॥१॥
येथे पुन निरतिशय परमलाचे वर्णन आहे आणि तसेंच त्याचें ज्ञान करुन
घ्यावयाचे ते कोणत्या स्वरूपाने घ्यावे, याचेही वर्णन आहे श्रुति म्हगते हैं स्वयप्रकाश
आहे जीवाच्या अत करणात राहणारे, आणि वेध शब्दपर्शदिवांनी प्रकट होणारे
सर्व पदार्थापा अतर्भाव करणार असल्यामुळे सर्वांहून अत्यत मोठ, जीवाच्या जागृति, स्वप्न
व सुषुभि स्थितीत (निही अवस्थांत) नित्य असणारे, सर्व कारणे आणि कार्य यांच्याहून
विलक्षण असल्यामुळे ( राव-कार्य-कारणातीत असल्यामुळे ) सर्पवय, जाँदास होणा
या दिपपज्ञानाहून विलक्षण आणि सर्व निदुष्ट वस्तूहून अपत श्रेष्ठ, अशा सरूपाने
परमाल्पाचे ध्यान करीत जा येथे ही परमझाच्या मन, चित आणि आनद स्वरूपाचा
विस्तार आहे स्वयप्रकाशरूपाने में स्वतन्त्रत सर्वांच्या अतर्यामी राहते, म्हणून अति
सूक्ष्म ब्रह्म ज्ञानरूप आहे राब मोदया वस्तृस आश्रय देते, म्हणून ते मोटे म्हणजे
अ नदरूप आहे आणि जीयाच्या तिन्ही अवस्थात ते विद्यमान असते म्हणून ते सद्रूप आहे
असे सचिदानद वरूप मसन तें सर्वकार्यकारणातीत सर्व कानविज्ञानातीत आणि सर्ष.
युग आहे तात्पर्य, दृश्य विश्वात दिसणारे विकार ये कोणत्याही प्रकारे विद्यमान
असत नाहीत आपले जे भास्मरवरूप आहे तेही सचिदानदस्वरप आहे. ते निही अब
स्थान जागृत असते, सर्व इदिपजन्यज्ञानाचा आश्रय असते आणि सर्वांचे व्यापक म्हणून
-सर्वांपेक्षा अतिशय मोठे असते यावरून परमार्थत आपले स्वरूप आणि मनस्वरूप एव
आहे, असे सिद्ध होते हैं, आपल्यास जाणून घ्यापयाचें आहे आणि वे जाणून
प्या भसा श्रुतीचा उपदश आहे श्रवण, वेदानश्रवण, त्याचे मनन आणि एकामध्यान
हामझ जाणण्याचा मार्ग आहे या मत्रांत प्रथमचा उपाय म्हणने में श्रवण, त्याचा
सष्ट रहेत माहे ॥१॥

·मुण्डकोपनिषत् मंत्र दुसरी. यदर्चिमद्यदणुभ्योणु च यस्मिल्लोका निहिता लोकिनश्च । तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाइमन । तदेतत्सत्यं तदमृतं तदेहव्यं सोम्य विद्धि ॥२॥ अन्वय व अर्थ--यन् आँचमत्, यवत् अणुभ्या अणुच, यस्मिन् लोका: लोकिनः च निहिताः (जे स्वयंप्रकाश भाहे, जे लहानाहून लहान असते आणि ज्यामध्ये सर्व भुवने आणि सर्व मुवनस्य प्राणी राहतात.) तत् एतत् अक्षरं या, सः माण , तत् उ वाड्मनः (ते हैं अक्षर ब्रह्म आहे, तें प्राण आहे, ते वाणी आहे.) तत् एतत् सत्य, तत् अमतं, तत् वेदव्य, सोम्य ! विद्धि (ते हे सत्य आहे, अमृत आहे, वेध करण्यास तेच योग्य आहे, हे सौम्य, हे जाणून घे ॥२॥ यथ मननाचा विधि उपदेशिला आहे मनन क्में करावयान त सागतात दमा भवाशक आणि स्वयका लहानाहून रहान असून सब चराचर विश्वास आपल्पामय सामावणारं आहे हे अविनाशा मा निानकार असून ते माणाचा माण धाणाची वाणा आणि मनाचे मन आहे ते परमावत सत्य असून अपिनाशा आहे भशा स्वरूपाने त्याचे एकाप भनन केले असतात जाणतो येइल मनन करण ही दुसरा पायरी आहे श्रवण साटेने बलस्वरूप मननान जाल परिचयाचे होते आणि ममारनादि दाप नर होतात ॥३॥ . मंत्र तिसरा. धनुर्पहीत्यौपनिपदं महास्त्रं शरं सुपासानिशितं संघमीत । आयम्प तनावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदे- वाक्षरं सोम्य विदि॥ ३ ॥ अन्यय व अर्थ-महानं ओपनिपदं धनु गृहीत्वा उपासानिशित शरं संधीत [ ज्याची फेंक अतीशय लार असते, असे उपनिषदात मागितलेले धनुष्य (काररूपी धनुष्य) धारण करून त्यावर उपासनेने तीक्ष्ण झालेल्या वाणा (आमरूपी भाणाचे) सपान फरायें ] मा ·सपादका विवरण यम्य बनावगतेन चेतसा लक्ष्यं (धनुष्याची प्रत्यचा लार ओद्वन ब्रह्मस्वरूपाशी तादात्म्य झाला आहे भाव ज्याचा, अशा अतःकरणाने अत करणोपाधि-जीव-सरूपत - ब्रह्म लक्षित करावें) सोम्य तत् एवं अक्षर विद्धि ( हे सौम्य, हे अशा रीतीनें लक्षित केलेले अविनाशी ब्रह्म जाणून घे) ॥ ३॥ अत करण ही ज्याची उपाधि आहे त्या मुमुक्षु जोपार्ने बहाचे असड ध्यान करा है दरील श्लोका तापय आहे यय ध्यानाचा मकार सांगितला आहे. उपनिषदात आकाराचे किंवा प्रणवाध माहात्म्य अनक वेळ सांगितले आहे मुमभून प्रणवमी धनुष्य सिद्ध करन यावर एकरम ध्यानाचा भाग (हा जीवरवरूपी पाण असा)जोशवा भोकार पा अक्षराधा आकार धनुष्याप आहे, कोणाही साधकास सहन समजणार आह असो वाण लावून धनुष्याची दोरी इतकी लोप आदावी की, विदासह भापलें सर अत करण आकार त्याप होइन, इतकेच नव्हे तर से ब्रह्मस्वरूप होइल आणि यापमाणे चित्त हरवा एकान झाल्यानतर हल्प जमझ पापर प्यानाचा बाण साडावा तापय ओंकारस्वरूपाच्या साहाय्याने आपण ब्रह्मस्वरूपाचे ध्यान कगद आणि है ध्यान करताना आपले चित्त इतर सव विषयांपासून निवृत्त पन एक परमा मस्वरुपी मात्र न लावावे असे एकनिष्ठ ध्यान साधकानी केले असता त्याला बसस्वरूपाचे ज्ञानविज्ञान होऊन ते ममस्वरूप होतील यान सदेह नाही येथे सम ज्ञात ( सबिकल्प) व असप्रज्ञान (निर्विकल्प) समाधीचा उलेम आहे यापमाण श्रवण मनन आणि निदिव्याठ ही मुरय साधने सांगितलौं ध्यानाने विपरीतमाद नादि मय दोष निवारित होनात प्रमाण ब्रह्मसाक्षात्कार होतो ॥१॥ भन्न चवथा. प्रणयो धनुः शरोधात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेदव्य शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ४ ॥ अन्वय व अर्थ-हि प्रणव धनु, आत्मा शसनम तलक्ष्य उच्यते (कारण प्रणव ओंकार-याला घनुष्य म्हणतात आत्मा-जीव-चाला चाण म्हणतात, आणि ज्याच्यावर आपल्यास नेम धरावयाचा आहे, त्याला ब्रहा म्हणवात ) अपमतेन वेदच्य (या लक्ष्यरूपी पक्षावर सावधानक नेम धरावा ) शरवत् तन्मयः भवेत् (म्हणने वाण ·मुण्डकोपनिषत् रक्ष्यामध्ये जसा घुसतो, त्याप्रमाणे आपला आत्मा ब्रह्मस्वरूपामध्ये शिरून त्याच्यामध्ये एकरूप होईल.)॥४॥ हा मत्र पाठामागाल मगनुसार निर्मळ जीवाने मणवाचा आधार घेऊन व मझाको एसर ररी ठेवून अवधानपूर्वक ध्यान केले असता, निर्मळ अतरणाच्या प्नीपाने ध्यान केले असता, कोणते फळ भाप्त होईल हे स्पष्ट सागितले आहे प्रसस्यरूपाचे पदार्थ श्रवण करून एकापमनन केले आणि एकनिष्ठ अत करणाने बहाच मात्र ध्यान सावध- तेने केश म्हणजे आत्मा मा सेतो हे असे आत्मभ्यागाचे फल माहे येथे 'मनमत्ता है पदय्यानात ठेवण्यासारखे आहे गाद निद्रा आणि एकायममाधि यात कोणताही विशेष नाही, असे वित्येत्र साधनास पाण्याचा संभव आहे त्याचा निरास श्रुतीन पैध कैला आहे गाढ निद्रेमध्ये आपला जीव सर्व उपाधीपास्न निवृत्त होतो या देवी मनमुदीसह सर्व ज्ञानद्रिय आणि कर्मेंद्रिय स्तब्ध राहतात तशाच एकाप समाधाच्या वेळी ही सर्व इद्रिय आपापल्या विपर्यासह परावृत्त झालेली असतात एक प्राणवायुमार दोन्ही स्थितीत आपले कार्य करीत राहतो, तेव्हा दो ही स्थिती सारएयाच असे कोणास वाटण्याचा समय आहे. पण अगए समाधीस्थितामध्ये शरीरातील माणांचेही व्यापार स्तब्ध होतात, हा एक भेद विसरता कामा नये त्याचनमाणे निदाकाली मापला जीव आत्ममुसाचा अनुभव घेत असतो, तरी त्याला त्यावेळी आपण अनुभव घेत आहों, असे भान नसते पण समाधिस्थितीत हे स्वरूपभान विद्यमान असते, हा दुसरा विशेष आहे आणि हा विशेष विसरू नये म्हणून अममत्तता किंवा सावधागपणा असणे जरूर आहे, असे श्रुनाने • अपमत्तेन ' या पदाने स्पष्ट दालदिले आहे अत्यत नीय प्यानांत भानही असण शक्य नाहीं तथापि त्यावेळी जावाची शनपूर्ण आत्मस्थिति मसते पण निद्राकाली जाप हा सोपाधिक असतो, है अनुभवसिद्ध माहे आपण स्वभावत जागे होतो तेव्हा व पिपूर्ती भोपाधिकच असलो पण समाधींनून उाधान होते, त इतराडून हॉन म्हणून त्यावेळी सर्व उपाधींचा नाश झालेला असतो असो आत्मस्वरूपाचे एकाय विधार्ने म्यान पेल म्हणने मामिप्राप्ति होते हा फलिताय आहे ॥४|| मंत्र पांचवा. यस्मिन्धीः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं मनः सर प्राणैश्च सर्वः । तमेकं जानध आत्मनामन्या पाचो चिमुम्बथामृतस्पैप सेतुः॥५॥ अन्यय व अर्थ-यस्मिन् छौ, पृथिवी च, अन्तरिक्ष सधै माणैः सह मनः ओतं (ज्यामध्ये धुलोक, पृथ्वीलोफ आणि भतरिक्षलोफ, .

·सपादका विवरण
व सर्व प्राणासह मन ही सर्च समर्पित झाली आहेत) तं एव एक भा-
स्मानं नानथ (त्या एक आणि अद्वितीय आल्याचे ज्ञान करून घ्या)
अन्याः वाच विमुञ्चय (अन्य सर्व वाणींचा, ज्ञानाचा त्याग करा)
एप अमृतस्य सेतुः (हा मोक्षपदास नेणारा सेतु आहे.)॥५॥
आत्मस्वरूप समजणे परभ कटिण आहे म्हणून श्रुति पुन पुन स्याच स्वरूपाच
पर्णन करून साधकांस ब्रह्म-दान करून देण्याचा प्रयत्न करीत दे येथे सांगितले
आहे की, सपोप आणि भाणांसह मन ही सब ब्रह्मस्वरूपात अतभूत होतान
म्हणून पुलोकाचे, पृथ्वीच व अतरिक्षायें, त्याचप्रमाण प्राणांचे व अत करण-चतुश्या
ज्ञान देणाऱ्या ग्रहाचे स्वरूप में शास सांगते त्या शाखांपासून मात्र आपले आयतिक
कल्याण होइन भरवियेने आपल्यांस सब उपाधीपासून मुक्त होता येईल, अशी
जा साधकांची कवना असेल तर ती कल्पना त्यांनी सोडून द्यावी आणि एक आत्म
स्वरुप मान जपून जाणून घेण्याचा असइ प्रयत्न करावा ससारसागरीतून तरून पलीकडे
नण्याचे, मोक्ष मिळवून देण्याचे जर काही साधन असेल तर ते एक आत्मज्ञान
मात्र आहे, असे श्रुतीला येथे सांगावयाचे आहे ॥५॥
मंत्र सहाया-
अरा इव स्थनाभौ संहता यत्र नाड्यः स एपोs-
न्तश्चरते बहुधा जायमान । औमित्येवं ध्यायय
आत्मानं स्वस्ति व पाराय तमस परस्तात् ॥६॥
अन्वय व अर्ष-रचनामा अराः इव यत्र नाड्यः सहनाः (रमाच्या
नामीमध्ये ज्याप्रमाणे चक्रांच्या सर्व अरा जाऊन मिळतात, त्याप्रमाणे
जेथें सर्वशरीरव्यापी-सर्व शरीरात संचार करणान्या-नाड्या एकत्र
होतात ) मः एषः बहुधा जायमान अंत चरते ( त्या गाड्या ज्या
हृदयात एकत्र होतात त्याच्या अतर्यामी राहून अनेक प्रकार प्रकट
होणारा आत्मा सर्वत्र सच्चार करीत असतो) ॐ इति एवं आत्मान
पायय (पूर्वोक्त लक्षणाने युक्त असणाऱ्या आत्म्याचे उपसरूपाने
च्यान करा) वमस परस्ताव पाराय स्वस्ति च ( अंधकाराच्या पली
कडे असणाऱ्या दुसन्या तीराकडे जात असता तुमचे कल्याण असो) ॥६॥

·मुण्डकोपनिषत् या मनान शरानिील सव देहव्यापी नाड्या हृदयात एकत्र होऊन तेथे वास्तव्य कर पापा अनराम्पाच्या नियतृत्वाखाली राहत असतात आणि तेथे राहून सने शरीरभर पसरणान्या नाडयान्या विद्यमाने हा आत्मा आपल्यात अनेक सहपानी मकट करीत असतो, असे सांगितल नावाच्या हातून होणाऱ्या सर्व क्रिया आणि त्याला होणारी सद विज्ञानं ही का आल्याची निरनिराळी दृश्पमान स्तर पर करीत असतात स्थना मीपा तामा नराम्हणने त्या रथा या सर भरा ज्याप्रमाण मापल्या नाव्यांत येनान, स्थानमा समस्कार आपल्या हानी भालें म्हणने सर्व प्रकट होणारी स्वरूपं आणि तापकर होण्याची दारे सहन आपल्या नात्यात येतात सारांधएक आमशास्त्राचे ज्ञानविज्ञान झाल की सब अपरविद्या व निचे विषय अक्षणान्या शाखाचें ज्ञानविज्ञान तुम्हास होईल. अस आहे म्हणून ति म्हणते की आम्ही आतापयत आमस्वरूपाचे वर्णन केले आहे, त्याच ध्यान मोकारस्वरूपान करा म्हणजे मोक्षमापारडे जाताना तुम्हांस सवन प्रकाशाचे साम्राज्य मिळेल आत्मज्ञाना यतिरिक है सर्व विन्म आणि त्यातील सब चराचर पाय म्हणजे एक पद अधकाराचा भयकर पदेश आहे पण या प्रदेशात आमज्ञानाची दीपिका पेऊन व आत्मस्वरूपाचे मखड ध्यान कास्न जर तुम्हा भवसागर सदन नाण्याचा उभाग वेरा तर तुम्हांस कोर्टही अडचण न येता तुमचे परम वल्माण हायर आमस्वछपायें यथाथ ध्यान करणे व असाध्य आहे म्हणून पेदृषिगान में भोकारस्वरूप त्याच नानपूर्वक ध्यान करा म्हणजे तुमचे सर्व प्रतियध नाहीतसे होकन तुम्हास आमज्ञानाची जोड मिदेर ॥६॥ मंत्र सातवा. य सर्वत. सर्ववियस्पैप महिमा भुवि । दिव्ये ब्रह्मपुरे होप व्योम्पात्मा प्रतिष्ठित । मनोमय पाणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽने हृदयं संनिधाय । तटिशानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यरिभाति ॥७॥ अन्वय व अर्थ-- सर्वतः, सर्वविन्, यस्य एषा महिमा भुचि, दिव्ये. ब्रामपुरे, हि एपः भात्मा व्यौनि प्रविहितः (जो सज्ञ आणि सर्व- चेचा आहे, ज्याचा हा सर्व प्रसिद्ध महिमा भूलोकी, पुरोकी व ब्रमपुरात जगदिश्रुत आहे तो हा आत्मा व्योमामध्ये प्रतिष्ठित झाला आहे. नोमयः प्रागीरमा अन्ने प्रतिष्ठितः (हा भामा मनोमय प्राण ·संपादकाचे पियरण. आणि शरीर याचा चालक असून अन्नामध्ये प्रतिष्ठित झाला आहे.) यत् धानंदरूपं अमृतं विमाति तन-अमृतं आनदरूपं-धीराः हृदय संनिधाय परिपश्यति (तो सर्वप्रकाशक आत्मा, तसेंच, अमृतरूपी आणि आनंदरूपी आरमा हृदयामध्ये ध्यानाने प्रतिष्ठित झाल्यामुळे त्याचे ज्ञान- विज्ञान होऊन तो विवेकी पुरुषास स्वस्वरूपाने प्रकाशित होतो) ॥ ७ ॥ ये पूर्वी सांगितलेल्या स विशेषांचा उपसहार करून आणखी काही आमस्वरू पाचे वर्णन करणान्या विशेषणांचा उल्लेख केला आहे तो सर्वज्ञ आहे व प्रत्येक पदा भाचे प्रत्येक स्वरूप जाणणारा आहे त्याचा सर्वप्रसिद्ध महिमा सर्व लोक्यभा आणि सद अन सृष्टीमध्ये पसरले आहे कारण तो हृदयाकाशामध्ये प्रतिदिन सारा आहे तो मनाचा नियसा असून मनोद्वाराने प्रकट होतो. नो प्राणोचाव रांगना, सारांश, जीवांचा चालक आत्मा अन्नामध्ये म्हणजे अन्यारून जो मूल प्रति नियटिकाणी राहून निचे नियमन करितो अशा प्रकारचे परमात्म्याचे स्वरूप आहे. या स्वरूगों झान होऊन ज्या विवेकी पुरुषांस विज्ञान शार्ले, त्यांना सर्व प्रकार जो आपला आत्मा तीच परमात्मा असून तो अमर (नित्य असणारा) मानदप आणि ज्ञानरूप आहे, असा स्पष्ट साक्षात्कार होतो कारण उघड आहे की, हवात राहणारा व आनद रूप व अमृतास्वाप असणारा जो आपला शुद्र आत्मा, त्याचे एकनिष्ठ प्यान करुन जे ना त्या ज्ञानविज्ञान करून घेतात त्यांस परमात्मसरूपाय ज्ञानविज्ञान पूर्ण होते आत्मा व परमात्मा एक्न, तेव्हा एका हान हणजे दुसग दी शान सहन होऊन त्या झानाला विज्ञानत्व येते सारांश, श्रवण मनन आणि भ्यान या साधनांनी ज्या विकीपुरुषाने सर्व विषयांचा त्याग करून व सर्वइद्रियाचा उपराम करन आत्म स्वा ओंकारद्वारा मोक्षप्रीत्यर्थ असड भ्यान पेले, निर्विषय मन पहन ते ज्यांनी हृदपपासी परमात्मस्वरमामध्ये मात्र सर्भित केले, त्यांना आपले स्वरूप सचिदानदार आहे, असे साक्षात्कारी शान होते. इतच गहे, तर परमात्मा सचिदानस्वरूप अन भामा व परमात्मा एकच, अमें अद्वितीय रहाचे ज्ञान होऊन साक्षात्कार होतो वे मी सन्दय निरामया नन्ने रादिरा आहे, त्याचा विचार विद्वान लोक कोन ॥ ७॥ मंत्र आठया. भिधते हृदयग्रन्थिश्यिन्ते सर्वसंशया ।क्षी. यन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दष्टे परावर ।। ८॥ अन्वय व अर्थ-तस्मिन् परावरे दृष्टे हृदयग्रंथिः मियते, सर्व- शपाः छियन्ते, अस्य कर्माणिक्षीयते च (त्या परमझाचे आणि अपर-

·मुण्डकोपनिषत्
ब्रह्माचे ज्ञानविज्ञान ज्याला झाले, त्याच्या हृदयग्रंथीचा उच्छेद होतो,
सर्व संशयांचे निराकरण होते आणि त्यांची सर्व कर्मे नाहीशी
होतात)
मागमा मनोन सागितल्याप्रमाणे आत्मस्वरूपाचा साक्षालार डाला पर आणि अपर
ब्रह्माच्या स्वरूपाची योग्यता ज्यास कदली, त्या या सर्व अषियेने उत्पन्न केलेल्या गार्टी
तुटून जातात. जीवाच्या हृदयामध्ये वालभ्य करणान्या अविधाजनित वासनांचा समूह
होऊन एक मोठे धोरलें गाठोडे बनलेले असते, या गाठोड्याला अविद्यापयि असे नांव
आहे. असो, विज्ञानी पुरुषाची भदियायपि वर सांगितल्याप्रमाणे तुन्ते. त्याला जे
मशय अथवा विपरीत भावना असतात, त्या सर्वांचे निराकरण होते आणि त्यानी
जी काय म केली असतील त्या कमांपैकी, जी फलोन्मुस झालेली नसमात, मी कम
(म्हणने गर्द पूर्वसचित) यांचा नाश होतो. याचे कारण हे आहे की, त्याची
अविया नाहीशी झालेली असते. आपण देह आहो, मन भाही, हा पुनभित्रकल-
श्रादि असार आपल्या उपभोगासाठी निर्माण झाला आहे, म्हणून तो माझा आहे, मला
भरण येईल, इत्यादि प्रकारची ना धाति अज्ञानामुळे जाराला होत असने ती भौति
गामज्ञानाच्या परिपाकाने नाहीशी झाली, मी पदपतः मल आहे, असा निधय
शासा, म्हणजे त्या पूर्णाभपुरुषाच्या विषयवासना विगलित होऊन नातान, यौन काम
आश्चर्य आहे ? त्याचप्रमाणे मी नम आहे, असा दृनिश्प झाल्यावर हे सरें किया
न सों, इत्यादि मचायें जें सराब असतात, ते सर्वच्या सर्व निरारुत होऊन जातात,
हे सांगावयाप्त पाहिजे काप शेवरी मां का ना, मी भोका नई, म कन्न
मला काही निम्बारपाचे नाही, विषा कर्म न केले तर माशी कोणतीही हाने हार-
याची नाही, कारण मो साल: अर्ता आहे. पूर्ण आहे, नित्म आहे. शुद्ध आहे, असे
ज्ञान व्यास झाले त्याचे सर्व पूर्वसांचेत दग्य होऊन नाहीसे होने, हे काय सांगा ?
वाय, मला अस पाटने की पूर्वसथित इगले पूर्वकम फरोन्मुस होकन
मुर पाल्पाननाच अज्ञातनत्य वासना आत्मज्ञानाने नट होऊन क्रियमाण अर्थशून्य
होत व याप्रमाणे सर्व कर्माचा नाग होतो. पारमाणे मात्मस्वरूपाचा साक्षात्कार झाला
भरना वासनेचा पर फुटतो, सापाचे जाळे तुटते आणि पर्मसनति वागनेशह मिन्न-
विदिन्न होते, हे मुख्यतः श्रुत्तीस सांगावयाचे आहे. भातील 'परावर । हे पद
अरमन आणि परब्रह्म या उभयताया अंतभा कागारे आहे. म्हणने श्रुतीला
अपर वियेचे ज्ञान नौवांनोमपन क्स प्यारे, गनर अपर पिया करायारा उन्छेद करीन
नाहाँ, भो रिवकाने ज्ञान होने. अयांतर में यक्न देऊन परमाहात करून पा
मगनं श्रुतीने सांगितलेले नाव गुरुद्वारा कमजून पारे, असा अर्भर आहे, असे
मग पार्ने, असो॥6॥

