·5.HD.MP44646
हे पुस्तक
पृष्ट १-३२० प्रभु गोविंद कानडे यानी घर नं. ४०१०
शुक्रवार पेठ-सोलापूर येथे आपल्या सच्चिदानंद प्रेसमध्ये
आणि
पृष्ट ३२१-३९० व टायटल वगैरे पृष्ठ १-१६ 'मुंबईवैभव ' प्रेस,
सर्व्हट्स् ऑफइंडिया सोसायटीज् विल्डिंग, सडर्ट रोड,
गिरगाव-मुंबई येथे रा. चिंतामण सखाराम देवळे,
यानी डापिलें
ते
शेठ माथा-रंगजी गांधी यानी माडवी-मुवई येथे प्रसिद्ध केलें.

·अस्मद्विद्यागुरख
स्याद्वादवारिधि चादिगजकेसरी न्यायवाचस्पति दिवगता
गोपालदास बरैया.
प.
नव संवत् १९२३.]
[ फ्युचत्र स० १९७४

·समर्पणपत्रम. वादिगजकेसरीति, स्याद्वादवारिधिरिति, न्यायवाचस्पतिरिति च राजकीय- कलिकाता विश्वविद्यालये बगीय विद्वरै- लब्धपदप्रतिष्ठं श्रीमन्तं गोपालदासजीति शुभाभिधानं जैनधर्मविदुषामग्रेसरं तदाज्ञावशात्कृतामिमां कृति सादरं समर्पयते ग्रन्थकर्ता- तच्छिप्यान्यतमो वंशीधरः ·प्रस्तावना। शब्दात्पदमसिद्धिः पदसिद्धरर्थनिर्णयो भवति । अर्थात्तत्त्वज्ञानंतत्त्वज्ञानात्परं श्रेयः ।। (सिद्धान्सटीका) इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशाली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टौ च शाब्दिकाः ॥ इत्युक्तश्लोके जैनेन्द्रनाम्नो व्याकरणस्य महाव्याकरणेषु कृतं समा- वैशं दृष्ट्वा तत्कतमत् स्यादिति पिपृच्छा स्यावाचकजनानां हृदि, तस्य च कोस्ति कति च । तन्निरासाय किंचिनिर्णायकं प्रमाणमुद्धरामः । शब्दार्णवे व्याकरण ' उपज्ञोपक्रमम् ' इति सूत्रव्याख्याने सोमदेवो देवोपज्ञमनेकशेष व्याकरणम् ' इति वाक्यमुदाजहार । देवशब्देन देवनन्दी गृह्यते, उत्तरपदस्य लुप्सत्वात् । यथा भामा सत्यभामा सत्या वेति । ततो देवनन्दी ययाकरणमरीरचत्तदेकशेषरहितमित्यर्थः स्यात् । अस्मत्प्रक्रियामूलाधारेवेव सूत्रेप्वेकशेपस्य निरासः कृतो ग्रन्थ- कृता 'स्वाभाविकल्वादभिधानस्यकशेषानारम्भः' इति । न त्वेकशेपनि- राकरणं व्याकरणान्तरेपूपलभामहे । अत एतदेव व्याकरणं देवोपज्ञमि- ति सिक्ष्यति । जेनेन्द्रनामा यक्ष्याकरणं तद्देवोपज्ञमिति गणरत्नमहोद- धिकर्ता चाभिदधे स्वमन्ये महावैयाकरणानां संग्रहणसमये । अत एतदेव जनेन्द्रनामक व्याकरणमिति सिद्धयति । किंच, श्रीमदाशाधरेण स्वप्रशस्ती 'यो जेनेन्द्रव्याकरणमपठत्सोह- माशाधर इत्युक्त्वाऽनगारधर्मादिग्रन्थेषु जैनेन्द्रस्यास्यरासत प्रमाणा- म्यद्दधिरे । अतो ज्ञायते जनेन्द्रनामकमिदमेव व्याकरणमिति । अस्यैव च ग्रन्यस्य विशानन्दाकरदेवादयोपि महान्तः प्रमाणान्युदानः। अत इदमेप व्याकरणं जनेन्द्राभिधं देवोपज्ञं चेति निर्दिवाई सेसिध्यते ।

·केचन शब्दार्णवं जनेन्द्रनाम्ना प्रमादात् ख्यापयित्वाधुना समर्थ-- यन्ते, तत्प्रामादिकम् । नाम्नैव तस्य शब्दार्णव इति प्रसिद्धेश्च संतो- एव्यं तैः । यदि नाम तन्नाम जैनेन्द्रमित्यभविष्यन्न तर्हि तट्टी- कानाम शब्दार्णवचन्द्रिकेति प्रसिद्धिमगमिष्यत् । शब्दार्णवनाम्न- श्चन्द्रिकेव चन्द्रिकानाम्नीयं टीका, दृष्टीणामाल्हादहेतुत्वादिति हि तन्निर्वचनसिद्धो भावः । एवं शब्दार्णवनिर्णय इति अपरोपि टीका- ग्रन्थोस्य मूलस्य शब्दार्णवसंज्ञामेव प्रकटीकरोति । यस्तु शब्दार्णव- चन्द्रिकाया आद्यन्ते देवनन्दिनामुल्लेखो दृश्यते स आदरार्थत्वान परमार्थेन कर्तृत्वबोधकः स्यात् । अन्यथा स एव वक्ता एकत्र एकशेष- प्रकरणयुक्तमेकं व्याकरणं देवोपज्ञमभिधाय स्थलान्तरे · अनेकशेष देवोपशम् ' इति पूर्वविरुद्धमपरं व्याकरणं देवनन्दिकृतं कथं प्रतिजा- नीयात् ? इति दिक् । अस्य व्याकरणस्य वैशिष्टयम्- पाणिनीयाद्यपेक्षयात्र व्याकरणे किं नाम वैशिष्ट्यम् ? एतत्-- (१) संज्ञाकृतं लाघवमपि स्वीकृतमत्र । पाणिनीये तु 'संज्ञाकृतं लाधवमिह न गृह्यते' इत्युक्तम् । (२) पाणिनीये स्वरादिभेदार्थ बहबोऽनुबन्धाः ककारणकार- पकारादयः प्रत्ययेषु कृता, न तथा जैनेन्द्रे । यथा-ठक-ठणू-मतुपू-स्थाने ठणमतुश्च कृतौ । अतः प्रक्रियाकृतमप्यत्र लाघवमस्ति । किच, (३) पाणिनीये चतुर आमागर्म विधाय यणादेशं स्वादी कृत- वान् । अत्र तु उतो वादेशमेव व्यधात् । इत्यपि प्रक्रियाकृतं लाघवमत्र । (४) 'तृज्वत् कोष्टः, पन्नोमास-' इत्यादिवचनः पाणि- नीये आदेशबिधिरुक्तः । जैनेन्द्रे तु क्रोष्ट्रादीनां पदादीनां च शब्दा-- न्तरत्वं तृजन्तत्वेन हलन्तत्वादिना च प्रदर्य नादेशार्थ पृथए वचनानि कृतवार्ता। .

·(३) . (५) स्वाभाविकी शब्देषु एकत्वबहुत्वादिवांचकत्वशक्ति समर्थ्य एकशेषप्रकरणप्रक्रिया निराचक्रे । (६) जैनेन्द्रकर्ता एकमेव वचनमित्संज्ञार्थं विधाय 'आदिर्षि टुङव' इत्यादिपाणिनीयवन्न वचनान्तराणि चक्रे, तत एवाप्रयो- गार्हस्य सर्वस्येत्संज्ञासिद्धेः। (७) अत्र बुद्धिकृतं विश्लेपं परिकल्प्य तादृशस्य वचनेनैके. नैवापादानसंज्ञां विधाय ' भीत्रार्थानाम् ' इत्यायष्टसूत्री पाणिनीये इव न कृता । भाष्यकारेरपि पतनलिभिरपास्ता । एवमेकशेषप्रकरणमपि भाष्यकारेरपास्तम् । इत्युत्तरोत्तरं मुनीनां प्रामाण्ये सति तदकरणमेव श्रेय इति भाति । (८) पाणिनीये यथा वेदिकप्रयोगाः साधितास्तथा, नात्र साधिता लोके तदनुपयोगात् । तथापि केचन शब्दाः पाणिनिना छन्दोधिकारे साधितास्तेऽत्रापि लौकिका इति मत्वा साधिताः । यथा " ओमभ्यादाने " इत्यनेन पाणिनिना प्लुतत्वं छन्दसि एव कृतं, जैनेन्द्रे तु लोके एव । (९) समासे तत्पुरुषार्थ लिट्नं न निर्धारितमुत्सर्गेणोत्तरपदार्थस्य तत्र प्राधान्यनैवोत्तरपद्वल्लिङ्गविधेर्तोतुं सुशकत्वात् । एवमेकत्वा- दिवचनविधिरपि सुतरां यत्र संभवेत्तदर्थ न सूत्राणि कृतानि । अपवादे तु“ तिप्यपुनर्वसूनां भवन्दे द्वित्वम् ॥ १।१।९९ ॥ इत्यायवश्यकरणीय कृतमेव । (१०) जैनेन्द्र कथादिर्गुडादिश्व गणो कथादिष्वेव संगृहीतो। तदर्थ न पृथग्वचनम् । एवं पाणिनिना 'आत्माध्यानो से' इत्यने- नात्मशब्दस्य नान्तता प्रकृतिभावेन स्थापिता जिनेन्द्र तु 'विश्वज- नारमन्भोगान्तासः' इत्यत्र सविधाने एव नान्तत्वमुच्चार्य प्रकृतिभावः- सूचित इति न तदर्थ पृथग्वचनमपेक्षितम् ।

·(११) 'अर्ध नपुंसकम् ' इत्यादिवचनानि समासविधानार्थ यथा पाणिनिना विरचितानि तथा न जैनेन्द्रकळ, सामानाधिकरण्ये- नोत्सर्गवचनादेव समाससिद्धेः । एवं शतशो वचनानां लाघवं कृतं जैने- न्द्रकी तत्र तत्र महावृत्तौ तदनावश्यकत्वं च समार्थतम् । (१२) अनेकान्तसिद्धान्तास्वीकारेऽर्थसिद्ध्यभाववत् शब्दसिद्धिरपि न संभवतीति आ शास्त्रपरिसमाप्ते: “सिद्धिरनेकान्तात्" इति महा- धिकारो देवेन दार्शितो ग्रन्थारम्भे एव । तदुपयोगश्च कारकादिप्रकरणेषु दर्शितः । तदनुकृत्य श्रीहेमचन्द्रेणापि 'सिद्धिः स्यादादात्' इत्युक्तम् । एवं श्रीदेवनन्दिना शब्दशास्त्रेपि जैनासिद्धान्तवादस्य जीव इव स्थाबादः सूपयोजितः सादरं विदुषां हृदि निधातुम् । इति दिक् । सूत्रकारस्य परिचयः। एतद्ग्रन्थकर्तुः श्रीमद्देवनन्दिनः पूज्यपादादीन्यपि नामान्तराणि- सन्ति । तत्कृता अन्येऽपि सर्वार्थसिद्धिप्रभृतयो निबन्धा बहव उपल- भ्यन्ते । 'पूज्यपादेन भाषितम् ' इति स्वनामाङ्किता बहवो वैद्यक- श्लोका अप्युपलभ्यन्ते खण्डशो यत्र तत्र । महिशूरराजधान्यां प्रकाशितो राजतरहिणी नामैतिहासिकमन्योक्ति, तस्मिन् ' पादलिप्ताचार्य एको महाविद्वान रसायनादिविषयवेत्ता विक्र मसंवत्सराणां पञ्चमशताब्दयामासीत् । तच्छिप्यः सिद्धनागार्जुननामा बभूव । सोपि रसायनशास्त्रपारं प्राप्त आसीत् । पादलेपं कृत्वा गगनतलेन यथेष्टं स विहरति स्म इति पादलिप्ताचार्यनाम्ना जैनो नागार्जुनगुरुः प्रसिद्धिमाप ।' इत्याशयोल्लेखो वर्तते । एतादृश एवा- भिप्रायः कर्णाटभाषायां पद्यबद्धन प्रसिद्धन पूज्यपादचरितेनापि प्रकटो भवति । तच्चरिते 'नागार्जुनः पूज्यपादस्य शिष्यो भागिनेयश्च' इति निर्दिष्टम् । पूज्यपादसमीपे नागार्जुनो रसव्याकरणादिशास्त्रेष्व- “धीतीति व्यावर्णनं लभ्यते । तादृशं प्रतिबुद्ध शिष्यमुपलभ्य पूज्यपादेन ·पाणिनिव्याकरणं सुव्यवस्थापितं व्याख्यावातिकादिविशेषोपस्कार कृत्वा इति च तच्चरिते एव लिखितमस्ति । श्रीपूज्यपादसंबन्धे इत्थं प्राचीनरुपश्लोक्तिम्- “यो देवनन्दी प्रथमाभिधानो बुद्ध्या महत्या स जिनेन्द्रबुद्धिः । श्रीपूज्यपादोऽजनि देवताभिर्यत्पूजितं पादयुगं यदीयम् ॥ जैनेन्द्र निजशब्दभागमतुलं सर्वार्थसिद्धिः परा, सिद्धान्ते निपुणत्वमुद्धकविता जैनाभिषेकः स्वकः । छन्दः सूक्ष्मधियं समाधिशतकं स्वास्थ्यं यदीयं विदा- माख्यातीह स पूज्यपादमुनिपः पूज्यो मुनीनां गणे" ॥ इति । सोमदेवस्तु 'अनुपूज्यपादं वैयाकरणाः' इति स्तोति स्म शब्दा. शिवचन्द्रिकायाम् । अस्मिन जैनेन्द्रव्याकरणे, राद्भूतबलेः ।। ३।४। ८३ ॥ गुणे श्रीदत्तस्यास्त्रियाम् ॥१।४।३४॥ कृवृषिमृजां यशोभद्रस्य ॥२।१।९९ ॥ रात्रे कृति प्रभाचन्द्रस्य ॥४।३।१८०॥ चेत्तेः सिद्धसेनस्य ॥५।१।७॥ चतुष्टयं समन्तभद्रस्य ॥५।४।१४०॥ इति षण्णां महावैयाकरणानां नामानि आदरार्थ संगृहीतानि । एषु मध्ये भूतवलिविरचितः सिद्वान्तग्रन्थोस्ति प्रसिद्धः । प्रभाचन्द्रकृतो न्यायकुमुदचन्द्र-प्रमेयकमलमार्तण्डनामानो दो न्यायग्रन्थो स्तः । समन्तभद्रभगवत्कृतास्तु आप्तमीमांसा-गन्धहस्तिमहाभाष्य-जिनचतुर्विंश- तिस्तव-सिद्धान्तग्रन्थटीकाप्रभृतयो बहवो ग्रन्थाः सन्ति । सिद्ध- सेनस्तु न्यायावतारादिग्रन्थकर्तव भवेत् । सोपि प्रसिद्ध एव । यशोभद्र- श्रीदत्तकृतास्तु नोपलभ्यन्ते केचन ग्रन्थाः। सामन्तभद्रीयादयोपि ये अन्थास्तेषु व्याकरणग्रन्थो न लभ्यते कश्चन । को हि जानीयाघदेभि- ·मताः " ाकरणरचना कृता नवेति । केवलमादरार्थमेव वा नामान्येपामगृहीद प्रन्थकर्ता श्री-देवनन्दी । वैदुष्यं त्वेतेषां लोकोत्तरमासीदिति ग्रन्थद- र्शनेन निर्विवादीभवति विदुषां चेतः । यशः सामन्तभद्रीयं मूर्ध्नि चूडामणीयते ॥ प्रभेन्दुवचनोदारचन्द्रिका प्रसरे सति । मादृशाः क्व नु गण्यन्ते ज्योतिरिङ्गणसन्निभाः ॥ कवयः सिद्धसेनाद्या वयं तु कवयो ॥ इत्यादिबहुभिर्वचनैरुपरिष्ठाः कवयः स्तूयन्ते कविभिर्जनः । देवनन्दिभिरुल्लिखितनामा प्रभाचन्द्रः प्रमेयकमलमार्तण्डग्रन्थकर्ते- घान्यो वेति संशीतिपदे स्थिता वयं, यतोस्य मार्तण्डकर्तुः कालोर्वाचीनः । देवनन्दी तु चतुर्थी वा पञ्चमी वा विक्रमशताब्दी स्वजन्मनाऽलंच- कारेति निर्णीतप्रायमेतत् । श्रीपद्मनन्दिसैद्धान्तशिष्योनेकगुणालयः । प्रभाचन्द्रश्चिरं जीयाद्रत्ननन्दिपदे रतः॥ एतस्मिन्पये पद्मनन्दिशिष्यः प्रभाचन्द्र इत्युक्तम् । किंच, “स श्रीप्रभाचन्द्रो गोपनन्दिना सूरिणा सहाध्येप्ट यस्य पादौ धारानग- राधिपतिः श्रीभोजराजः समपूजयत्" । एवं शिलालेखपुस्तके प्रभा- चन्द्रपरिचयो दत्तः । इत्यादिजैनेन्द्रवचनान्यपि प्रभाचन्द्रकृते प्रमेयकमलमार्तण्डग्रन्थे दृष्टिपथमायान्ति । अतो यदि एप एव प्रभाचन्द्रो देवनन्दिनोल्लिसितस्तर्हि समकालिकावेव देवनन्दी प्रभाचन्द्रश्च । अन्यो वा देवनन्युल्लिसितः प्रभाचन्द्रो भवेत् मार्तण्ड- फर्तुरस्मात् । अस्य प्रभाचन्द्रस्य कालस्तु अकलङ्गकालादप्याचीनः । कुतः ? यतः, प्रभाचन्द्रेण माणिक्यनन्दिकृतसूत्राणामुपरि मार्तण्डनाम्नी टीका कृता । माणिक्यनन्दिना तु, अकलङ्कवचोम्भोधेरुद्दधे येन धीमता। न्यायविद्यामृतं तस्मै नमो माणिक्यनन्दिने ॥" एतत्पद्याधारादकलङ्गवचनान्यद्दधिरे । अकलड़देवास्तु विक्रमस्याप्ट- मशताब्दयां वभूषः । एवं पौर्वापर्यविलोक्नेन सोन्य एवं प्रभाचन्द्र का हेतौ " ·स्यायो देवनन्दिना उद्विसित आमांदितीहते स्वीकतु मनः । देवनन्दी तु पञ्चमशताब्यां जात इति तच्चरितादेव निणीयते । किं च, अक- लड़ादिभिस्तद्वचनान्युतानि, अनोऽष्टमशतान्यास्तु प्रागेर देवनन्दी जात इति स्थिरीमवति। प्रक्रियाया आधारः- एतननेन्द्रस्योपरि महावृत्तिन्यांतश्चेनि दो टीकाग्रन्थावपलभ्यते ।' महावृत्तिस्तर पोटशसहमी ग्रन्थप्रमाणमावहति । न्यासप्रमाणं वनुष्ट- प्पयप्रमाणेन त्रिंशत्सहस्रमानं भवेत् । इयं प्रक्रिया जैनेन्द्रमहावृत्तिगतवचनान्यादाय कृता अतः प्रमाण- मिति जानन्तु सन्तः । एतत्प्रक्रियानिर्माण सोलभ्यं स्यादिति मनसि संचि- न्य अम्माभिः मिद्वहेमगब्दानुमासनं, मब्दार्णवः, गाकटायनापरनाम शब्दानुशासनं, कलापथकरणं, चन्द्रिकान्याकरणं मुग्धबोधश्चेति व्याकरणग्रन्या अवलोकिताः । पाणिनीयटीकामन्यास्तु कतिपये प्रयमत एवाभ्यस्ताः । तेषु सर्वेष्वपि मध्ये मिद्वान्तकौमुया रचनागेली विगपत आदग्कोटीमागतां ज्ञात्वा तच्छेलीमेवान प्ररियायामवनार्य कृतवानहमेनां प्रक्यिाम् । जैनेन्द्रस्योटेखकर्तारः- नया नयौ च नयाच नवा इन्येकगेपन्य स्वामाविकस्यामियाने दर्शनात् केपांचित्तया वचनोपरम्भाञ्च न विन्ध्यते"। ति विद्यानन्द- स्वामिना श्लोकगार्तिकस्य प्रथमाध्याये नयप्रकरणे उपनम् । स्वाभा. किन्वाभिधानस्यकोपानाग्म्म इन्युनं हि वचनं जेनेन्द्रम्य प्रथमा- ध्यायप्रथमपादान्ते रम्यते। आप्तमीमामालद्वारेटमहीनाम्नि दानिश गततम पृष्टे । पये कर्मन्युपसंन्यानात् ' इति वचनमुद्धतम् । एतदपि वचनं जनेन्द्रम्प महानिनाम्नटीकापन्यम्य कारकमकरणे उन्नन । - " ·(८) अकलइदेवाश्च तत्त्वार्थबार्तिकालंड्रार प्रथमाध्यायस्यैकादशसूत्रया- ख्यायां 'सर्वादिः सर्वनाम, टिदादिः' इति वचनद्वयमुद्दः । एतद्वय- वचनमपि जैनेन्द्रस्येव । 'करणाधिकरणयोः ।२।३१ ९९।' इति चोद्धृतं तत्रैव वचनम् । श्रीमदाशाधरः स्वोपज्ञेऽनगारधर्मालड़ारे सप्तमाध्यायस्य चतुर्विंश- लोकव्याख्याने “ स्तोके प्रतिना । १।३।७।, भार्थे ।१।४।१४।" इति वचनव्यमइ । श्रीसोमदेवविरचितशब्दार्णस्य चन्द्रिकानाम्नि टीकाग्रन्थे 'आदा- वुपज्ञोपमम् । १।४।११४ ।' एतत्सूनव्याख्याने 'देवोपज्ञमनेकशेष व्याकरणम्' इत्युदाहृतमेकशेषप्रकरणनिषेधक्स्य व्याकरणस्य देवनन्दि- कृतत्वेन । एकोपनिषेधो ह्यत्रैव व्याकरणे । पट्नाभूतटीकायां चतुर्थे दर्शनाधिकारे “ दंसेदि मोक्समग्गे " इत्यादिगाथाव्याख्याने कृत्ययुटोन्यत्रापि इति जैनेन्द्रसूत्रं प्रमाणत्वेनोद्धृतं श्रीश्रुतसागरेण । वर्धमानेन कविना स्वोपज्ञे गणरत्नमहोदधौ देवनन्दिकृतत्वेन जैने- न्द्रस्योटेखाइटसु महान्याकरणेषु मध्ये कृतः । प्रक्रियाप्रयोजनमू- अस्य व्याकरणस्य पठनपाठनप्रचार. पूर्वमासीत् । अधुना पुन- रपि तदुज्जीवयितुं-प्रक्यिामिमां कृतवानहम् ।सूत्रपाठक्रमेणाधीते व्याक- रणेन तथा सुखबोधो जायते इति बहूनां मतम् । अत एवास्यव्याकर- स्यापि प्रक्रिया स्यात्तर्हि प्रचारमायादिद व्याकरणम् । इति मनसि कृत्य कृत्त्वेमा प्रक्रिया प्रमादाज्ञानवशास्वलितं संशोधयितुमोद्धत्यं च परिहतु प्रार्थये पण्डितान् । यत , "

·सर्वः सर्व न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन ।
तथापि,
परस्य तुच्छेपि परोनुरागो
महत्यपि स्वस्य गुणे न तोपः।
एवंविधो यस्य मनोविवेकः
कि प्रार्थ्यते सोत्र हिताय साधुः॥
(श्री महाकविहरिश्चन्द्रः).
गुणानगृह्णन् सुजनो न निवृत्ति
प्रयाति दोपानवदन्न दुर्जनः।
चिरन्तनाभ्यासनिबन्धनरिता
गुणेषु दोपेषु च जायते मतिः॥
(श्रीवीरनन्दी)
सन्तः सन्तु मम प्रसन्नमनसो वाचां विचारोद्यताः,
सूतेम्मः कमलानि तत्परिमलं पाता वितन्वन्ति यत् ।
किंवाभ्यर्थनयानया यदि गुणोऽस्त्यासां ततस्ते स्वयं,
कर्तारः प्रथनं न चेदथ यशः प्रत्यर्थिना तेन किम् ॥
(श्रीसोमप्रभः).
किंच,
वर्णः कृतानि चित्रं पदानि तु पदैः कृतानि वाक्यानि ।
वाक्यैः कृतं पवित्र शास्त्रमिदं न पुनरस्माभिः॥ (अमृत.).
यदा,
गुरुणामय माहात्म्य यदपि स्वादु मद्वचः।
तरूणां हि स्वभाषीयं यत्फलं स्वादु जायते ॥ (श्रीगुणमाः-

·(१०) के मे गुरवः। मम वियागुरवस्त्रय आसन् । प्रथम तावत् साहित्यव्याकरणादिक छपरा ग्रामसमीपपण्डितपुरग्रामवास्तव्यश्रीमत्पूज्यनाम-चण्डीप्रसाद- गुरुसकाशादधीतवानहम् । तदानीमेव श्रीमत्-श्यामसुन्दराचार्या अपि मेऽधीतशास्त्रचिन्तापका गुरुसदृशा एव आसन् । तत प्रयाग- समीपवास्तव्यश्रीमत्पूज्यनामधेय ठाकुरप्रसादाचार्य समीपेऽधीतवान् । अन्ते च पूज्यनाम श्रीमद्-गोपालदासगुरुवराणामन्तेऽन्तेवासी भूत्वा जैनशास्त्रमधीत्य, तदनुग्रहालब्धात्मनोधोऽभूवमहम् । कः प्रक्रिया-कारयिता? जैनेन्द्रव्याकरणस्य बृहती प्रक्रियामिमा कर्तु त एव श्रीमद्-गोपाल- दासेति गृहीतशुभाभिधा गुरवो मा प्रेरयामासु । तदादेशवशादेव मयेय प्रक्रिया पाणिनीयव्याकरणस्य सिद्धान्तकौमुदीनाम्नी प्रक्रियामनुसधाय कृता । निमित्त त्वत्र मत्सहोदरोनुजो नेमिचन्द्रनामा, तत्कृतेह एतत्प्र. नियामकार्पम् । अधीयान' स एना प्रमिया मत्साहाय्यमचीकरत् । यदादेशादिमा प्रक्रिया व्यधामह तानेव गुरुवरान् सादर समर्पि- तुकामोऽसकृदनशोचे, यतस्तेद्य दिवगता । विदुषामनुचरो-वशीधर जैनेन्द्रे याः संज्ञास्तस्थाने व्याकरणान्तरेपु काः? स्वम्-मवर्णसज्ञा। र -द्विगु । स्फ-सयोग । व -बहुव्राहि । मृत्-प्रातिपदिकम् । वाक्-उपपदम् । स-समास । हृत्-तद्धित । ह-अव्ययीभाव । व्य-कृत्य । पन्तत्पुरुष । उप्-उक् । य-कर्मधारय ।

·उम्-लुम् । न्यत्-उपसर्जनम् । प्र-हस्व । दी-दोर्ष । घि-रघु। प-त । ऐप्-वृद्धि । एप्-गुण । दि -प्रगृह्यम् । त-निटा। चुसना निभावकर्म। ट-अनुनासिरम् । धम्-सर्वनामस्थानम् । इल पर। सर्वनाम-स्नि (शब्दार्णवे)। निसप्रसारणम्। खम्-लोप । उङ्-उपचा। दु-मृद्धम्। झि -अव्ययम् । थु-धातु । धि-अस्मक । द -आत्मनेपदम्। मम्-परस्मैपदम्। न-उभयपदम्। मु-धि । गु -अङ्गम्। नि-निपात । गि-पसर्गः। ति -गति । त्य-प्रत्यय । विभक्ती -विभक्ति । वा-प्रथमा (वि.)। इप्-द्वितीया। भा-तृतीया । अप-चतुर्थी। का-पदमी। ता-पष्टी। ईप-सप्तमी। झु-उत्तरपदम् । बोध्य-सवोधनम् । कि-सबुद्धि । नप्-नपुसकम् , ग -सार्वधातुम्म् । अग -आर्धधातुकम्। दि-तदाज । वृद्ध-गोत्रम् । च-अभ्यास । नि:-आमेडितम् । थ-अभ्यस्त।

·प्रकरणसूची. पृष्ठ. विषयनाम. पृष्ठ. २३३ ७ तद्धितप्रकरणम् ३४ अपत्याधिकारः ४९ रक्ताद्यर्थकाः ६६ चातुरर्थिकाः ७० शैषिकाः ७४ विकारार्थाः ९० प्राग्वहतीयाः ९२ तदहतीयाः ९४ छयाधिकारः २९३ २९७ विषयनाम. सन्धिप्रकरणम् पत्वणत्वप्रकरणम् अजन्तपुल्लिङ्गम् अजन्तस्त्रीलिङ्गम् अजन्तनपुंसकलिडर हलन्तपुल्लिङ्गम् हलन्तस्त्रीलिङ्गम् हलन्तनपुंसकलिङ्कम अलिङ्गम् स्त्रीप्रत्ययाः विभक्त्यर्थाः समासाः अव्ययीभावस० तत्पुरुषस० बहुव्रीहिस० इन्दस० समासान्तविधिः विमस्त्यलोपस० विधिः समासविशेपविधयः समासपरिशिष्टम् द्विरुक्तमाक्रिया १०२ आीयाः १२१ कालाधिकारः ३११ १४३ ठाधिकारः १४४ भावकर्मार्थाः ३२३ ३२६ १७७ पाश्चमिकाः १९४ प्रमाणाधर्थकाः २०२ पूरणार्थकाः २०६ मत्वर्थायाः २१० विभक्तीसंज्ञाः २२३ स्वार्थिकाः ३३० ३३७ ३३८ ३४० ३५१ ३५५ २२९ तद्धितपरिशिष्टम् ·YD RATIYA BHARA श्रीवीतरामाय नम। श्रीजैनेन्द्रप्रक्रिया : BRARY संज्ञाप्रकरणम् । -00- श्रीजैनेन्द्रव्याकरणसूत्राणां चालबोधिनीम् । प्रक्रियां सरलां कुर्वे साधुशब्दप्रकाशिकाम् ॥१॥ लक्ष्मीरात्यन्तिकी यस्य निरवद्यावभासते। देवनन्दितपूजेशे नमस्तस्मै स्वयम्भुवे ॥२॥ लोके साधूना शब्दानामन्वाख्यानार्थ शास्त्रमारभ्यते । अन्वाख्यान च प्रकृत्यादिविभागेन सामान्यविशेषलक्षणेन शब्दाना १५ व्युत्पादनम् । तञ्च शब्दार्थसम्बन्धमन्तरेण न सम्भवति । शब्दा- र्थसम्बन्धसिद्धिश्चानेकान्ताधीनेत्यत आहादिम सूत्रम् । सिद्धिरनेकान्तात् । १।१।१ । आ शास्त्रपरिस माप्तधिकारोऽयम् । प्रकृत्यादिविभागेन व्यवहाररूपा श्रोत्रमा ह्यतया परमार्थतोपेता शब्दाना सिद्धिरनेकान्ताद्भवति । यथा स्वरूपपररूपाद्यपेक्षयास्तित्वनास्तित्वाद्यनेकस्वभावत्वात्पदार्थाना सि- द्धिस्तथाऽकारादीना साधर्म्यवैधात्मकेऽनेकान्ते सत्येव तुल्य स्थानकरणत्वेन स्वसज्ञान्यवहार सिद्धयति ।

·२
संज्ञाप्रकरणम् ।
अइउण् १ । ऋलक् २। एप्रोड ३। ऐऔच् ४।
हयवरद् ५। लण् ६।मडएनम् ७ झभन् ।
घढधप्६ | जबगडदश् १० खफछठथचटतम् । ११ ।
कपय।१२।शपसर १शहत् १४॥ इति प्रत्याहारसूनाणि।
कार्यार्थोऽप्रयोगीत् । १२।३। शास्त्रेऽन्यस्य कार्या-
र्थमाश्रीयते प्रयोगे च न श्रूयते य स इत्सज्ञो भवति । अन्वर्था
चेयमित् सज्ञा । एति गच्छति नश्यतीतीत् । इत्यनेनैव तस्य ना-
शसभवान्न शास्त्रान्तरेण ख विधीयते । इति णादीनामित्सज्ञायाम् ।
अन्त्येनेतादिः। १।१। ७३ । अन्त्येनेत्सज्ञकेन
गृह्यमाण आदिस्तन्मध्यपतितानामात्मना सह प्राहको भवति ।
यथाऽणिति अइउवर्णाना सज्ञा ।
आकालोऽच् प्रदीपः।१।१।११। अ आ आ३
इत्येवकाल इव कालो यस्य सोऽच् यथासख्य प्रदीप इत्येव
सज्ञो भवति । स प्रत्येकमुदाचानुदात्तस्वरितभेदेन त्रिधा ।
उच्चनीचावुदात्तानुदात्तौ । १११११३। ताल्वा
दिस्थाने ऊर्वभागनिष्पन्नोऽजुदात्तसज्ञो भवति । नीचभागनि
प्पन्नोऽनुदात्त ।
व्यामिश्रः स्वरितः।१।१।१४ । उच्चनीचगुण
न्यामिश्रोऽच् स्वरितसज्ञो भवति । स नवविधोपि प्रत्येक उस
ज्ञकोऽडसक इति द्विविध ।
१६का द्विरुपात्तोऽयमदि शल्यपि पावता ! आणा.
धुदित्यत्र वय पिख भविष्यति ॥१॥

·जैनेन्द्रप्रक्रिया । ३ नासिक्यो ङः।१।१।४। नासिकायां भयो वर्णों डसंज्ञो भवति । तदेवं अइउऋल एपां प्रत्येकमष्टादश भेदाः । सन्ध्यक्षराणां प्रा न सन्ति । तान्यतो द्वादशप्रभेदानि । सस्थानक्रियं स्वम् । १।१ । २४ तास्वादिस्थान- माभ्यन्तरक्रिया च यदीये यदीयाभ्यां तुल्ये तन्मिथः स्वसंज्ञ भवति । रेफोप्मणां स्वा न सन्ति । अकुहविसर्जनीयाः कण्ठ्या. । 'जिह्वामूलीयो जिहयः । इशयच्चेदैतस्तालव्याः। उप्वोदौदुपध्मा- नीया श्रोष्ठयाः। वकारो दन्तोष्ठयः। ऋदुरपा मूर्धन्याः। लूतुलसा दन्त्याः । नासि क्योऽनुस्वारः । इति स्थानानि । क्रिया यत्न । स द्वेधा पाभ्यन्तरो बाह्यश्च । श्राद्यश्चतुर्धा स्पृष्टेपस्पृष्टेषाद्ववृतविकृतभेदात् । तत्र स्पृष्टकरणा वर्गाः । ईप- स्पृष्टकरणा अन्तस्थाः । ईपद्विवृतकरणा ऊप्माणः । विवृत. करणाः स्वराः । बाह्यश्चाष्टविधः-विवारः, संवारः, श्वासो, नादो, घोषो, अपोपो, अल्पप्राणो, महामाण इति भेदात् । वर्गाणां प्रथमद्वितीयाः शपसा विसर्गश्चैषां श्वासोऽयोपो ,विवारश्च । वर्गाणां तृतीयचतुर्थपञ्चमा हकारो यणश्चैषां संवारो, नादो, घोपश्च । वर्गाणां प्रथमतृतीयपञ्चमा यरलवारचाल्पप्राणाः । वर्गाणां द्वितीयचतुर्थी शलश्च महापाणाः । कवर्गादयः पञ्च वर्गाः । यरलवा अन्तस्याः । शपसहा ऊप्माणः । अचःस्वराः। अं अः इत्यवः परावऽनुम्वारविसर्गी । फखाभ्यां प्रागविसर्गो. १षमापते हो।

·४ संज्ञाप्रकरणम् । चारण जिहामूलीयः । पफाभ्यां' प्रागविसर्गोच्चारण उपध्मा- नीयः । * ऋकारलकारयोः स्वसंज्ञा वक्तव्या । अणुदित्स्वस्यात्मनाऽभाव्योऽतपरः।११।७२। अणुदिच्च गृह्यमाणः स्वस्य ग्राहको भवत्यात्मना सह, भाव्यमानं तपरं च वर्जयित्वा । इदमेवाण परेण णकारेण । तिदिति सिद्धे परग्रहणमुभयार्थम् । तः परो यस्मात्स तपरः, तादपि परस्तपर इति । कुचुटुतुपु एते उदितः । तदित्थम् इत्यष्टादशानां संज्ञा । तथेकारोकारौ । ऋ इति पत्रिंशतः । तथा लुकारोपि । एचो द्वादशानाम् । यवला द्विपमेदा नासिक्येतरभेदात् । तेन द्वयो- योः संजा।। श्रादैगए।१।१।१५। आदेचा प्रत्येकमैचित्येपा संज्ञा भवति । अडे । १।१।१६ । अदेडांप्रत्येकमेबित्येपा संज्ञा भवति । भूवादयो धुः।१।२।१। अर्थोपलक्षिता भू इत्ये- धमादयो धुसंज्ञा भवन्ति । निः।१।२।१२६ । श्रयमधिकार, प्राग्धोत्तेरित्य- त. प्राग वेदितव्य । चादिरसत्त्वे । १।२।१२७ । सीदतोऽस्मिन् लिङ्ग- सत्ये तत्सद् द्रव्यामित्यर्थः। चादयो निसज्ञा भवन्ति न चेत्सत्त्वे 11 वर्तन्ते।

·५
--
-
जैनेन्द्रप्रक्रिया।
प्रादिः।।२।१२८॥ पादयो निसंज्ञा भवन्त्यसत्त्वे। म
परा अप सम् अनु अव निस् निर् दुस् दुर् वि आड् नि अधि
अपि अति सु उत् अभि प्रति परि उप एते प्रादयः ।
क्रियायोगे गिः।१।२।१२६ । क्रियायोगे प्रादयो
गिसंज्ञा भवन्ति ।
तिः।१।२१३० । क्रियायोगे तिसंज्ञाश्च प्रादयो
भवन्ति ।
येनालि विधिस्तदन्तायोः।१।१। ६७। येन
शब्देन यो विधिविधीयते स तदन्तस्य भवति, अलि यो विधि.
स तदादी भवति ।
सुम्मिङन्तं पदम् । १।२।१०२। सुबन्तं मिङन्तं
च शब्दरूप पदसंज्ञं भवति ।
हलोऽनन्तरा स्फः।१।१।३।अज्मिरव्यवहिता
हलः स्फसंज्ञा भवन्ति ।
मो घिच।१।२।१८।प्रो घिसंज्ञो भवति ।
स्फे रुः।१२।३१स्फसंज्ञक परत.मोरुसंज्ञोभवति ।
दीः।१।२।१०० । श्चि रुसंज्ञो भवति ।
इति संज्ञाप्रकरणम् ।
अथ परिभाषामकरणम् ।
इकस्तौ।१।१।१७। ऐबेपी संज्ञया विधीयमानौ इक
एव स्थाने भवतः ।
-
--

·६ परिभाषाप्रकरणम् । अचश्च । १।१।१२। प्रदीपसंज्ञकाः संज्ञया विधीय- माना अंच एव स्थाने भवन्ति । टिदादिः।।१५३१टिंद्यः स तानिर्दिष्टस्यादिर्भवति। "किदन्तः।१।११५४ विद्यः स तानिर्दिष्टस्यान्तो भवति। परोऽचो मित् । १।१। ५५ । अन्त इति वर्तते । मिद्यः स तानिर्दिष्टस्यान्त्यादचः परों भवति । अन्तग्रहणानु: तेर्हलन्तस्यापि भवति । ता स्थाने, त्यः पर इत्यनयोरपवादोऽयम्। ता स्थाने ।१।१४६ । येयमनुसूत्रमुच्चारिता ता सा स्थाने एव ज्ञातव्या । स्वस्वाम्यादिबहुषु तार्थेषु प्राप्तेष्वन्यार्थस- म्प्रत्ययो मा भूदिति नियम्यते । तेनानन्तरसमीपादयस्तार्था निवर्तिता भवान्त। स्थानेऽन्तरतमः।१।११४७॥अन्तरः-प्रत्यासन्नः । स्थाने प्राप्यमाणानामन्तरतम एवादेशो : भवति । श्रान्तर्य च शब्दस्य स्थानार्थगुणप्रमाणतः । यत्रानेकविधमान्तर्य तत्र स्थान कृतमेवान्तये. बलीयः । ईप्केत्यव्यवाये पूर्वपरयो । १।१।६०। ईपा यत्र निर्दिश्यते तत्र पूर्वस्याव्यवहितस्य कार्य भवति । कया यत्र निर्दिश्यते तत्र परस्याव्यवहितस्य कार्य भवति । अन्तेऽलः । १।१।४६। तानिर्दिष्टस्य यो विधिरुच्यते सोऽन्ते वर्तमानखालः स्थान भवति । डित् । १।१।५० । ठितः । सर्वेऽनेकालः । डिद्य यादेणेऽनेकाल् सोन्तेऽलः स्थाने भवति । अन्तेऽस इत्येव . -

·जैनेन्द्रप्रक्रिया।
सिद्ध इदं सूत्रं नियमार्थ-डिदेवानेकालऽन्त्यस्य भवतीति । तेना-
न्योऽनेकाल् सर्वस्यति सिद्धम् ।
परस्यादेः। १ ।११५१ । परस्य क्रियमाणं कार्य
शिप्यमाणमादेरलः स्थाने वेदितव्यम् ।
शित्सर्वस्य ।१।११५२॥ शिदादेशः सर्वस्य स्थाने
वेदितव्यः।
स्वरितेनाधिकारः।१।२।५। स्वरितेन तिने-
नाधिकारी वेदितव्यः । आचार्यप्रतिज्ञया लक्ष्यं स्वरितत्वम् ।
परनित्यान्तरङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः।
इति परिभाषाप्रकरणम् ।
-20
अथ अच्सन्धिः ।
सन्धौ । ४।३। ६० । अधिकारोऽयम् । संश्लेष
सन्निकर्पो वा सन्धिः ।
अचीको यण् । ४।३।६५। अचि परत इक
स्थाने यणादेशो भवति सन्धिविषये । दधि पानम इति स्थिते
स्थानत आन्तर्यादिकारस्य स्थाने यकारः। दध्य् भानय इति जाते।
अनचि । ५।४।१२७ । अच इति वर्तते । अन
उत्तरस्य यरो विभाषया द्वे भवतोऽचि तु न । इति धकारस्य
द्वित्वम् । दध्य आनय इति जाते ।

·। । अच्सन्धिप्रकरणम्। झलां जश् झशि ।५।४।१२८ । झलां वर्णानां जशादेशो भवति झशि परतः । इति पूर्वधकारस्य दकारः । नाराः खम्।१।११६९ प्रसक्तस्य नाशः वसंज्ञो भवति। स्फान्तस्य खम्।।३। ४१। स्फान्तस्य पदस्य खं भवति । इति यस्य खं प्राप्तम्। “असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे अन्त- रने कार्य कर्तव्ये बहिरङ्गमसिद्ध स्यात्" इति न भवति । दद्ध्या- नय । दध्यानय । * मयः परस्य यणोचि विकल्पः । तेन यकारस्य द्वित्वम् । दध्य्यानय । दद्ध्य्यानय । एवं मध्व- पनय । भर्नर्थः । लाकृति.। अचो रहाद दे । ५। ४ । १२६ । श्रच उचरो यौ रेफहकारी ताभ्यामुत्तरस्य यरो द्वे वा भवतः । गिर्यारोहणम् । * शरोचि द्वित्वं न । श्रादर्श । वर्षति । एचोऽयवायावः । ४।३१६६ । एच. स्थाने अय्, श्रव , पाय, श्राव् इत्येते यथासंख्यमादेशा भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकः । लावकः। पित्त्ये।४।३।६७। यफारादी त्ये ऽयादय आदेशा भवन्ति । गन्यं पयः । नाव्यो हदः । त्ये किम् ? गो यानम् । * गोनावध्वपरिमाणे । गव्यूतिः । अस्म उद्धरतीत्यत्रा- ऽऽयादेशे ते । व्योपया।५।४।५। वकारयकारयोरशिपरतो चा गं भवति । इति से मृते ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया । पूर्वनासिद्धम् ।५।३।२७। एतदधिकृतमा शास्त्रपरि- समाप्ते । येय चतुरध्यायी सार्द्धद्विपादातिक्रान्ता एतस्यामय साधैं कपादोऽसिद्धवद् भवति । सार्द्धकपादेपि उत्तरो योग पूर्व प्रत्य- सिद्धो भवति । इत्यसिद्धत्वान्न एप् । अस्मा उद्धरति । अस्मा- युद्धरति । क्षिज्योः । ४।३।६८ । एतयोरचोऽयादेशो भवति यि त्ये । क्षेतु शक्य क्षय्य पापम् । जेतु शक्यो जय्य । पूर्वेण सिद्धे नियमाायमारम्भ - धुपु यि त्ये क्षिज्योरेव नान्यस्य । चेयम् । नेयम् । अनेन तुल्यजातीययोरेकारेकारयोरेव निवृत्ति । तेन धोरोकारौकारयोर ऽवाऽऽवादेशयोर्न निषेध । पव्यम् । अवश्यपाव्यम्। शक्तौ । ४।३। ६६ । अयमपि नियम । शक्तावेव क्षिज्योरयादेशो नान्यस्मिन्नर्थे । तेन क्षेतुमर्ह क्षेयम् । जेतुमर्ह जेयम् । घोस्तास्मन्नेव । ४।३१७० । घोर्यादित्यनिमित्त एवं य एच् तस्यायादयो भवन्ति । लव्यम् । अवश्यलाव्यम् । घो किम् ? मृदो नियमो मा भूत् । माण्डव्य । तन्निमित्स्येति किम् । श्रोयते । औयत । लौयमानि । एवकार इष्टतोवधारणार्थ । तेन घोरेख तस्मिन्निति नियमो मा मूत् । एव हि बाभ्रव्य इति न स्यात् । ऋय्यः स्वार्थे । ४।३१७१ । ऋय्य इति निपात्यते ।

·- अच्सन्धिप्रकरणम् । झलां जश् झशि ।५।४।१२८ । झलां वर्णानां जशादेशो भवति झशि परतः । इति पूर्वधकारस्य दकारः । नाशः खम्।१।११६९ प्रसक्तस्य नाशःखसंज्ञो भवति । स्फान्तस्य खम्।५।३।४१। स्फान्तस्य पदस्य खं भवति । इति यस्य खं प्राप्तम् “प्रसिद्ध वृहिरङ्गमन्तरङ्गे धन्त- रङ्गे कार्य कर्तव्ये बहिरङ्गमसिद्धं स्यात्" इति न भवति । दध्या- नय । दध्यानय । * मयः परस्य यणोचि विकल्पः । तेन यकारस्य द्वित्वम् । दध्य्यानय । दद्ध्य्यानय । एवं मध्व- पनय । मत्रर्थः । लाकृति.। श्रचो रहाद दे । ५ । ४ । १२६ । श्रच उत्तरौ यौ रेफहकारौ ताभ्यामुत्रस्य यरो द्वे वा भवतः । गिर्यारोहणम् । * शरोचि दित्वं न । श्रादर्शः । वर्षति । एचोऽयवायावः।४।३।६६ । एचः स्थाने अय्, श्र, पाय, श्राव् इत्येते यथासंख्यमादेशा भवन्ति । चयनम् । लवनम् । चायकः । लावकः। पित्ये । ४।३।६७। यफारादौ त्ये ऽयादय आदेशा भवन्ति । गव्यं पयः । नाव्यो इदः । त्ये किम् ? गो यानम् । गोयूतावध्यपरिमाणे । गव्यूतिः। अस्म उद्धरतीत्यत्रा- ऽऽयदिशे कृते। न्योः ख ग्रा।५।४।५। वकारयकारयोरशिपरतो या रां भवति । इति से कृते । * n.

·जैनेन्द्रप्रक्रिया । ९ पूर्वत्रासिद्धम् ।५। ३।२७। एतदधिकृतमा शास्त्रपरि- समाप्ते। येयं चतुरध्यायी सार्द्धद्विपादातिकान्ता एतस्यामयं साधं- कपादोऽसिद्धवद् भवति । साकपादेपि उत्तरो योगः पूर्व प्रत्य- सिद्धो भवति । इत्यसिद्धत्वान्न एप् । अस्मा उद्धरति । अस्मा- युद्धरति । क्षिज्योः।४।३।६८ । एतयोरचोऽयादेशो भवति यि त्ये । क्षेतुं शक्यं क्षय्यं पापम् । जेतुं शक्यो जय्यः । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थोयमारम्भः- धुपु यि त्ये विज्योरेव नान्यस्य । चेयम् । नेयम् । अनेन तुल्यजातीययोरेकारैकारयोरेव निवृत्तिः । तेन धोरोकारौकारयोरऽवाऽऽवादेशयोर्न निषेधः । पव्यम् । अवश्यपाव्यम्। शक्तौ।४।। ६६ । अयमपि नियमः शक्ताव क्षिज्योरयादेशो नान्यस्मिन्नर्थे । तेन क्षेतुमर्ह क्षेयम् । जेतुमर्ह जेयम्। घोस्तस्मिन्नेव ।४।३।७० 1 घोर्यादित्यानिमित्त एव य एच् तस्यायादयो भवन्ति । लव्यम् । अवश्यलाव्यम् । धोः किम् ? मृदो नियमो मा भूत् । माण्डव्यः । तन्निमित्तस्यति किम् । योयते । औयत । लौयमानिः। एवकार इष्टतोवधारणार्थः। तेन धोरेव तस्मिन्निति नियमो मा भूत् । एवं हि बाभ्रव्य इति न स्यात् । अय्यः स्वार्थे । ४।३१७१ । क्रस्य इति निपात्यते ·१२ अच्सन्धिप्रकरणम् । परमिति सिद्धे रूपग्रहणादिष्टं लभ्यते । * एवे चानियोगे पररूपम् । इहेव । अयेव । अनियोगे किम् ? इहैव भवान. ध्यगात् । 'शकन्ध्वादिपु पररूपम् । शक अन्धुः, शकन्धुः। कर्क अन्धुः कर्कन्धुः। कुलटा। 'सीमन्तः केशवेशे सीमान्तो ऽन्यत्र । 'श्रोत्योष्ठयोः से था पररूपम । स्थूलोतुः, स्थूलौतुः । बिम्बोष्ठी, बिम्बोष्ठी । से किम् ? वाक्ये मा भूत् । पश्यौष्ठम् । ओमाङोः।४।३।२। गेरिति निवृत्तम् । अवर्णा- न्तादोमाडित्येतयोः परतः पररूपं भवति । का ओमित्यवोचत्, कोमित्यवोचत् ।। तद्वत् । ४ । ३ । ७३ । तयोरिव तद्वत् । तयोर्विद्यः मानयोर्यत्कार्य तत्कृतेऽप्येकादेशे भवतीत्यर्थः। अद्य ·आ कढा इत्यत्र गिध्वयित्कार्य तदन्तरङ्गमिति पूर्वमाङः परेण योगः। ततः पूर्वान्तवद्भावेनाइत्वमाश्रित्य पररूपम् अद्योढा । हाजहंस्येतावतः।४।३।५ | डाजर्हस्य यो. ऽच्छब्दस्तस्येतौ पररूपं भवति । पटत् इति, पटिति । नानर्थ- केऽन्तेऽलो विधिरिति सर्वस्यातः पररूपम् । डाजर्हस्येति किम् ? जगदित्याह । अदिति । व्यक्तानुकरणैकाचौ डाचं नोत्पादयतः । इतौ किम् ! पटदत्र । अतः किम् ? छपिदिति । परो निः।५।३।२। प्रकृतयोक्तियोः परोऽ. वयवो निसंज्ञको भवति ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया। न ब्रेस्तो वा ।४।३।८६ मिसंज्ञकस्य योऽ- च्छब्दस्तस्येतौ पररूपं न भवति तकारस्य तु + वा । पटत्प- टेति । पले- झलो जश । ५ । ३।५७ । पदान्ते वर्तमानस्य झलो जश् भवति । झलीति निवृत्तम् । पदमध्यार्थ झला जर मशीति वर्तते । पटत्पटदिति । नौ डाचि नित्यम् । ४।३।८७। डाजन्ते नौ परे डाजर्हस्यातस्तकारस्य नित्य पररूपं भवति । इदमेव ज्ञापक टिखात्पूर्व डाचीति द्वित्वम् । पटपटा भवति । स्वेऽको दी।४।३।८८ । अक स्वेऽचि परे पूर्वपरयोरेको दीर्भवति । लोकायम् । विद्यान्तः । कवीन्द्र । मधूदकम् । पितृपभ. । स्वे किम् ? दध्यत्र । अचि किम् ? दधि शीतलम् । एडोऽति पदान्तात् । ४।३।१६। पूर्वोऽनी- त्यत पूर्व इत्यनुवर्तते । एड. पदान्तादति परतो द्वयोरेक पूर्वा भवति । मुनेऽनघ । साधोऽनघ । तपरकरण किम् ? पटवायाहि । पदान्तादिति किम् ' मुनय । गोरिन्द्रेऽवङ । ४ । ३। १०१ । गोरन्त्यस्येन्द्र- स्थेऽचि परतोऽवडादेशो भवति । गवामिन्द्रो गोइन्द्र गपेन्द्र । विभापाऽन्यत्र।४।३।१०२।इन्द्रशब्दादन्यत्र शब्दे योऽन् तस्मिन्विभापया गोरवडादेो भवति । गवागम् । गोऽ- मम् । विभाषाग्रहणादिह नित्य भवति । गवाक्षस ·A अन्संधिप्रकरणम् । परतः । ॐ इति । नासिक्यो दीसंज्ञकश्च ऊँ इति । यद्यप्यपठि- तोऽपि निसंज्ञकः संभवति तथापि तस्येतावेव प्रयोगो यथा स्यादि- त्यारम्भः । मयो वोऽच्युनः।५।४।१५॥ मयः परस्योञो वो वा भवत्यचि परे । शमु अत्र । शम्वत्र । अन्त्याद्यचष्टिः।१।१।६५ । अच इति निर्धारणे ता। अचां योऽन्त्योऽच तदादि शब्दरूपं टिसंशं भवति । वाक्यटेः पः। ५।३।१०। वाक्यस्य टेः पो भवति । एपोऽधिकारः । वाक्यग्रहपं किम् ? अन्त्यस्य यथा : स्यात् । पदाधिकारात् सर्वेषां पदाना मा भूत् । टेरिति किम् ? अचश्चेत्य- ऽनन्त्यस्याप्यचो यथा स्यात् । अन्यथाऽचा वाक्ये विशेप्यमाणे हलन्तस्य न स्यात् । श्रचो विशेप्यत्वे सर्वेपामचा स्यात् । प्रत्यभिवादेऽशूद्रस्त्र्यसूयके ।५।३।११।शूद्र- स्त्रीअसूयकविषयवर्जिते प्रत्यभिवादे यद्वाक्यं तस्य टेः,पो भवति । अभिवाद्यमानेन गुरुणा प्रयुक्तमाशी पूर्वकं प्रियहितयुक्तं वा प्रति- वचनं प्रत्यभिवादः । अभिवादये देवदत्तोऽहम् । भो आयुष्मानधि देवदत्त ३ । अशूद्रस्त्र्यसूयक इति किम् अभिवादये तुपजकोऽ- हम् । भो आयुष्मानधि तुपजफ'। अभिवादये गार्म्यहम् । भो 'आयुष्मती भव गार्गि । असूयकोऽयमिति ज्ञाते तु कुत्रापि न । लोकव्यवहारात् प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययाहा नामान्तस्य गोत्रान्तस्य चैव पविधिः । इह न भवति, देवदत्त कुशल्यसि । सर्व, पवि.

·प्रासन्धिप्रकरणम्
पिर्वा भवति ।सा च व्यवस्थितविभाषा। तेन भोराजन्यविशाया।
इन्द्रवर्माऽह भो ३ । इन्द्रवर्माऽ- भो। आयुष्मानेवीन्द्रवर्म ३न् ।
आयुप्मानेपान्द्रवर्मन् । आयुप्मानेधीन्द्रपारित ३ । आयुष्मानेधी
न्द्रपालित । मोशब्दम्यापासे राजन्यविशोगोत्रत्वात्मा च विकल्प ।
दूराछूते । ५।३।६२॥ दूरादाहाने वर्तमानस्य
वाक्यम्य टे पो भवति । आगच्छ भो देवदत्त ३ । दूरादिति
किम् ? सनिहिते मा-भूत् । आगच्छ भो जिनदर । प्रयत्नविशे
पेण आह्वाने यत्र शब्द श्रूयते तदूरम् ।
हैप्रयोगे देहयो । ५। ३।६३ ॥ हे हे
इत्येतयो' प्रयोगे हैहयो पो भवति दूराद्धृते । जिनदत्त है ३ ।
निनदत्त हे । पुनहेंयाग्रहण किम् ? अन्यस्य मा भूत् ।
प्रथम हैहेमहण, किम् ? अनन्त्ययोरपि यथा स्यात् । अन्यथा वा
क्यटेरेव प्रामोति ।
अनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य रो ।५।३।१४॥
सरकारवर्जितम्य रोरनन्त्यम्याप्यन्त्यस्यापि टेरेकेकम्य पो भवति ।
देवदत्त । देवद३त्त । देवदत्त३ । अन्त इति किम् । कृष्ण
मित्र । रोरिति किम् देवदत्तशब्दे वकारात्परस्य मा भूत्। एकै
कग्रहण पर्यायार्थम् ।
ओमभ्यादाने । ५।३।६५ । अभ्यादान प्रारम्भ ।।
ओमित्येप शब्दोऽभ्यादाने पो भवति । ओ३मृपम पवित्र
प्रणमते । अभ्यादान इति विम् ओ भो ददाति । अयमोशब्द'
प्रतिश्रवणे वर्चते ।
*

·जैनेन्द्रप्रक्रिया। वा हे पृष्टप्रत्युक्तौ । ५।३ । १६ ॥ पृष्टप्रत्युक्ती हे पो भवति वा । अकार्षी कट देवदत्त इति पृष्ट । अकार्य हि ३ । अकार्ष हि । हेरिति किम् ? करोमि ननु । पृष्टप्रत्युक्ताविति किम् ? देवदत्त कट करिष्यति हि । वेति योगविभाग 1 तेन सर्व एव पविधि प्रयोक्तव्य । विचार्य पूर्वम् । ५।३।७॥ विचार्य पूर्व पवि. धिमापद्यते । अहिर्नु ३, रज्जुर्नु । द्वयोइना वा याक्याना पूर्व स्य टे पो भवति । प्रतिश्रवणे ।। ५।३९८ ॥ प्रतिश्रवणे च वाक्यस्य टे पो भवति । प्रतिश्रवण श्रवणाभिमुख्य प्रतिज्ञानमभ्युपगमश्चा विशेपेण गृह्यते । श्रवणाभिमुख्य देवदत्त भो किमकार्षी ३ । प्रतिज्ञाने कृतफ शब्दो भवितुमर्हति ३ । अभ्युपगमे भोज्य मे देहि भो, हत भो दाम्यामि ३ । पूजिते । ५।३।६६ । पूजिते च वाक्यस्य टे पो भ वति । शोभन खल्वसि अग्निमूत ३ । चिदित्युपमार्थे । ५।३।१००। चिदित्येतस्मिन्नु पमार्थे प्रयुज्यमाने वाक्यम्य टे पो भवति । अमिचिदाया३त् । चिदिति किम् ? राजेव त्यात्। अनिर्माणवको मूयात् । इवशब्द स्य प्रयोगाप्रयोगयोरुपमाथाम्ति न तु चिच्छब्दस्य । उपमार्थ इति किम् ? कथचिद् ब्रीपि । कृच्छेऽत्र चिच्छब्द । इतिकरण किम् ।। चिच्छब्दस्य मा भूत् । वाक्यटेर्यया स्यात् । .

·अच्सन्धिप्रकरणम् कोपासूयासम्मती प्री या । ५।३। १०१ । कोपासूयासम्मत्यर्थेषु म्रो परत पो भवति था। कोपे अविनीतक ३ अविनीतक इदानी ज्ञास्यसि जाल्म । असूयायाम् । अभिरूपक ३ अभिरूपक रिक्त ते आभिरूप्यम् । सम्मतौ । अभिरूपक अभिरूपक शोभन खल्वसि । क्षियाशी मैपेपु मिडाकातम्। ५। ३ । १०२। क्षिया क्षेप । इष्टाशसनमाशी । असत्कारपूर्विका व्यापारणा प्रैष । क्षियादिपु मिडन्तमाकाक्ष पविधिं लभते। स्वय ह रथेन याति ३ उपाध्याय पदाति गमयति । आशिपि । तात तक चाध्येपष्टि ३ जैनेन्द्र च । प्रैपे । स्व ह पूर्व ग्राम गच्छ ३ देवदत्तो दक्षिण गच्छतु । आकाङ्क्षमिति किम् । दीर्घमायुरस्तु । अनन्त्यस्यापि प्रश्नाख्यानयो ॥५।३।१०३॥ प्रश्ने आख्याने चानन्त्यस्यापि मिङन्तस्यान्त्यस्यापि यस्य कस्य चित्पदस्य टे पो भवति। अगम ३ पूर्वान् प्रामान्। आख्याने । अगम ३म् पूर्वान् ग्रामा ३न् । अत्र सर्वेषामपि पदाना केचित्य मिच्छन्ति । वाऽपवदितौ ॥ ४।३।१०६ ।। पसज्ञकस्यापव कार्य वा भवतीतौ परे । देवदत्त ३इति । देवदत्तेति । क्वचिद नितावपि । राम३ इयमस्ति । रामेयमस्ति । वत्करणात्पकार्य प्रतिषेध । अप इत्युक्ते पस्यैव प्रधिषेध स्यात् । ततश्च अग्नी इति अत्र दिसज्ञाश्रये प्रकृतिभावे त्रिमात्रस्य श्रवण न स्यात् ।

·..
जैनेन्द्रप्रक्रिया।
इत् ॥४।३ । १०७॥ इदन्तः पोऽचि परेऽपवद्वा
भवति । लुनिही३ इदम् । लुनिहीदम् ।
एचोऽदेः पूर्वस्यात् परस्येदुतौ ॥५।३।१०४॥
आदिसंज्ञकस्य पदान्तस्यैचः पप्रसङ्गे पूर्वस्यार्द्धस्याऽऽकार. पो
भवति परम्य चार्द्धस्येदुतौ भवत' प्रश्नान्तपूजितप्रत्यभिवादेषु ।
पदान्तस्यैचः पो भवतीति ज्ञापनार्थम् । प्रश्नान्ते । अगमः
पूर्वान् सामान् अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ । पूजिते । शोमनः
खल्वसि अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ । प्रत्यभिवादे । श्रायु-
प्मानेधि अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ । परिगणनं किम् ? दस्यो
३ दस्यो धातयिप्यामि त्वाम् । प्रागच्छ भो अग्निभूते ३ ।
पदान्तस्येति वचनादिह न भवति । भद्र कोसि गौरिति ।
स्वावचि सन्धौ ।।५।३ । १०५ ॥ अर्थवशाद्वि-
भक्तिपरिणामः । इदुतोराचि परतो यकारवकारादेशी भवतः
सन्धी विवत्तिते । श्रग्ना ३ यिन्द्रम् । पटा ३ वुदकम् । सिद्धः
पविधिः । सन्धाविति ज्ञापितं पुरस्तात् । तेनाचीको यणिति यत्र
यणादेशो नाम्ति तदर्थमिदम् । अचीति किम् ! अग्ना ३ इ गतम् ।
सन्धाविति किम् । श्रग्ना ३६ इन्द्रम् ।
इत्यमन्धिप्रकरणम् ।
*

·हल्सन्धिप्रकरणम् । पुसः स्फान्तखे कृते अनुकरणम् । खयाति प्रत्याहारसाहचर्या- दम्यपि प्रत्याहारग्रहणम् । पुस्कामा । पुंश्चली । सकारस्या- सिद्धत्वाद्वित्वं न भवति । खयोति किम् ! पुंगवः। अम्परे इति किम् ! पुंक्षीरम् । पुम इत्यत्र पुराब्दस्यानर्थकत्वाद- ग्रहणम् । नश्छव्यप्रशान् ।।५।४ । २ ॥ नकारान्तस्य पदस्याम्परे छवि स् भवत्यनुस्वारपूर्वः प्रशान्तं वर्जयित्वा । भवांस्तरति । छवीति किम् ! भवान् करोति । अप्रशान् किम् ? प्रशान् तरति । अम्परे इत्येव भवान्सरुकः । मोऽनुस्वारः ॥५॥ ४ ॥७॥ मकारान्तस्य पदस्या- नुस्वारो भवति हलि परतः । प्रतं रक्षति । नश्वापदान्तस्य झलि ॥५॥४॥८॥नकारस्य मकारस्य चापदान्तस्यानुस्वारो भवति झालि परतः । तितंसति । रिरसते । अपदान्तस्यति किम् ? हे राजन् भवान् स्थास्यति । झलीति किम् ? राजन्यः । गम्यः । सम्राट् ॥५॥ ४॥६॥ समाडिति निपात्यते कन्यन्ते राजतौ परतः । सम्राट् । हि म्परे वा ॥५४॥ १०॥ हकारे मपरे परतो मकारस्य वाऽनुस्वारो भवति । कथं मलयति, कथम्झलयति हीति किम् ? कथं स्मरसि । प्राप्ते विकल्पोऽयम् । वा ग्रहणं ·. २० जैनेन्द्रप्रक्रिया। इत् ॥४।३ । १०७॥ इदन्तः पोऽचि परेऽपवद्वा भवति । लुनिही३ इदम् । लुनिहींदम् । एचोऽदेः पूर्वस्यात् परस्पेदुतौ ॥५।३।१०४॥ श्रादिसंज्ञकस्य पदान्तस्यैचः पप्रसङ्गे पूर्वस्यार्द्धस्याऽऽकारः पो भवति परस्य चार्द्धस्येदुतौ भवतः प्रश्नान्तपूजितप्रत्यभिवादेषु । पदान्तस्यैचः पो भवतीति ज्ञापनार्थम् । प्रश्नान्ते । अगमः पूर्वान् प्रामान् अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ। पूजिते । शोमनः खल्वसि अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ । प्रत्यभिवादे । श्रायु- प्मानेधि अग्निभूता ३ इ पटा ३ उ । परिगणनं किम् ? दस्यो ३ दस्यो घातयिष्यामि त्वाम् । आगच्छ भो अग्निभूते ३ । पदान्तस्येति वचनादिह न भवति । भद्र कोसि गौरिति । स्वावचि सन्धौ ।।५।३ । १०५ ॥ अर्थवशाद्वि- भक्तिपरिणामः । इदुतोरचि परतो यकारवकारादेशौ भवतः सन्धी विवक्षिते । अग्ना ३ यिन्द्रम् । पटा ३ वुदकम् । सिद्धः पविधिः । सन्धाविति ज्ञापित पुरस्तात् । तेनाचीको यणिति यत्र यणादेशो नास्ति तदर्थमिदम् । अचीति किम् ? अग्ना ३ इ गतम् । सन्धाविति किम् ! अग्ना ३३ इन्द्रम् । इत्यच्सन्धिप्रकरणम् । . अथ हलसन्धिप्रकरणम् । पुमः खय्यम्परे सऽनुस्वारपूर्वः ॥५॥४॥२॥ पुमित्येतस्याम्परे खयि परतः स् मवत्यनुस्वारपूर्वः । पुमिति ·हल्सन्धिप्रकरणम्। २३ प्रात्परो यो डम् तदन्तापदात्परस्याचो नित्यं डमुद् भवति । कुहास्ते । सुगष्णिह । कुर्वन्नास्ते । स्तोः श्चुना रचुः॥५४॥ ११ ॥ सकारतवर्गयोः शकारचवर्गाभ्यां योगे सफारचवर्गी भवतः । अत्र स्थान्या- देशयोयथासंख्यम् । स्थानिनिमित्तयोस्तु नेप्यते । शादिति तवर्गम्य चुत्वप्रतिषेधाज्ज्ञायते । सकारम्य शकारेण । जिनालय शोमते । चवर्गेण धन्यश्चिनोति पुण्यम् । वृश्चति पापं । मुनिश्छि- नति कर्मवन्धनम् । तवर्गस्य शकारेण अग्निचिच्छेते .। छत्व- मसिद्धमिति से चुत्वम् । तवर्गम्य चयर्गेण तत्वविञ्चिनोति । भवान्झकारीयति । श्वाविति सिद्धे श्चुनेति निर्देश शादिति प्रतिषेधश्च ज्ञापकः परेण पूर्वेण च श्चुनायोगे श्चुत्वमिति । तेन राज्ञः । याच्या। प्टुना प्टुः ॥ ५॥ ४॥ १२०॥ सकारतवर्गयोः पकार टवाभ्यां योगे पफारटवरौ भवतः । कप्पण्ढः । अश्वष्टोकते । पेष्टा । वृहकः । अट्टते । भवाण्णकारीयति । पदस्य टोर्नाम्नवतिनगरी ॥५।४।१२१ ॥ पदस्य टोः परेषां नाम्नवतिनगरीणामेव प्टुत्वं भवति । पण्णाम् । पएणवतिः । एणगरी । नियमार्थमिदम् । पदान्ताहोः परस्य नान्यस्येति,। तत्त्वामृतलिट् तरति । न तो पि॥५।४।१२२॥ तवर्गस्य प्रकारे यदक्त तन्न भवति । तीर्थकृत्पोडशः । ..

·२२ जैनेन्द्रप्रक्रिया। बहु लार्थम् । तेन यवल परे हकारे वा यवला भवन्ति । किसः, किंधः। किवलयति । किंवलयति । किल्हादयति, किंहलादयति । नपरे नः ॥ ५४॥ १९॥ नपरे हकारे परतो मका- रस्य वा नकारादेशो भवति । किन्दुते, किंदुते । लोः कुक् टुक् शरि ॥ ५।४।१२॥ कारण- कारयो' पदान्त वर्तमानयोः वा कुक् टुगित्येतावागमौ भवतः शरि परत । प्राकछेते । प्राशेते । सुगणपष्ठ । सुगरण पष्ठ । नरिश तुक् ॥५।४।१४॥ नकारस्य पदान्तस्य शकारे परतो वा तुगागमो भवति । भवाञ्च्छेते, भवाञ्च् शेते । - - . भवाञ् शेते। ड्नां धुट् सोऽरच ॥ ५।४।१३ ॥ डकारान्ता- नकारान्ताच्च परस्ये सकारस्य श्यावयववर्जितस्य वा धुडा- गमो मवति । परि ॥५।४।१३०॥ झलां चर् भवति खरि परे । मधुलिदत्सीदति । मधुलिट् सीदति । महान्साधुः । महान्साधुः। अश्चति किम् ? अद् श्चोतसि । उमो नित्यं ङमुद् प्रात् ॥ ५ ॥ ४॥ १६ ॥ (१) नाति: परिदमति पपिदिभापा कपि. दवदेव । विधेर्षिधाम पामीरप पिधषकं वदनि । (२)समपनने पयामिति गेलीयमाचायति गाकटायन: ।

·हल्सन्धिप्रकरणम् ।
पात्परो यो डम् तदन्तात्पदात्परस्याचो नित्य टमुट् भवति ।
कुड्डास्ते । सुगणिह । कुर्वन्नास्ते ।
स्तोः श्चुना श्चुः॥५४॥ ११६ ॥ सकारतवर्गयोः
शकारचवर्गाभ्या योगे शकारचवर्गों भवत अत्र स्थान्या-
देशयोर्यथासस्यम् । स्थानिनिमित्तयोस्तु नेप्यते । शादिति
तवर्गस्य चुत्वप्रतिषेधाज्ञायते । सफारम्य शकारेण । जिनालय
शोमते । चवर्गेण धन्यश्चिनोति पुण्यम् । वृश्चति पाप। मुनिश्छि-
नत्ति कर्मवन्धनम् । तवर्गस्य शकारण अग्निचिच्छेते । छत्व
मसिद्धमिति शे चुत्वम् । तवर्गस्य चवर्गण तत्वविचिनोति ।
भवाझकारीयति । श्वाविति सिद्धे श्चुनेति निर्देश शादिति
प्रतिषेधश्च ज्ञापकः परेण पूर्वेण च श्चुनायोगे श्चुत्वमिति ।
तेन राज्ञ । यात्रा।
प्टुना प्टुः ।।५।४।१२०॥ सकारतवर्गयो पकार
टवर्गाभ्या योगे पकारटवौँ भवत । कप्पण्ड । अश्वष्टीकते ।
पेष्टा । वृहक । अट्टते । भवाण्णकारीयति ।
पदस्य टोर्नाम्नवतिनगरी ॥५॥४।१२१ ॥
पदस्य टो परेपा नाम्नवतिनगरीणामेव प्टुत्व भवति । पण्णाम् ।
परणवति । परणगरी । नियमार्थमिदम् । पदान्ताहो परस्य
नान्यस्येति.। तत्त्वामृतलिट् तरति ।
न तोपि ॥५।४।१२२॥ तवर्गस्य प्रकारे यदुक्त
तन्न भवति । तीर्थकृत्पोडश ।

·-
२४
जैनेन्द्रप्रक्रिया
शात् ॥५।४ । १२३ ॥ शफारात्परस्य तवर्गस्य
यदुक्त तन्न भवति । विश्न । पदान्तस्य शकारस्यासभावादपदान्ते
प्रतिपेध ।
यरो ङो विभापा डे ॥५।४।१२५ ॥ यर
पदान्तस्य विभाषया डादेशो भवति डे परत । सुवाइ नयति,
सुवाग्नयति । पदान्तस्येति किम् ? स्तनाति । वेत्यनुवृत्तौ विभाषा
ग्रहण व्यवस्थार्थम् । तेन त्ये नित्य भवति । त्वड्मयम् ।
विरामे वा ॥५।४।१३१॥ विरामे वर्तमानाना
झला वा चत्वं भवति । वाक् , वाग् ।
यय्यनुस्वारस्य परस्वम् ॥ ५। ४। १३२॥
ययि परतोऽनुस्वारस्य परस्व भवति । शङ्कित । अञ्चित ।
ययीति किम् । रिरसते ।
वा पदान्तस्य ॥५।४। १३३ ।। पदान्तस्यानुस्वा-
रस्य वा परस्व भवति ययि परत । शुद्ध करोपि, शुद्ध करोपि।
ययाति किम् । त्वशेप ।
तोलि ॥५।४।१३४॥ तवर्गस्य लकारे परत परस्व
भवति । तडिल्लीला। भवॉल्लोकेशः। नकारस्य नासिक्यो लकार ।
स्थास्तम्भोः पूर्वस्योदः ॥५। ४ । १३५ ॥
स्था स्तम्भ इत्येतयोरुद परयो पूर्वस्व भवति । उत्थातव्यम् ।
उत्तम्भितव्यम् । उद इति का निर्देशात्परस्यादे । अघोपस्य
सकारस्य थकार । पूर्वस्येति किमर्थम् । परस्वनिवृत्यर्थम् । उद

·हलसन्धिप्रकरणम्। २५ इति योगविभाग कल्पनीय तेन स्कन्दरपि रोगे पूर्वस्वम् । उत्त्कन्दको नाम रोगः। झयो हः ॥५।४।१३६ ॥ मय पदान्तादुत्त- रस्य हकारस्य पूर्वस्व भवति । मुबाग्धसति । मधुलिड्ढरति । महाप्राणस्योप्मण स्थाने तादृश एव पूर्वचतुर्थो भवति । चतुष्टय समन्तभद्रस्येति विकल्प । सुवारहसति । झय इति किम् पाइ हसति । शरछोऽटि ॥ ५॥ ४ । १३७ ॥ झय पदान्तादुत्त- रस्य शस्याटि परत छकारो भवति । धर्मविच्छेते । ककु प्छोभते । पक्षे न भवति । धविच्छते । केचित् शश्योऽमीति पठन्ति । तेन तच्छ्लाधनम् , तलाधनम् । हलो यमां यमि खम् ॥५।४।१३८ ॥ हल उत्तरेया यमा यमि परत ख भवति । शय्या इत्यत्र क्यपि अयि च कृते द्वौ यकारौ । क्रमजस्तृतीय । मध्यमस्थाने वाख शय्या। पक्षे न भवति । शय्य्या। यमामिति किम् । अर्घ्यम्। यमीति किम् । शार्ङ्गम् । यथासख्यादिह न भवति । पित्र्यम् । चतुष्टयं समन्तभद्रस्य ॥५।४ । १४० ॥ झयो है इत्यादि चतुष्टय समन्तभद्राचार्यस्य मते न भवति । छ । ४।३। १४१ ॥ छकारे परत सन्धौ प्रस्य मुग्भवति । गच्छति । प्रस्याय तुक् । न तदन्तस्य । यदि प्रा- न्तस्य स्यात् चिच्छिदुरित्यत्र हलो नादे ख प्रसज्येत ।

·२८
जैनेन्द्रप्रक्रिया।
वृक्षव् करोति । आशि हलि तु वृक्षहसति ।
हल्येतत्तदोरनन्सऽको सुग्धम्॥४॥३।१०४॥
अककारयोरेतत्तदोर्हलि परत सुख भवति नसे तु न । एप
ददाति । एप पठति । स तरति । हलीति किम् ? एपोऽत्र ।
अनन्से इति किम् ? अनेपो हसति । वाक्ये तु भवत्येव । नैष
ददाति । अको रिति किम् ? एपको ददाति । सकस्तरति ।
अन्यथा तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते इति प्राप्तिरस्ति ।
इति हल्सन्धिप्रकरणम् ।
प्रथ विसर्गसन्धिप्रकरणम् ।
विरामे विसर्जनीयः॥ ५।४।१६ ॥ वर्णस्या
नुच्चारण विराम । विरामविपये रेफान्तस्य पदस्य विसर्जनीया
देशो भवति ।
शर्परे खरि ॥५।४। २०॥ शपरे खरि परतो
रेफान्तस्य विसर्जनीयादेशो भवति । पुरुष त्सरुक । छवि सत्व
स्यायमपवाद ।
कुप्वोः॥ ५।४।२१ ॥ खरि यौ कुपूतयो शपरयो
परत रेफस्य विसर्जनीयादेशो भवति । वास क्षौमम् । अद्भि
१ वृक्ष धनतोति वृक्षवम् वृक्षवतमाचष्टे इत्यर्थे णिच्
पनवयति । तत विपि वृक्षय् । भस्माचे परतो वस्य एम् ।
न स्थानिवद्भाधारणेदर्यवधान पूर्वाभिछ न
स्थानिवद्भावाभावात् (म०प०) (२) ज्ञापकच्चापैतदेयेशियोध्यम् ।
নিবিবি

·विसर्गसंधिप्रकरणम् । २९ प्सातम् । ननु पूर्वेण सिद्धे किमर्थमिदम् ? अस्मिन्नसति स पुरम्तादपवाद सन् कपयोरेव वाधकः स्यात् । नच्छवि सत्वस्य । कुप्वोरित्यनेनारम्मण कपयोर्वाधा पूर्वेण छवि सत्वस्येति । क-पौच ॥५॥४॥२२॥शपरे इति निवृत्तम् । खरीति वर्तते इष्टत्वात् । खरि यौ कुपू तयोः परत. रेफस्यक ४प इत्येतावादेशौ भवतो विसर्जनीयश्च । क करोति, क करोति । कखनति, क खनति । क पचति, क. पचति । केवलौ जिव्हामूलीयोपध्मानीयावुच्चरयितुमशक्यौ तस्मात् ककारपकारौ उच्चारणार्थो । नृकुट्या भवो नार्कुट इत्यत्र तु रेफस्य वहिरनवान्नायं विधिः। शरि सश्च ॥ १४ । २३ ॥ शरि परतो रेफेस्य सकारादेशो भवति विसर्जनीयश्च । कश्शेते । कस्सरति । पक्षे विसर्जनीय । रेश्च सुपि ॥५।४।२४॥ ईव्बहुवचने परतो रे- व सकारादेशो भवति विसर्जनीयश्च। पयस्सु, पय सु। सर्पिप्पु, सर्पि यु इत्यत्र सत्वपक्षे नुम् शर्व्यवाये इति परस्य पत्वे कृते पूर्वस्य पदान्तत्वान्नाद्यन्त इति पत्वप्रतिषेधे सति टुत्वम् । विस- र्जनीयपक्षे परस्य पत्व अयोगवाहस्य शहणेन ग्रहणात् । (१) भूत्रपाठस्य मूत्रमिदम् । (२) शरीत्यनुवर्तनामुपोत्यस्य विशेपणे कृते ईपो यहोर्यहण सिद्धयति । म० ।

·३० जैनेन्द्रप्रक्रिया। पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदम् । रेरेव सुपि सत्वविसर्जनीयौ नान्य- स्य । गीर्यु छवि ॥ ५॥ ४॥ २५ ॥ रोरीत्यतो रेफमात्रमनुवर्तते । विसर्जनीय इति निवृत्तम् । छवि परतो रेफन्य सकारादेशो भवति । . करिछनति । कष्टकारीयति । कस्थुडति । पुनश्चरति । कुप्वोस्त्ये ॥५।४।२६ ॥ स इति वर्तते । पदा न्तस्य रेफम्य सकारादेशो भवति कवर्गपवर्गादौ त्ये परत । पाशकल्पककाम्या प्रयोजयन्ति । अयस्पाशम् । ईपदसिद्ध पय पयस्कल्पम् । महोरस्क । पयस्काम्यति । त्ये इति किम् ? अय करोति । झि सज्ञा वक्ष्यते । अत्राझि संज्ञकस्यति वक्तव्यम् । इह मा भूत् । प्रात कल्पम् । मुहु काम्यति । रेरेव काम्ये वक्तव्यम् । इह माभूत् । गी काम्यति । इणः पः॥५॥४॥ २७ ॥ इण उत्तरस्य सकारस्य पकारादेशो भवति कवर्गपवर्गादौ त्ये परत । सर्पिप्कल्पम् । कुप्वोस्त्ये इत्यनेन निवृत्तस्य सकारस्य पत्वमनेन विधीयते इति लक्षणमिदम् । अधिकारश्च इत उद्ध्वं यत्सत्व विधीयते तस्येण उत्तरस्य पत्व भवतीति । उपान्त्याऽलुड ॥ १।१।६६ ॥ अलामन्त्यस्य समीपोऽल उद् सज्ञो भवति । (१) मुपेय रेरिति कामान नियम । सस्से घुस्यस्येति भकारद्वनिर्देशात् । .

·विसर्गसन्धिप्रकरणम् । इदुदुङोऽत्यपुम्मुहुसः ॥ ५॥ ४ ॥ २८ ॥ त्ये हि पूर्वेण सिद्धेऽत्यार्थीयमारम्भः । इकारोकारोडो रेफेस्य पकारादेशो भवति कुप्वोः परतः त्यपुम्मुहुसो वर्जयित्वा । निहिराविश्थतु:- प्रादुपः प्रायः प्रयोजयन्ति । निप्कृतम् । दुष्कृतम् । वहिप्कृतम् । आविष्पीतम् । चतु प्कण्टकः । तपरग्रहणं किम्। गीः करोति। धूः करोति । अत्यपुम्मुहस इति किम् ? मुनिः करोति । पुंस्कामा । मुहुः कामा। ननु पुस्कामेत्यत्र रेफामावाल्लक्षणान्तरेण सत्वस्य विधा- नाच्च पत्वप्रतिषेधोऽयुक्तः । नैप दोपः । उक्त हि भाप्ये-अवि- शेपेण सत्वमुक्त्वा इणः प इति पत्वं विघीयते इति प्राप्तिरस्ति । पितु करोतीत्यत्र न पत्वम् । कम्कादिषु आतुप्पुत्रग्रहणेनैकादेश- निमित्तकम्य न पत्वमिति ज्ञापनात् । नमस्पुरसोस्त्योः ।।५।४।२६ ॥ त्य इति नि- तम् । नमम्पुरसित्येतयोस्तिसंज्ञकयो रेफस्य सकारोदेशो मवति कुप्वोः परत । नमस्कर्तव्यम् । पुरस्कर्तव्यम् । तिरसो वा ॥५।४।३० ॥ तिसंज्ञकस्य तिरसो रेफम्य वा सकारादेशो भवति कुप्वो परतः । तिरस्कृत्य, तिरः कृत्य । तिरोन्तर्षी वा कृत्रीति तिसंज्ञा । इह तिरसस्तिसजक- स्येति विशेषण विषयद्वारकम् । तेनान्तीं विषये वा कृनीति तिसज्ञापिरहेपि सत्वम् । तिरस्कृत्वा । तिसज्ञकस्येति किम् । (तुर्ष कण्टकेप भर एरण हृदरम्पोनपाये रत्यय । (२) नलय परिक्षामित्य परिरजापादपयिष्यो, पापम् । (१) पनादरः परिभयः परीभापरिसरफिति कोयात् । :

·३२
जैनेन्द्रप्रक्रिया ।
तिरः कृत्वा काण्डं गतः, अन्तरेण कृत्वा गत इत्यर्थः ।
सुचः ॥५४॥३१॥ सुजन्तस्य पदस्य यो रेफस्तस्य
वा सकारोदेशो भवति कुप्वोः परतः। द्विप्करोति, द्विप करोति ।
त्रिकरोति । चतुष्करोति । पक्षे क पौ।
इसुसोः सामर्थे ॥ ५। ४ । ३२ ॥ इसुसित्ये-
तयो रेफेस्य वा सकारादेशो भवति कुप्वादिना सामर्थ्ये सति ।
सर्पिप्करोति, सर्पिः करोति । धनुप्पतति । धनुः पतति । सर्पि-
र्धनुःप्रभृतयः शब्दा इसुसन्ता व्युत्पाद्यन्ते इति दर्शने त्यस्य नेत्य
प्राप्ते अव्युत्पत्चौ इदुदुड इति प्राप्ते विकल्पः । सामर्थ्य इति
किम् । तिष्ठतु सर्पिः पिबतु पयः ।
सस्सेऽद्युस्थस्य ।। ५ । ४ । ३३ ।। इसुसोः रेफेस्या-
युस्थस्य से सकारादेशो भवति । सर्पिप्पात्रम् । धनुष्पति. ।
पुनः स ग्रहणं नित्यार्थम् । अद्यस्थस्येति किम् ? परमसर्पिः
कुण्डिका।
कृ कमि कंस कुम्भ कुशा की पात्रेऽतोऽझेः॥
५।४ । ३४ ॥ कृ कमि कंस कुम्भ कुशा कर्णी पात्र इत्यपु
(१) द्वौ पारी फरोतीगि यिगृह्य। विश्चितुभ्यः मुजिति
भुच् । विचिभ्या परस्यात्यपुग्मुहुम इति प्रतिषेधादमाप्तं धतुः
शहदायेदुदुङ इति प्राप्त विकरुप्यते । (२) पदाधिकारे समर्थ
परिभाषाधिकारात् सिद्ध सामर्यग्रहणं कार्गपवर्गादिना पपे.
एय सामध्ये यथा स्यादित्येवमर्थम् । देवदत्तस्य
सकिरोतिरह मा भूर । सर्पिः फालयम् यजुः पीकम् ।
क्षारक्षण

·- विसर्गसन्धि । परतोऽकारत उतरस्य रेफस्याद्युस्थस्य से सकारादेशो भवति, न तु झे । कृकम्यो सर्वत्यान्तयोग्रहणम् । यशस्कार । तपस्काम । अयस्कान्त । अयस्कस । कस इति कमेरव्युत्पत्तिपक्षे पृथग्न- हणम् । अयस्कुम्भ । मृद्ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि ग्रहणम् । अयस्कुम्भी । अयस्कुशा । अय इव कर्णावस्या साऽयस्कर्णी । शुनाकर्णस्तु कस्कादौ । अयस्पात्रम् । अयस्पात्री । कृकम्यादि- ग्रहण किम् । पय पानम् । अत इति किम् । गी कार । भास्कर इति तु कस्कादौ । अझेरिति किम् ? प्रात कार-1 स इत्येवः यश करोति । अधुस्सस्येत्येव । परमयश कार । शिरोऽधसोः पदे ।।५।४।३५॥ एतयो रेफस्य सफारादशो भवति पदशब्दे परत । शिरस्पदम् । अधस्पदम् । से ज्युस्थयोश्चेत्येव । शिरस पदम् । परमशिर पदम् । कस्कादौ ॥५। ४ । ३६ ॥ कस्क इत्येवमादिषु रेफस्य सकारादेशो भवति । यथा ते तत्र पट्यन्ते तथैव तेषा साधु त्यम् । कस्क । कौतस्कुत । समुदायस्यामृत्त्वेऽपि वचनाचत आग तेऽर्थेत्राऽण् । प्रातुप्पुत्र ।सेऽपि, शुनस्कर्ण । असज्ञाया "ताया आकोशे" इत्यनुप् । सद्यस्काल । सद्यस्की । तमस्काण्डम् । अयस्काण्डम् । तपस्काण्डम् । मेदस्पिण्ड । आकृतिगणोऽयम् । इति विसर्गसन्धि ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया। - - अय विनामप्रक्रिया। इण्कोः सः पः। ५४।३७ ॥ इणः कवर्गाच्चोत्तर- म्यापदान्तस्य सस्य पत्वं भवतीत्यधिकार. । पग्रहण कुप्वोरित्यस्य निवृत्यर्थम् । विनाम इति पत्वणत्वयोः सज्ञा । नुम्शय॑वायेऽपि ॥५॥४॥ ३८ ॥ नुम्व्यवाये शयवायेऽन्यवायेऽपि इण्कोरुतरम्य सस्य पत्व भवति । सीपि। अब नुमादेशो नुम् । तेनेह न, पुंसु । त्यादेशयोः ॥५॥४॥ ३६॥ इण्कवर्गाभ्यामुत्तर- स्थादेशरूपस्य त्यावयवस्यैव सस्य पादेशः । आदेशस्य तावत्, सुष्वाप । त्यावयवस्य, मुनिषुः । अत्रेण परेण णकारण, दियाशी प्रैपेष्विति निर्देशात् । शास्वस्घसाम् ।। ५।४। ४० ॥ शास् वस् घस इत्येतेपामिण्कोः परस्य सस्य पादेशो भवति । अशिष्ट । ऊपतुः । जनतु. । इण्को किम् ? उवसिथ । पूर्वश्चः ॥ ४ । ३ । ६॥ द्विरुक्तयोः पूर्वोऽवयवश्व- संज्ञो भवति । पणि चारिणस्तोरेव ॥ ५॥ ४॥४१॥ षण्मूते सनि परे ण्यन्तस्य स्तौतेश्च चादिण' परस्यादेशसकारस्य पो भवति । सुष्वापयिषति । तुष्टूपति । सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय। (१) मायां मरो रसि शेषः । (२) मानाय धुम्रपामि- रोगपटकमोरित्येष, प्रत्ययोरित्येव यार .

·विनामप्रक्रिया।
पणि परे चात्परस्य सस्य णिस्तोरेव पो, नान्यस्येति । तेन सिसि-
सतीत्यत्र न । विपरीतनियमवाधनार्थमेवकारः ।
स: स्विदिस्वदिसहेः ॥५॥४॥ ४२ ॥ पाभूते
सनि परे चादिणः परस्य ण्यन्तानामपां सत्य स एव भवति ।
सिस्वेदयिषति । सिस्वादयिपति । सिसाहयियति ।
नाद्यन्ते ॥५।४। ७६॥ पदस्यादावन्ते च पत्वं
न भवति । दधि सिञ्चति । अग्निस्तत्र । इति निषेधे प्राप्ते ।
मासिताटापि ॥ ५ ॥ ४ । ४३ ॥ सेवसितेति
वक्ष्यति । तत्र माक् सिताये सुनादयस्तेषामटा न्यवायेऽन्यवायेपि
गेः परस्य सस्य पो भवति । अभ्यपुणोत् ।
स्थादेश्चेन चस्य ॥५।४।४४ ॥ प्राक् सिताद
स्थादीनां सस्य चेन व्यवाये पो भवति चस्य चैपामेव । अमि-
तष्ठौ । अपोपदेशार्थ चैतत् । अभिषिषेणयिषति । पणि प्रतिषेधार्थ
च । परिषापतति । गेः सिचो वक्ष्यते पत्वम् । तत एव सिद्धे
पुनरारम्मो नियमाय । स्थादीनामेव वक्ष्यमाणानां चस्य पलं
चेन च व्यवाये नान्येषां सुनोत्यादीनाम् । अभिसुषति ।
मे सुजससोस्तुस्तुभः ॥ ५ । ४ । ४५ ॥
निमित्तभूताद्ने परेपामेषां सस्य पो भवति । अभिपुणोति ।
सुनः स्यसनोः ॥५॥४।८३ ॥ सुनोते. सस्य
पो न भवति स्यसनोः परयोः । अभिसोप्यते । अभिमुसः ।
सत्य रित्वे विसर्जनीये च कृते पणीति नियमामावाचासरस्य
प्राप्त पत्व प्रतिपिध्यते।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया ।
स्थासनयसेसिचसञ्जस्वजाम् ।।५।।
४६॥ गे परेषामेषा सस्य पो भवति । अमिछास्यति ।
अटा व्यवाये, अभ्यष्ठात् । अमितष्ठौ । अभिषिषणयिषति। स्तु-
स्वचोरटा व्यवाये वा पत्व वक्ष्यते ।
सेधो गतौ ॥५।४। ७६ ॥ गत्यर्थस्य सेधते.
सस्य पो न भवति । अभिसेवति, प्रतिसे पति वा गा । गता-
विति किम् ? प्रतिषेधति पाप निवारयतीत्यर्थ ।
सिचो यडि ॥५॥४॥ ७॥ सिचो यडि परत
पो न भवति । अभिसेसिच्यते । गिलक्षणस्य पत्वस्य येन ना-
प्राप्तन्यायेन नाद्यन्ते इत्यत्यैव बाधकत्वान्न सिचो यडोत्यस्येति
गिलक्षणस्यापि प्रतिषेधोऽयम् ।
सदोऽप्रते ॥५।४।४७॥ अप्रतेर्गे परस्य सदे
सस्य पो भाति । अभिषीदति । अभ्यपीदत् । अभिषिपत्सति ।
अप्रतेरिति किम् । प्रतिसीदति ।
सदिस्वज्योः परस्य लिटि ॥५॥४।८४ ॥सदि-
स्वज्योलिदि परत परस्य पत्व न भवति । चेन व्यवाये सदो-
ऽप्रतेरिति प्राप्त पत्व प्रतिषिध्यते । अभिषसाद । अभिषस्वजे।
स्तम्भेः ॥५॥४॥४८॥ गेरिण परस्य स्तम्भे
सत्य पो भवति । अभिष्टभ्नाति । अभ्यटभ्नात् । अभितष्टम्म ।
प्रतिताष्टभ्यते।
निस्तब्धप्रतिस्तब्धौ ॥ ५।४।८०॥ उपरिष्ठेन
प्राप्त पत्व के परत प्रतिपिध्यते ।

·विनामप्रक्रिया। मालम्बनाविदूरेऽवात् ॥ ५ ॥ ४॥४६॥ अनि- गर्थ प्रारम्भ । अवाद्गुरुत्तरस्य स्तम्भः सस्य पो भवत्यालम्बने- ऽविदूरे चार्थे । अवष्टभ्नाति । अवाष्टभ्नात्। अवतष्टम्भ । विदु- रप्रतिषेधान्नातिदूरमासन च गृह्यते । वेश्च स्वनोऽशने ॥५॥ ४॥ ५० ॥ वेरवाच्चोत- रस्य स्वने सस्य यो भवत्यशनेऽर्थे । विष्वणति । सशब्दमन्ना- तीत्यर्थ । व्यप्वणत् । अवपप्वाण ! अशने इति किम् । अव- . स्वनति मृदङ्ग । परिनिविभ्या सेवसितसयाम् ॥ ५॥ ४॥ ५१ ।। परिनिविभ्य परेषां सेवसितसया सस्य पो भवति । सेव इति भौवादिक सेवायो धु । परिपेवते । पर्यपेवत । परिषिषिविपते । परिपित । निपय । विषय । सिवुसहसुट्स्तुस्वञ्जाम् ॥५।४। ५२ ॥ परि- निविभ्य परेपामेपा सस्य पो भवति । परिषीव्यति। परिपहते । सुट् परिमेव प्रयोजयति । परिष्कार सपर्युपात्कृनो भूपणे सुट् वक्ष्यते । गे परयो स्तुस्वञ्जो पत्वे सिद्धे पुनर्ग्रहणमुत्तरार्थम् । सोढः॥५।४।८१॥ सोभूतस्य सहे पत्व न भवति । परिसोढा । वाटा ॥ ५।४।५३ ॥ सिवादीनामटा व्यवाये पो वा भवति । पर्यपीव्यत्, पर्यसीन्यत् । पर्यपहत, पर्यसहत । पर्यफरोत्, पर्यस्करोत् । पर्यष्टोत्, पर्यस्तोत् । न्यप्वनत, न्यस्वजत।

·३६
,
.
जैनेन्द्रप्रक्रिया।
: स्थासनयंसधसिचसञ्जस्वजाम् ॥ १।४।
४६॥ गेः परेपामेषां सस्य पो भवति । अभिष्ठास्यति ।
अंटा व्यवाये, अभ्यष्ठात् । अभितष्ठौ । अभिपिपेणयिमति। स्तु-
स्वजोरटा व्यवाये वा पत्वं वक्ष्यते ।
सेधो गतौ ॥ ५ ॥४।' ७६ ॥ गत्यर्थस्य सेधतेः
संस्य पो न भवति । अभिसेपति, प्रतिसेधति वा गाः । गता-
विति किम् ? प्रतिषेधति पापं निवारयतीत्यर्थः ।
.
सिचो यडि ॥५.१४॥७॥ सिचो यङि परतः
पोन. भवति । अभिसेसिच्यते । गिलक्षणस्य पत्वस्य येन ना-
प्राप्तन्यायेन नाद्यन्ते 'इत्यत्यय बाधकत्वान्न सिचो यतीत्यस्येति
गिलक्षणत्यापि प्रतिपेयोऽयम् ।
सदोऽप्रतेः ॥५॥४॥४७॥ अप्रतेर्गेः परस्य सदे
संस्य पो भवति । अभिपीदति । अभ्यपीदत् । अभिषिपत्सति ।
अंप्रतेरिति किम् ? प्रतिसीदति ।
संदिस्वज्योः परस्य लिटि ॥५॥४॥४॥सदि-
स्वज्योलिटि परतः परस्य पत्वं न भवति । चेन व्यवाये सदो-
प्रतेरिति प्राप्त पत्वं प्रतिपिध्यते। अभिषसाद । अभिपस्वजे ।
स्तम्भेः ॥५॥ ४॥४८॥ गेरिणः परस्य स्तम्भेः
संस्य पो भवति । अभिष्टभ्नाति । अभ्यष्टनात् । अमितष्टम्भ।
प्रतिताप्टभ्यते।
निस्तब्धप्रतिस्तब्धौ ॥५।४।०॥ उपरिष्ठेन
प्राप्त पत्य के परतः प्रतिपिध्यते ।

·.
'विनामप्रक्रिया।
आलम्बनाविदूरेऽवात् ॥ ५ ॥४E || अनि-
णर्थ आरम्भः । अवादेरुत्तरस्य स्तम्भः सस्य पो भवत्यालम्बने
ऽविदूरे चार्थे । अवष्टभ्नाति । अवांट नात् । अवतष्टम्भ । वि
रप्रतिषेधान्नातिदरमासनं च गृह्यते ।
वेश्च स्वनोऽशने ॥५॥४॥ ५० ॥ परवाच्चोत्त
रस्य स्वनेः संस्य पो भवत्यशनेऽर्थे । विप्वणति । सशब्दमना-
तीत्यर्थः । व्यवणत् । अवपाणं । अशने इति फिम् ! अर्व
स्वनति
परिनिविभ्यः सेवसितसंयाम् ॥५।४।५१ ।।
परिनिविभ्यः परेषां सेवसितसयां · सस्य पो भवति । सेव इति
भौवादिकः सेवार्थो धुः । परिपेवते । पर्यषेवत । परिपिषिविपतेः।'
परिपितः। निषयः । विषयः ।।
सिधुसहसुस्तुस्वञ्जाम् ॥ ५।४। ५२ ।। परि-
निविभ्यः परेपामेषां सस्य पो भवति । परिपीन्यति। परिपहते ।
सुट् परिमेव प्रयोजयति । परिष्कारः संपर्युपास्कृनो भूपणे सुद
वक्ष्यते । गेः परयोः स्तुस्वजोः पत्वे सिद्धे पुनर्महणमुत्तरार्थम् ।
सोढः ॥.५ । ४।८१॥ सोमूतस्य सहेः पत्वं न
भवति । पारसोढा ।
वाटा ॥५।४।५३ ॥ सिवादीनामटा व्यवाये पो
वा भवति । पर्यपीव्यत्, पर्यसीन्यत् । पर्यपहत, पर्यसहत ।
पर्यफरोत, पर्यस्करोत् । पर्यष्टोत्, पर्यस्तोत् । न्यप्वजत,
न्यत्वजत।

·. जैनेन्द्रप्रक्रिया। स्तम्भुसिवुप्तहां कचि ॥ ५॥४॥८२॥ एषां कचि परतो गिलक्षण पत्व न भवति । अभ्यतस्तम्भत् । स्तम्मेरिति प्राप्त पत्व प्रतिषिध्यते । सिवसहोस्तु वाटेति प्राप्तो विकल्पः प्रतिपिध्यते । पर्यसीषिवत् । पर्यसीषहत् । निव्यभ्यनुपरेः स्यन्दोऽजीवे ॥५।४। ५४ ॥ निन्यभ्यनुपरिभ्य, परस्य स्यन्दे. सस्य पो वा भवत्यजीवे । निष्यन्दते, निस्सन्दते वा जलम् । जीवे तु अनुस्यन्दते मत्स्य. । मजीव इति पर्युदासेन जीवाजीवसमुदायस्य जीवादन्यत्वात् षत्व- विकल्प । अनुष्यन्देते मत्स्योदके, अनुस्यन्देते वा । वे. सान्दोऽते ॥५॥ ४॥ ५५ ॥ तक्तवत्वोस्तसंज्ञा वक्ष्यते । बेरुत्तरस्य स्कन्दे सस्य पो वा भवति न तु ते परे । विष्कन्ता, विस्कन्ता । अते किम् । विस्कन्नः । विस्कन्नवान् । परे.॥५॥४५६ ॥ परेरुत्तरस्य स्कन्दे सस्य पो था भवति । योगविभागसामर्थ्याचेपि । परिष्कन्न', परिस्कन्न । परिष्कन्नवान् परिस्कन्नवान् । परिस्कन्द प्राच्यभरतेषु ॥५। ४ । ५७ ॥ माच्यभरतेषु परिस्कन्द इति निपात्यते । परिस्कन्दो वहति । प्राच्यभरतेप्विति किम् ' परिप्कन्दः, परिस्कन्द । स्फुरिस्फुल्योर्निर्निवे. ॥५॥४। ५८ ॥ निर्नि- विभ्य. परयोः स्फुरिस्फुल्यो. सस्य षो वा भवति । निष्फुरति, निस्फुरति । निप्फुलति, निस्फुलति ।

·विनामप्रक्रिया। के स्कम्भः षः ॥१४॥५६॥ वेरुतरस्य स्क- म्नातेः सस्य पो भवति नित्यम् । विष्कम्नाति । विष्कम्भक । सेऽङ्गुलेः सङ्गः ॥ ५।४।६२ ॥ अङ्गुलेरुत्तरस्य सनसकारस्य पो भवति से । अङ्गुलिपना यवागू । अन्यथारम्म- सामर्थ्याविभक्त्याव्यवधानपि वाक्ये प्रसज्यते । भीरोः स्थानम् ॥५॥४॥६३ ॥ भौरोरुत्तरस्य स्थान- सकारस्य पो भवति से। भारुष्ठानम् । से इति किम् ? मोरो स्थानम्। ज्योतिरायुपः स्तोमः ॥५।४।६४ ॥ ज्योतिरा- युवा॑मुत्तरस्य स्तोमसकारस्य पो भवति से । ज्योतिष्टोमः। मायु प्टोम । से किम् । ज्योति स्तोमस्य दाहकम् । स्तुत्सोमो चाग्नेः ॥५।४। ६५ ॥ अग्नेरुत- पां स्तुत्सोमस्तोमानां सस्य पो भवति से । आग्नष्टुत् । अग्नी- पोमौ । अग्निष्टोम | गौणमुख्ययोर्मुल्ये कार्यसम्प्रत्ययादिह न । अग्निगुणसोमगुणो, आग्नसोमौ मनुप्यो । मातृपितृभ्यां स्वसुः ॥५।४। ६६ ॥ मातृ- पितृभ्यां परस्य, स्वसृसस्य पो भवति से। मातृप्वसा। पितृप्वसा। वाक्ये न । मातु: स्वसा । वाऽनुपि॥५।४।६७ ॥ मनुपि मातृपितृभ्यामुत- रस्य सस्य पो वा मवति से । मानु प्वमा, मातु स्वसा । गिप्रादुभ्यां यच्यस्तः ॥ ५।४।६८ ॥ गेरिण- प्रादु राब्दाच्चोचरस्यास्ते. सस्य पो भवति यकारादावजादी च ·जैनेन्द्रप्रक्रिया। से परत । अभिप्यात् । प्रादु पन्ति । यचीति किम् । अनुस्व । निर्दुःसुवेः सुपिनातिसमा ॥ ५।४। ६६ ॥ निर्द सुविभ्य परेषामेपा सस्य पो भवति । निप्पुप्त । दुः भूतिः । सुषम । दुपम । सम सर्वादिषूक्त । सूतिरिति सूयते क्त्यन्तस्य ग्रहण समसाहचर्यात् । सुपीति विकृत निर्देशदिह न । विस्वप्न । विकुशमीपरेः स्थलम् ॥ ५ । ४ । ७० ॥ विकु शमीपरिभ्य परस्य स्थलस्य सस्य पो भवति । विष्ठलम् । कुष्ठलम् । शमिष्ठलमिति सज्ञायाम् । क्वचित् खौ चेति प्र । परि- छलम्। अम्याम्बगोभूमिसव्यापद्वित्रिकुशेकुशस्वगु मस्जिपुन्जिपरमेबहिर्दियग्निभ्य स्थ ७१ ॥ अम्बादिभ्य उत्तरस्य स्थासस्य पो भवति । अम्बाप्ठ । सज्ञाया तु फचित्खाविति ने अम्बष्ठ । आम्बष्ठ । गोष्ठभूमिष्ठी । सन्यष्ठ सारधि । अष्ठद्विष्ठत्रिष्ठकुष्ठशकुष्ठशाठमजिष्ठपु जिष्ठपरमेष्ठदिष्ठदिविष्ठाम्निष्ठा । अकारान्तनिर्देशुन्नेह, गोस्थिति। सव्येष्ठा सारथि , परमेष्ठिरिति तु मुयामादिषु द्रष्टव्यो । सुपामादिषु च ॥ ५॥ ४ ॥ ७२ ॥ सुपामादिपु सम्य पो भवति । सुपामा । निप्पामा । दुप्पामा । मुपेव । निप्पेय । दुप्पेव । निपन्धि । दुप्पन्धि । अयमनादेरासकार । सुप्छु । दुप्पु । अा नायन्ते इति प्रतिषेध प्राप्त । गरिमस्य । म ·विनामप्रक्रिया। तिष्णिका । एति सज्ञायामगकारात् (ग )। नोपविका । इन्द्रनिषेव- णम् । हरिपेण । साधुपेण । एतीति किम् ? हरिसन्धि । सज्ञा- यामिति किम् ? पृथुसेन । अगकारादिति किम् ? विष्व "सेन । इकोरित्येव । मर्यसेन नक्षत्राद्वा (ग) । एति सज्ञायामेव । रोहि- णीपेण , रोहिणीसेन । अगकारादित्येव, शतभिषक्सेन । अविा है तलक्षण पत्वमिह द्रष्टव्यम् । प्राद्धृत्यऽमिडस्ति॥५।४। ७३॥ प्रादुचरस्यामिङ सारस्य पो भवति तकारादौ हृति परे। सर्पिष्टमम् । सर्पिष्टवम् । चतुष्टयम् । प्रादिति किम् ? गीस्तरा । हृतीति किम् ? सार्पस्तत्र। अमिड इति किम् ' भिन्दुस्तराम् । निसस्तपतावनासवने ॥५।४।७४ ॥ निस सस्य तपतौ परत पो भवत्यनासेवनेऽथे । मुहुर्मुहु क्रियाया सेवनमासेवनम् । निष्टप्त सुवर्णम् । निष्टप्ता भरातय । सक चप्ता इत्यर्थ । निष्णातनदीपातप्रतिष्णाताभिनिष्टानकपि- छलमष्ठाविष्टरविष्टारगविष्ठिरयुधिीप्ठेरा ॥५॥४॥ ७५ ॥ एते शब्दा निपात्यन्ते । निनदीभ्या स्नातस्य कोशले । निष्णात कान्यकरणे । नदीप्णात नदीस्नाने कुशल इत्यर्थ । अन्यत्र नदीस्नात नदीप्ण इति सुपामादिषु द्रष्टव्य । प्रतिप्यात -- (१) एलद्वाट्या पार्श्वस्यामिस्वाद्गफारो लम्यो । एवम- पत्रापि पोपम् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया। सूत्र चेत्, प्रतिस्नातमन्यत् । अमिनिष्टानो वर्णश्चेत्, अभि निस्तानोऽन्यः । कपिष्ठलो गोत्रं चेत् कपित्थलोऽन्यत्र । प्रष्ठः प्रतिष्ठितश्चेदन्यः प्रस्थः । वेः परस्य वृक्षासनयोः पत्वम् । विष्टरमासनम् । विस्तर इत्यन्यत्र । वेः स्तारस्य छन्दोनाम्नि पत्वम् । विस्तारोऽन्यत्र । गवियुधिपूर्वस्य स्थिरस्य संज्ञायां पत्वम् । गविष्ठिरयुधिष्ठिरौ । गविस्थिरयुधिस्थिरावन्यत्र । सात् ॥५।४।७७॥ सादित्येतस्य च षो न भवति। मधुसात् । श्रामिपम् । इपुः । उपा । उप्णीपः । ऋपिः।श्रोषधिः। मौषधम् । कपायः । कापायः । कलुषम् । कल्मपम् । कल्माषः । गण्डूपः । घोप. । घोपणा। तुषः । तोषः । तृपा । द्वेषः । दोषः । निकपः । निमेषः । पुरुषः । पूरुषः । पुष्या । प्रदोपः। पीयूपम् । पेषणम् । पोषणम् । पोपः । पोषः । वेषः । विषम् । वृपी । भाषा । भिषक् । भूपणम् । भूपा । महिपः । महिपी। मूपिकः । मेषः । भीपणम् । मृषा । शेषः । शोपणम् । श्रौषट् । चौपट् । वपद् । योपा । योपित् । अम्बदीपः । अलम्चुपः । परि- पः । इत्यादिशब्देषु स्वाभाविक पत्वम् । इति पत्वप्रकरणम् । पो नो णः समाने ॥५॥ १।८५ ॥ पदस्येत्यनु- वर्तमान समान इत्यनेन सम्बय ईपा विपरिणम्यते । पफाररेफा- म्यामुचरस्य नस्य णकारादेशो भवति समाने पदे । मुष्णाति । विस्तीर्णम् । समाने इति किम् ! मुनिर्नयति । धिन्विरूपन्यरित्यत्र ·विनामप्रक्रिया। - गत्वनिर्देशात् क्षुम्नादिपु तृप्नशब्दस्य णत्वप्रतिषेधाच्च ऋकारादपि परस्य णत्वं भवतीति ज्ञायते । तिसृणाम् । अटकुप्वाङ्यवायेऽपि ॥५।४। ८६ ॥ अट् कुपु आडित्येतेष्वेकेनानेकेन वा व्यवाये ऽव्यवायपि षकाररेफा- भ्यामुत्तरस्य नस्य णो भवति । वर्षेण । रेफेण । निष्केण । पुप्पेण । श्राड्-पर्याणद्धम् । अड् ग्रहणेनैव सिद्ध आग्रहण पदन्यवाये ऽपीत्यस्स बाधनार्थम् । अनुस्वारस्यायोगवाहत्वादड्- ग्रहणेन ग्रहणादनुसारन्यवायेपि णत्वम् । हणम् । पात्पदान्तात् ॥५।४।११४॥ पदान्तात्पकारादुत्त- रस नस्य णो न भवति । निप्पानम् । सर्पिप्पानम् । पादिति किम् ? निर्णयः । पदान्तादिति किम् ! कुष्णाति । पदे अन्तः पदान्त इतीप्सत्वादिह न । सुसर्पिप्केण । अन्तस्य ॥ ५।४। ११५ ॥ पदस्थेत्यनुवर्तमानमिह विशेषणीयम् । पदान्तस्य नस्य णो न भवति। सर्वान् । पुरुषान् । पदव्यवायऽपि ॥५।४।११६॥ पदेन व्यवायेऽपि नस्य णो न भवति । चतुरङ्गयोगेन । सर्वभावेन । संज्ञा खुः ॥ १।१ । २६ ॥ संज्ञावाच्योऽर्थः खुसंज्ञो भवति । पूर्वपदात् खावऽगः ॥५।४। ८७ ॥ पकाररेफ. यते ऽगकारान्तात्पूर्वपदादुतरस्य नस्य णो भवति खुविषये । श्रीणन्दी । न्यानीणसः । साविति किम् ! शुष्कनाशिकः। अग ·। . जैनेन्द्रप्रक्रिया इति किम् ! ऋगयनम् । पूर्वपदारखावेवेति नियमार्थमिदम् । विपरीतनियमे तु बाह्याद्वाहनमित्याद्यारम्भोऽनर्थक: स्यात् । वनं पुरगामिश्रकासिधकासारिकाकोटराग्रेभ्यः ॥ ५.४।८॥ एभ्यः परं वन विनम्यते खुविषये । पुरगावणमित्यादि वक्ष्यतेत्र गिरियने इति खो दीत्वम् । सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय, एभ्य एव वनं विनम्यते, नान्येभ्यः । मनो- हरवनम् । वैपरीत्ये तु पुरगादिनियमः T: स्यात्। वन त्वनियतम्, इति खौ पूर्वणैव सिद्धत्वादुत्तरसूत्रेऽखावपात्यपिशब्दोऽनर्थकः स्यात् । दीत्वोच्चारणन यत्रैव दीत्व तत्रैव स्यात् । प्रान्तर्निःशरेचप्लक्षाम्रकार्यखदिरपीयूक्षाभ्यो- ऽखावपि ॥५॥४।६। एभ्यो वन विनम्यतेऽखावपि । प्रवणम् । अन्तर्वणम् । विभापौषधिवनस्पतिभ्यः ॥५। ४।६० ॥ औषधिवनस्पतिशब्देभ्यः परं वनं विभाषया विनम्यते । औष- धिभ्यः-दूर्वावण, दूर्वावनम् । वनस्पतिभ्य.-करीरवण, करीरवनम् । व्यवस्थितविभाषया द्वयक्षरत्र्यक्षरेभ्य एव विकल्पः । इरिकादि- म्यश्च न । भद्रचारुवनम् । इरिकावनम् । खौ पुरगादिभ्य .. अन्यथा (१) पनरपरिशदेनाच घृक्षमामान्यं गृह्यते । गिरीपयणमित्य गिरीपणामदरभया ग्रामस्य बनमिति वरयादेरित्युमि ‘युक्तपदुमि लिङ्ग गये' इत्यनेन लिङ्गसण्ययो- रशिदेपेपि न पनपतिरवस्यति यात्रायं न स्यात् ।

·विनामप्रक्रिया। एवेति नियमादखाविय विमाषा । बहुत्वनिर्देश पर्यायार्थ । इह वनस्पतिग्रणे वृक्षाणामपि ग्रहणम् । अतोऽन्हः ॥ ५।४।११॥ अकारान्तात्पूर्वपदादुत्त- रस्यान्हो नस्य णो भवति । पूर्वाह्न । अत किम् । निरह । पराहनः । सुनिधित्वादह इत्यत्र तास्थाने वा । अन्ह इत्य- कारान्तनिर्देशान्नेह, दीर्घान्ही । वाह्यादाहनम् ॥ ५॥ ४।६२ ॥ वोढव्य वाह्यम् । उह्यतेऽनेनेति वाहनम् । वाह्याद्वाहन विनम्यते । क्षुद्रवाहणम् । कमणि तास | वाह्यादिति किम् ' सुरवाहनम् । सुरस्यामिक मिन्यर्थ. । पान देशे ॥ ५।४।६३ ॥ पूर्वपदस्थानिमित्तात्परं पानं विनम्यते देशे गम्ये । कषायपाणा गान्धारय । क्षारपाणा अन्धाः । सुरापाणा प्राच्या । तात्म्थ्यात्ताच्छद्यमिति मनुष्या- भिधाने देशाभिधानम् । वा भावकरणे ॥ ५। ४ । ६४ ॥ पूर्वपदस्था- निमित्तादुत्तर पानशब्दो या विनम्यते भाव करणे च । क्षीरपार्ण क्षीरपान वा । पीयतेऽनेनेति पान । करणे युट् । वरिपाणणे धारिपानो वा कस. । वेति योगविभागनिगरिनद्यादिपु वा णत्वम् । गिरिणदी, गिरिनदी । मृदन्तनुम्बिभक्त्याम्॥ ५१४। ६५ ।। मृत् सज्ञा वक्ष्यते । मृदन्ते नुमि विभक्तया च यो नकारस्तस्य पूर्व- पदस्थान्निमिचाहा एव भवति । मृदन्ते, मापवापिणी, माप- - ·. जैनेन्द्रप्रकिया । यापिनी । नुमि, माषवापाण, मापवापानि । लक्षणपतिपदो- क्तयो प्रतिपदोक्तन्येवोत नुमो मृदन्तमहणनामहणम् । विम. क्याम् । मापवापेण । वेति व्यवस्थितविमाषानुवर्चनादिह न । भाचार्ययूना। एकाद्यौ पः ॥ ५॥ ४।६६ ॥ एकाचि द्यौ पूर्व- पदस्थानिमित्तान् परस्य मृदन्तनुविभक्तीनकारस्य णो भवति नित्यम् । वृत्रहणौ । क्षीरपाणि । क्षीरपेण । कुमति ॥५। ४।६७ ॥ कवर्गवति च द्यौ मृदन्त- मुविमानस्य णो भवति । करयुगिणौ । करयुगाणि ।। करयुगेण । गेरसेपि विकृते. ॥ ५। ४ ।। गेरुत्तरस्य धो- विकारस्याऽसेपि णो भवति । परिणमति ! परिणायक । अवयव- विकारे च समुदायस्य विकार. । तेन नस्य विकारे धोविकारतेन विकृति प्रति क्रियायोगितात्मादीना गित्वम् । गेरिति किम् । मनायको ग्रामः। नशे श ॥ ५॥ ४ ॥ ६६ ।। नशे शकारान्तस्यैव को भवति । प्रणश्यति । श इति किम् । प्रनष्ट । नेगदनदपतपदभुमास्यतिहन्तियातिवातिद्रा- तिप्सातिवपतिवतिशाम्यतिचिनोतिदेग्धिषु ॥५॥ ४। १०० ॥ गिस्सानिमिचानेनस्य णो भवतिगदादिषु परेषु । मणिगदीत । मागिनदति । इत्यादि । अड्व्यवाये ·विनामप्रक्रिया । इति मण्डूकप्लुत्यानुवर्तते । प्रण्यगदत् । तिपा निर्देशा यड्डुबन्त- निवृत्त्यर्था । वाषान्तेऽकखादौ ॥५।४। १०१ ॥ अपका- रान्तेऽफकारखकारादौ धौ परतो गिस्थानिमित्तादुतरस्य ने, यो भवति । प्राणिपचति, प्रनिपचति । अषान्त इति किम् । प्रनिपेष्टा । अन्तग्रहणमुपदेशार्थम् । तेन प्रनिपेक्ष्यति । अफखादा विति किम् । प्रनिकरोति । प्रनिखादति । अत्राप्यफखोरिति सिद्धे आदिग्रहणमुपदेशार्थम् । तेन, प्रनिचकार । हिम्योर्नुनो ॥५।४।१०२॥ हि मा इत्येतयो- नोर्णो भवति गिस्थानिमित्चात् । पहिणोति । प्रमीणाति । एबीत्वयो कृनयोरेकदेशविकृतत्यानन्यत्वाण्णत्वम् । ममीणीत । प्रानि ॥५।४। १०३ ।। प्रादिभ्य परस्यानीत्यस्य यो भवति । प्रवपाणि । अथवत एवं ग्रहणादिह न । प्रवृद्धा वपा येषा तानि प्रवपानि मासानि । णोऽनिते ।।१४। १०४॥ गे परस्यानितेनस्य यो भवति । प्राणिति । अड्ब्यवायेऽपि । पाणित् । पुनर्णग्रहण पदान्तेऽपि एवार्थम् । हे प्राण् । सचस्योभौ ॥ ५।४। १०५ ।। गे परस्य स- चस्यानितेरुभौ नकारी विनम्येते । प्राणिणिपति प्राणिणत्। (१) सिपा समानुपधेन निर्दिष्ट गगन । यकाल पहप र पानि म यदपि ॥१॥ .

