·Published under the Esteemed Patronage OF HIS HOLINESS SRE CBANDRASEKHARA BHARATI SWAMIGAL (The Jagadguru of Sringeri SRUTIMATODYOTA (LACHUS and QURU) BY SRI TRYAMBAKA SASTRY. SN- SRIRANDAM: BTI BARI VIS PRESS. 1916,

·RATIYA
॥ श्रुतिमतोद्योला । ---
(लघुः, गुरुव)
श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छकरमगवत्पादपूज्य
चरणानुमहलन्धवाविद्यावैशयेन श्रीमद्मानन्द
सरस्वतीसारखतसाम्राज्यानुभवसमेधमानयुक्ति-
शतधारोत्सारितविपक्षगिरिनिचयन
भट्टत्यम्बकशास्त्रिणा
विरचितः।
धीरहस्य
श्रीवाणीपिलासमुदायन्यालये
संमुद्रितः।

·॥ Mu AYAN ॥ॐ॥ RARY ॥ श्रुतिमतोद्योतः पूर्णशानाय निर्भेदपरमानन्दमूर्तये । भ्यासशंकररूपाय श्रीपरममणे नमः। विमतो भिमः मुफलात् संप्रतिपन्नवत् इत्युक्ते, शुद्धचि- न्माने मुके भेदस्याभ्युपगमात् सिद्धसाधनम् ; मुक्तिदशा- याः घर्मिविशेषणत्वे परं प्रत्यसिद्धिः, मुक्ती कालानभ्युपा- मात्, मुक्तिदशायां कालो नाभ्युपेयत इति व्याइवमिति चेत्, न; सत्वशानस्य स्वसमानविषयकस्वसमानाधिकर- णाझानतत्प्रयुक्तरश्याधिकरणकालपूर्वत्वाभावनियमाभ्युपगमे- न फलवः पभिरासात्। एतेन मुक्तिकालावच्छिमभेदवत्वं सा. भ्यमिति परास्तम्, परं प्रति साध्याप्रसिद्धः । मत एक न पारमार्थिकभेदोऽपि साधनाहः । यत्तु स्वझा. नापाण्यभेदः साम्यत इति, तदसत्; स्वशब्दत पक्षो. को साध्यप्रसिद्धः, रटान्दोको सिद्धसाधनात् । यदि १ मण्डनमते घरमटरसम्बंसल मुक्तिकालत्वसंभवात् वस्य ·२ श्रुतिमतोद्योतः । पक्षतावच्छेदकत्वं वाच्यम् अतो न सिद्धसाधनमित्युच्यते, तदा अनृतव्यावृत्यादेः तत्काले ब्रह्मणि अभ्युपगमात् सिद्धसाधनमेव ॥ यत्तु मुक्तत्वादित्यस्य बन्धसंसर्गाभाववत्त्वादित्यर्थ इति, तदसत् , अभाववत्त्वस्यैव हेतुत्व संभवे इतरांशवयात् । यदन्न पण्डितंमन्येनोकम् - तथा मति प्रमेयत्वादीनां केवला. न्वयित्वमङ्गप्रसङ्गः, तत्रापि विषयताया एव केवलान्वयित्व- मित्यस्य सुवचत्वादिति- तदुपहसनीयमेव ; स्वसमानाधि- करणव्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तराघटितधर्मस्यैव व्याप्यता च्छेदकतया प्राचां मते व्याप्यत्वासिद्धरत्रापि दुर्वारत्वात् नव्यमतेऽपि आधिक्येन निप्रहे तस्यानुत्तरत्वात् ; अभ पगतश्च तान्त्रिकैराधिक्येन निग्रहः; स च हेत्वाधिक्यव हेतुविशेषणाधिक्येऽपि तुल्यः । अन्यथा वहिमान् फाकदन्त विषयकज्ञानविषयधूमवत्त्वादित्यपि प्रयुजानो न निगृखेत एतेन बन्धात्यन्ताभावहेतुतापक्षोऽपि प्रत्युक्तः । अनुयोगि तासंबन्धेन लघोर्बन्धस्य हेतुविशेषणत्वं तु कथंचित युक्तम् ॥ यपि मुक्त इति पक्षनिर्देशे सिद्धसाधनस्य संसारा. न्मुक्त इत्युक्तो अप्रसिद्धविशेष्यत्वादेः शङ्का स्यादिति तन्नि- ·श्रुतिमतोपोत । ३ ३ रासाय विमतप्रहणम् । तथाहि- यदि विशेप्यो मुक्तात्मा अप्रसिद्ध. स्यात् , सदा किमा प्रया विमति: स्यात् , यदि विशेषण भेदोऽप्रसिद्ध सात, तदा किमुल्लेखिनी विम- ति. स्यात्, यदि वा मुस्कात्मनि भेदः सिद्धो वा- घितो वा भवेत् , तदाप्यन्यतरपक्षनिश्चयात् न विमतिः स्यात्। अस्ति चेयम्, अतो नाप्रसिद्धविशेष्यत्वाप्रसिद्धति- शेषणत्वसिद्धार्थत्वप्रमाणवाचा इति, एतेन सदाहरणेऽपि संप्रतिपमप्रहणस्य साध्यसाधनवैकल्यायुद्धार. प्रयोजन व्या- च्यातम् । अन्यथा यथा निगलमुक्त इत्यवक्ष्यदिति वदपि ना विमत इत्युक्तिमात्रेणोक्तशानिरासे विमतं मिथ्या दृश्यत्वात् संमतिपन्नवत् इत्युक्तिमाणोकदोपनिराकरणसं. भवात् तत्र तत्र प्रसिद्धविशेषणत्वाशुद्भावनासगते । प्रका- रान्तरेणोद्भावनपरिहारौ तु प्रकृतेऽपि तुल्यो। यत्तु मुफस्य भेदमात्राननीकारेण प्राक्षिपन्त प्रति प्रकृतप्रयोग , नात: सिद्धसाधनादीति, सन्म, मुक्त मुक्त्यन्यदशाया भेदमात्रान कीकर्तु वादिन एव अभावात् ; शुद्धाद्वैते मुखौ कालानभ्युप- गमात् भावाद्वैते सिद्धसाधनस्य दुरुधरस्वाच । यदपि प्रागव स्थाया येन भेदेन विशिष्ट , वेनैव भेदेन मोक्षेऽपीत्ययमत्राओं विवक्षित इति न कधिरोष इति, तदपि विवक्षिवविवंचने ·30 श्रुतिमतोद्योतः। दूषितप्रायम् ।। अथ परमात्मप्रतियोगिभेदोऽत्र साध्यःबन्धप्रध्वं. प्राधिकरणत्वं हेतुः; अतो न कोऽपि दोष इति चेत् , मैवम् ; परमात्मशब्देन जगत्कर्तृत्वादिविशिष्टविवक्षायां सि. द्धसाधनात्; सत्यादिपदतात्पर्यविषयविवश्वायां मुक्त तदेवस्य संदिग्धवया संदिग्धानेकान्तत्वस्य दुर्वारत्वात् ; अनुकूलत. कास्फूतों व्यभिचारसंशयस्यापि दूषकत्वात् ; स्पष्टमेव तदनु. मानदीधितौ । यत्तु अनवच्छिन्नविशेषणतया भेदवत्वं सा- ध्यम्, भतो न सिद्धसाधनतेति, तदसत् ; यावत्कालमनुव- मानाया भनृतादिव्यावृत्ते शुद्धचिति अभ्युपगमेन सिद्ध- साधनानुद्वारान् । केचित्तु निगलमुक्तिसाधारणमुक्तिमात्रवि. वक्षायां सिद्धसाधनमप्रत्यूहम् , मुख्य मुक्तिविवभाया दृष्टान्ते साध्यवैकल्यम्, निगलमुस्य मुक्तिकालावृत्चित्वान् ; निग- लयद्धारमापि मुद्धात्मना मुक्त्यन्वयोति चेत्, एवं सति नासो दृष्टान्तः, संदिग्यसाध्यकत्वात्- इति मुक्तिकालावच्छिन्नभे. दवत्त्वसाधनमयुक्तमित्यपि वदन्ति ।। नन्दन न सिद्धसाधनमुद्भावनाईम, त्वया ब्रह्मातिरि. तस्य सर्वस्याप्यप्रामाणिक्त्वाभ्युपगमात् ; न घप्रामाणिका. र्याभ्युपगमेन सिद्धसाधनोपन्यासः प्रेमावतां युधः; तथा ·श्रुतिमतोद्योतः । सत्यतिप्रसङ्गादिति चेत्, मैवम् ; सिद्धसाधनतायां पक्षे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न साध्यस्याभ्युपगतत्वमेव तन्त्रम् न तु तस्य प्रामाणिकत्वमपि न चातिप्रसङ्गः तस्यानिरू- पणात् । न च पर्वतो बहिमान् धूमादित्यादौ धर्मिज्ञानाधा- ध्यवद्धपभ्युपगमशून्येनापि गुखापुजारोपितवहिमादाय सि. द्धसाधनापादनात्मा सः उत्सर्गतः शब्दप्रवृत्ती व्यवहारकाला- याध्यत्वस्योपाधितया वहिपदेन व्यवहारकालाबाध्यवरेबो- पस्थिततया तस्य च पर्वतादावनम्युपगतत्वेन सितसा- धनस्योद्भावनायोगात ; वहिवमात्रस्य साध्यतावच्छेदकत्वे. तु भवेदेव सिद्धसाधनम्, विशिष्टयुद्धौ संसर्गतावच्छेदक- तया अखण्डोपाधिरूपस्य सन्यस्य वा व्यावहारिकत्वस्य भानोपगमात् गुजापुजारोपितवयादेः पर्वतादावुक्तसंयो- गाभावेनानुमिवेरुदेश्याया उक्तधर्मावच्छिन्नविषयताकत्वेन भभ्युपगततया सिद्धसाधनस्योद्भावनायोगात्, संयोगमात्रस्य साध्यतावच्छेदकसंबन्धवे तु भवेदेव ॥ ननु भेदस्यापारमार्थिक शुद्धचिन्माने मुफे तद्वत्वा- भ्युपगम एवं नोचितः, सदसतोः संबन्धायोगादसतो निर. धिकरणस्वाच मैवम् , अत्यन्दासत एव तथात्वाभ्युपगमात् भेदस्य पानिवांच्यत्वात् । न घानिर्वाच्यवासिद्धि, क्या.

·६
श्रुतिमतोद्योतः ।
।
तिवाधाभ्यामेव तसिद्धःतथा हि- शुक्ताविदं रजत
मिति भ्रमप्रकारो न सन् , वाध्यत्वात्- इति तु तत्राप्यनु
मतम् । नाप्ययन्तामन् , अपरोक्षत्वानुपपत्तेः; प्रत्यक्षं ही
न्द्रियार्थसंनिकर्षजन्यम् ; न चासतेन्द्रियस्य संनिकप: सं
भवति । किं च, अमद्रजतं रजतत्वेन भाति, न वा
नाधः, अन्यथाख्यात्यापत्तेः, तुल्ययुक्त्या भ्रमे परमार्थरज
तस्यापि भानसंभवाच | न द्वितीयः, भ्रमाद्रजतार्थिप्रवृ.
त्यनुपपत्ते.; तस्येष्टतावच्छेदकर्मिसंसर्गानवगाहित्वात् ।
विस्तृतं चैतदन्यत्र ।।
यत्तु भ्रमे अधिष्ठानस्यैव विषयता, स च केवलं स्ववि-
पयं शुक्तिकाशकलमत्यन्तासद्जतात्मनावगाहत इत्यसद्जत.
विषय उच्यते; रजतज्ञानस्य शुक्तिविषयत्वं संविद्विरुद्धमिति
चेत्, न ; रजतज्ञानस्येत्यस्य कोऽर्थ.: यदि रजतविषयस्येति,
उदासिद्धिः, यदि रजतमिति ज्ञानस्येति, तदा परस्यैव
संविद्विरोधः, यदिदं रजतमित्यमनिपं सा शुक्तिरेवेति
प्रतीतेः; यदाकारं यद्विज्ञानं तचद्विषय इति प्रमितिनिष्ठेयं
व्यवस्था; एवं च भ्रमस्य रजताविषयकत्वान्न भ्रमे तदि.
न्द्रियसंनिकर्षापेक्षा; शुक्तिसंनिकृष्टेनैव इन्द्रियेण दोषसह,
कृतेन भ्रमोत्पादाभ्युपगमादिति । तन्मन्दम् ।
भ्रमे रजत.

·, श्रुतिमतोद्योतः। त्याविषयत्वे अख्यातिवादापत्तेः; तदविषयकत्वेऽपि तदा. कारवास्वीकारा दोष इति चेत्, भाकारतैव विषयतेति, कथं भ्रमस्य रजवाद्यविषयकत्वम् । ननु नाकारत्वं विष- पता, किं तु यत्संनिकृष्टेन करणेन यज्ज्ञानं जन्यते, स वस्य विषय इत्युक्तः स्वजनकेन्द्रियसंयोगादिरेवेति, पत्य रजते बाधात् न तस्य भ्रमविषयत्वमिति चेत्, न, अख्या- तिवादापत्तिवारणायाकारताया अवश्याभ्युपेयत्वे पादाव- पि सैवास्तु विषयता, न तूक्तसंप्रयोगादिः, यात्वे गौरवात् रजतत्वेनेमं साक्षात्करोमीत्यनुभवस्य भ्रमप्रमासाधारणस्य वेरूप्यकल्पनापत्तेश्वनित्यज्ञाने विषयतान्तरकल्पनावश्यफ. स्वाय, तस्या एव स्वसमानाकारजन्यज्ञानेष्वपि स्वीकतुंमु. चितत्वाच; धर्मिभेदेन धर्माणां भेदावश्यकत्वेऽपि दण्डादि- वद्विशेषणवाया: संभवाच । किं च घटवद्भूतलम् , पटो रू- पवान् , भूतले पटः इति समूहालम्बनात्मकज्ञानस्य घटे भूतलविशेषणकत्वापत्ति:, रूपांशे घटय विशेष्यत्वानुरोधेन उझानजनकपटेन्द्रियसंनिकर्षस विशेष्यसारूपताया आव- श्यकतया भूतलस्य पटांशे विशेषणत्वानुरोधेन भूतलेन्द्रिय. संनिकर्षश्य प्रकारतारूपतायावावश्यकत्वात् । न च प्रका. रतात्वविशेष्यतावादीनां विषयतास्ववश्यवाच्यवया भूवल.

·८
श्रुतिमतोद्योतः ।
च
निष्टविषयताया विशेष्यतात्वेनैव या
न तु प्रकारतावेनेति वाच्यम् । भूतलं घटवत् , भू
घटः, इति समूहालम्बनप्रतीत्यनुरोधेन
त्वात् , न च तत्र संनिरूप मेदादुपपत्तिः । तत्र
संनिकणोक्तविघातानद्वयजननस्थले गत्यमावात्; संयोगा
न्यमंनिक नितरामनुपपतिः । किं च प्रकारतानिरूपकरवा.
देरतिरिकत्व विषयवैवातिरिका परतु अनतिरिक्तत्वे घोक्त.
दोपो दुप्परिहार इत्यन्यत्र विस्तरः । एव चातिरिक्तविप.
यताकल्पनस्यावश्यकत्वे ज्ञानजनकसंनिकर्षस्य विषयतात्व.
कल्पनमनुचितम् । एवं घ भ्रमस्यारोप्यविषयकत्वधोव्यात्
अपरोक्षविषयस्यारोप्येन्द्रियसंनिकर्षजन्यत्वमावश्यकमिति न
तस्यात्यन्तासत्त्वम् ।।
यत्तु
अत्यन्तासतो नरविषाणादेरप्यसत्पदास्प्रतीतिसंभवेन
नासत्पतीयत इति व्याप्त्यभावात् , शुक्तिरजनादेरयन्तास.
वेनैवोपपत्तेः, तथा अन्यथाविदितस्य सम्पग्विज्ञानगोचर
स्वरूपवाभ्यत्वस्य सदश्विदात्मनोऽपि संभवेन सन्न पाध्य
इति व्याप्त्यभावादम्बरादे सत्त्वेनैवोपपतेः न ख्यातियाधा
न्यथानुपपत्त्या अनिर्वचनीयत्वसिद्धिरिति; तन, नरविषा
णादिशब्दादत्यन्तासतः प्रतीयसिद्धेः नरशब्दस्य नरसं

·श्रुतिमतोद्योत । १ पन्ध्यर्थकतया विषाणशब्दस्य च शृङ्गमात्रवाचितया तयो. श्चात्यन्तासत्त्वविरहेण तदन्यस्य चाशब्दार्थतया तत प्रती- त्ययोगात् । न कामावलक्षणसामर्थ्यमेव समासप्रयोज- कम्, तच विशिष्टकार्थप्रतिपादकत्व विनानुपपन्नमिति नर. सबन्धित्वविशिष्टरूपान्तरस्य तरमात्प्रतीतिरावश्यकीति वाघ्यम् , तथा सति सादृशवाक्यजन्यबोधस्य निर्विकल्पक- सया नरसबन्धित्वगत्वाधरकारकतया सशयाधविरोधि- स्वापत्ते । न हि विशेषदर्शनशून्यस्य तादशवाक्यजन्यशा ब्दबोधानन्तर शृङ्ग नरीय न वेति सशयो जायते । ननु सशयजनकशक्त कुण्ठितत्वापादनमेव प्रतिबन्धकता, सा चोकवाक्यजन्ययोधस्याप्यनुभवालादङ्गीक्रियते , अतो दोष इति चेत्, न, चारशप्रत्ययानन्तर शशीयस्वेन शृन जानामीति अनुभवापलापप्रसङ्गात् , अर्थान्तरशफसमुदाया. पदाससृष्टार्थान्तरयोधस्यायुक्तत्वाच । न घेतद्वाक्यश्रवणा- पूर्व मुक्तविशिष्टज्ञानमस्ति , येन तत्र तद्वाक्यशक्तिगृहोत । इतरान्वितशक्तिवादेऽप्यन्वयविशिष्टस्यैव व पदशक्यता, मन्मवे विशिष्टस्यातिरिकत्वेऽपि विशेषणप्रकारेण तस्य भानमिति न कापिदनुपपत्ति । न च दण्डविशिष्ट दण्डामावाद्विशिष्टप्र- त्ययो नियमेन भ्रम स्यादिति वाच्यम् , दण्डविशिष्टो दण्ड. न ·. १० निमतोयतः । शून्य इत्ययुपगमम्य सपेनमामनुषिततात् । न चैत्रं दण्टी दरवानिमिनायापमिशिनि वाच्यमण्डविशिष्ट्र दण्डव. सो भेदाभान विशिष्ट प्रनीतरमभावान् । अन्यथा घटी घट इत्यादिप्रत्ययापसेवारत्वात प्रकार द्वारणऽपि ना. Iमा अनिः, अविरुदत्तात , अनिर्वायनावादऽप्येकार्थी- भावम्य सूपपादत्वाच, पगपरनिरुप्यनिरूपकमावापन्नम्वघ- टकपडायविषयतामालियोधपरमापमामध्यम्यत्र माग्न आश्रयणमंमवाय, परोने अन्यथान्यान्यभ्युपगमेऽपि पापकाभावाच । पाध्य नोक्तरूपमापाचव्यतिरंकः, किंतु म्याधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं ज्ञानत्वेन तानजन्यनाशय. तियोगिवं वा, धापाठ म्रत्वमपि स्वप्रकारकची विशेग्यता- व्यापामायप्रतियोगित्वाभाव इति नामन इतनाध्यत्वम् , मत्त्वव्यातिप्रसङ्गान् । किं प शनाधिना शुम कारनानि प्रकृते, यत्र प्रचारकेन अत्र गिरिदया शाङ्गमम्नीत्यु- सम, यत्र गन्नत्वानवगाहरण्डात्यन्दामदवाहिग्रन्ययस्यैव जनने नद्वाक्यजन्यबोधानन्तरं राङ्गार्थिनी गिरिदुरीगमनं प्रति प्रवृत्तिन स्यात् । तत्र रामवादिमाने धान्ययाझ्याति. टुरिवेति किमनेन दुष्कुचाद्यनिरमनायामेन ! यत्वसतः प्रतीत्यभावेऽसद्वैलनण्यन्नानानुपपचिरिति, त.

·श्रुतिमतोयोत । १ १ दसत्, न ह्यसद्वैलक्षण्यमसत्प्रतियोगिको भेद , किं तु सत्ता. दात्म्यमानमित्युक्तत्वात् । ननु तर्हि तत्साधन व्यर्थमिति चेत्, न, शून्यवादिना परमार्थसतोऽनङ्गीकारत्तत्तादात्म्य शून्यत्वाविरोधिनोऽनिर्वाच्यत्वस्य साधने तच्छून्यत्वमादाय जगतोऽन्तरता तेन तदन्येन वौद्भाव्यतेति तन्निरासाय तदावश्यकत्वात् । न चासरख्यात्यनभ्युपगमे तत्खण्डनादौ प्रवृत्त्ययोग , असत्प्रतीयत इति परोकप्रतिज्ञाया अप्रामा ण्यसमर्थनरूपे खण्डने विजयार्थ प्रवृत्तिसभवात् । सदि. त्यादिप्रतीयमानविशेष्यकसत्तादात्म्याभावप्रकारकबोधपरवा क्यात्तु जायत एव प्रतीति । पर तु सा व्यधिकरण प्रकारकत्वद्वपर्यय एव । उक्तप्रतिज्ञाया अप्रामाण्यसमर्थन प प्रतीयमानत्वावच्छेदेन सत्तादात्म्यसाधनमात्रेणाप्युपप- द्यते । शशशृङ्गमलोकमित्यादौ च शशशृङ्गपद तद्वाक्यप रम्, अलीकपद चाप्रमाणवाक्यार्थकम् , अन्यथा सत्यभद- विशिष्टार्थकत्वे भेदस्य भावामावविलक्षणस्याभ्युपगमापत्ते , तथा च 'भावाभावस्वरूपत्वान्नान्योन्यामावता पृथक् ' इति बिरुद्धचेत । लक्षणया तस्य सदवृत्तिधर्मविशिष्टपरत्वे मुख्या थपरताशवाक्यात्प्रतीत्यनुपपत्ति । वस्तुत सत्यवचा इत्या दो प्रमाणेऽपि सत्यशब्दप्रयोगात् तत्समानार्थकतशब्दो ·१२ श्रुतिमतोद्योत । ऽपि तदर्थक ; तेन न 'अलीक त्वप्रियेऽनृत' इति कोस विरोध । निराश्रयस्यैव धर्मस्य स्वीकारे घटत्वादरपि घटा तिरिकाश्रय स्यात् , तत्रापि तस्य घटातिरिक्ताशयो न सन्नि त्यनुभवात् । अत्रापि हि मतभेदस्यानयो न सनित्येक व्य वहर्तव्यम् ।। किं चाविषयस्य ख्यातिरस्ति, न वा, नाद्य , ख्यातिदि पये विषयभेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न द्वितीय , तस्या ख्याती तख्याविखण्डनायोगात् । न च शशशृङ्गमसदिति मुख्यार्थपरवाक्यमामाण्य न स्यादिति वाच्यम् , इष्टत्वात् । न च नअतिरिक्तयादशपदसमुदायायोऽर्थ प्रतीयते तादृश समुदायनम्परिततादृशसमुदाययोरन्यताप्रामाण्ये तदितर. प्रामाण्यमिति नियमभापतिरिति दास्यम् , भविषयो न समिति वाक्ये तवाप्यगते , विषयभेदस्याश्रयदलियन नसत्त्वे तदयत्वे च ताशवाक्यप्रामाण्यस्य दूरनिरस्त- त्वात्, उक्तनियमस्याप्रयाजकत्वाच । किं च शशशृङ्गादि शब्दादखण्डार्थप्रत्यये नीलपटादिशब्दादपि तदापत्ति , इष्टा. पत्तो नौलत्वन घट जानामीत्युहखानुपपति , साहशविशि घस्य पटत्वानाश्रयतया घटपदेन तदुखायोगादित्यायन वि. स्तर । एक व परमार्थविलक्षण रजतादि सत्तावाल्यवत् , ·श्रुतिमतोपोतः। अपरोक्षप्रतीतिगोचरत्वात्- इत्यनुमानेन स्वप्रकारकधीवि. शेष्यताध्यापकामावप्रतियोगित्वरूपपरमार्थविलक्षणत्ववदिष्ट. सत्तादात्म्यं शुफियादौ सिध्यति तदेव पानिर्वाच्य. स्वम्, सत्तादात्म्यशून्यताया एव अत्यन्तासस्वरूपत्वात् । एवं च दृश्यत्वादिभिर्वियदादरनिर्वाच्यत्वं शुकिरुप्यदृष्टान्तेन यैरनुमित सैरुक्कायोगे सिद्धसाधनं सुशक्यौदावनमेव । तथा ध पक्षे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नवस्वमात्रस्य पराभ्यु. पगतत्वमानमेव सिद्धसाधनोद्भावनपीजं न तु तत्त्वापेकप्र- माणवेधत्वं तस्येवि सुधीभिर्विभाषनीयम् ॥ तदेवमनिर्वचनीयत्वप्रसिद्धौ भेदेऽनिर्वचनीयस्वादिविक- रूपस्य सन्मूलकप्रभादेश्च सपपनतरत्वात् साध्यविकल्पेन दूपणमपि संभवतीति बोध्यम् । मिथ्याशब्दस्य सद्विलक्षण. त्वमेवार्यः, सत्यन्तासदनिर्वाच्यसाधारणम्, न च मा. मान्यस्य सदसदुभयत्तिरवायोगः; पटकृत्यभावप्रतियोगि- वाया: सदसरसाधारण्यस्य सर्वैरेव वाच्यत्वात् । प्रतियोगि. या प्रतियोगिभेदेन भियतेनात एकस्योभयसाधारण्यमि. ति चेत्, पूर्वोक्ताभावप्रतियोगितारूपमिध्यात्वस्याप्यनुभय- साधारण्यमक्षतमेव ! किं पहुना, घूमत्वादिसामान्यमपि व्या. वहारिकमातिमासिकसाधारणमेव । यत्तु व्यावहारिकप्रातिमा.