·संपादकाचे विवरण १६९ मंत्र नववा. हिरण्मये परे कोशे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छु– ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः ॥ ९ ॥ अन्वप व अर्य-निष्कळ विरजं ब्रह्म हिरण्मये परे कोशे (निष्कळ म्हणजे निखयय आणि विरज म्हणजे शुद्ध ब्रह्म हे हिरण्मय म्हणजे जीवाचें में प्रकाशात्मक ज्ञानविज्ञान त्याच्या श्रेष्ठ कोशांत-म्यानाव राहात असून ) यत् आत्मविदः विदुः तव शुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिः (ज्याचे ज्ञान आमवेत्त्यांत होते ते प्रमताव शुभ आणि प्रकाशाचे प्रकाशक आहे)॥९॥ य आत्म्यारणा अतपानीपणाचा सट उस आहे विपर्यास प्रकाशित करणारा जो 'मापला विज्ञानमय कोश आहे तो इतर सर्व कोपाहून श्रेष्ठ आहे. अन्नभय कोश, पाणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनदमय असे पाव को पुतीला समत आहेत त्या पेकी शुद्ध आनदमय कोश हच मास्वरूप आहे असे को कोर्ट सांगितलेले आहे. हा आनंदमय कोरा विज्ञानमय कोशाच्या मतांनी असून त्याचे नियमन करतो, हणन येथे विज्ञानमय कोशाला सर्वश्रेष्ठ कोश असे म्हणले आहे. अमो, या कोशात अपयद-शून्य हणने एकरस आणि विरन मणने शुद्ध (अथा सस्वरजतमांनी परिवेष्टित न झालेले) बसणारे हे मल आहे. ते स्वत शुभ असूप, मेवरे मन मकाशक पदार्थ या विधात आहेत, त्या साँस आपल्या सप माशा प्रशशित पस्न त्यांना इतर विषय माशित करण्या सामन्य देणार आहे सागश, है या सर्यप्रकाश, निर्मळ, एकरस आणि निर्गुण अशा स्वरूपाचे आहे. विहातमप- कोरासि राहते. हा नवदा मय पहिल्या दोन ममाथा इ मागील प्रकरणात आलेल्या वर्णनाचा उपसार करिती नसेंच, नौपाधून सातपर्यंतच्या मई मौत समिनरे सिद्भात एकपट परितो आणि ध्यागाचे फळ सांगतो ॥७॥ मंत्र दहावा. म तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्यतो भान्ति फुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्य तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥१॥ अन्वय व अर्थतन सूर्यः न, चन्द्रवारकं न भाति, इमाः विगुतः नमावि, अयं अग्नि कुतः (थे सूर्य आपला प्रकाश पाई शकत नाही, ·मुण्डकोपनिषत् चद्रतारकाचे किरणास तेथे जाण्याचे सामर्थ्य नाही, या अत्यत वेजस्वी विद्युद्दीपिका तेथपर्यंत पोहचू शकत नाहीत, मग आपल्यास दिसणाऱ्या अमीची काय कथा सापावी) ते एव भान्तं सर्व अनुभाति, तस्य भासा श्द सर्व विभाति (आत्मप्रकाश प्राप्तझाल्यातर मात्र सूर्य चद्रादि प्रकाशित होऊन ते इतर विषयास प्रकाशित करतात. म्हणजे त्याच्या मासाने सूर्यचद्रादि प्रकाशक पदार्थ आणि अप्रकाशक वस्तु प्रकाशित होतात ) ॥ १० ॥ या मनाचा करापनिषदान विचार पूर्णपणे झाग आहे प. इतकेच सांगावयाचे की मागील मनात महारा मनाशकाचे प्रकाशन म्हटलं आहे ने का' पाच स्रष्टाकरण पा मत्रांत आरले आहे तात्पप हे आहे की ज्ञानरूप म्हणजे असिरप नहाया नेहा साकार करावा तेव्हा चद्रस्यादि प्रकाशक व सर्व प्रशप चतु ज्ञानरूप म्हणने अस्तित्वरूप अगाइदियोपहित (इट्रियादि उपाधि असणाऱ्या) नावाला भासनात दिसतात नापय यहाभाव झालार (होण नाहीच पणा 1) तर मद शून्या कारच होइल अस ही म्हणता यावयाय नाही; कारण शून्य नरी ज्ञान आणि नाहीसे होणे म्हणजे तरी अस्तित्त्वच । एक्च मनाचे अस्तित्व केव्हाही नाकारता मन नाही. मंन अकराचा ब्रह्मवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्रम दक्षिणतश्ची- त्तरेण 1 अपश्चोय च प्रमृतं ब्रह्मवेदं विश्वमिदं वरिष्ठम् ॥ ११ ॥ इति द्वितीय मुण्डक समाप्तम् । अन्नप व अर्थ-अमृदं ब्रह्म एव इदं पुरस्ताद, ब्रह्म पथाव, ब्रह्म दक्षिणत, च सतरण, अघ प, ऊ4 च, अमृत ब्रह्म एव इद विध इद वरिष्ठ ( हे सर्व आपल्याप में विविधरूपी विश्व विस्तारले आहे, जे आपल्या पाठीमागे आहे, आपल्या दक्षिणेला आणि उत्तरला, आपल्या वरील लोकात आणि आपल्या सारील रोकात में है ब्रह्माड नीव किंवा जादेतर दृष्टीला प्रत्यक्ष होते, सर्व अमृत ब्रह्म याहे. सर्व विश्व ·सपादकाचे विवरण १७१ ब्रह्म आणि जी जी कोणती श्रेष्ठ वास्तु आहे, तीही ब्रमच आहे, व श्रेष्ठ वस्तु सर्वाधार ब्रह्म आहे ) ॥ ११ ॥ हा सर्व प्रकरणाचा उपसदार आहे जीवास व देवास ज्या ज्या वस्तु दाही दिशांस सप विश्वभर पसरलेल्या दिसतात त्या त्या वास्तू परमार्थन ब्रह्मस आहेत अरों पे मागील मनवदन सिद्ध झालेल्या सिंद्रांताचे स्वरूप उपसाररूपाने सोगावपाच आहे आपल्यास आपल्या परिच्छिन्न इद्रियांच्या द्वाराने ज्या ज्ञान होते, ने हैं पिश्च परमादृष्टीने पाहिल असता मलरूप आहे असा-आपला निश्चय होइल त्याचप्रमाणे विश्वाला सत्यादिगु णामा मायेनें व्यापून टारल्यामुळे त्याने आपल्यास भिन्न भिन्न मामपानी दिसा, अशी जी योजना तिने केला आहे, नो क्षणभर एकीकडे टेविरी आणि आत्मस्वरूपार्ने- आपल्यास करता आलाच तर-आपन्यास आत बाहेर दिसणारे विश्व ही ब्रह्मरूप आहे आणि म्हणून आपणहा ब्रह्मरूप आहौं, असा आपला निश्य होईल या मशंतील 'प्रद । विश्वमिद वरिष्ठ' या पदाची जाल चिकित्सा क्ली असता मी म्हणतो तो अब तिन होईल असे मला वाटते 'बम एव इद विश्व ' म्हणजे ने म्हणून झेप पदाय मापल्यास इद्रियमनोत्रुद्विद्वारा दिमतात, ने पदार्थ आपल्याला भी परिच्छिन्न मनोपुदीसह ज्ञानेंद्रिये मिळाली आहेत, ज्या वराधी मान झाल्या आहेत, त्यामुळे में विश्व प विश्वगत पदार्थ आपल्याप्त कारस्थलांनी मर्यादित झालेले, कायकारणरूपी आणि नामरूपान्दिन आहेत दिसते कालस्थलाच्या मर्यादा घेऊन मन । विश्वव्यवस्था लावण्याचा प्रयत्न करते कार्यकारणच्या भयादा घेऊन आपली बुद्धि विन्याची व्यवस्था निश्चित परिते आणि इदिये पियां जडवर आपल्यास दाखवितात हा सर्व मनोबुद्दीचा आणि इद्रियांचा व्यापार व झालेरा ज्ञानपिस्तार पर्न पेला म्हणजे याकी सत्तापात्मा या मात्र राहील, असे मला वाटते त्याच प्रमाणे जड विश्वापेक्षा वरिष्ठ असणारी जो भापही ज्ञानदिये त्यांस तमोगुणा मा विन्ध ज्या पदताने परिणत होत आहे तीच परिणति क्विा परिणाम परिच्छिन्न करील असते हा परिजिन्द्र वाचा मास सोडून दिग म्हणने बाकी याय राहील जीवान मकाराचा, मन करणचतुष्टयाचा, ज्ञानवद्रियांचा, प्राणाचा आम ना शरीरोपा परित्याग केरा सारांश, सर्व उपाधी यकून दिल्या म्हणजे जीवाचे जीवत्व (परिच्छिन्नत्य) नाहीसे होऊन तो मह्मरूप राहील माणि जगाचाही सर्व उपाधी नर माल्या हणने पु, पाठौभाग दक्षिणेकडे उत्तरकडे, सानप या, सरप्र कार्यकरण, नामपि त्यादि सर्व परि िउन्न परिकल्लिने, (उपधी) नाहीशी होऊन एक प्रहर मार घनदाट सर्वन एकरसाने मोनमोल भालेलें आहे, येथे घाया नाजर, TRY, अना योगी एक भाग मिलर राहता एक मन मात्र स्वततेने अशिष्ट राहील, मरों परोप ज्ञान अधिकारी श्रवणरत्याला बोल भागिया धरणाला गुरुच्या साहाय्याने मननाये सानि औशायराम भागि एकनिष्ठ पानाचे असर सरकार पाले, म्हणने ·मुण्डकोपनिषत् विपेत्री मुमुक्षूला प्रभसाक्षात्कार होऊन तो आपण नहावरा होइल याममाण हा मन 'एकमेवाहिताय' या अप श्रुतीची सापकता परितो असो, हा प्रकरणात महवप क्रों जाणाचे, हे व त्मारा जाणण्याचा श्रवण, मनन, निदिध्यास ही तीन माधर्ने सागून मुमुच्या सोइसाली पुन पुन महत्वरूपाच वर्णन केले आहे, में आस्तिष्य युद्धाच्या सापकाया परमाय निश्चयपूर्ण करील, असे मला वारतें ॥1॥ द्वितीय मुण्डक समाप्त। तृतीय-मुण्डक. खड पहिले. मंत्र पहिला. दा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिष- स्वजाते । तयोरन्य पिप्पलं स्वादत्त्पनभन्नन्यो अभिचाकशीति ॥१॥ अन्वय व अर्थ-द्वा सुपर्णा, सयुमा सखाया, समान वृक्ष परिप- सजावे (दोन मुदर पंख असणारे, सहचर स्नेही पक्षी-एकाच वृक्षाचा याप्रय घेऊन राहिले आहेत ) तयोः अन्य स्वादु पिप्पळ अति, अन्य: अनश्नन अभिवाकनीति ( त्या दोघापैकी एक जण गरेट फलें खातो आणि दुसरा पक्षी काही एक न खाता साक्षीस्वरूपाने मात्र असतो)॥१॥ जोर आणि शित (जार आणि परमामा) या उभयतोचर हे एक कर आहे त उपनिषद्-पात मत्राचे मनोगत उत्तम रीतीने सिद्धीस नर्ते एकाच वृक्षाचा आभय पैऊन दोन मुद्रा पक्षी अपन लेहाने एकत्र राहतात हे सपा आहे जाव व शिन देने दोन पक्षी होत एकाच वृत्ताचा म्हणने गरीचा आयय घेऊन जोद अशिल असतात उभयतांचें वी पास्तष्य जीवांच्या हृदयामध्ये असले त नित्य सहर माईत. नोड असतो शिर असादयाचा आणि ने शिव प्रकार होती तर्षे गार असावयाचाच, अता त्यांचा भप आहे त्यांचा विरह झालेला म्हादी दिसत नाही ते एक-

·संपादकाचे विवरण.
मेवाचे स्नेही आहेत 'ससायो' याचा स्नेही असा अथ करादा किंचा श्री शराचाय
म्हणतात त्याप्रमाणे उभयतांचीही अभियकि (पाटन, प्रकट होण) एकाच कारणाने
होते म्हणून त्यांस एक अपाचे नाव आहे, असे म्हणावे तसाच उभयतांचा जन्मवृतान
एकाप तहेचा असतो जीव आणि शिव या उभयतामा जम म्हणजे त्यांचे आवि
भून होणे एना कारणाने म्हणजे अवियेच्या योगान होते ब्रह्म आविभूत व्हावयाचे
म्हणने से जीव आणि शित या ज्ञातृत्वाने होते पाथमाणे ज्ञानपी पक्ष
(पस) असगारे दोन सहचर पल्याचा जन्मवृत्तांत आहे श्रीमध्वाचार्य म्हणतात -
त्यापमाणे शिव हा नित्य जीवावर उपकार करणारा असत्ता आणि जीव विवेक।
असेल तर शिवाचा आराधना करणारा असतो कोणताही अर्थ घेतला तरी क्षारय
हैं आहे की, उभयतामध्ये उत्तम प्रेम असल्याचा तभद आहे
यापैकी एक्मण गोड फाचा आस्वाद घेतो जे जे काप कर्म त्यानें कैल
असेल, याचें फल भोगावे असा त्याचा खभाव जसतो
स्वादु' म्हणजे गोट
होष कर्मफल पाम व्हावे या साग जोव कम कतिो आणि कर्म सिद्ध झाले म्हणजे
आपल्यास कमनय मुतद फलें उपभोगावयास सांपडताल, असा त्याची कल्पना
असते ही कमरे गोड असतानच असा नियम नाहा तथापि कमविषायामा
दुर्पर नियमानी जीवाला आपल्या कमार फल भोगावे लागते म्हणून 'स्वादु गाति'
पा पदाचा मास्वाद घेतो' इतकार अर्थ काका भरो मला वाटते असो दुसरा शिक-
नामक पक्षी कमफलाचा टपभोग घेत नाही नो साझीरूपाने आपल्या शति स्वरूपा
मचे विद्यमान असतो है सष्ट समजण्यासारसे आहे "माझा चेला क्वरी
निर्गुण' अशी श्रुति किंवा 'न मां कमाणि लिपति ' अशी स्मृति शिवाच्या श्चिा
परमामाच्या साक्षिन्वारा प्रमापर आहे
याप्रमाणे एकरी जन्मान झालले है द्वय नित्य एकत्र सहवास करणारे व पुण्य
ज्ञान-विज्ञानाने अलरूत झालेले असते, हा या मत्राच्या पहिल्या अधाचा अर्थ आहे
दुसरा अध अमें सागतो की, जीव कभफलाचा उपभोग घेणारा आणि शिव साक्षी
स्वरूपान राहणारा आहे म्हणून या उभयता भेद आहे असा पा उमघनाच्या
पाना आणि कमाचा इतिहास भाई ॥१॥
मंत्र दुसरा.
समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति
मुद्यमानः । जुष्टं यदा पश्यत्लन्यमीशमस्य महिमा-
ममिति पीतशोकः ॥२॥

·मुण्डकोपनिपत अन्वय व अर्य--समाने वृक्षे ( एकाच वृक्षावर-शरीराचा आश्रय घेऊन हृदयांत राह्न-) निममः पुरुपः अनौशया मुद्यमानः शोचति (सकाम कर्म करण्यामध्ये निमम झालेला जीव आपण कर्मफलाच्या सब अत्यंत परतर आहौं, पाइन वेड्यासारखा शोक करीत असतो ) यदा अन्य जुष्टं ईशं पश्यनि अस्प महिमान इति वीतशोकः (पण जेव्हा दुसरा प्रसन्न झालेला इंश म्हणजे स्वामी जो शिव त्याचे दर्शन होते, तेव्हा त्याचा महिमा फार मोठा आहे असे पाहतो व तो गतदोक होतो. ॥ २॥ या मांत फर्मफलाचा उपभोग पेयान्या नीपा पारतश्य स्वस समज रागत आणि आपल्या हातात मकराच्या रुपधान कोणताही सत्ता नाही, असे पाहून अशानी नीत शोकाकुल होतो अथांन ज्या अनादिवासनेन परिफिल गरल्या जीवास कर्म करण्याची प्रेरणा केरी नी अज्ञानानन्य वासना किंवा अविया, किदा अपियका सामा परमेश्वर फलानियत्रण करत असतो, त्याला समजतं. उपद आहे की जाग परिग्छिन्न आहे, म्हणून नो पमपटाच्या कामांन सर्वथा परनंध आहे. असो, कर्म केले असताही कमाल आपल्याला हवे तर्स मिळत नाही किंवा रेया पिरात फल मिटते, असं पाहन आपल्या पाल याची ओरम त्यान मरते आणि त्यामुळे नो शोक पाण्यास लागतो ही ससारी जीदाची स्थिति आहे पद त्याल्म कि मान झाल्यावर शरारस्य व शरीरस्वामी दुसरा पक्षी जो ईश नो आपल्याहून-n. मत्तान-अति पितहण आहे, सदेव शान आहे असे जेव्हा पाहतो, हा याया कि हुना, आपला महिमा जेव्हा विवेकी जीरास कटतो, ते मफगाँवेश्या, ससाग- विपया, आप उदासीन झाला ता आप अपरिच्छिन्न शिवस्वर आपत्यास दिसल आणि प्राप्त होईल असे ज्ञान न्यास होते आणि श्रवणादिकानों झालविज्ञान काले एणजे शोकमोह नाहाँसा होतो, हत्यारा रामनने व तो शोरप होतो ॥ २॥ मंन्न तिसरा. पदा पश्य पश्यते सम्मवणं फारमीशं पुरुष ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान्पुण्यपापे विधूय निरचना परमं साम्पमुपैति ॥ ३॥ अन्वय व अर्थपदा पश्या रुक्मवर्ण, कार, ईशं, ब्रह्मपोनि पुरुष पश्यते (ज्यावेळी विवेकी पुरुपाला मुदरस्वरूपी, सर्वका, सर्वस्वामी ·सपादकाचे विवरण आणि सर्वांची उत्पत्ति करणाऱ्या पुरुषाचे ज्ञान होतें) सदा पुण्यपापे विषय विद्वान् निरञ्जन परम साम्प उपैति (त्यावेळी आपले सर्व पुण्यपाप आणि पुण्यपापानी वासना झाडून टाकून विद्वान् साधक निर्मळ होतो आणि शिव स्वरूपाशी अतिश्रेष्ठ प्रकारची समता, तादात्म्य, प्राप्त करून घेतो)॥३॥ मागच्या मंत्रामध्ये सांगितल्याप्रमाणं परमेश्वराचा महिमा अवगत होऊन दृढ भानान आणि भलिपूर्वक आराधनेने जेव्हा स्वयमकाश स्वतब, जगत्स्वामी जय त्वत्या पुरुषोत्तभाचे स्वरुप अधिगत हात साश जेव्हा झानपूर्वक दृढभक्ती या योपान आणि थवण मनन, निदिध्यासात आपल्या नित्य सनिध असणान्या आत्म स्वरूपाचे ज्ञान हात, तेव्हा पुण्यपापात्मक फल भागण्याची किंवा धमाधात्मक क्में करण्याची प्रवृत्ति नादीशी होऊन हा विद्वान् माधक मिरजन होतो म्हणजे याचे सर्व चित्तदोष नाहीसे होऊन यारा पूर्ण विज्ञान प्राप्त होते नात्यय तो बह्मस्वरूप होना पात्रमाणे दुसन्या मन्त्रांत ससाराचा तिरस्कार प्रास होऊन जाव आमज्ञाना या मातीचा उयोग कर लागतो आणि तिसन्या मान आपल्या निष्काम झानण्यान भक्ती या जोरावर निर्मलत्व प्राप्त करून घेऊन ज्ञानी हातो भाषी पुढे ज्ञानरूप होती है सांगितले आहे इशस्वापारया ज्ञानाचा व सत्तेचा महिमा कळल्या नतर तो साधक शौक होन्साना ज्ञानमार्ग स्वीसन करितो आणि शेती इशस्वरूप हाता ईशस्वम्प लाभानतर ग्रामस्वरूप प्राप्त करून घेण्यास काय उशीर आहे1॥३॥ मत्रचवधा. माणो क्षेप यः सर्वभूतैर्षिभाति विजानन्विक्षा. न्भवते नातिवादी । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रिया- पानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ ॥ ४ ॥ अन्चय व अर्थ-हि या एप. माणः सर्वभूत विभाति ( कारण हा नो प्राण-परमेश्वर-सर्वभूतामध्ये प्रकाशमान होतो ) विजानन् विद्वान् अतिवादी न भवते (हैं भागणारा शानी व साक्षात्कारी साधक वादधि- वादामध्ये कधीहि पडत नाही) एष आत्मक्रीडा, भामरवि , क्रिया वान ब्रह्मादिदां वरिष्ठः ( हा आत्मस्वरूपात क्रीडा करणारा व आत्म खरूपी प्रेम ठेवणारा विद्वान् गुमुक्षुला मात्र योग्य ती कर्मे करण्यास सिद्ध होऊन सर्व ब्रह्मवेत्यामध्ये श्रेष्ठ होतो)॥ १ ·मुण्डकोपनिषत् हा जो प्राणाचा प्राण आहे, हा जो परमेश्वर आहे तो यप यापन भूमि पे गान क्यांस सत्ता इंकन, गेप त्यांसह माशित होतो; भाराश, शत्र परमेश्वर भरा आहे माझ्यामध्यही तो आहे किंबहुना मी परमेन्वा आहे आणि मी हा विचार आहे अस पूणवान ज्याला साले, असा साक्षात्कार ग्पालाघारा,चो धन्य पुरुष भातिवाद करान नाही त्यारा पादविवाद करण्याचं कारण नसते रोक अतिवाद करतात तो आपल्या पक्षाची शस्यता स्थापित परण्याकरिता पर अगतान पादान शत्यापाशीप रागनो खर, पण अतिवाद हा सामान्यत आपल्या दिष्ट पक्षाश जय मिळविण्यासाठी होन असतो पण आमच्या या साक्षात्कारी साधकारा वाद विदा अनिवाद करण्याचे कारण प पडत नाहीं सर मन पिश्य झाले, असा पाचा अभग निश्चय झाला असता सो वाद करील कोणाशी आणि कोल कशा करिना ! तो नित्य आत्मस्वरूपामाप रममाण होऊन त्याच्याशीच ज्ञानप्यानादि पीडा करण्यामाय दगाउन गेलेला अमनो सच च विश्व प्रल आहे अशी ज्याची दृष्टि शाली सर्व ज्ञान बल, सप पाणी ही मा सय दिया ही यह सव यह आहे, अम ज्याला पर रागते न्यारा पोन्ही सपक्ष किंवा सोटा पक्ष दिसत नाही मग अशा पुरषाला वादविवाद करण्याचे कारण काप ! 'बलमप स्थिति झाली, आता काय उणें । महकार दाय शाला, खात पाचे लेणें ॥' अशी त्याची स्थिति होने पाघमाण मा मसापाशी एकतानता प्राप्त होऊन ब्रह्मस्वरूप झालेला पुरुष मौगमन स्वीकाहन सर्व माहत्यामप्य थेष्ठ होतो, हे सांगण्याची अपेक्षा राहत नाही हा जीप मुक्ताच्या स्थितीचा विचार यर्थे झाटा आणि यापमाण अज्ञान ज्ञान, साक्षाकार, विज्ञान आणि जीव मुन- स्थिति यांचे पहिल्या दुसया, लिमन्या धाणि पोल्या मनांत पणन साले श्रवणादिकानून अन्य साधनें ज्ञानाच्या उपयोगी पडतात त्यांचे दिग्दशन पुढील दोन मनात करावयाचे आहे ॥४॥ पानतर मंत्र पांचवा. सत्येन लभ्यस्तपसा होष आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तःशरीरे ज्योतिर्मयो हि शुभ्रो यं पश्यन्ति यतयः क्षीणदोपा ॥५॥ अन्वय व अर्थ-एप आत्मा सत्येन, तपसा, सम्यग्ज्ञानेन, ब्रह्म- चर्येण लम्या ( हा शुद्ध आत्मा नित्य सत्याने, नित्य तपाने, नित्य यथार्थ ज्ञानाने, आणि नित्य ब्रह्मचर्याने प्राप्त व्हावयाचा असता.) पंक्षीणशेपा यतयः पश्यन्ति अत.शरीरे ज्योतिर्मया शुभ्र हि ·पण सब संपादकाचे विवरण ( ज्याला दोपक्षय झालेले सन्याशी साक्षाकृत करतात, तो पन्त. शरी- रात-अत करणात-हृदयात-कारणशरीरात-स्वयंप्रकाश आणि सर्वथा निर्मळ असा असतो म्हणून त्याची प्राप्ति सत्यादि साधनानी न्हावयाची असते) ॥ ५॥ येथें सत्यादि जी साधनें सागितली आहेत, ती विषयनिवृत्तिपर बाहेत, विषय- भोगाचा त्याग करण्यास प्रवृत्त करणारी आहेत, निवृनियर आहेत, किंवा निवात मुलक माणि निवृत्तिपरिणामी आहेन, हे समजून घ्यावयाचे आहे ज्याला आत्म प्राप्ति करून प्यावयाची आहे, त्याने राज्य बोलण्याचा आणि सत्य शोधण्याचा अभ्यास नित्य केला पाहिजे मापण ससारामध्य सामान्यतः असत्य माषण करिता, न विषया या प्रामोत्तप होप असत्यभाषणात पदाचित् विषयभोग मिळण्याचा समव आहे, निदान असमभाषणाने ससाराचे वैभव वाग्ने अस कहाँ कहाँ दिसते, नेहो असय माषण हेच थेपस्कर आहे, असे अज्ञानी जीवास पासे साक्षी आणि सवनिपल्या आत्म्याची प्रामि असत्यभाषणान किवा अनुतापरणाने केव्हादी म्हावयाची नाही या कामी आपण असत्य बोलटी तर आपण स्वन आपल्या आत्म्याची रचना केल्यासारसा घेइल आणि आममामि व्हावयाची नाही. याचप्रमाणे तपश्चयचीही गोष्ट आहे विषयांचा तपश्या विषयमाप्ति करन दाल, आत्मप्राप्ति करून देणार नाही आत्मपानीसाठी आमतपश्चर्या मात्र केली पाहिजे म्हणजे विषयभोगाचा त्याग करून भामज्ञान यानाना निय अभ्यास केला पाहिने ज्ञानाची हाच हकीकत आहे विषयज्ञानानि विषय मिळतील, विषयामक विश्वार्थ झानही हाईल, पण ते ज्ञान केव्हाण यथा असावयाचे नाही कारण विषयाचे ज्ञान इट्रियांच द्वारा होत असते ६ असलें ज्ञान के हाही परमार्थत सत्य असन नाही यशादी इद्रियांनी मिळविलेल्या विषयभोगात्मक ज्ञानारा याग करून निय आमज्ञानाचा मात्र अभ्यास केला पाहिजे याप्रमाणे विरयभोगज्ञानाचा त्याग विहित होतो महाचर्याचीही अशीच कभा आहे मलयप याचा अर्थ प्या विता बदाध्ययन, आत्मभक्ति' हे योगिक पथ प्या, तात्पय एकच आहे आणि ते विषयोपभोगाची निवृत्ति सांगत आहे अतो, हा विषयोपमागस्याग ज्यांनी केला, पानी विषयज्ञानास पाठीमागे यकणान्या ६ विश्वज्ञानाचा अतर्भाव करणाया आमज्ञानाचा अभ्यास नित्य वेला, सर्वनोपरि रहारले आत्मसंयमी यति ज्या पुरुषोत्तमाय दर्शन साक्षात् घेतात, तो परमेश्वर जीवांच्या स्थूल शरीराच्या व सूक्ष्म शरीराच्या परीकडे असणान्या व या उमयताही नियमन करणाऱ्या कारणशरीरांत स्वयमका त्वानं बाहुन आपल्या निमरताने त्या कारणशरीराही नियमन करितो सारांश, तो झानाप आणि गद्ध आत्महर आहे, हा त्याचे दर्शन हव असेल, तर आपय विषय- निवृत्ति करणायामन्यादि पूर्वाक गानाश शालय केरा पाहिने शाराग, विषयावर

·१७८
मुण्डकोपनिषत्
हाच पुरुषार्थ आहे, असे समजून विषयप्राप्तीसाठी आपण जी कर्मे शरिता, त्यांचा
सवथैव त्याग करन मापण सत्याचाण, आमतपश्चा, आत्मज्ञान आणि सन्यास या
साधनाचा भपरप केला पाहिजे, हे श्रुतीस सांगावयाचे आहे. हा अवरच नित्य हवा,
अमग हवा, एखादे वेळी मान सत्य मापण केलें, किंवा तपश्चर्या केली, नर मामलाम
म्हादयाचा नाही हे स्पष्ट समजावून देण्यासाठी मैत्रांत 'नित्य' या पदाची योजना केली
आहे हा साधने ससाराला उपयोगी पडतात, हे सांगाश्याप्त नकोच ॥ ५॥
मंत्र सहावा.
सत्यमेव जयति नानृतं सत्येन पन्था विततो
देवयानः । येनाऽऽक्रमन्त्पृषयो ह्याप्तकामा यत्र तत्स-
त्यस्य परमं निधानम् ॥६॥
अन्वय व अर्थसत्यं एव जयति, अन्त न (सत्याचा मात्र जय
होतो, असत्याचा केव्हाही होत नाही) देवयानः पंया. सत्येन पितत.
( देवयान नामक जो मार्ग आहे, तो सत्याने सिद्ध झालेला आहे )
आप्तकामाः ऋषयः येन या आक्रमन्ति तत् सत्यस्य परमं निधान
( पूर्णकाम नरपी ज्या मार्गाने देवयानास जातात तो मार्ग सत्याने
परिपूर्ण झाला आहे. या देवयानात सत्याचे अतिश्रेष्ठ निधान अति रच
पतीचा ठेवा म्हणजे परब्रह्म-हत असते) ॥ ६ ॥

·सपादकाचे विवरण.
मंत्र सातवा.
बृहच तद्दिव्यमचिन्त्यरूपं सूक्ष्माच तत्सूक्ष्मतरं
विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यत्स्विहैव
निहितं गुहायाम् ॥ ७॥
अन्वय व अर्थ-तत् वृहत, दिव्यं अचिंत्यरूम (तें ब्रह्म किंवा
आत्मस्वरूप सोडून मोठे आहे, दिव्य आहे, स्वयमकाश आहे आणि
इद्रियास व मनोबुद्धीस अगोचर आहे ) तत् सूक्ष्मात् सूक्ष्मतर च
विभाति (ते इद्रियास अगोचर ब्रह्मरूप अति सूक्ष्म वस्तूहूनही अत्यत
सूक्ष्म असें प्रकाशमान होत असते ) तद दूरात सुदुरे इह अन्ति च (ते
अत्यत दूर वस्तुहून ही अतिशय दूर आहे आणि अस्पत्त निकट वस्तु-
हून अत्यंत निकट म्हणजे जीवाच्या अतिसंनिघ, त्याच्या अतर्यामी
असते) पश्यत्स इह एव गुहायो निहितं (ज्याना ज्याना म्हणून चित्कला
प्राप्त झाली आहे, त्याच्या हृदयातील गुहेत-हृदयात असणामा आका-
शात-दहराकाशात-तें गूढरीतीने वास्तव्य करीत असते) ॥ ॥
येथे पुन बस्वरूपाचे वर्णन रन्न ज्ञानीपुरुश्वास व अज्ञानीपुरपास ते कोणत्या
धर्मानी प्रकट होते ते सांगितले आहे. ते सर्वात मोठ्या असणाऱ्या आकाशाहूनहा
अत्यत मोटे असते. ते दिव्य म्हणजे सयप्रकाश असून सूर्य पंद्रादि तेजोगोलाप्त
प्रकाशित कर; पण त्याचा प्रकाश इतका अलौकिक आहे की, सर्व विषयाचे ग्रहण
करणारी भी मुद्धीत्यादि हरदिये त्यांनाही महण करिता येत नाही
तेजते मोठ्या
मोटें माहे तशेच लहानाहूनही लहान आहे ने अपनीलोकरंस अत्यनात्यन
दूर असून ज्ञानारोस सत्यतात्यस सन्निध आहे अज्ञानीलोकारा जे मुळीच
नाही असे भासते, तेच ज्ञानीरोकाचे आत्मस्वरूप होऊन यसते. ते सब नीद-
मात्राग्या हदयाकाशात गूढ स्थितार्ने राहिले आहे, म्हणून ते अज्ञानालोकास दिसत
नाही आणि ज्ञानारोकांस स्वानुभवाने कळते बाह्यदयाच्या लोकास जे अचित्य
रुप सैच ज्ञानी लोकधि स्वानुभवस्वरूप असने ते अडानीलोकाना अत्यत मोठ्या
आकाशाटूनही मोठे असल्यामुळ व आकाशाचा अत्यत सूक्ष्म असा जो अस त्याच्यादी
पेक्षा सूक्ष्म असल्यामुळे दिसत नाहीं पातु ज्ञानापुरुष सत च मलखदा हाल्पा
मुळे ते त्याला नित्य अनुभवास यतें. तात्पर्य ज्ञानोलोक स्वत महा असतात, इणून
त्यांना सहज सौलेते साध्य असणारी ब्रह्मयरनु अज्ञानीलोकांस अत्यत पर पकनहीं
प्राप्त होत नाहीं॥७॥

