·DATE LABEL
THE ASIATIC SOCIETY
1, Park Street Calcutta-16
The Book is to be returnator
the date last stamped :
2.4 55.

·No text on this page.

·No text on this page.

·GRIHYASANGRAHA
AN APPENDIX TO THE GOBHILA GRIHYASUTRA
WITH THE COMMENTARY BY THE EDITOR.
BDITXD BY
MAHAMAHOPADHYAYA CHANDRAKANTA TARKALANKAR.I.
NEW SERI&B, No. 1230
SECOND EDITION
PRINTED BY MEDRA SATHA CHAKRAVARTI, AT TIIK HAXXKNIT PRE
No 6. Nandakumar Chaudhury's 2nd Lane.
AND
PALIBHED NY 111
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET, CALOTILA.
1910.

·No text on this page.

·यद्यासंग्रहः
गोभिलपुत्रकृतः ।
महामहोपाध्याय
चन्द्रकान्ततकालङ्कारभट्टाचार्यकृतभाष्यसहितः ।
तेनैव परिशोधितः।
( द्वितीयसंस्करणम् ।)
श्रील मो-
वन्देशीयास्यातिकसमाजानामनुमत्या व्ययेन च
कलिकाता-राजधान्यां
त्रीउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना
मंस्कृतयन्त्रे मुद्रित:।
एसियाटीकमोसाइटोनामिका सभया प्रकागितच ।
कान्दाः १८३१ ।

·No text on this page.

·गृह्यासंग्रहः । (गोभिलम्टापरिशिष्टरूपः । गोभिलपुवकतः । प्रथमप्रपाठकः । ॐ नमः सामवेदाय । श्रीगणेशायनमः। नत्वा गुळाचार्यान् विचार्य बुद्धया वचांमि पूर्वेषाम् । रघासंग्रहभाष्यं खल्पग्रन्यं करिष्यामः । रह खलु तत्रभवान् गोभिलपुत्रः गोभिलंग्टह्यसूचास्यव्यतानि व्यक्तं व्याचिस्यासुर्गोभिलामुपदिष्टमपि किञ्चिदुपदिदिक्षुर्गोभिल- अपरिशिष्टरूपं ग्राह्यासंग्रहाख्यमिर्म ग्रन्यं रचयाचकार । यस्यायमादिमः शोकः,- अथातः संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं पद्मयोनिना । ब्राह्मणानाए हितार्थाय सरस्कारार्थे तु भाषितम् ॥१॥ तवायमयशब्द भानन्तर्यार्थः संबन्धकरणार्थ। उच्चायंमाषण मासप्रयोजनो भवति । भानन्तार्थस्तावत्। गोभिनयत्र: सूवाध्ययनानन्तरम् अनुद्विवपदार्थयात्रार्थावधारणार्थ तदनुल. - ·२ यासंग्रहः । [१ । . विशेष प्रतिपत्त्वर्थञ्चतत् शास्त्रमध्येतव्यमित्ययमर्थः । संबन्धकर- णार्थ: खल्वपि। गोभिलग्राह्यसूत्रशास्त्रेणास्य शास्त्रस्य संबन्ध करोति। प्रयोजनञ्चास्य, -गोभिलग्गृह्यसूत्रवदेतदपि शास्त्रं गोभिलीयधर्मोपदेशपरमेव,---इति प्रतिपत्तिः । अथशब्दो ग्रन्या- रम्भावद्योतको वा। पार्षयस्य ग्रन्थस्य खल्वादावयमुनिबध्यते। अत: शब्दो हेत्वर्थः । यस्मात् अग्निनामादीनि गोभिलेन नोक्तानि, यस्माच्च अनुद्भिवपदार्थ गोभिलग्रयसूत्रम्, अतः- एतस्मात् कारणात्, गोभिलपुत्रोऽहं ब्राह्मणानां हितार्थाय सम्यक् प्रकर्षण वक्ष्यामि। किम् ? पद्मयोनिना ब्रह्मणा यदुक्तामग्निनामादि. कम् । यच्छब्दस्योत्तरवाक्यगतत्वेनोपादानादिह तच्छदापेक्षा नास्ति । तु पुनः । संस्कारार्थे मंस्काररूपप्रयोजने,-तत् सिद्धार्थमित्येतत् । ब्रह्मणा भाषितमिति प्राधान्यात् पुनरुपा- दानम् । किमतः ? गर्भाधानादिषु केषुचित् संस्कारेषु गोभिले- नाग्निर्नोपदिष्टः, तेष्वपि मंस्कारप्रयोजनमिडार्थमम्मदुक्तनामा- ऽग्निर्भवति । एतदतः । अपर पाह। "यस्मिन् कम्मणि गोभिलेनाग्निरुतस्तत्र- वाग्निनाम ज्ञातव्यं नान्यत्र । ब्रह्मणा माधारण्येन सर्वकम्मस पग्निनाम उत्ताम्, तन हेतुना गोभिलपुत्रेणापि सर्चकम्मस पम्निनाम उक्तम् । ततथ, गोभिलोक्ते गर्भाधानादौ ,अग्नि- नयम न भवति" ... इति । तदमङ्गतम्। गोभिलपरिशिष्टरूप- वादेतस्य । न खलु गोभिलन नीतामिति गोभिलपुत्रेणोशामपि ?

·सथावे वा - प्र.] खासंग्रहः । 'नोपादेयमिति किञ्चिदत्र कारणमुपलभामहे । गोभिलानुक्तानां बहनामपि विशेषाणामत्रोक्तानां परिशिष्टान्त- रोजानाचानुपादेयतापत्तेः। उपादीयम्से च। तस्मादमङ्गलेषा कल्पना,-गोभिलोहो गर्भाधानादौ प्रग्निनाम न भवति, इति। गोभिलोऽप्यस्माकमुपदेष्टा, तत्पुत्रोऽपि । यत् खलु पित्रा नोपदिष्टं तदेव पुत्रेणोपदेष्टव्यम्। मन्दिग्धश्चार्थो निर्गतव्यः । न हि गोभिलेनापि तत्र तत्राग्निनिषितः । न खस्खेतत् पार- शाखिकं शास्त्रम् । न च गोभिलेन नोक्तमिति स्वशाखायामेव ग्रन्यान्सरोक्तमपि परित्यक्तव्यम् । परिशिष्टानामानर्थक्यप्रसङ्गात् । अनुक्तानां खस्वर्थानामुपदेशम्तेषु भूयमोपलभ्यते । पलमति- विस्तरेण ॥ १ ॥ एवं शास्त्रारम्भं प्रतिज्ञाय प्रथमन्तावदग्निनामान्यभिधीयन्ते नवभिः श्लोकः. लौकिकः पावको ह्यग्निः प्रथमः परिकीर्तितः अग्निम्तु मारुतो नाम गर्भाधान विधीयते ॥२॥ हिमब्दो निश्वयार्थः । लोकिकोऽग्निः पावक: कथितः । रघुनन्दनम्तु,-"लौकिके"- इति पठित्वा, लौकिके एह, प्रवेशे,-इति वर्णयाञ्चकार। गर्भाधान पुनर्मारुती नामाग्नि- विधीयते। यद्यपि, गोभिलेन ताग्निर्नोपदिष्टः, तथाप्यस्मा- अग्ने स्तु..-इति पाठान्मरम ।

·४ रह्यासंग्रहः । [ १ . भिस्तत्पुत्रस्तदुपदिष्टार्थवेदिभिर्मारुतो नामाग्निस्तच विधीयते । तस्मादस्ति गोभिलोतोऽपि गर्भाधानेऽम्निरिति बोहव्यम् । विधीयते,-इति करणाञ्चैवमवगच्छामः। यदि नाम केवलं ब्रह्मणा उक्त इति गर्भाधाने अग्निरुच्यते, इत्यभिप्रायः, तदा परिकीर्तितः,-इत्येव कुर्यात्, न- इत्येव कुर्यात्, न-विधीयते,-इति ॥ २ ॥ पुरसवने चान्द्रमसः शुङ्गाकर्मणि शोभनः । सौमन्ते मङ्गलो नाम प्रागल्मो जातकर्मणि ॥३॥ पुंसवने चान्द्रमसो नामाग्निः । 'चन्द्रनामा'- इति रघुनन्दनः पठति। "प्रागुदीयां दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयत:फलामस्रामाम- कमिपरिसृप्तां त्रिःसप्तर्यवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत्” इत्यादि- गृह्यसूत्रोक्त शुङ्गाकमणि शोभनो नामाग्निः । सीमन्ते सौमन्त- करण। स्पष्टमन्यत् ॥ ३॥ नानि स्यात् पार्थिवो ह्यग्निः प्राशने च शुचिस्तथा। सभ्यनामाऽथ चूड़े तु व्रतादेशे समुद्भवः ॥ ४ ॥ मामकरणे पार्थिवाः नामाग्निः । अन्नप्राशने शुचिर्नामाग्निः । चूड़ाकरण सम्यो नामाग्निः । 'सत्यनामा' इति रघुनन्दनः पठति । व्रतानाम् -गोदाने विशेषस्य वक्ष्यमाणत्वात् सावित्र- व्रतवातिकवतादित्यवतमहानामिकव्रतोपनिषदव्रतज्येष्ठसम्मवता- नाम, पादेश उपदेश, सभुवो नामाग्निः कथितः ॥ ४ ॥ . नामिनच. ति पाठान्तरम् ।

·[१.प्र. ] रघासंग्रह। गोदाने सूर्य्यनामा तु केशान्त धम्निमच्यते। वैश्वानरी विसर्गे तु विवाह योजकः स्मृतः ॥ ५ ॥ गोदाने गोदानिकवते सूर्यनामा पग्निः । गोदानाने एमाले केपारसे कम्मणि पग्निर्नामाग्निः । विसर्गे,... विसर्गे, व्रतप्रस्तावात् व्रतानन्तरं करणीये मौनीत्यागे समावर्तनापरनामधेये ग्रहो पानावनाख्ये कम्मणि,-इत्येतत्। “मौलीविसर्गे त्यागे वैखा- नरो नामानिः"-पति दीक्षितभाष्यम् । विसर्गे दाने,-इति • केचित्। विवाह योजको नामाग्निः ॥ ५ ॥ चतुर्थ्यान्तु शिखी नाम धृतिरग्निस्तथाऽपरे । पावसथ्ये भवो यो वैश्वदेवे तु पावकः ॥६॥ चतुर्थ्याम्-रायोले चतुर्थीकम्मणि शिखी नामाग्निः । 'पपरी प्राचार्यास्तथा चतुर्थी कम्मणि तिनामानमग्निमाहुः --- इति दीक्षितरामकृष्णः। अपर तिहोमादी,-तिर्नामाग्नि,--इति रघुनन्दनः । तत्र बमः । तिहोम तिर्नामाग्नियुक्तः । कुतः ? शब्दसाम्यात्। तिनामा खस्खग्नि तिहोमे पागच्छति उदयम् । 'पागच्छति .नेत्, न युज्यते विना कारण मुत्स्रष्टुम् । अग्निनानां सप्तविंशमयाऽप्याञ्जस्येनोपपत्यते । मतामारत्वे. खस्खेतस्य मा नातीव समश्नमा स्यात् । पावसथ्ये ग्रहोऽग्नी भवो मामाग्नि तव्यः । रायः, चौपासनः, श्रावमध्यः, इति अनर्थान्तरम्। वैश्वदेवे कम्मणि पुन: पावकी नामाग्निः ॥ ६ ॥ एवञ्च, ·ग्रह्यासंग्रहः [१ प्र.] ब्रह्मा वै गार्हपत्ये स्यादीश्वरो दक्षिणे तथा । विष्णुराहवनीये तु अग्निहोते. त्रयोऽग्नयः :॥७॥ गाईपत्येऽग्नौ ब्रह्मा नामाग्निः स्यात् । एवमुत्तरवापि । दक्षिणे दक्षिणाग्नौ। श्रौत खल्वग्निहोत्र एते त्रयोऽग्नयो भवन्ति ॥ ७ ॥ लक्षहोमे वह्निर्नाम* कोटिहोमे हुताशनः । प्रायश्चित्ते विधिश्चैव पाकयने तु साहसः॥८॥ प्रायश्चित्ते प्रायश्चित्तहोमे विधिर्नामाग्निः। 'विधुः',-इति रघुनन्दनः पठति । पाकयज्ञे साहसो नामाग्निः । लिष्टमन्यत् । पाह। क: पुन: पाकयज्ञो नाम ? उच्यते । यः खस्वकाग्निसाध्यः यन्नः, तं पाकयज्ञमाचक्ष्महे । किं कारणम् ? “पाकयज्ञा इत्या- चचत एकाग्नौ यज्ञान्”- इति लाठ्यायनमूत्रात् । द्राक्षायणोऽ- प्येतत् सूत्रयाञ्चकार । “पाकयज्ञा इत्याख्या यः कश्चैकाग्नौ” इति च छन्दोगर ह्यान्सरम्। “यावण्याखयुज्याग्रहायण्यष्टकान्वष्ट- कैकाष्टकाः पाकयज्ञाः", --इति दीक्षितरामकृष्णः । “पाकयने,- पाकाङ्गकयने वृषोत्समदेवप्रतिष्ठाहोमादौ” इति रघुनन्दनः । पाकयन्न: प्रशस्तयनः, -इति शाखान्तरीयग्राहतिकतः ॥ ८॥ देवानां हव्यवाहस्तु पितॄणां कव्यवाहनः । पूर्णाहुत्यां मृड़ी नाम शान्तिके वरदस्तथा ॥ ६॥ निगव्याख्यातोऽयं श्लोकः ॥८ - . ॥ बशहोमे तवांतः स्यात्.--ति पाठान्नरम ।

·। ; १ म. ] गधासंग्रहः। पौष्टिक बलदसैव क्रोधाग्निचाभिचारके । वश्यार्थे कामदो नाम वनदाह तु दूतकः ॥१०॥ पौष्टिके,-शरीरस्य धनस्य वा पुष्टिजनके कमणि, बलदी. नामाग्निः । पुष्टिरुपचयः । अभिचार एवाभिचारकः । तस्मिन भिचारके कम्मणि क्रोधाग्निः । अभिचरणमभिचारो मारणमित्ये- तत् । वश्यं वशीकरणम् । तदर्थ कम्मणि कामदो नामाग्निः । वनदाहे दूतको नामाग्निः ॥ १० ॥ कोष्ठे तु जठराग्निश्चक्रव्यादो मृतभक्षगो । समुद्र वाड़वो जयः क्षये संवर्तको भवेत् ॥११॥ कोष्ठे उदरे । मृतभक्षणे शवदाहे। नये,--- ममेषां नाणे प्रलये, रति यावत् । निष्टमन्यत् ॥ ११ ॥ एवमग्निनामान्यभिधाय तेषां श्रावण जानदानीं विधत्ते,- एतेऽग्नयः समाख्याताः श्रावयेद् ब्राह्मण: सदा । सप्तत्रिएशतिविख्याता ज्ञातव्याश्च हिर्जन तु ॥ १२॥ एते पूर्वोक्ता अग्नयः सम्यक् कथिताः । मनितान् ब्राह्मणः सदा हिजं श्रावयेत्। विजेन तु, सप्तविंशतिविख्याताः। पाषीऽयं प्रयोगः । सप्तविंशमायया विशेषेण कथिताः, -प्रसिहा वा, अम्बयोज्ञातव्याः। तदिदमयं कर्मख विनियुक्तानामप्यग्निनामा पूर्व परिकीर्तनमिति द्रष्टव्यम् ॥ १५ ॥ ॥ - * क्रोधोम्निः,-इति पाठान्तरम् । + अठरो नाम,-ति पाठान्तरम् ।

·गह्मासंग्रहः ।
[१.प्र.3
सप्त जिताः स्फुरन्त्येता हुताशनमुखे स्थिताः ।
याभिहव्यएसमश्नन्ति हुतएसम्यक् द्विजोत्तमैः ॥१३॥
पम्निमुखे स्थिता एता वक्ष्यमाणाः सप्तजिहाः म्फुरन्ति । हिजो-
तमः,-निषादस्थपतिवत् कर्मधारयसमासस्यैव युक्तवादविशेषाञ्च
उत्तमहिजः, सम्यक् हुतं हव्यं याभिर्जि हाभिः समंथन्ति,-
दिवौकसः,-इति वाक्यशेषः ॥ १३ ॥
-
काली कराली च मनोजवा च
मुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा ।
म्फुलिङ्गिनी चैव शुचिस्मिता च
लेलायमाना दूति सप्त जिह्वाः ॥ १४ ॥
इत्येता: सप्त जिहाः मामती निर्दिष्टाः । लेलायमानाः,-हव्यं
भषितुमीप्सत्यः । लल ईसायाम्। लेलायमानाः चलन्यो-
वा ॥ १४ ॥
तासां खवासा जिहाना मध्यात्,-
है शान्तिक पौष्टिके हे च तिस्रोऽभिचारिण्यः ।
एताश्चोता विशेषेण ज्ञातव्याच दिजेन तु ॥ १५ ॥
शान्तिके कम्मणि हे जिके। पौष्टिके च कम्मणि जिथे। तिन-
वाभिचारकर्मण्युपयुक्ताः । एतायोक्ता जिड़ा विजेन विशेषतो.
जातव्याः॥२५॥