·१४ श्रुतिमतोयोत। सिकसाधारण धूमत्वादिसामान्यं नाभ्युपगन्तु युक्तं तया सति वही माध्ये धूमादेर्यभिचारित्वापत्तैरिति, तन्न, बहुलो ध्वंतादिवट्यवहारकालागाध्यत्वादेरपि हेतुविशेषणत्वाभ्युपग- मान् । तार्किकादिभिसहननुमरण चानिर्वचनीयानभ्युपगमा- देव । अपरीक्षकैसदननुमरण तु यथायथ वाप्पारोपितधू मादेरत्यन्तासत्त्वनिश्चयानन्यथा वेति न परीक्षकैस्तथा वर्ति- तव्यमिति दिक् ।। किं चागमोऽप्यनिर्वचनीय प्रमाणम् , तथाहि- 'नास- दासीनोसदासीत्तदानीम् । नासीद्रजो नो व्योमापरो यत् । किमावरीव कुतस्य शर्मन् । अम्भ किमासीद्हन गभी. रम् । न मृत्युरमृत तर्हि न । राव्या अह आसीन् प्रकेन । आनीद्वात स्वदया तदेवम् । तस्माद्धान्यन्न पर कि च नास । तम आसीत्तमसा गूढमने प्रकेतम् । सलिल सर्वमा इदम् । तुच्छेनाभ्वपिहित यदासीत् । तमसस्तन्महिना जायतकम् । कामस्तदने समवर्तताधि । मनसो रेत प्रथम यदासीत्' इत्यादिश्रुत्या सदसतोर्निपघपूर्वक तमस सत्त्वकथनेन तस्य सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वाच्यत्वलाभात् । नन्विदमयुक्तम् , एवं सति तदा परमार्थतयाङ्गीकृतय ब्रह्मणोऽप्यनिर्वाच्यत्वापत्ते , तस्यापि 'मानीद्वातम्' इति ·श्रुतिमतोद्योतः । . वाक्येन प्रलये परिशिष्टत्वावगमात् इति चेत्, न, 'सदेव सोम्येदमा आसीत् ' 'सत्यं ज्ञानमन्तं प्रक्ष' इत्यादिश्रुत्य- न्तरेण ब्रह्मणः पारमार्थिकत्वावगतो तद्विरोधेनार्यापद्यांश प्रवृत्त्ययोगात् । न चैवम् ‘नोसदासीत्' इत्यभिधानविरोधः, ब्रह्मणस्तदानी सत्वादिति वाच्यम्, 'आनीदवातम्' इत्या. दिश्रुत्येकवाक्यतया ब्रह्मान्यसत एव निषिद्धत्वात् । न च सिद्धयसिद्धिभ्यां व्याघावः; प्रशान्यत्वेनेत्यंशपूरणेन 'नो. सदासीत्' इत्यंशव्याख्यानसंभवात् । न चैवमपि नास. दासीत् , इत्यंशविरोधः, उक्तप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वस्य तमःसधारण्यादिति वाच्यम्, अत्रत्यासत्पदम्य सचादात्म्य. शून्यपरत्वात् । न च 'मूर्त सदिति संप्रोक्तममूर्तमसदुच्यते । मूर्तामूर्तेवरा न सत्तन्नास दुच्यते' इति पैश्रुतौ सद- सत्पदयोः मूर्वामूर्तवाचकवाया ठक्तस्वात् 'यदन्यद्वायोब्बा- न्तरिक्षाच तत्सदायुरन्तरिक्षं चासत्' इति माध्यंदिन श्रुत्या असत्पदस्य वाय्वन्तरिक्षमात्रवाचकवया उफत्वेन प्रशा. न्यत्वे नेत्यध्याहारस्य असत्पदस्य सत्तादात्म्यशून्ये लक्षणा- या कल्पनमपेक्ष्य सक्तमागद्वयस्य मूर्तामूर्तनिषेधपरत्वमेय युक्तमानयितुमिति वाच्यम् । सदसच्छन्दयोः पारमाधिकापा. रमार्थिकपरतया लौकिफवैदिकप्रयोगप्राचुर्येण अतिमानसि- ·श्रुतिमतोद्योतः। द्वमूर्तामूर्तपरत्वकल्पनस्यायुक्तत्वात् , अध्याहारतो लक्षणायाः अजहनिरूदलक्षणातो जहलक्षणायाश्व जघन्यत्वाच्च, उक्तश्रुतेः यया कयाचिद्वृत्त्या नद्वोधकत्वमात्रेणोपपन्नतया क्योस्तद्वाच- कत्वपरत्वकल्पने मानाभावाच्च । न चोक्तासनिषेधे अप्रसक्त- प्रतिषेधापत्तिः, सतो निषेधेन तस्यापाततः प्राप्तिसंभवात् । न चैवं तुल्ययुक्त्या तमोन्यत्वेन सदभावो 'नोसदासीत्' इत्य- स्यार्थः स्यादिति तमसो न अनिर्वाच्यता स्यादिति वाच्यम् , तथा अध्याहारे मानाभावात् , तम:परमार्थताप्राहकप्रमा- णाभावात् । अधिकम वक्ष्यामः । यत्तूक्तव्याख्याने 'तदा- नीम्' इत्यस्य वैयर्थ्यम् , रज आदेरपि सनिषेधेनैव निषेध. लाभात् पृथग्रहणानौचित्यं च, तस्य पारमार्थिकत्वासंप्रति- पत्तावसनिषेधेनैव निषेधलाभ इति; तदसत्, 'तदानीम्' इत्यनुक्तौ कालान्तरे सदसनिषेधसहितस्य कालान्तरे तमः- सत्वस्य अनिर्वाच्यत्वासाधकतया तनिषेधाधिकरणकाले त. सत्त्वाभिधानस्यावश्यकत्वात् । सत्त्वं च परमार्थव अस. त्वं सत्तादात्मशून्यत्त्रमिति तुच्छपरमार्थयोरेव प्रकृतनिषे. धविषयत्वेन रजादिनिषेधस्यावश्यकत्वाच । 'तदानीम्' इत्यस्य रजःप्रभृतिनिषेधे एवान्धय इत्यपि वदन्ति । अप्रत्य- सदसत्पदयोर्भावाभावपरतास्मदभिमतेति परोक्तिस्तु न अ.

·श्रुतिमतौद्योतः । देया, अनादेवेिशभेदादेः प्रलयकालसत्त्वाभ्युपगमेन स. स्यास्मदनभ्युपगतत्वात् । यत्तु रजःपदं रजःप्रभृतिगुणत्र- यपरमिति तदसत् , तमसो गुणत्रयात्मकत्वेन वत्सत्त्वे गुण- निषेधासंभवात् ॥ गुरुचरणास्तु- 'नासदासीत्' इत्यस्य असदन्यदासी- दिति नोसदासीत्' इत्यस्य च सदन्यदासादित्यर्थः; न घ ननापर्यस्य नौद्देश्यत्वम् , या सति न पृथिवी निर्गन्धेस्य- तोऽपि पृथिवीमि निर्गन्धमित्यादिप्रत्ययप्रसङ्गात् इति वा. च्यम् , असन्न भवतीति नासदिति व्युत्पत्त्या इहानाक्षण भासीदितिवदुरश्यत्वाविरोधात् । न-शब्देनायं समासः । उक्तप्रसिद्धपतिक्रममपेक्ष्य वेरूप्यानुसरणस्यापि युक्तत्वाच । न चैवं प्रलये सदसत्सवमात्रेणोक्तनिषेधद्वयोपपत्तेरनिवा- च्यवासिद्धिरिति वाच्यम् , सद्विलक्षणस्य कालसंपन्धाभि. धानेनैव सिद्धः । न चैवमसदन्यस्य सत्त्वाभिधानमसं. गतं निरर्यकत्वादिति वाच्यम् , सदस्यस्य कयं कालसंबन्ध इति शानिरासार्थत्वेन सदभिधानसार्थक्यात्-- इत्याहुः ।। यत्तु अद्भुतस्वादुनिर्वाच्यं प्रक्ष चित्यमेव च । चिन्त्यं धन एवैतदता शेयमेव च । ऋगवाविति घावोस्त पूर्वावगतवत्सदा । सितमहातमित्युत्तमनृतं परिणामतः । Sr.3 ·श्रुतिमतोद्योत । । प्रकृति प्राकृत प्रोतमम्रत्चदशुभत्वत । ममता बुद्धिगम्यत्वा- दसत्यमिति चोच्यते । नियमेन यहिश्चित्तास्ते सन्तो ब्रह्मणि स्थिता । विश्व सत्यं व विष्णोनिन्यमेव प्रवाहत । न का. प्यनीदृश विश्व तत्कालानुसारत । अमत्यमप्रविष्ठ ये ज. गवाहुरनैश्वरम । त मारा स्वय नष्टा जगत क्षयका रिण' इति व्यामस्मृतिवलात् पुराणादो कचिजगति प्रयुक्तानाममदनृतानिर्वान्यादिशब्दानामन्यार्थतया न ताह- शस्मृतिवलादपि जगतोऽनिर्वायत्वम् , जगदसत्यतावादिना- मासुरत्वोक्तेश्चति, सदयुक्तम् , 'न सती नासती माया माया नेवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या' इति वृहन्नारदीये प्रयुक्तस्या निर्वाच्यशब्दस्य अद्भुतत्वादनिर्वान्यतापरत्वे ' न सती' इत्या. दिपूर्वार्धन तस्या सत्त्वादिनिषधामगते । तया च माया शब्दितजगत्प्रकृतेरनिर्वान्यत्वावगती कथ जगतस्तद्वारणी यम् । एव मगतावित्यनुशिष्टादृधातोनिष्ठाया निष्पन्नस्य ऋतशब्दस्य पूर्वावस्थितज्ञानविषयार्थकत्वेऽपि कथ परिणा मितामात्रेण प्रकृतेस्तत्वाभाव , तस्या अनाद्यन्तत्वाभ्युपग मात्, सादित्वेऽपि पूर्वपूर्वतनज्ञानविषयत्वे कि वाधकम् । यदि च भावे निष्ठाप्रत्ययस्तथापि ज्ञानरूपत्वाभावमात्रेण प्र कृत्यादेरनृतपदवाच्यत्वोपपत्तौ पूर्वावगतत्वाभिधान तल्लामा ।

·श्रुतिमतोघोत । य निष्ठाप्रत्ययस्य भूतत्वार्थकत्वानुसरण चायुक्तम् । न च मनोचिरूपज्ञानव्यावृत्तये तदिति वाच्यम् , भूतत्वाभिधा नमात्रेण तव्यावृत्त , अनादित्वस्य च निष्ठाप्रत्ययावाच्य- स्वात् , प्रारूपज्ञाने सक्तमूतत्वाभावाच । यत्तु विशेषानु- क्त्या अनादितोऽवगतमित्युक्त भवतीति, तदमत्, शब्द- प्रयोगस्यैवावधिनेन भानस्य व्युत्पत्तिसिद्धक्या विशेषानु- पत्यसिद्धे , यदा हिक प्रयुज्यते तदधिकरणकालवृत्तिष्व सप्रतियोग्युत्पत्तिकस्वस्यैव तदर्थत्वात् । तथापि तदेवर्तम्' इत्यादिस्थले जीवज्ञानव्यवच्छेदानुपपत्तेश्च । तथा च यथाक- यचिद्विवक्षितार्थलाभो न मुख्यया वृत्त्येति स्थिते भविद्यादी प्रयुकानामनृतादिपदाना रूढित्यागे इत्वभावातदुतम् । प्रमणि प्रयुक्तस्य प्रतशब्दस्य तु कचिदित्यागो न दोपाय , अन्यथा तर सत्य पर मस' तदेव तदु सत्यमादु इत्यादौ सत्यादिपदेन पौनरुक्त्यापातात् । वस्तुतस्तत्रापि यो होता सोऽवयु ' इत्यादाविव प्रथमपदानुरोधेन द्वितीयस्यै वार्थान्वरकल्पना युवा ! एतेन परिणामादनृतत्व प्रकृत्या. दीनामित्यपि निरस्तम् ।। एवम् 'यद्यन्योऽस्ति पर कोऽपि मत पार्थिवनन्दन । सदेषोऽहमय धान्यो वक्तुमेवमपीप्यते । यदा समस्तदेहेषु ·२० श्रुतिमनोद्योत । पुमानेको व्यवस्थित । तदा हि को भवान् सोऽहमित्येतद्वि फल वच । स्व राजा शिविका घेय वय वाहपुर सरा । अय च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते' इत्यत्र सच्छदस्य अप- रिणामिपरत्वे देहशिविकादीना परिणामित्वेऽपि ततो विलक्ष णत्वेन सर्वानुभवसिद्धतया त्वदभिमतस्य जीवस्यैवाहशब्दवा. च्यस्यैव सत्त्वेन अयमस्मीति वक्तु शक्यतया दादृशवच- नवैफल्योतेरसगतत्वापत्ते । मन्मते देहादेरसत्वादहमस्मीति वक्तुमशक्यत्वादहकारास्पदस्यापि तादृशस्वानिरूपाधिकात्म तत्त्वस्य चानहकारत्वात्प्रष्टु तवापि अस्तीति सदशमात्रस्यास- दिग्धत्वात्सोऽहमस्मीति निर्देशायोग्यत्व स्पष्टमेव । कर्तृत्वाद्यु. पलक्षित शुद्धचैतन्य तु सर्वानुगतमितरव्यावृत्तत्वमर्थविषयक प्रश्नप्रतिवचनविषयो न भवति । त्वपदेनापि शुद्धचैतन्यविव क्षायाम् 'यद्यन्योऽस्ति' इत्यादिकमपि त्वया कथमुपपादनीय- म्, 'मत्त 'इत्यत्रास्मच्छन्दन जीवपरिपहे तस्मादन्यस्य पर- मात्मन सत्त्वेन तनिषेधायोगात् । शास्त्रदृष्टपा अन्तर्यामिप. रिमहे स्वान्तर्याम्यपेक्षया उत्कृष्टस्यान्यस्याभावेऽपि स्वस्य अयमहमित्युपदेशे किं वाधकम् । एतेन सच्छन्दस्य सु. मवाचितामुपेत्य प्रकृत्यादीनाम् असत्पदप्रतिपाद्यवोपपादनः मपि निरस्तम्, तस्यासन्ताम्रगतत्वात् , 'वृक्षाहारस्वतश्रेय ।

·अतिमतोयोतः । २१ शिविका त्वदधिष्ठिता । फ वृक्षसंज्ञा याता स्यारुसंज्ञायवा नृप' इत्युपक्रम्य, 'एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्य- ताम् । क यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि' इत्या. दिना कारणव्यतिरेकेण कार्यसत्तां निराकुर्वता असत्त्वहे. तूपपादकोत्तरसंदर्भण विरोधात् । 'यदमे रोहिरूपं वेजसस्त- द्रूपं यच्छुद्धं तदपा यकृष्णं सदनस्य अपागाद रमित्वं श्रीणि रूपाणीत्येव सत्यम्' इति शुन्युक्तरीत्यैव चात्र भग- वता पराशरेणोपबृंहितमिति नानुमेयश्रुतिमूलकत्वमेतस्य । परिणामादिविक्रियाशून्यस्य परमार्थतोपपादनं च परि. गामित्वादिना परिच्छिमात्रप्राप्त्या देहादेरसत्वोपपादनाय; नवपरिणामित्वं सत्पदार्थ इति बांधनाय, प्रसिद्धयतिक्रमे हेत्वमावात् , असति हेतावनेकार्थताया भन्याय्यत्वाच । एवम. सद्बुद्धिगम्यत्वानगतोऽसत्यत्ववचनमित्यप्पयुर्फ लक्षणाचा- पत्ते, सकरीत्या संदर्भविरोधाश्चेति । एवम् 'भ्रान्तिज्ञानेन पश्यन्ति जगद्रूपमयोगिनः । ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेवद- पुद्धयः। अर्यस्वरूपं पश्यन्तो भ्राम्यन्वे मोइसंप्लये। ये तु मानविदः शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत् । सानात्मकं प्रपश्यन्ति त्वद्रूपं परमेश्वर' इत्यादिस्मतयोऽप्यनिर्वाच्यतां जगतोऽनु. गृहन्तीत्यन्यत्र विस्तरः । एषमुपपपिरहिवत्वान्न्यायानुगृही- ·२२ श्रुतिमतोद्योतः। तश्रुतितन्मूलकस्मृतिसहस्रकोटिविरुद्धत्वात् धातोरिति धातु- व्याख्यानपदनिर्देशात् अनृतं परिणामतः प्रकृतिः प्राकृतं प्रोक्तमित्येकस्मिन् पदार्थे विवक्षितार्थनिबन्धनाशक्तेः पूर्वा- वगतवत्सदेत्यत्र सदा स्थितिरुक्ता भवतीति विवक्षितार्थमनु- क्त्वा अवगतवदित्यनुपयुक्तवतिनिर्देशात् परमानन्दस्वरूपत्वे. न ब्रह्मण' सत्पदार्थतानिर्वाहकशुभत्वानुक्त्या प्रक्रममतान्न्यू. नतापत्तेश्च ; एवमसतां बुद्धिगम्यत्वादित्यादावयुक्तदोषात् पु- नरप्यसत्पदस्याभिधानेन पौनरुक्त्याच्च एतानि वचनानि श्रीमत्कृष्णद्वैपायनप्रणयनच्छायारहितानि मध्वकुकविकल्पि तान्येवेत्युक्तार्थे न्यायतया भागमतया वा न निर्णायकानि ॥ यानि तु 'असत्यमप्रतिष्ठं ये जगदाहुरनीश्वरम्' इत्या- दीनि तानि नाद्वैतदर्शनविरोधीनि, असत्यमित्यम्य न मत्यं यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या शून्यवादस्य अप्रतिष्ठमिति स्थैर्य- निषेधेन क्षणभङ्गवादस्य अनीश्वरमिति ईश्वरनास्तिकवादस्य अपरस्परसंभूतमिति स्वभाववादस्य किमन्यत्-अन्यत्किं वा. च्यं काम्यत इति कामः इष्टस्तहेतुकं यस्य यदिष्टं परमा. प्रवादि तद्धेतुकम्-इत्यनेन स्वबुद्धयुनीतकारणकमित्यवैदिका. नामन्येषां च निन्दितत्वेऽपि ब्रह्मवादस्यानिन्दिततत्त्वात् । न चासत्यमित्यस्य सत्यभिन्नमित्यर्थमाश्रित्य अद्वैतमतदूपणमपि ·श्रुतिमतोद्योतः । my तत्र शक्यमुपपादयितुमिति वाच्यम् ; एवं सति त्वदुक्तरीत्या जगदसगुद्धिगम्यं वदन्तीति लन्मतदूषणस्यापि वक्तुं शक्य. स्वात् । यदि प न्यायानुगृहीतश्रुतिविरोधाग्यमित्युच्यते, सहि तुल्यं प्रकृतेऽपि ; प्रसिद्धयतिक्रमे बीजाभाव उदाहृत. स्मृत्यन्तरे तवापि तुल्य इत्यन्यत्र विस्तरः । यत्तु काम इति तत्कारणमविद्योपलक्ष्यते इति, तदसत् ; मतान्तरानिरासेन न्यूनताप्रसनात् । यच्च सत्यं न चेकिमसदेव परस्परसंभूतं न चेत् किं नित्यं स्वतो वा जातम् ! आधस्योत्तरमन्यदिति, सदसध्यामिति शेष: ; द्वितीयस्योत्तरं कामहेतुफमित्यपव्या- ख्यानम् , तदसत् , सदसयामित्यध्याहारे मानाभावात्, किंपदास्वारस्याच ; अपरस्परसंभूतत्वस्याविद्याहेतुकत्वेऽपि व्याघाताच । यदप्यप्रतिष्ठमित्यन्न अप्रतिष्ठापदस्य ज्ञानोच्छेद्य- मित्यर्थवर्णनं तदुक्षरार्थमिति स्पष्टमेव ।। नन्वेषमपि दृश्यत्वादिभिर्वियदादरनिर्वाच्यत्वं न साध. यितुं शक्यम् , आत्मन्यनैकान्त्यात्। तस्य दृश्यत्वानभ्युप- गमे वदशामनिवर्तकान्तराभावेनानिर्मोक्षप्रसनः; एवं जड. त्वमपि प्रमाभिमत्वं मह्मण्यनकान्तिकं प्रमावसिद्ध प; परिच्छिमत्वमभावप्रतियोगित्वं तर प्राण्यप्यस्वि प्रपत्रस्य सद्विलक्षणत्वाभ्युपगमात्; किं च मिध्यात्वस्य मिध्यात्वे ज.

·२४ श्रुतिमतोद्योत । गत सत्यत्वापत्ति , सत्यत्वे अद्वैतहानिरिति चेत्, न, स्वविषयविषयकज्ञानाबाध्यदृग्विषयत्वरूपदृश्यत्वस्य हेतूकर णेन आत्मनि व्यभिचारानवकाशात् । न च स्वविषयविष यकशानावाध्यदृग्विषयत्वस्य परै परमात्मन्यभ्युपगमात्तै व्यभिचार सुशकोद्भावन इति वाच्यम्, निर्विशेषब्रह्मणस्तै सद्विविकताभ्युपगमेन स्वरीत्या व्यभिचारोद्भावनायागात् । भस्मद्रीत्या च हेतोरवासत्त्वात् सुतरा तच्छकानवकाश । भानन्दतीर्थीय प्रति सद्विविक्ततामानसाधनेनाप्यस्मदिष्टसि- दे । एव चिद्विषयत्व वा दृश्यत्वम् , तपन प्राणि अत्यन्तामदे सबन्धानभ्युपगमात् । न च नित्यातीन्द्रियप्व सिद्धि , अस्मन्मते अधिष्ठानपित्तादात्म्यरूपस्य चिद्विषय स्वस्य सर्वदृश्यसाधारण्यात्, परमतेऽपीश्वरसाक्षिवेद्यत्वस्य सार्वत्रिकत्वात् । आत्मनि व्यभिचारश्च पूर्ववद्वारणीय । अथवा परमात्मातिरिक्त सर्वमस्वतन्त्रमित्याकारकयत्किंचिद्धी व्यक्ति तब्यक्तित्वेन निवेश्य तद्विषयत्व विवक्षणीयम् । यद्वा सत्यादिपदतात्पर्यविषयाविषयकदाग्विषयत्व दृश्यत्वम् । एव जडत्वमप्यर्थोपलक्षितप्रकाशान्यत्वम् , न तु प्रमातृभेद येनो. क्तदोष स्यात् । परिच्छिमत्वमपि स्वज्ञानाबाध्यभेदप्रतियो- गित्वम् । यत्तु मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे जगत सत्यत्वाप ·श्रुतिमतोद्योतः । पार- तिरिति, तन्न, मिध्यामिध्यात्वकत्वमित्यस्य स्वनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिमिध्यात्वकत्व मिथ्यात्वात्यन्ताभावो वा यध- यस्तदा मन्मत शुक्तिरूप्यगतमिथ्यात्वमिथ्यात्वानुरोधेन त- त्रापि तदत्यन्ताभावस्याभ्युपगमापारमार्थिकत्वस्यानभ्युपग- माञ्च व्यभिचारात ; अनुकूलतकोभावे मदिग्धानकान्य. मपि दोष एव । एव पारमार्थिकत्व यदि मिथ्यात्वाभाव- स्तदा इष्टापत्तिरेव, धर्म्यधिकसत्ताको मिथ्यात्वात्यन्ताभावो हेतुमति ब्रह्मण्यसिद्ध , प्रतियोग्यधिकसत्ताकश्च वियदादा विष्ट । स्वप्रतियोग्यधिक सत्ताको विवक्षितश्चेत् , ब्रह्मनिष्ठस्य मिथ्यात्वात्यन्ताभावस्य व्यावहारिकत्वे व्यभिचार , मार्थिकत्वे, ब्रह्मातिरेके तदनतिरेके चेष्टापत्तिरेव , मिध्या- स्वाधिकसत्ताकतदभाववत्यपि प्रपञ्चे स्वाधिकसत्ताकस्वस- मानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वस्य अव्या- घातात् । सत्यता हि स्वान्यूनसत्ताकमिथ्यात्ववद्भेद , त- स्यैवापादने अप्रयोजकता. तद्वद्भेद प्रति तार्किकमते तदत्यन्ताभावव्याप्यत्तितदत्यन्ताभावादेरिव व्याप्यवृत्तित्व- विशिष्टतदभावत्वावच्छिन्ननिरूपकताकाधिकरणताया अपि व्याप्यत्वे साधकाभावात् , स्वावृत्तिमिथ्यात्वकत्वादेरुपाधि. त्वाचेत्यादि दिक् । एतेन एकस्मिन् धर्मिणि प्रसक्तयो पर. Sr4

·२६
श्रुतिमतोद्योत ।
सरविरहयो परम्परविरहव्यापकयोर्वा एकमिथ्यावे ततोऽ
न्यदधिकमिति नियमाद्वियदादिगतमिग्यात्वमि यात्वे तद्गत
सत्ताया आधिक्यापत्तिरिति परास्तमिति ॥
यत्तु मोश्नदशाया अपरोभज्ञानरूपम्य ब्रह्मणो विषयशू-
न्यत्व ज्ञानत्वानुपपत्तिरिति, तन्न, अतीतविषयज्ञानादीना
मपि तथात्वापत्ते । न चापरोक्षज्ञान विषयसमकालखनिय
तमिति वाच्यम् , ब्रह्मात्मापरोभज्ञानस्यापि समारदशाया
तमत्त्वान् । यदा अपरोक्षज्ञान तदा ताद्वषय इत्युक्ती
च विनम्यवस्थशन्दानिविषयक्साक्षात्कार व्यभिचारान,
वन्मत शब्दत्वादेरप्यनित्यत्वाभ्युपगमान, मया मुक्ती
कालानभ्युपगमाभ, यदा यद्विपयकमपरोक्ष तदा
विषय इति नियमबदुक्तनियमम्यानभ्युपगमऽपि भन्यभा
म
वाच 11
-
नववमपि घट मरित्याध्यश्रवाधितविषया दृश्यत्वादय
इति चेत्, न, प्रत्यभयाग्यमि यात्वविरोधिमत्यत्वानिरक्त ,
प्रमाविषयत्वादेरात्माश्रयत्वादिप्रस्तत्वात , चक्षुराययोग्यत्वाच्च,
कालसवन्धस्वरूपसत्तादेमि यात्याविरोधिवात्ताविककालम
बन्धस्यात्माश्रयकवलितत्वाम् । एतेन सत्त्वमसण्डोपाधिरि.
त्यपि प्रत्युक्तम् , मिथ्यात्वाविराधित्वात् । अत एव जाति