·जैनेन्द्रप्रक्रिया। 'हन्तेरघः ॥ ५॥ ४।१०६ ॥ गे: परस्य घादेश- वर्जितस्य हन्तेर्नस्य णो भवति । प्रहण्यते । परिहणनम् । अन्त- हणनम् । उत्तरन व्यवस्थितविभाषावलोकनादेशविषये न । अन्तर्हननो देशः। अघ इति किम् ? संज्ञायां पूर्वपदारखा. विति, असंज्ञात्वे त्वेकाज्याविति प्राप्तं णत्वं यथा न स्यात् । वृनमः । वा म्वोः ॥.५। ४ । १०७ ॥ मकारवकारयोः - परतो हन्तेर्नस्य वा णो भवति । प्रहरमः, प्रहन्मः । प्रहण्वः, प्रहन्वः । कृत्यचः, ॥ ५ । ४ । १०८ ॥.. गेरुत्तरस्याचः परस्य कृत्स्थस्य नस्य णो भवति । प्रयाणम् । प्रवहणम् । अच किम् ? प्रमुग्नः । निर्विरण इत्यस्यसिद्धिस्तु व्यवस्थितविभःपया णेा ।। ५ । ४ । १०६ ॥ गेः परस्य ण्यन्ताद्विहितस्य कृत्स्यस्याच उत्तरस्य नस्य वा णो.भवति । प्रयापणं, प्रयापनम् । हलवेजुङः ॥ ५ । ४ । ११०. ॥ इजुडः सर्वस्य हलन्तत्वात्पुनहल्महणमादिविशेषणम् । मेनिमित्ताद् हलादेरिजुटगे घोः परस्य कृत्स्यस्य नस्य या णो भवति। प्रकोपणं, प्रकोपनम् । सनुम इजादेः ॥ ५। ४ । १११. ॥ गेः परस्यैजादेरेव सनुमो हलन्ताद्धोर्विहितस्य कृतो नस्य णो भवति । भेड्खणंम् । इजादेरिति किम् ? प्रमजनम् । सुभ्नादिपु ॥५।४।११७॥ अविहितलक्षणो णत्यमतिपेयो- व गणे द्रष्टव्यः । क्षुम्नाति । सविफरणनिर्देशानद, शोभणम् । एकदेशविकारे तु स्यादेव । क्षुम्नन्ति । एवं हरिनन्दी । पूर्व पदासी' इति प्रासं णत्वमनेन प्रतिपिद्धम् । आचार्यादणस्वं च । आचार्यानी । इरिकादीनि यनोचरपदानि (ग.) । न्यादि । .

·अजन्ता. पुल्लिङ्गा। टहणं कद्दणं कोणः कणिका किकणं कणः । किद्धिणी काकिणी काणः कुणप किणपकणौ ॥ १ ॥ कल्याणं मत्कुणो घोणी कुणिर्गोणी गणः कणा । अणुर्वाणी पणो गौणं मणिका लवणं घुणः ॥२॥ लावण्यं चणकं घोणा विपणि. स्थाणुरापणम् । स्थूणा पण्यं फणा पाणि कफोणिः पणवः फणः ॥ ३ ॥ निकाणो निकणः काणो नैपुण्यं शुमाणिः फणी ।। वाणिज्यमुल्वणं वाणो वाणः शोणो वणिक् तथा ॥ ४ ॥ वीणा शाणो मणिर्माणः पणाया पुण्यशोणिते ॥ एते स्वाभाविकणत्वयुक्ताः शब्दाः प्रकीर्तिताः ॥५॥ इति विनामपक्रिया। अथ सुबन्तप्रक्रिया। तच सुचन्तं पुंस्त्रीनपुसकलिङ्गालिङ्गभेदाचतुर्धा । पुंस्त्रीनपुंसक- लिङ्गानि प्रत्येक द्विधा, अजन्तहलन्तभेदात् । तत्राजन्तमकाराद्यनुक्र- मात्तावत्पुल्लिङ्गमभिधीयते । अधु मृत् ॥१।१।५॥ धुवर्जितमर्थवच्छब्दरूपं मृत्संज्ञ भवति । धोरर्थवत एव पर्युदासादर्थवत्त्वमत्र लभ्यते । कृद्धृत्साः ॥१।१।६॥ कृदन्तं हृदन्तं ससज्ञकं च मृ- संतं भवति । नायं विधि , सिद्धे सत्यारम्भम्य नियमार्थत्वात् । तेन त्यान्तेषु कृद्धृदन्तम्यव मृन्सज्ञा, नान्यस्य । सग्रहणमपि अर्थ- ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां वत्सघाताना चेत्तर्हि ससज्ञकस्यैव मृत्सझेति नियमार्थम् । तेन न वाक्यम्य । त्य ॥२।१।१॥ अधिकारेण संज्ञेयमा कपः । परः।। २।१ । २ ।। नियमार्थेयं परिभाषा, पर एव त्यो भवतीति । ड्याम्मृदः ॥३।१।१॥ यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम आ कपन्तद डचन्तादावन्तान्मृदृपाच पर भवति । मृद्रहणे लिङ्ग- विशिष्ट-यापि महासिद्धे ड्याग्रहण, परमपि हृत्य बाधित्वा स्त्रीत्यो यथा स्यात् । अयं झरूपकल्येति प्रादेशवचनासिद्धमेव तदिति चर्टि लिङ्गविशिष्टपरिमापाया अनित्यत्वज्ञापनार्थम् । स्वीजसमौदछस्टाभ्यांभिस्डेभनाभ्यस्ङसिभ्यांभ्यसह- सोसाम्योम्सुम् ।।३।११२॥ टचन्ताटावन्तान्मृद्रूपाञ्च परा' स्वादयो भवन्ति ।

·अजन्ता पुल्लिङ्गा । इप् । टा भ्या भिसिति भा । डे भ्या भ्यसिति अप् । डसि भ्या भ्यसिति का । डम् ओस् आमिति ता | डि ओस् सुधिति ईप्। वीरशब्दात् साधनत्वे विवक्षिते एफलाद्यर्थे चादीना स्वादय । इत्ये- कत्वार्थे सौ कृते सुम्मिडन्तमिति पदसज्ञाया ससजुपोरिति सस्य रि । विरामे विसर्जनीय इति विसर्जनीय वीर । द्वित्वविवक्षायामौ। एच्यैपि प्राप्ते,- सुष्टि पूर्वस्वम् ।। ४ । ३ । ८९ ।। अकोऽपि सुटि पूर्वम्वो द्वयोरेको दीर्भवति । इति दीत्वे प्राप्ते,- ने च्यात् । ४ । ३ । ९२ ॥ अवर्णान्तादिचि सुटि पूर्वम्वो दनि भवति । इत्येप् । वीरी । अथ प्रत्यर्थ शब्दानवेशान नाने कस्य भिधानम् । ततोनेकार्थाभिधानेऽनेकशब्दत्व प्रसक्तमत एक- शेष । तन्नत्युच्यते,- स्वाभाविकत्वादभिधानस्यकोपानारम्भः॥ १। ११००॥ शब्द स्वभावत एकशेषमनपेक्ष्येवैकत्यहित्यबहुत्वेषु वर्तत इ- त्येकशेपानारम्म । एकत्यादीना प्रकृत्युमानानामभिव्यक्त । विभ- क्त्युपादानम् । यथा एको, दो, वहव । नटु नविन माया ननम् । कार्यार्थोऽप्रयोगीदिति जन्यत्सजा । एप्यतोऽपदे ।।४।३।८४ || अफारम्य पररूप भवत्यपदे एपि परतः । इति प्राप्त परत्वाद-तरह पाञ्च पुटि पुषभ्यमिति दी। वीरा । सुखयनि, सुम्पयन , नुरयन्नीयादिप्रयासबन्ध सर्वत्र । सम्बोधने योध्यम् ॥ १।४। ५८ ॥ मम्बोधनमाभिमुनी- फरण, तत्र या वा तम्या वायमिति सजा भवति । - ·५२ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् एक कि ॥१।४।५६॥ बोध्यसज्ञाया वाया एकवचनं किसज्ञ भवति । प्रात् ।।४।३।५८ ॥ प्रान्तात्परस्य केरवयवस्यानच ख भवति । हे वीर । हे वीरौ । हे वीरा | कर्मसाधनादिविवक्षाया क्रमेणेवादय । पूर्वोऽमि ॥४।३।९४ ।। अकोऽमि परतो द्वयोरेफ पूर्व- रूपो भवति । वीरम् । अचीति वर्तनान्न मकारस्य पूर्वरूप । सुटीत्येव । अचिनवम् । वीरौ नश्च पुंसि ॥ ४ । ३ । ९१ ॥ शसि परत पूर्वस्वो दीर्भ- वति नश्चान्तादेश पुसि गम्यमाने । वीरान् । 'अन्तस्य' इति न ण- त्वम् । अनुक्ते कर्तरि करणे च मा । यत्त्ये तदादि गुः॥१।२।०॥ यस्य धोदो वा त्यो यत्त्यस्तस्मिन् परतम्तदादि शब्दरूप गुसज्ञ भवति । केव- राया प्रकृतळपदेशिवद्भावात्तदादित्यम् । यदिति सज्ञिनिर्देशा- र्थम् । तास किम् ? यथा देवदत्त इ पश्येत्यत्रादेरैब् न स्यात् । यत्त्य इति वया सिद्ध इनिर्देशाद् यस्य त्य सम्भवति तस्यान्य- १ तदाादवचन यानेकस्त्य सम्भवति तदादेगुसशा यथा स्यात । तेन कुण्डानात्यत्र सनुमवरय दाव सिद्धम । गुरिसि पुसा निर्दशा मपदसशासमावेशार्थ 1 तेन व भ्रव्य रेति गुमहाश्रय भादरेप । भसाश्रय केंद्राराऽस्वयम्भुव रत्याकार । नपुंसक वे हि गुसशा ह। पत्य होत्रमित्यत्र म बकाशा सता पदमजया वाध्येत । २ तेन पत्रमात्रम्य गुत्वनिषधान्यविशत इत्या सगेरडागमो न । ३ अश्याप यमि । सस्य स्थानिवद्भावादस्य व्यवधानमिति चेन्न, पूर्वस्यैव स्थानिवद्भावान्! अनादिष्टादच ·अजन्ताः पुल्लिङ्गाः। स्मिन्नपि शब्दे गुसंज्ञा यथा न स्यात् । तथा च स्त्रियै इदं स्यर्थ- मित्यत्रेयादेशो न । गोः ॥४।४।१॥ इत्यधिकृत्य,- स्येनान्ङस्टाङसेः ॥५।१ । १० ।। अकारान्ताद्दोः परेषां डस्टाडसीनां स्य इन आदित्येते आदेशा भवन्ति । आदेप् । .. वीरेण । सुपि ॥ ५। २ । ९७ ॥ अकारान्तस्य गोर्यनादौ सुपि दी. भवति । अन्तेऽलः । वीराभ्याम् । भिसोऽत ऐस् ।।५।१।८॥ अकारान्ताद्गोरुत्तरस्य भिस ऐम् भवति । अडित्त्वात्सर्वादेशः । वीरैः । ऐस्ग्रहणं किम् । अतिजरसैः उर्यः ॥५।१ । ११ ॥अकारान्तागोरुत्तरस्य रेर्य इत्यय- मादेशो भवति । . स्थानीवादेशोनल्विधौ ॥ १।१ । ५६ ॥ आदेशः स्था- नीव भवत्यनलाश्रयेपु कार्येपु । इति यादेशस्य सुप्त्वात् सुपीति दी । वीराय । वीराभ्याम् । भ्यसि कृते । वही झल्येत् ॥५ । २ । ९८ ॥ अलादी बहुबन्ने सुपि परतो कारान्तम्य गोरेकारादेगो भवति । वोरेपु इत्यत्रास्य चरितार्थत्वात , वीराभ्यामित्यत्र च सुपीत्यस्य चरितार्थत्यादिहो- भयस्य समानरूपेण प्राप्त स्पढें परम् ॥१॥२॥ ८९ ॥ द्वयो प्रसङ्गयोरन्यार्थयोरे- कस्मिन्युगपदुपनिपात सघर्ष स्पईस्तत्रष्ट प्रवर्चते । इत्येत्वम् ।

·५४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां वीरेभ्यः । डसेरात् । वीरात् । वीराभ्याम् । वीरेभ्यः । डसः स्यः । वीरस्य । ओसि ॥५।२।९॥ ओसि परतोऽकारान्तस्य गोरेका- रादेशो भवति । वीरयो । प्रेलम्बापचतुरो नुद् ।। ५ । १ । ३६ ॥ प्रइलूमुसंज्ञकेभ्य आवन्ताच्चतुःशब्दाच्चामो नुडागमो भवति । नाम्यतिस्चतम् ॥ ४॥ ४ ॥ ३॥ नामि परतोऽजन्तस्य गोर्भवति, न तिसृचतम्रो । वीराणाम् । वीरे। वीरयोः । वीरेषु । एव देवादयोपि । एवं सर्वः । सरु । पुरस्तादत्र विशेष । सर्वादिः सर्वनाम ॥ १।१ । ३५ ॥ सर्वादयः शब्दाः प्रत्येक सर्वनामसज्ञा भवन्ति । जसः शी ॥५।१।१४ ॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नो गोः परस्य जस शी इत्ययमादेशी भवति । शि.सर्वस्येति सर्वादेशः । सर्वे । सर्वनाम्नः स्मै ॥ ५॥ १ ॥ १२ ॥ अकारान्तात्सर्वनाम्नो गोरुत्तरम्य डे स्मै इत्ययमादेशो भवति । सर्वस्मै । उसिङयोः स्मास्मिनी ॥ ५। १ । १३ ॥ अकारान्ता- १ सर्व, विध, उभ, उभय हता, डनन ( एनौ त्यो ततस्तदन्ता प्रायाः), इतर, अन्य, अन्यनर, व, नम, सम ( मवाचा ), मिम, पृवपरावरदक्षिणोत्तापराधराणि व्यवस्थायामसशायाम स्वमशातिरनाख्यायाम, भ तर वहियोगोपमन्यानयोः ( उप- सध्यान परिधानायम् ), त्यट, तद, यद, पद, अदम्, इदम्, एक, द्वि, युमद्, भरमद्, भवद, एत सबादय ।

·अजन्ता पुल्लिङ्गा । ५५ सर्वनाम्नो गोरुत्तरयोर्डसिङञ्चो म्मात् स्मिन्नित्येतावादेशौ भवत । सर्वस्मात् । आम्यात्सर्वनाम्नः सुद् ।। ५।१।३४ ॥ अवर्णान्तात्सर्व- नाम्नो गोरुत्तरस्यामः सुह भाति । वहौ झल्येदित्येत्वम् । इको- रिति प । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । शेप वीरवत् । एवम्दन्ता वि- वादयोपि । सर्वनामेत्यन्यर्थसंजाकरणान्न सज्ञोपसर्जनाना सजा । सर्वो नाम कश्चित्तस्मै सर्वाय देहि । अतिक्रान्तः सर्वमतिसर्वम्त- स्मै अतिसर्वाय । नवे ।। १ । १। ३७ ॥ वसे चिकीपिते सर्वादीनि सर्व- नाममजानि न भवन्ति । त्वक पितान्य, अहक पिताम्य ' (उत्क पितृको मकपितृक । अन्यथार गाया गया मनामसजामत्वेना- कन् प्रवर्तेत तदा सेप्याच शूयेत, लकत्यितृमो मास्पितृक इति । याधिकारे पुनर्वग्रहण बसगर्ने हुन्वेपि नित्यप्रतिषेधार्थम् । धम्मा- न्तरगृहान्तरा । भासे ॥ १। १ । ३८ ॥ पूर्वपरावरेत्यादिकने भासे सर्वा दीनि सर्वनामसज्ञानि न भवन्ति । सवत्सरपूर्वाय । स इति वर्त भाने पुनः सग्रहण भासाथे वाक्येषि तत्मज्ञाप्रनिषेधार्थम् । मासेन पूर्वाय । पूर्वपरावरेत्यादिकृते मासे इति किम् । ल्वयका कृतम् । इन्दे ॥१।१।३९॥ इन्हे से सादीनि सर्वनामस जानि न भवन्ति । कतरकतमाय । वा जसि ।।१।१ । ४० ॥ इन्हें मे सर्वादीनि सर्वनाम सज्ञानि वा भवन्ति जमाधारे गीत्वे कर्तव्ये । कतररुतमे, कत- ·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् रकतमाः । शीभाव एवानेन विभाष्यते, न तु जसि परतोऽगा- दिस्त्यः, तस्य पूर्वेणैव नित्यं प्रतिषेधात् । ततस्तत्र क एव, वर्णाश्रमेतरका । प्रथमचरमतयाल्पार्धकतिपयनेमाः ॥१ । १।४१॥ एते जसि वा सर्वनामसंज्ञका भवन्ति । प्रथमे, प्रथमाः । तय इति त्यग्रहणेन वचनातदन्तविधिः । द्वितये, द्वितयाः । एकदेश- विकृतस्यानन्यत्वादिहापि, द्वये, द्वयाः । शेषं वीरवत् । उभय- शब्दे तु स्पर्धे परमिति पूर्वनिर्णयेन नित्यैव संज्ञा । उभये । नेमे, नेमा. । अत्र तूच्चारणसामर्थ्याहिकल्पः । शेष सर्ववत् । प्राप्ता- प्राप्तविभाषेयम् । अत्रापि कार्य प्रत्येव विकल्पः । तेन प्रथमका इत्येव । पूर्वादयो नव ॥ १ ॥ १ ॥ ४२ ॥ पूर्वादयो नव सर्वादौ व्यवास्थिता जसि वा सर्वनामसंज्ञा भवन्ति । पूर्वपरा- वरदक्षिणोत्तरापराघराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् (ग)। स्वमज्ञातिधनाख्यायाम् (ग) । अन्तरं बहियोगोपमंत्र्यानयोः (ग)। इत्यर्थे सर्वादौ व्यवस्था । पूर्वे, पूर्वाः । नेह, दक्षिणा इमे गा- थका', कुशला इत्यर्थः । नात्र दिग्देशकालकृतोवधिनियमो व्यव- स्था प्रतीयते । तथा उत्तरा कुरवः । संजैपा । स्वे, स्वा वा शिष्याः । नेह, स्वा ज्ञानयोर्था वा । अन्तरेऽन्तरा वा गृहाः । बाह्या इत्यर्थः । उपसंव्याने, अन्तरेऽन्तरा वा शाटकाः । नेह, अयमनयोरन्तरे स्थितः । अपुरीति वक्तव्यम् । अन्तरायाः पुर आगता, बाह्याया इत्यर्थः।

·अजन्ता पुलिङ्गा । डिडस्पोरतः ॥।।४३ ॥ पूर्वादीन्यकारान्तानि नव डिडत्यो सर्वनामसजानि भवन्ति । पूर्वस्मिन् , पूर्व । पूर्वम्मात् , पूर्वात् । डिडस्याश्रय कार्यमेव विभाप्यते । अक् तु नित्यमेव । अत किम् । पूर्वस्याम् । तीयस्य डिति ॥ १।१। ४४ ॥ तीयत्यान्तस्य सर्वना- मसज्ञा वा भवति डिति । द्वितीयस्मै, द्वितीयाय । लाक्षणिकत्वा नेह, मुखतीयाय । कार्यविकल्पोऽ तु न । तेन द्वितीयकाय इ- त्येव । जरामतिक्रान्तोऽतिजरः। जराया वाऽसड् ॥५।१।१६०॥ जराशब्दस्यासङा देशो वा भवत्यजादौ विभक्त्याम् । डित्त्वादन्त्यस्य । पदग्वधिकारे तस्य तदन्तस्य च' इति जरान्तस्याप्यसडू । एकदेशविकृतस्यान न्यत्वात्प्रान्तस्यापि सिद्धम् । अतिजरसौ । अतिजरसः । अतिजर समू । टादाविनादीन्बाधित्वा परत्वादसडू । अतिजरसा। मिस ऐसि कृते 'सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्त तद्विघातस्य' इति नासडू । अनित्येय परिभाषेति केपाचिन्मते तु अतिजरसे । पक्षे हलादौ च वीरवत् । चतुह सु भवश्चतुरह । विगतमहऱ्याह्न । स यमह सायाह । सख्याविसायादेरहस्याहन्वा डौ ॥४।३।२१५ ॥ सख्याबिसायपूर्वस्याहस्याहन्नादेशो वा भवति डौ। सुडऽनपः॥१।१।३२ ॥ सुडिति स्वौजसमौटा ग्रहणम् । नबिति नपुसकलिङ्गसना । मुड् धसज्ञो भक्त्यनपि । स्वादावऽधे ।। १ ।२।१०५॥ धवर्जिते स्वादौ परत ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां
.
पूर्व पदसंजं भवति ।
यचि ॥ १।२।१०६ ॥ धनिने यकारादावजादौ
च स्वादौ पूर्व भयज्ञ भवति । शसादावच्यनवकामागम व ।
भस्य ।। ४१ ४ ११६ ।। आ पादपरिसमातेरधिकारोयम् ।
अनोखमऽम्बम्फात् ।। ४ । ४ । १२० ॥ अनन्तम्य
भन्य गोरनोऽम्य खं भवति, यदि स वकारमकारान्तास्फात्परो न
स्यात् । इति नित्यमरखे प्राप्ते,-
वा दियोः ।।४। ४ । १२२ ॥ अनन्तस्य भस्य गोरखं
वा भवति डिश्योः । चतुरहि, चतुरहनि, चतुरहे । व्यहि, व्यहनि,
व्यद्दे । सायाहि, सायाहनि, सायाहे । एवं द्वयहादयः । इत्यका-
रान्तप्रकिया। कीलालपाः ।
यो जसि च ॥ ४ । ३ । १३ ।। धन्ताज्जसीचि च द्वयो-
रेकः पूर्वग्वदीन भवति । कोलालपी । असि मुटि पूर्वम्बम् '
इति मासं निषिध्यते । तत स्वेऽको दीः' इति दीत्वम् ।.
फीलालपा । कीलालपाम् । गासि,-
आनी धोः ।।४।४।१२५ ॥ आकारान्तस्य धोभन्य
सं भवति । कानप फीलालपा । इत्यादि । एवं क्षीरपादयः
धोः किम् ! हाहान् । हाहा । हाई । हाल । हाही । हाहाम् ।
हाहे । हाहामु । इत्यादन्ता । नेमि । मुटि पूर्वम्यम् । नेमी।
जसि ॥५२॥ १०४ ॥ प्रान्तस्य गोरेमवति जसि ।
.
-
नगर ।
पस्य ।। ५।२।१०३ ।। प्रान्तम्य गोरेभवनि की।

·अजन्ताः पुलिभाः। फेरेङः ॥ ४ । ३ । ५७ ॥ एडन्तादुत्तरम्य केः खं भवति। हे नेमे । हे नेमी । हे नेमयः । नेमिम् । नेमीन् । स्वऽसखि ॥ १।२ । ९६ ॥ वोः प्र. सुसंज्ञो भवति सखिशब्दमन्तरा। आङो नास्त्रियाम् ॥ ५। २। ११३ ।। आडिति टास ज्ञा । सोरुत्तरस्याडो ना भवत्यस्त्रियाम् । नेमिना। अस्त्रियां किम् ! चुद्धया। सोडिति ॥ ५। २।१०६॥ सुसंज्ञस्य गोरेश्भवति डिति सुपि । नेमये । ङसिङसोः॥४।३।९७ ॥ एङ उत्तरयोर्ड सिरसोरति परे द्वयोरेक पूर्वो भवति । नेमेः । नेमीनाम् । आदच्च सोः ॥ ५। २ । ११२ ॥ अमुसंज्ञकादित उतश्चोत्तरम्य डेरीकारादेशो भवति, सुश्चेत्तस्याकारादेशश्च म. धानशिष्टमिदुद्धामौत्त्वमन्वाचयशिष्ट तु सोरत्त्वम् । तेन मुमं. ज्ञाऽभावे केवलमौत्वम् । तपरकरणमुच्चारणमुम्वार्थम् । नेमा । नेमिषु। अन्यत्राजादौ यण , हलादाबविशेष । एव गिरिकन्यादयः। अनङ् सौ ॥ ५। १ । ७० ।। सान्युगोरिनडादशा भवत्य- को सौ। डिवादन्त्यम्य । धेको॥४।४।६ ॥ किवर्जिते धे परतो नकारान्तत्य गोरुडो दीभवति । दल्डम्यापो यः मुमिप्यन ।। ४ । ३ । ५६ ॥ हलन्ता- न्यापार्यों दीस्तदन्ताच्च परेपामनचा मुसिप्तीना ख भवति ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम्
स्फान्तखेन सिद्धे हल्याण
नख मृदन्तस्य ' इति नखार्थम् ।
जन्यथा स्फान्तखस्यासिद्धत्वानख न स्यात् ।
किम् । अति
सट्व ।
नखं मृदन्तस्याओ॥ ५॥ ३ ॥ ३० ॥ पदस्य योवयवो
मृदन्त तस्य नत्य खं भवति, न तु कौ । सखा । मृद्ग्रहण
किम् ? अवमन् । पदत्येति किम् । राजानौ ।
सख्युरको ।। ५ । १ । ६९ ॥ सखिशब्दात्परोऽकिविषयो
धो णिद्भवति ।
ञ्णित्यचः ॥५।२।३ ॥ अजन्तस्य गोरैभवति निति
णिति च परे । मखायौ । सखाय । हे सखे | सखायम् ।
ससायौ । सखीन् । सख्या । सख्ये ।
ख्यत्यादतः॥४ । ३ । ९९ ॥ खिखीतितीशब्देभ्य
परयोईसिडसोरत उद्भवति । सख्यु । कृतयणादेश इष्टार्थ ।
ततो नेह, अतिसखे । परम सखा यस्यासौ परमसखा । तस्मात्
परमसावे । स्वसखीति पर्युदासनमा तत्सदृशस्य ग्रहणात्सुसज्ञात्र ।
अनङ्गित्त्वयोधिकारित्वातदन्तेपि प्रवृत्तिः, परमससा । ससी
मतिकान्तोतिसखिरित्यन तु लाक्षणिकवान्नानाङ्गत्वे । अतिसाद।
अति रखी । मुसज्ञा तु म्यादेव । अतिसबिना। अतिस वये । एव
परमसखीन् । परमसखिना । " औदच सो " इति डेरौत् ।
सान्यौ । शेष नेमिवत् ।
पतिः से ॥ १।२। ९७ ॥ पतिशत मे एव मुसजो
भवति । जिनपतिना । सब नेमिवत् । मे एवेति किम् । पत्या ।

·" द्वन्द्वे सु अजन्ता पुल्लिहा । पत्ये । पत्यु । पत्यौ । पतिरेव से इति विपरीतनियमस्तु न, इत्य यानर्थक्यप्रसङ्गात् । कति. संख्या ॥१।१।।। संख्यायतेनयेत्य वर्थविज्ञाना. सिद्धेपि पुनम्रहण नियमाय, कतिरेव सख्यासंज्ञो भवतीति । प्णान्तेल् ॥ १ । १ । ३४ ॥ पकारनकारान्ता सख्या फतिशब्दश्चेल्सज्ञौ भवतः। उबुजुस् ॥ १।१ । ६२ ॥ उप ,उम्,उस्-सज्ञाभिर्मा- वितस्य नाशस्यैता पृथक्सज्ञा भवन्ति । उविलः ॥ ५॥१॥ १९॥ इल्सज्ञकादुत्तरयोर्जस्शसोरुबू भवति । त्यखे त्याश्रयम् ॥१।१। ६३ ॥ त्यस्य खे कृतेपि तदाश्रित कार्यं भवति । सुम्मिकिव्यकिखानि प्राय प्रयो- जयन्ति । इति जस खेपि तदाश्रये एपि प्राप्ते,- नोमता गोः॥१।१।६४ ॥उमता शब्देन नाशिते त्ये गोस्तदाश्रित कार्य न भवति । कति २। शेष नेमिवत् । त्रिशब्दो बहुवचन । त्रय । त्रीन् । त्रिभि । त्रिभ्य २। स्त्रयः॥५।१ । ३५॥ त्रीत्यस्य प्रयादेशो भवत्यामि परे । त्रयाणाम् । परमत्रयाणाम् | त्रिपु । द्विनित्य द्विवचन । त्यदादेरः ॥५।१ । १६१ ॥ त्यदादीनामकारादेशो भवति विभक्त्याम् । अत्त्वविधि प्रति द्विपर्यन्तास्त्यदादय । द्वौ । द्वाभ्याम् ३। द्वयो २। सनोपसर्जनीभूताना नात्व, सर्व- नामान्तर्गणकार्यत्वात् । द्विर्नाम कश्चित् । अतिद्वि । अनयो- ·६२ जेनेन्द्रप्रक्रियाया नमिवन् । प्राधान्ये तु परमद्वौ । लक्ष्मीमतिकान्तोतिलक्ष्मी । अतिल्पयो २। अहिणम्य । या स्त्र्यास्यो मुः ॥ १।२ । ९१ ॥ त्रियमाचक्षाते म्यारयो यानीकारोकारो तदन्त शब्दरूप मुसज्ञ भवति । आ- स्याग्रहण स्त्रीत्वे प्राग्योत्येपि मुसज्ञार्थम् । प्रोऽम्याम्बोः ।। ५। २ । १०२॥ अम्बार्थवाचकाना मुसनम्म्य च प्रो भवति कौ परत । हे अतिलक्ष्मि । अति- रदमीम् । अतिलक्ष्मीन् । अतिरक्ष्म्या । अण् मोः॥५।२।१०७॥ मुमजकागो परस्य डितोऽ डागमो भवति । अदक्ष ॥ ४ । ३ । ७८ ॥ अटोचि परतो द्वयोरेक ऐन्भ वति । एमपनादोयम् । अतिलक्ष्म्यै । अतिरम्या २। मुत्या न्नु । अतिरक्ष्मीणाम् । टेगा माम्नीभ्यः ॥५।२। ११० ॥ मुसजादानन्ता नीशब्दाच परस्य डेरामादेशो भवति । परत्वात्पूर्वमन् । तत साधितम्य बाधितत्वान नुट् । अतिर दम्याम् । शेप मुगमम् । अतिता यादयोप्येवम् । बहुधेयसीगब्दे तु हल्ड्याप इति मुगे पो विशेष । कुमारीयाचरन्ना कुमारी । आचारेन विप सम् । हरदयाप' इति सुगम्। अपभ्रया गोरचीयुग ॥ ४ । ४ । ७१ ॥ भुश्या गामियायरियुगादेगी भानोऽचि । इति प्राप्त, गंगवारवादुटोमुधियः ॥ ४॥ ४ । ७७॥ यक्ष्यते

·अजन्ता पुल्लिङ्गा ।
६३
वाक्, 'कर्मण्यणि' यादि । गिवाफचपूर्वादुट पर येवर्ग य या भव
त्यांचे, सुधीगव्द पर्जयित्वा । कुमार्यो २। कुमार्य २। हे कुमारि।
कुमार्यम् । कुमार्या । कुार्य । कुमार्या २। कुगाया २। मुत्वान्नु,
कुमारीणाम् । कुमार्याम् । गिपूर्वादुइ - उन्नयतायुनी ।
उन्न्यौ २। उन्न्य
२। उन्न्यम् । उन्न्याम् । एवं परिणी ।
प्रकृष्ट ध्यायत्तीति प्रधी । प्रभ्याम् । पश्चि । कार्वादुड से
नान्यो । सेनान्याम् २। गिवारचपूर्वादुड इति किम् । यव
क्रियौ । नेह, मुधियो । मुधियम् । आमि, मुधियाम् । सुधियि ।
सह खेन वर्तते इति सख । तमिच्छति सखीयति । तत
दिप्यत खम् । तत
वलि व्योः खम ॥ ४१३ । ५५॥ धोरधोर्वा वकारय
कारयो व भवति चलि परे ।
परेऽचः पूर्वविधौ ॥ १।१ । ५७ ॥ परनिमित्तोऽजादेश
स्थानीव भवति पूर्वविधौ कर्तव्ये । अल्विध्यर्थमिदम् । इत्यखस्य
स्थानिवद्भावेन यखेऽप्राप्ते,
न पदान्तद्वित्ववरेयखस्वानुस्वारदीचविधौ ॥ १।१।
५८॥ पदान्तादिविधिप्वजादेश स्थानीव न भवति । इति
यखम् । सखी । सल्यौ । सख्य २। सख्यम् । सख्युः२। आमि,
सल्याम् । सख्यि । लून पून वेच्छतीति लूनी । पूनी ।
लून्यम् । यणादेशान्नत्वस्यासिद्धत्वेन तीरूपत्याच उसिडसोरत
उत् । लून्यु । पून्यु । लुन्यि ! पून्यि । उदन्ता गुरुवायुभान्वा
दयो नेमिवत् । इह । हो । हूल । हहूम् । हहुन् । दृदा ।

·: ६४ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम हूहे । हूहः २। हहाम् । हूहि । अतिचमूः अतिलक्ष्मीवत् । खलं पुनातीति फिपि, खलपूः। सुप्योः ।। ४ । ४ । ७८ ॥ गिवाक्चपूर्वादुडः परस्योच- र्णस्य यण् भवत्यजादौ सुपि । खलप्वम् । खलप्वः । खलप्वि । एवं सकल्लः । गिवागिति किम् ? भुवौ । परमलुवौ । कटवौ । इन्कारापुनर्वाभ्यो भुवः ॥ ४ । ४ । ७९ ॥ एभ्य एवोचरस्य भुवो यण् भवत्यचि सुपि । दृन्थ्यौ । इन्भ्यः । इत्यादि । एवकारान्नेह, मित्रभुवौ । क्रोष्ट्रकोष्टुशब्दावेकार्थी । तत्र धे परतः स्त्रियां च मोष्टशब्दस्यैव प्रयोगः । ऋतो ङिधे ।। ५। २ । १०५ ॥ ऋकारान्तस्य गोरेभ- वति डो धे च परतः । इति प्राप्तेऽनयकाशात्,- ऋदुशनस्पुरुदंशोनेहसाम् ।। ५।१ । ७१ ॥ ऋकाग- न्तानामुशनसादीनां चानडादेशो भवत्यकौ सौ । इत्यनङ् । स्वमृनप्तनेष्टत्वष्टक्षतृडोल्पोप्रशास्त्रपाम् ॥ ४ । ४ । ८॥ एषामुढो दर्भिवत्यको धे । क्रोष्टा । मोटारी। कोष्टाः। को शम्यामि हलादी च क्रोधुशब्दम्यैव प्रयोगः । हे मोटो। श्रोतारम् । क्रोष्टुन् । भादिप्वजादिषु चोभयोः । कोष्टा, प्रोटुना । क्रोष्टुभ्याम् । क्रोष्टुमिः । क्रोष्टे, फ्रोप्टवे । (१) पानिना विधानाय सूत्रा प्रतिदिनानि । मन तु के पत्र यापा. नये: प्रयोगो से व तम्य स प्रयोगोशामः । 'परनो हत्यापांग विधाप्येवमेव ग।

·अजन्ता पुल्लिमा ऋत उत् ॥ ४ । ३। ९८ ॥ ऋतो डसिङसोरचि परे द्वयोरेक उद्भवति । रन्त । रात्सः ॥ ५॥३॥ ४२ ॥ स्फान्तस्य पदस्य स्फे यो रेफस्त- स्मात्परस्य सस्यैव खं भवति । क्रोष्टु , क्रोप्टो २। क्रोट्रो, कोप्टोः२। कोठूनाम् । कोष्टीर, कोटौ । कोष्टपु । कर्ता । कर्तारौ। को 'ऋतो डिधे' इत्येपि, हे कर्त । इत्यादि । एवमुद्गातृधातृनत्रा- दय । व्युत्पत्तिपक्षे तृग्रहणेन सिद्धे पुनर्नप्त्रादिग्रहण 'वन्तानामु- णादिनिप्पन्नाना दोश्चेत्तर्हि नप्त्रादीनामेव' इति नियमार्थम् । तेनेह न, पितरौ । पितर । इत्यादि । भ्रात्रादयोप्येवम् । नेतृशब्दस्य तूणादित्वाभावात् नेतारौ । नेतार । ना । नरौ । नर । नुर्वा ।। ४ । ४।४ ॥ नृशब्दस्य वा दीर्भवति नामि परे । नृणाम् , नृणाम् । शेष पितृवत् । ऋकारलकारटुकारान्ता अप्रसिद्धाः । परमे । परमयौर। परमय । परमयम् । परमय । परमयाम् । इत्यादि। गोर्णित् ॥ ५.१ । ६७॥ गोशव्दाद्विहित ध णिद्वद्भवति । तत ऐप् । गौ । गावौ । गाव ।गोरेविति सिद्धे णिदिति प्रतिपत्ति- गौरव किम् । कचिदन्यत्राप्यतिदेशो यथा स्यात् । तेन, सुद्यौः । औतः॥४।४ । ७५ ॥ ओत आकारादेशो भवत्य- मशसो परत । गाम् । गा । गवा । गोभ्याम् । इत्यादि । रायो इलि ।। ५ । १। १४४ ॥ रैशब्दस्याकारादेशो भवति हलादौ सुपि । रा. । रायो । रायः । राभ्याम् । इत्यादि। ग्लौ । ग्लावौ । ग्लाव । ग्लावम् । इत्यादि । इत्यजन्ताः पुल्लिङ्गाः।

·६६ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् -- अथाजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। तेष्वकारान्तस्याप्रसिद्धिः । दयाशब्दात्सोः " हल्ड्या" इति खम् । दया । औङ आपः॥५१ ॥ १५ ॥ आवन्ताद्गोः परस्यौडः शी इत्ययमादेशो भवति । औडिति वेपोर्दिवचनस्य सज्ञा । दये। दया । को ।।५।२।१०१|| आप एत्वं भवति को परे । " केरेडः" इति भुखम् । हे दये। हे दयाः । दयाम् । दये । शसि ॥४।३।९० ॥ शसि परतः पूर्वस्वो दीर्भवति । दयाः। आदि चापः ॥ ५१२।१०० ॥ आपन्तस्य गोरेत्वं भवत्याडयोसि च परतः । दयया । दयाभ्याम् । याडापः॥ ५। २ । १०८ ॥ आवन्तादुतरस्य डितो याडागमो भवति । एच्यैप् । दयायै । "स्वेको दी" | दयाया। दययो २। “प्रेलम्यायि"ति नुट् । दयानाम् । "डेराम् म्यान्नीभ्यः" इति डेराम् । दयायाम् । दयासु । एव ताराहारावालामालाप्रभृतयः। "प्रोऽम्याथम्यो । हे अम्ब । हे अल । हे अब । यडो वेत्यतो मण्डूकप्लुत्या बालार्थम्य वेत्यस्यानुवृत्तेहचोऽम्वार्थस्य प्रो न । हे अभ्याडे । हे अम्बाले । हे अम्बिके । तलन्तम्य डिक्योरुम- यम् । देयते, देवतायाम् । हे देवत, हे देवते वा । फेचिद्वसे मातुरनन्तत्वं पुत्रलाधायामाहु । हे गार्गीमात । सर्वनाम्नः स्पा प्रश्च ।। ५।२।१०९ ॥ आचन्ता- ·अजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। ६७ सर्वनाम्नः परस्य ठितः स्याडागमो भवति प्रश्चापः । सर्वस्यै । सर्वस्या.२। “ आम्यात् सर्वनाम्नः सुट्" । सर्वासाम् । सर्व- स्याम् । शेपं दयावत् । एवं विश्वादयोपि । वा दिक्सवे ॥ १।११३६ ॥ दिगुपदिष्टे वसंज्ञके से सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि वा भवन्ति । उत्तरपूर्वस्यै, उत्तरपूर्वाये। दिशोन्तराले इति प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणादिह न, योत्तरा सा पूर्वा दिग्यस्याः सोचरपूर्वा | तस्यै उत्तरपूर्वायै, इत्येव । "तीयस्य डिति " इत्याद्युक्तो विशेप. पुंसि सोत्रापि नेयः । जरा | परत्वा- दन्तरङ्गत्वाच शीभावात् प्रागेवासड् । जरसौर। जरस.४। जरसम्। जरसा । जरसे । जरसो.२। आमि नुट परत्वादसड् । जरसाम् । जरसि । पक्षे हलादौ च दयावत् । सिद्धिः । सिद्धी२। सिद्धयः । सिद्धिम् । “ शसि " | सिद्धीः । न स्त्रीत्वान्नादेशः । सिद्धया। डिति प्रश्च ॥ १।२।९५ ॥ बोर्य प्र• स्यास्य इयु- वोश्च स्थानिनौ यौ य्वौ तेषा डिति वा मुसज्ञा भवति । स्व- सखि" इत्यतः परत्वादनवकाशाच पूर्व मुसज्ञा । पक्षे सुसजा । " अण्मोः " | सिद्धयै । " सोडिति" । सिद्धये । सिद्धचाः, सिद्धे. सिद्धीनाम् । इदुद्याम् ।।५।२ । १११ ॥ मुसंज्ञकाभ्यामिकारो- काराभ्या परस्य डेराम् भवति । सिद्धयाम् । सुपक्षे "औदच सो"। सिद्धौ । शेपं नेमिवत् । एव मतिरतिप्रभृतय । त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसचतस् ॥५।१ । १५८ ॥ (१) ततच्छरदानुवादेभिरिनल प्रतिपदोफलम् । " ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् स्त्रियां वर्तमानयोस्त्रिचतुरोस्तिमृचतसृ इत्यादेशौ भवतो विभा परतः । रोऽच्युः ॥ ५। १ । १५९ ॥ तिसृचतस्रोः कारस्य रेफादेशो भवत्यचि । "स्पट्टे परमि"ति परशब्दस्येष्टार्थवाचित्वा- 'हतो डिधे' इत्यस्यापवादोयम् । “शसि, ऋत उदि"ति च पूर्व- विधेः परत्वान्मध्येपवादत्वाच्च वाधकः । उगिदृन्नान्डी ॥ ३ ॥ १। ६॥ उगिदन्तादृकारान्तान्न- कारान्ताच स्त्रियां वर्तमानान्मृदो ङीत्यो भवति । इति डोत्यः प्राप्तः, नेल्स्वसादेः ।।३।१।८ ॥ इल्संज्ञकेभ्यः स्वस्रादि- भ्यश्च मृदयः स्त्रियां यदुक्तं तन्न भवति । इति न । तिस्रः२। तिसृभिः । अतितिति प्रतिषेधान्न दीः । तिमृणाम् । तिसृषु । स्त्रियामिति त्रिचतुरोविशेषणत्वायदा त्रिचतुरौ स्त्रियां. वर्तेते समु- दायश्च पुंसि नपि या तदा तिसृचतसृभावस्तदन्तविधिना स्यात् । समुदायस्य स्त्रीत्वेपि लिचतुरोः पुनपुंसकत्वे तु न स्यात् । प्रिया- स्तिस्रो यस्य स (अन) प्रियतिसा । प्रियतिस्रो। प्रियतिसः२। मियतिसम् । मियतिसृ कुलम् । 'नपः स्वमोरिति वक्ष्यमाणेन स्वमोरुप् । 'नोमता गोरि'त्यस्यानित्यत्वपक्षे 'त्यखे त्याश्रयमि' ति तिसादेशः । 'नाम्यतिसृचतसृ' इति सापकान्नुग्नुटायादेशात्माग - (१) मानिसश्चतम नमान्दा दुदिता ता । याता मातेति ससने स्वनादय (२) भुनानुमितयोः भुमका सायानिति भावः ।

·अजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। न स्तः । प्रियतिसृणी२। प्रियतिसृणि२। भादिप्वजादिपूक्तपुंस्क- स्य वा पुंवद्भावो वक्ष्यते । मियतिमा, प्रियतिसृणा । डी प्रिय- तिस्त्रि, नियतिसृणि । प्रियास्त्रयस्त्रीणि वा यस्याः सा प्रियत्रिः सिद्धिवत् । देश द्वाभ्याम्३। द्वयोः२। अङयन्तत्वान्न सुखम् । लक्ष्मीः । 'शसि' लक्ष्मीः । लक्ष्म्यै । लक्ष्म्याः२। रक्ष्मीणाम् । लक्ष्म्याम् । लक्ष्मीपु । एवं तरीतन्त्रीप्रभृतयः । यन्तत्वात्सु- खम् । संखी । शेपं लक्ष्मीवत् । एवं गौरीराज्ञीभवतीभवन्ती- पचन्तीप्राचीप्रतीच्यादयः । स्त्री। स्त्रियाः ॥ ४।४ । ७३ ॥ स्त्रिया इयादेशो भवत्यजादौ सुपि । स्त्रियौ । स्त्रियः । स्त्री ॥ १।२। ९२॥स्त्रीशब्दश्च मुसंज्ञो भवति । 'आमी- युवोः' 'वा' इत्यप्राप्तायां 'डिति प्रश्चेति डिति विकल्पे प्राप्ते, सामान्येन पुरस्तादपवादोऽयम् । तेन प्रादेशनुडडागमाः सिद्धाः। हे स्त्रि। वाम्शसोः ॥ ४ । ४ । ७४ ॥ अम्शसोः परतः स्त्रिया इयादेशो वा भवति । स्त्रियम् , स्त्रीम् । स्त्रियः, स्त्रीः। स्त्रिया । स्त्रियै । स्त्रियाः२। स्त्रियोः२। परत्वान्नुटि, स्त्रीणाम् । स्त्रियाम् । स्त्रियमतिकान्तोऽतिस्त्रि । अत्र गोस्त्रियोरिति प्रम्याल्विधित्वेन स्थानिवत्त्वाभावान्न 'स्त्री' ति मुसंजा, तेन नेमिवत् । स्त्रिया वि- (१) अवी,तन्त्री, तरी, लक्ष्मी, धी, ही,श्रीणामुगादिषु ॥ सप्तस्त्रीलिङ्गशब्दाना मुरा न स्यात् कदाचन ॥ १॥ (२) 'सख्युरकावि'त्यग सस्युरिति पुलिगम्य निर्देशादनशिानादौ प्रति विभक्त्या लिगविशिष्टाऽग्रहणमिति सीवेऽनमि भादौ न ल ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् शेषिते तु सिद्धिवत् । नपा विशेपिते तु शुचिवद्वक्ष्यते । श्री । अस्य 'प्वौ स्त्र्याख्याविति मुसज्ञाया प्राप्तायाम् ,- आमीयुवोः ॥१।२।९३॥, वा ॥ १।२। ९४ ॥ इयुयो स्थानिनौ स्व्याख्यौ य्वौ आम्येव वा मुसज्ञौ भवत ।तेन नान्यत्र । हे श्री । विजायन्ता न धुत्व विजहतीति धुत्वादियड्। श्रियम्। श्रिय । परत्या 'न्डिति प्रश्चेति वा मुसज्ञा । श्रियै, श्रिये। श्रिया , श्रिय २१ आमि वा मु । श्रीणाम् , श्रियाम् । श्रियाम् , श्रियि । श्रीपु । एव सुधी । अतिश्रिरतिस्त्रिवत् । इयुवो स्थानिनो प्रतिषेधात्प्रधीशब्दस्य नित्य मु । प्रधी । हे प्रधि । अमि शसि च परत्वाद्यण् । प्रध्यम् । प्रध्य ।प्रधीणाम् । इत्यादि । आल्याग्रहणा- त्पदान्तरगम्ये स्त्रीत्वे न मुसज्ञा । ग्रामणी स्त्री । हे ग्रामणी स्त्रि । स्त्रिया कोष्टशब्दम्यैव प्रयोगा 'दुगिनि ति की । क्रोधी सखी- वत् । धेनु सिद्धिवत् । वपू । शेप सखीवत् । खलपूशब्दस्योत्स- र्गिकपुवाचकतया पदान्तरमन्तरा स्त्रियामप्रवृत्ते पुवत् । खरपू । खलप्यौ । खलप्वम् । सलप्य । खरप्वे। 'सुप्योरिति यण्। पुनर्भुव- पभ्वी प्रधीवत् । सुभू श्रीवत् । खस्रादयः प्राय कर्तृवत् । खट्ट । एकारान्तादय पुवत् । इत्यजन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अधाजन्ता नपुंसकलिङ्गाः । तत्राटी ज्ञानशब्द । तत स्वादय । नप समो ॥५।१। २० ।। नप उपरयो स्वमो- रुगवति । इति प्राप्तमपवाघ, ·७१ अजन्ता नपुंसकलिङ्गा। अतोऽम् ॥ ५॥ १ ॥ २१ ॥ अकारान्तान्नप परयोः स्व- मोरम् भवति । तत पूर्वोमि"। ज्ञानम् । मादेशे क्रियमाणे सुपीति दील स्यादतिजरस च न स्यात् । प्रात् । हे ज्ञान । नपः ।।५।१ । १६ ॥ नपो गोरुचरस्यौड. शी भवति । नेच्यात् ” । ज्ञाने । जसशसोः शिः॥५। १ । १७ ॥ नपः परयोर्जस्शसोः शिर्भवति । शि धम् ।। १ । १ । ३१ ॥ नपि शि धसंज्ञं भवति । सुडनप ॥ इति निषेधे सति पुनर्विधिः । नपोज्झलः ।।५।१।५१ ॥ झलन्तस्याजन्तस्य च नपो नुम् भवति । " परोचो मित्" । " धेऽकौ "। ज्ञाना- नि। भादौ वीरवत् । डतरादेः पञ्चकस्य दुक् ॥५। १ । २२ ॥ इतरादेः पञ्चकस्य दुगागमो भवति स्वमोः परत. । कतरत् २। हे कल- रत् । कतरे२। कतराणि२) शेप पुवत् । एवं कतमत् । अन्यत् । अन्यतरत् । • अनित्यमागमशासनमित्येकनरस्य न । डत- रेण सिद्धे पुनरन्यतरग्रहणान्नान्यतमस्य डतमान्तत्वाद् दुक सर्व- नामसंज्ञा च । अतिजरशब्दात्सोरमादेशे सन्निपातलक्षणेन नासड् । अति- जरम् । केपाश्चित्तु मतेन सन्निपातलक्षणस्यानित्यत्वादसड् । अति- जरसम् । अतिजरमी । परत्वान्नुम पूर्वमसइ, ततो हलन्तत्वान्नुम्। सन्तस्फमहतोः ।।४।४ । ७ ।। सकारान्तस्य स्फस्य ·७२ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् महतश्च यो नकारस्तस्योडो दीर्भवति । अतिजरांसि। अमि तु परत्वादमादेशं बाधित्वा पूर्वमसङ् । ततः सन्निपातविधिरनि- मित्तं तद्विघातस्येत्यमो नोप् । अतिजरसम् । शेष पुंवत् । हश्च ॥१।४ । ९४ ॥ वक्ष्यते हसंज्ञा । हसंज्ञः सो नसंज्ञो भवति । हात् ॥ १। ४ । १५१॥ हसादुत्तरस्य सुप उब् भवति । अधिस्त्रि सर्वत्र । नातोऽम् त्वऽकायाः ॥ १। ४ । १५२ ॥ अकारान्ता- द्धसादुत्तरस्य सुप उब् न भवति, किन्तु का वर्जयित्वाऽमादेशः। सर्वत्र कां विना उपकुम्भम् । काया उपकुम्भात् । ईभयोर्विभापा ॥ १।४ । १५३ ॥ ईभाविभक्तयो- र्वाऽमादेशो भवति । उपकुम्भम् , उपकुम्भेन वा । उपकुम्भम्, उपकुम्भे या । व्यवस्थितविभाषया ऋद्धिनदीससंख्यावयवेभ्यो नित्यममादेशः । सुमद्रम् । उन्मत्चगङ्गम् । द्विकौशलम् । मो नपि ।।१।१।१।७॥ मृदिति वर्तमानमर्थात्तान्तं सम्पद्यते । नपि वर्तमानस्य मृदोन्त्यस्याचः मादेशो भवति । फीलालप ज्ञानवत् ।वारि । मुपीकोऽचि ॥ ५। १ । ५२ ॥ अजादौ सुपि परे इगन्त- स्य नपो नुम् भवति । वारिणी। वारीणि । कौ हे वारि । 'नोमता गोरि' त्यम्यानित्यत्वज्ञापनात् हे वारे । ज्ञापक त्वतान्महणमेव । " आटो नाऽसियाम्" । यारिणा । पूर्वविप्रतिषेधेनैपो वाधना- न्नुम् । वारिणे । वारिण:२। वारिणोः २। ।

·अजन्ता नपुंसकलिङ्गाः। अम- सक्थ्यस्थिध्यक्ष्णामनङ् ॥ ५ । ११५४ ॥ एषां नपा- मनडादेशो भवति अजादौ मादौ । नुमः परत्वादनड् । " अनोसमि "त्यखम् । सक्थ्ना । सक्ने । वा डिश्योः "। सक्थनि, सविन । एवमस्थिदध्यक्षीणि । गोः प्राधान्याचदन्तस्या- पि, प्रियसभा ! नप इति गृह्यमाणं प्रकृतेर्विशेषणम् । तेन प्रि- यदना पुरुपेण । दधिर्नाम कश्चित्तेन दधिना पुरुषेण । भादौ वोक्तपुंस्त पुंवत् ॥५।१ । ५३ ॥ भादावजादौ सुपि,तुल्ये प्रवृचिनिमिते उक्तपुंस्कमिगन्तं नव्या पुंवद्भवति। शुचये, शचिने । पुंवत्पक्षे “मो नपी"ति प्रादेशो न । अग्रण्या, णिना । अमण्ये, अमणिने । आमि पुंवत्पक्षे अग्रण्याम्, नपि अग्रणीनाम् । डो अग्रण्याम् , अग्रणिनि । इत्यादि । एवं निया, निना । निये, निने। नियां, नीनाम् । नियां, निनि । शेपं शुचि- वत् । इक एव, कीलालपेन । अचीत्येव, ग्रामणिभ्याम् । भा- दावुक्तपुंस्काद्वेति सिद्धे पुंयहहणसामर्थ्यादप्रकृतस्य प्रादेशस्यापि विकल्पः । भिनप्रवृत्तिनिमितस्य तु न । तेन पीलुर्वृक्षस्तम्माक- तस्य हृत उपि पाल फलम् । तस्मै पीलने इत्येव । जतुशब्दो वारियत् । एव तुम्बुर्वादयः । मृदुनः शुचियत् । खलप्वे, खलपुने । शेषमप्यग्रणीवत्। लवा, उना । शेप नीवत् । (१) अर्थान्नुमन्हपयोः प्रतिधार्थमिदम् । (२) उक्तः पुमान् यस्मिन् म तत् उतपुरक, तदस्यास्मीति दर पयोग योध्या! (३) परलान्नुमा एकादय इयादयश्च वाध्यन्ते । (४) ननि तु फ्लम्याप्यजातिक्षाविदोषप्रमनले तिरोध्यम् । एव न पनि पीशदस्य घनश्याप्यानिक प्रवृत्तिमिमियम् । .

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां ८ कर्तृ२। कर्तृणी२। कर्तृणि२। हे कर्तः । कर्ता, कर्तृणा! एवं वि- धातृहळदयः । एच: प्रे कर्तव्ये “ स्थाने तरतमः" इति परि- भाषासूत्रेणेकरोकारौ भवतः । अतिरि । अतिरिणी । अतिरीणि। एकदेशविकृतम्यानन्यत्वात्प्रे कृतेपि " रायो हलि " प्रवर्तते । अतिराभ्याम् । आमि नुट् । अतिरीण प्रियगु। प्रियगवे,प्रियगुने। शेषमूह्यम् । इत्यजन्ता नपः। अथ हलन्ताः पुल्लिङ्गाः । तलादी हकारान्तो दामलिशब्दः । हो ढः॥५।३। ४८ ॥ हकारान्तस्य हस्य ढकारादेशो भवति झलि परत. पदान्ते च । “ हल्ड्यावि "ति सुसं, जरत्व- चर्वे च । दामलिट्-ड् ।हे दामलिट् । दामलिहौ। दामलिहः । दामलिहा । दामलिड्भ्याम् । दामलिभिः । दामलिभ्यः२। दामलिहाम् । दामलिहि । दामलिट्मु । दामलिट्सु । दादे?र्यः ।।५।३। ४९ ॥ धुपाठे दकारादेपोर्टस्य पो भवति झलि पदान्ते च । इति पत्वे कृते,- एकाचो शो भए झपः सध्योः ॥ ५। ३ । ५४ ॥ एकाचो झपन्तस्य धोर्यावययो वश् तस्य यथासख्यं भप्भावो भवति झलि सकारे ध्वशब्दे च परतः पदान्ते च । गोधुर-ग् । गोही। गोधुग्भ्याम् ३। गोधुक्षु । एवं दुहादयः । एकाजिति (1) पपरेनिशानालयदम देयन् । गतु न विहिलो गित्यामविस्यापते ।

·" हलन्ताः पुल्लिङ्गाः । किम् ? दामलिहमिच्छति दामलियति, ततः किपि दामलिट् । स्ध्वोरिति किम् ? बोद्धा। वा द्रुह मुहष्णुष्णिहाम् ।। ५। ३। ५० ॥ एषां हस्य घो वा भवति अलि पदान्ते च । ध्रुक्-ग् , ध्रुट्-ड् । ध्रुग्भ्यां, ध्रुड्भ्याम् । ध्रुक्षु, ध्रुट्सु, ध्रुट्सु । ग्वधिकारिवान्मित्रगुहादयोऽ- प्येवम् । चतुरनडुहो; ॥५।१।७२ ॥ गुसंज्ञकस्य चतुरोनडु- हश्चोकारस्य वा इत्ययमादेशो भवति धे परतः । सावनडुहः ।।५।१।६० ॥ अस्य नुम् भवति सौ परे। हल्डयाबि "ति सुखे " स्फान्तस्येति हखम् । तस्यासि- द्धत्वान्नखं न । अनकन् । वः कौ ॥ ५। १ । ७३ ।। चतुरनडुहोरुतो व इत्ययमा- देशो भवति कौ परत । हे अनन् । अनड्वाही ! अनड्वाहः। अनड्वाहम् । शसि अनड्डहः । वसुसंसुध्वंस्वनडुहां दः ॥ ५ । ३ । ७९ ॥ एषां दका- रोन्तादेशो भवति पदान्ते । ससजुपोरित्यतः सकारान्तत्वमनुवर्त्य वस्वन्तं विशेष्यते, सौ व्यभिचारात् । तेनेह न, विद्वान् । अन- डुभ्याम् । अनडुत्सु । दिवं औत् ।। ५ । १। ६१ ॥ दिवो वस्यौकारादेशो भवति सौ परत । इति परत्वादौत्ये पुनर्न सुखं, स्थानिवद्भाव- स्याल्विधौ प्रतिषेधात् । दु:. । दुर्दिवौ । दुर्दिवः । (१) मायरित्यत्र स्वन्तरङ्गलादूर् ।

·मो नः अनेन्द्रप्रक्रियायां दिव उत् ॥ ४।३।१०८ ॥ दिवित्येतस्य पदम्योका- रादेशो भवति । दुर्तुभ्याम् । दुर्घषु । पदस्येति किम् ? दुर्दिवे । सुद्वा । सुद्वारौ। सुद्वााम् । इत्यादि । चत्वारः ।“ चतुरन- डुहोर्वा "धे एव । नेह, चतुरः । चतुभिः । चतुर्थ्य २१ "प्रे- ल्वापचतुरो नुट् " । चतुर्णाम् । सुपः पत्वम् । “अचो रहा दि"ति द्वित्वे प्राप्ते " शरोचि द्वित्व न" | चतुर्यु | ग्वधिकारि- त्वात् प्रियचत्वा. । हे प्रियचत्व. । प्रियचत्वारौ। प्रियचत्वारः । प्रियचत्वारम् । गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसप्रत्ययान्न नुट् । प्रिय- चतुराम् । मुख्ये तु परमचतुर्णाम् । लान्ता जान्ताश्चाप्रसिद्धा । ५।३। ८३ ॥ मान्तस्य धोर्मकारस्य नकारा- देशो भवति झलि पदान्ते च । प्रताम्यतीति प्रतान् । असिद्ध- त्यान्नस्य ख न । प्रतामौ । प्रतामः । प्रतान्भ्याम् । प्रतान्सु । किमः कः ॥ ५।१।१६२ ॥ किम. कादेशो भवति विभक्त्याम् । क । को । के । सर्ववत् । ननु त्यदादित्वादत्त्वे ततोकारस्यानुवर्तनात् । अन्त्यवाधेऽन्त्यसदेशस्य ' इति इकारस्या- वे च ' किम' इत्येव सिद्धे गौरवकरण फिम् ! कुत्साद्यर्थे सा- कोपि यथा स्यात् । इदमो मः ॥ ५।१।१६६ ॥ इदमो मान्तादेशो भवति सौ परत' 1 अन्वयाधनार्थमिद वचनम् । पुंसीदोय ॥५।१ । १६९ ॥ इदम इद्रूपम्यायादेशो भवति सी परत. पुसि । अयम् । परमायम् । .

·७७ । हलन्ता. पुलिशाः। द. ।।५।१।१६७ ॥ इदमो दम्य मादेशो भवति वि. भक्त्याम् । अत्त्व पररूपं च । इमौ२। इमे । इमम् । इमान् । अनाप्पकः ॥ ५। १ । १७० ॥ अककारस्येदम इद्रूप- स्थान इत्ययमादेशो भवत्यापि विभक्त्याम् । आबिति यादिरामुपः पकारेण प्रत्याहार । अनेन । हलि खम् ॥ ५ । १ । १७१ । हलादावापि परतोऽक- कारस्येदम इद्रूपस्य ख भवति । नानर्थकेऽन्तेऽलो विधि । आभ्याम् ३॥ इदमदसोः सकोः॥५।१।९॥ कल्यसहितयोरिदम- दसोरेव मिस ऐस् भवति । नेह । " बहौ झल्येत् " । एभि । सकोरिति किम् ? इमके । त्यदादेर., ततो नित्यत्वान्डे स्मै । " | अस्मै । एभ्य २। अस्मात् । अस्य | अनयो. २। एपाम् । अस्मिन् । एषु । अफ इत्येव, अयकम् । इमकम् । इमकेन । इमकाभ्याम् । इत्यादि । भादाचिदमोन्वादेशेऽश् ॥ ४।३। ११८ ॥ अन्वादे- शे इदमोऽशादेशो भवति भादौ विभक्तयाम् । शिकरणात् सा- कोऽपि सर्वादेश । क्रियागुणद्रव्यै पूर्व गृहीतस्य क्रियागुणद्रव्या- न्तरेण सम्बन्धे पुनरपि कथनमन्वादेश । यथा इमकाभ्यां व्याकरणमधीतम् । अथाभ्या छन्दोधीयते । टौसिप्येनदेतदश्च ॥ ४ । ३ । ११९ ।। अन्वादेशे एतद इदमश्च एनदादेशो भवति टा ओस् इप् इत्येतेषु परेषु । त्यदा- देर । एनम् । एनौ। एनान् । एनेन। एनयो । एपाम् । अस्मिन् । ततो " हलि खम् , ·जैनेन्द्रप्रक्रियाया एषु । साकोप्येवम् । सुगण् । सुगणौ । सुगण । सुगण्सु । मुगण्टमु । परत्वा' कावि'त्युडो दीस्ततो नखम् । राजा । हे राजन् । राजानौ । राजान । राजानम् । शसादावच्यनोऽखम् । पूर्वत्रासिद्धे न स्थानिवदिति धुत्वम् । राज । राजा । नखं सुविधि तुकं कृति ॥ ५। ३ । २८ ॥ सुप स्थाने विधि मुपि च विधि, कृति विहित च तुक प्रति नसमसिद्ध भ. वति। इति नसस्यासिद्धत्वादास्वमेत्वमैस्त्यं च न स्यात् । राज- भ्याम् । राजभि । राज्ञे । राजभ्य । राज्ञ २। राज्ञो २। राजाम् । वा डिश्यो " । राजनि, राज्ञि । राजसु । सुविधाविति किम्' १ राजाधी । अम्बस्फात् किम् ? जैनधर्मणा । तत्वदृश्वना । दीव्यतीति दिया | दिवानी । दिवान । शसादाबावे,- हल्यभयुर्छरः ।।५।३ । ७६ ॥ रेफवकारान्तस्य धोरुड एफो दीर्भवति भसज्ञ कुर्डरौ च वर्जयित्वा । दीन । दीना । दात्ये कर्तव्ये अख न स्थानिवत्, न पदान्तेति प्रतिषेधात् । भसं- मकवानेह, धुर बहति धुर्य । इन्हन्पूपार्यम्णाम् ॥ ४॥ ४ ॥ ९॥, शौ ।।४।४।१० ॥ शावेव इनादीनामुडो दीर्भवति नान्यत्र । सी ।। ४।४।११ ॥ इन्नादीनामुटो ठीर्भवत्यको सौ च परे। पूषा । हे पूपन्।' पो नो ण' इति गत्ये पूपणौ२। पूषण । पूषणम् ।पूष्ण । पूणा । पूपस्याम् । इत्यादि । वृत्रहा । हे वृत. हन् । दन्तेरघ' इति णत्यम् । नदणौ। पृत्रहण । शसि अनोऽसे,- (१) भोज परमास प्रासय दास्य निया साल मूल्या इति मार - , ·हलन्ताः पुल्लिङ्गाः। हो हन्तेणिनि ।।५।२।५२॥ हन्तेर्हकारस्य कुत्वं भ- वति निति णितित्ये नकारे पनि यावरणे च परतः। इति स्थान- प्रयत्नाभ्यामन्तरतमो हस्य घः। वृत्रघ्नः । वृत्रमा । अव इति योगविभागादारम्भसामर्थ्यात् संज्ञायां पूर्वपदादिति प्राप्तमसं- ज्ञायां 'त्वेकान्द्यौ ण' इति च प्राप्त णत्वं प्रतिपिध्यते । वृनहभ्याम्। वृत्रमे । वृत्रनाम् । वृनहाण, वृनम्ति । वृत्रहसु । दण्डी । दण्डिनौ। इत्यादि । एवं हस्तिन्दन्तिन्वाग्मिन्प्रभृतयः । युवा । युवानी । युवानः । इग् यणो जिः ॥ १।१ । ४५ ॥यणः स्थाने भूतो भावी वा इग जिसंज्ञो भवति । संज्ञिनो भावित्वात् संज्ञापि भाविनी। यथास्य सूत्रस्य शाटकं वयेति । श्वयुवमघोनोऽहति ॥ ४.४।११९ ॥ भसंज्ञकानामन्न- न्तानामपां जिर्भवति, न तु हृति | अन्त्यविकारेऽन्त्यसदेशस्ये- ति यस्य जिन भवति । स्थानिकृतान्ताद्वस्योकारः । जेः ॥ ४।३।९५ ॥ जेराचे परतो द्वयोरेक पूर्वो भ- वति । यूनः। यूना । अभत्वान्न जिः। युवभ्याम् । इत्यादि । ग्वन्त- त्यात्तदन्तस्यापि । परमयूना । श्वा श्वानौ । श्वान ।शुन ।श्वभ्याम् । मघवा । मघवानौ । मघवान. । मघोनः । मघोना। मघवभ्याम् । पथिमथ्यभुक्षामात् ॥ ५ । १। ६२॥ पथिन् मथिन् ऋभुक्षिन् इत्येतेपामन्त्यस्याकारादेशो भवति सौ परे । सूत्रे आ आदिति प्रश्लेपनिर्देशान्नानुनासिको विधिः । एर्धे ।।५।१।६३ ॥ पथ्यादीनामवयवस्य इकारस्या- कारादेशो भवति धे परतः।

·८० जैनेन्द्रप्रक्रियायां थो न्यः ॥५।१।६४ ॥ पथिमथोस्थकारस्य न्यादेशो भवति धे परत । पन्थाः । पन्थानौ पन्थान । पन्थानम् । भस्य टेः खम् ॥ ५।१।६५ ॥ भसज्ञकानां पथ्यादी- नां टेः खं भवति । पथ. पथा। भस्येति किम् । पथिभ्याम् । एवं मन्थाः। ऋभुक्षा.। "प्यान्तेलू"।' उविलः पञ्च२। पञ्चभिः । पञ्चभ्य.२॥ नोङः ।।४।४।५॥ दीर्भवति नामि परे। इति दीस्ततो नखम् । पञ्चानाम् । पञ्चसु । प्रधाने कार्यसंप्रत्ययादिह नोमुदौ । प्रियपञ्चान. । प्रियपञ्नाम् । प्राधान्ये तु तदन्तेऽपि परमपञ्च । एव सप्तन् नवन् दशन् । विभक्तयामाष्ट्नः ॥५॥१.१४३॥ अप्टन आका- रोन्तादेशो भवति विभक्त्याम् । अष्टाभ्य और ॥ ५।१।१८॥ आत्वपक्षेऽष्ट्न परयो- जस्शसोरोश भवति । अष्टभ्य इति सिद्धे कृतात्वस्योच्चारणं ज्ञापक 'यत्रैवात्व तत्रैवौश् ' इति । तेनात्वविकल्प सिद्ध । अष्टौ २१ अष्टाभिः । अष्टाभ्यः । आम्यावे कृतेऽपि 'ष्णान्तलि'- त्यत्रान्तग्रहणस्योपदेशार्थत्वादिल्सज्ञा, ततो नुट् । शतानी- त्यादावुपदेशे नन्तत्वाभावा ' दुबिल' इति न प्रवर्तते । अष्टा- नाम् । अष्टासु । आत्वामावे पञ्चवत् । प्राधान्ये तु तदन्तादपि, परमाप्टो । अप्राधान्ये तु । प्रियाप्टनः 'उबिल' इत्यस्या- (१) अनवकाशात्पथिमथाति पूर्वमात् , सत सुख न, हलन्तत्वाभावात् । (२) पूर्वस्माद्विपि पूर्वविधिरिति व्याख्यानात् 'परेच पूर्वविधौ ' इति ष्टुत्वे करें- ये अखस्य स्थानिवद्भाव, ·हलन्ता पुल्लिङ्गा । पवाद और 'इल्सज्ञकादेव भवति, अनित्सज्ञकात्तूत्सर्गस्ये वापवादस्याप्यप्रवृत्ते , प्रियपश्चान इत्यादिवत् । ओशानुमीय- मानमात्वमप्यत्र औशभावे न भवति ।हलादौ तु स्यादेवात्वविकल्प तत्र सामान्येनाष्टनशब्दस्य ग्रहणात् । प्रियांप्टनः । प्रियाप्टाभ्याम् । प्रियाप्टभ्याम् । प्रियाष्ट्नाम् । सर्वत्र राजबद्धलादौ तु पक्षे आत्व स्यात् । धर्मभुद् , धर्मभुत् । धर्मबुधौ । धर्मबुध । धर्मभुद्भ्याम् । चोः कुः ।।५।३।४७॥ चवर्गस्य कवर्गादेशो भवति झलि पदान्ते च । भिषक् । भिपजौ । भिपग्भ्याम् । इत्यादि । ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुठिणगचयुजिक्रुश्चः ।। २।२। ५७ ।। झविग्दधृक्नन्दिगुप्णिक्शब्दा कयन्ता निपात्यन्ते, अञ्चयुजि कुञ्चिभ्यस्तु किविधीयते । निपातनै सह निदेशाद्विशेपो लभ्यते युजे कुञ्चेश्व केवरात् कि क्रुञ्चेर्नस्य तु 'हलुड' खं नेति च । कार्यार्थत्वात् के सर्वनिवृत्ति । कृदमिड् ॥ २॥ १। ८० ।। अत्र धोरधिकारे मिड्वर्जि तास्त्या कृत्सज्ञा भवन्ति । कृत्त्वान्मृत्सजाया स्वादयः । युजेरसे ॥ ५ ॥ १ ॥ ५० ॥ योगार्थस्य युजेरसे नुम् भवति धे परे । असे इति प्रतिषेधो गोरधिकार तदन्तविधिज्ञापक । कित्यस्य कुः ।।५।३ । ७५॥ किस्त्यो यस्मातस्य कव- !न्तादेशो भवति पदान्ते । सुखे स्फान्तखे च कृते नस्य कुत्वेन छ । युङ् ।युञ्जौ ।युज । युञ्जम् ।युज । युजा। युग्भ्याम् । इत्यादि। सेतु (१) पुस्खवत्र न भवति अखस्य स्थानबद्भावात । पूर्वत्र सिद्धाये न स्थानि वदिति लिन सय गादिलोपलवणत्वध्वस्य मातषेधान । ६ ·नुम् किच ८२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां । सुयुक् । भिपग्वत् । इकारनिर्देशान्न समाध्यर्थस्य युजो नुम् । युक् समाधिः । बसनिर्देशादसत्यपि क्वौ किविधाने- नोपलक्षितस्य किचन्तस्यापि स्यात्कुत्यम् । सहस्रदृक् । वश्वभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां पः ॥५॥३॥५३॥ वश्चादीनां छकारशकारयोश्च पो भवति झलि परतः पदान्ते च। पस्य ' झला जशि 'ति डत्वम्,- स्फादेः स्कोन्ते च ॥५।३।४६॥ पदम्यावयवो यः स्फस्तटायो सकारककारयोः संभवति शलि पदान्ते च । इति सखे जस्य पत्ये डत्वे च,भृट् । सम्य शस्ततो जश्त्वेन जः। भृज्जो। भृज्जः। भृभ्याम् । रज्जुसृड्रज्जुसृजौ । कर्मपरिमृट् । कर्मपरिमृजौ। देवे- ट् । देवेजी । इह सृजियज्यो ‘कित्यस्येति कुत्वमपवाध पत्व- मनवकाशात् । तेन विश्वसृडादौ न कुत्वम् । ऋत्विकसपशब्दयो- स्तु निपातनात् कुत्यम् । एव धानाभृट् ,तीर्थसृट् , सुराट् ,धर्मग्राट- प्रभृतयः । एवं परिवाद। विश्वस्य वसुराटोः॥ ४।३ । २१९ । विश्वम्य दीर्भवति वमु राटित्यंतयो परत । विश्वावसु । राडिति विकृतनिर्देश पदा- न्तोपलक्षणार्थ । विचाराट् । विश्वराजी । विश्वाराभ्याम्। चोः कुः' इति कुत्वम् । रात्सम्यैवेति नियमात् म्फान्तसं न । ऊर्च । ऊर्जा । ऊनाम् । द्विपाद । द्विपादी। पादः पत् ।। ४।४।१२७ ॥ पादन्तस्य गोर्भस्याययव- (१) वो दवात पचे धान् । पगिनतम्यारयातागी 'परिवार' इति एनन्ति ।

·हलन्ताः पुल्लिङ्गाः। ८३ + सा स्य पाच्छब्दस्य पदादेशो भवति । द्विपदः । द्विपदा । द्विपाद्भ्याम्। परत्वात्त्यदायत्वे सुखं न, तोः सः सावनन्ते ॥ ५।१ । १६४ ॥ त्यदादीनामन- न्ते वर्तमानस्य तवर्गम्य सकारादेशो भवति सौ परे । स्यः । त्यौ। त्ये । सः । तौ । ते। एपः । एतौ । एते । अनप इत्यत्र नस्य न सत्व, ननोऽनिति नस्य त्यदादिग्रणेनाग्रहणात् । तदन्तस्यापि परमसः । विपर्यन्तास्त्यदादय इति नेह, त्वम् । सर्वाद्यन्त- गणवाद्गौणत्वे संज्ञायां चात्यसत्ये न । अतित्यत् । प्रश्चेति पः । जश्त्वेनड । निमित्ताभावे नैमित्तिकस्य तुकोप्यभावः । तत्त्वप्राट् । तत्त्वप्राच्छौ । जश्त्वचा । सूत्रप्रत्-द् । सूत्रप्रथौ । इत्यादि । एवम- 'मिमथादय ।"चो कु." सुवाक्। सुवाचौ । एवं पयोमुग्बहुमेक्- प्रभृतयः । व्रश्चेति पैः । 'स्फादेरिति सखम् । जश्त्वेन डः। 'अहि- ज्ये ति जित्वं यक्ष्यते । मूलवृट् । मूलवृश्यौ। मूलवृश्च.। ऋत्विगा'- दिना किर्नखाभावश्च निपात्यते । 'कित्यस्येति कु.। क्रुड् । क्रुश्चौ । कुड्भ्याम् । सुबुपपदादञ्चेः कौ,- हलुङः कित्यनिदितः ॥ ४ । ४ । २२ ॥ अनिदितो हलन्तस्य गोरुडो नकारम्य खं भवति विति परत. । उगिदचां धेऽधोः॥५। १ । ४९॥ उगितां गूनां नष्टन- (१) अग्न्त इत्यग्रहण स इति न मिध्येत त्यदादरवस्येदादिषु साबकादत्वाद- प्रात्व वाधित्वा परत्वा भ्य सत्वेऽत्वमोऽधोरिति वक्ष्यमाणेन दात्वान् आननस्मिन्ग्रहणे- उन यस्यापि ग्रहणात् । तत एव स्त्रीत्व च टाम्न स्य द् । (२) एतद एनदादेशे तयारणमामा म सलम् । एनत् ।

·८४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां कारस्याश्चतेश्च धे परे नुम् भवत्यधोः। कित्यस्य कुल्वेन नस्य ङः । प्राई नाची। - अचः ।। ४।४ । १२३ ।। अच इति नष्टनकारोऽञ्चति- गुह्यते, तद्गतस्य भस्याकारस्य खं भवति । चि ॥ ४ । ३ । २३३ ॥ च् इति नष्टनकागकारोऽञ्चति- गुह्यते, तस्मिन् परतः पूर्वपदस्य हीर्भवति । प्राचः । प्राग्भ्याम् । पाक्षु । एवं कर्बप्रत्यादयः। अच' इति सूत्रेणान्तरङ्गमपि यणा- देशं बाधित्वा अञ्चतेरस्य खं, 'चि' इति वचनसामर्थ्यात् । ईदुदः ॥ ४ । ४ । १२४ ॥ उदः परस्य नष्टनकारस्याश्चते- भस्याकारस्य ईकारादेशो भवति । अखापवादोऽयम् । उदीचः । उदीचा । उदग्भ्याम् । शेषं पूर्ववत् । विश्वग्देवयोश्च टेरयश्चौ कौ ॥४।३ । १९८ ॥ विश्व- ग्देवयोः सर्वनाम्नश्च टेरद्यादेशो भवति कयन्तेऽश्चतौ परे । विश्व- मश्चतीति विश्वक् । तमश्चतीति 'ऋत्विगादिना को टेरयादेशः । नखे 'उगिदचामिति नुमः 'कित्यस्येति डः । विश्वद्यड् । विश्वद्य- चौ। विश्वद्रीय । विश्वद्याभ्याम् । इत्यादि । एवं देवद्यड् , तद्रयड् , यद्रयड् , कन्यङ्-प्रभृतय । कावेव केवलस्याञ्चतेरुपलभ्यत्वेपि कि- ग्रहणं जापकम् , 'अन्यत्र धुग्रहणे तदादिसमुदायस्य ग्रहणमिति। फलमबस्कृति । अदसोद्यादेशे, दादुर्दो मोऽद सोऽसेः ॥ ५। ३१८८ ॥ असकारस्यादसो दात्परस्य वर्णमात्रम्योवर्णादेशो भवति दकारस्य च मः। कचिद्भाव्य- (8) इत्यत्र सस्त्रम्।

·हलन्ता पुल्लिङ्गा । मानोऽपि स्व गृह्णाति । तत "म्यानेन्तरतम." रति प्रम्य च्यजनस्य च प्रादेगो यश्च दी । ये सकारप्रतिपेध स्वीकृत , 'अत्यबाधेऽन्त्यसदेशम्येति वचनं च नाश्रित तेपामदसोऽद्या देशमन्तरेणोत्वमत्वे । अमुद्यड् । फेचित्पृथग्भूत मुत्वमिच्छन्ति । अमुमुयड् । अन्त्यसदेशम्याश्रयणे तु, अदमुयड् । अकारीभूत सियस्मिन् स असिम्तस्यासमुत्यमिति व्याख्याने तु त्यदायत्ववि पये एवास्य प्रवृत्तेर्नेह, अदव्यड् । अमुद्रीच । यणादेश प्रति मुत्वस्यासिद्धत्वान्न यण् । अदमुईच । अमुमुईच । अमुमुईचा । अदद्रीच । अदद्यग्भ्याम् । इत्यादि । समः समि ॥ ४ । ३ । १९९ ॥ सम समीत्ययमादेशो भवति कचन्तेऽश्चती परे । सम्यड् । समीच । सम्यग्भ्याम् । तिरसस्तियखे ॥ ४ । ३ । २०० ॥ तिरसस्तिर्यादेशो भवत्यनष्टाकारे कयन्तेऽञ्चतौ परे । तिर्यड् । अखे इति किम् ।। तिरश्च । तिर्यग्भ्याम् । कयन्ते इति किम् । तिरोञ्चनम् । सहस्य सध्रिः ।। ४ । ३।२०१ ॥ सहस्य सधिरादेशो भवति क्वयन्तेऽश्चतौ । सध्यड । सधीचः । सध्न्यग्भ्याम् । नाञ्चेः पूजे ।। ४ । ४ । २८ ॥ अञ्चतेर्नस्य ख न भवति पूजेर्थे । अनष्टनकारत्वान्नुम्न । नखाभावादख न । घेऽविशेष । प्राञ्च । प्राड्भ्याम् । प्राक्षु, प्राड्पु । एव कत्रकादय । मरुत् । मरुतौ । मरुद्भ्याम् । इत्यादि। अवसोध्योः॥४।४ । १२ ॥ अत्वन्तस्य ध्ववयवव- र्जितस्यासन्तस्य चोडो दर्भिवत्यको सौ। अस साहचर्यादतोर- ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां नर्थकस्यापि ग्रहणम् । परोप्युगिदर्चा नुम्, दीये कृते स्यादुडो दीत्ववचनसामर्थ्यात् । गोमान् । हे गोमन् । गोमन्तौ । गोमतः । गोमद्भ्याम् । आनन्तर्यादधोरिति प्रतिषेधोऽसन्तस्यैव । तेन गोम- न्तमिच्छति गोमत्यति, ततः किपि 'उगिदचामिति नुमि गोमान्, अबोरिति पर्युदासेन भूतपूर्वस्याप्यधोर्ग्रहणात् । उगिदचामित्यञ्च- तिग्रणं धोश्चेदुगिरकार्य तर्हि पठितस्यैवेति नियमार्थम् । तेनेह नुम्न, पर्णध्वत् । उखालत् । भातेर्डवतुः । भवान् । भवद्भगवदधवतो वा रिः काववस्यौः ॥ ५॥ ४ ॥३॥ भवद्भगवदयवां स्थाने वा रिर्भवति को परेऽवस्य चौकारः। 'नानर्थकेन्तेलः' इति सर्वस्यावस्यौः । हे भोः, हे भवन् । भगवान् । हे भगोः, हे भगवन् । अघवान् । हे अघोः, हे अघवन् । शेष गोमद्वत् । विभक्तीविपये लिङ्गविशिष्टस्य ग्रहणं नेप्यते । तेन हे भवति इत्येव । शवन्तस्य तु अत्यन्तत्वाभावान्न दीः । भवन् । सन्तस्फमहत इति धे दीः । उगित्त्वान्नुम् । महान् । महा- न्तौ। महान्तः । महान्तम् । महत्तः । महता । महद्भ्याम् । थः ।। ४ । ३।४॥ द्वे इति वर्तते तयोर्द्विरुक्तयोः समु. दितयोस्थसंज्ञा भवति । न थात् ॥ ५११ । ५६ ॥ थादुत्तरम्य शतुम्न भवति । जुव्हत् । जुव्हतौ । जुव्हतः । एवं ददत् , दधत् । जक्षित्यादयः॥४ । ३।५॥ जनित्यादयः पञ्च थसंज्ञा भवन्ति । जक्षत् । जाग्रत् । चकासत् । दरिद्रत् । शासत् । 'प्रश्चेति (1) अदमेवाधामंदन मानम । न चाऽपोर्मदणाभावे पोती नुम् रयादिति लाप समापन्मे अगिश्वामित्यादिना । , " " ·हलन्ता पुल्लिङ्गा । ५ । विद्, चिट् । विगौ । विश । विड्भ्याम् । एव परिभट् । परिनशी । स्पृशो दृशश्च किक्ष्यते । "कित्यस्ये त्यत्यासिद्धत्वाद् आश्चेति पन्तस्य जश्त्वेन ड । पुनः फित्यस्येति कुत्वेन ग । मन्त्र- स्पृह ग् । मन्त्रस्पृशौ । पूर्ववद् 'दृग्दृशक्षवतामिति निर्देशाद- पिच कुत्वम् । ताहा, तादृम् । तादृशौ । एव दलस्पृक् , त्यादृक्, यादृक्प्रभृतय । मत्विगादिना धृषे बित्यो द्वित्वं च निपात्यते। पूर्ववज्जश्त्वेन डः। तस्य कुत्वेन ग । धृष्णोतीति दधृक् ग्। दधृपौ। द्विष किविधानान्न कुत्वम् । विद्विट् । विद्विपौ । एव वैरिपिम् । रत्नमुप् , गुरचरणश्लिप्प्रभृतय । "उबिल " । पटर। पड्भि । पम्य । 'पदस्य टोरिति नियमाट दुत्यम् । यरो डे त्ये नित्य ड उक्त पण्णाम् । पसु । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययान्नेह, प्रियषष । प्रियपपाम् । प्रधाने तु तदन्तेऽपि । परमपद् । परमप- ण्णाम् । पिपठिपशब्दे रित्व प्रति पत्वस्यासिद्धत्वात् 'ससजुषो रि'।तत - इको दी ोरुडः॥५।३ । ८५॥ रेफवान्तस्य धो पदस्योड इको दीर्भवति । पिपठी ।"त्यादेशयो"। पिपठियौ । पिपठीाम्। सुपि वा शरी'ति वा स । सपथे "नुम्शळवायेऽपि"इति प , पूर्वस्य पुत्वेन प । पिपठीप्पु । विसर्जनीयपक्षेऽयोगवाहानामात्र यस्थानित्वात् प । पिपठी पु । धोरिति किम् १ साधु । 'रात्सस्येति सखे दीवे च रेफस्य विसर्जनीय । तिती । तितीपर्यो । तितीर्थ्याम् । 'रेरेव सुपी ति नियमान्न विसर्जनीय । तितीप् । स्कोरिति कसे पस्य जश्त्वेन ड । काष्ठतट् । काठतक्षौ । काष्ठ- ·८८ जैनेन्द्रमाफियायां तड्भ्याम् । एवं धर्मरडादय । पन्धो सन्नन्तात् कि ।"चो कु"। "स्फान्तस्य खम्"। जश्त्वचा । पिपग्-क् । पिपक्षौ । पिपग्भ्याम् । पिपक्षु । पढोः कासि॥५।३।५८॥पकारढकारयो ककारादेशो भवति सकारे परे । इति पस्य कत्वे प्राप्त अस्यामिद्धत्वात्"स्फा- न्तस्य खम्"। पस्य जश्त्वेन ड । विविटै ड् । विविक्षो। विवि- ड्भ्याम् । “ अत्वसोऽधो " । सुपया । सुपयसौ । सुपयोभ्याम्। अधो किम् ? दृषदमस्यतीति दृपद । दृपदसौ । एव सुप्ठु वसते इति सुव । कयन्तत्वाद्धुत्वम् । ' इको दी वोरि ति दी । सुपी । मुपिसौ । मुपीाम् । सुप्तु पेसतीति सुपी । 'दुशनस्पुरु- दश' इत्यनड् । उशना । केचित्तु 'दुशने'त्यत्र 'नख मृदन्त- स्येत्या चाकाविति ननमीपदर्थे व्याख्याय कचित्कावपि अनडा- देश नस च वा वर्णयन्ति । तेपा मतेऽनडादेशे नन्त, नखे अदन्त, अनडभावे सन्त चेति कावुशनसस्त्रैरूप्यम् । हे उशनन् , हे उशन, हे उशन । उशनसौ । उशनोभ्याम् । एवमको (१) तशिरतिभ्यो यन्ताम्या विपि तु पर न सिरय रथानिवभावात् । न च पूर्वासिदे न रथानिवदिनि वाध्य तम्यापवाद दिसलवणवैश्विनि प्रतिषेधात्, तरमसान्नामेव । तत्र पमागित्यादया बोध्या । (२) सरास्प रपानिसलेन सादरित्यरदाते । (३) या मनात विपि प्रति शस्य ५ । (४) ताप को पत् विदिस्य पनि तामा.परश्यानरोपासासनले ·हलन्ताः पुलिसः । पुरुदंशोऽनेहसौ । को तु हे पुरुदंश इत्येव । पुनातेर्मुसुको 'प्रश्चेति पुम्स् - पुम्सोऽसुङ् ॥५।१ । ६६ ।। पुंसोऽसुडादेशो भवति घे परतः । "डित्" । 'उगिदचामिपनि नुम् । 'सन्तस्फे ति दी। पुमान् । हे पुमन् । 'नश्चापदान्ते'ति नुमोऽनुस्वारः । पुमांसौ । पुमांस । पुंसः । स्फान्तसस्य खे, पुंभ्याम् । वा पदस्य । पुम्भ्याम् । पुसु । वेत्तेः शतरि कृते, विदेः शतुर्वसुः ।। ५ । १ । ५५ ॥ विदेः परस्य शतुर्वसु- रादेशो भवति । नुम् । दीः । सखम् । विद्वान् । हे विद्वन् । विद्वांसौ। वसोर्जिः ।। ४।४।११८ ॥ वस्वन्तस्य भस्य जिर्भवति । निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्तीति विदेर्वस्य न जिः । पूर्वस्वरूपम् । 'त्यादेशयोरि'ति सः पः । विदुषः । विदुपा । भस्येति किम् विद्वद्भ्याम् । 'वसुत्रंस्विति दापोः प्रतिषेधान्न नुम् । उखासत्। पर्णध्वत् । असौ ॥ ५॥१। १६५ ॥ अदसोऽसाविति निपात्यते सौ । सस्यौत्वं सौ, सुखं, तोः स इति दस्य सत्वं च। असो। हे असौ। अकि असको । त्यदायत्वे ॥ एप्यतोऽपदे " इति पररूपे ए- च्यपि च कृते मूत्व भवति, प्रकृतित्यकार्यस्यान्तरङ्गत्वात् । अम् । जस शीत्वे एपि च कृते 'दादुर्दो म' इति प्राप्तं परत्वादनवकाशा- चापवाद्य,- वहावीरेतः ॥५।३। ८९ ॥बहावर्थे वर्तमानस्यादसो वात्परस्येत ईकारादेशो भवति दस्य च मः अमी ।"पूर्वोमि"। .. । , ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां ततो मुत्वम् । अमुम्। अम् । "नश्च पुसी"ति नत्वे दीत्ये च मूत्वम् । अमून् । अदस् टा इत्यत्र त्यदाद्यत्वे मुंत्वे च कृते सुसंज्ञा प्रति मुत्वस्यामिद्धत्वात् मुसज्ञाभावादाडो नेत्यस्याप्राप्तो,- न म टाविधौ ।। ५। ३ । २९ ॥ टास्थाने टा इत्येतस्मि- श्व परतो विधी कर्तव्ये मुभावो नासिद्धः । इति टास्थाने विधौ कर्तव्ये मुभावत्य सिद्धत्वान्नाभाव , तत्र च कृते मुभाषस्य सिद्ध स्वात् 'सुपी ति दीत्व न । अमुना । सुपीति दीत्वे मूत्वम् । अमू- भ्याम्३। " इदमदसो. सको " इति भिस ऐस् न । अमीभिः । अमुष्मै । अमीभ्यः२। अमुप्मात् । अनुष्य । अमुयो.२। अमी- पाम् । अमुप्मिन् । अमीपु। इति हलन्ताः पुल्लिङ्गाः। . अथ हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। नहो धः ॥ ५। ३ । ५१ ॥ नहो हस्य धो भवति झलि परत पदान्ते च । जश्त्वचा । उपानत्-द् । उपानहौ । उपान- द्भ्याम् । उपानत्सु । उस्निह्यतीति ऋत्विगादिना किम्यन्तस्य खं पर चसस्य निपात्यते। 'कित्यस्येति हस्य कुत्वेन घः। जश्त्व- चर्वे । उष्णिक्-ग् । उष्णिहो । उणिग्भ्याम् । उष्णिक्षु । एवं दुहादयोनुक्ताः पुंवत् । यौ । दिवो । युभ्याम् । द्वा । द्वारौ। " इको दी रुिड " । गी. । गिरौ । गिरः । गीाम् । एव (१) प्रतित्पकार्यस्वादन्तरगमपि रास्थाने इनादेश वाधित्वा 'म मु याविधाविति धचनमामात्पूर्व मुत्य भवति । (२) मन एव नदमित्यादीनो सिदि. । प्रक्रियालाघवादविधाने तु मेतत् सिद्धयेत्।

·हलन्ता स्त्रीलिङ्गा। पुर्धरादय । " त्रिचतुरोरि"ति चतस्रादेश । चतस । तस । चत-नृणाम् । किम कादेशस्ततष्टाप् । का। के ! का । सर्वावत् । विशेष्यनिमानि विशेषणानीति, प्रशान् इत्यादयोऽपि पूर्ववदनापि नेया । । इयम्। पः सौ ॥ ५। १ । १६८ ।। पारिशेप्यात् स्त्रिया वर्तमान- स्येदमो दस्य यकारादेशो भवति सौ। "इदमो म त्यदाद्यत्वे टाप् | "द" इति म । इमे२। इमा २। इमाम् । "अनाप्यक " 1 अनया । “हलि खम्" | आभ्याम्३। आभि । अस्यै । आभ्य २। अम्या २। अनयो २/ आसाम् । अस्याम् । आलु । अन्वादेशे, एनाम् । एने । एना । एनया । एनयो । सृजे मत्विगादिना किरमागमश्च निपात्यते । सक्। स्रजी । सज । सम्भ्याम् । त्यदाद्यत्वे टाप् । 'तो स । स्या । त्ये । त्या । सर्वावत् । एव तदादय । । वाक् । वाचौ । अप्- शब्दो बहुत्वे वर्तते । जसि 'स्वसृनप्ति ति दी । आप । शसि अप । भ्यपः॥५।२।१५० ॥ अपो गोस्तकारादेशो भवति भादौ त्ये परत । अद्धि | अद्भय । अपाम् । अप्यु । 'ऋत्विगा'दिना कि कुत्व च । दिक् । दिशौ । दिग्भ्याम् । दिक्षु। पूर्ववत् शस्य प , ड , ग । दृग् । दृशौ । जश्त्वेन ड । विट् । त्विषो । विड्भ्याम् । सह जुपते इत्यत्र “ससजुपो रे"। 'इको दीरिति दी। सजू । सनुपौ। सजूाम् । सजू षु, सजू प्पु । आशी । आशिषौ । पिपठीवत् । असौ । त्यदाद्यत्वे टाप् । " औङ आप"। ततो मूत्वम्। अमू२। अम् । अमूम् । “आ. "चो कु - ·जैनेन्द्राक्रियायां कि चाप."। ततो मुत्यम् । अमुया । अमूभ्याम् । अमूभिः । अमुप्यै । अमूभ्यः२। अमुप्याः२। अमुयोः२। मूत्वे कृते पत्वम् । अम्पाम् । अमुष्याम् । अमूषु । इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः। अथ हलन्ता नपः। "नपः स्वमोः" "नोमता गोरि"ति त्याश्रयनिषेधाद्वादिकार्य न । दत्वम् । स्वनडुत्-द्। स्वनडही२) "शि धम्" इति शेर्धसंज्ञायां, "चतुरनडुहोर्चा"1"नपोज्झलः' इति नुम् । स्वनड्वाहिशेष पुंवत् । "दिव उत्" । सुधु । सुदिवी । अझलन्तत्वाभावान्नुम्न । सु. दिवि । वाः । चारी वारि । यहुगीः । बहुगिरी । यहुगिरि । चत्वारि । किम् । “किमः कः" । के। कानि । इत्यादि । इदम् । इमे । इमानि । इप्यन्यादेशे 'नोमतेति प्रतिपेधे प्राप्ते दकारान्तत्वोचारणं नपि प्रयोजयति । एनत् । एने । एनानि । शेष पुंवत् । “नखं मृदन्तस्य" । चर्म । चर्मणी । चर्माणि । नख मृदन्तस्याकाचित्यत्र नमीपदर्थे व्याख्याय नपि को वा नखं फेचिद्वान्छन्ति । हे चर्मन् , हे चर्म । अनित्यत्यापवादो "रोs. मुषि" | अर्याति । "या हिश्योः" । अही, अहनी। अहा. नि२। अदा । भइन् ॥५॥३१७७॥ अहन्नित्यस्य पदस्य रिर्भवति । अहो- भ्याम् । अहोभिः । पदाधिकारित्यापदन्तस्यापि रित्वरत्वे । दी. पाहाः कालः । रित्वरत्वयोरसित्त्वेन प्राई नखं न भवति नस- ·हलन्ता नप.. मकृत्वा विकृतनिर्देशात् । सुन्वस्य त्याश्रयत्वेन असुपीति निषेधान्न र किन्तु रि । तस्यासिद्धत्वा"खेकावि"ति दी । कावपि त्याश्रय- त्वे रि। हे दीर्घाहोत्र । दीर्घाहाणी । दीर्घाहोभ्याम् । इन्हक्षिति दीः। असंख्यपूपाणि । चतुर्विशतिहाणि कल्पक्षेत्राणि । सुपधि । हे सुपथिन् , हे सुपथि । भत्वादिखे सुपथी । “एघे" । सुपन्था- नि । सुभुत् । मुसुधी। सुबुन्धि । उ । उर्जी। ऊन्जि । एव बहू। “चो. कु" | असृक् । असृजी । असृञ्जि । त्यत् । त्ये । त्यानि । सुवित् । सुविदी। सुविन्दि । द्विपात् । द्विपदी । द्विपान्दि । द्विपदा । द्विपाद्भ्याम् । एतत्। एते। एतानि। इप्यन्वादे- शे,एनत्। एने। एनानि । शेषपुवत्। शब्दवाट्। शब्दपाच्छी। शब्द- प्रान्छि।देवमयतीति देवद्यक् । देवद्रीची । देवद्याचादेवयम्भ्याम्। देवद्या । पूजाया नखं न । देवद्यड् । देवद्यञ्ची । देवद्यश्चि । देवद्यड्भ्याम् । देवचक्षु । तिर्यक् । तिरश्ची । तिर्यश्चि । तिर्यक्षु ।. तिर्यइ। तिर्यची । तिबञ्चि । तिर्यड्छ । एवमुदगादयः। शकृत् । शकृती । शकृन्ति । एव जगत् । ददत् । ददती। वानपः ५॥१॥ ५७ ॥ वक्ष्यते थसज्ञा द्विरुक्तस्य । थादुत्तरस्य नपुसकस्य शतुरवयवस्य नुम् वा भवति धे। ददन्ति, ददति । जाग्रान्ति, जाग्रति । एव जक्षदादय ! “नपोज्झल" इत्यस्य नुमो विकल्प , उगिल्लक्षणस्य तु सकृद्गते परनिर्णये बाधितस्य बाधितत्वादेव । तुदत् । शीम्बोरात् ।। ५।१ । ५८ ॥ अवर्णान्ताद्गो परस्य श- तुरवयवस्य नुम्बा भवति शीम्बो परत । तुदन्ती, तुदती । तुद- न्ति । यात् । यान्ती, याती। यान्ति । दीव्यत् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् श्यशपः ॥ ५॥१। ५९ ॥ श्यशब्भ्यामुत्तरस्य शतुर्नित्य नुम् भवति शी यो परत' । दीव्यन्ती । एव पचत् । पचन्ती । पंचन्ति । 'हाशे ति नि शात् कित्यस्येति कु । सदृक् । सदृशो । सदृगि । धनु - धनुपी । 'सन्तम्फे'ति दी । धनूपि । धनुर्ध्याम् । एव चक्षुरादयः । एव सुपि । सुपिपी । सुपीपि । पय । पयसी । पयासि । एव तेजम्, एनस् ,अनम्प्रभृतय । 'वसुसंस्वि'ति दत्वम् । विद्वद्। विदुपी। विद्वासि । एवं पेचिवस्प्रभृतयः । अर्चि.। अर्चिपी । अचीपि । एवं सर्पिस् ,हविस्प्रभृतयः । सुपुम् । सुपुंसी । सुपुमांसि । अदः । अम् । अमूनि । शेपं पुंवत् । इति हलन्ता नपः। . अथालिगाः। डेसुदोरम् ॥ ५ । १ । २४ ॥ युष्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य के इत्येतस्य सुटश्चामादेशो भवति । मांवधेः ॥५।१ । १५० ॥ युष्मदस्मदोर्मावधे. संघात- स्यादेशा भवन्ति । अधिकारोऽयम् । (१) स्वप् । स्वपी। परं निच च नुम पापिल्दा स्वसननिति दी, प्रतिपदोकत्वात्। स्वाम्पि। निरक्कादाय प्रतिपदोतलम इति पक्ष तु परसे तविरहान्नुमेव । रवम्पि । निरवर शयरूपप्रतिपदान वस्य याघाताप्रयोगमत्व प्रकृत तदभावपि प्रतिपदविधित्वन सामोपरियतिप्रया पूर्व प्रवृत्ती नियामकन्ये वाधकामान पूर्व दावे ततो नुमि स्वाम्पी. स्वतस्याः । (२) युवास येत्यादीनारथपिन्नित्यावेपि युवकाभ्यामित्यादीनामसिदिः स्या- तो मावरिति सूनामुपन्यस्वमिति दिक् । .