·६.१ प्र.] ग्रमासंग्रहः। पाहूयैव तु होतव्यं यो यत्र विहितो विधिः । यत्र कर्मपि यो विधिकलाः, तब तेन विधिना होतव्यम् । कि छात्वा ? विहितमम्निमाइय। “यत्र यो विहितोऽनलः" इति तत्त्वकारः पठति । तव च, यव योऽनलो विहितस्तव तमनल- मांइय होतव्यमिति व्यक्त एवार्थः ॥ अविदित्वा तु यो धग्निए होमयेदविचक्षणः ॥ १६ ॥ न हुतं न च सरस्कारो न च कर्मफलं लभेत् । य: खवविचक्षणोऽग्निमन्त्रात्वा होमयेत, तेन हुतं न भवति । हुतं होमः। भावे निष्ठा। छतोऽपि होमो न सिध्यतीत्यर्थः । न च तेन होमन शरीरस्य संस्कारो भवति । न चासो कम्फलं लभते ॥१६॥ जावा स्वरूपमाग्नेयं योऽग्नेरांगधनं चरेत् ॥११॥ ऐहिकामुनिकः काम्यैः सारथिस्तस्य पावकः । निःसएशयकरैरथैः पुत्रशिष्यहितैषिणः ॥ १८ ॥ यः पुनरम्नेरिदमाम्नेयं स्वरूपं वक्ष्यमाणमा जात्वा पम्मेरारा- धनमाचरति, तस्य पुत्रशिक्षितषिणः,--इत्याग्नेयं स्वरूपं विदुषः पुतशिवाहितेषित्वं वदन्-तदविदुषः पुत्रशिथानिष्टमपि द्योत- यति। 'नि:संशयकरः - नि:संशयं यया भवति तथा क्रिय- -माणैः, 'काम्य:'-कमनीयः अभिलषणीयः, 'ऐहिकामुर्षिक:' -रति पाठान्नरम् ।

·. १० ग्टह्यासंग्रहः । [ १ प्र. इहलोक परलोके च भवेः सौभाग्यस्वर्गादिभिः, 'प्रथैः' प्रयोजनैः फलैः, - इत्येतत् । 'पावकः' 'सारथिः' - सारथि वदनुकूल: तत्तत्फलनिचाहक इत्यर्थः। तथाविधैरथैः पुत्र- शिष्यहितैषिणस्तस्य पावकः सारथिः - फलदाता, इति वा वर्णनीयम्। तदनेन तस्य पुत्रशिष्याणामपि तत्तदर्थाः सम्प- द्यन्ते,—इत्युक्तं भवति ॥ १७ ॥ १८ ॥ न चात्र संशयः कत्तव्यः इत्याह, गोभिलाचायपुवेगा कृतएशास्त्रए सुनिश्चितम् । पावकस्य मुग्वं वक्ष्य यदुक्तं पद्मयोनिना ॥ १६ ॥ शास्त्रं पूर्वोतमग्निनामादिप्रतिपादकं गोभिलाचार्यपुत्रेण मया सुनिथितं कृतमिति गोभिलानुक्तोऽपि मदुक्तोऽग्निर्गर्भाधाना- दिष्वम्तीत्यभिप्रायः । उक्तस्यापि पुनरुक्ति: शिष्याणां दृढ़प्रत्ययार्था प्रादरार्था वा। अपर पाह। शास्त्रं यद्यासंग्रहाख्यम्, इति । प्रथैदानीमहमग्नर्मुखं वक्ष्ये । व्याख्यातमन्यत् ॥ १८ ॥ सप्तजिह्वा-प्रमागन्तु प्रादेशं परिकीर्तितम् । प्रमाणं चतुरस्रञ्च वर्तुलं मुग्यमण्डलम् ॥२०॥ पूर्वोक्तानां वक्ष्यमाणानाञ्च मप्तजिहानां प्रमाणं प्रादेशं विस्तृत- सजन्यङ्गुष्ठरूपम् । बहमुष्टिः करो रविः, रवाई प्रादेशम्, --इति । प्रमाणं पूर्वोक्त प्रादेशप्रमाणं, चतुरस्त्रं चतुष्कोणञ्चाग्निमुखं कथितम । मुखमण्डलन्त वर्तलम ॥२०॥ अपर

·[प्र.]
रिल्लासंग्रहः ।
यदर्थ हूयते वह्नौ तां जिहां परिकल्पयेत् ।
यत्कम्मा) इयते, तां तदिहितां जिह्वामनी परिकल्पयेत् चिन्त.
येदावाहयेहा ॥
पूर्वोक्ताभ्यः सप्तभ्यो जिताभ्योऽन्याः सप्त जिह्वा पाह,-
कगली धूमिनी श्वेता लोहिता महालोहिता ॥२१॥
सुपर्णी पद्मगगी च सप्तताः परिकीर्तिताः ।
सप्तता जिताः कथिताः । ऋज्वन्यत् ॥ २१ ॥
कराली गनसानन्ति धूमिनीममुगस्तथा ॥२२॥
श्वेतां नागाः समनन्ति पिणाचा लोहितां तथा।
महालोहितां गन्धर्चा: सुपर्णीच यमस्तथा ॥२३॥
करानी -कराल्या जिह्वया, कगली जिहां प्राप्यति वा वर्णनी-
यम् । एवमुत्तरवापि व्याख्ये यम् । रानमा: प्रवन्ति ।
विमर्गलोप मन्धिरार्षः ॥ २२ ॥ २३ ॥
•पद्मगगी
च.
विख्याता दिव्या जिहा हुतागर्न ।
तस्यान्तु होमयन्नित्य ए मुसमिई हुतागर्न ॥ २४ ॥.
यया देवा: ममन्ति, मा दिव्यत्ययते । हुताशन हुताशनस्य ।
यथाशुतो वाऽर्थः । पनगगी हुताशनस्य जिहा दिव्या प्रिख्यात-
त्यर्थः । तस्यां दिव्यायां जिह्वायां पनराग्यामित्ये तत्। सुममिय
प्रज्वलिते । बिष्टमन्यत् ॥ २४ ॥

·ग्रह्मासंग्रहः । [५ प्र.) विधूमे लेलिहाने च होतव्यं तन्त्रसिद्धये । न धूमो न तथा ज्वाला विशुद्धो भुवि चक्षुषः ॥२५॥ विधूमे धूमरहिते, लेलिहान दीप्यमाने चाग्नी, तन्त्रस्य कम- विस्तारस्य सिहये होतव्यम् । तत्र हेतुरुत्तराईनोतः । • न धूमः चक्षुषो विशप: विशुदिहेतुः, अपि तु धूमश्चक्षुषोऽविशदि- हेतुरित्यर्थः। तथेति धूमयुक्लेत्यर्थः। धूमयुक्ता ज्वालापि न चक्षुषो विशुद्धिहेतुः, अपि तु सापि चक्षुषोऽविशुदिहेतुरेव । तदन धूमशब्देन केवलधूमस्य, ज्वालाशब्देन तु धूमयुक्तज्वालाया- अपि दोष उक्तः। 'भुवि'- इत्यत्रापि ज्वालेत्यनुषज्यते। भुवि वाला न चक्षुषो विशुदिहेतुः,-इति भुवं लिहत्यग्नौ होमो- तथा च स्मर्यते। निन्यते। "तुत्-हट-क्रोध-त्वरा युक्तो हीनमन्वं जुहोति यः । अप्रहहे सधूमे वा सोऽन्धः स्यादन्यजन्मति ॥ अल्पे रुक्षे सस्फुलिङ्गे वामावर्त भयानक । प्राकाष्ठः भुमम्पबे फुत्कारवति पावके । अष्णार्थिषि सुदुर्गन्धे तथा लिहति मेदिनीम् पाहुतिं जुहुयाद यस्तु तस्य नाशो भवेद ध्रुवम्” । रति।. 'तथाज्वाल:'-इति पाठे, प्रज्वाल इति च्छेदः । सवालो ज्वालाहरितोऽग्निन विशुद्ध इत्यर्थः । तथा च की प्रदीपः ।

·[.१ प्र. ] गुमासंग्रहः। १३ “योऽनर्षिषि जुहोत्सम्बो म्यारिणि च मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रय स जायते” ॥ पति। 'विशुतोषविचक्षुषा'-इति पाठे, “विशन विगतोणेन चक्षुषा यवाग्नी धूमो न दृष्टस्त्राव होतव्यम्” - इति दीक्षित- भाषोनव वर्णना ॥ २५ ॥ प्रभया भाति यचैव भगवाएतत्र तिष्ठति । तत्र पूर्णाहुतिं दद्यात् सर्वकामप्रसिद्धये ॥ २६ ॥ यवेवाम्नी प्रभया भाति व्यालेत्यर्थः। तव भगवान् विशु. तिष्ठति। 'तब पूर्णाहुतिं दद्यात्'; -सर्वेषां कामानामभि- लषितफलाना प्रकर्षेण सिहार्थम् । पूर्णाहुतिदानोपदेशन होमोऽपि तव कर्तव्यः,-इत्यपि भन्यन्तरेणोपदिशति । च, यस्मिन् कर्मणि यः काम: शास्त्रेणानुशिष्टः, म एव कामस्तव सिध्यति, न पुनरन्योऽपोति द्रष्टव्यम् । तत् कण्य हेतोः ? "सीत्वमाधिकारिकम्" इति सिद्धान्तात् । पूर्णाहुतिन्तु जईः सन् दद्यात्, मोपक्टिः । कुत: ? "दद्यादुत्याय पूर्ण वे नोपविण्य कदाचन" । इति भविष्यपुराणात्। एवमेके । गोभितीयकम्मण्युपविष्ट एव पूर्णाहुतिं दद्यात्, न पुनः सन् । कस्मात् ? "पामीन नईः प्रहो वा नियमो यत्र नमः । सदामीनेन कर्तव्यं न पनि न मिष्ठता"। प्रव ·१४ 'यद्यासंग्रहः । [ १ प्र... इति कम्प्रदीपवचनात् । एवमपरे। तदत्र भगवन्तो भूमिटेवाः प्रमाणम् ॥ २६ ॥ अथेदानी वर्जनीयाः समिध पाह, मारणी राक्षसी रौद्री क्रव्यादी ब्रह्मराक्षसी। स्थूलजङ्घा कराली च वचहस्वा तथैव च ॥ २७ ॥ यमदूती च विजेया इत्येताः समिधी नव । इत्येता नव समिधो नामतो विज्ञेयाः ॥ २७ ॥ यथाक्रममासां लक्षणं ब्रुवन् वजनीयत्वमाह,- विशीर्णा विदला हवा वक्रा स्थूला कृशा विधा ॥२८॥ कृमिदष्टा च दीर्घा च वर्जनौयाः प्रयत्नतः । विशीर्णा त्रुटिता पाटितेत्य तत् । इयं मारणोत्युच्यते। विदला दलरहिता, त्वचा वियुक्त ति यावत् । इयं गक्षमी। इस्खा मादेशप्रमाणात् न्यूना । इयं रोद्री । वक्रा प्रमिडा । इयं क्रव्यादी। स्थूला अगुष्ठात् स्यून्ना । इयं ब्रह्मगक्षसी ! कशा । अङ्गुष्ठात् कगा, अङ्गाष्ठस्थौल्य स्य विहितत्वात् । इयं स्यन्तजला। विधा हिपाखिका। यं कराली। कमिदष्टा कमिभिर्दष्टा। इयं वजहस्ता। दीर्घा प्रादेशात् दीर्घा । इयं यमदूतो। ता एताः समिधी यवतो वजनीयाः । तथाच कम्प्रदीपः । “नाङ्गुष्ठादधिका ग्राह्या ममित् स्थूलतया कचित् । न वियुवा त्वचा चैव न सकौटा न पाटिता । । । ।

·१ प्र. ] रघासंग्रहः । प्रादेशावाधिका नोना न तथा स्वाद हिशाखिका । न सपर्णा न निवा- होमेषु च विजानता" , इति ॥ २८॥ प्रथेदानी विशीर्णादीनां वर्जनीयत्वे हेतमुसा वर्जनममूषामुप- संहरति,- विशीर्णाऽऽयुःक्षयं कुर्य्या हिदला व्याधिसम्भवा ॥ २६ ॥ इखा मृत्युकरौ रौद्री दुर्भगत्वन्तु वक्रया । विघ्नानि कुरुते स्थूला कृशा च रिपुर्दिनी ॥ ३० ॥ द्विधा नाशयते यर्थ भार्याञ्च प्रियबान्धवान् । कोटदष्टाऽतिभयदा दीर्घा चैव मुतान् हरेत् ॥ ३१ ॥ तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वजनीयाच वर्जयेत् । व्याधिमम्भवा, -- व्याध: मम्भवो यया, मा सथाविधा । रोद्रीति सामानाधिकरण्यम । अम्मादप्यवगच्छामः, त्यादीनि यथाक्रमं मारण्यादीनां लक्षणानि,-वति । दुर्भगत्वं प्राप्नोति । विनानि विघ्नान् । प्रतिभयदेविच्छेदः । निगदव्याख्यातमन्यत् । यस्मादेवं, तम्माहर्जनीया एता: ममिधी- योन वजयेदिति विशीर्णादीनां वजनस्यपिसंहारः ॥२८॥३०॥३१॥ अर्थदानों सब कामदा: समिध पाह, अकृशा स्थूला पशाखा चापलाशिनी ॥ ३२॥ सचौग नाधिकाऽन्यूनाः समिधः सर्वकामदाः । विशीर्ण.. वक्रया चैव न ·'एह्यासंग्रहः। [१ प्र. . कशादयो व्याख्याताः। तहपरीत्येनावशादयो व्यास्थातव्याः । अशाखा,-एकमात्रशाखारहिता। दिशाखिकेत्यर्थः । प्रपलाशिनी, न सपना। सौरा-न निर्वीया । क्षीरमत वृक्षदुग्धम् । अधिकाः नाधिका:--अनधिका इत्यर्थः । निपातसमानार्थेन नशब्देन समासः । न न्यूना: अन्यूनाः । निपातन समासः । नाधिकाच अन्यूनाच, -इति पश्चात् इन्दः । न, इति भिवं वा पदम् । न अधिकाः, न च न्यूनाः,—इत्यनुषङ्गेन व्याख्येयम् । एवंविधाः समिधः,--सद्धान् कामान् ददति इति सर्वकामदा- उच्यते ॥ ३२ ॥ गोभिलानुक्तं विशेषमभिधाय, प्रथेदानी गोभिलोतवपि केषुचित् विशेषं विविशुः प्रतिजानौते,- गृयाकम्मसु सर्वेषु होत्र प्रतिविधिं ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ क्रमशः संप्रवक्ष्यामि यो यत्र विहितो विधिः । मद्या गौभिलोतराह्यशास्त्रम् । तदुप्लेषु सर्वेषु कर्मसु, होचे, होतः सुखार्थम्,-यस्मिन् कम्मणि यो विधिर्विहितः, तत्र प्रति- विधि प्रतिकम विधान, क्रमशः सम्यक् प्रकर्षेणाहं वस्यामि ॥३३॥ ननु स विधिराचार्येणेवोतः, किमपरं वक्तव्यमवशिष्यते, यदर्थोs- यमुपक्रमोऽर्थवान् भवति,-इत्यागलयामाह, पनुनिन्नपदार्थानि गृद्यावाक्यानि यानि तु ॥ ३४ ॥ तेषां वक्ष्यामि सिद्धार्थ लोकसंग्रहसंतकैः । पनुनिवपदार्शनि यानि ग्रयावाक्यान्याचायच पठितानि, तेषा.