·मुण्डकोपनियत
मंत्र आठवा.
न चक्षुपा गृद्यते नापि वाचा नान्यदेवस्तपसा
कर्मणा वा । ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्त्वस्त तस्तु तं
पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ ८॥
अन्वय व अर्थ--चक्षुपा न गृह्यते, वाचा अपि न, अन्य देव तपसा
वा कर्मणा न (हें ब्रह्मतत्त्व चमूला दिसत नाही, याणीला सागता येत
नाही, इतर देवाना म्हणजे इंद्रियाना हे भासत नाही, तपश्चर्येने
किंवा कौन साध्य होत नाही) तु विशुद्धसत्यः ज्ञानप्रसादेन
( पण ज्याचे सरव म्हणजे अत करण अतिनिर्मळ झाले आहे, त्याच्या-
वर ज्ञानाचा प्रसाद होऊन त्याला ते साक्षात्कृत होते.) तत (म्हणून)
निष्कल त ध्यायमानः पश्यते (त्या निर्गुण आणि निरवयव
ब्रह्मस्वरूपाचें नित्य ध्यान करणाऱ्या पुरुषास ते स्पष्ट दिसू लागते
किंवा शुद्धचित्तीपुरुपाने प्रावियेचे प्रवण करून परोक्षज्ञानाचा
प्रसाद करून घेतल्यानतर निर्विकल्प समाधीमध्ये असणा या त्या पुरु
पाला बलस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो) ॥८॥
मागच्या मनात यालरूप अचिंत्यसप आहे म्हणून सागितले म्हणून ने नेनादि
ज्ञानेदियोस किंवा पाणा आदि धर्मद्रिभास गोचर होत नाहा भायज्ञान दणान्या
इंदिराच्या साहाय्याने पेलेली उप नपथया महवपापर्यंत पोचत नाही रिवा
कमौद्रयांच्या साहाय्यान तो कम त्याला उत्पन्न करू शकत नाही सारांश बह्मस्वरूप
साध्य होण्याला एकच उपाप आहे तो उपाय म्हणजे निमरत करणारया सात्विक
माशात गुरुप्रसाद मिटविलेल्या ज्ञानासह एकरस ब्रह्माचे अखड म्यान हा होय
मारा वृक्षाचा असङ मराह ने ब्रह्मा नेईल, नेकार महासरूपाची प्रानि होते
मंत्र नयचा.
एपोऽणुरात्मा चेतसा चेदितव्यो यस्मिन्त्राण
पश्चघा संविवेश | माणैश्वित्तं सर्वमोतं प्रजानां
यस्मिन्विशुद्धे विभवत्येप आत्मा ॥ ९ ॥

·संपादकाचे विवरण. अन्यय व अर्थ-यस्मिन् प्राणः पञ्चधा संविवश, चेतसा एपः अणुः यात्मा वेदिवन्यः (ज्याच्यामध्ये माण पांच सरूपाचा होऊन भविष्ट झाला आहे, त्या शरीराच्या हृदयांत असणान्या शुद्ध अंतःकर- णाने मात्र हा सूक्ष्म आत्मा समजून घेतला पाहिजे.) मनानां सर्व चित्तं प्राणः गोतं (सर्व प्राण्यांचें संपूर्ण अंत:करण सपूर्ण इंद्रिमांसह प्राणानी अभिव्याप्त झाले आहे.) विशुद्धे यस्मिन् एपः आत्मा विभवति (या शुद्ध अतःकरणांत हा आत्मा प्रकाशको म्हणजे आपले स्वरूप प्रकट करितो.) ॥९॥ तात्पर्य, आपल्या अन,करणाने हा आत्मा शोधून काढावयाचा भाहे. आपले अत - करण हें पचमाण आणि सर्व इद्रिये यांनी न्यान झालेले असते. म्हणजे सर्व प्राण आणि सर्व इंद्रिये यांचे नियमन आपले चित्त करीत असते. हे पित जेन्हां शुद्ध होईल, म्हणने आपल्या प्राणांचे व इद्रियांचे व्यापार विषय-निर्माण करण्यात आणि विषय- चिंतन करण्यांत म झालेले असतात, त्या वृत्ति जाऊन जेव्हा इदिय सर्व अनर्मुस झाल्यामुळे चित्त स्वच्छ होईल, तेव्हा या स्वच्छ झाटेल्पा अत.पाणामध्ये आत्म स्वरूपाचा प्रकाश सपर होईल, सारांश, आल्म-प्राप्ति होईल, एवच आत्म-माप्ति होण्याला ज्ञानेंद्रिये, महिये, मन व बुद्धि, या सर्वांनी आपले भोग्य विषय सोडून देऊन ना निर्विषय झाली, ती स्तब्ध झाली, शांत झाली, निमाली म्हणजे चित्ताला शुद्ध चतन्यस्वरूप प्राप्त होते आणि हे शुद्ध घेतन्य आत्म-स्वरूप पाहण्यास योग्य होने ॥५॥ मंत्र दाहाया. यं लोकं मनसा संविभाति विशुद्धसत्व: कामयते यांश्च कामान् । तं तं लोकं जयते तांश्च कामांस्तस्मादात्मझ घर्चपेमृतिकामः ॥ १० ॥ इत्यथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि तृतीपमुण्डके प्रथम खण्ड. अन्यप व अर्थ-विशुद्धसत्व यं यं लोकं मनसा संविभाति यान् च कामान् कामयते (शुद्ध झालेला जीवन्मुक्त ज्या ज्या भुवनामध्ये चम्यास संबस करितो, विना व्या च्या पासना याच्या मनःकरणाला

·संपादकाचे वियरण.
तात ) ते धीराः एतत् शुक्र अतिवति (ते विवेकी पुरुष या शुक्राचें
म्हणजे तेजाचे अथवा जन्माचे आक्रमण करितात ) ॥ १ ॥
या मत्रारा अर्थ स्पष्ट आहे ग्रहामध्ये विश्य राहत असल्याकारणाने ज्ञानी
पुरुषाला हे विश्व ममतेजानें प्रकाशन आहे, असे दिसू लागते. हा साक्षात्कार ज्याला
होऊ लागतो, त्यालाच सर्वथेष्ठ ग्रह्म समजले आहे, असे समजावें अशा बह्मा
पुरुषाया निष्कामबुद्धीने जे उपासना करितात, तेही इतर सर्व नेनापेक्षा अत्यत
श्रेष्ठ असणा-या ब्रह्मतेजाने अलरूत होतात, असा अर्थ घ्यावा किंवा हे माझोपासक
पुरुष शुरु हणने नृयाज त्याचे, जन्ममरणाचें अतिक्रमण करितात, जन्ममरणाचा
त्रास त्यांना होत नाही, असा अर्थ घ्यावा, तात्पर्य एकच आहे 'याधाम । ब्रह्म हेच
धामभ्यम हेंच आहे सर्व वासना आथयपद,असे यह सारांश, सर्व वासनाचा आश्रय
असणारे जे भने बह्मज्ञ पुरुषाला उत्तम प्रकारे ठाऊक असते, म्हणून साधकाने त्याची
आराधना करावी. मघातील 'ब्रह्म' आणि 'धाम' ही पदें समस्त न करिना निरनि-
राठी घेतली तरी अर्थ तात्पर्य एकच निष्पन्न होत आहे 'पुरुष ' या पदाचा 'सद्मा
पुरुष ' असा अर्थ न करिता 'या' असा अर्थ केरा तरी तात्पर्य एकच आहे ॥१॥
मंत्र दुसरा.
कामान्यः कामयते मन्यमानः स कामभिर्जायते
तत्रतत्र । पर्याप्तकामस्य कृतात्मनस्त्विहेव सर्वे
प्रविलीयन्ति कामाः ॥२॥
अन्वय व अर्थ-यः मन्यमान कामान् कामयते (जो विषयगुण मार
चितन करणारा पुरुष विषयांची प्रार्थना करीत असतो) सतरतत्र
कामभिः जायते (तो पुरुष वितिलेले इष्ट विषय जेथे असतील तेथे जन्म
पावतो ) कृतात्मन. पर्याप्तकामस्य तु इह एव सर्वे कामाः पविलीयन्ति
(परंतु ज्याने आत्मस्वरूप आपलेसे केलें आहे, ज्याला प्रसस्वरूपाचें
उत्तम ज्ञानविज्ञान झाले आहे, त्या पुरपाच्या सर्व विषयेच्छा मनप्राप्ती-
नच परिपूर्ण झाल्या असल्यामुळे त्याचे सर्व वासनामय मनोविकार मा
लोकीच लय पावतात. साराश, त्याचे सर्व काम ( इच्छा) नष्ट
झाल्यामुळे त्याला पुनर्जन्म घ्यावा लागत नाही ) ॥२॥

·मण्डकोपनिषत्
पा सिपया असं तिन जौष करीत असतो, तो विषय पा जन्मी पान माग
नाही, तर जीवारा या स पसनातृप्तीसाठी दुसरा जन्म पापा राना आणि गिनपपा
गिनाया पासना अतृप्त राहिल्या रानीर मिनरा पेट त्यारा जन्म घ्यावा लागतो,
असे श्रुतीचे म्हणणे आहे मी परिचित्र आहे म्हणजे देवादि आहे, असे ज्याच्या सतेने
पाते तो महकार व या पाइकारामुळे मला हे इवन अनी नित्य प्रसारित
होणारी वासा, या अमानजन्य मला जापर्यंत निष्कासन हाले माी, सारांश,
अज्ञान मष्ट सालं नाही, तोपर्यंत पुम पुनः जन्म प्यारा रागों नार आहे पण
ज्ञानाने मेहसान नाहीत होऊन मनाला मनोस्थिति प्राप्त होने, तेव्हा
उपाधि सपनात घ उपाधि नर हारेन्या पुम्पाचे जममरण संपर्ने असो, अयान यह
नरूपाय मानविज्ञान शान्यामुळे, ज्यास्या सर्व विषपदासा पलपाति माल्यामुळे-
मागच्या मनात सांगितल्याप्रमाणे सर्व विश्व ययस्वद्वान सामावून जाते, हणून या
मापन झाल्याने गव पियांची माटि होऊन वासनाची नृति झाल्यामुळे-साश, ती पूर्ण-
काम झाल्यामुळे, त्याच्या सर्व माशा व मनीश हा रोका विलय पावताग मार्य
त्याला पुन जाम पेण्याचे कारण पडत नाहीं ॥२॥
मंत्र तिसरा.
नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न घटुना
श्रुतेन । यमेवप पृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा
विवृणुते तनुं स्वाम् ॥ ३ ॥
अन्वय व अर्थ--अयं आत्मा मघचमेन न लभ्यः, न मेघया, न
बहुना श्रुतेन (आत्मस्वरूप मिळावयाचे ते ब्रह्ममीमासेसंबंधार्ने
पुष्कळ चर्चा जिव्हेने मात्र फेली म्हणून मिळत नाही, केवळ अलौकिक
बुद्धि असेल तरी मिळत नाही किंवा वेदाचें केवल सागोपाग अध्ययन
केले असले म्हणूनही मिळत नाही ) एप यं वृणुते तेन लभ्यः
( ज्याला परमात्म्याने प्रेमपुरस्सर निवडून घेतला आहे त्याला मात्र
आत्मस्वरूपाची प्राप्ती होते) वस्य एप. आत्मा स्वां तनुं विकृणुते
( त्याला मार परमात्मा आपलें स्वरूप निराच्छादित करितो-स्पष्ट
करून दाखवितो त्याला मात्र आत्मस्वरूपाचा पूर्ण प्रकाश माप्त होतो,
किंवा आरम्याने ज्या सापकाला निवडून घेतले, त्याला को प्राप्त होतो
म्हणजे त्या साधकाचे शरीर भामस्वरूपम्प होते)॥३॥

·संपाशा विवरण. येथे या मत्रांत आत्मस्वरूपाच्या माीरा कुशानुद्धि किंवा अपरपार पेदाम्ययन किंचा वेदाध्यापन, अथवा घेददिषयाची आणि वेदातादिश्याची मीमांसा हो साधने आत्मज्ञान व्यतिरिक्त असनाल तर त्यांचा काही एक उपयोग होत नाही हे सांगितले आहे आत्ममाप्नीला आत्मज्ञान हेच मुरण्य साधन आहे आमज्ञानाची दृष्टि पाम होऊन तिच्या साहाय्यान आपण आपल्या कुशामयुद्धीचा किंवा अध्ययनाचा अथवा अध्यापनाचा अगर या सर्व साधनाश एक्समयावच्छेदेकरून अवलंब केला, सर मनि परमाल्याचा ज्ञानप्रसाद होतो आणि प्रसाद झाल्यावर मात्र आनरुपा होऊन आममानि होते, ती इतकी की परमात्मा आपलें सब अचिंत्यस्वरूप आत्म भागाला प्रकाशित करून दाखविता फार काय सागा त्या साधकाच्या शरीरादि स्व उपाधी ब्रह्ममय होऊन त्याला सत्र परमात्मस्वरूप दिसू रागर्ने तात्पथ, पहलवान ब्रह्मा पा रुपेने (grace) मात्र मिळावयाचे आहे मनाची मात्र इतकी तयारी पाहिजे की त्यानी आपल अत करण दासना-शूय आणि अभिमान-शून्य केले पाहिजे आणि श्रात्मप्राप्ताची इच्छा धारण करून धवणादि साधनत्रयाचा दृढ अवरच केरा पाहिजे विषयात्मवृत्ताचा पूर्ण निवृत्ति आणि ज्ञानप्रामीची पूण इछा ही दोन साधने आम्मप्राप्तीला सवघड करितात वरवरच अध्ययन किंवा अध्यापन किंवा प्रयधारण यांचा येथे काही एक उपयाग होत नाही ॥३॥ अन्यय व अर्थ-- मंत्र चषथा. नायमात्मा पलहीनेन लभ्यो म च प्रमादात्त पसो वाऽप्यलिङ्गात् एतेस्पायर्यतते यस्तु विद्वांस्त- स्यैष आत्मा विशते ब्रह्मधाम ।। ४ ॥ --प्रय आत्मा बलहीनेन न लण्य (ज्याला सामर्थ्य नाही त्याला हा आत्मा मिळावयाचा नाही) न च प्रमादाद (चित चाचस्य असेल तर, अन करण एकान नसेल तर, विचारामध्ये भादल असेल तर आ मप्राप्ति हावयाची नाही) वा तपस अगाव (किंवा ज्या तपाला कोणत्याही प्रकारचे लिंग नाही, कोण याही प्रका रचे इष्ट ध्येय नाही त्यालाही आत्मप्राप्ति देववत नाही) य विद्वान तु पतैः उपायै यतते तस्य ब्रह्मधाम एपः आत्मा विशते ( पण जो विद्वान् पुरुष बल, अप्रमाद आणि इष्टकार्यार्थी तपश्चर्या करितो, त्याच्या ब्रह्मघा- मात म्हणजे हृदयपुडरीकात हा सर्वव्यापी आमा प्रवेश करितो ) ill ·মুগাঁথনিগন पर्षे पुन आम-मार्थना करणा-या सापाला उपयागी परणात सापर्ने शशिनरी आइन मापता परीर आणि मन ही दोन्ही सार मसरी पाहिजेत तसेच विषयांच्या अनेकत्यामुळे त्याच पित पचल होणार नस पाहिले आणि माजी ज्ञान पूर्वक नपभया फल असेल ती काय तरी प्यप देवून पालविरी जरारी पाहिन शारीरिक आणि मानसिक या कोणत्याही विषयमा मातीला अपत्य असते आम. मामिही इनर सर्वपिपयांच्या प्रामाहून अत्यन श्रेष्ठ आहे सरी, पण त्याचनमाण ती पतिशय अवघडही आहे म्हमा मुख र आणि दूरनिभयी मन यांची भावश्य यता आह पापत्रमाणे साघशाच्या मनात अनेक विषयांचा पारा असता उपयोगी नाही विषयाच्या अनेकत्यामुळे एकाच विषयार एकाय भवधान रागन नाही चित्ताची पदिर होते, मन गापा नातं लागि ग्या पूड़ा हो नपत न्या सहन हातान. यासारी प्रभाव म्हणजे गायन किया अनपधानता इया रिचाच मल-साथ काच्या मनात होणे हे अन्यात भानर आहे त्याममाण आपण नी ज्ञानाची बारा घना करिनों तिला मोशामि च ध्येय असर पाहिन मल-म्पनिक दुसन्याच काही विषया म्यान आपण कर लागला, तर मन-मानि हा जो पापला मुग्य हेतु नो साम्य म्हापयाचा नाही असो, नेव्हां शरार-मन-मुद्धता, सादधानता आणि मन-विषय-प्यान उपाय साधकानवल असरे म्हणजे पापा अंत करणास मद व्यापी आत्मा प्रवेश करितो म्हणजे आमवस मामसाधकाला आपल्या हृदयात पूर्ण नेजाने प्रकारात माहे अमें कई लागते मनोनाल 'पक्षपामा महपुर म्हणने दहराका अर्थ यहाच नित्य पाम्तब्य अतत ||" . मंत्र पांचवा. संप्राप्यनस्पयो ज्ञानतृता कृतात्मानो चीत. रागा प्रशान्ताः। ते सर्वगं सर्वतः पाप्प धीरा युक्तात्मानः सर्वमेवाऽविशान्ति ॥५॥ अन्वय व अर्थ-एन संप्राप्य ज्ञानवताः कृतात्मानः वीतरागा: मशा ताः कषय (शानाने तृप्त झालेले, कृतकृत्य झालेले, सर्वराग. द्वेषादिकाचा निरास फेलेले, शात वृत्तीचे ऋषींना ब्रह्ममाप्ति झाल्या. नतर) सर्वग सर्वत प्राप्य ते धीरा युक्तात्मान सर्व एव आवि शति (सर्वव्यापी ब्रह्मस्वरूपाची माति सर्व दिशाकडून होऊन पूर्वोक्त सभी वियेकवत आणि आत्मनिष्ठ होत्साते ब्रह्मम्वरूपामध्ये प्रवेश फारतात ) ·सपादकाचे विवरण येथे ज्या पुरुषाना महापानि होते, त्याची लक्षणे सांगून ते मझामध्ये क्सा प्रदेश करितात, तेही वृत्त सांगितलें आहे ही साधने म्हणने पूर्णज्ञान आणि या ज्ञानाने पात झालेली तृति, तसत्यता, रागद्वेषादि विकाराचा च हर्षसेदादिकाचा सक्था त्याग आणि या सर्वांमुळे आलेली शातवृत्ति ही सिद्ध झाली, सा(शि-ज्ञान- स्वरूपाने प्राप्त झालेले समाधान, आत्मस्वरूपाच्या ज्ञानाने 'आपणही या आहौ। असा निश्चय, विकारशून्यता आणि समाधानवृत्ति इतकी साधनें एकत्र माली म्हणजे आमनिष्ठ विदेकी पुरुषांना सदर ब्रह्म भाहे असे दिसू लागते आणि ते खभावन आणि स्वरूपत मलस्वरूपात प्रवेश करून मा होतात साराश, अतर्वाह्य विषयो पभोगाची पूर्णनिवृत्ति ही रागद्वेषादिकांचा उच्छेद करिते, चिच प्रशात होर्ते, आत्म रवरूपाचे परोक्ष ज्ञान झाल्यामुळे ज्ञान हेच समाधानाचे कारण आहे, असे कळू लागते, आणि मग विदेशर्ने आत्मनिष्ठ पुरुषाला सब ब्रह्मरूप आहे आपणही ब्रह्मरूप आहौं असा साक्षात्कार होतो शेवरों 'ब्रह्म जाणतो ता ब्रह्म होतो' या न्यायाने हा साधकहा अह्मरूप होतो अथवा मा हातो॥५॥ मंत्र सहाया. वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्थाः संन्यासयोगाद्यत- यः शुद्धसत्त्वाः । ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परा. मृताः परिमुच्यन्ति सर्च ॥६॥ अन्वय व अर्थ-वेदान्त-विज्ञान-सुनिश्चिताथी , यतय संन्यास- योगात् शुद्धसत्वा (वेदान्ताचे म्हणजे तत्त्वज्ञानाचें ज्ञानविज्ञान झाल्यामुळे सत्य व्रमस्वरूपासबघाने ज्याचा पूर्ण निश्चय यथाशास्त्र झाला आहे, संयासयोगाचे अनुष्ठान केल्यामुळे जे यति निर्मळ अत - करणाचे झाले आहेत ) ते ब्रह्मलोकेषु परांतकाळे परामृता सर्वे परिमु- यति (ते देहाच्या अंतकाली ब्रह्मस्वरूपी मिसळून जाऊन उत्कृष्ट में अमृत ते जिवंतपणीच प्राप्त करून घेतात आणि सर्वथा मुक्त होतात)६ याचा अर्थ स्पष्ट आहे वेदोना था श्रवणादिकांनी बह्मज्ञानविज्ञान होऊन ग्रह स्वरूपाविषयी ज्यांचा निश्चय ठाम होतो आणि सर्वविषयमार्गाषा परित्याग पेल्यामुळे ज्यांचे अत करण रद होते, ते जिवत असतात तरी-देहधारी असतात सरी-मक्ष लोकी ( मनाचिंतनात ) अखंड राहून ब्रह्मस्वस होतात आणि सर्वथा मुक होतात सासय, महापानि होण्यारा मनस्वरूपाविषयी ज्ञानपूर्वक दुनिभर माणि विषयोप

·मुण्डकोपनिषत्
নীলাক্ষা মনক্ষন ঘূণ নন্দে নাম ঝালার বিলাটি দশ কালা যায়-
देपारिविकांचा पूर्ण अभाव ही साम्य झाली, यहनिष्ठा कायम असली म्हणजे देर.
धान्यानी भोपन्मुनि भिनने भुलि भिव्यविण्यासाठी त्यारा लोकांतर करावे लाइन
नाही कोठे जापावे लागार नाही याचें देगन राहूनही विन्धोतर होते आणि तसा
पन बापत असताना तो सन्यानी असती देवादि उपाधि आहेत, हा ध्यास मुटणे
म्हणजे तरे देशावतान होय सतान्याचे देहावसान मरणतमयी होतसे दिसते, पण हे
देवयभान की नाही कारण, हा पर्तमान देह सुरता तरी दासना व अकार
जिवत असतात व ही जिवत जोडी पुन देह उत्पन्न करित धासनादिकांच्या पत्रात
सापडलेल्या गावाचे देहावसान अथवा उपविनाश होणे शक्य नाही तेहा लागिर
भाग में है मसान्याचे सरे मरण सौ मरण उपाधिनाशानतर घेते उपाधि
माश हेच खरे मरण होय अमें निवतपणीच माण प्राप्त झालेला पुरुष अमृत-
संतश्रेष्ठ अमृत-भात कान पेतोआणि ब्रह्मचिंतनांन राहिन्यामुळे सर्वथा नुल होनो ॥६॥

·संपादकाच विवरण पदान 'पपरा प्राणादि क्लोचा' मान निदप का केला असा प्रश्न उत्पन्न होण्याचे कारण नाही. का तर तेथील शोमा क्लात अतर्गत झालेल्या 'धर्म' वस्तूची व्यवस्था काय होते ते या मनांत निराळे सांगितले आहे कर्म रजा केले म्हणजे वासी पधरा कला मात्र अवशिष्ट राहतात. या उपनिषदाचे असे सांगणे आहे की मुक्त सालेल्या पुरुषांचे प्राणादि सर्व कलात्मकभाग मापापल्या मूटकारणामध्ये जाऊन लय पावतात. त्याच प्रमाण जीवाच्या इद्रियावर स्वामित्व चालविणारे सर्व देव आपापल्या मूळस्वरूपात परत जातात याममाणे सर्वक्लाचा म्हणजे जीवाच्या उपाधीचा (पचभूतारमर शरीर, परज्ञानेद्रिये, मन, श्रद्धा, प्राण, इत्यादि कर्मेतर सर्व उपाधींना) निरास झाल्यावर कर्म आणि विज्ञानमय आत्मा ही मात्र शिठक राहतात. पेकी कर्म ( पूर्वसचित आणि रियमाण) है आत्मज्ञान होऊन नष्ट झारें, आणि विज्ञानमय आत्मा म्हणजे जीव याच्या प्राणादि सर्व उपाधि नाहीशा झाल्या, म्हणजे तो उपापिशून्य होतो, कर्मशन्य होतो, ज्ञानर प होतो, सारशि सर्वव्यापी आणि सर्वश्रेष्ठ होतो, यमरूप होतो मुफ झालेल्या पुरुषाच्या दृष्टीने सर्व महरूप होते आपल्या जीवारया दृष्टीने प्राणादि सर्व क्सा आपल्या मुळ कारणांत (भव्यकांत) लीन होतात. असो, कर्म नष्ट होतात आणि जीव ज्ञानरूप होतो तात्पर्य उपाधिशून्य झारेला पुरुष मुक्त होतो॥ ७ ॥ मंत्र आठवा. यथा नयः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपादिमुक्तः परात्परं पुस्पमुपैति दिव्यम् ॥ ८॥ अन्वय व अर्थ-स्पंदमानाः नघः यया समुद्र नामरूपे विहाय अस्वं गति, तया नामरूपात् विमुक्तः विद्वान् परात्परं दिव्यं पुरुप उपैति ( याहणान्या नद्या आपली नामरूचे सोडून देऊन ज्याप्रमाणे समुद्रात शिरून एकरूप होतात त्याप्रमाणे नामरूपादि उपाधींचा त्याग केलेला शानी पुरुष दिव्य आणि परात्पर-श्रेष्ठापेक्षाही श्रेठ-जो पुरुषोत्तम त्यापत जाऊन एकरूप होतात ) ॥८॥ हा मत्र प्रश्नोपनिषदात आला आहे तेव्हा त्याची चर्चा पन. काप्पाचे कारण दिसत नाही ·मुण्डकोपनिषत् भोगाच्या समधाने पूर्ण वैराग्य मान झाल्यामुळे चित्तमालिन्य उत्पन्न करणा पा राग- देपादिविकारांचा पूर्ण अभाव ही साध्य झाली, बलनिहा कायम असली म्हणजे देह- धागही जीवन्मुक्ति मिळते मुचि मिटविण्यासाठी त्यारा लोकानर करावे लागत नाही कोठे जायावे लागत नाही. याचे देहान राहूनही विन्यांतर होते माणि ससा- गन वागत असताही तो सन्याशी असतो देहादि उपाधि आहेत, हा प्यास मुदणे म्हणजे तो देहावसान होव ससान्यांचे देहावसान मरणसमयी होतेसें दिसते, पण हे देहावसान सरे नाही कारण, हा पर्तमान देह मुटला तरी वासना प अहकार जिवन असतात व ही निवन जोडी पुन देह उसन करिते. वासनादिकांच्या चगान सापडलेल्या जीवाचें देहावसान अथवा उपाधिना होणे शक्य नाही. तेव्हा लोकिक भरण ये हैं ससान्या सरै मरण न सरे मरण उपाधिताशानंतर येने. उपाधि- नारा हेच सर मरण होय असे जियतपणीच मरण मात झालेला पुरुष अमृत- सर्वश्रेष्ठ अमृत-माप्त करून पेतो आणि मलचिंतनात राहिल्यामुळे सर्वथा भुक होतो ॥६॥ मंत्र सातवा. गताः कलाः पश्चदश प्रतिष्ठा देवाश्च सर्व प्रति देवतासु । कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति ॥७॥ अन्वम व अर्थ-पंचदश कलाः प्रतिष्ठाः (प्रतिष्ठा ) गताः, सर्वे देवाः च प्रतिदेवतास, कर्माणि विज्ञानमयः च आत्मा से अव्यये परे एकीभवन्ति (पंधरा प्राणादि कला आपापल्या मूळफारणांमध्ये लीन होतात, सर्व इंद्रिये आपापल्या आधिदैविक देवतांकडे परत जातात. संचित आणि क्रियमाणादि कर्मे व विज्ञानमय आरमा ही सर्वच्या सर्वजण त्या अन्यय असून सर्वव्यापी असणान्या सर्वश्रेष्ठ आत्मस्वरूपात एकरूप होतात)॥७॥ दे उपायांची व्यवस्था काप होते, हे सामिनरें. प्रमोपनिषदाच्या सहाव्या मान साय काग कोणकोणत्या आहेत हे सांगितले आहे. या कला म्हणजे जीवाच्या सभों- चार असणान्या भोव्य उपाधी होत. नेसोळा उपाधी सांगिनन्या असता या उपनि. भाग, पक्ष, पंचमापर्ने, इट्रिप, मन, अन्न, वीर्य, तप, मत्र, कर्म, लोक, आमि नाम. पारोशनिदान सांगितलेल्या करा आहेत