·अलिगाः। त्याही सौ ॥५।१।१५३ ॥ युप्मदस्मदोमविधेन्व अह इत्येतावादेशौ भवत सौ । खमादेशे ॥ ५॥ १। १४९ ॥ आदेशविभक्त्यां परतो युग्मदस्मदोः खं भवति । “अन्तेऽल." । "एप्यतोऽपदे"। "पूर्वोऽमि" । त्वम् । अहम् । ग्वधिकारित्वाचदन्तयोरपि । अति- त्वम् । अत्यहम् । युवावौ हौ ॥५।१।१५१ ॥ द्वित्वे वर्तमानयोर्युप्मद- स्मदोर्मावधेर्युव आव इत्येतावादेशौ भवतः । आदि ।। ५।१ । १४७ ॥ युप्मदस्मदोरन्त्यस्य आत्वं भवत्यौकारे परे । "य', खमादेशे" इत्यनयोरपवादोयम् । युवाम्। आवाम् । मावधे किम् ? युवकाम् । आवकाम् । यूयवयों जसि ॥ ५ । १ । १५२ ॥ युप्मदस्मदोर्मावधे- 'यवयादेशौ भवतो जसि परत । "खमादेशे" । यूयम् । वयम् । अतिकान्तास्त्वा युवा युष्मान्वा अतियूयम् । एवमतिवयम् । त्वमायके ॥ ५। १ । १५६ ॥ एक इत्यन्वर्थसंज्ञानिर्देशः, तेन एकत्वे वर्तमानयोर्युप्मदस्मदोर्मावधेस्त्वमादेशी भवत । इपि ।। ५ । १ । १४६ ।। इपि च परतो युष्मदस्मदो. रात्वं भवति । त्वाम् । माम् । शसो नः ॥ ५ । १ । २५ ॥ युष्मदस्मद्ध्या परस्य शसो (१)ननु यूयमित्याम स्थानिवदभावेन जश्त्वमादाय श्यादेश स्यादिति चेन्न मकारान्तर प्रश्लिष्याथदा जस शीत्या सान्तस्य जस इति व्याख्याननेष्टसिद्ध । निवद्भावेन तु न लभ्यमविधिलादिति दिक् । . तच्च स्था- ·जैनेन्द्रक्रियायाम् नकारादेशो भवति । "परस्यादे" । स्फान्तसस्य खम् । "इपि" इत्यात्वम् । युष्मान् । अस्मान् । 'नश्च पुसी'ति नत्व न, अलिङ्ग- त्वाशुप्मदस्मदो । यः॥५।१।१४८॥ पारिशेप्यादनादेशविभक्तया पर- तो युष्मदस्मदोर्यकारादेशो भवति । आत्व ख चास्यापवादौ । अयमुत्सर्ग । त्वया । मया । युष्मदस्मदोः ।। ५। १ । १४५॥ युष्मदस्मदोरात्वं भवति हलादौ विभक्तया परत. । युवाभ्याम्३। आवाभ्याम् । युप्माभि । अस्माभि । तुभ्यमह्यौ डपि ।। ५।१ । १५४ ॥ युष्मदस्मदोर्मा- वधेस्तुभ्यमद्यादेशौ भवतो यि । डेरम् । "खमादेशे" । तुभ्यम्। मह्यम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । भ्यसोऽभ्यम् ।। ५ । १ । २६ ॥ युष्मदस्मभ्या परस्य भ्यसोऽभ्यमादेशो भवति । "खमादेशे"।युप्मभ्यम् । अस्मभ्यम् । डसेः ॥ ५। ।। २८ ॥ युप्मदस्मद्ध्या परस्य डसे- रदादेशो भवति । " स्वमावेके" । त्वत् । मत् । अकायाः ॥५।१। २७ ॥ युप्मदस्मद्भ्यामुत्तरस्य काया भ्यसोऽदादेशो भवति । “खमादेशे"। युप्मत् । अस्मत् । तवममा डसि ॥५।१ । १५५ ॥ युष्मदस्मदोर्माव- धेस्तवममादेशौ भवतो डसि । युष्मदस्मदो डसोऽश् ॥ ५। १ । २३ ॥ युप्मदस्मद्भ्या- मुत्रस्य डसोऽश् भवति । "शित्सर्वस्य" । "सगादेशे” । तव । मम । अतितव । अतिमम । युक्यो २। आवयो २१ ·अलिङ्गाः। . साम आकम् ॥५॥१॥ २९ । युष्मदस्मद्भ्या मुचरस्य साम आकं भवति । भाविनं सुटं भूतवदुपादाय साम इति निर्देश आकमि सुनिवृत्त्यर्थः। युप्माकम् । अस्माकम् । य.' त्वयि। मयि। युप्मासु । अस्मासु । सेपि यदा युष्मदस्मदी एकत्वे वर्तेते समुदा- यस्त्वेकरवे द्वित्वे बहुत्वे वा स्यात्तदा त्वमौ स्त , परन्तु "यूयवयाँ जसि, स्वाही सौ, तुभ्यमयो डयि, तवममौ डसि" इत्यादेशान्तरेण त्वमादेशौ वाध्येते, परशब्दस्येष्टार्थत्वात् । यथा त्वा मां वा अतिकान्त इति विग्रहः । ओडि अमि च । अति- त्वाम्३। अतिमाम्३। अतित्वान् । जतिमान् । अतित्वया । अति- मया । भाऽपकाना द्वित्वे, अतित्वाभ्याम्३। अतिमाभ्याम्३ । अतित्वाभि । अतिमाभि । डसिभ्यसो । अतित्वत्। अतिमत्। अतित्वयो २। अतिमयो २। अतित्याकम् । अति- माकम् । अतित्वयि । अतिमयि । अतिस्वासु । अतिमासु । सुजस्डेडस्सु तु, अतित्वम् । अत्यहम् । अतियूयम् । अतिवयम् । अतितुभ्यम् । अतिमह्यम् । अतितव । अतिमम । इत्येव सर्वत्र । यदा युप्मदस्मदी द्वित्वे समुदायस्तु एकत्वे द्वित्वे बहुत्वे वा वर्त- ते तदा परत्वात्मजस्डेडस्वादेशान्विहाय सर्वत्र युवावौ भवत । युवामावा वा अतिक्रान्त इति विग्रहे ओडि अमि च,अतियुवाम्३॥ अत्यावाम३। अतियुवान् । अत्याचान् । अतियुवया । अत्यावया । अतियुवाभ्याम्३। अत्यावाभ्याम्३। अतियुवाभि । अत्यावामि । अतियुवभ्यम् । अत्यावभ्यम् । उसिभ्यसो अतियुवत् । (१) यवयादीना तत्तद्विभक्तिःप्रतिबन्धेनोपदेशाच्च । , ·९८ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम अत्यावत्। अतियुवयोः२। अत्यावयो २। अतियुवाकम् । अत्यावाकम् । अतियुवयि । अत्यावयि । अतियुवासु । अत्यावासु । मुजस्डेडस्सु माग्वदेव । यदा युप्म- दस्मदी बहत्त्वे समुदायस्त्वेकत्वद्वित्ववहुत्वेषु वर्तते तदा युवावौ त्वमौ च न । सुजस्डेडस्सु तु प्राग्वत् । युप्मानस्मान्वातिकान्त इति विग्रहे, अतियुप्माम्३। अत्यस्माम्३। अतियुप्मान् । अत्य- स्मान् । अतियुप्मया । अत्यस्मया। अतियुप्माभ्याम्३। अत्य- स्माभ्याम्३। अतियुप्माभिः । अत्यस्मामि । अतियुप्मभ्यम् । अत्यन्मभ्यम् । डसिभ्यसो., अतियुष्मत् । अत्यस्मत् । अतियुप्म- यो २। अत्यस्मयो २। अतियुप्माकम् । अत्यस्माकम् । अति- युष्मयि । अत्यस्मयि । पदस्थ ॥ ५।३। १४ ॥ आ शास्त्रपरिसमातेरधिका- रोऽयम् । - पदादपादादौ ।। ५। ३ । १५ ॥ इत्यप्याधिकृत्य,- युष्मदस्मदोविमास्थस्य वाम्नावी ॥५। ३ । १६ ॥ सर्वम्येन्पनुपर्तने । पदालरयोरपादादी वर्तमानयोर्युष्मदस्मदोरप्- इप्नाद्विन्धिायो मरम्य पदम्य वाम्नावित्येतायादेशो भवतः । यहोर्यम्नसी ॥५। ३ । १७ ॥ पूर्वोक्तविशिष्टयोर्वह- म्तयो मद मदाम्नम इत्यादेशौ भवतः । पाच ते मे ।। ५। ३ । १८ ।। अकान्तयोर्युष्मदम्म- दाम्ते मे इन्वादशी भयत । स्वामारिप ॥ ५ ॥ ३ ॥ १९ ॥ इवेकान्तायुप्मदम्मदो ·१०० जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् सपूर्वाया वायाः ॥ ५ ॥ ३ ॥ २३ ॥ विद्यमानपूर्वाद्वा-ता- त्परयोरनयोरेतेऽन्वादेशेपि वा भवन्ति । अनन्वादेशे तु सामान्ये- न सिद्धम् । अथो आचार्येण ज्ञानं ते दीयते, तुभ्यं दीयते इति वा । बोध्यमसदत् ॥ ५।३ । २४ ॥ बोध्यान्तं पदमसद्ध- द्भवति । तेन बोध्यान्तात्पदात्परयोर्युष्मदस्मदोः प्राप्त आदेशो निवृत्त्यते । देवदत्त, तुभ्यं दीयते । नेकार्थे योध्ये सामान्यवचनम् ॥ ५। ३ । २५॥ एकार्थे (विशेषणवचने) बोध्यान्ते परतः सामान्यवचनं बोध्यान्तं नास- द्वद्भवति । एकोऽर्थो विकारलक्षणो यस्य तदिदमेकार्थम् । विशे- पाचनमित्यर्थ., सामान्यवचनमिति निर्देशात् । श्रेणिक क्षत्रिय, ते धर्मों वर्द्धताम् । एकार्थ इति किम् । क्षत्रिय ब्राह्मण, युवाभ्यां धर्मो दीयते । सामान्यवचनमिति किम् ? क्षत्रिय श्रेणिक, धन- वान् मे त्वं देहि । पूर्वस्य सत्त्वे सपूर्वाया इति प्रसज्येत । वा विशेपवचने यही ॥५। ३ २६ ।। विशेषणवचने वहन्ते वोध्ये परत. सामान्यवचनं वाऽसद्वद्भवति । देवाः गर- ण्या वो दीयते, देवा. शरण्या युष्मभ्यं दीयते । नेकार्थे बोध्ये इत्यस्याय विकल्पः । इत्यलिङ्गेषु युष्मदस्मदी। . 1 . अथ झिसज्ञकानि । असंख्यं झिः॥ १।१ । ७४॥ एकत्वादिका संख्या यस्य न विद्यते तदसंख्यं मिसंन भवति । एकत्वादिनिवन्धना विभवत्त्युत्पचिरसख्यादमाप्ता " सुपो शेरि "ति वचनाद्भवति । (१) वसण सत्यनित्यथम् । तेन पार्य प्रत्येवासदित्यर्थः ।

·अलिङ्गा (झिसंज्ञकानि)। - . . . . सुपो झेः॥१।४ । १५०॥ सिसज्ञकादुचरस्य सुप उब् भवति । स्वर , अन्तर , प्रातर् , सनुतर, पुनर् , उरु, साय, नक्तम् , अम्तम्, वस्तोर , दिवा, दोपा, ह्यस् , वस् , क, श, विहायसा, रोदसी, ओं भूर्भुव स्व , स्वस्ति, समया, निकपा, अन्तरा, बहिर , सम्पति, अद्धा, सत्यम् , इद्धा, मुधा, वृथा, मृपा, मिथ्या, मिथो, मिथस् , मिथुनम् , अनिशम् , मुहु , अभीक्ष्गम् , मनु, झटिति, उच्चैम्, नांचैस्, अवश्यम् , सामि, सानि, विश्वक् , अन्वक् , अनुष , साजा, द्राक्, स्नाक , रूपा, पृथक् , धिक् , ज्योक् , मनाक् , शनै , ईपत् , जोपम् , तूमीम् , कामम् , निकामम् , प्रकामम् , आरात् , अर, वर, पर, चिर, तिरस् , नमस्, स्वय, भूय , प्राय , प्रवाहुकम्, आर्यहलम् , कलम् , बल, धत् (ग), अति, इव, सुष्टु, दुष्ट, वृत् , मते, सादि, साक्षात् , सनात्, सना, आशु, सहसा, युगपत् , उपाशु, पुरा, पुरम्तात्, पुरत , पुर इत्येवमकारा । निसजाश्च संवे,- च, वा, ह, अह, एव, नूनम् , एव, शश्वत् , सूपत् , कूपत् , कुवित् , नेत् , चे, चण, कचित् , यत्र, नह, हन्त, माकिन, नफिन् , माड, न, नन् , नहि, वान् , त्वाक् , ननुच, त्यै, तु, वै, रे, श्रीषर , वषर, वौषट , म्वाहा, स्वधा, तुम् , तथा हि, खजु, किल, अथ, अपर, स्म, अम्मि, अ इ उ क ल ए ऐ ओ औ, उच् , सुञ् , आदह, आतक, येा- याम् , मात्रायान, यावत् , यथा, तथा, किम् , यत् . तत् , यदि, दे, है, पा, प्याट् , उताहो, आहो, अहो, अयो, मानो, ननु, . . - ·१०२ जैनेन्द्रप्रक्रिया , नाना, मन्ये, असि, बहि, हिनु, इति, वत, हन्त, आ, आशम्,' हिरुक्, शुभम् , सुकम् , शुझम् , तुकम् , नहिकम् , ऋतम् , नो, हि, जातु, कथम् , कुत्र, अयि, आदक् , आव, हा, भो, श्वित् , बाह्यम् , संवत् , दिष्ट्या, पशु, अद्य, सह, ताजक् , कच्चित् , अङ्ग, पुत्र, अये, अरे, अवे, वट, वेट , वाट् , स्वित् , किमु, इस्, कु । गिविभक्ती- स्वरप्रतिरूपकाश्च (ग.) । क्रमेण ते-अवदत्तम् , शुभंयुः । तिङ्-भवति । स्वरप्रतिरूपकाः प्रागुक्ताः । हृतश्च तसादयः (ग.) सात् इत्यादयश्च्छ्याः, कृतश्च मुमाम्तुमादयः क्त्वा प्यादेशश्च । हसश्चेति केचित्पठन्ति तत्तु चिन्त्यम् , उपानिकमित्य कोऽसंभवात्, उपकुम्भं मन्यते इत्यमो दर्शनात्, उपकुम्भीकृत्येतीत्यविधानाच । सामान्यविषया झिज्ञा विशेषविषया निसंज्ञाः । असंख्य ग्रहणाद्यत्रासंख्यत्वं प्रतीयते तत्रैव झिसंज्ञा, उपसर्जने तु मा भूत् । अत्युच्चैः । अत्युच्चेसो । अत्युच्चैसः । इति झिसंज्ञकानि । इत्यलिझा। अथ स्त्रीत्यप्रकरणम् । स्त्रियाम् ॥ ३।१।३॥ अधिकारोऽयम् । यदित उर्ध्व- मनुक्रमिप्यामस्तत् स्त्रियां वर्तमानान्मृदः स्वार्थे भवति । यदि स्त्रियामभिधेयायामिति स्याद् द्विबहू न स्याताम् ,एकत्वात्स्त्रीत्वस्य । शब्दजानतप्रत्ययवर्गा स्त्रीत्वादय इहाभिप्रेता न वस्तुवर्गाः, अव्याप्ते. । शब्दो हि अभावादिरूपोपि श्रोत्रपथ गतो लिङ्गसं- ख्यावन्तं स्वप्रत्ययं जनयति ।

·स्त्रीत्या । अजायतष्टाप् ॥३।१।४ ॥ अजादिभ्योऽकारान्ते. भ्यश्च मृदय स्त्रिया वर्तमानेभ्यष्टान् भवति । वाधकाधनार्थ- मनकारान्तार्थं चाजादिग्रहणम् । अजा। एडका | अश्वा । चटका । मूषिका जातेरयोड इत्यस्यापवाद । पूर्वापहाणा । अपरापहाणा । निपातनाण्यत्वम् । टिलक्षणस्यापवाद । समस्त्रा- जिनशणपिण्डेभ्य फलाहार । सफा । भत्रफला । अजिनफला। शणफला । पिण्डफला । सत्प्राक्काण्डप्रान्तशतैकेभ्य पुप्पाहा । सत्युप्पा । प्राक्पुप्पा । काण्डपुथा । प्रान्तपुप्पा । शतपुप्पा । एकयुप्पा । पाककर्णरंगेत्यन्यापवाद । शूद्राचामहपूर्वाजाति श्चेत् । शूदा जाति । अमहत्पूर्वादिति किम् । महाशूद्री आभीर- जाति । महतूत्य प्रतिषेधात्तदन्तविधियते । तेन, धीवरम- तिक्रान्ता अतिधीवरीत्यादि सिद्धम् । कुञ्चा । उप्णिहा देवविशा। हलन्ताहाप्। ज्येष्ठा । कनिष्ठा | मध्यमा । पुयोगल पणत्यापवाद । कोकिला जाति । मूलान्ताच्च टाप् । अमूला । पकाराधन । शार्कराक्ष्या । पौतिमाध्या । अत , खट्टा । देवदना । तपरकर- ण किम् ' क्षीरपा स्त्री। आवख्यात् ।।३।१। ५ ॥ आवट्यशब्दाहान् भवति स्त्रियाम् । अवटस्यापत्य स्त्री आवट्या । यज इति डीविधेरपवाद । पुरस्तादपवादवान वक्ष्यमाणफटो बाधक । आवश्यायनी । उगिहन्नान्डी ॥३।१।६॥ उम् इद्यस्यैकदेशस्य स त्यो, मृद्, वर्णो वा उगित् , तदन्तेभ्य , सकारातेभ्यो, नकारान्ते- भ्यश्च मुद्य स्त्रिया वर्तमानेभ्यो डी भवति । गोमती । मवती।

·, १०४ जैनेन्द्रप्रक्रियाया पचन्ती । अतिभवती । श्रेयसी । प्राची । प्रतीची। उगिदचा- मित्यत्र अञ्चतरुपसख्यान नियमार्थमित्युक्तम् । तेन उखासत् । ऋदन्तात् । कर्ती । ही । नान्तात् । दण्डिनी । क्षत्रिणी । वनोऽहशो रश्च ।।३।१।७॥ अहशन्ताद्विहितो यो वन् कनिप् च तदन्तास्त्रिया वर्तमानान्मृदो डी भवति रश्चा-ता- देश । वीवरी। पीवरी । मेरुदृश्वरी । शर्वरी अनीच इत्यत्रात पूर्वविधेनींचोपि ज्ञापनात् , प्रत्ययग्रहणे यस्मात्स तदादे- स्तदन्तस्येति वचनाद्वा अतिधीवरी । अहश इति किम् ? सह- युध्वा । ' राक्षि युधीति कनिम् । चकारेण 'सन्नियोगशिष्टाना- मन्यतराभावे उभयोरप्यभाव' इति सूचितम् । तेन रेफादेशाभावे पूर्वेणाप्यत्र डोत्यो न स्यात् । नेल्स्वस्रादेः ॥ ३१॥ ८॥ इल्सज्ञकात्स्वलादेश्च प्राप्ती डीटाप न भवत । पञ्च । स्वसा । मनो डाप्च ॥३।१।९॥डीति वर्तते नेति च । मन्न- न्तान्मृद स्त्रिया वर्तमानाड्डान्भवति डीप्रतिषेधश्च । महिमा२। महिमे, महिमानौ । अनि स्मिन्निति तदन्तविधि । अतिमहिमे, अतिमहिमानी। अनश्च पात् ।।३।१।१०॥ अन्नन्ताद्वसास्त्रियां वर्त- मानाड्डाब्भवति डीप्रतिषेधश्च । अनुड्डवतो बसस्येहोदाहरणम् । सुपर्वा । सुपर्वे, सुपर्वाणौ। वोड़े ॥ ३ ॥ १ ॥ ११ ॥ अनन्ताद्वसादुड खे वर्चमाना- (१) भनिनारीमन्महणानि भवता धानकेन च तदन्द्रविधि प्रयोजयन्ति ।

·स्त्रीत्या । १०५ - 2 2 ? ड्डा-डीप्रतिषेधो वा भवत । बहुराजा। बहुराज्ञी । बहुराजे, बहुराजानौ, वहुराश्यौर। बहुधीचे, बहुधीयानौ, यहुधीवर्यो। त्यस्थे क्यापीदवोऽसुपोऽयत्तदोः ॥ ५ । २। ५०॥ त्यस्थे ककारे परत पूर्वस्याकारस्येकारादेशो भवति, असुप परो य आप् तस्मिन्परतो, न तु यत्तदो । कुत्सिता जटा जटिका । अष्टाहिका । त्य इति किम् ? शनीतीति शक' । तका । स्थग्रहण किम् ? कारिका । असति स्थग्रहणे त्ये कीत्युच्यमाने येनालि विधिरिति ककारादावेव स्यात् । स्थग्रहणे तु सर्वत्र स्यात् । अत किम् - गोका । तपरकरण किम् राका । बहुखट्वाका । वाप इत्यमा देशपक्षेऽसुप कप परोयमाप । असुप किम् । बहुपरिमाजका मथुरा । त्यखे त्याश्रयमिति सुबन्तात्परिव्राजकशब्दादयमाप् । अयत्तदोरिति किम् ? यका । सका । यातीति या, स्यतीति सा । आभ्या के कृते क्षिपकादित्वाद्वक्ष्यते निषेध । वातोऽधोर्यकात् ॥ ५। २ । ५१ ।। अधोर्यो यकार कका- रश्च ताभ्यामुत्तरस्यात स्थाने योऽकारस्तस्याप्यसुपो वा इद्भवति त्यस्थे के । कुत्सिता इभ्या इयिका,इभ्यका। एव क्षत्रियकाऽऽर्यका- भूपककाचटककादिष्वपि । आत इति किम् साथाश्ये भवा साडा श्यिका । अघोरिति किम् ? सुनयिका । यकादेव । अश्विका । वेति योगविभागादिष्ट सिद्धयति । तारका ज्योतिपि । तारि कान्या । आशिषि जीवतादिति जीवका, मन्दतादिति नन्दका । जीविकानन्दिकावन्यन्न । अनजादौ युखे देवका । देवदत्तिका । वर्णका तन्तुविकारे । वर्णिकान्या । वर्तका शकुनों प्राचाम् । 2 ·१०६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां वर्तिकान्या । अष्टका कर्मविशेपे । अप्टिका तुला । सूतका, सू- तिका । पुत्रका, पुत्रिका | वृन्दारका, वृन्दारिका । सिपकादौ च न । निपका । ध्रुवका । यका । सका । कन्यका । दाक्षिणात्यिका, इहत्यिकेत्यादायित्त्वमेव । भस्वैपाजाज्ञाद्वास्वानां नसेऽसेपि ॥ ५। २।५२।। भस्त्रादीना नसेऽसेप्यात स्थाने योऽकारस्तस्येद्वा भवति त्यस्थे को अन्यस्मिन्नपि से काचिद्भावार्थमापशब्दग्रहणम् । भस्त्राशब्दस्योपस- र्जनीभूतस्यात्रेत्वम् । अनुक्तयुस्कस्य त्वाच्चेति वक्ष्यते । बहुभ- स्त्रिका, बहुभत्रका ! एपिका, एपका । एपेति विकृतनिर्देशाद्यत्र पत्व तत्रैव विकल्प । एतिकास्तिष्ठन्तीत्येव । एवाद्वयो से तु नेत्वं, सर्वनामटे प्रागकि कृते त्यखे त्याश्रयेणान्तर्वर्तिनी विभक्तिमा- श्रित्यापोऽसुपः परत्वाभावात् । अनेपका । अजिका, अजका । अनजिका, अनजका । ज्ञिका, ज्ञका। अज्ञिका, अज्ञका । द्विके, द्वके । अहके इत्येव । ज्ञातौ स्विका, स्वका । धनार्थस्यो- पसर्जने अस्विका, अस्वका । ज्ञातिधनाख्याया सर्वनामसज्ञा- विरहादक् न स्यात्, किन्तु क एव । ततो भवत्युदाहरणम् । आत्मीयाद्यर्थेऽकि तु तस्य प्राकेभीवादात स्थानिकाकारस्यासभवा- सुबन्तादाविधानाच्च । आत्मीयार्थे 'त्यस्थे की ति नित्यमित्वम् । स्विका । परमस्विका। अनुक्तपुंस्कादाच ॥ ५। २ । ५३ ॥ अनुक्तपुस्काद्विहि- (1) मान इत्यनुवृत्त स्वशम्दस्व विशेषणम् । न तु पयोरसम्भवात् । नाप्य. न्पामभ्यभिचारात् । . , .

·स्त्रीत्याः। १०७ । । तस्यातः स्थाने योऽकारस्तस्येदाच वा भवति नसेऽसेपि । खटिका, खट्टाका, खटका । परगभस्त्रिका, परमभस्त्राका, परम- भस्त्रका | बसेपि कपि परतो “वाप" इति प्रादेशेऽनुक्तपुंस्काद्विहित- स्यात : स्थानेऽकार इत्ययमेव विकल्पः । अविद्यमाना खटा यस्याः सा अखट्किा, अखट्वाका, अखटका । यदा तु न कप् तदा "स्त्रीगोर्नीच" इति प्रादेशे तत आपि ततश्च के कृते "केण" इति पुनश्च प्रादेशे भापितपुस्काद्विहितत्वादातः स्थानिकाकार- स्य नित्यमेवेत्वम् । अखटिका । डी खौ ॥३।१।१२॥ अन्नन्ताद्वसादुखें डी भवति खु- विषये । अधिराज्ञी नाम ग्राम । सुराज्ञी । पुनमग्रहणं नित्यार्थम् । " ऊबसोऽनद् " इति वक्ष्यमाणेनानडिकृते ' बो" इति त्रैरूप्ये प्राप्ते,-- ऊधसः ।। ३ । १ । १३ ।। बादिति वर्तते । अन्नन्ताधः- शब्दान्तासाद् डी भवति स्त्रियाम् । कुण्डमिवोधो यस्याः सा कुण्डोनी । द्वनी । निरूधी । स्त्रियां किम् ? महोधाः । वा- दिति किम् ? प्राप्ता ऊधः प्राप्तोधा गौ. । दामहायनात्संख्यादे. ॥३।१।१४ ॥ संख्यादेव- सादामान्ताद्धायनान्ताच्च डी भवति स्त्रियाम् । द्विदानी । दामा- न्ताद्वोव इति त्रैरूप्ये प्राप्ते वचनम् । हायनाद्वयसि स्मृतः । त्रिचतुा हायनस्य णत्वमपि वयसीप्यते । त्रिहायणी । नेह, त्रिहायना शाला । संख्यादेरिति किम् । उद्दामा वडवा | पादो वा ॥३।१।१५ ॥ पादशब्दान्तान्मृदः स्त्रियां 2 ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां वर्तमानाद्वा डी भवति । डौ सति पादः पत्" इति वक्ष्यते । द्विपदी, द्विपात् । टावृचि ॥३। १ । १६ ॥ ऋग्वाचकपादशब्दान्ता- न्मृदः स्त्रियां वर्तमानाहान्भवति । द्विपदा ऋक् । अनीचः ।।३।१।१७ ॥ अधिकारोयम् । यदित ऊर्ध्व- मनुक्रमिप्यामस्तन्नीचो न भवति । इदमेवात्र प्रकरणे तदन्तविधि- ज्ञापकम् । तत एव पूर्वोक्तो विधि चोपि भवति । टिड्डाणटण्ठञ्करपः ॥३।१।१८ ॥ीति वर्तते । अन्यग् यहिदादि तदन्तेभ्यः स्त्रियां ङी भवति । टापोपवादः । टित् , मद्रचरी । आद्य करणी । ऊरुदनी । उरुमात्री । ढ, सौ. पर्णेयी। अण् , कुम्भकारी । णेप्यणकृतं भवतीति वक्ष्यते । ततः चुराशीला चौरी । अञ् , औत्सी । ठण् , लाक्षिकी । ठन् , पारायणिकी । करप् , इत्वरी । अनीच किम् ? बहु- मद्रचरा। लकाराणां स्थानिवद्भावाहिनं डित्वं च न भवतीति व- क्ष्यते । तेन पचमानेत्यत्र टित्वान्डी प्राप्ता न स्यात् । याः॥३।१।१९।। यान्तान्मृदो डीभवति स्त्रियाम् । यस्य डन्यां च ॥४।४ । १३४ ॥ भस्येवर्णावर्णयोः खं भवति डोत्ये हृति च परतः । इत्यखे,--. हलो हृतो डन्याम् ।। ४।४ । १३८ । हल उत्तरस्य हृद्यकारस्योङ. खं भवति ड्यां परत | गार्गी । द्वीपे भवा द्वैप्या । अत्र न डीप्, द्वीपादनुसमुद्रेऽयअित्यनुबन्धप्रक्षेपे योऽभावात् ।

·स्त्रीत्या । फद ॥३।१।२० ॥ यान्तान्मृद फट् भवति स्त्रियाम्। आयनेयीनीयियः फढखछपांत्यादीनाम्॥ ५। ११२॥ फढखछध इत्येतेपा त्यादौ वर्तमानाना निरचा आयनेयीनीयिय आदेशा यथासख्य भवन्ति । टित्त्वसामर्थ्यादमृत्त्येपि डी। गार्या- यणी । वचनसामर्थ्य पूर्वोपि विधि स्यात् । लोहितादिशकलान्तान् ।। ३ । १ । २१ ॥ शकलशब्द- पर्यन्तेभ्यो यान्तेभ्यो लोहितादिभ्य फट भवति खियाम् । पुनरारम्भो नित्यार्थ । तेन फडेव स्यान्न तु यत्र इति डी। लौहित्यायनी । शाकल्यायनी । कौरव्यासुरिमाण्डूकात् ॥ ३।१। २२ ॥ एभ्य फट् भवति स्त्रियाम् । कौरव्यायणी । अत्र टाप्पाप्तौ वचनम् । अ आसुरीति प्रश्लेपनिर्देशाद कारोन्तादेश । आसुरायणी । अत्रेतो मनुष्यजातेरिति डो प्राप्ताया वचनम् । मण्डूकस्यापत्य स्त्री माण्डूकायनी । अत्र ढाच मण्डूकादित्याणि टीमसक्ती वच- नम् । तस्येदमित्याणि तु कौरवी । गौरादेः ॥३।१।२३॥ गौरादिभ्यो डी भवति स्त्रि याम् । गौरी । अत्र वर्णत्वे बहुल डीप्राप्ती सज्ञायामप्राप्तौ च शृङ्गाहापि प्राप्ते च वचनम् । योडस्तु अयोङ इति प्रतिषेधे प्राप्ते वचनम् । उत्तरत्राप्यूह्य बाध्यम् । गवयी । अनट्वाहो । अनड्डही। आग्रहायणी । स्वार्थेऽण् णत्व चान्न निपात्यते । रोहिणी, रेवती च नक्षत्रे । पिप्पल्यादयश्च (ग) । नृनरयोरैच (ग) । नारी ।

·११०
जैनेन्द्रप्रक्रियाया
मत्स्योडयो डयाम् ।। ४ । ४ । १३५ ।। मत्स्यशब्दस्यो-
डो यस्य ख भवति ड्याम् । मत्सी । गौरादिराकृतिगण ।
वयस्यऽनन्त्ये ॥ ३ ॥१॥ २४ ॥ प्राणिना काल-
कृता शरीरावस्था वय । अनन्त्ये वयसि वर्तमानाददन्तान्मृदो
डी भवति स्त्रियाम् । कुमारी । वधूटी । चिरण्टी । तरणी ।
अनन्त्य इति किम् ? स्थविरा । कन्याया कनीन चेति निपा-
तनान्न डी । कन्या । अत किम् ? शिशु ।
रात् ।।३।१।२५॥ अकारान्तोत्तरपदो र स्त्रिया भा-
प्यते । रसज्ञकाददन्तान्मृदो डी भवति । अन्नन्तस्य रसस्य
ख च खियाम् । अष्टसहस्री । पञ्चतक्षी । पञ्चाजी । अजादि-
प्वजशब्दो जातिवचनोभिप्रेत । अनादित्वान्नह, त्रिफला ।
परिमाणाद्धदुपि ॥ ३ ॥ १ ॥ २६ ॥ सर्वतो मान परिमाण,
प्रस्थादि । प्रस्थादिपरिमाणान्ताददन्ताद्वाद्धदुपि सति डी भवति।
द्वयाढकी । रादिति सिद्धे नियमार्थोयम् । परिमाणादेव हृदुपि,
नान्यत । पञ्चभिरधै क्रीता पञ्चाश्वा । तुल्यजानीयस्यैव नि-
यमान्नित्ति । समाहारे भवत्येव । पञ्चाश्ची । परिमाणादिति
योगविभागादिष्ट परिमाण प्रस्थादि लभ्यते । तेनेह न । द्विवर्षा ।
द्विशता।
न विस्ताचितकम्बल्यात् ॥३॥ १ ॥ २७ ॥ विस्ताद्य-
न्तादादुपि डी न भवति । विस्तादीना परिमाणत्वात्पूर्वेण
प्राप्ती वचनम् । द्विविस्ता। द्वयाचिता । हिकम्बल्या ।
(१) कर्वमान किलो मान परिमाण तु सर्वत । आयामस्तु प्रमण स्यात्
सख्या माहातु सर्वत ॥१॥

·स्त्रीत्या । - - काण्डात् क्षेत्रे ॥३।१। २८ ॥ काण्डान्तादाधुपि डी न भवति क्षेत्रेमिये । हे काण्डे प्रम ण यस्या द्विकाण्डा क्षेत्रभक्ति । प्रमाणे द्वयसडादीना 'प्रमाणे ध्वसन राच्चे'ति वक्ष्यते उप् । क्षेत्रे एव । द्विकाण्डी रज्जु । पुरुषात्ममाणे वा ॥३१॥ २९ ॥ प्रमाणे य पुरुष- शब्दस्तदन्ताद्राद्धृदुपि वा डी भवति । द्विपुरुषा, द्विपुरुषी वा खाता । प्रमाण इति किम् ? द्वाभ्या पुरुषाभ्या क्रीता द्विपुर पा। हृदुपीत्येव । समाहारे तु पञ्चपुरुषी । गुणोक्तेरुतोऽखरुस्फोडः ॥३।१।३०॥ गुणोक्तेरुका- रान्तान्मृद स्त्रिया वा डी भाति खरुशब्द म्फोड च वर्जयित्वा । पवी, पटु । गुणोक्तेरिति किम् ? आखुर्जाति । खरु । पाण्डु । सत्त्वे निविशतेऽपैति पृथग्जातिषु दृश्यते । आधेयश्च क्रियाजश्व सोऽसत्त्वप्रकृतिर्गुण ॥१॥ बहादेः ।। ३ । १ । ३१ ॥ बहादिभ्यो मुद्यो वा डी भवति स्त्रियाम् । वही, बहु । कृदिकारादक्ते (ग)। भूमि भूमी । शक्ति , शक्ता । यष्टि यष्टी। क्तस्तु कृति । अक्त्य- दित्येके । तेनाकरणि । क्त्यन्तत्वादप्राप्ते विधानार्थ पद्धति- र्गणे पठ्यते । पद्धती, पद्धति । वेति व्यवस्थितविभापार्थ । तेन खौ वा विभक्ती। पतिवल्यन्तर्वल्यौ ॥३।१ । ३२ ॥ एतौ निपात्येते । पतिवन्या नुका यत्त्वमन्तर्वन्या मतुर्नुका । जीवत्पत्या च गर्भिण्या यथासख्य निपात्यते ॥ २ ॥ अन्यत्र पतिमती पृथ्वी । अन्तरन्त्यस्या शालायाम् ।

·११२
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
पत्नी ॥३।१ । ३३ ॥ पतिशब्दस्य स्त्रियां नकारो-
न्तादेशो निपात्यते पुंयोगे । 'उगिन्नादिति डी । देवदत्तस्य
पत्नी । तद्वित्तस्य च स्वामिनीत्यर्थः। अन्यत्र पतिरियमस्य
ग्रामस्य ।
सपल्यादौ ॥ ३ ॥ १।३४ ॥ सपत्न्यादिषु पत्नीशब्दो
नित्यं निपात्यते । समानः पतिरस्याः सपत्नी। समानादिभ्य
इति वक्तव्ये सनकारसकारस्य समुदायस्य ग्रहणं समानस्य सभा-
वार्थमीकारापायेपि नकारश्रवणार्थं च । सपल्या अयं सापत्नः ।
एवमेकपत्नी । वीरपत्नी । पुत्रपत्नी ।
वा से ॥३।१। ३५ ।। से पत्नी वा निपात्यते । बसे
पसे चेदं निपातनम् । अनीच इति नात्राभिसम्बध्यतेऽसम्भवात्।
दृढपतिः, दृढपत्नी । एवं वृद्धपत्यादयः । पुंयोगे तु नित्यमेव ।
राजपत्नी।
वर्णाद्वहुलं तो नस्तु ॥ ३ । १। ३६ ॥ वर्णवाचिनो-
दन्तान्मृदो बहुलं ङी भवति स्त्रियां, डीपक्षे तस्य च नादेशः।
एता, एनी । रोहिता, रोहिणी । हरिता, हरिणी। काली सं-
ज्ञायां वर्णे च । कालान्या । एवं पिङ्गली । कचिदप्रवृत्तिरेव ।
श्वेता । असिता । पलिता । कृष्णा । कपिला । कचिदुभयथा ।
शोणी, शोणा । औपधिप्राणिनोर्नीली औपधिर्वडवा गोर्वा ।
संज्ञायां नीली, नीला । आच्छादने न भवति । नाला साटी
मेघसंहतिर्वा । कचिन्नित्यम् । शवली । पिशङ्गी। कल्मापी ।
(१) पक्षे असिको पलिक्नीति च शाकटापनः ।

·स्त्रीत्याः। सारङ्गी । वर्णादिति किम् ? कृता । अत इत्येव । सितिः कन्या । कुण्डगोणस्थलभाजनागकुशकामुककबरादमत्रावपना- कृत्रिमाथाणास्थौल्यायोविकारमैथुनेच्छाकेशवेशेषु ॥३। १ । ३७ ॥ कुण्डादिभ्यो यथासंख्यमऽमत्रादिप्वर्थेषु डी भवति । कुण्डी अमत्रं चेत् , कुण्डान्या । गोणी आवपनं चेत्, गोणा संज्ञा । स्थली अकृत्रिमा चेत् , स्थलान्या । भाजी श्राणा चेत् , भाजान्या । भाजयतेः स्त्रियां युचि प्राप्तेऽत एवाऽकारा- देशः । नागी स्थौल्यं चेत् , नागा तन्वी दीर्घा वा । संज्ञायां वा । जातो तु नित्यं डी । कुशी अयोविकारश्चेत् , कुशा काठा- दिमयी तदाकृतिः । कामुकी मैथुनेच्छा चेत्, कामुकान्या । कबरी केशवेशश्चेत् , कबरान्या । पुंयोगात्खोरगोपालकादेः ॥३।११३८ ॥ यः खुवि- पयः शब्दः पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तते तस्माददन्तान्डी भवति गोपालकप्रकारान् वर्जयित्वा । उपाध्यायस्य स्त्री उपाध्यायी । गणकी। अष्ठी । पुयोगादिति किम् ? देवदत्ता । खोरिति किम् ' प्रसूता । पुंयोगादेष शब्द. स्त्रियां वर्तते न तु पुंसि सज्ञाभूतः । अगोपाल- कादेरिति किम् ? गोपालिका । अश्वपालिका । आदिशब्दः प्रका- रवाची । तेन सूर्याद्देवतायों डी न । सूर्यस्य भार्या सूर्या । देव- तायां किम् । सूर्यो नाम मनुष्यस्तस्य स्त्रीत्यर्थे ड्याम् , सूर्यागस्त्ययोछे च ॥ ४ । ४ । १३६ ॥ एतयोरुडो (१) सूर्यायस्यशम्दो केवलो छ ही च न लभेते इति अण्णन्तौ गृह्यते । स्यों देवतस्य सौर्यस्तस्य स्खी सोरी। आपस्त्यस्य स्खा भागस्ती । (इति केनचिदुपरिष्टापाठो लिपिनो महावृछौ) ·जैनेन्द्रप्रक्रिया यस्य स भवति छे डयां च परत । सूरी । पूतातोरै च ॥३१॥ ३९ ॥ पुयोगाद्धेतो स्त्रियां वर्तमानात्पूतकतुशब्दान्डी भवति ऐकारोन्तादेशश्च । पूतकतायी । पुयोगादेव । पूता क्रतवो यया सा पूतक्रतु । कृपाकप्यग्निकुसितकुसिदात् ॥ ३ । १ । ४० ॥ पुयो- गाद्धेतो स्त्रिया वर्तमानेभ्य एभ्यो की भवत्यैकारोन्तादेशश्च । वृषाकपायी । अग्नायी । कुसितायी । कुसिदायी । मनोरौ च ॥३॥१॥४१॥ पुयोगादेतो स्त्रिया वर्त- मानान्मनुशब्दानी भवत्यैकारश्चौकारश्चान्तादेश क्रमेण । मनो स्त्री मनायी, मनावी । केषाचिन्मते मनुरपि । वरुणभवशरुद्रेन्द्रमृडाहिमारण्ययचयवनमातुलाचार्याणा- मानुक् ॥ ३ । १ । ४२ ।। वरुणादिभ्यो मृद्भयो डी भवत्यानुक् च । आधाना घण्णा मातुलाचार्ययोश्च पुयोगादित्येव सिद्धे आनु- गर्थ ग्रहणम् । हिमादिचतुर्णा तुभयार्थम् । वरुणानी । भवानी । शर्वाणी । रुद्राणी । इन्द्राणी । मृडानी । हिमारण्ययोर्महत्त्वे । महद्धिम हिमानी । महारण्यमरण्यानी । यवाहोपे । सदोपो यवो यवानी । यवनालिप्याम् । यवनाना लिपिर्यवनानी । उपाध्याय- भातुलाम्या चा आनुस् । उपाध्यायाना, उपाध्यायी । गातुमानी, मातुली । आचार्यादणत्वम् । आचार्यानी । आर्यक्षप्रियाभ्याम. पुयोगे वेति वक्तव्यम् । आर्याणी । क्षत्रियाणी । पक्षे पुयोगार्थी भावान जी । आर्या । क्षत्रिया । पुयोगे तु आर्यस्य स्त्री आर्थी। क्षत्रियस्य स्त्री क्षत्रियी । आनुगिति द्विमात्रोचारणादिष्टिसग्रह ।

·सीत्याः। - ११५ फ्रीतात्करणादेः॥३।१।४३ ॥ क्रीतान्तात्करणादे- रदन्तान्मृदो डी भवति स्त्रियाम् । वस्त्रेण क्रीयते स्म सा वस्त्रक्रीती। करणादेरिति किम् ? सुनीता । कथं तर्हि सा हि तस्य धनक्रीता माणेभ्योपि गरीयसी' इति साधनं कृतेत्यत्र बहुलग्रहणात्कचित्सु- बन्तेन वृत्तेः । सुवुत्पतिश्च बहिरङ्गा अन्तरङ्गे टापि कृते स्यात् । क्रीतान्तादिति किम् ! वृत्त्येन क्रीता । कादल्पे ॥३।१ । ४४ ॥ करणादे' कान्तान्मृदोऽल्पेर्थे डी भवति स्त्रियाम् । अनविलिप्ती चौ. । अल्पान्यस्यामाणी- त्यर्थः । अल्प इति किम् ? चन्दनानुलिप्ता । अनल्पत्वे वक्ष्यमाणे- न बसे विहितस्यापि डीत्यस्य परिहारः। जातेर्वात् ॥ ३ । १ । ४५॥ सकृदाख्यातनि ह्या जातिः । नातिशब्दपूर्वात् कान्ताहसान्डी भवति स्त्रियाम् । स्वागापूर्वपद- स्येहोदाहरणम् । शडौं भिन्नौ यस्यासा शडभिन्नी । ऊरुभिन्नी । वादिति किम् । सव्यजानुप्रतिष्ठिता । कृतमितपतिपन्नजातान्ता- प्रतिषेधो वक्तव्य । दन्तकृता । स्तनजाता | पाणिगृहीत्यादीनां बादिति योगविभागेन गुर्वनुज्ञाते डी वक्तव्य । पाणिगृहीती भार्या। एव पाण्याती। यस्या यथाकथचित्पाणिगृहीत सा तु पाणिगृहीता । वाऽस्वानादेः ॥३।१।४६ ॥ अस्वाङ्गादे तान्ताव- साद्वा डी भवति स्त्रियाम् । सारङ्गजग्धी, सारङ्गजग्धा । वेति व्यवस्थितविभाषया पसेपि वा सज्ञायाम् । प्रबद्धविलना-नी। स्वाज्ञानीचोऽस्फोडः ॥३।१।४७ ॥ स्वाङ्ग न्यगई- स्फोड यचदन्तान्मृदो वाडी भवति स्त्रियाम् । दीर्घकेशी, दीर्घ- . - ·। .. ११४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां यस्य खं भवति छ ड्यां च परतः । सूरी । पूतक्रतोरै च ॥३१॥ ३९ ॥ पुंयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्तमानात्पूतकतुशब्दान्डी भवति ऐकारोन्तादेशश्च । पूतकतायी। । पुयोगादेव । पूता. क्रतवो यया सा पूतक्रतुः । वृपाकप्यग्निकुसितकुसिदात् ॥३।१।४० ॥ पुंयो- | गाद्धेतोः स्त्रियां वर्तमानेभ्य एभ्यो की भवत्यैकारोन्तादेशश्च । वृपाकपायी । अग्नायी । कुसितायी । कुसिदायी । मनोरौ च ।। ३।१ । ४१ ॥ पुयोगाद्धेतोः स्त्रियां वर्त- मानान्मनुशब्दानी भवत्यैकारश्चौकारश्चान्तादेशः क्रमेण । मनोः 'स्त्री मनायी, मनावी । केपांचिन्मते मनुरपि । वरुणभवशवरुदेन्द्रमृडहिमारण्ययषयवनमातुलाचार्याणा- मानुक् ॥ ३ ॥ १ ॥४२॥ वरुणादिभ्यो मृयो डी भवत्यानुक् च । आद्यानां पण्णां मातुलाचार्ययोश्च पुंयोगादित्येव सिद्धे आनु- गर्थे ग्रहणम् । हिमादिचतुणी तूभयार्थम् । वरुणानी । भवानी। शर्वाणी । रुद्राणी । इन्द्राणी । मृडानी । हिमारण्ययोर्महत्त्वे । महद्धिगं हिमानी । महारण्यमरण्यानी । ययादोपे । सदोषो यवो यवानी । यवनालिप्याम् । यवनानां लिपिर्यवनानी । उपाध्याय- मातुलाभ्या या आनु । उपा'यायानी, उपाध्यायी । गातुलानी, मातुली । आचार्यादणत्यम् । आचार्यानी । आर्यक्षनियाभ्याम- पुंयोगे वेति वक्तव्यम् । आर्याणी । क्षत्रियाणी । पक्षे पुयोगार्था- भावान हो । आर्या । क्षत्रिया । पुयोगे तु आर्यस्य स्त्री आयीं। क्षत्रियस्य सी क्षत्रियी । आनुगिति द्विमानोधारणादिएिसंग्रहः ।

·११५ सीत्याः। क्रीतात्करणादेः॥३।१।४३ ॥ क्रीतान्तात्करणादे- रदन्तान्मृदो डी भवति स्त्रियाम् । वस्त्रेण क्रीयते स्म सा वस्त्रक्रीती। फरणादेरिति किम् ! सुक्रीता । कथं तर्हि 'सा हि तस्य धनक्रीता प्राणेभ्योपि गरीयसी' इति ? साधनं कृतेत्यत्र बहुलपणात्कचित्सु- चन्तेन वृतेः । सुवुत्पचिश्च बहिरका अन्तरङ्गे टापि कृते स्यात् । क्रीतान्तादिति किम् ? वृत्त्येन क्रीता । क्तादल्पे ॥ ३।१।४४ ॥ करणादेः कान्तान्मृदोऽल्पेर्थे डी भवति स्त्रियाम् । अप्रविलिप्ती द्यौः । अल्पान्यस्यामाणी- त्यर्थः । अल्प इति किम् ! चन्दनानुलिप्ता । अनल्पत्वे वक्ष्यमाणे- न बसे विहितस्यापि डीत्यस्य परिहारः । जाते;त् ॥ ३ ॥१॥४५॥ सकृदाख्यातनिर्माया जातिः । जातिशब्दपूर्वात् तान्तासान्डी भवति स्त्रियाम् । स्वाङ्गपूर्वपद- स्येहोदाहरणम् । शड्डौ भिन्नौ यस्याः सा शडमिन्नी । ऊरुमिन्नी बादिति किम् ? सव्यजानुपतिष्ठिता । कृतमितप्रतिपन्नजातान्ता- प्रतिषेधो वक्तव्यः । दन्तकृता । स्तनजाता । पाणिगृहीत्यादीनां वादिति योगविभागेन गुर्वनुज्ञाते डो वक्तव्यः। पाणिगृहीती भार्या। एवं पाण्याती।यस्या यथाकथंचित्पाणिहीत सातु पाणिगृहीता । वाऽस्वानादेः॥३।१।४६ ॥ अस्वाङ्गादेः क्तान्ताह- साद्वा डी भवति स्त्रियाम् । सारङ्गजग्धी, सारङ्गजग्धा । वेति व्यवस्थितविभाषया षसेपि वा संज्ञायाम् । प्रबद्धविलना-नी। स्वाजान्नीचोस्फोङः ।। ३ । १ । ४७ ।। स्वाङ्गं न्यगड- स्फोङ् यत्तदन्तान्मृदो वा की भवति स्त्रियाम् । दीर्घकेशी, दीर्घ- । , ·, जैनेन्द्रप्रक्रियायां केशा । स्वाभादिति किम् । बहुयवा । अस्फोङ इति किम् । कल्याणगुल्फा । बसाधिकारे पुनर्यग्ग्रहणं पार्थम् । आतिकेशी, अतिकेशा । व्यवस्थितविभापया अजगात्रकण्ठेभ्यो वा प्रति- पेघो वक्तव्यः । मृदङ्गी, मृङ्गा । इत्यादि । अद्रवं मूर्तिमत्त्वाचं प्राणिस्थमविकारजम् । अतत्स्थं तत्र दृष्टं च तस्य चेत्तत्तथा युतम् ॥ ३ ॥ अद्रवमिति किम् ? बहुकका । मूर्तिमदिति किम् ? बहुज्ञाना । प्राणिस्थमिति किम् ? श्लशमुखा शाला । अविकारजमिति किम् । बहुशोफा । प्राक् प्राणिनि दृष्टं सम्प्रत्यप्राणिस्थमपि स्वाङ्गम् दीर्घकशी दीर्घकेशा वा रथ्या । यथा प्राणिनो युतं दृष्टं तथाऽ- प्राणिनोपि तच्चेदृश्येत तदा तदपि स्वाइम् । दीर्घमुखी, दीर्घ- मुखा वा मूर्तिः । स्याङ्गसमुदायः स्वाशब्देन न गृह्यते । तेनेह न, कल्याणपाणिपादा। नासिकोदरीष्ठन वादन्तकर्णभृङ्गात् ।। ३ । १ । ४८ ।। नासिकादयो ये न्यञ्चस्तदन्तान्मृदो वा डी भवति खियाम् । दीर्घनासिकी, दीर्घनासिका । तनूदरी, तनूदरा | बिम्बोष्ठी, विम्बोष्ठा । समजड्डी, समजड्डा । समदन्ती, समदन्ता । चारु- फणी, चारुका । तीक्ष्णी, तीक्ष्णशमा । पुरस्तादपवादा अनन्तरान्विधान्याधन्ते इति न्यायात् नासिकोदरयोर्यहच इति प्रतिषेधे प्राप्ते, पाणां तु मध्येपवादत्वादस्फोट इति प्रतिषेधे प्राप्ते महणम् । वक्ष्यमाणः सहनम्विद्यमानलक्षणस्तु प्रतिषेधो भवत्येव । तेन सजवा । पुच्छाचति वक्तव्यम् । दीर्घपुच्छी, दीर्घ- . " . .

·स्त्रीत्याः । पुच्छा । कबरमणिशरविपेभ्यो नित्यमिति वक्तव्यम् । कवर पुच्छमस्याः कवरपुच्छी । इत्यादि । उपमानात्पक्षपुच्छाभ्यां नित्यमिति वक्तव्यम् । उलूकपक्षी शाला । उलूकपुच्छी सेना । न कोडादिवडचः ॥३।१।१९।। क्रोडायन्ताह- इचः स्वाङ्गान्ताच्च मृदो डी न भवति । कल्याणकोडा। कोडा- दिराकृतिगणः । महाललाटा । सहन विद्यमानात् ॥ ३ । १ । ५० ॥ सह-नन्-विद्य- मानेभ्यो यत्स्वानं तदन्तान्ङी न भवति । सकेशा । अनासिका। विद्यमानकेशा। नखमुखात्खौ ॥ ३ । १ । ५१ ॥ नखमुखान्तान्मृदः खु- विपये डो न भवति । चन्द्रणखा। “पूर्वपदात्तौ" इति णः । का- लमुखा । खौ किम् ? शूर्पनखी, शूर्पनखा । चन्द्रमुखी, चन्द्रमुखा। सख्यशिश्वी ॥३।१।५२ ॥ एतौ ड्यन्तौ निपात्येते । न शिशुरस्या अस्तीत्यशिश्वी। जातेरयोडः ॥३।१। ५३ ॥ जातिवाचिनोऽयकारो- होऽदन्तान्मृदो डी भवति स्त्रियाम् । आकृतिग्रहणा जातिर्लिङ्गानां च न सर्वभाक् । सकृदाख्यातनि ह्या गोत्रं च चरणै. सह ॥ ४ ॥ आकृतिम्रहणमस्याः सा ब्राह्मणत्वादिः । संस्थानविशेषाभावात् कथं समह इति चेदन्यदाह-एकलिको द्विलिङ्गो वा भावो जातिः। ब्राह्मणत्वादीनां तूपदेशमात्रं जातिव्यवहारनिबन्धनम् । ननु ·-- जैनेन्द्रप्रक्रियायां जात्यभावेपि द्विलिङ्गतास्ति । देवदत्तो, देवदत्ता इति, कथं च त्रि. लिनेषु तव्यादिपु जातित्वम् ! अत एव सकृदित्याद्याह । अभि- धानप्रत्यययोरनाकस्मिकत्वात्तन्निमित्त जातिः । गोत्रं लौकिकम- पत्यमानं, चरणं चाध्ययनवशाक्रियाशब्दात्मकं जातिः । नाडा- यनी । कठी । जातेः किम् ? मुण्डा । अयोडः किम् ? आर्या । पाककर्णपर्णपुप्पफलमूलवालद्योः ॥३।१।५४ ॥ युभूताः पाकादयो यस्य तस्माजातिवाचिनो मृदो डी भवति स्त्रि- याम् । क्षणपाकी । मूपककर्णी । पृष्ठिपर्णा । हिरण्यपुप्पी । पूग- फली । शीर्यमूली । अश्ववाली । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदं 'स्त्रियामेव ये जातिवाचिनः शब्दास्तेष्वेतेभ्य एव डी नान्यस्मात् । तेनेह न, बलाका । मक्षिका । पूगपुष्पिका । इतो मनुष्यजातेः ।। ३।१।५५॥ इकारान्तान्मनुष्य- जातिवाचिनो मृदो डी भवति स्त्रियाम् । कुन्ती । अवन्ती वाक्षी । लाक्षी । पुनर्जातिग्रहणं योडोपि यथा स्यात् । औदमेयी । मनुष्यजाते किम् ! तिचिरिः । इन उपसंख्यानमजात्यर्थम् । सुतं- गमेन निर्वृत्ता नगरी सौतंगमी। करतः ।।३।१ । ५६ ॥ उकारान्तान्मनुष्यजातिवा- चिनोऽयोगे मृद उर्मवति स्त्रियाम् । कुरूः। इक्ष्वाकूः। द्विमात्रो- चारणं "शेषाद्वे"ति परस्यापि कपो बाधनार्थम् | ब्रमबन्ध ह्मण- मातिः । मनुष्येत्येव । रुरुः । रज्जुः । हनुः । आखुः । अयोउ एव । अध्वर्युः।

·सीत्या । पझ्गोः ।।३।१।५७॥ पड्गुशब्दादूर्भवति स्त्रियाम् । पशू । श्वशुरस्योकाराकारयो खमूश्च वक्तव्य । श्वधू । ऊरुद्योरिवे ॥३।१।५८॥ ऊरुशब्दो दुर्यस्य तस्मा- न्मृद स्त्रियामूर्भवति इवार्थे गम्ये । करमोरू । इव इति किम् । पृचोरु । सहितशफलक्षणवामादेः ॥३।११५९॥ सहिताद्यादेहरु- योर्मद ऊर्भवति स्त्रियाम् । सहितोरू । शफोरू । क्षणोरू । वामोरू । सहितसहाभ्या चेति वक्तव्यम् । सहितोरू । सहोरू । बाहन्तकद्रुकमण्डलुभ्यः खौ ॥३।११६०॥ पाह- न्तात् कद्रुकमण्डलुशब्दाभ्या च स्त्रियामूर्भवति खौ। भद्रबाहूँ । कद्रू । कमण्डल । खाविति किम् ? वृत्तवाहु । कटु । कमण्डलु । हृतः ।। ३।१।६१ ।। अधिकारोयमा कप । युनस्ति ॥ ३।१ । ६२॥ अनीचो युवन्नित्येतस्माति- र्भवति स्त्रियाम् । युवति । यून इति योगविभागात कुत्साद्यर्थे हृत्प्रसङ्गे स्त्रीत्य एव भवति । युवतिका । अनीच इति किम् । सुयुवा । इति स्त्रीत्यप्रकरणं समाप्तम् । (१) कचिजनेन्द्रव्याख्यान विभू" इति काणैव निपातितम् । (२) नागमातु ससा (३)हवृत्तौ सामर्थ्येप्टयादिना ये प्रयोगा साधितास्तपा कृते बहुश प्रक्रियान्तरे सूत्राण्यप्युपलभ्यन्ते । स्त्रीत्यान्ते तद्यथा- (२) 'शरोचि द्वित्वं न' अस्य (१) गोताववपरिमाणे स्थाने “ शर" अस्य स्थाने गन्यतिरध्वमाने।। (३) 'दश्चर्किंडादानाम् ' इत्य- ·जैनेन्द्रप्रक्रियायाम् धिकमेव तत्र सूत्रम्। अनेन ऋ- | में सर्वयुक्ते"। "पूर्वपरावर- डस्थाने यथासंभवं लो विधीयते। दक्षिणोत्तरापराधराण्यखौ (४) 'अक्षादृाहिन्या'दिस्थाने व्यवस्थायाम्" ॥ “स्वम- "अक्षादहिण्याम्" ॥ "स्वा- ज्ञातिधनाख्यायाम""वहि- दीरीरे"। "प्रादूहोदोढ्येपै- योगोपसंध्यानेऽपुर्यन्तरम् ॥ प्ये" ॥ इति सूत्रत्रयम् । | इति सूत्रचतुष्टयम् । (५) 'ऋणदशा'दिस्थाने (११) "ग्रामायानी" इति "प्रदशार्णकम्बलवसनवत्स- णत्वसाधकं सूत्रमधिकम् । एत- तराणे" इति । स्कार्य “पूर्वपदात् खाचग" (६)"ऋते भासे"। "एवेड- इत्यनेन समाप्यते महावृचौ । नियोगे" | "पोष्ठीतौ से" ॥ (१२) "तृवत्क्रोष्टुः " ॥ "सीमन्तः केशेषु"। एतान्यपि | "वाच्यापि" ॥ इत्याधिक सू- सूत्राणि वार्तिकस्थानेषु सन्ति । त्रद्वयं नापेक्षितं महावृत्ती । (७) “वातायनेक्षे" ॥ एतत्सू- (१३) "इकाखम्" । वा- प्रकार्य विभापासामर्थ्याद् वृह -२" "रःखम् " ॥ एतै- वृत्ती साधितम् । विना कार्य साधितं वृहट्यूगे। (८) विमापावलेन साधितडत्व- (१४) "तत्तस्सात्राशःकृत्व- कार्यार्थ "वे" इत्यस्ति सूत्रम् । स्सुच्चदाम्पत्यामतुम्सु- (९)नस्य सानुनासिकसविध्यर्थ | म्मिडाभत्यन्यस्वरादयो "रिस्योः" इत्यधिकं सूत्रम् । | झिः' इत्यनेन संगृहीतपाठो वृह- (१०)सर्याचन्तर्गणस्थाने "स- द्रुती गणपाठादिना दर्शितः । फानिचित्संक्षासूत्राणि लक्षणसूत्राणि च रूपान्तरं दधते तन्मु- दितमलियापुस्तकादेयायगन्तव्यम् ।

·विभक्त्याः। अथ विभक्त्यर्थाः। मिङपेक्षःसुवपेक्षश्चेति विभक्त्ययों यथायथं द्विधा संप्रधार्यःसर्वत्र । मिडकार्थे वा ।।१।४।५४ ॥ मिडन्तेन पदेनेकार्थे वर्तमानान्मदो वा भवति । कुमारी तिष्ठति । ओदनः पच्यते । खारी मीयते । एकः । द्वौ । बहवः । उक्तेप्वपि एकत्वादिषु मिडाकासित्याद्वादिः । झिषु च वा इत्येवमादिप्वनर्थकेषु प्रादिषु च मिडन्तेनैकार्थत्वाभावेपि 'सुपो शेरि ति ज्ञापनाद्वा भवति । फर्मा. दिविशिष्टेप्येकत्वादिप्विवादिनियमान वा। संबोधनेपि मिडैका- र्थत्वाद्वा । हे देवदत्त । कारके ॥ १।२।१०८॥ अधिकारोयम्। क्रियाया निर्व- -सेकं हेतु: कारकम् । क्रिया ध्यर्थः । काप्यम् ॥ १ । २ । ११९ ॥ का क्रियया यदाप्यं त- स्कारकं कर्मसंनं भवति । कत्रेति किम् ! माषेप्वैश्वं बध्नाति । सर्वेषु कारकेपु काप्येषु पुनराप्यग्रहणमाप्यतमसंपत्ययार्थम् । तेन पयसा ओदनं भुङ्क्ते। अनुक्तेः ।।१।४।१॥ अधिकारोयम् । कर्मणीप् ॥ १। ४ । २ ॥ अनुक्ते कर्मणि कारके इब्म- वति । (१) वारकत्व क्रियाजनकत्व, भाष्ये करोति क्रियां निवर्तयतीति व्युत्पत्तिदर्शनात् । ब्राह्मणस्य पुत्र पन्थान पृच्छतीत्या माणस्य न कारकत्वम्, अन्यथासिदिशन्यत्वे सवि कार्यानियतपूर्ववतित्वेनाकारकत्वात् । (२) तदभावपि केनातुमित्याकाक्षायां कारकाधिकाराद् व्यापारलाभ स्यावतः प्रश्न.. (३) माषेषु प्रपक्तमश्व मापनाशो मा भूत् इति मन्यत्र नातीत्यर्थ ।

·१२२ जैनेन्द्रमक्रियायां - प्राप्य विषयभूत च निर्व] विक्रियात्मकम् । कर्तुश्च क्रियया व्याप्यमीप्सितानीप्सितेतरत् ॥१॥ आप्यत्वसामान्य सर्वत्रात्र वर्तते । प्राप्य, ग्राम गच्छति । विष- यभूत, जैनेन्द्रमधीते । निर्वत्यै,कट करोति । विक्रियात्मक, फा- सानि दहति । ईप्सित, गुड भक्षयति । अनीप्सित, ग्राम गच्छन् व्याघ्र पश्यति । अनुभय, ग्राम गच्छन् वृक्षमूलान्युपसर्पति । मिड्- कृद्धृत्सैरनुक्ते कर्मानावित्युपसख्यात कश्चित् तत्मायिक, कट करोति दर्शनीयमित्यर दर्शनीयशब्दादपीबुत्पत्ते । अनुक्ते एव । नेह, क्रियते कट ,मिडोक्तम् । कृत कट , कृतोक्तम् । श्राद्ध भुङ्क्ते श्राद्धिक , हतोक्तम् । प्राप्तमुदक य स प्राप्तोदको ग्राम , सेनोक्तम्। अकथितं च ॥ १।२।१२० ॥ अपादानादिविशेषकथा- भिरसकीतित च कारक कर्मसज भवति । परिगणन कर्तव्यम् । दुहियाविरुधिपछिभिक्षिचित्रामुपयागनिमितमपूर्वविधौ । विशासिगुणेन च यत्सचते तदतीर्तितमाचरित कविना ॥२॥ उपयुज्यते इत्युपयोग पय प्रभृति, तनिमित्त गवादि । न पूर्वोक्तो विधिरपूर्वविधिम्तम्मिन् । दुहादीना प्रयोगे यदपूर्व विधावुपयोग- निमित्त, निमाम्योर्गुणेन (अप्रधानेन) च (क्रियया कर्मणा वा) यसम्मयते तदकीर्तितमिति । गा दोन्धि पय | माणयक गां याचते । गामवरणद्धि वनम् । आचार्य धर्म पृच्छति । देवदत गा मियते । भमवचिनानि फलानि । माणवक धर्म बूते (१) ATTITE FEE TAREENA TET अति मपश्याग rea,Him मारा इत्यारान17 मिलिनियम् ।

·विभक्त्यर्था । १२३, शास्ति चा । अकथितमिति किम् ? देवदत्ताद्वा याचते । करणा- धिकरणसज्ञयो पूर्वमेव विहितत्वान्नेह,पाणिना कासपाच्या दोन्धि। कालभावाध्वगन्तव्या कर्मसज्ञा वर्मणामित्यनुक्तस्य चकारात्समु- च्चय । मासमास्ते। एक द्वौ बीन्वाऽनाहारक । गोदोहं स्वपिति, योऽध्वा स एव गन्तव्य । कोशमास्ते । देशोपीति केचित् कुरूनास्ते । प्रधानांप्रधानकर्मणो सामान्येनाप्यत्वात्केचिद्धवो द्विक मका । अजा नयति हरति वहति वा ग्रामम् । शाखा कृपति ग्रामम् । जिनदत्त शत जयति । ग्राम शत दण्डयति । ज्ञागम्यद्यर्थधेरणि कर्ता णौ ॥१।२११२१॥ अकर्म- कस्य घिसंज्ञा वक्ष्यते । ज्ञार्थाना गम्यर्थानामधर्थाना धीना चाण्य- न्ताना धूना य कर्ता सणौ कर्मसज्ञो भवति । ज्ञार्थे, ज्ञापयति माण- वक धर्मम् । दर्शयति माणवक ग्रामम् । गम्यर्थे, गमयति माणवक ग्रामम् । अद्यर्थे,भोजयति माणवकमोदनम् | आशयति शाययति वा माणकम् । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिद मेतेपामेवाणी कर्ता ण्यन्ते कर्मसज्ञ । तेन, पाचयति ओदन देवदत्तेन । अणि कर्तेति किम् । भयन्ताप्णौ यथा न स्यात् । गमयति देवदत्तो यज्ञदत्तेन जिन- दत्तम् । आदिखाद्यो प्रतिषेधो वक्तव्य । आदयति खादयति यान्न देवदत्तेन । भक्षेरहिंसार्थम्य च । भक्षयति पिण्टी देवदत्तेन । अहिंसार्थम्येति किम् । भक्षयति बलीवान् यवान् । नीवह्यो प्रापणार्थत्वान्न कर्मसज्ञा । नाययति यायति वा अजा देवद- तेन । गत्यर्थसभवे तु स्यादेव । वाहयन्ति वरीवर्दान् यवान् । (१) अय तु विशेष - प्रधानमण्यभिधये सादानाइर्दिकमणाम । दुहादीना यो कर्तुथ फर्मग ॥१॥ - मप्रधाने ·१२५ मैनेन्द्रप्रक्रियायां मकृतेन कर्मणा अकर्मका इहाभिप्रेताः । तेन कालादिकर्मकाणां फर्ता फर्मसंज्ञो भवत्येव | मासमासयति देवदत्तम् । शब्दे च ॥ १।२।१२२ ॥ कर्मभावेन क्रियाभावेन च शब्दे वर्तमानस्य धोरणि यः कर्ता स णौ कर्मसंज्ञो भवति । शब्दकर्मणः, श्रावयति उपलम्भयति वा देवदत्तं शब्दम् । शब्द- क्रियस्य, जल्पयति देवदत्तम् । चकारेण, पूर्वसूत्रे ग्रहणमकृत्वा पृथग्विधानेन वाऽनुक्तसमुच्चयः। तेनेह न, हाययति क्रन्दयति वा देवदत्तेन । हकोर्नवा ॥ १।२ । १२३ ॥ कोरणि यः कर्ता स णो नवा कर्मसंज्ञो भवति । विहारयति देवदत्वं देवदत्तेन वा ।। विकारयति सैन्धवान् सेन्धर्वा । प्राप्ताप्राप्तविकल्पोयम् | चकारा- नुकर्षणादमिवादिदृश्योर्वा दविषये । अभिवादयते गुरु देवदत्त देवदत्वेन वा । दर्शयते राजानं भृत्यान् मृत्यैर्वा । फर्मवाधिशीस्थासः ॥१ । २ । ११६ ॥ अधिपू. र्याणां शीट् स्था आस् इत्येतेपामाधारो यस्तत् कारक फर्मसंजमेव भवति । ग्राममधितिष्ठति । पर्वतमधिशेते । प्रासादमध्यावे । एवकारः पुलिकाधिकरणसज्ञासमावेशनिवृत्त्यर्थः । वसोऽनपाध्याडः ॥१ । २। ११७ ॥ अनूपाध्यार- पूर्वस्य वसतेराधारो यस्तत् फारकं कर्मसंनं भवति । गिरिमनुव- सति, उपवसति, अधिवसति, आवसति या । अभिनिविशय ॥ १।२ । ११८ ॥ अभिनिपूर्वस्य विशवराधारो यस्तत्कारर्फ फर्मसंह मयति । गेहममिनिविशते । .

·बिमक्त्मा । चकारात्कचिदंधिकरणसंज्ञापि । तेन अर्थप्वमिनिविष्ट । अन्तराऽन्तरेण योगे ॥१।४।३ ॥ निभ्यामाभ्यां योगे इब् भवति । अन्तरा गन्धमादन कुरवः । ताप्राप्तौ वचनम् । अन्तरेण विद्युत्भं सौमनसं च देवकुरवः । मोक्षमन्तरेण नात्य- न्तं सुखम् । क्वचिदन्यैरपि योगे योगग्रहणसामर्थ्यात्स्यात् । तेन यमित ,परितः,समया,निकषा,हा, प्रतियोगेषूपसंख्यानम् । अभितः परित. समया निकषा वा ग्रामम् । हा देवदत्तम् । घृणीप्व भद्रे प्रतिभाति यस्त्वाम् । उभसर्वतसोः कार्यों धिगुपंर्यादिषु त्रिषु । कृतद्वित्वेष्विपा योगस्ततोऽन्यत्रापि दृश्यते ॥३॥ उभयतो ग्रामम् । सर्वतो ग्रामम् । घिग् देवदत्तम् । अधोऽ. पो ग्रामम् । अध्यधि ग्रामम् । उपर्युपरि पर्वतम् । अन्यत्रापि । विना धर्म कुतः सुखम् । अपिशब्दान्नच कचित् । हा तात । कालावन्यविच्छेदे ॥ १।४।४ ॥ द्रव्यगुणक्रियाभिः कास्न्येन कालाध्वनोः सम्बन्धे वर्तमानाभ्या कालाध्वम्यामिन्म. वति । अधिकरणस्य सम्बन्धस्य वा विवक्षायामीपि ताया वा प्राप्तायां वचनम् |मास गुडाप्पा । शरदं मथुरा रमणीया । मास- मधीते । कोश सिकता । योजनं दीर्घः पर्वत । योजनमधीते। (१)अभिनिविशित्यानुपा मविस्ताया पत्र भदा तदेतत् प्रवृत्तिरित्यर्धस्वीकारणो- स्तप्रयोगे न दोष इति मावः । मभिनिवेश भाग्रह । (२) अन्तरा इत्यतृतीयान्तसाहचर्यादन्तरेगेति भतृतीयान्तम् , अन्वरेत्या- पारपर्यादन्तरा इस्पटावन्तमिति बोध्यम् ।

·१२६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां अविच्छेदे किम् ! मासस्य द्विरधीते । क्रोशे पर्वत,कोशस्य एक- देशे इत्यर्थः । वीप्सत्यंभूतलक्षणेभिनेप् ॥१।४।११॥ वीप्से- स्थम्भूतलक्षणेप्वर्थेषु अभिना योगे इन्भवति गितिसंज्ञाप्रति- पेधश्च । वीप्सायां, वृक्षं वृक्षमभि सिञ्चति । गितिसंज्ञाप्रति- पेधात् पत्वप्रतिपेधादिश्यते से । इत्थंभूते, साधुर्देवदतो मातर- मभि स्थितः । लक्षणे, वृक्षमभि सजति । भागे चानुमतिपरिणा ॥१।४।१२ ॥ मागेर्थे वी- प्सादिषु चानुपातिपरिनिर्योग इन्भवति गितिसंज्ञाप्रतिषेधश्च । भागोंश. । यदत्र मामनु प्रति परिवा स्याचद्दीयताम् । वीप्सायां, वृक्षं वृक्षमनु प्रति परि वा सिञ्चति । इत्थंभूते, साधुर्देवदतो मात- रमनु प्रति परिवा । लक्षणे, वृक्ष प्रति पर्यनु वा विद्योतते विद्युन् । हेतावनुना ॥ १। ४ । १३ ।। हेत्वर्थे अनुना योगे इन्म. पति गितिसंजापतिपेयश्च । जिनस्य ज्ञानोत्पत्तिमन्वागमन् सुराः । जिनस्य जानोत्पत्तिमन्यागमनम् । इत्थम्भूते लक्षणे चानु- ना योगे पूर्येण सिदैव तथापि येन नाप्राप्तन्यायेन शेषतायाः सोपवादो हेत्वर्थे तु परत्वाद्धा प्रसज्येतेति वचनम् । भार्थे ॥१॥ ४ ॥ १४ ॥ सहाथै अनुना योगे इन्मपति गितिसनाप्रतिपेधश्च । पर्वतमनु वसिता नगरी । पर्वतेन सह सम्बद्धेत्यर्थ । हीने ॥ १।४।१५॥हीनार्थे चोत्येऽनुना योगे इन्भवति गितिसंज्ञापतिपेधश्च । उत्कृष्टापेक्षयेय हीनः म्यादिति सामर्थ्यादधिके इप् । अनु समन्तभद्रं तार्किकाः। वादिराजमनु शाब्दिका. ।

·विभक्त्यर्थाः । १२७ उपेन ॥१॥४॥ १६ ॥ हीनार्थे थोत्ये उपेन योगे इन्भ- वति गितिसज्ञाप्रतिषेधश्च । उप सिद्धसेनं वैयाकरणाः । स्वतन्त्रः कर्ता॥१।२ । १२४ ॥आत्माधीनः स्वतन्त्रः। क्रियासिद्धी स्वतन्त्रो योर्थस्तत्कारक कर्तृसंगं भवति । साधकतमं करणः ॥ १। २ । ११३ ॥ क्रियया अति- शयेन साधकं साधकतम, तत्कारक करणसंज्ञं भवति । तमाहणं किम् ? अन्यत्र तमग्रहणेन विना प्रकर्षो न लभ्येतेति । नेन आधारो- धिकरण' इत्यनेन मुख्यामुख्ययोरधिकरणत्वं सिद्धम् । तिलेपु तैलम् । गङ्गायां घोषः । पुल्लिङनिर्देशेनानयकाशया अपि परिक्रयणमिति संप्रदानसंज्ञया बाधा यथा न स्यात् । शतेन परिक्रीत. शताय वा । वचनसामर्थ्यात्संप्रदानसंज्ञापि । कर्तृकरणे भा॥१। ४ । २९ ॥ अनुक्ते कर्तरि करणे च कारके भा भवति । जिनदत्वेन स्तुतम् । वृतेनं जन्मानमुपैति मर्त्य । भेति वर्तमाने पुनर्भाग्रहणं प्रकृत्यादिभ्योपि भार्थम् । प्रायेण वैयाकरणः । दिवः कर्म ॥ १।२ । ११४ ॥ दिवः साधकतमं कारक कर्मसंज्ञ भवति । नपा निर्देशात्करणसंज्ञापि । अक्षान:र्वा दीव्यति। (१) स्वतन्त्रल कर्तृप्रत्ययसममिन्याहरे प्रधानीमनध्वाश्रयत्वम् । अत एव पदस्त. ण्डुलो देवदरोनेत्या फलस्य प्राधान्यपि देवदत्तस्स कत्तिसिद्धय विशेषण दत्त क्षणे । (२) दानेन भोग दयया सुरूप ध्यानन मोक्ष तपसेष्टमिदिम । सत्पेन वाक्य प्रशमेन पूजा वृतन जम्मानमुपैति मयं ॥॥ (३) प्रति, प्राय, गोत्र, मम, विषम, दिहोण, पञ्चा, साहस । भारति- गणोयम् ।

·१२८ जैनेन्द्रप्रक्रियामा सिद्धौ भा ॥१।४।५ ॥ क्रियाफलनिष्पत्तौ गम्यमाना- यामविच्छेदे यौ कालाध्वानी ताभ्यां भा भवति । मासेन प्राम- तमधीतम् । अवधारित चेत्यर्थः । सिद्धाविति किम् । मासमधीतं माभृतं न चानेनावधारितम् । अत्र 'कालाध्वनी'तीवेवं । सहाथैन ॥ १। ४ । ३०॥ योग इति मण्डूकप्लुत्यानु- वर्तते । सहार्थशब्देन योगेऽप्रधाने भा भवति । सह पुत्रेणागतः -पिता । अप्रधाने इति किम् ? प्रधाने पितृशब्दे मिडैकार्थत्वात् वैव । अर्थग्रहणात्साकंसासमंयोगेपि मा । अन्त्येनेतादिरिति ज्ञापनात्तदर्थसम्प्रत्यये, विनापि तद्योगं भा। येनाङ्गिविकारेत्यम्भावी ॥१।४ । ३१ ॥ अगि- विकारः शरीरविकृतत्वम् । अनेन प्रकारेण भवनमित्थम्भावः। नाशिनो विकार इत्यम्भावश्च लक्ष्यते ततो भा भवति । पादेन खजः । भवान् कमण्डलुना छात्रमद्राक्षीत् । अनिविकारेत्यादि किम् ! पादः खजोऽस्य । वृक्ष प्रति विद्योतते । हेतो॥१॥४३२ ॥ हेत्वर्थे तद्वाचिनो भा भवति । पिपया यशः । इह लौकिफफलसाधनयोग्यः पदार्थों हेतुयते। संज्ञो भा ॥ १ ॥ ४ ॥ २८ ॥ संपूर्वस्य जानातः कर्मणि या मा गवति । मात्रा मातरं वा संजानीते । स्मृत्यर्थे तु 'सार्थ- दयेपामिति वश्यते या ता। कर्मणोपेयः सम्पदानम् ॥ १।२।११०॥ दाना- थांनां धूना फर्मणा य उपेयोर्थस्तकारकं सम्प्रदानसंझं भवति । सम्मटाने॥2॥४॥ २३ ॥ मनुके संपदाने कारके- ·विभक्त्या । १२९ -ऽभवति । उपाध्यायाम गा ददाति । अन्वर्थसंज्ञत्वान्नेह, रज. कस्य वन, राज्ञो दण्डं वा ददाति । कर्मणेति किम् । गवा उपा- ध्यायमुपैति । तदर्थेऽप्सवचनातादयेप्यप् । युद्धाय सन्नझते । रथाय दारु । "सिद्धिरनेफान्तादि"त्यतोऽत्र कथञ्चिद्भेदाभेदोमय. विवक्षा प्रत्येतव्या। तेन यत्र भेद आश्रीयते तत्र सन्दर्शनपा- र्थनाध्यवसायादिक्रियाभि क्रियापि आप्या सती कर्म स्यात् । तयोपेयोर्थश्च सम्दानम् । रोचते देवदत्ताय मोदक । पत्ये शेते। स्वेभ्यो वर्षति । पुष्पेभ्यः स्पृयति । मित्राय कथयंति, क्रुध्यति, द्रुह्यति, ईति, असूयति, कुप्यति वा । यत्र नाश्रितो भेदस्तत्र 'क्रियाया कर्मध्यपदेशो नास्ति । भार्यामीठति । शम उपालम्भेर्थे भेद. .* । देवदत्ताय शपते । न्हुङ आत्मनिवे* 1 मित्राय न्हुते। अन्यत्र मिन न्हुते । राधीक्ष्योर्दैवालोचने* । पुत्राय राध्यति ईक्षते वा । पृष्टो गृहस्थाचार्य शुभाशुभ कथयतीत्यर्थ । अन्यत्र पुत्र- स्य राध्यति पुत्रमीक्षते च । प्रत्याड्पूर्वस्य शृणोतेरभ्युपगमे* / देवाय प्रतिशृणोति । अनुप्रतिपूर्वरय गृणातेश्च कथयितु प्रो- त्साहने * { आचार्याय अनुगृणाति प्रतिगृणातिचा। कचिदुभयम्। देवाय देव चा श्लाघते । देवाय देवं वा प्रणमति । गत्यर्थाना चेष्टायामसप्राप्तावुभयम् */ ग्रोमाय ग्राम वा गच्छति । चेष्टाया- मिति किम् । मनसा पाटलिपुत्र गच्छति । असप्राप्तापिति किम् । पन्थान गच्छति । अन्यत्राभेदविवव* ! कट करोति । सग्योश्च कुधिद्रुह्यो । मिनमभिऋष्यति अभिद्रुह्यति वा । धारेरुत्तमर्णः ॥११२।१११ ॥ ऋरणे उत्तम उत्तमर्ण।

·, जैनेन्द्रप्रक्रियायां धारयतेोंगे उत्तम! यस्तत्कारकं सम्प्रदानसझं भवति । देव- दत्ताय गां धारयते । उत्तमर्ण इति किम् ! शतं धारयति ( देवदत्तस्य ) दरिद्रः। परिक्रयणम् ॥ १।२।११२ । परिक्रीयतेऽनेनेति परि- झयणं, तत्कारकं सम्प्रदानसंज्ञं वा भवति पक्षे करणसंशं च । शताय शतेन वा परिक्रीतः । ध्वर्थवाचः कर्मणि स्थानिनः ॥ १। ४ । २४ ॥ ध्वर्थः क्रिया । स वाग् (उपपदं ) यस्य स ध्वर्थवाक् तस्य स्थानिनो (अप्रयुज्यमानस्य) धो. कर्मण्य भवति ।एधेभ्यो व्रजति । एधान्या- हतुं प्रजातीत्यर्थ. । ध्वर्थवाचः किम् ? प्रविश पिण्डीम् । स्थानिन इति किम् ? एधान्याहर्तुं याति । तुमर्थानावे ॥१।४ । २५ ॥ तुम्समानार्थस्तुमर्थः । तुमर्थे भावे वर्तमानो यस्त्यस्तदन्तान्मृदोऽभवति । पाकाय नजति । पक्तुं व्रजतीत्यर्थः । अत्र तदर्थायां क्रियाया त्यस्य विधानान्न तादर्थेनाप् । तुमर्थादिति किम् ? पाकः । नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवपड्योगे ॥१॥४॥२६॥ एतैोगेऽभवति । नमोहते । स्वम्ति प्रजाभ्यः । आशिपि कुश- लार्योगे प्राप्ता परामपि तां पूर्वनिर्णयेन वाधित्वाऽबेव भवति । स्वस्त्यस्तु गोम्य. | स्वाहा इन्द्राय । स्वधा पितृभ्यः । अल. मिति पर्याप्त्यर्थानां ग्रहणं, तस्मै प्रभवतीति निर्देशात् । तेन मल्लः प्रतिमलायालं प्रभुः समर्थो वा । वपडिन्द्राय । वाग्वि- भक्तयाः फारफविभक्ती बलीयसी । नमस्करोति चैत्यायतनानि ।

·। विभक्त्यर्थाः। कन्यामलङ्कुरुते । योगग्रहणादन्यैरपि योगे भवति । तेन हितयोगे उपसंख्यानम् । आरोचकिने हितम् । भिन्नविकारापती क्लप्त्यर्थ- धुप्रयोगे च* । मूत्राय प्रकल्पते सम्पद्यते जायते वा यवागूः । मि- नेति किम् ? मूत्रं सम्पद्यते यवागूः। विकारेति किम् ! देवदत्तस्य सम्पद्यते यवागूः। उत्पातेन ज्ञाप्यमाने च* । वाताय कापला विद्युत्। प्रकृष्यगर्दै मन्यकर्मण्यजीवे वा ॥१४॥२७॥ जीव- चर्जिते देवादिकमन्यते. कर्मणि वान्भवति अतिशयतिरस्कारे ग- भ्यमाने । न त्वां तृणाय तृणं वा मन्ये । प्रकृप्येति किम् ! न त्वां काष्ठ लोठं नावमन्ने वा मन्ये । विकरणनिर्देशः किम् ! ता- नादिकयोगे यथा न स्यात् । न त्वां तृणं मन्वे । अजीव इति किम् । न त्वा श्वानं शृगाल वा मन्ये । गर्हग्रहाद्युप्मत्प्रयोगाना। ध्यपाये ध्रुवमपादानम् ॥ १।२।१०९॥ बुद्धया कृतः प्राप्तिपूर्वको विश्लेषो ध्यपायस्तत्र साध्ये यद् ध्रुवम्( अवधिभूतं ) कारकं तदपादानसंज्ञं भवति । काऽपादाने ॥१।४ । ३७ ॥ अपादाने कारके का म. चति । प्रामादागच्छति चैत्र । घावतोश्वात्पतितः । धीग्रहणं किम् ! कायप्राप्तिपूर्वक एव यथा न स्यात् । आचार्यादधीते । शृङ्गाच्छरो जायते । मेपौ परस्परतोऽपसर्पतः । अधर्माज्जुगुप्सते. धर्मात्प्रमाद्यति । व्याघ्राद्विमेति । चौरात् त्रायते । अध्ययनात्परा. जयते । यत्रेभ्यो गां वारयति क्षेत्रे । उपाध्यायादन्तर्भवति गङ्गा (१) मानपावातिलोहिनी । पोती वाय बिया दुमिक्षाय सिता भवेत् । इति ।

·0 १३२ जैनेन्द्रप्रक्रियायाम हिमवत प्रभवति। विवक्षात कारकप्रत्ति ।तेनेह न,नटम्य गाथा शृणोति । ध्रुवमिति किम् ? अरण्ये निभेति । केति योगविभागा- दन्यत्रापि भवति । तेन प्याप्रयोगे कर्माधिकरणयो का वक्तव्या । प्रासादात्प्रेक्षते । आसनात्प्रेक्षते । प्रासादमारुह्य, आसने उपविश्ये- त्यर्थ । प्रश्नाख्यानयोश्च । किं देवदत्तो व्याकरणात्कथयति । आ- ख्यानेप्येवम् । यतोऽध्यकालपरिच्छेदस्तत्र च, कायुक्तादध्वनो वा वेप्च, कालात्तु ईव्यक्तव्या । गवेधुमत साकाश्य चत्वारि योजनानि चतुर्पु वा योजनेषु । कार्तिक्या आग्रहायणी मासे । दिक्छब्दान्यारादितरतेञ्चुदावाहियुक्ते ॥११४।३८॥ एतैर्युक्ते का भवति । इयमस्या उत्तरा । शब्दग्रहणादिशि दृष्टो य शब्दस्तेन देशकालवृत्तिनापि योगे स्यात् । पूर्वो ग्रामात् । पूर्वो ग्रीष्माद्वसन्त । अवयवयोगे प्रतिषेधो वक्तव्य । पूर्व छात्राणा- माम त्रयस्व । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । अन्यो व्यतिरिक्तो वा देव- दत्तात् । आराद्गृहात्क्षेत्रम् । गृहाद् दूरेन्तिके वेत्यर्थ । अत्र दूरा- न्तिकार्थरिति ताया प्राप्ताया वचनम् । इतरो निर्दिश्यमानप्रति- योग्यर्थ । इतरो देवदत्तात् । ऋते धर्मात सुखम् । अञ्चुगु, प्रा ग्रामात् । आ, दक्षिणा ग्रामात् । आदि, द क्षणाहि प्रामात् । अञ्चुवाऽऽ युक्ते 'तातसथे' इति प्राप्ता ता बाधितु वचनम् । कर्णेऽमर्तरि ॥१। ४ । ३३ ॥ कर्तृवर्जिते हेतुभूते गणे फा भवति । भाऽपवादोयम् । शताबद्ध । अकर्तरीति किम् । शतेन बद्ध । अत्र कर्थ विवक्षित रणम् । केति योगविभागा- द्धेतौ कापि । कृतकत्वादनित्य । अनुपब्लधेर्घटो नास्ति ।

·विभक्त्यर्था । गुणे श्रीदत्तस्यास्त्रियाम् ॥१॥ ४॥ ३४ ॥ अस्त्री- लिश गुणे हेतौ का वा भवति । पक्षे तूक्ता भा । जाड्याज्जाव्येन वा बद्ध । गुणे किम् ? धनेन कुलम् । अस्त्रियामिति किम् । बुद्धया मुक्त । काऽऽडा मर्यादावचने ॥ १।४ । २०॥ मर्यादावच- ने आडा योगे का भवति गितिमज्ञाप्रतिषेधश्च । आ पाटलि- पुत्राद्वष्टो देव । ईपा सिद्धे वचनग्रहणमभिविध्यर्थम् । सेन आ कुमारेभ्यो यश प्रसृत समन्तभद्रस्य । चर्जनेऽपपरिभ्याम् ॥ १। ४ । २१ ॥ विवक्षितेनासम्ब- न्धो पर्जनम् । आभ्या योगे का भवति वर्जने गितिसज्ञाप्रति पेपश्च । अप परि वा त्रिगर्तेभ्यो वृष्टो देव । वर्जने इति किम् । ओदन परिसञ्चति । यतः प्रतिदाप्रतिनिधी प्रतिना ॥११४१२२॥ प्रतिदान प्रतिदा। मुख्यस्य सदृश प्रतिनिधि । प्रतिना योगे यत प्रतिदा प्रतिनिधिश्च तत का भवति गितिसज्ञाप्रतिषेधश्च । तैल सर्पिप प्रतियच्छति। सर्पिहीत्वा तेल ददातीत्यर्थ । अभयकुमार श्रेणिकत प्रति । अभयकुमार श्रेणिकसदृश इत्यर्थ । पृथग्विनानानाभिर्भा वा ॥ १ । ४ । ४१ ॥ एतैर्युक्ते वा भा भवति पक्षे का च । पृथग् देवदत्तेन देवदत्ताद्वा । एव विना नाना । त्रयाणा ग्रहण पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । हिरुग् देवद- (१) दत्तस्य प्रतिनियातन मातदानम । (२) मुख्यस्याभाव तसदृश उपादीयते य स प्रतिनिध । सति ·जैनेन्द्रप्रक्रियामा घस्य । करणे स्तोकाल्पकृच्छुकत्तिपयेभ्योऽसत्त्ववचनेभ्यो माके वक्तव्ये । स्तोकेन स्तोकाद्वा मुक्तः । एवमल्पादिभिः। असत्त्ववच- नेभ्य इति किम् ? स्तोकेन विपेण हतः । विवक्षातः कारक- प्रवृत्तिः । तेन स्तोकं चलति इत्यपि । दूरान्तिफार्थस्ता च ॥१४ । ४२॥ दूराथै रन्तिका- थश्च युक्ते ता भवति का च । दूरमन्तिकं वा ग्रामस्य ग्रामाद्वा । एवं विप्रकृष्टाभ्यासादिभिः । तेभ्य इप् च ॥१।४। ४३ ॥ दूरान्तिकार्थेभ्यस्तु इब्भ- वति का च । चकारादा चदूर दूरेण दूराद्वा ग्रामस्य । अन्तिक- मन्तिकेन अन्तिकाद्वा ग्रामस्य । एवं विप्रकृष्टाभ्यासादिभ्यश्च । असत्त्ववचनेभ्य इति वक्तव्यम् । तेनेह न । दूरस्य पथः शम्बलम् । ता शेपे ॥१।४ । ५७॥ कर्मादिकारकाणामविवक्षा मृदातिरेको वा स्वस्वामिसम्बन्धादि. शेषस्तत्र ता भवति । नटस्य शृणोति । स्वस्वामिसम्बन्धसमीपसमूहविकारावयव- स्थानादयस्तार्था । राज्ञः स्वम् । मद्राणां राजा । देवदत्तस्य भ्राता । नामस्य समीपम् । यवानां राशिः । यवानां धानाः । देव- दत्तस्य हस्तः । गो. स्थानम् । अबादयो नियताः कर्मादयस्त्व- नियताः, इति तेभ्यस्ता मा भूदिति शेपमहणम् । ता हेतौ ।।१।४।३५ ॥ हेतुशब्दे प्रयुक्त हेत्वर्थे ता भवति । भिक्षाया हेतोर्वसति । सर्वनाम्नो भा च ॥१।४ । ३६॥ हेतुशब्दे प्रयुक्ते सर्वनाम्नो भा भवति ता च । केन हेतुना वसति, फस्य देतोर्वा । .

·विभक्त्यर्थाः।
निमित्तकारणप्रयोजनहेतुषु प्रयुक्तेतु सर्वासां प्रायो दर्शनमित्यनु-
तस्य चकारात्संग्रहः । किं निमित्तं, केन निमित्तेन, कस्मै नि-
मित्ताय, कस्य निमित्तस्य, कस्मिन्निमिते वा वसति । एवं का-
रणादिषदाहार्यम् । प्रायोग्रहणादिन्न ।
ताऽतसर्थे त्येन ॥२॥ ४ ॥ ३९ ॥ वक्ष्यतेऽतस् । तत्स-
मानार्थेन त्येन योगे ता भवति । ग्रामस्य उत्तरत उपरि उप-
रिष्टात् पश्चात् पुरः पुरस्ताद्वा ।
इथेनेन ॥१।४।४०॥ एनेन योगे इन्भवति । दक्षि.
णेन विजयार्द्धम् । तेति एनेनेति वा योगविभागाचापीति के.
चित् । दक्षिणेन ग्रामस्य ।
ज्ञोऽस्वार्थे करणे ॥ १।४।५८॥ स्वार्थोऽवबोधनम् ।
अस्वार्थे वर्तमानस्य जानाते करणे ता भवति । सर्पिपो जा.
नीते । करणभूतेन सर्पिपा ईक्षते प्रवर्तते वेत्यर्थः । करणस्य
शेपत्वाविवक्षाया तार्थं वचनम् ।
स्म्रर्थदयेशा कर्मणि ॥१।४ । ५९ ॥ स्मृत्यर्थाना धूनां
दय ईशश्च कर्मणि शेपत्वेन विवक्षिते ता भवति । अर्थस्य स्म-
रणम् । सर्पिपो दयनमीशन वा ।
प्रतियत्ने कृतः ॥१।४।६० ॥ प्रतियत्नः समीहा !
फरोते. कर्मणि शेपे ता भवति प्रतियत्ने गम्ये । एधो दकस्यो-
पस्कुरुते । काण्डगुणस्योपम्कुरुते । प्रतियत्ने किम् ? कटं करोति
बुद्धया । शेष इत्येव । एधो दकमुपस्कुरुते ।
रुजर्थस्य भाववाचिनोऽज्वरिसन्ताप्योः॥१॥ ४६॥

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां भावकर्तृकाणां रुजानां कर्मणि, शेषे ता. भवति ज्वरिसंताण वर्जयित्वा । चौरस्य रुजति रोगः । वृषलत्यामयति रोगः । भावकर्तृकाणामितिः किम्?. मधुराशिनं रुजात श्लेमा.। अज्वार- संताप्योरिति. किम् ? आयुनं ज्वरयति ज्वरः । अत्याशिनं संता- पयति ज्वरः । शेष इत्येवः। चौरं रुजति रोमः। आशिषिनाथः ॥.११ ४:। ६२ ॥ आशी:क्रियस्य. नाथतेः कर्मणि शेपे ता भवति । पयसो नाथते । पयो मे भूयादि त्यर्थः ..आशिषीति किम् ? माणवकमुपनाथति अङ्ग पुत्राधीप्वेति। जासनिप्रहणनाटकाथपिपां. हिंसायाम् ॥ १:। ४.१६३ हिंसा क्रियाणामेषां कर्मणि शेपें ता भवति। चौरस्यो: ज्जासयति।. देवादिकस्य तु न ग्रहणमहिंसार्थकत्वात् । नियोः समुदितयोर्व्यस्तयोर्विपर्यस्तयोर्वा ग्रहणम्। चौरस्यः निप्रहन्तिः प्रहन्ति प्रणिहन्ति वा । चौरस्योन्नाटयतिः । चौरस्यात्नाथः यति । त्रिपु कृतदीत्वोच्चारणं किम् ? दस्युमजीजसत् । वृषलस्यः पिनष्टि । हिमायामिति किम् ? धानाः पिनष्टि.। अभावकर्तृ. : फार्थ वचनम् । व्यवहपणोः सामर्थे ॥१।४।६४ ॥ एतयोः कर्मणि शेपे ता भवति समानार्थे गम्येः। क्रयविक्रययो ते च समाना- र्थत्वम् । सहस्रस्य व्यवहरते पणते वा । तौदादिकस्य पणते- ग्रहणम् | सामर्थ्य किम् ! शलाका व्यवहरति । देवान्पणायते. स्तोतीत्यर्थः । (१) विक्षिपतीत्यर्थ.।

·विभक्त्यर्था । दिवश्च ॥ १।४।६५॥ व्यवहपणिसमानार्थस्य दिवस कर्मणि ता. भवति । सहस्रस्य दीव्यति । सामर्थ्य एव । साधन दीव्यति । चकारोऽनुक्समुच्चयार्थ । सेन, सक्तूना पूर्ण । ओद- नस्य तृत । नात्र शेषविवक्षा, उत्तरत्र बाधनात् । वा गौ।।११४ १६६ ।। गिपूर्वस्य दिव' कर्मणि वा ता भवति । सहसत्य सहस्र वा प्रतिदीन्यति । सामयें एव। शलाका प्रतिदीव्यति। कालेऽधिकरणे सुजथें ॥ १।४।६७ ।। प्रयुक्त इति दूरादनुवर्तते । कालवाचकेऽधिकरणे शेषे ता भवति सुजथै त्ये प्रयुक्त सतिः । पञ्चकृत्योऽन्हो मुझे। प्रयुक्त इति किम् गम्य- माने यथा न स्यात् । अहनि मुड़े । द्विस्त्रिति गम्यते । शेष एव । द्विरहन्यधीते। कर्तृकर्मणाः कृति ॥ १।४।६८॥ कृति प्रयुक्त अ. नुक्ते कर्तरि कर्मणि च ता भवति । भवत शायिका | यवाना लावक । कृतीति किम् । कृतपूर्वी कटम् । (१) नन्विह कर्तृकमभ्या क्रियाशियत तदाचा धुव करमान्वयफरक वययाग्य साबच्छेदकरूपेण साध्यत्वेन धुभिरेव तापस्थित शोध इत्यादी हो न तन रूप गोपरिथातरिति न तन कारकन्वय एतत्सत्युदाहरणशनाद् पाश्च रूपयामि सचत्र मिड्यागे न शति निषेधात पारिशेयरुयोमे स भविष्याति किं तन? इति चन्न, अहणाकदन्तशक्तियप्रपोम्योपस्थिििवषयक्रियाकमगारतप्रसवप्यष शक्तिप्रहमात्रप्रयोज्योपास्थितिविषयाक्रयाया कर्तृकम गो सूत्रस्यारवृत्त कृती कमि स्पत्र सकर्मकप्रकृतिकभावनान्तस्य ईशव तिमात्राविषयताया माध्यममालन तस्य कर सत्य काप्यप्रयागेण हृदन्तममुक्षय क्या क्रियोपरथापरवात तण्डसाना पाचार इत्यादौ तु पचमाद. पृथप्रयागेम तम्मामास्यापि सत्वेन फरन्तरतायोन्यो- पस्थितिविषयल निसाया भस्पति दिक् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया द्विमाप्तौ परे ॥ १।४। ६९॥ द्वयो प्राप्तियस्मिन्कृति तत्र कर्मण्येव ता भवति । रोचते मे ओदनस्य भोजनम् । द्वयो. प्राप्तियस्मिन्निति किम् ? भिन्नेधिकरणे यथा न स्यात् । आ- श्चर्यमिदमतिथीना प्रादुर्भाव., ओदनस्य च न पाक । अका- कारयो प्रयोगे नेति वक्तव्यम् । भेदिका जिनदत्तस्य काठानाम् । चिकीर्षा जिनदत्तस्य काव्यानाम् । शेपे विभापा* । अकाकारापे- क्षया शेपस्य स्त्रीत्यस्य ग्रहणम् । विचित्रा सूत्रस्य कृतिराचार्य- 'स्याचार्येण वा केचिदविशेषेणेच्छन्ति । विचित्र शब्दानुशासन- चार्येण वा। क्तस्याधिकरणे ॥११४१७० । अधिकरणे य तस्त. 'स्य प्रयोगे ता भवति । 'न शितेति प्रतिषेधे प्रासे वचनम् । इदमेषामासित भुक्त शयित गत वा। अधिकरणस्य तेनोक्त- त्वान्मिडेकार्थे इति वा। भवति ।।१।४। ७१ ॥ भवति काले विहितस्य तस्य मयोगे ता भवति । राज्ञा मतो बुद्ध पूजितो वा । शेषविव- क्षाया तु सर्वत्र प्राप्यते ता। छात्रस्य हसितम् । न सितलोकखार्थतनाम् ॥ १ । ४ । ७२ ॥ झि त ल उ उफ खार्थ तृन् इत्येतेषा प्रयोगे ता न भवति । कर्तृकर्म- जोरित्यस्य प्रतिषेधोयम् । झि, कट कृत्वा । कट कर्तुम् । त , देवदत्तेन कृत कट । कृतवान्कट देवदत्त । ल , कट कुर्वन् कुर्वाणो वा । उ , ओदन वुमुक्षु । उक , आगामुको वारा- सीम् । उकप्रतिषेधे कमेरप्रतिषेध * । वृपल्या. कामुक ।

·विमक्त्यर्थाः। खार्थः, 'सुकरः कटो भवता । तृनिति शतृशानाविति तृशब्दा- दारभ्य तृनो नकारेण प्रत्याहारः । धान्यं यवमानः । जैनेन्द्र- मधीयन् । वदिता जनापवादान् । द्विषः शतुर्वा* | चौरं चौरस्य या द्विपन् । वत्स्यत्यऽकस्य ॥१ । ४ । ७३ ॥ वय॑ति काले वय॑तीति विहितस्याकस्य योगे ता न भवति । कटं कारको बजति । वस्य॑तीति किम् ? ओदनस्य भोजकः। वय॑तीति विहितस्येति किम् ? वर्षशतस्य पूरकः । शेषविवक्षायां सर्वत्र स्यादेव ता । आधमये चेनः॥१।४ । ७४ ।। आघमण्ये वय॑ति काले विहितस्येनः प्रयोगे ता न भवति । शतं दायी। आध- मर्ये वय॑ति इति किम् ? अवश्यंफारी कटस्य । व्यस्य वा कर्तरि ॥१।४।७५ ॥ व्यसंज्ञकस्य प्रयोगे फर्तरि या ता भवति । भवतो भवता वा कटः कर्तव्यः । कर्त. रीति किम् ? ज्ञेयो माणवको गाथानाम् । भव्यज्ञेयादिसूत्रेण फर्तरि ज्ञेयशब्दो निपात्यते । अत्र कर्मणि नित्यं ता । वेति व्यवस्थितविभाषाश्रयणात् द्विप्राप्तौ परे इत्यस्यास्ताया व्यप्र. योगे प्रतिषेधः । तेन नेतन्या ग्राममजा देवदत्वेन । भाऽतुलोपमाभ्यां तुल्पाथैः ॥ १।४।७६ ।। तुलोप- माशब्दाभ्यामन्यैस्तुल्यार्थर्युक्ते वा भा भवति । पक्षे शेपे ता । तुल्यो देवदत्वेन देवदत्तस्य वा। अतुलोपमाभ्यामिति किम् । नास्ति तुला उपमा वा सनत्कुमारस्य ।

·१४० जैनेन्द्रप्रक्रियायो अ चाशिष्यायुष्यमद्भद्रकुशलसुखहितार्थैः ॥ १।४। ७७ ॥ आयुष्याद्यर्थ कर्युक्तेऽव्या भवत्याशिषि गम्यमानायाम् । पक्षे शेपे ता | आयुष्यं चिरंजीवितं वा देवदत्ताय देवदत्तस्य वा भूयात् । एवं मद्राद्यर्थकैर्युक्तेपि । चकारादर्थाथैरपि युक्ते वाऽप् | अर्थः प्रयोजनं वा देवदत्ताय देवदत्तस्य वा । आशिपि किम् ! मद्रमस्ति देवदत्तस्य । आधारोधिकरणः ॥ १।२।११५॥ क्रियाश्रययोः फर्तृकर्मणोराधारो यस्तत्कारकमधिकरणसंज्ञ भवति । ईवऽधिकरणे च ॥ १।४।४४ ॥ अधिकरणे ईन्भवति दूरान्तिकार्थेभ्यश्च । औपश्लेषिकवैपथिकावमिव्यापक इत्यपि । आधारस्त्रिविधः प्रोक्तः कटाकाशतिलेषु च ॥ ४ ॥ कटे आस्ते । स्थाल्यां पचति । आकाशे शकुनयः । यद- धांना यस्य स्थितिः सोप्याधारः । गुरौ यसति । विभागाप्रती- तेरभिव्यापकः । दधनि सर्पिः । दूरेऽन्तिके वा ग्रामस्य । तेभ्य इप्के चोक्ते । क्तस्येन्विषयस्य कर्मणीब्वक्तव्या* | परिगणिती ज्योतिपि । परिगणितमनेनेत्यस्मिन्विग्रहे इष्टादेरिति कर्तरीन् । निमिचात् कर्मसंयोगे च*। चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । केशेषु चमरी हन्ति सीम्नि पुष्कलको हतः ॥ ५ ॥ ईविति योगविभागात्सिद्धमेतत् । (१) इनो विषयस्य-प्रकृतेः कान्तस्य कर्मणीत्यर्थः । तेन कृतपूर्वी कटमित्यत्र न।

·विभक्त्याः । यद्भावाद्भावगतिः ॥१।४।४५ ॥ यस्य क्रियया क्रियान्तरज्ञानं स्थाचत्रेभवति । देवार्चनायों क्रियमाणायां गतः। यद्भावादिति किम् ? यो जटामिः से मुके। पुनर्भावग्रहण किम् ? मुक्तवान् स देवदत्तः । ता चानादरे ।।१।४।४६ ।। अनादरे गम्यमाने यस्य क्रियया क्रियान्तरज्ञानं स्यावत्र ता ईच भवति । कोशतः फ्रोशति वा प्राधाजीत् । अत्रावज्ञानेन क्रोशनेन प्रव्रजनभावो यो लक्ष्य। स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिमतिभूमस्तैश्च ॥१ । ४ । ४७ ॥ एतैर्युक्ते तेपौ भवतः । गवां गोपु वा स्वामी । चकारस्तेपोरनुवर्तनार्थः । अन्यथा पूर्वत्र चानुकृष्टाया ईपोऽनु- वृत्तिर्न स्यात् । प्रसूतेन योगे ईपि इतरैस्तु तायां प्राप्तायां वचनम् । कुशलायुक्तन चासेवायाम् ॥१॥ ४ । ४८ ॥ आम्यां युक्ते तेपो भवतस्तत्परतायां गम्यमानायाम् । कुशलो विद्याग्रहणस्य विद्या ग्रहणे वा । आयुक्तस्तपश्चरणस्य तपश्चरणे वा । आसेवाया- मिति किम् ! आयुक्तो गौः शकटे । आकृप्य युक्त इत्यर्थः । यतच निरिणम् ॥ १ । ४ । ४९ ॥ जातिगुणक्रि- याभिः समुदायादेकदेशस्य पृथयारणं निर्धारण यतस्ततन्तेपौ मवतः । मनुष्याणां मनुष्येषु वा क्षत्रिय. शूरतमः। नारीणा नारीपु वा श्यामा दर्शनीयतमा । अध्यगानामध्चगेषु या धा- वन्तः शीघ्रतमाः 7 प्रपश्चार्थमिदम्- इदमन्तराप्यधिकरणसम्ब- न्धविवक्षायां तेपो. सिद्धत्वात् । तेन छात्राणां छात्र वा भवे- यपटुः । ..