·श्रुतिमतोद्योत । विशेष सत्तेत्यपि न , जात्यादीनामसत्त्वमसगात्, एकाकार- प्रतीतो सबन्धवैलमण्यकल्पनस्यायुतत्वाञ्च , प्रकृते क्षत्यभा- वाञ्च । उक्तमिथ्यात्वाभावतद्भेदयो अतीन्द्रियघटितधर्मा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन गुरुत्वाद्यमावतदवच्छिन्नभेदवदन- त्यवत्वाच ॥ एतेनोपजीव्यत्वात्प्रबलेन प्रत्यक्षेणानुमानस्य बाध इत्यपि निरस्तम् , यदशे उपजीव्यता तस्यानुपमर्दात् । न च ध. ादे पारमार्थिकत्वमनुमानेनोपजीव्यते, किं तु तत्स्वरू- पमानम् । तदुक्तमाचार्यवाचस्पतिमि उत्पादकाप्रतिद्ध द्वित्वादिति । प्रत्यक्षमपि चन्द्रप्रादेशिकत्वमागमेन युक्त्या च बाध्यते । यत्तु चन्द्रप्रादेशिकत्वादिविषय प्रत्यक्ष दूरत्वा दिदोपनिश्चयादपरीक्षितम्, घट मनित्यादिप्रत्यक्ष च परी. क्षितम् , तजनकदोयानिश्चयादिति, तन्न, प्रकृत प्रत्यक्षजनक- दोषस्याविद्यादिरूपस्य श्रुत्यादिना मभावनोत्तरमेव अनुमा- नप्रवृत्त । न प जगतोऽज्ञानजन्यत्वे प्रमाणामाव , 'माया तु प्रकृति विद्यात्' 'जीवेशौ अभासेन कराति माया चा- विद्या च स्वयमेव भवति' इत्यादिश्रुतिभिस्तसिद्धे ॥ न च जगतो मायिकत्वे मायोश्वरसाक्षात्कारविषयत्वा- नुपपत्ति , 'न घ मायाविना माया दृश्यत' इत्युक्तरिति ·युनिमतोद्योतः । वाध्यम प्रतियन्धामिदः, 'सतो मायां परां चके देवशत्रुः प्रतापवान । मिहान व्याघ्रान् वराहांश्च नरक्षनृक्षवानरान । मुमोच धनुरायम्य प्रद्युम्नम्य रथोपरि । गान्धर्वाण चि. न्छेद मर्यास्तान पण्डशम्तदा । प्रद्युम्नेन तु सा माया हता तां वीक्ष्य सम्परः । अन्या मायां मुमोचाय दानवः क्रोध- मून्छितः । निहता हम्तिमायां तु ता ममीक्ष्य महासुरः । सैमी मायां महातेजा: मोऽसृजद्दानवेश्वरः । सिंहान्विद्रा. वितान्दृष्ट्वा माययाष्टापदेन वै। शम्बरश्चिन्तयामास' इति मायिनोऽपि मायाद्रपृत्वस्य महामारतादावुक्तत्वात् । न च साक्षात्कृततत्त्वस्य परमेश्वरस्य जगत्प्रतीतिरनुपपन्नेति वान्यम, ईश्वरीयाधिष्ठानमाक्षात्कारस्य स्वप्रकाशशुद्धचैत. न्यात्मनो अविद्याविरोधित्वाभावात् , विस्तृत चैतदन्यत्र । न चैवमीश्वरस्याज्ञत्वापत्ति,, साधकाभावात् धर्मिप्राहक- मानविरोधाच ; 'न च मायाविनी माया दृश्यते विश्व- मीश्वरः । सदा पश्यति तेनेदं न मायेत्यवधार्यताम् । अपरोक्षरशो मिध्यादर्शनं न क्वचिद्भवेत् । सर्वापरोक्षविद्वि. प्णुर्विश्वदृत्तन तन्मृपा' इति पद्यद्वयस्य ब्रह्माण्डपुराणान्तर्गते: प्रामाणिकत्वेऽपि, 'झानस्वरूपमेवाहुर्जगदेतद्विचक्षणाः । अ. र्थस्वरूपं भ्राम्यन्तः' इति ; 'तस्मान्न विज्ञानमृतेऽस्ति किं- ·अतिमतोद्योत । चित्कचित् कदाचिहिज विश्वरूपम् ' 'द्वैत्तिनोऽतथ्यदर्शिन 'अह हरि पर्वमिद जनार्दन ' स वासुदेवो न यतोऽन्यद स्ति' इत्यादिश्रुत्यनुगृहीतस्मृतिशतविरुद्धत्वेन अनपेक्षत्वात् । 'ईशोऽनीशो जगन्मिथ्या न पूज्यो गुरुरित्यपि । एक आत्मा पर ब्रह्म तद्भावो मुक्तिरित्यपि । एवमादिविरुद्धानि वचनान्यथ युक्तय । प्रमाणैर्बहुभिईया आभासा इति वैदिक । वेदवेदानुसारेषु विरोधेऽन्यार्थकल्पना । इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि' इत्यादि व्यासस्मृतिरिति परोदाहत पद्यजातमपि न प्रामाणिकम् , प्रसिद्धव्यासस्मू- तावनुपलम्मात् अन्यस्मृतिव्याख्यातृभि काप्यनुदाढतत्वाच ॥ असत्यमप्रतिष्ठ ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसभूत किमन्यत्कामहेतुकम् । एता दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबु- द्वय । प्रभवन्त्युमकर्माण झयाय जगतोऽहिता' इति भगवद्गीतावचन तु न विरुद्धम् , असत्यमित्या न यस्मिन्निति व्युत्पस्या निस्तरणपरत्वात् तस्य च शून्यवाद एवं सगते , 'भावा क्षणक्षयिण एव निरात्मकाच' इति तद. भ्युपगमात्, अत एवानीश्वरत्वमपि तसोक्तम्। न च बहुधीहे. स्तत्पुरुषा बलीयानिति वाच्यम्, प्रतिसानुवादे अस्य अविनि- गमकत्वात् । अन्यथा अपरस्परसभूतत्वाधभिधानासंगते । सत्य ·. श्रुतिमतोद्योत । न च शून्यवादान्मायावादस्याविशेष , सतो जगन्नो स्पद्यत इति तदभ्युपगमान् । अन्यथा वौद्धरमतोऽयक्रिया कारित्वानभ्युपगमेन असत सदुत्पत्त्यभिधानविरोधात्, स्थिरस्यापि हि कारणत्वे युगपत्सर्वोत्पत्त्यादिप्रयङ्गान् सह कारिविरहस्य कार्यानुत्पत्तिप्रयोजकत्वे क्षणमनवाच्छेदा. पत्ते । अभ्युपगम्यते हि शून्यवादिनापि क्षणभङ्ग । प्रसिद्ध चैतदात्मतत्वविवेकादौ ! ताकिशिरोमणिनाप्युटाहतम्- 'नराम्यदृष्टिं मोक्षम्य हेतु केचन मन्वते । आत्मतन्य धिय (वन्ये न्यायवेदानुमारिण ' इति । आत्मतत्त्वविवेक ऽपि- 'अस्तु तर्हि शून्यतैव परम निर्वाणमिति घेन् , न, सा हि यद्यमिद्धा कय तदवशेष विश्वम् , परतश्चेत्मिद्धा, परोऽप्यभ्युपगन्तव्य , स च परो यदि सवृत्तिरव, विश्व शून्यतयोर्न कश्चिद्विशेष इति कथ तदप्यवशिष्यत , अस. वृतिरूपश्चेत्पर परत एव मिद्धावनवम्था स्वयममिद्धश्चेत्कथ शू-यत्वमपि माधयत् म्वत सिद्धश्चेतायातोऽमि मार्गेण । तथाहि- म्वत मिद्धतया तदनुभवरूपम् , शून्यत्वादेव न तस्य कालपरिच्छेद इति नित्यम्, अत एव न देशावच्छेद इति व्यापकम् , अत एव तनिधर्मकमिति विचारास्पृष्टम् , तस्य धर्मर्मिभावमुपादाय प्रवृत्ते , अत एव च तस्य ·१ चन क सबन्ध, , श्रुतिमतोद्योत । विशेषाभाव इति अद्वैतम् , प्रपध्वस्यापारमार्थिकत्वादेव निष्प्रतियोगिकमिति विधिरूपम् , अविचारितप्रपञ्चाक्षेपाच शून्यमिति व्यवहार , तथापि प्रपञ्चशून्यानुभवमानस्य प्रप- न च नाय प्रकाशत इति घेद्वस्तुतो न कश्चित् , सपृत्या तु गगनगन्धर्वनगरयोराधाराधेयभाव श्व विषयविषयिभाव , स च यथा नैय्यायिकै समर्थ. यिष्यते तथैव, वेद्यनिष्ठस्त्वसावस्मिन् दर्शन इति विशेष , भविथैव हि तथा तथा विवर्तत यथानुभवीयतया व्यवद्धि- यते , तत्त-मायोपनीतोपाधिभेदाचानुभूतिरपि भिमेव व्यवहा- रपथमवतरति गगनमिव स्वप्नदृष्टघटकटाहकोटरकुटीकोटि- भि । तदास्ता तावत्किमाईकवणिजो वहिनचिन्तयेति । तस्मा. दनुभवव्यवस्थितावनात्मापि स्फुरतीत्यवर्जनीयमिति प्रवि. श पानिर्वचनीयख्यातिकुक्षि तिष्ठ पा मतिकर्दममपहाय न्या- यानुसारेण नीलादीना पारमार्थिकत्वे'- इति । यदि स्वप्रका- शामवादोऽपि शून्यवाद स्यात् तायातोसि मार्गेणत्यसगत स्यातू , तस्योपमार्ग एव सुस्थितत्वात् , अनिर्वचनीयख्या. तिकुक्षिप्रवेशे नियोगानुपयोगाच, नव प्रविष्टत्वात् । मत एवं 'नासतो दुष्टत्वान्' इति भगवान सूत्रकार अमत कार्योत्पा. दकत्व निराधकार । शून्यस्य परमार्थसत्त्वे तु कथमसत ·श्रुतिमतोद्योत । इत्युक्ति संगच्छेत । 'नाभाव उपलब्धे' इत्यत्र च वाघार्था लीकता निराचकार । वैधाच्च न स्वप्नादिवत्' इत्यत्रापि जगन्निस्तत्त्वम् तर्कपीड्यत्वात्स्वप्नवदित्युचे स्वप्नादेष्टा न्तस्यापि निस्तत्त्वतारूपसाध्यविरुद्धधर्मवत्त्वान् स्वप्नादिव दिति दृष्टान्तो न युक्त , तत्राप्यारोप्याधिकसत्ताकमधिष्ठान मन्तरेण निरधिष्ठानकभ्रमानभ्युपगमादिति पर्यवसितार्थ । 'द्वे सत्त्वे समुपाश्रित्य बुद्धाना धर्मदेशना' इति धर्मकीर्ति- वचनं तु एकेनैव बुद्धन सत्यक्षणिकविज्ञानवाद. अनिर्वा च्यक्षणिकविज्ञानवादश्च परस्परविरुद्धौ क्थ प्रदर्शितावित्या- शङ्कय अधिकारिभेदेन तद्देशनोपपत्तिप्रतिपादनपरम्, उक्त हि तेनैव-~-'देशना लोकनाथाना श्रोतृचित्तवशानुगा' इति । ए. तेन प्रसिद्धप्रामाणिकप्रन्येष्वनुपलभ्यमानं स्वप्रकाशपरमार्था. नुभवात्मकत्व शून्यस्य शून्यवादिसमतमिति, तञ्च 'सत्वं तु द्विविधं प्रोक्तम् ' इति तद्वचनैरेवावगम्यत इति च परोक्तम श्रद्धयमेव ।। ननु प्रत्यक्षमाधाभावेऽपि श्रुत्यैव पाधोऽस्तु । तथा हि-'विश्व सत्यं मघवाना युवोरिदापशन प्रमिणन्ति प्रत वाम् । भन्छन्द्राब्रह्मणस्पती इविनोन युजेव वाजिना जि गातम्' इति अक्संहिताद्वितीयाष्टकवाक्येन देवप्रमितत्वरूप.

·श्रुतिमतोद्योत । ३ तात्पर्यलिङ्गसहकृतेन विश्वसत्यताबोधनादिति चेन्न, तन हि 'विश्व सत्यम्' इत्यनेन विश्वपरमार्थत्वाबोधनात् । तथा हि- हे इन्द्रामाणस्पती मघवाना धनवन्ती, मघमिति धननाम, विश्व सर्व सत्य सद्भवत्वात्कर्मफलस्यावश्यभाविवादा फर्म युबोरित् युक्योरेव युवामेवोद्दिश्य सर्वाणि कर्माण्य- नुष्ठेयानीत्यर्थ ,आपो व्यापनशीलदेवता, च न- इत्येतत्पद द्वयसमुदाय , 'न हिदेवो न मयों महस्तव ऋतु पर इत्या दौ न होति शब्दवत् ददाति मह्य यादुरी' इत्यादौ यादु रीत्यादिवध ऐकपामध्यापकसप्रदायसिद्धम् , या युवयो प्रत सकल्प वा न प्रमिणन्ति न हिंसन्ति , मी हिंसाया कय्यादिक , किं वनुमोदन्त इति यावत्, न अस्माक इति दध्यादिकमा चरुपुरोहाशादिक चानाभिलक्ष्य वा वाजिना वेगव-तो भश्वाविव युजा युक्तो सन्तौ जिगात दवयजनमाग छतम् इत्येतदर्थत्वेन स्तुतिपरस्यैतद्वाक्यस्य विश्वसत्यत्वे वा स्पीमायात् ।। 'शामना शाको अरुण सुपर्ण आया मह शूर सनादनीळ यधिकेत सत्यमित्तममोघ वसु स्पाईमुत जेतात दाता' इत्यस्यापीन्द्रस्तुतिपरतया विश्वसत्यत्वे न तात्पर्यम् । तया हि-शाक्मना शक्मैव शाक्म वेन ·श्रुतिमतोद्योत । शाक्मना चलेन शाक शक्त स्वशक्त्यैव कर्तुं शक्त अरुण अरुणवर्ण. सुपर्ण: पक्षीव आगन्तीत्यध्याहार' उपसर्ग- श्रुते., यो महो महान् शूर विक्रान्त सनात् पुराण अनी. ल अनीड नीडस्याकर्ता, न हीन्द्रोऽमिवत्कुत्रचिदपि यज्ञे नीड करोतीति एव सुपर्ण इत्यादिरूपकेणेन्द्रमाह, स इन्द्र इदमिदानी कर्तव्यमिति यचिकेत जानाति तत्सत्यमित्सफल- मेव न मापं न निष्फल पाई स्पृहणीय वसु धन जेता जयत्ति शत्रुभ्य सकाशान् उत अपि च दाता ददाति च स्तोतृभ्य., जेता दातेति तृन , तेन न लोक' इत्यादिना पष्ठीप्रतिषेध न च विश्व मन्यम्' इत्यादी सत्यशब्दस्याप्रसिद्धार्थता, 'यो वै धर्म सत्य वै तत्तम्माद्धर्म वदन्तमाहु सत्य वदत्ति' इति श्रुतौ धर्माब्दस्य मत्यशब्दार्थत्वोक्त । न च वैदिक्लौकि- कप्रसिद्धिभ्या सत्यशब्दम्य परमार्थपरतैव युक्तेति वाच्यम् , अन्यपरवाक्ये प्रमाणान्तरविरुद्धार्थपरताया अयुक्तत्वात् , उपक्रमादिममग्रतात्पर्यलिङ्गमचिवस्याद्वैतवाक्यस्यैव बलव स्वात् । एव पयान्यस्य 'महतो महानि सत्यासत्यस्य करणानिवोचम्' इत्यत्रापि सत्यपद सफलपरमेव , सफलेऽपि 'सत्यसकल्प' इत्यादौ तत्प्रयोगात् । ' सत्यो ह्यस्य महिमा' इत्यादौ स्वमहिम्नि प्रतिष्ठित ' इत्यादाविव महिमशब्दस्य पर- ।

·श्रुतिमतोद्योतः। मानन्दादिरूपस्वमहिमपरत्वात् परमार्थवरूपं सत्यत्वमपि विवक्षितुं शक्यम् । महिमशब्दस्य जगत्स्ट्यादिकर्तृत्वपरे तु सत्यपदं मफलपरमेव ।। 'कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूयाथातध्यतोऽर्थान्यदधा- च्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः' इत्यत्र यतः कविः कान्तम् अतीतं सर्व दृष्टवान् यतश्च मनीषी मनसा ईष्टे ऊहापोहकुशलः तश्च पूर्वमृष्टविरुद्धमिच्छतामसुराणां परिभवसमर्थः यतश्च स्वयमन्यनरपेक्ष्येण पूर्वमुष्टप्रकारेण जगद्भावनसमर्थः ततो देतोः याथातथ्यतः यादृशतादृशमा प्रतिसंघाय व्यदधा- दित्यर्थः । परमते तु तथागत इत्यादौ तथाशब्दस्यैव सत्या. र्थकताया अमरटीकादौ उक्ततया यथाशब्दस्य तद्वितस्य च यध्ये स्यादित्यन्यत्र विस्तर. । 'मप्यनन्तगुणे- ऽनन्ते गुणतोऽनन्तविग्रहे। यदासीत्तत एवायः स्वयंभूः समभूदजः' इत्यादिना हिरण्यगर्भजनकत्वोक्तः, 'उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहतः। यो लोकत्रयमाविश्य वि- भर्त्यव्यय ईश्वरः' इत्यत्र निखिलक्षराक्षरविलभूणत्वोकेश्च । नास्मन्मतप्रतिकूलता, भगवतः भराक्षरधिलक्षणतायांत उत्त. मतायां धाविवादात्मंसारिजीवस्वरूपमपेक्ष्यातिरिकस्य , अशनायायतीतस्यापेतननक्षत्रादिभेदस्य निरतिशयस्वप्रका.

·३ ६ श्रुतिमतोद्योत । शपूर्णानन्दलक्षणस्य निसिलकारणस्य परमात्मनो अस्म. दिष्टत्वात् । हेयप्रत्यनीकगुणाश्च भगवदभित्रा एव केचिदविद्यावशा- द्विग्नतयावभासन्त इति न तत्प्रतिपादकागमविरोध । कादा- चित्का कर्तृत्वादयश्च मायोपाधिका , तानेतानवलम्ब्य सगु- णवादा प्रवर्तन्ते । न च 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' इति गुणाना स्वाभाविकत्वाभिधानविरोध , 'खाभाविकी' इत्यस्य स्वभावभूता इत्यर्थकत्वेऽपि ज्ञानानन्दादिवदाविद्यकभेदवत्त्वे- नापि च स्वरूपानतिरेकेण तदविरोधात् । इयान्तु विशेष त्वन्मते ब्रह्मणस्तदभिन्नामा तद्गुणाना च विशेषोऽभ्युपगम्यते मया त्वाविद्यको भेद इति । न चैव ब्रह्मण कर्तृत्वादिकपि स्वभाव इति कुतो नोच्यत इति वाच्यम् , ' तदैक्षत तत्तेजो ऽसृजत' इत्यतीतत्वादिश्रुतेरनित्या कर्तृता विनानुपपत्ते । यत्तु भगवदभिन्नानामपि क्रियादीनाम् ‘एक्षत' इत्यादिना निर्देशो न विरुध्यते, भर्गाधकालेऽव्यक्तस्य सकल्पस्येदानी शक्त्या- स्मना अवस्थानाभ्युपगमादिति , तदमत् , शक्तियक्योरप्य नित्यत्वाभ्युपगमात् । न च शक्तिव्यक्ती अखण्डधर्मों, तथा च तद्विशिष्टस्य सकल्पादेयत्किचित्कालमंबन्धित कालान्तरस- बन्धित्व चाभ्युपेयते, अतो न विरोध इति वाच्यम , एतन्या- ·श्रुतिमतोद्योतः । । यस्याम्बरादिष्वपि तुल्यत्वापत्या तेषामपि नित्यत्वाभ्युपगमा- पत्तेः, स्वभावस्याव्याप्यत्तित्वविरोधाचन हि कपिसंयोगा- दिकं वृक्षादेः स्वभाव इत्युच्यते । यथाकथंचित्स्वभावत्वोप- पादनस्यातिप्रमतत्वात; सत्कार्यवादे इतोन्यस्य भूतत्वादे- रभावाच । तस्मात्सादिकत्वेन श्रूयमाणा गुणा: स्वभा- धानतिरेकिणोऽन्ये स्वीपाधिका इति न कश्चिद्विरोधः । अनन्ता गुणाः शुद्धसत्त्वादयो यस्य एवंभूते गुणतो गुणवशा. दनन्तविप्रहे इत्यपि व्याचक्षते ।। नन्वखण्हार्यत्वं वेदान्तानामनुपपमम् ; तथाहि--- तद्धि संसर्गागोचरप्रमितिजनकत्वं संसर्गवानिरूपकमितिजनक- त्वपर्यवसितम् । तप न वाक्यस्य युक्तम् , तस्यैकपदा. र्थेऽपरपदार्थसंसर्गावगाहित्वात् , अन्यथा पदयवैया. पत्ते: इति चेत् , अनाहुः-- प्रतीतिस्तावद्विशिष्टवैशिष्टपा- वाहिनी तदुपलभिववैशिष्टयरवाहिनी वि द्विविधा । वन श्राद्या विशेषणं विशेष्यं तत्संसर्ग चावगाइते, अन्यथा विशे. प्यान्वायनान्वयित्वरूपविशेषणत्वस्यासंभवप्रसङ्गात् । द्विती. या तूपलक्षणीभूतधर्म नावगाहते। न चैवमिदं द्रव्यमिति शा. नस्य व्यत्वोपलभिवावगाहिनी घटत्वायुपलभिवावगाहित्य- स्याप्यनपायात् अयं पटोन चेत्यादिसंशयविरोधित्वापत्तिरिति ·३८ श्रुतिमतोद्योतः । वान्यम् ; तटस्थम्यापि द्रव्यत्वादेव्यनिष्ठविपयतानिरूपक- स्वागीकारेणातिप्रमगवारणमंभवान । एवं च भेदममर्गकप्र. त्ययाथले विशेष्यविशेषणवैशिष्ट्यभानम्यावश्यक्त्वेऽपि सो- ऽयमित्याद्यत्यन्ताभेदपरवाक्यस्थले धर्मिमात्रम्वरूपस्यैक्यस्य मंमर्गतया भानकल्पने मानाभावात् तत्तेदंतोभयनिरूपित- तदाश्रयनिष्ठाविषयताशालित्वमात्रमभ्युपेयते , तावन्मात्रेण च इदंतोपलक्षिते तत्त्वोपलक्षितभेदज्ञानविरोधित्वमप्रत्यूहम् । तथा चोक्तवाक्यमेवासण्डार्थ प्रसिद्धम ।। एतादृशशाब्दबोधे च विशिष्टपरत्वाभावनिश्चयमहकृता- तदादिपटजन्यतत्तादिप्रकारकोपस्थितिरुक्तरीत्या तदुपलनि तोपस्थितिर्वा शाब्दधीप्रयोजकसामान्यकारणजातसमवहिता प्रयोजिकत्यादिक शास्त्रारम्भममर्थने प्रपधितम् । विशिष्टप रत्वाभावनिश्चयश्च कचिदन्वयानुपपत्त्या क्वचिदन्यथा च । आद्यया यथा- सोऽयमिन्यत्र । तत्र हि तदेतद्देशकालवि. शिष्टयोस्तदिदंभ्यां परामर्शाद्विशिष्टवैशिष्ट्यवोधस्तावन्न संभ. वति, इतरविशेषणवैशिष्टयावन्छेदन विशेषणान्तरसबन्धाभा वात् विशिष्टातिरेके तु भिन्नकालीनविशेपणावन्छिन्न योर्योगपद्यस्यैवाभावेन अभेदस्य दूरोत्सारितत्वात् , तत्तेदं. तयोरेकस्य विशेषणत्वमन्यस्योपलक्षणत्वमित्यत्र विनिगम- , ·श्रुतिमतोद्योतः । काभावाश। द्वितीयेन यथा- प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इत्यत्र । अत्र हि चन्द्रस्वरूपमात्रस्य पृष्टत्वात्तस्यैव प्रतिवक्तव्यतया विशेषणांगे तात्पर्याभावात् ।। यत्तु मोऽयमित्यादौ नोकानुपपत्ति , तच्छब्देन तद्दे- शकालसंबन्धनसवत परामर्शादिति , तदसत् , उक्तध्व- मपरतन्छब्दादिघटितस्थले उक्तानुपपत्तिविरहेऽपि सहे. शकालसबन्धविशिष्टपरामर्शकतच्छब्दघटितोक्तवाक्ये विशि. वैशिष्ट्यप्रमापकत्वायोगात् , तावन्मात्रेणेवास्मदिष्टसिद्ध. । यत्तु प्रष्टप्रकाशचन्द्र इत्यादौ स्वरूपमात्रविषयक. प्रत्र तस्य प्रागेवावगतत्वात् , किंतु विशिष्टविषयक इति , तन्मन्दम् , चन्द्रश्चन्द्रत्वजातिमान चन्द्रपदवान्य चन्द्र- स्वविशिष्टस्येतरव्यावृत्तिप्रयोजकधर्मवाश्चेति विशिष्टविषयक. निश्रयवतोऽपि तादृशप्रदर्शनेन वन्मतेऽप्यनिस्तारात् ॥ अथ किशब्दस्य जिशासिते शक्ति , जिज्ञामितत्व चौद्देश्यवाचकपदसमभिव्यातकिपदस्थले स्वसमभित्र्याइ- तपदोपस्थाप्यतावच्छेदकरूपावच्छिन्नोदश्यतानिरूपितताहश- धर्मव्याप्यधर्मावच्छिन्नविधेयवाशालिवधिविषयकेच्छाविषय- स्वम् । एवं चौक्तविघज्ञानानां सिद्धत्वेऽपि प्रकृष्टप्रकाशचन्द्र इति ज्ञानविशेपश्यासिद्धत्वान्न प्रमादिविरोध इति चेत्, ·अतिमतोपोत । न, ममापि ममानविभक्तिकपदान्तग्मममिव्याहतविपदम्य म्यममभिव्याहतपदाधतावच्येक्तद्वपाप्यधर्मेतदुभयनिम्लपि सतदाश्रयनिष्ठविषयताशासियोधरिपय केन्छाविषये शक्तता दुतविधयोधान्नरम्य मिद्धत्वेऽपि प्रकृष्टप्रकाशत्वानिनिक पितचन्द्रनिष्ठाविषयतामालियोधम्य प्रागमिद्धत्वेन प्रभाग नुपपत्तेरभावात् । न चैतादृशविषयताशालिनाधा न भवदा घार्यममत इत्यपमिद्धान्त इति वाच्यम् , मिद्धान्तममह तृती. यपरिन्छेदे । अन्ये तु' इत्यादिनैतन्मतस्य दीक्षितश्रीचरणैरव दर्शितत्वारिति । परे तु अज्ञाते किंपदम्य शक्ति , उत्तर चाहाननिवर्तक्योधजनक हाब्द, एव चाज्ञाननिवर्त- कशक्त पूर्वक्षानेवमत्वात् न प्रभानुपपचि , प्रकृष्टप्रका- शश्चन्द इति वाक्यजन्यबाधे ताशशके सत्त्वाचन प्रतिवचनानुपपत्तिरिति वदन्ति | एव च तत्वमसि' इत्यादिवेदान्तमहावाक्येष्वपि ता- त्पर्यानुमापकलिङ्गानुरोधादखण्डार्थपरत्वमनीकार्यम् । तथा हि-~- 'उत तमादेशमप्राक्ष्यो येनाश्रुत श्रुत भवति' इत्यु- पक्रमे एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञातम्, तच्च प्रति- पाद्यस्येव परमार्थता विना नोपपद्यते । न हि मतान्तरे ब्रह्मविज्ञानेन कथमपि वियदादीना ज्ञातत्व निर्वहति । सिद्धा- ·श्रुतिमतोद्योतः । ११ । न्ते तु तत्त्वत इत्यध्याहारेण यस्मिन् श्रुते सर्व श्रुतवत्त्वाभि- भं भवतीत्यर्थलाभाचेतनाचेतननिखिलतत्त्वभूतस्य ब्रह्मणः श्रुतत्वेन तनिर्वहति । न वा तत्वत इत्यस्याप्यध्याहार था. वश्यकः; 'येनाश्रुतं श्रुतं भवति' इत्यस्य अश्रुतं सर्व यदभि- अश्रुताभिन्नं भवतीति वाक्यार्थपर्यवसानात् । अध्याहारोऽपि नदोषाय, परेणापि यथाश्रुतस्य योजयितुमशक्यत्वात् । फलत इत्यध्याहारेण योजने तु ब्रह्मज्ञाननिखिलप्रपञ्चज्ञानयोर्यकि- चिदेकफलसाधनत्वस्यानुत्कर्षकरत्वेनोपक्षेपायोगात्; यावतां तत्फलानां ब्रह्मज्ञाननिरपेक्षाणां तेन सिद्धयभिधानायोगान्मो- क्षरूपैकफलकत्वस्य काकदन्तादिज्ञाने नितरामदृष्टेश्च । यथा. कथंचित्तदुपयोगाभ्युपगमे चानुत्कर्षकरत्वं सुस्थितम् । तथा प प्रोव जगतस्तत्त्वं न त्वन्यदिति पर्यवस्यति ॥ तमेव घार्थम् 'यथा सोम्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं वि- ज्ञा स्याद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृचिकेत्येव सत्यम्' इत्यादिना गुरजिहिकान्यायेनोपपादयति । तस्य पायमर्थ:-हे सोम्य, यथा एकेन मृस्पिण्टेन विज्ञान सर्व मृण्मयं सन्मृत्ति ण्डविकारजातं तत्त्वतो विज्ञातं स्यात् शरावादः तत्कार्यस्य पा. रमार्थिकत्वादिदं न युज्यते इति शहां निराकरोति वाचारम्म- नं वागालम्बनं विकारो नामधेयमान परमार्थ इत्यर्थः । अयं Sr.5 ·, श्रुतिमतोद्योत । पण्डित इति नाममात्रम्- इत्यादौ तथा दर्शनात् , मृत्तिकेति तन्मृतिपण्डत्यर्थः, इतीति प्रकारार्थक इत्यादिकमेवेत्यर्थ , सत्यं पारमार्थिकमिति, एवमुपक्रान्तेऽथे उपपत्तिर्दर्शिता। तामेव च प्रकटीकर्तु निखिलजगन्निमित्ताभिन्नोपादानत्वम 'मदेव' इत्यादिना दर्मितम् , 'ऐतदात्म्यमिद मर्व तत्मत्य स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' इत्युपक्रमाविरोधेन उपमहतम, अभ्य. स्तश्वायमेवाओं नवकृत्व , अपूर्व चेदमात्मतत्त्व प्रमाणान्तरा- प्रसक्ते , फल च 'यावन विमोदये अथ सपत्स्ये' इति दर्शितम, एकविज्ञानन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानादेवार्थवादोऽप्यर्थ सिद्ध इति । एवं चौपक्रमादितात्पर्यलिङ्गपर्यालोचने ब्रह्मान्यस्य सर्वस्यातात्विकत्वप्रतिसधानात्तत्त्वावेदकत्वेन प्रागवताना वेदान्ताना त-मानपरत्व सिध्यतीति सर्व चतुरश्रम् ।। यत्तु एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य सादृश्यप्राधान्याभ्यामुप. पत्ते न प्रपञ्चमिथ्यात्वपरमेतद्वाक्यम्, 'वाचारम्भणम्' इत्यादेरपि नोक्तोऽर्थ , किं तु मृत्तिकेत्यादि वैदिकमेव नाम धेय नित्य धार्य सर्वदा ज्ञातव्यमित्यर्थ । सत्यमित्यस्यार्थाव्यभिचा- रीत्यर्थ । वाचा वागिन्द्रियेणारम्भण व्युत्पादन यस्य तत् वा- चारम्भण सालेतिक नाम विकार विविधप्रकार प्रकारप्रका. रिणोरभेदान् विविधप्रकारवदित्यर्थ । साङ्केतिकनामानि पुरु- ·श्रुतिमतोषोत । ३ पमतिवेषिध्येण विविधप्रकाराणि भवन्तीत्यनित्यानि । न हि नित्य पुरुषोत्प्रेक्षया भवतीत्युक्त मवति । तथा च नित्य प्रथे- मोत्पत्तिकसवन्धवत्वात् परानपेक्ष प्रधानम् अनित्य तु काल्प. निकशफिमरवात्तदपेक्षमप्रधान भवतीत्यर्थ पर्यवसित । तथा च यथा प्रधानसस्कृतज्ञानादप्रधान साङ्केतिकमपि ज्ञातामिव भवति ताज्ञानप्रयाजनप्रयोजकज्ञानविषयो भव तीत्यथ , पव प्रधानस्य परमात्मनो ज्ञानादप्रधान क्षात. मिव भवतीति । इद च 'येनाश्रुत श्रुत भवति इति प्रति. ज्ञाताओंपपादनपर न तु 'यथा सोम्य' इत्यादिष्टान्तोपपा दनपरम्, प्राधान्यात परिक्षानात्प्राकृताज्ञोऽपि पुरुष । विद्वा नित्युच्यते सद्भिरेव नित्य परात्मविदिति । यथा सोम्य' इत्यादेवायमय - यया सोम्यकन मृत्पिण्डन तत्सादृश्या सर्व मृण्मय विज्ञात स्यादिति । एव च सादृश्यप्राधान्या भ्याम् एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमुपपादित भवति । प्रशवादो फव्याख्या तु न युका, एकतिपण्डविज्ञानात्पर्वमृद्विकारज्ञा- नायोगामसनिकृन्तनिकारष्टान्ते तस्या अन्त्यावयवित्वेन का. यान्तरानुपादानत्वात् एकपिण्डादिपदाना वयापत्तेश्च । न हि सत्यस्य विज्ञानादसत्यस्य विज्ञानम् , शुक्तिकामाने रजत ज्ञाननिवृत्तेरेव दर्शनादिति ॥