·संपादकाच विवरण
पदात 'पपरा पाणादि कलांचा' मात्र निर्देष का वेला मसा प्रभ उपन्न होण्याचे
कारण नाही का तर तेथील सोळा क्रांत अंतर्गत झालेल्या कर्म । वस्तूची व्यवस्था
काय होते ते या मत्रांत निराळे सांगितले आहे कम वजा केले म्हणजे पाकी पधरा क्ला
मात्र अवशिष्ट राहतात. या उपनिषदाचे असे सांगणे आहे की मुक्त झालेल्या पुस्षाचे
माणादि सर्व कलात्मकभाग आपापल्या मूळकारणांमध्ये जाऊन त्य पावनात. त्याच
प्रमाण जीवाच्या इद्रियावर स्वामित्व चारविणारे सर्व देव आपापल्या मूळातरूपांत
परत जातात यापमाणे सर्वकरांचा म्हणजे जीवाच्या उपाधीचा (परभूतात्मक
शरीर, पचज्ञानेद्रियें, मन, श्रद्धा, प्राण, इत्यादि कर्मतर सब उपाधींचा) निराव
झाल्यावर कर्म आणि विज्ञानमय आत्मा ही मात्र शिलक राहतात. पेशी कर्म
( पूर्वसचित आणि कियमाण ) है आत्मज्ञान होऊन नए झाले, आणि
विज्ञानमय आत्मा म्हणगे जीद याच्या प्राणादि सर्प उपाधि नाहीशा झाल्या,
हणजे सो उपाधिशून्य होतो, कर्मशून्य होतो, ज्ञानरूप होनो, सारांश सबभ्यापा
आणि सा-येष्ठ होतो, मालरूप होतो मुक झालेल्या पुरुषाच्या दृष्टीने सर्व मलरूप
होते आपल्या जीवाच्या दीर्ने प्राणादि सर्व कला आपल्या मूल कारणांत (गन्यकांत)
लीन होतात. असो, कम नष्ट होतात आणि जीव ज्ञानरूप होतो तात्पर्य उपाभिशून्य
झालेला पुरुष मुक होती॥७॥
मंत्र आठवा.
यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रेऽस्तै गच्छन्ति
नामरूपे विहाय । तथा विद्वानामरूपादिमुक्तः
परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ८॥
अन्वय व अर्थ-स्यंदमाना. नद्यः यया समुद्र नामरूपे विहाय
अस्वं गच्छति, तथा नामरूपात् विमुक्ता विद्वान् परात्परं दिव्यं
पुरुष उपति (वाहणा या नद्या आपली नामरूपे सोडून देऊन
ज्याप्रमाणे समुद्रात शिरुन एकरूप होतात त्याप्रमाणे नामरूपादि
उपाधींचा त्याग केलेला ज्ञानी पुरुप दिव्य आणि परात्पर-श्रेष्ठापेक्षाही
अष्ट-जो पुरुषोचम त्यापन जाऊन एकरूप होवात ) ॥ ८॥
हाभत्र फोपनिषदात आला आहे नेहा त्याची चर्चा पुनः येथे करण्याचे कारण
दिसत नाही॥6॥

·मुण्डकोपनिषत् सापडेल तात्पर्य मुमधुन में अवश्य केले पाहिले, विवेक, वैराग्य, मन-सयमन आणि मुमुसा ही साध्य करून घेतली पाहिजेत, असे जे नियम असपियेंत सापितले आहेन, में सर्व फेवळ ग्वेदात सांगितलेल्या सा मांधा शुद्ध अनुपाद आहे..." मन अकरावा. तदेतत्सत्यमृपिरङ्गिराः पुरोवाच नैतदचीर्णवतोऽ- धीते । नमः परमपिभ्यो नमः परमपिभ्यः॥११॥ इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः पण्डः ॥२॥ अन्वय व अर्थ-तत् एतत् सत्यं थाङ्गराः ऋपिः पुरा उवाच (तें हैं सत्य पूर्वी अहिराकपी शौनकामत उपदेशिता झाला ) एतत् अचीर्णतः न अधीते (ज्याने येथे सांगितलेल्या व्रताचें अनुष्ठान केले नाही तो या उपनिपदाचे पठण करीत नाही) परममापि यो नमा, नमः परमषिभ्यः (श्रेष्ठ ऋपाना नमस्कार असो; श्रेष्ठ मुनाना नमस्कार असो) ॥ ११ ॥ थाप्रमाणे ही ब्रह्मविया पूर्वी अगिराश्याने शोनमास उपदेशिली. ही पिया ज्याने पिहितबला, अनुष्ठान केले नाही, त्यारा अधीत करता येत नाही. कारण त्याला समजून घेण्याचा अधिकार पाम होत नाही. व पनि अध्ययन केन्द्र तरी त्यास ना समजावयाची नाही या महाभागींनी प्रअभियन्या समदायाची परपरा चालू टेविली, या थोर माणि नगरल्याणकारी मांस नमरकार परितो ये दोन खेळ नमस्कारारा उचार आहे. तो ब्रह्मनियोतिश्यों जादर दासनिण्यासादी आणि मुण्डा उपानिपतु समास झाले, कविण्यासाठी साग आहे ॥12॥ तृतीय मुण्डकांतील द्वितीयाडा विवरण समाप्त झाले. ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुया सस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। अपपदीय मुण्डकोपनिषदाचे वियरण संपलें, ॐशांतिः शांतिः शांतिः ·उपसंहार. या उपनिषदातील पहिल्या तीन माल श्रुतीचे अर्पोरुषेयप, वियों परंपग आणि परविद्यामूलक प्रश्न इतके विषय आले आहेत, १ पहिल्या मत्रांत प्रथमत श्रुतीच्या म्हणजे उपनिषदाच्या अपौरुषेयत्वारा विचार कर्तव्य आहे हा प्रश्न उत्पन्न होण्याची कारणे अनेक आहेत, पण त्यातील एका कारणाचा मात्र उलेस श्रुतीने परोसत. पेला आहे विश्वाची उत्पत्ति करून त्यांचे पालनपोषण करणारा, सर्व देवान ज्येष्ठ व श्रेष्ठ असणारा जो बलदेव, त्याने आपल्या ज्येष्ठ पुत्राला ब्रह्मविद्येचे समदान केले, असे श्रुति सांगते पण यह्मदेवालाही ही महाविया फोदून मान झाली, हे मात्र सांगत नाही. असे का याचे कारण उघड आहे. ते हेवी, मनदेवाला या विद्येचे स्फुरण स्वयभुपणाने झाले, असे जनास समजावे हैं श्रुती गित आहे ब्रह्मदेवाला हा विद्या या कल्पच्या आरंभी सर्वाच्या अगोदर समजली व त्याने तिचा समदार मात्र पुढे चालू ठविला, म्हणून या वियेला ब्रह्मविद्या हे नाव द्या, हवे असले तर, पण हा विद्या मझदेवानें उत्पन्न केली असे मात्र म्हणू नका. अमेरिक्स नावाच्या गृहस्थाने एका नवीन पृथ्वीसडाचा शोध लादिला म्हणून त्या सहाला 'अमेरिका' आपण म्हणतो हे सरें, पण यावरून त्या शोधपुरुषाने अमेरिका उत्पन्न केली असे केव्हाही समजत नाही हर्शेलसाहेबाने नभोमडलीतील 'हर्शल' नामक नवीन ग्रहाचा शोध लाविला म्हणून जर आपण 'होल' महाचे पितृत्व हर्शेलसाहबास देऊ लागलों, तर आपल्या तारताम्यझानाची स्तुति करादी, तेवटी थोडीच होणार । असाच प्रकार बालविद्येच्या सेवधाचा आहे. सर्व दृश्यादृश्याचे नियमन करणान्या ब्रह्माचे स्वरूप काय असावे, हे दीर्घ द एकनिष्ठज्ञान तपश्चर्येच्या साहाय्यान ब्रह्मदेवास परमा- म्याच्या प्रसादाने समजले. म्हणून त्याने ब्रह्म उत्पन्न केले, त्याचे स्वरूपही उत्पन्न केले किंवा ब्रह्माकडे सर्व नियामकत्व दिले किंवा ब्रह्मविया निर्माण फेली, असे असत्य- विधान आपल्यास किंवा मादेवास तरी से करिता येईल । पुन. ब्रह्मदेवच जर उत्पन्न झालेला देव आहे, तर तो कालस्थलातीत व कार्यकारणातीत ब्रह्माला किंवा ब्रह्मस्वरूप सांगणाऱ्या वियेला उत्पन्न क्शी करणार! अनुत्पाद्य वस्तु उत्पत्र पुरुषाच्या हातून उत्पन्न झाली, असे म्हणणे म्हणजे स्वच्छ व स्थिर जलांत पडलेल्या सूर्यप्रति- पियांनी याचि उत्पन्न वेलें, असे म्हणण्याचे महापातक आपल्या शिरावर येऊन आदळते । असो, ब्रह्म व मलविया या नित्यवस्तु आहेत पास उत्पन्न करणे केव्हाही सवय नाही, म्हणून उपनिपन्मूलक श्रुतीस अपौरुषेय, अपुरुषरुन, अरुत, नित्यसिस, अमें म्हणण्याचा योग्य परिपाठ आहे ह्याचे तात्पर्य इतकेंच आहे की, मलविवेत जे नित्य आणि सत्य सिद्धात सागितलेले असतात, त्यांचे नित्यल्प अथपा सत्यात कोणा पुरुषाच्या प्रत्यक्ष पुरुषोत्तमाच्याही-इच्छेवर अवलबून नसते. गुरुत्वाकर्षणाचे नियम कोणी केले नाहीत व कोणाच्या इच्छेदर अवलबून नाहींत जड स्वभाव जोपर्यंत आहे तसा असेल, नापर्यंत ते नियम निराधाधपणाने चालायाचे, हा दृश्यसृष्टीताल ठाम सिद्धात आहे. परपराकर्षणाचा आपरा रखगाव नहाने सोडिला तर मात्र गुरु- १२ ·१९२ मुण्डकोपनिषत् सापडेल तात्पर्य मुमुक्षून में अवश्य केले पाहिजे, विवेक, पेराग्य, मन सरमन आणि मुमक्षा ही साध्य करून घेतली पाहिजेन, असे जे नियम ब्रह्मवियेत सागितरे आइत, ते सर्व देवकावेदात सागितलेल्या या मनाचा शुद्ध मनुशद आहे. 1010 कारण त्याला मंत्र अकरावा. तदेतत्सत्यमृपिरशिरा पुरोवाच नैतदचीर्णव्रतोs- धीते । नमः परमऋषिभ्यो नमः परमऋषिभ्यः||११|| इति तृतीयमुण्डके द्वितीयः खण्डः ॥२॥ मन्वय व अर्थ-तत् एतत् सत्यं पाराः ऋपिः पुरा उवाच (तें है सत्य पूर्वी आदिराकपी शौनकामत उपदेशिता झाल) एतत् अचीर्णतः न अधीते (ज्याने येथें सागितलेल्या व्रताचे अनुष्ठान लें नाही तो या उपनिपदाचे पठण करीत नाही) परमसपिभ्यो नमः, नमः परमपिभ्यः (श्रेष्ठ पाना नमस्कार असो; श्रेष्ठ मुनीना नमस्कार असो)॥११॥ यापमाण हो नारिया पूर्वी आगरायाने शोनास उपदेशिरी ही विया ज्यान विहितमता, अनुष्ठान केले नाही, त्याला अर्यात करता येत नाही रामजून घेण्याचा अधिकार प्राप्त होत नाही व त्याने अप्पपन केले, तरी त्यास ना तमनीषयाची नाही ज्या मझमागम्पानी ब्रह्मविदेच्या सप्रदायाची परपरा चालू टेविला, ज्या थोर आणि जगाल्याणकारी पीस नमस्कार करितो 3 दोन देऊ नमस्काराचा उच्चार आह नो नारयविषयी सादर दासविण्याचादी आणि मुण्डक उशनिपत समार झालें, करविण्यासाठी झाला आहे ॥1॥ तृतीय मुण्डकांतील द्वितीयखडाचे विवरण समाप्त झाले ॐ भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः । भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः ॥ स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुया सस्तनूभिः । व्यशेम देवहितं यदायुः।। ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः। यधर्षपदीय मण्डशेपनिषदा विवरण संपले. ॐातिः शांति शातिः ·उपसंहार.. च सेशदेश योकाले आहे, ते श्रुतीला मान्य नाही, श्रुतीचे सारसर्वस्व मयणाऱ्या धौरुष्णास मान्य नाही आणि अद्वेतवियेला पुन अभंग अधिष्ठानावर बसविणा-या श्रीशक्राचार्यास ही मान्य नाही, है पुरुषाच्या हातातील सलकड्यांइतके उघड आहे आता 'कर्म न करणे हा नियम मनुष्यस्वभावास व विशेश्त 'मायस्थानाला' सारी हिंदुस्थानापर्यंत स्वामाने किंवा कमाभावा डक्लणान्या भामच्या पेथील लोकास आवडतों काही वाक्यांचा फायदा घेऊन व 'मिथिराया हि दम्धाया का मे पद रिभ- वेत् ' इत्यादि अभाची वाक्ये पोपटासारखा घोवून भामध्यातील 'वेदांता। पून पणारे काही अहमन्य लोक सर्वमशून्य झाल्याचे स्तोमही मिरवितात पण देव आहे, तोपर्यत उदरगर्तेत काही सरी भरलेच पाहिगे, तेव्हा 'हत्वाऽपि स इमाँलोकान्' इत्यादि आरुष्णगोत श्रीराचा अनर्थकारी अर्थ करन वाटेल ते कम करण्यास मवृत होतान आणि 'अवघ्यांच्या मारक्स नेपारा अधळा' आपल्यास च आपल्या अनुषायास काटेरी सहयात नेऊन टाक्तिो,त्याप्रमाण हे लोक स्ववचना पन आपल्यासरोवर दुसयाच्याही गच्यारा फसि राचितान असो, तात्पर्य हे आहे की परमार्थ-हानि करणाऱ्या विष यांची उत्पति हा कलियुगाचा धरा पाया, झापा नाश करणे हे प्रत्येक गुजाण पुरुषाये कर्तव्य आहे दिपयामक पदार्थ उत्पन्न काणान्या कर्माचा त्याग करावयाचा म्हणजे खरा पी चैन जितको कमी करितां येईल तितकी करावयाची आणि राहिलेल्या वेळात असलेल्या शमीने, शरीराने अथवा मनाने पगु असलेल्या इतर लोकांचा समाचार प्यावयाचा, हे श्रुतिस्मृतिप्रणीत तस्य आहे अनुभवही असाच आहे नाणवरला मोक सरा साधु 'जह जीवा उद्धार केला । मागे मुरथ दाविला याच न्यायाने वागत असतो आणि श्रुतीचा न्याययव उपदेश असाच आहे पाही पर्ने थक आहेत, म्हणून सर्व कमीचा त्याग करणे, हे योन्या होतात म्हणून व्यस्यह क्रापयाचा नाही क्विा 'कान सदन बाधावे की स्यानाच ती विलें करील पुस' या पतौकीन 'न' काढून टाकाषयाचा, असे होईल ! असो टुसरी गोष्ट सर्वविद्यापतिष्ठा ब्रह्मविद्या या पदसमूहाकडे ममुरुचे लक्ष्य देधावे, अशा माझी मनोदेवता मला सागते आमविद्या किंवा ब्रहादिया ही सर्ववियास अस्निल देणारी, त्यास आश्रय देणारी व स्प िनिपान करणारी आहे माझ्या समजुतीने पाए। वियेच्या या लक्षणाकडे जितके लक्ष्य रागावे, तितके आपल्यापैकी जे मुजाण लाक आहेत त्यांचे लक्ष्य लागलेलें नाहीं विन्यामध्ये अनेक, नहे। अनत विया आहेत, आमच्या पूर्वपूर्वजांस पुष्कळ विद्या शिकण्याचा होत होता पण या दिवशी अयथार्थ नैष्काचा अवतार होऊन सन्यासदीक्षेची स्दिा सर्वकर्मसन्यासाची मुहूर्तमेढ रोपिली गेली, त्या दिवसापासून पुढे आज नागाईत विश्वविद्यसमधाने में औदासिन्य जो तिरस्कार अपतीर्ण झाला यजो आमच्यामध्यही आजपर्यंत आनुवंशिक सकारांना जिवन राहिला आहे, त्याचे अल्पमें वणन करितांना सहयमुसी शेष शुदा थकेला मग मात्रया सारख्या एकमुसी अल्पशाने त्याचे काप वणन करावे ! नाही म्हणावयाला अपरवियपेकी वेदादर प्रतिष्ठन झालेल्या धर्मशासारे, व्याकरणाचे आणि न्यायाचे अध्ययन मात्र काही माह्मण लोक करितात व कारी बाह्मण आपआपल्या शाखेतील वेदाचं अध्ययन करितात पण वेदाध्ययन म्हणने धोकोप विया साली आहे खरे पाहिल अमना, वेदाचा अर्व वक्ष वेदेवेद्य जो परमेय व त्याहून ही अत्यत पलीकडे असणारे बल ·भुण्डकोपनिषत् त्यारपणा या सिद्धातात फरक पडेल ही नडाची पोर आली. पण अह्म है स्वन व स्वरूपान निर्गुण आहे, म्हणून त्याचे स्वरूप द है स्वरूप सिद्धांतहमान सांगणारी महाविया, केदादी व कोणत्याही मसगी अन्यथा घेण्याचा सभव मुद्दा माही काही परिस्थिति पाहून राजा किंवा सरकार कायदे करित व परिस्थिति बदलली म्हणजे ते कायदे किविते, नसा मकार महाविया नाही कारण तेथे परिस्थितीचाच अभाव असतो कायदे पाप असोत विदा स्मृतिरूप असोत, कालस्थलांनी परिस्थितात अतर पहलकी ते कायद्याचे प्रथ किंवा रमति अन्यरूपाने अवतीर्ण झान्याच पाहिजत पण मलस्थितीत कालस्यलाचा मन नसतो, म्हणून, मानियेचे स्वरूपांतर होण्यामा शक्यता उत्पन्न होत नाही अतएव महाविद्या नित्य म्हणजे अपौरुषेय आहे याप्रमाणे श्रुतीला 'अपोस्पेय ' का म्हणतान व म्हटले पाहिजे याची एक उपपति आहे आता या मनात माणसी एक दोन सिद्धांताचा साक्षात उल्लेख आहे, त्याचे स्पशा- करण, मटा माटते तसे, कान या मंत्राची रजा घेतों 'बझदेव हा विश्वाच्या उत्प- ती निमित्तकारण असून त्याचे पालन पोषणही करणारा आहे' असे श्रुतीने म्हर आहे अर्थातच या पायापावून एक सामान्य सिद्धांत निघतो तो हा बलविद्या समजण्यारा अधिकार रागनो हा अधिकार किंदा योग्यता म्हणजे जे काही कर्तव्य प्राप्त झाले अमेर, ने निकामत्वाने कछन मापले अत करण शुद्ध करावयाचे आणि जमनसे मत करण शुद्ध होत जाइल,नरातसें महचिंतन व नामवचन केवळ स्वरुतातेच्या लोक कल्याण करण्याच्या सदिच्ठेने करावयाचे स्वार्थ साधणान्या म्हणजे सत च्या शरीरासर मनास उपभोग न आनद देणाया दस्तूचा त्याग करून सन्यासवृत्तीने अरण्यांत किंवा उदासीनवृत्तान समाजात राहणे हा माग ठीक असेल कदाचित, पण समानात संन्यास वृत्ती राहून लोकाचे सर कल्याण करण्यामध्ये आपली काया व आपले मन चदनापरि मिजाविण्याने शरीराचे व मनाये दोष नाहीतसे होतान, आपले मन पिरतीण होऊन में साधु पुरुषांच्या, परमेश्वराच्या किंवा यमाच्या निमर्याद मनाशी सरूप होत जाण्याचा सभव असतो, तसा फेवर शरीराच्या किंवा मनाच्या शुद्ध नैष्म्याने म्हणजे कर्मस न्यासान उपन्न होईल, असे मला वाटत नाही 'नहि सन्यसनादेव हिदि समधिगच्छनि । 'कायक्लेरामयात्त्यजेतू' इत्यादि गातावाक्य मी म्हणतो, याला प्रमाण आहेत अगमताचे सरे प्रणेने प्रत्यक्ष श्रीमछपराचाही म्हणतात की 'अपरविद्या म्हणने धमाधमाची साधनं र त्यांची पल सांगणारी दिया होय म्हणजे काही तरी बर थे विषयाल्याण करणार फल योजून त्याच्या सिद्पष में विशेष वर्म करा रागणार, त तें कम मागणारा असा दिया असते, मशून नी ज्याय आहे याचा अर्थ सर्वांचा त्याग करण, भगा नव्हे तर स्वत ची पिश्यसमृद्धि करणान्या पायावती विद्या सागणान्या अपरविद्येचा मात्र त्याग मुममग रिहित आहे आचायाच ह तात्पर्य आहे, अमें मरा वातं अस नसते तर श्रीमउकराचार्यासाररया अगतिक जीवन्मुनष्ठा जगत्क्न्यामा प्रस्थानत्रयीवर विस्तीर्ण, न्यापद्ध आपल्या सोशस्वी गाने सात दिपवून राणा भाष्य का लिहिली रिंचा अमामलांचा उरटेद करण्या- साठी दिग्विजय काण्याचे श्रम नो कशाला घेनले ने यहीं नन्द, 'जीव भुक्ताने सपियसिजर कीपरोस स्वपरापर आमिक कल्याण करणारे कमाया मुहो पाग करावा, जे स्वपरदिपातकारी मत आमच्या आधुनिक समाजात आज पाचसहाशे ·उपसंहार १९७ है नामकरण पुनः जिवंत होऊन आमच्या राशची अभिसपन्नता सर्वोत्कृष्ट नाही, तरी उत्साट दगात वास्तव्य करित राहील. तसेच सर्व जाताला मोझाचा मार्ग दास- विण्यासाठी सदेव सिद्ध असणारी ब्रह्मविया ही इतर पियाची मादिजननी, पालनकी च नियंत्री आहे ह्या उपनिषदाक्याची सार्थकता सर्व जगाच्या प्रत्ययाला येईल. २ दुसन्या मंत संमदायपरंपरेचे वर्णन आहे. परपरा कायम ठेवणे हे सर्वतोपरी इटमद आहे. विद्येच्या संप्रदायपरंपरेने विवेचे रहस्य कळण्याचा मार्ग मुकर दोनो आता संपदायपद्धतीत रहस्पकमन आणि विशेषविधि यारा तमांव होतो, हे स्वरूपनः न कटल्यामुळे विधींचे अनुपालन हेच मुख्य अग आहे, असे समजून काही लोक इतके पुढे जातात की विधिलाय रहस्य समजू लागतात व विचारे रहस्य एकीकडे राहतें अथवा निर्माल्यवत् होते. सप्रदाय पुष्कळ न झाला किंवा विशेष प्रसृत झाला म्हणजे त्यांन सामान्य लोकांचा मरणा जास्त होतो. कवाईत समजण्याइनकाच त्यांचा अधिकार असतो व श्रीगुरु सांगतील त्याला 'घेदवाक्य ' असे शयः समनून हे अनिश्रद्धालु भाविक विधिपियामाच्या जाळ्यात आपल्याप्त अडकापून घेतात व ज्ञान रहस्याचें गुदतव समजण्याची ऐपत नसल्यामुळे यांचे कल्याण होत नाही. हा एक परिणाम होतो हे ठीक पण रहाय समजण्याची ऐपत आहे, अशा लोकांनी काय पानक केले आहे की, स्यानीही कर्माच्या क्वाइतीत मात्र अडकून राहावे ! याचा दुसरा परिणाम असा होतो की विधि-विधानाचे 'ड' नवीन चौरस व चौरस लोकास मान्य होत नाही, म्हणून विधीच्या सगतीने ओदासिन्याने राहणारे विद्यारहस्याची आबाळ होऊन जाते. विपीविषयी अभदा उत्तन्न झाली की विद्यारहस्य अश्रद्धेय होते। असा आजचा प्रकार आहे. हा बदलावा, असड विद्या- रहस्याचें दानपतिदान समदायानुसार व्हावे पण विधिविधाने ही परिस्थित्यनुसार बद- लापी, असे मला पाटते. समदायांत शिरल्याशिवाय पांच अभ्ययन होणार नाही. यासाठी समदाय हवा. तथापि पूर्वकाली शिष्य समिधा घेऊन जात असन, हणन माताच्या शिष्यानी समिधाग्रहण करूनच गुरु अतेवासित्व पत्करले पाहिजे, अमा हह धरणे हे माझ्या समजुतीने बरोबर नाही. विद्यादानप्रतियाच्या सप्रदायाला 'सो' बस गये आणि नव्याबरोबर गाडीचा नाश होऊ नये, एतदर्थमला हे लिहावे लागले आहे. तिसन्या मंत्रातील प्रश्न उत्तमोत्तम आहे, असे सर्टिफिकेट' देण्याचा मला अधिकार नाही तरी पुनः म्हणनों की, हा प्रश्न उत्तमोचम आहे. तत्त्वज्ञान म्हणजे काय, याचे ज्ञान शोनकाला पूर्ण होते. ज्या एका सिद्धाताचे किंवा एका वस्तुचें ज्ञानविज्ञान शालें असता निधातील सर्व सिताचा व चराचर दस्तूचा उलगडा करिता येऊन परस्पर-सथधही क्ळतात, ते सिद्धान किंवा ती वस्तु क्षात शाली म्हणजे तत्व- ज्ञान झाले, असे तत्वज्ञानाचे लक्षण शौनकाला विदित होते. तत्वज्ञान म्हणजे सर्व चियाचे अधिष्ठान अरों पहिल्या मनात म्हटले आहे, त्याचे तरी तात्पर्य देव आहे. अनुभव हा प्रत्येक वियेच्या मुळाशी असतो विया अनेक, नहे। अनत आहेत. एकाच तन्हचा अनुभव पुष्कळ वेळ झाला म्हणजे व्याप्तिज्ञानाची भूमिका सिद्ध होते व तिला कार्यकारणशंसने बदली, म्हणजे त्याविज्ञान (Tdection) सिद्ध होते. इतर सर्व गोष्टी एस्सारल्या असतील तर प्रत्येक कारण 'एक विशिष्ट कार्य मात्र रसत करने । हा मृतीया नियम आहे. झही नियम अनुभवाने सिद्ध होतो.