·जैनेन्द्रप्रक्रियायो विभक्ते का॥ १।४। ५० ॥ भिन्नजातीयात्समुदाया- द्गुणादिना पृथकरण विभक्त-निर्धारण, तत्र का भवति । अयम- स्माद्विलक्षण ।अयमस्माल्लघु ।इदमपि प्रपश्चार्थ-ध्यपायत्वेनापादा- नस्वसिद्धे । साधुनिपुणेना यामीवऽमतेः ॥ १। ४। ५१॥ प्रतेरप्रयोगे आभ्या योगे ईन्भवत्यर्चाया गम्यमानायाम् । मातरि साधु । पितरि निपुण । अर्चायामिति किम् । साधुनिपुणो वा राज्ञोऽमात्य । प्रतिग्रहणमगितिसज्ञानामभिपर्यन्तानामुपलक्षणम् । मातर प्रत्यभि अनु वा साधु । मसित्तोसुकाभ्यां भा च ॥ १।४। ५२॥ आभ्यां युक्त भा भवति ईप्च । केशै केशेषु वा प्रसित । प्रसक्त इत्य- र्थ । के केशेषु वोत्सुक । उसि भे॥१॥ ४ ॥ ५३॥ भवाचिनि भेपौ भवत उस्वि- पये । पुष्येण पुष्ये वा पायसमश्नीयात् । पुष्येण युक्त काल इति विग्रहे कृतस्याण उस वक्ष्यते । उस्विपये इति किम् । मघासु ग्रह । क्रियामध्ये केपौ ॥१॥४॥ ६ ॥ क्रिययोर्मध्ये यो फालावानौ ताभ्या केपौ भवत । अद्य भुक्त्वा मुनिद्वर्यहाद् द्वयहे या भोक्ता । इहस्थोयमिप्वासो लक्ष्य कोशारकोशे वा विध्यति । ईवधिके ॥१॥ ४॥ १७ ॥ उपेन योगे ईव्भवत्यधिकार्थे घोत्ये । उपनिष्के कापणम् । ईश्वरेऽधिना ॥१।४ । १८॥ ईश्वरेशितव्यसम्बन्धे ·सविघा हंसः। घोत्येऽधिना योगे ईव्भवति गितिसंज्ञाप्रतिषेधश्च । वा कृा- धिरित्यतो विभाषावलोकनात् पर्यायेणेश्वरादीशितव्याचे । अघि मेघेश्वरे कुरवः। अधि कुरुपु मेघेश्वर । विभक्तयर्थे हसो वक्ष्यते। सोऽत्र न भवति, अस्य सम्बन्धस्य कारकत्वाभावात् । इति विभक्त्यर्थाः। अथ सप्रकरणम् । सोहि चतुर्धा, तत्र हसो दयते सर्वतः प्राक् । समर्थः पदविधिः॥१।३११॥ परिभाषेयम् । सर्वः पदसम्बन्धी विधि समर्थपदाश्रितो वेदितव्य. । तत् सामर्थ्यमे- फार्थीमावः परस्परव्यपेक्षा च । तत्र सविधिनामधुहृद्विधिषु स्वभावत एकार्थीभाव. । अन्यत्र व्यपेक्षा । सः ॥ १।३ । २॥ आ पादपरिसमाप्रधिकारोयम् । समु- दाये वाक्यपरिसमाप्ति । तेन पदसमुदाये ससंज्ञा । वक्ष्यमाण- हादिसंज्ञासमावेशार्थ. पुल्लिङ्गनिर्देश । अन्यथा, नव्बाध्य आसम् ॥ १।२ । ९० ॥ अधिकारोऽयम् । आ साधिकारपरिसमाप्तेर्नपा निर्दिष्टो बाध्यो भवति । इति ससज्ञया सह हादिसज्ञा नेकन सतिष्ठेत । सुप्सुपा ॥ १।३।३ ॥ सुबन्त सुबन्तेन सह समस्पते । (१) विधिशब्द कर्मसाधन शेषषष्ट्या स , तदाह पदसबन्धीति । पदवि धश्च स सशदि तस्य च न सामर्थ्य माक्षाद्विशेषणसभवात् । अत माह समापदाश्रित इति । एव च सूत्रे समर्थपद् समाश्रिते ल क्षणिकमिति भाव । (२) एका मावे ससृष्टार्था व्यपेक्षायां तु सम्मदाय समेहिसायों का समर्थ । -- ·मैनेन्द्रप्रक्रियायो एतदधिकृतमी पादपरिसमाप्तेलक्षणं च । यदृच्छयाऽतर्कितोप- स्विते चित्रीकरणे चायमिप्यते । तेन काकतालीयादयः सिद्धाः। हः ॥ १।३ । ४ । अधिकारोयमापम् । शि विभक्तयभ्यासद्धयर्थाभावातीत्यसम्मतिव्यद्भिशब्द- प्रभवपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसम्पत्सोक्ल्यान्तोक्तौ १। ३ । ५ ॥ एप्वर्थेषु वर्तमानं यज्झिसंज्ञं तत्समर्थेन सुबन्तेन सह समस्यते स च हसंज्ञकः सो भवति ३ विभक्त्यर्थः कारकम् । स्त्रीविति अखपदविग्रहे ईबर्थद्योतकोऽधिः । स्त्री सुषु अघि इत्यलोकिको वाक्यविग्रहः । बोक्तं न्यम् ॥ १।३।९३ ॥सविधायकेषु सूत्रेषु वानि- र्दिष्ट न्यक्सज्ञ भवति । पूर्वम् ॥ १।३ । ९७ ॥ सवृत्तौ न्यक्संज्ञे पूर्व प्रयोक्त- व्यम् । इत्यधे पूर्वप्रयोगः । हश्चेति नपि 'प्रो नपीति प्रः । सत्वात्मृत्संज्ञा। सुपो धुमृदोः ॥ १।४।१४२ ॥ धुमृदोरवयवस्य सुप वति । इति सुप उप् । ततो मृत्त्वात्स्वादयः ३ तासां हा. दित्युप् । अधिस्त्रि सर्वत्र । अभ्यासः समीपम् । कुम्भस्याभ्यास इत्यथै वान्तेन वृत्ति । नातोम् त्वकायाः ॥१।४।१५२ ।। उपकुम्भम् । का- न्तस्य तु उपकुम्भात् । । (२) आदिपदेनाजापाणायान्धकवर्तकीयादयो गृह्यन्ते ।

·सविधी हसः। इन्भयोविभाषा॥१४१५३॥ अम् । उपकुम्भमुपकुम्मेन वा । उपकुम्भमुपकुम्मे वा । समया पर्वतमाराहामादित्यादी तु न हसः,पतिपदोक्तप्कयोर्विधानसामर्थ्यात् । विभूतेराधिक्य- मृद्धिः । मद्राणामृद्धिः सुमद्रम् । व्यवस्थितविभाषयात्र नि- त्यममादेशः । अर्थाभाव उत्तरसदार्थप्रध्वंसः । मक्षिकाणामभावो निर्मक्षिकम् । अतीतिरतीतत्वम् । स्वत एवाविकान्तत्वमित्यर्थः। शीतस्यातीतिनिःशीतम् । असम्प्रति, नेवानीमित्यर्थः । न सम्प्रति तैसकमतितैसकम् । तिसका नाम ग्रामस्तत आगतेथेणि तैसूकम् । ऋद्धेर्विगमो व्यद्धिः । यवनानामृद्धेविगमो दुर्यवनम्। शब्दप्रभवः शब्दस्य प्रकाशः, श्रीदचशब्दस्य प्रकाशः अहोश्री- दत्तम् । स्थानां पश्चादनुस्थम् । यथार्थो योग्यता वीप्सा साह- श्यमुत्तरपदार्थानतिवृतिश्च । सुरूपं वहति । रूपस्य योग्य- मित्यर्थः । वीप्सायां तु वा हसः, इविधानसामर्थ्यात् । प्रत्य- र्थम् , अर्थमर्थ प्रति था। सशं शीलस्येत्यर्थे,- हेकाले ॥ १।३।१८९ ॥ हसे सहस्य सादेशो भवति अकालवाचिनि धौ । सशीलम् । काले तु सहपराणम् । कुलमन- तिक्रम्य यथाकुलम् | आनुपूMमनुक्रमः । ज्येष्ठस्यानुक्रमेणेति अनुज्येष्ठम् । यौगपद्यसम्पत्साकल्यान्तोक्तिपु सहशब्दो वर्तते । चक्रेण युगपदिति सचक्रम् । सम्पदात्मभावनिष्पत्तिः । वृतस्य सम्पत् सवृतं साधूनाम् । साकल्ये सतृणमभ्यवहरति । सर्वम- भ्यवहरतीत्यर्थः । अन्ते, प्राभृतपर्यन्तमधीते इति सप्राभृतमधीते। - ·१४६ जनन्द्रप्रक्रियायो एवं सटीकम् । आचाण्डालं प्रयच्छतीत्यत्रान्तोक्तिरभिविधिश्च । तेन वाक्यमपि । आ चाण्डालेभ्यः प्रयच्छति । यावद्यथावधृत्यऽसादृश्ये ॥१।३।६॥ यावद्यथा इत्येती क्रमेणावधारणेऽतुल्यार्थे चैव सुपा सह प्रग्यित् समस्येते ।- यावदमत्रमतिथीन् भोजय । यावन्त्यमत्राणि तावतो भोजयेत्यव- धार्यते । यथावृद्ध साधनर्चय । वृद्धानतिक्रमणेत्यर्थः । यथार्थ पूर्येण सिद्धे नियमार्थोयम् । तेन यथा देवदत्तस्तथेन्द्रदत्त इत्येवा अवधारण एव । नेह, यावद्दत्तं तावद्भुक्तम् । स्तोके मतिना ॥१।३।७॥ झीति निवृतम् । स्तो- फेर्थे प्रतिना सह सुबन्तं समस्यते स च हसो भवति । सूपस्य मात्रा सूपप्रति । स्तोके किम् ? वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । परिणाऽक्षशलाकासंख्याः॥१३॥८॥ एते परिणा सह समस्यन्ते स च हसो भवति । एकवचनेन सिद्धे बहुत्वनि- देशादिष्टं लभ्यते । तेन, वेति सिंहावलोकनाद्वान वृत्तिः । सा- प्यऽक्षादयो यदा भान्ता एकत्व चाक्षशलाकयोः परिशब्दब्ध पूर्वोक्तस्यान्यथावृत्ती स्यात्तदैव कितवन्यवहारविपये एव चेप्यते। अक्षण विपरीत वृत्तमक्षपरि । शलाकापरि । द्विपरि । या ॥१३॥९॥ अधिकारोऽयम् । अत एवातः पूर्वः सविधिनित्यः । तत एव तनास्वपदविग्रहः । पर्यपाटिरचवः कया ॥ १।३ । १० ॥ एते सुवन्ताः फान्तेन सह या समस्यन्ते स च हसो भवति । परिनिगत परि लिगतेभ्यो वा दृष्टो देवः । एवमपनिगर्तमप निगर्तेभ्यो था। .

·आपाटलिपुत्रमा पाटलिपुत्राद्वा । पहिमि यहि गाहा ! अत एव ज्ञापकाहियोंगे का । प्राग्रामं प्राग्यामाहा । लक्षणेनाभिमुख्येऽभिमती ॥१३॥११॥ लक्ष्यतेऽ- नेनेति लक्षणं तद्वानिना सुयन्तेन.सह भाभिमुस्ये वर्तमानावभि- प्रती या समस्येते स च हसो भवति । अभ्यमि अग्निमामि वा शलभाः पतन्ति । प्रत्यमि अमि प्रति का,लक्षणेनेति किन ? श्रुघ्नं प्रति गतः। यत्समयाऽनुः ॥१।३।१२ समयावाची- अनुरुप- चारात्समया । यस्य समया यसमा अनुयुत्समयायोतक- स्तेन लक्षणवाचिना सुबन्तेन हानोर्धा हसो भवति । अनुवन गतोऽशनिर्वनमनु वा । मिविभक्तीति सिद्धे विकल्पार्थ वचनम् । आयामिना ॥१।३।१३ ॥ अनुरतिशयेन दीर्पण लक्षणवाचिना सह का प्राग्वद्भवति । अनुगोणं पाटलिपुत्रम् । शोणनदायामेन पत्तनायामो लक्ष्यते । पक्षे यास्यमपि । तिष्ठद्ग्वादीनि च ॥१।३।१४।। एतानि इससैज्ञानि निपात्यन्ते । तिष्ठन्ति गावो यस्मिन्काले स तिष्ठतु दोहनकालः। एवमायतीगवादयः । इह शत्रादेशः सान्तादिश्च निपात्यते। पारे मध्ये तया वा ॥१।३।१५ ॥ पार-मध्यशब्दौ तान्तेन सह वा समस्येते स च हसो भवति । वाय- चनात्पक्षे तासोपि । अधिकृतेन तु वावचनेन वाक्यमपि । वचनसामर्थ्यादेवन्तत्वं निपात्यते । गङ्गायाः पारं मध्यं वा । पारेगनं गङ्गापार वा । मध्येगनें गमामध्यं या ! T

·अनेन्द्रप्रक्रियायो
संख्या वेश्येन ॥१३॥१६॥ विद्यया जन्मना चे
कृतः सन्तानो वंशस्तत्र भवो वंश्यः। तद्वाचिना सह संख्या
समस्यते स च हसो भवति । द्वौ मुनी व्याकरणस्य वंश्यो ।
द्विमुनि व्याकरणस्य । अत्र सम्बन्धे ता । ब्याकरणस्याचार्ययो-
थाभेदविवक्षा यदा तदा विमुनि व्याकरणम् । त्रिकौशलम् ।
एकाश्रयो यसो वक्ष्यते तदपवादोयम् ।
नदीभिव॥ १॥ ३॥ १७॥ संख्या नदीवाचिभिः सह
समस्यते स च हसो भवति । सप्त सिन्धवः समाहृता सप्तसि-
मधु । एव द्वियमुनमित्यादि । चकारात्समाहारेऽयमिप्यते ।
नेह एफनदी।
खावन्यपदार्थे ॥ १।३ । १८॥ अन्यपदार्थे वर्तमानं
सुबन्त नदीभिः सह नित्यं समस्यते स च हसो भवति खुविषये।
तूष्णींगमम् । अत्र वृत्त्यैव संज्ञा गम्यते इति सामर्थ्यानित्य स.।
अखुविषये तु बसो वक्ष्यते ।
सान्तः॥४॥२॥६५॥ आधिकारोयमा पादपरिसमाप्ते ।
हे शरदादेः॥४ १२११०९ ॥ शरदायन्ताद्धसाहः
सान्तो भवति । शरद समीपमुपशरदम् । प्रतिशरदम् । शरद् ,
विपाश्, अनस्, मनस्, उपान, दिश, दृश्, कियत्,
चतुर्, हिमवत् , अनड्डह् , तद्, यद् , जराया जरस च (ग.)
उपजरसम् , प्रतिपरसमनुभ्योऽक्ष्ण (ग) टिखे प्रत्यक्षम् , पथिन् ।
अनः॥४॥२॥ ११० ॥ अनन्ताद्धसाहो भवति ।
नोऽपुंसो हति ।। ४ । ४ । १२८ ॥ नकारान्तस्य भस्य
टिस भवति इति परे न तु पुस । अध्यात्मम् ।

·सविधौ पसः। १४९ नपोपा ॥४।२।१११ ॥ अनन्तं यन्नपू तदन्ताव. साहा से भवति । उपचर्मम् , उपचर्म । गिरिनदीपौर्णमास्याग्रहायणीझयः ॥४।२।११२॥ गिर्यादिभ्यो झयन्ताञ्च वा टो भवति हसे । अन्तर्गिरम् , अन्त- गिरि तिष्ठद्वादित्वाद्विभक्त्यर्थे वा सः । उपनदम्, उपनदि । उपपौर्णमासम् , उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् , उपायहायणि । उपहपदम् , उपहपत् । इति समासे हाधिकारः। . . अथ पप्रकरणम् । पम् ॥ १।३।१९ ॥ अधिकारोऽयं प्राग्बसात् । इपा च माप्तापन्ने ॥१॥३॥२०॥ इबन्तेन सुबन्तेन सह प्राप्तापन्ने समस्येते स च यसो भवति । स्त्रीगोर्नीचः।१।१।८॥न्याभूतो यः स्त्रीत्यो गोश- व्दश्च तदन्तस्य मृदः प्रादेशो भवति । प्राप्तो जीविकां प्राप्त- जीविकः । आपन्नजीविकः । चकारः किम् ? अकारादेशोऽपि यथा स्यात् । प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । आपनजीविका प्रपञ्चार्थमिदं, बसेनापि सिद्धेः । ' इप् तच्छूितातीतपतितगतात्यस्तैः ॥ १।३ । २१॥ इयन्तं प्राप्तापन्नाभ्यां श्रितादिप्रकृतिभिश्च सह समस्यते स च पसो भवति । जीविकां प्राप्तो जीविकाप्राप्तः। जीविकापन्नः। धर्मश्रितः । संसारातीतः । नरकपतितः । मोक्षगतः । तुहि- , --

·नेन्द्रप्रक्रियायां
नात्यस्तः । सापेक्षमसमर्थचंद्रवतीति नेह-महान्तं धर्म श्रितः ।
यसगर्भ तु स्यादेव महाधर्मश्रित । .
"स्वय क्तेन ॥११३१२२ । इअधिकारोऽसम्मवादिम
योगगुल्लयते । स्वयमित्येतशिसंज्ञक्तान्तेन सह समस्यते' से'च
असो भवति । संवातादृदुत्पत्तिः फलम् ।' स्वयंगुप्तस्येदं स्वायं
गुप्तम् । कृद्रहणे तिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणम् । स्वयंविलीनम् ।
खट्वाऽक्रमे ॥ १।३। २३ ॥ इबन्तः खट्वाशब्दः कान्ते-
नसह समस्यते स च पंसो भवत्युत्पथगमने। खट्राश्रितो जाल्मः।
खट्वारूढो जाल्म, । वृत्त्येवाक्रमो गम्यते अतोत्र नित्यं सः ।
पाने किम् ? वटामारूढोऽध्यापकः ।
सामि ॥ १।३॥ २४ ॥ सामीत्यर्धवाचि झिसझं
कान्तेन सह समम्यते स च पसो भवति । सामिभुक्तम् ।
कालाः॥१।३।२५॥ इवन्ताः कालवाचिनः तान्ते-
न सह समस्यन्ते स च पसो मवति । विच्छेदे क्तान्तेनेहोदाहरणम् ।
मासं प्रभातुमारमो मासप्रमित. प्रतिपचन्द्रमा ।
अविच्छेदे ॥ १।३ । २६ ॥ तेनेति निवृत्तम् । इयन्ताः
कालवाचिनः सुबन्तेन सह समन्यन्ते स च पसो भवति नैरन्तये ।
सर्वराककल्याणी । अत्यन्तमुखम् ।
भा गुणोक्तचायनोनः ॥१।३ । २७ ।। मान्तं सुवन्तं
गुणोक्तया अर्धगन्देनोनवविभिश्च सह समस्यते स च पसो
भवति । गिरिणा काणो परिकाणः । पुण्येनार्थः पुण्यार्थः ।
7

·सुविधा पसः । अर्थोऽत्र प्रयोजनम् । मापे णविकलं मापविफलम् । गुणेनेति सिद्ध उक्तिग्रहणाद्वान्तकृतो गुणो गृह्यते । नेह अक्षणा काणः । एतैः झिम् ! गोभिर्वपवान् । पूर्वावरसदृशकलहनिपुणमिश्रलक्षणसमैः ॥११३ । २८ ॥ एतैः सह भान्तं समस्यते स च पसो भवति । संवत्सर- पूर्वः । संयत्सरायरः । विद्यासदृशः। असिफलहः । वामिपुणः । तिलमिश्राः । जिहालक्ष्णः । कुलसमः । साधनं कृता बहुलम् ॥ १।३।२९ ।।भान्तं कारकं बहुलं कृदन्तेन सह समम्यते स च पसो भवति । अहिहतः । विपहतः । साधनमिति किम् ! भिक्षामिरुपितः । वेति सिद्ध बहुलमहणं किम्? देवदत्तेन नखैर्निभिन्नो देवदत्तनखनिर्भिन्नः । कर्म, ग्रामं गमी ग्राम- गमी । ओदनबुभुक्षुः । अपादानम् , ग्रामनिर्गतः । अधिकर- गं, गले चोप्यते गलेचोपकः । कचिन्न । परशुना छिन्नवान् । स्यान्तरधिकार्थवचने इप्यते । कुफुटेः संपात्याः कुकुटसंपात्या ग्रामाः । अत्यासन्नताकथनम् । कचिन, काकैः पातव्या नदी। कचिदधिकार्थाभावेपि । दुसोपेयम् । भक्ष्याभाभ्यां मिश्रणव्यञ्जने ॥ १।३।३० ॥ भान्ते मिश्रणव्याने भक्ष्यान्नवाचिम्यां सह यथाक्रम समस्यते स च पसो भवति । गुडेन मिश्रा पृथुका गुडपृथुकाः । घृतेनोपसिक्त ओदनो घृतौवनः । मिश्रणादिक्रियाया वृत्तावेवान्तर्भावादप्रयोगः । अप्तदर्थार्थवलिहितमुखरक्षितैः॥१॥३॥३१॥अवन्तं सुबन्तमबन्तार्थेनादिभिश्च सुबन्तः सह समस्यते स च पसो ·. १५२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां भवति । तदर्थेन प्रकृत्या सहैव विकृतिः समस्यते ।कुण्डलाय हिर- ण्यं कुण्डलहिरण्यम् । नेह-अवहननायोदूंखलम् । अस्मादेव ज्ञाप- कात्तादर्थेऽप् सिद्धा । अश्वघासादिपु तु तासः । अर्थशब्देन नित्यं वृत्तिः । माने इदं मात्रर्थम् । आतुरार्था यवागूः । आतु. रार्थः सूपः । त्रिलिङ्गतास्य, लिङ्गस्य लोकाश्रयत्वात् । देववलिः। अश्वहितम् । हितयोगे इदमेवापो ज्ञापकम् । गोमुखम् । गोर- क्षितम् । फा भीभिः ॥१,३।३२॥ कान्तस्य सुबन्तस्य भीवा- चिमिः सुवन्तैः सह पसो भवति । वृकेभ्यो भीः वृकभीः । वृकभयम् । वृकमीतः । केति विभागेन परेभ्यस्त्रायन्ते परत्रा इत्यपि । मुक्ताऽपेतोऽपोढपतिताऽपत्रस्तैः प्रायः॥१।३।३३ ॥ : सह कान्तस्य प्रायः पसो भवति । भवान्मुको भवमुक्तः। पोपापेतः । मुखापोढः । स्वर्गपतितः। तरमापनस्तः । प्रायो- महणात्कचिन्न, मासादापतितः। स्तोकान्तिरार्धकृच् तेन ॥ १।३।३४॥ स्तो- फाधर्थाः कृच्छ्शन्दथैतेषां कान्तानां तान्तेन सह पसो भवति । स्तोकान्मुक्तः। अन्तिकादागतः । अभ्यासादागतः । दूरादागतः । कृच्छ्याल्लब्धः । कायाः स्तोकादेरित्यनुब् पक्ष्यते । ता ॥ १३॥ ७० ॥ तान्तस्य सुवन्तैः सह पसो भवति । स्वर्गस्य सुखं स्वर्गसुखम् । मोक्षमार्गः । कृति ॥१॥३।७१ ॥ कृत्प्रयोगे या ती तदन्तस्य सुपा सह एते ·सविधी पसः। . पसो भवति । न प्रतिपदमित्यस्य पुरस्तानिरासोयम् । इध्मन श्वनः । श्मश्रुकर्तनः । 'कर्तृकर्मणोरिति ता । याजकादिभिः ॥१।३ । ७२ ॥ यांजकादिभिश्च सह तान्तस्य पसो भवति । कृतीति प्राप्तस्य 'तुंजकाभ्यामिति निषेधे प्रतिप्रसवोयम् । देवयाजकः । याजक, पूजक, परिचारक, परिवेषक, स्नापक, अध्यापक, उद्वर्तक, उत्सादक, होतृ, भर्तृ, रथगणक, परिगणक इति । न मतिपदम् ॥ १।३।७३ ॥ शोऽस्वाथै इत्यादिसूत्रः प्रतिपदं विहिता या ता तदन्तं न समस्यते । सर्पिपो ज्ञानम् । सर्पिपो दयनम् । इत्यादि । मंत्रापि शेपे ता तु समस्यत एव । निर्धारणे ॥ १।३।७४ ॥ निर्धारणे या ता तदन्तं न समस्यते । मनुष्याणां क्षत्रियः शूरतमः । डड्गुणत्मार्थसत्तव्यैकद्रव्यैः॥११३१ ७५ ॥डडिति तस्य पूरणे डडित्यतः प्रमृति तमटष्टकारेण प्रत्याहारः। उडन्त- गुणार्थतृप्तार्थसत्संज्ञकतन्यएकद्रव्य इत्येतैः सह तान्तं न समस्यते। पूरणार्थ', चक्रधराणां पञ्चमः । अत्र समुदायसमुदायिसम्बन्धे शेपे ता । गुणाथैः, बलाकायाः शौक्लयम् । यो लोकप्रसिद्धः सन् गुणद्वारेण पूर्व द्रव्ये वृत्तो भवन्भावत्यान्तो गुणमाह सोऽत्र गुणो, न सर्वदा गुणवचन', पररूपमिति ज्ञापनात् । तेन चन्दनगन्धः । इह न पूर्व द्रव्ये वृत्ति । लोकप्रसिद्ध इति किम् ! सूत्रलापवम् । वचनमामाण्यम् । सुप्ताः, फलानां तृप्तः । , , ·१५४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां सक्तूनां पूर्ण । शतृशानी संदिति सत्संज्ञा वक्ष्यते । चौरस्य द्विषन् । देवदतम्य कुर्वन् कुर्वाणो वा । तव्येन, देवदतस्य कर्तव्यम् । तव्येन केचिद्विकल्पमिच्छन्ति । एक द्रव्यमस्य तदेकद्रव्यम् । तेन, आचार्यस्य श्रीदत्तस्य । एकद्रव्येण गुणगुणिविवक्षा मास्तीति विशेषणचिरपि न । शिना प्रतिषेधो वक्तव्यः । देवदत्तम्य कृत्वा । देवदचम्योपरि । कर्मणि च ॥१।३ । ७६ ॥ द्विप्राप्ती कर्मण्येव या ता तदन्तं न समम्यते । आश्चर्यो गवां दोहोऽगोपेन । कर्मण्येवेति किम् ' इध्मनश्चन । फर्चरि तेन ॥१।३ । ७७ ॥ फरि फर्मणि च या 'ता तदन्त क्तान्तेन सह न समम्यते । इदमेपामासितम् । एवं राज्ञा मतो बुद्ध पूजितो वा । इदमोदनस्य भुक्तम् । छात्र- हसितमित्यत्र तु शेपे ता। काभ्यां योगे ॥१।३ । ७८ ॥ कतरि या ता तदन्त न समम्यते तृजकाभ्या योगे । तृन्महणमुसरार्थ, तद्योगे तेनोक्त वाकर्तरि ताया असम्मनात् । भवत आसिका । फर्सरीति फिम् ' इसुभक्षिका ! फरि ॥ १।३ । ७९ ॥ कर्तरि यो तृजको ताभ्यां सह तान्त न समन्यते । अपा सप्टा । सतना पायक. । कथं तदि तीर्थकर्तारमहन्तमिति ' तृनन्तत्वेन माधन कृतेत्यत्र बहुलग्रह- णात् सायम् । फोदाजीविकपोनित्यम् ॥१.३।८०॥ आरम्भ- ·सविधी पसः। પહે .. - खातृजिह नानुवर्तते । नेति निवृत्तम् । क्रीडायां बीविकायां 'च तान्तस्याकेन सह नित्यं पसो भवति । क्रीडायाम् , उद्दालकपुष्प- भलिका । जीविकायां, नखलेखकः । क्रीडायां, कृतीति विकल्पे जीविकायां कर्तरीति निषेधे च प्राप्ते यचनम् । काला मेयैः ॥ १।३ । ६७ ॥ कालवाचिनां शब्दानां परिच्छेद्यः मुवन्तैः सह पसो भवति । संवत्सरो वातस्य यस्य सं संवत्सरजातः । तासापवादोऽयम् । काला इति बहुत्वनिर्दे- शत्रिपदस्यापि पसार्थः । वे अहनी जातस्य यस्येति यहजातः । अहोऽह इति वक्ष्यतेऽहादेशः । यदा द्वयोरोः समाहार इति विग्रहस्तदा 'न समाहार' इति प्रतिषेधाद् द्वयहः । यहो जातस्य यस्य स हजातः । ई' शीरैः॥१।३।३५॥ ईबन्तस्य शौण्डादिभिः सह यसो भवति । अक्षेपु शौण्डोऽक्षशीण्डः । शोण्ड, धूर्त, कितव, व्याड, प्रवीण, संवीत, वीर, अन्तर, अधि, पण्डित, कुशल, चपल, निपुण, इत्येवम् । अधिना यदोत्तरपदार्थप्राधान्यं तदा पसः। अपडक्षेति खः सान्तो वक्ष्यते । राजाधीनम् । यदा तु पूर्व- पदार्थप्राधान्यं विभक्त यर्थश्च तदा हसः । अधिराजम् । सिद्धशुष्कपकवन्धैः ॥१।३। ३६ ॥ एतेरीवन्तस्य पसो भवति । काम्पिल्यसिद्धः । छायाशुष्कः । कुम्भीपकः । चारकवन्धः। ऋणे व्यः ।।१।१।१७॥ ईयन्तस्य व्यान्तैः सह पसो भवति ऋणे गये। मासदेयम् ऋणम् । नियोगतः कार्यमृणम् ।

·१५६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां
तेनेहापि-पूर्वाइजेसम् प्रातरध्येयम् । ऋणे इति किम् ! मासे
देया भिक्षा ।
खौ ॥१३॥३८॥ ईबन्तस्य सुबन्तेन सह नित्यं पसो
भवति खो । वनेहरिद्रका । कूपेपिशाचिका । ईपोऽद्धलादनु ।
केनाहोरात्रभेदाः ॥१।३।३९ ॥ ईबन्तानामहो रात्रेधा-
वयवानां तान्तेन सह पसो भवति । पूर्वाहकृतम् । अपररात्रकृतम्।
अवयवा इति किम् ? एततु ते दिवा नृत्तं रात्रौ नृत्तं तु द्रक्ष्यसि।
तत्र ॥१। ३। ४० ॥ तनेत्येतस्य कान्तेन सह पसो
भवति । तत्रपीतम् ।
क्षेपे ॥१३॥४१॥ ईवन्तस्य तान्तेन सह पसो मयति
क्षेपे गम्थे । कृवाहणे तिकारकपूर्वस्यापि । एतत्कार्येप्वनवस्थि-
तत्वम् । तवेदमित्यर्थः । पे कृति बहुलमित्यनुप् ।
वाक्षः ॥१३॥ ४२ ॥ध्वांक्षवाचिभिः सहेवन्तस्य
मुवन्तस्य पसो भवति क्षेपे गम्ये । तीर्थे ध्वांक्ष इव तीर्थेवाक्षः।
वृणाविवार्थस्यान्तर्भावः। वाक्षरिति यदुत्वनिर्देशातत्सदृशेरपीति
फेचित् । तेन तीर्थधा । तीर्थशृगालः । क्षेपे किम् ? तीर्थे ध्वांक्षो
पानेसमितादयश्च ॥११३१४३॥ एते गणपाठादेव
निपातिता पससंजा भवन्ति क्षेपे । पात्रेसमिताः। पेकृति बहुलम् ।
भोजनसमये एवेकरिता न तु कचित्कार्य इति क्षेपः । पानेबहुला.।
उदुम्बरमशकाः1 इवायोऽत्रान्तर्मूतः। कारोऽवधारणार्थः, तेन
पानेसमितादय एव, न पुनर्वृत्त्यन्तरं लमन्ते ते । परमाः
पारमिताः।
वास्यते।
.

·सपिभी पसः। १५७ पूर्वकालैकसर्पजस्त्राणनवफेवलं यश्चैकाश्रये ॥ १॥ ३१४४॥ एतेषां सुबन्ताना सुबन्तेन सह.यसंशः पसंज्ञश्च सो भवति समानाधिकरणे । पूर्वः फालोऽस्य तत् पूर्वकालम् । पूर्व छिन्नं पश्चात्प्ररूढमिति छिनारूढम् । एवं स्नातानुलिप्ताः । एकचर्या । सर्वपदार्थाः । जरदस्ती । पुराणशास्त्रम् । नवान्नम् । केवलमसहायम् । केवलज्ञानम् । विशेषणवृत्तेरयं प्रपञ्चः पूर्वनि- पातनियमाः। एकाथये इति किम् ? एफस्याः शाटी। दिक्संख्यं खौ॥१॥३॥४५॥ दिग्वाचिनः संख्यावाचिन- थ मुबन्तस्य सुबन्तेन सह सुविपये एवं यसो भक्त्येकाश्रये । व- क्षिणपञ्चालाः । सप्तर्षयः । साविति किम् । दक्षिणा प्रामाः। पश्च प्रामाः। हृदर्थयुसमाहारे॥ १।३।४६॥ हृदर्थविपये, घौ परतः, समाहारे चाभिधेये दिक्संख्ययोः सुवन्तेन सह पसो भवत्येकाश्रये अपरस्यां शालायां भवः, अत्र पसे कृते दिगादेरखाविति समुदा- याण्णः । सर्वनाम्नो वृत्तिमाने पुंवद्भावः । आपरशालः । पूर्वा शाला प्रिया यस्य ( इति त्रिपदे यसे प्रियाशब्दे उपरपदे पू. र्वयोः पः, तेन स्त्रियाः पुंवदिति पूर्यस्य पुंवत् 1 ) पूर्वशाला- प्रियः । दिशां समाहारो नास्त्यनभिधानात् । संख्यादी रश्च ॥ १।३।४७॥ हृदथेत्यत्रोक्तः संख्या- दियः सः स रसंज्ञो भवति चारपसंज्ञश्च । हृदर्थे, द्वावनुयोगी वेत्त्यधीत वेत्यर्थे कृतस्याणो 'रस्योबनपत्ये' इत्युप् । द्वयनुयोगः। यौ, पञ्च नावः प्रिया यस्येति विग्रहे, , :

·नन्तप्रक्रियायो सन्महत्परमोचमोत्सर्ट पूज्पेन ॥ १ ॥ ३ ॥५६॥ एते पूज्ययाचिना सह समस्यन्तेन च पसो भवत्येकाथये । सत्पुरुषः । आन्महतो जातीये च ॥ ४।३। १५८ ॥ महत आ- कारादेशो भवति जातीये एकार्थे घौ च परतः । महापुरुषः । महाजातीयः । एकाश्रये किम् ? महत्याः पुत्रः महत्पुत्रः । अत्र पुंवद्येत्यत्र पुंवदिति योगविभागात्पुंवत् । आदिति योगो वि- भज्यते । तेन महापासः । महाकारः। सन्महदिति प्रतिपदोक्तत्वे. नैव सिद्धे, एकार्थानुवर्तन भसेपि मापणार्भम् । महाबाहुः । परमपुरुषः । उत्तमपुरुषः ।. उत्कृष्टंपुरुषः । पूज्येन किम् ! उत्कृष्टो गौः, कर्दमादुद्धृत इत्यर्थः ।। वृन्दारकनागकुअरैस्तत् ॥ १।३१५७॥ पूज्यवाचिनो वृन्दारकादिभिः सह पसो भवत्येकाश्रये । गोयन्दारकः । पुन्नागः। गोकुमारः। तदिति किम् ? सुशीमो नागः । फतरफतमी समर्थो ॥१।३ । ५८॥ जातिप्रश्न प्रयु- कयोरेतयोः सुपा सह पसो भवत्येकाश्रये । फतरगार्यः । कत- मगार्यः । वृद्धं च चरणैः सहेति नातिसंज्ञा । क्षेपे किम् ॥ १।३१ ५९ ।। यो हि यदर्थस्तस्य तदर्था- ननुष्ठानं क्षेपः क्षेपार्थस्य किंशब्दस्य सुपा सह पसो भवत्येकाश्रये । फो नाम राजा फिराजा, नश्यन्तं यो न रक्षति । एवं सिखा । किमिति योगविभागः । तेन संज्ञायां शुफादिभिः सह पसो भवति । किंशुकः। किंवदन्ती । पोटायुपतिस्तोफफतिपयशीष्टधेनुवशावहदप्कयणीमपत्र- - ·, सविधी पसः। श्रोत्रियाध्यापकधृतर्जातिः ॥ १।३ । ६०॥ पोटादिभिः सह जातिः समस्यते स च पसो भवत्येकाश्रये । विशेषणस्य पर- निपातार्थ आरम्भः। मुंवद्यजातीयदेशीये ।।४।३।१५४ ॥ उक्तपुंस्कावनूः स्त्री पुंवद्भवति यसंज्ञके से स्त्रीलिङ्गे द्यो, जातीयदेशीययोश्च परतः। यसे स्युक्तपुंस्कादिति वक्ष्यते, ततः सिद्धे नातीयदेशीययोस्तु तसादौ पाठादिति तर्हि प्रतियेधनिवृत्त्यर्थ आरम्भः । प्रियादौ बसे प्रतिपेत्स्यमानोपि पुंवद्धावो यसे विधीयते । कल्याणपञ्चमी । फल्याणप्रिया । कल्याणमनोज्ञा । न बुहृत्कोड' इत्यादिना च प्रतिपेत्स्यमानः पुंवद्भावो यसे विधीयते । पाचकवृन्दारिका । डट्वोरिति च, पञ्चमवृन्दारिका । दत्तवृन्दारिका । ब्णिदरक्त- विकारे' इति च, औत्सवृन्दारिका । अमानिनीस्वाङ्गादिति च, दीर्घकेशवृन्दारिका । जातिश्चेति च, कठवृन्दारिका । एवं पाच- कजातीया। पाचकदेशीया । उक्त स्कादिति किम् ! माला- वृन्दारिका । अनूरिति किम् ! वामोरूभार्या । इभपोटर्य। क्षत्रिययुवतिः । स्तोककतिपयावेकार्थे । अग्निस्तोकम् । दाधिकतिपयम् । सकृत्प्रसूता गृष्टिः । गोष्टिः । अभिनवप्रसवा धेनुः । गोधेनुः । वशा वन्ध्या । गोवशा । वेहद् गर्भपातिनी । गर्भधारिणीत्यन्ये । गोव्हत् । महता वत्सेन या दुह्यते सा यष्कयणी । गोवप्कयणी । प्रवक्ता उपाध्यायः । कठप्रवक्ता । फठनोलियः । कठाध्यापकः । धूर्ती बुद्धिमान् । कठधूर्तः । (१) पोटा स्त्री पुंसलक्षणा । इभपोटा अल्पवयस्का हस्तिनी ।

·जैनन्द्रप्रीक्रयायो नश् ॥ १।३। ६८ ॥ नञ् सुपा सह समस्यते । नबोऽन् ॥ ४।३। १८१॥ ननः अनित्ययमादेशो भवति यौ । अनेकालत्वात्सर्वादेशः । स्थानिवद्भावेन पदत्वा- मखम् । न हिंसा अहिंसा । घावित्येव । न भते । क्षेपे मिड्यु- पसंख्यानम् अकरोपि जाल्म । आचि ।।४।३। १८२॥अजादौ च चौ नमोन् भवति। पुनर्वचनं नखनिवृत्त्यर्थम् । अनादिः । अदोऽनन्ने इति ज्ञापका- नात्र मुट् । उत्तरपदार्थप्रधानेयं वृत्तिः। अन्यपदार्थप्रधानापि क चित् । पूर्वपदार्थप्राधान्ये तु अर्थाभावे हसः । अमतिकम् । नभ्रानपान वेदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसकनक्षत्र- नकनाकनागाः ॥४ । ३ । १८३ ॥ एते निपात्यन्ते । न भाजते, नम्राट् । न पाति, नपात् । न वेत्ति, नवेदाः । न असत्या, नासत्या । न मुञ्चतीति नमुचि । नास्य कुलमस्ति, नकुलम् । नास्य खमस्ति, नखः । न स्त्री न पुमानिति नपुं. सकः । स्त्रीपुंसयोः पुंसकभाव. । न क्षरति क्षीयते वा नक्षत्रम्। अत्र क्षत्रमिति निपात्यते । न क्रीडति कामति या, नकः । न अरुः, नाक. । न अग., नाग. । अथरा नास्मिन्कं दु.खम- स्तीति नाकः । न गच्छतीति नागः । एकान्नः ॥ ४ । ३ । १८४ ॥ एतन्निपात्यते धौ। एफेन नविंशतिः एमानविंशतिः । अन ननो विंशतिशब्देन साधनं कृतेति बहुलवचनाद्, भेति योगविभागाद्वान्तस्यैकशब्दस्य च नविंशतिशब्देन पसे एफस्यात् नमः प्रतिभावश्च निपात्यते ।

·सवियो पसः। नगो वाऽजीवे ॥४।३ । १८५ ॥नग इति वा निपात्यते अजीवेर्थे । नगः अगो वा पर्वतो वृक्षो वा । अजीवे किम् । भगो देवदचः शीतेन । गुणोक्तपेपत् ॥ १ ॥ ३ ॥६९ ॥ ईपच्छब्दस्य गुणशब्देन सह पसो भवति । ईपकडारः । ईपदुनतः । तिकुमादयः ॥ १।३।८१ ॥ क्रीडेत्यतो नित्यमनुव- तते। तिसंज्ञाः कुशब्दः प्रादयश्च समर्थेन सह नित्यं प्राग्वद् भवान्त । तिः ॥ १।२।१३० ॥ प्रादयः क्रियायोगे तिसंज्ञाश्च भवन्ति । अधिकारो लक्षणं च । अभिापच्य । चिडाजूर्यादिः ॥ १।२ । १३१ ॥ च्च्यन्ता डानन्ता करीप्रभृतयश्च क्रियायोगे तिसंज्ञा भवन्ति । शुक्लीकृत्य । पटपटा- कृत्य । कृभ्वस्तियोगे विडाचोर्विधानादूर्यादयोपि कृभ्वस्ति- योगे एव तिसंज्ञा. स्यु । ऊरीभूय । आविर्भूय । करोतियोगे साक्षादादी पाठाचिसज्ञाविकल्प । आविष्कृत्य, आविष्कृत्वा । अनितावनुकरणम् ॥ १।२। १३२ ॥ अनुक्रियते अनेन तत्तिसज्ञ भवति क्रियायोगे, न वितौ परत । पटत्कृत्य । अनिताविति किम् ! खाडित्ति कृत्वा निरठीवत् । सदादुरानादरयोः ॥ १।२ । १३३ ॥ आदरानादर- योरर्थयोर्वर्तमानः सच्छब्दस्तिसंज्ञो भवति । आदरे, सस्कृत्य । तदन्तविधिरत्र । परमसत्कृत्य | अनादरे, असत्कृत्य । आदरा- नादरयोरिति किम् । सत्कृत्वा गतः। विद्यमान कृत्वत्यर्थः ।

·१६२ जैनेन्दप्रक्रियायो 2 । जातिरिति किम् । देवदत्त प्रवक्ता । चतुष्पादर्भिण्याः। १।३। ६१ ॥ चतुप्पाजातेर्ग- भिणीशब्देन सह पसो भवत्येकाश्रये । अजगर्भिणी । चतुप्पादिति किम् ? ब्राह्मणी गर्भिणी। प्रशंसोक्तचा ॥१ । ३। ६२ ॥ प्रशसावाचिना सह जात्या पसो भवत्येकाश्रये । अश्वप्रकाण्डम् । अश्वमत- लिका । अश्वमचर्चिका । अश्चकुमारी । अश्वतल्लज । अश्वोध । प्रशस्तोऽश्व इत्यर्थ । प्रकाण्डादयो नियतलिङ्गा । जातिरित्येव देवदत्ता कुमारी । युवा खलतिपलितवलिनजरद्भिः॥१।३ । ६३ ॥ एकाश्रयैरेमियुवशब्दस्य यसो भवति। युवा खलति युवखलति । युवपलित । युववलिन । युयजरन् । मृहणे लिङ्गविशिष्ट- स्यापि । युवति खलती युवखल्ती । व्यतुल्यारया अजात्या ॥ १।३ । ६४॥ व्यान्ता- स्तुल्याख्याच अजातिवाचिना सह प्राग्वद् भवन्त्येकाश्रये । पानी- यशीतम् । तुल्यश्वेत । सदृशमहान् । अजात्या किम् ? भोज्य मोदन । तुल्यो पश्य । निषेधसामाद्विशेपणसोपि न । सारमादिशब्दा यदि जातिवचनास्तदा जाति कश्चिद्रव्यादि- नेति विशेषणस । कृष्णसारन । लोहितसारा । अथ पूर्वो- घरपदयोगविशेषयाचित्व तदेच्या विशेषणविशेप्यभावक स ।रष्णसारक । सागरण । (३) यून्दर रोगनिरापर्म पापी प्रयोग ।

·सविधी पसः । कुमारः श्रमणादिभिः॥१३॥६५॥ श्रमणादिभिः सह कुमारशब्द' प्राग्वद् भवत्येकाश्रये । इह गणे स्त्रीलिङ्गा अपि प्रट्यन्ते इति मृद्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापीति ज्ञापकमेतत् । कुमारी श्रमणा कुमारश्रमणा । एवं कुमारगर्भिणी । कुमारः अध्यापकः कुमाराध्यापकः। मयूरव्यंसकादयश्च ।। १।३।६६ ।। एते निपात्यन्ते एकाश्रये । व्यसको मयूरो मयूरव्यंसकः । उदक्चावाक्च उच्चावचम् | उच्चनीचम् | आचितं चोपचितं च आचोपचम् । निश्चमचम् । अकिञ्चनः । स्नात्वाकालकः । जहि कर्मणा बहुलमाभीक्ष्ण्ये कर्तारं चामिदधाति (ग.) । कर्मणा सह जहीत्येतस्य बहुलं पसो भवति आभीक्ष्ण्येर्थे सेन चेत्कर्ताभिधीयते। जोर्ड जहीत्याह जहिजोड | जहिस्तम्यः । बहुलमिति किम् ! पचौदनम् । आख्यातमाख्यातेन सातत्ये (ग.) । अनीत पिवतेति यत्र सततमभिधीयते सा क्रिया अग्नीतपिबतौ । खादत. मोदता । एहीडमादयोऽन्यपदार्थे (ग.)। एहीड इति यस्मि- कर्मणि तदेहीडम् । एहि ययेरिति यस्मिन्कर्मणि तदेहियवम् । उद्धरोत्सृजा ! उद्धमविधमा । उत्पतनिपता । असातत्यार्थमिदं वचनम् । आकृतिगणोयम् । ततोऽविहितलक्षण सविधिरिह द्रष्टव्य । शाकप्रधान पार्थिव शाकपार्थिव । इह मध्यमपद- स्य खम् । एव द्रव्यान्तरम् । अन्यव्यमित्यर्थ । चकारान्नेह वृत्त्यन्तरम् । परमो मयूरव्यसकः । (२) व्यसको धन । (२) इह क्रियारूपस्यान्यपदार्थस्य प्राधान्यान् सीस्वाहा ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां भूपाऽपरिग्रहेलमन्तः ॥ १।२। १३४ ॥ भूपायामप- रिग्रहे चार्थे क्रमेण वर्तमानौ अलमन्त.शब्दौ तिसज्ञा भवतः । अलङ्कृत्य । भूपयित्वेत्यर्थः । अन्तहत्य । मध्ये हत्वेत्यर्थः । भूपापरिग्रहे इति किम् । अलङ्कृत्वा । पर्याप्तं कृत्त्वेत्यर्थः । अन्तर्हत्वा । परिगृह्येत्यर्थः। कणेमनः श्रद्धापाते ॥ १।२।१३५ ॥ श्रद्धानिवृत्त्यर्थे वर्तमानौ कणेमनःशब्दो तिसंज्ञौ भवतः । कणेशब्द ईवन्तप्रति- रूपकोभिलापातिशये वर्तते । तत्साहचर्यान्मनःशब्दोपि तादृ- गेय । कणेहत्य भुड़े । मनोहत्य भुड़े। पुरोस्तं झिः ॥ १। २ । १३६ ॥ झिसंज्ञौ पुरोस्तंशब्दो तिसंज्ञौ भवतः । पुरस्कृत्य गतः । अस्तहत्य पुनरुदेति । शि- रिति किम् ! पू:, पुरी, पुरः कृत्वा गतः । अस्तं कृत्वा काण्ड गतः। गत्यर्थपदेच्छः 3:॥१।२।१३७॥ झिसनोऽच्छशब्द- स्तिमनो भवति गत्यर्थे वदत्यर्थे च परे । अच्छगम्य । अभिमुखं गत्वेत्यर्थ । अच्छोद्य । दृढमुमत्यर्थ । झिरित्येष । उदक. मच्छं गया। अनुपदेगेदः ॥ १।२। १३८ ॥ अद शब्दस्तिसजो भवत्यनुपदेशे । अद कृन्य । अनुपदेशे किम् । अद कृत्वा गत इति परस्य कथयति । (१) मुह । न ममाया अपगमा सो गयो । (३) होसियो । .

·सविधा पसः । १६७ ~ तिरोऽन्तौ ॥ १। २। १३९ ॥ तिरःशब्दस्तिसंज्ञो भवत्यन्तर्धाने । तिरोभूय । अन्तर्षी किम् ! तिरोभूत्वा । तिर्य ग्भूत्वेत्यर्थः । वा कृषि ॥ १।२।१४०॥ तिरस्कृत्य, तिरः कृत्त्वा या गतः । अन्तर्घावेव । नेह, तिरः कृत्वा काष्ठं गतः । उपाजेऽन्वाजे ॥१।२।१४१ ॥ ईबन्तप्रतिरूपका येतौ कृत्रो योगे वा तिसंज्ञौ भवतः । उपाजेकृत्य, उपाजे कृत्वा । अन्वाजेकृत्य, अन्बाजे रुत्वा । दुर्वलस्य भमस्य वा बलापानं कृत्त्वेत्यर्थः । साक्षादादिः ॥ १ । २ । १४२॥ साक्षात्प्रभृतीनि कृत्रि वा तिसंज्ञानि भवन्ति । चिडाजूर्यादिरित्यतश्विमण्डूकप्लुत्या- नुवर्तते । तेन च्यर्थेयं तिविकल्पः । साक्षात्कृत्य, साक्षात्कृत्वा । यदा चिः क्रियते तदा विडाजूर्यादिरिति नित्यं तिसंज्ञा । अमोप्रभृतय ईबन्तमतिरूपका निपातनं वा । अमौकृत्य, अनि कृत्वा । विकसनेकृत्य, विकसनं कृत्वा । उष्णंकृत्य, उप्णं कृत्वा । मान्तत्वं निपातनात् । आकृतिगणोयम् । मनस्युरस्यनत्याधाने ॥ १।२ । १४३ ॥ अत्याधान- मुपश्लेषः । ईबन्तप्रतिरूपकावेतौ कृत्रि वा तिसंज्ञा भवतोऽन- त्याधाने । मनसिकृत्य, मनसि कृत्वा । उरसिकृत्य, उरसि कृत्वा । निश्चित्येत्यर्थ । अत्याधाने तु उरसि कृत्वा पाणिं शेते । मध्येपदेनिवचने ॥ १।२। १४४ ॥ एकारान्तपति- रूपका एने कृमि वा तिसंज्ञा भवन्ति, अनत्याधाने । मध्ये. , ·जैनेन्द्रक्रियायां कृत्य, मध्ये कृत्वा । पदेकृत्य, पदे कृत्वा । निवचनेशन्दो वचना- भावेर्थे वर्तते । निवचनेक य, निवचने कृत्वा । अत्याधाने तु हस्तिनः पदे कृत्वा पाणिमास्ते । इस्तेपाणी स्वीकृतौ तिः ॥१ १२ ११४५ ॥ हस्ते. पाणौशब्दो कृनि नित्यं तिसंज्ञौ भवतः स्वीकारे। हस्तेकृत्य, पाणौकृत्य । भार्या कृत्वेत्यर्थः । स्वीकृतौ किम् ? कापिणं हस्ते कृत्वा गतः। प्राध्वं वन्धे ॥ १।२।१४६॥ प्राध्वमानुकूल्यम् । शि- संज्ञः प्राध्वंशब्दः कृजि तिसंज्ञो भवति, बन्धो निमित्तं चेत् । प्राध्यकृत्य । बन्धनानुकूलं कृत्वेत्यर्थः । वन्धो निमिचमिति किम् ? प्रगतमध्वानं प्राध्वं कृत्वा शकटं गत । जीविकोपनिपदाचिये ॥११२११४७ ॥ इवार्थे वर्त- मानी जीविकोपनिपच्छब्दी कृनि तिसंज्ञौ भवतः । जीधिकामिव कृत्वा जीविकाकृय । उपनिषदमिव कृत्त्या उपनिषत्कृत्य । इवार्थे किम् जीविकां कृत्वा । प्रादिसाहचर्यात् कुशब्दोऽत्र झिसंज्ञः । कुत्सितो ब्राह्मणः कुत्रामण । अक्रियायोगार्थ प्रादिग्रहणम् । स्वती पूजाद्यर्थे । शोभनः पुरुप, ,सुपुरुष । मुस्तुतम् । अतिपुरुप. दुपापाचर्थे । ए. पुरुषो, दुप्पुरुष । कृच्छ्रेग कृत दुकृतम् । आडी- पदाद्यर्थे । ईपकडार आफडार । प्रादयो गताधर्षे वया (ग.)। भगत आचार्य प्राचार्यः । एवं प्रवृद्धो गुरु' मगुरु । प्रपि- तामहः । अत्यादयः कान्तार्थे इपा ( ग.)।अतिकान्तसट्टाम- ·सविधी पसः। तिखटः । उत्कान्तो वेलामुद्वेलः । अवादयः कुष्टार्थे भया (ग.)। अवक्रुष्टः कोकिलया अवकोकिलः । परिणद्धो वारुद्भिः परिवीरुत् । पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे अपा(ग.)। अध्ययनाय परिग्लानः पर्यध्ययन. उद्युक्तः संमामाय उत्संग्रामः । निरादयः कान्ताद्यर्थे कया(ग.)। निष्क्रान्तः फौशाम्च्या निष्कौशाम्बिः । अपगतः शाखाया अपशाखः । लक्षणादिषु न वृतिरीविधेयर्थ्यापतेः। वृक्ष प्रति । पात्र वाक् ॥ २॥ १॥ ७९ ॥ अत्र धोरधिकारे कर्म- ण्यणिस्यादि ईपा निर्दिष्टं वाक्संज्ञं भवति । वागभिड् ॥१।३। ८२ ॥ वाक्संज्ञस्य समर्थन नित्यं पसो भवति । अमिडन्तेनायं सः । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः। अमिरिति किम् ! एभानाहारको ब्रजति । वुष्तुमो क्रियामा तदर्थायामित्यत्र वाक्संज्ञं मिङन्तं वश्यते । अमिडिति प्रतिषेधो ज्ञाप- कोऽनयोर्योगयोः सुम्सुपेति नाभिसम्बध्यते । एवं च तिवा- कारकाणां प्राक् सुवुत्पतेः कृद्धि सविधिरिति लब्धम् । तेन मापवापिणी । असत्यस्मिन् मृदन्तस्येति णत्वं न स्यात् , स्त्रीत्येन सुवुत्पचेाधे मृदन्तत्वाभावात् । एवमश्चक्रीती । (१) व्याप्त शम्दमयो वा। (२) 'सिंप्रदय ' इति सूत्रे तीति ये गाविभागेन तयर्थेन, प्रकृतसूत्रस्वामिल डिति प्रतिषेधेन, कारकांशे स्कदेशानुमत्या सिद्धाय परिभाषा तिरकारकाणां पार सवुत्पते कृद्धि सह सावपिरिति । अन्यथा कीतादीनां सुबन्ता पक्षपान्तरङ्गला. लिङ्गबोधके दापि नत सेऽद-तत्वामावन क्रौताकरणादे इत्यादीनामप्रवृत्याऽश्चक्रीती- त्यादरसिदि स्पष्टैव । तत्रापि सुदुरपत्तोत्यिस्य स्त्रीत्यस्ये पलक्षम बोध्यम् । अन्यथा पदद्यापेश्वस्य ततोप्यन्तरङ्गवादेकसदाश्रितत्वेन दाब दुर्वार, स्यात् ।

·१७० जैनेन्द्रप्रक्रियायां शिनाऽमैव ॥ १।३। ८३ ।। पूर्वेण सिद्धे नियमार्थो- यम् । अमैव यत्सह निर्दिष्टं वाक्संज्ञं तदेव झिसंज्ञेन सह प्राग्वद् भवति । लवणक्षारम् । नेह, कालः समयो वेला वा भोक्तुम् । 'कालसमयवेलासु तुम्बे'ति तुम् । आरम्भादेव सिद्धे नियमे एव- कारः किम् ? अमान्येन च यत्सह निर्दिष्टं तस्य मा भूत् । अग्ने भोजम् , अमे भुक्त्वा । 'वाप्रथमपूर्वे' इति क्त्वाणमौ । वा भादि ।। १ ।३। ८४ ॥ 'उपदंशो भायामिति- प्रभृति याक्संज्ञममा सह वा समस्यते । मूलकोपदंश भुक्ते मूलकेनोपदंशं वा । अमन्तेनेत्येव । पर्याप्तो भोक्तुम् । एवेति नानुवर्तते । तेन भादिषु यदमा सह निर्दिष्टममा चान्येन च सह निर्दिष्टं तत्स चा समस्यते । उच्चैःकारम् , उचेः फारम्, उचैः कृत्वा । क्त्वा ।। १ । ३ । ८५ ॥ क्त्वान्तेन सह भादि वा प्राग्वद् भवति । अलकृत्य, अलङ्कमा वाचष्टे । मादीत्येव । प्रदेशान्तर- पाचो पृचिर्न स्यात् । अलकृत्वा । गेरध्वनः॥४।२।८७॥ गिसेज्ञ केभ्यः परादध्वशब्दा- दम्त्यः सान्तो भवति । 'नापुंस' इति टिखे प्रगतोयानं प्राध्यो रथः। पेऽद्गुलेसिसंख्यादेः।। ४।२।८८ ॥ शिसंख्यादेरद्गु- लिशच्दादः सान्तो भवनि पसे । भतिकान्तमगुलीरत्यगुलम् । निर्गतमगुनिभ्यो निरगुलम् । द्वे अगुलो प्रमाणमस्य द्वयोर- गुल्यो- समाहारो या यगुलम् । चतुरद्गुलम् ।

·सविधौ पसः । अहःसवैकदेशसंख्यातपुण्याच रात्रेः ॥ ४।२।८९॥ एभ्यः पराज्मिसंख्यादेव रात्रिशब्दादो भवति पसे । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रम् । अत्र पस्यासंभवाद् द्वन्द्व एव । सर्वा रात्रिः सवरात्रः । पूर्वा रात्रिः पूर्वरात्रः राज्यकदेशे रात्रि राब्दोत्र । पूर्वकालै फेति पः । संख्यातरात्रः । पुण्यरात्रः। नीरात्रः। द्विरात्रः। राजाहःसखिभ्यः ॥४।२।९३॥ एतदन्ताया- हो भाति । देवराजः । राजसखः । अतिराजी। नान्तलक्ष- णान्डीविधेः परत्वादनेन टः । मृहहणे लिगविशिष्टस्यापीत्यस्या- नित्यत्वानेह, मद्राणां राज्ञी मद्रराज्ञी । न समाहारे इत्यनेना- हादेशप्रतिपेथे, टखोरेवाहः॥४।४।१३१ ॥ अहटेः खं भवति, टखो- रेव नान्यत्र । द्वयहः । द्वे अहनी भूतो द्वयहीनः । हृदर्थे रसः । 'समायाः स' इत्यधिकारे 'राज्यहःसंवत्सरादिति खः । आरम्भा- देव सिद्धे नियमे इष्टतोवधारणार्थ एवकारः । अह्र एव इति न स्याधतः । तेन मद्रराजः । एभ्योऽहोऽहः ॥ ४ । २ । ९० ॥ सर्वादिभ्यः परस्य झिसंख्यादेश्चाहन्शब्दस्याहू इत्यादेशो भवति सान्ते । अतोह इति णत्वम् । टखोरेवेति टिखे प्राप्ते वचनम् । असम्भवादहः- पूर्वत्वं नाश्रीयते । सर्वाङ्गः । उत्तराण । संख्याताहः । निरही कथा । अष्टस्वहस्सु भवा अष्टाही पूजा । अत्र हृदर्थे रसे कृते भवार्थे आगतस्याण : 'रस्योधनपत्ये' इत्युप् । यौ रसे संख्यादिः, द्वे अहनी जातस्य व्यहजातः ।

·१७२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां न समाहारे॥४।२। ९१ ॥ समाहारलक्षणे पसे अहन्शब्दस्थाहादेशो न भवति । द्वयोरहोः समाहारो द्वयहः । त्र्यहः । प्रतिपदस्य हृदथेति विहितस्य समाहारस्येह महणं न तु प्रादिलक्षणस्य । तेन सनतान्यहानि समदः । समाहारे इति किम् ! योरहो व उत्सवो द्वचः । पुण्यकाम्याम् ।। ४ । २।९२ ॥ आभ्यां परस्याह- शब्दस्याहादेशो न भवति । पुण्याहम् । एकाहम् । गोरहृदुपि ।। ४ । २९४ ॥ गोशब्दाहो भवति पसे, तु इदुपि । पञ्चानां गवां समाहारः पञ्चगवम् । महागवी । मतिगवी । पश्चगवधनः । अहृदुपि किम् ! पञ्चभिर्गेमिः क्रीतः पञ्चगु. कीतार्थे आहस्यठणो 'रादुवखावि'त्युप् । मत्रान्तरणस्वा- प्रागेव सान्तो भविष्यतीति न, अनुपीति विषयनिर्देशात् । उपीति किम् ! पञ्चगवरूप्यम् । उरसोऽये ॥ ४ । २ । ९५ ।। अग्रे (प्रधान) वर्तमानो य उर शब्दस्तदन्तात्पाहो भवति । हस्तिनामुर इव हस्त्युरसम् - प्रधान इत्यर्थ । अमे इति किम् । पुरुषोरः । सरोज्नोऽश्माऽयसः खुजात्योः ।।४।२।९६ ॥ एतदन्ता। पाटो मपति सुविपये जातौ च । क्रमेण-जलसरसम् । मण्ड- फस रसम्। महानसम् । उपानसम् । स्थूलाश्म. । कनकाश्म. । रोहितायसः । कारायसम् । खुजात्योरिति फिम् ! परमसरः । ग्रामकोटाभ्यां वक्ष्णः ।।४।२॥ ९७ ॥ आभ्यां परो मस्तक्षशब्दस्तदन्तात्पाटो भवति । ग्रामस्य तक्षा, ग्रामतक्षः ।

·संविधौ पस। १७ साधारण इत्यर्थः । कुट्या भवः कौटः । कौटश्चासौ तक्षा, कौट- तक्षः । स्वायतकर्मजीवीत्यर्थः । शुनोश्तेः ।। ४ । २१ ९८ ॥ अतिश्चो नीचजनः । उपमानात् ॥४।२।९९ ॥ उपमानात्परो यः श्वन्श- ब्दस्तदन्तात्याट्टो भवति । व्याघ्र इव श्वा, व्याघ्रश्च । मयूरव्यस. कादित्वात्सः । अजीवे ॥४।२।१०० ॥ अजीवेर्थे वर्तमानो य उप- मानवाची श्वनशब्दस्तदन्तात्याटो भवति । आकर्ष. श्वा इव आकर्षश्वः । व्याप्रैरुपमेय इति सः । अजीवे किम् । वानरोय श्वा इव वानरश्वा । मृगोत्तरपूर्वात्सक्थनः ॥४।२।१०१ ।। एभ्य परो य सक्थिशब्दस्तदन्तात्याटो भवति । मृगस्य सक्थि,मृगसक्थम् । पूर्वसक्थम् । उपमानादिति च वर्तते । फलकमिव सक्थि फलकसक्थम् । अ च ।। ४।२।१०३ ॥ अर्द्धशब्दात्परामावष्टो भ- वति । अहीं च सा नौश्च अर्द्धनावी । विशेषणमिति सः । लोकाश्रय नपुसकमपि दृश्यते । अर्द्धनावम् । खार्या वा ॥ ४।२ । १०४॥ रादर्घपूर्वाच्च खारी- शब्दाद्वा टो भवति । द्विखारम् , द्विखारि । केचित्पुल्लिङ्ग पठन्ति । द्विखारि । पञ्चसारप्रिय, पञ्चखारीप्रिय । पञ्चखाररूप्य, पञ्चखारीरूप्यम् । अर्द्धसारम् , अर्द्धवारि । द्वित्रिभ्यामञ्जले ।। ४ । २ । १०५ ॥ आभ्या परो , -- ·, १७ जैनेन्द्रप्रक्रियाया योऽञ्जलिशब्दस्तदन्तादाद्यो भवति । व्यञ्जलम् । व्यञ्जलम् । यजलरूप्यम् । केचिद्वेत्यनुपर्तयन्ति । तेन द्वयञ्जलि अपि । अहृदुपीत्येव । नेह, द्वाभ्यामञ्जलिभ्या क्रीतो द्वयञ्जलि. | रात् किम् ' द्वयोरजलिद्वजलि. । ब्रह्मणो राष्ट्रेभ्यः ॥ ४।२।१०६॥ राष्ट्रेभ्य परो यो ब्रह्मन्शन्दस्तदन्तात्पाहो भवति। अवन्तिपु ब्रह्मा अवन्तिब्रह्म । ईविति योगविभागास । राष्ट्रेभ्य किम् । देवब्रह्मा नारद । कुमहद्भ्यां वा ॥ ४।२। १०७ || आभ्यां परो यो ब्रह्मशब्दस्तदन्तात्पाहो वा भवति । कुना , कुब्रह्मा। महाब्रह्म , महानमा । पोऽनभ्यः ॥१।४।९५ ।। नन्स यस च वयित्वा पो नम्भवतीत्यधिकारोऽयम् । खौ कन्धोशीनरेषु ॥ १। ४ । ९६ ॥ खुविषये कन्या- न्त पो नन्भवति, उशीनरेगु चेत्सा कन्था । सोशमीना कन्या सोशमिकन्यम् । सो किम् ? वीरणकन्या । उशीनरेषु किम् । दक्षकन्या । अन्यत्र ग्रामप्तक्षयम् । उत्सर्गेणोतरपदार्थप्राधा- न्यालिपिधि पे। उपज्ञोपक्रम तदायुक्तौ ॥ १॥ ४ । ९७ ॥ उपज्ञा उप- देश. । उपसम प्रारम्भ । उपजोपकमान्त पो नन्भवति, तयो- रुपक्षोपक्रमयोरायुक्तो गम्यमानायाम् । देवम्योपना देवोपनमनेक- शेप व्याकरणम् | युझराजस्योपक्रम उरुराजोपक्रमम् । उपशो- (1) शाशयास देवोशित ·सविधो पसः । १७५ पक्रमान्त किम् । आदिदेवतपस्या तीना । तदायुक्तौ किम् ? देददनोपज्ञा । देवदचोपक्रम । छाया बहूनाम् ॥१।४।९८॥ बहूना या छाया तदन्त पो नभवति । शलभाना छाया शलभच्छायम् । एकस्य या छाया तस्य विकल्पो वक्ष्यते । सभाऽराजाऽमनुप्यात् ॥ १।४ । ९९ ॥ अराज्ञः अमनुष्याच परा या सभा तदन्त पो नभवति । इनसभम् । इन्द्रसभम् । राजपर्युदासाचत्पर्यायाणामत्र ग्रहण, न तद्विशेषा- णाम् । नेह, शालिवाहनसभा । रक्ष सभम् । पिशाचसभम् । अम- नुप्यशब्दस्य रक्ष प्रभृतिषु रूढत्वान्नेह-काष्ठसभा । पापाणसभा । अराजाऽमनुष्यादिति फिम् । राजसभा । देवदत्तसभा । अशाला ॥१। ४ । १०० ॥ अशालायाचिका या सभा तदन्तश्च पो न भवति । गोपालसभम् । अत्र समुदाये सभा शब्द । अशालेति किम् ? देशिकसभा । पथिकशाला गुरुशाला वेत्यर्थ । सेनासुराछायाशालानिशा वा ॥ १।४।१०१॥ एत दन्त पो वा नन्भवति । देवसेन , देवसेना। पिष्टसुरम् , पिष्टसुरा । कुड्यस्य छाया कुड्यच्छाय, कुड्यच्छाया । गोशाल, गोशाला । चौरनिश, चौरनिशा । प इत्येव । सूरसेनो राजा । अनन्य इति च । असेना । परमसेना । राबाह्रौ पुंसि ॥ १। ४ । १०४ ॥ कृतसान्तौ एतौ पुसि भवत । द्विरात्र । पूर्वमह पूर्वाह्य । उत्तरपदार्थप्राधा- न्याहिमाप्तौ वचनम् । ,

·१७६ जैनेन्द्रप्रक्रियायो
अहः ॥ १।४ । १०५ ॥ अहश्च पुंस्येव । द्वयोरहोः
समाहारो व्यहः ॥ अनुवाकादयश्चेति वक्तव्यम् । अनुवाकः।
संप्रवाकः।
पुण्यमुदिनाभ्यां नप ॥ ११.४। १०६॥ आभ्यां
परोऽहशब्दो नभवति । पुण्याहम् । पुण्यग्रहणं सूत्रोपलक्षणम् ।
एकाहम् । सुदिनाहम् ।
अपथम् ॥१। ४ । १०७ ॥ अपथशब्दो नभवति ।
मपथम् । सान्तनिर्देशः किम् ! अपन्थाः । वक्ष्यते सान्तवि-
फल्मः । पे इत्येव । अपथा अश्वी ॥ झिसंख्यादेरिति
वक्तव्यम् । उत्पथम् । चतुप्पथम् । पसोऽनापि ।
पुंसि चार्द्धर्चाः ॥ १।४।१०८ ॥ अर्द्धर्चादयः शब्दाः
पुंसि नपि च वेदितव्याः । अर्द्धर्चः, अर्द्धर्चम् । एवं गोमय,
फपाय,कापण,तप,कवाटादीनामपि तत्पाठादवगमः कार्यः ।
হলথ चेयमुभयलिाता अर्थभेदेन
द्रष्टव्या ।
यथा पद्मशङ्खशब्दी निधिवचनौ पुसि, जलजे द्विलिगी।
इति पसाधिकारः।
.
(१) पामतरे पयो क्षिरस्यारे ' इति सत्रितम् । तथा टेवार्थना मनानि ।
(२) शिवपिन प्रधानापेक्षया निधन पायम् । प्रधानता च
घर परपस्य प्राय । म पोसगासपोशया से निगरिपिय प्रादि-
TENT पर मान्यता पूर्वपदापेश्यैत हिनिपिय ।

·सविधौ बसः। १७ अथ यसप्रकरणम् । अन्यपदार्थेऽनेकं वम् ।। १ । ३ । ८६ ॥ अन्यस्य पदस्याथै वर्तमानमने सुबन्तं समस्यते स च वसंज्ञः सो भवति । अन्यपदार्थस्य ये लिङ्गसंख्ये ते बसस्यापि स्याता- मित्यर्थग्रहणं क्रियते । प्राप्तमुदकं यं स ग्रामः प्राप्तोदकः । नदी प्राप्तोदका । क्षेत्र प्राप्तोदकम् । वचनेपि तथा । ऊंढरथोड- नड्वान् । दानीयो गौर्यस्मे दानीयगुर्विप्रः । उद्धृतौदना स्थाली। सत्यवचनो जिनवरः । वीरपुरुपो ग्रामः । बहूनामपि बसत्वार्थमने- फग्रहणम् । वाविभक्तयन्तेऽन्यपदार्थे न वृत्तिरनभिधानात् । वृष्टे देवे गतः । शस्त्रीश्यामेत्यत्र उन्मत्त गङ्गमित्यादी चानेन सह 'यश्चैकाश्रये, खावन्यपदार्थे ' इति सूत्राभ्यां क्रमेण यहसंज्ञा- समावेशे प्रप्ति, नव्याध्य आसमियुक्तत्वात् पुल्लिङ्गया हसंज्ञया यसंज्ञया च बाध्यते बसंज्ञा । वीरपुरुषको ग्राम इत्यत्र पूर्वावरे- त्यनेन, अन्यपदार्थे इत्यनेन च परसंज्ञयोर्युगपत्माप्तयोः परत्वाइ- संव । निष्कौशाम्ब्यादौ तु वचनबलात्यसंज्ञेय । केशचूडः सुवर्णालङ्कारो या देवदत्त इत्यत्र तु केशसंभारे-सुवर्णविकारे च (१) ऊदो रथो येन स । (२) 'अवान्यानेक यम्' इत्येवं लवृत्ती सत्रिम् । ततश्च वाथै प्राप्तिरेव नास्ति । (३) उन्मत्तगामित्यत्र तु प्रसिद्धैदान्यपदार्थता, शस्त्रीश्यामेस्यत्र यदस्य विशेष्य- पदवाच्यं स एवान्यपदार्थ इति कृत्वा उमय नाप्यन्यपदार्थवाच्यत्वसभवाद् बशा संभ- वति । वन्तन्यपदार्थ कथ बस इति तु न शतम, उपदशा इति वक्ष्यते तदद्वान्तेष्य. म्यपदार्थ सभवे सति तत्र बनविधरस्वीकारे प्रमाणाभावात् । प्रवृत्तित-त्र हि ब्याका • णम् । यहसज्ञे तु तत्र तत्र विहिते एव । अत एव अनेकसशासमावेश शकत'। .

·.
१७६ जैनेन्द्रप्रक्रियायो
अहः ॥ १।४।१०५ ॥ अहश्च पुंस्येव । द्वयोरहोः
समाहारो यहः ॥ अनुवाकादयश्चेति वक्तव्यम् *। अनुवाकः।
संप्रवाकः ।
पुण्यमुदिनाभ्यां नम् ॥ ११.४। १०६॥ आभ्यां
परोऽहशब्दो नन्भवति । पुण्याहम् । पुण्यग्रहणं सूत्रोपलक्षणम् ।
एकाम् । सुदिनाहम् ।
अपथम् ॥ १। ४ । १०७ ॥ अपथशब्दो नभवति ।
अपथम् । सान्तनिर्देशः किम् ! अपन्थाः। वक्ष्यते सान्तवि-
कल्पः । पे इत्येव । अपथा अटवी ॥ झिसंख्यादेरिति
वक्तव्यम्* 1 उत्पथम् । चतुप्पथम् । पसोऽत्रापि ।
पुंसि चार्टर्चाः ॥ १। ४ । १०८ ।। अर्द्धर्चादयः शब्दाः
पुंसि नपि च वेदितव्याः। अर्द्धर्चः, अर्द्धर्चम् । एवं गोमय,
कपाय,कार्यापण,कुतप,कवाटादीनामपि तत्पाठादवगमः कार्यः ।
शब्दरूपाश्रया चेयमुभयलिङ्गता अर्थभेदेन द्रष्टव्या ।
यथा पद्मशड्खशब्दौ निधिवचनौ पुंसि, जलजे द्विलिझौ ।
इति पसाधिकार
(१) पाठान्तरे ' पथो झिल्यादे.' इति सूत्रितम् । तथा बेटेर्गतार्थता भवति ।
(२) यर्थ लिगविधिोक्नुस्ता प्रधानापेक्षया निर्धारण गर्तव्यम् । प्रधानता च
पसे उत्तरपदस्य प्राय: । मन्न एवोत्सर्गणोत्तरपदोक्षया पसे लिगविधियः । प्रादि.
समासादौ तु यत्र पूर्वपदप्राधान्य सत्र पूर्वपदापेक्षयैव लिड्गविधियः ।

·सविधौ बस । १७७ । अथ यसप्रकरणम् । अन्यपदार्थेज्ने वम् ॥ १ । ३ । ८६ ॥ अन्यस्य पदस्यार्थे वर्तमानमनेक सुबन्त समस्यते स च बसज्ञ सो भवति । अन्यपदार्थस्य ये लिङ्गसख्ये ते बसस्यापि स्याता- मित्यर्थग्रहण क्रियते । प्राप्तमुदक य स ग्राम प्राप्तोदक नदी प्राप्तोदका | क्षेत्र प्राप्तोदकम् । वचनेपि तथा । ऊंढरथोऽ. नड्वान् । दानीयो गौर्यस्मै दानीयगुर्वित । उद्धृतौदना स्थाली। सत्यवचनो जिनवर । वीरपुरुषो ग्राम । बहूनामपि यसत्वार्थमने- कमणम् । वाविभक्तयन्तेऽन्यपदार्थे न वृत्तिरनभिधानात् । वृष्टे देवे गत । शस्त्रीश्यामेत्यत्र उ-मतगङ्गमित्यादौ चानेन सह 'यश्चैकाश्रये, खावन्यपदार्थे ' इति सूत्राभ्या कमेण यहसज्ञा समावेशे प्रौप्ते, नमाध्य आसमित्युक्तत्वात् पुलिया हसज्ञया यसजया च बाध्यते वसज्ञा । वीरपुरुषको ग्राम इत्यत्र पूर्वावरे- त्यनेन, अन्यपदार्थे इत्यनेन च परसज्ञयोर्युगपत्याप्तयो परत्वाद्व- सव । निफौशाम्व्यादौ तु वचनबलात्पसज्ञेव । केशचूड सुवर्णालङ्कारो वा देवदत्त इत्यत्र तु केशसभारे-सुवर्णविकारे च (१) ऊढो रथो यन स । (२) अबा यायेंनक बम् इयव लवृत्तौ सूत्रिम । ततश्च वाथै प्राप्तिरेव नास्ति (३) उमत्तगतमित्यत्र तु प्रमिद्वैवान्यपदाथना, शस्त्रीश्यामेत्यत्र यदस्य विशेष्य पदाच्य स एवायादर्थ इति वा उभयताप्ययपर्थिवाभ्यवसभवाद वा सभ बति । व तेन्यपदार्थ कथ वम इति त न शाम, उपन्शा इति वक्ष्यते तदद्वान्तेप्य भ्यपदार्थ सभव सते तर बसावधेरखाकारे प्रमाण भ वात । प्रवृत्तित न हि व्याकर गम् । यहाशे तु तत्र तर विहिते एन । अत एव अनेकमा समवेश शकत । - १२ ·- १७८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां केशसुवर्णशब्दौ द्रष्टव्यौ । सङ्गतार्थे 'समर्थ' इति निर्देशादेवं- जातीयस्य द्युखं वा द्रष्टव्यम् । तेन प्रपतितपर्णः, प्रपर्णः । अविद्यमानभार्यः, अभार्यः । ईवुपमानपूर्वस्य धुखं गतार्थत्वात् । उदरे स्थिती मणिरस्य उदरेमणिः । पे कृति बहुलमि'ती. पोऽनुपू । एवमुष्टमुखमिव मुखं यस्य स उष्ट्रमुखः । अत्र 'सुपसुपेत्यतो वानिर्दिष्टं सुबिति पदमनुवर्तते । भानिर्दिष्टं तु निवृत्तम् । अत एव सर्वेषां वोक्तत्वेनानियमात्प्रसक्तेपि पूर्व- निपाते तन्निर्धारणार्थमाह, ईविशेपणे वे ॥१।३।१०१॥ईबन्तं विशेपणं च बसे प्राक् प्रयोक्तव्यम् । यसेन्यार्थत्वाचाऽनेक सुबन्तं न्यसंज्ञमित्यतोऽ- प्यनियमे प्राप्तेयमारम्भः । उरसिलोमा । अकामेऽमूर्द्धमस्तकादिति वक्ष्यतेऽनुप् । लम्पकर्णः । सर्वनामसंख्ययोः पूर्वनिपातो वक्त- व्यः । सर्वगौरः । द्विकृष्णः । परस्परं सर्वनामसंख्ययोवृत्ती तु पचनपरत्वात्संख्याया पूर्वनिपातः । द्वयन्य । आहिताग्न्यादि. त्वाद्वा, प्रियदधिः, दधिप्रियः । गडुकण्ठ इत्यादौ चाहिताग्न्या- दित्वादीबन्तस्यापि परनिपातो वक्ष्यते । ईबन्तस्य पूर्वनिपात- नियमानायं सः समानाधिकरणानामेवेति गम्यते । कथं तर्हि (१) लघुवृत्तौ ' अवान्यानेक बम्' इति सूत्रयिला 'एकार्थम् । इत्यपि पृथर सूधितमुपलभ्यते । ततश्च शायते यत् प्रथमेन स्टोणासामानाधिकरण्येपि वसो भवति । तथापि असमान विकरणो वस पूर्वक्त प्रसिद्धेष्यापु स्टेष्वेव च स्यात् । उदाहतमपि तथैव । योगार्थमुख्यत्वे तु 'एकार्थम् , इत्यनेनैव बम रयान् , समवतो रुदेष्वपि च इति । अन्यपदार्थने। वम् ' इति सूत्रे तु यथासभव न्याख्यानतो. वगति कारिता महावृत्तिकारेण । यथा पारस्करादिशब्दानों स्वर्थमनिर्दिशन्नेव सिद्धि- माख्यत्, तथापि अर्थविशेषे एव तसिद्धिर्व्याख्यानावगम्यते, व्याख्यानतो विशेषावगतेरिपुत्वा याकर पानाम् । ' ·सविधौ बसः । १७९ पञ्चभिर्भुक्तमस्येत्यत्र बसो न? अनभिधानात् । अनभिधानेपि यदि स्यात् स्यार्हि पञ्च भुक्तवन्तोस्येत्यत्रापि । ता ॥ १।३।१०२ ॥ तान्तं बसे पूर्व प्रयोज्यम् । कृतकटः । तान्तस्य विशेषणत्वविवक्षायां तु ईविशेषणे इत्येव सिद्धम् । आहिताग्न्यादित्वात् कचिज्जातिकालसुखादिभ्यस्तान्तं परं प्रयुज्यते । पलाण्डुमक्षिती । संवत्सरजाता । सुखजाता । 'दु.खजाता । तत एव च प्रहरणार्थेभ्यः परौ तेपौ स्याताम् । अस्यु- द्यतः । असिपाणि. | उद्यतगद इत्यादि च हितारन्यादावेव वेति व्यवस्थावलोकनायेयम् । वाहिताग्न्यादौ ॥ १।३ । १०३ ॥ बसे आहिताग्न्या- दिपु तान्तादि वा पूर्व प्रयोज्यम् । आहिताग्निः, अग्न्याहितः। एवं जातपुत्रः, पुत्रजातः । आकृतिगणोयम् । तेन बसे पूर्व- निपातव्यवस्था आपविरोधेन समधार्या सर्वत्र । स्न्युक्तपुंस्कादनूरेकार्थेऽडमियादी स्त्रियां पुंवत् ॥ ४।३।१४६ । उक्तपुस्कात्परो यः स्त्रीत्यः अनूस्तदन्तः शब्द पुंशब्देन तुल्यो भवति डडन्तप्रियादिवर्जित खिया वर्तमाने एकार्थे यो परत | 'स्त्रीगोर्नीच' इति प्रः । दर्शनीया भार्या यस्य स दर्शनीयमार्य.। चित्रगुः । स्त्रीति किम् ! प्रामणि (कुल) दृष्टिरस्य ग्रामणिदृष्टि । उक्तपुस्कादिति मालाबन्दारिक । अनूरिति किम् । वामोरूभार्यः । अनूरिति पर्युदासेनैव स्त्रीत्ये लब्धे अस्त्रीत्यान्ताया अपि स्त्रियाः पुबद्भावार्थ स्त्रीग्रहणम् । तेन दारदमार्य । एकार्थे किम् : कल्याण्या माता (१) दरदोऽपत्य दारदः । खियो हत्यस्योपि दरत् । सा भार्या यस्य स दारदाय ।

·.
१८०
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
कल्याणीमाता । अडप्रियादाविति किम् ? कल्याणी- दशमी
यासां रात्रीणामिति विग्रहे,
डट्वीप्रमाग्योरः ।। ४।२।११६ ।। डडन्ता ये स्त्री-
शब्दाः प्रमाणीशब्दश्च तदन्ताद्वादस्त्यो भवति । कल्याणी-
दशमा रात्रयः । स्त्री प्रमाणी येषां ते स्त्रीप्रमाणाः । डलियां
प्रधानत्रीग्रहणं कर्तव्यम् । तद्गुणसं विज्ञानादिना डडन्ता स्त्री
प्रधानं चेत्तदायं सान्तः पुंवद्भावप्रतिषेधश्च स्यादित्यर्थः । नेह,
कल्याणी पञ्चमी यस्मिन्पक्षे इति विग्रहे पुंबद्भावे,
मनमोः ॥ ४।२। १५३ ॥ अकारान्तान्मुसंज्ञकान्ताच्च
बात्कन्भवति । इति कपि,
केणः ॥५।२ । १२५ ॥ के परतोऽणः पो भवति ।
इति प्राप्ते,
न कपि ॥५।२। १२६ ॥ कपि परतोऽणः प्रो न
भवति । कल्याणपञ्चमीकः पक्षः । बहुकर्तृकः । कल्याणीप्रियः।
प्रिया, मनोज्ञा, कल्याणी, सुभगा, दुर्भगा, भक्तिः, सचिवा,
स्वसा, कान्ता, समा, चपला, दुहिता, वामा, इत्येवं प्रियादिः ।
दृढभक्तिरित्यादौ तु दृढं भक्तिरिति सामान्ये नप् । स्त्रियामिति
किम् ? कल्याणी प्रधानमेषां ते कल्याणीधानाः ।
तसादौ ।। ४ । ३ । १४७ ॥ आदिशब्दः प्रकारवाची ।
तस् , त्र, तर, तम, चरट् , जातीय, देश्य, देशीय, कल्प,
पाश, रूप, था, थम् , दा, हि, थ्य, क इत्येषु त्येपु परत
इक्तपुंस्कादनूः स्त्री पुंवद्भवति । तस्यास्तत' । तस्यां तत्र ।
,
N

·सविधौ वस । आयतरा | आढातमा । भूतपूर्वा पट्वी- पटुचरी । पटुजा- तीया । पटुदेश्या । पटुदेशीया। वृद्धकल्पा । वृद्धपाशा । वृद्ध रूपा । तया प्रकृत्या तथा । एव कथम् । तस्या वेलाया तदा। एव तर्हि । अजायै हितमजथ्यम् । के पुवद्भावात्परत्वेन झरूपेति वक्ष्यते प्र । पट्किा । बहल्पार्थाच्छसि, बहीभ्य इति बहुशो देहि । एवमल्पश । गुणवचनात्त्वतलो, पट्ट्या भाव पटु त्वम् । पटुता । गुणवचनात्किम् । क्षत्रियात्वम् । भस्य हृत्यढे पुवद्भावो वक्तव्य * । हस्तिनीना समूहो हास्तिकम् । अढे किम् ? स्येन्या अपत्य स्कैनेय अन खीभ्यो ढण् । टेपि कचित्पु- वद्भावो वक्तव्य * | अनायी देवतास्य आग्नेय । अमत्वादप्राप्ते, ठक्छसोश्च । भवत्या इद भावस्यम् । भवदीयम् । क्यड्मानिनोः ।। ४ । ३ । १४८ ॥ क्यडि मानिनि च परत उक्तपुस्कादन स्त्री पुवद्भवति । हरिणीवाचरति हरितायते । इमा दर्शनीया मन्यते दर्शनीयमानी । मृद्रहणे लिङ्गविशिष्ट- स्यापि । देवदत्ता दर्शनीया मन्यते दर्शनीयमानिनी जिनदत्ता । एकार्थे स्त्रीलिङ्गे द्यौ तु पूर्वेणैव सिद्ध पुवद्भाव । दर्शनीया- मात्मान मन्यते दर्शनीयमानिनी । न बुहृत्कोडः॥४।३ । १४९ ॥ वोर्तृतश्च य रस्तदुड स्त्रिया न पुवत् । खुकोड , कारिकाभार्य । कारि कात । पाचिकामानिनी । हकोड , लाक्षिकीभार्य । लाक्षि कीत । लाक्षिकीयते । लाक्षितमानी । एवं मद्रिकायते । बुह- ब्रहण किम् ? मूकमार्य । जागरूकभार्य । कका- , ·। . । १८२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां डट्वोः ॥ ४।३।१५० ॥ डडन्ता संज्ञाभूता च स्त्री न पुंवत् । दशमीभार्यः । दशमीपाशा । दशमीयते । दशमीमानिनी । गुप्ताभार्यः । गुप्तामानिनी । गोपनक्रियाव्युत्पत्तिद्वारेण संज्ञाशब्दे- प्युक्तपुस्कत्वमिति प्राप्तिः । एवं दत्ताभार्यः । ञ्णिदरक्तविकारे ॥ ४ । ३ । १५१ ॥ रक्तविकार- वर्जितेर्थे यो हृत् णित् तदन्ता स्त्री न पुंवत् । जित् , औत्सी- भार्यः । णित् , सोनीमार्यः । सौनीतः । स्रौनीयते । एवं वैया- करणीभार्यः । णिदिति किम् ? मध्यममार्यः । तावती भा- र्यास्य स तावदार्यः । हदिति किम् ! पुष्पलावभार्यः। अरक्त- विकारे इति किम् ? कषायेण रक्ता कापायी । सा वृहतिका यस्य स कापायवृहतिकः । लोहस्य विकारो लौही। सा ईपा यस्य स लौहेपो रथः। अमानिनीत्स्वाजगात् ॥४।३ । १५२ ॥ स्याङ्गात्परो य ईत्तदन्ता स्त्री न पुवन्मानिन्शब्दवर्जिते द्यौ । दीर्घकेशी- त । दीर्षकेशीयते । अमानिनि किम् ? दीर्घकेशमानिनी । दिति किम् ? पृथुजवनमार्यः । अकेशभार्यः । न क्रोडादीति सहननिति च डीरतिषेधः । स्वाङ्गात्किम् ? पटुभार्यः । जातिश्च ॥ ४।३।१५३ ॥ जातिश्च स्त्री न पुंवदमा- निनि द्यो । कठीभार्य । वढचीभार्यः । मानिनि तु कठमानी। चशब्द किम् ? भस्य हृत्यढे इति प्राप्तस्य पुंवद्रावस्य यथा प्रतिषेधो न स्यात् । हस्तिनीना समूहो हास्तिकम् । (१) वैयाकरणमार्य इत्येके।

·सविधी बस । संख्येये संख्यया झ्यासन्नाऽदूरसंख्यम् ॥१। ३ । ८७॥ सख्येयार्थया सख्यया सह झ्यादीना बसो भवति । स्वपदार्थ वान्तेप्यन्यपदार्थे च प्रापणार्थमिदम् । दशाना समीपे ये इति विग्रहे सख्यावादिति वक्ष्यतेऽज डः। टेः॥ ४।४ । १२७ ॥ भस्य टिसंज्ञकस्य खं भवति डिति । उपदृशा । तेविशतेर्दिति ॥ ४।४।१२६ ॥भस्य विंशतेस्ति भागस्य खं भवति डिति । उपविशां । समीपताप्राधान्ये तु हस । आसन्ना दशानामिमे आसन्नदशा. । चत्वारिंशतामदूरे ये ते अदूरचत्वारिंशा | स्वपदार्थ यथा, द्वा वा लयो वा द्विनौ । एव पञ्चपा । सख्ययो परस्परसमासे यथाक्रमन्यात् पूर्वविधि । निरावृत्ता दश त्रिदशा । त्रिंशदित्यर्थ । अधिकशब्दो. (१) अोत्तरपदार्थप्राधान्यमरताति नान्यपदार्थवाच्यत्वे नियता वृत्तिरियम । अत एवान यस्मिन् प्रयागेऽन्यपदायत्वसभवरस्मिन्नेव 'अयपदार्थे इति पदमनुवर्तन , न सर्वत्राविशेषेण । इत्यरमद कूतम् । (२) झिना सख्या यदा बसे समस्यते लदा ये ते इत्य यपदार्थप्राधान्यमेव । हस स्तु यदा झिना क्रियेत तदा पूर्वपदार्थगधाय स्यात , यथा उपदश, दशाना सामी प्यमित्यर्थ । अत एव बसे 'उप' शब्दस्य उपगत सामाप्यगत इत्यार्थपरत्वमुपचा रादिना रयात , हमे तु सामीप्य र्थपरत्वमेव । यथा शुलादिशब्दाना गुणार्थपरत्व गुण्य थपरत्व चाङ्गीक्रियते । (३) सरया बार्थ समस्यते इत्यनिर्देशेष व्याख्यानतोऽभ्यांवृत्तौ सशये चैवेति गम्यम । पाठान्तरे तु सर ग्रहणमत्राकृत्या 'स्यि सुज्वाथै ' इति सरानरि तमेव । तथा च, सरया मुजर्षे वार्थे चैव स्मस्यते इति नियम स्पाभवत्येव । सुजया भ्यावृत्ति । वार्थ सशय ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां प्यत्र संख्यावाची । अधिका दशानामिमे अधिकदशाः । संख्येये किम् ? अधिका विंशतिर्गवाम् । संख्यया किम् ! पञ्चपदार्थाः । दिशोन्तराले ॥ १।३। ८८ ॥ दिक्छब्दानामन्तराल- वचने बसो भवति । दक्षिणस्याः पूर्वस्याश्च दिशोन्तरालमिति विग्रहे, सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पूर्वस्य पुंवद्धावः * ' स्त्रीगोर्नीच' इति प्रे अन्तरालदिशोपि स्त्रीत्वात्पुनष्टाप । दक्षिणपूर्वा । अत्रा- नेकमित्यनुवर्तनान्यक्संज्ञायां द्वयोः पर्यायेण पूर्वनिपातः । पूर्वदक्षिणा! प्रसिद्धानां दिक्छन्दानां ग्रहणादिह न । वारुण्याश्च कोवेर्याश्च दिशोन्तरालम् । तत्रेदमिति सरूपे ॥१।३ । ८९ ॥ ईबन्ते द्वे सरूपे ग्रहणविपये इदं युद्धं प्रवृत्तमित्येतस्मिन्नर्थे समस्येते स च बसो भवति । इतिकरणादयं विशेषो लभ्यते । अत्रेच् त्यो वक्ष्यते अन्यस्यापि॥४।३। २३२ ॥ यस्य शब्दस्य शिटैत्विं प्रयुक्तं तस्य दीर्भवति । केशपु केशेषु च गृहीत्वा प्रवृत्तमिदं युद्धं केशाकेशि । एवं कचाकाच । तेन ॥ १।३।९० ॥ भान्ते हे सरूपे प्रहरणविपये इदं युद्धं प्रवृत्तमित्यर्थे प्राग्वदेव भरत । दण्डैश्च दण्डैश्च प्रत्येदं युद्धं प्रवृत्तं दण्डादण्डि । मुसलामुसलि । सरूप इति किम् ? नेह, दण्डैश्च कमण्डलभिश्च प्रत्येदं युद्ध प्रवृत्तम् । योगविभाग उत्तरार्थः। सहेति तुल्ययोगे ॥ १।३।९१ ॥ समानक्रियादिभि- येगिस्तुल्ययोगः । सहेति सुवन्तं तुल्ययोगे वर्तमान भान्तेन सह प्राग्वद् भवति ।

·सविधौ बस । १८५ . आधेनैव सिद्ध इद वचन हसस्य कपश्च निवृत्त्यर्थम् । इति. शब्दो योगविभागार्थ । तेनातुल्ययोगेपि कचिद्ध । तत्र कप्च। तेन सकर्मकाचरेर्द , सपक्षको वादी ब्रूते, इत्यादि सिद्धम् । अत्र चरेरेव देन योगो न कर्मणो, वादिनो वा वचनेन योगो न पक्षस्य । वा नीचः॥४।३।१९० ॥ नीचो (बस्योऽवयवस्य सह- शब्दस्य वा सो भवति द्यौ । शिष्येण सहेति सशिप्य आगत , सहशिप्यो वा । नीचोवयवस्येति किम् ? सस्कृत्वा । सहयुद्धप्रिय । नाशिप्यगोवत्सहले ॥४ । ३ । १९१ ॥ आशिष्यर्थ सहस्य सो न भवति गोवत्सहलवर्जिते छौ । स्वस्ति सहशिष्याय गुरवे । गोवत्सहलेषु तु वा स स्यादेव । स्वस्ति सगवे, सव- त्साय, सहलाय तुभ्यम् । संख्यावाड्डोऽबहुगणात् ॥ ४।२।६९ ॥ सख्येये सख्ययेत्यादिकृतो यो बस्तसादबहुगणान्तात्सान्तो डो भवति । समीपे दशाना ये ते उपदशा । बहुगणान्तात्तु न । उपबहव । बहुगणयो सख्यासज्ञा भवतीतीदमेव ज्ञापकम् । गणाड्डे सत्य सति च न विशेष । किन्त्वन्यत्र संख्याकार्यलाभोऽतो भवति । तेन गणकृत्व । गणधा । प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणादिह न, दशगु । डप्रकरणे सख्याया घसस्योपसंख्यान निस्त्रिंशाद्यर्थम् * निष्का- न्तास्त्रिंशतो निस्त्रिंश । निश्चत्वारिंश । निरशीत । स्वानाद्वेऽक्षिसक्थ्नः ॥४।२।११३ स्वाभवाचिनौ यौ अक्षिसक्थिशब्दौ तदन्ताहाहो भवति । कल्याणे आक्षिणी ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां " , यस्य स कल्याणास । गौरसक्थी । एवं स्वक्षी । स्वतीति नेह निषेधः, पसे एव व्याख्यानात् । अप्राणिस्यस्य स्वागत्वनिषेधा- नेह, स्थूलाक्ष इक्षुः । दीर्घसक्थि शकटम् । वे किम् ? उत्त- माक्षि । गुण्यङ्गुलेः ।। ४ । २ । ११४ ॥ अगुल्यन्ताहाहो भवति दारुण्यभिधेये । वे अङ्गुली अस्य द्वघड्गुलं दारु । अमे अङ्गलिसदृशावयवं धान्यविक्षेपणकाष्ठमिह गृह्यते । एवं व्यड्गु- लचतुरङ्गुनादय । द्वे अगुली प्रमाणमस्येति विग्रह तु हृदर्थे पसे कृते पेऽड्गुलेझिसंख्यादोरत्यः सान्त , प्रमाणे मात्रटश्चोप् । द्वयगुला यष्टि: । द्रुणि किम् ! पञ्चाङ्गुलिहस्तः । द्वित्रिभ्यां मूर्ध्नः ॥ ४।२। ११५॥ द्वित्रिपूर्वपदान्मू- र्धान्ताद्वाट्टो भवति । द्विमूर्ध. । त्रिमूर्धः । सान्तो विधिरनित्य । तेन द्विमूर्धा, त्रिमूर्धा इत्यपि । डसीप्रमाण्योर इति वर्तते । नेतुर्नक्षत्रे उपसंख्यानम् । मृगो नेता यासा रात्रीणा ता मृग- नेत्राः । एवं पुप्यनेत्राः । अन्यत्र तु देवदत्तनेतृकं सैन्यम्। लोम्नोऽन्तर्वहिाम् ॥ ४।२।११७ ।। आभ्यां परो यो लोमन्शब्दस्तदन्ताद्वादो भवति । अन्तर्लोमः । बहिर्लोम · । नासिकाया नश्वाऽस्थूलाखौ ॥४।२।११८ ॥ नासि- कान्तावादो भवति खुविषये नासिकायाश्च नसादेशो मवति, न चेत्स्थूलपूर्वो नासिकाशब्दः । पूर्वपदारखावग ' इति णत्वम् । हरिव नासिकास्य गुणस । वृध्ने भवा वाी । सा नासिकाऽस्य वाणसः । म्णिबृदिति पुंयत्प्रतिषेधः । अस्थूलास्किम् स्थूल- ·सविधौ बसः । नासिकः । खौ किम् । तुद्नासिकः । खरखुराभ्यां वा नस् वक्तव्य.* । खरणा. । खुरणा । पक्षे तु सूत्रेणैव नमादेशोऽश्च । खरणसः । खुरणस । गेः ॥४।२।११९ ।। गिपूर्वपदानासिकान्ताहादो भवति नासिकाया नश्चादेशः । अखुविषयेऽयं विधि । उनता नासिकास्य उन्नसः । णत्वविधौ गेर्नस उपसख्यानम् * । प्रणसः । वे. ख्यादेशो वक्तव्यः* । विख्यः । सोः मातर्दिवाश्वसः ॥ ४ । २ । १२० ॥ सुपूर्वापात- दिवाश्वमशब्दान्ताहादो भवति । झर्भमात्रे टिखम् * । शोभन प्रातरस्य सुप्रात । सुदिव. । सुश्च । अत्र प्रातरादिपदेस्तत्र भवं कर्म गृह्यते । धर्मात्केवलादन् ॥४।२। १२५ ।। धर्मशब्द एव केवलो यत्रोत्तरपदं तदन्ताद्वादन् भवति । साधुधर्मा । केव- लाकिम् ? परमस्वधर्म । एवं सन्दिग्धसाध्यधर्म. । केचित्पर- मस्वधर्मादावनमिच्छन्ति । सुहरितणसोमाजम्भात् ॥ ४।२। १२६ ॥ जम्भो दन्तेपि जम्बीरे दैत्यभेदेपि भक्षणे । सुहरिततृणसोमेभ्य. परस्स जम्भस्य सान्तोऽन् भवति । सुजम्मा । शोभनदंष्ट्रः शोभना- हारो वा। हारतजम्मा । तृणजम्मा । सोममिव दन्ता यस्य (१) पूर्व परमस्वशब्दयोर्यसे कृने धर्मस्य केवलोत्तरपदत्वसम्भवादनागमो न्याय । तेन परमस्वधर्माऽनुधित्तिधर्मा इत्यपि साधु । (२) प्रति विश्वलोचने ।

·१८८
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
सोममभ्यवहार्य यस्येति वा सोमजम्मा । स्वादिभ्यः किम् !
स्थूलजम्म ।
दक्षिणेर्मा लुब्धयोगे ॥ ४ ॥२॥ १२७ ॥ बहुवाचकं
व्रणवाचकं वा ईमम् । अनन्तोयं निपात्यते । हन्तुकामस्य
व्याघस्य दक्षिणमझं बहुकृत्त्वा स्थितो, दक्षिणमन प्रणितं वा
व्याधेनास्येति दक्षिणेर्मा मृगः। स्वयमेव संजातव्रणस्तु दक्षिणेम.।
ने इच् ॥ ४।२।१२८ ॥ नः कर्मव्यतिहार इति वक्ष्यते ।
ग्रहणप्रतिग्रहणलक्षणे कर्मव्यतिहारेर्थे यो बसस्तस्मादिन् सान्त.।
कचाकाच। दण्डादण्डि । तिष्ठद्वादाविचः पाठादिह हसं-
शापि । तेन सुनिमित्तेन रूपान्तरमाप्तिन स्यात् ।
द्विदण्ड्यादि ॥४।२। १२९ ॥ द्विदण्ड्यादय इजन्ता
निपात्यन्ते । गणपाठसामर्थ्यावसेन्यत्र च । क्रियाविशेषणेथे
एव
। द्वौ दण्डौ प्रहरणमस्मिन्निति द्विदण्डि प्रहरति ।
एव द्विमुसलि । पसेपि । पादावाकुच्य, आकुच्यपदि वा शेते ।
मयूरव्यसकादित्वात्य ।
संप्राज्जानुनो ज्ञः ॥ ४ । २ । १३० ॥ सम प्राच
परस्य जानुशब्दस्य ज्ञादेश सान्तो पिनात्यते बसे । सगते जानुनी
अस्य सज्ञ । प्रज्ञ । जुरित्युकारान्त केचिदिच्छन्ति । सञ्ज ।
वोर्ध्वात् ॥ ४ । २ । १३१ ॥ ऊर्ध्वज्ञ ऊर्ध्वजानुरूर्ध्वजा-
नुको वा।
ऊयसोऽनड् ॥ ४ । २ । १३२ ॥ उघ शब्दान्तस्य
वस्यानडादेशो भवति । स्वभावात्स्त्रीविषयतात्र । कुण्डोनी ।
.

·सविधौ वसः। १८९ धनुपः॥४।२।१३३ ॥ धनु शब्दान्तस्य बस्थाना- देशो मवति । स्थूलधन्वा । गाण्डीवधन्वा । वा खौ ॥४।२।१३४ ॥ पूर्वविषये एव । पुष्पयन्वा, पुप्पधनुः। जायाया नि ।। ४।२।१३५ ॥ जायान्तस्य यस्य निडादेशो भवति । वधूर्जाया यस्येत्यत्राकारस्य निडादेशे वलि व्योरिति यखम् । वधूजानिः । युवतिर्जाया यस्येत्यत्र तु पूर्वस्य पुंवत् । युवजानिः । गन्धस्येरुत्पूतिसुसुरभिभ्यः ॥४।२।१३६ ॥ उदा- दिभ्यः परस्य गन्धस्य सान्त इरादेशो भवति बसे । उद्तो गन्धोस्य उद्गन्धि । पूतिगन्धि । सुगन्धि । सुरभिगन्धि । गुण- वाचकस्यैव गन्यस्य । द्रव्यवाचकस्य तु नेह, शोभनं गन्धद्रव्यम- स्य स सुगन्ध आपणिकः। अल्पाख्यायाम् ॥ ४।२। १३७ ॥ बात्र मण्डूकप्लु- त्यानुवर्तते । अल्पवाचिनो गन्धस्य इरादेशो वा भवति । अन्नस्य गन्धोऽस्मिन् भन्नो गन्धो (अल्यो) वा अस्मिनित्यन्नगन्धि, भन्नगन्धं वा भोजनम् । उपमानात् ॥ ४।२।१३८ ॥ उपमानात्सरो यो गन्ध. तदन्तस्येरादेशो का भरति । उत्पलस्येच गन्धो यस्योत्पलगन्धि, उत्पलगन्धम् । खं पादस्याहस्त्यादेः ॥ ४।२।१३९ ॥ वेति नानुव- १) 'गन्धो गन्धकमबन्ध शेषामोदाईशे. इति विश्वलोचनकोशे ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां तते । हस्त्यादिवर्जितादुपमानात्पादस्य सान्तं खं भवति बसे । सान्त इत्यधिकारात्परस्यादेरिति नोपतिष्ठते । सिंहस्येव पादावस्य सिंहपात् । हस्त्यादेस्तु, हस्तिपादः । कपोतपादः। सुसंख्यादेः ॥ ४।२।१४० ॥ स्वादेः संख्यादेश्व पादस्य खं भवति बसे । सुष्टु पादावस्य सुपात् । द्विपात् । । कुम्भपद्यादिः ॥४।२।१४१॥, कुम्भपदीप्रभृतयो ब्यन्ता एव निपात्यन्ते ।। कुम्भपदी । सूकरपदी । अष्टापदी। वयसि दन्तस्य दत् ॥४।२ । १४२ ॥ वयसि गम्य- माने स्वादेः संख्यादेश्च दन्तस्य दतृ इत्ययमादेशो भवति बसे । सुदन् कुमारः । द्विदन् वत्सः । वयसि किम् ? सुदन्तो दाक्षिणात्य. । स्त्रियां. खौ ॥४।२।१४३ ॥ अन्यपदार्थे स्त्रीलिङ्गे दन्तस्य सान्तो दतृआदेशो भवति खुविषये । अयोदती । खो किम् ! समदन्ती । नासिकोदरौष्ठेति डी। वा यावाऽरोकात् ॥४ । २ । १४४ ॥ श्यावादरो- काच परस्य दन्तस्य दतृ वा भवति बसे खौ । श्यावदन् , श्यावदन्तः । अरोकदन् , अरोकदन्तः .। श्यावः कपिशः । अरोकश्छिद्रः। शुद्धावान्तशुभ्रवृपवराहात् ॥ ४ । २ । १४५ ॥ शुद्ध-अपशब्दान्त-शुभ्र-वृप-वराहेभ्यः परस्य दन्तस्य दत वा भवति बसे । शुद्धदन् , शुद्धदन्तः । शिखरापदन् , शिखराम- (१) स्थानिद्वारेणाभावीमावस्यावयव विज्ञानादत्रापि सान्नता वोध्या ।

·संविधौ बसः । १९१ दन्तः । एवं शुभदन् , शुभदन्तः । अन्येभ्योपीति वक्तव्यम् । महिदन, अहिदन्तः। ककुदस्यावस्थायां खम् ॥ ४ । २ । १४६॥ काला- दिकृतो बालादिभावोऽवस्था । ककुदान्तस्य सान्तं खं भवति अवस्थागम्यत्वे । अजातककुद्वालः । पूर्णककुद् वृद्धः । अवस्था- यां किम् ? श्वेतककुदः । कथं तर्हि ककुद्मान् । गणे निपातनात् सिद्धम् । अद्री त्रिककुत् ॥४।२।१४७ ॥ अन्यार्थेऽद्रा सति त्रिककुन्निपात्यते । त्रीणि ककुदान्यस्य त्रिककुत् । अद्रिसंज्ञेयम् । अन्यत्र त्रिककुदः। व्युदः काकुत् ॥४।२।१४८॥ व्युद्यां परस्य काकुदस्य सान्तं खं भवति । विशिष्टं काकुंदं यस्य विकाकुत् । उत्काकुत् । पूर्णाद्वा ॥ ४।२। १४९ ॥ पूर्णत्परस्य काकुदस्य वा खं भवति सान्तम् । पूर्णकाकुत् । पूर्णकाकुदः । सुहृदुहृदो मित्रामित्रयोः ॥ ४ । २ । १५० ॥ यथा- संख्यं मित्राभित्रयोरर्थयोः सुदुा परस्य हृदयस्य हृदादेशो निपात्यते । सुहन्मित्रम् । दुईदमित्रम् । मित्रामित्रयोः किम् । सुहृदयः साधुः । दुईदयः खलः । उरःमभृतिभ्यः कप् ॥ ४।२। १५१ ॥ उरःप्रभृत्य- न्तासात्सान्तः कन् भवति । व्यूढोरस्कः । 'कुप्वोस्त्ये' हाते (१) काकुद, पत्निाय। ..

·'१९२ जैनेन्द्रमाक्रियायां रेफेस्य सत्वम् । प्रमूतसर्पिष्कः । इह पुमानित्येवमादयः पन्चै. कवचनान्ताः पठ्यन्ते । तत एकवचनान्तेभ्य एव नित्यं कप् द्विवचनान्तभ्यस्तु शेषाद्वेति वा कप् । द्विपुंस्कः, द्विपुमान् ऋन्मोरित्यनेनैव सिद्धे दरीग्रहणं 'सहेति तुल्ययोगे' इत्यस्य कबभावपक्षे कवर्थम् । तेन सदरीकः। अर्थान्ननः (ग.)। अनर्थ- कम् । अन्यथैवंकथमित्थंखनादिति तु सौत्रत्वात्प्रयोगः । इनः स्त्रियाम् ॥ ४ । २ । १५२ ॥ इन्नन्तात्कन् भवति स्त्रियामन्यपदार्थे । बहुदण्डिका । अनिनस्मन्ग्रहणादनर्थकादपि । बहुवामिका । अस्त्रियां तु, शेपाद्वा ॥ ४।२।१५४ ॥ अत्र प्रकरणे यस्माहात् सान्तो न विहितः स शेपैः । तस्माद्वा कब् भवति । बहुदण्डी, बहुदण्डिकः । बहुराजन्यकं, बहुराजन्यं वा युद्धम् । यत्र तु विहितः सान्तस्तत्र न विकल्पः । सुगन्धि । उत्काकुत् । सुहृत् । बहवः खट्वा यस्येत्यत्र कपि कृते 'केऽण' इति प्रे प्राप्ते, न कपीति निषेधे प्राप्ते, (१) दक्षिणपूर्वा, इत्यत्र शेषादेति म कप् , अन्यपदार्थे इत्यनेन सिद्धेषि पृथग्विधानस्य नियमार्थत्वात् कवभावसचनार्थत्वाच । भाष्येपि कवभावार्थोय योग 'तेन सहेति, दिशान्तराले ' इति च, इति प्रतिशातत्वात् । उपबहव इत्यत्रापि न कर, यत मप्रथमविभक्यर्थसामान्यस्यान्यपदार्थखे उत्संगण यम बसो विहितस्ततो विधीयमानेन सान्तगणन या परिमुक्तः स एव शेष इति कृत्वा 'सख्येये सख्यया' इति वचनेन विहितस्य बस्यासत्यपि सान्ते न शेषपरत्वम् । एतत्सूचनार्थमेव, उरस. गंवसानिहित सान्तप्रकरणे सख्यायाट्रविधिमनुक्या व्यवधानेन इत प्रागुक्तवान् भगवान् । - ·सविधौ बसः । वाऽऽपः ॥५/२।१२७ ॥ कपि परे आवन्तस्य वा प्रा- देशो भवति । बहुखटुको, बहुखट्वाकः । कवमावे बहुखट्वः । न खौ ॥ ४ । २ । १५५ ॥ येन केनचित्प्राप्तः का सुविषये न भवति । श्वताश्वनिः । ईयसश्च ॥ ४१२।१५६ ॥ ईयसन्ताद्वान्न का । येन केनचित्प्राप्तस्य प्रतिषेधः। बहवः श्रेयासोऽस्येति बहु- श्रेयान् । मृद्ग्रहणे लिहंविशिष्टस्यापीति बढ्यः श्रेयस्यो यस्येति बहुश्रेयसी । ऋन्मोरित्यनेन प्राप्तस्यात्र प्रतिषेधः । स्त्रीगोचि इति प्रादेशे प्राप्ते, ईयसो बसे प्रतिषेधो वक्तव्यः, अत्र ई ईयस इति प्रश्लेपनिर्देपात् चकारेण तदवस्थत्व- सूचनाद्वा । स्तुते नातुः ॥ १२॥ १५७ ॥ प्रादृशब्दान्ताद्वान का प्रशंसायामर्थे । शोभनो आता यस्य सुभ्राता । स्तुते किम् ! मूर्खभ्रातृक । नाडीतन्त्र्योः स्वाङ्गे ॥४।२। १५८ ॥ स्वाङ्गे वर्त- मानौ यौ नाडीतन्त्रीशब्दो तदन्ताद्वान्न कप् । बहुनाडिः काय. | स्त्रीगोरिति प्रादेश । स्त्रीत्याभावादत्र तु न,बहुतन्त्रीीवा। तन्त्रीर्धमनी । स्वाङ्गमिह पारिभाषिकम् । तेनेह न, बहुनाडीकः स्तम्बः । बहुतन्त्रीका वीणा । निष्पवाणिः ॥४।२।१५९ ॥ निप्प्रवाणिरिति कब- भाववान् निपात्यते । प्रकर्षण ऊयते अस्यामिति प्रवाणी (१) पामन्तरे तु 'नाशीयसो बमे ॥' इति सूत्र विधायैव प्रादेशो निषेध्यते ।

·जैनेन्द्रप्राक्रियायां तन्तुवायशलाका । निर्गता प्रवाण्यस्मादीत निष्प्रवाणिः कम्बलः। प्रत्यग्र इत्यर्थः । ऋन्मोरित्यस्य प्रतिषेधोयम् । इकारान्तपाठे तु शेषाद्वेति प्राप्तः प्रतिषिध्यते । इति वसाधिकारः। अथ इन्दप्रक्रिया। चार्थे द्वन्द्वः ॥ १।३ । ९२ ॥ चार्थे वर्तमानमनेक • सु- बन्त वा समस्यते स च द्वन्द्वसज्ञ सो भवति । चत्वारश्वार्थाः- समुच्चयोऽन्वाचय इतरेतरयोगः समाहारश्च । परस्परनिरपे- क्षाणामनियतक्रमयोगपद्यानां व्यादिशब्दानामेकत्राध्यारोप. समु. चयः । यथा नयमानो गामश्व पशुं च न तृप्यति वैवस्वतः। गुणप्रधानभावमात्रविशिष्टः समुच्चय एवान्याचयः । यथा भिक्षामट गा चानय । परस्परसापेक्षाणामवयवभेदानुगतः स- म्बन्ध इतरेतरयोग । अनपेक्षितावयवभेदः सहतिप्रधानः समाहारः । आ धयोश्चमन्तरेणापि प्रयोगादसामर्थ्याच न स- विधि । इतरेतरयोगे, प्लक्षन्यग्रोधौ छाया कुरुतः । हारे नए " । लक्षन्यग्रोधम् । द्वाविंशतिरित्यादौ तु लिङ्गम- शिप्य लोकाश्रयत्वात् । राजदन्तादौ ॥ १।३ । ९६ ॥ राजदन्तादिषु पूर्वप्रयो- गाह परं प्रयोक्तव्यम् । पद्वन्द्वयो सामान्यमिदम् । पूर्वमि- त्यादिना प्राप्तस्य पूर्वनिपातस्यापवादोयम् । अत्रोल्लेखस्तु द्वन्दे सु , इत्यादेरुत्सर्गस्य बाधनार्थम् । दन्ताना राजा समा- .