·१४ श्रुतिमतोद्योतः । वन्मन्दं साहतिकनाम्नो गगांदरपि विविधप्रकारत्वा- भावात्। न हि गगरीशब्दः पुरुपतिवैचित्र्यात् प्रकारा- न्तरमाप्नोति । पुरुषभेदेन साङ्केतिका: शब्दाः भिद्यन्त एवेति चेत्, किं चात:! तावता गगर्यादिशब्दानां रूपान्तरापत्त्यभावात् । विविधप्रकार इत्यस्य विविधार्थको भवतीत्यर्थाभ्युपगमे संस्कृतस्यापि हर्यादिशब्दस्य विविधार्थ- कत्वात्संस्कृतसाङ्केतिकयोरविशेषः । ननु सत्यमेवैतत् तथापि साङ्केतिकस्य नानार्थत्वं पुरुषविशेषापेक्षं संस्कृतस्य तु तदौत्पत्तिकमिति विशेषोऽस्तीति चेत्, तर्हि सापेक्षत्व. निरपेक्षत्वे एव अप्राधान्यप्राधान्यनिर्वाह के श्रुत्या दर्श नीये; न तु प्रधानाप्रधानसाधारणं विविधार्थकत्वमित्यही श्रुतिव्याख्याननैपुण्यम् । विकारशब्दश्चैवमाधुनिकलभणा- क्रान्तः स्यात् । एवं नामधेयमित्यत्र धार्य नामेति सा. देतिकसाधारणम्, नित्यधार्यता तु लक्षणागम्या बाधिता घ। न हि विद्वद्भिरपि नित्यं धार्यते । सत्यमित्यस्याव्यभिच- रितार्थकपरत्वमपि न विना लक्षणाम् । तत्त्वं च न तावदेका. र्थकत्वम् , हर्यादिसंस्कृतपदाव्यापकत्वात् ; पुरुषनिरपेक्षार्थ- कत्वं तदित्युक्तौ च भवति श्रुतिकचाकर्षणं स्वमनोरथावाप्तये न तु श्रुतिदयानुगुण्याय ; अत्रापि च प्राधान्यहेतुः निरपे- ·. श्रुतिमतोद्योतः। अत्वमेव वाच्यं नान्यदिति।शब्दस्य स्वार्थकत्वे मृत्तिकाशब्द. स्य स्वरूपपरत्वं निर्मूलम् ; स्वरूपार्थकत्वे च तत्तुल्यानां मृरस्नामृदादिपदानां सत्यत्वावधारणानुपपत्तिरिति संको- चेन तन्नयनमावश्यकम् । एकेनेत्यादौ एकपदपिण्डपदयोयध्ये तवापि दुष्परिहरम् , एकवचनेनैवकत्वलाभात् । जात्येकवच. नशंकानिवृत्तिस्तदुपादानफलमिति तु ममापि तुल्यं मय.यऱ्या च तवाधिकम् । एतादृशविज्ञानस्यानुत्कर्षकारित्वात्मकतानुप. योगः; न हि काकदन्तकपिगुदाभ्यामपि विज्ञाताभ्यां पदा. र्थस्वाभिधेयत्वादिना तत्सदृशं सर्व जगम विज्ञायते ; भत्य- न्तसादृश्यस्य च परमेश्वरस्य पश्वादिषु, किंबहुना ! प्रह्मा- दिप्वप्यनुपपत्तेः । तस्मात् परकीयापव्याख्यानस्य हेयत्वात् एक एवार्थो रमणीयः । तत्र च यथा सत्यनह्मविज्ञानात्सर्व. विज्ञान तथोपपादितं प्राक् । सिद्धान्त अन्त्यावयव्यसंप्रतिपत्तेः नवनिकन्तनिकादेरपि स्वकार्यशकलाद्युपादानता संभवत्येव क्षीरादेर्दध्यायुपादानत्ववदित्यायन्यत्र विस्तरः । एवं च ब्रह्मा- तिरिक्तस्य सर्वस्यानिर्वाच्यत्वात्सर्वमुको न भेदावस्था- नशङ्का ॥ किं घ मुफत्वभेदयोः व्याप्तिमाइकतर्कामावादप्रयो- जकोऽयं हेतुः । यत्तु यदि मुक्तो भिन्नो न स्यात् तदा तस्य ·- भुतिमनोयोतः। १७ च। अहिंसा समता तुष्टिस्वपो दानं यशोऽयश: भवन्ति भावा भूतानां मच एव पृथग्विधाः' 'यस्मारक्षरम- तीतोऽहमारादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि वेदे लोके । प्रथितः पुरुषोत्तमः' इत्यादिभिज्ञानित्वाज्ञानिवेश्वरत्वे शिव- व्यत्वोत्कृष्टत्वापकृष्टत्वादिभिर्मेदवचनं तमास्यत्मतिलम् । आसंसारमीशात्कस्पितभेदस्य जीवस्वरूपस्याभ्युपगमात् स्व- प्रयोजकाविद्याविलयं विना भेदविलयायोगात् । ईश्वरानुभव. गम्यत्वाद्रेदः सत्य इत्यपिन, ईश्वरज्ञानस्य असत्वेन शशविषा. नविषयकत्वामाचे असर्वसत्वापत्तेः सदावे शशविषाण एवं মাসু। যানন রাহােমশ্বর ব সা- त्यसिद्धम् । कि धेशस्य सर्वशत्वमागमेनैव प्राशम् । क्या च तात्पर्यलिङ्गसचिन तेनाद्वैवपरमार्यत्वसमिप्यात्वयोर्टटी- करणे उत्तानुमानस्य प्रमाणाधः । न चैवमीश्वरस्य भ्रान्त- त्वापत्तिः प्रातिहि तरिमे तदात्मताप्रत्ययः न तु बाधित. विएयफप्रत्ययमात्रम् , शशविषाणमसदिति प्रत्ययस्य तच्छ न घट इत्यादिप्रत्ययस्य च भ्रान्तित्वापत्त:, एवं अनि- वान्यं जगत्तात्विकत्वेनाविषयी कुरतोऽनिर्वाच्यत्वेन वि. पपीकुर्वती भगवतः प्रत्ययस्य भ्रान्तित्वाभावेन तस्य भ्रान्तत्वापादनायोगात् । वास्तु प्रत्यया आरोग्यानात्मक- ·श्रुतिमतोद्योत.। मधिष्ठानं तदात्मनावगाहन्ते इति भवन्ति भ्रान्तय ॥ पत्त 'इद ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागता. । सर्ग: ऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च' इति, 'यदा पश्य पश्यते रुक्मवर्ण कर्तारमीश पुरुषं ब्रह्म योनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरखन परम साम्यमुपैति' इत्यादिवचनैर्मुक्तेश्वरयोर्भेदगर्भसाम्योक्तभेदस्य मुक्तिकालीनत्वावगमात् पारमार्थिकत्वमिति, तदपि मन्दम् , समान एको धर्मों येषा ते सधर्माण तेपा भाव सायं. मिति व्युत्पत्त्यारे भेदाप्रतीते , समानाधिकरणसमानजा- तीयेत्यादी समानशब्दस्यकस्मिन्नपि प्रयोगबाहुल्यात् , निर जन साम्यमुपैतीत्युक्त्यैव निरजन वादिना साम्पलाभान् , परमपदवैयर्यप्रसनेन परमसाम्यस्याभेदरूपताया एव वा. च्यत्वाच्च । 'परेऽव्यये सर्व एकीभवन्ति' 'ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' मावायोपपद्यते । तद्भावभावमापनस्ततोऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदो भेदन तस्यामानकृतो भवेन् । वि. भेदजनकेऽशाने नाशमात्यन्तिक गते । आत्मनो ब्राह्मणों भेदमसन्त क करिष्यति' इत्यादिश्रुतिस्मृतिशतानुरोधादुका- यस्य प्राह्मत्वान् । न चैतानि वाक्यानि सादृश्यादिगोणा. र्थपरतया नेयानि, स्वारस्यहाने हेत्वभावात् , खत प्रमाणे .

·श्रुतिमवोद्योतः। ४९ प्रमाणान्तरानुसरणनैफल्यात; पौरुषेयं हि वाक्यं दााय संवादमपेक्षते न निर्णीतवात्पर्यको निदोष आगम इति !! ननु भेदामध्यात्वानुमानादिकं प्रमाणं न वा, आधे, मि. ध्यात्वादेस्तात्विकत्वापतिः द्वितीये भेदतास्विकत्वापत्तिरिति चेत् , न, भेदमिध्यात्वानुमानादेरनिर्वाच्यभेदषोधकत्वेन ता- स्विकप्रामाण्यशून्यत्वेऽपि भेदसत्त्वापादकामावात् । मिथ्या- मिध्यात्वकत्वेन तदापादनं च प्रागेव निरस्तम् । यत्तु भेदन- त्ययो यथार्थः, मेदमिथ्यात्वप्रत्ययस्यायथार्थत्वात् । न चान है. तुमाध्ययोयधिकरणत्वं दोषः, तद्धि पक्षधर्मवाविघटनाहासि- विघटनाता अतिप्रमाद्वा दोषः स्यात् । नायः, पक्षधर्मताया अनावश्यकत्वात् ; स्वयमसिद्ध कथं साधयतीति चेत्, न भूमो. ऽसिद्ध किंतु पक्ष एव; तासत्कथं तत्र साधयतीति चेत्, भय सत्र सत्कथं तक्षापरं साधयेत् दर्शनादिति चेत् , समम् , रश्यते हि पक्रभ्रमात्कुलालासस्यनुमानम् , तद्वान् देशः पक्ष इति चेत्, किमेवं लौकिकी प्रतीतिः, उन पक्षधर्मसावश्यंभा. वादित्य करूयते ! नायः असिद्धः न द्वितीयः परस्पराश्रय. प्रसङ्गात् । किं घ रसापानुमाने यारशी पक्षधर्मदा न ताह- शी धूमादम्यनुमाने तन यया ययादर्शन व्यवस्था क्या कधिसक्षधर्मता फधिमेति व्यवस्था किं नाधीयते । न ·अतिमतोद्योत । द्वितीयः, चक्रभ्रमणादौ वैयधिकरण्येऽपि व्याप्तिदर्शनात् । किं च धूमादग्न्यनुमाने यदि समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिः तदा धूमदर्शनात् तदर्वाग्भागे वहयार्थिनः प्रवृत्तिर्न भ्यात् । अथ तत्रापि य अर्ध्वमागे घूमवान् सोऽर्वाग्भागेऽग्निमानिति व्याप्तिरिति चेत्, न, स्वतो व्यधिकरणयोर्वाचोभङ्गयैव सा- मानाधिकरण्ये अनुमानव्यवहारस्य काल्पनिकत्वप्रसङ्गात् । समानदेशकालयोव्याप्तिदर्शनेऽपि भिन्नकालयोर्यथा व्याप्तिर्द. निबलाबाह्या तथा भिन्नाधिकरणयोरपीति को दोष । तृती. यस्तु दर्शनादर्शन निरसनीय इति संक्षेप इति ॥ तन्न, यत उक्तप्रत्ययस्य अयथार्थत्वं मिथ्याभूतायथार्थत्वा- बगाहित्वं मिथ्यात्वं च नात्यन्नासत्त्वम् , किं त्वनिर्वाच्यस्वम् । न च तावता भेदप्रत्ययस्य पारमार्थिकभेदविषयकत्वरूपसत्यत्न. सिद्धि , भेदतन्मिथ्यात्वयोर्द्वयोरेव अनिर्वाच्यत्वोपपत्तेरसक- दावेदितत्वादिति । किं च व्यधिकरणम्य हेतोन साध्यग. मकता, वैयधिकरण्यस्य व्याप्तिमकत्वात् । तथाहि- व्या- निस्तावदविनाभावो व्यापक सामानाधिकरण्य वा स्यात् नोभयमपि साध्यशून्यदेशवर्तिनो हेतो सभवति । स्यादेतत् , यदि तावन्मात्र व्याप्ति स्यात् ; न तथा, किं तु साध्या- भावप्रयोज्याभावप्रतियोगित्वमपि, एव च कुलालासत्यभावे ।

·भूतिमतोद्योत । , चक्रभ्रम्यमावास्यधिकरणचक्रनम्यभावोऽपि कुलालासस्य- भावप्रयोज्य इति चक्रनमे कुलालासत्तिव्याप्यत्तमप्रत्यूहम् । एवमधोदेशे नदीपूराभाव पूर्वदेशस्यपृष्ठयभावप्रयोज्य इति व्यधिकरणस्यापिनदीपुरस्योर्ध्वदेशस्थवृष्टयनुमापकत्वमिति धे स्, न, कुलालासस्यादे कारणतावच्छेदकादिभिन्नस्य चक्रभ्र- म्यायभावप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वे मानाभावात् । ननु कु लालासत्ति कुलालकृत्युपादानस्त्रम् उपादानतासबन्धन ताद- शकृतिपर्यवमितम् तद्भावश्च चक्रभ्रम्यभावप्रयोजक , नोदना- रुय कुलालसयोगो वा सा, एव च तदभावयो कारणाद्य- भावतया पध्रम्यभावप्रयोजकत्व सभवतीति चेत्, न, एव सति ईदशकुलालासतिचभ्रम्पो वैयधिकरण्याभावेन व्यभिकरणयो यातावरष्टान्तत्वात् । न च चक्रभ्रमिदर्शना क्रिसमीपे कलालोऽस्तीत्यनुमिति सर्वानुभवसिद्धा, सा कय मुपपद्यत इति वाच्यम्, कुलालबदशनिष्ठसामीप्यप्रतियो- गित्वशून्ये चो भ्रमेरकृतित्वदर्शनादव तत्समवात् । न चैवमपि कुलालोदश्यकचक्रसमीपवृत्तित्वादिविधेयकानुमि- त्यनुपपत्तिदुरिवेति वाच्यम् , स्वाश्रयदेशनिसामीप्यप्रति. योगितसन्धित्वस्य पत्रसमीपतित्वव्याप्यतया तेन वाह. शव्यामिहदशाया तदुपपत्ते , अन्यथा कल्पनागौरवात् ।

·अतिमलोपोतः । सादिकमपि न युत्तम, अनवच्छिन्नमूलस्यैव धूमस्य पहिगमकरवात्तग्य पदिममानदेयस्वानपायान । प्रपति वत्रामाणठरवविवेके । एकजीववाद न काप्यनुपपत्तिः । नन्वेकस्य जीवस्व हाय भेदनिष्ठरवातत्रामही वर्धन; तथा च न कदाप्यद्वै. धनियो भवेत् ; एवं घ अनिर्मोभप्रपञ्चपारमार्थिकत्वा- घापतिरिति घन ; न, यथा जीव म्वातन्यामिमानस्याना- विवेऽपि पुण्यपरिपाकवशात् भगवदनुप्रहादिना तन्निवृत्तिरे- वमनादिभवमंचितभेदवामनम्यापि पुनः ममाराधितपरम- पुरुषस्य तदनुमहात्तनिवृत्तिमंभवान् मुक्तिश्रुतिप्रामाण्याच । नप शुकवामदेवादिमुक्तिश्रुतिवरमा अर्थवाद एवेति युरुम , यतः अर्थवादी हि पुरुषम्य प्रवर्तनायामुपयुज्यते ; अमति च पुरुषार्थ कास्योपयोग इति त्वमेव सुचिरं विभावय । न कजीववाद प्रमाणामाव', 'मायां तु प्रकृति विद्यात्' इति श्रुतप्रकृत्यैक्ये लाधवानुमंधानेन उपाध्यक्ये तदुपहितैक्यस्य 'जीवेशावाभासेन करोति' इत्यादिश्रुत्युपोद्वलितन्यायेन सिद्धः । यत्त्वेवावन्तं कालं कस्याप्यमुक्तो अनाश्वासादप्रे. ऽपि मुक्तिस्तुल्यन्यायेन न स्यादिति, तदयुक्तम् , बहुजी- ववादेऽपि एतावन्तं कालम् अमुक्तस्यास्य कथममे मुक्ति ·श्रुतिमलोपोतः । ५३ स्यादिति दोषसाम्यात् अनाश्वासहेतोस्तुल्यत्वात् । प्रमाण- बलात्तनिरासश्च प्रकृतेऽध्यक्षतः । यत्तु सत्योपाधिकसत्य- भेदवाददूषणं तदपि न, आमुक्तेर्भेद एव स्यानीवस्य च परस्य च- इति तदुक्त्या संसारदशायां भेदाभावानभ्युपग. मेन ईशे जैवसुखाउनुसंधानापादनायोगात् अमे च ऑपा- धिकभेदनाशे भेदाभावोऽप्रत्यूद इति न मुक्तपरैक्पविरोधः । ननु मुक्तो परमेश्वरस्वरूपातिरिक्तं जीवस्वरूपमस्ति न वा; आधे भेदो नास्तीति पारिभापिकं स्यात्। न द्वितीयः जीवस्य मुक्त्यनन्वयप्रसादिति चेत्, मैवम् , नित्यं हि जीव. स्वरूपं परमात्मैव अनित्यं च सांसारिक रूपम् , एवं चौपा- धिकसांसारिकरूपस्य परमणि लय एव मुक्ति: नित्यरूपेण घ मुक्यन्वय इति न किंचिदसमबसम् । किं प त्वन्मते भेदाभावेऽपि यथा ईशतदानन्दस्वरूपद्वयं स्वीक्रियते एवं पामप्यस्तु । ननु मया विशेषोऽभ्युपेयते इति चेत्, कि- चात:! त्वन्मते सविशेषात्यन्ताभेद इद मन्मते निर्विशे- पात्यन्ताभेदेऽपि व्यक्तिद्वयाभ्युपगमसंभवात् स्वरूपस्यैव वि. शेपत्वसंभवाद। यद्यप्येवं संचारदशायामपि विना भेदं व्य. कियाभ्युपगममात्रेण सर्वनिर्वाह मामुळेभेदाभ्युपगमो भ्यर्थ भापरस्पते; सयापि प्रत्यक्षागमरूपप्रमाणद्वयवास्विक.