·। १९६ मुण्डकोपनिषत् पाचे वर्णन करण्याकडे आहे. पण हे आम्दात शप होय ! आमची स्थिति म्हणजे सुवर्णसपन्न कोशागाराम कुलु घालून त्याच्या सभोवती पाहामाय करणाऱ्या गोदाम शिपायाप्रमाणे आहे। वेद किले, वेदवि संरक्षण केले म्हणजे जाहांत मुक्ति मिल, अशी आम्ही अवास्तव समजून करन पेतली आहे! आमच्या अलौकिक पुण्पादने आम्हांस स्लसचित सुवर्णमादागारापा देवा साधला आहे. पण माम्ही असे मरस की ''का 'न करोतां गुपचुपपणे आम्होस मान झालेल्या अद्वितीय सारस्वताचे निहारासाने बायसंरक्षण मात्र करित आहोत.जिम्हेच्या पलीकडे, अंत:करणात, आम्ही वेदज्ञानाचा प्रवेश होऊ देत नाही. मीति ही की पदकर्णी मंत्र होऊन त्याचा रहस्पोछेद होईल ! अशी इसापनीतीतील न्यानरामासारसी आमची स्थिति भयावाना। हर हर।। असो, न्यायमीमांसाच्याकरणादि शासाची हीच दशा । न्यायाच्या शाब्दिक कोट्या आम्दी सह, निरुत्ता परिकार टोई, 'उदिने जुहोति, ' 'अनुदिने नुहोति ' या विरोधी पाफ्यावर रणे मागवू. प्रत्येक पापय विधिपर आहे, असे व्याकरणाच्या जोरावर सिद्ध करू; ये आमची पहादुरी पाहून घ्या. पण फलश्रुनि काय! काही नाही. विश्वापाटातील अनंत विषयांचा न्यायशासपतीने उलगडा करून परमेश्वरीलीलेचा प सामथ्यांचा शोध लावावयाचा, त्यावरील भक्ति दृढ करावयाची व जनतेची कष्टमप यात्रा मुसकरी करून त्यांची मारुति मोक्ष मिळेल इसकी उन्नत करावयाची, हा जो न्याय- शासाचा मुख्य उपयोग तो नाहीसा होऊन न्यायशास म्हणजे शाब्दिस्वादा पर मागवावपायें हा विपरिणाम झाला। महापाणिनीसारख्या महापुरुषाने व्याकरणशालाची व्यपरथा लावून भाषाशाखाये ( Philology ) नियमाचा नकाशा भातुम टेविला, कात्यापन, पतगली, भोजी इत्यादिकोनी रपा शापाचा विकार केला, त्याचा आमच्या आधुनिक व्याकरणांनी काय उपयोग केलार ! असो, स्कालीन समाजाची परिस्थिति काळजीपूर्वक पाडून समामासाचे नियम मनुआदि माहात्म्यांनी शोधून काढले व समाजाची व्यवस्था लाविली, तीच व्यवस्था अद्यापि ही, समान परिस्थिति बदटली भगतही, आम्ही चालू रेविली आहे, हे पाहून मनुभाशदल्यादि, महपसि किया त्यांच्या आत्म्यांस आमची बहादुरकी केवढी पाटन असेल व आपण या ऋषीन सरज्ञ परमेश्य राच्या पंकीस नेऊन यसविले आहे, हे पाहून त्यांच्या डोळ्यातून मानंदाचे पूर लोटत असतील, नाहीयर ! असो. कोळसा उगायावा, तेदन काटोच निघायचा. आमचे नशीप की आमच्या पूर्दनाना शेधून कालेल्या विश्वनियमपि च कर्भनियमार्च भांडार-पार करन का होईना । अयापि अाम्ही जिक्त रेदिले आहे. भाग्य आमचे की ऐतिहासिक लेस व पूर्वकालीन यक्षरी, यांची वाट जशी आमच्यातील काही लोक लावितान, त्यापमाणे ज्ञानाच्या व कर्तृत्वाच्या उदास्तान कालोन सोन्याहूनही मोलवान् असणान्या ग्रंथाची रामरांगोळी साडी केली नाही किंवा पूर्वीचे अंध अधीत करणान्यास भारोवादशहानमा सुआर पददिले नाही. परमेश्वराची रुपा आमचे विन्धमोलवान् ग्रंथर्षिकी परेच मंथ मामच्या पूर्वपूर्वजांचे बुष्टिवैभव सांगण्यास माजला गित आहेत आणि मला आशा आहे की पौरम्य व पाथाप छोरांचा समागम झाल्यामुळे आमच्या- मध्ये लनकरच भोकमबुद्धि व कर्मशीलता पुनः उत्पन्न होण्यारा पुष्कळ्य संमव आहे. ती सार्थ डाली तर आमचे अनेक सम दर्शचे भानुवैाशिक ज्ञान संस्कार जागृत होऊन आमचें ज्ञान र आमचे कर्म वरिष्ठ प्रती झेल आणि हिंदुस्थानचे मार्गस्थान ·उपसंहार. ह्या तीन वस्तु एकरूपी असतात, हे सिद्ध करण्याचे हे स्थल नव्हे. अमो, हे सचि. नदखन परमेश्वराचे आहे व सत्-चित्-आनद रूप पायसाचे आहे हैं आप. ल्याला 'मवरनाने किंवा बुद्गीने किंवा अन्ययनाने सिद् सरिता येत नाही.' परोक्षत, है आपल्मास करते. पण आपण केपलस्वरूप होऊ, निर्षियय होऊ, ब्रह्मरूप होऊ, तेव्हा स्वानुभवाने क्रेल' असे श्रुति सांगू मात्र शरते. हे सामथ्र्य तिला आहे म्हणून ही ती अपौरुषेय आहे, हे निरा. पण हे गृहीत धरून मात्र आपले सर्व व्यवहार चाले- तात, हे समजून घेतले तर मात्र परविद्येचे परोक्षाज्ञान होईल, असे मला सुचवावैर्से दारले झणून ते येथे सुचपिलें आहे असो, सा पद्नीला अतिन्यायपति (Transcendental Logic) व या सत्त्वज्ञानाला महाविया (Transcendental Philosophy) म्हणतात. शौनक्पमाला अगिरा कपीने उत्तर दिले. परा आणि अपरा विया जाणून घेणेच्या आहेत. अपरविद्येसह परविद्येचें अध्ययन व ज्ञान झाले म्हणजे तत्त्वज्ञा- नाची सांगोपांगता सिद्ध होते. पूर्वसप्रदायाप्रमाणे अपरवियेत जो कग्वेदादि पार वेद व शिक्षाक्पादि सहा अर्गे यांची सयह होतो, त्या समहाकडे आचार्यांनी केवळ धर्मपर दृष्टीने मात्र पाहिले आहे. ऋग्वेदादिवेदात अनेक शास्त्रांचा अतर्भाव होतो, है भाचार्यास विदित असलेच पाहिजे. तथापि कग्वेदादिकाचा विनियोग केवळ यज्ञ- यागादि कर्मे व कर्माची उपागें यांकडे मात्र होत असल्यामुळे ऋग्वेदादि जान देणान्या पाण्यासही तत्कालीन रुदीच्या आधारावर अपरवियत म्हणजे कर्मशाति-धर्मशाखत त्यानी घातले आहे. हे नीटच आहे पण प्रभ असा की, ऋग्वेदादि सर्व सारस्वन कर्म- भ्याख्यानच करणारे माझे की काय! ज्याने ऋग्वेदाचे घोडेसें वरपर सार्थ अध्यपन केले आहे. तो सुद्धा सागेल वी वेदांत अनेक वेदकालीन आचराचे ओप माम साले आहेत. त्याप्रमाणे अनेक शाखीयसिद्धांतांचाही उल्लेख त्यात आला आहे. इतघ न पण ज्याला आपण लवकरच 'परविया' असे म्हणू से परमविषयक अमेर सिद्धांत ही 'अपर ' वियन गोविलेल्या ऋग्वेदसहितत आदळतात. तेव्हा मला वाटते की ऋग्वेदादिवेदापैकी कर्मकांडाचा मात्र भाग आपापांनी आपल्या विचारात घेतला प तो मुमधूने हेय आहे, असे समजावें, हे सागितले. हे ही सर्व ठीक आहे. आना ऋग्वेदादि अपरवियेत कर्मकांडाशिवाय ज्ञानाचाही बराच भाग येतो, भूगोल, इतिहास, चरित्रपर्णन सामाजिक चालीरीति, लढायांचे वर्णन इत्यादि अनेक ठळक व अगेश शास्त्रीय गोटीचा अतर्भाव होतो, त्याचे काय कराययाचे! मला श्रुतीचे प आचार्यांचे मनोगत असे दिसते की या ज्ञानाचा ही अतर्भाव अपावित करावा. पण सामान्यतः स्वार्थी फर्म 'अपर '(कमीपतीचे) आहे असें श्रीकृष्ण म्हणतात, म्हणून सार्थी वैदिक ममुद्दा न्याज्य आहे, असे झाले. आचार्य ही म्हणतात की, कर्मपर (त्यांनी जेथे जेथे घेदिकर्माचा उलेस केला आहे, तेथे तेथे कर्म म्हणजे स्वार्थी म असाच अर्थ घेतला माहे, अशी माझी समजूत आहे. असो,) अपर विद्या हेय म्हणजे त्यान्य आहे, ही म्हणणे म तसिद्धांताच्या पतीला अनसकनर आहे पण याचा असा मात्र अर्थ नव्हे की मुमुक्षूने वैदिक किंवा व्यावहारिक स्वार्थी कर्माचा जसा त्याग करणें विहित आहे, त्याचप्रमाणे लोकहितकारी कर्माचा ही त्याग करावा. याच न्यायाने 'व्यवहारस्थितीत असणारे में विश्व, त्याचे स्वरूप वर्णन ·२९८ मुण्डकोपनिपद असो, ग्याप्तिज्ञान झाल्यावर मग अनुमान (Dodection) सिद्ध होन आणि विद्येच्या उत्पत्तीला आरम होतो. विश्वातील एका विषयासयभान अनुभवाने सिद्ध झालेली काप- कारणनिगडित प्यानिज्ञाने निती जास्त झेतील, नितमी नितकी ती शिशिर दिया शासाच्या स्वरूपास येते आणि भूनिवास, भुशाल, जीवनशाल, (भांतच पनपति शास व प्राणीशाख इत्यादिकांचा अभाव होणे) इत्यादि इद्रियाँस गोपर होणा-या अनेक विषयांची अनेक शाधे होतान गणितशास पर सिद्ध होते, कारण यांत अनुभपाची अपेक्षा फारसा नसते, मन, इद्रियांचे अत रवरूप, इत्यादि इद्रियान अगोचर पण अनुभदास गौरा वस्तूची शास अतनिरीक्षण ( Introspection) पद्धतीने तयार होतात. असा काही भासांच्या उत्पत्तीचा प्रकार आहे पग अनुमदाला माधार काय 1 इद्रियांच्या द्वाराने जे विश्व प्रकर होते, ने सर कशावान इत्यादि प्रभाला उत्तर देण्यासाठी अध्यात्मादि शाखांची Aretaphysics) उत्पत्ति होते याच्याही पुढे जाऊन या सर्वांस आधारभूत असणारे व जीवांच्या आहारविहाराला, सदाचाराला, जीवसमूहाच्या शासनाला, माश सर्वस्लादिवसही आश्रय असणारी जी बिया तिला ब्रह्मरिया अधरा तत्वज्ञान अर्ते म्हणावयाचे, हा पहिल्या मनाचा अभिमान आहे य हे तत्त्वज्ञान विज्ञान झाले असना ग्वं विया र सर्व कर या ज्ञान होता है सांगण्याचा नृतीय मांतर्गत ममा मनोगत आहे असे आहे म्हणून मी म्हणतो की या मनात ना मन केला आहे, तो उसमोतम आहे, अचानय याला उत्तर येणार नेही उत्तमोत्तमच असले पाहिजे आणखी एका गोष्टीचा उल्लेख करून प्रकरण आप घेतों कोणत्याही प्रकारचा अनुभव असो त्यांन अनुभव घेणारा व अनुभव घेण्याचा वस्तु, या उभयता अस्तित्व आपल्यास गृहीत ध्यावे लागते जीवाये व वस्तूचे गुणधर्म आपल्यास रदियादिकार्नी समजतात व सिद्ध करिता येतात पण त्यांचा आहेपणा' कोण. त्याहा साधनाने सिद्ध करिता येण्यासारसा नाही सर्व चराचरसृीन जो 'आहेपणा' ओनमोत भरला आहे पाहणारा व पाहण्याचा परतु, अहवा आणि हदबस्नु (subject and object) यांमध्ये जो 'आहेपणा' भरला आहे, तो का! तो काय आहे ! है आपल्यास (आहेपणा असलेल्या वस्तूसच ) सिद्ध तरी कसे करिता घेणार! एसादी वस्तु दिभने म्हणून ती असते असे आपण म्हप्पनों, पण याला आधार ? मृगनर दिसते म्हणून ते आपल्यास 'आहे' असं म्हणता यावयाचे नाही, किंवा जीव दिसत नाही म्हणून तो नाही, असेही म्हणता कामा नये गुणम दिसेल, पण 'दिस असर्ने' कशावरून! सारांश, आहेपणा, अस्तित्व, सत्ता 'exatence ही गोष्ट आपत्यास गृहीत ध्याची रामते विशेष वस्तु उत्पन्न होतात व नष्ट होतात पण 'आहपणा के हाही नष्ट होत नाही असो, याचप्रमाणे 'यित्त्वानी' व 'आनदत्वाची हीकन आहे आपल्यास सा विदा त्या वस्तूचे विशेष ज्ञान असत पण कोणताही पिय पूर्णपण आपल्या पुढे आला असता तो ग्रहण करण्याचे सामथ्र्य में बुद्दौरा असने, या विशेषसामन्यामार्गे सामायज्ञानाचा गड्डा स्थिा निर्विकल्पज्ञान असते. इ ज्ञानही आपल्यास गृहीत घ्यावे लागते द ने ही अनिवाममाणे मन ओतमोत भरले आहे ही चिद्वस्तु, निर्विकल्मज्ञान, मित्त्व knowledge ही आपल्या विशिष्ट ज्ञानाने साध्य होणारी वल्लु नझे आनदासषधानें (BLS) हीच म्हणता येईल.