·[१.प्र.] गुह्मासंग्रहः । मोदसिद्धार्थम्,-लोकसंग्रहसंकरिति व्यत्यासेन प्रयुक्त । संग्रहसंके: नोकरित्यर्थः । गृधासंग्रहः-इति खल्वयं अन्यो भिधीयते। पहं वक्ष्यामि । तथा च, प्राचार्योतो विधिरनुनिव- पदार्थ इति तदर्थो दार्थमयमुपक्रमोऽर्थवानवेति भावः । उशिवः व्यक्तः । न उशिवः अनुद्भिवः । पदानामाः पदार्थाः । पनुद्धिवाः पदार्थाः येषु वाक्येषु, तानि अनुनिवपदार्थानि ॥ ३४ ॥ तत्र प्रथमन्तावत्,-"प्रथातो गुद्याकम्माएपदेयामः” इति गोभिलसूचस्यं ग्यापदमनुद्धिवाधं व्याकरोति हाभ्याम,- पवाः पुवाच कन्याश्च जनिष्याचापर मुताः ॥ ३५ ॥ गृद्या इति समाख्याता यजमानस्य दायकाः । जनिष्था जनिष्यमाणाः। दायका: दायहराः। निगदव्याख्यात. मन्यत् ॥३५॥ तेषाए सएकाग्योगन शान्तिकर्मक्रियासु च ॥ ३६ ॥ आचार्यविहितः कल्पस्तम्माद् गृया इति स्थितिः । तेषां पत्नयादीतां “मंस्कारयोर्गन,” संस्कारलाभार्थमित्यर्थः । तदिदमर्थ या विवाहादि क्रिया: क्रियम्ते, सास : गान्तिकम्मणां शान्त्यर्थकणामलक्ष्मीनिर्णोदादीनां क्रियासु करणेषु च, यः कल्पः शास्त्रविधिरक्षितः, म खल्वाचार्यविहितः --प्राचार्यण 'गोभिलेन विहितः । तदथं ग्राह्यमूत्र कमित्यर्थः । यम्माधान- धिनत्य प्राचार्येण सूत्राणि रचितानि, तस्मात् कारणाटाचार्य ·ग्राह्यासंग्रहः। [१ प्र..] राह्य मूत्राणां गृह्या इति स्थितिः । रह्यसम्बन्धात् स्मृतिरपि' गृह्येत्युच्यते । दण्डयोगाद्दण्डः पुरुष इति यथा ॥ २६ ॥ "अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणं देशं समं वा परिसमूह्योप- लिप्य"-इत्यादिगोभिलोतं क्रमं स्पष्टयति,- भूमः ममूहनं कृत्वा गोमयेनोपलिप्य च ॥ ३७॥ द्रव्याण्युत्तरतः स्थाप्य वृषौं कुर्यादुदङ्मुखीम् । यागाथं भूमेः समूहनं कुशेर्माज्जनं कृत्वा, गोमयोदकेनोपलिप्य द्रव्याण्यदकादीनि प्रयोजनोपयोगीनि उपलिप्तायां भूमो तस्या- एव वोत्तरतः स्यापयित्वा, वृषीम्-ऋषीणामासनम्--विहित- मामनमित्येतत् । उपवंशापरपयाय आसनविशेषो वृषी, इति नारायणोपाध्यायाः । उदङ्मुखीमुदगग्रां कुर्यात् । मुखमग्रम् । तदिदानों प्रयोजनोपयोगिद्रव्यासादनमस्माकं न ब्रह्मस्थापनाद्य- नन्तरमिति द्रष्टव्यम् । कात्यायनस्तु कम्मंप्रदीप अग्नरुत्तरतो- ट्रव्याणामामादनमाह । तथाच कम्पप्रदीपः । “प्राञ्चं प्राञ्चमुदगग्नरूदगग्रं समीपत: । तत्तथाऽऽमादयेद द्रव्यं यद् यथा विनियुज्यते” । अत्र च फलती न विरोधः। उपलिप्तायां भूमौ तस्या- वोत्तरतः द्रव्याणामामादनऽपि तत् खल्वासादनमग्नरुत्तरतएव भवतीति सुधीभिविभावनीयम् । यद्यप्यनिरिदानों न स्थापितः, तथापि भविष्यवाग्निना 'उदक'-इत्यस्य संबन्धो बोव्यः । इति । ० ·[.१.प्र. यद्यासंग्रहः। १८ "पुरोडाशकपालेन तुषानुपववति"- इति भविष्यता पुरोडाशेन कपालस्य संबन्धो यथा ॥ ३० ॥ मजादौ स्थानपरिमाणादिकमाह,- गोचर्ममात्र कुर्वीत चतुरस्रमनूष ॥ ३८ ॥ सर्वतोगनिमात्रए स्यात् सायं प्रातस्त होमयोः । जषरमिति बालुकामयं स्थानमुच्यते । तत् न भवतीत्यनूषरम् । तस्मिन् प्रदेश, “चतुरस्रं" चतुष्कोणं “गोचममातं" गोचर्मपरिमाण स्थानं कुर्वीत । सायंप्रात_मयो: पुन: मतो दिक्षु “निमा" परविमा वा स्थानं स्यात् । उभयत्र परिमाण मात्रच । बद्धमुष्टि: करो रविः । निष्कनिष्ठः करोडरविः । माईहाविंश- त्यङ्गलोऽरतिः, इति केचित् ॥ ३८ ॥ अप्रमिहत्वात् स्वयमेव गोचर्मपरिमाणं व्याकरोति,- ऋषभैकशतं यत्र गवां तिष्ठति मंहतम् ॥ ३६ ॥ बालवत्मप्रसूतानां गोचर्म इति तं विदुः । ऋषभो वृषभः । .. तन मममेकगतं बान्नवत्मप्रसूतानाम्-- बाला: वत्साः प्रमूताः यामां मद्यःप्रमूतवत्सानामित्यर्थः । विशेषगा. सामर्थ्यात् बालवत्ममहितानां गवामक शतमकेन वृषभन मह यत्र प्रदेश संहतम् - सम्यगमङ्कोचेन. वर्तमानं, मिष्ठति, तं प्रदेशं गोचम्म इति विदुर्जानम्त्याचााः । अपर पाए। यम्मिन् - स्थान ऋषमानां शतं बालवत्म प्रमूतानां गवाच शतं मतम की..

·ग्राह्यासंग्रहः । [१ प्र..] ॥ भूतं तिष्ठति, तत् स्थानं गोचम,--इति । तदसङ्गतम् । कुतः ? समासान्तर्निविष्टस्य शतशब्दस्यानुषङ्गकल्पनायां मानाभावात् । "गवां शतं वृषश्चैको यत्र तिष्ठेदयन्त्रितः । एतहोचम्ममात्रन्तु प्राहुर्वेदविदो जनाः” ॥ इति स्मृत्यन्तरदर्शनाच्च ॥ ३८॥ षट् पञ्च चतुरो वाऽपि त्रयो द्वौ वा शफौ स्मृतौ ॥४०॥ गोचर्म इति शब्दोऽयं विधियोग निपात्यते । वा- मर्थः चतुरः.---इति व्यत्यामेन प्रयुङ्क्ते । चत्वारः, इत्यर्थः। ऽपि,-इत्यपि व्यत्यासेन प्रयुङो। अपि वा,-इत्यर्थः । तदय- । षट् शफा:, पञ्च वा चत्वारो वा त्यो वा शफाः गोची इति स्मृताः, हो वा शफी गोचर्म इति स्मृती। योग्यत्वादुप- स्थितत्वाच्च शफवतीनां गवामेव ग्रहणं वर्णनीयम् । तदेवं गोचम्मस्थानानामनियतपरिमाणत्वादाह,--विधि- योगे, इति । पूर्वोक्तषु परिमाणषु विधियोगे विधानयोगे सति, गोचम्म इत्ययं शब्दो निपात्यत । यत्र विहित कम्मणि यावत् स्थान- मपेक्षितं, तत्र तावत्परिमितमेव स्थानं ग्राह्यमित्यभिप्रायः ॥ ४० ॥ प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्चस्य मुदङ्नीचं यशोत्तमम् ॥४१॥ पित्रा दक्षिगतोनीचं प्रतिष्ठालम्भकएसमम् । पूर्वतो निमं स्थानं ब्रह्मवर्चस्यं ब्रह्मवर्चसविषये साधु भवति । ब्रह्मवर्चसमध्ययनप्रकर्षजं तेजः । उत्तरतोनीचं यशोत्तमम् ।

·[.१ प्र.1 गधासंग्रहः। उत्तमं ययो यस्मात् इति तथाविधम् । राजदन्तादिवत् पर- निपातः । 'सान्ता पप्यदन्ताः' इत्युक्त यशोत्तममिति निर्देश: साधुः। 'पिणं दद्याद गयाशिरे'-इतिवत्। पार्क वा विसर्ग- लोपे सन्धिः। पिता स्थान दक्षिणतो नीच भवति । सम पुनः प्रतिष्ठाया लम्भकं प्रापकम् । सदनेन, “प्रागुदकप्रवणं देशं समं वा" - इति गोभिलसूत्र व्याख्यातम् । तत्त्वकरोऽप्येव- मेव नोकमिमं पपाठ । प्रागुदवाप्रवणं देयम् -इत्येतहिवरण- परतवैव चेमं ग्रन्यं वर्णयाचकार । एवमेव पिता कणि दक्षिणाप्रवनदेशत्वं कम्प्रदीपाद्यनुशिष्टमनुग्रहते। केचित्तु,- “प्राग्ग्रीवं ब्रह्मवर्चस्य मुदग्गीव यशोत्तमम् । पिचा दक्षिणती नीचं प्रतिष्ठालम्भुकं ममम्" ॥ इत्य न्यथा झोकमिमं पठन्तः, 'ब्रह्मवचमकामस्य प्रागग्रोवं प्राङ्मस्तकमासनं कर्तव्यम्, उदप्रस्तकम्, पित्रामामनं दक्षिणतो नीचं कर्तव्यम्, प्रतिष्ठाकामस्य लम्भक सुन्दरं समम्, -- इत्यामनपरसया वर्णन्ति । सदममोचीममिति लक्ष्यते। कुतः ? अनुझिनपदार्थयधमूवार्थकथनपरत्वावन्यस्य । स्थानप्रस्तावाचीनुपस्थितामनपरतया वर्णनस्यान्याय्यस्वात्। अन्यथा, कृषी कुर्यादुद खीम् --इत्य म्प्रिवेव प्रक्रमे इदमपि कुर्यात् । वर्णनाऽपि तेषां न शब्दमनुमन्तीत्यन्न वितरण ॥ ४१ ॥ वरं गान्तु विजानीयाच्चतुवर्षीमिति स्थितिः ॥ ४२ ॥ दक्षिणानां विशिष्टं वै वरं तमपरं विदुः । यशस्कामस्य ·२२ एह्यासंग्रहः। [ १.प्र.] , याहा। चतुवां गां वरं जानीयादिति शास्त्रमर्यादा। दक्षिणानां मध्ये विशिष्टं श्रेष्ठ, तं गाम्, अपरं पूर्वोक्तादन्यं वरं जानन्त्याचार्याः । तम्,--इति विधेयप्राधान्यविवक्षया पुंसा निर्देश:, लिङ्गव्यत्य- नात्र कल्पे वर्ष नियम इत्यभिप्रायः । तथा चोक्तम् । "गौर्विशिष्टतमा लोके शास्त्रेऽपि च निगद्यते । न ततोऽन्यहरं किञ्चित् तस्माहौवरमुच्यते” ॥ इति। तदनेन,--“अनहान् कंसो वासो वर इति दक्षिणाः". इति मूत्रस्थोऽनुद्भिवपदार्थो वरशब्दो व्याख्यातः ॥ ४२ ॥ "पूर्णपात्रो दक्षिणा” इति सूत्रस्थं पूर्णपात्रपदं व्याकरोति,- चतुष्टिभवेत् किञ्चित् पुष्कलं तच्चतुगुणम् ॥४३॥ पुष्कलानि च चत्वारि पुर्णपात्रं विधीयते । चतुर्मुष्टिः 'किञ्चित्' भवेत् । किञ्चिञ्चतुर्गुणं--षोड़शमुष्टिः पुष्कलं भवेत् । चत्वारि पुष्कलानि --- चतुःषष्टिमुष्टिः पूर्णपात्र- मिति दीक्षितभाष्यम् । 'अष्टमुष्टिर्भवत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टी च पुष्कलम्' । इति नारायणोपाध्यायादयः पठन्ति । अत्र च... "कंसं चमसं वाऽवस्य पूरयित्वा कृतस्य वाऽकृतस्य वाऽपिवा फलानामेवैतं पूर्ण पात्रमित्याचक्षते" - इत्याचार्य सूत्रोक्त स्य एतस्य च पूर्णपात्रस्य सम्भवासम्भवाभ्यां व्यवस्था बोडव्या । अत्यन्तासम्भवे तु.- "यावता बहुभोलथ तृप्ति: पूर्णेन जायते । नावराड ततः कुर्यात् पूर्णपात्रमिति स्थिति:"

·. •[.१ प्र. ] ग्रघासंग्रहः । २३ इति कम्प्रदीपोतं द्रष्टव्यम् ॥ ४३ ॥ यजद्रव्यसमाहारी भोजनाचमने तथा ॥ ४४ ॥ जपे वा होमकाले वा दक्षिगां बाहुमुदत् । यजद्रव्याणां सुबादीनां समाहरणे ग्रहणे इत्यर्थः । जपे जपकाले । स्पष्टमन्यत् । एषु दक्षिण बाहुं यथासम्भवमूद्धं कुर्यात् । वस्त्राइहिः कुय्यादिति वाऽर्थः । वाशदी समुच्चयार्थौ ॥ ४४ ॥ होमः प्रतिग्रहो दानं भोजनाचमनानि च ॥४५॥ भवहिर्जानु कर्माणि साङ्गुष्ठान्येवमाचरेत् । आरम्भः सर्वहोमानामाहुर्यज्ञविदो जनाः ॥४६॥ प्रवहिर्जानु यथा भवति, तथैतान्याचरीदिति क्रियाविशेषणमेतत् । 'कम्माणि' मध्यावन्दनादीनि। होमादेविशेषतः कथनमादरार्थम् । प्रवहिर्जानु,-इति अन्तर्जानु इत्यर्थः । जानुनोमध्ये हस्तौ कत्वेत्येतत् । "प्रन्सर्जान शुची देणे उपविष्ट उटपुखः" । इति। “अन्तरूरग्बी कत्वा".-- इति चैवमादिम्मृत्यन्तरेषु तथा दर्शनात्। जानुमध्ये दक्षिणं बाई कृत्वा, . पति कचित् । ‘माण- ष्ठानि' अङ्गुष्ठाङ्गन्निहितानि चतानि कमाण्याचरेत्। म - होमानामारम्भीऽप्येवमेव करणीय इति यजविदो जनाः कषयन्ति । होमः इति वचनादारम्भे नियमो न स्यादिति वा ; प्रादगतिम याथं वा ; 'प्रारम्भः मर्च होमानाम्'-इति पुनराह ॥ ४५ ॥ ४६॥ .

·२४ यद्यामंग्रहः। [१ प्र.] "मध्यत: प्राची रेखामुल्लिख्योदीचीच संहता पश्चात्"-इत्यादि- सूत्रेण स्थण्डिले रेखादिकरणमभिधाय, "लक्षणादेषा सर्वत्र"- इति मूबेगा तेषां लक्षणत्वमुक्तं गोभिलेन। तदिदं विशेषतो. विवक्षुः प्रतिजानीते,-- लक्षणं तत् प्रवक्ष्यामि प्रमाणं दैवतञ्च यत् । गोभिलीन रेखाकरणादिरूपं लक्षणमुक्त, तदहं प्रकर्षेण वक्ष्यामि । रेखाणां यत् प्रमाणं, यञ्च दैवतं देवता, तत् सव्वं प्रवक्ष्यामि ॥ न नखन न काष्ठेन नाश्मना मृन्मयेन वा ॥४॥ प्रोल्लिखल्लक्षणं विप्रः सिद्धिकामस्तु यो भवेत् । प्रश्मना पाषाणेन । लक्षणं रेखाम् । निगदव्याख्यातमन्यत् ॥४७॥ नखादिना रेखाकरणे दोषमाह,- नखन कुनवी चैव काष्ठेन व्याधिमृच्छति ॥४८॥ अश्मना धननाशः स्यात् मृन्मयेन कलिवुवम् । ऋच्छति गच्छति प्राप्नोति,-इत्येतत् । कलि: कलङ्कः । प्रति- रोहितार्थमन्यत् ॥ ४६॥ नखादिना रेखाकरणे दोषमभिधाय, प्रथेदानों फलादिना रेखाकरण गुणमाह,- फलेन फलनी चैव पुष्ये गा श्रियमृच्छति ॥ ४ ॥ पर्णन धनलाभः स्यात् दीर्घमायुः कुशेन तु। फलेन लक्षणं लिखन् फलनो स्यात् । फलनं फलम् । तहियतेऽ- - ॥