·५४ श्रुतिमतोद्योत । स्वनिर्वाहाय भेदोऽप्यवश्य वाच्य तस्य स्वाभाविकत्वे न तदभाव कदापि इति अद्वैतश्रुतिरप्रमाण वा स्यात्, अ. स्वारमिकार्था वा इति भेदप्रत्यक्षाभेदश्रुत्यविरोधाय भेदस्यो. पाधिकत्वाभ्युपगम इति युक्तमुत्पश्याम । एव च मुक्त पूर्णानन्दनिर्भेदचि-मात्रात्मक इति सिद्धम् ।। पूर्णानन्दशरीरमद्वयमखण्डात्मप्रकाशात्मक सत्यानामपि सत्यमन्तरहित धर्मादिभेदोज्झितम् । या ब्रह्म प्रतिपादयत्युपनिषदेवी तदीयाशय स्पष्टीकारचणौ च या मुनिवरौ ता तो च नित्य नुम ॥ अखण्डानन्दविज्ञानसत्यान्तरहितात्मनि । वासुदेवे परब्रह्मण्यमला भत्तिरस्तु न ॥२॥ चिर जीवन्तु यहुधा गेहे शूरा प्रलापिन । श्रीमत्परमहसाना न ते निन्द्या कदाचन ॥३॥ इति श्रीमपरमहसपरिवानकाचार्यश्रीमच्छपरभगवत्पादपूय चरणानुग्रहलब्धबहाविद्यावैशयस्य श्रमब्रह्मान दसरस्वती सारस्वतमाम्रा यानुभवसमेधमानयुक्तिशतधारो सारित विपक्षगिरिनिचयस्य भत्र्यम्यास्य कृति लघुश्रुतिमतापातारय प्रकरण समाप्तम् ॥

·॥ॐ॥ ॥ गुरुश्रुतिमतोद्योतः ॥ पूर्णशानाय निर्भेदपरमानन्दमूर्तपे। ग्यासशंकररूपाय धीपरप्रमणे नमः। विमतो भिन्न. मुक्यात, यदित्य तत् तथा यथा संप्रतिपामित्युक्त, शुद्धचिन्माने मुक्त भेदस्याभ्युपगमात् सिद्धसाधनम् , मुक्तिदशागा धर्मिविशेषणत्वे परं प्रति अ. सिद्धि., सर्वगुक्तो कालानभ्युपगमा , सर्वमुक्तिकालस्य स्वन्मतेऽस्यलोकत्वास । मुक्तिदायां कालो नाभ्युपेयते इति व्याहतमिति चेन्न, तत्वज्ञानस्य स्वसमानविषयकस्वममा नाधिकरमावानसत्प्रयुक्तदृश्याधिकरणकालपूर्वखाभावनियमा. भ्युपगमेन फलतस्तनिरासात् । एतेन मुक्तिकालावन्छिन- भेट्वस्वं साध्यमित्यापि परास्तम् , परं प्रति साध्याप्रसिद्धि- सिखसाधनयो: विवक्षाभेदेन दुप्परिहरवान् । अत एवं पारमार्थिकभेदोऽपि न साधनाईः। यत्तु विज्ञानाधास्यभेद. . सायते इति, सन् असन् , स्वशब्देन दृष्टान्तोक्तौ सिद्ध- ·श्रुतिमतोद्योत.। साधनात् , पक्षोक्तावप्रयोजकत्वात् , न हि परमात्मनि स्वज्ञानाबाध्यभेदानभ्युपगमे किंचित् बाधकमस्ति । यत्तु मुक्तत्वात् इत्यस्य बन्धससर्गाभाववत्त्वात् इत्यर्थ इति , तत् असत्, अभाववत्त्वात् इत्यस्यैव हेतुत्वसभवेनेतराशवैय- र्थ्यात् । यत्तु अत्र केनचित् उक्तम् एव मति प्रमेयत्वाटीना केवलान्वयित्वमङ्गप्रसङ्ग , तत्रापि विषयताया एव केवलान्व. यित्वम् इत्यस्य सुवचस्वात् इति, तदुपहसनीयमेव, प्रमा. विषयतात्वेन हेतुत्वविवक्षाया समानाधिकरणव्याप्यतावच्छे दकान्तराघटितधर्मवैव व्याप्यतावच्छेदकतावादिप्राचीनमते व्वाप्यत्वासिद्धेदुंरत्वात् । नव्यमतेऽपि आधिक्येन निग्रह तस्यानुत्तरत्वात् । अभ्युपगतश्च तान्त्रिकैराधिक्येन निग्रह । स च हेत्वाधिक्यवत् हेतुविशेषणाधिक्येऽपि तुल्य । अ. न्यथा वह्निमान् काकदन्तविषयकज्ञानविषयधूमववादित्यपि प्रयुजानो न निगृह्येत । एतेन बन्धात्यन्ताभावहेतुत्तापक्षोऽपि प्रत्युक ॥ अथायमाशय , मुकत्वात् इति एकेन पदेन क्रोडीक- तस्य स्वसमानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरपटितस्या- पि हेतुतावच्छेदकत्व युक्तम् , स्वरूपसबन्धरूपाया साध्य- सामानाधिकरण्यावच्छेदकताया. तार्किकशिरोमण्यादिभिर्दू ·श्रुतिमतोद्योत । पितत्वात् , पारिभाषिक्याश्च व्याप्यतावच्छेदकताया व्या. प्यतावच्छेदकधर्मान्तरपटितधर्मसापारण्यात्, आधिक्येन निग्रह परमवशिष्यते, न घ सोऽपि, एकप्रयनेनैव विशि वार्थलाभेन प्रयनान्तराभावात् , काकदन्तत्यादौ च नैकेन पदेन विजिष्टार्थलाभ इति यनान्तरस्यावश्यकतया आधिक्येन निमहो दुर्वार इति , मैवम् , निरुपपदमुक्तिशब्देन आत्यन्ति- कबन्धशून्यस्यैव लाभेन दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वात् , तद- नुरोधेन श्रुतार्थमपहाय वद्धतादशासाधारणार्थविशेष लक्षणान- यणे अभावरूपलध्वर्थे एच लक्षणामात्रेण निर्वाह निष्प्रयोज- मगुर्वर्थलाक्षणिकताया भपि भाधिक्यरूपनिमहापादकताया दुचारस्वात् । यदपि मुक्त इति पक्षनिर्देश सिद्धसाधन स्यात्, ससारान्मुक इत्युक्तावप्रसिद्धविशेष्यत्वादिशा स्यादिति त- निरासाय विमतप्रणम् , तथा च यदि विशेष्यो मुक्कामा अप्रसिद्ध स्यात् बदा फिमाया विमति स्यात्, यदि वि. शेषण भेदोऽप्रसिद्ध स्यात् तदा किमुल्लेखिनी विमति स्यात् , यदि वा मुकात्मनि भेद सिद्धो शाधितो वा भवेत् , तदा न्यसरपक्षनिश्चयात् न विमति स्यात, मस्ति चेयम्, अतो नाप्रमिस विशेष्यस्वाप्रसिद्धविशेषणत्वमिद्धार्यत्वप्रमाणपाघाइ. ति, एतनोदाहरणेऽपि सतिपत्रमाणाप साध्यसाधनपत्या. St 6 ·श्रुतिमतोद्योतः । युद्धारः प्रयोजनं व्याख्यातम् अन्यथा यथा निगडमुक्त इति अवक्ष्यत् इति, तन् मन्दम् ; विमतमिति उक्तिमात्रेणोक्तशङ्का- निरामे विमतं मिथ्या दृश्यत्वात् मंप्रतिपन्नवदित्युक्तिमात्रे. दृशदोषनिवारणसभवात् तत्र तवाश्रयामिद्धयमिद्धत्रि- शेषणत्वााद्भावनामंगतेः । प्रकारान्तरेणाद्भावनपरिहारौ च प्रकृतेऽपि तुल्यौ ॥ यत्तु मुक्तस्य भेदमात्रानङ्गीकारेणाभिपन्तं प्रति प्रकृतप्रयो- गः, नात: सिद्धसाधनादि इति, तन्न, मुक्ते सर्वमुक्त्यन्यद- शायां भेदमानानङ्गीकर्तुळदिन एवाभावात् । सर्वमुक्ती कालानभ्युपगमात् , भावाद्वैते सिद्धसाधनात् ; ध्वंसवदभावा. न्तरस्यापि तत्रोपगमात् । यदपि प्रागवस्थायां येन भेदेन विशिष्टस्तेनैव भेदेन मोभेऽपीत्ययमत्राथों विवक्षित इति न कश्चिदोष इति ; तदपि न, उक्तवाचोभङ्गपा मुक्तिप्राकालाव. च्छिन्नभेदवत्वं साध्यम् इति विवक्षायां सिद्धसाधनात् । यदि च मुक्तिकालावच्छिन्नश्चैत्रः स्वनिष्ठयावदिवानिति साध्यम्, पक्षतावच्छेदककालावच्छिन्नत्वविशिष्टसाध्यानुमि- तेरुद्देश्यत्वाच न सिद्धमाधनादीति विवक्षिवमित्युच्यते । तदा अप्रयोजकतैव, विपक्षे बाधकाभावात् ; अन्यथा मुक्तः स्वनिष्ठदुःस्वप्रागभाववानियादेरपि अनाभासवप्रसङ्गात् ।

·श्रुतिमतोद्योतः। आगमबलादेषामाभासत्वमिति चेत् , तुल्यम् प्रकृतेऽपि । अ. नवच्छिन्नविशेषणतया भेदवरवं माध्यमतो न सिद्धमाधन- चेत्यपि प्रत्युक्तम् । अय परमात्मप्रतियोगिकमेवत्वं सा. ध्यम्, बन्धप्रध्वसाधिकरणत्वं च हेतु', अतो न सिद्ध- साधनादीति चेत् , मैवम् , परमात्मशब्देन जगत्कर्तृत्वादि- विशिष्टविवक्षायां सिद्धसाधनात् ; सत्यादिपदतात्पर्यविषयवि. वक्षायामपि व मुक्तिकालावच्छिन्नमद्धेदस्य माधने मुक्ति- पदेन सर्वमुक्तिविवक्षणे अप्रसिद्धविशेषणता, तस्यात्वद्री त्या भदोयत्वे बाध , अनवच्छिन्नविशेषणतया तत्साधने च संदिग्धानेकान्तता, अनुकूलतास्फूर्ती पक्षान्तीवेण व्य- भिचारसंशयस्यापि दूषकत्वात् । अत एव पक्ष. साध्याति- रिक्तपक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वात् इत्यादीनामसाधना । स्पष्टश्चायमों दीधित्यादाविति दिक् ।। नन्वन न सिद्धसाधनमुद्भावनाईम्, त्वया प्रातिरिक्त स्य सर्वस्यापि अप्रामाणिकत्वाभ्युपगमात्; न ह्यप्रामाणि. काभ्युपगमेन मिद्धमाधनोपन्यास प्रेक्षावतां युक्त , सति अतिप्रसङ्गात् इति चेत्, मैवम्, यतो जल्पादौ सि. धमाधनतोदावन उद्देश्यानुमित स्वव्यधिकरणधर्मावन्छि. अविषयताकान्यत्वेन पराभ्युपगम एक सन्त्रं न तु अनुमिति- तथा ·श्रुतिमतोद्योतः। आगमबलादेषामाभासत्वमिति चेत् , तुल्यम् प्रकृतेऽपि । अ. नवच्छिन्नविशेषणतया भेदवरवं माध्यमतो न सिद्धमाधन- चेत्यपि प्रत्युक्तम् । अय परमात्मप्रतियोगिकमेवत्वं सा. ध्यम्, बन्धप्रध्वसाधिकरणत्वं च हेतु', अतो न सिद्ध- साधनादीति चेत् , मैवम् , परमात्मशब्देन जगत्कर्तृत्वादि- विशिष्टविवक्षायां सिद्धसाधनात् ; सत्यादिपदतात्पर्यविषयवि. वक्षायामपि व मुक्तिकालावच्छिन्नमद्धेदस्य माधने मुक्ति- पदेन सर्वमुक्तिविवक्षणे अप्रसिद्धविशेषणता, तस्यात्वद्री त्या भदोयत्वे बाध , अनवच्छिन्नविशेषणतया तत्साधने च संदिग्धानेकान्तता, अनुकूलतास्फूर्ती पक्षान्तीवेण व्य- भिचारसंशयस्यापि दूषकत्वात् । अत एव पक्ष. साध्याति- रिक्तपक्षधर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वात् इत्यादीनामसाधना । स्पष्टश्चायमों दीधित्यादाविति दिक् ।। नन्वन न सिद्धसाधनमुद्भावनाईम्, त्वया प्रातिरिक्त स्य सर्वस्यापि अप्रामाणिकत्वाभ्युपगमात्; न ह्यप्रामाणि. काभ्युपगमेन मिद्धमाधनोपन्यास प्रेक्षावतां युक्त , सति अतिप्रसङ्गात् इति चेत्, मैवम्, यतो जल्पादौ सि. धमाधनतोदावन उद्देश्यानुमित स्वव्यधिकरणधर्मावन्छि. अविषयताकान्यत्वेन पराभ्युपगम एक सन्त्रं न तु अनुमिति- तथा ·श्रुतिमलोद्योत । दशायामपि तदभ्युपगमो नोषित , सदसतो प्रबन्धायोगात्, असतो निराधिकरणकत्वाति चन, मैवम् , अत्यन्तासत एव तयात्वाभ्युपगमात्, भेदस्य च भनिर्वाच्यत्वात् , न चानिर्वाच्यत्वासिद्धि , ख्यातिबाधाभ्यामेव तसिद्धे । तथाहि-शुक्ताविद रजतमित्यादिप्रतीतो प्रकारीभूतो धर्मि- तावच्छेदकादितोऽन्यो न सन् बाध्यत्वात् इति तु तवापि अनुमतम्, नापि अत्यन्तासत्, यतोत्यन्तासत्व नास्ति सत्त्वेनाप्रतीयमानत्वम्, अनुभवविरोधात् , नापि निस्वरू- पत्व अपरोक्षत्वानुपपत्ते , प्रत्यक्ष हन्द्रियार्थसनिकषजन्यम्, न चासता इन्द्रियस्य मुन्निकर्ष सभवति । असद्रजत रजतत्वप्रकारेण भाति न था, न्यथाख्यात्यापत्ते , तुल्ययुक्त्या भ्रमे परमार्यरजतस्या. पि भानप्रसनाथ 1 न च परमार्थरजतमाने असदेव रजतममादित्युत्तरलौकिकप्रत्ययविरोध , तथापि असति धर्मिसत्तानपेक्षस्य रजतवादेरभावन असदेव रजतमिति रजवशब्देन असदुल्लेखायोगेनौत्तरकालिकप्रत्ययविरोधसाम्या- त् । रजतत्वमसदेवेति चेत्तथापि रजतशब्देन तदुल्लेखानुप. पतिरस्त्येव, रजतशब्दस्यासत्प्रवृत्तिनिमित्तकरवाभावात् प्रवृत्तिविषये भविद्यमानस्य प्रवृत्तिनिमिचवायोगात्, रजत- नाध

·६
श्रुतिमतोद्योत ।
त्वशब्देन तदुल्लेखायोगाच, रजतावृत्ते रजतत्वशब्दार्थत्वायो
गात् । पारमार्थिकस्य रजतत्वस्य असद्वृत्तित्वमनन्यगत्या.
उपेयमिति तु स्ववचनविरुद्धम् , नि स्वरूपेण तस्मिन् तद
भावात् । तस्मादकामेनापि अन्यथाख्याति अनिर्वाच्यख्या
तिर्वोपेया। न चान्यथाख्याविस्वीकारे विनिगमनाविरहेण
रजतभ्रमे सर्वेषामेव रजताना भानापत्त्या गौरवादसत्स्या-
तिस्वीकार एव उचित इति वाच्यम्, रजतत्वादिशून्यत्वा
विशेषेण कस्य वा असतो भ्रमविषयत्व कस्य वा नेति वि.
निगमनाविरहण वन्मतेऽपि महत्तरगौरवापत दुर्वारत्वात् ,
प्रागुक्तानुपपत्तिश्चाधिका । असतामानन्त्य तु जयतीर्थानुमतम् ,
उक्त हि तेन । न द्वितीय , भ्रमात् रजतार्थिप्रवृत्त्यनुपपत्ते ,
तस्येष्टतावच्छेदक धर्मिससर्गानवगाहित्वात् । अन्यथाक्या-
तिनिरामश्चान्यत्र प्रपश्चित.।।
यत्तु भ्रमे भधिष्ठानस्यैव विषयता, सघ केवलं म्ववि-
पय शुक्तिकाशाल भद्रजतामना गृहाति इति भमद्विषय
उन्यते, रजतज्ञानम्य भुक्तिविषयत्व सविद्विस्तमिति पत् ,
न, रजतमानस्येति कोऽर्य : यदि रमतविषयस्येनि तदा
सिद्धि, यदि रजतमिति ज्ञानम्येति तदा परस्यैव सविद्वि-
रोध , यदिद रजतमिति अमानपि सा युक्तिवेति प्रनीत
,

·श्रुतिमतोद्योत। यदाकारं यद्विज्ञानं सत्तद्विषय इति परिनिष्ठितेय व्यवस्था । एव च भ्रमस्य रजतायविषयकत्वान भ्रमे तदिन्द्रियसन्नि- कर्षापेक्षा, शुक्तिसनिकृष्टेनवेन्द्रियेण दोषसहकृतन भ्रमोत्पा- दाभ्युपगमादिति , तदसत् , भ्रमस्य रजताविषयफल्वे म. ख्यातिवादापत्ते । तदविषयफत्वेऽपि तदाकारतास्वीकारात् अदोष इति चेत्, न, विषयतातिरिक्तायामाकारताया मा- नाभावार । ननु नाकारता विषयता यतो यत्ससिष्टेन करणेन यज्ज्ञान जन्यते तत्व तजमानजनककरणसनि- कर्णाश्रयत्व पर्यवसित विषयता, सा च नासतो रज. तस्य , आकारता च तनावश्योपैया , इद रजतममनि- ५ असदेव रजतममात् इदं रजत जानामीत्यायनुभव. निर्वाहाय; तथा च भ्रमस्य न रजतविषयकत्वमिति चेत्, न, इद द्रव्य जानामि इद रजत जानामि इत्याध- नुभवाना भानभास्यमयन्धवलक्षण्यस्यानुभवेनासस्पर्शात् । श्राकारतायामपि विषयतात्वस्वीकारस्यैवोचितत्वात् , नित्य. ज्ञानीयविषयताया अतिरिकाया आवश्यकत्वेन वस्या एवं सत्समानाकारेषु जन्यमानेषु स्वीकारोचित्याच्च । किं घ घटवद्भूतल पटो रूपवान् भूतले घट इति समूहाल- बनात्मकमानस्य घटे भूतलविशेषणकत्वापत्ति , रूपाशे ·श्रुतिमतोद्योत । घटस्य विशेष्यत्वानुरोधेन तज्ज्ञानजनकघटेन्द्रियसनिकर्षस्य विशेष्यतारूपताया भूतलस्य घटाशे विशेषणत्वानुरोधेन भूतलेन्द्रियसनिकर्पस्य प्रकारतास्पतायाश्चावश्यस्वीकार्यत्वा त् । न च प्रकारतात्वविशेष्यतावादीना विषयतास्वपश्य वाच्यतया भूतलनिष्ठविषयताया विशेष्यतात्वेनैव पटादि. विषयतानिरूपकत्व न तु प्रकारतात्वेनेति वान्यम्, भूतल घटवत् भूतले घट इति समूहालम्बनादिप्रतीत्यनुरोधेन तस्याप्यवश्याभ्युपेयत्वात् । न च तत्र सनिकर्षभेदात् नानु- पपत्ति , एफेनैव सनिकर्षणोक्तविधज्ञानद्वयजननस्थले गत्य भावात् , सयोगान्यसनिकर्षे नितरामनुपपत्तश्च । किं घ प्रकारतानिरूपकत्वादेरतिरिक्तत्वे विषयतैवातिरिक्तास्तु अन. तिरिक्तत्वे चोक्तो दोष इति अन्यत्र विस्तर । एवं चाति- रिक्तविषयताकल्पनम्यावश्यकत्वे ज्ञानजनकसनिकर्षस्य वि पयतात्वकल्पनमनुचितम् । तथा च भ्रमस्यारोप्यविषयक. स्वाव्यात् अपरोक्षभ्रमस्यारोप्येन्द्रियसन्निकर्षजन्यत्व भव. इयवाच्यमिति शुक्तिरजतादेनत्य नासव शक्यमभ्युपग न्तुम्। अत्यन्तासत्प्रतियोगिफ इन्द्रियमयोगो ममेटस्तन धात्य. न्तामतोऽपरोभत्वमुपपद्यते इति कस्यचिदुनिस्तु न श्रद्धया, मयोगप्रतियोगिताया अमत्त्वाव्यापातकत्व तदनुयोगिनाया ·श्रुतिमतोद्योत । अपि तथालापत्तेः एतन्मत परैरेव दूषितमिति नान नि- र्भरः क्रियते । इन्द्रियमनिकादिव दोषादपि कस्यचिल्लौकि- कप्रत्यक्षं जायते इति दुराशा तु अप्रे निराकरिष्यते । एवं च शुक्तिरूप्यादापनिर्वाच्यत्रोपगते तदृष्टान्तेन भेदेऽपि भ. निर्वाच्यत्वादिविकल्पमाश्रित्य सिद्धसाधनााद्भावनसंभवात् न च भेदे विकल्पो युज्यते इति परोक्तेनविकाश । एव. मुक्तानुकूलतमधिवानि अनुमानान्तराणि अस्यानिन्यि. ताप्रसिद्धिमापादयन्ति- सत्तासत्त्वे एकधर्मिनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनी, धर्मत्वात् , रूपरसवत् , सत्त्वमसत्त्वा. भावन्निष्ठाभावप्रतियोगि, मन्मात्रवृत्तित्वात , आत्मस्व. वत , असत्त्व सत्त्वाभावयनिष्ठाभावप्रतियोगि, सदवृत्ति त्वात् , तदाधारतावत् , इत्यादीनि ।। ननु प्रथमो हेतुरभिधेयत्वज्ञेयवादी व्यभिचारी, तस्यापि पक्षतुल्यत्वे व्याघात , अभिधेयत्व किंचिनिष्ठाभावप्रति- योगीति साधने धर्मात्यंन्ताभावाधिकरणत्वेन व्यभिचार , तस्यापि पक्षले सकलधर्मवत्व कस्यचिद्विरुद्धमापयेत, पर- स्परविरुद्धत्वं चोपाधि , न च सत्वासत्वे अपि न विरुदे, अनिर्वचनीयार्थप्रतीते. प्रागविरोधाप्रतीते, व्याइतिश्च उक्त- सर्वानुमानसाधारणं दूषणमिति चेत् - अनाहु . Sr. . - प्रथम.