·उपसहा. ह्या तीन वस्तु एवरूपी असतात, हे सिद्ध करण्याचे हैं स्थल नव्हे असो, है सचि. भदवरूप परमेश्वराचे आहे व सत्-चित्र मानद हे रूप परब्रह्माचे आहे हे आप. ज्याल 'प्रवचनाने किंवा युद्धीने किंवा अध्ययनाने सिद्ध करिता येत नाहीं' परोक्षतः हे आपल्यास करते पण आपण केवलस्वरूप हो, निर्विषय होऊ, मलरूप होऊ, तेव्हा स्वानुभवाने क्टेल ' असे श्रुति साग मात्र शकते हे सामर्थ्य तिला आहे म्हणून ही ती अपोरुश्य आहे, हे निराठे पण हे गृहीत धरून मात्र आपले सर्व व्यवहार चाले तात, हे समजून घेतले तर मात्र परविद्येचे परोक्षज्ञान होईल, असे मला भुवदासे वाल म्हणून व येथे सुचविले आहे असो, सा पद्धनीला अनिन्यायपद्धति (Transcendental Logre) व या तत्त्वज्ञानाला ब्रह्माविया (Transcendantal Philosophy) म्हणतात शोनकप्रभाला अगिरा ऋषीने उत्तर दिले परा आणि अपरा विद्या जाणून घेणेच्या आइन अपरवियेराह परवियेचें अध्ययन व ज्ञान झाले म्हणजे तत्वज्ञा नाची सागोपांगता सिद्ध होते पूर्वसंप्रदायाप्रमाणे अपरवियेन जो ऋग्वेदादि चार वेद व शिक्षाक्रमादि महा अर्गे पांचा समह होतो, त्या समहाकडे आचार्यांनी केवळ कमपर दृष्टीने मात्र पाहिल आहे ऋग्वेदादिवेदात अनेक शासाचा प्रतर्भाव होतो, है आचार्यांस विदित असलेच पाहिजे तथापि कग्वेदादिकापा विशियोग केवळ यज्ञ यागादि कम व कर्माची उपॉर्गे यांकडे मान होत असल्यामुळे ऋग्वेदादि ज्ञान देणापा वाध्ययासही तकालीन रूढीच्या आधारावर अपरषियत म्हणजे कमशाखांत-घमशास्त्र'त न्यानी घातले आहे, हे नीटच आहे पण प्रश्न असा की, ऋग्वेदादि सब सारस्वत कम व्याख्यानच करणारे आहे की काय ! ज्याने ऋग्वेदाच घोडसे वरपर साथ अध्यपन केले आहे, तो सुद्धा गिल की वेदात अनेक वेदकालीन आचराचे ओघ पार साले आहेत त्याप्रमाणे अनेक शास्त्रायसिद्धांतांचाही उल्लेस त्यात आला आहे इतच नन्हें पण ज्याला आपण लपपरच 'परविद्या' असे म्हणू ते परब्रह्मविषयक अनेक सिद्धात हा 'अपर। वियन गोविलेल्या ऋग्वेदसहितेत आढळतात थाटते की कग्वेदादिवेदापैकी फर्मकांडाचा मात्र भाग आपापानी आपल्या विचारांत घेतग व तो मुभलने हेय आहे, असे समजावे, हे सांगितल ही सब टाक आहे. आता कम्वेदादि अपरवियत कर्मवाडाशिवाय ज्ञानाचाही मराच भाग येतो, भूगोल, इतिहास चरित्रवर्णन सामाजिक चालीरीति, लढायांचे वर्णन इत्यादि अनेक दळक व अनेक शास्त्रीय गोरीचा अतर्भाव होतो त्याचे काय करावयाचें! मला श्रुतीचे व आचार्यांच मनोगत असे दिसते को या ज्ञानाचा ही अताव अपरविद्यत करावा पण सामान्यत स्वार्थी म ' अचर (कमीमती) आहे असें श्रीरुष्ण म्हणतात, म्हणून स्वार्थी वैदिक मसुद्धा त्याज्य आहे, असे झाले आचार्य ही म्हणतात की कर्मपर (त्यांनी जेथे जेथे वैदिरकर्माचा उल्लेख केला आहे, ते. तेथ कर्म म्हणजे स्वार्थी क्म असाच अर्थ घेतला आहे, अशी माझी समजूत आहे. असो,) अपा विया हेय म्हणजे स्याज्य आहे, हे ही म्हणणे अद्वैत सिद्धांताच्या पतीला अनसरूनच आहे पण याचा असा मात्र अर्थ नव्हे की मुमुक्षून वैदिक किंवा ज्यापहारिक साथी कमाचा जसा त्याग करणे विहित आहे त्याचपमाणे 'लोकहितकारी' कर्माचा ही त्याग करावा याच न्यायाने 'व्यवहारस्थितीत असणारे में विश्व, त्याचे स्वरूप-वर्णन तेव्हा मला ·२०० मुण्डकोपनिपत् करणान्या शासाना ही सवानी-बुभुक्ष व मुगुक्ष पा उभयतांनी त्याग कदा 'मो ही बाशयोनी कोर्दै परमार्थत १ आग्रहाने म्हटले आहे अरे मला ठाऊक नाही पण आलीकडील पाच सहाशे वर्षाच्या आमच्या नादान कालांत परविद्येने सांगितल्या शाशीपासांताचा प विहित केलेल्या कर्मापा त्याग माला र चमत्कार असा हाल की निश्वज्ञानदिनानाच्या अध्यापनाला अध्यपनापा जियत हरा अन्ता क्षणी परभाभज्ञान किंवा परविया हो ओदासिन्याच्या उष्णतेने फापून गेली! आणि शुद्ध शम्दछल करणान्या कोम्यांचे मार साम्राज्य झाले असो, ज्या दिवशॉ पत्येक फपिकुलोपन्न खोपुरषास परविद्यची सरी गोडी लागेल, ‘यादिवशीं या विधेषी घोकपट्टी व ठरलेल्या कोश्या १ ठरलेरेने पाद शापाची पदनि नाहगी होऊन जाईल आणि अपरदियंत अनर्भूत होणान्या शाखांतील सामान्य सिद्धांताचें इशानविज्ञान झाल्याखेरीज परवियेचे अध्ययनहीं यथामांग होणार नाहा समजेल अशी मला पूर्ण खात्री आहे साशि, अपरवियन विज्यातील दृश्यादृश्य परतमा उलगडा करून यांची व्यवस्था रावणारा शास्त्रांचा आणि जीवाच व्यक्ति समाजरा ऐहिक व खगयि मुस देऊन कल्याण करणान्या फ्लाया अतभाप होतो या शासक्ला या अभ्यासाने जीवया मा मुर होते, त्याप्रमाणे नित्यानित्यविवेका, पाण्याचे, मन सपननाचे व मोक्षाचे बीज स्पूलमानाने का होईना पण पेरले जाते याची सत्यज्ञानाची इच्छा . जागत होते आणि शोना अगिरसारडे गेला अर्जन श्रीरुग्णाला शरण गला, त्या सारसे मुजाण पुरुषी सद्गुफला चरण जामात आणि याज्ञानविज्ञानाचा लाभ करून घेतात यापमाणे मुमाला महावियेचा अधिकार प्राप्त करून देणारे में साधनच मरप त्याचा राम शाहण्या जीवाला कमनि माप्त होणाऱ्या फांची अनित्यता पाहून व व्यवशाखाने या अनित्यतेची हायकारणे शोधल्यानतर आपोआर होतो फराची अनित्यता पाहून वैराग्य उत्पन्न होत, त्याचवेळी शास्त्रज्ञान असेल नर, फल नित्य असल तरी पापमुसान किया विषयोपभोगाने जीवाला स्वतंत्र मुसमाप्ति को होत नाही याची कायकारणमारिका समजेत तर, यदृच्छा प्राप्त झालले चराग्य पायमचे राझैल मशानवैराग्याप्रमाणे दसरे दिवशाने नाहीसे होणार ना अशीच मन सयमनादिकाची गोट माहे विवेक वैराग्य इत्यादि हा मोहाभूमिका तयार करणात साधनें आहत; पण पांचा अधिगम शास रीतीने व्हावा अशी इच्छा मसेल तर विश्वशाखांचे व कर्मशाखांचे सिद्धांत आल्यास गांगोण समानते पाहिनेत स्वाधीकम मुद्रा यक्त करण्याला व सभोगमक मात्र कम देपादि विकार को द से उत्पन्न करित प्रेमाभककमान इतरांचे कल्याण होऊन प्रेमवृति की च का दाढते व आपल्या मनाला श्रेष्ठ आणि आमगामी सरकार कसे व का होतात, हे पूर्ण समजून निश्चय झेपयाला अपविधेषा शाखांची अत्यत आवश्यकता आहे व यासाठीच वेदितय अस पद सरस्याणकारी, सतीने उपयोजिले आहे थाचा शानुभव विचार माझे देशवापर करोत भानां भपरविद्येच ज्ञान जीवास उपभोगात्मक अमांत घाटीत अशी प्रामाणिक मीनि काही आचायास १ कित्येक साधकांस बाद बहे पारण काही अंशी सयुक्तिक आहे हे मी जागौ पण कधी काळी दुरु- पयोग दोहन हन अरविवेश महिला पाहाणे हे योग्य नदे असो ·उपसदार २०१ ५ सहाव्या मनात ' अक्षर : रसपाचे वर्णन आहे 'अक्षर' (घा) हे दृश्य, चा, कार्यकारणामक, अद्वितीय आणि झेपविश्याहून निराळे म्हणजे विलक्षण आहे, सेंद्रिय व सावयव जीवसृष्टीहून निराळे आहे, म्हणून ते कालस्थला मीत, अपरिच्छिन्न, सर्वनियामक अविकारा व माविकार्य असून पुन चरा घर विश्वाचे अधिष्ठान आहे, असे ब्रह्माचे वर्णन श्रुति करते असें वर्णग करणे एक श्रुतीला मात्र शक्य आहे. आपण जीव हे देशकाल, परिस्थिति इत्यादि- पानी परिच्छिन्न म्हणजे मर्यादित झालो आहों, म्हणून आपल्यास अपरिच्छिन्न न निरुपाधिक मास्वरूपाचे वर्णन करितां यादया- नाही हे उघड आहे पहा की, मनो बीस व इदियोस अगोचर असणाऱ्या जीवस्वरूपाचे वणन आपल्यास आपल्या ज्ञानसाधनांनी करितां पर्ते काय! दियाच्या द्वारे जीवयाह्य वस्तूचें सामान्य व विशेष ज्ञान धपादन करिता येईल, परंतु ज्या नोदाच्या आश्रयानें सब इद्रियें का करितात क्दिा सर्व इदिये ज्याची केवळ हलकमात्र आहेत त्या आययदात्या व नियामक नीदस्वरूपाचे ज्ञान हदियास मिळविता येणे शक्य नाही जी गोर जीवाची तीच मझाची आहे म्हणून मझविषयक ज्ञान प्रत्यक्षत न देणारी श्रुति परोक्षरीतीनें (कधी दृष्टांतानें, क्धी व्यजननें, कधी लक्षणेनें माणि कधीतर निषेधामक लक्षणांनी ) देऊ शकने, ने सुद्धा मापसादाने होय मापरतु ममा मझज्ञानही अनादि च अनत आहे आणि म्हणून ते अपौरुषेष आहे असे है या अव्यय (निय, अरिकारी आणि अविनापरवक्ष्पाने राहणारे) असूनही भूतमात्राच्या उत्पतिस्थितिलयाचे कारण आहे, असे श्रुति म्हणते येथे नह्म कोणत्या पद्धतीने कारण आहे हा वाद उपन्न होनो श्रीमन्मध्वाचार्य म्हणतात की विष्णुनामक मल भूतमानाचे निमिवारण मान आहे कोणतेही पारण निमित्तरपी असो किंवा उपादानरूपी असो त्यामध्य अवस्थातर किंवा रूपातर झालेच पाहिजे श्रीमध्वाचार्य म्हणतात की, निमिचकारण असूनही ना सपी विकार पापत माही हा मलाचा महिमा आहे तर्सेच, विश्वाच्या उत्पश्यादिकाच निमित्त माणि उपादान कारण वासुदेवरूपी ब्रह्म आहे, असें श्रीमद्रामानुजाचार्य म्हणतात म्हणून त्यासही परील चमत्काराचा आश्रय पापा छागतो श्रीमदलभा चार्य हेही काहीसे याच मार्गाचे अनुसरण करितात आता चमत्काराची सृष्टि नियमा- विरुद्ध किंवा न्यायनियमाविरुद्ध कल्पनेची, सामग्यता घेतली म्हणजे कारणमभाषा उलगडा एक प्रकारे होतो हे मीर आहे पण तत्वज्ञानाच्या सामान्यांत घमस्काराला अवकाश देणे म्हणने तत्वज्ञानाचा पप (पध) सोडून देण्यासारखे आहे आपण या उप निषदामध्ये अशी एक पताका घेऊन निघालो आहों की तिच्यावर 'एक परतर्षे ज्ञान झाल असता सर्व वस्तूच कान होईल,' असा मत्र रिहिलेला आहे येथें ज्ञानमूलक विचार आहे केवळ चमत्कारमूलक विा थदा चिा थदामूख प्रय नाही म्हणून भाचायानी श्रुतिसाहाय्याने दिवर्तपादाचा स्वीकार केला आहे ते म्हणनात की, मला है वरूपत पिकालामध्ये श्रन्यय आहे ते सृष्टि उत्पन्न करिते, तिचा सभाळ करित किंवा तिचा लय करितें, हा नो आपल्यांस अनुभव येतोसा दिसतो, तो सपनार्टी हा अनुभा मिथ्या आहे मझारपा अधिष्ठानावर आणि ममाप्या सत्तेने वियोसत्यादि कार्य घडून येतातसे दिसत, हा ब्रह्मावर शुद्ध आरोप ·२०२ मुण्डकोपनिषत् माहे हा आरोप कसा होतो का होतो ! याचे दिग्दर्शन मी या उपनिषत्वमा शांत अनेक वेळ बैलं आहे त्यारा अनुभवाचे, युर्वि आणि श्रुतीचे साहाय्य आहे. असो, मला आता इनोच म्हणावयाचे आहे की, 'अध्ययआणि • मतगोनि । या दोन पाया मनातील वाक्यात दिसणारा सपथ विवर्तवादाचा पूर्ण अवतार करितो या वादाचा पक्ष स्वीकार गणने 'चमत्कार' कसनेरा आगादे लागत नाही आणि ज्ञानारपाचे कार्य विवर्तदादाच्या योगाने पर्णप सिद्धीस जाने महाविद्वान् पुरुषांना मात्र श्रवण, भनन ध्यानाने स्वरूपसाक्षालार होऊन यह है अन्यय आहे, हे सत्य त्यांच्या निभयात्मक बुद्धीच्या मान प्रविष्ट होते आणि परदाकारी ज्या मृटीला आपण परबझार्य कार्य म्हणून समजत होतो नो फेक्ट परमादृष्टीने आभास आहे, असे ही शान होते हेच "पोराचे परिदर्शन" होय. मलार्य स्वरूपलक्षण मागे अनेक थेट आले आहे तेव्हा त्याचा विस्तार भी येथे करीत नाहीं सातल्या मनात तीन दृष्टात दिले आहेत पहिला कोज्याचा दुसरा पृथ्वीचा आणि तिसरा मनुष्यजीवाचा. हे ते तीन दृष्टांत होत विवरणांत मी सांगितलेप आहे की, उपादागकारण अथवा निमिचकारण याच्या अभावा पदार्थाची उत्पत्ति होऊ शकते कोज्याश्या दृष्टांतात पास उपादान नसूनही कोटी आपल्या स्वत च्या शरीरामधून एर ततू पाने निर्माण करितो तसेच पृतीमधून अमन प्रकारचे पदार्थ उत्पन्न होतांना निमितमाणाधी अपेक्षा असन नाही आणि जीवाच्या उदाहरणांत निमित्त- कारण किंचा उपादानकारण नसताही केश नर्स इत्यादिकांची उत्पत्ति होते या दर्श तांचा विचार करिताना ही उदाहरणे समजुतीसाठी मार श्रुतीने पेतली आहेत, है हाही विसरता उपयोगी नाही कदाचित् वर्तमानकाली अथवा भविष्यकारी शोधक गास सिट् फाप शकतील की, या तिन्ही दृष्टानांत दोही कारणांचे वास्तव्य असते. मुद्दा नो नाही महा केवळ श्रोत्याची व साधकाची समजूत पदावी. एवढाय आहे. कुलाल घट निर्माण करताना आपल्याहून भिन्न असणान्या मृतिकादिकाचा स्वीकार करितो आणि पट उत्पन्न करितो ये मृत्तिकादि है उपादान आणि घटकार (कुलाल) हे निमितकारण असते अक्षा पकार कोच्याच्या रुतीत दिसत मार्टी याचप्रमाणे पृथ्वीच्या दृष्टांतान निमित्त आणि उपादान याचा पत्ता लागत नाही हा मुद्याचा माग आहे आणि तो हे सिद्ध करितो की सज्ञ आणि सर्वशान परमेश्वर उपादा- नाच्या अमाव: द निमित्ताच्या म्हणने प्रयोजनाच्या अभावी ही सृष्टि उत्पन्न करितो. दर पाहिले असता या दृष्टांताचे एवढेच कार्य माहे, असे दिसते पण थोडासा जास्त विचार केला असत नाविक मीमासेमध्ये ने तीन पथ निर्माण झाले आहेत त्यांचे बीज या दृष्टानांत श्रुतीने गर्मित येलें आहे, असे मला वाटतं मारभराद (Creation Theory) परिणामवाद (Evolution-Thoery) आणि विवर्तवाद (Manon-Theory) असे नान दाद परयात आहेत परमेश्वराने मरुतीच्या द्वारे हा वरी सृष्टि उत्पन्न क्ली, असे आरमवायाचे म्हणणे माहे येथे प्रति है उपादान, परमेश्वर निमित्त आणि सृष्टि हे कार्य अशी यी सिद्ध होते परमेयर सत्य व नित्य, महति यत्य व नित्य आणि मृति ही सत्य व नित्य आहे असे या वादाचे म्हणणे आहे. प्रति आणि पर मेश्वर ही उभयता नित्य मानिली तर परमेश्वराच्या सर्वव्यापित्वाचा भार होतो म्हणून ·उपसदार २०३ व आकाशकालादि अमूर्तवस्तूचा अतभाव भरुतीत करावयाचा क्दिा परमेश्वरी स्वरूपात करावयाचा शिवा कालस्थरादि स्वतत्र सत्य पदार्थ आहेत असे म्हणावयाचें। या मभाचा यथे उलगडा होत नाही म्हणून, शिवाय अमूर्त प्ररुतीशी (मूल प्रकृति अव्याहत असते हैं सरे, पण व्याकत हाण्याची तिची योग्यता आहे म्हणून तिला मूर्त असे मी म्हटले आहे ) वसा सयोग होऊ शक्तो, हेही समजत नाहा म्हणूनच, आरम- पादाचा त्याग करून तत्त्वज्ञान्यांनी काही युतींच्या आधारे परिणामवादारा खीवार केला या धादांव परमेश्वराचे शरीर है जड आणि जीप यांच्या रक्त्र स्थितीनं घडते, जीप आणि जड हे परमेश्वराच्या शरीराचे दोन प्रकार आहेत, पीजरूपाने सर्व जीवसृष्टि आणि जइसृष्टि परमेश्वराच्या शरीरात असते आणि सर्वनियामक परमे- श्वराच्या सकल्पाने त्याच्या शरीरात असलेली अव्यारुत बी0 जीवसृष्टिरूपाने आणि जइसृष्टिरूपाने परिणत होतात असे म्हदले आहे. अर्थातच उत्पत्तीचा प्रश्न ये नष्ट होनों व सयोगाची अदचण ही नाहीशी होते तथापि थुतीने ग्रहा है अक्षर आहे, एक्रस आहे. एकच एक आहे असे क्ठरवाने म्हटले आहे या म्हणण्याची सार्थकता परिणाम वादाने सिद्ध होत नाही म्हणून हे सर्व दृश्य विश्व आहे, ते यमात्मक आहे, श्रमाने उत्पन्न शारल्या अज्ञानाचा हा विटारा आहे, परमार्थत जग साप नाही, सर्प दय, असत् म्हणजे मिथ्या आहे, एक ब्रह्म मात्र सत्य आहे, असे विवसंवाद सिद्ध करितो. या पादाने सर्व मनाचा उलगडा होतो, असे मला वाटते पण या सर्व गोर्शचा विचार मी श्रीमद्भगवद्गीतेच्या उपस हाति माझ्या मताने केला आहे येथे पा तिन्ही पादांचे अपतरण करण्याला श्रुताने सातव्या मत्रात दिलेले दृष्टांत फारण पडतात, इतकेच कायतें कोश्याचा दृष्टान आरभवादाचा उदोध करितो शरीर है उपादान, कोळी हा निमित्तकारण व उत्पन्न देरेले जाडे, हे त्याचे कार्य होय पृथ्वीचा दृष्टांत परि- णामवाद स्पट करितो पृथ्वीचे शरिरात चराचर सृष्टीची योजें मादेत मधे सानिन पदार्थ आहेत. पनस्पतिसृष्टीची व गौपसृष्टीची शेने तेथे आहेत आणि पृथ्वी है ज्याचे शरीर को विश्वामा ह्या बीजास परिणत करितो असे हा दृति मुचवितो शेवरी, मनुष्यजीवाचा दृष्टांत विवर्तवादाचे अवतरण करितो कार्यकारणच स्वरूप एक असते, ग्यताव्यकाथा मात्र से विशेष असतो, असे सर्व शाखाचे सांगणे आहे. पण जीव हा अनानीवास जन्म देतो, त्याच प्रमाण नप्त, केश, शेम दयादि वस्तुत निर्जीव-परतु शरीराशी सयुक्त आहेत तो पर्यंत सजीव-असणान्या पिसारा पदार्थासही उत्पन्न करितो म्हणाने एकरूपी कारणापासून भित्ररूपी कार्य उपन्न होते शास मताने असे होणे शक्य नाही म्हणून हा सर्व भ्रम आहे, अस हा दृष्टांत मुक्तिो असे मला वाटते याचा विचार मुज्ञ जन करोत, अशी प्रार्थना करन हे दृष्टीनपकरण यसपदिनों पुढे सृष्टीचा उपनिरन आठव्या व नवघ्या मंधान सांगितला आहे मानका यहारा ज्ञानीपणाचे स्फुरण होते तेव्हा त्याला शरलयत है नरमान होते मी झानी आहे, असे भान व्यवहारका मार धावयाचे पूर्ण अध्यक्त अक्षर यस म्पक्त शालेसे पाएं रागले, त्याच्यावर कानीपणाचा आरोप झाला, की झेपाषी (ज्ञान विषयाची, दंपन्ययारी) आवस्मन्ना उत्पन्न होते मा ज्ञान आहे असे म्हटल्या परोवर कशाचे ज्ञान असा प्रम उत्पन्न होतो आणि त्याचे उत्तर म्हणून हेय पस्नु ·अत २०४ मुण्डकोपनिषद आदिभूत होते हा हेप पस्नु भाउल्या मनात 'मन्न' या नावाने अयोधिली आहे प्रथमत अन्न अन्यकस्थितीत असते त्याला मुरमरुति असेंही म्णा शरल अझ रभूलरूपात आल भणजे त्याला हिरण्यगर्भ म्हणतात हिरण्यगभ हा सर्व कायकारणीचा ज्ञानक्रियाशीचा, माण आहे. हिरण्यगर्भ आणि अव्य फसृष्टि अन्नाची यार माइत हिरण्यगम सर्पज्ञ आणि सर्वशक्ति आहे अव्यक्तसृष्टि हिरण्यगमाच्या ज्ञानाचा विषय आहे आणि त्यारपा यांचे क्षेत्र आहे याप्रमाणे अध्यकमरुति, हिरण्यगर्भ आणि प्रमशयल अशी अयी होते आणि हीच सृष्टीच्या पिस्ताराला कारण होने पा राधा अध्यक्ष 'विरार मन' होय करणसृीचा विस्तार आणि पचमहाभूतात्मस्कृतीचा विस्तार अस पिस्ता राधे दोन मवाह उत्तरोत्तर स्थल होत जातात आता, अतवाय पिन्याचा भूर्त विकास मानवी शासांच्या साहाय्याने आणि महापुरुषारया पल्पना भतिभेने उलगडता येण्यासारसा आहे याला अपीरुपेय श्रुतीचा अपेक्षा असण्याचे कारण नाही हे येय नमूद करण्याचे कारण आहे ने असे अनेक उपनिषदातीर सृरिमारणे घेतली तर त्यात सामान्यत एक्वाक्यता आहे असे दिसत नाही पाचा अर्थ मला असा दिसतो की वेळोवेटीं उपनिषदूपुणामय ज जे महर्षि होऊन गेल, त्यांनी आपल्या कल्पनाप्रतिभेच्या व गभीर अनुभवाच्या जोरावर ने काही सिद्धांत मचलिंग पेले, त्यांचा निशा अपरिपेयश्रुतीने त्यांचे निराकरण करण्यासाठी भेला आहे तात्पर है सृरिवर्णन परमात नत्त्वस्वरूपाचे नव्हे नवज्ञान सांगणारी श्रुनि साहगम्पज्ञानाच्या सामान्यात रेन्दाही शिरावयाची नाीं कियेक उपनिपात तत्वज्ञानाने हा प्रवेश केला आहे असे दिसते रहो श्रुतीने हे मागको सिद्धांत अभ्युपेत पहन त्या अयथार्थत्व सिद्ध केले आहे, इतकेच समगापमा । असा सृष्टिादाशी आपल्यास काहीएक करादया नाही म्हणून यांस यच रजा देख ८ पहिल्या मुडाच्या दुसऱ्या संडात वनि उत्पन्न झालेल्या राष्टीतील भोगा अनि श्यल आणि नित्यस्वरूपी इन्हें अमयादव पहिल्या अकरा मनान सांगितले आहे या वर्णनात ससाराचे नि सारत्व, वेदविहित कर्म फलाशेने कले असना न्या पासून पाम होणान्या स्वर्गसुखाचे क्षणभगुरत्व, केवळ ब्रह्मज्ञानशून्य निकायकमाचे बालमगुरव पांचाही निर्देश साला आहे या पणनावरून सर्व मकारचे विषयमोग आणि स्थान मिळणारी गुस, दु सकारक आहेत असे समजते आणि त्याला अनुभवाया दुजोरा मिळता, जीवनात होतो, त्पाला नि सार समाराचा वीट येतो आणि तो निल्प यस्तु पनिपादन करणा-या श्रोत्रिय महानिह गुरुला तन, मन धनपूर्वक शरण जातो कारण त्याला नित्य वस्तु हवा मस्ते जीव नित्य आहे म्हणून त्याला नित्य स्वरूपाचा नीय आकांक्षा आहे या आकांक्षेच्या दृष्टीसाठी तो गुरूला शरण जातो सारा आणि तेरा भघात बह्मज्ञान मिळविणा-या पुरुशाची योग्यता कशी असावा है सांगून अधिकारी गुम्ने सिण्यावर दया का व कशी करावी हे सांगितले आहे मरा वर्षे जास्त काही सांगावपाचें नाही इतरेंच म्हणावयाचे आहे की, कोणत्याही वियना अभ्यास करणा-या विद्यार्थ्याला दिवक, बाग्य, इद्रियनिग्रह आणि हर विषय ज्ञान करून घेण्याची नीव उत्क्दा या गोष्टी अवश्य पाहिजेन सत्यासत्य मोटसण्याचे सामर्य, सत्यपहणाची तीय उत्कटा, सत्येतर विषयांचा तौर तिरस्कार ·उपसंहार. २०५ आणि सत्यनिष्ठा हे गुण अगी असतील तर त्या त्या विद्येचा अभ्यास करिता येईल थोत्रिय मानिष्ठ गुरुची दृत्ति दयेने आई होणारी असल्यामुळे दयाघनत्वाने ते ही मोझातुर शिष्याला सत्यदस्तूचा यथार्थ बोध करितात आणि त्याला मुक्तीचा मार्ग दाखवून देतात. दुसऱ्या मुण्डकाच्या पहिल्या सद्धांत मायोपाधिक पझाचे सापेक्ष सत्यत्वाला आरभ आहे यावन श्रुतीचा अभिप्राय जीवास परब्रह्माकडे न्यावयाचा आहे, असे दिसेल. अपीचा दृशत विषयाची समजून स्वच्छरीतीने पाहितो, यात शंका नाही. अक्षरबालापा- स्न भनेक स्वरूपाचे चेतन्यात्मक जीव क्से निर्माण होतात, अपरिच्छिन्न सच्चिदानदा- पासून परिच्छिन्न जीव क्सा निर्माण होतो, निरवयवापासून सावयवाची उत्पचि कशी? मायेशाचा मायादाप्त पसा होतो, इत्यादि उन्नतिकथन है अमि आणि स्फुलिंग या समपक दृष्टांताने फार उत्तमरीतीने समजते परनल स्वयमकारा निरवयव, एकरस, अनायनत, प्राणशून्य, मन शून्य, उराधिशून्य, सदविलक्षण माणि सर्वाधार आहे. है स्वरूपलक्षण निषेधात्मक आहे असें रक्षण करणे मात्र श्रुतीला शक्य आहे. सर्व दृश्याचा निरास करून सर्व दर्शनसाधनाचाही निरास करावयाचा आणि मग स्वरूपाचा अनुभव घ्यावयाचा, हा उपदेश करणे, इतक्यापर्यंत श्रुतीची मजल जाणार, या पलीकडे त्या विचारला जाता येत नाही अशी जर अपौरुषेय असणान्या परविद्येची कथा, तर अज्ञान, सराय आणि विपरीतभावना इत्यादि मनोवृत्तीनी पद्ध झालेल्या जीवाला यहा समजत नाही, यात काय आश्चर्य चाहे ! असो, या उपाधी गुरुच्या उपदेशाने नाहीशा होतील, पण गुरूला मुद्धा 'बम' असे निदर्शित करिता यावयाचें नाहीं गुरूपदेशाने झालेले श्रवण अहान नाहीसे करील दृश्य दिवाच्या पलीकडे पविलक्षण बलवस्तु अजून नी सर्वांचा आधार आहे आणि तीच सर्वाष नियमन करिने, तीच वरनु ज्ञानाचे स्वरूप आणि आनंदाचे निधान आहे, हे ज्ञान गुरुमुखाने झाले, म्हणजे संज्ञान नाहीसे होते पाच उपदेशाच्या मननाने अत कर- जांतील सर्व सशय दितळून जातात. पानाचे ठिकाणी पूज्यभावासहित भकीचा अन्युट्टेक होतो, आणि शेवटी ध्यानाच्या साहाय्याने मीच ब्रह्म आहे असें ज्ञानविज्ञान होऊन विपरीतज्ञानाचा निरास होतो याप्रमाणे अज्ञान आणि नग्नय सशपादि सर्वांचा वस गुरुपदिष्टदस्तूच्या मननभ्यानाने होतो. ही वस्तु हा परविद्येचा विषय आहे. आणि ही वस्तु काही म्हणजे राई सधैविसृष्टीचे सामान्य आणि विशेष ज्ञान होते हा ज्ञानमार्ग होय तत्त्वज्ञान है हैं सर्व शाखांच्या पलीकडचे आहे या ज्ञानाने जीवाला मोक्ष मिळतो, पण हे सर्व अनुभवाने समजून घ्यावयाचे आहे अनिनिष्ठ ज्ञानाला स्वानुभवाने विज्ञानस्वरूप देऊन दृस्यपिलक्षण महवप मात क्दन देण्याची योग्यता मापल्या शुद्चतन्याय मागून देणे, हे आपल्या शुद्धबुद्धीने होते. एवच बुद्धीला मरीन करणारे अडान नष्ट झाले म्हणजे ग्रह्मरूप आविर्भूत होते. १७ परषिदेच्या सत्तेची ही मर्यादा आहे. त्याच्या अलीकडे शवलमहाचे साम्राज्य आहे है शपस्या म्हणजे श्रीमदामानुजांचे मारा होय याच्या अपक्षावासाली या सर्व इस सीधी उत्पति, रिमति, लयादि का होतात प्रथम हिरण्यगर्भ, नता विराट्स्वरूप ·२०६ मुण्डकोपनिषत् क्यापुढे मगोपत्ति करणारे अमिपर्नन्यादिशमिपंचत्र सम्वेदादिवेद, यज्ञसामपी,कांगमन सर्व देव आणि सर्व हविये, यन्न करणारे जीर, त्यास अवश्य असणारी मनोयोग्यतो, अवश्य असणारे विषय-विज्ञाग-सामन्य, इदिये, विषय आणि विषय-विज्ञान व जा. सृषि ही कमाने आविर्भूत होतात, सारांश, मथमतः जगत्सृष्टि निर्माण करण्याचा सबल पूर्वकल्पाच्या अनुसाराने करणारा परमेश्वर, स्याचे स्थल,-पण जीवाच्या दृष्टीने अत्या सूक्ष्म-विराट स्वरूप उत्पादक, अमि, वेद, यह, यज्ञकर्ता जीव, स्याचे याह्मज्ञान आणि गड सृष्टि का कमानें शपलपल आपणय सत. १ विश्व नान राहने आणि काही शालान्तर सर्व विसाचा उपराहार करिते. सूर्यविकासिनी कमल सूर्योत्पत्तीनंतर तिक सित होऊन सूर्यास्तापर्यंत सूर्याच्या गत्यनुसार आपण स्वत धर्तुगकार फिरने भरणि सायकाळी निमीलित होते अथवा मिटत राहते. पण पुन्हा सूर्योदय झाला म्हणजे पूर्व दिवशीचा स्म अन्याहन चालविते, त्याप्रमाणे पूर्वकल्पातील कार्यशारणांनी नियमित मालेल्या काही लिया आविर्भूत झाले म्हणजे सुटीच्या विश्सनाला गरम होतो, निचा काही कालपर्यन विस्तार होतो, नतर सोचनाला पारभ होऊन प्रलयसाली है सृष्टिकमल अव्यक स्वरूपांत न हों आणि पुन यथाकारी रिसित होर्ने हो संकोचविकासाचा कम अनायनन आहे आणि हा शयरमहाच्या सत्तेने अनन- कारपर्यन असाच चालावयाचा आहे हा आचार्य म्हणतात किंवा मोर्गसन म्हणतात, त्याप्रमाणे गगानदीच्या प्रचा भोपासारसा नित्य आहे, पेन्हा ! व्यवहार- सृष्टीचा अपरयुद्धीन आपण अनुभप पेत असनो, तेव्हा आपल्या या प्रवाहाचे असइव सट दिसते पण परदियेचा अधिगम झाला म्हणजे या मओपाशीलानीनी- वाचा सरध तुटतो आणि जीव स्वरूपाला जाऊन मिळतो पण जोपर्यंत परविधेचा उदय झाला नाही तोपर्यंत हा सृष्टीचा कम अनायननय रहावयाचा असतो. असो, बापमाणे अपरवियेने सृष्टीमध्ये व्यवहारकाली मात्र सत्य असणान्या शाखांचा अधिगम होऊन ती ती शासें जीवाची ससारयात्रा व्यवहारकालीन सोरन्य देणारी होतात पण ते सोख्यअनित्य आहे. सोयदिपपही कालभगूर आहेत, असे ज्ञान नियामकांच्या साहाय्याने उत्पन्न होणान्या बुद्धीला संस्कृत करिते आणि जीवाला मुक्तिमार्गाकडे जाण्याची प्रेरणा परिते एच ही शाखें परदियेच्या अगभूत असतात, त्याममाणे त्यातील रिखपट्टी नझाच्या अगभूत असनात 'हणजे बह्मज्ञानाम अथवा परविद्यमध्ये सर्व शाखांचा अतीव होतो भाशि एक व अद्वितीय या सर्वत्र एकासाने नांदत आहे, असें झागविज्ञान मन परवियेने जीवाचे अज्ञान नष्ट होते. पगापियेचा विषय जो परमात्मा त्याचे ज्ञान सद्गुब्ने उपदिर केरेल्या श्रुतीच्या अर्धश्रवणाने होते. नसेंचमननाने बह्म च दृश्य विश्व आणि त्यांतील सामर्थ्य आहेत असें कान होते. आणि शेवटी घ्यानाने आत्मसाक्षात्कार होतो. या सर्व साध- नीमून विषयांचे दिग्दर्शन मार्ग केले आहे ये इतकेच सांगावयाचे की, इदिमांस अगोचर असणान्या सूक्ष्म ग्रहाचे शाा व थान ओंकारस्वरुपार्ने करणे जास्त गुर आहे माणोपासना, 'दहरोपासना इत्यादि ज्या उपासना श्रुतीन विहित केल्या आहेत त्यांन ओरारोपासना सवश्रेष्ठ आहे. भाजीपाने इतर सर्व विण्याचा त्याग करून ओंकारोरासनेत्रा दृढ अवलन करावा, क्षणने ग्याला साक्षात्कार ·उपसहार. २०७ होइल जो सर्वज्ञ आणि सर्ववेत्ता परमात्मा माइ, ज्याचा महिमा मूलोकापासून सत्य- लोकापर्यंत प्रतिष्ठित झाला आहे, तोच आपल्या अन्नमय, मागमय, मनोमय, विशा- नमय आणि आनदमय कोशाचा नायक असून आपल्या हृदयामध्ये वास्तव्य करीन आहे, आपला आत्मा आणि परमात्मा एक रूप आहेत असे ओंकारस्वरूपी ध्यानान दृढ ज्ञानविज्ञान करून घेतलें म्हणजे सचिदानद स्वरूपाचा साक्षात्कार होता, मायेचा समूर विलय होतो, आपण ब्रह्मरूप होतो, सर्दप्रकाशित होतों, आणि एक्मेवा द्वितीय ' या श्रुतीचा अर्थ-साक्षात्कार होतो या प्रमाणे थवण, मनन, आणि ध्यान या साधनाप्त ओंकारोपासनेचा आधय मिळाला म्हणने युद्ध यास्वरूपाचा आविर्भाव होतो मलीन झालेल्या व त्यामुळे प्रतिबियाचे स्पष्ट यहण न करणान्या किंबहुना विपरीत प्रतिबिंब अहण करणाऱ्या आदर्शाला (आरशाला) पावून पुसून स्वच्छ केला म्हणजे आपल्या मुसपिंबाचे स्वच्छ प्रतिषिय पडते आणि आपले स्वरूप आपल्यास समजते त्याप्रमाणे उपाधीनी पलुषित झालेल्या चिति उत्पन्न झालेले दोष भाताच सागितलेल्या एकाम ओंकारो पासनेने नाही केले म्हणजे ने रित्त परमा मर्षियाच उत्तर प्रदशन करने, इतकच नव्हे, सर, आपण स्वत विंचरूप होऊन स्वरूपमाहात्कार देने, अम श्रुनीचें सारण आहे युक्तीही तेच सिद्ध करिते आणि अनुभव तसेंच म्हणतो हे उघड आहे की, आपली चितवृति पूर्वजन्मातील सस्कारानी दुष्ट झारी असल्यामुळे आपला अहकार, आपले वित्त, आपली बुद्धि, आपले मन आणि आपली इद्रिये हा सव हान-साधनें रहिर्मुस आणि परिच्छिन्न झालेली असतात त्याममाणेच विषयमुसाचा आशा, विषयाच प्यान, विषय भाम करून घेण्याविषयींचा प्रयत्न, विषयांचे पदण इत्यादि जीवाच्या किपाशकिही याविषयाचा अगिकार करण्यामध्यें तत्पर होऊन परिच्छिन्न झालेल्या असतात सारा स्परुपत सर्भज्ञ आणि सर्व शकिमान् जीवाघ सर्वच्या पित्व नष्ट झालेसे होऊन व्यवहारात तो अल्पज्ञ, अल्पशस्ति भाणि परिच्छन्न माग आहे, असे त्यास वाटत. हा सब मायेचा सेट आहे माया विषयभागान उत्पन्न द पुर होते; पण आत्मज्ञानान नाहीशी होते मोगदृष्टि मायाजनक आहे आमदरी मायापिनाशी आहे. मोगाचे म्यान दुसोत्पादक आहे; चिन-विन आहे आत्मज्ञान मुसोपादक माणि शांतिदायक आहे. मोगमार्गाने जन्ममरण येते, कानमागाने में सपर्ने भसा उभयतांमध्ये विवेक आहे १२ जीवापुढे असे हे दोन माग स्पष्टरीतीने मांडलेले आहेत अनमत होऊन आत्मज्ञानाचा विचार करावयाचा किंवा बहिर्मुस राहून पिपर्याचे आणि विषयमबाचें चिंतन पापयाचटपिर्ण प्रत्येव जीरापा मत्येक वेदी । पत्येक स्पर्श सामीन आहे. मागाची निवड करन ता ग्रहण धरण हे स्वातय प्रयेक जीवाला असते, असं कठादि उपनिषदात सांगितले आहे ने सर्वथा सरे माहे भोगापा मग स्वीकार लेला पुरुष भोगाधान होऊन जदस्थितीचे सपादन करतो आणि ज्ञानेकदा अमणारा पुरुष आत्मज्ञान करून घेऊन भात्मस्वरूपात जातो, अमें एक कार्ने सांगणाऱ्या अता जीवाचे कल्याण करण्याकरितो अवतीण झाल्या आहेत त्यांचा उपदेश घेणन पैगे हे प्रत्येक जीवाच्या इडेचे काम आहे भोगमापर्ने गेलं असता नाकारिक मुख दोन क्षणभर देह कल्याण होते. आणि ज्ञानमायने गेले असता नित्य मुन ·२०८ मुण्डकोपनिपस् प्राप्त होऊन आत्मक्स्पाण होत. असा उमपतांमध्ये विवक आहे. आषास म्हणजे थम दोन्हीकडे सारखेच असनात. तर कल्याण कोणते, हे समजत नाही म्हणून देह- भोगास लागणारे ज्ञानगन्य आयास हे आत्मज्ञान मिळवू इच्छिणान्या विवेकी पुरुषास सान्या रागणा-या श्रमातून मी सहतर नाहीत असे असूनही जीव मोगकरत होतो, या कारण नावाचे शुद्ध अज्ञान हे होय ११ बुभुक्षा श्रेष्ठ किंवा मुमक्षा श्रेष्ठ हा पाद जगाच्या आरमापासून आतापर्यंत चारन आला आहे, व नो जगाच्या अतापर्यंत तसाच चालत राहील, यांत शका नाही आपले मूळस्का काय ! आपल्यास जे जीविन पान झाले आहे, याचा हेतु काय! आणि आपले अतिम ध्येय कोणते असा, या प्रशासमधाने एकमत होईल तर हा नाद मिटल्याशिवाय राहणार नाही पण 'एक्मत होईल तर 'ष अत्यत अवघड माहे जीवाच्या मूल स्वरूपाविपर्षी निरनिराळ्या धर्मपुस्तकात माणि धार्मिकतत्व ज्ञान्यांन फारसे मतचि प श्रादकत नाही सामान्यत सर्व धार्मिक्लोकाची अशी समजून आहे की, शुद्ध, चिपन परमेश्वराने आपल्या स्वरूपानुसार जीवाची उत्पत्ति केली आहे नीच उत्पन्न झाला, किंवा परिणत झाला, किंचा तो स्वरूपात नाप अचून मापण अज्ञानी आहो, अशी त्याला भ्रांति झाली आहे या संघधाने पाद असतो, असेल, असो, पण एकवाक्यता ही आहे की तो ईपराने ईपरी ज्ञानस्वरूप देऊन निर्माण केला आहे अधार्मिक शासवते म्हणतान की जावलाप हे जड सृष्टीचा एक गुण आहे आणि जा सृष्टि सपल्या बरोबर तोही नाहीसा होईल म्हणगे तात्पर्ष है की नडापासून नीर झाला तरी तो ज्ञानरूप आहे, असे पाही लोरस क्यूल कराने रागर्ने माश, जीवाच्या ज्ञानस्वरूपामधाने मतवेचिश्म नादी धार्मिक लोकात ज्ञानस्वरूपापासून ज्ञानी जीव झाला अशी समजूत आहे, थाणि अधार्मिक लोकात अज्ञानी जहान ज्ञानी जीव झाला असें म्हणण्याची पद्धति आहे अज्ञान- स्वरूपानून महिरक्षण ज्ञान, आमझान, तारतम्यहाान, पुरुषार्थ साध्य करण्याची तीम इच्छा, इत्यादि ज्ञानर कशी उत्पन्न झाली किंवा परिणत झारी है जोपर्यंत भौतिक शासनास न्याययुद्धपद्धताने सागतां यत माहा, तोपर्यंत झालशून्य रिपतीतून ज्ञान उपन्न झाले अमेल, असपासून सन झाले असेल, अशी श्रद्धा स्पिा असा निश्चय हाणे, भानना युद्धाच्या कक्षेबाहर काम आहे तेन्हा हा अससस सोडून देऊन ज्ञानस्वरूपी परमेश्वरापासून ज्ञानाज्ञानामभित जाव भाणि अज्ञानपूर्ण जड हो उत्पन्न झारी, अस म्हणणारी दैतमते घेनरी तरी मनाचे समाधान होत नाही येही आताच मागितलेश अध्यण दत्त उभी राहते पहा की, अहानापासून ज्ञानाची उत्पत्ति होणे जस असभवनाय, नहे। अशक्य आहे, तसेंच अज्ञानशून्य ज्ञानापासून अज्ञान उत्पन्न होणे हेही अशक्य माहे कैतवादी म्हणतात की, मरुति (नट आणि जडसामय) ही परमेश्वराची शक्ति माहे हे म्हणणे कबूल पेठ तर परमेश्वर ज्ञानाज्ञानमिथित आहे, असे म्हणण्याचा प्रसग येतो आणि सर्व धर्मप्रभातील तत्त्वास हरताळ लागतो म्हणून श्रुनाच्या अमिपायाप्रमाणे धीमच्छकराचार्य म्हणतात की जीप उत्पन्न झाला नाही, असंच नाही, नर नो परमेश्वरापमाण अज्ञानस्वरूप आहे मग अज्ञानाचा व्यररथा राव या प्रमाला हे आपाय असे पतिविधान करितात की, नडमिश्रण ही सब धाति आहे आणेि ही प्रांति मनादि आहे. जोपर्यंत व्यवहार ·उपसहार २०९ चालेल, दृश्य साष्टे जोपर्यंत निवत राहील, तोपर्यंत ही प्राति कायम राहील मा. नरूपांत ही भ्रांति नाही ब्रह्मज्ञ पुरुषाला ही भ्रांति नसते, व्यवहारात निमम झालेल्या परिरिउन्न जीवाला ही प्राति किवा हो माया व्यवहारकारी मात्र असते, तरी याला ना समजत नाही नात्पर्य संसारी, जीवाला मायेची ओळस नसते पण शुद्ध मुसाची शुद्ध आवड जायस्वरूपाला नित्य आहे त्याला सुद्ध मुख हवे असते व ते ता शुद्ध स्वरूपाने ससारात मिळत नाही, म्हणून सप्तारातील भुस अनिल्प, दुखमूलक, दुसखरूपी आणि दुसपर्यवसायी आहे, असे पाय-मुख-विषयाने नित्य मुख न पापणान्या जीवाला क्लू लागते म्हणजे त्यात असे समजते की, समारोत मुख मिटेल व मिळते, असे जे पाटत असते, ते आपल्या ज्ञानाच्या परिरिछन्नत्वामुळे वारत असते. त्याला समजते की, शुद्ध मुखाचे अज्ञान उत्पन्न करणारी आणेि अशुद्ध, आनित्य, बाह, परिच्छिन्न मुताग शुद्ध मुस अस म्हणावयास लावणारी ही माया आहे. साराश या परुषाला मायेचे भान होने एवच शुट्न बहात माया नाही, निर्मळ अज्ञानात माया नाही, तर पूर्ण आनदाचा पद असणान्या नावाला आपल्या दु सशून्य मुसाची, वरवरूपाची, आपल्या ज्ञानरूपाची ओळस होऊ लागली म्हणजे माया उत्पन्न होने आणि शुद्ध स्वरूपाचा पूर्ण निश्चय साला म्हणजे ही माया सपते. शिवाय पूर्ण वेदांती म्हणतात की व्यवहारात मुसा माया आहे असे म्हणता येत नाही कारण ती र होते व्यवहारही नष्ट होतो. असो, ही अशी झीक्त आहे ही जर सरी असेल तर मायेला अनिवतीय (पष्ट बदन सांगता न येणारी ) आहे, असे जे विशेषण देतात ते सरे आहे, असे म्हणता येईल मूळ सिद्धांत हा आहे की परमार्थत नीर आणि ब्रह्म एक आहेत, कारण उभयताही सचिदानदस्या आहेत ज्याप्रमाणे जवाची पेव्हाही हावपाचा नाही, जडाला भवस्थातर मात होईल पण जडाचे अस्तित्व पेव्हाही नाहीरौं न्हावयाचें नाही, हे तत्त्व आधुनिक शापारा मान्य झाले आहे, त्याचप्रमाण जीवाचे (ज्ञानाचे ) अस्तित्व केव्हाही नाहीसे म्हावयाचें नाही हा सिद्भातही आधुनिक शारूपास मान्य झाला आहे, माम्य होइल आणि मान्य झाला पाहिजे जीवाच्या अवस्था यदलतील पण जाच कधी नाहीसा होईल, असे होणे सभवनाय नाही गीताकार म्हणतात त्यास अनुसरन 'पुस्प परुति वेव पिद्यनादि उभावपि । हा व्यवहारावर स्थापित झालेल्या शाखांचा (Eciences al phenomena) सिद्धोत आहे पण व्यवहारासही अस्तित्व दणान्या अतिभानिक व अत्यामिक शास्त्राचा, तत्वज्ञानाचा विचार करू लागलॊ दणजे (.) जाप आणि जड ही एकाच कारणापासून उत्पन्न झाली असरी पाहिनेत (३) एकार पस्नूची ही निरनिराळी पारमार्थिक वर्षे अतली पाहिजेत, (३)किंवा एकच वस्तु टपाच्या श्रांतीने विविध स्वरूपाची दिसते असे म्हटलं पाहिजे, या तीन पक्षपिकी पहिला पक्ष आरमवादाचा आश्रय करितो, दुसरा पक्ष परिणामवादावर स्थापित होतो माणि तिसरा भ्रांतिकपी गोष्ट गृहीत करून परमाधनिश्चय झाला म्हणजे भ्रातीचा' त्याग कारतो, मृणजे विवर्तवादाचा स्वीकार करतो मला हा तिसरा पक्ष संमत आहे, असे मी अनेक वेळ सांगितले आहे भुनीया अभिपाप हाच आहे पात्रात्य र पौरस्त्य तत्ववेचे मुकीच्या माणि धार्मिक तत्वज्ञानाच्या जोरावर इच सिद्ध करितात आपण मुरूप मा, शान आहौ, आणि अस्तित्व आहो असा आपला निश्य ·मुण्डकोपनिषत् विचाराने होतो आणि अमरत्वज्ञानाची आणि आनंदाची आपल्यास तीव इच्छा असते, या अनुभवावरून आपरा निभप द्विगुणित होती. एवच पत्यादि प्रमाणे, अनि গাণিী অনুন দুৱার্ন গয়নাথন করোলঃ যুৱনৰ মূৰ গাৰু লন্ট মলিন মালিঃ মামুনুলতান নিয়ামান্য সাণি বিতাৰ মমমনী র্মলনা, पावन दुःक्षात्मक प्रभुक्षेपेक्षा मूलस्वरूप युमुक्षा श्रेष्ठ आहे असे अनवादाने सिद्ध देते. स्मनेट मासाठी आणि मोक्षात उपयोगी पडणारे भोगांचा पाशर करावयाचा, मोगासाठी भोग्यविषयांचा खागा वावयाचा नाही, असे शासाने सांगणे आहे या सांगण्यापमागे वागणे हेच सरे पैराग्य होय. समाजामध्ये राहून परोपकाद्वारा निष्कामत्वाने इद्रियांचे दमन केले मगजे विवेकानें भाप झालेले रेराग्य शुद्धतर होते आणि ने दियाचे दमन काण्यास अधिक समर्थ होते नारय, मोक्ष बेष्ठ आहे असे झाले म्हणने व्यवहारात अशत असणान्या दिवेकरा स्थदं यते. विवेकाबरोबर वैराग्याचे भायमन होत व ही दोही इद्रिपदमनाने पुष्ट होऊन प्रदिप আসে ( মনীশাল) যুগুন জানিনান জাণিী গায়ত্রী মরিমেন নানান दिश्यामसाध्य होऊन आपरा पुरुषार्थ येवल्या पेथे सिद्ध होतो.