·२५ - [...] त्रासंग्रहः। स्येति फलनी फलवान् इत्यर्थः । फलिनी,-इति पाठे, फसेन लिखिता रेखा फलिनी फलप्रदा स्वादिति व्याख्येयम् । पर्यन पत्रेण । सुगममन्यत् ॥ ४ ॥ यस्मादेवम्,- तस्मात् फलेन पुष्षेण पणेनाथ कुशेन वा ॥ ५० ॥ प्रोलिखल्लक्षणं विप्रः सिद्धिकामस्तु कर्मसु । व्यर्थः मोकः ॥ ५० ॥ सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोनिखहक्षिणेन तु ॥५१॥ तावनोत्वापयेत् पाणिं यावदग्निं निधापयेत् । सव्यं वामं पाणिं भूमौ प्रतिष्ठाप्य दक्षिणेन पापिना लक्षणं प्रोणि- खेत् । यावदग्निं स्खण्डिले स्थापयत्, तावद् वामं पाणिं मोत्याप- येत्-भूमावेव स्थापयेदित्यर्थः ॥ ५१ ॥ पथेदानीं रेखानां देवतामाह, प्राककृता पार्थिवी रेखा भाग्नयो चाप्युदक् स्मृताः ॥५२॥ प्राजापत्या च ऐन्द्री च : सौमौ च प्राककृता स्मृता । पार्थिवी पृथिवीदेवताका रेखा प्राक्संस्था प्राचार्यण लता। प्राचार्यण प्राक् संस्था या रेखा प्रथममभिहिता मेयं पार्थिवी,- इति वक्तव्ये-प्राक् कता पार्थिवी रखा, पति भवन्तरवाह । - * प्राम्गता, रति पाठान्नरम् । + सेवा,-रति पाठान्तरम् । + मता-इति पाठानरम I :: प्रामापाचा तथा पेन्द्रो, इति पाठानरम् । ४ ·यद्यासंग्रहः। [ १.प्र.) । अनेनैव लोकशेषो व्याख्यातः। प्रासाच्च रेखानां पाठक्रमेणवो. लेखनक्रमो बोहव्यः । तदनन, “मध्यत: प्राचौं लेखामुल्लिख्योदीचीञ्च संहतां पयामध्ये प्राचीस्तिस्र उल्लिख्याभ्युक्षेत्” इति सूत्रोधानां रेखाणां देवतमुक्ताम् ॥ ५२ ॥ उत्करं गृह्य रेखाभ्योऽरनिमात्रे निधापयेत् ॥ ५३ ॥ हारमेवन्तु द्रव्याणां प्रागुदीच्या दिशि स्मृतम् । रेखाभ्यः पूर्वोक्ताभ्यः, उत्करं गृह्य गृहीत्वा, परनिमात्रे देश निधापयेत् स्थापयेत्। उदृत्य कीर्यते विक्षिप्यते इत्युत्करो रेखो- -स्वोर्णमृत्तिका भण्यते। कस्यां दिशि निधापयेत् ? उच्यते । प्रागुदीचामशान्यां दिशि पुनद्रव्याणामुत्कराणामेवं हारं निधा- पनहारं मुनिभिः स्मृतम् । हारमेतत् पदार्थनाम्, इति तत्त्व- कारपाठेऽपि तथैवार्थः । एवमैशान्यां दिशि होमद्रव्याणामानय- यनाथं हारं स्मृतम्' इति तु दीक्षितरामकृष्णः ॥ ५३ ॥ . रेखाणां मानमाह पार्थिवी चैव सौमी च लेखे हे हादशाङ्गले ॥ ५४ ॥ एकविंशतिराग्नेयी प्रादेशिन्ये उभे स्मृते। पृथिवीदेवताका सोमदेवताका चेति वे रेखे हादशाङ्गुलपरिमित । पग्निदेवताका रेखा एकविंशत्यङ्गलपरिमिता। उभे अवशिष्टे प्राजापत्येन्द्रीरखे प्रादेशिन्ये प्रादेशपरिमिते स्मृत । एतदुक्तं भवति । प्रथमं प्राकसंस्थां हादशालपरिमिता पार्थिवौं रेखामुनिस्खेत् ।

·[१.प्र. ] एमासंग्रहः। ततः --- तत उदकसंस्थामेकविंशत्व लामाम्नेयौं रेखामुनिखेत् । प्रासंस्था प्रादेशपरिमितां प्राजापत्यामैन्द्रीन रेखामुभिखेत् । तत: पुनरपि प्राक्संस्थां हादशाङ्गलपरिमितां मौमौं रेखामुषि- खेत,-इति। कात्यायनस्तु कम्प्रदीप, "लक्षणे प्राग्गतायास्त प्रमाणं हादशाङ्गुलम् । तमूललग्ना योदीची सस्या एवं नवोत्तरम् ॥ उदम्गतायाः संलग्नास्तिस्रः प्रादेशमाधिकाः । सप्तसप्ताहुलांस्यका कुशे नैव ममुनिखेत्” । रति प्रकारान्तरं मागति। तदनयोः प्रकारयोर्विकल्पो बोहव्यः । कुत: ? हयोरेव स्वशास्त्रोकत्वात् ॥ ५४ ॥ पाम्नेयोलग्नानां रेखाणामन्तरपरिमाणमुलेखनप्रकारचाह, षड़गुलान्नगः कार्य्या आग्नेयीसंहितास्तु ताः ॥५५॥ पार्थिवायास्त रेखायास्तिस्रस्ता उत्तरोत्तराः । प्राग्नेय्यामुदक्संस्थायामेक विंप्रत्यङ्गुलपरिमितरखायो संहिताः संलग्नाः, तायतनो रेखाः प्रत्यकं षडङ्गलव्यवहिता: कर्तव्याः । "सप्त सप्ताङ्गलांस्यका कुशेनैव समुलिखेत्” । इति कमंप्रदीपोलमन्तरं तदुक्तकल्प बोरव्यम् । पार्थिषायाः पार्थिव्या रेखाया पन्या यास्तिस्रो रम्बाः, ता उत्तरोत्तराः कार्याः । मा खल्वियं पार्थिवी रेखा स्थगिहलस्य दक्षिणत: स्वात्। कथं जायते ? पन्यामा तिमणां रेखानामुत्तरोत्तरत्व. षड़ालान्तरत्वयोरनुरोधात् ॥ ५५ ॥ .

·२८ गधासंग्रहः । [१ अ.'] रखाणां वर्णमाह,-- शक्लवर्णा पार्थिवी स्यादाग्नेयो लोहिता भवेत् ॥५६॥ प्राजापत्या भवेत् कृष्णा नौलामैन्द्रौं विनिर्दिशेत् । पीतवर्णेन सौमौ स्याटेखाणां वर्णलक्षणम् ॥ ५७ ।। पीतवर्णेन,--इति इत्यभावे हतीया। पीतवर्णन विशिष्टा स्थादित्यर्थः। लिष्टमन्यत् । तदित्यमेनं साईनोकं दीक्षित- रामकृष्णः पपाठ व्याचष्टे च। रघुनन्दनस्त्वन्यथमं ग्रन्यं पठति । सदयथा,--- "पार्थिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयो लोहिता भवेत् । प्राजापत्या भवेत् लष्णा नीला चैन्द्री प्रकीर्तिता। तवर्णा च सौमी स्याटेखाणां वर्णलक्षणम्" ॥ पति । भवदेवभहोऽप्येवमेव पडतो लिलेख । पोतं रूपं पृथिव्याः, खेतं सोमस्य,--इति तन्वान्सरऽपि दृश्यते । सदर भगवन्तो- भूमिदेवाः प्रमाणम् ॥ ५६ ॥ ५७ ॥ एष लेखविधिः प्रीतो राधाकर्मम सर्वसु । मूभास्ता जव: का- लेखास्ताः सुसमाहिताः ॥५८॥ लेखविधिः,-रखाणामुलेखनविधिः । अथवा। लिख्यते- इति लेखो रेखा भण्यते। तासां विधिरित्यर्थः। सर्वसु,- इति पाभावहान्दसः । ताः पूर्वोत्ता रेखाः, सूझा न मूला:, अजयो न वक्राः, कर्तव्याः। ताः खखिमा रखाः ·१ प्र.] गलासंग्रहः । २८ । सुसमाहिताः,--योभनं सम्यक्--यथोलप्रकारणाहिताः कर- पौयाः, स्यादरामुखम् ॥ ५८ ॥ एतानि तखतो ज्ञात्वा राधाकर्मणि कारयेत् । प्रतानि परिसमूहनादीनि तत्वती जावा, ग्रयाकर्मणि कर्तव्ये- कारयेत्। एतानि.--इत्येव । म्याकमाणि,-- पति पाठे, एतानि प्रात्वा याकम्माणि कारयेदिति व्यक्त एवार्थः । "प्रागुदकमवणं देशं समं वा परिसमूहयोपलिप्य"- इति सूत्रेष भूमेरुपलेपनं गोभिलेनोशम्। 'गोमयेनोपलिप्य '-त्यनेन खयमप्येतदनुशिष्टम् । तब पृच्छति,- विष्णुपादपरिक्रान्ता वाराहणोड़ता च या ॥५६॥ शुचिर्मेध्या च पूता च किमर्थमुपलिप्यते ? येयं भूमिर्षिापादेन परिक्रान्ता तपरिक्रमणा, वाराहण पराहरूपिणा भगवता प्रलयार्णवादुता च, मेयं शचिरनुपहता, मध्या यत्रार्दा च। मेधो यन्न इत्यमर्थान्तरम् । पूता पवित्रा च । • पथ वा। सचिर्मेध्या पवित्रेति पर्यायशब्दानां कथनभाचा पवित्रत्वातिशयो भूमेरभिप्रेयी। सा पलियं किमर्थं पुनए- पलिप्यते गोमयेन ? ॥ ५८ ॥ प्रवीत्तरमार,- इन्द्रव वचाभिहतः पुरा हवी महासुरः ॥ ६ ॥ मेंटसा तस्य संकिवा तदर्थमुपलिप्यते ।

·राधासंग्रहः । [१ प्र.] पुरा पूर्वस्मिन् काले ती नाम कश्चिमहासुरः इन्द्रेण की पोण करणेनाभिहतः, तस्य वस्य मेदमा धातुविशेषेण संक्रिया पार्दा (निदू भाद्रभावे ) इयं पृथिवी, एतस्मात् कारणादुपलि. प्यते गोमयेन ॥ १०॥ मनु कस्मिंश्चिदतोते काले हवस्य मेदसा संक्तिबा भूमिरासोत, तदपि भेदः पूर्वमेवोतं, तत् किमिदानीमुपलेपनेन ?- इत्यागयामाह- लट। मेदमुड़ियमाणस्य शेषं यत् किञ्च तिष्ठति ॥६१॥ अन्तर्धानं मृदा चैव दीयते वेदनिश्चयः । 'उद्रियमाणस्य' उद्धृतस्य मेदसः, 'शेषम्' प्रवशिष्टम्, 'यत्' 'किस' किमपि, 'मेदम्' मेदः, “तिष्ठति' प्रस्थात्, मृदा' 'एव' 'तस्य' 'अन्तर्धानम्' 'दीयते' दत्तम् । उभयत्र कालसामान्ये पथ वा। उद्धृतस्य मेदसोऽवशिष्टं किञ्चिन्मेदोऽद्यापि तिष्ठत्येव । तिष्ठति चेत्, कथं न दृश्यते ? तवाह। मृदेव सस्यान्तर्धानमद्यापि दीयते। प्रतो न दृश्यते,-इति भावः प्रत्ययं 'वेदस्य' 'निश्चयः। एतस्मात् कारणादिंदानीमप्युपलि. प्यते, इत्यभिप्रायः । दीक्षितस्वन्यथमं प्रन्यं वर्णयाचकार,--मेदमुनियमाणस्थ,-- इत्यादिन् । “हषस्य मेद धिरमुष्ट्रियमाणस्योवृतस्य यत् शेषं विष तिष्ठति, समृदेव मत्तिकया पन्तर्धानं दीयते--स्थण्डिल वियते इत्यर्थ:"-- इति ॥ ११ ॥ .

·[१ प्र.] गुमासंपर: ११ - यूते च व्यवहारे च प्रवृत्ते यज्ञकर्मणि ॥६२॥ यानि पश्यत्युदासीनः * कर्ता तानि न पश्यति । धूते,- "पप्राणिभिर्यत् क्रियते तमोके छूतमुचते” । इत्यु बसवरी। व्यवहार,- "वि नानाऽर्थे, ऽव सन्देहे, हर हार उद्यते । नानासन्देह-हरणाहावहार रति स्मृतः” । इत्याद्युललक्षणे विवादनिर्णये, यत्रकाणि च प्रष्टते, यान्युदा- सोन: पश्यति, बुतादिकर्ता तानि न पश्यति । 'प्रहत्ते'-रत्यय 'प्रवर्त'--रति रघुनन्दनः पठति 'प्रवते प्रष्टवते'-इति व्याकरोति च ॥ १२॥ यस्मादेवं, तस्मात्,- एकः कर्मणि युक्तः स्यात् हितोयस्तन्वधारकः ॥६३॥ तृतीयः प्रश्नं प्रब्रूयात्। ततः कर्म समाचरेत् । एक: पुरुषः कर्मणि युक्त: नियुक्त: स्यात्। कनियुक्त रति दत्यपाठे व्यतोऽर्थः । हितीयः पुरुषः, सम्बस्य कम्पविस्तारख शक्षाशकणो धारको धर्ता स्यात्,- पति दौषितभाष्यम् । स खवयं पुरुषः सबके कर्मणि ब्रोव स्यात् । कथं जायते ? * पमन्युरासीनाः, इति पाठानरम् । प्रवर्षबात, रति पाठामरम् । :समारभेत-ति पाठान्तरम् ।

·३२
एघासंग्रहः।
[१ प्र.]
"भाषेत यन्त्रसंमिहिम्"--इति गोभिलसूत्रस्वरसात्। प्रबन्धक
पुनरन्योऽपि। तम्बधारकः पुस्तकवाचकः, इति रघुनन्दनः ।
वतीय: पुरुषः कर्मणः शुद्धारादिविषयकं प्रनं प्रब्रूयात् प्रकर्षण
शास्त्रादिना ब्रूयात् कथयेत्--निर्णयेदित्ययः । स खवयं
सदस्यो भण्यते ॥ ६३॥
प्रदानों भूर्भुवः स्खरित्यभिमुखमग्निं प्रणयन्ति"-इति सूत्रोत-
मग्निप्रणयनं व्याकुरुते साईचतुर्भिः,-
कपालैभिन्नपावैर्वा न स्वामैर्गोमयेन वा ॥ ६४ ॥
अग्निप्रणयनं कार्य यजमान-भयावहम् ।
कपालैर्घटखः,-
"कपालं मुन्मयं पाचं चक्राघटितमुचते" ।
इत्युक्तलक्षणैर्वा । भिवपात्रः--भग्नपात्रैर्वा । पामैरपक्षपार्वा ।
तुशब्दो वाशब्दार्थ: । गोमयेन वा, पम्निप्रणयनं न कर्तव्यम् ।
कपालादिपानः कसंखखग्निप्रणयनं यजमानस्य भयमावहति ॥४॥
पल्पः प्रणीतो विच्छिन्नोऽसमिद्धश्चापरिश्रुतः ॥ ६५॥
त्वरया पुनरानीतो यजमान-भयावहः ।
पल्पः। विच्छितोऽसरा च्छेदसहितः - विक्षिप्त इति यावत् ।
पसमिझोऽप्रदीप्तः । अपरितः शास्त्रोक्ततिकर्तव्यतारहितः । श्रुतं
शास्त्रमिति घनन्तरम् । त्वरया चानीतः प्रणीतोऽग्निर्यजमा-
मस्स भयमावहति । पुनः-शब्दखशव्दार्थः ॥ १५ ॥

·[.१.प्र. ] ग्टह्यासंग्रहः । ३३ -- यस्मादेवम्,- तस्माच्छुभेन पावेग अविच्छिन्नाकृशं बहु ॥ ६६ ॥ अग्निप्रणयनं कुर्याद् यजमान-मुखावहम् । प्रविच्छिवम्, पक्रशं-ममिदम्, बहु--नाल्पं यथा भवति, तथा पम्निप्रणयनं कुर्यात् ॥ ६६ ॥ शुभं पात्रन्तु कर्तव्यं यजमान-मुखावहम् ॥६७ ॥ शुभं पात्रमित्यादराथं पुनरुपादानम् ॥ ६७ ॥ शुभं पावमार,- शुभं पावन्तु काएस्यए स्यात्तेनाग्निं प्रणायडुधः । तस्याभावे शरावेग नवेनाभिमुखञ्च तम् ॥ ६८ ॥ तस्य कांस्यस्याभावे नवेन गगवणाग्निं प्रण येदिति गर्तन मंबन्धः । अभिमुखं यथा भवति, तथा 'तम्' अग्निं प्रगायेदिति कम्पहयेऽपि संबध्यते । यम, "शरावे भिनपात्रे वा कपाले वोलमुक,पि वा। नाग्निप्रणयनं कुर्याद व्याधिहानिभयावहम्" । इति शरावनिपधः । म पुगतनशगविषयः, कांस्यपात्रमहाव- विषयः, गोभिलोयव्यतिरिक्तविषयो वा ॥ २८ ॥ पम्न स्वरूपमाह,- सर्वतः पाणिपादान्त: सर्वतोऽनिशिगेमुग्वः । विश्वरूपो महानग्निः प्रणीतः सर्वकर्मम ॥६६ ॥ ५ ·३४ गृह्यासंग्रहः । [१ प्र..] । अन्तशब्दः स्वरूपार्थः । सर्चत: पाणिपादस्वरूपं यस्य, स तथा। सर्वतोऽक्षीणि--चक्षुषि, शिरांसि, मुखानि च, यस्य, स तथोलः । स खल्वयं विखरूपो महानग्निः सर्वकम्मसु प्रणीतो भवति । "जात्वा स्वरूपमाग्नेयम्” --- इत्यग्ने: स्वरूपं विदुषः फलवादः पुरस्तादभिहितः। तदेव खल्बग्नेः स्वरूपमनेन लोकेनोक्त मिति बोहव्यम् । रघुनन्दनस्तु,-विशेषतोनामानाने सर्वत्र विखरूपो- नामाग्निर्भवति,-इति कल्पयाञ्चकार । अग्निप्रणयनानन्तरं पठनीयोमन्नोऽयम्,--इति चाचचक्षे ॥ ६८ ॥ न वस्त्रेण धर्मदग्निं न सूर्पणा न पाणिना। मुखेनोपधमेदग्निं मुखाद्यषोऽध्यजायत ॥ ७० ॥ वस्त्रेण सूर्पण पाणिना वा, अग्निं न धमेत् नोहोपयेत् । किन्तु मुखेनाग्निमुपधमेत् । तत्रं हेतुः । हि यस्मादेषोऽग्निः प्रजापते- मुखादध्यजायत उत्पन्नः। मुखादुपजातस्य मुखेनोपधमनं युक्त- • मिति भावः । मुखादुत्पत्तियाग्नेस्ताण्डा ब्राह्मण समानायते । "सोऽकामयत --यज्ञं सूजयेति, म मुखत एव त्रिहतमसृजत, तं गायत्री छन्दोऽन्वसज्यतानिर्देवता ब्राह्मणो मनुष्यो वसन्त ऋतु- प्तस्मात् विकृत् स्तोमानां मुखं, गायत्री छन्दसा, मग्निर्देवतानां, ब्राह्मणो मनुष्याणां, वसन्त ऋतूना, तस्माद् ब्राह्मणो मुखेन वीर्य करोति, मुखतो हि सृष्टः"--इति । "मुखादग्निश्च वायुश्च"-. इति च पुरुषसूक्ते । रघुनन्दनस्वेतदजानान: - 'मुखात् मुखपाय- मन्त्रात्,-इति यदृच्छयैव कल्पयाकार । तदनादरणीयम् ।