·६ श्रुतिमतोद्योत । हेतो धर्मशब्देन परस्परविरहाव्यापकत्वस्य विवक्षिततया प्र मेयत्वादी व्यभिचारानवकशात् । एतेन घटवाघटले एक. धर्मिनिष्ठात्य-ताभारप्रतियोगिनी, धर्मवादित्याद्याभाससाम्य- मपि प्रत्युक्तम् । नन्वाधमनुमानमयुक्तम् , सत्त्वासत्त्वयोयो- रपि किंचिनिष्ठाभावप्रतियोगिताया पराभिमतत्वातू, न च धर्मिनिष्ठेत्यनेन धर्मिणि एकत्वोपादानात् नाय दोप इति शङ्मयम् , यत एकत्व न सख्याविशेष नापि भेदप्रति योगिकाभाव तादात्म्य वा, अव्यावर्तक नात्, न चैकपर- स्परात्य-ताभावसमानाधिकरणवस्य विवक्षितत्वाददोष , अ नुगतानतिप्रसक्तस्य परस्परत्वस्य दुर्वचत्वाम् । एवं च सत्त्वमसत्त्वाभावनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि तद्विरहाण्याप कत्वात् इत्यादिरीत्यवार्थों वर्णनीय । तथा च इतो साध्याविशघ इति चे, उच्यते-- सत्यासत्त्वे इत्यनेन सत्यासत्वाभयत्वमुद्देश्यतया विवक्षितम् साध्यमपि स्वसमा. नाधिकरणत्वस्वावच्छिन्नाभावसमानाधिकरणाभावप्रतियोगि तावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणत्वोभयसबन्धेन किंचिद्धर्मवि शिष्टत्वरूपम् , हतुरपि स्वसमानाधिकरणत्वस्वावच्छिन्नामा. वव्यापकतावच्छेदकोभयावृत्तिधर्मसमानाधिकरणत्वोभयसब धेन किंचिद्धर्मविशिष्टान्यत्वम् , रूपरसोभयत्न च दृष्टान्त ·श्रुतिमतोद्योत । . इति न कोऽपि दोष । नापि व्याइति , सा हि सत्त्वासत्वयो. परस्परविरहरूपतया परस्परविरहव्यापकतया परस्परविरह- व्याप्यतया वा, नाद्वितीयौ, स्वप्नकारकधीविशेष्यताव्या- कात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावरूपसत्त्वात्य-ताभावस्य सत्त्व- प्रकारकीविशेष्यत्वात्यन्ताभावादिरूपासत्वात्यन्ताभावस्य च शुक्तिरूप्यादावेकस्मिन्धर्मिणि सत्त्वात् , न तृतीय , तस्या व्याघाताप्रयोजकत्वात् ॥ नन्वसत प्रतीतो सत्त्वेनापि तत्प्रतीतिनिरपवादेति निरुफमसत्त्वमव्यापकमिति चेत् , अत्रेद वक्तव्यम्-- केयमसत सत्त्वावगाहिनी प्रीति , शशविषाण सदि त्याकारिका सेति चेत्, न, उक्तप्रतीत्या शशीयत्वेन भासमाने शृङ्गे सत्त्वस्य विषयीकरणात् , शशविषा णशब्देन विषाणादिपदार्थतावच्छेदकानवलोढस्यासत प्रत्या. यनायागाच्च , विशिष्टमतिरिक्तमेव तादृशप्रतीतो विषय इति चेत्, न, तस्य शशीयत्वविषाणत्वादिना अभाने विषाण शशीयत्वादिना जानामीत्याद्यनुभवविलोपापत्त । तेन रूपण विशिष्ट भासते इत्युक्ती चानिवांच्यशशीयवादिना शृङ्गमेवा. नलीक भासता किमसद्भानकल्पनेन। नन्वेवं शशविषाणमस- दित्यादिप्रत्ययोऽपि न प्रमाण स्यात् , विषाणे शशीयत्वादिना - ·श्रुतिमतोद्योतः । भासमानेऽप्यलीकरवायोगादिति चन् विपाणत्वगीयत्वा. दिशून्यमलोकं विपाणवेनावगाहमानस्योक्तप्रत्ययस्य कथ. मपि प्रामाण्यायोगान् । यदि च तत्प्रामाण्यायापदार्थस्या- प्यसतो भानमुपेयते तत्र च विषाणत्वादि न भासते इत्युच्यते तदापि शविषाणम् ... | यहा च पराक्षे नानि. वीन्यख्यातिरिति मनं तदान्यथाख्यातिरस्तु । शशविषाणं सन् गोविषाणं सत् इत्यनयोः प्रत्यययोरवैलक्षण्यस्य तावकैकद्धो- पणाच । तुच्छ सन् असत् सदिति च न प्रतीतिः, आहार्या सापि संभवतीति चेत् , न, आहार्यवृत्तानत्वे मानाभावात् । सत्त्वप्रकारकानाहायप्रतीयविषयत्वं वा असत्वमस्तु । अथ सत्त्वप्रकारकप्रतीत्यविषय, सन्निति प्रतीतिमादायव असतः सत्वेन प्रतीतिरनाहार्या संभवतीति चेन्न, तत्रापि सत्त्वप्रती. तिविषयत्वाभावन प्रातिभासिकेनावलीढोऽसद्विलक्षण एव प्रतीयते इति उपगमात् । तत्रासदेव सति तादृशप्रतीत्यवि. षयत्वमभावादिति प्रत्ययस्य त्वयापि अङ्गीतव्यत्वात् । सत्त्वप्रकारकप्रतीतिविषये तन्न तदविषयत्वस्य वाधात् । न. म्वेवमपि विषयः सन्निति प्रतीतौ अली कस्यापि विषयस्य भानसंभवात् नेमसिलालीकव्यापकमिति चेन्न, विषयत्व. सामानाधिकरण्येन सत्त्वभानान् ; तादृशयुद्धावलीकस्य वि- ·श्रुतिमतोद्योत । पयत्वे मानाभावात् , प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वात् , सर्व विषया सन्त इति प्रतीतावपि न सर्वेषा विषयाणामलीकसा. धारणाना मानम् , सत्वप्रकारकप्रतीत्यविषयस्यापि कस्यचि. दलीकस्य सभावितत्वेन तत्र सस्वप्रकारकप्रतीतिविषयवा- जीकारे व्याघातात्, न हि सत्त्वप्रकारकप्रतीत्यविषय प्रा. माणिक इति तवानुमतम् । ननु कालासबन्धी सन्निति प्रत्यय एवासत सत्वावगाही सुलभ इति चेन्न, उक्तरीत्यास. द्विलक्षण एवं वस्तुनि कालासबन्धित्वस्य अभाव एव वा कालसबन्धिनिष्ठे कालसन्धित्वप्रतियोगिकत्वादे काल्प- निकस्य भानसमवेन अलीकस्य ताशप्रतीतिविषयत्वकल्प- नाया मानाभावात् । अविषय सन्नित्यादावुक्तरीते तवा- प्यावश्यकत्वात् । न हि अविषयस्य विषयता न व्याहता । नन्वेवमसत्तुच्छादिशब्देष्वप्येवमुक्तिसभवन भसत प्रतीति. . विषयत्वमेव कुतोऽङ्गीकार्यमिति चेत् , नाङ्गीकार्यमेव , बल वत्प्रमाण नोपलभ्यते । न हि सिद्धान्ते भसख्यातिरुपेयेति निबन्धोऽस्ति । तर्हि मिथ्यात्वशरीरेऽसद्विलक्षणत कुतो नि- वेश्यत इति चेत्, पररीत्या असत्त्वमादायार्थान्तरादिवारणा येति निपुणतरमुपपादितमाकरेषु । तथा च बाधेन सद्विल क्षणताया प्रत्यक्षविषयत्वरूपख्यात्या निस्वरूपत्वसत्वप्रकार ·. श्रुतिमतोद्योत । कप्रतीत्यविषयत्वरूपासद्वैलक्षण्यस्य च शुक्तिरजतादौ सिद्ध अप्रत्यूहतयोक्तानुमानै सामान्यतो निर्वाच्यतासिद्धिसभवाच्च सर्वमनाकुलम् ॥ ननु बाधेन सद्विलक्षणत्व कथं सिध्यति, यतो वाधो यद्यत्यन्ताभावप्रतियोगितामात्रम्, तत् परमार्थतया पराभ्युप गतघटादिसाधारण्याच्छकितव्यभिचारतयाप्यसाधकम, अथ स्वसमानाधिकरणब्याप्यवृत्त्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिक तत् तदा हेतुसाध्ययोरविशेष , हेतुसिद्धिमानेग कृतकृत्यता च दृष्टान्तदीर्घट्य चेति चेत्, उच्यते-- इद रजतमि. त्यादौ प्रतीत तावन्नान्यत्र सत् , मानाभावात् , अधिकरणा. न्तराससृष्टत्वे सति एतदधिकरणनिष्ठासन्ताभावप्रतियोगित्वेन हेतुना सुसाधनम् स्वप्रकारक्धीविशेष्यताव्यापकात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वम्, न चान्वय दृष्टान्तदौलं यानास्य साधकतैत्ति शङ्कनीयम् , तदभावेऽपि व्यतिकिदृष्टान्तसौलभ्या । अत एवोक्त सप्रदायविद्भिरिति परेणैवाभिधानात्-- अर्था- पत्या मुक्तिरजतादरनिर्वाच्यतामिद्धिरिति । यद्यप्युक्तरी त्यान्वयिनाप्यसद्विलमणत्व सिध्यति । तथाप्यनिर्वाच्यता घटकसद्विलक्षणत्वस्य व्यतिरेकिणैव सिद्ध घान्यतया इत. राशस्यापि तेनैव माधन युक्तमिति अभिप्राय । अत्र घ ·७ श्रुतिमतोद्योत । सत्त्वप्रकारकप्रतीत्यविषयस्य अलीकविशेषस्य प्रत्यक्षाविषयत्व परानुमतमिति न व्यतिरेकिदृष्टान्तदीर्घट्यम् ।। एव निचलीकाया सिद्धान्तपद्धती यत्परेणो कम्-- अथापि स्यादापत्या शुक्तिरजतादे अनिर्वाच्यता सेत्स्यति, स्थाहि--- यदत्य-तासन्न तत्प्रतीयते यथा नरविषाणम् , यच्चात्यन्तसत् न तत् पाध्यते यथा भात्मा , तदिहोभयान्य- थानुपपत्त्या अनिर्वाच्यतेवाश्रयितु युक्तति चेत्, न, अर्था- पत्तेरपि अनुमानविशेषतया विशेषणाप्रसिद्धौ तदनुत्थानात् , तदेतदुक्त न चार्थापत्या अनिर्वाच्यत्वसिद्धिरिति , किं चात्य. तासतो नरविषाणादेरपि तत्पदाप्रतीतिसभवेन अमन प्रती. यत इति व्याप्तरसिद्धया शुक्तिरजतादेरपि अत्य-तासत्त्वे. ऽप्युपपत्ते , तथा अन्यथाविदितस्य सम्यग्विज्ञानगोचरत्व रूपवाध्यत्वस्य सत चिदात्मनोऽपि सभबेन नार्थापत्त्या अनिर्वाच्यवसिद्धि , किंचासतो ज्ञानेऽसद्वैलक्षण्यज्ञानानुप- पत्ति , तदप्युक्तम्-- असत प्रतीति विना असद्वैलक्षण्य. शानानुपपत्तिरिति , तदेतदलमकमिति स्पष्टगेव ॥ यत्तु यद्ययन्तासतो नापरोक्षता तर्हि प्रातिभासिकशुक्ति- रजतादेयत्प्रातिभासिकलक्षण्य तदपरोक्षज्ञान भ्रान्तस्य न स्यात्, तथा चाप्रवृत्ति प्रसज्येत , निर्निबन्धनश्चायमसतो ·श्रुतिमतोयोन । ऽपरामज्ञानगोचरतानगीकार , किंचिज्ञानम्यानालम्बन अन्यत्राप्यनाश्वामप्रवन इति चे, तत्कि परोक्षप्रतीते. रमद्विषयकत्वेनानावामप्रमग । ममानश्वाय प्रमन प्राति भासिम्प्रत्ययागीकारऽपि, वाधाद्विवेक इति चेत् , ममान प्रकृतेऽपि , न च वयं शून्यवादिन इव रजतमान निराम्यन चूम, शुक्तिविषयकवाङ्गीकागन् , केवल स्वविषय शुनिकाल अन्यन्तामजतात्मना विषयी- मियत इनि अमद्विषयमुन्यत इति , तदतिमन्दम् , प्रातिमासिके प्रतीतस्य प्रातिभामिकवलक्षण्यस्याप्यम्म- न्मतेऽयन्तामत्त्वानङ्गीकारा, वस्तुन प्रतिभासिफविलक्षण समपि नाध्यक्षगाचर, प्रातिभामिकत्यस्यातीन्द्रियवस्तुध टितवन चक्षुराद्यपाग्य यान् । न च प्रातिभामिलमण्या- शाने प्रवृत्त्यनुपपत्ति , तज्ञानस्य प्रवर्तकत्वानुपगमा । न चैव प्रतिभामिकत्वन ज्ञातऽपि प्रवृत्त्यापत्ति , तदा फलानुप घायस्त्वनिश्चयादव दापत्त्यसभवात् । न च पारमार्थिक (वन त्वभिमत स्वामवासनामयवहीं मश्कनिवर्तकधूमार्या कश्वनापि प्रवर्तते, तस्य वामनामयत्वेनान्तरत्वा अनुपादे. यत्वनिश्चयात् न प्रवर्तत इति चे, अभ्यापि पल्लवाविद्या. कार्यस्यानुपादयत्वनिश्चयादव तत्र न प्रवर्तत इति तुल्यम् ।

·अतिमतोद्योतः । असतोऽपरोक्षवानीकारः किंनिवन्धन इति तु दत्तोत्तरम्॥ मन्वसत इन्द्रियसंनिकर्षाभावेऽपि दोपवशादेवापरोक्षता. स्त्विति चेत्, न, रजतप्रत्यक्षत्वमपेक्ष्य रजतत्तवैव दोषकार्य. तावच्छेदकत्वे लापवात् । कार्यतावच्छेदके रजतत्वादिकमनि- वैश्य असत्प्रत्यक्षस्वमात्र कार्यतावच्छेदकमुच्यत इति चेत्, न, दोषत्वस्यानुगतानतिनमतस्यैकस्याभावेन विशिष्यैव कार्यका- रणमावस्य वाच्यतया व्यतिरेकव्यभिचारप्रसङ्गात् । दो. 'पाणां केनचिद्रूपेणानुगतानां कारणत्वेऽपि केनचिद्रूपेण रङ्गभ्रमजनकाहोपाद्रजतभ्रमापत्तिः। रजततध्यक्षत्वादेरपि दोषकार्यतावच्छेदकत्वसंभवः, परमार्थरजततत्प्रत्यक्षा. दिसाधारण्यात्, एवं प दोषकार्यतावच्छेदकमव्यवहि- तोत्तरत्वसंबन्धेन दोषवैशिष्टयमेव वाच्यम् , ततश्च रजत- त्वादेः कार्यतावरछेदककोटौ निवेशे प्रयोजनाभावात् नोक्त. लाघवावकाश इति चेत्, न; एवमपि दोपाद्रजतमुत्पद्यते, तज्ञानं वेत्यत्र विनिगमकामावेन रजवोत्पत्तैरवर्जनीयत्वात् । न च रजतोत्पत्तिवादिनापि रजतज्ञानमवश्योपेपम् , अन्यथा रजत साक्षात्करोमि इत्यादिप्रत्ययानुपपत्तिः, एवं घ रजतो- पत्तिगौरवान्नोपेयेति वाच्यम्, रजवोत्पत्तिवादिना रजवा- त्यक्षोत्पत्तेरनुपगमात्; साक्षिवेयं हि तत् । भथैवमपि रजतं Sr.8 न ·श्रुतिमतो गोत । उपरोक्षज्ञानगोचरतानङ्गीकार , किचिज्ञानम्यानालम्बनत्वे अन्यत्राप्यनाश्वामप्रसङ्ग इति चन्, तत्कि परोभप्रतीते रसद्विषयकत्वेनानावामप्रमग ! ममानश्वाय प्रमङ्ग प्राति भासिकप्रन्ययाङ्गीकारऽपि, वाधाद्विवेर इति चत् , ममान प्रकृतेऽपि , न च वय शून्यवादिन इव रजतज्ञान निरालम्पन चूम, शुक्तिविषयकत्वाङ्गीकागत्, केवल स्वविषय शुक्तिकागल अन्यन्तामद्रजतात्मना विषयी- क्रियत इनि अमद्विषयमुन्यत इति , तदतिम-दम्, प्रातिभासिक प्रतीतस्य प्रतिभामिकलक्षण्यस्याप्यम्म- -मतेऽयन्तामत्वानङ्गीमारान् , वस्तुन प्रातिभासिकविलक्षण स्वमपि नाध्यक्षगाचर , प्रातिमासिकत्वस्यातीन्द्रियवस्तुध टितवन चक्षुराद्ययाग्यवान् । न च प्रातिभामिकलक्षण्या- शाने प्रवृत्त्यनुपपत्ति , तज्ज्ञानस्य प्रवर्तकत्वानुपगमा । न चव प्रतिभासिकत्वन ज्ञातऽपि प्रत्यापत्ति , तदा फलानुप धायकत्वनिश्चयादव तदापत्यसभवात् । न च पारमार्थिक (वन स्वदभिमत स्वाप्रवामनामयवहौ मशकनिवर्तकधूमार्थी कश्चनापि प्रवर्तते , तस्य वामनामयत्वेनान्तरत्वात् अनुपादे. यत्वनिश्चयात् न प्रवर्तत इति चे, अस्यापि पल्लवाविद्या कार्यस्यानुपादयत्वनिश्चयादव तन न प्रवर्तते इति तुल्यम् ।

·श्रुतिमतोद्योतः । असतोऽपरोक्षत्वानङ्गीकारः किंनिवन्धन इति तु दत्तोत्तरम् ।। नन्वसत इन्द्रियसंनिक भावेऽपि दोषवशादेवापरोक्षता- स्त्विति चेत् , न, रजतप्रत्यक्षत्वमपेक्ष्य रजसत्तोष दोषकार्य. तावच्छेदकरवे लायवात् । कार्यतावच्छेदके रजतत्वादिकमनि- वेश्य असत्प्रत्यक्षत्वमानं कार्यतावच्छेदकमुच्यत इति पत्न, दोषत्वस्यानुगतानतिप्रसकस्यैकस्यामावेन विशिष्यैव कार्यका- रणमावस्य वाच्यतया व्यतिरेकव्यभिचारप्रसङ्गात् । दो- 'पाणां केनचिद्रूपेणानुगतानां कारणत्वेऽपि केनचिद्रूपेण रामजनकाहोपाद्रजातभ्रमापत्तिः । रजततध्यक्षवादेरपि न दोषकार्यतावच्छेदकत्वसंभवः, परमार्थरजततत्प्रत्यक्षा. दिसाधारण्यात् , एवं च दोषकार्यतावच्छेदकमव्यवहि- तोत्तरवसंबन्धेन दोषवैशिष्टयमेव वाच्यम्, ततश्च रजत- स्वादेः कार्यतावच्छेदककोटौ निवेशे प्रयोजनामावात् नोक- लापवावकाश इति चेत्, न; एवमपि दोपाद्रजतमुत्पद्यते, नशानं वेत्यन्न विनिगमफाभावेन रजतोत्पत्तरवर्जनीयत्वात् । न च रजतोत्पत्तिवादिनापि रजतमानमवश्योपेयम् , अन्यया रजतं साक्षात्करोमि इत्यादिप्रत्ययानुपपत्तिः, एवं च रजतो- त्पत्तिगौरवानोपेयेति वाच्यम्, रजोत्पतिवादिना रजत- सोत्पत्तेरनुपगमात् । साक्षिवेधं हि तत् । भयेवमपि रजतं Sr.8 ·७६ श्रुतिमतोपोतः । ननु वाप्पारोपितधूमेऽपि धूमत्वोपगमे धूमेन वहि- साधने घूमम्याभासताप्रसङ्ग इति पत्, न; भाभासवि. वितधूमस्यैव हेतुत्वोपगमेन तत्राभासताया भनवकाशात् । यत्तु एतद्विशेषणं निर्वान्यमिद्धेऽप्यनुमानेनाप्रकालस्य मिद्ध- मपि भान्तमेवापूर्ववन् यद्यपि प्रमाधिकरणत्वेनोपगतस्य सदधिकरणत्वसंभव., मंभवे वा ब्रह्मणोऽप्युक्तरीत्या सदसद्विलमणत्वापत्तिः, अमत सत्वाप्रसक्त्या तनिषेधो व्यर्थः; कि प 'मूर्न मदिनि मंत्रोक्तं अमूर्नममदु- च्यते' इति • यदन्यद्वायोप्रान्तरिभातत्मन् पायुधान्त. रिझं घासन्' इति भागमप्रमिदमदमभिषेधपरता घ मुते. त्युक्तो लोकप्रसिद्धिता वैदिक प्रसिदेरन्तरङ्गत्वात् , तथा प नानया भुया मदसद्विलभणत्वसिद्धि मंभवति । मयापिक. वल वेदप्रमितितो टोवेदोमयप्रमिवरतीवान्तरङ्गनया मदम. उदाभ्यां परमार्यतुष्टमणम तापम । 'सत्यं मानम. नन्तम्' भिविनाशी वा भाऽपमात्मा' 'मदेव मोरयरमम आमीन्' इत्यादिभुत्यनुरोधेनाम्या. भम्याम्ये पत्या 'नो. उमदासी' इत्यत्र आत्मान्यत्वे नेवि पूरणीयम् , भरत. म. स्वाय कायपि मदेरवण्यमानोपो मस्येक महिलाय तममाऽपि नाप्रकारसरवादिमुपपपिति हाम्युरापाय ·श्रुतिमतोद्योतः। सद्विलक्षणत्वेऽपि तमसो न तुच्छत्वमिति ज्ञापनायासतोऽपि च निषेधः । तदापि च वाय्वन्तरिक्षभिन्नत्यैव सच्छब्दार्थतया तद्भिन्मस्य तमसो ब्रह्मणश्च सत्त्वेन सामान्यतः समास्तीति निषेधायोगेन ब्रह्माद्यन्यस्वनेत्यध्याहारस्यावश्यकत्वात् । न च 'मूर्त सत्' इति यदन्यदायोश्चान्तरिक्षाच तत्सत्' इति श्रु- तिद्वयकवाक्यतया वास्वन्तरिक्षभिन्नं मूर्तमेव मच्छब्दार्थ इति वाच्यम् , एवमपि अणीयसाम् 'अणोरणीयान्' इति श्रुतिप्र. सिद्धाना भागवतरूपाणाम् अव्यावृत्तेः, एवमप्यणीयसा प्रक. त्यव्याकृताकाशांशजीवानामपि प्रलये प्रत्वादुक्ताओं न यथा. भुतः । न च 'मूर्तामूर्ते तर ब्रह्म' इति पैनिश्रुतिबलात् मूर्तपदं पृथिव्यप्तेजोमात्रपरमिति युक्तम् , मद्रीत्या मूर्तविलक्षणत्वमा- त्रेण तादृशश्रुत्युपपत्तौ मूर्वसच्छब्दश्न लोकवेदपसिद्धार्थीहङ्घ- नेन पृत्तिकल्पनाया अयोगात् । एवं प्रलये व्याकृताकाशस्य तदानी निषेधश्च ते प्रतिकूलः, गुणत्रयामकत्वात् तमसो रजो. निषेधश्चासतः । प्रकारान्तरानुसरणे चाध्याहारगौरवम्, भ. म्भ:प्रभृतिनिषेधश्च पुनरुक्तः । रजस इव सत्त्वस्यापि उद्रेका. भावात् तदनुक्त्या न्यूनता च, उपलक्षणता स्वगतिकगतिः, मन्मते तु रजःशब्देन पृथिव्याः भूताकाशस्य वायोरम्भसच कण्ठरवणाहोरात्रनिषेधेनार्यत: तेजसच निधो लभ्यते ।