·सविधौ द्वन्द्वः। - राजदन्तः । अोवणम् । गणपाठादनुस् । दारगवम् | शब्दार्थो । कचिद्यत्ययोपि । अर्थशब्दौ । एवं अक्षि वम् । शूदार्थम् । आद्यन्तौ, अन्तादी । जायापती, नम्पती, दम्पती । जाया- शब्दस्य जम्भावो दम्भावश्च वा निपात्यते । केशश्मनु । पद्वन्द्वयोः सामान्यत्वेपीदमत्रत्यबहुलोत्सर्गाणामेव बाधकमित्य- भोल्लिखितम् । तथा हि । द्वन्दे ऋतुनक्षत्रवाचकानां समा- नाक्षगणामानुपूर्येण वक्तव्यम्(ग.)। शिशिरवसन्तौ । अश्विनी- भरण्यौ । समानाक्षराणां किम् ! ग्रीप्मवसन्तौ । घ्यक्षरस्य पूर्व- निपात (ग.)। तृणकाष्ठम् । वर्णानामानुपूर्येण (ग.)। ब्राह्मणक्ष- त्रियौ ।विशूद्रौ । मातुश्च ज्यायस (ग.)। युधिष्ठिरार्जुनौ । एवं भी- मार्जुनों । संख्याया मल्पीयस्याः(ग.)। नवतिशतम् । अहितस्य च(ग.)। मातापितरौ । दक्षिातपसी। द्वन्दे सु ॥ १।३।९८॥ द्वन्द्वे स्वन्तं पूर्व प्रयोक्तव्यम् । मुनिगुप्तौ । अनेकप्राप्तावनियमेनकं स्वन्तं प्राक् प्रयोज्यम् । मुनिपटुगुप्ताः, पटुमुनिगुप्ताः, पटुगुप्तमुनयः। न्यक्संज्ञा लक्षणा- गृह्यतेन्वर्थत्वाच । द्वन्द्वे न कस्यचिदप्राधान्यमित्यन्यक्त्वादमाप्ते पूर्वनिपाते वचनामिदम् । अजायत् ॥ १।३ ९९ ॥ अनादि भदन्तं द्वन्द्वे पूर्व प्रयोक्तव्यम् । इन्द्रचन्द्रौ । इन्द्रामी । अत्र परत्वात्स्वन्तादस्वन्तस्या- पि पूर्वनिपातः । बहुप्वनियमेन । इभरभाश्वम्, अधरमेमम् । १ पाठान्तरे तु मेग समाभर्नु, दन्दे धि, वर्षभ्रात्रनुपूर्व, सरव्यापा, मध्यम्' इति स्त्राण्येवोक्तान्येताम् । , ·१९६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां अल्पान्तरम् ॥ १।३।१०० । अल्पांचूतरं शब्दरूपं द्वन्द्वे प्राक् प्रयोज्यम् । धवखदिरौ। बहुप्वनियमेन | वीणा- दुन्दुभिशड्खाः । शङ्खदुन्दुभिवीणाः । माणितूर्यसेनानानां द्वन्द्व एकवत् ॥१ । ४ । ७८ ॥ प्राण्यङ्गानां तूर्यागानां सेनाङ्गानां च द्वन्द्व एकार्थवद्भवति । पादौ च पाणी च पाणिपादम् । अर्थग्रहणाद्विशेषणानामप्येकव- द्भावः। मार्दशिकपाणविकम् । रथिकपादातम् । सेनाङ्गेषु बहुत्वे एव। नेह, रथिकपादातो । हस्त्यश्वादौ सेनाङ्गत्वेपि परत्वात्पशुविभाषा वक्ष्यते । समाहारत्वादेकत्वे सिद्धेपि एकत्ववचनं नियमार्थम् ।। समाहार एवैषां यथा स्यान्नैवेतरेतरयोगः । चरणानामनूक्तौ ॥ १।४। ७९ ॥ चरणं कठादि- प्रोक्तोऽध्ययनविशेषः । तद्यदाध्येतृपु पुरुपेषु वर्तते तदेह गृह्यते । चरणानां द्वन्द्व एकवद्भवत्यनुवादे । स्थेणो डन्तयोः प्रयोगे चेयमिप्यते । उदगारकठकालापम् । प्रत्यष्ठात्कठकौथुमम् । अनू- क्तिग्रहणात्प्रथमोपदेशे न । उद्गुः कठकालापाः । अध्वर्युक्रतुरनए ॥१।४ । ८०॥ अध्वरमिच्छन्ति अध्वर्यवो यजुर्वेदविदः । येषां यजुर्वेद विहितशाखासु लक्षणं प्रयोगश्च तेपामध्वर्युक्रतूनामनपुंसकलिङ्गानां द्वन्द्व एकवद्भवति । पौण्डरकिातिरात्रम् । अध्वर्युक्रतुः किम् ! उद्भिद्वलभिदौ । एतौ सामवेदविहितौ । अनप् किम् ? राजसूयवाजपेये । दर्श- पौर्णमासावित्यत्र तु न, दधिपयआदित्वात्प्रतिषेधात् । (१) प्राण्यहल्लेन प्राणिला'दप्राणिजाते'रित्यस्याप्राप्या वचलम् ।

·सविधौ द्वन्दः। १९७ अधीत्याऽदूराख्यानाम् ॥ १।४।८१॥ अध्ययनेन निमितेनाऽदूरनाम्ना द्वन्द्व एकवद्भवति । क्रममधीते क्रमकः । एवं वार्तिक । क्रमकवार्तिकम् । क्रमाध्ययनस्यासन्न वार्तिका- ध्ययनम् । अधीत्या किम् ? आड्यदरिद्रो । अदूराख्याना किम् ? याज्ञिकवैयाकरणौ । पक्षे तु एकत्वमपि भवति । अमाणिजातेः।।१।४।८२ ॥ अप्राणिजातिवाचिनां द्वन्द्व एकवद्भवति । अराशस्ति । अप्राणीति किम् ? गौपालिशा- लकायना । गोत्र च चरणै सहेति जाति । जाते किम् ? हिमवद्विन्ध्यो । द्रव्यजातीनामेव ग्रहणान्नेह, रूपरसगन्धस्पर्शा । गमनागमने | जातेरविवक्षाया न । बदरामलकानि तिष्ठन्ति । भिन्नलिड्गो नदीदेशोऽग्रामोऽपुरम् ॥ १।४। ८३॥ पुरभिन्नग्रामवाना नदीदेशवाचिना भिन्नलिङ्गाना द्वन्द्व एक- वत्। नदी, उद्धयेरावति । देश , कुरवश्व कुरुजाङ्गल च कुरुकुरु- आगलम् । भिन्नलिङ्ग किम् । गङ्गायमुने। मद्रकेकया । नदीदेश किम् ? कुकुटमयूर्यो । कैलाशगन्धमादने । अग्राम किम् ? जाम्बवशालकिन्यो । अपुरमिति किम् ? मथुरापाटलि- पुत्रम् । अग्राम इति प्रसज्यप्रतिषेध । तेन यत्र पुरग्रामयो- ईन्दस्तत्रापि नैकत्वम् । नासौर्यफतवो पुरमामो । क्षुद्रजीवाः ॥ १।४ । ८४ ॥ एपा द्वन्द्व एकवत् । दशमशकम् । क्षुद्रजीवा अकवाला येपा स्व नास्ति शोणितम्। नाजलियत्सहस्रण केचिदा नकुलादपि । १। बहुवचननिर्दे- (१) कङ्गाल -अस्थिपनाम् ।

·जैनन्द्रप्रक्रियायों शान द्वयोईन्दे । यूकालिक्षौ । येषां च द्वेषः शाश्वतिकः ॥१।४। ८५ ।। तेषां द्वन्द्व एकवत् । श्ववराहम् । अहिनकुलम् । शाश्वतिक इति किम् ? गोपालशालङ्कायनाः केनचिनिमित्तेनाकलहायन्त । 'वा तरुमृगे'- ति प्राप्तं विभाषया मा भूदिति चकारेणावधियते । अश्वमहिषम् । काकोलूकम् । वर्णेनाहरूपायोग्यानाम् ॥१।४।८६ ॥ येन रूपे- णार्हन्त्यमवाप्यते तदिह नैन्थ्यमहदूपम् । वर्णेन कारणेन शूद्रत्वात् येऽहंद्रूपस्यायोग्यास्तेषां द्वन्द्व एकवत् । रजकतन्तु- वायम् । कुलालवरूटम् । चण्डालमृतपा इत्यत्र तु न, दधिपय- आदित्वानिषेधात् । वर्णेनेति किम् ? मूकबधिराः। एते करण- दोषेणायोग्याः । अर्हद्रूपायोग्यानां किम् ? ब्राह्मणक्षत्रियौ । गवावादीनि च ॥ १।४।८७॥ गणपाठोक्तानि गवाश्वादीन्येकवदेव भवन्ति । गवाश्वम् । अत्र पशुविभापाप्राप्ती वचनम् । कुब्जवामनम् । स्त्रीकुमारम् । अत्र जात्यविवक्षायामे- फवत्त्वम् । दर्भपूतीकम् । तृणविकल्पे प्राप्ते वचनम् । चाद्गणपा- ठोक्तान्येव । नेह, गोवा, गोश्वम् । वा तरुमृगतृणधान्यव्यञ्जनपश्चऽश्ववडवपूर्वापराधरोचर- पक्षिणः॥१४।८८ ॥ तरुमृगतृणधान्यव्यञ्जनपशुविशेष- वाचिनामश्ववडवपूर्वापराधरोचर इत्येषां, पक्षिविशेषाणां च द्वन्द्व एकवद्वा । प्लक्षन्यग्रोधं, प्लक्षन्यग्रोधाः । आरण्या मृगाः-रुरुपू- पतं, रुरुकृपताः कुशकाश, कुशकाशाः । ब्रीहियवं, प्रीहियवाः । (२)ो-दो, न तु सहानवरशान, तेनेद न, भारतको ।

·सविधौ द्वन्द्वः। दधिघृतं, दधिघृते । ग्राम्याः पशवो-वृष्णिस्तभं, वृष्णिस्तभाः। अश्ववडवम् , अश्ववडवौ । अश्वघडवग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थं च । पूर्वापरं, पूर्वापरे । अधरोचरम् , अधरोत्तरे । तितिरिकपिञ्जलं, तिचिरिकपिजलाः । सेनाङ्गफलक्षुद्रजीवतरुमृगतृणधान्यपक्षिणां प्रकृत्यर्थबहुत्वे एकवद्भाव इष्टः । तेनेह न, रधिकाश्वारोही । बदरामलके । अत्र जातिरप्राणिनामिति प्राप्यते । अप्राणि- जातेरित्यत्राभहुवचनान्तविग्रहस्येदमेव ज्ञापकम् । यूकालिखे । प्लक्षन्यग्रोधौ । रुरुपती । इत्यादि । वेति योगविभागोयं द्वन्द्व- • मात्रे कृतो भवेत् । पूर्वो विधिस्तु नित्यार्थस्तुल्यजात्यर्थ उत्तरः।। इह मा भूत् , प्लक्षयवाः । हंसपृषताः। विरोधि चानाश्रये ॥१।४। ८९ ॥ आश्रयो द्रव्यम् । अनाश्रयवाचिनां विरोधिना द्वन्द्व एकवद्वा । सुखदुःखम् । सुख- दुःखे । विरोधि किम् ? कामक्रोधौ । अनाश्रये किम् ! सुख- दुःखौ ग्रामौ । न दधिपयादीनि ॥१॥४॥९० ॥ एतानि द्वन्द्व- रूपाणि नैकवद्भवन्ति । दधिपयसी । ब्रह्मप्रजापती । इध्माव- हिंपी । निपातनात्पूर्वस्य दीत्वम् । येन केनचिन्माप्ती प्रतिषेधो- यम् । वाङ्मनसे । अत्र वैति योगविभागात्साप्तम् । चण्डालमृत- पादयश्च (ग.)। अर्थतावत्त्वे च ॥ १।४। ९१ ॥ अर्थो द्रव्यम् । वृत्त्य. वयवार्थानामियत्वावगमे द्वन्द्वो नैकवन्नियम्यते । द्वादश इमे मार्द- (३) कृष्णि -मेष, । स्तुभ अज ।

·२०० जैनेन्द्रप्रक्रियायां ङ्गिकपाणविकाः। वा समीपे ॥१।४ । ९२ ॥ अर्थानामेतावत्त्वस्य समीपे द्वन्द्व एकवट्ठा नियम्यते । उपदर्श दन्तोष्ठम् । उपदशाः दन्तोष्ठाः । अत्र अः सान्तः । आनङ् द्वन्दे ॥४।३ । १३८ ॥ ऋतो विद्यायोनिसम्ब- न्धादित्यनुवर्तते । विद्यायोनिसम्बन्धानामृदन्तानां द्वन्द्वे पूर्व- स्यानडादेशो भवति द्यौ परतः । विद्यासम्बन्धे-नेप्टोद्गातारौ । योनिसम्बन्धे-- मातापितरौ । नकारोच्चारणं 'रन्तोऽणुः' इति प्रतिषेधार्थम् । ऋदन्तानामिति किम् ? पितृपितामहौ। विद्यायोनि- सम्बन्धानामिति किम् । फर्न कारयितारी । सम्बन्धग्रहणं किम् । पितृप्रातरौ । मण्डूकप्लुत्या पुत्रे वेत्यतः पुत्रे इत्यनुवृत्य पुत्रेपि धाकारान्तस्यानड् । मातापुत्रौ । देवताद्वन्दे ॥ ४ । ३ । १३९ ॥ देवतावाचिना च द्वन्द्वे द्यावानड् । इन्द्रासोमौ । सूर्याचन्द्रमसौ । द्वन्द्व इति वर्तमाने पुनग्रह्ण सहदाननिर्देशाद्यर्थम् । तेनेह न, शिववैश्रवणौ । अत्र न सहदाननिर्देशः शास्त्रे । लोकविज्ञातसाहचर्याणां परिग्रहार्थं वा पुनर्वचनम् । सोमवरुणेऽग्नेरीः ॥ ४।३।१४० ॥. सोमवरुणयोः परतोऽमेस्त्वीकारादेशो भवति देवताद्वन्दे । " स्तुत्सोमौ चाग्ने"। अमीपोमो । अमीवरुणौ । गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययादिह न पत्वमीकारादेशश्च । अग्निगुणसोमगुणौ अमिसोमी मनुष्यो । (1) सापाचोरिति निषेधेयमारम्भ । ।

·सविधौ इन्द्र। २०१ ऐपीत् ।।४।३।१४१॥ ऐम्भाजि द्यौ अमेरिकारा- देशो भवति देवताद्वन्द्वे । अमिश्च वरुणश्च देवते अस्य आमि- वारुण कर्म । एवमामिमारुतम् । देवतार्थेऽणि त्ये उभयो पदयो- रैपि कृते ईदानडोरपवादोयम् । विष्णो प्रतिषेधो वक्तव्य *। आमावैष्णवम् । ऐपीति किम् । आमेन्द्र । घोरपि प्राप्ते नेन्द्रस्येति प्रतिषेधो वक्ष्यते । दिवो द्यावा ॥४।३।१४२ ॥ दिवो द्यावा इत्यय- मादेशो भवति यौ देवताद्वन्द्वे । द्योश्च नक्त च द्यावानक्ते । द्यावाभूमी । अनेकाल्त्वात्सर्वादेश । दिवसश्च पृथिव्याम् ।। ४ । ३ । १४३ ।। दियो दिवस इत्ययमादेशो भवति द्यावा च पृथिव्या द्यौ परतो, देवताद्वन्द्वे । उच्चारणार्थेनाकारण निर्देशो रित्वबाधनार्थ । दिवस्पृथिव्यौ । यावापृथिव्यौ । उपासोपसः ॥ ४ । ३ । १४४ ॥ उपस उपासा आदेशो भवति देवताद्वन्द्वे । उपश्च नक्त चोपासानक्ते । मातरपितरौ वा ॥४ ।३।१४५ ॥ मातेरपितरा. विति वा निपात्यते । पक्षे आनडि मातापितरौ । द्वन्द्वाच्चुदहपो रार्थे ।। ४ ।२।१०८॥ रार्थ समाहार । चवर्गदकारहकारपकारान्तादार्थ वर्तमानाद्वन्द्वाट्टो भवति । पान च स्वर च वाक्त्वचम् । श्रीमृजम् । वाग्दृपदम् । छत्रोपानहम् । वाग्विग्रुपम् । द्वन्द्वादिति किम् ? पञ्चाना त्वचा समाहार पश्चत्वक् । इति द्वन्द्वसमास । (१) योग्रहणग्य फल माइ, भीमृमामिति । 2 ·२०२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां अथ सान्तमकरणम् । ऋक्पुरन्धःपथोऽनक्षे ॥ ४ । २७० ॥ ऋक् पुर् अप् धुर् पथिन् इत्येवमन्तेभ्यः अः सान्तो भवति, अक्षसम्बन्धी चेदःशब्दो न भवेत् । अ अनक्षे इत्यत्र शकन्ध्वादित्वात्पररूपं द्रष्टव्यम् । सामान्येन विधानमेतत् । अर्धर्चम् । अनृचो माणयो ज्ञेयो बचश्चरणे स्मृत इति केचित् । तेनेह न । अनुक्कं साम । वढ्फ सूक्तम् । ललाटपुरम् | स्फटिकापं सरः । राजधुरा । मोक्षपथः । अनक्षे किम् ? अक्षधः । दृढधूरऽक्षः । द्वयनगेरीदपः ॥ ४।३। २०२॥ द्विशब्दादनवर्णा न्ताच गेः परस्यापशव्दस्य ईदादेशो भवति । प्राक् 'परस्यादेः, इतीकारः, पश्चादः सान्तः । द्विर्गता आपो यस्मिन्निति द्वीपः । अन्तःशब्दस्य सविधिणत्वेषु गिसंज्ञोका । अन्तरीपम् । समी- पम् । नीपम् । बीपम् । अनगेः फिम् ! प्रापम् । परापम् । समा- पम् । देशेऽनोरुः ॥ ४ । ३ । २०३ ॥ अनोः परस्याप उका- रादेशो मवति देशाभिधाने । अन्पो देशः । देशे किम् ! अन्या- पं वनम् । कूष इत्यादीनि तु पृषोदरादित्वात्साधूनि । मत्यन्वयात्सामलोम्नः॥ ४ । २ । ७१ ।। मत्यन्यवपूर्वात् सामान्तात्सोमान्ताय अः सान्तो भवति । प्रतिसामम् । अनु- सामम् । अवसामम् । प्रतिलोमम् । अनुलोमम् । अवलोमम् । तियुप्रादय इति पसो, यसो वान्यपदार्थ फार्यः । हसे तु पर. त्यानपो वेति विकल्पः । तेन पक्षे प्रतिसाम इत्यायपि ( गप्परे

·सविधौ सान्ताः ।
,
.
२०३
दपाण्डुपूर्वाया भूमेरत्य इप्यते * । गोदावर्याश्च नद्याश्च संख्या-
याः *। कृष्णभूमः । उदग्भूमः । पाण्डुभूमः । द्विगोदावरम् ।
पञ्चनदम् । चात् , सप्तभूमः प्रासादः। कचिदन्यत्रापीप्यते * ऊर्ण.
नामः । वर्परात्रः।
अजीवेक्ष्णः॥४।२।७२॥ अजीवेर्थे योअक्षशब्दस्तद.
न्तादः सान्तो भवति । कमलस्याक्षि कमलाक्षीव बा, कमलाक्षम् ।
एवं गवाक्षम् । कटाक्षः।
स्त्रीधेनुवाग्दारात् पुंसनाद्मनोगोभ्यः ॥४।२।७३ ॥
स्त्रीधेनुवाग्दारपूर्वेभ्यो यथासंख्यं पुंसऽनडमनोगोभ्यः भ.
सान्तो भवति । स्त्री च पुमांश्च स्त्रीपुंसौ । यसे स्त्रीपुंसः ।
द्वन्द्वयसाभ्यामन्यत्र न । परिशिष्टेभ्यो द्वन्द्वे एव । धेन्वनडुही ।
वाङ्मनसम् । दारगवम् ।
ऋचः सामयजुर्म्याम् ॥ ४ । २ । ७४ ॥ अः सान्तः ।
द्वन्दे एव । ऋक्सामे | ऋग्यजुपम् ।
नधिसूपत्रिभ्यश्चतुरः ॥ ४।२। ७५ ॥ ननादिभ्य:
परश्चतुर इत्यत्यान्तो निपात्यते । बसे एव । अदृश्यानि चत्वार्य.
नेनेति अचतुराः । विचतुरा । संख्येति बसे, उपचतुराः । त्रि.
चतुराः।
नक्तंरात्रिमहोभ्यो दिवम् ।। ४ । २ । ७६ ॥ नक्कंदि-
वम् । रात्रिन्दिवम् । अहर्दिवम् । अहःशब्दयोगे दिवाशब्दो
रात्रिपर्यायः शब्दशक्तिस्वामाव्यात् ।
द्वित्रिपुरुपादायुपः ॥ ४ । २ । ७७ ॥ द्वित्रिपुरुपेभ्यः

·२०१ जैनेन्द्रप्रक्रियायों परस्यायुपः अः सान्तो निपात्यते । व्यायुपम् । रसादन्यत्र न । द्वयोरायुद्वर्यायुः । पुरुपस्यायुः पुरुपायुपम् । तासे एवान्यत्र न । तेन द्वन्द्वे-पुरुषायुपी। जातमहदादुक्षः ॥ ४ । २ । ७८ ॥. जातमहट्टद्वेभ्यः पर उक्ष इति ससान्तो निपात्यते यसे । जातश्चासावुक्षा च नातोक्षः । महोक्षः । बुद्धोक्षः। नेह, जातस्योक्षा जातोक्षा। सरजसोर्वष्ठीचपदष्ठीचाक्षिभुवोपशुनगोष्ठश्वाः ॥४।२७९॥ पते अत्यान्ता निपात्यन्ते से। सरजसम् । हसादन्यत्र न । सरजः सलिलम् । ऊरू चाठीवन्तो च ऊर्बष्ठीवम् । अः सान्ताष्टिखं च निपात्यते । पादौ चाष्ठीवन्तौ च पदष्ठीवम् । सान्तष्टिखं पादस्य पद्मावश्च निपात्यते । अक्षिध्रुवम् । द्वन्द्वे एवेते । शुनः समीप- मुपशुनम् । हसेऽव अः सान्तष्टिसाभावो निश्च निपात्यते । गोष्ठे मा गोष्ठश्च । पल्यराजहस्तिभ्यो वर्चस' ॥ ४ । २ । ८० ॥ अः सान्तस्तासे संभवति । पल्यवर्चसम् । राजवर्चसम् । हस्तियर्चसम् । गोत्रमयसादि-योपि वक्तव्यम् * । गोवर्चसम् । ब्रह्मवर्चसम् । तमसोऽवसमन्धात् ।। ४ । २१८१॥ अवसम्अन्धेभ्यः परारमस: अ सान्तो भवति पसे बसे च । अवतमसम् । संत- मसम् । अन्यतमसम् । निस. श्रेयसः ।।४।२। ८२ ।। अः सान्तः। निश्चित श्रेयो नि.श्रेयसम् । न यमे इति केचित् । निश्चितं श्रेयोने- नेति नि:श्रेयकम् ।।

·सविधौ सान्ता । २०५ श्वसो वसीयसश्च ॥४।२।८३ ॥ श्वस पराद्वसीयस श्रेयसश्च अ सान्तो भवति । वसुमच्छब्दाद्विन्मतोरुपिति ईय- सि मतोरुपि कृते वसीय प्रशस्तवाचक । श्वोवसीयस कु- लम् । श्व थेयसमस्तु । मयूरव्यसकादित्वात्स । तसान्ववादहसः ॥ ४ । २ । ८४ || अ सान्त । तप्तरह सम् । अनुरसम् । अवरहसम् । प्रतेरस ईपः ॥ ४।२।८५॥ प्रते परादुरस ईवर्थ- वृत्तेर सान्तो भवति । उरसीति प्रत्युरसम् । विभक्तयर्थे हस । अथवा विग्रहवाक्ये ईबन्ताद सान्तो भवेत् । प्रतिष्ठितमुरसीति । तिकुपादय इति पसे, प्रत्युरसम् । द्विस्तावानिस्तावानुगवम् ॥ ४ । २ । ८६ ॥ एते नि. पात्यन्ते । द्विस्तावतीति विगृह्य द्विस्तावा । एव त्रिस्तावा धेदि । मयूरज्यसकादित्वात्स । अ सान्त , पुवद्भावष्टिख चात्र निपा यते । अन्यत्र तु न द्विस्तारती परिखा । अनुगर यानम् । आयामिनेति हस । यथा गौरायतस्तथा यानमन्यायतमित्यर्थ । आयामादन्यत्र नं । अनुगु । न स्वतिरिमः ॥ ४ ॥२॥६६॥ स्वतिकिम्भ्य पर- स्य सान्ता न भवन्ति । सर्व सासोऽनेन मिपिध्यते { सुससा । सुगो । अतिसखा । अतिगो । किंराजा । स्वाहाक्षिमकम इति प्राप्तस्य सान्ताय स्वस इत्यादी नानेन प्रतिषेध , स्वती पूजाद्यर्थे इति प्रतिपदोक्तग्रहणात् । तेनेह च न-अतिमान्तो राजा- नमातिराज । पूजार्थे मुसहचरितम्यातेरनामायात् ।

·२०६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां नजः॥४।२।६७ ॥ ननः परस्य सान्तो न भवति । असखा । अगौः । इहापि प्रतिपदोक्तस्य पसस्य ग्रहणम् । तेन अराजको देशः । अनृचो माणवकः । पथो वा ॥४।२।६८ ॥ नञः परो यः पथिशब्दस्त- दन्ताद्वा सान्तः । अपथम्, अपन्थाः । इहापि नपसस्यानु- वृत्तेरन्यत्र न । अपथं वनम् । इति सान्तप्रक्रिया । अथानुविधिः। .. द्यावनुषु ।। ४ । ३ । १२० ।। अधिकारोयम्। धावित्यधि- कारः प्राम् गोरित्यविकारात् । अनुबधिकारस्तु पागानहः । कायाः स्तोकादेः ॥४।३। १२१ ॥ स्ताकादिभ्यः परस्याः काया अनुब् भवति घो परतः । स्तोकान्तिकदृरार्थ- कृच्छू क्तेनेति ग्रहणम् । स्तोकान्मुक्तः । कतिपयान्मुक्तः । अत्र मुक्तापतेति सूत्रमपवाद्य परत्वात्स्तोकान्तिोति सः । स्तोकादेः किम् ! वृकभयम् । ब्राह्मणाच्छसी इति तु रूढिवशादेव सिद्धं गोशब्दवत् । घे कृति बहुलमिति वानुप् । भाया ओज सहोम्भस्तमोजस. ॥४।३।१२२ ॥ ओजआदिभ्यो भाया अनुब् भवति । ओजसाकृतम् । सहसा- कृतम् । अम्भसाकृतम् । तमसाकृतम् । अञ्जसाकृतम् । साधनं कृतेति पसः। खो मनसः ॥ ४ । ३ । १२३ ।। खुविषये मनसः परस्या भाया अनुप् । मनसागता । खौ किम् । मनोदत्ता । आज्ञायिनि ॥४।३।१२४ । मनसो भाया अनुम.

·२०७ सविधावनुवऽधिकारः। वत्याज्ञायिनि द्यौ । मनसा आजानातीत्येवंशीलो मनसाज्ञायी। पुंसानुजो जनुपान्ध इत्यनुव् वक्तव्यः *। पुंसा हेतुना करणेन वानु- जो पुंसानुजः । साधनं कृतेति पसः। यदा तु पुमांसमनुजात. स्तदा पुमनुज एव । जनुपा जन्मनान्धो जनुपान्धः । अत्र प्रकृ. त्यादिभ्य उपसंख्यानमिति भा। भा गुणोक्तयेति पसः । डव्यात्मनः ॥४।३। १२५ ॥ आत्मनः परम्या भाया अनुभवति डडन्ते द्यौ । आत्मनापष्ठः । प्रकृत्यादिभ्य उपसं- ख्यानमिति भा । अत्र सविधेरिदमेव ज्ञापकम् । गम्यमानकरणापे- क्षया वा भा। आत्मना कृतः पष्ठ आत्मनापाठः । जनार्दनस्त्वा- स्मचतुर्थ एवेत्यत्र तु वसः । अन्यपदार्थत्वमत्र व्यपदेशिवद्भावा- च्छिलापुत्रकवत् । डेः खो पराच ।। ४ । ३ । १२६ ॥ खुविपये परात्म- शब्दाभ्यां परस्य डेरनुन्भवति । प्रतिपदोक्तस्य डेग्रहणम् । पर- स्मैभापा । परस्मैपदम् । आत्मनेमापा । आत्मनेपदम् । तादर्सेड- बुक्तः । तादर्थे इदमेव सज्ञापकम् । ईपोऽद्धलः ।। ४।३ । १२७ ॥ अदन्ताद्धलन्ताच्च मृद ईपोऽनुन्भवति खौ । अरण्येमाषका । दृपदिमापकाः । खाविति पसोऽत्र । गविष्ठिर. । गवियुधे. ष्ठिर इति पत्वं निपात्यते । उच्चा- रणसामर्थ्यादेवानुप्च । न त्ववादेशे कृते हलन्तत्यादनुप् , अन्तरम स्यापि विधेर्बहिरङ्गेणोपा बाधितत्वात् । अन्यथा नयादिषु यणा- देशे हलन्तत्वादनुप् प्रसज्येत । एव युधिष्ठिर । अखौ-हृदिस्टक्, दिविस्टगित्यत्र पे कृतीति बहुलत्वादनुप् । अप्सुमतिरिति चानु- व्वक्तव्यः * । अद्यावपि । अप्सु भवो अप्सव्य । ..

·२०८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां कारे प्रायः ॥ ४ । ३ । १२८ ॥ यूथे गृहे क्षेत्रे धान्यादि- वस्तुरक्षानिर्देशार्थं यदवश्य राजे देयं तत्कारः। तद्वाचिनि द्यौ अदन्ताद्धलन्ताचेपोनुभवति खौ । खुविपये पूर्वेणैव सिद्ध प्रायो. ग्रहणार्थमेतत् । हलि ॥ ४ । ३ । १२९ ।। नियमार्थमिदम् । हलादावेव द्यौ नाजादौ । मुकुटेकापिणः । समिधिमापकः । प्रायोग्रह- णात्कचिन्न । यूथपशुः । कारे किम् ? अभ्याहितपशुः । काराद- न्यस्य देयस्य नामैतत् । अद्धल इत्येव । जड्याकार्षापणः। हला. दावेवेति किम् ! अविकटोरणः । कारसंज्ञेयम् । मध्यान्ताद्गुरौ ।। ४ । ३। १३० ॥ मध्यादन्ताच्च गुरौ द्यावीपोऽनुप् । मध्येगुरुः । अन्तेगुरुः । असंज्ञार्थोयं यत्नः । अत एव सः। अकामेऽमूर्द्धमस्तकात्स्वानात् ।। ४ ३ । १३१ ॥ मूर्धम- स्तकवर्जितात्स्वागादकामे द्यावीपोऽनुप् । कण्ठेकालः । वहेगड्डः। उदरेमणि । व्यधिकरणत्वेप्यत्र बसः । अमूर्धमस्तकात्किम् ? मूर्ध- शिख' । मस्तकाशख । उभयप्रतिषेधात्स्वरूपग्रहणमत्र । तेन शिरसिशिख । स्वाङ्गारिकम् । पानशीण्ड । अद्धल इत्येव । अड्गुलबण । कामे तु मुखकाम । असंज्ञार्थमारम्भः । पे कृति बहुलम् ॥ ४।३। ३२॥ पे बहुलमीपोऽनुभ- वति कृदन्ते द्यौ। स्तम्बेरमः । कर्णेजप. । बहुलग्रहण सर्वविक- ल्पसग्रहार्थम्, । तेन प्रावृड्वर्षाशरत्कालदिवां जेनुप् * । प्रापि- ज. वासुजः । शरदिज कालेजः दिविजः। कचिन्न-कुरुचरः।

·शरेजः। सविधावनुवऽधिकार। मद्रचरः । इनिसिद्धबध्नातिस्थेषु च न * | स्थण्डिलवर्ती । काम्पियसिद्धः । चक्रवन्धनम् । विषमस्थः । वर्षक्षरशरवराजे द्विधा *। वर्षज, वर्षेनः । क्षरजः, क्षरेजः । शरजः, वरजः, वरेजः । शयवासवासिवकालाद् द्विधा * | विलशयः, विलेशयः । वनवास', वनेवास । ग्रामवासी, ग्रामवासी। अकालात्किम् ! पूर्वाह्णशयः । बन्धे द्विघा */ चकबन्धः, चके- बन्धः । स्वागादिति नित्ये प्राप्ते वचनम् । अद्धल इत्येव । भभिशयः । गुप्तिबन्ध । कृद्धहणे तिकारकपूर्वस्यापि । अवततेन- कुकस्थितम् । झकालतने कालेभ्यो वा ॥४।३। १३३ ॥ झसंज्ञे कालशब्दे तनशब्दे च द्यौ कालवाचिभ्यो वा ईषोऽनुप् । 'तादी शः' इति तरतमौ ज्ञेयौ । पूर्वाह्नतरे, पूर्वाह्णतरे । पूर्वाणेतमे, पूर्वाह्नतमे । पूर्वाह्नतमा, पूर्वाह्नतमान् । पूर्वाहणेकाले, पूर्वाणकाले । पूर्वाह्णतने, पूर्वाणतने । कालेभ्यः किम् । शुक्लतरे । अद्धल इत्येव । रात्रितरायां गतः । ताया आक्रोशे ॥ ४ । ३ । १३४ ॥ ताया अनुन्म- वति चावाक्रोशे गम्ये । वृपलस्यभार्या । आक्रोशे किम् ! मोक्ष- मार्गः । असूयाविरहे दासकुलमित्यपि । वाया इति योगवि- भागात- यान्दिपश्यद्भयो युक्तिदण्डहरेप्यनुप् का वाचोयुक्तिः। दिशोदण्ड । पश्यतोहर । देवानाप्रियादिषु च * । देवाना- प्रियः । दिवोदास । अमुल्यापत्यमामुष्यायणः । आमुप्यपु- त्रिका । आमुप्यकुलिका । शुन सौ शेपपुच्छलाङ्गलेषु । शुनः- शेषः । शुनःपुच्छः । शुनोलाङ्गलः । . -- - ·२१० जैनेन्द्रप्रक्रियायां पुत्रे वा ॥ ४ । ३ । १३५ ॥ पुत्रे द्यौ ताया वानुम्भ- वत्याक्रोशे । दास्या पुत्रः, दासीपुत्रः । ऋतो विद्यायोनिसंबन्धात् ।।४।३।१३६ ।। विद्या- संबन्धिभ्यो योनिसंबन्धिभ्यश्च ऋकारान्तेभ्यस्ताया अनुप् । होतुरन्तेवासी । मातु पुत्रः । विद्यायोनिसम्बन्धात्किम् ? कर्तृ- पुत्रः । होतृगृहम् । नात्र विद्यायोनिद्वारक संबन्धो दृश्यते । वा स्वसृपत्योः ॥ ४ । ३ । १३७ ॥ प्रकारान्तेभ्यो विधायोनिसम्बन्धेभ्यस्ताया अनुब्वा स्वसृपत्योः परतः । मातृ- ध्वसा, मातुःप्वसा, मातु स्वता । दुहितृपतिः, दुहितुःपतिः । इत्यनुप्सविधिः । . साश्रिता विशेपविधयः। झरूपफल्पचेलड्बुवगोत्रमतहते प्रोऽनेकाचः॥४।३। १५५ ॥ उक्तपुंस्कात्परो य ईत् स्त्रीत्यस्तदन्तस्यानेकाचः प्रो भवति झरूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु परत । झ.-कुमारि- तरा । कुमारितमा । कुमारिरूपा । कुमारिकल्पा । तसादाविति पुंवद्राव ईकारादन्यत्र सावकाशोनेन बाध्यते । कुमारिचेली । कुमारिलुवा । कुमारिगोत्रा । कुमारिमता । कुमारिहता । चेलट् पचादौ पठितः। ब्रूम से ब्रुव इतीह निपात्यते । चेलड्बुवगोत्राः कुत्सनार्या इति कुत्स्य कुत्सनैरिति सः । मत्तहत्ताभ्या विशेषणं विशेष्येणेति स । अनेकाचः किम् ? स्वीतरा । अन्न वा मोरिति वक्ष्यमाणेन विकल्पेन खितरेत्यपि । उक्तपुस्कात्किम् ! 'बदरीतरा।

·- सविधौ-साश्रिताः। -२११ -अनुक्तपुंस्कादपि काचिदिप्यते लक्ष्मितरा। तन्त्रितरा | ईदनुवृतिः किम् ? गुप्तातरा । स्त्रीत्यः किम् ! प्रामणीतरा। वा मोः ॥ ४ । ३ । १५६ ॥ मुसंज्ञस्य वा प्रो, भवति शादिपु । अनेकाच ईदन्तस्य पूर्वेणैव पुरस्तादपवांदेन नित्यः प्रः । अनेन तु शेषादेकाच ईदन्तस्य ऊदन्तस्य च सर्वस्य विकल्पो शेयः । स्त्रीतरा, स्त्रितरा । वामोरूतरा, वामोरुतरा । उक्तपुंस्कादनूरिति निवृत्तम् । एकार्थ इति वर्तते । तेन स्त्रिया हतः स्त्रीहत इत्यत्र प्रो न । कृत्संज्ञकस्य मोर्नेत्येके । लक्ष्मीवरा । उगितश्च ॥ ४ । ३ । १५७ ॥ उगितश्च परस्य मोर्चा पो भवति झादिपु । श्रेयसितरा, श्रेयसीतरा । चात्पक्षे पुंवत् । श्रेयस्तरा । व्यवस्थितविभाषयाऽञ्चतेर्नित्यम् । प्राचितरा । हृदयस्य हल्लेखपाऽण्लासेपु ।। ४ । ३ । १६६ ।। हृद- यस्य हृदादेशो भवति लेखादिपु परतः। हृदयं लिखतीति हल्लेखः। हृदयाय हितं हृद्यम् । (३।४।५) प्राण्योति वक्ष्यते यः। हृदयस्य भावो हार्दम् । (३ । ४ । १२० ) युवादिपु हृदयादेशे इति पाठादण् वक्ष्यते । अणि घमि वा हल्लासः । लेखेत्यष्णन्त- ग्रहणम् । धनन्ते तु नेप्यते । एवं च लेखग्रहणं ज्ञापक-ध्वधि- कारे त्यग्रहणे स्वरूपग्रहणं, न तदन्तविधिः । वा व्यग्रोगशोके ॥ ४ । ३ । १६२ ॥ हृदयस्य वा हत्, (१) घनन्तलेर स्थानभियानादण्णरत्वादेव हदेख इत्यस्य सिदो समान व्यर्थ सजापति, भवत्येषा परिभाषा, घधिकार त्याने तदन्तप्राणं नास्तीति । एतस्या: फलं तु 'शरूपकल्प' पति सूत्रेम कुमारी साहनिरूपेत्यय पदस्य प्रामारो गोप्यः ।

·, २१२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां व्यणोगशोकेषु परतः । सौहार्य, सौहृदय्यम् । अत्र ब्राक्ष- णादित्वात् हृत्सिन्धिवति पदद्वयस्येप् । हृद्रोगः, हृदयरोगः । इच्छोकः, हृदयशोकः । हृदयसमानार्थेन हृच्छब्देनाप्युभय- सिद्धौ प्रयासोयमन्येष्वप्युत्तरपदेषु हृत्प्रयोगो न स्यादित्येतदर्थः । पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु ॥ ४।३। १६३ ॥ पादस्य पद इत्ययमादेशो भवति आज्यादिषु परतः। पादा- भ्यामजति अतति गच्छति वेति पदाजिः, पदातिः, पदगः । (उणादौ) अज्यतिभ्यां पादे' इतीत्ये वाक्सः । केवलेन वाजिना साधनं कृतेति पसः । अत एव निपातनादजेर्वीमा- वाभावः। पदोपहतः। प्रकृत्यन्तरेणापि सिद्धे पादशब्दस्यात्र विषये प्रयोगो मा भूदिति प्रयासः । पद्ये ॥ ४ । ३ । १६४ ॥ पादस्य पदादेशो भवति ये परतः । पादं विध्यन्ति पद्याः शर्कराः । तादर्थ्य तु (४।२।३२) 'पाचार्ये' इति निपातनान्न पदादेशः । पादार्थमुदकं पाद्यम् । सामर्थ्याचदन्तस्य न । द्वाभ्या पादाभ्यां क्रीतं द्विपाद्यम् । पादाभ्यां चरतीति तु पर्पादौ पाद: पदिति पाठाहटा सिद्धम् । पदिकः । हिमकापिहतौ ॥ ४ । ३ । १६५ ॥ पादस्य पदादेशो भवति हिमकापिहतिषु । पद्धिमम् । पत्कापी । पद्धतिः । णिनि तदन्तस्यापि । परमपत्कापी । ऋचः शे ॥ ४ । ३। १६६ ॥ ऋचः पादस्य शे परे पद्भवति । पादं पादं शंसति पच्छो गायत्री शंसति । प्राचः १ विध्यत्यवरणेनेति ( ३।६।१९४ ) सत्रेण यः। .

·सविधौ साश्रिताः। २१३ किम् ? पादशः कार्षापर्ण ददाति । वा निष्कयोपमिश्रशन्दे ॥४।३। १६७ ॥ एषु पादस्य वा पद्भवति । पन्निष्कः, पादनिष्कः । पट्योपः, पादघोषः । पन्मिश्रः, पादमिश्रः । पच्छब्दः पादशब्दः । उदकस्योद योश्च खौ ॥ ४।३।१६८ ॥ उदकस्योद इत्ययमादेशो भवति द्यौ युभूतस्य चोदकस्य खुविषये । उद- मेघः । उदवासः । उदवाहनः । उदधिः । उदयाहि । लोहि- तोदा नदी । खौ किम् ! उदकपर्वतः । उदधिर्घट इति तूदकं धीयतेऽस्मिन्नित्युपमानादविष्यति । पेषमि ॥४।३ । १६९ ॥ उदकस्योदः । उदकेन पिनाट उदपेषं पिनाष्टिः। वैकहालि पूर्ये ॥ ४ । ३ । १७० ॥ तुल्यजातीयेनासहायो यो हल् तदादौ यो पूर्ये उदकस्योद वा भवति । उदकेन पूरयितव्यो घट उदघटः, उदकघट. । एकहलीति किम् ? उदकस्थाली । पूर्ये किम् ! उदकगिरिः । अखावभासे विभाषेयम् । मन्यौदनसक्तुविन्दुवज्रभारहारवीवधगाहे ॥ ४ । ३। १७१ ॥ एपु परत उदकस्योद वा भवति । अपूर्योयं यत्नः । उदकेन मन्य उदमन्थ., उदकमन्थः । इत्यादि । इका मोऽडग्याः ॥ ४॥३॥१७२ ॥ अड्यन्तस्यगन्तस्य या पो भवति घी । प्रामणिपुत्रः, प्रामणीपुत्रः । अलाबुकन्धुर- कुफलम् । अत्र पूर्वपूर्वस्य प्रादेशे उत्तरेण सह स । इकः किम् । (१) उदक धीयतेऽस्मिन्निति विग्रहेऽधिकरणे विस्य ।

·. २११ जिनेन्द्रप्रक्रियायां दासीपुत्रः । व्यवस्थिताविभाषया झिसंज्ञकेयुवां न । काण्डीभूतम् । श्रीकुलम् । भ्रूकुलम् । भृकुंसादीनां तु भवत्येव । कचिदन्यदेव । तेनाकारश्चान्तादेशः । प्रकुंसः, झुकुंसः । भृकुंसः । एवं भकुटिः, भुकुटिः, भ्रूकुटिः। पे प्यस्य पुत्रपत्योर्जिः ॥४।३। ९॥ अपत्यार्थाणः स्त्रियां प्यादेशो वक्ष्यते हृति । तदन्तस्य पुत्रे पत्यौ च द्यौ जिर्भवति पसे। जेः॥ ४।३।२३४ ॥ जेर्दीर्भवति घो। करीपगन्धे- रपत्यं स्त्री कारीपगन्ध्या । तस्याः पुत्रः कारीपगन्धीपुत्रः । कारी- पगन्धीपतिः । ' इकः प्रोऽङ्याः' इति प्रादेशस्तु न, ग्राम- णिकुलादो सावकाशस्य तस्य परदीत्वेन बाधनात् । त्वे उन्यापोः कचित्तौ च ॥४।३।१७३ ॥ त्वे परतो ड्यन्तस्यावन्तस्य च कचित्रो भवति, खौ च द्यौ। अजत्वम् , अजात्वम् । रोहिणित्वम् , रोहिणीत्वम् । वे छान्दसः प्रयोग इत्यपरे । सो घी, भरणिमित्रः । शिलवहः । शिंशपस्थलम् । कचिद्रहणान्नेह-नाम्दीकरः । नान्दीघोष. । लोपिकापिण्डम् । कचिहणं बहुलार्थम् । इति चैका ॥ ४।३ । १७४ ॥ एका इत्यस्य प्रो भवति इति धौ च । एकस्या आगतम् एकमयम् । एकत्वम् । गुणवा- चस्प तु स्वतलोर्गुणवचनस्येत्यनेनैव प्रतिषेधादव द्रव्यवाचफस्य ग्रहणम् । एकदुग्धम् । एकप्रियः । मालेपीकेष्टकानां भारितूलचिते ॥ ४ । ३ । १७५ ॥ " ·सविधौ साश्रिताः। २१५ मालादीनां पो भवति यथाक्रमं भार्याविषु परेषु । मालां विभीति मालभारी । इपीकतूलम् । इष्टकचितम् । कचिदित्यनुवृत्तस्तदन्ता- नामपि । उत्पलमालभारिणी । मुझेषीकतूलम् । पक्केष्टकचितम् । सत्यागदास्तो कारे ॥४ । ३ । १७९ ॥ सत्यागदास्तू. ना मुम् भवति, कारशब्दे द्यौ । सत्यकारः। अगदवारः। मस्तधारः। रात्रेः कृति प्रभाचन्द्रस्य ॥४॥३।१८० ॥ रात्रिशब्द- स्य वा मुम् भवति कृति द्यौ । रातिञ्चरः, रात्रिचरः । रात्रि- माट', रात्र्याट । अप्राप्ते विकल्पोयम् । खिति कृति तु पूर्वनि- णेयेन खित्यझेरिति नित्यमेव मुम् वक्ष्यते । रात्रिमन्यमहः । सहस्य सः खौ ॥ ४।३।१८६ ॥ सहस्य सादेशो भवति खुविषये द्यौ परतः । साश्वत्थम् । सशिंशपम् । खौ किम्! सहकृत्वा । ग्रन्थान्तेऽधिके ॥४।३। १८७ ॥ ग्रन्थान्तेऽधिके च वर्तमानस्य सहस्य सो भवति । अन्थान्ते-सकल ज्योतिषमधीते । कलासहचरितो ग्रन्थोऽपि कला । हेऽकाले इत्यप्राप्ते विधिः । भाषेण सह ( अधिकः) समापः कापिणः । वा नीच इति विकस्से प्राप्ते विधि । द्वितीयेऽनुपाख्ये ।। ४ । ३ । १८८ ॥ द्वयो. सहयुक्त- योयम्भूतो द्वितीय । स एवाप्रत्यक्षोऽनुपाख्य । सामिः कपोतः । सराक्षसीका शाला। अमिराक्षस्यों हि प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमाने कपोतादिमिरनुमीयमानत्वादनुपाख्ये । अनुमीयमाने इत्यर्थः ।

·२१६
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
मनुपाख्ये किम् ? सहच्छात्र सच्छात्रो वोपाध्यायः ।
समानस्य स ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूपस्था-
नवर्णवयोवचनवन्धुपु ॥ ४ । ३। १९२ ॥ समानस्य सो
भवति ज्योतिःमभृतिषु परतः । सज्योतिरित्यादि । समानस्येति
योगविभागादन्येष्वपि । तेन सपा । सपक्षः । सोदरः । समा-
ने तीर्थे मवः सतीर्थ्यः।
सब्रह्मचारी ॥४।३। १९३ ।। सब्रह्मचारीति निपा-
त्यते चरणे गम्यमाने । समानो ब्रह्मचारी, समाने ब्रह्मणि
आगमे व्रतं चरतीति वा सब्रह्मचारी ।
चोदर्ये ।। ४।३ । १९४ । समानस्य वा सो भक्ति
उदय द्यौ । समानोदरे शयितः सोदर्यः, समानोदर्यः । 'समा-
नोदरे शयित' इति वक्ष्यत य ।
दृशक्षवतौ ॥ ४।३। १९५॥ एषु परत' समानस्य
सो भवति । सहक् । सदृशः । वतुरुत्तरार्थ ।
छकारकेऽन्यस्य दुक् ॥ ४ । ३ । २०४ ॥ अन्यस्य दु-
गागमो भवति छे कारके च परत । अन्यस्येदमन्यस्मिन्भवं वा
अन्यदीयम् । आयनेयीति छस्येय । अन्यस्य अन्यो वा कारक
अन्यत्कारक।
अताभास्थस्याशीराशास्थास्थितोत्सुकोतिरागे॥४।३।
२०५ ॥ आशीरादिषु परतस्तु अतामास्थस्यैवान्यस्य दुग्
भवति । अन्या आशी अन्यवाशी । अन्यदाशा । अन्यदास्था।
अन्यदास्थित । अन्यदुत्सुकः । अन्यदृतिः । अन्यदागः। अता.

·सवियो साभिताः। २१५ --- भास्यस्य किम् ! अन्यस्याशीः अन्याशी! । अन्येनास्थितः अन्यास्थितः । वार्थे ।। ४ । ३।२०६ ।। अन्यस्य वा दुग्मवत्यर्थे यो । अन्योन्यस्मै वार्थों अन्यदर्थः, अन्यार्थः । अताभास्थस्यत्येव । तेनान्यस्यान्येन वार्थो अन्यार्थः । कत् को पेचि ॥ ४ । ३ । २०७ ।। पसे कोः कद्भवत्य- जादौ धौ । कुत्सितोऽजः कदजः । कदन्नम् । पे किम् ! किभो राजा । अचि किम् ? कुवृपलः । योगविभागात् त्रिशब्दे धावपी- प्यते। कुत्सितास्त्रयः कत्रयः । किमो वा त्री कद्वक्तव्यः * | के त्रयः कत्रयः। स्थवदयोः ।।४।३। २०८ ॥ पसे कोः कद्भवति रथवदयोः परतः । कद्रथः । कहदः। तृणे जातौ ॥ ४ । ३ । २०९ ॥ समुदयेन जात्यभिधाने कोः कद्भवति तृणे द्यो । कतृणा जातिः । तस्या अवयवः कत्तृ- पम् । जातौ किम् ! कतृणानि । का पथ्यक्षयोः॥ ४१३१२१० ॥ कोः का भवति पथ्य- क्षयोः परतः। कुत्सितः पन्थाः कापथः । काक्षम् । षे इति निवृ- धम् । तेनाकारान्तेनाक्षशब्देन षसः, 'स्वाङ्गाद्वे' इति कृतप्तान्तेना- क्षिशब्दने वा बसः । पथशब्दोप्यकारान्तोस्ति । तस्य, कापथम् । ईपदर्थे ॥ ४ । ३ । २११ ॥ ईपदर्थेपि कोः का भवति । ईपत्कटुकं काफटुकम् । कालवणम् । अजादावपि परत्वाकादेशः। काम्लम् ।. ..

·. , .- २१८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां पुरुष वा ॥ ४ । ३ । २१२ ॥ पुरुषे द्यौ कोः का भवति वा । कुत्सितः पुरुषः कापुरुषः, कुपुरुषः । अप्राप्ते विकल्पोयम् । ईषदर्थे तु पूर्वनिर्णयेन नित्यमेव । फव उष्णे ॥ ४।३। २१३ ॥ को कवं का च वा भवति उष्णे द्यौ । कवोणम् कोष्णम् । पक्षे कत्कोरिति कत् । कदुष्णम् । अनीषदर्थे कदुष्णमेव । पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् ॥ ४ । ३ । २१४ ॥ पृषो. दरप्रकाराणि शब्दरूपाणि यथार्षे उपदिष्टानि तथैव सानि भवन्ति । यथा तेषु वर्णनाशागमविकाराः शिष्टैः, प्रयुक्तास्तथैव तेषां साधुत्वमित्यर्थः । पृषदुदरं यस्याः पृषोदरा कन्या । तस्यात्र खम् । महित्यः । सखम् । त्वे ड्यापोरिति पः । वारिवाहको वलाहकः । वारिशब्दस्य वः परस्य चादेर्लत्वम् । एवं जीवनस्य मूतो जीमूतः । मह्यां रौतीति मयूर । शवस्य शयनं श्मशानम् । ऊर्ध्वं खमस्य उदूखलः । पिशिताशः-पिशाचः । ऊर्ध्वकर्ण उलूकः । मोहनस्य खस्य माला मेखला । षष उत्त्वं दतृदश- धासूत्तरपदादेष्टुत्त्वं च । घाशब्दे तु वा पष उत्त्वम् । वयसि दन्तस्य दतृ । पड् दन्ता अस्य पोडन् । पट् च दश च पोडशः । पद्भिः प्रकारैः पोढा, षड्धा वा। दिक्शब्देभ्यस्तीरस्य तारमावः। दक्षिणतारम् । उत्तरतारम् । आकृतिगणोयम् । वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशी । धुना तथातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविषं निरुक्तम्॥१॥ कर्णे लक्षणस्याऽविष्टाष्टपञ्चाभिन्नच्छिन्नच्छि वस्त्र- ·सषियी सारिता । २१९ स्तिकस्य ॥४।३।०६८ ॥ विष्टादीन्वर्जयित्वा चिहवि शेषवाचिनो दीर्मवति कर्णे द्यौ । दानामिव कर्ण यस्य दानाकर्ण । द्वयगुलाकर्ण । लक्षणस्य किम् ' शोभनकर्ण । इह तत्त्वाख्या- नमेव, न चिहविशेष । एव लम्बकर्ण । अविद्धकर्ण । अवि ष्टादे किम् ? विष्टकर्ण । अष्टकर्ण । पञ्चकर्ण । मिन्नकर्ण । छिन्नकर्ण । छिद्रकर्ण । सुवकर्ण । स्वस्तिककर्ण । नहिचतिपित्यधिरुचिसहितनिपु कौ ॥४॥३१२१९ ॥ कयन्तेषु नादिषु परत पूर्वपदस्य दीर्भवति । उपानत् । उपावृत् । प्रावृट् । स्वावित् । अतीरुक् । तुरापाट् । परीतत् । को फिम् । उपनहनम् । तिकारकयोत्विमिप्यते । तेनेह न, मलरुक्। गिरिवने किंशुलुककोटरायोः खौ ॥ ४ । ३ । २२० । यथासख्य गिरिवनयो परत किंशुलकादीना कोटरादीनां च दीर्मवति खौ। किंशुलुकागिरि । अञ्जनागिरि । वन पुरगेति गत्वे, कोटरावणम् । पुरगावणम् । किंशुलुककोटरायो किम् । नन्दनवनम् । वळे ॥ ४।३। २२१ ॥ वले त्ये परत पूर्वस्य दीर्भवति खौ । आसुतीवल । रन कृप्यासुतिपारपदो वल इति मत्वर्थे वक्ष्यते वल । मतौ बहच्छरादरनजिरादेः ॥ ४ । ३ । २२२ ॥ भ. , उपनापतीत्युपानम् । उपवर्तत इत्युपावृन् । प्रदर्षन नि प्राट स्वमात्मा विमतीत लापित । भनिरोपने इति मनीस्क । नुर मते इति तुगा । परितनातीति परीन् ।

·२२० जैनेन्द्रप्रक्रिया जिरादीन्वर्जयित्वा बहवः शरादीनां च दीर्भवति खौ मतौ परतः । पुष्करावती । शरावती । शर, वंश, धूम, अहि, कपि, मणि, हनु, मुनि, शुचि इति शरादिः । बहच्छरादेः किम् ? इक्षुवती । मधुवती । अनजिरादेः किम् ? अजिरवती। चक्रवाकवती। खावेव । नेह, वलयवती । इको वहेऽपालो ।। ४ । ३ । २२३ ।। वहे घौ खौ इग- न्तस्य दीर्भवति, न तु पीलोः । मुनीवहम् -1 इकः किम् ! पिण्डवहम् । पीलोस्तु पीलवहम् । अपील्वादेरिति वक्तव्यम् * । । दारुवहम् । "गेः काशे ॥ ४ । ३ । २२४ ॥ इगन्तस्य गे: काशे यौ वीर्भवति । नीकाशम् । इकः किम् ? प्रकाशः । घभ्यऽमनुष्ये प्रायः ॥ ४ । ३ । २२६ ॥ घबन्ते छौ गेः प्रायो दीर्भवत्यमनुप्यभिधेये । अपामार्गः । नीवारः। प्रा. सादः । अमनुष्ये किम् ? निपादः । प्रायोग्रहणान्नेह, प्रसादः । निवेशः । प्रकाश. । वेशादिपूभयम् । प्रतिवेश., प्रतीवेश । गेः किम् ! चन्दनसारः । खावष्टनः॥ ४।३ । २२७ ॥ खुविषये अष्टन्शब्दस्य दीर्भवति घौ । अष्टापदः । अष्टाबाहु. । अष्टाविटपः । खौ फिम् ! अष्टगुणः सिद्धः । अष्टनः कपाले इविपि वक्तव्यम् * | अष्टाकपालं हविः । सस्कृतार्थे आगतस्याणः तस्योबनपत्ये' इत्युब्वक्ष्यते । गवि च युक्त * ! अष्टभिर्गोभिर्युक्तमष्टागवम् । .

·सविधौ साथिताः। २२१ चितेः कापि ॥४।३। २२८ ॥ चितेर्मवति कपि . रतः । द्विचितीकः। विश्वस्य बसुराटोः ॥ ४ । ३ । २२९ ॥ विश्वावसुः । विश्वाराट् । नेह, विश्वराजौ। नरे खौ ।। ४।३।२३०॥ सुविषये विश्वस्य दीर्भवत्ति नरे घौ । विश्वानरः । खौ किम् ! विश्वनरो राजा । ऋपौ मित्रे ॥ ४।३ । २३१ ॥ ऋषावमिधये विश्वस्य दीर्भवति मिले यौ। विश्वामित्रो नाम ऋपिः। ऋषौ किम् ! । विश्वमित्रः सुजन । अन्यस्यापि ॥ ४ । ३ । २३२ ॥ कस्य ! यस्य शिष्ट- त्विं प्रयुक्तम् । यथा-शुनो दन्तदंष्ट्राकर्णकुन्दवराहपुच्छपदेषु दीर्मवति । श्वादन्तः । इत्यादि । एकादश । केशाकेशी । अद्यावपि, । पूरुषः पुरुषोवा । कुस्तुम्बुरुगोष्पदास्पदाश्चर्यावस्करापस्करापरस्परवि- फिरमस्करमस्करिमविष्कशमकण्वहरिश्चन्द्रपारस्करमभृती' नि च ॥ ४।३ । ११६ ॥ एते शब्दाः ससुटका निपात्यन्ते । कुस्तुम्बुरु धान्याकणजातिः । तत्फलान्यपि कुस्तुम्बुरूणि । जातेरन्यन्त्र कुतुम्बुराण | कुत्सितानि तिन्दुकीफलानीत्यर्थ । सेवितेऽसेविते प्रमाणे च गोष्पदम् । सेविते, गाव. पद्यन्ने य- स्मिन्देशे स गोप्पदः । सेवितत्यप्रतिषेधेऽसेविते, न विद्यते गवा पदमस्यामगोप्पदा अरण्यानी । प्रमाणे, गोप्पदपूरं वृष्टो देवः। एतेषु किम् ! गोपदम् । आस्पदं प्रतिष्ठायाम् ।

·" २२२ जैनेन्द्रप्रक्रियाया भन्यत्र आपदम् । आश्चर्यमद्भुतेर्थे । आश्चर्यमाकाशेऽनिबन्ध- नानि नक्षत्राणि न पतन्ति । आचर्य वृतमन्यत्र । अवस्करो पर्चस्फः । कुत्सितं वर्नो वर्चस्कम् । तत्सम्बन्धाद् देशोपि व- चेस्क. । अबकरोन्यत्र (अपस्करो रथाले । अपकरोन्यत्राअपर- स्पर इति क्रियासातत्ये। अपरस्परा' सार्था गच्छन्ति । सततं गच्छन्तीत्यर्थः । अन्यत्र, अपरे च परे च अपरपराः। विकिरः शाकनौ, वा सुडागमः । विप्किरः शकुनिर्विकिरो वा। मस्कर- मस्करिणी वेणुपरिव्राजकयोः । अन्यत्र मकरो माहः, मकरी समुद्रः । मतिष्कश इति निपात्यते सहायश्चेत् । प्रतिकशो- न्यत्र । प्रस्कण्वहरिश्चन्द्रौ ऋपी चेत् । अन्यत्र प्रकण्वो देशः, हरिचन्द्रो माणवकः । पारस्करादीनां च खौ सुडागमो निपात्यते । पारस्करो देशः । कारस्करो वृक्ष. । रथस्या नदी। किकुः प्रमाणम् । किष्किन्धा गुहा । तदृहतोः करपत्योश्चोर- देवतयोस्तख च । तस्कर । वृहस्पति । अन्यत्र तत्करो, इसति । अजस्तुद कास्तीर च नगरम् । अन्यत्र मजदुर्द कातीर च मातुम्पत्तौ गवि फर्वरि । प्रस्तुम्पत्तिौः । अन्यत्र प्रतुम्पति . सी । आकृतिगणोयम् । भायाचित्तिचित्तयोः ।।४।३ । ११७ ॥ प्रायात्परयो- वित्तिचित्तयोः सुद भवति । प्रायश्चितिः । प्रायश्चित्तम् । इति साश्रिता विशेषविषयः । १ किमिडि दिपाः।

·सस्य परिशिष्टम् । “२२३ सस्य परिशिष्टम् । स्वाभाषिकत्वादऽभिधानस्यैकशेपानारम्भ. ॥१११११००॥ उक्तमेतलिजादौ । ननु जात्यभिधाने एकशब्देनानेकव्यक्त्यभिधानं स्यान्न द्रव्याभिधाने, द्रव्यस्य व्यावृत्तामिधानबुद्धिलिङ्गत्वात् । तन, निवृत्तशब्दस्यार्थप्रत्यायनेऽवशिष्टशब्दवृत्तिवदेकस्यानेकत्रापि वृत्ति- संभवात् । स्वरूपाणां इन्द्वनिवृत्त्यर्थोपि नैकशेषोनाभिधानादेव तथा सिद्धेः । यथा द्वौ च द्वौ च द्वे इति न भवति । विरूपशब्दानां समानार्थानामपि न, वृद्धयूनो प्रसों, जीवति वंश्ये तु वृद्धेन द्वयमभिधानादजीवति च द्वन्द्वानाभिधानात् । यथा गाय॑श्च गार्या- यणश्च गायौँ । यत्र स्वभिधानं तत्र स्यादेव । यथा गर्गगार्यो । स्त्रीपुंसोरपि तथैव स्यात्, सामान्यामिधाने पुसा द्वयोरभिधानात्। यथा कठश्च कठी च कठौ । उभयधर्मप्राधान्ये तु नदनदीपति- रित्यमि । एवं आसूपुत्रयोरपि स्वसहितृभ्याम् । नपश्चानपा, प्रश्नादौ सामान्यतया प्रयोगे नप एव संभवात् । यथा शुक्लमिदम् । पितुर्माना, श्वशुरस्य श्वश्वाश्च न, जात्यभिधानात् । त्यदादिशेषश्च न, अन्यापेक्षया त्यदादे पूर्वापेक्षया परस्य च सामान्यार्थपरत्वा- लावार्थमेकप्रयोगे तदपेक्षणात् । यथा, देवश्च स च तौ । स च यश्च यौ । ग्राम्यपशुसंघेप्वतरुणेषु स्त्रीति च न वक्तव्यं, म्यानुपदेशाल्लोकाश्रयेण तत्सिद्धे । एव कोटुशब्दार्थ, पदनों- मासहनिशसन्यूपन्दोपन्नाद्यर्थं वा नादेशवचनं न्याय्य, प्रयोगस्तस्य तत्र लोकाश्रयेण निर्धारणात् । तथापि मनिर्धारणे सर्व निर्धारित न स्यात् । . यम्य यत्र ·२२९ । . जैनेन्द्रप्रक्रिया चतुर्पु समासेषु, हसः पूर्वपदार्थप्रधानः सशिश्च प्रायेण, उन्म- तगङ्गमित्यादौ तद्वयभिचारात् । पसे उत्तरपदार्थप्रधानतापि प्रायशो, निस्त्रिंशादी तदपवादात् । बसेऽन्यार्थप्रधानतापि प्रायेण, त्रिदशादौ तद्वयभिचारात् । द्वन्द्वः पूर्वोत्तरपदार्थप्रधान इत्यप्युत्सर्गवचो, दन्तोठादौ तदनुपलब्धेः । अवयवावयविनोस्तादास्यादवयववाचको यः शब्दः सोवयवि. वाचकापि संभवतीति पृथगेकदेशिना समासो न करणीयः । यथा पूर्वकायः अर्धपिप्पली वा । अत्र कायस्य पूर्व पूर्वकायः, पिप्पल्या. अर्धमपिप्पलीति च यथा तथा पूर्वः कायः-पूर्वकायः, अर्धा पिप्पली-अर्धपिप्पलीति च वचनेप्यऽर्थबोधो भवति, लोके तथाप्य- र्थाश्रयणात् । अत एव 'पूर्वापराघरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे, अर्ध नपुंसकम् ' इत्यादि वचनं नार्थकृत् स्यात् । द्वन्द्वे सुवल्लिङ्गम् ॥ १ । ४ । १०२ ॥ द्वन्द्वे पूर्वोत्तरपदानां प्राधान्यालिङ्गविधिराशङ्कयेत । अत उक्त धुवल्लिङ्गं द्वन्द्वे भवति । कुक्कुटमयूर्याचिमे । मयूरीकुकुटाविमौ । तदपवाद्य च,- अश्ववडवौ पूर्ववत् ॥ १। ४ । १०३ ॥ इतरेतरयोगे द्वन्द्वे एव । अश्ववडयौ इति निर्देशन सिद्धे पूर्वग्रहणमाति. देशार्थाम् । तेन, अश्ववडवानित्यपि। अन्यथा वचनान्तरं न स्यात् । पसे बसे च लिङ्गनिर्देशो न.कृतो, यत्र यदर्थप्राधान्यं तंत्र लोकाचीलार्थसंप्रत्ययात् । तत एवात्र परवत्पूर्ववद्वेति लिङ्गं वक्तुं न शक्यते, निप्कौशाम्बिरयं, संज्ञाविधिरयमित्यादौ परपूर्व- त्वानियमात् । तत एवोत्सर्गेण लिङ्गविधिोकाश्रयादेव । अन्यथा फविपिप्तिमनिर्देशेप्यसर्वसंग्रहात् । इति सस्य परिशिष्टम् । .

·यसपरिशिष्टम् । स नः ॥ १।४।९३॥ यस्यैकवद्भाव उक्तः स नभवति । इन्द्रे रसे चैकवद्भाव उक्त समाहारत्वादिति तत्रैव नप्त्वम् । इन्द्रे, दन्तोष्ठम् । रसे, द्विनावम् । पञ्चामि । अजाधतष्टानित्यतो दूरानुवृत्प्रेरकारान्तादात् 'रात्' इति डत्य उक्तः । पण्णगरी। वावन्त इति व० । पञ्चखट्टी, पञ्चखट्म । पानादिभ्यः पति- पेधश्च व० । पञ्चपात्रम् । त्रिभुवनम् । द्वन्द्वे युवलिङ्गापवादार्थ वचनमिदम् । वाच्यप्रकरणादन्यत्र कामचारेण लिङ्गम् । अत एव नपुंसकस्यापि यु इत्यस्य छौ ण' इति पुंसा निर्देशो न दोपाय । एकविभक्ति ॥१1३ 1 ९४॥ वोक्त न्यगित्यतो न्यगनु- वर्तते । एका नियता विभक्ती यस्य तत्पदमपि से न्यसंज्ञं भवति । परम् ॥ १।३।९५ ॥ 'एकविभक्ति' इत्यनेन विहि- तन्यक्सज्ञं परं प्रयोक्तव्यम् । न्यक्त्वात्पूर्वमिति पूर्वनिपाते प्राप्ते वचनमिदम् । यथा निष्कौशाम्नि. । अत्र 'निरादय' क्रान्ता- द्यर्थे कया' इति वचनेन पसः । वोक्तमत्र निरादय इति, तत एवास्य पूर्वत्वम् । किंतु कयैवेति नियमादेका विभक्ती नियता । अतोस्य परनिपात एव । वाक्यानियमवत्पदानियमो न युक्त इति वचनमिदम् । सुः पूजायां न गिति ॥ १। ४ । ७॥ सुः शब्दः पूजार्थे गितिसंज्ञो न भवति । इति गिनिमित्तक पत्व येन फेनचित् प्राप्त न मयेत् | तिनिमित्स्य सस्यापि प्रतिषेधे प्राप्ते प्रादिलक्षण सः । सुस्थितम् । एवमपि । अतिक्रमे चातिः ॥१॥४॥८॥न गिति । चात्पूजार्थे च। मतिसिक्तम् ।

·२२६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां पदार्थसंभावनानुशागासमुच्चयेपिः ॥१।४।९॥ न गिति । अप्रयुज्यमानस्य पदत्यार्थः पदार्थ । सामर्थ्याविष्करणं संभावनम् । अभ्युपगमोऽनुज्ञा । गर्दा निन्दा । एकनानेकस्य नियोजनं समुच्चयः। एप्वर्थेष्वऽपिर्गितिसज्ञो न भवति । पदार्थे, पयसोपि स्यात् । विन्दुर्मात्रा वा । संबन्धेत्र ता उक्ता । सभावने, अपि स्तुयाद्रानानम् । अनुज्ञायाम्, अपि स्तुहि । अपि स्तुया- दृषलम् । समुच्चये, अपि सिञ्च, अपि स्तुहि । अधिपरी अनर्थकौ ॥ १।४।१० ॥ गितिसज्ञौ न । कुतोध्यागतः । कुतः पर्यागतः । अत एव 'प्राग्धोस्ते' इति प्रयोगनियमोपि नैपाम् । वा कृष्यधिः ॥ १।४।१९॥ करोतावधिवी गिति- सज्ञो भवतीश्वरेर्थे । तेन तिपक्षे षसे सत्ति क्त्वाया प्यादेश । तमधिकृत्य, तमधिकृत्त्वा । सूत्रपञ्चकमेततिषसे पत्तविनामे चोपयोजनीयम् । सख्यार्थे एकादीनि प्रसिद्धानि । दशतोमे से सति विशेष- विधिः- घट्नः संख्यायामबाशात्योः पाक्छता, नेस्त्रयः॥४॥ ३१५९॥ आन्महत इति वर्तते । द्वयनोराकारान्तादेशो भवति संख्याया धौ । द्वौ च दश च द्वादश । एवं द्वाविंशतिः । अष्टौ च दश चाष्टादश । अष्टाविंशति । अधात्रिंशत् । अत्रैव स्तु त्रयस् । त्रयोदश । त्रयोविंशतिः । त्रयस्त्रिंशत् । एपामेव किम् ? चर्दिश तदपि शतामागेच नेह, द्वौ च शत च द्विशतम् । माट- ·पसपरिशिष्टम् । .२२७ - - शतम्। त्रिशतम् । व्याधिक वा शतं द्विशतम्। अधिकस्यात्र शाक- पार्थिवादिवत् खम्। एवं द्विसहस्रम् । अशीतौ बसे च नैतत् स्यात् । द्वयशीतिः । अष्टाशीतिः । ज्यशीतिः । बसे, द्वौ वा तयो वा द्विताः । अष्टदशाः । त्रिदशाः । संख्यावादिति ड• सान्तः । शतालागेव चत्वारिंशदादौ परतस्तु,- वा चत्वारिंशदादौ ॥ ४।३।६०॥द्वयष्टनोरात्, त्रेस्तु त्रयः । द्वाचत्वारिंशत्, द्विचत्वारिंशद्वा । अष्टाचत्वारिंशत्, अष्ट- चत्वारिंशद्वा । त्रयश्चत्वारिंशत्, त्रिचत्वारिंशद्वा । एवं पञ्चाशत्- पष्टयादौ च । एकादयो दशान्ता मूलशब्दाः । ततो दशसंख्याया . वर्गे सति विंशत्यादयो भवन्ति । तत एव ते वृत्त्या सापिता योध्याः । तसिद्धयर्थ च,- पङ्क्तिविंशतित्रिंशञ्चत्वारिंशत्पश्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीति- नवतिशतम् ।।३। ४ । ५८ ॥ एते निपात्यन्ते । तदस्य परिमाणमित्यनुवर्तनाचच्छब्दस्य क्रमसंनिवेशेर्थे च स्वीकाराद पञ्च परिमाणमस्य क्रमसन्निवेशस्येति पतितः। द्वौ दश परिमाण- मस्य विंशति । अत्र द्वेर्विभावः शतिश्च त्यः। एवं त्रयस्त्रिंशदादि । रूढिपु वृत्तियुत्पत्त्यर्थमेव, नावयवार्थोभिनिवेशमईति । ये कडाराः॥१।३।१०४ ।। यसे कडारादयः शब्दा वा पूर्व प्रयोज्या । कडारश्चासौ मद्रश्च कडारमद्रो, भद्रक- डारः । 'विशेषणं विशेष्यणेति' यसे वोक्तत्वाद्विशेषणस्यैव पूर्वनिपाते प्राप्ते वचनम् । कडार, गडुल, कूट, काण, खस, कुण्दादयोत्र गृपन्ते । इति पसपरिशिष्टम् ।

·- २२८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां ।। पन्धौ चे ॥४।३।१०॥ बसे बन्धुशब्दे छौ घ्यस्य जिर्मति । 'नेः' इति द्यौ दीत्वमुक्तम् । पौणिक्या बन्धुयाः सा पोणिफीबन्धुः । ये किम् ! पसे कारीपगन्ध्यावन्धुः । मोठण्य जात् पदः॥४।२।१२१॥'स्वाझाहे' इत्यतो ये इत्यनुवर्तते । एभ्यः पादस्य पद्भावः अः सान्तश्च निपात्यते बसे । प्रवृद्धोष्ठः .मोठो गौः । तस्येव पादावस्य पोष्ठपदः । एणीपदः । अजपदः । ये एव । नेह, प्रोष्ठस्य पादाः प्रोष्ठपादाः। चतुःशारेरश्रिकुक्षेः ॥ ४ । २ । १२२ ॥ चतुःशारिपू- म्यामश्रिकुक्षिम्या यथाक्रममः सान्तो भवति बसे। चतस्रोऽ- भयो यस्य स चतुरश्रः । शारिरिव कुक्षिरस्य शारिकुक्षः । नदुःसोः सक्थिहलेा ॥ ४ । २ । १२३ ॥ विषम- त्वाधथासस्यं नेह । असक्थः, असक्थिः । महद्धलं हलिः । महलः, अहलिः । एवं दु सुभ्याम् । वसे एव । नेह, सक्यो- ऽमायोऽसास्थि । सक्तीति केचित् । मनामेघादस् ॥ ४ । २ । १२४ ॥ नन्दुःसोः, बसे । अप्रजा राजा । सुप्रजा, दुःप्रजाश्च । एवममेघाः, सुमेधा, दु- मेंपाः । इति यसपरिशिष्टम् । इटेलिहितरक्षणे हसे यत्र कथमपि सिद्धिने, तत्र 'झि' इति योगविभागेन निर्याधम् । पसे तु 'साधनं कृता' इति, इयादि- योगविगाहा । रूपान्तरविधिन्तु पृषोदरादित्वादूयः । यद्वन्द्वयो- स्तत्रागंण सेयनिर्वाहो भवति । अनिर्णीतः सविधिः 'सुप्पा' इत्यनेन साध्यते । द्वन्द्वम्यादायन्ते च थ्यमाणं पदं प्रत्येकममिस- मप्यते । इति सर्वसपरिशिष्टम् । , .

·अथ द्विरुक्तप्रक्रिया। २२९ अथ दिरुक्तप्रक्रिया. सर्वस्य द्वे ॥५।३।१॥ 'पदस्य ' इति वक्ष्यते । तत मा- गधिक्रियते एतत् । यदने वक्ष्यते तस्य सर्वस्य स्थाने द्वित्व भवेदित्यर्थ । वीप्साभीक्ष्ण्ये ॥५।३।३।। वीप्सार्थेऽभीक्ष्णताया च यत्तस्य सर्वस्य द्वे भवत । क्रियागुणाभ्यामनेकत्र युगपद्वयानुमिच्छा वीप्सा । चैत्य चैत्य नमस्कुरुते । आमाक्ष्ण्य पुन पुनर्भशार्थश्च पचति पचति । भोज भोज गच्छन्ति । क्रियायामेवाभीक्ष्णता स्यादिति नेह, देवदस इति । 'धार्यडि ' त्यत्र वेति व्यवस्थित विभाषार्थमानीय यन्तस्याभीक्ष्येयपि द्वित्वपरिहार कृत । अतो भृशाद्यपि सति बोभूयते इत्येव । परेर्वर्जने ॥ ५ ॥३॥ ४॥ द्वे भवत । परि परि त्रिग- तेभ्यो वृष्टो देव । तान्परिवर्ण्य इत्यर्थ । परेरसे वावचनम् । इति 'पर्यपाङि' ति वा हसाभावे उदाहरणमिदम् । पक्षे परि त्रिगर्तेभ्य इत्यपि । हसे तु नैतद्वित्वम् । परित्रिगर्तम् । १ इवो भव सत्राणि सत्रपाठे नोपलभ्य ते बनि सत्रपाठपुस्तकान्यवनोषितानि किंतु कुत्रापि नोपरम्मानि। पुण्यपत्तनगतराजकायपुस्तकालय लम्बे सशतवनमा गसमयप्राचानलिखितपि पुस्तके एतानि मत्राणि नापरुग्धानि । परमावृत्तौ च नैव सन्तिा सत्पुरतवान्यपि पाषान्यवरक्ति नि। कि यावा पाठ परिम स्लो परिभ्रष्टा स्पस्तावानेद सर्वेषु पुस्तकेषु सष्टिाछो सम्ध । अतो शायते यशिरान पारस पुस्ट काज तमिति । स्वस्थाने ययप्यलभ्यमानानि नतानि मत्राी तयार मरावृत्तावर स्थलान्तरेषतानि रम्वारमाभिरल समोनिशानि । .

·२३० जैनेन्द्रप्राक्रियायां। (मोपोत्सं पादपूरणे ॥ ५।३।५॥ सर्वस्य द्वे भवतः। प्रपणम्य जिनं भक्त्या संसंश्रित्याभिघागमम् । उपोपपाद्यते धूना- मुदुत्कृष्टा मया स्थितिः ॥१॥ अनायासार्थेपि न्यायसिद्धो द्विःप्रयोगो भवितुमर्हति । 'प्रियसुखयोर्वाऽकृच्छे ' इत्यत्र वा प्रियसुखयोरुपलक्षणत्वे, अकृच्छे इति योगविभाग वा स्वीकृते- पि तन्निर्वाहो न दुप्यति)। सामीप्येऽधोध्युपरि॥५।३१५॥ अधोधो नारकावासाः। अध्यधि प्रामम् । उपर्युपरि स्वर्गपटलानि । सामीप्यं हि देशकृतं . कालकृतं च यथासंभवम् । यथा स्वर्गपटलेपु देशकृतमेव संभवति । तेन तिर्यगवस्थितिः समवस्थितिध तेषां व्युदस्यते । वाक्यादेवोध्यस्यास्यासंमतिकोपकुत्सनभर्सनेषु ॥५।३।६ ॥ परगुणानामसहनमसूया । ज्ञानिन् ज्ञानिन्, वृथा ते ज्ञानम् । संमतिः पूजा। देव देव, भवानेव देवानां देव उचमः । कोपे, नाल्म जाल्म, पश्यामि त्वाम् । स्ववचसा निन्दनं कुत्सनम् । वीर वीर, धिक् त्वाम् । मयोत्पादनं भर्त्सनम् । चोर चोर, दण्डायिप्यामि त्वाम् । अन्ते मध्ये वा न स्यादिति आदि- ग्रहणम् । ततो नेह, शोमसे माणवक । बोध्यस्य किम् ! धी- रोसि । वीप्साधर्थे एफस्य द्वित्वे, १ पाठपदनादेवगुत्र न बुधाप्युपरम्यम् । तत एव स्वाभिप्रेतमिदमस्ति । • समाप्पामावाद निस्वानुपपरिरिनि चेन, अन्तरस्याविधिरमत् । दया- नुसत्यति। गुस्यात येनाम्पमान सामीप्यमिति वा। इति भगवानकला- देवरावारि ममाथे। समायोयुपरि' इति पतेने दिलायें सत्र- सुदृम् 1 ·द्विरुक्तमाक्रया। एको ववत् ॥ ५।३ । ७॥ तेन 'सुपो धुमृदोः' इति सुप उप , स्युक्तपुंस्कादिति पुंवदावश्च । उतरनापि बातिदेश- स्येदं प्रयोजनं कल्पनीयम् । एकैकं दद्यात् । एकैकस्या चतुर्यो ज्ञानेभ्यो योगपद्यम् । आषाधे ॥५॥३॥ ८॥ आवाधे द्योत्ये बवत् । गतगतः स कथमायास्यति । चिराविरहेण पीड्यमानः कश्चिदेवं ब्रूयात् । यवदुत्तरे ।। ५ । ३। ९ ॥ वक्ष्यमाणेषु द्विरूपेषु यव- कार्य भवति । तेन सुबुप्पुंवद्भावौ स्याताम् । प्रकारे गुणोक्तेः ॥ ५ । ३ । १० ॥ प्रकारः सादृश्यम् । तस्मिन् द्योत्ये गुणाभिधेयस्य द्वे भवतः । पण्डितपण्डिता । बाधिकारे त्विह न स्यात् , पाचक्रपाचिका, इति प्रतिषेधात् । उत्तरतो वाऽपकर्षे तु जातीयोपि वा वक्ष्यते । पटुजातीयः । अनेकेषु प्रकारता संभवेदितीह न, शुक्लो गुणः । अत गुणशब्देन केवलगुणवचनो द्रव्यविशेषणीभूतश्च गृह्यते । मियसुखयोर्वाऽकृच्छे ॥ ५। ३ । ११ ॥ अप्रयासेन प्रवृत्तौ प्रियसुस्खयोर्वा द्वे भवतः । प्रियप्रियेण, प्रियेण वा ददाति । सुखसुखेन, सुखेन वा जैनेन्द्रमधीते । अकृच्छ्रे किम् ! प्रियो याति। सुखो गतः । प्रीणातीति प्रियः । सुखयतीति सुखः । क्रियाविशे- पणत्वे एवाकृच्छ्ता द्योत्येत, न द्रव्यविशेषणत्वे इत्यर्थः । यथास्त्रे यथायथम् ।। ५।३ । १२ ॥ ययात्वर्थे यथा- यथमिति निपात्यते । यथाशब्दस्य द्वे रूपे मवतोऽन्तेऽम्मावश्च स्यादित्यर्थः । यो य आत्मा यो य आत्मीयो वा यथास्वम् । न वुहृत्कोड' ·.. २३२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां यावद्ययेति वीप्सार्थे हसः । शब्दान्तरेण सिद्धे इदं वचनं किम- थम् ! एवं तर्हि अत्रैवास्य प्रयोगः स्यादित्यन्वाख्यातम् । सर्वे ज्ञाता यथायथ, यथास्वभाव यथात्मीय वेत्यर्थः । द्वन्दं रहस्यादौ ॥५।३। १३ ॥ द्वि ओ इति विव- क्षाया रहस्याद्यर्थे सति द्वित्वं, सुवुप्, पूर्वोत्तरपदयोगिकारस्याम्- मावोऽस्वं च निपात्यते । रहोत्राभिधानम् । द्वन्द्वं मन्त्रयते । रहसि द्वौ द्वौ मन्त्रयेते इत्यर्थः । प्रकारार्थनादिना ये मर्यादाद- यो गृमन्ते ते विषयत्वेनाश्रिताः । मर्यादा पूर्ववदवस्थितिः । द्वन्द्वं स्वर्गपटलानि स्थितानि । पृथगवस्थाने, द्वन्द्व स्थिताः । द्विवर्गसंपन्धेन भिन्ना इत्यर्थ । अभिव्यक्ती, द्वन्द्व सूर्याचन्द्र- मसौ । वीप्सायां, द्वन्द्वं वृक्षम्लान्युपसर्पति । वृत्तिविशेषे, द्वन्द्व समस्यते । एव युद्धाद्यपि यथायोग्यं प्रयोगपरिपाटी । संभमेऽसकृदपि न दोपाय । जिन जिन जिन | अहिरहि- रंहिः । आधिक्यद्योतनायापि द्वित्व युक्तमुक्तम् । एप तवाज- लिरेप तवाझलि । पापकर्षात्, कर्मव्यतिहारे सर्वनाम्नो द्वित्वं सवच बहुलम् । इतरेतरम् । तेनैवान्यपरयो पूर्वस्य सर्व- विमतीना मुरादेशश्च । अन्योन्यम् । अन्योन्यस्मै । परस्परम् । परस्परस्मै । स्त्रीनपोर्विभक्त्या वाऽऽम्भावश्च । अन्योन्याम्, अन्योन्य वा नार्यो भोजयतः कुले वा । .. ~ , - इति द्विरुक्तप्रक्रिया।

·हृति ठअधिकारः। ३२३ दिभ्य उ० । महानाम्नीश्वरति माहानाम्निकः । तत्सहचरितं व्रतं चातीत्यर्थः । अवान्तरदीक्षादिभ्यो डिन्व० । अवान्तरदीक्षां चरति अवान्तरदीक्षी । देवननी । संज्ञायामण च०। चतुर्पु मासेषु भवा चातुर्मासी पौर्णमासी । अथ मासोस्य ब्रह्मचर्यम्य मासिकमिति कथमिति चेद्, मासं भूतं भावि वेत्यर्थे सिद्धः । तस्य दक्षिणा यज्ञाख्यात् ॥ ३।४ । ८८ ॥ तस्येति तासमर्थाद्यज्ञाख्यात् त्यो भवति दक्षिणेत्यर्थे । अग्निष्टोमस्य दक्षिणा आग्निष्टोमिकी । तस्येदमित्यणोपवाद । अकालार्थ चास्य ग्रहणम् । अन्यथा कालाधिकारादेकाहादिभ्य एव यज्ञेभ्यः स्यात् । तत्र दीयते भववत् ॥ ३ । ४ । ८९ ॥ ततीप्समर्था- कालाहीयते इत्यर्थे भव इव त्यो भवति । मासे भवं मासिकम् । एवं मासे देय मासिकम् । एवं प्रावृषेण्यम् । हैमनम् । 'तत्र दीयते' इति योगविभागश्च कन्यः । यज्ञाख्यादिति पूर्ववाक्येन तत्संब- म्यादऽग्निष्टोमे दीयते आमिष्टोमिकमन्नमित्याद्यपि सिध्येत् । इति काल धिकारः । ठञ् तु वर्तते । । व्युष्टादेरण् ॥ ३ । ४ । ९० । इतः कालेभ्य इति नाप- क्ष्यते । तत्र दीयते इति त्वनुवर्तते । व्युष्टे दीयते वैयुष्टम् । तेन यथाकथाव-हस्ताभ्यां गयौ ॥३१४।९१ ॥ यथासंत्य गयो । यथास्या च दीयते याथाकथाचम् । अना. दादत्तमित्यर्थः । हस्तेन दायते हस्त्यम् ।

·३२४ जैनेन्द्रप्रक्रियाया जय्यलभ्यकार्पसुकरम् ॥३।४।९२॥ कालेम्य इत्य- नुवर्ततेऽत्र । भासमर्थात्कालवाचिनष्ठम्भवति जय्याद्यर्थे । मासेन जरगो लभ्यः कार्य सुकरो वा मासिको हस्ती पटः प्रासादः प्रसादश्च। संपादिनि ।। ३ । ४ । ९३ ॥ पुनः कालाधिकारी निवृत्तः । भासमर्थाटन् । वस्त्रयुगेण संपादि ( शोभते ) वास्त्रयागकं शरीरम् । कर्मवेशाद्यः ॥३।४। ९४ ॥ तेन संपादिनि । ठञोऽ- पवादो यः । कर्मणा संपादि कर्मण्यं शौर्यम् । वेशेन संपद्यते वेश्या । नेपथ्येन शोभते इत्यर्थः । तस्मै प्रभवति संतापादेः ॥३।४ । ९५ ॥ संतापाय प्रभवति सातापिकः । सान्नाहिकः । सांपरायिकः । योगायश्च ॥ ३ । ४ । ९६ ॥ चाहन् । योगाय प्रभ- वति योग्यो, यौगिकः । कर्षण उकम् ॥३।४।९७॥ कर्मणे प्रभवति कार्मुकम् । समयस्तदस्य प्राप्तम्।।३।४। ९८ ॥ समयः प्राप्तोस्य सामयिकम् । प्राप्तकालमित्यर्थः । ऋतारण् ॥३। ४ । ९९ ॥ ऋतुः प्राप्तोम्य आर्तवं पुष्पम् । कालाद्यः॥३।४।१००॥ कालः प्राप्तोस्य काल्यं शीतम् । मकृष्टे : ॥ ३1४।१०१॥ कालादेव । प्रकृष्टो दीर्घः पाओस्य कलिममृणम् । केचिट्टनिति पठन्ति । तेन कालिकी मैत्री ।

·हृति उनधिकारः। ३२५ प्रयोजनम् ।। ३।४ । १०२ ॥ अर्हत्पूना प्रयोजनमस्य आर्हत्पूजिकः । ऐन्द्रमहिकः । वैशाखापाढपष्टिकैकामारिकडाकालिकट् ॥ ३।४। १०३ ॥ एते निपात्यन्ते । विशाखा प्रयोजनमस्येति वैशाखो मन्यः । अत्रार्थेऽण् निपात्यते । आपाढो दण्डः । अत्राप्यम् । यष्टिरात्रेण पच्यन्ते ( इत्यत्र क. रात्रस्य च खम् ) पष्टिका नाम ब्रीहयः । असंज्ञाया न, पटिरात्रेण पच्यन्ते मुद्दा. । एकागारं प्रयोजनमस्येति चौरे ठम् । ऐकागारिकचौरः । अन्यत्र वाक्य- मेव । ऐकागरिकडिति टित्त्वान्डी । ऐकागारिकी चौरी । समान- कालशब्दस्य आकाल आदेश इकण च त्य आद्यन्तोपाधिविशेपे तार्थे च । समानकालावाद्यन्तावस्य आकालिको बलाहकः । आका• लिकी विद्युत् । प्रादिलक्षणे से तु य आकालशब्दस्ततष्ठन उश्चेष्यते । आकालिका आकालिकी वा विद्युत् । छोऽनुप्रवचनादेः ॥ ३।४। १०४ ॥ ठोपवाद । अनुप्रवचन प्रयोजनमस्येति अनुप्रबननीयम् । समापनात्सादेः ॥३।४।१०५॥ ठोपवादश्छ । तर्कसमापन प्रयोजनमस्येति तर्फसमापनीयम् | स्वर्गादिभ्यो यो च० । स्वर्यम् । पुण्याहवाचनादिभ्य उब्ब० । तादा- ताच्छब्ध वाश्रित्य तत्प्रयोजनमस्येति पुण्याहवाचनम् । श्रद्धादि- भ्योण ३० । श्रद्धा प्रयोजनमस्येति श्राद्धम् । ठोवधि. पूर्णः ।

·३२६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां अथ भावकर्मार्थाः। तद वत् ॥३ । ४ । १०६ ॥ इप्समर्थादहतीत्यर्थे वद्भवति । उत्तरत्र क्रियाग्रहणं गुणभूतमपि सिंहावलोकनेनेह संव- ध्यते । तेन यत्र क्रियाऽहतेः कर्तृत्लेन विवक्षिता तत्रैवायं वत् । विधिमर्हति विधिवद्देवं पूजयति । तेन क्रियातुल्ये ॥ ३।४ । १०७ ॥ क्रिया तुल्यास्य क्रियातुल्यम् । भासमर्थात् क्रियातुल्येथे वद्भवति । क्षत्रियेण तुल्यं क्षत्रियवद्युभ्यते । तोच ।। ३।४ । १०८॥ मथुरायामिव मथुरावच्छूने प्राप्तादः। तस्य ।। ३।४ । १०९ ॥ देवदत्तस्यैव देवदत्तवन्जिन- दत्तस्य वनम् । पुवद्येति वचनान्नात्र स्त्रीपुंसयोर्नुस् । वीवत् । भावे त्वत्तलौ ॥३।४ । ११० ॥ तासमर्थाद्भादेर्थे त्वत् तलू च त्या भातः । अश्वस्य भावोऽयत्वम् । अश्वता । स्त्रीपु. सादित्यनास्याधिर्मा भूदिति तित्करणम् । आ च त्वात् ॥ ३।४।१११ ॥ ब्रह्मणस्त्व इति पक्ष्यने । आ एतम्माद्यदित ऊर्चमनुकमिप्यामस्तत्र त्वत्तलावधि- कियेते । पृथ्वादेर्वेमन ॥ ३।४।११२ ॥ तस्य मात्र इत्यर्थे । यापचन धाटेरिक इत्यणी, गुणाचने यष्टयणो, ययोवाचिभ्यम्त्वनः समावेशार्थन् । त्यत्ती वधिमनार । पृयोर्भावः प्रथिमा, पार्यों, पृथ, पृथुता । अत्र, ·हृति भावकार्थाः । ३२७ टेः॥४॥४५१४३॥ भस्य टेः खे भवतीष्ठेमेयस्म । इति टिखम् । ऊरोऽनादेर्धेः ॥ ४।४। १५१ ॥ प्रो वि । अनादेः ऋकारस्य रेफादेशो भवतीष्ठमेयस्सु परतः । इति रादेशः । वर्णदृढादेष्टयण ३ । ४ । ११३ । इमश्च वा । वर्णशब्देन गुणोपसर्जनेन द्रव्ये वर्तमानाना ग्रहणम् । शैत्यं, शीतिमा, शीतत्वं, शीतता । दाढर्य ढिमा, दृढत्वं, दृढता । वक्ष्यमाणगुणोक्त्यय सिद्धे इमापणार्थमेतत् । गुणोक्तिवाह्मणादिभ्यः कर्मणि च ॥२।४।११५ ॥ भावे च । उक्तिरिति कर्मणि क्तिः । गुण उक्तिर्यस्येति गुणो- क्तिः । गुणोपि वर्णवद्रव्यवृत्तिः । नडस्य कर्म भावो वा नाड्यम् । ब्राह्मणादिराकृतिगणः । ततोऽज्ञादिप्राप्ती वचनम् । ब्राह्म- ण्यम् । अर्हतो नुम् च (ग०) । आर्हन्त्यम् । सर्ववेदा- दिभ्यः स्वार्थे (ग०) । सर्विवैद्यम् । त्रैलोक्यम् । चातुर्व- र्ण्यम् । धरात्तेजसि यः (ग)। वीरस्य तेजो वीर्यम् । विरोधे णः (ग०)। वैरम् । टित्करण ड्यर्थम् । सामग्री । हलो हृत इति यखम् । यथातथयथापुरयोः क्रमेण ॥ ५।२ । ३५ ॥ नत्र उत्तरयोरनयो क्रमेण द्वयोरै भवति । अयथातथा भावोऽयायात- थ्यमाऽऽयथातथ्य वा । अयाथापुर्यमाययापुर्य वा । नसे चतुरसङ्गतलवणवटयुवकतरसलसेभ्यः ।। ३ । ४। ११५ ॥ नियमार्थम् । नसे चतुरादिभ्य एवं भार- १ अनुशतिकादेः॥ ५।। २५॥ इ.युमपदयोसक्यो।

·३२८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां। मस्त्यिाः । आचतुर्यम् । इत्यादि । नेह, अपटुत्वम् । आ च त्वाढित्यारम्भसामर्थ्य त्वत्तलोन निवृत्तिः । स्तैयसख्ये ।।४।११६॥ निपात्येते । स्तेनस्य भावः कर्म वा स्तेयम् । सख्यम् । दूत्तवणिग्भ्यां यो व० । ब्राह्मणादित्वा- हृयण च । दूत्यं, दौत्यम । वणिज्या । स्वभावात्स्त्रीत्वम् । कपिज्ञातेडण् ॥ ३ । ४ । ११७ ॥ कविः कर्म वा कापे- यम् । ज्ञातर्यम् । त्वत्तलावपि । पत्यन्तपुरोहितादेपः॥३।४।११८ ॥ भावकर्मणि। त्वत्तलौ च । वार्हस्पत्यम् । पौरोहित्यम् । राजन्नसे (ग०)। से तु ब्राह्मणादित्वाद् ट्यण । सौराज्यम् । वयोवाक्माणिजात्युद्गात्रादिभ्योञ् ॥३।४।११९ ॥ वयोवानिभ्यः, कुमारस्य भावः कर्म वा कौमारम् । प्राणि- जातेः, माहिपम् । उद्गानादेः, औद्गात्रम् । हायनान्तयुवादिभ्योऽण् ॥ ३।४।१२० ॥ भावक- मणि एव । द्वैहायनम् । अन इति टिखाभावत्वेन यौवनमें । युव- तेरपि भस्य हत्यढे इति पुंवत् । श्रोत्रियस्य यखम् । (ग)। श्रोत्रम् । हृदयादसे (ग०)। हार्दम् । से तु, अहृदयत्वम् । पुरुषादसे । पौरुषम् । से तु, राजपौरुप्यम् । घ्यादेरिकः ॥३। ४ । १२१ ॥ प्यादेरिगन्तान्मृदोऽण १ इगन्तवादणि प्राप्ते।२ प्राणिजातिवादनि प्राप्ते। ३ यदि पौर्वोऽण् क्रियेत ताई प्रायोनपत्येणीन इति टिसाभावे सति हस्तिनो भावो हास्तमिति न स्यात् । पुशलादयो, ये बाह्मणाः च पडान्ने लेम्पष्टपण च । मनोशालिवादुनि पारे।

·हृति मावकर्मार्थाः। ३२९ भवति । पृथोर्भावः कर्म वा पार्थवम् । एवं शौचम् । पैत्रम् । वैवकमित्यत्र तु द्वन्द्वकृतो वुञ् । काव्यमिति च ब्राह्मणादित्वात् । ध्यादेरिति किम् ? पाण्डुत्वम् । योडो रूपोत्तमादुञ् ॥ ३ | ४.१२२ ।। त्रिप्रभृतीना- मन्त्यमुत्तमम् । रु उपोत्तमं यस्य तस्माद्योडो मृदो कुञ् भवति । औपाध्यायकं कर्म भावो वा । आचार्यकम् । सहायाद्वा व० । साहायक, साहाय्यं वा । रूपोत्तमात् किम् ? क्षत्रियत्वम् । द्वन्द्वमनोज्ञादेः ।। ३।४ । १२३ ॥ द्वन्द्वात्, भारतबाहु- बलिका । मनोज्ञादेः, मानोज्ञकम् । वृद्धचरणात् श्लाघात्याकारावेते ॥३१४। १२४ ।। वृद्धाचरणाच्च मृदो वा वुन् भवति श्लाघात्याकारायतेषु विषयभूते- पु द्योत्येषु । श्लाघः स्मयः । अत्याकारः पराधिक्षेपः । अवेतः अवगतः। गार्गिकया श्लाघतेऽत्याकुरुते वा । गार्गिकामवेतः । काठिकया श्लाघतेऽत्याकुरुते वा । काठिकामवेतः । होत्राभ्यश्छः ॥३ । ४ । १२५ ॥ होना मात्विजः । तद्विशेषाच्छो भवति । ब्राह्मणाच्छसिनो भावः कर्म वा ब्राह्मणाच्छं- सीयम् । मैत्रावरुणीयम् । बहुत्वेन निर्देशः स्वरूपनिरासार्थः । ब्रह्मणस्त्वः ।।३।४।१२६ ॥ होत्रावाचिनो ब्रह्मण- स्त्वो भवति । ब्रह्मत्वम् । पुनरारम्भात्तलादिनिवृत्तिः भातिवाचिनस्तु सलपि । ब्रह्मता । इति नुगधिकारसमाप्तिविकर्मसमाप्तिश्च । विश्व चना च विनरो। तयोर्भावः ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां अथ पाञ्चमिकाः। धान्यपरोहणे खम् ॥ ३ । ४ । १२७ ॥ तस्येत्यनुव. तते । प्ररोहन्त्यस्मिन् धान्यानीति प्ररोहणं क्षेत्रम् । तासमर्थाद्धा. न्यविशेषवाचिनी मृदः खञ् भवति प्ररोहणे क्षेत्रभिधेये । प्रिय- ङ्गणां प्ररोहणं प्रैयङ्गवीण क्षेत्रम् । गोधूमीनम् । धान्यानामे- व । नेह, तृणानां प्ररोहणं चत्वरम् । बीहिशालेढ ॥ ३४१२८ ॥ खनोपवादः । हेयम् । शालेयम् । यवयवकपष्टिकाद्यः ।। ३।४।१२९ ।। यव्यम् । यक्क्यम् । पष्टिक्यम् । वा तिलमापोमाभङ्गाणुभ्यः ॥ ३४१३० ।। खजू । यश्च । तैलीनं, तिल्यम् । म पीणं, माप्यम् । सर्वचर्मणः कृतः खश्च ॥ ३४१३१ ।। खञ्च । सर्व- श्चर्मणा कृतः सर्वचर्माण , सार्वचक्षणः । यथामुखसंमुखस्य दर्शनः ॥ २४।१३२॥ खः । दृश्यते' स्मिन्निति दर्शनो दर्पणादिः । मुखस्य सदृशो यथार्मुखम् । समं मुखमस्य (प्रतिबिम्बस्य ), समं मुखं वा संमुखम् । अत एवं समशब्दान्तस्य खम् । यथामुखं दर्शनो यथामुखीनः । सम्मुखस्य दर्शनः सम्मुखीनः । १ सर्व सदस्य कृतसंन्दनान्ययाचर्मणा सह सोन प्राप्नोति, तथापि वयन- पलामिपास्यते । २ निपातनादेव असादृश्ये' इति हसप्रतिषेधो ना कर्मणि ता .. , ·हृति पाञ्चमिका । पथ्यकर्मपत्रपानमामोति सर्वादेः ॥३।४।१३३ ॥ सर्वदिरिवन्तात् पथिन् अङ्ग धर्म पत्र पात्र इत्येवमन्ता-मृद खो भवत्याग्नातीत्यये । सपिथानामोति सर्वपीनमुदकम् । सर्वाङ्गीण । इत्यादि। आमपदम् ॥ ३।४ । १३४ ॥ प्रपद पदस्योपरि गुल्फ पदाय वा । तत्पर्यन्त प्राप्नोति आप्रपदीन कम्बल । सर्वान्नीनानुपदीनायानयोनागवीनाद्यधीनाः ॥३।४।१३५॥ अर्थविशेषे निपात्यन्ते । सर्वान्न नि भक्षयति सर्वान्नीनो भिक्षु । पटसदृशमनुपर्दम् । अनुपट बद्धा अनुपदीना उपानत् । अयानय नेयोऽयानयीन शार । स्वस्या दिशि फलफशरोगत इत्यर्थ । गो प्रत्यर्पणपर्यन्त य कर्म करोति स आगवीन । अद्य श्वो वा विजनिष्यते अश्वीना गौ । आसन्नप्रसवत्यर्थ । केचित्प्रसवार्थ नेच्छन्ति । तेन, अद्यधीनो वियोगो मरण वेत्यपि । परोवरपरपरपुत्रपौत्रमनुभवति ॥ ३१४११३६ । ख । पराश्चावराश्च अनुभवति परोवरीण । निपातनादम्योस्वम् । पराम्पर- तरॉश्चानुभवति परम्परीणः । परपरतरयो परम्परादेशो वचनबलात् । पुत्रपौत्राननुभवति पुत्रपौनीण । अवारपारात्यन्तानुकामं गामी ।। ३।४।१३७ ।। अवारम्य पार गामी अवारपारीण पोत । विगृहीताद्विपरीताच्च । अवा १ यथार्थे इस । १ भय प्रदक्षिण गमनमऽनय प्रसम्यम् । सम्यप्रसव्यगा मिना पदानां यस्मि परसमावा स भयानय । मयूरच्यसमादित्वास ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियाया रीणः । पारीणः । पारावारीणः । अत्यन्तं गामी अत्यन्तीनः । अनुकाम गामी अनुकामीनः । समा समर्मा विजायते ॥ ३४१३८ ॥ समा संवत्सरः । समा समां समाया समायां वा विजायते समांसमीना वडवा । प्रति- व प्रसूयते इत्यर्थः । उच्चारणसामर्थ्यात्समांसमामामः । अनुम्बलंगामी ॥ २१३९ ॥ अनुगु अलं गच्छति अनुगवीनः । यखायध्वनः॥ ३।४।१४० ।। अध्वानमलं गच्छति अध्व- न्यः, अध्वनीनः । अत्र, 'येऽडौ।' इति, खेऽध्वनः ॥ ४१५१५८ ।। प्रकृतिभावः । इति च टिखाभावः। छवाभ्यमित्रात् ॥ ३।४।१४१ ॥ यखौ च । अमित्रम- भीति हाः | अम्यमित्रमलं गच्छति अभ्यमित्रीयः, अभ्यमित्र्यः, अभ्यमित्रीण। गोष्टीना चीनकोपीनशालीनवातीनसाप्तपदीनदेयकचीनम् ॥३१४१४२॥ एते निपात्यन्तेऽविशेषेषु । भमों गोष्ठी गीष्ठानो देशः । भरटोपवादोन सन् । अश्वस्यकाहेन गन्तु शायन्ते इति आश्वीनानि पञ्चदशयोननानि । कृपावतरणमर्हति कौपीनं पापमिन्द्रियं प। तारण्यानुनमपि । शाराप्रशमईति शालीनोऽप्रगल्मः । अनिगलतगः शरीरागासेन जीवन्ति ये से संवा मानाः प्रातामणा नीति मातीनाः । सप्तभिः पदेयाप्यने सातादीनं मरयम् । अर्श स, दियः' इनिपनीमा कामयानुसमानुगतो RARI हा गरी मात्रामा पाये। । HA ·हृति पाञ्चमिका। . आदित्वादत्ये तु साप्तपदीन मित्रम् । ह्योगोदोहस्य विकारो हैय- गवीन घृतमाभिनवध । तकाद्यर्ये त्रणेव । अत्र होगोदोहस्य हियाभाव खञ् च । भूतपूर्व चरट् ॥ ३।४ । १४३ ॥ ड्याम्मृद । आन्या भूतपूर्वा आढ्यचरी । ' तसादौ ' इति पुवत् । ताया रूप्यश्च ॥३।४।१४४ ॥ तान्तान्ड्याम्मृदो भूतपूर्व रूप्यो भवति चरट् च । देवदत्तस्य भूतपुर्वी देवदत्तरूप्यो गौ, देवदत्तचरो वा। पाकमूले पीलकर्णादिभ्यः कुणजाहौ ॥ २४१४५ ॥ तासमर्धेम्य पील्वादिभ्य पाके, कर्णादिभ्यो मूलेथे च क्रमेण कुणो जाहश्च त्यो भवत । पीलूना पाक पीलुगुणः । करीरकुण । कर्णस्य कर्णनाहम् । शृङ्गजाहम् । पक्षात्ति ॥३।४ । १४६ ।। मूलेर्थे । पक्षस्य मूल पक्षति । तेन वित्तचन्चुचणी॥ ३११४७॥ न्यायेन वित्त प्रतीतो न्यायचुञ्च न्यायचण । विनम्भ्यां नानाबो न सह ॥३॥४१४८॥ असहार्थे वर्तमानाम्या विनम्म्या नानानौ त्यो यथासख्य स्वार्थे भवत । विना भित्त्वादप् , नाना। वेः शालशङ्कटौ ।। ३।४।१४९ ॥ स्वप्तानक्रियावचनाद्वेरे- तौ त्यौ भवत स्वाथे । विसृष्टे शृङ्गे विशाले, विशङ्कटे । एते सहि- ·जैनेन्द्रप्रक्रियाया । शब्दा कथचिद्युत्पाद्यन्ते। रूढौ क्रिया व्युत्पत्त्यर्थंव केवलम् । तेन विशालो गौः । विशाल यश । संपोदश्च कटः ॥ ३४१५० ॥ चाहे । संकटम् । प्रक- शम् । उत्स्टम । विक्टम् । अलातिलोमाभङ्गाभ्यस्तार्थे रजस्युपसंख्यानम् । अलाना रजः अलावूकटम् । तिलकटम् । उमास्टम् । भङ्गास्टम् । कुटारश्चावात् ।। ३।४।१५१ ॥ स्वसाधनक्रियावचनावादः कुटारस्त्यो भवति क्टश्च स्वार्थे । अवकृष्टः अवकुटार , अवका गोष्ठादयस्त्याः स्थानादिपु पशुनामभ्यो व० । गवा स्थान गोगोष्ठम । अनागोठम् । समूहे कटः । अपीना समूहः अविकटः । पिस्तारै पटः । श्रीना विस्तारः अविपटः । द्वित्वे गोयुगः । उष्ट्रगोयुगम् । पट्त्वे पड़वम् । हस्तिना पटव हस्तिपट्यम् । संस्कृते शल्यः । पिठरे सकृतं पिठरशूल्यम् । विकारे स्नेहे तैल: । इगुदीना म्नेह इजुदीतैलम् । परोहणे शाकटशाकिनी । मुलाना परोहण क्षेत्र मूवशास्ट, मूलशाकिनम् । नते नासिकायाः खो टीटनाटभ्रटाः ॥ ३१४१५२॥ नासिमानतानिनोऽदिते त्या भान्ति खो स्वार्थे । नामिकायाः पने सामानाधिारण्यम् । यया, अवनता नामिका अवटीटा, आनाटा, अभ्रटा । सबन्धमानसिक्षाया वैयधिकरण्यम् । यथा, नामिकाया अपनमना आटोटम् , अग्नाटम्, अपभ्रटम् । तद्यो- गापुरगोपि आटीटः । एमग्रेध्यर्थवयं म्यात् । - ·हति पाञ्चमिकाः । . नेविडविरीसौ ॥ १४१५३ ।। नते नासिकायाः खौ । निविडा, निगिरीसा । निविडाः केशा इति तूपमानात् । केनी चिक् ॥ ३ । ४ । १५४ ॥ नते नासिकायाः खौ नेरेव केनौ भवतो नेम्तु चिकादेशः । निमता नासिका चिका, चिकिना । पुरुषोपि चिक्कः, चिकिनः । पिटे चिः।३।४। १५५ ।। नेश्चिरादेशो भवति पिटे त्ये। पिटश्चेरनेनैव वचनेन स्यात् पूर्वविषये । निनता नासिका चिपिटा । तयोगात् पुरुषश्चिपिटः । क्लिन्नस्य चिल्पिली लश्च चक्षुपीति कालिन्नं चक्षुः । एव चिल्लं, पिल्लम् । चुलादेशश्च व० । चुल्लम् । पुरुपोषि चिल्लः, पिलः, चुलः। उपत्यकाधित्यके ॥३। ४ । १५६ ॥ पर्वतमुपासन्ने देशे उपात्, पर्वतमारूढे देशे त्वधेस्त्यकस्त्यो निपात्यते इत्वामा- वश्च स्त्रीलिङ्गे खौ । उपत्यका पर्वतापन्नभूमिः । आधित्यका पर्वतो- परिदेशः। कर्मठः ।।३।४ । १५७ ॥ कर्मणि घटते कर्मठः । तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतः ॥ ३।४ । १५८ ।। तारका अस्य संनातास्तारकितं नमः । पुष्पिता लताः । गर्भाद- माणिनि (ग)। गर्भिताः शालयः । प्राणिनि तु गर्भिणी गौः । प्रमाणे यसड्दनमात्रयः ॥३।४।१५९ ॥ तदस्य- त्यनुवर्तते । उरू प्रमाणमस्य उरुद्वयमम् । अरुघ्नम् । ऊरुमात्रम्। द्वयसड्नटी अर्ध्वमाने, माट् पुनरविशेषेण । प्रमाणायें ये ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां शब्दाः प्रसिद्धास्तेभ्यस्त्यस्य धंसनं २० । वितस्तिः प्रमाण- मस्य वितस्तिः । राच ध्वसनं २० । द्विसमम् । डटू स्तोमे २० पञ्चदशाहानि परिमाणमस्य पञ्चदशः स्तोमः । छन्दप्ति पूर्वमेव सिद्धम- देविषयार्थमेतत् । शनशतोडिनिर्व। पञ्चदशाहोरात्राः परि- माणमेषां पञ्चदशिनोऽर्धमासाः । द्वात्रिंशिनो देवेन्द्राः । त्रयस्त्रिंश इत्यपि । विंशतेश्च । विशिनो भवनेन्द्राः । प्रमाणपरिमाणाभ्यां संख्यायाथापि संशये मात्र व० । समं प्रमाणमस्य सममात्रम् ।। पञ्चमात्राः पुरुषाः । वत्वन्तात्स्वार्थे द्वयसमात्रटौ बहुलं व। तावदेव तावद्वयसं, तावन्मात्रम् । पुरुपहस्तिनोरण च ॥ ३।४।१६० ॥ तदस्य, प्रमाणे । चाव्यसडादयश्च । पुरुषः प्रमाणमस्य पौरुष, पुरुपद्वयमम्। हास्तिनं, हस्तिद्वयसम् । प्रायोनपत्ये इति टिखाभाव. । प्रमाणाद् बंसनं च। पुरुष, प्रमाणमस्य पुरुषः । द्विपुरुपं जलम् । द्विहस्तिनी नदी । नान्तत्वान्डी। यत्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुः ।। ३।४ । १६१ ॥ आ सर्वनाम्न. |॥ ४॥३॥१९७ ॥ सर्वनाम्न आकारोन्तादेशो मवति हग्दृशक्षवत्पु परतः । यत्परिमाणमस्य यावान् । तावान् । एतावान् । प्रमाणेनुवर्तमानेपि परिमाणग्रहण द्वयसडादीनामबाधना- र्थम् । यवयसम् । यावन्मात्रम् । १ प्रमाणाद् ध्वसन सच्च उत् स्तोमे शन्शतोर्डिनिः । प्रमाणपरिमाणाभ्या सख्यायाश्चापि संशये ॥ १॥ २ मामरिमागोमतद्वत्वन्तादपि द्वयसहादय. स्युः ।