·१म. ] राधासंग्रहः । तदिदं मुखेनाम्नेरुपधमनं लोकिकाम्निव्यतिरिक्षाविषयम् । सवाच, कर्मप्रदीपः । "जुहषय हुते चैव पाणि-सूर्प-स्फा दारुभिः । न कुर्यादग्निधमनं कुर्य्याद वा व्यजनादिना । मुखेनैके धमत्यग्निं सुखाहेषोऽध्यजायत । नाग्निं मुखेनेति च यमौकिके योजयन्ति तत्" । रति ॥ ७० ॥ । पति- वस्त्रादिना प्रग्निधमने दोषम्, मुखेन धमन फलचाह,---- वस्त्रे गा तु भवेद् व्याधि: मूर्पण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमादत्त मुग्वन मिडिभाग्भवेत् ॥ १ ॥ मृत्युमादत्ते गृहाति, ...अचिरान् मियते, इत्यर्थः । रोहितार्थमन्यत् ॥ ७१ ॥ पथेदानों विधा प्रासोमकालमार,- उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युषिते तथा । सर्वथा वर्तते यन्न इतीयं वैदिकी शुतिः ॥ ७२ ॥ ऋव्यर्थ: नोकः । ७२ ॥ वसक्रमानुरोधादुद्देशक्रममुन्नध्य प्रथममनुदितं कालं लक्षति,- रात्रः षोडशमे भागे ग्रहनक्षत्रभूषिते । अनुदयं विजानीयाडोमन्तत्र प्रकल्पयेत् ॥ १३ ॥ राले:-पोसधा विभक्तायाः, षोडशमे भागे । म खस्वयं कालो. ॥ - ·३ एह्यासंग्रहः। [ १.प्र.] ३६ ऽन्तिममुहर्तादपि किञ्चिन्यनो भवति । तमिमं कालं विशिष्टि। ग्रहनक्षत्रभूषित अलङ्कते। यावद्हनक्षत्राणि दीप्यन्से, तावदि- त्यर्थः । तमिमं कालमनुदयं जानीयात् । तत्रानुदयकाले होम कुयात् ॥ ७३ ॥ ममयाध्यषितं कालमाह,-- ततः प्रभातसमये नष्टे नक्षत्रमण्डले । विविम्ब न दृश्येत समयाध्युषितं स्मृतम् ॥१४॥ तत:-तदनन्तरं, प्रभातसमये,--भातं दीप्तिः ; “भा दीप्तौ" इति स्मरणात्, रविकिरणानां प्रदीप्तिसमये इत्यर्थः नक्षत्रमण्डले नष्टे बिलीन विरले इत्येतत् । पुनर्विशिनष्टि । रविविम्बं सूर्य मण्डलं यावदृश्यते, तावदित्यर्थः स खल्वयं काल: समयाध्युषितं स्मृतमाचार्यः । विधय प्राधान्य विवक्षया नपुंसकनिर्देश: ॥ ७४ ॥ अतएव । उदयकालमाह, रेखामात्रन्तु दृश्येत रश्मिभिश्च समन्वितम् । उदयं तं विजानीयाडोमं कुर्य्याविचक्षणः ॥ ७५ ॥ रश्मिभि: किरणर्यु तं सूर्यमण्डलस्य रेखामात्र यदा यते, तं कालमुदयं जानीयात् । पुरस्तात्तावत् 'रविधिम्ब न दृश्येत' इत्युक्तम् । तदत्र, रविविम्बस्यैव रेखामात्र दृश्यते, इत्यर्थमव- गच्छामः । म खल्वयमुदयकालस्यारम्भः । उत्तराधिस्वस्थ, - - -- ·'[.१ प्र.] एघासंग्रहः ।। "हस्तादूई रविर्यावहिरिं हित्वा न गच्छति । तावहोमविधिः पुण्यो नान्योऽभ्युदितहोमिनाम्" ॥ इति कम्प्रदीप कात्यायनेनोक्तः । तस्मात्,-'स्थण्डिलबहरे- खाया एकविंशत्यङ्गलपरिमाणदर्शनात् रेखामावमेकविंशत्याल- मात्रं रवेरुदयं दृश्येत'---इत्यसङ्गतैषा कल्पना दीक्षितस्य । मनु “पुगेदयात् प्रातः प्रादुष्कत्योदितेऽनुदितं वा प्रातराहुति जुहुयात्” - इति सूत्रयता गोभिलेन प्रातोमस्य कालहयमुक्तम्, अनेन तु कालत्रयमुच्यते। तदनयोः पितापुत्रवचसोर्विरोध: कथं ममाधयः । उच्यते । नैषदोषः । प्रभिप्रायभेदात् । गोभिलः खल्वाचार्य: उदयात् पूर्वमेवानुदयकालमभिप्रयन् समयाध्युषित. स्थापि कालस्य तवेवातर्भावं मन्यमान: ‘उदितऽनुदितं वा'- इति कालहयं स्त्रयाञ्चकार । अनेन तु “उदिते जुहोति, अनुदित जुहोति, समयाध्युषित जुहोति".. इति श्रुतिमनुमरता एकस्यैवोदयपूर्वकालस्यानुदयममयाध्युषितत्वेन ईविध्यमभिप्रेत्य कालत्रयमुपदिष्टम् । तस्मादभिप्रायभेदात् योगविरोधः ॥ ७५ ५ प्रथेदानीमन्याधानस्य कालानाह, .. माधानस्य तु चत्वार उताः कालाः पृथक् पृथक् । अन्त्या समिहिवाहश्च विभागः परमष्ठिनः ॥ ७६ ॥ पन्याधानस्य पुन: पृथक् पृथक् चत्वार: काना पाचायॆकताः । तान् कालान् गणयति,--प्रन्या समिदित्यादिना। विभागो- विभागः।

·२८ पर ह्यासंग्रहः। [१ प्र.] ; प्रत्र किश्चित्तव्यमस्ति। तत्र सावत्,--"ब्रह्मचारी वेदमधी. त्यात्या समिधमभ्याधास्यन्”---इति सूत्रेण यः प्राधानकाल उक्त:, स हास्यसमिदयोगादन्या समिदिति निर्दिश्यते । “जायाया- वा पाणिं जितन्-.-इति सूत्रेण य प्राधानकाल उक्तः, स इह विवाह इत्युच्यते । यः पुनः परमेष्ठिनोऽग्नेराधानकाल:--"प्रेते वा गृहपती परमेष्ठिकरणम्”,इत्यनेन सूत्रेणोपदिष्टः ; स इह परमेष्ठिन इत्यभिधीयते। विभागकाल: पुनर्ग विभागकाल: पुनर्गोभिलेन नोपदिष्टः, तत् कथमाधानस्य चत्वारः काला उता इत्युच्यते ? उच्यते । एते चत्वारः काला: गोभिलेनोक्ताः,--इत्येतदिह नोच्यते। किन्त: प्राचार्यरुताः, इति । गौतमः खल्वाचार्यः,--"भार्यादिरग्नि- यादिवा"--इति सूत्रयाचकार । मोऽपि किल छन्दोग. एव। गोभिलीयगौतमीये भूत्रे छन्दोगैरव पग्रिहोते,--इति तन्त्रवार्तिकेऽभिहितम् । तत्र. तावत्. एक एव भार्यादि- -- 'अन्यां ममिधमभ्याधास्यन्' - इति, 'पाणिं जि- आन्'--इति च कालहयाहिती भवतीत्याचार्येण दर्शितः । एक: खल्वपि दायादिरग्नि:--एहपतमरणं, दायविभागति काल याहितो भवति,--याचार्यसूत्रादाचार्य पुषवाक्याचाव- गलमः । तस्मात्,-- चत्वारः काला:. - इति उपपव्रतरम् । "प्रेते वा गृहपती"-इति सूत्रयता गोभिलेन ग्रहपती प्रेते यदाधानमुक्त, सत् ज्येष्ठस्यैव भ्रातुन कनिष्ठस्य । कथं ज्ञायते ? "ज्येष्ठः कुर्यात्तथाऽऽधानं कनीयांश्च विवर्जयेत्” । इति कर्मप्रदीपवचनात् । कनिष्ठस्य तु विभागकाल एव दायादि- .

·[.१ प्र.] रह्मासंग्रहः। नेतरे । रनिर्भवति । तस्मात्,-प्राचार्यो ज्येष्ठं प्रधानमभिप्रेत्य “प्रेते वा गृहपतो' - इति सूत्रयाजकार, प्राचार्य पुत्रस्तु कनिष्ठाभिप्रायेण 'विभाग:'-इत्याह, इति निष्यते। तदिदं गोभिलानुनविशेषा- भिधानपरं वचनम् | मनु, “तथा तिथिनक्षवपर्वसमवाये" "दर्श वा पौर्णमासे वाऽग्निसमाधानं कुर्योत”- इति सूत्राभ्यामन्ये- ऽप्याधानकाला गोभिलेनोक्ताः, तत् कथमाधानस्य चत्वारः काला:'---इत्युचते। उच्चत। सत्यमुक्ता पन्येऽप्याधानकासा:, परन्तु ग्रह्मकम्मणां योऽग्नि, स्तते चत्वार एव कालाः सबिमष्यन्ते इतरेषां कालानामायमान्तरसाधारण्यात् । श्रोताग्निसाधारण्याच्च । चत्वारः खस्यमी काला: रामकणा- मग्नरसाधारणाभवन्ति । कस्मात् ! यस्मादन्त्यममिदाधानात् विवाहाचासो रहस्यो भवति । पूर्व खवयं ब्रह्मचारी पासीत्। सत्यपि गार्हस्ये पितरि जीवति न स्वातन्वा रकमादिषु पुत्राणामिष्यते । "पितरि जीवति पुत्राणामर्यादानविमर्गापेषु न खातबाम्"-इत्यादिस्मरणात् । तेषामपि ग्राह्यतया पिटतंय राधकम्मभिः फलवत्ताया न्याय्यत्वाच । प्रतएव एहपती प्रत शकणामखेराधानं ज्येष्ठ स्य। जीवति ज्येष्ठ कनीयसामप्य- विभक्तानामखासदा मुनयः मारन्ति । तथाच मनुः । "पितेव पालयेत् पुत्रान् यवीयमः पुत्रवञ्चापि वर्तरन् ज्येष्ठे भ्रातरि धर्मतः” ॥ इति। अतएवांशविभागकालोऽमीषामाधानकालः । प्रतएव मनुः । "एवं सहवमेयुर्वा पृथम्वा धर्मकाम्यया" । । ज्येष्ठो भ्रातृन् ·४० "ह्यासंग्रहः । [१ प्र..]. -- - इति विभाग धर्मकाम्यां हेतुतया निर्दिशति। गौतमोऽप्याह । "विभागे तु धमहडि:"--इति । यस्मात्, -परेते गृहपतावग्ने- राधानं ज्येष्ठस्यैव, कनीयसान्तु विभागकाल एव, तस्मादविभक्ता- नामकमेव गृयकर्मादिकं विभक्तानान्तु पृथक् पृथक्,--इति स्मारः स्मरन्ति । तथाच बृहस्पतिः । "एकपाकेन वसतां पिटदेवहिजार्चनम् । एकं भवेहिभक्तानां तदेव स्याह रहे" ॥ इति। नारदः। "भ्रातृणाभविभक्तानामेकोधम्मः प्रवर्त्तते । विभागे सति धर्मोऽपि भवेत् तेषां पृथक् पृथक" ॥ इति । तस्मात्,--गृह्य कम्मणामग्नेरसाधारणाचत्वारः काला:,- इति तथोक्तम् । तथाच गौतमः। “भार्यादिरग्नियादिर्वा, तस्मिन् सह्याणि" --इति। एतत्सूत्रोक्तस्यैव खल्बग्नेश्चत्वार- इमे प्राधानकालाः भवन्सि,--इत्यवोचाम ॥ ७६ ॥ भायादेस्तावदग्ने: प्रथमप्रातराहुतिप्रकार:,--"तेन चैवास्य प्रातराहुतिर्हता भवति"--इति सूत्रेणोक्तः। दायादेरग्ने: प्रथमप्रातराहुतिप्रकारमार,- परमेष्ठी विभन्नाश्च जुहुयादक्षतान् सकृत् । प्रातस्तूष्णी घृतं वाऽपि प्रातराहुत्युपक्रमः ॥७॥ येन परमेष्ठिनोऽम्नेराधानं कृतं, स इह परमेष्ठी भण्यते । येन च विभागकाले कतमग्नराधानं, स विभक्त इत्युच्यते । स खस्वयं ·• [.१ प्र.] ग्रघासंग्रहः। ४१ परमेष्ठी विभतार, पचतान् -'पचतास्तु यवा: प्रोता:'-रति वचनात् यवान्, तम् वा मलदेकवारं तृणीममन्त्रकं प्रात. जुहुयात्। मेयं दायादेरम्ने: प्रथमा प्रातराहुतिर्भवति । पपरस्त सतत् पदमनर्थकं कुर्खबार,-'हितीयामपि तूली जुड्यात्,'-इति। तदनयोः परमेष्ठिविभयोरन्योः प्रातराहुतिभ्यामुपक्रमः प्रारम्भः। तदनेन, “मायमाहुत्युपक्रम एवात जहं एऽम्यौ होमोविधीयते"--इति गोभिलसूत्रं दायादाग्निव्यतिरिताविषयं व्याख्यातम् ॥ ७७॥ "अपिवाऽन्यं मथित्वाऽभ्यादध्यात्” - इति मूत्रेणारणेयोऽम्बियप. दिष्टः। तवारणिखरूपादिकमाह, पाश्वत्थौन्तु शमोगर्भामणिं कुर्वीत सोत्तगम् । उरोर्दीधी रत्निदोघां चतुर्विशाङ्गलां तथा ॥ ७८ ॥ चतुरङ्गलोच्छितां कुयात् पृथुवन षडालाम् । पावत्योमखत्यमबन्धिनीम् । शमोगी गमोगर्भसंबन्धिनीम्। तसंबन्धात्ताच्छदाम् । गमोगर्भय,-- "संसबमूलो यः शम्याः स शमोगर्भ उच्यते । इति.कम्प्रदीपोशलक्षण: । मुख्योऽयं पनः । प्रसम्भवे पायी. मेव कुर्यात्। "चलाभ त्वशमोगर्भादुपरेदविलम्बित:" । इति कम्प्रदीपवचनात् । मोत्तगमुत्तरारचिसहितामरर्षि ·ग्राह्यासंग्रहः। [ १.प्र:]. ४२ कुर्वीत। कीदृशों कुर्चीत ? उच्यते । उरोः सक्थिनी- दीर्घाम् । रविव्याख्याता । तत्परिमाणदीर्घाम् । चतुध्विंशाङ्गुल- दीर्घाम् । तथेति देयं परामर्शः। “खादिर बध्नाति, पालाश बनाति, रोहितके बध्नाति"--इतिवदमीषां पारमाणानां विकल्पो बोहव्यः । चतुरङ्गलोच्छ्रितां चतुरङ्गालोच्चाम्, पृथुत्वेन विस्तारेण षडङ्गलां कुर्यात् । अत्र, चतुर्विंशाङ्गुलादिपरिमाण- मङ्गष्ठाङ्गलाभिप्रायेण । अविशेषाञ्च इयोरप्यरण्योरेतत् परिमाणं बोहव्यम् । तथाच कम्मप्रदीपः । "चतुर्विंशतिरपृष्ठा देंध्यं षड़पि पार्थवम् । चत्वार उच्छ्रये मानमरण्योः परिकीर्तितम्” ॥ इति । अन्योऽपि विषः, - "तस्य या प्रामुखी शाखा"- इत्यादिकः कम्प्रदीपादुपलब्धव्यः ॥ ७८ ॥ प्रमन्यचात्रीबिलौनां परिमाणमाह, अष्टाङ्गलः प्रमन्थः स्याच्चावएस्यात् हादशाङ्गुलम् ॥७६ | मोबिली हादशैव स्यादतन्मन्थनयन्त्रकम् । चावगर्भस्थो मन्यनार्थ: काष्ठविशेषः प्रमन्यः ।' सोऽयं प्रमन्यो- ऽष्टाङ्गलः स्यात् । म खल्वयं प्रमन्यः उत्तरारण: काठशकल- मुकृत्य कर्तव्यः "उत्तरारणिनिष्यनः प्रमन्यः सर्वदा भनेत्” । पति कम्प्रदीपवचनात् । “चात्रम्” ---मन्यनदण्डरूपं हादशाङ्गल- परिमितं स्यात्। प्रोबिली च --चाबोईस्यलौहगड शिरोनिबन- .