·श्रुतिमतोद्योतः । न चाविद्याया: पारमार्थिकरवे किंचिन्मानम् ।। यत्तु सदसच्छब्दयोर्भावाभावपरत्वे सर्वस तदन्तर्भावात् पुना रज:प्रभृतेनिषेधोऽनर्थक: स्यादिति, तदसत् ; अन्रत्य- सदसच्छन्दयोलोकवेदप्रसिद्धधनुरोधेन परमार्थतुन्छपरतया तनिषेधेऽपि रजआदिनिषेधस्यासिद्धः; 'तदानीम्' इत्यस्य वैयथ्य तु न शक्यशङ्कम् , सदसन्निपेधे तदन्वयः रजा- दिनिषेधे तदन्वयस्यार्थवत्ता, एककाले एव तदुभयनिषेधं विना अनिर्वचनीयत्वालाभात् ; 'नासदासीत्' इत्यत्रापि तदानामित्यस्यावश्यकत्वाच्च । एवं च न मती नासती माया माया नैवोभयात्मिका ! अनिर्वाच्या' इति बृहन्नारदीये, 'न सदेतन्नृपोच्यते' इति पहुलनावैष्णवे, 'यदाविरासीदनृ. तस्य सर्वम्' इति भालवीयश्रुतो, 'अनृतेन हि प्रत्यूढा' इति छान्दोग्ये, एवमन्यत्रापि श्रुतिस्मृतीतिहामपुराणेषु जगति असदन्यता, अनिर्वाच्यादिपदप्रयोगाचानिर्वाच्यत्वप्रसिद्धिः।। यत्तु 'अद्भुतत्वादनिर्वाच्यं ब्रह्म चिञ्चैत्यमेव च । अचिन्त्यं तत एवैतदतक्यान्नेयमेव च । ऋगताविति धा. तोस्तु पूर्वावगतवत्सदा । स्थिते ब्रह्मर्तमित्युक्तमनृतं परिणा. प्रकृतिप्राकृतं प्रोकमसत्तदशुभत्वतः । असतां बुद्धिगम्यत्वादसत्यमिति चोच्यते । नियमेन बहिश्चित्तास्ते मतः ·तविरुद्धत्वात्, श्रुतिमतोद्योतः सन्तो ब्रह्मणि स्थिताः । विश्वं सत्यं वशे विष्णोनित्यमेव प्रवाहत: । न काप्यनीहशं विश्वं तत्तत्कालानुसारतः । असत्यमप्रतिष्ठं ये जगदाहुरनीश्वरम्। त आसुरा: स्वयं नष्टाः जगतः क्षयकारिणः' इति व्यासस्मरणात् नोक्तपदानां स्वदुक्तानिर्वाच्यत्वादिपरतेति , तदसत् ; ईदृशपद्यानां प्रसि- व्यासस्मृती अनुपलम्भात् । किं चैपां आगमतया न प्रामाण्यम् , न्यायोपहितोपलभ्यमानश्रुतितन्मूलकस्मृविश- 'विरोधे वनपेक्षम्' इति न्यायात् , 'स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोष. प्रसङ्गात् ' इति परमर्षिणैवोक्तेश्च । सन्ति च जगतः स्पष्टं अनिर्वाच्यताबोधकस्मृतयः-- सूतसहिताया वासि- सादावन्यत्र च। किं च बृहन्नारदीये तावदनिर्वाच्यपदस्य नाद्भुतपरत्वम् , 'न सती' इत्यादिना सबैलक्षण्याद्युपपादनवै. यर्थ्यप्रसङ्गात् । न च तत्रासत्त्वमशुभत्वममद्भुद्धिगम्यत्वं वो- च्यमानमद्भुतत्वोपपादकम् । एवं श्रीवैष्णवेऽपि 'ज्योतीषि विष्णुर्भुवनानि विष्णुवनानि विष्णुर्गिरयो दिशश्च । नद्यः समुद्राश्च स एव सर्व यदस्ति यन्नास्ति च विप्रवर्य' इति सदसदात्मकस्य प्रपश्चस्य 'स एव' इति साधारणेन तच्छ- ब्देन विष्णुव्यतिरेकेणासत्त्वमुच्यते । ज्ञानस्वरूपी भगवान्य- ·८० श्रुतिमतोद्योतः । तोऽसावशेपमूतिर्न तु वस्तुभूतः । ततो हि शैलाधिधरादिर्भ दाजानीहि विज्ञानविजृम्भितानि' इति । यदस्ति पारमार्थिक यमास्ति परमार्थविलअणम । यद्वा यदिदानीमस्ति यन्नास्तीदा. नीमतीतादि यसोऽमी ज्ञानस्वरूपी वस्तुभूतश्च ततो हेतोरगे- पमूर्तिरशेषपरिणामो न भवति तस्माच्छैलाधिधरादिभेदान् विज्ञानस्य मनसो विजृम्भितान् जानीहि । यथा स्वप्ना मान- सवासनाविजृम्भितास्तथा जानीहीत्यर्थ । अत एव वक्ष्यति 'असत्संकल्प नामयम्' इति । यत्तु सर्व समाप्नोपि ततोऽसि विद्यामलं भवति यद्वा सर्व इत्यनुसारात् ज्योतिरादिपदानि तयापकपराणि, द्वितीयशोके च विज्ञानविजृम्भितानीत्यस्य सतेत्यद्यानुसारात् विष्ण्वीक्षणविलसितानीत्यर्थ । अतो न नगतो ब्राव्यतिरेकेणासत्त्वपरतिद्वचनस्येति, तदसत्, सर्व समाप्नोपि तादात्म्येन व्यानोषीत्यर्थसभवेन कयचित्सर्वशब्द. स्य तत्र विष्णुबोधकतया उपपादकत्वेऽपि प्रकृतज्योतिरादिप दाना तद्व्यापक लक्षणाकल्पनस्यानुचितत्वात् । परमात्मजगतो. भेदेऽपि तस्य भगवदीक्षणजनितत्वानुपपादकतया तत इत्यनेन पूर्वाभिहितार्थस्य वक्ष्यमाणार्थे हेतुत्वेनोपन्यासस्य सदर्भविरु- द्धत्वाञ्च, मृदभिन्नस्यापि घटादे मृदि सत्त्वदर्शनाच्च । उक्ता- र्थदायाय तस्य ज्ञानकनिवर्त्यतामाह--- 'यदा तु सिद्ध ·८२ श्रुतिमठोद्योत । तत्र - सर्वकामावाप्ति वा अपेक्षते । एकवाक्यत्वसमवे वाक्य- भेदकल्पना चाधिका । एव विष्णुरेवैक मत्य च मर्व अगदध्यातमिति चोर म्याणुरित्यादिवत् ज्यो- तीपि विष्णुरित्यानिनिर्देश इत्युपदिष्टम् , तत्रामभावना. निरामार युक्तिमप्यावर्षयति- 'वस्त्वस्तु किं कुत्रचिदादि मध्यपर्यन्तहीन मततेकरूपम् । विज्ञानमेक निजकर्मभेदा. विभिनचित्तैहुधा व्युपेतम् । यच्चान्यथात द्विज यानि भूयो न तत्तथा तत्र कुतो हि तत्त्वम् । महापरत्व घटत कपाले कपालिकाचूर्णरजसतोऽणु । जनै स्वकर्मस्तिमिता. त्मनिश्चयैरालक्ष्यत भ्रूहि किमत्र तत्त्वम् । तम्मान्न विज्ञा नमृतेऽस्ति किंचित् कचित् कदाचित् द्विज वस्तुभूतम्' इति । आदिमध्यपयन्तहीन सततकरूप वन्तु कुचिन् दृश्यवर्गे अस्ति किम् , किमिति आश्शेप, अविनादि नश्वरत्वात् । वयदादीना न किंचिदपीदृश दृश्यमस्तीत्यर्थ । तत किमत आह- यदन्यथात्व प्रा क्सिद्धरूपाद्रूपान्तर उत्पत्तिनाशाद्यवस्थान्तर भूया याति न तत् तथा, न तद्वस्तु पारमार्थिकमिति यावत् । एव व्याप्तिमुपपाद्योपनयनिगमने दर्शयति-- तत्र विकारि वर्गेऽर्थे तत्व कुतोऽबाधित वस्तु कुत न कुतोऽपीत्यर्थ । दृश्यस्य ·८३ MP श्रुतिमतोपोतः यत्तु सततकरूपं विज्ञानं वस्तुपदवाच्यं तद्विपरीतं जड़मत . त्पदवाच्यमिति अनेनोच्यते इति, तदसत्। एवं सततै- करूपम् आदिमध्यान्तहीनं वस्तु तदन्यत् अवस्त्विति अने. देव पूर्णतया कचिदपि जडवर्गे एतादृशं वस्त्वस्ति किमिति तत्प्रतिशेपवैयात् , अव्याकृताकाशादेर्जडस्यापि सततैकरू. पतायास्त्वदभिमतत्वेन जडमात्रस्य वस्तुत्वप्रतिक्षेपायोगाच्च । यदपि विशिष्टं प्रति विशेषणादेरुपादानतया व्याकृतादेरपि कचिद्विशेषणत्वात् विशिष्टस्य विशेषपरिणामितास्तीत्युच्यते, 'तदा जीवादेरपि अपरिणामिता दुरुपपादा, परिणामितयावगते स्तुपदप्रयोगाच । मम तु सन् घट इत्याद्यध्यक्षेण बाघानुप- लम्माच तत्र वस्तुपदप्रयोग उपपद्यते । तत्त्वविदामपि 'पश्वा- दिभिश्चाविशेषात्' इति न्यायन तदुपपत्तिः । अकस्मा- देवान वस्तुपदवाच्यतवाच्यव्यवस्थाकरणस्य संदर्भविरु- सत्वाञ्चेत्यादि दिक् । उक्तमर्थ लोकशास्त्रादिसिद्धाना- नादाय द्रढयति महाघटत्वमित्यादिना । या महाघटत्वं भावभविनोरभेदात् घटः या कपालिका, तत: चूर्णरज: अत्र तत इति अग्रिममाकृष्यते, महीशब्देन पिण्डावस्था पृथिव्युच्यते । स्वकर्मणा स्वीयेन कर्मज्ञानप्रतिवन्धकदु- रितेनालक्ष्यते, अन किं तत्त्वमवाधितमस्ति बृहीत्यर्थः - ·८४ श्रुतिमतायात । यदि तव मृत्तिका सती घट सन्नित्यायध्यक्षबलेन अर्थक्रियाकारित्वादियुक्त्या वा यदि जगत्सत्यत्वसाधनाभि लाषोऽस्ति तर्हि बहीति तन्निरास च श्रुतितर्काभ्या करिष्या मीति भाव , लोकेऽपि स्वपक्षसाधनपरेण पर प्रति यद्यस्ति विपरीतार्थसाधनशक्तिस्तर्हि हीति व्यवहारदर्शनात् । उक्तार्थस्योपसंहारस्तस्मादिति । नन्विदमप्यविकारस्य जी वस्यापि श्रुतितर्कप्रमितत्वात् सर्व विष्णुरेवेति प्रतिज्ञा न घटते इत्याशङ्कयाह विज्ञानमेक निजकर्मभेदाद्विभिन्नचित्तै बहु धा व्युपेतम् इति । एक सजातीयद्वितीयशून्यम् एव अपि ज्ञान विभिन्नचित्तरूपाधिभि निजकर्मभेदात् अन्त करणगताना कर्मणा कार्याणा भेदात् वैलक्षण्यात् बहुधा बहुभावेन व्युपेत झात भवति । तथा चा-त करणगतसुखादिवैचित्र्य तदुपा धिके भात्मन्यारोप्य तत्र बहुभावो ज्ञाप्यते । तथा चौपाधिके एवात्मनि गगनस्येव घटमणिकमल्लिकाद्युपाधिकृत इति नोक्तप्रतिज्ञामग इति भाव ॥ यत्तु विज्ञानस्वरूपो जीवो दहादिभेद प्राप्नोतीति वस्तु पदवाच्यो न स्यादिति शानिरासाय विज्ञानमित्यादि तथा चानादिकर्मप्रवाहरूपाविद्याभिन्नचित्तरभ्युपत देवत्वादिक न तु स्वाभाविक इनि भाव इति, त-मन्दम् , तथा सति निज ·श्रुतिमतोद्योतः। कर्मभेदादित्यनेनैव सामवस्ये विभिन्नचित्तरित्यस्य वैय- यात् । किं च देवत्वादेः स्वाभाविकत्वाभावे ह्यागन्तुकतदा• रमकविशेषावाप्या परिणामिता जीवस्य कथं वारिता । पूर्वरुपहानेन रूपान्तरप्राप्तिलक्षण: परिणामोऽपि तत्र दुर्वारः, मनुष्यत्वादिहानेन देवत्वादिप्राप्लेरुपगमात् । मनुष्यत्वादिकं चेतनेऽप्यस्तीति हि तवामहः । एवं केवलस्य विशिष्टात्मना विपरिणामोऽपि तवेष्ट इति ॥ ननु जीवस्याशुद्धत्वाविद्यामलिनत्वशोकलोभादिसङ्गित्वा- नेकरवपरिणामित्वादिधर्मवतः कथमस्पृष्टदोषसंबन्धेन भग- वता वासुदेवेन अभेदो युक्त इति भाशय निरस्यति- 'ज्ञानं विशुद्धममलं विशोमकशेषलोभादिनिरस्तसङ्गम् । परं सदेकं परमं परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति' इति । भव शुद्धमित्यारभ्य परममित्यन्तविशेषणैः उकश- कानिरामः, ततश्चैवंभूतं जीवमनूध वासुदेवातिरिक्तं किमपि तत्त्वं नास्तीति प्रतिज्ञातार्थनिर्वाहाय तत्र परवासुदेवेनैक्यम- खिलवेदसारभूतं शिष्यवरमलो भगवान् पराशर दिशति-परेशः स वासुदेव इति । ननु विष्णोरव्य. तिरिकं ज्योतिरादि सर्वमिति प्रतिज्ञाय तन्निवाहाय जीवे शुद्धसाक्षिणि श्रीपरवासुदेवप्रवचनस्य च फळमाह- यत. उप- ·श्रुतिमताघोनः । दित्यादिना । एवं च मदाय एवं भवता मयोक्तोमानं यथा मत्यममत्य मन्यन् नि, स्पष्टमय जटम्य मिध्यावं प्रनिपा- धमाने कयं पूर्वापरमंदमविरुद्धम 'अन्यदमन्यम' इत्यादि- ग्थलीयानामप्रत्यादीनां पगेकार्थपरवं युज्यते । एवं तत्रैव ग्रामणरहोगणमंवादेऽपि प्रपथमिथ्यात्वकथनपूर्वकमात्म. क्योपदेशो दृश्यते । तथा हि- ग्रहोगको नाम राजा परमार्थजिनामया कपिलं परमर्षि प्रति यियाः मार्गे शियिकापहनाय विष्टिगृहीतं जान्मवेषप्रतिच्छन्नम अधिगत। परमार्थ प्राह्मणमत्वरितगामिनमवेक्ष्य पप्रच्छ के था- न्तोऽम्यत्पमध्वानं त्योढा शिविका मम दिमायाममहो न त्वं पीवानपि निरीक्ष्यमे' इति । ततश्च नाहं पीवा न चैवोदा भवतः शिविका मया न श्रान्तोऽस्मि न चायास: सोढव्योऽस्ति महीपते' इति प्रत्युक्तः प्रत्यश्नविरोधादिद- मनुपपन्नमिति ब्रुवाणः, न मया शिविका त्वं बाह्यते, भूमिः पादौ वहति, पादौ जद्धे वहतः, एवंक्रमण स्कन्धः शिविकां सा च राजसझिकं देहं वहति । प्रणम्य वयमेव भूतै. रूह्याम, भूतानि च गणैः, ते च कर्मवश्या:, कर्म चावि. धाहेतुकम् , तच्च समस्तप्राणिसाधारणमिति रीत्या त्वयोढा शिविका मम' इत्यादिकं दूपयित्वा, भात्मा नित्योऽक्षरः ·श्रुतिमतोद्योत । शान्तो निर्गुण प्रकृते पर । प्रद्धयपचयो नास्य एकस्या- खिलजन्तुषु । यदा नोपचयस्तस्य नैवात्यपचयस्तदा । खया पीवानीति कया युक्त्या त्वयेरितम्' इत्यभिधाय, 'श्रमच मारोद्वहने' इत्यादिकमपि न युक्तम् , देहादिभ्य करणे- भ्योऽतिरिक्तस्य भवाइफस्य श्रमायोगात् । यद्यवाहकत्वेऽपि चाहकसाक्षितामात्रेण श्रमस्तदा शिविकास्थितस्य तवापि तत्साभित्वात् अमो दुरि इति प्रत्युक्त , तादृशोक्त्या प अय जाल्मरूपप्रतिच्छन्नो महानेवात्मविदिति विदित्वा शि- बिकातोऽवतीर्य पादप्रणिपातपूर्वक प्रसाए कथ्यता को भवानर जाल्मरूपधर स्थित । को भवान्यानिमित्त वा यदागमनकारणम् । तत्सर्व कध्यता विद्वन् महा शुश्रूषवे स्वया' इति पप्रच्छ । ततश्च पदीयप्रभखण्डनामुसेनैव पर- मार्थोपदेशेन तमनुजिघृक्षु ब्राह्मण उवाच- 'श्रूयता सोऽह- मित्येतद्वक्तु भूप न शक्यते । उपभोगनिमित्त च सर्वत्राग मनकिया । सुखदु सोपभोगौ तु तो देहायुपपादितौ ॥ धर्माधमोद्भवी भोक्तु जन्तुर्देहादिमृच्छति । स तत्रैव हि भूपाल जन्तो सर्वस्य कारणम् ।। धर्माधर्मों यतस्तस्मा. करणम् पृच्च्यते कुत' इति । तदुपश्रुस इतरत्सर्व मया विदित सोऽहमिति वक्तु कुतो न शक्यत इति पृष्टपति पुना ·८८ श्रुतिमतोद्योत । राजनि ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येय तथैव तत् । अनामन्यात्मविज्ञान शब्दो वा भ्रान्तिलक्षण । जिला प्रवीत्यहमिति दन्तोष्ठौ तालुके नृप । एते नाह यत सर्वे वानिष्पादनईतव । किं हेतुभिर्वदत्येषा वागेवाह मिति स्वयम | तथा पीवानसीत्येतदक्तुमित्य न युज्यते । पिण्ड पृथग्यत पुस शिर पाण्यादिलक्षण । ततोऽह मिति कुढता राजन्सज्ञा करोम्यहम् । यद्य-योऽस्ति पर कोऽपि मत्त पार्थिवसत्तम । तदेषोऽहमय चान्यो वक्तुमंव मपीप्यते । तदा हि को भवान्सोऽहमित्येतद्विफल वच ' इत्यादि । अत्र को भवानिति प्रश्नन प्रव्यतिरिक्त एवं प्रभविषय इत्यवगम्यते, भन्यथा प्रष्टुरधिगतस्वस्वरूपस्य वक्तरि को भवानिति प्रश्नायोगात् । तथा च सोऽहमित्या (मानमधिकृत्य उत्तर न सभवति, आत्मभेदाभावेन प्रष्टव्य- तिरिक्तस्यात्मनोऽहशब्देन निर्देशायोगात् । नाप्यात्मान्य विषयमधिकृत्योत्तर सभवति, प्रश्नो हि को भवानित्याकारक , तत्र च भवच्छब्दश्च सबोध्यवाची, सो यता च चेतनस्यैव युज्यते, तथा च चेतनविषयक प्रश्नमुपगत्य अचेतनालम्बन. मुत्र कथ दातु शक्यते-- इत्यभिप्रायेण 'शब्दोऽहमिति दोषाय' इत्यादिकमुच्यते । आत्मनि महशब्दो न दोषा- ·श्रुतिमतोद्योतः। यति यत्तयोकं वत् तथैव; तथापि त्वदीयमानुसारि मोऽहमिति उत्तरं तु न घटते, यतो भवदन्यो मदभिन्नो यः तमालम्ब्योत्तरं देयमिति हि प्रभस्वारस्यादवगम्यते । यस्तावद्भवतोऽन्यो जडो वागादिः स नाहम् ; तथा च भवदन्यजिवादिभिरमिति यदि ब्रवीमि तदा अनात्मनि जिहादावात्मविज्ञानमात्मज्ञानसाधनमहंशब्दो भ्रान्तिलक्षण एव भवति, वाफारस्यावधारणार्थत्वात् । तदेवोपपादयति-~~ 'जिला प्रवीत्यहम्' इत्यादिना । ननु जिहादीनामचेतनानाम- इमिति संज्ञा प्रत्यविषयत्वेऽपि आत्मैवाहमित्युच्यतां तत्राह-- यद्यन्योऽस्तीत्यादिना । परो देहादिविलक्षणः कोऽपि प्रत्तो- ऽन्यो यद्यस्ति तदा एषोऽहमयं चान्य इति वक्तुमपीध्यते, खदेव नेसाइ-यदा समस्तदेहेष्विति । ननु मनुष्योऽहं ब्राझ- गोऽहं देवोऽहं इत्यबाधित प्रत्यक्षेण शरीरादीनाम् अहं. स्वावगाहनात् शरीरादयो बुध्यन्ताः कथं नात्मेत्याशक्य, देहादीनायसत्यत्वात् भात्मनश्च सत्यत्वात् सदसतारेक्यायो. गात् न देहादीनामात्मत्वमित्याह-वं राजा शिविका चेयं घयं वाहपुरःसरा: । अयं च भवतो लोको न सदेवन्नृपो- च्यते' इति । देहादीनामसत्वं विकारित्वहेतुना प्राबहाप- रत्वमित्यादिना दर्शितम् ; वथैवात्रापि दर्शयति--वादार ·एकाकार, श्रुतिमतोद्योत । ततश्चेय शिविका त्वदधिष्ठिता। क वृक्षसज्ञा याताया दारु- सज्ञाथवा नृप' इत्यादिना 'छ यात छनमित्येष न्याय- स्त्वयि तथा मयि' इत्यन्तेन । यत्तु नन्वस्तु देहादिव्यतिरिक्त एवात्मा अहपदवाच्य इत्याशकय, तस्य सर्वभूतेषु स्थितस्य ज्ञानादिरूपेणेकाकार- त्वात् व्यावर्तकजात्याद्यभावात् सोऽहमिति प्रश्नप्रतिवचने न युज्यते इत्याह--- यद्यन्योऽस्ति इत्यादि । परो विलक्षणो जात्यादिना सर्वदेवपु देवादिदेहेषु एक तिनानात्व स्वीकृत्य आकारभेद एव निषिध्यते, अन्यथा एकस्मिन्नन्यपदप्रयोगो न स्यात्, 'निरजन परम साम्य- मुपैति' इत्यायनुसारात् ईशस्यापि ज्ञानानन्दादिना मदे. काकारत्वादिति भाव । तदेवाह-पुमान्न देव इत्यादीति। पुमान देवो न नरो न पशुनं च पादप । शरीराकृतिभे. दास्तु य एते कर्मयोनय ' इतीति । तदसत्-- वन्मते मनुष्यत्वादिजातरामन्यपि स्वी कारेण स्वरूपसबन्धरूपजनेरपि स्वीकारण मनुष्यत्वा- दिवचैत्रत्वादेरपि आत्मगततया पुरुषा-वराधीनोत्पत्तेरपि तत्र सभाविततया चैनोऽहममुष्य पुत्र इति प्रतिवचने बाधकाभावात् । एते धर्मा आगन्तुका इति चेत्, कि ·९४ श्रुतिमतोयोतः । चात:! अपाधितवस्त्ववलम्बनेन प्रतिवचनोपपत्तेः । म. न्मते तु परमार्थ दुबोधयिपो: एवंविधमुत्तरं न घटते । अपि च तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जई जातिस्मरो द्विजः । सदाचारवतां शुद्ध योगिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञानसंपन्न: सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् । अपश्यत्स च मैत्रेय भात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोऽधिगतानो देवादीनि महामुने । सर्वभूतान्यभेदेन स ददर्श तदात्मनः' इत्यादिना ब्राह्म. णस्य सर्वशास्त्रार्थतत्वात्मयाथात्म्यसाक्षात्कारवत्त्वादिविशे- षितत्वेन, त्वया च जीवेऽपि चिदात्मकशरीरपति स्वा- भाविकदेवमनुष्यत्वादिजातिभेदस्वीकारेण यथायथं देवो नरो वा अहमिति वक्तुं शक्यत्वेन सर्वजीवाना झाना- नन्दादिना एकरूपत्वेऽपि सोऽहमिति प्रतिवपने कानुप- पपत्तिः! 'पुमाम देवो न नरः' इत्यादेरसंगतिश्च । पर इति च प्रकृतिविलक्षण इत्येवोच्यते, आत्मानं प्रकृतेः परमित्यस्मिन्नेव प्रकरणे बहुधोके: । 'निरचनः परमं सा. म्यमुपैति' इत्यस्य च 'प्रझ वेद प्रझैव भवति' इत्याय- नुसारात्सम सर्वव्यापकं प्रमोच्यते वदावमुपैतीत्यर्थः । यद्यपि मुकेः प्रागपि साक्षिणो महाभिशतास्त्येव तथापि सा न परमा भविद्यायुपाधिकृतभेदकलुषितत्वात् , तद्पाये ·९२ श्रुतिमतोद्योत । - , तु परममाम्य सपद्यते इत्यभिप्रायेण परममित्युक्ति , अ न्यथा मुक्तम्यापि जगद्व्यापानिखिल देयप्रन्यनीकानन्तक- ल्याणगुणाश्रयत्वनिरकुशसर्वज्ञत्वसनियामकत्ववाड्मनसा. तीतान-नविशेषपरमानन्दशालिवानन्याधीनत्वादिगुणशून्य तया यूकाविनादे मेरुमन्दरादिकतिपय गुणमाम्येऽपि परम साम्यस्यैव मुक्तियोगेष्वप्यधमाधमाचेतनपुरुषमाम्यायोगे श- क्तशास्त्रम्य मकुचद्विपयत्वापत्ति । किंबहुना ब्रह्मादीना- मायवमिति शास्त्र न स्वरसमापद्येत । किं च परमसाम्य नेकविध ब्रह्मादिषु सभवति, मुक्तावपि तारतम्यापगमादिति यतिचिंदेतत् । निरचनादिमात्रेण माम्य तु नोक्तरीत्या पर. मम्, निरखनो भवतीत्यनेनैव पूर्णत्वे परममिति च व्यर्थम् । न ह्यजनमामान्याभावेऽपि तारतम्यमस्ति, येन परमपदसा. थंक्य स्यात् , न हि यत्किंचिद्धदवति भूतले निर्घटमिति व्यवहारो युज्यते । 'सर्वभूता-यभेदेन ददर्श' इत्युपक्रमानुसा. रेण व्यक्त्यैक्यविवक्षाया एवोचितत्वाच । न च विना कारण सर्वपदसकोचोऽभेदपदस्य वा जघन्यवृत्त्याश्रयण युक्तम् ॥ एवमेतदुपश्रुत्य परमार्थजिज्ञासुना राम्रा प्रार्थितो ब्राह्मण, कर्मफलादीना परमार्थता व्युदस्य परमार्थमुपदेश प्रष्टुमाह- 'कर्मयज्ञादिक श्रेय परमार्थ नु पृच्छसि' इत्यादिना 'पर- ·युतिमतोद्योतः। . मार्यों न भेदवान्' इत्यन्वेन । कर्मभ्यानादीनां परमार्थता निषिध्य 'आमुक्तभेद एव स्यात् जीवस्य च परस्य च । मुक्तस्य तु न भेदोऽस्ति भेदहतोरभावतः' इति मनमपि निरस्यति । 'परमात्मात्मनोोगः परमार्थ इतीध्यताम् । यैः कैश्चिदाथैः । तदपि मिध्येत्याह--- 'मिध्यैतदन्य हव्यं हि नैति तद्रव्यतां यनः' इति । भेदस्य परमार्थसत्वे जीवे. श्वरात्मक व्यक्तिद्वयम् प्राग्विद्यादिना तु जीवो प्रम- भावमापद्यते इत्युक्तो अन्यस्य द्रव्यस्य अनात्मता स्यात् , सा च विरुद्धा; भेदमिध्यात्वे तु जीवो ब्रह्मातिरिक्तं द्रव्यमेव न भवति ; किं तु कालमयेऽपि तदेव सत् तद्याथात्म्याज्ञानात् भिभववभासमानः उक्तज्ञाननिष्पत्ती निवृत्तभेदो ब्रह्मात्मना भवतीति युक्तमिति । अत एव 'परमार्थो न भेदवान्' इत्यु. कम् वक्ष्यति च द्वितिनोऽतथ्यदर्शिनः' इति ।। एवं कर्मफलप्रभृति पराभिमतमुक्तिपर्यन्तानां परमार्थता न्युदस्ता । ततश्च प्रामावसरं परमार्थ निरूपयन् प्रतिजानीते शिष्यावधानाय- 'परमार्थस्तु भूपाल संक्षेपाच्छूयतां मम'। परमार्थमाह-एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः । जन्मवृद्धयादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः । पर. ज्ञानमयोऽसद्भिर्नामजात्यादिभिर्विभुः । न योगवान युक्तो.

·श्रुतिमवोघोतः । ऽभूत्रैव पार्थिव योक्ष्यते । तस्यात्मपरदेहे पुसतोऽप्येकमय हि तत् । विज्ञान परमार्थोऽसौ द्वतिनोऽतथ्यदर्शिन ' इत्यादि । यत्तु अमद्भिरसमीचीन नामजात्यादिमि द्वैतिन अवता- रान्तर्यामिवादिना ये भेददर्शिन इति , तदसत् , त्वन्मते अधमाधमदु सशून्यतुन्छासदादिपदानामपि ब्रह्मणि सम- न्वयस्योक्ते , अवतारान्तर्यामित्वादिना ब्रह्मभेदस्य केनाप्य. नुपगमात् तनिषेधानुपपत्ते , विशेषस्यापि भेदरूपताया उक्तत्वात् विशेषमुपेत्य भेदनिषेधस्य कूपपनन यनेन परि- हत्य व्याघ्रमुखपत नसाम्याञ्च । न हि भेद निषेध्य विशेषाङ्गी. कारे कश्चन विशेषोऽस्ति विनामुग्धजनप्रतारणात् इति अन्यत्र विस्तर ॥ एवमप्रेऽपि निदाघभुसवादे--- ते क निवास क गन्तासि- इति निदाघप्रश्नस्य ऋभुणोत्तर कृतम्- 'पुमा-स- पंगतो व्यापी आकाशवदय यत । कुत कुन क गन्तासी त्येतदस्यार्थवत्कथम् । कथम् । सोऽह न गन्ता नागन्ता नैक. देशनिकेतन ' इति । इदमपि च ते विरुद्धम्, आत्मनोऽणु- स्वाभ्युपगमात् । यत्तु पुमान्न गन्तेत्यादि परमात्मपरम् , सोऽह न गन्तेत्यादि जीवपरम् , तथा च परमात्मन्येव विहरामि तं विहाय गमनादिकं न संभवतीति भाव ; द्वितीये घ ।