·उपसहार मुखचवहरून स्पष्ट दिसत होते असो, वावदूकान दोन तान वेळ प्रश्न केला, तथापि काही उत्तर येईना हे पाहून त्याने सुणगाठ बाधून टेविली की, या स्वामीला काही एक येत नाझे काही ज्ञान नाही, म्हणून महलक्षण न सांगता शुद्ध मानाचा याने खाकार फेला! चाहेर आल्यावर त्याचे ते यम्बहणे ऐक्न एक जाणता पुरुष म्हणाला, वेध्या1 में वाणीला सांगता येत नाही. इद्रियाप्त दिसत भासत नाही, तथापि जैसवाचे नियमन करिने से पाणीला कहें गोचर होणार ने वाला वयापारादिपी प्रेरणा करिते त्या महाचे लक्षण वाणाने सागणे म्हणजे सर्वव्यापी यहाबाहेर परिच्छिन्न जीवान उभे राहून त्या वर्णन करणे होय या सर्वव्यापी आहे, म्हणून त्यांच्या बाहेर जाना यावयाचे नाही में पाग्ममांस अगोचर आहे, म्हणून त्याचे लक्षण करिता यावयाच नाही आणि वाणात सांगता यावयार नाही मौन स्थितीचाही विसर है महाच यथाथ रक्षण आहे असो तात्पय है आहे की, निर्विकल्प समाधिम्पितींत । आठप नाठय गेला विसरून अशी स्थिति हावयाची पा स्थितीचे वणन द्वितीयमुण्डकाच्या दुसन्या सटातील अकराव्या मत्रांत केलें आई १. परील समाधीतून प्युधान झाले, म्हणजे जादा पुरुष व्यवहारांत आला असतो त्यारा शरीररूपी वृक्षावर एकाच रवरूपाचे दोन पक्षी म्हणजे शिव आणि जाद यसले आहेत असे दिसते हे निय सहचर आहेत यांची गट्टी म्हाही तुरत नाहीं यांनील एकजण म्हणजे जीव शरीवृक्षावरील हृदयको रात वास्तव्य करून स्तरमाया फराना, उपभोग घेत असतो आणि दुसरा पक्षी साझीरपार्ने स्वरथ यसलेला असतो पण विवेकी जीव नित्य किंवा नित्यतर कमी काय त्याला कापी लागतान किंवा त्याच्या हातून होतात ती कर्मफलासह सर्वच्या सर्व परमेश्वरांत समर्पण करीत असल्या मुने पूर्ण सचिताने प्राप्त होणारे मुखदु साची तो ओस विसरतो आणि त्याग यमपीचा उपभोग घ्यावा रागतो नरी पण त्यापासून होणाया मुसदुःसाचा उपसग त्याला मुळीच होत नाही दुसरा पक्षी म्हणजे ईन्धर हा तर सर्व-साक्षी आहे गीन सांगितल्याप्रमाण या क्षेत्रज्ञा सब कम जावोपकारक असल्यामुळे पाला हानरूप मात्र शरीर असते आणि ते ज्ञान मुद्दा कम करण्या असने, शरीरद्वारा कर्मफल भागण्या नसर्ने तापर्य त्याला का शरीर नसर्ने, म्हणून शासनिक किंवा मानासिर उपापा त्याला नसतात आणि म्हणून नो साक्षीरपाने यानव्य करितो है ईन्धरा सर्वसाक्षिद सर्वदयाघनत्व, इयादि मगर गुण मिदन हैयाँ परमल हात अमो, आणि जीवमुपाष शीतोष्याहित्य मुम दुमशुन्यता इत्यादि सब भगा जीव मुकाला मात्र दिसतात आग समनतात सगा पुरषाची स्थिनि नी नसने त्याचे अभिमानी व दारानामय वित्त सप्तारापा आत गदून गेलेले असल्यामुळे त्याला केवळ परतंत्र होऊन, कर्मतर होऊन, केन्या कमाया मुसद तात्मक फल भोगावी रागतान भागि आपण पुसद साचा अनुभव घेत आहोई मान त्याला असते अधातप आपले अमिल भारतश्य पाहून मो वेडावून जातो आणि एकमारसा शोक करीत राहता मुम प्राप्त जालें असनाही न दुममूलक आणि इसकाएक आहे, विषयाची द विषयमुसायी आ संपर नाही, केव्हाही पूर्ण मुसारी मानि हात नाही, हाले मुस अनित्य अमन, का सा महार शहाण्या मसारी पुरणारा दुसणारा होतो ममिगत्या मुसा ·२१२ मुण्डकोपनिषत् पाइल नित्य साचित राहणारी आशा आणि मिळालेले सुख केन्हां नष्ट होईल याची दुसदायक मांति या उभयतामुद्दी त्याचे चित्त गांगटन जाने आणि तो शहाणा अतनो म्हणून दु समान होती ही ससाराची स्वपस्थिति आहे पण जेव्हा त्याच पुराला आल्मस्वरूपाची मोटार होने, आमा हा कर्तृत्वभोक्तृत्वशून्य आहे, मुस- इंसादि न्याच्या ठिकाणी काही नाही, तो ससार-विलक्षण असून सर्व-स्वामी आहे, पतत्र आहे. मशी त्या 'जुट । आत्मस्वरुपाची ओळख पटते, तेव्हा आत्म्याचे स्वरूप तच जाराचे स्वरूप आहे, जीव चैतन्य आहे, चिच नाहीं, कर्तृत्वादि धर्म पिसाचे आहेत, ज्ञानरूपी गावाचे नाहीत, पित्त पातन आहे, माया-तत्र आहे, जीर स्वरूपनः म्वतर अधुन मायास्वामी आहे, असे जे त्याला निश्वपार्ने कर्ते, तेव्हा तो शोक. सागर तम्न जाऊन समाधान पावतो. नो 'दीतशोक वा मानदरूप होतो १५ परील रथल वर्ण वाचले असता पेदांततापज्ञानासमधार्ने जो एक गेर समन झाला आहे नो मशत नाहीसा होईल असे मला वागते. सर्व दातानभिज्ञ नियारी पुरुषांचा, पौरप आणि पाभात्य नत्त्वज्ञानाचा असा एक टाम ममन झालेला दिसनी की, बेदिन तत्वज्ञान है, ससारदु समूतव आहे, असे सांगत असते, काही काही लोर- नर पटें जातान आणि अमें म्हणण्याष पाइस करितात की, दुस हुँच जर ससाराचे वान आहे आणि फल असेल, तर वेदात्याने आत्महत्या करादी 1 भाणि या दुत मुहम संसारापास्न आपरी मोहवणूक करून घ्यावी ! या शेवटच्या रोकांस आत्मा म्हणजे काय, या व पदिक घेदान्ती उत्तर देतान याचे यथार्थ ज्ञान नरात आत्मा कधी परत नाही किंवा मारात नाही हा वैदिक वेदांताचा पहिला सिद्धांत आहे. क्षणभर स्कीको ठेऊन मामा मणने मुस-दुस भोगणार जार असे जरी रक्षण घेनरें, तरी पाही जीवस्वरूपाचा नाश करणे महानास्तिकालाही शाय नाही. कारण नो अमर आहे शिवाय, नो अमर नाही, असे क्षणमर धरिलें, तरी कमचि योग्य फल कत्याला मिळाले पाहिजे पण स्वत: मारुन घेऊन ते फल मिशणार नाही। असो, या रोकाम एकारटेन असे मयू या की, रासार इसमय आहे, असे म्हणणारे वेदानी या पाण्यामा म नगं काय करितात' दुस हणने प्रतिवेदना उत्पन्न करणारा दान आपन्यास नको असने में माम होणे किंवा माने होणारा सभव असणे न हवं असन न नमणे, या बस्न नाद दुस आहे. हे सर्वपक्षास अभिमत होईल मस मरा दाग्न आता ससार विद्या व्यवहार कसा आहे तो पाहूं सत्येक जादास संसार पार्ने र त्या या पूर्वजांनी केलेल्या कमपि पर असतो है रेल कमांच्या विपार- नियमाने टग्ने असने अमुक रत्व केले असता त्यांची नी मानसिक स्थिति अर, जीरिक रिपनि अमेर, कर्म करीन अमना जौ र ज्पात्री ने कर्म होत आसने, नेल परिस्थिति जशी अमेल, क्या मानाने कोणत्याही फेरेल्या कमा फाल उत्पन्न होन भरने माता कदाचित आपरी मानसिक स्थिति किवा शारिस्थिति मापन्याम ही नसी करिता माल ये प्रापन्यास कामि सानंत्र्य असेल पण आपल्या समोवाग्यो परिस्थिति पूर्वकमाने टरलेली असते गणने तिच्या पाने नो सर्वथा परतं ममतो. नेहा आपया सक्सापमाणे सर्व गोरी पान पेटात गते सामान्यता केन ना पुमय भापत्याप्त नको असनात त्या गोरी होतात आणि या प्रसार गोटी होत नाहीत निदान भारत्या मनावमाणे शेत माईन. हा ·उपसंहार अनुमन मन्येक जीवारा प्रत्येक क्षणी येत असतो आपल्य स नको असेल त होणे यह अमेल हैं न होणे यांचे नाव दुःस आहे आणि भतिकूल स्थिति पाम होते जागि अनुकुलस्थिति येत नाही हा आपला अनुभव आहे म्हणून, सारश आपण पुष्कळसे परतत्र असनों म्हणून हा समाए दु समय आहे असे बोदेव वेदानी म्हणतात पुन, आपल्याम हवी असते ती स्थिति जरी प्राप्त झाली तरी ती स्थिति नित्य सुख देईल किंवा ती मुख देणारा असला तरा आपल्या मनाचा पूर्वस्थिति कायम राहील असा नी भरवसा का आहे ! परीक्षा पास झाली असता आपल्याला पुक्क मुस होइल, असे पाटणाऱ्या विद्यार्थ्याला नो पास झाल्यानतर जे क्षणिक मुस होस, त्याची पुण्रलना कालाने पुष्कळच कमी होते, हा नित्याचा अनुभव आहे साराश, कर्माचे होणारे फल अनिश्चित, स्यापाधून मान होगारे सुन अनिश्चित आणि मुख झाले तरी तें अनित्य, असा येथील कारभार आहे शिवाय, जीवाची इच्ा किंवा आशा अमयाद आहे बाल तितकी व दाटेल नसली सपत्ति अन् द्या, जावाचे ठमाधान म्हणून हावयाचे नाही आशा कायम राहाणार, असमाधान असणार हे दु.मर होस पण जीवाला नित्य मुस हमें आहे नित्यसस आहे की नाही याच्या बद्दल दाद राहील, पण त्याला निप मुख हवे आहे है सारा हा नित्य सुसाच्या आवडाचा अनुभव निस्य रेणारा आहे, म्हशन पेदिक चेदान्ती म्हणतात, उपनिषदे आणि गीतादिमथ सांगतात, काँ जौदान आपर रवार्त-म निष्कामचद्दीन व निरभिमानवृत्तीन केल पाहिगे नित्य विहिन पेलेल्या कर्मापासून उत्पन्न होणाया अनुक्ल विदा प्रतिकूल स्पिनीविषया अत्यन उदासीन असले पाहिजे आणि आपल में निर्पिसार शनप त्याच्या ठिकाणी मात्र आपरे वित्तसवस्व व वितसर्वस्व अर्पण केलें पाहिजे, पणने नित्य सुख प्राप्त होईल माणि विषयाचे आणि विषयफाय मात्र एकाग्र चिंतन करणान्या पुरुषास दु समय दिसणारा ससार, निष्काम आणि निरभिमानवृत्तीने निजक्तव्य करणाऱ्या आमकीड व आत्मरत ज्ञानी पुरुषास नित्य सुखमय होईन ससार स्वापत मुसमय नाही किंचा दुसमय नाही जीव ज्या दृष्टीने ससाराकडे पाहनान, न्या दृष्टयनुसार ससार मुसमय किया दु समय होतो सासर गोड आहे असे आपण नित्य म्हणतो, पण कारीगराह होऊन ज्या रसनेद्रिय बिघडले आहे, त्याला नीटू लागते किंवा अति गोड श्रीखडा यथेच्छ भोजा झाले असता मागाहून पाडली जाणारी सीर सपा लागते । तात्पय, एसनेंद्रिय अनुकूल असेल तर, सामर गौड रागने, नसेल तर तीच साक्षा का पिाका रागने जीवाची वृत्ति जशी असेल या प्रमाण ससार अनुरल रिचा प्रतिकूल होइन आपले शरीर आणि भापती मनोहानि आपल्या स्वाधीन ठेवण्यासाठी आत्मस्वरूपाण्यान करा आणि परिस्थितीविषपी उदासीन राहा, तुमा ससार आनंदमय होइल पण नित्य घचल असणा-या मनो वृत्ती या पाठीमागे रागाल आणि नित्य प्रात होणान्या भनुकूलपतिलस्थितीचि पपी आसाद भीति पाळगीन साल कासाविशी कराल, तर ससार सपय होईन, हा वेदांताचा उपदेश आपल्यमि पेणान्या नित्य अगुवाटा पटण्यासारसा आहे असे आहे म्हणून मला बागने की वेदात्यांनी समार दु समय आहे, असं म्हारे आहे पारससान्या नित्यपपल दिनविरक्त असणारी चिरिस्थिती ·२१५ मुण्डकोपनिषत् मनात आणून रहाते आहे पण ज्यान निकामवृत्ताचा अगीकार करून मिज नय करण्याचा सक्स निरभिमानयुद्धाने केला, येणाऱ्या किंवा जाणा-या परिस्थितीसद- धानें जो नदस्थ राहिला, इतकच नव्हे तर परिस्थितीरा ज्याने भापल्स केले, त्या निगस्वरूपी दृडला झालेल्या शुद्ध व धन्य पुरुषाला हा ससार मुसमय वाटेल यात का नाही असो, नासर्य हे आहे की, आमचिनास उपयोगी पडेल इतक्या मात्र बेताने सात्त्विक विषय प्राप्त होतील, असे निष्कामवतीने धर्म करणे आणि गौतेत मागित-पाममार्ग परमेश्वराचे दपाघनत्वादि गुण व्यवहारात आणण्याची प्रेरणा रणान्या चित्ताला ज्ञानाची 4 लोक्तेवेची कर्मे करावयात लावणे हा निवृत्तीचा मार्ग आहे कभ टाकून देणे ही निवृत्ति नव्हे, तर देहादि उपा. भास मात्र पुष्ट करून आत्मस्वरूपाचे ध्यान सकुमित करणान्या मापासून निवृत्त दोण हा खरी कर्मनिवृत्ति आहे हा खरा र्भसन्यास होय. दु समय ससार आहे णून कर्भ टाकाधपाचे नाही, तर सकाम कर्म ससाराला दुसभयत देते म्हणून नसले कम टाकावयाचे आहे यापमाणे वस्तुत ससार दु समय नाही आणि सभाम- वृत्ताचा त्याग करणे म्हणजे कर्म यास नव्हे, असे जर या समजेल तर हा भ्यवहारही आनदमय होऊन त्याला परमार्थाय स्वरूप येईल 'ब्रह्मार्पण मा हविर्य लामो ब्रह्मणा हुनम् । बीब नेन गतम्य नमसमाधिना ॥' या गानाोषात तरी हाच भावार्थ आहे आधुनिक पदान्ती कर्मस पासाया जो अर्भ परितात तो श्रुतीला मान्य नाही, असे मला वाग्ने या कर्मभीरू वेदात्यांनी करेलीन्यारयाने धरणे दिलेली वचन ऐकून आमच्या अलीकडील विद्वान् पुरुषांचे मन सशपपस्न झाले ही दुर्देवाची मोट होय म्हणून या चौक्स व साविक कर्मशील विद्वान्लोर्शनी जमल्यास गीताप- थाचे पारायण खसरापनिरसनार्थकावे, विशेषत श्रीमच्छरिभाष्य वाधा त्याच प्रमाण ज्ञानमार्ग सांगणा-या उपनिषदांचा व त्यापरील माण्यांचा परिचय करून घ्या, अशी स्पांस या नवीन उत्साहीवृत्तीच्या लोकांस, सविगप सूचना परिनी व हा वातुन अप्रस्तुत परनु व्यवहारस्थितीला प्रस्तुन विषय येवर थांबविता तिसऱ्या मुद्दकाच्या पहिल्या सहानील निसन्या चौथ्या मनात जीपमुपस्थितीचे पणन केले आहे. त्यावरूनही मी म्हणतो असेच झुतीय मनोगत आहे सर्ने कर्ता करविता परमेश्वर आहे, तो सर्वव्यापी आहे, स्पेसकाश आहे, विश्वपरिस्थितीचा स्वामी आहे, असे ममजून जो साध परमामस्वरूपाचे 'अबद ध्यानान निमप्र राहॉल, व्यवहारात पुरुोत्तमाया राती नित्य अनुकरण करील आणि व्यपहातही परमेयरी स्वरूपाकडे आपल्या गुण कमानी आपल्या सोपाधिक जीवाषी उन्नति होत जा, असे निजातव्य कौन जाईल, तो पापपुण्या- नीन होऊन निर्मळ होईल, परमेश्वररुप होईल, त्याचे सर्व माय नष्ट होतील आणि निनस्वरूपाच्या नित्यानंदामभ्य तो नित्य रममाण होत गहील न्याय पर्तन सत्यपि, त्याची मपश्चर्या ज्ञानप आणि त्याची नीनि मानदस असेल आना मला येथे सांगणे दर दागते ही, कोणीही आग्निर किंवा मानिक विचारी पुरुषाने निसऱ्या मुण्डकातील पहिल्या सहान असणारे पाप तहा हे मंत्र काम्नीपूर्वक वाचावे, म्हणने सत्य, तप आणि प्रमचर्य या स्ट्र नीतिपर साधनार्य अगत्य श्रुतीस मिती दिक्षन आहे, पाचा अदमास पारिता येईल अस मला वारने सत्या- ·उपसंहार २१५ परता माहीं धर्म असे श्रीममर्थ साधुमहाराज म्हणतात, त्याचा मत्यय सहाव्या मत्रांत येणार आहे. शुद्धनीति आणि सम्याज्ञान ही परमार्थसाधनास अत्यंत अवश्य आहेत, असा वेदवेदांताचा अभग सिद्धांत आहे. असो, पुढील तीन मत्र आत्म्याचे स्वरूप- वर्णन करितात आणि आमा व मह एक्च आहे असे सागतात. पण या विषयाचे विवेचन मागे अनेक वेळ झाले आहे म्हणून त्यासबधाने येथे पुन विष्टपेपण करण्याचे प्रयोजन दिसत नाही. शेवटच्या मनात शसस्त्राचा जीवन्मुक महात्मा जे जे सक्ला कारतो ते ते सर्व सत्य सकस सिदिला जातात अशी जीवन्मुक्तस्थितीची फलश्रुति सागितली आहे सरेच आहे ज्याचे अत करण उपाधिशून्य झाल, ज्याचे विश्वज्ञान आणि आत्मज्ञान निर्मयाद माळे, सारांश जो सर्वज्ञ, सर्ववेत्ता आणि सर्वशुद्ध झाला, त्याचे सकल्प सत्त्वरूप असतात आणि म्हणून ते सिद्धीलाही जातात. पूर्वीचे महर्षि निमहानुयह काण्याला समर्थ असत, याचें रहत्यही हेच आहे प्रानुन परिस्थिति पाहून पुढे कोणते मसग मात होणार, हे समजण्याचे सामथ्र्य दिश्यज्ञानाने प्राप्त झाले आगणे म ज्ञान आपल्या वैषयिक इच्छानी आणि आशानी व अभिमानानी क्लुपित मारेल नमले म्हणजे पुढ काय होणार हे सांगता येणे अशक्य नाही. आपण रियरमनाने व युद्धचित्तवृत्तीने गणिताचे प्रश्न सोडवितो व गणितहान टोक असेल तर उत्तरेही रा. पर येतात, हे सर्व नीर होते पण पन रिझोन असतां पास नापास होण्याच्या भातीन पित्त गोधन गेले, तर आपल्या युद्धीला पक्षघाताचा गर का येतो, मन लले पडते, इद्रियांवरील आपले स्वामित्व नष्ट होते आणि आपरी उत्तर चुक्तान, हे अनुभवसिद्ध आहे हे एकच उदाहरण महर्षीच्या नियहानुपहसामथ्याची व आपपासारण्यांच्या दुर्बल परनप्रतेची सिद्धि करित तात्पर्य, पूर्ण ज्ञानी पद्ध चित्तामा पुयाचे सर्व संकल सत्पस्ताप असतात आणि सिद्धालाही जातात, म्हणून असल्या पुरुषाची आराधना कराती आणि पा भनि पूर्वक आराधनेने त्याचे गुण आपल्याला लाभतील असे कराव, हा श्रुतीचा उपदेश माहे. या गोड उपदेशाचा कोण स्वीकार करणार नाही यो।