·४३ [१ प्र. ] यद्यासंग्रहः । काष्ठविशेषरूपा हादशाङ्गलैव स्यात्। एतत् सर्व यथाविधि विन्यस्तं मन्यनयन्वमित्युच्यते। चाबमोबिली च सारवहारुणा निर्मातव्यम् । "मारवहारवं चाबमोबिली च प्रशस्यते" । इति कर्मप्रदीपवचनात् । विन्यामप्रकारस्त्वमीषां कम्म प्रदीपादु- पलब्धयः ॥ ७८ ॥ पथदानी देवयोनिमंजकं मन्यनस्थानमाह,- मूलादष्टाङ्गलमुत्सृज्य त्रीणि त्रीणि च पार्वयोः ॥८॥ देवयोनिः स विजेयम्तव मथ्यो हुताशनः । परण्या मूलदेशादष्टाङ्गलं त्यक्ता, पाव योग्य त्रीणि वीण्यङ्गलानि त्यत्वा यः मन्धिप्रदेशो लभ्यत, म खल्वयं देवयोनिर्वियः । तत्राग्निमध्य: ॥ ८० ॥ प्रकारान्तरमाह, मूलादष्टाङ्गलं त्यक्ता अग्रात्त हादशाङ्गलम् ॥८१॥ देवयोनिः स विजयम्तव मयी हुताशनः । ऋज्वथः नोकः। प्रकारान्तरं मन्यनप्रकारय कम्प्रदीपादुप: लब्धव्यम् ॥ ८१॥ स्रुवखरूपमाह, खादिरोऽरविदीर्घः स्यात् सुवोऽङ्गुष्ठपव्वेवृत्तः॥ ८२॥ खदिरकाष्ठनिम्मितोऽरविदीर्घः स्रवः सात्। परबिईि वितस्ति- ·[१] ४४ एखासंग्रह। रिति दीक्षितभाष्यम् । अङ्गुष्ठपर्वपरिमाणेन वृत्तोवर्तुलः । सुवस्य धारणदण्डः खस्वयममङ्गुष्ठपर्ववृत्तः स्यात्। अग्रे पुनरस्य नाशा- रन्ध्रवत् मध्यस्थितमयादमङ्गुष्ठहयपरिमाणं वर्तुलं बिलं कर्तव्यम्। तदाह कम्प्रदीपः । "खादिरो वाऽथ पालाशो हिवितस्तिः सुवः स्मृतः । सुग्वाहुमात्रा विजेया वृत्तस्तु प्रग्रहस्तयोः । सुवाग्रे घ्राणवत् खातं घनुष्ठपरिमण्डलम् । शुह्वाः शराववत् खातं सनिर्वाहं षड़ङ्गलम्" ॥ इति। अग्रभागे अङ्गुष्ठपर्वभ्यां छत्तोवर्तुलः, - इति वा वर्ण- नीयम् ॥ २ ॥ सुचः खड़पमाह- पार्टी सुचं बाहुमात्री पाणितलाकारपुष्कलाम् । स्वग्विलां त्वये कुर्चीत मेक्षणं सुक्खुवादिवत् ॥३॥ पर्ण: पलाश:-अत्यनान्तरम् । पार्णी' पलाशसंबन्धिनीम, बाहु.. मात्रौं बाहुपरिमिताम्, अग्रे अग्रदेशावच्छेदेन,-पाणितलाकार- पुष्पाला-पाणितलस्याकारेण पुष्पाला विस्तीर्णाम्, स्वम्बिलां- खपर्यन्तखाता खचि खातो वा । एतेन त्वचा युक्तमेवास्था प्रय स्यादित्यर्थादवगम्यते । सदेवभूता सुचं कुर्वीत । इयमेव जहरि- व्युचते। पवापि विशेषः कम्मंप्रदीपादुपलब्धम्यः । मेक्षणमपि अक्सुवादिवत् काष्ठनिम्मितम् । विशेषस्तु कयंप्रदीप।

·१ प्र.] एघासंग्रहः । ४५ "इसजातीयमिभाईप्रमाणं मेक्षणं भवेत् । वृत्तं चाष्ट्रपथ्वग्रमवदानक्रियाक्षमम् ॥ एषव दौं यस्तव विशेषस्तमहं ब्रुवे । दी इंघलपृथ्वया तुरीयोनन्तु मेक्षणम्” । इति ॥ ८३ ॥ शङथैवोपवेशश्च हादशाङ्गुल इष्यते । अन्वष्टक्यादिकम्मणि कर्तृणां खननार्थ: गर्भवति, 'हषीं पोपद- पात्,' इति सूत्रोको वृष्यपरपर्याय उपर्वगः',-इति नाराय- सोपाध्यायाः। 'उपवेशो हस्ताप्रतिरूपकः',--इति दीक्षितभाष्यम्। स खस्वयं शहुरुपवेशय हादशाङ्गुल इथत पाचार्यः । अत्रापि,- "शष खादिरः प्रोक्तो रजतेन विभूषितः” । इति कम्प्रदीपोतोविशेषो द्रष्टव्यः ॥. नवैः शोभनैरगर्भ पवित्रन्तु कुशायजम् ॥ ८४ ॥ ललाटाच्चिवुकं प्राहुर्बाहुमात्राः परिधयः । नवैन पुनरास्तृतरित्यर्थः। शोभन: कुणैः पवित्रं प्राहुराचार्याः । बहुवचनं व्यक्तिमैदाभिप्रायम् । कथं जायते ? "अनन्तर्गर्भिण साग्र कौशं हिटलमेव च । प्रादेशमा विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुवचित्” ॥ इति कम्प्रदीप हिदलस्योतत्वात् । 'पपर पाह, "चतुर्भिदर्भपतष विभिभ्यामथापिवा । पवित्रं कारयेत्रिय प्रशस्त सर्बकम्" । ।

·एह्यासंग्रहः ।
[१ प्र..]
]
इति।
“पवित्रन्तु हिजः कुर्यात् कुशपत्रपयेन वा।
पत्नत्रयेण वा कार्यं नैकपत्रेण कुत्रचित्” ॥
इति चैवमादिमृत्यन्तरदर्शनात् बहुभिरपि कुणैः पवित्रं भवतीति
किं व्यक्तिभेदाभिप्रायेण बहुवचनवर्णनया, इति । सङ्केतित-
विशिष्टहिदलासम्भवे अवस्था विशेषशून्यैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा कुशः
पवितं भवतीति किल वदन्ति साम्प्रदायिकाः। तदभिप्रायकत्वे
तु नवरगर्भरित्याद्यपादानं मातीव समञ्जम स्यादिति सुधीभि-
रवधेयम् । पवित्रं विशिनष्टि, अगभं गर्भशून्यम् । कुशाग्रज
साग्रकुशेन जातम् । ललाटात् ललाटमारभ्य, ल्यबलोपे पञ्चमी ।
चिबुक चिबुकपर्यन्तम् - लन्नाटावधि चिबुकपर्यन्तपरिमाण-
मित्यर्थः। तदनेन, “ततः एव वर्हिषः प्रादेशमात्र पवित्रे
कुरुते" ---इत्यादिसूत्रोक्तं पवित्रं व्याख्यातम् । "ललाटप्रमागीन
चिबुकं मन्दंशं प्राहुराचा-:" - इति दीक्षितभाष्यम् ।
“परिधीनप्येके कुर्वन्ति शामीलान् पार्णान् वा"--इति
सूत्रोक्तान् परिधीन् 'व्याचष्टे । परिधयो बाहुमात्रा भवन्ति ।
विशेषस्तु कम्मप्रदीपे।
"बाहुमात्रा: परिधयो ऋजव: सत्वचोवणाः ।
वयो भवन्त्यशोया एकषान्तु चतुर्दिशम्” ॥
इति ॥ ८४ ॥
दीप्ताग्नौ विम्फुलिङ्गेऽत्र वने दग्धेषु दारूषु ॥८५॥

·[.१ प्र. ]
ग्टह्यासंग्रहः ।
४७
न च संस्कारदोषोऽस्ति तथा चम-कपालयोः ।
'विक्षिप्ते दीप्ताग्नौ'-इति दीक्षितभाष्यम् । विस्फुलिङ्गे अग्निकणे,
वने दवाग्निना दग्धेषु काष्ठेषु, चरौ च मार्जारादिदृष्ट्याद्य-
ल्पोपघात, कपाले च, संस्कार प्रोक्षणादो कते सति दोषो-
नास्ति ॥ ८५ ॥
अथेदानों कम्मक्रममाह,--
लेखनाभ्युनगो कृत्वा निहितेऽग्नौ समिद्ददत् ॥८६॥
ततो भूमिग्रहं कृत्वा कुर्यात् परिसमूहनम् ।
समिदित्या! विभक्तिलोपः । दददिति गवतम् । तदयमर्थः ।
रेखोल्लेखनमभ्युक्षणञ्च कृत्वा निहित स्थापितेऽग्नी समिधं दद्यात्।
ततः,--“पश्चादग्नेर्भूमौ न्यचौ पाणी प्रतिष्ठाप्येदं भूमजामह-
इति"--इतिसूत्रोक्तं भूमिग्रहं तत्वा, "इमं म्तोममितिसचेन
परिसमूहत्"-- इतिमूत्रोक्तं परिममूहनं कुर्यात् ॥ ८६ ॥
ब्रह्मासुपसंकल्पा चमश्रपणमारभेत् ॥ ८७ ॥
'ब्रह्माणं स्ताणं विद्याच्चयंत्र न कल्पितः ।
ततो ब्रह्माणमुपसंकल्पा,-अग्निममोपे सम्यक् गीतप्रकारे
स्थापयित्वा, चरुयपणमारभेत । तस्मात्,--भूमिजपादेः पूर्व
ब्र स्थापनमित्यमगतं वचनम् ।
यत्र कम्मणि चरुन कल्पितस्तत्र
ब्रह्माणमेव स्तरणं जानीयात् । तत्र प्रयोग स्तरणं
कुर्यादित्यर्थः ॥ ८ ॥

·४८ 'धासंग्रहः। [१.] ॥ ? ब्रह्मविष्टरयोश्चापि सन्देहे समुपस्थिते ॥ ८८ अईकेशो भवब्रह्मा लम्बकेशस्तु-विष्टरः । ब्रह्मविष्टरयोः स्वरूपसन्देहे निर्णयमाह,-जईकेशो ब्रह्मा भवेत् । भधोलम्बितकेशो विष्टरो भवेत्। केशोऽग्रम् ॥ ८८ ॥ कतिभिस्तु भवेब्रह्मा ? कतिभिर्विष्टरः स्मृतः ? ॥ ८८ ॥ पञ्चाशशिः कुशैर्ब्रह्मा तदईन तु विष्टरः । ऋशरक्षरार्थः । प्राभ्यां श्लोकाभ्यां गोभिलोतो दर्भवटुविष्टरी व्याख्यातौ। कप्रदीप तु,- “यनवासुनि मुख्याञ्च स्तम्बे दर्भवटी तथा । दर्भसंख्या न विहिता विष्टरास्तरण ष्वपि” ॥ इति दर्भवटौ विष्टर च दर्भसंख्या निषिता। तदनयोर्विकल्पः,- पञ्चाशगिर्वा कुर्भवति. अपरिमितैर्वा कुशः, इति । कुतः ? इयोरप्यस्मच्छास्त्रेऽभिधानात् । 'सम्भवे पञ्चाशडिः कुशेरसम्भवे अपरिमितैरिति व्यवस्थितोऽयं विकल्प:'- इति नारायणो- रघुनन्दनस्तु च्छन्दोगोऽपि, प्राचार्य्यपुत्रस्यैतहचन- मित्यजानानः,--शाख्यन्तरीयमेतत् संख्यावचनम्, इति कल्पया- অহ্মাৰ उदग्धारामविच्छिन्नामाग्न्यमारभ्य दक्षिणाम् ॥६॥ दद्याब्रह्मासनस्थाने सर्व कर्मसु नित्यशः । . पाध्यायाः। सकार॥८८॥ . समाविष्टरयोः, इबादपुल के अमजः पाठः ।

·[१म.] गुनासंग्रहः। ४८ तट. पम्नेरिदं पान्यं स्खण्डिलमारभ्य दक्षिणां दक्षिणापामिति दीक्षितभाष्यम्। पग्निमारभ्य, इति तत्त्वकारः पठति । तदेवं ब्रमासनस्य स्थाने प्रविच्छिनामुदकस्य धारा दद्यात् । नेन,-"दक्षिणतोऽग्नेब्रह्मासनमास्तीर्य" --- इति सूत्रोक्त ब्रह्मा. सनास्तरणम्,-तत्स्थाने इत्यमुदकधारा दत्त्वा करणीयमिति व्याख्यातम् । प्रागग्रवारिधारादानम-इति केचित् ॥ ८ ॥ एकाग्नौ* पिटयन्ने च ब्रह्माणं नोपकल्पयेत् ॥६१॥ सायं प्रातश्च होमेषु तथैव बलिकर्मसु । एकोऽग्नियस्मिन्, तस्मिवेकाम्नी पिटयो,- इति सामानाधि. करण्येन संबन्धः, बीतस्य बद्धम्निसाध्यस्य पिण्डपिठ्यजस्य निरासार्थः । चकारः पुनरर्थः । एकाग्नौ पिढयो पुनबंधाणं नोपकल्पयेत्। पियजे पन्वष्टाकर्मणि पिण्डपिढयन्ने च,- इति दीक्षितभाष्यम् । एकाग्नी, पिवयन च,-इत्युभयन ब्रह्माणं नेच्छम्यन्ये । सदसङ्गतम्। एकान्योरपि दर्शपीर्थ- मासयोर्बयोपवेशनस्याचार्येण यो अभिधानात् । प्रपिच, एवं खलबेकाग्निसाध्ये रायोजकमात्र एव विवाहै होमादौ ब्रमा न स्यात् । लिङ्गच विवाहहोमे ब्रह्मणः पश्यामः ! तथाच वक्ष्यति। "प्राजग्राहमुदग्राहं ब्रह्माणमृत्विजं तथा । .पतानि वाचतः जत्वा शेषाणान्तु प्रदक्षिणम्" । इष्यते च। राकानो.-ति परिचिरप्रकाशना पाठः ।