·हृति प्रमाणाद्यर्थकाः । इदमो वो घः॥३।४।१६२॥ इदमो वतुर्भवति वस्य च घः । इद परिमाणमस्यति घस्येयादेशे, किमिदमोः कीश् ॥ ४।३।१९६ ।। एतयोः की ईश इत्या. देशौ भवती दृग्दृशक्षवतुपु परतः | आ सर्वनाम्नोपवादोयम् । शित्वात्सर्वदिशः । ' यस्य ड्या च ' इति ईखे इयात् । किमः ।। ३।४।१६३ ॥ किमश्च वतुर्वस्य च घो भवति । कियान् । संख्यापरिमाणे डतिश्च ।। ३।४।१६४ ॥ किम एव । चाद्वतुर्वस्य च घादेशः । का सख्या येषा ते कति, कियन्तो वा । संख्याया अवयवे तयट् ॥ ३१४११६५ ।। दशावयवा अस्य दशतयो धर्मः । सप्ततयी नयवृत्ति । उभात् खम् ।। ३।४।१६६ ॥ तयट. । परस्यादेरिति तखम् । अत एव तयट् । उभाववयवावस्य उभयो मणिः। उभये देवमनुप्याः। द्वित्रिभ्यां वा ॥३।४ । १६७ ॥ तयटस्तख वा। द्वयं, द्वितयम् । नय, त्रितयम् । तदस्मिन्नाधिकामति शदशान्ताड्डः ॥३।४।१६८ ॥ त्रिंशदधिका अस्मिन्निति त्रिश शतम् । एकादश शतम् । एवमेक- निशम् । इतिकरणाचत्र लोके विवक्षा । सा तु शतसहस्रयोरेव । संख्याया इत्यनुत्तेनंह, गोत्रिंशदधिका अस्मिन् गोशते इति । १ अधिकै समानताताविष्ट दातमहत्रयो । यस्य सग्या तदाधिक्ये द कर्तव्यो मनो मम ॥ १॥ तेनेहाति न, एक दश मापा अधिश यस्मिन्का- पपाते इति, समाननात्यभावात् । २२

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां
.
विंशतेश्च ।। ३।४।१६९॥डः । विशतिराधिका अस्मि-
निति विंशम् । चात्तदन्तादपि । एकविंशम् । तेर्विशतेर्डिति ।
इति तिखे 'एप्यतोऽपदे ' इति पररूपम् ।
संख्याया गुणस्य निमाने मयट् ॥ ३ । ४ । १७० ॥
तदस्य संजातमित्यतस्तदस्येत्यनुवर्तते । गुणो भागः । निमीयते
परिवर्त्यते विक्रीयते वा येन तन्निमानं मूल्यम् । गुणस्य निमाने
वर्तमानाया वान्तायाः संख्यायास्तार्थे निमेयेभिधेये मयड् भवति ।
यवानां त्रयो भागा मूल्यमस्य उदश्विद्रहणस्येति त्रिमयम् । यवानां
त्रिगुणमूल्यमित्यर्थः । त्रिमयी शर्करा । सख्याया एव त्यः ।
नेह, एको भागो निमानमस्योदश्विद्भागस्य । अथवा, वासमर्थायाः
संख्याया गुणस्य निमेये वर्तमानाया निमानेभिधेये मयड् भवति ।
उदश्वितो द्वौ भागौ निमेयस्य यवभागस्य द्विमया यवा उदश्चितः।
अवार्थे समर्थमुदश्चित् त्यार्थी यवाः ।
तस्य पूरणे डट् ॥ ४॥११॥ सख्याया इत्यनुवर्तते । एका-
दशानां पूरण एकादशो जिनः श्रेयान् । द्वादशी तिथिः ।
नोऽसे मट् ॥ ४॥१२॥ वर्णग्रहणे तदन्तविधिः । नान्तायाः
संख्याया असे मट् । पञ्चाना पूरणः पञ्चमः । नान्तायाः किम् !
विंशः । असे किम् ! एकादशः ।
पट्कतिकतिपयचतुर्रा थुक् ।। ४।११३ ॥ एषां इति थुगा-
गमः । अर्थवशादीवन्तत्वेन डटो विपरिणामः । पण्णां पूरणः पष्ठः।
कतिथः । अत एव डट् । कतिपयथः । चतुर्थः । चतुरश्या-
वाधक्षरस्य खं च ३० । तुरीयः । तुर्यः ।

·हृति पूरणार्थकाः। बहुपूगगणसंघस्य तिथुक् ।। ४।१।४ । डटि । बहुतियः 'पुगसंघाभ्यामसंख्यात्वेप्यतो वचनाड्डट् । पूगानां पूर्णः पूगतिथः । गणतिथः । संघतियः । बहीना पूरणीति, हृत्यदे इति पुंवद्भावे तिथुक् । बहुतिथी। वतोरिथुक् ।। ४।१।५ ॥ वत्वन्तस्य डटि इयुम् भवति 'पूरणे । इयतां पूरण इयतिथः। . देस्तीयः ॥ ४१६ ॥ डटोऽपवादः । द्वितीयः । प्रेस्तु च ॥राणा चात्तीयः । तृतीयः । शतादिमासार्धमाससंवत्सरात्तमट् ॥४॥१८॥ तस्य पूरणे। डटोपवादः । शततमः । सहस्त्रतमः । एकशततमः । मासा- देरसंख्यात्वेन डट्यप्राप्तेऽतस्तमट् । मासस्य पूरणो मास- तमो दिवसः। तेरसंख्यादेः ।।४।१९।। पश्यादिसूत्रेण कृतो यस्तिस्तद- न्तादसंख्यादेस्तमड् भवति । वक्ष्यते विकल्पस्तदपवादोय नित्यार्थ. । पटेः पूरणः पष्टितमः । त्यग्रहणात्तदन्तग्रहणं प्राप्तनसं- ख्यादेरिति प्रतिषिध्यते । तेन, विंशत्यादेर्वा ।।४।१।१०॥ तमट् । पक्षे डट् । विंशतितमो, विशः। एकपष्टितम, एकपष्टः । त्रिंशत्तमस्त्रिंशो वा । शतादेनित्यं तमविधानादयं विकल्पः शतात्प्राक् सर्वन, पष्टयादेस्तु सख्यादेः । डटो ग्रहणे कः ॥४१॥ डडिति प्रत्याहारः । पूरणा- न्मृदः को भवति प्रणेर्ये स्वार्ये । द्वितीयं ग्रहणं द्वितीयकं, ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां व्याकरणस्य । ग्रन्थे एव । अन्यार्थे तु वाक्यमेव । डटो वा- उप० । तेन द्विकं च । त्रिकं, तृतीयकम् । तीयाभावे आदेशा. भावः सन्नियोगोपदिष्टत्वात् । तेन गृह्णातीत्युप् च व. । डडन्ताद्भायुक्ताद्रहणे को भवति डटश्च नित्यमुप्। द्वितीयेन गृह्णाति द्विको देवदत्तः । एवं त्रिकः । चतुष्कः । स एप ग्रामणीः ॥४१॥१२॥ कः । देवदतो ग्रामणी (मुख्यो ) येषां ते देवदत्तकाः । स्वाङ्गेपु प्रसिते ॥४।१।१३॥ कः दन्तेपु प्रसितो दन्तकः । तत्रासक्त इत्यर्थः । बहुतात्तत्समुदयेऽपि । मुखदन्तकः । तदस्मिन्नन्न प्राये खौः।४।१।१४॥ कः । त्रिपुटाः प्रायेण पायो वाऽन्नमस्यां त्रिपुटिका पौर्णमासी । प्रायादुपाध्यर्थे विषये वा ईप् । वटकेभ्य इन् व. । वकिनी ।खौ किम् ? अपूपाः प्रायेणान्न- भवन्ति। फुल्मापादण् ॥४।१।१५।। पूर्वविषये । कापवादोण् । कुल्माणः प्रायेणान्नमस्या कोल्मापी पौर्णमासी । कालप्रयोजनारोगस्य ॥४११६॥ क एव । खावेव । सततं कालोस्य सततो रोगः । प्रयोजन निमित्तं फई च । काश- पुष्पं निमित्तमस्य काशपुष्पकः । शीतं फलमस्य शीतकः । शृङ्गलकांदरिकसस्यकांशकतन्त्रकम्राह्मणकोप्णिकोप्णक- शीतकाधिकानुकाभिकाभीसनुपदिपार्थकायःलिकदाण्डा- जिनिकोत्तश्रीवियसाक्षीन्द्रियक्षेत्रियाः ॥४।१।१७ ॥ एते ·हृति मत्वर्थीयाः । निपात्यन्तेऽर्थविशेषे । शृङ्खल बन्धनमत्य शृङ्खलक, करम एव । उदरे प्रसक्त औदरिका, अतिचुभुक्षित एव । अन्यत्र स्वागत्वात्के उदरकः । सस्येन परियुक्तः सस्यको मणिः । वेगुण्यराहित्येय त्यः । अंशं हरति अंशको दायादः । तन्त्रादचिरेणापहृतस्तन्त्रका कम्बलः । नूतन इत्येव । ब्राह्मणकोष्णिकोप्णकाः खावेव । चत्रा- युधनीविनो ब्राह्मणाः स ब्राह्मणको देश । अल्पमन्नमस्या मुष्णिका यवागूः । उप्ण यथातथा करोतीत्युप्णक शीघ्रकारी । एवं शीतक. । जड इत्यर्थः । अध्यारूढात्को युखं च स्वार्थे । कर्तरि त्ये, खारीमध्यारुढोऽधिको द्रोणः खर्याम् । कर्मणि त्ये, अध्यारूढाधिका खारी द्रोणेन । अनु कामयते अनुकः । अभिका- मयते अभिकः । अभेर्वा दीत्वनिपातनादभीकः । अनुपदी अनुपद- मन्वेष्टा गवादीनाम् । अत्रेन् त्यः । पाच पधैन वान्विच्छति पार्श्वक. । अय.शलस्तीक्ष्ण उपायः । तेनान्विच्छत्याय शूलिक । साहसिकः । अत्र ठण् । दण्डानिनेनान्विच्छति दाण्डानिनिको दम्भ- प्रधानः । उत्कण्ठित उत्कः प्रवासी । उन्दोध ते, श्रोत्रियः । छन्दस. श्रोत्रादेशो घश्च त्योत्र । साक्षाद्रष्टा साक्षी । यो दत्त प्रतिग्रहीतृभ्यामन्य उपद्रष्टा । अत्रेन् खो। इन्द्रस्यात्मनो लिङ्ग, तेन कर्मणा नुष्टं सृष्टं इष्टं दत्त वा इन्द्रियम् । परक्षेने चिकित्स्यः क्षेत्रियो, रोग एव । जन्मान्तरशरीरं परक्षेत्रमत्र । श्राद्धं भुक्तं ठोऽनेन ॥ ४॥१॥१८॥ श्रद्धा प्रयोजनमस्य श्राद्धं कर्म । श्राद्धं भुकमनेन श्राद्धिकः ।

·३४२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां N इन् ॥ ४॥१२१९ ॥ इन् च । श्राद्धी । समानकाले एव ।। अद्य भुक्ते श्वो न श्राद्धिकः। पूर्णत् ।। ४।१।२० ॥ पूर्व भुक्तमनेन पूर्वी ओदनम् ।। एव क्रियान्तरसंवन्धेपि । अनेनेति क्रियाक्षिप्यते । सपूर्वात् ॥ ४११।२१ ॥ पूर्वसूत्रे यत्क्रियापदमध्याहृतं तत्पूर्वात्पूर्वशब्दादनेनेत्यर्थे इन् । भुक्तपूर्ण ओदनम् । इष्टादेः ॥ ४।१।२२ ॥ इष्टमनेन इप्टी यज्ञे । गणिती अङ्कए। तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुः ॥ ४२२३ ॥ इतिकरणा- धत्र विवक्षा तत्रैन । हस्तिन अस्यामस्या का हस्तिमैती शाला। गुणवचनेभ्यो मत्वीयस्योच् व० । शुक्लो गुणोस्यास्ति शुक्लः पट, । एव कृष्णः । इह द्रव्यमपि ये आहुस्ते एव गुणशब्देन गृह्यन्ते । तेन रसादिभ्यो मतुर्व० । रसवान् । स्ववान् । अन्यम- त्वर्थनिवृत्त्यर्थमिदम् । कथं तर्हि रूपिणी : अगुणार्थत्वादिति- करणाद्वा । ममोड्झयो मतोर्वोऽयवादेः ॥ ३।३।३१ ।। इत्युक्तं चातुरर्थिकेषु । परस्यादेरिति मस्य वः । तुम्वान् । शीवान् । (१) तदन्तविधिना पूण सिद्ध पुनर्वचनमिद ज्ञापन यदस्ताद परिभा पाद्वय, मृगृहणे न तदन्तविधि , व्यपदेशिवद्भावो न मृदा इति च । (.) तस्येन्विषयस्य कर्मणीव्वक्तव्येति वचनेन ईम् । (3) भूमनिन्दाप्रशसामु नित्ययोगेतिशायने सस स्तियिवक्षाया मत्वादिविधिरिष्यते । प्रायोग्रहणाद्भूमाद्यभावेपि विवक्षा चेत् । यथा व्याघ्रवान् पर्वत । (४) गित्यान्दी। - ·हृति मत्वर्थायाः। , गुणवान् । यशस्वान् । झयः, मरुत्वान् । अन । स्वादावधे इति पदत्वेन जश्त्वे प्राप्ते, मत्वर्थे स्तौ॥ १।२।१०७॥ मत्वर्थे त्ये परतः सान्त तान्तं च भसंज्ञं भवति । इति न स्यात् । तत एव वसोनि.॥४१४११८॥' इति भस्य जित्वे विदुष्मान् । अयवादेः किम् ? यवमान् । गणोत्तत्वात् खाविति वक्ष्यमाणेनापि प्राप्तो निषिध्यते । द्रुमती । आकृतिगणोयम् । तेन नार्मत इत्यत्रापि मतुप् । नृमत इदमित्य/णि ऐपि जात आकारो बहिरङ्गः । तेनात्र वत्वाभावः । खौ ॥५३॥३२॥ खौ च मतोर्मस्य वादेशो भवति । पी- वती । मतौ बच्छरादेरिति साश्रये उक्त दीत्वम् । नद्या मतुरिति चातुर्थियोत्र मतुः। मत्वर्थाच्छपिकाचापि मत्वर्थशंपिकस्तथा । सरूपस्त्पविधिनेष्टः सन्नन्तान्न सनिप्यते ।। चर्मण्वदष्ठीवश्चक्रीवरकक्षीवद्रुमण्वत् ।। ५।३।३३ ॥ एते निपात्यन्ते खौ । चर्मण्वती नदी । चर्मवतीत्यन्यत्र । अन नखे नुडागमो अटकुप्वाडिति णत्व च तस्य । अष्ठीवान् कायैक- देश. । अस्थ्नोऽष्ठीमावो क्त्व चात्र ! अस्थिमानन्यन। चक्रीवान् अस्येत्वम् । चक्रवानन्यत्र । कक्षीवान् । कक्ष्यायानि.।' हल' इति दवि च । कक्ष्यावानन्यत्र । रुमण्वान् पर्वतः । लवणम्य स्मण् । १-आसनपर्याय आसन्दी-शन्दोस्ति। तदुक्तम् , अन्दुवरी राश आसन्दी भरति । अत एव सिद्धः सूने निपातनं न कृतम् ।

·३४४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां यणवानन्यत्र । शब्दान्तरं वा रुमण् । मतोर्नुडथै तर्हि ग्रहणम् । उदन्यानुदधी ॥५॥३॥३४॥ उदकस्य धेयत्वेन यत्र प्रयोग- स्तत्रोदकस्योदभावो निपात्यते मतौ । उदन्वानुदधिराश्रमो घटो वा । यदा तूदकमस्यास्तीति संवन्धमात्रविवक्षा तदा उदकवान् घट:। राजन्वान् सौराज्ये ॥५।३।३५|| शोभनरानसंबन्धे निपा- तोयम् । राजन्वान्देशः । राजन्वती पृथ्वी । प्रशंसायामेव । नेह, राजवती प्रमा। प्राण्यङ्गादातो वा लः ॥ १।१।२४ ॥ प्राण्यवयववाचका- द्रान्तान्मत्वर्थे वा लो भवति पक्षे मतुश्च । जटालो, जटावान् । प्राणि- न एव । नेह, शिखावान दीपः । अवयवत्वाभावान्नेह, चिकीर्पावान् । आतः किम् ? हस्तवान् । जन्तुपतापाभ्यां वेप्यते । यकालः । मूलः । सिध्मादेः ॥४११२५|| लो, मतुश्च । सिध्मलः सिध्मवान् । यातदन्तबलललाटानामूङ्च (ग.) । वातूलः । फेनादिलश्च ४।१।२६॥ चालः, पक्षे मतुश्च फेनिलं, फेनलं, फेनवदुदकम् । पिच्छादेश्च व० । पिच्छिलः, पिच्छलः, पिच्छवान् । लोमपामादिभ्यां शनी॥२७॥लोमादेः शापामादेनः। यानुवृत्तेर्मतुरुभयत्र । लोमा अस्य सन्ति लोमशो, लोमवान् । .

·हृति मत्वर्थीयाः। ३४५ , 'पामनः, पामवान् । अङ्ग कल्याणे (ग)। कल्याणान्यज्ञान्यस्या अङ्गना । अङ्गवत्यन्या । लक्ष्म्या अञ्च (ग.)। लक्ष्मणः । प्रज्ञाश्रद्धा रत्तिभ्यो णः ॥४।१।२८॥ वानुवृत्तर्मतुश्च । प्राज्ञः, प्रज्ञावान् । श्राद्धः, श्रद्धावान् | आर्चः, अर्चावान् । वार्ता, वृत्तिमान् । तपःसहस्राभ्यां विनिनौ ॥११॥२९॥ तपसो चिन्, सह- त्रादिन् । मतुश्च । तपस्वी, तपस्वान् । सहस्री, सहस्रवान् । अणा- बाधनार्थ तपोग्रहणम् । अण् ॥४॥३०॥ तपःसहस्राभ्याम् । तापसः । साहस्रः । ज्योत्स्नादिम्य उप० । ज्योत्स्नः पक्षः । तामित्रः । सिकताशर्कराभ्याम् ॥४।१।३१।। अण् मत्वर्थे । सैकतः। शार्फरः। उसिलौ च देशे ॥४१॥३२॥ उसादेश इल् च त्यो भवति । चादण् मतुश्च । उम् अण्मतोरेद वा । सिकता, सिकति- लः, सैकतः, सिकतावान् वा देशः । एवं शर्करा, शर्करिलः, शर्करावान् वा । देशे एव । नेह, सैकतो घटः । शारः पिण्डः । मधूपसुपिमुकादः॥४।१।३३ ।। मतुरपि । मधुरो गुडः। उपरं क्षेत्रम् । सुपिरो वंशः । मुप्फरः पशुः । उपः क्षारमृत्तिका। सुपिश्छिद्रं नलिका वा । मुप्कोऽण्डकोशः । खमुखकुञ्जभ्य उपसं. ख्यानम् । ख महत्कण्ठविवरमस्य खरः । मुखरः । कुञ्जरः। नग- पांसुभ्यां च | नगरम् । पांसुरम् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियाया . . घुद्रुभ्यां मः ॥ ४॥१॥३४॥ द्युमः । द्रुमः 1 रूढार्थाविवक्षाया तु मतुः । धुमान् । दुमान् । केशादो वा ॥ ४॥१॥३५॥ अयं वा सर्वविकल्पार्थः । तेन वक्ष्यमाणो ठेनावपि । अनुवृत्तवाशब्देन तु मतुसंग्रहः । केशवः, केशवान् , केशिका, केशी । मणिप्रभृतिभ्यो व० । मणिरस्यास्ति मणिव. । राजीवः । अर्णसः खं च व० । अर्णवः । गाण्डयजकात खौ ॥४१॥३६॥ गाण्डीवं गाण्डिवं वा धनुरर्जुनस्य । अनकय धनुर्महेशस्य । अखौ तु गाण्डीमान् दण्ड । काण्डाण्डादीरः ।। ४।१।३७ ॥ ठेनोरपवादः । वानुवर्त- नान्मतुश्च । काण्डीरः, काण्डवान् वा । अण्डीरः, अण्डवान् वा । रजःकृप्यासुतिपरिपदो वलः ॥४१॥३८॥ रजसो विनि इतरेभ्यश्च मती प्राप्ते वचनम् । रजस्वला नारी । कृषीवल' कुटुम्बी । आसुतिर्मद्यसंधानम् । आसुतीवलः । इति दीः । परि- पद्वरो राजा । परिपदः सामान्येन, इतरेभ्यस्तु खावेव । तेनेह न, रजोस्मिन्ग्रामेस्ति । योगविभागादन्यम्योपि व० । पुनवल । दन्तशिखात्खौ ॥४।१।३९|| वल. दन्तावल. शिखावलः । तदन्तेन सज्ञागम्यत्वे मतुरपि । शिखावानृपि । प्योत्स्नातमिस्रागृङ्गिणोजस्विन्नूर्जस्वलवत्सलांशलदन्तुर- हस्तिन्गोमिनस्वामिन्वर्णिनमलिनमलीमसाः ॥४॥४०॥ निपात्यन्ते । ज्योत्स्ना चन्द्रप्रकाश: { ज्योतिप्यत्पन्यत्र । तमित्रा . वल ·हति मत्वया । ३४७ , रानि । स्त्रीत्वमतन्त्रमत्र । तमिस्र नभ । शृङ्गिण शृङ्गवान्वा पशु | ऊर्जस्वी ऊर्जस्वल्यं बली । वत्सल साधुन्नेहवान् । अशलो बली । उन्नत दन्ता अन्य दन्तुर । हस्ती जातिविशेष । गोमी गोमान्वा । स्वामी ईश्वर । वर्ण ब्रह्मचारी । मलिनमली मसौ शब्दान्तरे । यतो मतुना रूढता न गम्यते ततो नान मतु । ठेनावतः ॥११॥ छनिश्त्रिी वा। वानुवर्तनान्मतुश्च । छत्रवान् । अत एव । नेह, खटावान् । एकाक्षरात्कृतो भातेरीवथ च न तो अनभिवानादेव । एकाक्षरात , स्ववान् । कृत , कारस्वान् । माते , सिंहवान् । ईवर्षे, दण्डी अस्था सन्नि दण्डवती शाला । यत्र त्वभिधान तत्र स्यातामेव । तन्दुली, तन्दुलिए । श्रीह्यादः ।। ४।११४२ ।। ठनौ मतुश्च । बाहिक , नीही, बीहि मान् । प्रयोगनियामममितिशब्दमनुवर्त्य शिलादिम्य इन् , यवखदादिभ्यष्ठ , शेपेभ्य उभय विधेयम् । शीपन्नः (ग० ।। अशीपिर अशी । तुन्दादेरिलः ॥४१॥४३ ।। ठेनी मतुश्च । तुन्दमम्याम्ति तुन्दिल, तुन्दिा , तुन्दी, तुन्दवान् । पिच्छादयोपि इलार्था । विच्छिर । जगधाराकालाभ्यः क्षेपे (ग.)। भटिल । एकगोपूट्टि नित्यम् ।। ४।११४४ ॥ ऐकहलिए । गास हन्त्रिकः । नित्य किम् । ठेनौ मतुश्च यथा न स्यु । १ हृदर्थ रसे कनन ठन । पग्लादमे मनि मस्यीया न प्राप्नोनि तथा प्यत्र वननाद्भवति।

·जैनेन्द्रप्रक्रियाया निष्फाच्छतसहस्त्रात् ॥ ४१।४५ ॥ ठमेव । नैकशतिकः । नेप्कसहसिकः । रूप्यहिम्यगुण्याः ॥ ४॥ ४६ ।। निपात्यन्ते । रूपादाह- तप्रशंसयोर्य. 1 आहतं प्रशस्त का रूपमस्य रूप्यः । हिम्यः पर्वतः । गुण्यस्तपस्वी । मतुश्च, नित्यशब्दस्य ठना सह निवृत्तेः । तेन रूपवान् । हिमवान् । गुणवान् । विमस्मायामेधास्त्रजः॥ ४॥१॥४७ ।। ओजस्वी । तेजस्वी। मायावी । मेधावी । मतुश्च । मेधायास्तु ब्रीह्यादित्वा नौ च । खम्वी । • स्वादावधे' इति पदत्वात् ' कित्यस्य कुः' इति कुत्वम् । वाचो ग्मिन् ॥ ४॥११४८ ॥ वाग्मी । बहुलापिन्याला ।। ४।११४९ ॥ कुत्सायाम् । वाचाली वाचाटो वा बहुभाषी । अर्शआदरः। ॥ ४॥११५० ॥ अर्शसः । उरसः । नटाघटाभ्या सिध्मादित्वालमतू, तुन्दादित्वादिलश्च । नटालो, जटिलो, जटावन् । द्वन्द्वोपतापगत् माणिनीन् ॥४१॥५१॥ कटककेयूरिणी । अपाण्यङ्गादेव व० ॥ नेह, पाणिपादवती । उपतापो व्याधिः । तनः, कुष्टी { गात्, ककुशवर्ती । प्राणिनि किम् ? पुष्पफव्वान् वृक्ष. । ठमत्वोधिनार्थत्वादत एव । नेह, कटककण्ठिकावती । वातात्तीसाराभ्यां कुक् ॥ ४११५२ ।। उपतापत्यात्पूर्वे- नि सति कुगर्य वचनम् । वातही । अतीसारकी । पिशाचाच व०। पिशाची ·हृति मत्वर्थीया । डटो वयसि ॥ ४१५३ ।। डडन्तान्मुट इन्नेव भवति वयसि गम्यमाने । नवमो मास सवत्सरो वास्य नवमी उष्ट्र । सुग्वादेः ॥४१॥५४॥ इन्नेव । सुची । मालाक्षेपे (ग०)। माली। माल्वानन्यत्र, माली च । धर्मशीलवर्णान्तात् ॥४।११५५॥ इन्नेव । तपस्विधर्मा । तपस्विशाली । क्षत्रियवर्णी। पुष्करादेर्देशे ॥४।११५६ ॥ देशेर्षे इन्नेव । पुष्करिणी । पमिनी । देशसज्ञा ! नेह, पुष्करवान् हस्ती । वलाद्वाहरुपूर्वादुप सं. ० । बाहुबल । उरुबली । सर्वादेश्च । सर्वबली । सर्वजीवी । अर्थाद्वाऽसन्निहिते । अर्थी, अर्थाभिलापयामिति । सन्निहिते तु अर्थवान् । तदन्ताद्वा । धान्यार्थी। शृङ्गन्दाभ्यामारको व० । शृड्ने अस्य स्त शृङ्गारर । फल्बहाभ्यामिन । फलिनो वृक्ष । बहिणो मयूर । हृदयादालुर्चा व० । हृदयाए । पक्षे ठेन्मतवश्च । शीतोष्णतृप्रेभ्यः तन्न सहते इत्यालुर्व० । शीत न सहते शीतालु । उप्णालु । हिमाचैलुर्व० । हिमेलु । वलादूलः । वलूल वातात्ममूहे च । वातसमूहो वात न सहते वा वातूर । तः पर्वमस्याम् । पर्वत । मरुत्त । वरादेर्मतुर्वा ॥५७॥ पक्षे इन् प्रकृत । बल्वान्त्री वा । एतद्वचनाजायते यदिन्विषये मतुर्न स्यात् । मन्माभ्याखौ ॥ ४३११५८|| इन् विषये मत्वर्थे । मनन्तात् , चार्मेणी चर्मवतीति त्वविशपे निपातनादुक्तम् । मान्तात्, भामिनी!

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां " " तुन्दिवटिवलेभः ॥ ४॥१॥५९ ॥ विवृद्धा नाभिस्तुन्दिः । सोऽस्यास्ति तुन्दिभः 1 अत्र 'स्वाइविवृद्धी' इति प्राप्तौ वचनम् । वटिभः । अत्र मतुप्राप्तौ वचनम् । वलिभः । अत्र पामादित्वान्नमत् अपि । वलिनो, वलिमान् । शंभ्याम् ॥४१॥६०॥ भः । कंभः । शंभः । वयस्तितुताः ॥४१६१॥ कंशंभ्यामेव । कंवः, कंयः, कतिः, कंतुः, कंतः ! एवं शंव इति । अर्णाहशुभंभ्यश्च युम् ॥ ४।१।६२ ॥ चात्कंशंभ्याम् । उर्णायुः । अहंयुः । शुभंयुः । कंयुः । शंयुः । सूक्तसाम्नोश्छः ।।१६३॥ मुदश्छो भवति मत्वर्थे सूक्के सामनि चाभिधेये सति । मित्रावरुणशब्दोस्मिन्नस्ति मैत्रावरुणीयं सूक्तम् । यतीयं साम । मतुठेनामपवादोयम् । अध्यायानुवाकयोर्वोः ॥४४११६४॥ मृदश्छो भवत्येतयोर- मिधेययोमत्वर्थे, तस्य धोठया । कुर्वमुखशब्दोस्त्यस्मिन्निति कुर्वमु- खीयः कुर्वमुखो वाऽध्यायोनुवाको वा । विमुक्तादिभ्योऽण् ॥४॥१॥६५॥ पूर्वस्मिन्विषये । विमुक्तश- ब्दोस्मिन्नस्ति वैमुक्तोऽध्यायोनुवाको वा। घोपदादेवुन् ॥ ४॥१॥६६॥ पूर्वविषये । घोपदकोध्यायोनुवाको वा। गोपद-घोपदिति च परिपाठभेदः । धनहिरण्पे कामे ।। ४.१६६७।। वुन् । धने कामोमिलापो धनकः । हिरण्यको देवदत्तस्य । तद्विषयिणीच्छेत्यर्थः । इति मत्वर्थीयाः ।

·हति विभक्तीसंज्ञाः स्वार्थिकाः । अथ विभक्तीसंज्ञाः स्वार्थिकाः। किंबहुसर्वनाम्नोऽद्वयादेः ।। ४।१।६८॥ किमो बहुशब्दात् सर्वनाम्नश्च द्वयादिवर्मिताद्वक्ष्यमाणास्त्या भवन्ति । अधिकारीयं ते विभक्त्य इत्यतः प्राक् । वानुवर्तते । द्वितीयस्य प्रतियोगिनोऽसभ- वात् ' समर्थात्प्रथमात् इति शब्दौ नानुवर्तते । बहुरत्र संख्यार्थः । इदम इशू ।। ४।१।६९॥ इदम इशादेशो भवति वक्ष्यमाणेषु तसादिषु परतः । शित्त्वं सर्वादेशार्थम् । एतेती यो॥ ४११७० ॥ इदमो रेफादी परत एत आदेशो भवति थादौ त्वित् । इशोपवादोयम् । एतदः ॥ ४॥१७१ ॥ एतदश्च एतेतौ भवतो ोः परतः। अश् ॥ ४११७२ ॥ एतदोऽश् इत्यादेशो भवति तसादौ त्ये 'परतः। कायास्तस् ।। ४।१।७३॥ कान्तारिकमादेरद्वयादेस्तस् भवति स्वार्थे । बहुम्यो बहुतः । यस्माद् यतः । तस्मात् ततः । अस्माद् इतः । इदम इशिनि इश् । एतस्माद् अतः । अशित्यश् । तसि कृतेत्र ‘सुपो धुमृदोः' इति काया उम् । एवं सर्वत्र । द्वयादेस्तु द्वाभ्यामित्येव । फिमस्तप्ति, कुक्को तऽयोः ॥५॥१॥१६३ ॥ कियः कु आदेशो भवति तकागदी त्ये परत: अकारे तु क इति । कुतः । तसेः॥ ४१७४ ॥ वायास्तप्तिरित्यादिना विहितस्य तसेः ·३५२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां किंबह्वादिभ्यः परस्य तप्तादेशो भवति । कुत आगतः । वक्ष्यते विभक्तीसंक्षा नप्तादीनाम् । तदर्थमिहादेशीयम् । पर्यभिभ्याम् ॥ ४१७५ ॥ आभ्यां तस् भवति । परितः। अभितः । यथासंख्यं सर्वेभियाथै एवेष्यते । सर्वतः, उभयत इत्यर्थः । नेह, परिभवति । तस्यन्तिकरय कादेः ।। ४।४।१४० ॥ अन्तिकस्य ककारादेः खं भवति तसि परतः । अन्तिकादऽन्तित आगतः : समे परतस्तादेः कादेश्वान्तिकस्य खं व० । अतिशयेनान्तिका अन्तमः । अन्तितमः। ईपस्त्रः ॥ ४॥१॥७६ ॥ अद्वयादेः किमादेरीबन्तात् त्र इत्यय त्यो भवति स्वार्थे । यस्मिन्निति यत्र । तत्र । बहुन । किमिदं-- तु इदमो हः ॥ ४१११७७ ।। ईवन्तादिदमो ह इत्ययं त्यो भाति । त्रापवादः । इदम इश् । इह । किमोऽः ॥ ४११७८ ॥ ईवन्तात्किमः अ इत्ययं त्यो भवति । नापवादः । 'कुक्कौ तयोः' इति कादेशे, क । कुत्र इति तु नित्यं बापवादत्वादत्यस्य । दृश्यन्तेऽन्यतोपि ॥ १।११७९ ॥ कामीपं च विहायान्य- विभात्पन्नेभ्योपि किमादिभ्यो दृश्यने तसादयः । क ? भवदी- १ अन्ये बह्मो मन्यन्ते कुत इति प्रयोगम।

·हति विभक्तसिंज्ञाः स्वार्थिकाः । र्घायुर्देवानांप्रियायुष्मदादिशब्दानां प्रयोगे सति । ततो भवान्, तत्र भवान् , स भवान् वा । इत्यादि । एवमितो गतः । अनेन गतः । इत्यादि च। दैकान्यकियत्तदः काले ॥ ४३११८० ।। ईप्समर्थेभ्य एका- न्यकियत्तयः काले वर्तमानेभ्यो दा इत्ययं त्यो मवति स्वार्थे । बापवाद. । एकस्मिन्काले एकदा । अन्यदा । कदा । यदा । तदा । काले किम ! एकत्र । सर्वस्य सो वा दि ॥ ४१ ॥ सर्वस्य सादेशो वा भवति दात्ये । अत एव दाविधिः । सर्वदा सदा वा । इदमो हि ॥४।१।८२॥ ईबन्तादिदमः काले हित्यो भवति । हस्यापवादः । अस्मिन्काले एतर्हि । एतेतौ थोरिति एता- देशः । अकाले तु इह देशे इत्येव । अधुना ॥ ४१८३ ॥ इदमोऽधुना च निपात्यते । इदम इश अधुना-त्ये। यस्य डचांच' इति इकारस्य खम् । अधुना काले। दानीम् ॥ ४।१।८४ ॥ ईवन्तादिदमः काले दानी च त्यो मवति । अस्मिन्काले इदानीम् । तदः॥ ४११८५ ॥ ईवन्तात्काले एव । तदानी पूर्वे । तदा इत्यपि। वाऽनद्यतने हि ॥ ४१८६ ।। ईवन्तादद्वयादेः किमादेर- नद्यतने कले हि-त्यो भवति । पक्षे यो यतो विहितः सोपि ·जैनेन्द्रप्रक्रियाया भवति । कहि, कदा । यहि, यदा । अमुर्हि । अमुत्र । अद्यतने तुदा एव । पूर्वान्यान्यतरेतरापरावरोभयोत्तरेभ्योऽहन्येद्युस् ॥ ४॥ रखा ईवन्तेभ्योऽहनि वर्तमानेभ्यः पूर्वादिम्य एद्युस्त्यो भवति । पूर्वेऽहनि पूर्वेयुः । अन्येद्युः । अन्यतरेधुः । धुश्चोभयाद्वक्तव्यः । उभयथुरुभयेधुर्वा । सद्योऽयपम:परेधविपरुत्परारि॥४॥१८८कालेर्थे एते नि- पात्यन्ते। समानस्य सभावो द्यश्चाहनि । समानेऽहनि सद्य, । इदमोऽश- भावोऽहनि ध च त्यः । अस्मिन्नहनि अद्य । इदम इश् समसण् च त्यः संवत्सरे । अस्मिन्सवत्सरे ऐपमः। परशब्दादहनि एद्यवि । परस्मि- नहनि परेचवि । पूर्वपूर्वतरयोः परादेश उदाऽऽरि च त्यौ सवत्सरे। पूर्वस्मिन्सवत्सरे परुत् । पूर्वतरे संवत्सरे परारि । परपरतस्योरपि उदारी स्याताम् । परुत् परारि वा दास्यामि । प्रकारे था ॥४।१।८९॥ ईप इति काले इति च निवर्तेते । प्रकारे वर्तमानात्सर्वविभक्त्यन्तादद्वयादेः किमादेस्था-त्यो भवति स्वार्थे । सामान्यस्य मेदको विशेषनिर्देशः प्रकारः । सर्वेण प्रकारेण सर्वर्या । यथा । किमिदंभ्यां थम् ॥ ४॥२९॥ प्रकारे । थापवादोयम् । केन प्रकारेण कथम् । एतेतौ था। इत्थम् । १-अय प्रकारमाने त्यो, जातीयस्तु प्रकारवति । यज्जातीयः ।

·हृति प्रकृत्याः स्वार्थिकाः। ते विभक्त्यः ॥ ४॥१९॥ ते तसादयस्त्या विभक्तीसंज्ञा भवन्ति । विमक्तीकार्य यथोदाहरणं द्रष्टव्यम् । इति विभक्तीसंज्ञाः स्वार्थिकाः । अथ प्रकृत्यर्थाः स्वार्थिकाः । दिक्छन्देभ्यो वाकेन्म्योऽस्तादिग्देशयोः ॥४१९२।। दिशा शब्देभ्यो दिग्देशवृत्तिभ्यो वाकेविभक्त्यन्तेभ्योऽस्तादित्ययं त्यो भवति स्वार्थे । पूर्वावराधराणां पुरऽवऽधोऽसि, अस्ताति' इत्यादेशा वक्ष्यन्ते । पूर्वा दिग् रमणीया पुरस्ताद्रमणीया। पूर्वी देशो रमणीयः पुरस्ताद्रमणीयः । पूर्वस्या दिशः पूर्वस्माद्वा देशादागतः पुरस्तादागतः । पूर्वस्यां दिशि पूर्वे वा देशे वसति पुरस्तादसति । दिक्छब्दभ्यः किम् ! ऐन्द्री रमणीया । दिविशेषणत्वेपि नायं शब्दो दिशि रूढः । वाकेन्म्यः किम् ! पूर्वी दिशं गतः । दिग्दे- शयो किम् ? पूर्वस्मिन् गुरौ वसति । काले ॥४॥१९३॥ दिम्देशयोरिव काले वर्तमानेभ्योपियाके- बन्लेम्यो दिक्छब्देभ्योऽस्तात् त्यो भवति । वाकेन्म्यो याथासंख्य- निवृत्त्यर्थं योगविभागः । उदाहरण पूर्ववत् । दक्षिणोत्तराभ्यामतस् ॥ ४।११९४ ॥ आम्यां दिग्देशका- लेषु यथासंभवं वर्तमानाम्यां वाकेवन्ताम्यामतस् त्यो भवति । अस्तातोपवादोयम् । दक्षिणतो रमणीयम् । वा परावराभ्याम् ||४९५ ॥ परतो रमणीयम् । परस्ताद्रमणीयम् । अञ्चरुप् ॥ ४॥११९६ ।। अञ्चत्यन्तम्यो दिक्छब्देश्यः पर- स्यास्ताव उन्मवति । प्राची दिशो रमणीयम् । प्रत्यगागतः ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया उपर्युपरिष्टात्पश्चात् ॥ ४१२९७ ॥ अस्तादर्थे निपात्यन्ते एते । ऊर्ध्वस्य उपादेशो रिरिस्तातौ च त्यौ निपात्यते । अर्ध्या दिग्रमणीया उपरि उपरिष्टाद्वा रमणीयम् । अपरस्य परस्य वा पश्चभाव आच्छ त्यो निपात्यते । अपरो देशो रमणीयः पश्चा- द्रमणीयम् । दक्षिणोत्तराधरादात् ॥१९८॥ अस्तादयमात् । दक्षि- णाद् रमणीयम् । दक्षिणाद्रमणीया । दक्षिणादागत । दक्षिणाद्वसति। उक्तस्यास्तातोऽपवादोयम् । अघराद्वक्ष्यमाणस्त्वस्तात् स्यादेव । वैनोऽदूरेऽकायाः ॥४।१।९९॥ दक्षिणोत्तरीधरेभ्यो वा एनो भवति अस्तादर्थेऽदूरे गम्ये । काया पर्युदासाद्वेवऽन्तेम्य एव । दक्षिणेन रमणीयम् । दक्षिणेन ग्रामे वप्तति । वावचनाद्यथाप्राप्त च । अदूरे किम् ? हिमवतो दक्षिणाद्वसति । दक्षिणादा ॥४११००॥ अकायाः । अस्तादर्थे । दक्षिणा रमणीयम् । इह दूरादूरयोर्न विशिष्यापेक्षा, उत्तरत्र दूरग्रहणात् । आहि च दूरे ॥ ४११०१ ॥ अकाया दक्षिणात् । अस्तादर्थे । दूरे गम्ये । दक्षिणाहि रमणीयम् । दक्षिणाहि वप्तति । उत्तराच ॥ ४११११०२॥ अकाया दूरे वर्तमानादुत्तर- शब्दादा आहि च त्यौ मवतोऽस्तादर्थे । उत्तरा रमणीयमुत्तराहि वा । पूर्वाचराधराणां पुरऽवधोसि ।। ४११०३ ।। अकाया दूरे इति निवृत्तम् । एपामस्तादर्थेऽसि त्ये परतः क्रमात्पुर् अव अध् केचिद्दक्षिणोत्तराधरानानुवर्तयन्ति । दिक्छन्दमानादेवेच्छन्ति । अच- स्यन्तादनभिधानादेव न स्यात् ।

·हति प्रकृत्पर्या. स्वाधिका । ३५७ इत्यादेशा भवन्ति । असो विधानमप्यनेनैव । पुरो रमणीयम् । पुर आगत । पुरो वसति । अस्वाति ॥ श१०४ ॥ अस्ताति च परे पूर्वादीना पुरादयो भवन्ति । अस्तात्त्योप्यत एव स्यात् । पुरस्ताद्रमणीयम् । वाऽवरस्य ।।४।१।१०५॥ अवादेश । अवस्ताद्रमणीयम् । अवरस्ताद्रमणीयम् । संख्याया विधार्थे धा ॥४॥१११०६ ॥ सख्याशळेभ्य प्रकारे घा इत्यय त्यो भवति स्वार्थे । विभक्तीयोगस्तु यथासमवम् । प्रकारो हि द्रव्यगुणक्रियाविषयः । अत एव ' अधिकरणविचाले च' इति न वकन्य, द्रव्यादिविधार्थन गतार्थत्वात् । एक राशि पञ्चधा कुरु । अत्राधिकरण द्रव्य, तस्य विचालः सख्यान्तरापाद- नम् । स इह संभवति । पोढा द्रव्यम् । बहुधा गुणाः । पञ्चधा करोति । जातीयस्यापवादोयम् । वैकाद् ध्यमुक् ॥ ४।१।१०७ ॥ पक्षे धा । ऐकध्यमेकधा वा। द्विवेमुल ॥ ४।१।१०८ ॥वानुवर्तनाद्धा च । द्वैध द्विधा । यमुषन्तात्स्वार्थे तो व० । पथिद्वैधानि । एघा।।४।११०९॥ द्वितिभ्यामेव । विधा । द्वेधा नेपा। याप्ये पाशः ॥ ४॥११॥ याप्यन्तेऽपनीयन्ते गुणा अस्मादिति याप्यः कुत्सितः । अवार्षे पाश-त्यो भवति स्वार्थे । याप्यो वैयाकरणो वैयाकरणपाशः । यस्य गुणस्य हि मावाद्यव्य- शब्दविनिवेशस्तत्कुत्सने एव तच्छब्दात् पाश । नेह, चौरो वैया. करण । पाप्या कुमारी कुमारपाशा । " तसाटी " इति पुवद्राव ।

·जैनेन्द्रप्रक्रिया पठाटमाद्भागे अः ॥ ४।१।१११ ॥ पछी मागः पाठः । आटमः । षष्ठोटमश्च वा, वाधिकारात् । मानपश्वङ्गयोः कोपौ च ॥ १।१।११२ ॥ पठाभागे मानविशेषे को भवति, अष्टमात्पश्चङ्गे भागविशेपे विहितस्य नस्यो- भवति च । पष्ठको भागो मानं चेत् । अष्टमो भागः पश्वङ्गं चेत् । उविधानसामर्याद्वा आन्तोपि भवत्येव । एकादाकिश्वासहाये ।। ४।१०११३ ॥ असहायवाचिन एकशब्दादाकिन् भवति स्वार्थे, कोपौ च । उप् कस्य । एकाकीर एकक एकः । असहाये किम् ? संख्यादिवाचकत्वे मा भूदिति । तमेष्ठावऽतिशायने ।। ४।११११४ ॥ सर्वेषां स्वार्थिक- त्यानां प्रकृत्यर्थविशेषणत्वमेव तद्वदतिशायनमतिशयः प्रकर्षः, तदपि प्रकृत्यर्थविशेषणम् । अतिशायनविशिष्टेथे वर्त- मानान्मृद स्वार्थे तमेष्ठी त्यौ भवतः । सर्वे इमे पटवः । अयमेषा- मतिशयेन पटुः पटुतमः । आट्यतमः । कारकतमः । इष्ठे टि- खम् । पटिष्ठः। मिङः ।। ४।१।११५ ।। मिडन्तादतिशयेथे द्योत्ये मृदस्तमो भवति । द्विविभज्ये तरेयसू ॥ ४११११६ ॥ द्वयर्थे विभक्तव्ये प्रयुक्ते सति ड्याम्मृदो मिडश्च तर ईयसु इत्येतो त्यौ भवतो- तिशये द्योत्ये । तमेष्ठयोरपवादः । नेह याथासंख्यमस्वरितत्वात् । अयमनयोरान्य आन्यतरः । अयमनयोः पचतितराम् । द्वाविमो : पटुतरः । मत् । अयमनयोः ·हृति प्रकृत्याः स्वार्थिकाः। ३५९ - तादीशः॥४।१।११७|| अतिशायनेर्थे चत्वारस्त्यास्तेषु तादी द्वौ तरतमौ झसंज्ञौ भवतः । झसंज्ञाफलं हि- किमेमिइशिहादामद्रव्ये ॥४॥२०॥ किम एका- रान्तामिडो झिसंज्ञाच परो यो झसंज्ञस्त्यस्तदन्वान्मृद आमिति त्यो भवति, न चेद् द्रव्यप्रकर्षविवक्षा । पचतितमाम् । किंतमाम् । पूर्वाहेतराम् । उच्चैस्तमाम् । शेपी गुणवचनादेव ॥४।१।११८॥ तादी द्वौ मुक्त्वा शेषौ द्वाविष्ठेयसू त्या गुणवाचकादेव भवतः । पटियः पटीयान् । अगुण- त्वान्नेह, गोतमः । तादी तु गुणवचनाद्गुणवचनाच्च सामान्येन । तुरिठेमेयासु ॥४४१४२॥ तृत्यस्य खं भवतीष्ठेमेय सु परतः । हरिष्ठ । हरीयान् । अयमेपामनयोर्वाऽतिशयेन हर्तेत्यर्थः। प्रशस्यस्य श्रः॥४॥२११९॥ शेपयोरिति विभक्तिपरिणा- मेनानुवर्तते । प्रशस्यशब्दस्य श्रादेशो भवतीप्ठेयसो. परतः । अतिशयेन प्रशस्यः श्रेष्ठ श्रेयान्वा । अत्र टिखे प्राप्ते, नैकाचः ॥४।४।१५२॥ एकाचो मस्य यदुक्तं तन्न भवतीष्ठे- मेय.सु । इति न । ज्यः ॥४॥१२०॥ प्रशस्यस्य ज्यादेशोपि भरतप्टेयसो । ज्येष्ठ । ईयसौ तु, ज्यादेयसः ॥४॥४१५०॥ ज्यादेशात्पस्येयस आकारादेशो भवति । 'परस्यादेः ' इतीयत ईकारस्य स्यात् । ज्यायान् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां वृद्धस्य ||४|११२१॥ वृद्धस्य च ज्यादेशो भवतीष्ठेयसोः । अतिशयेन वृद्धो ज्येष्ठो, ज्यायान् । वाढान्तिकयोः साधनदौ ॥४१॥१२२॥ ईयसोः परतः । अयमेपामतिशयेन बाढ जल्पति साधिष्ठं जल्पति । साधीयः । एवं साधीयान् । अतिशयेनान्तिको नेदिष्ठो, नेदीयान् । तरतमौ तु स्यातामेव । युवाल्पयोः कन्वा ॥४।१।१२३॥ अतिशयेन युवा कनिष्ठः कनीयान्वा । एवमल्पिष्ठोऽल्पीयान् । कनिष्ठः कनीयान्वा । युवन्शब्दस्य पसे, स्थूरदूरयुवहस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यण इक एप् च॥४।४।१४५।। 'एषां यणः खं भवतीकस्त्वेप इष्ठेमेय.सु । टेस्तु टेरित्येव खम् । यविछो यवीयान्वा । स्थविष्ठः स्थवीयान् । दविछो दवीयान् । एसिष्ठो हसीयान् । क्षेपिष्ठः क्षेपीयान् । क्षादिष्ठः क्षोदीयान् । मियस्थिरस्फिरयादेः ॥४।४।१४६॥ प्रियस्थिरस्फिराणा- मिकारादेर्वर्णसंघातस्य अकारादेशो भवतीप्ठेमेयस्सु । प्रेष्ठः प्रेयान् । -स्थेष्ठः स्थेयान् । स्फेष्ठः स्फेयान् । बहुलगुरूरुद्धतमदीर्घन्दारकाणां वंहिगर्ववर्षिचन्द्रा- घचन्द्राः ॥४।४।१४७॥ बहुलादीनां बंद्यादय आदेशा भवन्तीष्ठे. मेयस्तु । बहिष्ठो वंहीयान् । गरिष्ठो गरीयान् । वरिष्ठो वरीयान् । वर्षिछो वर्षीयान् । ज्यादेशोयं चादेशो वचनप्रामाण्यात् । अपिष्ठ- सपीयान् । द्वाधिष्ठो द्राधीयान् । वृन्दिष्ठो वृन्दीयान् ।

·हति प्रकृत्यर्थाः स्वार्थिकाः। वहोर्चस्मात् खम् ॥४।४।१४८|| वहो इत्यादेशो भवति खं चास्मात् परेषामिष्ठेमयसाम् । परस्यादेरिति इकारमानस्य खम् । 'भ्यान्। यिद चेष्ठस्य ॥४॥१४९॥ बहा देशात्परस्येष्ठेकारस्य खे प्राप्ते तदपवाद्य यिडागमो भवति । इकार उच्चारणार्थः । टिव • स्थाननिर्देशार्थम् । भूयिष्ठः । विन्मतोरुप् ॥४।१।१२४॥ विनो मतोश्वोभवतीष्ठेयसोः 'परतः । अतिशयेन स्लखी खजिष्ठः स्रजीयान् । अतिशयेन त्वग्वान् त्वचिष्ठस्त्वचीयान् । प्रशंसा रूपः॥४१२५॥ च्याम्मृदो मिडन्ताच रूपत्यो भवति प्रशंसाणे द्योत्ये स्वार्थे । प्रशस्तो वैयाकरणो वैयाकरण- रूपः । कुमारिरूपा । 'तसादौ ' इति वदावे प्राप्तेत्र झरूपति प्रः । एवं चौररूपः । पचतिरूपम् । आसिद्धौ देश्यदेशीयकल्पाः ॥ ४१२६ ।। ईपदप्तिद्धि- रासिद्धिः । सिद्धिः परिसमाप्तिः । ईपदपरिसमाप्तौ द्योत्यायां देश्यदेशीयकल्पास्त्या भवन्ति स्वार्थे । ईपदसिद्धः पटुः पटुदेश्यः । पटुदेशीयः । पटुकल्पः । पचतिकल्पम् । पट्टीदेश्या । तसादीनां परिगणनास तेनात्र पुंबद्धावः । कल्पस्य तु तसादौ पाठः । अतः पुंवत्त्वे प्राप्ते झरूपेति प्रः ! पटिकल्पा । वा सुपो बहुः माक् तु ॥ १।१२७ ॥ भासिद्धौ सुवन्ता- बहुत्यो वा भवति, स च प्रागेव स्थाने सुनन्तात् । ईपदसिद्धं कृतं ·३६२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां बहुकृतम् । मृत्त्वे पुनः सुप् । विकल्पपक्षे देश्यादयः । पुनः सुव्ग्रहण मिनिवृत्त्यर्यम् । आसिद्धौ प्रकर्षों नास्तीति प्रकृत्यर्थे प्रकर्षे. पुनस्तमादयः । बहुपटुतमः। प्रकारोक्तौ जातीयः॥४॥२॥१२८॥ पटुप्रकारः पटुजातीयः।' उक्तं हि प्रकारमात्र थाथमौ । अयं तु प्रकारवति । अत एव थाथ- मन्तादपि जातीयः । कथंनातीयः । यथाजातीयः । एवात् कः ॥ ४१२१२९ ।। इवे प्रतिकृती क इति वक्ष्यति ।। आ इवात् ( इवात्प्राक् ) कोधिक्रियते । झिसर्वनाम्नो माक्टे को दः॥४॥११३०॥ झेः सर्व- नाम्नो मिडन्ताच टेः प्रागऽक्त्यो भवति ककारश्चत्तस्य च दः प्रागि- धादर्थेषु । उच्चकैः । कस्य च दः । हिरकुत् हिरुक् । मृदः सुप इत्युमयं वर्तते । झसंज्ञे नास्ति विशेषः । सर्वनाम्नो मृदः । विश्वके । युष्मकाभिः । सुपः । त्वयका । पचताक । अक्मकरणे तुष्णीम काम् च.। तूष्णीकामास्ते । शीले को मखं च । तूष्णींशील: तृष्णीकः। कुत्साऽाते ॥ ४।१।१३१ ॥ कः । कुत्सितोऽज्ञातो. वाश्वोऽश्वकः । अनुकम्पायाम् ॥ ४॥२॥१३२॥ अनुकम्पितो माणको माणवकः । नीचकैः । याचतके। १ महावृत्ती सूत्र तु 'कुन्सायाम्' इत्याकारकमेवोपलभ्यते किंतु तथा स्यायो कुन्साशातत्वं चेत्युभयार्थसंग्रहः कृतः। अतो ज्ञायते यत् सूत्रमुपरि- लिसिताफारस्मेव स्यात् ।

·हति प्रकृत्याः स्वार्थिकाः। नीतौ च तयुक्तात् ॥ ४।१।१३३ ॥ सामोपप्रदानलक्षणेह नीतिर्न दण्डभेदलक्षणा, अनुकम्पासंबन्धात् । पूर्वेणानुकम्प्यमा-- नात्त्यः । अनेन तु तद्युक्ताद्विधीयते नीतो गन्यमानायाम् । उत्सङ्गके उपविशक | गुडकाः । एहकि । बह्वचो नृखोवी ठः॥४१३४॥ अनुकम्पायां, नीतौ च तद्युक्तान्नित्यं के प्राप्ते मनुष्यनाम्नो वा ठगे विधीयते । घेली ॥ ४११३५॥ नृखोरेव । अनुकम्पितो देवदत्तो देविको देवदत्तको देवियो देविलः । उत्तरभागस्य कथं खम् ! ठाचि द्वितीयात्परोऽचः॥४१३९।। प्रकृते ठेऽमादीच त्ये प्रकृतेर्द्वितीयादचः परः सर्वो नाश्यते । इत्युत्तरभागस्य खम् ।। अडवू वोपादेः ॥ ४।१।१३६ ॥ उपशब्दादे दोऽड वु इत्येतो त्यौ च वा मवतः पूर्वविषये । अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त उपडः, उपकः, उपियः, उपिलः, उपिकः, उपेन्द्रदत्तकः । जातिनान्नः कः ॥ ४॥१॥१३७ ॥ बचोऽब्रवचो वा नृखोः । सिंहकः । अनुकम्पायां नीतौ च तद्युक्तादेव । अनेन घादीनां वाघा । घोः खं चामिनस्य ॥४।१।१३८॥ अनिनान्दान्नृखादोऽ- नुकम्पायां नीतौ च तद्युक्तात्कत्यो भवति द्योश्च खम् । अनुकम्भि- तो व्याघ्रामिनो व्याघकः । शेवलसुपरिविशाळवरुणार्यमादेस्तृतीयात् ।।१।१४०। शेवलादेनेलोप॑दस्तृतयिादचः परः सणे नाश्यते ठाधि परतः । .

·३६२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां बहुकृतम् । मृत्त्वे पुनः सुप् । विकल्पपक्षे देश्यादयः । पुनः सुब्ग्रहण मिड्निवृत्त्यर्यम् । आसिद्धौ प्रकर्षों नास्तीति प्रकृत्यर्थे प्रर्षे पुनस्तमादयः । बहुपटुतमः । प्रकारोक्तौ जातीयः॥४।१।१२८॥ पटुप्रकारः पटुजातीयः। उक्तं हि प्रकारमात्रे थाथमौ । अयं तु प्रकारवति । अत एव थाथ- मन्तादपि जातीयः । कथंजातीयः । यथाजातीयः । एवात् कः ॥ ४।१।१२९ ॥ इवे प्रतिकृतौ क इति वक्ष्यति ।। आ इवात् ( इवात्प्राक् ) कोधिक्रियते । झिसर्वनान्नोऽक् प्राक्टेः कोदः॥४१॥१३०॥ झेः सर्व- नानो मिडन्ताच टेः प्रागऽक्त्यो भवति ककारश्चत्तस्य च दः प्रागि- पादर्थेषु । उच्चकैः । कस्य च दः । हिरकुत्, हिरुक् । मृदः सुप इत्युभयं वर्तते । झसंक्षे नास्ति विशेषः । सर्वनाम्नो मृदः । विश्वके । युष्मकाभिः । सुपः । त्वयका । पचताकि । अक्प्रकरणे तृष्णीम' काम् व.। तूप्णीकामास्ते । शीले को मखं च । तूष्णींशील: तूप्णीकः । कुत्साऽर्शाते ॥ ४।१।१३१ ॥ कः । कुत्सितोजातो. वाश्वोऽश्वकः। अनुकम्पायाम् ॥ ४।१।१३२॥ अनुकम्पितो माणको माणवकः । नीचकः । याचतके । १ महावृतौ सूत्र तु 'कुत्सायाम्' इत्याकारकमेवोपलभ्यते किंतु तद्वया- स्यायो कुत्साशातत्वं चेत्युभयार्थसाह कृत । अतो ज्ञायते यत् सूतमुपरि- लिसिनाकारकमेव स्यात् ।

·इति प्रकृत्यर्धाः स्वार्थिकाः। नीतौ च तद्युक्तात् ॥ ४११३३॥ सामोपप्रदानलक्षणेह नीतिर्न दण्डमेदलक्षणा, अनुकम्पासंबन्धात् । पूर्वेणानुकम्प्यमा-- नात्त्यः । अनेन तु तद्युक्ताद्विधीयते नीती गन्यमानाया । उत्सझके उपविशक । गुडकाः । एहकि । बचो नृखो ||४|११३४॥ अनुकम्पायां, नीतौ च तद्युक्तान्नित्यं के प्राप्ते मनुप्यनाम्नो वा ठो विधीयते । घेली ॥ ११३५॥ नृखोरेव । अनुकम्भितो देवदत्तो देविको देवदत्तको देवियो देविलः । उत्तरभागस्य कथं खम् ! ठाचि द्वितीयात्परोऽचः ॥४।१।१३९|| प्रकृते ठेऽजादौ च । त्ये प्रकृतेर्द्वितीयादचः परः सा नाश्यते । इत्युत्तरमागस्य खम् ।। अडवू वोपादेः ॥ ४।१।१३६ ॥ उपशब्दादेदोऽड वु इत्येतो त्यौ च वा भवतः पूर्वविषये । अनुकम्पित उपेन्द्रदत्त उपडः, उपकः, उपियः, उपिलः, उपिकः, उपेन्द्रदत्तकः । जातिनाना ॥ कः ॥ ४॥११३७ ॥ बह्वचोऽत्रतचो वा नृखोः । सिंहकः । अनुकम्पायां नीतौ च तद्युक्तादेव । अनेन घादीनां वाधा। घोः ख चानिनस्य ॥४।१।१३८॥ अनिनान्तान्नृतोदोऽ- नुकम्पायां नीतौ च तद्युक्तात्कयो मवति योश्च खम् । अनुकम्पि- तो व्याघ्रानिनो व्याघ्रकः । शेवलसुपरिविशाळवरुणार्यमादेस्तृतीयात् ॥४।१।१४० शेवलादेखोर्मुदस्तृतयिादचः परः सर्वो नाश्यते ठाचि परत. !

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां द्वितीयादचः परस्य खे प्राप्ते वचनन् । अनुकम्पितः शेवलदत्तः शेवलिका, शेवलियः, शेवलिलः, शेवलदत्तकः । कथं शेवलेन्द्रदत्तकः शेवलिक इति ! अकृतवदव्यूहत्वात् । अकृतवद्वचूहो नाम अन्त- रपरिमापाया अव्यापारः । अत्र खप्रपञ्चः- चतुर्थादनजादौ च नाशः पूर्वपदस्य च । अनिमित्ते तथैवेष्ट उवर्णान्तादिलस्य च ।। चतुर्थान्नाशः । वृहस्पतिदत्तको वृहस्पतियः । अननादौ च -नाशः । देवदत्तको देवकः । पूर्वपदस्य नाशोऽनभादौ ठाजादी च । दत्तिको, दत्तकः । अनिमित्ते च नाशः पूर्वोत्त- रपदयोः । सत्यभामा । सत्या । भामा । विष्णुगुप्तः । विष्णुर्गुप्तो था । उवर्णान्तादिलस्य च नाशः । परस्यादेः ' इतीकारमात्र- स्यैव । भानुदत्तः । भानुलः । उगन्तादियेलयोः खं,५० प्रकृत्या च । भानुयः । भानुलः । अत्र खे कृते भत्वादोकारादि- विधिन भवति प्रकृतिवद्भावात् । अल्पे ॥ ४१३१४१ ।। कः । अल्पमन्नमन्नकम् । सर्व- नामादौ त्वगेव । त्वयका । उच्चकैः । पचतकि । हस्वे ॥४॥१॥१४२ ।। कः । हूस्वः पटः पटकः । कुटीशमीशुण्डाभ्यो रः ॥४११४३ ॥ कस्यापवादो ३: । हत्वा कुटी कुटीरः । शुण्डारः। कुत्वा डुपः ॥४॥॥१४४ ॥ कापवादः । हस्वा कुतः अतुपः । स्नेहभाननविशेपश्चर्ममयः ।

·हुति प्रकृत्यर्याः स्वार्थिकाः । । कामगोण्यास्तरट् ॥ ४।१।१४५ ॥ कापवादः । हूस्वा का- सू कास्तरी । गोणीतरी। वत्सोक्षावर्षभेभ्यस्तनुत्वे ॥ ४११४६ ॥ तनुत्वार्थे योत्ये एभ्यस्तरट् त्यो भवति । तवत्सो वत्सतरः । उक्षतरः । अश्वतरः । नपमतरः। किंयत्तदो निर्धारणे द्वयोरेकस्य इतरः॥४।१।१४७॥ द्वयोरेकस्य निर्धारणे गम्यमाने निर्यिमाणवाचिम्य. किं. यत्तच्छब्देभ्यो डतरत्यो भवति । भवतोः कठः कतरो भवति । यतरः । ततरः । महाविकल्पाधिकाराद्वाक्यमपि साधु । को भवतो. कठः । एकस्य किम् ! नेह, कौ भवतां काञ्चीपुरको । एकस्याग्रहणे हि द्वयोरिति शब्दस्य निर्धारणमित्यर्थः स्यात् । निर्धारण किम् ? द्वयोमियोः कः स्वामी। वा बहूनां जातिप्रश्ने डतमः ॥४।१।१४८ ॥ एकस्य. निर्धारणे । जातिविषये प्रश्नविषये च किमो डतमस्त्यो भवति । इतरेम्यस्तु जातिविषये एव । वावचनमुत्सर्गस्याकः प्रापणार्थम् । को मवता कठ, कतमो वा । महाविभापया वाक्यमपि । को १ यस्य गुणस्य भावाद्रव्ये शब्दविनिवेशस्तस्यैव तनुत्वेय त्यो भवेत् । यथा मत्सस्य तनुल यौवनप्राप्ति । यौवने उपवीयमाने वत्मन्य तनु भवति । उक्ष्ण- स्तनुयं तस्मादपि परस्य वयस प्राप्ति । उक्षा तक्ष्ण । भश्वस्य तनुन्य विजा. तीयादुत्पत्तिस्तस्य । ऋपभो भारवह । तस्य तनुत्यमसमर्थता। २-साकोपि किम कादेशे इदमेव रूम स्यात् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां भवता कठ. । यको भवता वैयाकरणो यतमो वा । बहूना किम् ? यो तिप्रश्ने डतर एव । किमोस्मिन्विपये उत्तरमपीच्छन्ति । एकाच ॥ ४।१।१४९ ॥ डतरडतमौ । जातिप्रश्ने इति नानुवर्तते । सामान्येनैव विधिरत्र । एकतरो भवतोदेवदत्तः । एक्तमो भवता देवदत्त । उत्सर्गस्याको निवृत्यर्थ योगविभागः । महाविकल्पाद्यथापूर्वमपि । इति आ इवीया । इवे प्रतिकृती कः ॥४।१।१५०॥ इवार्थ सादृश्यम् । प्रति कृति प्रतिबिम्बम् । प्रतिकृतिविषये य इवास्तद्वृत्तेम॒दश्छो भवति स्वार्थे । अश्व इवायमश्वक । अश्वप्रतिकृतिरित्यर्थः। प्रतिकृतौ किम् । अश्व इवाय शीघ्रो गौ । खौ ॥४।१।१५१॥ इवार्थे गम्ये मृद. को भवति खुविषये । अश्व इवायमश्वक सज्ञा चेत् । अप्रतिकृत्यर्थ आरम्भोयम् । उस्मनुप्ये उपमेये ॥४११।१५२॥ उपमेयत्वेन मनुष्येभिधेये खौ चाखौ च विहितस्य कस्योस् भवति । कुक्कुट इव कुक्कुटो मनुष्यः । चञ्चैव चच्चा मनुष्य । “युक्तवदुसि लिसंख्ये"। मनुष्ये किम् । अश्वकः पापाणः । देवपयादेराकृतिगणस्यायं प्रपञ्चः। जीविकार्थेऽपण्ये ॥४।१।१५३॥ विक्रीयते यत् तत्पण्यम् । जीविकाथै यदपण्य तस्मिनुपमेयत्वेनाभिधेये कस्योस् भवति । वासुदेव इवाय वासुदेवो देवलकानाम् । इवे प्रतिकृताविति कस्योस् । विशखीविका देवप्रतिकृतय एवमुच्यन्ते ।

·हति प्रकृत्यर्थाः स्वार्थिकाः। ३६७ देवपधादिभ्यः ॥४१॥१५॥ इवे प्रतिकृती, खौ, इति चागतस्य कस्योस् । देवपथ इव देवपथः । 'शतपथः । उष्ट्रप्रीवा । अर्चासु पूजनार्थासु चित्रकर्मध्वजेषु च । इचे प्रतिकृती नाशः कृता देवपादिषु ।। अर्चासु, अर्हन् । चित्रकर्मणि, दुर्योधनो नटः । वनेषु, वस्तेईम् ॥४।१।१५५॥ प्रतिकृताविति निवृत्तम् । इवार्थे वस्तिशब्दाड्ढन् भवति । यस्मिन्प्रदेश मलमुपसंप्राप्त बहिनिप्काम- ति स प्रदेशो वस्तिः । वस्तिरित वास्तेयी नली । शिलाया ढः॥४१५६॥ शिलेव शिलयं दपि । योगवि- मागास्केचिड्ढअमपीच्छन्ति । शैलेयम् । शाखादेयः ॥४।१।१५७॥ शाखेव शाख्यम् । मुखमिव मुख्यम् । द्रव्यं भव्ये ॥४॥११५८॥ द्रव्यमिति निपात्यते मन्येर्थे । भव्यविशेपे इवा] वर्तमानाद् द्रुशब्दावस्त्यो निपात्यते । ओरेप, यित्ये इति च । दुइव द्रव्यं कापार्पणम् । इष्टार्थक्रियाहेतुरित्यर्थः । अयं राजा द्रव्यम् । आत्मवानित्यर्थः । भन्ये किम् ! दु इवार्य पुरुषो, न चेतयते । १-मत्स्याश्च पुष्पाणि च तारकाव चन्द्राचन्द्राश्च पतनिणय इत्यादयचोप- मेयार्थे देवपयादेराकृतिगणबाटासिद्धा बोदव्या. ।

·२६८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां कुशाग्राच्छः ॥४।१।१५९॥ कुशाग्र इव सूक्ष्मत्वेन कुशाग्रीय । सातद्विपयात् ॥४।१।१६०॥ इवार्थविषयात्साच्छो भवति । अत एव इषार्थे सो भवतीति ज्ञाप्यते । सुप्सुपेति सविधिरत्र । काक्तालीयम् । तालशाखाग्रे काकः प्राप्तस्ताल च पतितम् । पतता च तेन तालेन स काको हत । इद चित्रीकरणम् । तथा देवदत्तो वृक्षं श्रित । तत्राशनिश्च पतित । तत्र देवदत्तस्याशनेश्व समागम काकतालसमागमसदृश । काकवधसदृशश्च देवदत्तवध । इति समागमसादृश्ये सविधानम् । वधसादृश्ये त्यविधिः । एवम- धरवर्तकीयम् । पुरुषव्याघ्र इत्यत्र तु समुदायो नेवार्थविषय । अतोन न-रछ । शर्करादिभ्योण्॥४।१।१६१॥शर्करेव शार्करम् । पालिकेव कापालिकम् । हत्यद इति कुतो नार पुवत् । न बृहत्कोड इति प्रतिषेधात् । अगुल्यादेष्ठम् ॥४।१।१६२।। अङ्गुलीन आहुलिकम् । वैक्यालायाष्ठः ॥४११११६३॥ पक्षे ठण् । एक्शालेच एक- शालिक, ऐक्शालिस । पर्कलोहिताहीकण् ॥४११।१६४ा क शुहोश्च । इव का रितीकी। गायोग्रामणीपूर्वात् ॥ ४ ॥२॥१॥ नानानातीया अनियतवृत्तयोऽपामपरा सग पूगा । तहानिनो मृदो न्यो ·हृति प्रकृत्योः स्वार्थिकाः । - भवति स्वार्थे । लोहवन एवं लौहलज्यः । शव्यः । वक्ष्यते दिसंज्ञा त्यानाम् । हुन्जिति उसि लोहध्वनाः । शिवयः । ग्रामण्यर्थपूर्वत्वे तु न । देवदत्तो ग्रामणीरेषा देवदत्तवाः । जातन्कादलियाम् ॥ २ ॥ उक्तमपत्यार्थेषु । ब्यो भवति स्वार्थे । बाते, हिमत्यः । बहुत्वे ब्रीहिमतः । 'वृद्ध कुजादिभ्यो फा' कोजायन्यः । कौञ्जायनाः । स्त्रियां तु नेह, श्रीहिमती । कौञ्जायनी । शस्त्रजीविसंघाज्यड्वाहीकेष्वविप्रराजन्यात् ॥४॥२॥३॥ वाहीकेषु यः शस्त्रनीवी सघस्तद्वाचिनो मृदो ज्यड् भवति स्वार्थे । कौण्डीवृस्यः । कुण्डीवृसाः । स्त्रीत्वे टित्वान्डी । हलो इत इति यखम् । कैण्डीवृत्ती । विप्रराजन्यात्तु नेह, गोपालयः । रानन्याः। राजन्येपि केचन विशेपे प्रतिपेधमिच्छन्ति । अशस्त्रजीवित्वान्नेह, मल्लाः । असंधत्वान्नेह, पागुरः । अवाहीकत्वान्नेह, शवरः । काट्टेण्यण ॥ ४॥२४॥ शस्त्रनीविसघत्वे एव, स्वार्थे एव । वार्केण्यः । वृक्षाः । स्त्रिया वाणी । दामन्यादेश्छः ॥४॥२५॥ शस्त्रनीविसवेभ्यो दामन्यादिभ्यः स्वार्थ छो भाति । दामनीयः । दामनयः । शस्त्रनीविना पड़ाः। तत्र पष्ठस्निगतवर्गः । सोप्यत्रैव पठ्यते । कौण्डोपरथीयः । पादरण शारामा शखनी विसंवत्ले एव । पार्शवः। पर्शयः। अभिजिद्विदभुत्तोऽणो यच ॥४||७|| अष्णन्ताम्यामाभ्यां यन् भवति स्वार्थ अभिनितोऽपत्यमित्यर्थेऽणि याने चाभिनित्यः! .

·३७०
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
.
वैभृत्यः । ततो युवार्थविवक्षायां तु ' यभिमोः' इति फणि
आभिजित्यायनः ।
शिखाशालाशम्पूर्णाथियां मतोः ॥४८॥ एतेषां
मतोर्योऽण् तदन्तम्यो यञ् भवति स्वाऐं। शिखावतोऽपत्यं शैखा-
बत्यः । शैखावताः।
ते द्रयः ॥४॥२९॥ ज्यादयो द्रिसंज्ञा भवन्ति । तत्प्रयो-
जनं हि बहुत्वे त्यस्योसुक्तम् ।
संख्यायाः पादशतेभ्यो वीप्सादण्डत्यागे वुन् खं च
॥४॥२॥१०॥ संख्यादेः पादशतान्ताहुन् भवति तत्सन्नियोगे खं
च, वीप्सायां दण्डे त्यागे वा गम्यमाने । यस्य डयां चेति अखे
तु 'परेचः' स्थानिवद्भावात् पादः पदिति न स्यात् । द्वौ द्वौ पादौ
भक्ते द्विपदिकां भुङ्क्ते । हृदर्थे रसः। वृत्त्या वीप्सार्थगता न
द्वित्वम् । द्विशतिका भुङ्क्ते । द्विपदिका दण्डितः । द्विशतिकां वा।
द्विपदिकां द्विशतिक वा व्यवसृनति । चुन्नन्तं स्वभावतः स्त्रियाम् ।
बहुत्वनिर्देशादन्यन च। द्विमोदकिकाम् ।
स्थूलादिभ्यः प्रकारोक्तो का ४।२।११॥ स्थूलकः ।
मापकः।
क्तादनत्यन्ते ॥४२॥१२॥ भिन्नकम् । अत्यन्तभेदे तु
भितमेव ।
न सामः ॥४२॥१३॥ सामीत्यर्थे । सामिकृतम् | अन न
कः पर्यायग्रहणमिति बेचित् । अर्घटतम् । पदान्तरेणादिना

·इति प्रकृत्या स्वार्थिका। ज्ञापितत्वात्सुतरा कनिषेधेपीद वचनं स्वार्थे को भवत्ययमिति सूचनार्थम् । तेन, अर्धच्छिन्नकम् । बृहतिका ॥४२॥१४॥ आच्छादने निपातोयम् । बृहतिका शाटी ! अन्यन न क । बृहती औषधिः । खोऽलं कर्मपुरुपात् ।।४।२।१५॥ आम्या खो भवति स्वार्थे । अल कर्मणे अलकर्माण. । अल पुरुषाय अलपुरुषीण । अपडक्षाशितंग्यधियोः ॥ १६॥ अपडक्षीणो देव- दत्त । पितृपिताम्हपुत्राणा पडक्षीणि न पश्यतीत्यर्थ । आशिता गात्रो यत्रेति आशितनवीनमरण्यम् । अत एवं वर्तरि तो मुम् च ( पुण्ये अधीति पुण्याधीन सर्वम् । “ईश्वरेऽधिना' इती गितिसज्ञाप्रतिषेधश्च । नित्योय ख उत्तरत्र वाग्रहणात् । वाऽश्चैरदिस्त्रियाम् ।। ४।२।१७॥ अञ्चत्यन्ताददिस्त्रिया वर्तमानान्मृद खो वा भवति स्वार्थे । प्राक् प्राचीनो वा । अर्वा. गर्वाचीन वा । श्रीत्वे दिगर्थे तु न । प्राची दिक् । दिग्ग्रहणान्नेह, प्राचीना शाला। जातेश्छो बन्धुनि ॥१८॥ वध्यतेस्मिजातिरिति बन्धु जात्यधिकरण द्रव्यम् । तदर्घद्योतने जातेश्छो भवति । क्षत्रिय- जातीय । जातीयेन सिद्धे बसस्य केवलस्य प्रयोगो मा भूदिति ग्रहणम् । क्य तर्हि दुर्भातस्तव पुत्रस्येति । चिन्त्यमेतत् । बन्धुनि किम् ? ब्राह्मणनाति शोमना। वेवे स्थानान्तात् ॥ ४।२।१९ ॥ स्थानान्तान्मृद इवार्थे वा छो भवति । पितु स्थानमिव म्यानमस्य पितृस्थानीय , पितृस्पानो

·जैनेन्द्रप्रक्रियाया
वा । ईबुपमानपूर्वस्य द्युखमुक्तम् । पुनर्वाग्रहणेनानन्तरस्य
नित्यत्व द्यात्यते । इवे किम् ? गवा स्थान गोस्थानम् । मृद्रहणे
तदन्तविधे प्रतिषेधार्थमन्तग्रहणम् ।
किमेमिडझिझादामद्रव्ये ॥ ४।२।२० ॥ उक्तमेतत् ।
मिडो झिसज्ञकस्य च असज्ञकान्तस्य मृद आम भवत्यद्रव्येर्थे ।
द्वाविमौ किं पनत ? अयमनयो किंतरा पचति । एव किंतमाम् ।
पूर्वाह्नेतरा भुते । मिडो झात् , पचतितराम् । पचतितमाम् ।
झंझात्, उच्चस्तराम् । उच्चैस्तमाम् । अव्ये किम् ? उचै-
स्तरो वृक्ष ।
निणोऽण् ॥४।२।२१ ॥ भिन्नभिविधाविति भावे मिन् ।
तदन्तादण् भवति स्वार्थे । कृद्रहणेन तिकारकपूर्वस्यापि । साको-
टिनम् । 'मायोऽनपत्येणीन' इति टिखप्रतिषेध ।
आत्त्रियाम् ॥४ारा२२।। स्त्रियामित्यधिकृत्य कर्मव्यतिहारे
नो वक्ष्यते । तदन्तात्स्वार्थेऽण् भवति स्त्रियाम् । व्यात्युक्षी ।
'पदे वोरैयौ' इत्यस्य 'न में (५।२।११) इति प्रतिषेधे
आद्यैवेव।
विसारिणो मत्स्यै ।। ४।२।२३ ॥ अण् स्वार्थे । विसारी
एव वैसारिणो मत्स्यश्चेत् । अन्यत्र विसारी तैलविन्दुः स्यात् ।
संरयाया ध्वन्यारत्ता कृत्वम् ।।२।२४॥ वर्थ किया।
अभिनरर्तृगांया प्रियाया पौन पुन्य ध्वभ्यावृति । तद्वाचका.
सरयाशनात् स्वाथे मृत्वम् भाति । सतवारान्भुते इति

·हति प्रकृत्या स्वार्थका ।
है
शत कृत्त्वो भुङ्क्ते । सरयाया किम् ? मुहुर्मुहुर्भुक्ते । सल्यासज्ञे
तु तावत्कृत्वो, वहुकृत्व इति स्यात् । धु इति किम् । पञ्चसु
कालेषु दण्डी शुको गुणो वा ।
द्विनिचतुभ्यः सुच् ॥४॥२५॥ कृत्वसमपवाद्य । द्वि -
क्ते निधतुर्वा । स्फान्तखमपवाद्य ' रात्स ' इति प्रवर्तते ।
एकस्य सकृत ॥४ारा२६।। एकम्य सकृदादेश सुच
सकगुड्वे । व्यपदेशेनानाम्यावृत्ति ।
बहोर्धा वासत्तौ ॥४॥२७॥ आतत्तिरविप्रकृष्टकालता ।
क्रियाम्यावृत्तेविशेषणम् । तत्र वहोर्वा धात्यो भवति । बहुधा
भुक्ते । पक्षे कृत्वस्।
तत्मकृतोक्तो मयट् ॥४।२।२८॥ प्रकर्षण कृत प्रकृत-प्रा
चुर्यम् । तदर्थवृत्तेसिमर्थान्मयड् भवति । दविभयम् । पूजाया प्रचुर
दधीत्यर्थः । अथवा नाय स्वार्थ कित्वधिकरणे । घृत प्रचुरमुच्यते
स्या घृतमयी पूजा । उक्तिग्रहणात्स्वार्थोधिकरण च गृह्यते । स्वार्थ
प्रकृतेलिङ्गसख्यानुवृत्ति । अधिकरणे विशेष्यनिघ्नता ।
समूहवच्च बहुपु ॥४॥२९॥ ततोक्ती, स्वायधिकरणे
च वह्वथे सति समूहार्यत्या भवन्ति मयट् च । अपूपा प्रकृता आपू
पिकमपूपमय वा यज्ञे । समूहार्थको 'ऽचित्तहस्तिधेनोष्ठ ।
अधिकरण स्वापूपिकोऽपूपमयो था यज्ञ ।
भेपणानन्तावसथेतिहाञ्ञ्यः ॥४॥३०॥ स्वार्थे च्य ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां
मेपजमेव भैषज्यम् । एवमानन्त्यम् । आवसथ्यम् । ऐतिह्यम् ।
विभाषासंबन्धात्प्राकृतिकप्रयोगोपि ।
देवतान्तात्तादयें यः ॥४।२।३१॥ गुरुदेवतायै इर्द
गुरुदेवत्यम् ।
पाया ॥४।२।३२॥ तायें निपात्येते । पादार्थमुदकं
पायम् । अर्थार्थमयम् ।
ण्योऽतिथेः ॥४॥३३॥ अतिथ्यर्थमातिथ्यम् ।
देवात्तल् ॥४२॥३४॥ स्वार्थे एव । देव एव देवता ।
कोऽवियावादेः ॥४॥२॥३५॥ अर्यावादेश्व स्वार्थे को भवति ।
अविरेव अविकः । एवं यावकः । आस्थिकम् । अन्य द्यावादिकार्या-
प्राप्त्यर्थमः
पृथग्रहणम् ।
लोहितान्मणौ.॥४।२॥३६॥ लोहितको मणिः । स्त्रीत्वे तु
प्राप्तं डोत्य परत्वाद् बाधित्वा कः । ततः सकृद्गतेष्टायेव । त्यस्थे
इत्तीत्ये, लोहितिका।
वणेऽनित्य॥४ा।३७॥ लोहितकं चक्षुः कोपेन । अनित्ये
किम् ! लोहित इन्द्रगोप. ।
रक्ते ॥४॥२॥३८॥ कमिरागादिना रक्तेथेपि को भवति स्वार्थे ।
लोहितकः पट्टशाटकः।
फालाच ॥४॥२॥३९॥ उमयार्थसंग्राहलयकारः । आनत्ये,
पाकं मुखं कोपेन । कालकं यनम् ।
विनयादेष्टण ॥४२॥४०॥ स्वार्थे । विनय एव वनयिकः ।
उपायान् प्रच (ग)। औपयिकः ।

·हति प्रकृत्याः स्वार्थिकाः। - वाचस्तदर्थायाः ॥४॥२॥४१॥ ठण स्वार्थे । वागा वागेव वाचिकम् । केनचित्क्रस्मैचित्सदिष्टा या सा तदर्थेत्यर्थः । तद्युकाकर्मणोण ॥४ारा४२॥ तया वाचा क्रियमाणात्कर्म- णोण भवति स्वार्थे । कर्मैव कार्मणम् । ओपधेरजाती ॥४२४३॥ स्वार्थेऽन् । औषधं पीयते । जातौ तु नेह, औषधिरियं क्षेत्र स्थिरा । प्रज्ञादेः ॥४॥२॥४४॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञः । प्रज्ञाश्रद्धार्चेति णेन सिद्धे डयर्थ वचनम् । प्राज्ञी स्त्री । बान्धवः । आकृतिगणोयम् । मृदस्तिकः ॥४।२।४५।। मृदेव मृत्तिका । सस्रो प्रशंसे ।।२।४ारूपापवादौ । प्रशस्ता । मृत्, मृत्सा, मृत्ना वा । उत्तरत्र वाग्रहणान्नित्यो विधिरयम् । वह्वल्पार्थाच्छस्कारकाद्वा ॥४२॥४७॥ नानाधिकरणवाच- कावेतो नतु भूर्यल्पवाचकौ । बहुम्य इति बहुश आगतः । एवं भूरिशः । अल्पशः । स्तोकशः । सर्वकारके एवम् । कारकात् किम् ? बहुभिः सह । संख्यैकाद्वीप्सायाम् ॥४ारा४था शप्ता यीप्सायनान्न द्वित्वम् । एकशो देहि । पक्षे एकैकं देहि । एकान्ता अन्यत्र गृह्यन्ते । माप मापं ददातीति मापश. । कारकादेव । नेह, द्वाभ्यां द्वाभ्यां सह भुक्कै । कथमेतत् 'एकैको मन्त्रिण पृच्छेत् । इति ! चिन्त्यमेतत् । प्रतियोगे कायास्तासः॥४ाश४९॥ श्रेणिकतोऽभयकुमारः । - ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां प्रति,श्रेणिकाद्वा । योगग्रहणाद् व्यवस्थितविभाषया वा आद्यादिभ्य उपसंख्यानम् । आदौ आदितः । आकृतिगणोयम् । अपादानेऽहीयरुहोः ॥ ४॥५०॥ कापादाने इति या तद- न्ताततिर्वा भवति । चौरेभ्यो विभेति चौरतो विभेति । नेह, अन्यो देवदत्तादिति, अपादानत्वाभावात् । हीयरुहोस्तु ध्वोः संबन्धे न । सार्थाद्वीन' । पर्वतादवरोहति । कर्मणि यगन्तस्य जहातेमह- णान्नेह, उदधेरुनिहीते इत्येव उदधित उजिहीते । क्षेपाव्यथातिग्रहेष्वकर्तृभायाः ॥४२॥५१॥ कर्तुरन्यन विहिता या भा तदन्ताद्वा तसिर्भवति क्षेपादिषु । क्षेपे, वृत्तेन क्षिप्तो वृत्ततो वा । तत्करणानिन्दित इत्यर्थः । अव्यथाया, वृत्तेन न व्यथते वृत्ततो वा । तेन न चलतीत्यर्थ. । अतिग्रहे, वृत्तेनाति- गृह्यते वृत्ततो वा । ततः सर्वानतिकम्य वर्तते इत्यर्थः । करणे हेती या मान । क्षेपादिष्वेव स्मि ! नेह, दात्रेण लुनाति । कर्तरि नेह, देवदत्तेन क्षिप्त । हीयमानपापयोगात् ।।४।२।५२।। अक्तमाया वा तसिः । हीयमानयोग, वृत्तेन हीयते वृत्ततो वा । पापयोगे, वृत्तेन पापो वृत्ततो या । नान क्षेपः किंतु तत्त्वार यानम् । तरि च नेह, देव- ढतेनीन । ताया व्याश्रये ॥४२॥५३॥ नानापक्षाश्रयो व्याश्रय । तदये गये तान्नाटा तमिर्भवति । नमिरकरीतरकीर्तितो वा- अपार | तत्पझे गात इत्यर्पः पाश्रये धिम् ! देवदत्ताय हस्तः ।

·हत्ति प्रकृत्या स्वार्थिकाः । ३७७ रोगादपनये ॥५४॥ तान्तादोगवाचकाद्वा तसिर्भवति तदपनये गम्यमाने प्रवाहिकाया कुरु प्रवाहिकातो वा । अपनयन. मस्याः कुर्वित्यर्थः । अपनये किम् ? प्रवाहिकायाः करोति । किम् ? प्रकोपनम् । कृम्वस्तियोगेऽतत्तत्त्वे संपत्तरि चिः ॥ ४।२।५५॥ न तत्-अतत् , कारणरूपमित्यर्थ । अतस्य तत्त्व विकारापत्तिरतत्तत्त्वम् । अतत्तत्त्वे गम्यमाने सपद्यते. कर्तरि वर्तमानात्सुगन्ताच्चि भवति कृम्वस्तिभिर्योग । अशुक्ल शुक् करोतीति शुक्लशब्दाच्च्वौ सति, अस्य चौ ।। ५।२।१४१ ॥ अवर्णस्य ईर्भवति ची। च्चे सर्वमुच्चारणार्थम् । शुक्लीकरोति प्रसादम् । करोत्यपेक्षया कर्म- स्वेपि संपद्यतेरपेक्षया कर्तेवेति चिरत्र । अतएव अशुक्ल शुक्लः सपद्यते तं च करोतीति विगृह्यताम् । एवं शुस्लीमवति । शक्तास्यात् । च्ची ॥५।२।१३५।। अजन्तस्य गोदर्भिवति चौ । शुची भवति । रीऋतः ॥५।२।१३६॥ मानीभवति । सपत्तग्रहणात्कर्नु स्न्यस्मिन्कारके न म्यात् । अशुहे शुक्ले सपद्यते इति । कथ तर्हि दूरीभवतीति । तत्स्थद्व्यापिचारात् । मनोरुश्चक्षुश्वेतोरहोरजसः खम् ॥४।२।५६॥ एषामन्त्यस्य खं भवति चौ । ततो दीत्वादि । चिस्तु पूर्वेणैव । उन्मीस्यात् । अरूस्यात् । चर्स्यात् । विचेतीस्यात् । विरहीस्यात् । विरनाम्यात्। - ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां व्याधः । अतिपीडयतीत्यर्थः । एवं निष्पन्नाकरोति । अन्यत्र सपत्र वृक्षं करोति जलसेकः । निप्पत्र करोति वृक्षतलं वोटिकापालः । निकुलानिष्फोषणे । छन्नावयवाना बहिनिष्कासनं निष्कोणम् । निष्कुलाकरोति पशु चाण्डालः । अन्यत्र निप्कुलं करोति रिपुम् । सुखमियाभ्यामानुलोम्ये । सुखाकरोति । प्रियाकरोति । स्वान्यादेरानुकूल्येन वर्तते । अन्यत्र सुखं करोति धर्मः । दुःखा- मातिलोम्ये। दु.खाकरोति । प्रतिकूल्येन वर्तते इत्ययः । अन्यत्र दुःखं करोति दुष्कृतम् । शूलारपाके । शूलाकरोति मांसम् । शूले मासं पचतीत्यर्थः । अन्यत्र शूलं करोति । सत्या- दशपथे। सत्याकरोति वणिग् भाण्डम् । अहमेतद्भाण्डं केप्या- मीति अन्तराले द्रव्यं सत्यकार व्यवस्थाप्य तथ्य करोति । शपथं फरोतीत्यर्थः । भद्रमद्राभ्या परिवापणे । भद्राकरोति नापितः । मद्राकरोति नापितः । माङ्गल्येन मुण्डयतीत्यर्थः । अन्यत्र भद्रं करोति माधुः । इति हत्प्रकरणम् । अथ हत्परिशिष्टम् । उपादिविशेषविधयः पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः सुबोधकरा भविष्य- नीति मनतिकृत्य न पूर्वप्रकरणे वाकृप्य विनिवेशिताः । तत्रा- पत्याधिकारे " यूनि । ३।१।७५ ॥” इति, भिण्ण्यरानापा- पन्यत्रऽणिनो. । ।। ४ । १३० ।" इत्यनेन च रकादि- प्रारणे हत्यम्योचुतः । तद्विशेष विधिरिस्थम्- ·हृत्परिशिष्टम् । पिता । पुनस्तु पैलादेः॥१।४।१३१ ॥ पैलादेः परस्य युक्त्यस्योभ- वति । पीलाया अपत्यं पैलः । पीलाया वेत्यण् । पैलस्यापत्यं (द्वयचोऽण इति कृतस्य फिन उपि ) पैल एव । दिसंज्ञाचाण उप् । आगः पिता पुत्रश्च । अत्रापि द्वयच इति कृतस्य फिल उपू । आकृतिगणः पैलादिः । तेन, औदुम्बरिः पिता पुत्रश्च । माचामिजोऽतौल्बलिभ्यः ॥ १।४। १३२ ॥ प्राचा युद्धे य इञ् तदन्तायुक्त्यत्त्योभवति । भान्थरेषणिः पिता पुत्रश्च । यभिमोरित्यागतस्य फण उप् । प्राचां किम् ? दाक्षिः पिता । पुत्रस्तु दाक्षायणि: 1 न तौल्वलिप्रभृतिभ्यः प्राक्त्वेपि । तौल्वलिः तौल्वलायनिः हुषु तेनैवाऽस्त्रियाम् ॥१।४।१३३॥ उक्तम् । “दि." "ते द्रयः" इति वचनाम्या द्रिसंज्ञा कृता । बह्वर्थेषु वर्तमानस्य दिसंज्ञस्य त्यस्योन्भवति, दिसंज्ञकत्येनैव कृतं चेहहुत्वं, तत्रापि न स्त्रियाम् । आङ्गः । आौ । अङ्गाः । एवमैक्ष्वाकः । इक्ष्वाकवः । द्रेः किम् । औपगवाः । तेनैव बहुत्वं चेदिति किम् ? प्रियवाङ्गाः । अत्र बस- वृत्त्या बहुत्वमस्ति । एवं गायेवात्स्यौपगवाः । केचिदन शरद्वच्छु. नकेति वचने कृतोपामेव ग्रहणादिच्छन्त्युवादेशम् । तर्हि गर्गव- सौपगवाः । उभयथापि प्रमाणम् । स्त्रियां तु आगयः स्त्रियः। यस्कादिभ्यो रद्धे ॥१॥ ४ ॥ १३४ ॥ यस्वादिभ्यः परस्य बहुषु वर्तमानस्य वृद्धत्यस्योच मवति तत्कृते बहुत्वेऽस्त्रियाम् । लौकिकवृद्धापेक्षयाऽनन्तरापत्येप्युब् मवेत् । यास्कः । यस्काः ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां साद्वा कत्स्न्ये ॥४॥२॥५७॥ अतत्तत्वे विविषये सादित्ययं त्यो वा भवति कात्स्न्ये गम्ये । अनग्नि कृत्स्नमस्त्रमग्निं करोति अग्निसाकरोति । अग्निसाद्भवति । अग्निसात् स्यात् । पक्षे विर्वाक्यं च । अग्नीकरोति । अकात्स्न्ये तु चिरेव भवति । संपदा चाभिविधौ ॥४।२।५८|| नानाद्रव्याणामेकदेशेन: सर्वात्मना वा विकाररूपापत्तिरभिविधिः । एकद्रव्यस्य सर्वात्मना विकाररूपापत्तिः कायम् । इति भेदः । आभविधौ गम्यमाने विविषये साद्भवति संपदा च कृम्वस्तिभिश्च योगे । अनुदकं सर्व लवणमुदकं संपद्यते उदकसात्संपद्यते । उदकसाद्भवति । वानुवृत्तेः कृम्वस्तियोगे चिरपि । संपदा योगे तु वाक्यमेव । तधीनोक्तौ ॥४।२।५९॥ अतत्तत्त्वे इति निवृत्तम् । तदधी- नेमिधये कृम्बस्तिभिः संपदा च योगे साद्भवति । राज्ञि आयत्तं रानाधीनं करोति राजसात्करोति । राजसात्संपद्यते । वानुवृत्तेवाक्य च पक्षे । उक्तिग्रहणसामर्थ्याद्यत्र तदायत्तता प्रतीयते तस्मादेव स्वामिविशेषवाचिनस्त्यः । देये प्रा च ॥ ४।२।६०॥ तदधीने देयेभिधेये त्रा भवति साच्च कृम्वस्तिना संपदा च योगे । आचार्याधीनं देयं करोति आचार्यत्राकरोति आचार्यसत्करोति । वानवृत्तेर्वाक्यमपि । देये किम् ! राजसाद्भवति राप्तम् । अव्यक्तानुकरणादनकाचोऽनिती डाच् ॥४ारा६१॥ अकारादिवर्णविशेषणमव्यचस्तस्य शब्दस्यानुकरणवाचकादने काचो ·हृति प्रकृत्याः स्वार्थिकाः। ३७९. मृदोऽनिती परतो डाज्भवति कृम्वस्तिना योगे । डाचीति विशेष्य- निर्देशात् प्रागेव टिखाद् द्वित्वमुक्तम् । नौ डाचि नित्यमिति पूर्वतका- रस्य पररूपत्वं च । पटपटाकरोति । दमदमाकरेति । अव्य- क्तानुकरणात्किम् ? दृषत्करोति । अनेकाचः किम् ? खात्करोति अनितौ किम् ! इति पटापटाकरोतीत्यनिष्टप्रयोगो मा भूदिति । कृत्रो द्वितीयतृतीयशम्बवीजात्कृपा ॥४ाश६२॥ कृमो योगे द्वितीयादिशब्दभ्यो डाउमवनि कृषिविषये । द्वितीयं (विलेख- नं) करोति क्षेत्रस्येति द्वितीयाकरोति क्षेत्रम् । डाचि द्वित्वमनि- त्यम् । तृतीयाकरोति । शम्बाकरोति कुलिनम् । अनुलोमप्रतिलो- मायां कर्पतीत्यर्थः । बीनाकरोति क्षेत्रं, वीनवापेन सह कर्ष- तीत्यर्थः । कृपौ किम् ? द्वितीय विवरणं करोति सूत्रस्य । गुणात्संख्यादेः ॥४ाश६३॥ गुणशब्दान्तात्सल्यादेर्मुदे। डाज्भवति कृना योगे कृषिविषये । द्विगुणाकरोति क्षेत्रम् क्षेत्रस्य द्विगुणं विलेखनं करोतीत्यर्थः । संख्यादेः किम् ! समगुणं करोति । कृपौ किम् ' द्विगुणं करोति वजम् । समयासपत्रानिष्पत्रानिष्कुलासुखामियादुःखाशलासत्या- भद्रामद्राः ॥४ारा६४॥ एते डाजन्ता निपात्यन्त कृयोगे । समयाधापनायां डाच् । कालादिकृता संस्था समयः । तद्यापन कालक्षेपः । समयाकरोति पटम् । यो दातास्मीति प्रतिज्ञाय तद. तिक्रमं करोति कुविन्द इत्यर्थः । अन्यत्र न हाच । समयं करोति. विवाहस्य । सपत्रानिष्पत्राभ्यामतिव्पथने । सपनाकरोति मृर्ग ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां व्याधः । अतिपीडयतीत्यर्थः । एवं निप्पत्राकरोति । अन्यत्र सपत्र वृक्षं करोति जलसेकः । निप्पत्रं करोति वृक्षतलं वोटिकापालः । निफुलानिष्कोपणे । छन्नावयवानां बहिनिप्कासनं निप्कोपणम् । निष्कुलाकरोति पशु चाण्डालः । अन्यत्र निष्कुलं करोति रिपुम् । सुखनियाभ्यामानुलोम्ये । सुखाकरोति । प्रियाकरोति । स्वाम्यादेरानफूल्येन वर्तते । अन्यत्र सुखं करोति धर्मः । दुःखा- मातिलोम्पे। दुःखाकरोति । प्रतिकूल्येन वर्तते इत्यर्थः । अन्यत्र दुःखं करोति दुष्कृतम् । शुलारपाके । शूलाकरोति मांसम् । शूले मांसं पचत्तीत्यर्थः । अन्यत्र शूलं करोति । सत्या- दशपथे। सत्याकरोति वणिग् भाण्डम् । अहमेतद्भाण्डं केप्या- भौति अन्तराले द्रव्यं सत्यकारं व्यवस्थाप्य तथ्यं करोति । शपथं फरोतीत्यर्थः । भद्रमद्राभ्यां परिवापणे । भद्राकरोति नापितः । मद्राकरोति नापितः । माङ्गल्येन मुण्डयतीत्यर्थः । अन्यत्र भद्रं करोति माधः । इति हत्प्रकरणम् । अथ हत्परिशिष्टम् । उपातिविशेषविधयः पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः सुवोधकरा भविष्य- ति मनसिहत्य न पूर्वप्रकरणेवाकृप्य पिनिवेशिताः । तत्रा- पत्याधिकारे " यनि । ३ । १।७५ ॥” इनि, निण्ण्यरानार्षा- धन्युणिनो. ।। ४ । १३.।" इत्यनेन च रकादि- प्रारणे इत्यम्योबुधः । तहिशेपरिधिरित्यम्- ·हृत्परिशिष्टम् । ३८१ पैलादेः ।।१।४।१३१ ॥ पैलादेः परस्य युक्त्यस्योन्म- वति । पीलाया अपत्यं पैलः । पीलाया वेत्यण् । पैस्यापत्यं (द्वयचोऽण इति कृतस्य फिज उपि) पैल एव । दिसंज्ञाच्चाण उप । आङ्गः पिता पुत्रश्च । अत्रापि द्वयच इति कृतस्य फिल उप । आकृतिगणः पैलादिः । तेन, औदुम्बरिः पिता पुत्रश्च । प्राचामिजोऽतौल्वलिभ्यः ॥१४। १३२ ।। प्राचा वृद्धे य इञ् तदन्तायुवत्यस्योभवति । मान्थरेपणिः पिता पुत्रश्च । यनिमोरित्यागतस्य फण उप् । प्राचां किम् ? दाक्षिः पिता ! पुत्रस्तु दाक्षायणि: 1 न तौल्वलिप्रभृतिभ्यः प्राक्त्वेपि । तौल्वलिः पिता । पुत्रस्तु तौल्वलायनिः । देवहुपु तेनैवाऽस्त्रियाम् ॥१४॥१३३॥ उक्तम् । "दिः" "ते द्रयः" इति वचनाम्या द्रिसज्ञा कृता । बहथेषु वर्तमानस्य दिसंज्ञस्य त्यस्योभवति, दिसंज्ञकत्येनैव कृतं चेद्वहुत्वं, तत्रापि न स्त्रियाम् । आङ्गः । आगौ । अङ्गाः । एवमैक्ष्वाकः । इक्ष्वाकवः । द्रेः किम् । औपगवाः । तेनैव बहुत्वं चेदिति किम् ? प्रियवाहाः । अत्र बस- वृत्त्या बहुत्वमस्ति । एवं गायवात्स्यौपगवाः । केचिदन्न शरदच्छु- नकेति वचने कृतोपामेव ग्रहणादिच्छन्त्युबादेशम् । तर्हि गर्गव- सौपगवाः । उभययापि प्रमाणम् । स्त्रियां तु आद्यः स्त्रियः । यस्कादिभ्यो दृद्धे ॥ १॥ ४॥ १३४ ॥ यस्कादिभ्यः परस्य बहुषु वर्तमानस्य वृद्धत्यस्यो भवति तत्कृते वहुत्वेऽखियाम् । लौकिकवृद्धापेक्षयाऽनन्तरापत्येप्यु भवेत् । यास्कः । यस्काः।

·३८. जैनेन्द्रप्रक्रियायां व्याधः । अतिपीडयतीत्यर्थः । एवं निप्पनाकरोति । अन्यत्र सपन वृक्षं करोति जलसेकः । निप्पत्र करोति वृक्षतलं वोटिकापालः । निफुलानिष्फोपणे । छलावयवानां पहिनिष्कासनं निष्फोपणम् । निफुलाकरोति पशु चाण्डालः । अन्यत्र निप्कुलं करोति रिपुम् । सुखमियाभ्यामानुलोम्ये । सुखाकरोति । प्रियाकरोति । स्वाम्यादेरानुकूल्येन वर्तते । अन्यत्र सुखं करोति धर्मः । दुःखा- मातिलोम्ये । दुःखाकरोति । प्रतिकूल्येन वर्तते इत्यर्थः । अन्यत्र दुखं करोति दुष्कृतम् । शूलात्पाके । शलाकरोति मांसम् । शूले मासं पचतीत्यर्थः । अन्यत्र शूलं करोति । सत्पा- दशपथे। सत्याकरोति वणिम् भाण्डम् । अहमेतद्भाण्डं केप्या- मोति अन्तराले द्रव्यं सत्यंकारं व्यवस्थाप्य तथ्यं करोति । शपथं फरोतीप: । भद्रमद्राभ्यां परियापणे । भद्राकरोति नापितः । मद्राकरोति नापितः । माङ्गल्येन मुण्डयतीत्यर्थ. । अन्यत्र भद्रं करोति माधुः । इति हृत्प्रकरणम् । अथ हरपरिशिष्टम् । उमादिविशेषविधयः पृथक्त्वेन निर्दिष्टाः सुवोधकरा भविष्य- बांति मनसिहत्य न पूर्वप्रकरणे याकृष्य विनिवेशिताः । तत्रा- पन्याधिसरे " यनि । ३ । १।७५ ॥” इति, निण्ण्यरानापा- गुन्गुनऽणिनो II १३०1" इत्यनेन न रकादि- प्रारणे इत्यम्योचुक्तः । तद्विशेषविधिरित्यम्--- ·हृत्परिशिष्टम् । पिता । पुवस्तु पैलादेः॥१।४।१३१ ॥ पैलादेः परस्य युक्त्यस्योभ- वति । पीलाया अपत्यं पैलः । पीलाया वेत्यण् । पैलस्यापयं (द्वयचोऽण इति कृतस्य फिन उपि ) पैल एव । द्रिसंज्ञाचाण उप् । आगः पिता पुत्रश्च । अत्रापि द्वयच इति कृतस्य फिन उप । आकृतिगणः पैलादिः । तेन, औदुम्बरिः पिता पुत्रश्च । प्राचामित्रोऽतौल्वलिभ्यः ॥१।४। १३२ ।। प्राचा वृद्धे य इन् तदन्तायुवत्यस्योव्भवति । मान्थरेपणिः पिता पुत्रश्च । यमिजोरित्यागतस्य फण उप् । प्राचां किम् ? दाक्षिः पिता । पुत्रस्तु दाक्षायणि: 1 न तौल्वलिप्रभृतिभ्यः प्राक्वेपि । तौल्वलिः तौल्वलायनिः बहुषु तेनैवाऽस्त्रियाम् ॥१।४।१३३॥ उक्तम् । “दिः" "ते द्रयः" इति वचनाम्या दिसना कृता । वहथेषु वर्तमानस्य द्रिसंज्ञस्य त्यस्योव्भवति, द्रिसंज्ञकत्येनैव कृतं चेहहुत्वं, तत्रापि न स्त्रियाम् । आङ्गः । आङ्गौ । अङ्गाः । एवमैक्ष्याकः । इक्ष्वाकवः । द्रेः किम् । औपगवाः । तेनैव बहुत्वं चेदिति किम् ? प्रियवाङ्गाः । अत्र बस- वृत्त्या बहुत्वमस्ति । एवं गायवात्स्यौपगवाः । केचिदन शरद्वच्छु- नकेति वचने कृतोपामेव ग्रहणादिच्छन्त्युबादेशम् । तर्हि गर्गव- सौपगवाः । उभयथापि प्रमाणम् । स्त्रियां तु आशयः स्त्रियः । यस्तादिभ्यो वृद्धे ॥ १। ४ ॥ १३४ ॥ यस्कादिभ्यः परस्य वहुपु वर्तमानस्य वृद्धत्यस्यो भवति तत्कृते वहुत्वेऽस्त्रियाम् । लौकिकवृद्धापेक्षयाऽनन्तरापत्येप्युव् भवेत् । यास्कः । यस्काः ।। । ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां शिवायण उपू । मैत्रेयः । मित्रयवः । अत्र गृष्टयादेरिति दण उप् । स्त्रिया तु यास्वयः। योः ॥ १।४ । १३५ ॥ वृद्धे बहुषु वर्तमानस्य योऽनश्चोभवति तत्कृते बहुत्वे, न तु स्त्रियाम् । गर्गाः । विदाः । अब क्रमेण गर्गादियजो विदाधनश्चोप स्त्रियां तु गायेस्ताः । २ यत्रादीनामेकत्यद्वित्वे वा तासे २० गार्यस्य कुल गार्यफुलं गयुल वा । नवा नतव्य याद्यश्वीप शब्दप्रवृत्तिदर्शनात् । वृत्त्या एक. लेपि यमादिना यहुत्वे सति स्यादुप् । यया गर्गानतिकान्तोऽतिगर्गः । भृग्वत्रिकुत्सवसिष्ठगोतमाशिरोभ्यः ॥ १।४।१३६ ॥ • एम्यो वृद्धत्यस्य बहुपूभवति । भार्गवः । भृगवः । आत्रेयः । अनय । तत्कृते एव बहुत्वे । नेह, प्रियभार्गवाः । अस्त्रियामेव । नेह, भार्गव्यः । वृद्धत्यस्यैव । नेह, भूगुर्देवता एपामिति भार्गवाः इनो वदचाः प्राच्यभरतेषु ॥ ११४१३७ ।। बहुचो मृदो वृद्ध प्राच्येषु भरतेषु वा वर्तमानो य इन तस्योमप्रति तेनैव बहु- पस्त्रियाम् । पानागारिः । पन्नागाराः । बहुचः किम् ? पोप्ययः । भरता अपि प्राच्या एव । तथाप्यन्यन प्राच्यग्रहणेन तद्रहणं मा भूदिति गृयगत्र ग्रहगम् । तेन, प्राचामिन इत्यनेन मरतानां युय- त्यस्यो न भवति । औद्दलकिः पिता। औद्दलकायन. पुत्रः । न गोपरनादेः॥१।४।१३८ ॥ विदाधन्तर्गणीयम् । यमनोर' इति प्राप्त उप् प्रतिषियते । गौपानाः । बन्दुमाननाः । पोपकादिभ्यः ॥ १।१३९ ।। उपरा औपकायना वा । पनि व्यास्भिनश्मिाषया यधाप्राप्त इन्द्वे चाहन्दे व विमाप्यते ।

·हृत्परिशिष्टम् । तिककितवादिभ्यो द्वन्द्वे ॥१४।१४०॥ तिककित- वेति द्वन्द्वरूपम् । एवमादिभ्यो बहुषु वृद्धत्यस्य द्वन्द्वे सत्यु- व्मवति । तैकवायनाश्च कैतवाथनाश्च तिककितवाः । तिकादिलक्षण- फिन उप् । एवं वासरयश्च भाण्डीरथयश्च वह्वरभण्डीरथाः । कौण्डिन्यागस्त्ययोः कुण्डिनागस्ती ॥१।४।१४१ ।। 'एतयोवृद्धत्यत्य यनोऽणश्चोभवति कुण्डिन अगस्ति इत्यादेशी ‘च प्रकृत्योर्यथासंख्यं भवतः । कौण्डिन्यः । कुण्डिनाः ।आगस्त्यः अगस्तयः। ठस्येकः ॥ ५। २ ५२ ।। इत्युक्तष्ठस्येकादेश औत्सर्गिकः । इमुमुक्तः कः १ ५१२१ ५५ ।। इस उस् उक् इत्येव- मन्तात्तकारान्ताच्च गोः परस्य ठस्य कादेशो भवति । सपिः पण्यमस्य सार्पिष्कः । धनुःप्रहरणमस्य धानुष्कः । निपादका जातो नैपादकपुंकः । ओर्देशे ठञ् । मातुरागतं मातृकम् । ऋत- ष्ठण । तान्तात् , उदश्वित्पण्यमस्य औदश्चित्कः । भावत्कः । लाक्ष- णिकत्वान्नेह, आशिपा तरत्याशिपिकः । प्योऽशु रूपान्त्ययोर्टदेऽनाणियोः ॥३।१।१३।। स्त्रियामित्यनुवर्तते । अणिौ यो वृद्धेऽना विहितावा रूपान्त्यो तदन्तस्य मृदः प्यादेशो भवति स्त्रियाम् । निर्दिश्यमानत्वादणि- गोरेव । पौत्रादि वृद्धमित्यऽपत्यविशेषस्य वृद्धसंज्ञा । ऋपरिद. मार्षम् । तद्रहितोऽनापः । रुरुपान्त्ये ययोरणिनोत्तयोः। करीप. गन्धेरपत्यं स्त्री कारीपगन्ध्या । प्यान्ताटाप् । अक्षु किम् ! दाक्षी। - ·जैनेन्द्रप्रक्रियायां गोत्रावयवात् ॥३११। ६४ ॥ पूर्वाचार्याणां वृद्धस्य गोत्रसंज्ञा । गोत्राभिमताः कुलाख्याः । तदवयववाचिनो मृदो वृद्धेऽणिोः प्यो मवति त्रियाम् । अरूपान्त्यार्थ आरम्भः । मुख-- रस्यापत्यं स्त्री मौखया क्रौड्यादेः ॥३॥१॥६५॥ प्यो विधीयते । कचिदन- न्तरापत्यार्थः, कचिदवह्वजर्थः, कचिदरूपान्त्यार्थ आरम्भः 1 कौडी। कौड्या। आपिशल्या । इतो मनुष्येति डीपाप्तौ टाप् । सूतश- व्दाावत्याम् (ग०) । सूत्या । भोनाक्षत्रियजातौ । भोज्या। अन्यत्र सूता, भोना । टावन्तोच्चारणान्न निः । गौकक्ष्यापुत्रः । देवयज्ञिशाचिटक्षिसात्यमुनिकाण्ठेविदिभ्यो वाशश६६। एम्यो वा प्यो भवति वृद्धेऽनन्तरापत्ये च । देवयच्या, देवयज्ञी ।। अनन्तरापत्ये इन उपसंख्यानमजात्यर्थमिति डी । वृद्धापत्ये तु इतो मनुष्येति डी। आमलक्या अवयव इति विग्रहे ' नित्यं दुशरादेः इति मयट् । तस्य । उप्फले : ३। ३ । १२१ ' इत्यनेनाोपि । स्त्री-- गोनीचः । १।१।८॥ इत्यनेन प्रादेशः प्राप्तः । तमपयाध, हृदुप्युप ।। १.१ १९॥ हपि सति नीचः स्त्रीत्यस्योन् माति । आमलकम् । अत्र परेचः पूविधौ ' इति स्थानिवद्भावात् 'यस्य च्यां च' इत्यनेनाऽसे प्राप्ते ईविधि प्रति स्थानिवत्वनिषेधान्न भवति । इवाण्याः ॥ १।१।१०॥ हृदपि सति । पञ्चभिगोणीभिः .