·२१६ मुण्डकोपनिषत् मत्वालान न्यायाधिशानी त्यारा अग्निकाष्ठ-भक्षणाची शिक्षा सोगितली तेन्हां एका हातात आपलं धमपुस्तक धारण करन च दुसरा हात रसरसात निसायात पालून तो म्हणाला राणीसाहेछ । जाइकाल पर्यंत माझ्या अगावर हे पमस्वच आहे, तावत्कालपर्यंत माझ्या सभादार पेटलेला हा अग्नि मला नदाजराभमाण शीतल प तोपकार पारेल । असे म्हणत असता पार्ने शण सोडला तथापि त्याला मृत्युसमयीच्या वेदना झाल्याचे यविचितही दिसून आल नाही हिरण्यकशिपूचा पुत्र प्रहाद याची ही गोष्ट मीच आहे. महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध शिवानीचे सेवर रोगनिष्ठेमात्य आपल्या भागाची आहुति देण्यास मार्गे पुढे पहात नसत नानानी भालसी, पानी देशपांड, हियेगी फरजद इत्यादिशांच्या उदाहगांवटन रपट हाते फार गय शाला । राजपुरुषाश जोद सरक्षण्याच्या कामी एका एतद्देशाय अमलदाराने आपला दह आपत करण्यासाठी पुढे केला ही पधरा वर्षांपूर्वी झालेली गोष्ट पग्पालील शराव्या स्थान अमड राहून त्यांची रानभफिर दृडकरील यांत शका नाही साराश एका गारी पा दृढचितनानं बाकी गोशाकडे रक्ष जात नाही, ही अनुमदसिद्ध गोष्ट आहे हाच सिद्भात मह्मज्ञानी पुरुषासही टाक्से र रागतो एकाम मातिनाने ज्याचे मत करण ब्रह्ममय झाले, जो ब्रह्म झारा, ता जगान सबर आनद आहे अमें पाहू लागला आणि जेथ करें भिन्नमाव यूनता किंवा कमीपणा असेल नर्षे तो आपल्या नानविज्ञानाचा ममाला पाट्न व आपल्या ज्ञानसाम ने विश्वाला आणि विश्वसामच्या आपल्या तमाने वागावयास लावून त्याच विचारा भानदमय महा मसाराच्या भीताने देदाती लोक रामारतिस्त होतान हैं म्हणयों सन्या मल पुष्पासमधाने अथार्थ नाही मापल्या स्वत च्या पूर्वकमाने मात शारल्या भुसद ताशी ह लोग छोराशायी करीत नाहीत हे सरें, पण यांचे स्यिमाण अभवा कानात्तर हाणारी विजयसव्य अशा सामय्याची असतात की, त्यांच्या योर्गे त्यांचा ससार आनमय होतो हे लोक सुखदु सान्त भिनात हे सरें नरें तर उत्पन्न होऊन त्याला जाणारी मुसद स यो या हित नसतान यानी सशाम कमाया त्याग केलेलालसना हा सरा प्रसार झाद नित्य पात जाणान्या निष्काम कतण्याचा इनोक पाग धरान नाही, निदान त्यांनी त्याग का नये असा श्रुत्तीचा उपदेशही या मनात महानरीतान पान झाला आहे. नासय, विषयमोगाची मात्र पाथना करणा-या अपचा सब समार दु समय होतो असें याच सूडाया दुमन्या मनान सांगितले माहे, त्यापटन श्रुताची दर भोपनिषधाडे आहे, क्तव्यनिषेधामक नाही है रुमा माहे ना तत्त्वज्ञान मांगन निजकर्वथास प्रासाहित करणा-या पदाता विरद्ध अनय हावारीन करिता वेदांताचे म्हणणे नीट समगन या माणि नंतर न्याच्या विरुद्ध काय भाषेप आणावयाचे असतील भागाये, अशी माशी सद दिचारी पुस्पाम सविनय विनवणी आदे २२ दुसरी गोष्ट यामामाच्या संवधान आहे देनि पपात्र पुष्कळ अवल, अप्यपन कल शाम अद्धीने अना घम शारिक अर्थ भावुन कादिले किंवा अनेक वपर्यत वेदानाची पर्चा चारविमकिंदा प्रवचन ब, हशन मात्र मनप्रानि हाद थापी नाही जोपर्यंत मतरण गर्न ना, जोपर्यंत ज्ञानात्मक मुद्धाला पक्षामा पुदोरी नाद मिटाली नाही भरपदावर निसीम अति नन सब प्यार महास्य ·उपसहार. २१७ झारा नाहीं अदिछिन्न बाह्याच तेलधारेप्रमाणे अखडम्यान साध्य झाले नाही, तो पर्यंत नुसया थपणादिकांनी किंवा अध्ययनादिकांनी ब्रह्मप्राप्ति झाल्याची नाही बल पाति होण्याला आपले तन-मन धन बह्मापण केले पाहिने सब शाखांनी सांगितलेली ज्ञाने संग्रहित करून जा एक ठाम निश्चय सिद्ध होईल या निश्चयालाही आधार देणारे सबैद्रियागोयर ब्रह्म निश्चित होईल व ब्रह्माचे विशणी अस्तित्वाची व पूर्ण पूज्यत्वाची पूर्ण निष्ठा (थद्धा) बसेल, ते असड समाधीमध्ये आमवा आपोआप प्रकट होइल, इसकच न हे तर न साधकालाही त्याचे प्रारूप परत देईल हा सिद्धांत आमच्या यध विद्यमान असणान्या वेदांत्याना रक्षात ठेविला पाहिजे आजामंतीग सरे माझा विका दृष्टीस पडतात याचं कारण मूळ रहस्यावर दृष्टि न ठेवता नुसमा चिन्हाचा रट अभिमान असणे हे होय लीं या देदात्यांत प्रवचन करणारे कुशाग्रबुद्दीच व नित्य महावियेच अध्यापन करणारे पापळ रोक आढळण्यात येतात व त्यांस मासयेत्त असे हा टोपणनाव दण्यात येत पण सर्व सक्लोया सोने होय महाशी शेतून न्याला विरगणारा पुरष लासो ब्रह्मज्ञात एमादाच सापडेल अथातच चिन्हावर मात्र दृट भक्ति ठेवणान्या वेदात्यांचे सामर्थ्य अयत अल्प असत तथापि मज्ञाप्त साजिकपणे मिळणारे सव हक है लोर लादून घेतात आणि आपल्या अशिष्ट वतनाने वेदांतमताचा स यनाश, आपरी हानि आणि समाजात गाँधष्ट उटवून देतात सरा यमज्ञ नाता उल्लघन करीत ही ला पुरे जातो व नाति सिद्भातास आश्रय देतो हा मापुरुष आपली व समाजाची नीति, समाजाचे सामथ्य आणि समाजाचे ज्ञान वृद्धिंगत करितो । सा घडवून आणण्यात त्याच ज्ञानबल ममग असते त्याचे चित निग्रान असते आ ण त्याच तपनयर प्येय अद्वितीय बह्म मात्र असते असे शेर मात्र रुताय सतरूप शनि ज्ञानतृम आणि ·मुण्डकोपनिषत् अलपियेष अयपन कल असा सव विद्याचे आणि क्लाशाखांच सार आप या हाती आले असे होत, पण हा गाट सिन होपारा प्रथमत प्रत्येकानं वेदांमध्ये ज्या शासाचा उल्लेख प्रत्यक्ष झाला आहे पिका पाक्षिातीन ज्या शासाचा उल्लेख होतो, अथवा अनुपलब्ध वेदात ज्या भावाया व काया उल्लख असला पार्दिने, त्यातील आपल्या जीवनास उपयागी पडणा-या व आपले ज्ञान वाइविणान्या शाखांचा अभ्यास केला नसेल तर त्याचा सुश गाठ असा असावा की, याच्या विशेष शाखा नील मुख्य ममेष पूवसस्कारान उद्द् झालेली असावी निदान याच ज्ञान त अति सौक्यान करिता यावं म्हणजे नो पुरुष ददानज्ञानाला याय अधिकारी बातो व त्याच बलज्ञानाला विनानाचे स्वरूप येते यानतर सामा यत लिप सिद्धांत कोणते आणि अनित्य कोणते पाचारवेक भारल्यास करिता येतो तसेच या व्यावहारिक शाखांच्या मध्यापनानं व ससारात येणाऱ्या अनुभवाने जीवितास व ज्ञानास उपयोगी न पडणान्या व दुरूपयोगाचा समा आणून देणा या विषयाचा आणि शाखांचा त्याग करण्याची प्रति सपार असली पाहिजे शाखाध्ययन करण्याला व देशम्य सिद्ध करण्याला मनोविजयाचा आवश्यकता नित्य आहे आपण निप असावे, सवश का आणि आपल्पास निदि कारत्व पदाव, ही तर पये जीवाची इच्छा आहे तसच आपण उपाधितत्र अत्र नथे, उपाधीन से उत्पन्न होतात, तेहा तिचा उपसग नसावा सारश आपल्या दुग्नाच आत्यनिक विमोचन हा ही गोदही प्रत्येक जीपाला इट आहे म्हणजे मोक्षाची इच्छा मत्येकास भाई ही असावी अस सागण्यात काही प्रयोजन नाही, कारण निर्ष अस्तित्व निष्प आहे पशन मोथाची निपा, विवेकोचित वैराग्य सह असणारा मनोदिजय, ही जोश शाखान्यासान व विहितक्मानं मान्य झाली, म्हणजे यहादिया रूपादन करण्याचा अधिकार पाम होतो याप्रमाणे या उपनिषदाची हात व यावर मुचरले विचारांची मारिका आहे 'एक विज्ञान झाल असना सव विज्ञान प्हाप, अशी दरनु कोणती सरही मावस्तु किबा आमवस्तु होय आता आत्मदस्तु ज्ञात झाली म्हणजे सव ज्ञानाचा उलगडा होता तो कसा है विस्तारान पाहणे दर आहे. पण मरजा अपूर्व काय मांडुक्याचे ये किंवा आणली एसाद उपनिष पत्ती करीन, अत अमिवचन देऊन हा लापलेला वपमहार भपविता ·शब्दांचें सूचीपत्र. मु. १स०१ ध धीरा ६ न. एतत् ९ ओ ओषधय ७ क कर्ता कस्मिन् ३ कल्प ५ केशलोमानि ७ कर्मसु८ ग अयवाय अथर्वणे २ अथवा २ अहिरसे २ अतिरस ३ अपरा४,५ अथर्ववेद ५ अक्षर ५ अधिगम्यते ५ भदेश्य ६ अमात्य ६ भगोन ६ अवर्ण अचभुषोत्र अपाणिपाद अव्यय अक्षरा अन्न, अभिजायते । मोता गृहते. निरक्त ५ नित्य६ नाम: प प्रथम पुघाय" प्राह',२ प्रवदेत पुरा २ प्रोवाच परावराम २ पप्रच्छ पत परिपश्यति । पृथिव्या ७ पुरुषात् ७ प्राण ८ य च४,७,८,९ चीयत ८ छ. ज्येष्ठ १ ज्योतिष ५ जायते । अन्नात् अगृत त तो तस्म। इति,४६ वन ५ तत् ५६ तथा ७ तपसा ८ उपसम उवाच मानविद्या,२ ग्रह्मविद । ग्रह म भुवनस्य भारद्वाजाय २ भारदूज २ भमय. भवति । भूतयोनि म महासात कपनाभि७ तप ९ तरमात्र देवान.

·२२० सूचीपत्र यात यत् ४, ६ यजुर्वद ५ यया५ यथा स्मत सभवन्ति ७ सत. सभवति सत्य सर्वत ९ रावीवत् १ यस्य ९ १. ह ज्ञानमय अथा अभिमन्यन्ति। अन्यत्. अनुभूत्वा 10 अरण्ये अमृत " अध्ययात्मा 11 अकृत १२ भास्त १२ अभिगच्छेत् १२ अक्षर १३ आ आवरथ आग्यभागी२ आहुती २ भासतमान भाहुतय ५,६ भाददायन्५ भानुरा मायन् १२ इ इति । इटापूतं. इम १० मु०१ घड२ -- वित्र विधिका विज्ञाने विज्ञात ३ विये येदितव्ये पति ४ व्याकरण ५ विभु ६ विश्व . अपश्यन् यदि २ सन्तरेण २ अमिहोन। अर्श ३ अपौर्णमास ३ परवानुमास्य ३ अनामयण ३ अतिषिजत । महत ३ अवैश्वदेर ३ अविधिना ३ भधिबारा ५ अभिवदन्तम ६ भय स ६ अश्यदशोक्त अवर ७ उपवसन्ति, ११ उपसमाय१३ शनिक ३ शिक्षा ५ एतत्",७ एतेषु५ एक ५ अभिवदन्ति ७ सयभूव १ स.१,२,४ रावियाप्रति सत्यवहाय २ सर्व ३ स्म४ सामवेद ५ सर्वगत ६ अपि एवं ५,८२ भविद्याया , अक्षरे अधेन कमाणि. कवय १ ·२२१ यस्य३ या ४ कालो४ कराली काल५ कर्म कृतार्थ १ सूचीपत्र. न ५,१०,१२ नाकस्य १. निर्वद १२ प पन्था १ प्रतिपादयेत् २ कर्मिण कमंचितान - कृतेन १२ पति ५ पुण्य ६ यथा ५, या ५,११ यजमान येपु. यज्ञरूप ७ ये ५१ यन्ति यत | येन १३ ग प्रिया गुरु १२ प्रया पुन ७ चरते ५ च्यवन्ते । चरत ११ ज जिला ४ जरामृत्यु जगपन्यमाना ८ पडितमन्यमाना ८ प्रवेदयन्ति । प्रमुढा १० १. पुष ११ प्रयान्ति ११ परीक्ष्य १२ पुरुष १३ रमय रश्मिभिः रागावर प्रोवान १३ ता लोके १ केलायते ३ लोकान् 1.१२ लिलायमाना। शोक १० तत तानि १ नताया १ तदा२ तस्य३ व ते ५, १०, ११ तेन ९ तदिशानाथ १० तस्म१३ ता१३ व. बहुधा १,९ अबलोक बाला ब्राह्मणा १२ ब्रह्मनिष्ठ १२ ब्रहाविद्या १३ भ भ्राजमानेषु५ भैश्यचयो ११ म. मोषु १ मनोजवा ४ मूदा ७,८ मन्यमाना - य. विश्वरुची बाब वदन्ति । वर्तमान वय । वरिष्ठ १. वेदयन्ते १. वा. विशनिव. विद्वाप्प ११ विरजा ११ विद्वान् 18 वेद देवी देवानो ५ न नियत १ नयति ५ नीयमाना ८ यानि १ यदा २ ·२२२ सूचीपत्र. अमूर्तः २ धेयः ५. शमः १ पता: ११ अप्राणः२ नपा ११ "अमनाः २ श्रीप्रियं.२ अमिः४,१५ शमान्विताय १३ यस्य भता भस्मात् ९ सायं १, १२ अंतरात्मा संततानि. अविद्याप्रथि१० सत्यकामाः १ भापः। मुकृतस्य . समिढे २ इमे गुतोहिता गुधूमवर्णा . सुर्तिगिनी ४ . सह ४ सूर्यस्य ५.६ मुवर्चसः ६ मुकतः६ एतत् १.१. स्वयंधीरा८ एव १,1. मुकृते. एतत्मा३ सः",१२,१३ सूर्यद्वारेण " समित्याणिः १३ सम्यकप्रशांतचित्ताय १३ ६. ज्योतिः जायते त. तत्। तथा तत्र' तस्मान् ५,६,७, तपः ७.. विधते. द. दिव्यः । दिशः दीक्षाः ५ दक्षिणः धारिणी ए. निहितः८ निहितं. औषधय. ५, कतवः ६ कम १० हव्यवाहने २ हिनस्ति ३ प्रभवन्ते। पावकात" प्रजायन्ते। पुरपः २,१० परत. २ परः १ प्राणः पृथिवी ३४ पन्या पर्जन्यः ५ |पियो ५ पुमान् ५ पुरुषात् ५ प्रजाः५ | पवते पशवः ७ प्राणापानी हीनतरं. क्ष. सीणलोका. ग. गुदाशयाः ८ गिरयः गुहायो १० मुं० २ ख०१ अ. अक्षरात् 1,२ चक्षुपी ४ चन्दसू चरन्ति ।

·२२३ य सूचीपत्र. विधि ७ वेद १० विकिरनि १० ह. चव्ही ५ बहुधा अभय . मा १० श म शुत्र २ धोत्र४ भाव मुड०२ख०२ य अन१ भचिमत् २ अणुभ्य ३ अणु अक्षर २,३ अमृत २ अप्रमत्तन म. सीभ्य ११. मूर्धा ४ मनुष्य ७ य. अतरिक्ष ५ मुदीप्सात् १ सहनश१ स्फुलिंगा १ सवाधाभ्यंतर २ सर्वेदियाणि । सर्वभूतातरात्मा ४ समिघ ५ सूर्य ५६ अन्य ५ अरा अन्त ६ अये. यथा १ यन्ति १ यस्य५ योषिताया ५ भजूपि या ६ यजमान न्यन ६ येषु येनर य१- अस्य सोमान् ५ सिद्धति ५ सप्रसत ५ अय. अग्नि १. अनुभाति १. अमृत" अघ ११ घा यानि १ आयम्य३ आत्मा, आत्मार५,६ आत्मविद ९ रेत ५ ल समुद्रा साम सबस्सर ६ सोम ६ साध्या ७ सप्तप्राणा सातनिष सप्तस मेधा ८ सप्तहामा ८ सप्तसत सर्वत सिंधदः स्पन्दते १ सर्व प विविध १ वायु३ विश्वस्य वेदा ४ दाग्वित्ता ४ विध वयांसि ७ प्रोहियपी. इति ८.." उ | उपासानिशित।

·६२४ उत्तरेण " सूचीपत्र. तद्विशानेन . तस्मिन् । गुचि भिद्यते ऊध्र्व ११ तत्र. तत्य. भाति १० भाति. ए द. भान्त 10 (भासा १० एनन् । म. दिव्ये दृष्टे ८ दक्षिणत " ११ एप ५,६,७ एक ५ एवं आ. ओम्६ ओत ५ महत्पद महाख ३ मन ५ महिमा ७ मनोमय ७ य धापत्रिपद ३ क यत्१२,७,५, यस्मिन् २,५ | यत्र ६ य कर्माणि " कुत १० ग र गुहार १ गदीत्वा ३ रथनामी ६ गतन३ च ध्यायथ६ न नाम निमिपत्" निहिता २ नाध्य ६ निकल ९ न. प. प्राणत्" प्रशानाम् १ गाण २.५ प्रणव पृथिवी. परस्ताम् ६ पाराय ६ प्रतिष्ठित परराव परकश पुरस्तात्" पथात् ११ प्रस्त.१ य ग्रा २,४,९,११ लोका २ लाकिन २ रक्ष्य ३ व चतसा३ चरत चदतारक.. छिद्यते प जानथ १ ५ जायमान ६ ज्यातियां वरिष्ठ १,११ वरेण्य १ विज्ञानात्" वादमन ३ बदम्य २४ विधि २,३ वाच ५ [विमुचप ५ तत् १,२,१७, तद्भावगतन३ तलभ्य ४ समय ४ प्रदयपुर म व्योग्नि विमा ते ७,१. विरज समय ६ भा ·सूचीपत्र. मु०३ख०१. विद्युत १. विश्र.१ थोत . H कतार । क्यिावान् । शर चारवत् ४ कर्मणा ८ अन्य। अत्ति अननन् । अभिचाकशीति । अनीधया २ अन्य अस्य२ अतिवादी बत शरीरे ५ कामान् १० शारीरनेता कामयते १. ग स गुहायो गृध्यत८ य सनिहित १ समर्पित सदसत्। स २६ सत्य २ सोम्य २ सधयीत ३ सर्वे५ अचित्यरूप . अतिके. अपि चक्षुषाक चतसार चित्त भन्यै भणु अबयत्. जुष्ट २ आ बात्मकाढ४ थामरति ४ ज्योतिर्मय ५ जयति । जयते १० व सहिता ६ स्वास्ति ६ सवत५ पर्ववित् ७ सनिधाय . सर्वसशया ८ मूर्य . सर्व १० य.. भासकाम ६ आक्रान्ति ६ आत्मज्ञ. द इष्ट २ शत तयो तदा तपसा ५ ३ उ उपति। तट त,१० तान्- तस्मात् 1. हदय ७ हृदयमाथि - हिरण्मय क्ष ए क्षीयते। एच देवयान दिव्य ७ ·२२६ सूचीपत्र, महिमान २ मनसा. ध्यायमान ८ सयुजा ससाया" समान स्वादु' समाने २ साम्य३ निमम १ निरजन ३ यदा २३ य ४ निधान ६ यतय येन । सर्व ४ सत्येन ५६ निष्कल ८ यस्मिन् परिपस्वजाते। पिप्पल सम्यग्हानन मरय रायस्य सूक्ष्मात् सूक्ष्मतर. मुतरे यान्- र समवर्ण३ सविवेश सदिमाति १० लोक. पश्याति २ पश्य३ पुरुष पश्यत्३,८ पुण्यपाप३ परम ३,६ प्राय ४ पश्यति५ क्षीणदोपा . झ ज्ञानप्रसादेन मु०३ स०२. पश्यत्गु प्रसादन प्राण पवघा प्रजानां १ प्राण य अद्ययानि ३ ब्रह्मविदा ४ बहाचर्यण. बहत् ७ वृक्ष १ वृक्षे २ बीतशोक- विधूप ३ विद्वान् ३४ विभाति ४,७ विजानन् ४ वरिश वितत ६ वाचा वा विशुदसत्वा ८. पेदितव्य ९ विमुद्दे विनपति अकामा १ अतिवर्तन्ति १ अय,४ अलिंगात् ४ अव्यये ७ मरते ४ शोचति २ भरत अस्य अब्रभावित अमृत अभुग .. मषिरा १५ अचीर्णत्रत १. अघीते ११ भूतिकाम १. म मुबमान २ स सुपर्णा ·सूचीपत्र २२७ चाण. विशति ५ पञ्चदरा . प्रतिष्ठा ७ प्रतिदेवद्यासु ७ परे. परात्पर पाप्मान धुरा ११ परमपिभ्य" जायते २ जुइत १. त त१५६ तन इह २ उ सेन३ उपासते सपाये ४ उपति सवान ११ ग्रह उपय ५ ऋचा. मपि तस्य३४ तनु३ तपस ब्रह्मधाम १,४ बहुना३ तथा ८ तत् ९१. बलई नेन। बालोकै तरति ब्रह्मनिझा . महाविद्या. वपा. एतत् १०,११ एप २,५९ द दवा ७ माति. भवति दिम्य एन ५ एकीभवति । एकर्षि १० एतो 10 व घ घोरा १५ न म मन्यमान २ मेधया ३ य यत्र नय नामस्पे मामरूपात्८ नम " कामान् २ बामयते २ काममि २ मृता मन २ फामा २ कला य २४९ य यतते ४ युजारमान ५ प कमाणि. सन्यासयोगा यथा कियावन्त . ह ग परम" पुष १८ पयतकामस्य २ प्रविलीयन्ति । प्रवचनन ममाग प्रशान्ता ५ प्राप्त पानवाले परामता परिपप्यन्ति । गत. गरान्ति शामभिन्न च सितं, रिक्षा ·૨૨૮ सूचीपत्र वृणुत३ वदेव सर्वे २,६ विशुते ३ ना खाम् । अप्राप्य ५ विद्वान् । विशत चौतरामा ५ वेदान्तविज्ञानमुनिधि शुभ्र १ शुक्र श्रतेन । मुद्धसत्वा सर्वग ५ सर्वत ५ सर्व ५ स्यदमाना ताओं ६ शोक ९ श्रोत्रिय १० अन्यतः. शिरोवत . विज्ञानमय. विहाय विमुफ स्वय१० सत्य" स विमुक्त । ज्ञानतृप्ता ५

·स्वल्प किमतीची
सुलभ-पुराण-प्रथमाला
दासाव १००० पृष्ठाचा प्रप-विभव का

·उमाजी नाईक. हे पुस्तक ग ना माधवत पानी लिहिने बारे पति उमाजी पहचोर, नगर करणारा रामोशी सरा पण त्यासापरच नो निल्यसनी, एक पलिमवाचा, नाभी, उदार, उत्तम मुदारी धोरणी पार्मिक नाक आणि वजनदार शूर लोकापर टाप पसविणारा, स्वावदार जाताने हवान पण मनाने मोग असा पुरुष होता है दासविलें आह पुस्तकाची मिन 10 रुपये भाइ पण इटुच वगणादारांस निमे किंमतीत मिटल बृहद्योगवासिष्ठसार. सरळ गोष्टीच्या रूपाने सुलभ मराठी भाषांतर. (चार भागांत संपूर्ण ग्रंथ.) 'घलिए महारामायण' या नावाचा यान्मीकिमुनिवणीत पास सहन टोकांचा एक सचिम सरहत पथ आहे त्यात श्रीवसिष्ठार्नी रामास फेरा विस्तृत अप्साम-उपदेश अथित केला आहे पसिधमुनी पके, म दाशरधिराम श्रोता असा देवी योग यांत आलेला आहे इतके सांगितल्यावर त्याविषयी अधिक लिहिण्याची गरजच राहत नाहीं तथापि त्यांची सहा प्रकरणे असून नो बृहद्योगवासिष्ठ अथवा योग यासिष्ट या नावाने प्रसिद्ध आहे त्या अहेतवेदान्त सिद्धान्त प्रतिपादक प्रथा मराठी माषांता आचार्यमक विष्णु धामन यापट शास्त्री यांनाइन सोप्या मराठी मान करक्लि आहे या माया ममम मागान पैगम्य भुमत न्यदलाए र उत्पत्ति या सीन एकरणाचे (म्हणने मत्तीत सहल श्लोकातील ना सहरब सय) मारन्द्र आले असून, दुसऱ्या भागात स्थिति व उपशम या चवथ्या व पापघ्या प्रकरणाचा म्हणजे आउ हजार कांच मापांतर झाले आहे आणि तिसन्या व चपभ्या भागांत १५...लोकपि भाषांतर घेकन निगम प्रमाण पुरे देले आहे अया शेपटी, या विस्तृत स्थारा भर्थिनार्थ पायात थोडक्यात समजावा म्हणून त्याचे एक स्वतन परिशिष्ट आणि कठीण परिमाषिक शब्दाचा अक्षरानुक्मान समर्थ याचे एक परिशिष यापमाणे दोन पति जोड आहेत एकदर्शन मराठी गवकास हा पथ सुलभ होईल अशी व्यग्या केली आहे. चारी माग मिटून एकदा पृहसरत्या सुमारे १८ दर झाल मन माईप व कागद चागला वागला आहे धागे चारी माग कापडी जाद पुम्पान यांधले भाडेन प्रत्येक भागाची किंमत २ ममाणे चारी माग मिड्न सदर किंमत १. रूपरे आहे परनु चारा माग घेणारे वाणीदारास मिन फर ६ रपये टेचिशी आहे बाहेरगाररे सौकाम टपाल दा पी सचावट चारी नाग मिड्न रुपया देगा सर्च मेदल दामोदर सावळाराम आणि माली, वाकमार-मुर्ग ·इंग्रजी-मराठी कोश ले० विद्याधर वामन भिडे, बी. ए. पृष्टसंख्या ६७५ वर, कागद ग्लेज, बांधणी कापडी पुठ्याची उच्चारासह ३०००० वर शब्द! मूळ किंमत २ रुपये परंतु जानेवारीपर्यंत घेणारांस किंमत ११ रुपया. बाहेर गावच्या ग्राहकास व्ही. पी -- शिल्लक प्रती संपल्यावर हा लाभ मिळणार नाही. आम्ही छापलेल्या या डिक्शनरीच्या गेल्या दोन वर्षात ७००० हजारावर प्रती खपल्या असून आमची डिक्शनरी सर्वास पसत झाली भाहे हल्ली या डिक्शनरीच्या थोड्याच प्रती शिल्लक आहेत. व्यापारात चढाओढ करावयाची नाही असा भामचा नेहमीचा नियम असल्याने आम्हाजवळ असलेल्या घोड्या प्रती पडित भावाने विद्य योस देऊन टाक- ग्याची व्यवस्था केली आहे सर्व प्रसिद्ध बुकसेलराकडे आमची डिक्शनरी विकत मिळेल. प्रती फारथोड्या शिल्लक आहेत, त्यासपल्यावर हा लाम मिळणार नाही हे लक्षात ठेवा, आणि स्वरा करा ! हजीर तो बजीर.

·शाखीय वीन ग्रंथ! विक्रीस तयार!! मराठी व्याकरण. सचरा तयार झाला. वर्गणीदारांस किंमव ।। रुपपा. मराठी भाषेच्या व्याकरणावर हा एक नवीन ग्रंप मो. मोरों के दामले एम. ए., सुपरिटमेंट सिटी स्कूल नागपुर यांनी लिहिला आहे. मराठी भाषेच्या म्यावरणाचे आजकाल किती महत्व आहे, कोणास नम्पाने मागण्याची गरज नाही त्याचप्रमाणे दादोबांच्या व्याकरणानतर जरी मराठीमध्ये दोन तीन मोठ- मोठे प्रेय या विषयावर प्रसिद्ध शेउन त्याचा योहाबहुत मसार होत आहे, तरी त्यापैकी एकानेही मराठीच्या व्याकरणाची समाधानकारक रचना भाटी भारे, असे दिसत नाही आणि सर्व विषयाचा व्यापक व शास्त्रीय दृटीने योग्य विचार करून लिहिलेल्या व्याकरण प्रधाची फार उणीव भासत आहेबांटा नाही. अशा वेळी प्रकृत प्रथ तयार झाला असल्यामुळे त्याचे महत्व भाविकच बादत माहे. या प्रथांत लहान मोक्ष्या सर्व मुद्याचा सविस्तर मापौर माला असून, एकदर व्याकरणावी शास्त्रीय रचना करण्याचा प्रयल केलेला मादे. एकदर मैप फारच मोठा असून त्याची पृष्ठसल्या सुमारे १...पर माली आहे. दामय पूर्वा आणि उचाप अया प्रकारे दोन भागात छापला आहे. प्रत्येक भागाची किंमत २ अपये आहे. परत दा. १ दिवरपर्यंत वर्गणी. बाराचे पर्यत नाव नोंदविणाराम प्रत्येक माग १ रुपया किंमतीस मिळेल. दोन्ही भाग एकत्र वाचलेल्या पुस्तकाची किंमत क.४॥ भाई, परंतु वा.१ दिसेंबरपर्यंत मेणाराम किं.४ पदेन ,म्ही. पी. स भेगा पडेल, मेक्षणीय स्पवर्णनासह मराठी रेल्वेगाईड वाटेचा सोवती या पुस्तकान आरंभी रेल्वेसरवाने भरपूर माहिती दिली असून हिंदुस्थानान पाह- पपासारसी शहरेप क्षेत्रे कोणकोणती आहत, त्यांत काय काय पाण्यानमारसे आदि, चगेरे सपयोगी माहिती देकन, रेल्वे सांगा, किंवा गाडी यांच्या याड्यांची माहितीही दिली आहे प्रवास करणायास है पुलक कारच महत्वाचे तर माहेच, परंतु प्रत्येक गृहस्थावती लोकांस में समाह आहे मोठ्या तक्रीची पृष्टमाया अमरावर असून काही सुदर हामगेन ब्लाकची चित्रं आणि हिंदुस्थानचा सुदर नकाशाही पुस्तकात दिला आहे. प्रतापगड, हिमालय, पुादर पाची मनोहर पिही आहेत किंमत कम आगे आहे. ही पी खर्च र आणे परतु गणीशरांनी भैगच्या पुस्तकाबरोबर मागविल्यास र हा पीच माफ. दामोदर सावळाराम आणि मडळी, ठाकुरद्वार मुबई