·सत्, श्रुतिमतोद्योतः । ९५ सोऽहं तृप्त्यार्थ गमनादिका न भवामीत्यर्थ इति; सद्- आकाशादीनां व्यापकत्वानश्चयवतामपि क गन्तासी- सवाधितप्रश्नदर्शनेन अन्यव्यापकताया अन्यदेशगन्तृताया. मविरोधितया च क गन्तासीति प्रभानुपपत्तो बीजाभा. वात् । न ह्याकाशादिकं विहायापि गमनं संभवति । मन्मवे च विभोनिष्क्रियत्वात् गमनमनुपपन्नम् ; कुत इति प्रभानुप- पतिश्वायमित्यनेन वार्यते; भयमित्यनेनोपाधितो विविकत्वात् उपाधिगतक्षुत्तृढादिशून्यतया सार्वकालिकी तृप्तिर्या प्रागुक्ता तदाश्रयस्य परामर्शात् ; तथा च नाहं गन्तेत्यादेर्यथा श्रुतस्यै- वोपपत्ती तृप्त्यर्थमित्यध्यारोऽपि नाश्रयणीयः । एवं कुतो गन्तासीत्यंशे पूर्वाधोपात्तस्य परमझगतव्यापकत्वादेरहेतुतया तन्मात्रमभिधाय कुतो गन्तेति प्रांशखण्डनायोगश्च । सोऽई न गन्तेत्यनेन तत्खण्डनं क्रियत इति चेन्न, तथापि पूर्वश्लोक "एव कुत: कुप्रेति प्रभद्यखण्हनस्य हेत्वलाभेन संदर्भसि- रोषम्य दुरुद्धरत्वात्।। एवम् 'निदाघोऽप्युपदेशेन तेनाद्वैतपरोऽभवत्' इत्यन भ- द्वैतशब्देन नानावस्याशून्यो विष्णुरुच्यते । तस्यैव सदैफरूप. रूपायेत्युपक्रान्तस्य एवमेकमिदं विद्धि न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवामिधानस्य स्वरूपं परमात्मनः' इति ·श्रुतिमतोद्योत । तस्यैवेकरूपत्वोक्ते , तथा च वासुदेवाभिधानस्य परमा- त्मन स्वरूपमेवैक सदैकाकार विद्धि, सकल जगदेकाकार न विद्धि, यत एतद्भेदि नानावस्थावदिति व्याख्यानमपि न युतम्, एतादृशार्थविवक्षाया वासुदेवमेक विद्धीत्यनेनैव निवाहे रूपत्वमत्रैव बहुलम् आनातम् , तथा चेद वासुदेवाभि धानस्य ब्रह्मणो मूर्त खरुप सकल जगत् भेदि परमात्मव्य- तिरेकेण सन्न विद्धि, किं तु एकमभिन्न परमात्मव्यतिरेकेणास दिति विद्धीत्यवार्य । अध्यारोपापवादाभ्या निष्प्रपञ्चताप्रवृ- त्तिरित्युपपत्तरेव वासुदेवस्वरूपत्वकीर्तनम् । इत्य चोपत्रमा- नुगुण्यं भवति । यद्वा सकल जगत् जीवजात एक वासु देवस्य स्वरूप विद्धि, वासुदेवस्येति सगुणब्रझोन्यते, तस्य स्वरूपमिति तदीय तात्विक रूप विवक्षितमिति ज्ञापनाय एकमिति सजातीयभेदशून्यमित्यर्थ । तथा च प्रत्यक्षा दिसिद्धबहुत्वजीवत्वादिना उपलक्षिते साक्षिणि ब्रह्माभेदो ज्ञातव्य इति पर्यवस्यति न तु भेदीति विधीत्यर्थ । अयम- Wश्चाद्वैतपरोऽभवदित्यत्र विवक्षित । अत एवामिमम् 'सर्व भूतान्यभेदेन स ददर्श तदात्मन' इति अद्वैतपरत्वोपपादन सगच्छते । अभेदेनेत्यस्य रागद्वेषादिराहित्यनेत्ययवर्णन तु न सत् , लक्षणाद्यापत्त । 'तथा त्वमपि धर्म तुल्या ·श्रुतिमतोद्योत । मरिपुवान्धव. । भव सर्वगतं जाननात्मानमवनीपते' इत्या- धनुरोधात् द्वेषादिराहित्यमेव भेदशब्दार्थो वाच्य इति न युक्तम्, तुल्यात्मरिपुबान्धवत्वे हेतुतयोक्तस्य स्वपरदेहेष्वा. स्माभेदानुसंधानस्य लक्षणादिक विनाप्यभेदेन ददर्शेत्यन विवक्षासमवे अभेदशब्दस्य लाक्षणिकत्वायोगात्। सर्व शरीरेध्वात्मन एकस्यैव सत्व सदृष्टान्तमुपपादयति- 'सि तनीलाविभेदेन यथैक दृश्यते नभ । भ्रान्तदृष्टिभिरामापि तथैक सन् पृथक्पृथक्' इति । उक्तमर्थमुपसहरति- 'एक समस्तं यदिहास्ति किंचित् तदच्युतो नास्ति पर सतोऽन्यत् । सोऽह न च त्व न च सर्वमेतदात्मस्वरूप त्यज भेदमोहम्' इति । यदि किंचिदस्ति अल्पमस्ति तदच्युत एव, एवमिह यत्परमस्ति तदपि ततोऽन्यन्नास्ति तस्मात्सो ऽहमित्यादि स्पष्टम् ॥ यत्तु एक सन्नात्मा भ्रान्त दृष्टिभि पृथक्पृथक् देवो ब्राह्मण इत्यादिरूपेण दृश्यत इति, तदसत्, अह देवोऽह माझण इति दृष्टेस्तव मते भ्रान्तिवाया अयोगात् । अहं मनुष्य एवेति दृष्टि भ्रान्तिरिति चेन, भागिदानों मनुष्य इति दृष्टेरप्यतथात्वात् , अहं सर्वदा मनुष्य एवेति दृष्टि- श्वन कस्यापि चार्वाकसमशीलस्य सभवति इति चेन्न, ·श्रुतिमतोद्योत । . यतस्तत्रापि त्वद्रीत्या अह मनुष्य इत्यादिदृष्टिन भ्रान्ति यदि देहाभेदावगाहिनी भ्रान्ति स्यात् तर्हि देहाभेदम्रान्ति. रेव निरसनीयेत्यायातम् , ओमिति चेत् , तर्हि यथा नभो नील दृश्यते एवमात्मापि देहायभिन्नो दृश्यत इत्येव वक्तव्य न तु पृथक्पृथगिति, सदर्भविरोधात् । यदपि अच्युत इति अन्युतगताथकमिति तन्न, मुख्यार्थहानापत्ते । एव स इत्यतापि । यत्तु अच्युत इत्यादौ प्रथमा सप्तम्यर्थे इति तदपि न सत् , विनाकारण विभक्तिव्यत्ययादि- कल्पनाया अयुक्त्वात् । पदद्वयलक्षणायामपि न मुख्यार्य- त्याग इति अखण्डार्थविचार वक्ष्याम ॥ 'विश्व सत्य मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिणन्ति व्रत वाम । अच्छेन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोन युजेव वाजिना जिगातम्' इति सक्सहिताद्वितीयाष्टकवाक्येन देवप्रमितत्वादिरूपतात्प यलिङ्गसहकृतेन विश्वस्य मत्यता बोध्यत इत्यपि न युक्तम् , यतो हे इन्द्राब्रह्मणस्पती मघवाना मघवन्तौ, ममिति धन नाम, विश्व सत्य कर्म तद्भवत्वात् अमोघफ्लत्वाद्वा सत्यमिति कर्मोन्यते, युवयोरित् भवत्सवन्ध्येव , युवामेवोद्दिश्य कर्मा- ण्यनुष्ठेयानीति भाव यद्वा विश्व सत्य सत्याभिन्न विश्व युवयोरित् भवनियम्यमेव , अथवा युवयोरित् इद सत्य ·भुतिमतोयोतः। ९९ अमोघम् ; अमोघत्वमेवोपपादयति- भापश्चनेत्यादिना । घनेत्यव्यय समुदायः तस्य चैकपदता नहि देवो मर्त्यः' इत्यादी नहीत्यव्ययसमुदायस्येव अध्यापकसंप्रदायसिद्धा; वां युवयो–तं संकल्पं भापो व्यापनशीला देवता अपि न प्रमिणन्ति न हिंसन्ति , चनेत्यस्यैकपदत्वेऽपि न क्षतिः; देवा भपि युवयोत प्रमिणन्ति प्रमागोचरीकुर्वन्तीत्यर्यो. पगमेपि प्रमात्वस्य व्यावहारिकप्रमासाधारण्येन तद्विषयतायाः पारमार्थिकतयाप्रतिबद्धत्वात् । नः हविर्दध्यादिकं चरुपुरोडा- शादिकमन्न च अच्छ अभिलक्ष्य वाजिना वेगवन्तावश्वाविष युजा युक्ती सन्तौ जिगात देवयजनमागच्छत्तम् । भने- न्द्राब्रह्मणस्पतिपदेन प्रसिद्धेन्द्रबृहस्पत्योरोपाधिकभेद्वतोरेश्व- यरूपयोर्वा ग्रहणमस्तु , सत्यब्रह्माभेदश्च सन् घट इत्यादि मानगम्यं तादात्म्यमिति । एवम् 'शाक्मना शाको अरुणम्सुपर्ण आ यो महश्शूरस्सनादनील । यचिकेत सत्य- मित्तनमोघं वसु स्पाईमुत जेतोत दाता' इति श्रुति- रपि तत्र प्रमाणम् - उक्तरीत्या सत्यपदस्य अमो- घाद्यर्थपरत्वात् सत्यमित्यस हि विवरणं न मोघमिति । श्रुतस्त्वयमर्थ:- शाक्मना शक्मैव शाक्म वेन शाक्म. ना मलेन शाकः कर्तुं समर्थः, अरुणोऽरुणवर्णः पक्षी -

·श्रुतिमनोयोत.।
आगच्छतीयध्याहार , उपसर्गश्रुते , यो महो महान् शूरो
विक्रान्त., अनील. अनीड. नीडस्य अकर्ता नही.
न्द्रोऽग्निवत् कुत्रचिदपि यझे नीड करोति, एक. सुपर्ण
इति रूपकेणेन्द्रमाह, इन्द्र इदमिदानी कर्तध्यमिति यन्
चिकेत तत् सत्यमित् सफलमेव न मोघ न निष्फलम् ,
स्पाई स्पृहणीय वसु धन जयति शत्रुभ्य. सकाशात् , उत
अपि च दाता ददाति च स्तोतृभ्य , दाता जेतति तृन् ,
वेन निलोक' इत्यादिपष्ठीप्रतिषेध । न च सत्यशब्दस्य
कर्मपरता अप्रमिद्धा, ' यो वै धर्म सत्य तन्, तस्मात्
सत्य वदति' इति श्रुते. । न ध
वैदिकलौकिकमिद्धिम्या सत्यशब्दस्य परमार्थपरते वोचितेति
वाच्यम् , अन्यपरवाक्ये देवताधिकरणन्यायन मिथ्यता.
ऽर्थस्य प्रमाणान्तराविरुद्धस्यैव वाच्यत्वात् । यलवद्वतश्रुति
विरुद्धा च जगत्मत्यता । 'प्राधान्यस्य दुरुपतोमहानि मत्या
सत्यानि करणस्य वोचम्' इत्यत्रापि एपैव रीति , अगोदा.
नीम् अस्य महतस्य त्यस्य सत्यानि महानि महान्ति कर.
जानि कर्माणि प्रायोचमिति सदर्थ ॥ सत्य योऽस्य महि.
मा गृणे शवो यमेपु विप्रराज्ये' इत्यम्यापि, मोऽग्य महिमा
सत्य. अमोघरत विप्रराज्य प्राणप्रधान यज्ञेषु नव.
धर्म वदन्तमाह

·धादित्यर्थ , श्रुतिमतोद्योत । शमुद्दिश्य गृणे स्तौमीत्यर्थ । 'कविमनीषी परिभू स्वयं. भूर्याथातथ्यतोऽर्थान्व्यधाच्छावतीभ्य समाभ्य इत्य. स्थापि, कवि, कान्तमतीत दृष्टवान् यतश्च मनसा ईष्टे ऊहापोहकुशल , यतश्च परिभू पूर्वसृष्टविपरीतसृष्टिमि- कछतामसुराणा परिभवसमर्थ सद्भावनसमर्थ , ततो देतो. यथातथ्यत यादृशवादशभाव प्रतिसंधाय अर्थान् व्यद- , यथातथ्यपदख परमार्थपरत्वे तु यथापदम- नर्थकम् । एव च जगत्सत्यताया न कापि अति प्रमाणम् ।। वस्तुत परोदाहृता व्यासस्मृतिरपि नास्माक विरुद्धा। तथाहि- अद्भुतत्वात् सत्त्वासत्त्वादिना दुनिरूपत्वादनि- च्यं चेत्य ब्रह्मैव न तब्यतिरेकेण सदित्यर्थ । चित् चेतनोऽपि ब्रझैव , एतद्विश्व तत एव सत्स्वासत्त्वादिना विचा. रासहत्वादेव अधिन्त्यमत_मज्ञेयमुच्यते , विकारित्वाच्च जगत् न सदित्याह- ऋगतावित्यादिना । जडत्वादपिन सदित्याह- अशुभत्वत इति, अनानन्दत्वादित्यर्थ । असता दुष्टकरणाना बुद्धिगम्यत्वात् दोषाधीनधीविषयत्वादित्यर्थ ; वेदान्तवेद्ये व्राणि व्यभिचारवारणाय अधीनान्तम् । अमुगेवार्थ स्पष्टयति-नियमेनेत्यादिना । येऽब्रह्मणि स्थिताः बहिश्चित्ता. ते नियमेनासन्तो दुष्टकरणा एव; नियमोक्त्या ·श्रुतिमतोद्योतः । नायां तदुपादानकं रजतं स्वयमेव निवर्तते इत्यङ्गीकारान् । किं नाम प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति ; च बाध्य जगदित्यत्र किंचित् मानम् इत्यत्र स्वकीयमूलं जग. स्पदं सार्थकमिति जयतीर्थेन व्याख्यातम्- तदसन्- मानप्र. युक्तावस्थितिसामान्याभावकत्वरूपम्य ज्ञाननिवय॑त्वस्याम्मा- भिः मुक्तिरजतादावलीकारान स्वया तदनभ्युपगमाच जग- पदापादानवे यध्यात्। कि प न प वाध्य जगदित्य किंचि. न्मानमिति मूलवाक्यस्थयाध्यपदंशाननिवयपरत या व्याख्या. येहा मृष्टयवसम्बनेन लाममाधानमयुशालमानिदानम । आइत्य पाध्यपदस्य प्रतिपनोपाधौ कालियनिषेधपरनया ध्यम्यानमभवान् । यदपि वाध्यत्व पापमित्यारा. न भयाध्यत्वमेव जगति स्यादिति , तदपि न, ममममा. कायोरपि भावाभावयामानामावन वाध्यत्व पनि सामगमता. क्तदायन्नाभायमऽपि तदत्यन्ताभावग्यापि स्वममानाधि. करणवान्यूनमताकामावतियोगितामभवन यायस्यायपा. ध्यतायामपि यास्यत्वाभावनधणायाध्यत्वम्य पाध्यत्वारपा- याम् । बाध्यत्वात्यम्नाभावातु न परमार्थता पायमापार. मानप याप्य समयानामावाय मदवाना, मानामाIT पायदोपलक्षिन महा भोग ।

·श्रुतिमतोद्योतः । ब्रह्मण्यारोपिता बाध्यता च बाध्यत्वाभावप्रकारकब्रह्मज्ञान. याध्यत्वात् प्रातिभासिकी; अतस्तत्र बाध्यभेदः निर्वाधः । स च भात्मस्वरूप: अन्यो वेति अन्यदेतत् । एवं बाध्य. बाध्यताकत्वेन वाध्यभेदसाधने, स्वज्ञानयाध्यबाध्यताकत्व- मुपाधिश्चेत्यादि दिक् ॥ यत्तु घाधेन भेदादौ सद्विलक्षणत्व साध्यत इति न युक्तम् ; तथा हि- सविलक्षणत्वं नाम सज्जातिविलक्षणत्वम् , सन्मानविलक्षणत्वं वा। नायः, सदानन्त्यप्रसङ्गात् । जाति. विशेषस्य त्वया जगति अप्रतिषेधेन बाधापत्तेः; सत्ताजा- त्यादेरनुपगमेऽर्थान्तरादिप्रसङ्गाच; न द्वितीय.- अस्मा- भिरपि जगति सद्ब्रह्मवैलक्षण्योपगमेन सिद्धसाधनादिति ; तदसत् , प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वस्य सद्वै- लक्षण्यशब्देन विवक्षितत्वात् । अत्रापि परोकदोषाभासा अन्यत्र निरस्ता इति । यत्तु भेदस्य त्वयाप्यङ्गीकारात्त. निराकरणमयुक्तमिति, तदसत्, यतो निराकरणं पारमा. र्थिकत्वव्युदासः न त्वत्यन्तासत्वव्यवस्थापनमिति । सद्विल- क्षणत्वस्य मिथ्यात्वे सत्त्वमेव सत्यं स्यादिति तु प्रागेव दूषितप्रायम् ॥ यदप्यनिर्वाच्यत्वे हेतूकृतं दृश्यत्वमात्मन्यनैकान्तिक- Sr. 10 ·१०४ श्रुतिमतोयोत । । नाया तदुपादानकं रजत स्वयमेव निवर्तते इत्यङ्गीकारान्, किं नाम प्रतिपन्नोपाधौ कालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति, न च बाध्य जगदित्यन किंचित् मानम् इत्यत्र स्वकीयमूले जग- स्पद सार्थकमिति जयतीर्थेन व्याख्यातम् - तदसन्-मानप्र. युक्तावस्थितिसामान्याभावकत्वरूपम्य ज्ञाननिवर्त्यत्वस्याम्मा. भि शुक्तिरजतादावङ्गीकारात त्वया तदनभ्युपगमाच जग पदोपादानयात् । वि च न प वाध्य जगदित्यस किषि न्मानमिति मूलवाक्यस्थवाध्यपद झामनिवत्यपरतया व्याख्या. येशसृष्टयवसम्बनेन महाममाधानमालनानिदानम । आइत्य बाध्यपदम्य प्रतिपनोपाधौ कालियनिषेधपरसया व्यख्यानमभवान् । यदपि बाध्यत्व पाध्यमित्यतीकारा. न अवाध्यत्वमेव जगति स्यादिति , तदपि न, मममता. क्योरपि भावाभावयार्मानाभावेन बाध्यत्ववति तस्मगमता. पतदत्यन्तामायमस्वेऽपि तदत्यनामावग्यापि स्वममानाधि. फरणवा-उम्रताकाभावनियोगितामभवन याध्यत्वस्य या. ध्यतायामपि याध्यत्वाभावराणायाभ्यवस्य बाभ्यस्वानपा- या। याध्यत्वात्पन्नाभावस्तु न परमार्थता यायमापार- या। न प च्याप्य वृत्तमदत्यनामावाय सध्यारयता, मानाभावा । यायमंदोषरक्षिन वरूप तु सा भवेन ।

·यदप्यनिर्वाध्यस्थे हेतु पस्वमारमन्यनेकान्त्रिक श्रुतिमतोद्योतः । १०५ प्रह्मण्यारोपिता याभ्यता च बाध्यत्वाभावप्रकारकमान. वाध्यत्वान् प्रातिमासिकी; अतस्तत्र बाध्यभेदः निर्याधः । मप मात्मस्वरूपः अन्यो वेति अन्यदेतत् । एवं बाय- वाध्यताकत्वेन याध्यभेदसाधने, स्वज्ञानयाध्ययाध्यताफत्व. मुपाधिश्वेत्यादि दिया। यत्तु याधेन भेदादौ सद्विलक्षणत्वं माध्यत इति न युक्तम् । सथा हि- मद्विलक्षणत्वं नाम सजातिविलक्षणत्वम् , मन्मानविलक्षणत्वं पा। नायः, मदानन्त्यप्रसङ्गात् , जाति- विशेषस्य त्वया जगति अप्रतिपेधेन याधापत्ते ; सचाजा- त्यादरनुपगमेऽयांन्तरादिप्रमानाच, न द्वितीय:- अस्मा- भिरपि जगति सद्रह्मवेलमण्योपगमेन सिद्धमाधनादिति प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्यस्य म. लमण्यशम्देन विवभितत्वात् । अत्रापि परोक्षदोपामामा भन्यत्र निरस्ता इति । पसु भेदश्य त्वयाप्यगीकारात्त. निराकरणमयुक्तमिति, तदमात्, यतो निराफरणं पारमा. धिकलगुदामः न स्वत्यन्नामावव्यवस्थापनमिति । सदिल. अगरवस्य मिथ्यात्व गस्वमेव सस्यं स्यादिति । प्राय दूपितापम् ॥ धदसत्, Sr.10 ·श्रुतिमतोद्योत । नाया तदुपादानक रजत स्वयमेव निवर्तते इत्यगीकारात् , किं नाम प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमिति, च बाध्य जगदित्यत्र किंचित मानम् इत्यत्र स्वकीयमूल जग. पद सार्थकमिति जयतीर्थेन व्याख्यातम्- तदसन्- ज्ञानप्र. युक्तावस्थितिसामा-याभावकत्वरूपम्य ज्ञाननिवय॑त्वस्यास्मा भि शुक्तिरजतादावनीकारात् त्वया तदनभ्युपगमाच जग स्पदोपादानवैयात् । कि च न च वाध्य जगदित्यन किंचि न्मानमिति मूलवाक्यस्थयाध्यपद ज्ञाननिवयपरतया व्याख्या- येशकुस्मृष्टयवलम्बनेन शवासमाधानमफुशलतानिदानम् । आहत्य वाध्यपदस्य प्रतिपन्नोपाधौ कालिकनिषेधपरतया व्यख्यानमभवात् । यपि बाध्यत्व बाध्यमित्यतीकारा. ने अबाध्यत्वमेव जगति स्यादिति , तदपि न, सममत्ता. कयोरपि भावाभावयामानाभावेन वाध्यत्ववति तत्मममत्ता. कतदत्यन्ताभावमत्त्वेऽपि तदत्यन्तामावस्यापि स्वसमानाधि. करणस्वान्यूनसत्ताकाभावप्रतियोगितामभवेन बाध्यत्वस्य या. ध्यतायामपि बाध्यत्वामावरक्षणाबाध्यत्वस्य याभ्यत्वानपा- यात् । बाध्यत्वात्यन्ताभावस्तु न परमार्थता पाध्यमाचार. ण्या | न च व्याप्यवृत्तेस्तदत्यन्ताभावस्य तदव्याप्यता, मानाभावान् । वाध्यभेदोक्लक्षित स्वरूप तु सा भवेत् ।

·१०५ श्रुतिमतोद्योत । अस्मा- ब्रह्मण्यारोपिता बाध्यता च बाध्यत्वाभावप्रकारकब्रह्मज्ञान- वाध्यत्वात् प्रातिभासिकी, अतस्तत्र बाध्यभेद निर्वाध । स च आत्मस्वरूप अन्यो वेति अन्यदेतत् । एन बाध्य बाध्यताकत्वेन वाध्यभेदसाधने, स्त्रज्ञानवाध्यबाध्यताकत्व. मुपाधिश्वेत्यादि दिक् ।। यत्तु याधन भेदादौ सद्विलक्षणत्व साध्यत इति न युक्तम् , तथा हि- सद्विलक्षणत्व नाम सजातिविलक्षणत्वम् , सन्मानविलक्षणत्व वा । नाद्य , सदानन्त्यप्रसङ्गात् , जाति- विशेषस्य त्वया जगति अप्रतिषेधेन बाधापत्ते , सचाजा- सादेरनुपगमेऽर्यान्तरादिप्रसनाच, न द्वितीय भिरपि जगति सद्ब्रह्मवैलक्षण्योपगमेन सिद्धसाधनादिति , तदसत्, प्रतिपस्रोपाधौ कालिकनिषेधप्रतियोगित्वस्य सद्वै. लक्षण्यशब्देन विवक्षितत्वात् । अत्रापि परोक्तदोषाभासा अन्यत्र निरस्ता इति । यत्तु भेदस्य त्वयाप्यङ्गीकारात. निराकरणमयुक्तमिति, तदसत् , यता निराकरण पारमा. थिकत्वव्युदास न त्वत्यन्तासत्वव्यवस्थापनमिति । सद्विल क्षणत्वस्य मिध्यात्वे सत्वमेव सत्य स्यादिति तु प्रागेव दूपितप्रायम् ॥ यदप्यनिर्वाच्यत्वे हेतुकृतं पश्यत्वमात्मन्यनै कान्तिक. Sr 10

·श्रुतिमतोद्योत.।
ज्ञानाकारता-
मिति , तन्न, संविद्विषयत्वरूपदृश्यत्वस्यात्मनि अभावान् ।
यद्यपि वेदान्तवेद्य तत्र वृत्तिविषयत्वमङ्गीकार्यम् , तथा-
पि पररीतिपर्यालोचने तदपि नावश्यकम् , शुक्तिरू-
प्यादौ परेण ज्ञानविषयतामनगीकृत्य
स्वीकारमात्रेण रजत जानामीत्यादिप्रतीतिव्यवहारनिर्वाहो.
पगमवत् सिद्धान्तेऽपि वेदान्तजन्यवृत्तेरामाविषयकत्वेऽपि
तदाकारतामात्रेणाविद्यानिवृत्त्यादिकार्यस्य निर्वोदु शक्यत्वा-
दित्यभिप्रायणाचार्या केचिद्वृत्तिविषयतामेव सद्विविक्त.
तासाधकहेतु मन्यते । विस्तरस्तु श्रुतिमतानुमानोपपत्ती
अनुसधेय ॥
एतेन आत्मनो दृधमत्वाभावे वेदान्तजन्यवृत्ते तज्ञा
नत्व न स्यात् , तथा चाझानानिवृत्तिप्रमग , न चात्म
नस्तदविषयत्वेऽपि तदाकारता, यतस्तद्विषयत्वमेव हि तदा
कारता, नन्वात्मज्ञान नाम आत्माश्रितान्नाननिवर्तकतया.
स्मसवन्धिानमुक्तम्, न त्वात्मविषयकम् , न चात्मनो
ज्ञानाविषयत्वे अज्ञानस्यापि आत्माज्ञानत्वं दुर्घटमिति
आत्माश्रिताज्ञानम् आत्माज्ञानमित्यङ्गीकारात :
विषयाश्रित चातानमङ्गीकियत इति चेत्, न, विषयत्वे.
नैव घटादिवत् ब्रह्मणोऽपि तदनाश्रयत्वात् ।
वान्यम्,
अन्यथा

·दृश्यत्वात् भात्मवत् इत्यपि प्रयोज्यत्वात्; प्रकरणसम इति वात् साध्यविकलो दृष्टान्त: उकप्रकारेण दृश्यत्वाभावात् साधन विकलश्व इति । तथा च आत्माविषयस्यापि मा. बुतिमतोद्योतः । घटादीनामपि तदानयत्वप्रसङ्गात्; तस्मात् प्रमातृगतमेव अज्ञानं अहमझो घटमहं न जानामीति प्रत्यया । तमोवद्- ज्ञानस्य विषयाश्रितत्वाङ्गीकारे एकेन घटे ज्ञाते तस्यान्ये. रज्ञातत्वं न स्यात्; अज्ञानबहुत्वात् नैवमिति चेत्, न, तथा सति एकाक्षाने निवृत्तऽपि अज्ञानान्तरसनावात् क- स्यापि घटस्फुरणं न स्यात् । प्रतिपुरुषनियतानियतत्व. कल्पने अदृष्टचरकल्पनाप्रसङ्गात् ; किं चात्माज्ञानं यद्या- स्माविषयकेणापि ज्ञानेन निवर्तते घटज्ञानेनापि निव. तेत ; अविषयकत्वाच तस्य ज्ञानत्वमपि न स्यात् इत्या. दिकमपास्तम्, आकारताया विषयतानात्मकत्वस्य अत अन्यन्न च जयतीर्थादिमिः उक्तत्वेन स्ववचनविरोधात् । तथा हि अत्र तावजयतीर्थेनोक्तम्- यदाकारं यद्विज्ञानं स तद्वि. पय इति प्रमित्तिनिष्ठेयं व्यवस्था इति । यदि हि आकार. तेव विषयता तदा भान्तावपि तादृशव्यवस्थाया निरप- वादत्वात् ; रजतं दृष्टमिति भ्रममानत्वात् ; विमतं सत्य च जडतत्ववादिनोक्तम् । शुक्तिरूप्यस्याप्यनिर्वाच्यवामा.