·रह्यासंग्रहः । [ १.प्र.' तथाच . इति। तस्माद् यथोक्तमेवास्तु । 'राकाग्नी'- इति पाठे, राकायां पोर्णमास्यां योऽग्निः, तत्र ब्रह्माणं न कल्पयेदित्यर्थः । गोभिलसूत्रम् । “पौर्णमास्यां रात्री खदिरशङ्कुशतं जुहुयादायु:- कामः" इति। सायं प्रात:मेषु, चशब्दादन्येष्वपि क्षिप्रहोमेषु, बलिकम्मसु- चेत्यहोमकै वित्यर्थः। तदेतेषु ब्रह्माणं नोपकल्पयेत् । ग्रह्यान्तरम् । . तथाच "एकमाध्येष्ववहिःषु न स्यात् परिसमूहनम् । नोदगामादनञ्चैव क्षिप्रहोमा हि ते स्मृताः” ॥ इत्ये कसाध्यत्वम् --होटमात्रसाध्यत्वं क्षिप्रहोमानामाह ॥८१ ॥ “अथ हविष्यस्यावस्याग्नी जुहुयात् कृतस्य वाऽकृतस्य वा"- इत्यादि मूत्रोक्तं कृतादिपर्दै व्याचष्टे,- - . यवतीयकृतं जेयं तण्डुलादि कृताकृतम् ॥ १२ ॥ ओदनन्तु कृतं विद्यात् न तस्य करणं पुनः । ऋजुरक्षरार्थः । यवव्रीहि,---इति इन्दैकवद्भाषः । तञ्च गोधू- भादीनामप्युपलक्षणम्। तण्डुलादि. - इत्यादिपदात् मुहादिवेदलादीनां ग्रहगाम् । पोदनपदम्- मोदकपिष्टकादी. नामप्युपलक्षणम् । 'तण्डुलादि, - इत्यादिपदात् सक्त ग्रहणम्,' इत्यसङ्गतैषा कल्पना दीक्षितस्य । कुतः? तस्य कृतत्वात् । का जायते । यदयमोदनस्य कृतत्वे 'न तस्य करणं पुन:'- माष- ·.१ प्र. 7 यद्यामंग्रहः । ५१ ति हेतुतया निर्दिशति । अविशिष्टं खल्वेतत् सक्तौ । नस्वापि पुनः करणमस्ति । तथाच कम्म प्रदीपः । "कतमोदनमवादितण्डन्नादि कताकतम् । व्रौद्यादि चारुतं प्रोक्त मिति हव्यं त्रिधा मतम्" । रति ॥ ८२॥ . . सौमन्ते दर्भपिञ्चूल्यस्तिसम्ताभिम्बिसन्नयेत् ॥ १३ ॥ त्रिभिः प्रवेतैथ शललौ, प्रोक्तोवीरतरः शरः । सीमन्तकरण कम्मणि तिस्रोदर्भपिञ्जन्यो भवन्ति। ताभिस्ति- मृभिरेव वारत्रयं मोमन्तमन्वयेत् । तदनेन, -- “अथ मोमन्तमूई- मुन्नयति भूरिति दर्भपिञ्जनीभिग्व प्रथमं भुवरितिद्वितीय स्वरितिकृतीयम्” -- इति सूत्रोक्ता दर्भपिञ्जन्य उत्यनञ्च व्याख्या- तम्। भवदेवभट्टस्त्वेतदजानान:, नव दर्भपिनलोगह । पिलोनां त्रित्वमभ्युपगच्छ बपि भट्टनागयण:- - एककया पिचल्या एक कमुवयनं वदवनादेयवचन एव । विभिः स्थानत्रये स्थित: खत: --अन्तग वर्गान्तरमभिरि. त्यर्थः । इत्यम्भाव हतीया। तदेवम्भूतः खेत:,-"विश्वेनया च गलल्या" -- इति मूत्रोक्ता शलनी व्याख्याता । "प्रथ वीरत रेण"- इति मूवीतो वीरतरः शरः प्रोत: ॥८३ ॥ दिशाच विदिशाच्चैव यत्र नोक्ता विचारगा॥ ६४ ॥ "सर्वतः" तब शब्दोऽयं विधियोगे निपात्यत यत्र विधियोग --विधानयोग, दिगो पूवादीनां विदिगामाम्न - ·५२ - ग्रमासंग्रह [ १ प्र.] व्यादीनाच विचारणा, नोक्ता नाभिप्रेता, तब 'सर्व्वत:, इत्ययं शब्दोनिपात्यते क्रियते । तथाच गोभिलसूत्रम् । “यत्र खभ्राः स्वयं खाता: सर्वतोऽभिमुखाः स्युस्तत्रावसानं प्रागद्दारं यशस्कामोबलकामः कुर्वीत"--इति । दीक्षितः पुन:--"एवं दक्षिणवं प्रतीच्येवमुदीची"-- इति सूत्रमत्रोदामहार ॥८४ ॥ विहितप्रतिषिद्धाञ्च प्रगीतां नोपकल्पयेत् ॥ ६५ ॥ पूर्व विहिता पश्चात् प्रतिषिदा या प्रणीता,- सेयं विहितप्रति- षिक्षा। तामिमां प्रणीतां नोपकल्पयेत्,--'ह्याकसु'- इति पराचीनमनुषग्य संबन्धनीयम् । पाह। केयं विहितप्रतिषिता नाम ? उच्यते। महत: पात्रान्तरस्य सद्भावे अपां पूर्ण: सुवः । तथाच गोभिलसूत्रम् । "उत्तरतोऽपा पूर्ण: सुवः प्रणीता, भावे न वा स्यादित्येक"--इति ॥ ८५ ॥ वरूपाचं जपेन्मन्वं प्रपदश्चैव यत्नवित् । परिधीएस्तु न कुवात गृयाकर्मसु याज्ञिकः ॥६६॥ उदकाचलयस्तिस्रस्ते वै परिधयः स्मृताः । “वरूपाक्षः पुरस्ताहीमानाम्"-- इति सूत्रोक्तं वरूपाचं मन्त्रम्, प्रपदच्च, ---"तपश्च तेजश्चेति जपित्वा"-इति मूत्रोक्तम्,- एह्या- कमांस जपेदन्यत्र चिमहोमेभ्यः । तथाच कम्प्रदीपः। "न कुर्यात् क्षिप्रहोमेषु हिज: परिसमूहनम् । वैरूपाक्ष न जपेत् प्रपद विवर्जयेत् ॥ इति। “पूर्वेषु चैके"-- इत्युपक्रम्य वैरूपाक्षादीनामुन्नत्वात् .

·एखासंग्रहः। ५३ • १ प्र. ] प्रणीतावहिहितप्रतिषिद्धतया एतान्यपि एघाकम्मसु न कर्तव्या- नीति मा प्रशाहीदिति खस्वाचार्यपुत्रः,- वरूपाक्षं जपेत्, इत्याह। परिधींस्तु,-"परिधौनप्येक कुर्वन्ति” इति सूत्रो. तान्, गृह्याकम्मसु• न कुर्वीत । तत्र हेतुः । पदितेऽनु,- इत्यादि मन्त्रर्ये त्रयः,–'तिस्रः' इति व्यत्ययेन स्त्रीत्वम्, दय इत्यर्थः । उदकानलयः, तएव परिधयोऽस्माकमाचार्यः स्मताः । तस्मात्, यत्रापि परिस्सरणं नास्ति, तत्रापि परिधीन् न कुर्वीत ॥ ८ ॥ सर्वेषामेव होमानां समिदादौ विधीयते ॥ ७ ॥ कर्मान्त चैवमेव स्यात् स्वाहां तत्र न कारयेत् । - सर्वेषामेव होमानामाद्यन्तयोः ममिदग्नी दातव्या । स्वाहां न कुर्यात्। स्वाहापदं मन्योलक्षणम्। दैवतमप्यस्या. तथाच कर्मप्रदीपः। “समिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवर्जिता। पुरस्तावोपरिष्टाच इन्धनाथ समिद्भवेत् ॥ नास्ति । इति ॥८॥ "प्रथेभानुपकल्पयत खादिरान् पालाणान्,वा"- इति मूवाता- निधान् व्याकुरुते,- दूधममष्टादश दाम प्रवदन्ति विचक्षणाः ॥१८॥ दर्भ च पौर्णमासे च, क्रियान्वन्याम विंशतिः ।

·५४ एह्यासंग्रहः। [१ प्र .. दर्शपौर्णमासयोरष्टादशसंख्यकं दारु इथं वदन्ति पण्डिताः । अपरासु क्रियासु विंशतिरिमा भवन्ति । अन्यत्राङ्गाहोमादिभ्यः । तथाच कम्प्रदीपः। "प्रङ्गहोमममित्तन्त्रसोयन्त्याख्येषु कम्मसु । येषाश्चैतदुपर्युक्तं तेषु तसदृशेषु च ॥ अक्षभङ्गादिविपदि जलहोमादिकम्मणि । सोमाहुतिषु मासु नैतविमो विधीयते" ॥ इति ॥८८॥ प्रादेशमा कुर्वीत मेक्षण समिधस्तथा ॥ ६ ॥ इध्मः समानहानागां हिप्रादेशप्रमागातः । कर्तव्यः । मेक्षण समिधथ प्रादेशमात्रं कुर्यात् । इमस्तु हिप्रादेशप्रमाणत: स चायमिध्मः -- ममानजातीयानां वृक्षाणां, संबन्ध- लक्षणा षष्ठी, करणीयः । न पुनः कतिचिदियाः खादिराः कतिचिच्च पालाणा: कर्तव्याः ॥ ८ ॥ प्रागग्राः समिकोदेयास्ताच काम्येष्वपाटिताः ॥१०॥ शान्त्यर्थेषु सशक्ताऽऽद्रा विपरीता जिघांसति । समिधः प्रागग्राः कृत्वा अग्नी देयाः । ताच समिधः काम्येषु कम्मस्वपाटिता: कर्तव्याः । शान्त्यर्थेषु कर्मसु, सशता, शक्तिः, ( भावे निष्ठा ) तया सह वर्तमाना:--समर्थाः सवीर्या- पति यावत्, पार्दा च समित् कर्तव्या। जिघांसति हन्तु.

·[ २ प्र. ] रह्यासंग्रहः । मिच्छति कम्मणि ---अभिचारकम्मणीत्येतत् । एतहिपरीता समित् कर्तव्या मिर्वो- शुष्का चेत्यर्थः। एतविपरीता समित् की कर्मकर्तारं हन्तुमिच्छति.-इति वा वर्णनीयम् ॥ १० ॥ इध्मः सन्नहनादानं चाश्रपगामेव च ॥ १०१ ॥ तूणीमतानि कुर्वीत समस्तञ्चममाददत् । इध्मः पूर्वोक्तः। सबहनम् -- “कंसमपां पूरयित्वा सर्वोषधीः कत्वा हस्ताववधाय प्रदक्षिणमाचार्योऽहतेन वसनन परिण- ह्येत्”-- इति सूत्रोक्तं परिणहनमित्यर्थः । कुत: ? सवापि सवहनपदप्रयोगात्। तथाच, 'पक्षिमवहनत्याग:'-- इति तदेव परिवहनं निर्दिशति । मवहनं बन्धनरज्जः--"तन्तौं प्रसार्य- माणाम्"--इत्यादिमूत्रोक्ता.--इति केचित्। पादानं हविषां ग्रहगाम् । चरु थपणञ्च । उपलक्षण श्वेतत् । अन्य स्यापि हविषः श्रपणं बोहव्यम् । एतानि तूष्णीं कुर्यात् । ममम्तममग्नी दद्यात् ॥ १०१ ॥ .प्राचार्यानुमतं वाक्यमेकीयं गृधले क्वचित् ॥ १०२॥ शेषाणि चैव वाक्यानि आचार्यो न प्रशंमति । यस कचिदुचावचानि वाक्यान्याचार्यण गोभिलेन पठितानि, तव यहाक्यमेकीयमेकीभूतम् -- यन्मतं बहनामभिवमित्येतत् । तदा चार्यानुमतं गृह्यते-- तदेवाचार्य्यस्यानुमतमिलि जायत इत्यर्थः । शेषांख्यकीयमतविरुवानि वाक्यानि कचिदप्याचार्यो न प्रशंसति ·५६ एघासंग्रहः [१ प्र. ] प्रत्रायमर्थः। “चतुरटकोहेमन्तः ताः सर्वाः समांसाचिकीर्षे- दितिकोत्स:--इत्याचार्येण चतुरष्टकपक्षः सूक्तिः । इत्यौहाहमानिः" "तथा गौतमवार्कखण्डी"--इत्यनेन वाष्टक- पक्षोऽपि सूक्तिः। न च किमत्र स्वमतभित्येतत् कण्ठत उक्तम् । तत्र, नाष्टकपक्षएवानुमत प्राचार्यस्य,--इति प्रतिपद्यामहे । कस्मात् कारणात् ? तत्रैव बहनामैकमत्यात्। अतएव, परत: कर्तव्योपदेशादिभिस्वाष्टकपक्षएवाचार्येणानुग्रहीतः, न चतु- रष्टकपक्षः। चतसृष्वष्टकास्वाचायेंण कर्मानुपदेशात्। मध्य- माष्टकायामेवान्वष्टक्यकम्पविधानाच्च । चतुरष्टकपक्षे हि सर्वत्रैव मांसमझावात् सर्वत्रवान्यष्टक्यं भवितुमर्हति । कथं जायते प्रष्टकासंबपितपशुसाध्यत्वात्तस्य । तदिदमुक्तम्-शेषाणि वाक्यानि कचिदम्याचार्यो न प्रशंसति, इति । तथाच कम्प्रदीपः । "प्रबष्टक्यं मध्यमायामिति गोभिलगौतमौ । वार्कखण्डिस सवासु कौत्सोमेनेऽष्टकासु च ॥ ? 'इति । एवं वा, -- एकीयं एक इति वा पठितं वाक्यं कचिदाचार्यस्यानुमतं जायते । तत्र व्यतिरेकेण हेतवचनमुत्तराईम् । यस्मात् प्राचार्य: शेषाणि स्वस्थाननुमतान्ये कोयवाक्यानि म प्रशंसति तदुचितकर्त व्योपदेशादिना न प्रकर्षण नोति । तस्मादकीयं मतं वचिदेवा- चार्य स्वानुमतं न सर्वत्र । तथाच, यदेकीयं मतमुपन्धस्य तदु. चितकर्तव्योपदेशादिना सत् प्रशंमति, तदेकोयं मतमाचार्यस्या ।

·११ प्र.] ] रह्यासंग्रहः । ५७ नुमतम् । यत् पुनरकीयं मतमाचार्यः केवलमुपन्यस्तवान्, न तु तदुचितकर्तव्योपदेशादिना तत् प्रशंसितवान्, तदेकीयं मतं नाचार्य स्वानुमतमित्यर्थः । तत्रोदाहरणम् । “हादश महाना निका: संवत्सरा नव षट् त्रय इति विकल्प:"--- इति सूबेग स्वमतेन महानानिकव्रतकालमुपदिश्य “संवत्सरमप्ये के” इति सूत्रेण एकीयं मतमुपन्यस्य “व्रतन्तु भूयः” इत्यादिभिः मूत्र: तदेव एकोयं मतं तदुचितकर्तव्योपदेशादिना प्राचार्यः प्रशंसित- वान्। तस्मात् तदेकीयं मतमाचार्यस्यानुमतमिति जायते । यानि एकीयमतानि प्राचार्येणोक्तानि तानि साण्येव कस्याश्चिदवस्थायामाचार्यस्यानुमतानि। यानि पुन- रेकीयमतान्याचार्यः प्रकर्षण न कथितवान् -नवोत्तवानित्यर्थः । तान्येकीयमतानि नाचार्यस्यानुमतानि,---इति ॥ १०२ ॥ द्रव्याणामुपक्लृप्तानां होमीयानां यथाविधि ॥ १०३ ॥ प्रसिञ्चन् * वीक्षणं कुयादहिरभ्युतगामेव च । अपर पाह। यथाविधि,- “प्राञ्चं प्राञ्चमुदगम्नेकदगग्रं ममीपत:। तत्तथाऽऽसादयेहव्यं यदयथा विनियुज्यते” ॥ इति कम्मप्रदीपोक्तविध्य नुमारण, उपक्लप्ता माम्, समामादिताना मित्यर्थः। होमीयानां होमसम्बन्धिनां द्रष्याणाम् । षष्ठी चेयं वीक्षणाभ्युक्षणसंबन्धापेक्षया द्रष्टव्या । धोक्ताम् । तथा था, ति पाठान्तरम् । * मास्वन,-ति वकारतपाटः । ८ ·ग्रह्यासंग्रहः ।। [१ प्र. - "प्रधानयत्यभिधाने गुणशक्तिरभिहितवत् प्रकाशते"-इति । प्रशिः प्रसिञ्चन्, वीक्षणं दर्शनं, अभ्युक्षणञ्च, "उत्ताननेव हस्तेन प्रोक्षणं समुदाहृतम् । न्यताऽभ्युक्षणं प्रोक्तं तिरथावोक्षणं मतम्” । इत्युक्तलक्षणं कुर्यात् । “एव च,”- इति निपातसमुदायः समु- चयवाची ॥ १०३ ॥ गोभिलोक्तं सम्पूयनं व्याकुरुते,- पवित्रमन्तरे* कृत्वा स्थाल्यामाज्यं समावपत् ॥१०४॥ एतत् सम्पूयनं नाम पश्चादुत्पवनं स्मृतम् । पन्तर मध्ये, पवित्रम्- "अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं हिदलमेवच । प्रादेशमात्रं विजेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥ एतदेव हि पिल्या लक्षणं समुदाहतम् । प्राज्यस्योत्पवनाथं यत् तदप्येतावदेव तु” । इति कम्प्रदीपोतलक्षणं, कृत्वा संस्थाप्य, भाज्यस्याख्यामाज्य प्रक्षिपेत् । तदेतत् सम्पूयनं नाम स्मृतम् । नम् । तथाच गोभिलसूत्रम् । “सम्पूयोत्पुनात्युदंगग्राभ्यां पवित्रा- भ्याम्” इति ॥ १०४॥ "पाज्य संस्कुरुते" --इति मूनोतमाज्य व्याकरोति, पम्निना चैव मन्त्रे गा पवित्रेण च चक्षुषा ॥ १०५ ॥ एतदनन्तरमुत्प अन्तरा,-रात पाठान्तरम् ।