·हत्परिशिष्टम् । ३८५ . क्रीतः पञ्चगोणिः । आहिणो रादुबखावित्युषि, स्त्रीत्यरय पूर्वेणो प्राप्तः । तमपवाद्याननदादेश विधीयते । त्ययोश्च ॥ ५।१।१५७ ॥ एकार्थयोथुम्मदस्मदोस्त्व- मादेशौ भवतस्त्ये द्यौ च परतः । त्वदीयः । मदीयः । त्वत्पुत्रः । मत्पुत्रः । ननु 'त्वमावेके। ५ । १ । १५६ ।' इति पूर्ववचनेनैवं सिद्धमिति चेन्न, तवममादिविषयेपि प्रापणार्थत्वादानर्थक्याभावात् । चकारो मावध्यनुकर्षणार्थः । यद्यपि विभक्त्या उन्नहिरङ्ग इति कृत्स्नयोरप्राप्तेमविध्योरेव स्यातामादेशौ तथापि ' अन्तरङ्गानपि विधीबहिरङ्ग उब्बाधते' इति ज्ञापनार्थ चकारः । टिखादेविशेषविधयः-- वाश्मचर्मणां संकोचविकारकोशेषु ॥ ४।४।१३०॥ एमां भस्य टेः खं भवति हृति परतः संकोचविकारकोशेष्वर्थेषु यथाक्रमम् । शौवः संकोचः । शौवनो ऽन्यत्र । अश्मनो विकार आश्मः । आश्मनोन्यत्र । चार्मः कोशः । चार्मणोन्यत्र । तिष्यपुष्ययोर्भाणि ॥४।४। १३७ ॥ एतयोरुको यस्य खं भवति नक्षत्राणि परतः । तिप्येण युक्तः कालस्तै- पमहः । पौषमहः । माणि किम् ! तिप्यो देवतास्य तैप्यः । तिप्य- पुप्ययोः किम् ! सैद्धयमहः । औक्षम् ॥ ४ः१५४ ॥ प्रायानपत्येणीन इत्यनुवर्तते । अनपत्येणि सात औक्षमिति नित्यते । अन इति वक्ष्यमाणेन प्राप्तस्य खस्यापवादोयम् । उक्ष्ण इदमौक्षन् ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियाया प्रायोग्रहणेनेकेपि टिखं प्रतिषेध्यते । अथर्वाणमधीते आय- वणिकः । .. । न मादेरपत्येऽचर्मणः ॥ १।४।१५९॥ वर्मवर्जितस्य मका- रादेरनो यहिखादि प्राप्नोति तन्न भवत्यपत्यार्थेऽणि परतः । सुपा- म्नोपत्यं सौपामः । अत्र नोऽपुंसो हृतीति प्राप्तं टिखमपवाद्य अन इति निषेधे प्राप्ते वचनमिदम् । मादेः किम् ? सौधनः । अपत्ये किम् ? चर्मणा परिवृतो रथश्चार्मणः । 'परिवृतो रथ' इत्यण् । अवर्मणः किम् ! हैरण्यवर्मणः । प्रायग्रहणाद्धितनाम्मो विकल्पः । हितनाम्नोपत्य हैतनामो, हैतनाम्नः । वालोऽजाती ॥४।४।१६०॥ ब्राह्म इति निपात्यत्ते. ऽपत्यनातेरन्यत्र । ब्राझो गर्मः । ब्राह्ममत्रम् । जात्यपत्ये तु नेदं निपातनम् । ब्रह्मणोपत्यं ब्राह्मणो नातिः । प्रसज्यप्रतिषेधो- यम् । तेनापत्यनातेरन्यत्र जातादेव निपातनमिप्यते । ब्रह्मण इयं माझी औषधिः। कार्मः शीले ॥४।४।१६१॥ फर्मशीलः कामः । छादेर्णः । शीले किम ! नेह, पाग्युक्तं कर्म कार्मणम् । । 'तद्युक्ता- स्फर्मणोण' इत्युक्तोऽन् । णेप्यणकृतं भवतीति ज्ञाप्यतेऽनेन पचनेन । तेन पुराशीठा चीरी। दण्डिहस्तिनोः फे॥४।४ । १६२॥ यदुक्तं तन्न । महादेः फम् । दण्टिनेपित्यं दाण्टिनायनः । हस्तिनापनः । .

·हृत्परिशिष्टम् । ३८७ वासिजिम्हागिनोः फहे ॥४।४।१६३ ॥ अनयोः फे दे च टिखादि न भवति । वासिनोपत्यं वासिनायनिः । तिका- दित्वात् फिञ् । ब्रम्हाशिनेयः । शुभ्रादेरिति ढण् । नोऽप्त इति टिखे प्राप्ते वचनम् । हृत्यचामादेः॥५।२। ५॥ इत्युक्तमपत्याधिकारप्रारम्भे । तदपवाद्य, देविकाशिशपादीर्घसत्रश्रेयसामाः ||५।२।६॥ एषा- . मादरचो णिति हृति परे ऐप्प्रसङ्गे आ भवति । केवलानामेपामेत- दादीनां च विशेपणत्याद् ग्रहणम् । देविकायां भवं दापिकमुकम् । देविकाकूले भवा दाविकाकूलाः शालयः । शिशपाया विकारः शांशपं भस्म । शांशपास्थलम् दीर्घसत्रे भवं दार्पसत्रम् । श्रेयो- धिकृत्य कृतो ग्रन्यः श्रेयसि भवो वा श्रायसः स्याद्वादः । देवि. कादीनामेवादेरचः । नेह, सौदेविकाः। न ले ॥५१२१११॥ इति कर्मव्यतिहारः । नार्थे- णिति हृति परतो यत्प्राप्नोत्यैवादिकं तन्न भवति । व्याकोशी। अत्र 'कर्मन्यतिहारे नः ॥२।३ । ७६ ' इति कर्मन्यतिहारे भो वक्ष्यते । ततो 'मात् स्त्रियाम् । ४ । २ २२।' इति स्वार्थेऽण् । अत्र पदे वोरैयौवित्यौवि प्राप्तेऽनेन निषेधे आधच ऐप् । स्वागतादेः ॥५।२।१२॥ एभ्यः प्राप्त ऐयौवन भवति । स्वागतेन चरति स्वागतिकः । स्वध्वरस्यापत्यं स्वाध्यरिः । व्यावहारिकः । स्वापतेयम् । .

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां वा पदान्तस्य ॥५।२।१४॥ श्वादेरावत इत्युक्त प्राम्बहतीयेषु । पदशब्दान्तस्य श्वादेो प्राप्त औव्वा भवति ञ्णिति हति । द्वारादित्वादीव प्राप्त । श्वापदाना समूह श्वापद, शौवापदम् । इकारादौ तु पूर्वनिर्णयेन नित्य एव निषेधः । श्वापदेन चरति धापदिक.। योः।।५।२।१५॥ अवयवाहतोः॥५।२।१६॥ अवयववाचिन शब्दादुत्तरस्योंोरचामादरच ऐभवति णिति हति । पूर्वासु वर्षासु जात पूर्ववार्षिक । हृदर्थविवक्षायामत्र हृदयेति पस । कालाइमिति कालान्तादपि ठन्, मतो निद्विधाववयवादिति तदन्तविधेरुपसख्यानात् । अन्यथा सत्यविधौ न तदन्तविधि रिति न स्यात् । द्योरित्यधिकारोयम् । सुसभिद्राष्ट्रस्य ॥५।२।१७॥ घोरैप् । सुपाञ्चालक । प्रादिलक्षण पस । सर्वपाञ्चालक । पूर्वकालेति यस पाञ्चालक । विशेपण विशेप्येणेति पस ।। अत्र जाताथै ' राष्ट्रा- वध्योबहुत्वेऽदोरपि'इति वुन्, सुसर्वार्धदिक्छब्देम्यो जनपदस्येति तदन्तविधेरुपसरयानात् । एव सुमागधक । दिशोऽमद्राणाम् ॥ ५॥२॥ १८॥ दिक्शब्दादुत्तरस्य मद्र- वर्मितस्य राष्ट्रस्य द्योरेन्भवति । पूर्वमागधक | नेह, पौर्वमद्र । मद्रेभ्योऽण् । दिश किम् । पोर्वपञ्चाल । पाचौ ग्रामाणाम् ॥५॥२॥१९॥ दिश उत्तरेपा प्राचा देशे ग्रामाणा योरैभवति । पूर्वपुकामशम्या जात. पूर्वेपुकामशम । । अर्ध- ·"हत्पारीशष्टम् । । अण् । नेन्द्रस्येति प्रतिषेधाज्जायते-प्राक् पूर्वोत्तरपदयोरैबादिकार्य पश्चादेकादेशः। पोष्ठपदानां जाते ॥ ५॥२॥ २३ ॥ द्यो । प्रोष्ठपदा- भियुक्तः कालः प्रोछपदा । मायुक्तः कालः' इत्यण 'उसऽभेदे' इत्युस् । उसि युक्तवल्लिङ्गसंख्ये । प्रोष्ठपदासु जातः प्रोष्ठपादः । भेभ्यो बहुलमित्यण उपि प्राप्ते बहुलवचनान्न मकति । जाते किम् ? भवेर्थे प्रौष्ठपदो मेघः। हृत्सिन्धुभगे योः ॥५।२।२४ ।। हृदादिषु द्यप द्वयोः पूर्वोत्तरयोः पदयोरचामादेरच ऐब्भवति । सुहृदयस्येदं सौहार्दम् । माहासैन्धवः । कच्छादित्वादण् । सौभाग्यम् । अनुशतिकादेः ॥ ५।२।२५ ॥ द्वयोरै । अनुशतिक- स्येदमानुशातिकम् । ऐहलौकिकम् । प्रयोजनेर्थे वुञ् । प्राचा नगरे ॥ पारा२९ ॥ प्राचां देशे नगरे द्यौ द्वयोरै । सुहानगरे भवः सौहानागरः । वैराटनागरः । प्राचां किम् ? मालनगरः। जङ्गलधेनुवलजे ।।५।२।३०॥ नहलादिषु धुपु पूर्व- पदस्यैभवति । कौरुनगलः । वैश्वधेनवः । सौवर्णवलनः । वा घो।।५।२।३१॥ जद्गलादेरेव द्यौरव्वा मति । एवं प्रथमस्त्रे पूर्वपदस्येति लब्धम् | कौरुनाइला कौरुजङ्गलः । परिमाणस्थानतोर्यादा पूर्वस्य ।। ५.३२ ।। अर्धादुत्तरस्या- नकारस्य परिमाणस्य थोरैभवति, पूर्वपदस्य तु वा । अर्धद्रीणिकः । अत ·जैनेन्द्रप्रक्रियाया . पूर्वस्य तु वा, अर्धद्रौणिकः । अनतः किम् ? आर्द्धपस्थिकः । अर्धप्रस्थिकः । प्रवाहणस्य हे ढस्य ॥५॥२॥३३॥ प्रवाहणस्य ढे परतो थोरैभवति, पूर्वपदस्य तु वा, ढान्तस्य चैवऽन्यस्मिन्हति ञ्णिति । प्रावाहणेयः, प्रवाहणेयः । अपत्ये 'शुभ्रादेः' इति दण् । दान्तस्य, प्रवाहणेयस्यापत्यं प्रावाहणेयिः । प्रवाहणेयिः । वृद्धच. रणादिति बुभि च प्रवाहणेयस्येदं प्रावाहणेयकं, प्रवाहणेयकम् । नः शुचीवरक्षेत्रज्ञकुशलचपलनिपुणानाम् ॥ ५॥२॥ ३४ ॥ ननः परेषां शुच्यादीनां घोरैभवति पूर्वपदस्य तु वा । अशुचेरिदपऽशौचम् आशौचं वा। अनैश्चर्यमाऽऽनैश्वर्यम् । अचा- पलमाऽऽचापलम्,। इति हृत्परिशिष्टम् । इति जैनेन्द्रप्रक्रियायां पूर्वार्धः।

·। हत्प्रकरणम् । ૨૨૨ अथ हृत्मकरणम् । - समर्थात् प्रथमावा ॥ ३॥ १ ६७ ॥ किंवहित्यतः प्रा. गिदं पदत्रयमधिक्रियते । सामथ्यं च सुबन्तस्य । तेन सुवन्ता- त्योत्पत्तिः । समर्थः पदविधिरिति सामध्ये नैव सिद्धे पुनर्महणं कृत- वर्णानुपूर्वकात् पदात्त्यो यथा स्यादिति । प्राग् दोरण॥३॥११ ६८ ॥द्रो ( ३।३।११९) रित्यतः भाग्यर्थी वक्ष्यन्ते तेवण् भवतीत्यधिकारः । अश्वपत्यादेः ।। ५। १ । ६९ ॥ समर्थविभक्त्यन्तभ्योऽ- श्वपत्यादिभ्योऽण् भवति प्राग्दोरर्थेषु । पतिद्योरिति वक्ष्य- माणण्यस्यापवादः । अश्वपतेरपत्यादीति विग्रहेऽणि कृते,- हृत्यचामादेः ।। ३।२१५॥ अच इत्यनुवर्तते । ब्णिति हति परतोऽचामादेरच ऐल्भवति । इत्यैप् । यस्य ख्यां च । आश्वपतम् । गाजपतम् । अनेनैपा अन्त्यैप् उड्डै च बाध्यते । दित्यादित्यादित्यपतिद्योपः ॥३।१।७० ॥ दिति अदिति आदित्य पतिद्य इत्येतेभ्यः समर्थविभक्त्यन्तेभ्यो ण्यो भवति प्रारद्रोरथेषु । अणोपवादोयम् । दितेरसत्यादि दैत्यः । अदितेरा- दित्यस्य वापत्यादि आदित्यः । सैनापत्यः । यमाचेति वक्तव्यम् । १ हति-आनयति प्रात्पर्यादपिकमर्थमनिहत् । ति म्युत्पत्ति । हतो दिशा अर्या-तरवृत्तम स्वाधिकाश्च । पदयोर्थान्तर वृत्तयः, म-प्र-दादय. साभका स्थापि केचनाणादयोऽनेकोपयुज्यन्ते, इभादयतु कचिदेकत्रा एव । २ विशेभ्यविशेषगमावावगाहाशपस्थितिजनाले सामर्म्यम् । ३ तेन सौमिति इति सिद्धन । ।

·. जैनेन्द्रप्रक्रियायां याम्यः । पृथिव्या आऽऔ*। पार्थिवा, पार्थिवी । देवायत्रऽौ * । दैव्यं, दैवम् । बहिपष्टिखं यञ् च * । वाखम् । ईकण् च । बाहीकः । स्थाम्नोऽकारः * | अश्वत्थामः । लोग्नश्चापत्येषु बहुपु * । उडुलोमाः । शरलोमाः। बहुपु किम् ? औडुलोमिः।सर्वत्र गोरजादि- त्यप्रसङ्गे यः * । गन्यः । अजादिप्रसङ्गे इति किम् ! गोरूप्यम् । उत्सादेरन् ॥ ३ ॥ १ । ७१ ॥ अणस्तदपवादानां च बा- धकम् । उत्सस्यापत्यादि औत्सः ।। स्त्रीपुंसात् नुक् त्वात् ।। ३ । १ । ७२ ॥ ब्रह्मणस्त्व इत्यतः प्रागर्थेषु स्त्रीपुंशब्दाभ्यामनं भवति नुक् च । स्त्रीपु भवं, स्त्रीणां समूहः, स्त्रीभ्य आगतं, स्त्रीभ्यो हितं, स्त्रीणां भावो वा स्त्रैणम् । नोऽपुंसो हृतीति टिखप्रतिषेधः । पुंवद्यजातीयेति ज्ञापकाद्वतोऽर्थे नायं विधिः । स्त्रीवत् । पुंवत् । वृद्धेऽच्यनुप् । ३ । १ । ७३ ॥ यस्कादिभ्यो वृद्धे इत्या- दिना यस्य त्यस्य उव्वक्ष्यते तस्यानुन् भवति प्राग्द्रवीये अजादावुत्पत्स्यमाने (विवक्षिते ) । इति प्रतिषेधेपि, यस्य ज्या क्यच्च्यनाद्धृत्यापत्यस्य ॥ ४। ४ । १३९ ।। क्ये, वो, अनाकारादिहति च परे हलः परस्यापत्ययकारस्य खं भवति । इति यखम् । गर्गाणां छात्रा गार्गीयाः । अत्र योरिति बहुत्वे उप्प्राप्तः । आत्रेयीयाः । अत्र इतोऽनिज इति ढण् । तस्य भृग्व- त्रिकुत्सेत्युप्प्राप्त । युद्धे इति किम् । वादरमित्यत्र अवयवार्थे कृतस्याण उप्फले इत्युबेव यथा स्यात् । अचीति किम् ? गर्गरूपम् । चेत्यखे,- ·- , २३६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां- उपगोरपत्यमोपगवः । उक्कार्थत्वादपत्यशब्दस्य निवृत्तिः । सुपो धुमृदोरिति सुप उप । एवमाश्वपतः, दैत्यः, औत्सः, स्त्रैणः । तस्येदमित्यनेनैवापत्येपि सिद्धे बाधकवाधनार्थमिदम् । यथा भानो- रसत्यं भानवः । अत्र तस्येदमित्यस्य बाधकेन दोश्छ इत्यनेन प्राप्तश्छोऽपत्येऽर्थे निषिद्धः । वृत्तौ स्वभावत एवैकार्थाभावः । समर्थास्किम् ? धनं चैत्रस्यापत्यमुपगोः । प्रथमास्किम् ? अपत्यश- ब्दाचार्थे यथा मा भूत् । वाधिकारात्पक्षे वाक्यमपि । .

·. हत्मकरणेऽपत्याधिकार । २३७ अस्त्रीति किम् । गार्ग्यस्यापत्य स्त्री गार्गी एव ! तुशब्दो वृद्धसज्ञा- समावेशनिवृत्त्यर्थ । वृद्धसज्ञासमावेशे हि यूनि पैलादेरित्यादि- नो न स्यात् । किन्तु वृद्धेऽच्यनुधिति अनुव । द्वयचोण इति फिनि पीलाया वृद्धापत्य पेल , ततो यूनि तस्योपि पेल पिता पुत्रश्च। भ्रातरि च ज्यायसि ।।३।१।८२ ॥ ज्यायसि भातरि जीवति कनीयान् आता युवसज्ञो भवति, चतुर्थादिरेव । मृतेऽपि वश्ये यथा स्यादित्यारम्भ | ज्यायास्तु आता वृद्धसज्ञ एव । वान्यास्मन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥ ३।१। ८३ ॥ मातुरन्यस्मिन् स्थविरतरे सपिण्डे जीवति पौत्रादि चतु- र्थादिकमपत्य यजीवति तद्युवसज्ञ भवति । प्रकृत जीवतीति शत्रन्त स्थविरतरस्य विशेषणम् । इद तु मिडन्त सज्ञिनो विशे- पणम् । ज्यायसीति सिद्धे स्थविरतरग्रहण स्थानवयोभ्या ज्येष्ठस्य ग्रहणार्थम् । तेन भ्रातृव्ये वयोज्ये ठे कनीयान् पितृभ्यो न युवसज्ञ । पूजाकुत्सयोर्व्यत्ययः ।। ३ । १ । ८४ ॥ पूजाया गम्य- मानाया वृद्धोपि युवसज्ञ , कुत्साया च युवापि वृद्धो भवति वा । पूजाया, तत्र भवान् गाायण । गायों वा । कुत्साया, गार्ग्य- स्त्व जाल्म । गाायणो वा । अद्धाहादेरिञ् ॥३ । १ । ८५ ॥ अकारान्तान्मृदो बाहादिभ्यश्चानन्तरे वृद्धे युवसज्ञके चापत्ये इञ् भवत्यणोपवाद । आकम्पनि । अनकारान्तार्थ वाधकवाधनार्थ च बाहादिग्रहणम् । बाहवि । ख्याताख्यातयो ख्याते सप्रत्यय इति बाहादिषु येपा लौकिक गोत्रभाव प्रति प्रवर्तकत्वमस्ति तेभ्य एव । नेइ, बाहुर्नाम कश्चित्तस्यापत्य बाहव । आकृतिगणोयम् ।

·, २३६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां उपगोरपत्यमोपगवः । उक्तार्थवादपत्यशब्दस्य निवृत्तिः । सुपो धुमृदोरिति सुप उप् । एवमाश्वपतः, दैत्यः, औत्सः, स्त्रैणः । तस्येदमित्यनेनैवापत्येपि सिद्धे बाधकबाधनार्थमिदम् । यथा भानो- स्पत्यं भानवः । अत्र तस्येदमित्यस्य बाधकेन दोश्छ इत्यनेन प्राप्तश्छोऽपत्येऽर्थे निपिद्धः । वृत्तौ स्वभावत एवैकार्थीभावः । समर्थात्किम् ? धनं चैत्रस्यापत्यमुपगोः। प्रथमास्किम् ! अपत्यश- ब्दाचार्थे यथा मा भूत् । वाधिकारात्पले वाक्यमपि । पौत्रादि वृद्धम् ॥३।१।७८ ॥ प्रथमादित्यस्यार्थवशा- चान्तेन विपरिणामः । प्रथमस्य पौत्रादि यदपत्यं तद्वृद्धसंज्ञं भवति । पौत्रादिग्रहणमनन्तरापत्यस्य वृद्धसंज्ञाप्रतिषेधार्थम् । एकः ॥३।१ । ७९ ॥ वृद्धेऽपत्ये विवक्षिते एक एव त्यो भवति । स च परमप्रकृतेरेव । गर्गस्य वृद्धापत्यं गार्ग्यः । वक्ष्यतेऽत्र यन् । ततो यूनि ॥ ३ । १ । ८० ॥ वृद्धत्यान्ताङ्न्यपत्ये विव- क्षिते एक एव त्यो भवति । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः । यदपि व्यवहितेन जनितं तदपि सामान्येन प्रथमप्रकृतेरपत्यं भवति । यद्यपि सर्वेऽप्रेतना अपत्येन युज्यन्ते तथापि प्रथमा- दित्यनुवर्तनात्प्रथमप्रकृतेरेव त्यो भवति । एवं यून्यपि त्ये विवक्षिते एक एव त्यो भवति । स च वृद्धत्यान्तादेव ! इति नियम्यते । जीवति तु वंश्ये युवाऽस्त्री ॥ ३ । १ । ८१ ॥ वंश्ये पितादौ जीवति पौत्रादि यदपत्यं चतुर्थादिकं तद् युवसंज्ञं भवति । स्त्रियास्तु न युवसंज्ञा । गर्गस्य युवापत्यं गाायणः ।

·हृत्प्रकरणेऽपत्याधिकारः। २३७ अस्त्रीति किम् ! गार्ग्यस्यापत्य स्त्री गार्गी एव । तुशब्दो वृद्धसंज्ञा- समावेशनिवृत्त्यर्थः । वृद्धसंज्ञासमावेशे हि यूनि पैलादेरित्यादि- नोब् न स्यात् । किन्तु वृद्धेऽच्यनुधिति अनुवेव । द्वयचोण इति फिनि पीलाया वृद्धापत्य पैलः, ततो यूनि तस्योपि पेल: पिता पुत्रश्च। भ्रातरि च ज्यायसि ॥३।१।८२ ॥ ज्यायसि भ्रातरि जीवति कनीयान् आता युवसंज्ञो भवति, चतुर्थादिरेव । मृतेऽपि वंश्ये यथा स्यादित्यारम्भः । ज्यायांस्तु भ्राता वृद्धसंज्ञ एव । वान्यास्मिन् सपिण्डे स्थविरतरे जीवति ॥३।१। ८३ ॥ भ्रातुरन्यस्मिन् स्थविरतरे सपिण्डे जीवति पौत्रादि चतु- र्थादिकमपत्यं यजीवति तद्युवसंझं भवति । प्रकृतं जीवतीति शवन्तं स्थविरतरस्य विशेषणम् । इदं तु मिङन्तं संजिनो विशे- पणम् । ज्यायसीति सिद्धे स्थविरतरग्रहणं स्थानवयोभ्यां ज्येष्ठस्य प्रहणार्थम् । तेन भ्रातृव्ये वयोज्येष्ठे कनीयान् पितृव्यो न युवसंज्ञः। पूजाकुत्सयोर्व्यत्ययः ॥ ३ । १ । ८४ ॥ पूजायां गम्य- मानायां वृद्धोपि युवसंज्ञा, कुस्सायां च युवापि वृद्धो भवति वा । पूजायां, तत्र भवान् गाायणः । गाग्र्यो वा । कुत्सायां, गार्ग्य- स्त्वं जाल्म । गाायणो वा । अदाहादेरिञ् ॥३।१ । ८५॥ अकारान्तान्मृदो बाहादिभ्यश्चानन्तरे वृद्धे युवसंज्ञके चापत्ये इञ् भवत्यणोपवादः। आकम्पनि । अनकारान्तार्थ बाधकबाधनार्थं च बाहादिग्रहणम् । बाहविः । ख्याताख्यातयोः ख्याते संप्रत्यय इति बाहादिपु येषा लौकिक गोत्रभाव प्रति प्रवर्तकत्वमस्ति तेभ्य एव । नेह, बाहुर्नाम कश्चिचस्यापत्यं बाहवः । आकृविगणोयम् । ।

·२३८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां । सुधातुरकङ् च ॥ ३ । १। ८६॥ सुधातुरिन् तत्सन्नि- योगे अकङ् च भवति । सौधातकिः । व्यासवरूटनियादचण्डा- लबिम्बादीनामिति वक्तव्यमिति केचित्तन्न सम्यक्, अव्यविकन्या- येन कान्तेभ्य एवेत्रः सिद्धस्त्रात् । तेन वैयासकिः । अत्र हि, पदे य्वोरैयौत् ।। ५।२।८॥ पदे परतोऽचामादेरचः स्थाने कृतौ यौ यकारवकारौ तयोर्यथाक्रममैय् औवित्यादेशी भवत्तो हति णिति परतः । आद्यैपोऽपवादोयम् । इति यस्यैय् । एवं फार्मारकः। वृद्धे कुजादिभ्यो ऽफः ॥ ३ । ११८७ ॥ वृद्धत्ये,विव- क्षिते कुब्जादिभ्यो फो भवति । मातफादस्त्रियाम् ॥ ४ । २१२॥ वातविशेषवाचि- भ्यो ब्झान्तेभ्यश्च स्वार्थे ऽफो भवत्यस्त्रियाम् । नानाजातीया अनियतवृत्तय उत्सेधजीविनः संघा वाताः । कौआयन्यः । स्त्रियां कौञ्जायनी । वृद्धे किम् ? अनन्तरापत्ये अत इलेव यथा स्यात् । कुञ्जस्यानन्तरापत्यं कोम्ञिः। नहादेः फण् ॥ ३।१।८८ ॥ नडादिभ्यः फण् भवति । वृद्धेपत्ये एव । नाडायनः । अनन्तरस्तु नाडिः । सालकायनः सालदिः, पिता पुत्रश्चेति तु पैलादिषु पाठसामर्थ्यादिनपि भवति । हरिताद्यानः ॥३।११८९॥ विदाद्यन्तर्गणोयम् । हरि- तादिभ्योऽअन्तेभ्यः फण् भवति । इमोऽपवादः । हरितस्यापत्य युवा हारितायनः। वृद्धग्रहणमिह उत्तरत्र च सामर्थ्यादनो यनि- मोश्च विशेषणम् । वृद्धे योऽम् यभित्रौ च तदन्तेभ्यो वृद्धे एक एव इति नियमावून्ययम् । .

·हृत्मकरणेऽपत्याधिकारः। २३९ यमियोः ॥३।१।९०॥ वृद्धे यो यनिजौ तदन्तात् फण् भवति । गार्यायणः । दाक्षायणः । गार्या अपत्यमिति लिगविशिष्टस्य ग्रहगेपि परत्वाड्दण् । गार्गेयः । शरद्वच्छुनकदर्भागुवत्साग्रायणेषु ॥ ३ ॥ १।९१ ॥ शरद्वत्शुनकदर्भेभ्यो भृगुवत्सामाय गेष्वर्थेषु यथासंख्यं फण् भवति वृद्धे । शारद्वतायनो भार्गवश्चेत् । शारद्वतोन्यः । शौनकायनो वात्स्यश्चेत् । शौनकोन्यः । दार्भायण आपायणश्चेत् । दार्मि- रन्यः । आद्याभ्यां विदादित्वादनि प्राप्तेऽन्त्याच्चेनि, वचनम् । द्रोणपर्वतजीवन्ताद्वा ॥३।१।९२॥एभ्यो वृद्धे फण् वा । द्रौणायनः, द्रौणिः। पार्वतायनः, पार्वतिः । जैवन्तायनः, जवन्तिः । विदादिभ्योऽनृष्यानन्तर्येऽन् ।। ३ । ११ ९३ ॥ एभ्यो वृद्धेऽनृषीणामानन्तर्ये च अञ् भवति । विदस्य वृद्धापत्यं वैदः । अस्यर्षियाचित्वादनन्तरापत्ये इन् । वैदिः । बाहादित्वादिन् । अनुषिभ्यस्तु अनन्तरापत्ये एव । पौत्रः । दौहित्रः । ये तु ऋप्यपत्यानां नैरन्तर्ये प्रतिपेधमाचक्षते तेषां कौशिको विश्वामित्र इति न स्यात् । गर्गादेर्यन् ॥३३१०९४॥ गादिभ्यो वृद्धेऽपत्ये यञ् भवति । गर्गस्यापत्य पौत्रादि गार्यः । वाजादसे (ग.)। नेह, सौवाजिः । मधुवन्नोर्ब्राह्मणकौशिकयोः ॥ ३॥ १ ॥ ९५ ॥ आभ्यां वृद्धे यञ् भवति यथासंख्य ब्राह्मणे कौशिके चाभिधेये | माधव्यो ब्रामणश्चेत् । माधवोऽन्यः । बाभ्रव्यः कौशिकवेत । बाभ्रवोऽ- न्यः । वोर्गर्गादित्वात्सिद्धेपि नियमार्थमिदम् । गर्गादिषु पाठस्तु ·. २४० जैनेन्द्रप्रक्रियायां लोहितादिकार्यार्थः । बाभ्रव्यायणी। गणेपि कौशिकमहणे सति सिढे इह करण वृद्धार्थम् । ननु गणेपि वृद्धे यञ् विहितः तहींद ज्ञापक-गणपाठे कचिदनन्तरापत्यपि यञ् भवतीति । तेन जाम- दग्न्यो रामः । पाराशर्यों व्यासः । कपिवोधादागिरसे ॥ ३ ॥ १।९६ ॥ आभ्यामाहिरसेs. पत्यविशेषे एव वृद्धे यञ् भवति.। काप्य आशिरसश्चेत् । अन्यत्र 'इतोऽनित्र' इति दणि, कापेयः । चौध्य आशिर- सचेत् । बोधिरन्यः । अस्यापि गर्गादिपाठसिद्धे नियमार्थ वचनम् । गर्गादिपाठफल लोहितादिकार्यम् । काप्यायनी । मधु- बोधयोस्तुभयम् । माधवी । माधव्यायनी । बौधी । बौध्यायनी । वतण्डात् ॥ ३।१।१७ ॥ आग्निरसे एव । वृद्धे एव । वातब्य । अनाजिरसे शिवादिषु पाठादण्। वातण्ड । गर्गादि- पाठायजि वातण्ड्यः । स्त्रियामप्॥३।११९८॥ वतण्डशब्दादागिरसे विहितस्य त्य- स्यो भवति स्त्रियाम् । वतण्डस्यापत्य वृद्धा स्त्री वतण्डी। यन उपि 'जातेरयोछ' इति डो। अनादिरसे तु, वातण्डी वातण्च्यायनी च । अश्यादेः फम् ॥ ३१ ॥ ९९ ॥ अधादिभ्यो पद्धे फञ् भवति । आधायनः । ये लव वृद्धान्तास्तेभ्यः सामर्थ्याचून्येव । भर्गात् वैगनं ॥ ३ ॥ १।१००॥भर्गादृद्ध फञ् भवति गर्ने । भाईयणगर्तव्धेत् । भामिरन्य । निवादिभ्योऽण् ॥३।१।१०१ ।। वृद्धे इति निवृत्तम् । इस उच्च सामान्यपत्ये त्यविधानम् । गनाशब्दानदीलक्षणस्याणो ·हृत्प्रकरणेऽपत्याधिकारः। -२४१ द्वयचः इति ढण् वाधकः । तमपि बाधित्वा द्वयचो नद्या इति गणसूत्रेणाण प्राप्तः । अस्य तिकादिप्वपि पाठात् फिन् च प्राप्तः, शुभ्रादिपु पाठाइदण् च । तेन त्रैरूप्यम्। गाङ्गः, गाडायनिः, माझेयः। विपाशशब्दादपि नदीमानुपीत्यणो 'यच:' इति ढण् वाधकः । तस्यापि द्वयचो नद्या इत्यण् बाधकः । कुञादित्वात् श्च । ततः स्वार्थे ज्यश्च । वैपायो, वैपाशायन्यः। नदीमानुपीभ्योऽदुभ्यस्तदाख्याभ्यः ॥ ३॥१४१०२ ॥ नदीमानुषीवाचिप्रकृतिभ्योऽदुसंज्ञाभ्यस्तदाख्याभ्योऽण् भवति । ढणोपवादः । यमुनाया अपत्यं यामुनः । स्वयंप्रभाया अपत्यं स्वा- यंप्रमः । नदीमानुपीभ्यः किम् ? सौपणेयः । वैनतेयः। अदु- भ्यः किम् ? वायुवेगेयः । तदाख्याभ्यः किम् ! शौभनेयः । पुरस्तादपवादत्वादस्यैवानन्तराणो बाधकोयं न क्षुद्राभ्यो वेति दणः। तेन पौलिकेरः । कुष्यऽन्धकवृष्णेः॥३।१।१०३ ।। कुर्वृप्यन्धकवू- प्णिवाचिभ्यो मृगयोपत्येऽण् भवति । इञोपवादः । कुरुभ्यः- नाकुलः । दौर्योधनः । ऋषयो ग्राम्या मठपतयो वसिष्ठादयः । तेभ्यः-वासिष्ठः । वैश्वामित्रः । अन्धकेभ्यः-श्वाफल्कः। श्वैत्रकः। वृष्णिभ्यः- वासुदेवः । आनिरुद्धः । आत्रेये तु परत्वाड् दण् । विष्वक्सेनादिपु तु परत्वात्सेनान्तलक्षणो ण्य इञ् च भवति । मातुरुत् संख्यासंभद्रादेः ॥३।१ । १०४ ।। संख्या- संभद्रादेर्मातृशब्दस्योकारान्तादेशो भवत्यण् च । त्रयाणां मातृणा- मपत्यं त्रैमातुरो भरतः । पाण्मातुरः कुमारः । सामातुरः । मा- ·२४२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां। द्रमातुरः। जननीपर्यायस्यैव ग्रहणम् । संख्यादेः किम् ! सौमात्रः। शुभ्रादिपाठाणि, वैमात्रेयः । कन्यायाः कनीन च ॥३।१।१०५॥ कन्यायाः कनीना- देशो भवत्यण च ढणोपवादः । कानीनो व्यास. कर्णश्च । विकर्णशुङ्गच्छगलाद्वत्सभरद्वाजात्रिषु ॥३।१।१०६॥ विकर्णशुङ्गच्छगलेभ्योण मवति यथासंख्य वात्स्ये भारद्वाजे आ- ये चापत्यविशेषे । वत्सादयः शब्दा उपचारादिह वृद्धत्यान्ता गृह्यन्ते । वैकर्णो वात्स्यश्चेत् । वैकणिरन्यः । काश्यपे तु वैक- यः । शौझो भारद्वाजश्चेत् । शौझिरन्यः । लिङ्गविशिष्ट परिभा- पया शुङ्गाया अपि शौङ्गः । शौङ्गेयोन्य. । छागल आत्रेयश्चेत् । छागलिरन्यः । पीलाया वा ॥३।१।१०७॥ अपत्येऽण् वा । पैलः। पक्षे यच इति दणि, ढण् च मण्डूकात् ।। ३ । १ । १०८ ॥ चादण् च वा । पसे इन् । माण्डूकेय , माण्डूक', माण्डूकिः । स्त्रिया मा. ण्डूकेयी । अणन्तस्य तु कौरव्यासुरिमाण्डुकादिति फटि माण्डू- फायनी। स्त्रीभ्यो ढण् ॥ ३।१ । १०९ ॥ स्त्रियामित्येवं विहित- त्यान्तेभ्यो दण् भवति । सौपर्णेयः । नियामित्येवविहितेति किम् ! दादोपत्य दारदः । मण्डूकप्लुत्या पीलाया वेत्यतो व्यवस्थितविभाषानुवर्तनात् जुधकोकिलान्यामण् । कोचः । कोफिलः । नादादिवचनानि वाधकान्यस्य । पेलेय.।

·इत्प्रकरणेऽपत्याधिकारः। २४३ यचः ।। ३ । १ । ११० ॥ स्त्रीत्यान्ताद् द्वयचो दण् । मानुषीलक्षणस्याणोपवादः । दात्तेयः । गौधेयः । इतोनिगः ॥३।१ । १११ ॥ स्त्रीभ्य इति निवृत्तम् । अनिनन्तादिकारान्ताद् द्वयचो मृदो दण् भवति । नाभेयः आत्रेयः। निनः किम् ! दाक्षायणः । द्वयचः किम् ? मारीचः। शुभ्रादेः॥३।१।११२ ॥ एभ्यो दण् भवति । इना- दीनामपवादः । शुभ्रस्यापत्य शोभ्रेयः । आकृतिगणोयम् । तेन गाङ्गेय इत्यादिसिद्धिः। विकर्णकुपीतकात् काश्यपे ॥३।१।११३ ॥ वि- कर्णकुपीतकशब्दाभ्या दण् भवति काश्ययेपत्यविशेपे । वैकर्णेय. काश्यपश्चेद्वैकणिरन्य. ! एव कौपीतकेय. । कोपीतकिरन्यः । भ्रुवो बुक् ॥ ३ । १ । ११४ ॥ भ्रूशब्दादपत्ये ढण् वुगा- गमश्च । भोवेय.। कल्याण्यादीनामिनड् ॥ ३ । १ । ११५ ॥ दण् भव- त्येपामिनडादेशश्च । कल्याण्या अपत्यं काल्याणिनेयः । सौभा- गिनेयः | बान्धकिनेय.। कुलटाया वा ॥ ३ । १ । ११६ ॥ इनङ् विभाष्यते । ढण तु स्त्रीत्वादेव सिद्ध । कौलटिनेय , कौलटेय । अनियत- पुस्कत्वाविवक्षाया परत्वात् क्षुद्राभ्य इति दणि कौलटर. । चटकाण्णैः ॥३।१ । ११७ ॥ लिङ्गविशिष्टत्वाचट- काया अपि । चटकस्य चटकाया वापत्य चाटकर । स्त्रियामपत्ये उब् वक्तव्य */ चटकस्य चटकाया वापत्य स्त्री चटका। हृदुप्यु- बिति स्त्रीत्योपि पुनद्या ।

·" । २४४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां गोधाया णारः ॥३।१।११८ ॥ गौधारः । दण् ॥ ३ ॥ १। ११९ ॥ गोधाशब्दात् द्दण् च भवति । गौधेरः। शुभ्रादित्वात् ढण् च । गौधेयः । रणा सिद्धे णार- विधानमन्येभ्योपि यथा स्यात् । पण्डस्यापत्यं पाण्डारः । क्षुद्राभ्यो वा ॥३॥ १ । १२० ॥ अनियतपुंस्का अङ्ग- हीना वा क्षुद्राः। क्षुद्रावाचिप्रकृतिभ्यः त्रीलिङ्गाभ्यो वा दण् भवति । नट्याः, नाटेरो, नाटेयः । काणेरः, काणेयः । मध्ये. पवादत्वात् पूर्वस्य नदीमानुपीलक्षणत्याणो बाधकः । वसुश्छणुः ॥३।१ । १२१ ।। अकारान्तपूर्वान्तादस्मा- च्छण् भवति । अगोपवादः । मातृष्वतीयः । कृतपत्वग्रहणं किम् ? प्रातृस्वनः । उरिति किम् ? मातुःप्वस्त्रः । ढणि खम् ॥ ३ । १ । १२२ ॥ अवर्णपूर्वस्य प्वसुः खं भवति ढाणि । अत एव ढण् निपात्यते । मातृप्वसेयः । चतुप्पाइयो दम् ॥ ३ ॥ १।१२३ ॥ चतुष्पाजातिवा- चिभ्यः स्त्रीलिजाभ्यो ढन् भवति । अगादीनामपवादः । खम् ॥ ४ ॥ ४॥ १३३ ॥ उवर्णान्तस्य भस्य खं भवति दे। कामण्डलेयः । स परत्वादियुवा बाधते, पृष्टयादे ॥ ३ ॥ १ ॥ १२४ ।। गृष्टयादिभ्यो ढञ् भवति । अणादीनामपवाद । गाप्टेयः । चतुष्पाद्वचनोयं गृष्टयादिः । मिनयुशवादप्यणं चाधित्वा ढनि, केरुयमित्रयुमलयानां यादेरिय् ॥ ५।२।७॥ एपा यादेरियादेशो भवति हति मिति परतः । इति इयादेचे प्राप्ते, दे ·हृत्पकरणेऽपत्याधिकारः। २४५ भ्राणहत्यधचत्यसारवक्ष्वाकमैत्रेयाहिरण्मयानि ॥४॥४॥ १६४॥ ऐते निपात्यन्ते । अतो युखम् । मैत्रेयः। बहुत्वे तु, त्यस्य खं वक्ष्यते । मित्रयवः । क्षत्राद् घः ॥३।१।१२५ ॥ अपत्ये । क्षत्रस्यापत्य क्षत्रियः । जातावेव | अन्यत्र क्षात्रिः । राजश्वशुराधः ॥३।१ । १२६॥ । इति ये, नोपुंस इति टिखे प्राप्ते, येऽडौं ॥४। ४ । १५७ ॥ अनःखं न भवति यादौ हृति, नतु डौ । राजन्यः । श्वशुर्यः । अयमपि जाती । अन्यत्राणि, अनः ||४|४|१५६ ।। अनः खं न भवत्याणि । राजनः । कुलाड्ढकन् च ।। ३।१ । १२७ ॥ कुलशब्दादपत्ये ढकञ् भवति यश्च । कौलेयकः, कुल्यः । तदन्तादपि । वाहु- कुलेयक', बहुकुल्यः । खः ॥३।१।१२८॥ कुलशब्दात् खश्च भवति । कुलीनः । सादेः॥३। १ । १२९ ॥ आदिसहितात्कुलादपि खो भवति । आद्यकुलीनः। महतोऽखी ॥३।१ । १३० ॥ महत्पूर्वात्कुलादम्- खनौ भवतः । माहाकुलः, माहाकुलीनः । केचित्खमपीच्छ- न्ति । महाकुलीनः । आत्वविषये एव । तेन महता कुलमित्य. स्यापत्येर्थे, महत्कुलीन इत्येव । दुसो ढण् ॥ ३१॥ १३१ ।। दु.पूर्वात्कुलाद् ढण् भवति । दुप्कुलस्यापत्य दौप्कुलेय. । केचित् खमप्यनुवर्तयन्ति । दुष्कुलीनः। स्वसुश्छः ॥ ३।१।१३२ ॥ अणोपवादः । स्वसीयः । , ·। २४६ जैनेन्द्रप्रक्रियायां । भ्रातुयश्च ॥ ३ । १ । १३३ ॥चाच्छः । अणोपवादः। धातुरपत्य भ्रातृयो, भ्रात्रीयः । अस्य सपत्नरूपार्थस्तूपचा- रात् । एकद्रव्याभिलापश्चोपचारनिमित्तम् । सपत्नीव सपत्नः । पृपोदरादित्वादकारो निपातितः । रेवत्यादेष्ठण ॥३।१ । १३४ ॥ तस्येकः ॥५॥२॥५२॥ वृद्धस्त्रियाः क्षेपे णश्च ॥३।१।१३५ ।। वृद्धस्त्रीवाच- काच्छब्दादपत्ये णो भवति ठण् च क्षेपे गम्यमाने । गार्या अपत्य युवा गार्गो गार्गिको वा जाल्मः । एवं ग्लुचुकायिन्या अपत्यं ग्लौ. चुकायनो, ग्लोचुकायनिको वा जाल्मः ।क्षेपोत्र प्रतिषिद्धाचरणत्वेन पितुरज्ञात वाद्वा गम्यते । स्त्रियाः किम् ! औपगविः । क्षेप किम् ? गार्गेयः । दोठण सौवीरेपु मायः ।। ३ । १। १३६ ॥ सौवीरेषु यद्वृद्धवाचि तस्माद्युवापत्ये पायष्ठण भवति क्षेपे। चेति सिद्धे प्रायो- ग्रहण परिगणनार्यम् । भागपूर्वपदो विचिद्वितीयस्तार्णविन्दवः । तृतीय आफशायेयो वृद्धाहण् बहुल ततः । भागवितेरपत्य युवा भागरितिकः, भागवित्तायनः । तार्णविन्दविकः, तार्ण- विन्दविः । अफशाय. शुभ्रादिपु । तत आफशायेयस्यापत्य- माफशाययिक. । अफशायेपि दुग्रहण स्त्रीनिवृत्त्यर्थम् । क्षेपे एव । नेह, भागविचायनो माणवक । फेछ च ।। ३ । १ । १३७ ॥ फिनन्तात्सौवीरवृद्धादपत्ये छो भवति ठण् च क्षेपे । यामुन्दायनीयो, यामुन्दायनिकः । प्रायमहणावणापि । उस्य भिण्यराजा यून्युपणियोरित्युप् ।

·हृत्प्रकरणेऽत्याधिकारः। २४७ यामुन्दायनिर्जारमः । सुयाम्नः सौयामायनिः । तस्य युवापत्यं सौयामायनीयः, सोयामायानिकः । अणि सोयामायनिः । वृपस्य वार्ष्यायणिः । तस्यापत्यं वाायणीयः । वार्ष्यायणिकः । अणि वार्ष्यायणिः । क्षेपे एव । सौवीरप्वेव । तैकायनेरपत्यं युवा, अणि तस्य चोपि तैकायनिर्जाल्मः । यमुन्दश्च सुयामा च वृपश्चापि फिजः स्मृताः । सौवीरेषु च कुत्सायां द्वौ योगी शब्दवित् स्मरेत् । । फाण्टाहृतेर्णः ।। ३ । १ । १३८ ॥ क्षेपे इति निवृत्तम् । सौवीरेष्वस्माधुवापत्ये णो भवति । जिण्यराजादित्यत्राणिोरु- प्यब्राह्मणगोत्रमानायुवत्यस्योपसंख्यानमित्युम् मा भूदिति णि. स्करणम् । फाण्टाहृतः । फिञप्यत्र भवतीति वक्तव्यम् */ फाण्टा- हृतायनिः। सौवीरेप्वित्येव । फाण्टाहृतायनः । सौवीरेषु मिम. तादपि फिनौ वक्तव्यौ । मैमतः, मैमतायनिः । सौवीरेषु किम् ? नेह, मैमतिः। कुर्यादयः ॥३।१ । १३९ ॥ सौवीरेग्विति निवृत्तम् । कुर्वादिभ्योऽपत्ये ण्यो भवति । कौरव्याः । सम्राजः क्षत्रिये (ग.)। साम्राज्यः । साम्राजोन्यः । ऐन्द्रजाल्यादिभ्यो यूनि (ग.)। सेनान्तलक्षणकारिभ्य इञ्च ॥३।१।१४० ॥ कारिः कारुवाची । सेनान्तालक्षणशब्दात् कारिवाचिभ्यश्चापत्ये इञ् भवति ण्यश्च । भैमसेन्यो, भैमसेनिः । लाक्षण्यः, लाक्षणिः । कारिभ्यः-कौम्भकार्यः कौम्भकारिः । तान्तुवाय्यः, तान्तु- वायिः । तक्ष्णात्तु शिवादित्वादण् । स इनो बाधको न तु ·- २४८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां ण्यस्य । तेन द्वैरूप्यम् । ताक्ष्णः, ताक्षण्यः । नापितात्तु वाऽ- वृद्धादिति परत्वात्किञ् वक्ष्यतेऽने । नापितायनिः, नापित्यः । तिकादेः फिञ् ॥ ३ । १ । १४१ ॥ तिकादिभ्योपत्ये फिञ् भवति । तिकस्यापत्यं तैकायनिः । कौशल्येभ्यः ।। ३ । १ । १४२ ॥ फिन् । बहुवचनेन कारच्छागवृपा गृहान्ते । मूलप्रकृतिभ्य एवं फिन् । किन्तु विकृतनिर्देशाधुट् निपात्यते । कोशलस्यापत्य कौशल्यायनिः । कर्मारस्य कार्मार्यायणिः । छागायनिः। करिशब्दात्कारित्वाणू ज्योपि। द्वयचोऽणः ॥ ३॥ १ । १४३ ॥ अण्णन्ताद् द्वयचोपत्ये फिन् भवति । इनोपवादः । कर्तुरपत्यं कार्बः । तस्यापत्यं का. यागिः । पोत्रायणिः । यचः किम् ! औपगविः । अणः किम् ! दाक्षिः। वाटद्धादोः ॥३।१ । १४४ ॥ पात्राद्यपत्यं वृद्धम् । अवृद्धं यदु तस्मादपत्ये वा फिन् भवति । वायुरथायनिः, वायुरथिः । अवृद्धारिकम् ! आकम्पनायनः । दोः किम् ? आश्वनीविः । वाकिनादेः कुक् ॥३11 । १४५ ॥ याकिनादिम्योपत्ये घा फिन् भवति, फिञ्पक्षे कुगागमश्च । वाकिनस्यापत्यं वाकिन- कायनिः, वाशिनिः । यदिहायुद्धं दुसंझं तस्य कुगर्थ वचनम- न्यस्य तूभयार्थम् । पुयान्ताद्वा ॥३।१।१ १४६ ।। पुत्रान्ताइसंज्ञ- फादा कुम् भवति फिमि । फिन् तु मागेव सिद्धः सोपि वेति .

·, हुपकरणेऽपत्याधिकार । २४९ त्रैरुप्यम् । वासवदत्तापुत्रस्यापत्य वासवदत्तापुत्रकायाणि । वास- वदनापुत्रायणिः । वासवदचापुत्रि । फिरदोः ॥३।१।१४७ ॥ अदोमदोपत्ये वा फिर्भ- यति । त्रिपृष्टायनि , त्रैपृष्टि । व्यवस्थितविभाषामहणावेह भवति । दाक्षि । अदो किम् ' रामदत्तिः । मनोर्जातो पुक्चाऽज्यौ ॥३।१।१४८ ॥ मनुशब्दा- दयौ त्यो भवत पुगागमश्च, समुदायेन जातो गम्यमानायाम् । मानुप , मनुष्य । व्युत्पचिमात्रमत्र क्रियते परमार्थतस्तु रूढो। अत एव वहुपुम्न भवति । मानुषा । जाता किम् ? अपत्यमात्रेऽण् । लोहितादिपाठापौत्रादौ यञ् च । मानव्य । माणवे तु माणवचरकात्खअिति निपातनादण् णत्व च सिद्धम् । द्विः ॥ ३ । १ । १४९ ॥ यानित आ पादपरिसमाप्तेस्त्या- न्वक्ष्यति ते द्रिसज्ञा स्यु । राष्ट्रशब्दादाज्ञोऽब् ॥३।१। १५० ॥ क्षत्रियवाचिनो जनपदशब्दादपत्येऽञ् भवति । स्वभावत पञ्चालादिशब्दै राष्ट्र राजा चाभिधीयते । पञ्चालाना निवासो जनपद इत्यत्रो जनपदे उसित्युसि वा राजाभिधीयते । पश्चालानामपत्य पाञ्चाल । एव पौरव । ऐक्ष्वाक । श्रोणहत्येति उख चात्र निपात्यते । राष्ट्रश. ब्दात् किम् ? श्रीविजयस्य विजयि । राज्ञ किम् ? पञ्चाल- नाम्नो ब्राह्मणस्यापत्य पाञ्चालि । देवहुपु तेनैवास्त्रियाम् ।। १ । ४ । १३३ ॥ पश्चाला । साल्वेयगान्धारिभ्याम् ।। ३।१।१५१ ॥ सस्वा नाम ·२५० जैनेन्द्रप्राक्रियायां क्षत्रियाः। ततो यच इति दणि सारवेयः। आभ्यां राजशब्दा. भ्यामऽन् । साल्वेयः । गान्धारः । बहुपूपि, गान्धारयः । द्वयमगधकालकसूरमसादण् ।। ३ । १। १५२ ॥ एभ्यो राजवाचिभ्योऽण् भवति। अनोपवादः । आङ्गः। मागध । कालिङ्गः । सौरमसः । आज सति द्वयचोऽण इति फिञ् न स्यात् । ननु सर्वस्यैव युक्त्यस्या देहत्तरस्योधिप्यते, इति चेन्न, राजसमानशब्दादाष्ट्रात्तस्य राजन्यपत्यवदिति फिजा, विशेष- सिद्धेः । अङ्गानां राजा आङ्गः । तस्यापत्यमाझायनिः । युवत्यस्याभावान्न फिन उप । अपि चानि सति संघाद्यर्थविवक्षा- यामण प्रसज्येत । अणि तु वृद्धचरणादिति वुन् भवति । आङ्गकः। द्वित्कुरुनाद्यजादकोसलाञ्झ्यः ॥३। १ । १५३ ।। एभ्यो ग्यो भवत्यञोपवादः । दोः-आम्बष्ठस्य आम्बष्ठयः । यच्कलक्षणोप्येतेन परत्वाहाध्यते । दावस्य दार्यः । इकारा- न्तात्-कौन्त्यः । कुरोः-कौरव्यः । नादेः-निचकस्य नैचक्यः । अजादस्य आजाद्यः । कोसलस्य कौसल्यः । साल्वावयवमत्यग्रथकलकूटाश्मकादिन् ॥३११।१५४॥ सत्वा नाम क्षत्रियाः । तस्यापत्यं द्वयच इति ढणि, साल्वेयः । तस्योसि कृते अण् निपातनात् । साल्वः क्षत्रियः । तस्य निवासो जनपदोपि सात्वः । उदुम्बरास्तिलखला मद्रकारा युगत्वराः । कलिङ्गा भुसारदण्डाः साल्वावयवसंचिताः ॥ एभ्यो राजवा- चिभ्यः, प्रत्यप्रथादिभ्यश्चेञ् भवति । अभोपवादः । औदुम्परिः । तैलखलिः । प्रात्यग्रथिः । कालकूटिः । आश्मकिः । सर्वत्र बहुपूप् । पाण्डोर्यण ॥३।१।१५५॥ पाण्डोरपत्यं पाण्ड्यः । - ·हप्रकरणेऽपत्याधिकार । २५१ अ णकारो ब्णि सुदरक्तविकारे पुवदायप्रतिषेधार्थ । पाण्च्या भार्य । इह येन जनपदेन समानशब्दो राना तस्य स्वामी यदि विवक्षितस्तदाय विधि । अन्यत्र तूरसर्ग एव । तेन असिद्धितीयो न ससार पाण्डवमिति, पाण्डवा यस्य दासा इति च सिद्धम् । इह प्रकरणे राजसमानशब्दाद्राष्ट्राचस्य राजन्यपत्यवदिति वक्त व्यम् । पञ्चालाना राजा पाचाल । एव साल्नेय । आङ्ग । आम्बष्ठय । अस्मादपत्यविवक्षाया वाऽवृद्धाहोरिति फिन् । पाञ्चालायनि । उप चोलादेः ॥३।१।१५६ ॥ चोलादे परयोरणि- जोरुब् भवति । चोलस्यापत्य चोल । एव केरल । शक । यवन । आदिशब्दोत्र प्रकारवाची । तेन राजन्यपि । चोलाना राजा चोल । कुन्त्यवन्तिकुरुभ्यः स्त्रियाम् ॥ ३॥ १।१५७॥ एभ्यो देम्त्यस्यो भवति स्त्रियामभिधेयायाम् । कुन्ती । अबन्नी । कुरू । स्त्रिया किम् ' कौन्त्य । अतोऽप्राच्यभर्गादे ॥ ३ । १ । १५८ ।। प्राच्यान् भर्गा दींश्च वयित्वा अतस्त्यस्यो भवति स्त्रियामभिधेयायाम् । साम दिगोरेवोप् । शूरसेनी । मद्री । कुन्त्यादिभ्य उबचन तद न्तविधिरन नेति ज्ञापकम् । अप्राच्यभर्गादेरिति किम् ? प्राच्या ये राष्ट्राभिधानास्तेभ्य उप प्रतिपिध्यते । पाचाली । वैदेही । आङ्गी। यौधी । भर्गादेरमाच्यार्थ उप्प्रतिषेध । भार्गी । इत्यपत्याधिकार ॥ १ अपाद्यर्थेषु उबादिविशेषावधिह त वक्ष्यत ।

·२५२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां अथ हृति रक्त्ताद्यर्थकाः। तेन रक्तं रागात् ।।३।२।१॥ रज्यतेऽनेनेति रागः कुसुम्भाविद्रव्यम् । मासमर्थाद्वागविशेषवाचिनो मृदो रक्तमित्य- स्मिन्नर्थे यथाविहितं त्यो भवति । कपायेण रक्त वस्त्र कापायम्। हारिद्रम् । रागात्किम् ? देवदत्तेन रक्त वस्त्रम् । नीलपीतादको ॥ ३ ॥ २ ॥२॥ भान्ताभ्यामाभ्या रक्त- मित्यर्थे यथासख्यमको भवतः । नीलेन नील्या वा रक्त नीलम् । पीतकम् । लाक्षारोचनाशकलकर्दमाहण् ॥३।२।३॥अणोप- वादष्ठण । लाक्षिकम् । रोचनिकम् । शाकलिकम् । कार्दमिकम् । शकलकर्दमाभ्यामणपीप्यते । शाकलम् । कार्दमम् । भायुक्तः कालः ॥ ३ १२१ ४ ॥ भविशेषवाचिनो भा समायुक्त इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहित त्यो भवति, योसौ युक्त कालश्चेत्स. । पुप्येण युक्त पौपमहः । तिष्यपुष्ययोर्भाणीति यखम् । माधमह । माघी रात्रि । भात् किम् ? चन्द्रमसा युक्त काल ! काल किम् ? पुष्येण युक्तश्चन्द्र । उसऽभेदे ॥३।२ । ५ ॥ पूर्वेण विहितस्योस् भवति, चन्द्रेण युक्तस्य कालस्य रात्र्यादिविशेषो नाभिधीयेत चेत् । अद्य कृतिका । युक्तचदुसीति लिङ्गसख्ये पूर्ववत् । नेह, पोपी रात्रिः। प्रसज्यग्रहणादिहाप्युस् न भवति । पोप अहोरात्र । कथ तर्हि अद्य रात्री पुष्य इति । पूर्वमष्टप्रहरात्मकस्य समुदायस्याभेदे उस विधाय पश्चाद्रानिशब्दप्रयोगे भेदासत्त्वात् ।

·हृति रक्ताद्यर्थकाः। २५३ सौ श्रवणाश्वत्थाभ्याम् ॥ ३ ॥ २॥ ६॥ भेदेपि उस्- विधानार्थ आरम्भः । श्रवणा रात्रि. । अश्वत्थो मुहूर्तः । फाल्गु- नीश्रवणेति वचनान्नेह, युक्तवदुसीति । खौ किम् ! श्रावणी रात्रि। द्वन्द्वाच्छः ॥ ३ ॥२॥७॥ मद्वन्द्वाद्भासमायुक्त काल इत्यस्मिन्नर्थे छो भवति भेदेऽभेदे वा । अणोपवादः । राधानुरा. धीयमय । राधानुराधीया रात्रिः। परितो रथः ॥ ३ ॥ २ ॥ ८ ॥ तेन परिवृत इत्यस्मिन्नर्थे यथाविहित त्यो भवति रथश्चेत्तदर्थः । वस्त्रेण परिवृतो वास्त्रो रथः । चार्मणः । अन इति टिखाभाव । रथ. किम् ? वस्त्रेण परिवृता शय्या। समन्तादृत. परिवृत इत्यर्थाश्रयणात् छात्रैः परिवृतो रथः इत्यत्रापि न भवति । पाण्डुकम्बली स्थ. इत्यत्र त्वनभिधा. नादण् न । किंतु मत्वर्थाय इन् । तीयान्तात्स्वार्थे वा ईकण वक्तव्यः। द्वैतीयीक । तार्तीयीकः । तृतीयः। विद्याया अभिधाने नेप्यते । द्वितीया विद्या । न विद्यते पूर्वः पतिर्यस्याः सा अपूर्वा कुमारी । तामुपपन कौमार पतिरित्यत्र तत्र भव' इत्यनेनाण् कार्यः । पुयोगात् ङीत्ये कौमारी। तत्रोदृतममत्रेभ्यः ॥ ३ । २।९॥ भुक्तावशिष्टभुट्ट- तमिति केचित् । तन्न, उद्धरणपूर्वकनिधानेऽन्यत्रापि प्रयोग- दर्शनात् । तत एव ईप् । अमत्रवाचिनो मृद उद्धृतमित्यर्थे यथाविहित त्यो भवति । शरावेषु उद्धृत शाराव ओदन । स्थाण्डिलः ॥३।२।१० ॥ स्थण्डिलशब्दाच्छयि- तर्यर्थेऽण् निपात्यते समुदायेन व्रते गम्ये । स्थाण्डिलो ब्रह्मचारी।

·- २५४ जैनेन्द्रप्रक्रियायां संस्कृतं भक्षाः ॥३।२।११॥ सतो गुणान्तराधानं संस्कारः। ईप्समर्थात् संस्कृतमित्यर्थे यथाविहितं त्यो भवति यत् संस्कृतं भक्षाश्चेत्तद्भवेत् । श्राष्ट्र संस्कृता भ्राष्ट्रा यवाः । भक्षाः किम् ? फलके संस्कृतो मालागुणः । शूलोखाद्यः । ३।२।१२॥ ईप्समर्थाभ्यां शूलोखा- भ्यां संस्कृतं भक्षा इत्यर्थे यो भवति । शूले संस्कृतं शूल्यम् । उख्यम् । पिठरशूल्यम् । दधष्ठण् ॥ ३।२।१३ ॥ दधिनि संस्कृतं 'दाधिकम् । दांना संस्कृतभित्यपि भवति । वोदश्चितः ॥ ३ । २ । १४ ॥ पक्षेऽण् । उदश्चिति सं- स्कृत औदश्चितिकः, औदश्चितः। वक्ष्यमाणेन तेन संस्कृतम् इति सूत्रेणास्य विशेषो वावचनाद्गम्यते । अन्यथा भान्ताहणा ईबन्ताच्चाणोभयं सिद्धं भवेत् । क्षीराड्दण् । ३।२ । १५ ॥ क्षीरशब्दादीप्समर्थात्सं- स्कृतमित्येतस्मिनर्थे ढण् भवति । क्षीरेण संस्कृता क्षैरेयी। सास्मिन् पौर्णमासीति खौ ॥३।२।१६ ॥ माधी पौर्णमासी अस्मिन् स माघो मासः । इतिकरणाद्यदि लोके संज्ञा गम्येत तदैवेति ज्ञेयम् । तेन माघी पौर्णमासी अस्मिन् पञ्चदशीगणने इत्यत्र न । अश्वत्थाग्रहायणीभ्यां ठञ् ॥ ३ । २ । १७ ॥ सास्मिन् पौर्णमासीत्यर्थे वासमर्थाभ्यामाभ्यां ठञ् भवति । अश्वत्था पौर्ण- मासी अस्मिन्निति आश्वस्थिको मासोर्द्धमासः संवत्सरो वा आग्रहायणी पर्णिमासी अस्मिन्निति आग्रहायणिको मासः ।

·हृति रक्ताद्यर्थकाः। २५५ फाल्गुनीश्रवणाकार्तिकीचत्रीभ्यो वा ॥ ३ ॥ २॥ १८॥ पक्षे औत्सर्गिकोऽण् । फाल्गुनिकः; फागुनः । श्रावणिका, श्रावणः । कार्तिकिकः, कार्तिकः । चत्रिका, चैत्रः साऽस्य देवता ॥३॥२॥ १९ ॥ वासमर्थीदस्येति तार्थे यथाविहित त्यो भवति । यहानिर्दिष्टं सा देवता चेत् । अर्हन् देवतास्य आहेतः । भगवती देवताऽस्य भागवतः । एव बार्हस्पत्यः । पाशुपतम् । सेत्यनुवर्तमाने पुनर्ग्रहणं संज्ञाविषय- निवृत्त्यर्थम् । तेन सज्ञाया नायं विधिः । कस्येः ॥ ३ । २ । २० ॥ कस्येकारोन्तादेशो भवत्यण च । को देवताऽस्य काय हवि.। आरम्भसामर्थ्यात्परत्वाद्वा यस्य यां चेति खं न । किन्तु आधैः । एव श्रीदेवतास्य श्रा- यम् । अत्रापि परत्वान्न खम् । शुक्राद घः ॥३।२। २१॥ शुक्रो देवतास्य शुक्रियः । अपोनप्पान्नवृभ्याम् ।।३। २१ २२॥ अपोनपतृ अपा- नपतृ त्यसंनियोगेनैष निपातो विधीयते धश्च । अपोनत्रियः । अपान्नत्रिय । छः॥३।२ । २३ ।। आभ्या छश्च भवति। अपोन- पत्रीयः । अपानप्त्रीय । शतरुद्राद् घश्च ।।३।२।२४ ॥ चाच्छ । शतरुद्रियः, शतरुद्रीयः । महेन्द्राद घाऽणौ च ॥३।२२५ ॥ चाच्छ. । म्हे- न्द्रिय , माहेन्द्र', महेन्द्रीय । .

·२५६ जैनेन्द्रमाक्रियायां सोमायण ॥ ३।२।२६ ॥ सोमो देवतास्व सौम्यः । स्त्रिया सौमी । टित्वान्डी । हलो हृतो ड्यामिति यखम् । वाय्तुपित्रुपसो यः ॥३।२। २७ ।। वायुदेवतास्य वायव्य । ऋतव्यः। रीऋतः॥ ५।२।१३६॥ ऋकारान्तस्य गोः च्च्याव- कृद्यकारे, अगयकारे च परतो रीडादेशो भवति । यस्येति च । पिध्यः । उपस्यः । द्यावापृथिवीशुनासीरमरुत्वदग्नीपोमवास्तोप्पतिगृहमे- धाच्छ च ॥ ३ ॥ २॥ २८ ॥ चाद्यः । द्यावापृथिव्यौ देवते अस्य द्यावापृथिवीयः। द्यावापृथिव्यः । शुनो वायुः । शोर आ- दित्यः । देवताद्वन्द्वे इत्यानडि शुनासीरीयः, शुनासीर्यः । मरु- स्वतीयो, मरुत्वत्यः । अग्नीपोमीय , अभीपोम्यः । अत्र देवतार्थ- द्वन्द्वे सोमवरुणेमेरी इतीत्वम् । स्तुत्सोमौ चामेरिति पत्यम् । वास्तोप्पतीय , वास्तोप्पत्यः। ताया अनुप् पत्व च निपातनात् । गृहमेधीयः, गृह मेध्य । सर्वत्राग्निकलिभ्यां ढण् ॥ ३ । २ । २९ ॥ आभ्यां ढणेव सर्वप्वर्थेषु प्राग्धोः। अग्निदेवताऽस्य, तत्र भव', तत आगत इत्याद्यर्थे आगेय । एव कालेयः । कालेभ्यो भववत् ॥ ३ । २ । ३० ॥ वत्करणं सर्ववि- शेषसंग्रहार्थम् । येभ्य कालविशेषवाचिभ्यो मृदयस्तत्र भव इत्यर्थे ये त्या विहितास्तेभ्यस्ते त्याः सास्य देवतेत्यर्थेपि भवन्ति । यथा मासे भव मासिकम् । एवमिहापि सावत्सरिकम् । एव प्रावृषेण्यम् । . ।

·हुति रक्ताधर्थका । २६७ महाराजमोष्ठपदाभ्यां ठण् ।।३।२ । ३१ ।। माहा- राजिक । प्रोष्टपादेक । ठण्मकरणे तदस्मिन् वर्तत इति नव- यज्ञादिभ्य उपसख्यानम् । नावयक्षिक ! पाकयज्ञिक 1 पूर्णमा- सादण् वक्तव्य । पूर्णो मासोऽस्या वर्तत इति पौर्णमासी तिथि । देवताद्वन्दे ॥ ५।२ । २६ ॥ देवताद्वन्द्वे द्वयो पदयो- रचामादेरच ऐन् भवति । आमिमास्तम् । नेन्द्रस्य ॥५।२ । २७ ॥ द्योरिति वर्तते। इन्द्रस्य द्यो. रेख न भवति । आमेन्द्र । योरिति किम् । ऐन्द्राम । द्यो वरुणस्य ॥५॥२॥२८॥ द्यन्तात् परस्य वरुणश- ब्दस्यम्न भवति । ऐन्द्रावरुण । मैत्रावरुण । य इति किम् । आमिवारुण । पितृव्यमातुलमातामहपितामहाः ॥३।२।३२ ॥ पितृव्यादय शब्दा निपात्यन्ते । पितृमातृ-या प्रातरि वाच्ये व्यडुलौ निपात्येते । पितुतिा पितृव्य । मातुर्माता मातुल । ताभ्यामेव पितरि डामह । मातु पिता मातामह । पितु पिता पितामह । मातरि टिच्च | मातामही । पितामही । तस्य समूहः ।। ३ । २ । ३३ ॥ तस्यति तासमर्था- समूह इत्यर्थेऽण भवति । काकाना समूह काकम् । शोकम् । बाकम् । भिक्षादेः ॥ ३ ॥२॥३४॥ ठणो बाधनाथ वचनम् । भिक्षाणा समूहो भैक्षम् । पायोऽनपत्येऽणीनः ॥ ४॥ ४॥ १५३ ॥ अनपत्या- ·२५८. जैनेन्द्रप्रक्रियायो. थेऽणि परे इन्नन्तस्य खं न भवति । इति टिवं न । गर्भिणीनां समूहो गार्मिणम् । युवतीनां समूहो यौवतम् । प्रायोग्रहणात् क चित् प्रतिषेधो न भवति । दण्डिनां समूहो दाण्डम् । छात्रम् । वृद्धोक्षोप्ट्रारभ्रराजराजन्यराजपुत्रवत्समनुष्याजागुञ् ॥३१२३५ ॥ युवोरनाको ।। ५।१।१ ॥ गिनि- मित्वभूतयोर्युवुत्ययोर्यथासख्यमन अक इत्येताबादेसी भवतः । औपगवानां समूह औपगवकम् । औक्षकम् । औष्ट्रकम् । औरभ्रकम्। राजकम् राजन्यकम् राजपुत्रकम् । वारसकम् ।मानुप्यकम् ।आज. कम् । प्रकृत्या अके राजन्यमनुष्ययुवान , इति क्यच्यनाइत्या- पत्यस्येति खं न भवति । इह वृद्धग्रहणासिद्धे राजन्यशब्दस्य पृथग्रहणं ज्ञापकम् अपत्याधिकारादन्यत्र वृद्धग्रहणेन लौकिक गोत्रमपत्यमानं गृह्यत इति । केदाराद्यञ्च ॥ ३१२१३६ ॥ वुञ् च । कैदार्य केदार- कम् । गणिकाया यम् वक्तव्यः । गणिकानां समूहो गाणिक्यम् । उच् कवचिनश्च ।। ३।२।३७ ॥ चकारात्केदारात् । कावचिकम् । केदारिकम् । ग्रामजनवन्धुसहायभ्यस्तल् ॥ ३१२१३८॥ ग्रामादि- भ्यस्तल भवति समूहे । ग्रामाणां समूहो ग्रामता । जनता । बन्धु-. ता। सहायता । गजाचेति वक्तव्यम् । गजता । चरणेभ्यो धर्मवत् ॥ ३॥२॥ ३९॥ चरणाद्धर्माम्नाय- योरिति वक्ष्यते । तेन विहितास्त्याः समूहेपि भवन्ति । काठकम् । कालापकम् । छान्दोग्यम् । वत्करणं सर्वविशेषपरिग्रहार्थम् ।

·हृति रक्ताद्यर्थकाः। २५९ अचित्तहस्तिधेनोष्ठण ॥ ३ ॥२॥४०॥ अपूपानां स- मूह आपूपिकम् । हास्तिकम् । धैनुकम् । पर्धा गस् वक्तव्यः । सिति ॥ १।२।१०३ ॥ सिति परे पूर्व पदसंज्ञं भवति । इति भलक्षणमारोत्वं न । पशूनां समूहः पार्धम् । खण्डिकादि- भ्यो न वक्तव्यः। तेषु चित्तवय औत्सर्गिकाणाऽन्येभ्यस्तु भि- क्षादिपु पाठाच सिद्धेः । खण्डिकानां समूहः खाण्डिकम् । केशाश्वाभ्यां यञ्छौ वा ॥ ३ । २ । ४१ ॥ यथासं- ख्यं भवतः। केशानां समूहः कश्यं कैशिकम् । आश्वीयमाश्वम् । पाशादेर्यः ॥ ३ ॥ २ ४२ ॥ पाशानां समूहः पाश्या। तृण्या । धूम्या । लिङ्गं लोकात् । ब्राह्मणमाणववाडवात् ॥ ३।२।४३ ॥ यः। ब्राह्म- ण्यम् । माणव्यम् । बगडव्यम् । गोखलरथात् ॥ ३ । २ । ४४ ॥ यः । गवां समूहो बेन्कट्याः ॥३।२ । ४५ ॥ गो खल रथ इत्येतेभ्यो यथासंख्यं त्र-इन्-कट्य-एते त्या भवन्ति । गोत्रा । खलिनी । रथकट्या । खलादिभ्य इन्वक्तव्य । डाकिनी। आकृतिगणोयम् । राष्ट्रे ॥ ३ । २ । ४६ ॥ समूहे इत्यधिकारो निवर्तते । राष्ट्रे इत्यधिक्रियते । तस्येति वर्तते । राष्ट्रं जनपदः । तासम- र्थाद्राष्ट्रेर्थेऽण् भवति । शिवीना राष्ट्रं शैवं, शेवः। राजन्यादेषु ।। ३ । २।४७ ॥ राष्ट्रे । राजन्यकम्। भौरिक्येपुकार्यादिभ्यां विधभक्तौ ॥ ३ । २१४८ ॥ गव्या । वल्या । रथ्या ।

·विथक । यानिक । लोकायतमधीते लोकायतिक । साग्रहसू. त्रिक । सूनान्तादकल्पादेरिष्यते । काल्पसूत्रः । विद्यालक्ष २६० जैनेन्द्रप्राक्रियायां भौरिक्यादेविध ऐपुकार्यादेर्भक्तश्च त्यो भवति राष्ट्रे । भौरिकीणा राष्ट्र भौरिकिविधम् । ऐपुकारिभक्तम् । तदस्मिन्युद्धे योद्धप्रयोजनात् ॥ ३ । २ । ४९ ॥ त- दिति वासमर्थादस्मिन्निति ईवर्थेऽणादयो भवन्ति युद्धेर्थे । विद्या- धरा योद्धारोऽस्मिन्युद्धे द्याधर युद्धम्। एव भारतम् । सुरोचना प्रयोजनमऽस्मिन्युद्धे सौलोचनम् । एव स्वायप्रभम् । युद्धे किम् ! नेह, सुभद्रा प्रयोजनमस्मिन्बेरे। प्रहरणमिति क्रीडायां णः ॥ ३ २॥५०॥ पादा प्रहरणमस्यामिति पादा क्रीडा । प्रहरण किम् ? गन्धोदकसेचन- मस्यामित्येव । कीदाया किम् ? असि पहरणमस्मिन्युद्धे इत्येव । इतिकरणाततश्चेद्विवक्षा। इयनंपातातैलंपाता ॥ ३।२।५१ ॥ एतौ निपात्यते । श्येनानामिव पातो यस्या क्रियाया सा श्यैनपाता । एवं पाता । अत्र णस्त्यो मुमागमश्च पूर्वस्य निपात्यते । तद्वेयधीते ॥ ३ ॥ २॥ ५२ ॥ तदिति इप्समर्थाद वेत्त्य धीते इत्येतयोरर्थयोरणादयो भवन्ति । मूहूर्तं वेत्ति मौहूर्त । गाणित । वैयाकरण । ऋतूस्थादिसूनान्ताट्ठण् ।। ३।२।५३ ।। सपूपा यज्ञा क्रतव । कतुविशेषवाचिभ्यो मृदय, उक्थादिम्य , सूत्रान्ताच ठण् भवति । अमिष्टोम वेत्ति अधीत वा आमिष्टोमिक | औ. ।

·हृति रक्ताद्यर्थकाः। णकल्पान्तादिति व० । वायसविधिकः । हास्तिलक्षणिक. । पैतृकल्पिकः । अदक्षत्रधर्मत्रिपूर्वाद्विद्यान्तान । आह्वविद्य । आख्यानाख्यायिकेतिहासपुराणेभ्यश्च । यदक्रीतस्याख्यान- मुपचाराधवक्रीतम् । तदघीते वेत्ति वा यावक्रीतिक । ऐतिहा- सिकः । पौराणिकः । सर्वसादे रसाचोर व० । सर्वतन्त्रान- धीते सर्वतन्त्र । सवार्तिक । त्रिलक्षण । पदोत्तरपदादिकः । पूर्वपदिक. । शतपष्टिभ्यां पष्टिकः। शतपधिकः । पष्टि- पथिकी। अनुसुलक्ष्यलक्षणेभ्यश्च ठण् । आनुसुक. । लाक्षिक.। लाक्षणिकः । इतिकरणानुवृचेरय विभागो लभ्यते । क्रमादेवुन् ॥ ३ ॥ २ ॥ ५४॥ तद्वेत्यधीते इत्येव । क्रम- कः । अनुब्राह्मणादिन् प० । ब्राह्मण पदृशो ग्रन्थोनुब्राह्मणः । तमधीतेऽनुब्राह्मणी । मत्वर्थीथेन सिद्धेऽण पाधनार्थमिदम् । उप प्रोक्तात् ॥ ३ । २ । ५५ ॥ प्रोक्तार्थकत्यात्परस्या- ध्येतृवेदितृत्यस्योऽभवति । पणोस्यास्तीति पणी । तस्य वृद्धाप- त्येऽगि टिख प्राप्त- गाथिविदथिकशिपणिगणिस्फादे ॥४।४ । १५५ ॥ गाथिन् इत्यादीना स्फादेश्चनो यदुक्त तन्न भवति । इति निपिध्यते । तेन पाणिन. । ततो युवाथै इनि पाणिनि । जिण्ण्यगजापान्युपणियोः ॥ १। ४ । १३० ॥ भिदन्तापण्यावादाजाविशेषवाचिद्धत्यान्नादृप्यन्ताच्च परयोर मित्रोन्युत्भवति । जितः, कायनि पिता पुत्र ध । ण्य , कोरव्यः पिता पुत्रश्च । राज्ञ , वाफल्क पिता पुत्रश्च । आपात्, वा- .

·-- जैनेन्द्रप्रक्रियायां सिष्ठः पिता पुत्रश्च । निण्ण्येत्यादि किम् ! शिवायणि कौहडः पिता । ततो यूनि कौहडिः पुत्रः। यूनि किम् ? वामरथ्यस्य छाता चामरथाः। सूत्रात्कोङः ॥ ३ । २ । ५६ ॥ सूत्रवाचिनः फका- रोडोऽध्येतृवेदिवोर्थयोरुत्पन्नस्य त्यस्योन्भवति । अपोक्तार्थ- मिदम् । पञ्च अध्यायाः परिमाणं यस्य तत्पञ्चकं सूत्रम् । तद्वे- त्यधोते वा पञ्चको जैनेन्द्रः । छन्दोब्राह्मणानि चात्रैव ॥३।२। ५७ ॥ छन्दो- ब्राह्मणवाचीनि प्रोक्तत्यान्तानि अध्येतृवेदितृत्यं विना न प्रयो- क्तव्यानीत्यर्थः । उभयावधारणमेवकारेण । कठेन प्रोक्तं छन्दो- धीयते इति कठाः । सोमकादिपु वेशम्पायनान्तेवासिवाणिन् । तस्य कठचरकादित्युम् । ततः परस्याण उप्प्रोक्तादित्युप् । छन्दो- ग्रहणेन सिद्धे पृथग् ब्राह्मगग्रहणं पुराणोक्त विशिष्टबाम गप- रिग्रहार्थम् । तेनेह न । याज्ञवल्क्येन प्रोक्तानि याज्ञवल्कानि । शकलादिभ्यो वृद्धे इत्यण् । यखम् | चकारो ब्राह्मणसदृशस्यापि संग्रहार्थः । काश्यपेन प्रोक्त कल्पमधीयते काश्यापिनः । इति रक्ताद्यर्थकाः अथ चातुरार्थिकाः। तदस्मिन्नस्तीति देश: खौ। ३।२।५८ ॥ वासम- र्थादीवर्थे यथाविहितं त्यो भाति । यद्वानिर्दिष्टं तद्देशश्चेत् समुदायेन विषये । पार्वतः । इतिकरणानभूमादिविषये एव । मत्वाचोनेन वाध्यते । n ।

·हति चातुरथिकाः। २६३
तेन निवृत्तः ॥३।२। ५९ ॥ देशः खावित्यनुवर्तते ।
कुशाम्बेन निवृत्ता कौशाम्बी।
तस्य निवासादूरभवौ ।। ३।२।६० ॥ देशनाम्नि
खुविषये एव । शलाकाया निवासः शाकम् । वाराणसाया
अदूरमवा वाराणसी । विदिशाया अदूरभव चैदिशम् ।
बुञ्छण् कठेलसेत्रदण्ण्ययफफिनिझण्ठणोऽरीहण ।
कृशाश्वयकुमुदकाशतृणप्रेक्षाश्मसखिसंकाशवलपक्षकर्णसु-
तगमवराहकुमुदादिभ्यः ॥ ३ । २ ६१ ॥ युञादयः
पोडश त्या यथासंख्य मरीहणादिभ्यः पोडशगणेभ्या भवन्ति
यथासंभवं प्रागुक्तेषु चतुर्वथेषु । (१) अरीहणादेवुञ् | अरी-
हणेन निर्वृतमारीहणकम् । (२) कृशाश्चादेश्छण् । काश्विीयम् ।
(३) ऋश्यादेः कः । ऋश्यकम् । (४) कुमुदादेष्टः । कुमुदा-
नि यस्मिन्देशे सन्ति स कुमुदिकः। (५) काशादेरिलः । काशा
यस्मिन्देशे सन्ति स काशिल ।। ६) तृणादे. सः । तृणसः ।
(७) प्रेक्षादेरिन् । प्रेशी । (८) अश्मादे र । अश्मरम् । (२)
सख्यादेर्दण् । साखेयम् । (१०) संकाशादेl । साकाश्यम् ।
(११) बलादेर्यः । वल्यम् । (१२) पक्षादेः फण् । पाक्षायणः ।
(१३) कर्णादेः फिञ् । कार्णायनि. । (१४) सुतझमादेरिन् ।
सौवजमिः । (१५) राहादेः कण । वाराहकम् । (१६) कु.
मुदादेठण् । कौमुदिकः । कुमुदशब्दश्चतुर्थगणेपि पठितः । तथा-
प्यादिशब्देन बहवोन्ये शब्दा गृह्यन्ते तत्रककमेव रूपं स्यात् ।
जनपदे उस् ॥ ३१२। ६२ ।। जनपदे देशविशेपेभि.
-

·२६४ जैनेन्द्रमकियायां धेये चतुरर्थेपूतस्य त्यस्योस् भवति । पञ्चागनां निवासी जन- पदः पञ्चालाः ! कुतोत्र बहुत्वम् ?- युक्तवदुसि लिङ्गसंख्ये ॥ १।१ । ९८ ।। युक्तः- प्रकृत्यर्थः, प्रत्ययान संबन्धात् । उसि सति प्रकृत्यर्थे इव लिङ्ग- संख्ये भवतः । इत्यपत्यबहुत्वार्थस्येह प्रकृत्यर्थ वाहहुत्वम् । प्रकृत्यर्थे लिङ्गमपि पुमान् । अतोत्रोसि कृते पुंस्त्वमपि । यत्र'हि उसन्ते- न देशस्य सजा तत्रैवोस् । नेह, औदुम्बरो देशः । अर्थातिदेशत्वा- हिशेपणानामपि रिजसत्ये तद्वदेव । अङ्गा रमणीयाः । अना- तेरिति वक्तव्यं, न वक्तव्यं, संज्ञाप्रामाण्यात् । पश्चाला जनपदो रमणीयः । पश्चालादीनां त्वन्वाख्यानप्रदर्शनार्थमुत् लिङ्गसंख्या- तिदेशश्च । वेति व्यवस्थितविभाषानुवृत्तर्मनुष्याथै उसि विशेष- णानां नायमतिदेशः । वल्हिका दर्शनीयः । खलतिकादौ संख्यै- वातिदिश्यते । खलतिक बनानि । हरीतक्यादौ लिझमेव । हरीतक्य फलानि । वरणादेः ॥ ३ १ २ । ६३ ।। त्यस्योस् । अजनपदार्थ- मिदम् । वरणानामदूरभवं वरणा नगरम् । शर्कराया चा ॥३।२।६४ ॥ चतुरर्थेषु विहितस्य त्यस्योस् । कुमुदादो वराहादी च पाठात्पक्षे ठकणौ च श्रूयेते । उत्सर्गस्य विकल्पोयमित्यणपि पक्षे । शर्करा ग्रामः । शरिफः, शारकः, शारो वा । उण्छी ॥३॥ २॥ ६५ ।। शारिक शर्करीयो वा । नद्या मतुः ॥ ३१२ । ६६ । मृदयानुरर्थिको मतुर्भवति ·हति चातुराधिका । २६५ नद्यर्थे सत्ति । उदुम्बरापती । वेत्यनुवृत्तेर्जा-हव्यादयोपि समाधी- यन्ते । मध्वादेः ॥३।२।६७ ॥ मतु । अनद्यमिदम् । म- धुमान् । कुमुदनडवेतसाड्डित् ॥ ३ । २।६८॥ महिपाच । ममोड्झयो मतो?ऽयवादेः ॥ ५। ३ । ३१ ॥ मा- तादवर्णान्तान्मोडोऽवीडो सयन्ताच परस्य मतोर्मस्य वादेशी भवति । झय-तत्वात्, कुमुद्वान् । नड्वान् । अवडित्वात्, घेत. स्थान । महिप्मार । यवादेस्तु न । शिखाया पलः ॥३।२।६९॥ चातुरथिक एव । शि- + खावल । नडशादाडित् ॥ ३२ ॥ ७० ॥ नडल । शाहल । उत्करादे छः ॥३।२।७१ ॥ यथासभव चतुर्वे- बाथपु । उत्करेण निर्वृतमुरकरीयम् । नडादेः कुक् ।।३।२। ७२ ॥ छो भवति कुगागमश्च प्रकृते । नडकीय । कुश्च प्रादेशश्च (ग)। कुञ्चकीय । तक्ष नख च (ग०)। तक्षकीय । बिल्वकादे उस्य ॥ ४।४ । १४१ ॥ ख भवति इति परे । नडादौ बिस्वादय पठिता । त एव कृतकुगागमा अन गृह्यन्ते । उत्करादित्वाच्छ । विश्सकीया । ततो भवार्थेऽणि वैत्वका । कुकि छ एव सभवति । किमर्थं तर्हि छग्रहणम् : कुको निवृत्ति सनियोगशिष्टत्वान्मा भृदिति । इति चातुरर्थिका ।

·.. २६६ जनेन्द्रप्रक्रियायो शेपे ।।३।२ । ७३ ।। अपत्यादिचतुरर्थान्ता येास्ते- भ्योऽन्यः शेयः । तत्र यथासम्भवं त्यो भवति । चतुभिरुह्यते चातुरं शकटम् । श्रवणेन गृह्यते श्रावणः शब्दः। उलूखलेन क्षुण औलूखलो याचकः । दृषदि पिष्टा दार्षदाः सक्तवः । चतर्दश्यां दृश्यते चातुर्दश रक्षः। शेषे इति लक्षणमधिकारश्च । तेन वक्ष्यमाणास्त्या अपि जातादिषु शेषभूतेप्वर्थेष्वेव वेदितव्याः। राष्ट्रावारपाराद् घखौ ॥ ३१२।७४ ॥ आभ्यां क- माद् धखों भवतः शेपे । राष्ट्रे जातो राष्ट्रियः । अवारपा- रीणः । विगृहीताविपरीताचापीप्यते । अवारीणः । पारीणः । पारावारीणः । अत्र प्रकृतिविशेषमुद्दिश्य प्रत्ययविशेपो विधीयते। अर्थविशेषाः समर्थविभक्त्यश्च त्वमे यक्ष्यन्ते । प्रामायखौ ॥३।२ । ७५ ॥ ग्राम्यः । ग्रामीणः । निस्करणात् निगदरक्तविकारे इति पुंवद्भावप्रतिषेधो वक्ष्यने । तेन ग्रामीणाभार्यः । कच्यादेईकन् ।। ३ । २ । ७६ ।। कुत्सितास्त्रयो यस्य यस्या वा असौ कत्तिः । तत्र जातादिः कात्त्रेयकः । कुट्या कुल्या इत्यनयोर्यखं च (ग.)। कोटेयकः । कौलेयकः । कुलकु- सिग्रीवा पाश्वाऽस्यलकारेषु वक्तव्यः । कौलेयक, श्वा चेत् । फोलोऽन्यः । कोक्षेपकोऽतिश्चेत् । फोक्षोऽन्यः। प्रवेयकोऽ. कारवेन् । वोऽन्य । नद्यादेर्दण् ॥ ३॥ २॥ ७७ ॥ नादेयम् । माहेयम् । दक्षिणापथात्पुरसस्त्यण ॥३॥२ 1७८॥ दाति- गायः। पाश्चात्यः । पौरस्त्य. । ..

·हृति शैपिकार्था । २६७ फण कापिश्या: ॥३॥२॥ ७९ ॥ कापिशायनम् । वाल्हादिभ्यश्चेति व० । वाहायनी । आदायनी । रकोः ॥ ३।२।८० ॥ फण् । रकुपु जातो राकवा- यणो गौः । माणिनीति व० । नेह राकवः कम्बलः । कच्छा- दिषु पाठादणपि । रावो गौः । मनुष्याभिधाने तु परवानृत- स्थयोरिति बुजि रावको मनुष्यः । शुप्रागपागुदकमतीचो यः॥३।२। ८१॥ दिव्यम्। अपाच्यम् । उदीच्यम् । प्रतीव्यम् । यदा प्राच्यादयो शिसंज्ञ. कास्तस तु तनड् वक्ष्यते। मेस्तुद् ॥ ३ । २॥ ४२ ॥ झिसंज्ञकायो भवति तुडाग- मश्च शेपे । अमेहकतासित्रेभ्य इति परिगणनम् । अमात्यः । इहत्यः। कत्यः । ततस्त्यः । तत्रत्यः । परिगणनं किम् ? परतो जात्तः पारतः । झर्भमात्रे टिखम् । इति टेः खम् । दोश्छण् च । आरा. तीयः। ने(वे इति व०॥ नित्यम् । निसो गते इति वक्तव्यम्। निर्गतो वर्णाधमेभ्य इति निस्त्यः । वैषपोह्यस्वसः ॥३।२।८३ ॥ ऐपमस् यस् श्वस् इत्येतेभ्यो वा यो भवति । यपक्षे तुट् च । पक्षे तन वक्ष्यते । ऐपमस्त्यः। ऐपमस्तनः। ह्यस्त्यः। यस्तन । श्वस्त्यः । यस्तनः। रूप्यद्योणः॥३॥ २ ॥ ८४ ॥ वारूप्यः। दुसंज्ञायां तु परत्वादुन् । माणिरूप्ये जातो माणिरूप्यकः । दिगादेरखौ ।।३।२। ८५ ।। अखौ वर्तमानादिग्वि- शेषाददः शेपे णो भवति । पूर्वम्या शालायां भवः पौर्वशालः ।

·. २६८ जैनेन्द्रप्राक्रियायां हृदयं पसः । एवं दाक्षिणशालः । अखौ किम् ? पूर्वपुकामश- म्यां जातः पूर्वपुकामशमः । अत्र प्राचां ग्रामाणामिति घोरप । मद्रेभ्योऽण् ॥३।२। ८६ ॥ दिगादेमंद्रशब्दादण् भ- पति शेपे । बहुत्वेऽदोरपीति चुनि प्राप्त तमपवाद्य वृजिमद्रास्क इति के प्राप्तेऽनेनाण् । पौर्यमद्रः । अत्र दिशोऽमद्राणामिति पर्यु- दासादादेरैः । दिगादेरेव । मद्रकः । पलद्यादेः ॥३।२। ८७ ॥ अण् । पलद्यां जातः पालदः । पारिपदः । यकृल्लोम्नो नखं च (ग)। याकृल्लोमः । शकलादिभ्यो वृद्ध ॥३।२। ८८ ॥ वृद्धत्यान्तेभ्यः शकलादिभ्योऽण् भवति शेपे । शाकल्यस्य छात्राः शाकलाः । वृद्धे किम् ? शकलो देवतास्य शाकलः । तस्येदं शाकलीयम् । इनः ॥३।२। ८९॥ वृद्धे यो विहित इन् तदन्तादण भवति शेपे । दारिदं दाक्षम् । न यचः मान्यभरतेषु ॥ ३ । २ । ९०॥ वृद्धादिन- न्तात्माच्यभरतवाचिनो द्वचचो मृदोऽण् न भवति । माच्येषु, पापीयाः । भरतेपु, काशीयाः । पूर्वस्यैव प्रतिपेघोऽयम् । धनः किम् ? पानागारेदछात्राः पानागाराः । प्राच्यान्तर्हितानामपि भरतानां पृथगुपादानम् अन्यत्र प्राच्यग्रहणेन भरतमहणं मा भूदिति ज्ञापनार्थम् । अध्यायेर दुः॥१॥ १।६८॥ अधु गध्ये आदिभूतोऽ- न्यू यस्य समुदायस्य स दुरांत भगति । दोश्ठः ॥३॥ २ ॥ ११॥ दुसंघकानगृहलो भवति ·- इति शैमिकाः। शेषे । सौतारीयम् । मालीयम् । उदीच्यग्रामात्मस्थद्योदोरण वक्तव्यः । माधीप्रस्थम् । त्यदादिः॥१।१।६९ ॥ त्यदादीनि शभरूपाणि दुसनानि भवन्ति । त्यदीयः । तदीयः । एङ् माग्देशे ॥ १।१।७० ॥ एड् यस्याचामादिस्त- दुसंज्ञं भवति प्राचां देशाभिधाने। एणीपचने जातः एणीपचनीयः। गोनीयः । एड किम् ? आहिच्छत्रः । प्रागिधि किम् ? देव- दत्तो नाम वाहीकेषु ग्रामस्तत्र भवो देवदत्तः । देशे किम् ? गोमती नाम नदी तत्र भवो गौमतः वा नाम्न ' इति यदा दुसंज्ञा नास्ति तत्र पक्षे प्रत्युवाहरणम् । वा नाम्नः ॥ १।१ । ७१ ॥ पुरुषैर्व्यवहाराय सहति. तस्य नामधेयस्य दुसंज्ञा वा भवति । पद्मनन्दीयं, पाद्मनन्दिनम् । नाम्नः किम् ? देवैर्दत्त इति क्रियानिमित्तकान्न, किन्तु तस्य का. श्यादिषु पाठानिठाव । भवतष्ठछसौ ॥ ३ ॥ २ ॥ ९२ ॥ दोर्भवतष्ठण्छसो भवतः शेपे । भावत्कम् । भवदीयम् । मृद्ग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्या- पीति भवतीशब्दादपि त्ये कृते पुंवद्भावे तदेव रूपम् । शत्रन्त- स्य तु त्यदादित्वागावेन दुसंज्ञाऽभावेऽणेव । जावतम् । काश्यादेष्टभिटी ॥ ३ । २ । ९३ ॥ इकार उच्चा- रणार्थः । काशयो जनपदस्तत्र जाता काशिकी, काशिका । वैदिका । आपदादिपूर्वपदाकालान्ताहमिठी प० । आप- कालिका । आपत् । ऊर्ध्व । कूप । अनुपूर्व । इत्यापदादि । - ·२७० जनेन्द्रप्राक्रियावां वाहीकनामेभ्यः॥३।२ । ९४ ॥ वाहीकग्रामेभ्यष्ठ. निठी भवतः शेषे | साकलिकी, साकलिका । वोशीनरेपु ॥ ३ । २१ ९५ ॥ उशीनरेषु ये प्रामा दुसंक्षकास्ते यष्ठमिठौ वा भवतः। सौदर्शनिकी, सौदर्शनिका । ओर्दशे ठञ् ॥ ३ ॥ २॥ ९६ ॥ उवर्णान्ताद्देशवाचिनो दोरदोश्च ठञ् भवति शेषे । निषादकवा जातो नैपादकर्षुकः । छस्य परत्वादयं बाधकः । दाक्षिकएकः । दोष्ठठियोरपि बाधकोयम् । दोः प्राचाम् ॥ ३।२। ९७ ॥ उवर्णान्तात्माग्देशवा- चिनो दोष्ठञ् भवति शेपे । दोरदोश्च पूर्वेण सिद्धे दोरेव प्राचा- मिति नियमार्थमिदम् । आदकजम्बुकः। दोः किम् ? माल. वास्तवः। कन्धायाः ॥३।२।९८ ॥ ठञ् । कन्था प्रावरणमु. पचारादेशोपि । कान्थिकः । वों बुन् ॥ ३ ॥ २॥ ९९ ॥ वर्गुर्नाम नदः । तददूर- भवो जनपदोपि वणुः । तद्विपये या फन्धा ततो वुञ् भवति शेपे । कान्यकोश्वः। वन्धयोङः ॥३।२।१०० ॥ बन्धवाचिनो योइश्च देशवाचिनो दोर्युञ् भवति शेपे । पारेवन्धनि जातः पारेवन्धकः। योटः, सांकाश्यकः । ठनिठान्यां परत्वादयं वाधकः । दास- रूप्ये जातो दासरूप्यकः । मस्थपुरवहान्तात ।। ३ । १ । १०१ ॥ एतदन्तादेश. ..

·. हृति शैषिकार्थाः। २७१ वाचिनो दोर्बुञ् भवति । छापवादोयम् । सौणप्रस्थकः । का- न्धीपुरकः। फाल्गुनीवहक। पुरान्तात्, रोडीतोः इति सिद्धेप्या- प्रागर्थं वचनम् । वाहीकयामादित्वाइन्जिठौ बाधतेऽयम् । पान- प्रस्थक्रः। गेडीतोः प्राचाम् ।।३।२। १०२ ॥ रेफोड ईका- रान्ताच प्राग्देशवाचिनो दोवुन् भवति । एकचक्रकः । ईतः, माफन्दकः । प्राचा किम् ? दाक्षीमित्रीयः । राष्ट्रावध्योः ।। ३।२।१०३ ।। राष्ट्रवाचिनस्तदव- धिवाचिनश्च दोषुन् भवति । आभिसारकः । राष्ट्रावधेः, श्या- मायनक. । राष्ट्रग्रहणेनैव सिद्ध बाधकबाधनार्थमवधेः पृथगु- पादानम् । ततो गतद्योः राष्ट्रावधेः परमण्छं बाधित्वा बुजेव स्यात् । गर्तकः । ग्रामेऽवधौ वुनिषेधार्थ च । मौजिर्नाम वाहीकग्रामस्तत्र भवो मौञ्जीयः । वहुत्वेऽदोरपि ।। ३।२। १०४ ॥ बहुवचनविषया- द्राष्ट्रतदवधिवाचिनो मृदो दोरदोश्च वुञ् भवति । छाणोपवादः। राष्ट्राद्दोः, दार्वेषु जातो दार्वकः। राष्ट्रावधर्दोः, वैकुलियेषु जातो वैकुलिषक । राष्ट्राददोः, आङ्गः । राष्ट्रावधेरदो, आजकुञ्जक । बहुत्वग्रहण किम् ? जनपदैकदेशे बहुत्वेन विवक्षिते वुनः प्रति. षेधार्थम् । वर्तमीपु भयो वार्तनः । कच्छामिवक्त्रवर्तयोः ॥३।२।१०५ ।। दोरदोश्च एतदुचरपदादेशवाचिनो मृदो वुञ् भवति । पैप्पलीयकच्छकः । वैभुजाधकः । तैन्धुवक्त्रकः । चाक्रवर्तकः ।

·. २७२ जैनेन्द्रप्रक्रियायां धूमादेः ॥ ३।२।१०६॥ एभ्यो देशवाचिभ्यो वुभ- चति । धौमकः । योडोप्यदेशार्थ ग्रहणम् । पाथेयकः । नगरात्कुत्सादाक्ष्ययोः ॥३।२।१०७ ॥ नगर- शब्दाहुन् भवत्ति निन्दामाण्यियोर्गम्ययोः । नागरकचौरे नि- पुणो वा । एतयोः किम् ? नागरः पुरुषः । नगराशब्दारकत्या- दिपु पाठाकानि नागरेयकः। मनुष्यादिप्यरण्यात् ।। ३ । २ । १०८ ॥ मनुष्याद्यमि- धानेऽरण्यशब्दाहुञ् भवति । अरण्याण्णो वक्तव्य इत्यस्यापा- दोयम् । आरण्यको मनुष्यः, पन्थाः, अध्यायो, न्यायो, विहारो, हस्ती वा । वा मोमयेषु वक्तव्यः । आरण्यका. आरण्या वा गोमयाः । कुरुयुगन्धरेभ्यो वा ॥३।२।१०९।। बहुत्वेऽदोर- पीति नित्ये प्राप्त विकल्पोयम् । कौरवकः । कच्छादिपाटादणपि। कौरवः । यौगन्धरको, योगन्धरः । नृतत्स्थयोः कुरोनित्यं वुञ् गवति । फोरवको मनुष्यः । कोरवकमस्य जल्पितम् । शानिमदात्कः ॥३।२।११० ॥ आभ्यां को भवति शेपे । बहुत्वेऽदोरपीति युमोपवादः । वृजिकः। मद्रकः । यस्मिन् पारणे जनपदास्तेषु सत्यविधी तदन्तविधिरिति प्रतिपेधे प्राप्ते सुतधिदिक्छन्देभ्यो जनपदस्येति सर्वत्र तदन्तविधिः। सुमद्रकः। सर्वमद्रकः । विपदत्वे तु दिगादेरखो मद्रेभ्योऽणित्यपि । पोमिदः। कोदोऽण् ॥ ३१२११११॥ देशवाचिनः फकारी- ·इति शेपिकार्थाः। २७३ - । डो गुदोऽण् भवति । बहुवेऽदोस्पीति चुनोपवादः । ऋषिकेषु जातः आर्पिकः । माहिपिकः । ओदेशे इति उर्ज बाधित्वा पर- खाददुत्वेदारपीति बुनि प्राप्ते परत्वादयं प्रवर्तते । ऐक्ष्वाकवः । कच्छादेः॥३।२।११२॥,देशवाचिभ्यः कच्छा. दिभ्योऽण भवति । काच्छः । नृतत्स्थयोचुन् ॥ ३॥ २॥ ११३ ॥ नरि तत्स्थे चामि- धेये कच्छादेवन् भवति । काच्छको ना ! काच्छमस्य हसि. तम् । बहुत्वे वुनं बाधित्वा अणि प्राप्तेऽबहुत्वे तुत्सर्गेणाणि पाते च वचनम् । गोयवाग्वपदाती सात्यात् ॥३।२।११४ ॥ सा- स्वशन्दादवि यवाग्यामपदाती च जातादिशेपे बुञ् भवति । व- दुत्वेऽदोरपीति सि एप्पेवेति नियमार्थमिदम् । बहुत्वादन्यत्रो- सीपवादोऽगेव । सात्वको गौः । सालियका यवागुः । सा- स्वकोऽपदातिः । एषु किम् ? साल्वं वस्त्रम् । सात्वाः पदातयः। गर्तयुगहादिभ्यः ॥३।२।११५ ॥ देशवाचित नो गर्तयोर्गहादिभ्यश्च छो भवति । अगादेरपधादः । वाही. फमामेभ्य इति गहादीनां सम्भवापेक्षं विशेषणम् । गहीयः । वेणुकादेश्छण् व० । वैणुकीयम् । जनपरयोः कुत्वं च (ग.)। जनकीयम् । परकीयम् । माचां कटादेः ॥३।२।११६॥ माग्देशवाचिनः कटादेः शब्दाच्छो भवति । कटनगरीयम् । राज्ञः क च ॥३।२।११७ ॥ राजशब्दस्य कादेशो .

·२७४ : जैनेन्द्रप्राकियायो भवति छश्च । दोश्छ इति सिद्धे कादेशार्थमेवेदम् । राजकीयम् । दोः कखोङः ।। ३। २.। ११८ ॥ ककारोङः खका- रोडश्च दोर्दशवाचिनश्छो भवति । द्रौघणकीयः । आश्वस्थिकी- यः । कौटिशिखीयः । ठन्निठवुनणादीनामपवादोयम् । कन्धापलदनगरग्रामइदद्योः ॥ ३ ॥ २॥ ११९ ॥.क- म्यादिवोर्दिशवाचिनो दोश्छो भवति । वाहीकमामादिलक्षणत्यस्या- पवादोयम् । दाक्षिकन्धीयः । दाक्षिपलदीयः ।, दाक्षिनगरीयः। दाक्षिणामीयः । दाक्षिहदीयः । पर्वतात् ।।३।२।१२० ॥ अणोपवावश्छः । पर्वती. यो मनुष्यः।। वाऽमलें ॥३।२।१२१॥ मर्यादन्यस्मियामधेये पर्वताद्वा छो भवति । पशेऽण् । पर्वतीय पार्वतं वोदकम् । युप्मदस्मदोऽक सन् ॥३१.२ १२२ ।। आभ्यां वा खन् भवति! खपक्षेऽकादेशश्च । उचारणसामर्थ्यात् स्थेको दीत्वम् । युवयोर्युप्माकं वायं योष्माकीणः । आस्माकीनः। मशेऽण् । अणि ॥ ३ ॥२ । १२३ ॥ अणि च परे युष्मदस्मदोर. फलादेवो भवति । इदमेवाणो सापकम् । योमाफः। आस्माकः। छ, गुप्मदीयः । अस्मदीयः । वयकममकाचेकार्थे ।। ३।२।१२४ एकाध वर्तमान- योयुष्मदस्मदोत्तयकममफादेसी मवतोऽणि सनि च। वावकीनः । ठायः। मामीन: 1 मामकः ।हे.तु स्यीयः । मदीयः।

·हुति शैपिकार्थाः। २७५ योद्धात् ॥३१२११२५ ॥ अगोपवादः । अयः । परावराधमोत्तमादेः ॥३।२।१२६ ॥ परायः । अवगध्येः । अधमार्य । उत्तमायः । हृदर्थयुसमाहारे इति वि- शेषणं विशेष्येणेति वा पसः । यदा परावरौ दिक्छन्दो तदोत्तर- सूत्रेण यठणोः प्राप्तयोरन्यत्र चाणि प्राप्त वचनम् । दिगादेष्ठण च ॥३।२। १२७ । दिगादेरर्धात् ठण भवति यश्च । पौर्वाधिकः, . पूर्वाध्यः । अर्धे परतः पञ्चभावो वक्ष्यते । पाश्चाधिकः । पश्चार्य । अन्यादेष्ठण वक्तव्यः । दिच्छदादन्यो यदास्यादिस्तदा ठमेत्यर्थः । मौकर्थिकः । ग्रामराष्ट्रयोरण्ठत्रो ॥३२.1 १२८ ॥ प्रामार्धवा-, चिनो राष्ट्रावाघिनश्च दिगादेरोदण्ठी, भवत । प्रामस्थ राष्ट्रस्य वा पूर्वार्थे जातः पौर्वाधिकः । मध्यान्मः ॥३॥ २॥ १२९ ॥ मध्यमः । आदेश्वेति २० । आदिम, । अवोधसोः सखं च । अवमः । अधमः । सम्पत्य ॥३।२।१३० ॥ यथातीवानागतयोरन्त. राले वर्तमानः कालः सम्प्रतीत्युच्यते एवमत्र द्वयोरुकृष्टापकृष्टयो- रन्तराले वर्तमान सम्प्रतीत्युच्यते । नात्युत्कृष्टो नाप्यपकृष्टो मध्यो वैयाकरण | नातिहस्वं नातिदीर्घ मध्यं काष्ठम् । द्वीपादनुसमुद्रे यम् ॥ ३ ॥२॥१३१ ॥ समुद्रसमीपे यो द्वीपस्तस्मान् भवति । कच्छादिपाठादणो, नृतत्स्थयोवुनचाप- वादः। द्वैम्यम् । द्वैप्या। अनुसमुद्रे किम् ! यमुनादिसम्बन्धे द्वीप भवं पम् । देपकम् 1 कच्छादिपाठादण्, नृतत्स्थयोरिति वुन् ।

·जनेन्द्रप्रक्रियायां कालान् ॥३।२।१३२ ॥ कालविशेषवाचिनष्ठञ् भवत्यणोऽपवादः । दोश्छ परत्वाद्वायत्ते । मासिकः । तत्र जात इत्यतः प्राक् कालाधिकारः । कदम्बपुष्पयोगारकालोपि कदम्ब- पुष्पः । तत्र जातः कादम्बपुष्पिकः । श्राद्धे शरदः ॥३॥२॥ १३३ ।। भसन्ध्यावृतुभ्य इत्य- णोपवादोयम् । शारदिकं श्राद्धम् । . वा रोगातपयोः ॥ ३।२।१३४ ॥ पक्षेऽण् । शार- दिफः शारदो वा रोग आतपो वा । निशामदोपाभ्याम् ॥३।२।१३५॥ वा ठञ् नैशिकं, नेयम् । प्रादोपिकं, प्रादोपम् । सस्तुर च ॥ ३1२१ १३६ ।। वसूशब्दाहम् वा भवति तस्य तुडागमश्च । टनोपवादो शिलक्षणस्तुद् प्राप्तः । तं याधित्वा घेपमोमस्थस इति वा ये प्राप्ते ठन् विभाष्यते । द्वारादेः ॥ ४।२।९॥ एषां नैप किन्त्यौ । शौव- स्विकः । वस्त्य । आभ्यां मुक्ताचन । श्वस्तनः । मारप एण्यः ॥३।२।१३७ ।। त्रावणोपवादः । मापेण्यः । भसच्यायतुभ्योऽयपाभ्योऽम् ॥ ३१२१ १३८ ॥ फालबाचिभ्यो भेन्यः सन्ध्यादि य मातु यश्च पविलितन्यो भवति । तपः । सान्ध्य | सन्धि, वेडा, अमागस्या, अमावस्या, योदशी, चतुर्दशी, पञ्चदशी, पौर्णमासी, प्रतिपदिति । संवत्स रात्फउपर्वणो:(ग.)। सायम पर वा। सांवरमरितमन्या । अगः किम् । पशु सा पापि गास | - ·, हति शेपिकार्था । २७७ हेमन्तात्तखम् ॥ ३ । २ । १३९॥ हेमन्तादण् भवति तत्सनियोगेन तख च । हेमन्ते साधु हमनमनुलेपनम् । ठजपीप्यते। हैमन्तिकम् । हेमन्ततखमिति सिद्धे का निर्देश केवलोप्यण् यथा स्यादित्यर्थ । हैमन्ती पङ्किः। सायंचिरंमाणेगेझिभ्यस्तनद् ॥३।२।१४० ॥ सायमित्यादिभ्यो शिभ्यश्च कालवाचिभ्यस्तन भवति । आ. द्ययोस्त्यसन्नियोगे मन्तत्व प्राणप्रगयोस्त्वेदन्तत्व न निपात्यते । ईबन्ताचनटि झकालेत्यनुपा वा सिध्यति । सायन्तनम् । चिरन्त- नम् । पाणैतनम् । प्रगतनम् । झिभ्य -मातस्तनम् । चिर- परुत्परारभ्यः नोव० । चिरत्नम् । परुत्नम् । परारित्नम् । अ. न्तादिमो प० । अन्तिमम् । वा पूर्वापरादहात् ॥ ३।२।१४१ ॥ पूर्वाऽपरपूर्वा- दवशब्दाद्वा तन भवति । पक्षे ठञ् । पूर्वाहणेतनम् । पूर्वाह्णत. नम् । पौर्वाह्निकम् । अपराहणेतनम् । अपराहणतनम् । आपराहि- कम् । अणादयो पादयश्च येत्र प्रतास्त्यास्तेपागित प्रभृति प्रकृयन् समर्थविभवत्सुपादान चाह- तर जातः ॥३।३।१॥ ईप्समर्थानात इत्यर्थ यथाविहित त्यो भवति । मुझे जात सोपः । ओस ।रा. ष्ट्रिय । शाकलिक । सौत्रेयक । इत्यादि। पाटपष्टः ।।३।३।२ ॥ ठनोपवादस्यण्यापवादो. यम् । प्राणि नात प्रारपिक । पावृषिका खी।

·- | जैनेन्द्रप्रक्रियायां खौ शरदो चुम् ॥ ३ । ३। ३॥ शारदका मुद्गाः । खौ किम् ! शारदं धान्यम् । भसन्ध्येत्यण । सिन्ध्वपकरादण् ॥ ३॥३॥४॥ सिन्ध्वपकराभ्यामण् भवति । सिन्धुशब्दात् कच्छाधणो नृतत्स्थयोरिति वुनश्चापवादे के प्रावे वचनम् । सिन्धुपु जातः सैन्धवः । अपकरशब्दादुत्तर- सूत्रेण के प्राप्तेऽनेनाणपि विधीयते । आपकरः । । पूर्वाणापराह्णामूलप्रदोपावस्कराच कः॥३॥३॥ ५॥ चात् सिन्ध्वपकराभ्याम् । पूर्वाणकः । अपराह्णकः। आ- भ्यां तनटोपवादः। आर्द्रकः । केऽण इति प्रः ! मूलकः । प्रदोपकः। निशाप्रदोषाभ्यामित्यपवाद । अवस्करकः । सिन्धुकः । अपकरः। पधः पन्धः ।।३।३।६॥ कश्च । पथि जातः पन्थक। वाऽमावास्यायाः ॥३ । ३ । ७ ॥ पक्षे भसन्ध्येत्यण् । अमावास्याफः । मामावास्यः । एकदेशविकृतस्यानन्यस्वादमाव- स्याकः । आमावास्यः। आऽऽपाहाच ॥ ३।३। ८ ।। अआपादादिति छेदः । आपादायां जातो आपादः । चादमावास्यायः । श्रविष्ठापाटाभ्यां उण चेति प० । माविष्ठीयः । आपाढीयः । फाल्गुन्याष्टः ।।३।३॥ ९॥ भाणोपवादः । फरगुनः। परानी। स्थानान्तादुः ।। ३।३।१० ॥ स्थानान्तादुत्तरस्य जाताय त्यस्योन्भवति । गोस्थान ।

·o- हति शैषिकाः । १२७९ शालागोखरात् ॥ ३।३ । ११ ॥ गोखरपूर्वात् शाला. शब्दाजातार्थस्य त्यस्योभवति । गोशाले जातो गोशालः । खरशालः । वा सेनेति नप्त्वात्मः। वत्साद्वा ।। ३ । ३ । १२ ॥ वत्सशालः । वारसशालः । भेभ्यो बहुलम् ॥,३।३ । १३ । भशन्देभ्यो जातार्थ. त्यस्य रहुलमुन्भवति । श्रविष्ठानुराधास्वातिपुनर्वसुतिष्यहस्त- विशाखाबहुलाभ्य उयेव । श्रविष्ठः । तिष्यग्रहणे पर्यायग्रहणम् । पुण्यः । चित्रारेवतीरोहिणीभ्यः स्त्रियामुबेव । चित्रायो जाता चित्रा । रोहिणी । पुंसि न भवत्येव । चैत्रः। अन्येभ्यो विभाषा । कृतिकः । कार्तिकः । बहुलवचनादन्यदपि । अणो वा. डि. त्वम् । शतभिषः। शातभिषजः । कृतलब्धक्रीतसंभूताः ॥ ३ ॥ ३ ॥ १४ ॥ तत्रकृताद्य. थें यथाविहितं त्यो भवति । स्रने कृतो लब्ध. क्रीतः संभूतो वा सौम । राष्ट्रियः । कुशलः ॥३।३। १५॥ तत्र कुशल इत्यर्थेपि । तथा उत्तरोपवादविधिरत्रैव यथा संवध्येतेति योगविभागः ।सुप्रे कुशलः स्रोमः । राष्ट्रियः । पथो वुन् ॥ ३ ॥ ३ ॥ १६ ॥ तत्र कुशल इत्यर्थे । पथि कु. शल: पथकः। आकर्षादेः कः ॥३॥ ३॥ १७॥ आक कुशल आकर्षक। आकर्ष, तसरू, पिशाच, पिचण्ड, असनि, अस्मन् , हाद, इति । १रन्तबहुलशम्दस्य कृतिकार्थ ।

·जैनेन्द्रमा क्रियायो कालात्साधुपुष्प्यत्पच्यमाने ॥३ । ३ । १८ ॥ कालविशेषवाचिभ्यो यथाविहितं त्यो भवति साध्यादिवर्थेषु । शिशिरे साधु शैशिरं भोज्यम् । उसे ॥ ३३ ॥ १९॥ ग्रीष्मे उप्यन्ते फ्रेष्माः शालयः । आश्वयुज्या बुञ् ॥३।३।२० ॥ उत्तेर्थे । काला- ओपवादः । आश्वयुज्यामुप्ता आश्वयुजका मुद्दाः । ग्रीष्मवसन्ताद्वा ॥ ३।३।२१ ।। ऋत्वणि प्रासे विकल्पः। श्रेष्मका ग्रैष्मा वा शालयः । वासन्तका वासन्ना वा यवाः । देयमृणे ॥ ३ ॥ ३ ॥ २२ ॥ कालविशेपवाचिन ईप्समर्था- इयमित्यय यथाविहितं त्यो भवति यचद्देयमृग चेत्तस्यात् । मासे देयं मासिकमृणम् । ऋणे किम् ? मासे देया भिक्षा । कलाप्य पत्थयवयुसादखुन् ॥ ३ ॥ ३ ॥ २३॥ काला- देवगणे इत्येव । यस्मिन्काले मयूराः कलापिनो भवन्ति स काल सहचारात् कलापी । यस्मिन्नश्वत्थाना फल भवेन्सोड- आय. । यस्मिन्यवयुस भवेतद्ययनुसम् । कलापकम् । अश्वत्थ- कम् । यवलुससम् । ग्रीमावरसमा चुल् ॥ ३ ॥३॥ २४ ॥ देयमृणे इत्येव प्रेमाम् । आवरसमकम् । संवत्सराग्रहायणी-पांच ॥ ३ ॥ ३ । २५ ॥ चाइ। देयमणे इत्येव । सावत्सरिक, सांवत्सरकम् । महायणिकम्, भामदायणकम् । वेति सिदे ठन्ग्रहण संवत्सराफलपर्वणोरित्यणो - .

·हृति शैषिकार्या ।
२८१
बाधनार्थम् ।
रौति मृगः॥३।३।२६॥ कालविशेषवाचिन ईप्स.
मर्धाद्रौतीत्यर्थे यथाविहित त्यो भवति मृगश्चेत् स रोदक ।म
दोपे रौति प्रादोषिक प्रादोषो वा मृग । निशाप्रदोषाभ्यामिति
ठजणौ । मृग किम् । निशाया रौति उलूक ।
तदस्य सोढम् ।। ३।३ । २७॥ वासमर्थात्कालवाचि-
नस्तार्थ यथाविहित त्यो भवनि यद्वासमर्थ सोद चेचद्भवेत् ।
निशा सोदास्य नैशिको नेश वा । साहचर्यानिशादिशब्देनात्रा-
ध्ययनामष्टम् ।
तन भवः ॥ ३ ॥ ३ ॥ २८ ॥ ईप्समाद्भव इत्यथे यथा-
विहित त्यो भवति । सुन्ने भव स्रौन । राष्ट्रिय । अनुवृत्त्या
सिद्धे पुनस्तत्रग्रहण कालनिवृत्यर्थम् ।
दिगादेयः ॥ ३ ॥ ३॥ २९॥ दिगादिभ्यो यो भवति
तत्र भव इत्यथे । अण्छयोरपवाद । दिश्य । उदकारसजायाम् ।
उदक्या स्त्री । औदकोऽन्य ।
देहासात् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३० ॥ अणोपवाद । मुख्यम् ।
दन्त्यम् । तालव्यम् । इह तदन्तविधिर्वक्तव्य । दन्तोष्ठयम् ।
रतिकुक्षिकलशिवस्त्यस्यहेर्द्वन् ॥ ३ । ३ । ३१ ॥
हती भव दतियम् । अणोपवाद । कौक्षेयम् । देहानत्यत्यापवाद ।
कालशेयम् । वास्तेयम् । असजि भवमानेयम् । त्यसनियोगे अ.
सिभोवो निपात्यते । आहेयम् ।
। पितरूपमा ।

·२८२ जैनेन्द्रप्रक्रिया ग्रीवाभ्योण च ।। ३ । ३ ॥ ३२ ॥ चाइन् । प्रीवासु भवं अवं, अवेयम् । गम्भीरायः ॥ ३ ॥ ३ ॥ ३३ ॥ गाम्भीर्यम् । ग- म्भीरवहिदेवपञ्चजनेभ्यो वा बाह्यम् । दैव्यम् । पाञ्चजन्यम् । हात् ।। ३ । ३ । ३४ ॥ परिमुखादिभ्य एवेष्यते । पा. रिमुखम् । परिमुखादिम्पः किम् ? औपकूकम् । हाकिम् ! पसे य एव भवति । परिमुख्यम् । अन्तरादेठम् ॥३1३1३५॥ अन्तःशब्दादेहि मवति । मन्तगैहे भवमान्तर्गेहिकम् । पुरान्तात्मतिपेयो व.। आन्तःपुरम् । समानाच तदादेश्च अध्यात्मादिषु चेप्यते । अर्वादमाच देवाच लोकोत्तरपदादपि ॥१॥ सामानिकम् । सामानमामिकम् । आध्यालिकम् । अध्यात्मा• दिराकृतिगणः । मौर्वदमिकम् । ओर्वदेहिकम् । ऐहलौकिकम् । मुखपातसोरीया कुम् जनस्य परस्य च । ईयः कार्योय मध्यस्य मण्मायौ च हतो मती ॥ २ ॥ मसतीयम् । पार्श्वतीयम् । जनकीयम् । परकीयम् । मध्यीयः । मण्मायो च । माध्यमः । मध्यमायः । मध्यो मध्यविनश्चास्मादुर स्धास्नो बाजनावथा 1 मध्ये भवं मध्यंदिनम् । उप स्थामान्तादजिनान्ताध व. । अश्वत्थापि भवः अवस्थामा । पूकाजिने भवो काजिनः । सेभमा जिम्। .

·हृति शेषिकार्था। २८३ उपाजानुनीविकर्णात् ॥३॥ ३ ॥ ३६॥ हादेव । उपजानु भवमौपजानुकम् । औपनीविकम् । औपकर्णिकम् । देहा- वयवाद्यस्यापवादोयम् । ग्रामात्पर्यन्वोः ।। ३ । ३ । ३७ ॥ हादेव । पारिवामिकः । आनुमामिकः। जिह्वामूलाजुलेश्छः ।। ३ । ३ । ३८ । यस्यापवाद । जिह्वामूलीय. | अडलीय । वर्गान्तात् ।। ३ । ३ । ३९ ॥ छः । कवर्गीयो वर्णः । शब्दे इदमुदाहरणम् । अशब्द तु, यखौ वाऽशब्दे ॥ ३ ॥ ३॥ ४०॥ वर्गा-तायखो वा भवतो न तु शब्दविषये । पक्षे छ । भरतवर्य , भरतवर्गाग, भरतवर्गीय । कर्णललाटभूपणे कः ।। ३ । ३ । ११॥ कर्णललाटाभ्या को भवति समुदायेन भूपणे गम्ये । कर्णिका । ललाटिका । स्वभावात्स्त्रीत्वम् । भूपणे किम् ! कर्ण्यम् । तस्प व्यापान इति च पाख्येयाख्यायः॥ ३३१४२॥ व्याख्यायतेऽनेनेति व्याख्यानम् । व्याख्येयो अन्धः । तासमाद व्याख्येयाल्यारूपान्मृदो यथाविहित त्यो भवति व्याख्याने चावत्र भवऽपि । पूर्ववाक्यपरिसमाप्त्यर्थ इविशब्द । मुपा व्या- ख्यान सुप्सु भव वा सौपम् । एवं मेलम् । कार्वम् । हातम् । व्याख्येयाख्याया. किम् पाटलिपुत्रस्य व्याख्यानम् । वस्सेदमिति सिळे पुनर्मदण वक्ष्यमाणोऽपवादपिपिरवा यथा स्यादिति।

·, , २८४. जैनेन्द्रप्राक्रियायां बढ़चो बहुलं ठन् ॥३।३ । ४३ ॥ बहनो व्याख्ये- याख्याया बहुलं ठञ् भवति तस्य व्याख्याने तत्रभवे च । बहुल- ग्रहणं बहुप्रपञ्चार्थम् । तेन सविधौ ये बहुचस्तेभ्य ऋकारान्त- बामणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताराडाशेभ्यः क्रतुभ्यश्च गौ. णमुख्येभ्यष्ठञ् । सविधौ,-पत्वणत्वस्य व्याख्यानं तत्र भवं वा पारवणस्विकम् । अकारान्तात्, चातुर्दोतृकम् । ब्राझणिकम् । प्राथमिकम् । आध्वरिकम् । पोरश्वरणिकम् । नामाख्यातिकम् । विगृहीतादपि । नामिकम् । आख्यातिकम् । पौरोडाशिकम् । मुख्येभ्यः क्रतुभ्यः, आमिष्टोमिकम् । गौणेभ्यः, दासोदनिकम् । ऋपिभ्योऽध्याये । वाशिष्टिकोऽध्यायः । अन्यत्र वाशिष्टी शाक् । तिसेपु न । साहितम् । दाजचः ।।३।३। ४४ ॥ यचः-अनस्य ' व्याख्यानं तत्र भवं वा आह्निकम् । तार्किकम् । ऋचः- आर्षिकम् ।, पुरोडाशाहम् ॥ ३॥ ३॥ ४५ ॥ पुरोडाशाः पिष्टविण्डाः। साहचर्याचस्य संस्कारकमन्त्रोपि। पौरोडाशिक । छन्दसो यः ॥ ३ ॥ ३॥४६॥ यशक्षणठनोऽपवादः । छन्दस्यम् । प्रगयनादेवाण ।। ३ । ३ । ४७ । एभ्य छन्द.शब्दा- पाण् भवति पूर्वप्रार्थ ठनादेरपवादोऽयम् । अणि ऋगयनस्य त्वमिप्यते । आर्गयण | वैयः । नमिव । छान्दसः । तत भागतः ॥ ३ ॥ ३ ॥ ४८ ॥. सुमादागतः सोमः । राष्ट्रियः। ।

·इति शेषिकार्थाः
२८५
आयस्थानेभ्यष्ठण ॥ ३ ॥३॥ ४९॥ द्रव्यागमनमायः।
स यत्र तिष्ठत्युत्पचिद्वारेण तदायस्थानम् । तद्वाचिभ्यष्ठण भवति
तत आगतेथे । अण्छयोरपवादः । आपणिकम् । शौरकशालि-
कम् । स्वरूपनिरासार्थ बहुवचनम् ।
शुण्डिकादिभ्योऽण् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ५० ॥ शुण्डिकादागतः
शौण्डिकः । पुनरणमहणमायस्थानभ्यष्ठण इत्यादेधिनार्थम् ।
यौनमौखाहुम् ॥३॥ ३ ॥ ५१ ॥ योनेरिमे आगता वा
यौना योनिसम्बन्धिनो मातुलादयः । मुखस्येमे तत आगता वा
मौखा वचनसम्बन्धिन उपाध्यायादय ऋषिगादयश्च । यो.
नेभ्यः-मातुलादागतो मातुलकः । मातामहकः । मोखेभ्यः-
उपाध्यायादागत औपाध्यायकः । शैष्यकः । आर्विजकम् ।
ऋतष्ठन् ॥ ३ । ३ । ५२ ॥ यौनोखेभ्य एव । प्रातृ-
कम् । हौतृकम् ।
पितुर्यश्च ॥ ३ ॥ ३ । ५३ ॥ चाहन् । रीड्कतः । यस्य
ड्यां चेतीखम् । पित्र्यम् । पैतृकम् ।
वृद्धादकवत् ॥ ३ ॥ ३॥ ५४ ॥ गणाम कस्तत आगतो
वा गार्गः । एव वैद.। सर्वापि संघाशलक्षणेत्यादिविधिरत्र शेयः ।
हेतुमनुष्याद्वा रूप्यः ॥३।३ । ५५ ॥ पक्षे यथापा-
प्सम् । हेतो.-धेनोरागत धेनुरूप्यम् । कररूप्यम् । पक्षे गहादि-
लक्षणश्छः । धेनवीयम् । करीयम् । मनुष्यात्-देवदत्तरूप्यम् ।
देवदचकम् । देवदत्तीयम् । देवदतम् ।
भयट् ॥ ३।३ । ५६ ॥ हेतुमनुष्येभ्यो मयट् च भवति।
धेनुमयम् । देवदतमयम् । याधासंख्यनिवृत्यों योगविभाग....

·जगेन्द्रप्राक्रियाया मभवति ॥ ३१३१५७॥ तत इति कासमन्मृदो य. थाविहिन त्यो भवति प्रभवतीत्यर्थे । प्रथम प्रभवत्युपलभ्यते इति प्रभवति । सुमात्मभवति स्रौन । राष्ट्रिय । दारदी सिन्धु । हैमवती गा। विराज्यः ।।३।३ । ५८ ॥ वैदूर्यो मणि । तद्गच्छति पथितयोः ॥३।३।५९॥ इप्समर्थाद्गच्छती. त्यर्थे यथाविहित त्यो भवति यो गच्छति स चे पन्था दूतो वा । सुप्त गच्छति सोम पन्था दूतो वा । पथिदूतयो किम् । सुन गरछति सार्थ । अभिनिष्कामति द्वारम् ॥ ३।३ । ६० ॥ इप्समर्थाद- मिनिष्कामतीत्यर्थे यथाविहित त्यो भवति द्वारेभिधेये । समममि- निझामति सौन पाटलिपुत्रद्वारम् । राष्ट्रियम् । अधिकृत्य कृते ग्रन्थे ॥ ३।३।६१ ॥ इप्सम दधि- कृत्य कृत इत्यर्थे यथाविहित त्यो भवति यतस्कृत अन्यश्चेत्स भवेत् । सुलोचनामधिकृत्य कृत सौलोचनो ग्रन्थ । उसाख्या- यिकामु बहुलं वक्तव्यम् । वासवदत्ता । दोश्छस्यात्रोस् । कचिन्न । मेमरथी। शिशुमन्दयमसभन्देन्द्रनननादिभ्यश्छः ।। ३।३।१२।। वदाधिकृत्य ते अन्धे इत्येव । शिशुक्रन्दीय । यमस्य समा यम- सभम् । समाराजेवि नए । यमसभीयः । द्वन्द्वात्-भरतबाहुब- सीय दिन्दे देवामुरादिभ्यः प्रतिषेधो च० देवापुरम् । राक्षो. परम् । इन्दननादिया-इन्दनननीयम् । भारतिगणोयम् ।

·हृति शैपिकार्थाः । २८७ सोऽस्य निवासः ॥ ३ ॥ ३ ॥ ६३ ।। सुनो निवासोs. स्य सौमः। आभिजनः ।। ३ । ३।६४ ॥ अभिजन पूर्व बान्धवाः साहचर्याचैरुषितो देशोपि । सुनोऽभिजनोऽस्य सौनः । गिरेश्छः शस्त्रजीविषु ।। ३ । ३ । ६५ । गिरिवाचिनो वासमर्थादभिजनशब्दादस्येति तार्थे छो भवति शस्त्रजीविष्वभिधे- येषु । वेलो गिरिया शस्त्रजीविनामभिजनस्ते वेलीयाः । गिरेः किम् ! सांकाश्यका । बन्धयोङ इति वुन् । शस्त्रजीवियु किम्' ऋक्षोदोभिजनो येषा ते आझेदा ब्राह्मणाः । शण्डिकादेयः ॥ ३।३ । ६६ ॥ शण्डिकोमिजनोस्य शाण्डिक्यः । कोडोणि प्राते इतरेभ्यो बहुवेदोरपीति वुनि च प्राप्ते वचनम् । सिन्ध्वादेरण ।। ३ । ३ । ६७ ॥ सिन्धुरभिजनोस्य सै. न्धवः । नृतत्स्थयोरिति बहुत्वेदोरपीति च बुझो दोश्छस्य चाप- वादोयम् । तूदीवर्मतीभ्यां ढण् ।। ३ । ३ । ६८ ॥ अणोपवाद । तूदी अभिजनोस्य तोदेय । वामतेय । शलातुरकूचवाराच्छण्ण्यौ ॥ ३ ॥ ३॥ ६९ ॥ सोस्या- भिजन इत्येव । शालातुरीय । काँचवार्यः । भक्तिः॥३॥ ३॥ ७॥ सोस्येत्येव । भन्यते इति भक्तिः । नमो भक्तिरस्य सोध्न । अदेशकालाइ ॥३।३।७१ ॥ पर्युदासवृत्त्येह दे. शकालमिनस्य तरसहशस्यापियस्य मणम् । अण्डयोरपवादः ।

·२८८ जैनेन्द्रमझियायां अपूपा भक्तिरस्य आपूपिकः । शाकुलिकः । अदेशकालारिकम्! सौजः । शैशिरः। ::: महाराजात् ॥३।३।७२ ॥..महाराजो भक्तिरस्य माहाराजिकः। । अर्जुनादुन् ॥ ३, 1.३।७३ ॥ सोऽस्य भक्तिरित्त्येव । भर्जुनकः।-उत्तरसूत्रेण बुषि प्राते वचनम् । . वृद्धराजाख्येभ्यो वुन् प्रायः ॥ ३॥ ३॥७४ ॥ अ-, णोपवादः । परत्वाच्छस्य च । वृद्धाख्येभ्यः-औपगवो भक्तिरस्य ओपगवकः । ग्लोचुकायनकः । राजाख्येभ्यः-साइदेवकः । वासु- देवकः । यत्न सामान्येन विशेषेण वा राजसंज्ञा प्रसिद्धा तस्य सर्वस्य संग्रहार्थमाख्याग्रहणम् । तेन आनकः । प्रायोग्रहणा-: स्कचिन्न । पाणिनीयः । पोखीयः । राष्ट्रवत्तद्वतां सर्व वहुत्ले संरूपांणाम् ॥३।३।७५॥ पहुरवे राष्ट्रेण समानशब्दानां तद्वतां राष्ट्रस्येवा सर्व प्रकृतिस्त्य- ध भवति । राष्ट्रावध्येरिति प्रकरणे विहितानामिहातिदेशः। भना जनपदो मकिरस्य आकः । एवमा क्षत्रिया 'भक्तिरस्य आरकः तद्वतां फिम् ! पाला ब्राह्मणा भक्तिरस्य पाञ्चाली. सर्वग्रहण मरतेरप्याविदेशार्थम् । तेन मद्रो माद्रो वा' भक्तिरस्य मद्रकः । सरूपाणां किम् : पौखो राजा मतिरस्य पोखीयः। तेन पोकम् ॥३।३ । ७६ ॥ भासमर्थात्मोक्तेः मथाविदितं त्यो भवति । व्याम्यादिना प्रकपणोक प्रोत, न तु मतम् । यदन्येन रुवं समन्तभद्रेण पोक सागन्तभद्रम् । श्रीदवीयम् - - ·HA हति शैषिका। २८९ शौनकादिभ्यश्छन्दसि णिन् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ७॥ एभ्य- श्छन्दोभिवाने गिन् भवति तेन प्रोक्तमित्यर्थे । शौनकेन प्रोक्तं छन्दोऽधीयते शौनफिनः। तद्वेत्यधीते इत्यस्याण उप पोकादि- सुप् । काश्यपकौशिकाभ्यामृषिभ्यां प्रोक्तस्य छन्दस्त्वमुपचारात् । काश्यपेन प्रोक्तं कल्पं विदन्ति काश्यापनः । कौशिकिनः । ऋ. पिभ्यां किम् । इदानीन्तनकाश्यपेन प्रोक्तं काश्यपीयम् । कला- पिवैशम्पायनान्तेवासिभ्यः। कलाप्यन्तेवासिनश्चत्वारो, हरिद्ध- छालि-तुम्बुखलपाः । हरिद्वणा प्रोक्तं छन्दोधीयते हारिद्र- विणः । वैशम्पायनान्तेवासिनो नव, आलम्बि-प(कोलिङ्ग-कमल- ऋचभाग-आरुणि-ताण्ड्य श्यामायन कठ-कलापिन । आलम्बिना प्रोक्तमालम्पिनः । पुराणमोक्तेषु ब्राह्मणकल्पेषु । यत्तत्प्रोक्तं पुराणमोक्ताश्चेद ब्राह्मणकस्पास्ते भवन्ति । पुराणेन पुरातनेनर्षिणा मोक्ताः । भाल्लेवेन प्रोक्तमधीयते भाल्लावनः । पिङ्गेन प्रोक्तः कल्पः पैली । पुराणप्रोक्तं किम् ! याज्ञवल्क्यानि ब्राह्मणानि । आश्मरथः कल्पः । कठचरकादुप् । कठेन प्रोक्तमधीयते कमः। चरफादच्छन्दस्येवेप्यते । चरफा. श्लोकाः । पाराशर्यशि- लालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयो-। पाराशर्येण प्रोक्तमधीयते पाराश- रिणो भिक्षवः । शिलालिनो नटा । गुणकल्पनया चात्र छन्द स्त्वम् । कर्मन्दकृशाश्वाभ्यामिन् । कर्मन्दिनो भिक्षवः । कृशान चिनो नटाः। तितिरिवरतत्तुखण्डिकोखाच्छण् ॥ ३।३ । ७८ एभ्यश्रण भवति पूर्वविपये । अणोपवादः । तिनिरिणा मोक ·. जैनेन्द्रप्रक्रियायां छन्दोधीयते विदन्ति वा तैत्तिरीया. । वारतन्तवीयाः । खाण्डि- कीयाः । औखीयाः । छन्दस्येव । नेह-तैचिराः श्लोकाः । कलापिनोऽण् ।। ३ । ३ । ७९ ॥ कालापा' । वैशम्पाय- नान्तवासित्वाणिनोपवादः । नोऽपुंसोहृतीति टिखस्य प्रायोनप- त्येणीन इति प्रतिषेधे, सब्रह्मचार्यादेः ॥४।४। १२९ ॥ सब्रह्मचारिन्नादीनां टेः खं भवति हृति परे । इति टिखम् । छगलिनो दिनिण् ॥ ३।३। ८०॥ छागलेयिनः । एकदिक् ।।३।३।८१ ॥ छन्दसीति निवृत्तम् । भास- मर्थादेकदिगित्यर्थे यथाविहितं त्यो भवति । सुदाम्ना पर्वतेनैकदिक् सौदामनी विद्युत् । एवं हैमवती । त्रैककुदी । . तस् ॥ ३।३। ८२ ॥ पूर्वणाणादयश्च । पूर्वस्मिन्नेवार्थे । सुदामतः । तसन्तस्य स्वभावतो झिसंज्ञा । यश्चोरसः ॥३।३। ८३ ॥ चात्तस् । अणोपवादः । उरसा एकदिक् उरस्य. । उरस्तः । उपज्ञाते ॥ ३ । ३ । ८४ ॥ भासमर्थादुपज्ञातेथें यथावि- हित त्यो भवति । विनोपदेशेन प्रथमं ज्ञातमुपज्ञातम् । स्वयंभु- वोपज्ञात स्वायम्भुवीयमाकालिकाचाराध्यायम् । दैवनन्दिनमने- कशेपम् । कृते ग्रन्थे । ३ । ३ । ८५ ॥ भासमर्थात्कृतेथे यथाविहित त्यो भवति यत्कृत ग्रन्धश्चेत्स भवेत् । सिंहनन्दिना कृतः a संहनन्दीय.।

·हृति शेषिकार्था। खो।।३।३। ८६ ।। मधेऽप्रन्थे च । क्षुद्राभि कृत क्षोद मधु । माक्षिकम् | वाटरम् । सज्ञाशब्दाना व्युत्पत्यर्थमेवा- रम्भ ! तत एव छो न भवति । कुलालादेव॑म् ॥३।३। ८७ ॥ खुविषये एव । कुला- लेन कृत कौलालकम् । कार्मारकम् । तस्येदम् ॥ ३।३। ८८ ॥ उपगोरिदमोपगवम् । रा- ष्ट्रियम् । संवाद्धः संवहिनभावश्च स्वे व० । सबोदु स्व साव- हित्रम् । अनधिः शरणे वाचो रण् व० भसंज्ञा च । अभिमिन्धे अमीत् । तस्येदमामीभ्रम् । समिधामाधाने टेण्यण् प० । सामि- धेनी ऋक् । रथायः॥३॥ ३॥ ८९ ॥ रथस्येद चक्र युग वा रथ्यम् । रथशीलाहलेभ्यो यविधौ तदन्तविधिरुपसख्यात । परमरथ्यम् । पनादण् ।।३।३ । ९० ॥ पतन्ति तेनेति पत्र वाह- नम्। अश्वरथस्येदमाश्वस्थम् । औष्ट्ररथम्। पुनरणग्रहण छाधना- र्थम् । रासमरथम् । रथाङ्गे एव । नेह-अश्वरथस्य स्वामी । पत्रात् ॥ ३ । ३ । ९१॥ वाये एवेष्यते । अवस्येद वाह्यमाश्वम् । उत्सर्गेणापि सिद्धे दुसज्ञेषु सिद्धयर्थमिदम् । रासभम् । हलसीराहण् ॥ ३ ॥ ३ ॥ ९२ ॥ हालिकम् । सैरिकम् । द्वन्द्वान् वैरमैथुनिकयोः ॥ ३ । ३ । ९३ ॥ अण्छयोर- पवाद । वैरे-अहिनकुलिका । वुन तस्य स्वभावात्स्त्रीलिता । मैथुनिकाया कुरुकासिका देवासुरादिभ्यो वुनः मतिपेधो वा दैवासुरम् । राक्षोसुरम् ।

·जैनेन्द्रमक्रियायां । 'वृद्धचरणायित् ॥ ३1३ । ९४ ॥ वृद्धवाचिनश्चरण- याचिनश्च वुन् जिद्भवति । त्रिपिटायनेरिदं पिटापनकम् । चरणानि वेदशाखाः । तदध्येतारोपि कठादयः । चरणाद्धर्माना- ययोरेवेष्यते । कठानां धर्म आनायो वा काठकः । अध्वर्योः समुदायवाचित्वान्न चरणत्वम् । आध्वर्यवम् । 'संपायलक्षणघोपेऽभ्यवित्रामण् ।। ३। ३।९५ ॥ अन्यजिजन्तादण भवति संघादिष्वर्थेपु. । वुझोपवादः । अअन्ता. त्-विदानां संघोको घोपो वा वैदः । वैदं लक्षणम् । यअन्तात्- गार्गः संपोको घोषो वा । गार्ग लक्षणम् । इनन्तात्-दाक्षः सं- योको घोषो वा । दाक्षं लक्षणम् । अणो णिकरणं यर्थ ब्णि- बृदिति पुंवद्धावप्रतिषेधार्थ च । वैदी स्थूणा । लक्ष्म्यागतं विहं लक्षणम् । बाह्यागतं चिह्नमः । शाकलाद्वा ।। ३।३।९६ ॥ नित्ये वुनि प्राप्त विभाषे- यम् । शाकल्येन प्रोक्तमधीयते शाकलाः । शकलादिभ्य इत्यण् । तद्वेत्त्यधीते इत्यागतस्याण उप प्रोकादित्युप् । शाकलानां संघोको घोषो वा. शाकल:, शाकलकः । शाकलं, शाफलकं वा लक्षणम् । छन्दोगौक्थिकयाज्ञिकवचनदायः॥ ३ ॥ ३ ॥९७॥ वुनोपवादः । छन्दोगानां धर्म ,आनायो . वा छान्दोग्यम् । औस्थिक्यम् । याज्ञिक्यम् । वाच्यम् । नटादणोपवादः । नाट्यम् । न दण्डमाणवान्तवासिषु ॥ ३ ॥ ३ । ९८॥ दण्डप्रधाना माणवा दण्डमाणवाः । आश्रमिणां रक्षापरिचरणविधायिन इत्यर्थः। दण्डमाणवेषु अन्तेवासिषु च वृद्धाद्यदुक्तं वन भवति । काण्ठ्य.. - ·इति विकारार्थाः। २९३ स्येमे काण्ठा दण्डमाणवा अन्तेवासिनो वा । तुम्पतिषेधे शकलादिभ्य इत्यम् । रैवतिकादेश्छ। ॥३।३ । ९९ ॥ एभ्यो वृद्धेभ्यश्छो भवति । वतिकस्येदं खेतिकीयम् | वुमतिपेये दोग्छ इति प्राप्तः । तमपवाद्य संघाइत्याणि प्राप्ते वचनम् । कौपिञ्जलहास्तिपदादण् ॥३।३ । १०० ॥ वृद्धलक्ष- णस्य वुझोपवादः । मपन्येर्थेऽणि पादस्य पद्भावे च कौपिन्ज- लस्येदं कौपिजलम् । एवं हास्तिपदम् । आथर्वणः ।।३।३।१०१ ॥ आथर्वणिकशब्दादण् इकखं च निपात्यते । अथवणा प्रोक्तं छन्दोधीयते आथर्वणिकाः। आणि प्राप्ते उक्थादिपु पाठाढण् । तेषां धर्म आम्नायो वा आथर्वणः। इति शेषाधिकारः। अथ विकाराधिकार। तस्य विकारः३।३।१०२॥ तासमर्थाद्विकारेर्थे यथा- विहितं त्यो भवति । अश्मनो विकार आश्मनः । देवदारवः । प्रकृत्युपमर्दात्मक एव विकारोऽत्र प्रायः । तेन नेह-पकमानम् । तस्येति वर्तमाने पुनर्महणं शेषिकच्छादिनिवृत्त्यर्थम् । प्राण्योपधिक्षेभ्योऽवयवे च ॥३।३ । १०३॥ चाद्वि- फारे । चेतनावन्तः प्राणिनः । फलपाकान्ता ओपश्यः । पुष्प- वन्तः फलवन्तश्च वृक्षाः । कपोतस्य विकारोऽवयवो वा कापोत. भूया विकारो मौवं भम्म, अवयवो वा काण्डम् । कारीरं भस्म काण्ड का।

·- २९४ जैनेन्द्रप्राक्रियायां । जातरूपेभ्यः परिमाणे ॥३।३।१०४ ॥ यत्रासंभव - स्तत्रावयवार्थों न संवध्यते । जातरूपातपर्यायेभ्यश्च विकारवि. शेष परिमाणे यथाविहित त्यो भवति । मयटोऽपवादः । जात. रूपो निष्कः । हाटक कार्षापणम् । परिमाणामावे वक्ष्यते मयट् । पाणतालादेः ॥३1३ । १०५ ।। प्राणिभ्यः-सारसस्य विकारोवयवो वा सारस मांसम् । मयटि नित्यं दुशरादेरिति च प्राप्ते तदपवादार्थमिदम् । तालादिभ्यः-ताल धनुः । तालाद्धनु-) ध्येव । अन्यत्र तालमयम् । वपुजतुनोः पुक् ॥ ३ । ३ । १०६ ॥ आभ्यामण् भवति तत्सन्नियोगेन पुगागमश्च । त्रपुनो विकारस्त्रापुपम् । नातुपम् । शम्या ड्लञ् ॥३।३।१०७ ॥ विकारावयवयोः । शा. मील भस्म । शामीली स्त्रक मयदैतयोरभक्ष्याच्छादनयोः ॥३।३।१०८॥ अभ्य- वहार्यवसनवर्जितयोर्विकारावयवयोर्मदो मयड् वा भवति । अ- श्ममयम् । सिकतामयम् । पक्षेऽण् । त्रपुमयम् । जतुमयम् । श- मीमयम् । विकारावयवौ प्रकृतावेव तत्किमेतयोरिति पुनर्ग्रहणाद- नन्तरयोरपि बाधा । अन्यथोत्सर्गापवादकोव स्यात् । अभषेत्ति किम् ? मोद्ग सूप । कार्यास प्रावार. { नित्यं दुशरादे. ॥ ३ ॥ ३॥ १०९ ॥ दुभ्यः-मावस्य विकारोऽवययो वा आम्रमयम् । शरादि-प. शरमयम् । दर्भम- यम् । आरम्भानित्यत्वे सिद्धे पुनर्ग्रहणमे काचो नित्य यथा स्यात्। वङ्मयम् । विकारावयपार्थत्यान्ता नाकारावावविवक्षाया ·। हति विकारार्धाः। २९५ । - , मूलपकतरेव त्यो, नतु त्यान्तात् । यथा पालाशस्य पालाशम् । तेनान न मयट् । यत्र त्वभिधानमस्ति वर तदन्तादपि । गोम- 'यस्य गौमयम् । पिष्टात् ॥ ३।३।११० ॥ विकारे । भक्ष्यत्वादणी- पवादः । पिष्टमयम् । का खौ ॥ ३ । ३ । १११ ॥ पिटादेव । पिष्टकाःपूपाः । तिलयवादखौ ॥ ३।३।११२ ॥ नित्यं मयट् । ति- लानां विकारोवयवो वा तिलमयम् । अखौ किम् ! तैलम् । यावकः । कोवियावादेरिति कः । गोत्रीहेः शकृवपुरोडाशे ॥ ३॥ ३ । ११३ ॥ गो. मयं शकृत् । ब्रीहिमयः पुरोडाशः । शदिति किम् ? गव्यं पयः । ह ओदनः । तालादित्वादण् । क्रीतवत्परिमाणात् ॥३। ४ । ११४ ॥ परिमाण परिच्छेदनहेतुः । विकारेर्थे तस्माक्रीतार्थे इव त्या अतिदिश्यन्ते । शतेन क्रीतः शतिकः, शत्यः । एवं तद्विकारोपि शतिकः शत्य। प्रास्थिकः । कौडनिकः। कोशैण्या ढण् ॥ ३ । ३ । ११५॥ कोशास्त्रे । कौशे- यम् । ऐणेयम् । पुंस्यणेव । ऐणम् । उदाहुन् ॥३।३ । ११६ ॥ प्राण्यणोपवादः। औष्टकम् । वोमोर्णात् ॥ ३।३ । ११७ ॥ पक्षेऽण्मयटौ । औम- कम्, औमम्, उमामयम् । और्णकम् , और्णम् , ऊणामयम् । गोपयसोर्यः ॥३।३। ११८ ॥. गव्यम् । पयस्यम् । " ·- - - जैनेन्द्रप्रक्रियायां दोः॥३।३। ११९ ॥ अण्मयटोरपवादः । तुर्वृक्षः । तद्विकारोवयवो वा द्रव्यम् । माने वयः ॥३।३।१२०॥ पूर्वस्यापवादः । नुवयं मानम् । उप्फले ॥३३॥१२॥अवयवार्थस्य त्यस्योभवति फले । आ- मलक्या अवयवः फलमामलकम् । वदरम् । हृदुप्युविति स्त्रीत्यो । प्लक्षादिभ्योग् ॥३ । ३ । १२२ ॥ प्लक्षस्यावयवः फलं साक्षम् । उपोपवादोयम् । एवं नैयग्रोधम् । अत्र- न्यग्रोधस्य केवलस्य ॥५। २०१०॥ अस्यैयादेशो भवति नत्वैप । इत्येय् । जम्ब्या योश्च ॥ ३ । ३ । १२३ ॥ अस्मारफले वोस् भव- त्युप् च । चादण् । जम्वाः फलं जम्बूः । मयट उसि युक्तवत् । अणो वचनान्नोस् । जाम्बवम् । उपि जम्बु । हरीतक्यादेः ॥ ३ । ३ । १२४ ॥ उस् । हरीतक्याः फलं हरीतकी । पिप्पली। येपा पाकनिमित्तः शोपस्तेभ्यश्चोस् फले । बीहय. । ययाः । पुप्पमूलेपु बहुलम् । मल्लिकाया अव. पुष्पं मल्लिका । एवं जाती। वृहती । विदार्या मूलं धि- दारी । न च कचित् । किन्तूप् । पाटलानि पुष्पाणि । फरवीरं पुप्पम् । फदम्मम् । कचिदुमयोरभावः । वैणवानि फलानि । जम्बूहरीतस्यादिपूसि लिगमेव युक्तं न वचनम् । कांस्यपारयो ॥ ३॥ ३ ॥ १२५ ॥ निपात्येते । कंसी- पपरशल्पयोपैमणोः परतश्छययोरुम् निपात्यः । फस्यार्थ फंसी- पम् । परधर्ष परशव्यम् । तस्य विकारः फांस्यम् । पारशवम् । इति विकारार्थाः। ययः

·पति प्राम्बहतीयाः
२९७
अथ माग्वहतीयाः।
पाग्याण ॥ ३ । ३ । १२६ ॥ तहहतीति यो वक्ष्यते।
वर्त प्राक् ठणधिक्रियते ।
तेन दीव्यति खनति जयति जितम् ॥ ३ । ३।१२७।
भासमर्थादीव्यत्यादिषु ठण् भवति । अझैदीव्यति आक्षिकः ।
कुदालेन खनति कौदालिकः । आनिकः । शलाकाभिर्जयति
जित वा शालाकिकम् । करणे भा। नेह-देवदत्तेन जितम् ।
संस्कृतम् ॥ ३ ॥ ३ । १२८ ।। दधा संस्कृतं दाधिकम् ।
शिवेरिकम् । संस्कृतं भक्ष्या इत्यत्र त्वाधारविवक्षा ।
कुलत्यकोडोऽण् ॥३।३११२९॥ कौलत्थम् । दादरूकम् ।
तरति ॥ ३ । ३१ १३० ॥ तेनेत्येव । काण्डप्लुना तरति
कापडप्लविकः । गोपुच्छिकः।
नौद्यचष्ठः ॥ ३ । ३ । १३१ ॥ नावा तरति नाविक.।
नाविका । प्लविका।
चरति ॥ ३।३। १३२ ॥ चरतिर्गत्यों भक्ष्यार्थश्च ।
शकटेन चरति शाकटिक । दना चरति दाधिकः ।
पदेष्ठद् ॥ ३ । ३ । १३३॥ तेनेति चरतीति च वर्तते ।
पर्प इत्येवमादिभ्यष्टड् भवति। ठणोपवादः । पण चरति पर्षिक:
पपिफी। अश्विक. अश्विकी।
श्वगणाद्वा ॥३।३ । १३४ ॥ पक्षे ठण् । श्वगणेन
चरति श्वगणिकः । श्वगणिकी । वागणिकः, वागणिकी। अत्र
द्वारादित्वादौवादेशे माते-
-

·२९८
जैनेन्द्रप्रक्रियायां
भादेरावतः ॥५२॥१३॥श्वादेगोंरिकारादौ त्ये द्वारादेरि-
त्याव न भवति । इति प्रतिषेधः। इदमेव द्वारादौ तदादित्वज्ञापकम् ।
वेतनादेर्जीवति ॥ ३ ॥३॥ १३५ ॥ तेनेत्येव । वेतनेन
जीवति वैतनिकः । मार्तिकः ।
वस्नक्रयविक्रयाहः॥३।३।१३६ ॥ वस्न मूल्य
तेन जीवति वस्निकः । ऋयिकः । विक्रयिकः । सगृहीतादपि ।
जयविक्रयिकः।
छचायुधात् ।। ३।३। १३७ ॥ चाहः । आयुधेन जी-
वति आयुधीयः । आयुधिकः ।
हरत्युत्सनादेः ॥ ३ । ३ । १३८ ॥ उत्सङ्गेन हरति
औत्सनिक. । पेटकिकः।
उद् भखादेः ।। ३ । ३ १३९ ।। भस्त्रया हरति भस्त्रिका
भास्त्रकी। भरटिकः ।
वा विवधवीवधात् ॥ ३ ॥ ३ । १४० ॥ पक्षे ठण् ।
विवध पर्याहारः । तेन हरति विवधिक, वैवधिकः। वीवधिक ,
वधिक | पृषोदरादित्वाधा दीत्वम् ।
अण् कुटिलिकायाः ।।३।३ । १४१ ॥ काराणाम.
जारापकर्षणी व्याधाना पलालोरक्षेपणो दण्डः परिवाजकाना
त्रिदण्डधारण वा कुटिलिका । तया हरवि कोटिलिकः कर्मारो,
व्याप , परिमाजकः।
नितेशप्तादेः ॥ ३ ॥ ३ ॥ १४२ ॥ अक्षपूरोन नि-
माक्षर्विका।

·इति माग्वहतीया भावादिमः ॥३।३ । १४३ ॥ वक्ष्यते शुद्धो पावों भाव । कुट्टेन निर्वृता कुट्टिगा भूमिः। सेकिमोऽसि । पाकिम ओदन । ॥३॥३३१४४॥ वक्ष्यते भावे त्रित्यः । पुनरारम्भ केवलस्य व्यन्तस्य वाक्यत्वनिवृत्यर्थः । पाकेन निवृत्तः पवित्रमः। कृतिमः । नित्यम् ।। ३ । ३ । १४५ ॥ यथान्ये भाववाचिनो नि- वृत्तार्थादन्यत्रापि प्रयुज्यन्ते तथा नायं, किन्तु नित्यमिमविषय एवेति नियमार्थमिदम् । याचितापमित्यात्कण् ।। ३।३ । १४६ ॥ याचितेन नि. वृत्तं याचित कम् । अपमित्य निर्वृत्तमापमित्यकम् । प्यान्तत्वेनामा- न्तत्वेपि वचनसामर्थ्यात्त्यः । संमृष्टे ॥ ३ ॥ ३॥ १४७ । दना ससृष्ट दाधिकम् । चूर्णादिन्व. । चूर्णेन संसृष्टाश्चनिनोऽपृपा. । लवणेन संदृष्ट- मित्यत्र न भवत्यनाभिधानात् । लवण शाकमित्यादिपयोगस्तु गुणवाचकस्य शब्दस्य द्रव्येण योगे तद्वाचकत्वसंभवाचेयः। यथा कषायमुदकम् । मुद्दादण् ॥ ३।३।१४८॥ मौद्ग ओदनः । व्यञ्जनरूपसिक्के ॥ ३ । ३ । १४९ ॥ दनोपसिक्त दाधिक भक्तम् । घार्तिक. सूपः । स्वरूपनिरासार्थो बहुत्वनिर्देश । ओजासहोऽम्भसा वर्तते ॥ ३ । ३ । १५० ॥ ओजसा वर्तते औजसिकः । साहसिक । आम्भसिकः । तत्सत्यनुपूर्वमीपलोमकूलम् ॥ ३॥ ३॥ १५१ ॥ इप्स- मर्थेभ्यः मत्यनुपूर्वेभ्य ईपलोमकूले यो पर्व इत्यर्थे ठम् भवति ।

·. -- ३०० जैनेन्द्रप्रक्रियायां प्रतीपं वर्तते प्रातीपिकम् । प्रातिलोमिकम् ।. आनुलोमिकम् । प्रातिलिकम् । आनुकूलिकम् । परिमुखम् ॥ ३ । ३ । १५२ ॥ परिमुखं वर्तते पारि- मुखिकचौरः । परिपार्धाचेति व० । पारिपाश्चिकः । प्रयच्छति गर्वम् ॥ ३ । ३ । १५३ ॥ इप्समर्थात्मय- च्छतीत्यर्थे ठण् भवति यदिप्समर्थं गय चेत्चद्भवति । द्विगुणं प्रय- च्छति द्वेगुणिकः । द्विगुणं त्रिगुणं वा कर्तुं प्रयच्छतीत्यर्थः । वृद्धेष्ठणि वृद्धार्पमावो वः । वृद्धिं प्रयच्छति वार्षिकः । कुसीददशैकादशाहो ॥ ३ ॥ ३ । १५४ ॥ तत्प्रय- च्छति गर्दै एव । कुसीदमृणं वृद्धिर्वा । तदर्थ द्रव्यमपि कुसीदम्। तत्मयच्छति कुसीदिकी । कुसीदिका । एकादशार्थी दश दशै- कादशाः । निपातनात्सः । दशैकादशिकी । दशैकादशिका । रक्षत्युञ्छति ॥ ३।३ । १५५ ॥ नगर रक्षति नाग. रिकः । नीवाराण्युन्छति नेवारिकः । शब्ददरं करोति ॥ ३ । ३ । १५६ ।। शब्द फरोवि शाब्दिको घेयाकरणः । दाईरिक. कुम्भकारः । तदित्यधिकारा- सिद्धे पुनरिवुपादानं लौकिकमयोगानुसरणार्थम् । नेह-शब्द करोवि वायसः । अस्मिन्प्रकरणे तदाहेति माशब्दादिभ्य उपसंख्यातव्यम्। माशब्द इत्याद माशब्दिकः। मभूतादिभ्यश्च । पभूतमाह पाविकः । पार्याधिकः । पृच्छतो सुस्नातादिभ्यः। मुत्लाद च्यति सौवातिक । गच्छतो परदारादिभ्यः । परदारान् गच्छादि पारदारिक। गौरतपिकः ।

·हृति प्राग्बहतीयाः। : पक्षिमत्स्यमृगान्हन्ति ॥ ३ ॥ ३ ॥ १५७ ॥ स्वरूपस्य पर्यायाणां तद्विशेषाणा चेह ग्रहणम् । पक्षिणो इन्ति पाक्षिकः । शाकुनिकः । तैत्तिरिकः । मासिकः । मैनिकः । साफरिकः ।। मार्गिकः । हारिणिकः । सोकरिकः । सारङ्गिकः । परिपन्थं तिष्ठति ।। ३।३।१५८ ॥ परिपन्थशब्दादि. प्समर्थात्तिठतीत्यर्थे ठण भवति । परिपन्थं तिष्ठति पारिपन्थि- कश्चौरः । पन्थान वर्जयित्वा व्याप्य वा तिष्ठतीत्यर्थः । हन्ती- त्यपि वक्तव्यम् । परिपन्थं हन्ति पारिपन्धिकः । मायापदव्यनुपदानन्दं धावति ॥ ३ । ३ । १५९ ॥ माथः मार्गः । माथद्यु, दण्डमाथं धावति दाण्डमाथिकः । मौल- माथिकः । पदस्य वी पदवी । सर्वतोऽस्यर्थादिति डी। पदवी धावति पादविकः । पदस्य पश्चाहावति आनुपदिकः । आक्र- न्दिकः। पदद्योग्रहणाति ॥ ३ ॥ ३ ॥ १६०॥ आदिपदं गृह्णाति आदिपदिकः । पौर्वपदिकः । औचरपदिकः । प्रतिकण्ठललामार्थात् ।। ३ । ३ । १६१॥ गृह्णात्यर्थे । कण्ठं प्रतीति हसः। प्रतिकण्ठं गृह्णाति प्रातिकण्ठिक. ! पुरुष- ध्वजभृङ्गेषु हविर्भूपणलक्ष्मसु । वामश्रेष्ठावनीन्देषु ललाम नवसु स्मृतम् ॥ १॥ लालामिक । आर्थिकः । धर्म चरति ॥ ३।३।१६२ ॥ समर्थविभक्त्युपादाना. दासेवायामेव । मुहुर्मुहुर्धमें चरति धार्मिकः । अधञ्चिति वक्तव्यम् । आधार्मिकः।

·.. जैनेन्द्रप्रक्रियायां प्रतिपधमेति ठश्च ॥ ३ ॥ ३॥ १६३ ।। प्रतिपथशब्दा- दीप्समर्थादेतीत्यर्थे ठो भवति ठण् च । प्रतिपथमेति प्रतिप- थिकः । प्रातिपथिकः। समवायान् समवैति ॥ ३ ॥ ३ । १६४ ॥ बहुत्वनिर्दे- शातस्य तसर्यायाणां च ग्रहणम् । समवायान्समवैति सामवा- पिकः । सामूहिकः । सामाजिकः । परिपदो ण्यः ॥३३॥१६५।। परिपदं समवेति पारिषद्यः । सेनाया वा ।। ३ । ३ । १६६ पक्षे ठण् । सेनां सम. वैति सैन्यः । सैनिकः । लालाटिककौकुटिको ।। ३ । ३ । १६७ ॥ पश्यती. त्यर्थे एतौ निपात्या । ललाटं पश्यति कालाटिकः सेवकः । कुकु- टीशब्देन फुफुटीपातमातो देशो गृह्यते । कुक्कुरी पश्यति को- कुकुटिको भिक्षुः ।पुरो युगमात्रदेशपेक्षीत्यर्थः । तस्य धर्मम् ॥ ३ ॥ ३ ॥ १६८ ।। शुकशालाया धन्य न्याय शोकशालिकम् । आपणिकम् । ऋन्महिण्यादेरण ॥ ३ ॥ ३ ॥ १६९ ॥ ठणोपवादः । ऋदन्तात्-मातुपये मात्रम् । शास्त्रम् । महिण्यादिभ्यः-माहि- पम् । नारी। विशासितुरिट: खं च (ग)। वैशस्त्रम् । विमा- जयितुर्णिसं (ग.) च । वैभाजित्रम् । भवक्रयः ॥ ३ ॥ ३ ॥ १७० ॥ तासमादृग् भवत्य- वक्रये । अन्याय्यमपि स्वेच्छया परिकरिपतपरिमाणमेकत्र पि. पि पावक्रयः । गुरुशालाया अवक्रयः शोकशाळिकः । ..

·हति प्राग्वहतीयाः । ३०. तदस्य पण्यम् ॥ ३ । ३ । १७१ ॥ शप्कुली पण्यमस्य शाण्कुलिकः। किसरादेष्ठद् ॥ ३ ३ । १७२ ।। किसरं पण्यमस्य किसरिकः । गन्धिकः। शलालुनो वा ।। ३ । ३ । १५३ ॥ पक्षे ठण् । शलाल पण्यमस्य शलालुक, शालालकः । शिल्पम् ।। ३ ।३ । १७४ ॥ शिल्पक्रियायां उच्छब्द उपचर्यते । मृदङ्गवादने मृदङ्गः । स शिल्पमस्य मार्दशिकः । वैणविकः । मडुकाराद्वाण ॥ ३ । ३ । १७५ ॥ पक्षे ठण् । मड्ड्डकवादन शिल्पमस्य माड्डुकः, माड्डुश्किः । झझरः, झाझरिकः। महरणम् ॥३।३। १७६ ॥ असिः प्रहरणमस्य आ- सिकः । त्साहकः। शक्तियष्टेष्टीकण् ॥ ३॥ ३ ॥ १७७ ।। शक्तिः प्रहरण. मस्य शाक्तीकः । याष्टीक । दीत्वोच्चारणं किम् ! अन्यत्रापि यथा स्यात् । आम्मसीकः । ऐषीकः । भवेपि । बहिर्भवो बाहीक । नास्तिकास्तिकदैष्टिकाः ॥ ३1३।१७८ ॥ एते नि- पात्यन्ते । परलोको नास्तीति मतिर्यस्येति नास्तिकः । परलो- कोऽस्तीति मतिर्यस्येत्यास्तिकःदिष्टं देवं प्रमाणमस्येति दैष्टिक। शीलम् ।।३।३। १७१ ॥ मोदकभक्षणं शीलमस्य मौदकिकः ।

·३०४ . जैनेन्दप्रक्रियायां छत्रादेणः ॥ ३॥ ३॥ १८० ॥ क्षत्रमावरणं, तद्वगुरु- कार्यप्ववहितत्वम् । तच्छीलमस्य छात्रः । शैक्षः । काध्ययने वृत्तम् ॥ ३ ॥ ३॥ १८१ ॥ ,वासमर्था- तार्थे ठण् भवति यद्वासमर्थ कर्म चेद्वत्तमध्ययनविषयं तत् । एक- मन्यदध्ययने कर्म वृत्तमस्य ऐकान्यिकः किं पुनस्तदेकमन्यद. ध्ययने कर्म ? अपपाठः । एवं वैयन्यिकः । वहजादेष्टः ।।३।३ २८२ ।। पूर्वविषये एव । द्वाद. शान्यानि अपपाठलक्षणान्यध्ययने कर्माणि वृत्तानि यस्य द्वाद. शान्यिकः। हितमस्मै भक्षाः ॥३।३ । १८३ ।। वासमर्थादवर्थे ठण् भवति यद्वासमर्थं हितं भक्षाश्चेत्चत् । शण्कुलीभक्षणं हित- भस्मै शाकुलिकः। तदीयते नियुक्तम् ।। ३।३ । १८४ ॥ श्राणा नियुक्तं नित्यं दीयतेऽस्मै श्राणिक. । साक्वोदनिकः । भक्ताद्वाण ॥ ३।३।१८५॥ पक्षे ठण् । मकं नियत दीयतेस्मै भाक्तो भातिको वा। तर नियुक्तः ॥ ३ ॥ ३ ॥ १८६ ॥ शुरकशालायां नि. युक्तोऽधिकृतः शौकशालिकः । ठोऽगारान्तात् ॥ ३ । ३ । १८७ ।। भाण्डागारे नियु- को माण्डागारिकः । अध्यापिन्यदेशकालात् ॥ ३ ॥ ३॥ १८८ ॥ अध्येतुं शीलमत्स्येत्यध्यायी 1 तदभिधानेऽध्ययनाय प्रतिषिद्धादेशवाचि-

·हति तद्वतीयाः।
३०५
नः कालवाचिनच ठण् भवति । अशुचावधीते आशुचिकः ।
संध्यावेलायामधीते सान्ध्यावलिकः । अदेशेत्ति किम् ! चैत्यालये ,
पूर्वाणे वाधीते ।
कठिनान्तमस्तारसंस्थानेषु व्यवहरति ।।२३।१८९॥
वृद्धकठिने व्यवहरति अनुतिष्ठति वार्द्धकठिनिकः । प्रास्तारिकः ।
सास्थानिकः ।
निकटावसये वसति ॥३।३। १९०॥ निकटे
वसति नैकटिकः । आवसथिकः ।
इति माग्बहतीयाः।
.
अथ तदहतीयाः।
तदहति स्थयुगमासाद्यः।। ३।३। १९१ ॥य इत्या-
पादपरिसमाप्रधिकारः। तदिति इप्समर्थेभ्यो रथयुगप्रासनशब्दे-
भ्यो वहतीत्यर्थे यो भवति । रथ वहति रथ्यः । युग्यः । दम्या-
नां स्कन्धकाष्ठ प्रासङ्गः । प्रासङ्ग्यः । रथाद्य इति सिद्धे रथग्रहणं
तदन्तार्थम् । द्विस्थ्यः । अन्यथा प्रारद्रवीयस्य रस्योबऽनपत्ये
इत्युप् प्रसज्येत।
धुरो ढण् वा ॥ ३ । ३ । १९२ ॥ पक्षे य । धुरं वहति
धौरेयः । अभकुर्छर इति प्रतिषेधान दीः। धुर्यः ।
सकाभ्यां ख.॥३३ ॥ १९३ ।। सर्वा धू: सर्वधुरा ।
अस्पू इत्यः । ता वहवि सर्वधुरीणः । एकधुरीणः । एकधुरा-
रखस्योव्वक्तव्यः, एकधुरा वहति एकधुर इति, न वक्तव्यः,
"

·- जैनेन्द्रप्रक्रियायां एकस्या धुरो वोढेत्यागतस्याणो रस्योबनपत्ये इत्युपि सिद्धत्वात् । इष्टसंग्रहार्थ व्यवस्थितविभाषार्थों वानुवर्यः । तेन उत्तरधुरीणः । विध्यत्यकरणेन ॥ ३३॥ १९४ ।। इप्समर्थाद्यो भवति विध्यतीत्यर्थे, न बेचत्र करणमपेक्ष्यम् । पाद विध्यन्ति पंधाः शर्कराः प्रतीयमानेऽपि करणेऽनभिधानान्न । शक्र विध्यति । जन्यधेनुष्यानवश्यवन्यगण्यपद्यमूल्यहृद्यसतीर्थ्यगाई- पत्याः ॥३।३ । १९५॥ एते निपात्यन्ते । जनी बधूः । तां वहति जन्यः । परिणेतृसहायानामियं संज्ञा । प्रकृष्टा धेनु- धैनुष्या । यः पुगागमध निपात्यः । अन्नं लब्धा आजः । अ. नाणः । वशगतो वश्यः । वनगणाभ्यां लब्धरि यः। वनं लब्धा कन्यः । गणं लब्धा गण्यः । पदमस्मिन्दश्यते इति यः । पद्यः कर्दमः । मूलभस्यावहीत्यस्मिन्वाक्ये यः । मूल्यो भाषः । मलोत्पाटेन संग्राह्य इत्यर्थः । अथवा मूलेन सम आनाम्यो वा मूल्यः पटः । हृदयस्य प्रिय इति यः। हृयः । हृदयस्य हलेदेति हृदादेशः। समाने तीर्थे वसतीत्यर्थे यः । समानस्य च सः । सतीर्थ्य:। गृहपतिना संयुक्त इति संज्ञायां न्यः । गार्हपत्योऽमिः वयस्तुलाभ्यां सम्मिते ॥३।३ । १९६ ॥ वयसा सम्मितो वयस्यः । संज्ञायामेव । नेह वयसा सम्मितः शत्रुः । तुलया सम्मितस्तुस्यः । सहश इत्यर्थः । नौधर्मविपसीताभ्यस्तार्यमाप्तवध्यसमितेषु ।। ३ ।। १९७ ॥ नावा ताय नाव्यमुदकम् । प्राक्तनेन धर्मेण प्राप्तं ध. १पये इस पादस्य पदादेश । २ भावईमावई उत्पादन सदरयासीति भावर्दि समानार येषां ते मल्या मापार ·हति तद्वहतीयाः। " Hम् । विषेण वध्यो विष्यः । सीतया सम्मितं संगतं सीत्यं क्षेत्रम् । रथसीताहलेभ्यो यविधौ तदन्तविधिरपीप्यते । परमसत्यम् । धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते ॥ ३ । ३ । १९८ ॥ निर्देशा- देव समर्थविभक्त्युपादानम् | धर्मादनपेतं धर्म्यम् । पध्यम् । अर्यम् । न्याय्यम् । छन्दसा निर्मिते ॥ ३ । ३ । १९९ ।। छन्दसा इच्छ- या निर्मितम्छन्दस्यः। उरसाऽण् च ॥३।३ । २०० ॥ चाद्यः । उरसा नि. मित औरसः, उरस्यः। मदजनहलाकरणजल्पकर्षेषु ॥३।३।२०१ ॥ करणादयो भावे करणे वा व्युत्पाद्याः । मदस्य करणं मद्यम् । जनस्य जपो जन्यः । हलस्य कर्षो इल्यः । मतशब्दं केचित्पठ- न्ति । मत्यम् । तत्र साधुः ॥ ३ ॥ ३ ॥२०२॥ सामनि साधुः साम- न्यः । येऽडाविति वक्ष्यते । तेनानः खं न । एवं कर्मण्यः । सभ्यः । शरण्यः। पतिजनादेः खन् । ३ । ३ । २०३ ॥ जनं जनं मति प्रतिजनम् । तत्र साधुः प्रातिजनीनः । ऐदंयुगीनः । भक्ताण्णः ॥३ । ३।२०४॥ भक्ते साधुर्भाक्तस्तण्डुलः । परिषदो पयः ॥३।३। २०५॥ परिषदि साधुः पारपद्यः । अनुवृत्तेर्योगविभागाहा णोऽपि । पारिषदः । कथादेष्ठण ॥ ३ । ३ । २०६॥ कथायां साधुः का.

·जैनेन्द्रप्रक्रियायां थिकः । गौडिकः। पथ्यतिथिवसतिस्वपतेढन् ॥ ३ ॥ ३॥ २०७ ॥ पधि साधु पाथेयम् । आतिथ्यम् । वासतेयम् । स्वापतेयम् । समानोदरे शयितः ॥ ३.१.३।२०८ । समानोदरे श- । यितः समानोदर्यः । समानस्येति योगविभागाद्वा सादेशे सोदयः। इति तद्वतीयाः। । M . अथ छयाधिकारः। पाक ठणश्छः ।।३।४।१॥ आद्विणित्यतः प्राकू छाधिकारः। उगवादेर्यः ॥ ३ ॥ ४॥२॥उवणीन्ताद्वादिभ्यश्च यो भवति प्राणोर्थेषु । छस्यापवादः । अर्थविशेषो वक्ष्यते । शङ्कव्यं दारु । गव्यम् । हविष्यम् ।नाभि नभं च (ग.)। नभ्यो- ऽक्षः| नभ्यमञ्जनम् । शुनो जिर्वा च दीत्वम् । शून्यं, शुन्यम् । अधसोऽनङ् च (ग.)। ऊधन्यः । हविरपूपादेर्वा ॥ ३।४ । ३ ॥ पक्षे छः । हविःश- ब्दस्तु गवादी पठितः । इह तद्विशेषाणां ग्रहः। आमिक्ष्यम् , आमिक्षीयं दधि । पुरोडाश्याः पुरोडाशीयास्तण्डुलाः । अपू- प्यम्, अपूपीयम् । अन्नविफारेभ्यश्च (ग.)। ओदन्याः, ओ- दनीयाः । न विस्वाचितकम्बल्यादिति , निपातनात्कम्बलात्खुवि. पये नित्यमेव यः । कम्वल्यपूर्णाशतम् । अखौ तु कम्बलीयाः। १ रपनायवेवेन् ।

·हृति छयाधिकारः। तस्मै हितम् ॥ ३॥ ४ ॥ ४ ॥शकवे हितं शड्कव्यम् । प्राण्यारथखळ्यवमापपनह्मतिळायः ॥ ३।४।५।। छापवादः । दन्तेभ्यो हितं दन्त्यम् । चक्षुण्यम् । नाभ्यं तैलम् । स्थाय हिता रथ्या भूमिः। खल्यम् । यव्यम्। मान्यम् । ब्रह्मण्यम् । अनादिभ्यां थ्यः ॥३1४१६ ॥ अजथ्यम् । अवि- यम् । लिगविशिष्टस्यापि पुंवद्भाव तदेव रूपम् । विश्वजनात्मन्भोगान्तात्खः ॥३।४ । ७ ॥ विश्व. जनाय हित विश्वजनीनो जिन । नोऽपुसो हतीति टिखं प्राप्त नान्तोचारणसामर्थ्यान भवति । आत्मनीनम् । मातृभोगीण. । पितृभोगरणः राजाचार्याभ्यां भोगान्ताभ्यां नित्यमिति वा राजभोगीनम् । आचार्यभोगीनम् । क्षुभ्नाादेषु पाठादणत्वम् । पञ्चजनादुपसंख्यानम् । पञ्चजनीनम् । सर्वजनाहण् खश्च व० । सार्वजनिकः, सर्वजनीन । महाजनाहञ् २० । माहा- जनिकम् । सर्वाणो वा ।।३।४।८॥ सर्वस्मै हित सार्व, सर्वीयम् । पुरुषाढण् ॥ ३॥ ४ ॥९॥ पौरुषेयम् । वैधाविकार- समूहतेनकृतप्वेव व०। माणवचरकाखम् ॥३।४।१०॥ माणवाय हित माणवीनम् । चारकीणम् । तदर्थ विकृतेः प्रकृतौ ॥३४॥१२॥ तदर्थ समानजातीयमभिः नसतानवर्ति कारण प्रकृति । तदवस्थान्तरमेव विकृति । तद्वा- १ योग्यताबलादिह ताविभता गृह्यते । पुरुषस्य वध, पौरुभयम् ।

·. जैनेन्द्रप्रक्रियायां चिनोऽयन्तात्तदर्थायां प्रकृतावभिधेयायां यथाविहितं त्यो भवति । भहारेभ्य इत्यनारीयाणि काष्ठानि । शङ्कव्यं दारु । अपूप्या, अपूपीयास्तण्डुलाः । तदर्थं किम् ? मूत्राय यवागूः । विकृतेः किम् ? उदकार्थः कूपः । छदिरुपधिवले ॥३।१।१२॥ पूर्वविषये । छ. दिरानि छादिषयाणि तृणानि । इह पूर्वनिर्णयेन चर्मणोमिति नाधित्वा दम्। छादिपेयं चर्म । उपध्यर्थमुपधेयं दारु । बाले. यास्तण्डुलाः । ऋपभोपानहो ज्यः ॥ ३।४ । १३ ॥ ऋषभार्थ आ- पभ्यो वत्सः । औपानको मुजः । औपानां चर्म । चर्मणोऽञ् ॥ ३ । ४ । १४॥ वर्ध्यर्थमिदं वाधं चर्म। सनव्यं चर्मेत्यत्र तु पूर्वनिर्णयेनोवर्णान्तलक्षणो यः । तदस्यास्मिन्निति ॥ ३॥ ४ ॥ १५ ॥ तादर्थ्य नेह वि- पक्षितं किन्तु योग्यतामात्रम् । प्रासादोस्य स्यात् प्रासादीयं दारु । प्राकारीया इष्टकाः। प्रासादोऽस्मिन्स्यात् प्रासादीयो देशः । इति- करणाद्यत्र सम्बन्धविवक्षा तत्र मैत्वर्थीयः । अस्य संभावनेभि- धानम् । तेन मत्वर्थीया दः । अत एव प्रासादो देववचस्य स्मादित्यत्र ना परिखाया दम् ॥ ३॥ ४ ॥ १६ ॥ पारखास्सिन्देशे स्यात् पारिखेयः । पारिखयी भूमिः । इति छयाधिकारः। १ छापलेऽनेनेति विमहे अचि चीत्यादिना इस पूर्वस्य प्रः, सस्य पवे दिए सपने। २६ रमान भावि प्रासादो देवदत्तस्य स्यामिनि तिप्रणादविवशात्र ।

·हति आहायाः। ३११ .. अथाहीयाः। आहिण् ॥३।४।१७ ।। वदहतीत्येतत्पर्यन्तं ठण- धिक्रियते । शतादस्वार्थेऽसे व्यौ ॥३।४ । १८ ॥ को वक्ष्यते तदपवादोयम् । शतेन क्रीतं शतिकं, शत्यम् । अस्वार्थे किम् ? शतं परिमाणमस्य शतक स्तोत्रम् । नात्र प्रकृत्यर्थादर्थान्तरं त्यार्थः समुदायः । असे किम् ? द्वौ च शतं च द्विशतम् । तेन क्रीतं द्विशतकम् । द्वाभ्यां शताभ्या क्रीवमित्यत्र तु रादुपि नास्ति विशेषः । सत्यविधौ तदन्तविधेरभावेप्यसग्रहणं 'मा- म्वतेः संख्यापूर्वपदानामनुपि तदन्ताहणस्य' ज्ञापकम् । तेन द्वैपारायणिकः । असे तु द्वाभ्यां शूर्पाभ्यां क्रीतं द्विशोप्पिकम् । अत्र न शूर्पाद्वेति किन्तु उणेव । अत एवेतः पूर्वस्य तदन्त- विधेापनम् । तेनागव्यम् । संख्यायाः कोऽतिशतः ॥३।४। १९ । त्यन्तश- दन्तभिन्नायाः संख्याया को भवत्याहीयेर्थे । पञ्चभिः क्रीत' पञ्चकः । बहुकः। अतिशतः किम् ? षाष्टिक । चात्वारिंशत्कः। अर्थवतस्तेम्रहणान्नेह, कतिकः । वतोर्वेट् ॥ ३ । ४ । २० ॥वतो परस्य कस्यड्डा भवति। यावता क्रीवो यावातिक , यावत्कः । विंशतित्रिंशद्भयां कुरखौ ॥३।४।२१॥ विंशत्या क्रीतो विंशकः । अत्र तेः खेऽसिद्धवदिति टिखप्रतिषेधः । वत ·1 जैनेन्द्रपक्रियायां एप्यतोऽपदे इति पररूपम् ।। त्रिंशकः । खोतु परिमाणादिति के विंशत्तिकः । त्रिंशत्कः । अतिशत ‘इति प्रतिषेधो न स्यात, विशतित्रिंशद्भया 'मिति योगविभागकरणसामर्थ्यात् ।। 'कंसाहद् ॥ ३४ ॥ २२ ॥ ठणोपवादः । कंसिकः । टित्वान्डी । कसिकी । अर्धाच व। अधिकी । कापणाद्वा प्रतिश्च ॥ ३॥ ४ । २३ ।। अस्माद्वा ठड् भवति, तत्र प्रकृतेर्वा प्रतिरादेशश्च । कार्यापणिकः। काषणिकी। प्रतिकः । प्रतिकी। शतमानविंशतिकसहस्रवसनादण् ॥ ३ | ४ । २४ ॥ ठण्कयोरपवादः । शातमानम् ।बैंशतिक्रम् । साहसम् । वासनम्। शूर्पाद्वा ।। ३ । ४ । २५ ।। पक्षे ठम् । शूर्प परिमाण- नाम । तेन क्रीत शौर्षे, शोपिकम् ।। रादुरखौ ॥३।४।२६॥ रहेतुभूतस्याहीयस्याखुवि- पयत्यस्यो भवति । द्विकसेन क्रीत 'द्विकंसम् । संख्यापू. पदानां तदन्तविधिना कसाहट् । तस्योप् । द्विशूर्पम् ।। सख्यासंज्ञाविधाने अध्यर्धग्रहणं कर्तव्यमिति ठट उपि- अध्यर्धक- सेन कोतमध्यर्धकसम् । रहेविति किम् ? द्विशूर्पण पटेन क्रीत द्विशोपिकम् । अखौ किम् ! पाञ्चलौहितिकम् । परिमाणात्संख्या- यामिति उण् । अत्र- संख्पायाः संख्यासंवत्सरस्य ॥ ५॥ २॥ २७ ॥ सं. ख्यायाः परस्य संख्याशब्दस्य संवत्सरस्य च धोरचामादरच पे- न्मवति । इति प्राप्तस्य- परिमातस्यैदि उत्तरपद। । , ·. हृति आहाया। परिमाणस्यानुशाणे ॥ ५॥ २ ॥ २२ ॥ सख्यायाः , परस्य परिमाणस्य खुविषयस्येव घोराद्यैन् नान्यत्र । इति प्रतिषेधे आचैप् । कापणसहस्रसुवर्णशतमानाद्वा ॥ ३ । ४ । २७ ।। उप । द्विकापीपणम् । द्विकार्षापणिकम् । अनुपि तदन्तग्रहणम् । द्विपतिकम् । द्विसहस्रम् । पक्षे सख्याया इति धोरैपि द्विसाहस्रम् । द्विसुवर्णम् । द्विसौवर्णिकम् । द्विशातमानम् । अध्य|प्येवम् । द्वित्रिवहोर्निष्कविस्तात् ॥३। ४ २८ ॥ वो । द्वि- निष्क, बिनैदिककम् । त्रिनिष्क, त्रिनैष्किकम् । वहुनिष्क, वहुनैष्किकम्। द्विविस्तं, द्विवस्तिकम् । एव त्रिबहुपूर्वकत्वेपि । विशतिकात्ख. ।।३।४।२९ ॥ विंशतिकान्तादात् खो भवत्याहीयेर्थे । द्विविंशतिकीन । वचनादेव खस्य नोप् । खारीकाकणीभ्यां कप् ॥ ३ । ४ । ३० ॥ रादेव । द्वाभ्या खारीभ्या क्रीत द्विखारीकम् । द्विकाकीकम् । केवला- भ्यां च प० । खारीकम् । काकणीकम् । पणपादमापाथः ॥३।४।३१॥ द्वाभ्यां पणाभ्या कीत द्विपण्यम् । पादान्तस्य खे कृते पाद पदिति प्रा. असिद्धवदत्राभात् ।। ४ । ४ । २१ ॥ इतः परमासिद्धवदित्य- धिक्रियते आ भसशब्दनात् । इत्यसिद्धत्वान्नापद्ये इत्यादिपदादेशस्तु न स्यात्र केवलस्यैव विधानात् । द्विपाद्यम् । द्विमाप्यम् । शताद्वा ॥ ३ ॥ १ ॥ ३२ ॥ पक्षे ठण । तस्यो । द्वि- शत्य, द्विशतम् ।

·. ३१२ जैनेन्द्रप्रक्रियाया। एप्यतोऽपदे इति पररूपम् ॥ त्रिशकः। खौतु परिमाणादिति 'के विंशतिकः । त्रिशकः। अतिशत इति प्रतिषेधो न स्यात्, 'विशतित्रिंशद्भया 'मिति योगविभागकरणसामर्थ्यात् ।। वसाहद ॥३।४।२२॥ ठणोपवादः । कंसिकः । टित्वान्की । कसिकी । अर्धाच क०'। अधिकी। कापणाद्वा प्रतिश्च ।। ३।४ । २३ ॥ अस्माद्वा ठड् भवति तत्र प्रकृतेर्वा प्रतिरादेशश्च । कार्षापणिकः। कार्षापणिकी। प्रतिकः । प्रतिको । शतमानविंशतिकसहस्रवसनादम् ॥ ३॥ ४ ॥ २४ ॥ ठण्कयोरपवादः । शातमानम् ।वैशतिकम्। साहसम् । वासनम्। शूर्पाद्वा ।। ३ । ४ । २५ ।। पक्षे ठण् । शूर्प. परिमाण- नाम । तेन क्लीत शौर्प, शोपिकम् । रादुवखौ ।। ३ । ४ । २६॥ रहेतुभूतस्याहीयस्याखुवि- पयत्यस्योन्भवति । द्विकंसेन क्रीतं द्विकंसम् । संख्यापू- पदानां तदन्तविधिना कंसाइट् । तस्योप् । द्विशूर्पम् ।। संख्यासंज्ञाविधाने अध्यर्धग्रहणं कर्तव्यमिति ठट उपि. अध्यर्धक- सेन क्रीतमध्यर्धकसम् । रहेखिति किम् ! द्विशूपेण पटेन क्रीत द्विशार्षिकम् । अखौ किम् ! पाञ्चलौहितिकम् । परिमाणात्संख्या- यामिति ठण् । अत्र- संख्यायाः संख्यासंवत्सरस्य ॥ ५॥२॥ २७ ॥ सं. ख्यायाः परस्य संख्याशब्दस्य संवत्सरस्य च धोरचामादेरच ऐ- न्मयति । इति प्राप्तस्प- " परिमागान्तस्येवि उत्तरपददि।

·हति आहीया । परिमाणस्याखुशाणे ॥ ५१२ । २२ ॥ सख्यायाः परस्य परिमाणस्य खुविषयस्यैव द्योराद्यैब् नान्यत्र । इति प्रतिषेधे आधैप् । कापणसहस्रसुवर्णशतमानाद्वा ॥ ३ । १ । २७ ।। उप । द्विकापीपणम् । द्विकार्षापणिकम् । अनुपि तदन्तग्रहणम् । द्विपतिकम् । द्विसहस्रम् । पक्षे सख्याया इति थोरैपि द्विसाहस्रम् । द्विसुवर्णम् । द्विसौवर्णिकम् । द्विशातमानम् । अध्यधेप्येवम् । द्विविवहोर्निष्कविस्तात् ॥ ३ । ४ । २८ ॥ वोप् । द्वि- निष्क, बिनैदिककम् । त्रिनिष्क, त्रिनष्किकम् । बहुनिष्क, वहुनैष्किकम् । द्विविस्तं , द्विस्तिकम् । एव त्रिबहुपूर्वकत्वेपि । विंशतिकारख ॥३।४ । २९ ।। विंशतिकान्तादात् खो भवत्याहीयेर्थे । हिविंशतिकीन । वचनादेव खस्य नोप् । खारीकाकणीभ्यां कप् ॥ ३ । ४ । ३० ॥ रादेव । द्वाभ्या खारीभ्या क्रीत द्विखारीकम् । द्विकाकीकम् । केवला- भ्यां च व० । खारीकम् । काकणीकम् । पणपादमापायः ॥ ३ । ४।३१ ।। द्वाभ्या पणाभ्या क्रीत द्विपण्यम् । पादान्तस्य खे कृते पाद पदिति प्राप्ते असिद्धवदनाभात् ।। ४ । ४ । २१ ॥ इत परमासद्धवदित्य- विक्रियते आ भसशब्दनात् । इत्यसिद्धत्वान्नापद्ये इत्यादिपदादेशस्तु न स्यात्तत्र केवलस्यैव विधानात् । द्विपाद्यम् । द्विमाष्यम् । शताद्वा ॥ ३॥ ४ । ३२ ॥ पक्षे ठणू । तस्योप् । द्वि. शत्य, द्विशतम् । - ।

·.. . जैनेन्द्रप्रक्रियायां शाणात् ॥ ३।४ । ३३ ॥ वा यः । पक्षे ठण् । तस्य चोप् । पञ्चभिः शाणैः क्रीतं पञ्चशाण्यं, पञ्चशाणम् । द्वित्रिभ्यामण ॥ ३।४ । ३४ ॥ द्वित्रिपूर्वाशाणान्ता. दादण् यश्च वा भवति । पक्षे ठण् । द्वैशाणम् । द्विशाण्यम् । द्विशाणम् । अखुशाण इत्याद्यैप् । त्रिशाण्यम् । त्रिशाणम् । तेन क्रीतम् ॥३१ ४ १३५ ॥ भासमर्थात्कोतार्थे यथा- मा उणादयो भवन्ति । निफेण क्रीतं नैष्किकम् । शत्यम् । साहसम् । द्विकम् । अभिधानवशात्करणादिगति यः। नेह, पाणिना कीतम् । तस्य वापः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ३६॥ उप्यतेभिन्निति वापः क्षेत्रम् । तत्र यथासम्भव त्यो भवति । प्रस्थस्य वापः प्रास्थिकः । पात्रिकः । पात्रिकी । वातपित्तश्लप्पसभिपातेभ्यः शमनको- पनयोरुपसंख्यानम् । वातस्य शमः कोपो वा वातिकम्।' एवं पेधिकम् । सैनिकम् । सानिपातिकम् । निमित्तं संयोगोत्पादौ ॥३।४ । ३७ ॥ बुद्धिपूर्वि- का प्राप्तिः संयोगः । शुभाशुभयोः सूचक उत्पादः । उत्पात इत्य. र्थ: । तासमानिमित्तमित्यर्थे यथासंभवं त्यो भवति यनि- मि संयोग उत्पादो वा स चेत् । शतस्य निमितं शतिकः शत्यो वेश्वरसंयोगः । सोममहाणिको भूमिकम्प उत्पादः । पोऽसंख्यापरिमाणाभादः॥३॥ ४ ॥ ३८ ॥ ठणा- पावादः । धनम्य निमिएं संयोग उत्पादो वा धन्यः। यश- सः । आयुष्यः । जसंख्येति किम् ! समानां निमिच सप्तमः ।

·, , . हति आस्याः। द्रोणिकः । आधिकः। अश्व, अश्मन् , गण, ऊर्णा, उमा, भन्ना, भा, वस, वसु, इत्ववादिगणः । अर्ध्वमानं किलोन्मानं परिगाणं तु सर्वतः । आयामस्तु प्रमाणं स्यात्संख्या तु गणना स्मृता। इति संख्यापरिमाणयोर्भेदः । गोब्रह्मवर्चसात् ॥३। ४ । ३९ ॥ यः । गोर्निमित्तं संयोग उत्पादो वा गन्यः । ब्रह्मणो व! ब्रह्मवर्चसम् । ब्रह्मव- र्चस्यः । पूर्वेण सिद्धे नियमार्थमिदम् । एकाचो गोरेव, बचश्च ब्रह्मवर्चसादेवेति । नेह, नाविकः । वास्तुयुगिकः । पुत्राच्छ वा ॥२४॥४०॥ पक्षे यः । पुत्रीयः, पुत्र्यः । सर्वभूमिपृथिवीभ्यामण् ॥ ३ । ४ । ४१॥ सर्वभूमे- निमि सयोग उत्पादो वा सार्वभौमः । अनुशतिकादित्वादुभ- यत्रेप् । पार्थिवः । ईश्वरः ॥ ३ । ४ । ४२ ॥ तत्र विदितः ॥ ३ ॥ ४ ॥ ४३ ॥ सर्वभूमेरीश्वरस्तत्र विदितो वा सार्वभौमः । पार्थिवः । लोकात् ॥ ३ ! ४ । ४४ ॥ लोके विदितो लौकिकः । सर्वात् ।। ३ । ४ । ४५ ॥ लोकादेव । सार्वलौकिकः । अनुशतिकादिश्यम् । तदस्मिन् वृद्धयायलाभशुल्कोपदा दीयते ॥३।४। ४६ ॥ वृद्धयादिभिः प्रत्येकमभिसंबन्धादीयते इत्येकवचनम् । फलान्तरादिका वृद्धिः । पञ्चास्मिन्दीयते पञ्चको वृद्धिरायादि । नित्यनिबद्धा प्राप्तिरायः। मूल्यातिरेको लामः । वणिजां रक्षाका- रितो राजभागः शुल्कम् । उत्कोट उपदा ।

·३ १ जैनेन्द्रप्रक्रियायो उहर्षाहः ॥३।४। ४७ । डडिति तस्य पूरणे डडि- त्यत आ तमटष्टकारात्मत्याहारः । डडन्तादर्धाच ठो भवति पूर्व- विषये । पञ्चमो दीयते वृद्धिरायो लाभः शुल्क उपदा वा पश्च- मिकः । द्वितीयिकः । अधिकः । भागाद्यश्च ॥ ३।४।४८ ॥ चाहः । पूर्वविषये । भा- गो वृद्धयादिरस्मिन्दीयते भाग्यो, भागिकः । तद्धरति वहत्यावहति भारावंशादेः ॥३।४। ४९॥ वंशादिपूर्वाद्धारान्तादिप्समांद्यथासंभयं त्यो भवति हरत्यादि- प्वर्थपु । वंशभारं हरति वहत्यावहति वा वांशभारिकः। वाह- जभारिकः । भारभूतेभ्यो वंशादिम्य इत्यन्ये । मारभूतान वंशान हरति वांशिकः । भारभूताकिम् ? एक वंशं हरति । वंशादेः किम् ? भारभूतान्यवान् हरति । वस्नद्रव्याभ्यां ठको॥३॥ ४ ॥ ५० ॥ यथासंख्यम् । वस्नं मूल्पं हरति वहत्त्यावहति वा पस्निकः । द्रज्यकः । संभवत्यवहरति पचति ॥ ३ १ ४ । ५।। कोद्रवं संभ- यति गृह्णातीत्यर्थः, अवहरति क्षयं नयतीति यावत् , पचति वा फौद्रविकी स्थाली । प्रास्थिकी । तत्परतीति द्रोणादण नया दोणी । द्रौणिकी। पाटकाचितपात्रारखः ॥३।४ । ५२ ॥ पक्षे ठण् । आदकं संभवत्यवहरति पचति वा आदकीना, आदकिकी । आ. पितीना, मानितिकी पात्रीणा, पात्रिकी। राहद च ॥३।४। ५३ ॥ आइकाचितपात्रान्वाइड् ·ति माहीमा । ३१७ भवति खश्च वा संभवत्यादिषु । पक्षे ठण् । द्वे आढके सभवति यादकिकी , चाटकोना । ठणो रादुबखावित्युपि द्वचाढकी । परिमाणादुपीति की । ठट्खयोस्तु वचनादेव नोप् । द्वयाचि- विकी, द्वयाचितीना, द्वयाचिता । अत्र न विस्तेति डीप्रतिषेध । द्विपात्रिकी, द्विपात्रीणा, द्विपात्री । कुलिनाच्च ॥३।४ । ५४ ॥ कुलिजान्तादादिप्स. मर्थाटलठणो भवन्ति सभवत्यादिपु । द्वे कुलिजे सभवत्यवहरति पचति वा द्विकुलिजिकी, द्विकुलिजीना, द्विकुलिजी । केचन ठणोपि विकल्पमिच्छन्ति । तत एव अखुशाण इत्यत्र कुलिन- सपि प्रतिषमिच्छन्ति । जान लिजिकी। तदस्यांशवस्नभृतयः ॥३॥ ४॥ ५५ ॥ पञ्च अशो, वस्नो, भृतिर्वा अस्य पञ्चक । शतिक , शत्य । पाप्टिक । प्रास्थिक । परिमाणात् संख्यायाः संघसूत्राध्ययने ॥ ३ ॥ ४ ॥५६॥ पश्च परिमाणमस्य पञ्चक सघ । पञ्चक जैनेन्द्रसूत्रम् । ग्रन्थ इत्यर्थ । पञ्चकमध्ययनम् । स्तोमे डो वक्तव्यः पञ्चदशाद्यर्थः पञ्चदश मन्त्रा परिमाणमस्य पञ्चदश स्तोम । एकविंश । खौ ॥३।४ । ५७ ॥ खुविषये परिमाणविशिष्टाया सख्याया यथाविहित त्यो भवति । विंशति परिमाणमस्य विश तिकम् । परिमाणनाम । स्वार्थे वा । पञ्चेव पञ्चका शकुनय । पतिविंशतित्रिशच्चत्वारिंशत्पञ्चाशत्पष्टिसप्तत्यशीतिन वतिशतम् ॥ ३।४।५८ ॥ एते निपात्यन्ते । पञ्च , ·३१८ जैनेन्द्रप्रक्रियायां पादाः परिमाणमस्य पतिः । पञ्चशब्दाविष्टिखं च । विंशत्या- दयः संख्यार्थे । लिङ्गं वचनं च स्वाभाविकत्वादेव सिद्धम् । उपल- क्षणत्वादेवं सहस्रादयोपि। पञ्चदशती वर्ग वा ॥३ । ४ । ५९ ॥ वर्गेभिधेये एता वा निपात्येते । पसे यथाप्राप्तम् । पञ्च परिमाणमस्य प. न्चत् , पञ्चको वा वर्गः । दशशको वा वर्गः । तदईति ॥ ३।४।६० ।। अभिषेचनमईति आभि- । षेचनिकः । इत्याहीयाः। अथ कालाधिकारः। माग्बतष्ठन् ॥ ३।४।६१ ॥ तदहे वदित्यतः प्राग- धिकारोयम् । छेदादेनित्यम् ॥ ३।४।६२॥ अर्हतीत्यनुवर्तमानं नित्यमित्यनेन विशिनष्टि । छेदं नित्यमर्हति छैदिकः । शीर्पच्छेदायश्च ॥ ३ ॥ ४ ६३ ॥ चाहञ् । शीर्पच्छेद नित्यमहति शीर्षच्छेद्य, शेर्पच्छेदिकः । शिर.पर्यायः शीर्पोस्ति । दण्डादेः ॥ ३।४ । ६४॥ ठमोपवादो यः । दण्डमर्हति दण्न्यः। पात्राद् घच ॥३।४।६५॥ चाया । पात्रमर्हति पात्रियः, पाभ्यः । कडारदक्षिणास्थालीविलाच्छच ॥३।१।६६ ॥

·हृति कालाधिकार ।
३१९
-
चाद्यः । मुद्दादिकाष्ठ कढङ्गरम् । वदहति कडगरीय , कडायः।
दक्षिणामहति दक्षिणीय , दक्षिण्य. । स्थालीविलीयाः, स्थाली-
विल्यास्तण्डला । पाकाहा॑ इत्यर्थः ।
यज्ञविग्भ्यां घखौ ।। ३ । ४ । ६७ ॥ यथासख्यम् ।
यज्ञमर्हति यज्ञियः । आर्पिजीनः । उपचाराचकर्मापि तथोक्तम् ।
यज्ञकर्माहति यज्ञियः।
पारायणतुरायणवान्द्रायणं वर्तयति ॥३।४।६८॥
पारायणं वर्तयति पारायणिक । शिष्य एव नाध्यापकः । तुरा-
यणो यज्ञः । तौरायणिकः । यजमान एव न याजकः । चान्द्रा-
यणिकः ।
संशयमापनः ।। ३ । ४ । ६९ ॥ संशयं विषयभावेना.
पनः साशयिकः स्थाणुः ।
योजनं याति ॥३।४ । ७० ॥ योजनिकः । सख्या-
पूर्वपदादपि । द्वैयोजनिकः । कोशशतयोजनशत्योरुपसं-
ख्यानम् । कोशशत याति कौशशतिकः । यौजनशतिक |
ततोभिगमनमहतीति च व० । कोशशतादभिगमनमर्हति को-
शशतिको गुरु ।
पथः कद् ॥ ।४। ७१।। पन्थान याति पथिक ।
पथिकी । द्विपधिक । हृदर्थे रसे सान्तात्पूर्वनिर्णयेनायमेव ।
पन्थो ण नित्यम् ॥३।४ । ७२ ॥ फटोपवाद ।
पन्यान नित्य याति पान्थ ।
उत्तरपणेनाहृतं च ॥३।४ । ७३ ॥ यातीत्यर्थे च ।

·जैनेन्द्रप्रक्रियायो उत्तरपथेनाहत याति वा औत्तरपथिकः । वारिजाकस्थलका. न्ताराजसंकुपूर्वपदादपि च । वारिपथेनाहतो याति वा वा- रिपथिकः । जालपथिकः । मधुकमरिचयोः स्थलपूर्वादण् प०। स्थालपथ मधुक मरिच वा। कालेभ्यः ॥३।४।७४ ॥ अधिकारोयम् । तेन नित्तः ॥३।४।७५ ॥ भासमर्थभ्यः कालवि- शेषवाचिभ्यो निर्वृत्तेर्थे ठञ् भवति । मासेन निवृत्ती मासिकः । आर्धमासिकः । तमधीष्टो भृतो भूतो भावी ॥ ३।४।७६ ॥ अधीष्ट. सत्कृत्य नियुक्त । वेतनेन क्रीतो भृतः । संवत्सरमधीष्टो भृतो भूतो भावी वा सावत्सरिकः । पाष्टिक । मासाद्वयसि खन् ।।३।४ । ७७ ॥ अघीष्टभृती न सम्बध्येतेऽसम्भवात् । मास भूतो भावी वामासीन । भित्त्वाणि- दृदिति पुवद्भावप्रतिषेध । मासीना दुहितृका । यः॥ ३ । ४ । ७८ ।। मासादेव । मासं भूतो भावी वा मास्य । उत्तरार्थो योगविभागः। रात् ॥ ३ । ४ । ७९ ॥ मासान्गदेव । द्वौ मासौ भूतो भावी वा मास्यः । सख्यापूर्वपदानामनुपीति ठअपवादयोः यख- यो प्राप्तयोरनेन यो विहितः । पण्यासापण्यश्च ।।३।४।८०॥ चाद्य. । पाण्मास्यः घमास्य । अन्ये ठन समुच्चयन्ति । यस्त्वनुवर्तते एक । पाण्मासिकः।

·हृति कालाधिकारः। ३२१ ठश्चावयसि ॥३।४।८१ ॥ पण्मासादक्यासि वाच्ये ठो भवति, चाण्ण्य । पण्मासिको नायक पाण्मास्यो वा । समायाः ख ॥३। ४ । ८२ ॥ इप्समर्थात्समाशगत् खो भवत्यधीष्टादिप्वर्थेषु । समामधीष्टादि समीन । केचित् तेन निवृत्त इत्यप्यनुवर्त्य समया निवृत्तो समान इत्यप्याहु । राद्भूतवलेः ॥३। ४ । ८३ ॥ समान्तादानिवृत्तादिषु पञ्चस्वर्थेपु खो वा भवति । द्वे समे भूतो द्विसमीन । पक्षे ठञ् , द्वैसमिक । सख्यापूर्वपदाना तदन्न ग्रहणमनुपीति नित्ये खे प्राप्त विभाषेयम् । भूतबल्ग्रिहणमादरार्थम् । कालपरिमाण न परिमाण- ग्रहणेन गृह्यतेऽनो न " परिमाणस्याखुशाण " इति धोरैम् । राव्यहसवत्सरात् ॥३।४।८४ ॥ रादेव । निवृत्ता दिप्येव । खष्ठञ् च वा । व्यहीनो, द्वेयहिक । अत्राहरन्तादिति वचनान्न राजाह इति ट । द्वयीन इति तु द्वयोरह्ने समाहार इति टे सान्ते " एभ्योऽहोस् " इति चाहादेशे ततश्च खे सति सिध्येत् । द्विसवत्सरीण । उनि, “ सख्याया सख्यातवत्सरस्य इत्यपि द्विसावत्सरिक । मख्याया उदाहरण तु द्विनावतिकम् । परिमाणस्याखुशाणे इत्येव सिद्धे सवत्सरग्रहण निरर्थरमिति चेन्न, अशाण इति प्रतिषेधादतश्च वचनातू परिच्छेदमात्रस्यैव परिमाण. त्वस्वीकारात् कालकृतस्य परिमाणस्यारोहपरिणाहस्य च तत्राग्रह- णात् । अत एव वक्ष्यते वर्षस्यति । वदुप् च ॥३ । ४ । ८५ ।। वर्षान्तादाद्वा उन ८०म- वति खश्च निवृत्तादिपु । द्विवर्षों, द्विवार्षिको, द्विवर्षीण । अन, २१ ·३२२ जैनेन्द्रप्रक्रियाया वर्पस्याभाविनि ॥ ५।२।२१ ॥ संख्यायाः परस्य वर्षस्य चोरभवति । इत्यैप् । भाविनि तु, त्रीणि वर्षाणि भावि त्रैवर्षिकम् । एव " परिमाणस्याखुशाणे" इत्युक्तेन सूत्रेण संख्यायाः परस्य परिमाणस्य समुदायेनाखौ गम्यमानायामऽशःणे च द्यौ थोरैवि- धीयते । द्विसौवणिकम् । अत्र क्रीतेऽये आहाटुणः कापिणसहस्रति वाऽनुप् । खौ तु पाञ्चलौहितिक. । अब लोहिनीशब्दस्य वा ठण्छ- सोरिति पुंवद्भावे रूपम् । ततः परिमाणे ठण् । शाणस्यापि द्वैशाणम् । द्वित्रिभ्यामण चेत्यण् । कुलिजस्य प्रतिषेधो व० । द्वैकुलिनिकम् । प्राणिन्युपू ।। ३।४। ८६॥ पुनरुग्रहण नित्यार्थम् । वर्षान्तादात्प्राणिनि वाच्ये त्यस्य नित्यमुभवति । पूण विकल्पे तु ठखयो• श्रवण प्रसज्येत । द्विवो दारिक इत्येव । भूतभावि- नोरर्थयोरेवाय नित्यमुप्, अधीष्टभृतयोस्तु विकल्प एव । द्वे वर्षे अवीटो भृतो वा कर्म करिष्यति द्विवार्षिकः । तदस्य ब्रह्मचर्यम् ॥ ३ । ४ । ८७ ॥ तत्-इतीप्समर्था- त्कालवाचिनो मृदोऽस्येति तार्थे ठम् भवति, ब्रह्मचर्य चेत्तदर्थः स्यात् । सवत्सरं ब्रह्मचर्यमस्य सावत्सरिको ब्रह्मचारी । सबन्धो वृत्तावन्तर्भूतः । इति पुरुषोऽभिधेयः । संख्यापूर्वपदाच्च । द्वादश- वार्षिक. । अत्रार्थे महानाम्न्यादिभ्यस्तासमर्थेभ्य उपसंख्या- नम् । महानाम्न्यो नाम ऋचः । महानाम्नीनां ब्रह्मचर्यमस्य माहानाम्निकः । आदित्यवतिकम् । तच्चरतीति च महानाम्न्या-

·प्रकरणक्रमोन्त्यमङ्गलं च.
सन्धिविनामविधिरथ लिङ्गालिशस्य विधिविशेषश्च ।
स्त्रीत्यविभक्त्यर्था अपि समासहृद्विधिरिति क्रमादुक्ताः ॥ १॥
एव तृतीयतुर्याध्यायगताः प्रत्ययास्तदर्थः सह ।
पूर्वार्धेत्र विभागे सोदाहरणं कृता विशदाः ॥२॥
वंदारसुजनानन्दकारिणी दु खहारिणी ।
शीतला पुरुदेवस्य वाणी जीयात्सनातनी ॥ ३ ॥
धोपवेशतो नीत यया जगदशेपतः ।
रङ्गत्ससारकूपारात सुमार्ग शिवतातिदम् ॥ ४॥