·११.प्र.] गह्यासंग्रहः।
५९
चतुर्भिरेव यतू पूतं तदाज्यमितरइतम् ।
पग्निना पधित्रयणं, मन्त–देवस्य त्वा,-इत्यादिना, पविषेष
च यथोतलक्षणेनोत्पवनं, चक्षुषा वीक्षणम् । एभिवतुर्भिर्यत्
पूतं तदाज्यमित्युच्यते। एतदन्यदसंस्कृतं यत्, सकृतम् । “पाज्यं
संस्कुरुते'-अति सूखे त्वाज्यशब्दे “उहहेत हिजो भार्याम्"
इत्यादिवद्वाविनि भूतवदुपचारो बोइयः ॥ १०४ ॥
घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकम् ॥१०६॥
आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते।
पयोदुग्धम् । यावकं यवागूः ।
पाज्यस्याभावे भाज्यस्थाने
नियुक्तानामेषामाज्यशब्दोविधीयते। तदनेन “पाज्यं संस्कुरुते
सर्पिस्तैलं दधि पयो यवागू वा” इति गोभिलसूत्रं व्यास्था-
तम् ॥ १.६॥
भाज्यानां सर्पिगदीनां संस्कार विधिचोदिते ॥१०॥
अनधिश्रयणं दधः शेषाणां श्रयां स्मृतम् ।
विधिचोदित संस्कार, तहिषये इत्यर्थः । दनोऽधित्रयणं नास्ति,
शेषाणामधिश्रयणं स्मृतमाचार्य:। मिष्टसन्यत् ।
पवं वा-
विधिचोदित संस्कार कते मति पायगब्दोविधीयते,-इति गतेन
संबन्धः।
सत्र विशेषमा अनधित्रयणम्-इत्यादि। पूर्व
वह स्थानम् ॥ १०॥

·६० यद्यासंग्रहः । [१ म. इति यथा सौमन्तिका नारी पूर्वगर्भण संस्कृता ॥ १०८ ॥ एवमाज्यस्य संस्कारः संस्कारे रिधिनोदिते । यथा मोमन्तिका नारी पूर्वगर्भण-प्रथमगर्भेण संस्कृता भवति ; -हितीयादिगर्भ न पुन: सीमन्तकरणसंस्कारो यथेत्यर्थः । तथाच गोभिल सूत्रम् । "प्रय सीमन्तकरणं प्रथमगर्भे"- इति । विधिना उक्त मंस्कार--तहिषये इत्येतत् । प्राज्यस्य संस्कारो- ऽप्येवमेव भवति। संस्कारविधिचोदितः,--इति पाठे, संस्कार- विध्यक्त आज्यस्य संकारोऽप्येवमिति व्याख्येयम् । एतदनेनोक्तं भवति मोमन्तक तकरण संस्कारो गर्भस्य पात्रस्य च, सकत् संस्कृतपात्रजातानां सर्वेषां गर्भाणां संस्कृतत्ववत् प्राज्यसंस्कारो- ऽप्याज्यस्य तत्पात्रस्य च, इति सतत् संस्कृताज्यपावे यान्या- ज्यानि निःक्षिप्यन्ते तानि लागि संस्कृतानि भवन्ति, न पुनर मीषां पृथक् संस्कारः करणीयः,--इति। तथाच आश्वलायन- रह्यपरिशिष्टम्। "मीमन्तोवयनं प्रथमे गर्भ, सौमन्तोनयन- संस्कारो गार्भपात्रसंस्कार:"--इति ॥ १०८ ॥ एतदेवाह,- भाज्यस्य हविषां चैव आज्ये पूर्व क्रियाविधिः ॥१०६॥ तस्य संपवनं पूर्व चरोः पर्युक्षणं परम् । यस्मात् पाज्ये पाज्यविषये भाज्य-संस्कारविषये इत्येतत् । पाज्यस्य प्राज्यस्थाने ग्रहीतानां हविषा मध्ये, पूर्व प्रथममेव * सोमन्तिमी,-इति पाठान्तरम् ।

·[१.प्र. ] ग्रघासंग्रहः । ११ क्रियायाः संस्कारस्य विधिविधानम्, तस्मात् तस्य पूर्व प्रथममेव संपवनं पवित्रीकरणं संस्कारः,--इति यावत् ; न पुनः पचाही- तस्यापौत्यर्थः। चरोस्तु परं केवलं परि सर्वतोभावेन उक्षणं प्रोक्षणमेव संस्कारः इत्यर्थः । एवं वा- पूर्वमेव तस्य संपवन सम्पूयनादि विधिचोदितः संस्कारः । चरोः, --उपलक्षणस्वात् यथादृहीतस्य हविषः, पर्युक्षणमेव परं संस्कारः । पचावाचं हविः--संप्रोच्य ग्रहीतव्यमित्यर्थः । दीपिस. चरोः देवसवितः - इति पर्युक्षणं परं पश्चात,- इति ॥ १०८॥ प्रथेदानीम्--“पयुष्य स्थालीपाक भाग्यमानीय मेक्षण नोपघातं होतुमेवोपक्रमते"- इति सूत्रोक्तमुपघाळं व्याकुरुते,- पागिना मेक्षगोनाथ सुवेणैव तु यहविः ॥ ११० ॥ इयते चानुपस्तौर्य उपघातः स उच्यते । पाणिना मेक्षणेन वा सुवेणैव वा यत् हवियत, म खत्वयं होम- उपघात उच्यते । यत्,----इति होमक्रियाविशेषणम् । किं कात्या इयते ? अनुपम्तीर्य । उपस्तरणमभिधारणचालत्वा । सुवेण मुधि प्रथमं यदान्य दीयते तदुपस्तरणम्, यत् पुनराज्यं चरुमवदाय अनन्तरं दीयते तदभिधारितम्, इत्यावी यात्रिकाः । प्राचार्य- पुषस्तु पूर्वीपरकालकतमवान्तरभेदमनात्य उपस्सरणमभिधारण- शोभयमेवोपस्तरम मन्यमान:-'अनुपस्तीर्य' इत्याह । ११० ॥ .

·राधासंग्रहः । [ १ म.] यद्यपघातं जुहुयाञ्चरावाज्ये समावपेत् ॥ १११ ॥ मेक्षणेन तु होतव्यं नाज्यभागी न खिष्टकृत् । यदि उपधातं जुहुयात, तदा स्थानीपाके चरौ पाज्यं प्रक्षिपेत् । भक्षणेन होतव्यम् । तुशब्दयशदार्थः समुच्चये, पूर्वोतपाण्या- दिकमपि समुच्चिनोति । तत्र च पाज्यभागी न होतव्यो, न च खिरवत् होतव्यः । स खल्वयमुपघातहोम: समशनीयचापित्याचो:, नापि बहुदैवत्ये चरौ, प्रविष्टक्यचरौ च भवति । सथाच कर्म- . प्रदीपः । "चरी समशनीये त पियनचरी तथा । होतव्यं भक्षणेनान्यदुपस्तोर्याभिधारितम्" ॥ इति । “चरी तु बहुदैवत्ये होमस्तस्योपघातवत्” । इति च परिशिष्टप्रकाशादी स्मृत्यन्तरम् । तथा अन्वष्टक्यकणि गोभिलसूत्रम् । “कसे चरू समवदाय मेक्षणेनोपघातं जुहु- यात्” इति । षोत्सर्गहोमस्य तु बहुदैवतत्वेऽपि नोपघातत्वम् । तदाह कप्रदीपः। . "एतभ्य एव जुहुयाभेक्षणेनावदाय च । सुचाहुतीबरोः पथक् सिझेदाज्याभिधारितम्" ॥ इति । यत्रापि गोभिलेन “स्थालोपाकाहताऽन्यत्" इति सूति- 'तम् , तथापि होमस्य नोपघातत्वमिति बनामः ॥ १११ ॥ .

·[१ प्र.] राधासंग्रहः । ६३ हुत्वाऽऽज्यं परिशेषेण यत् द्रव्यमुपकल्पितम् ॥११२॥ सुवेणैव तु तंत् स्पृष्टं सम्पातं चैव तं विदुः । प्राग्यं दुत्वा होमावशिष्टं यदाज्यद्रव्यं उप समीपे पावान्तर कल्पितं स्थापितं, तत् सम्पातं विदुः । पाग्यं हुत्वा होमावशिष्ट यदाज्यं सुवेण बध्वा मस्तके स्पृष्टं, तदपि सम्पातं विदुः । तथाच चतुर्थोकमणि गोभिलसूत्रम् । “पाहुतराहुतस्तु सम्पातमुद- पावनयेत्” ---इति। तथोत्तरविवाहे। "पाहुतेराहतस्त सम्पातं मूईनि बध्वा प्रवनयेत्” इति ॥ ११२ ॥ स्थालीपाकाहताऽन्यत्तु यत्र संज्ञा निपात्यते ॥ ११३ ॥ तत्राच्यभागौ हुत्वैव सुचमास्तौयावद्यति । इति राधासंग्रह प्रथमः प्रपाठक: ॥ यत्र यत्र गोभिलेन, “स्वालीपाकाहतान्यत्"- इतीयं संज्ञा निपा- त्यते,-प्रयंशब्दः प्रयुज्यते इत्यर्थः । तत्राज्यभागी हुत्वा सचमा- स्तीर्य प्राज्येनोपस्तीर्य, प्रवद्यति अवदानं ग्रहाति। न पुनम्तषी पघातहोमः इत्यर्थः । यथा, श्रावण्यां प्रदोषे चरोबहुदैवतत्वे. ऽपि, 'स्थालीपाकाहताऽन्यत्' - इति सूत्रणात् सपोपघातहोमो- न भवति। एवमन्यवाप्यनुसन्धेयम् ॥ ११३ ॥ इति महामहोपाध्यायराधाकान्तसिद्धान्तवांगीशभाचार्यात्म नामयीसूनोः श्रीचन्द्रकान्ततर्कालारभट्टाचार्यस्य कती एचासंग्रहभाथे प्रथमः प्रपाठक: ॥ ० ॥ मोका:-११२॥

·राधासंग्रहः । द्वितीयः प्रपाठकः । - यन्जवास्तुकम्मणि गोभिलेन "तत एव वर्हिषः कुशमुष्टिमादाय" इति सूचितम् । मत्र, 'सत एव वहिषः' इत्येतदनुनिन्नपदार्थ वाक्यं व्याकुरुते,- स्तृतेभ्यो न प्रचिन्वीयात् यातयामं स्तृतं स्मृतम् । स्तृतशेषात्ततो राय यत्नवास्तुक्रिया तथा ॥ १ ॥ यज्ञवास्व) स्तृतभ्यः कुशेभ्यः कुशं न चिनुयात्। कस्मात् ? यस्मात् स्तृतं वहिर्यातयाम नियं स्मृतमाचार्य: । स्मरन्ति च । "स्तरणासनपिगडेषु षट् कुशान् परिवर्जयेत्” । इति। यस्मादेवं, तम्मात् स्तृतशेषाहहिषः कुशमुष्टिं गृहीत्वा, तथा-गोभिलोतन प्रकारेण, यज्ञवास्तुक्रिया कर्तव्या। प्रकारी ग्राम सूत्रादुपलब्धष्यः । अपर पुनरेतविहांसः, स्तृतादेव बर्हिषः कुशमुष्टिमादाय यज्ञवास्तु क्रियां कुर्वन्ति । तदशास्त्रम् ॥१॥ यज्ञवास्तुक्रियां कृत्वा विधिदृष्टेन कर्मणा। पाज्यधारामविच्छिन्ना जुहुयात् सार्चकामिकीम् ॥२॥ - विधिदृष्टेम कणा यजवास्तक्रियां कृत्वा, प्रविच्छिा मन्ततां ·२ प्र. ] रह्मासंग्रहः । कथं सार्वकामिकी सर्वकामप्रदामाज्यधारां जुहुयात्। विधिदृष्टेन कम्प्रणा सार्वकामिकीमाज्यधारां जुहुयात्- इति वा वर्ण- नीयम् । तदनेन गोभिलानुक्ताऽपि पूर्णाहुतिविधीयते । जायते ? सार्वकामिकोम्,-इतिवचनात् । “पूर्णाहुत्या सर्वान् कामानामोति”- इति हि ब्राह्मणम् । मेयं पूर्णाहुतिः, “वसुभ्यः स्वाहा,”-- इति मन्त्रेण होतव्या,-इति दीक्षितभाष्यम् । “पूर्ण होम यशसे जुहोमि'- इत्यादिमन्त्रेण,-इति भवदेवभट्ट- प्रभृतयः ॥२॥ सायंप्रातर्वैश्वदेव पित्याने तथैव च । कंबूके गोमये नित्यं व्रतानां समिधाम च ॥ ३ ॥ चैत्ये यूपे ब्रीहियवे भूमावप्मु च याजिकैः । व्याहतीन प्रयोक्तव्या यत्जवास्तुक्रिया तथा ॥ ४ ॥ - सायंप्रातोमे, वैश्वदेवहोमे, पिटयजे--- अन्वष्टक्य कम्मणि पिण्ड- पिटयने च,. कंबके-“वृत्त्यविच्छित्तिकामः कंबूकान् मायंप्रात. र्जुहुयात्"-इति सूत्रोक्ते कंबुकहोमे। कंकाय, "कंबू काय कणाश्चैव फलीकरणकशा:” । इत्यता लक्षणाः। गोमये- “हत्यविजित्तिकामो हरितगोमयान सायंप्रातर्जुहुयात्” इति सूत्रोक्त गोमयहोमे, व्रतानां वेदव्रतानां समिधासु ममिहोमेषु, ( हलन्तलक्षण: टाप्प्रत्ययः ) चैत्ये चिता- कम्मणि, यूपे यूपकम्मणि, व्रीषियवे-नवयज्ञोले, “वशङ्गमी ·राधासंग्रहः। . शाति पृथगाहुती बौहियवहोमो प्रयुञ्जीत”-इत्यादिसूत्रोक्त वा ब्रीहियवहोमे, भूमौ-"वृक्ष इति पञ्चः तस्मिन् प्रथम पार्थिवं कम्म' - इति सूत्रोक्ते पार्थिवकम्मणि, भूम्यां होमे वा, अप्स च - "पौर्णमास्यां रावावविदासिनि दे नाभिमानमव. गाद्याचततण्डलाऋगन्तेष्वास्येन जुहुयात् स्वाहेत्युदके” इति सूत्रोक्त जलहोमे च, याजिकैाहतयो न प्रयोजाव्या:, यज्ञवास्तु- क्रियाऽप्येषु न कर्तव्या। व्याहतोः,-इति छान्दसः पूर्वसवर्णो- द्रष्टव्यः ॥ ३ ॥ ४॥ चरवे योविधिः प्रोक्तः स यत्नइति निश्चयः । बलिन्तेभ्यो न कुर्वीतोपसिद्धार्थेबलौन् हरेत् ॥ ५ ॥ चरवे,-इति तादयं चतुर्थी । सर्वथं यो विधिरुक्तः स खलु यो जातव्यः-इत्याचार्याणां ' निषयः। प्रतो बलिकम्मार्थं तान् विधीन् न कुर्वीत । बलये तान् न कुर्वीत, इति वक्तव्ये, बलिन्तेभ्यो न कुर्चीत,-इति व्यत्यासेन प्रयुङ्क्ते। बलिकरणार्थ चरुन पक्तव्य:--इत्ययमत्र विवक्षितोऽर्थः। प्रतोय कारणान्त- रात् चरुः पचते, तत्र तस्मादपि बलिहरणमविरुद्धम् । तथा च गोभिलसूत्रम् । “सर्वस्य त्वेवावस्यैतान् बलीन् हरेत्-पित्रस्य वा स्वस्त्ययनस्य वा पर्थार्थस्य वा"- इति उप-- समीपे महानसे सिहाथैः सिहरलीन् हरेत् । होमशेषेणेव बसिहरणस्य कर्तव्यत्वात् वैश्वदेवहोमोऽप्यनेन व्याख्यातः । मनुरप्यार।

·२ प्र. ] ह्यासंग्रहः । : "वैखदेवस्य सिहस्य रोऽम्नौ विधिपूर्वकम् । प्राभ्यः कुर्याद्देवताभ्यो ब्राह्मणो होममन्वहम्” ॥ इति। विखे देवाः सर्वे देवाः ते यस्य पाकस्य देवता: मोऽयं वेखदेवोऽहरहमहानसे यत् प यते, तदुच्यते । “वैश्वदेवादबात पर्युक्ष्य जुहोति"-इति च ययान्तरम् । "स्वशाखाविधिना हुत्वा तच्छेषेण बलिं हरेत्” । तथा कात्यायनः । इति ॥ ५॥ यत्र मन्त्रा न विद्यन्ते व्याहृतीस्तव योजयेत् । मम्बागामेव चादेश मन्त्रात् कर्म समाचरेत् ॥ ६ ॥ यत्र मन्त्रा नोपपदिश्यन्ते, तत्र व्याहतीवच्यमाणलक्षणाः योज- येत्-अन्यत्र मायंप्रातर्वश्वदेवहोमादिभ्यः रमादिभ्यय । मन्त्राणां पुनरुपदेश मन्त्रात् कम्म कुर्यात्, - इत्यादरार्थमतम् ॥ ६ ॥ भूरादयोव्याहृतयोवेदेभ्योनिःसृताः पुग। महत्त्वं व्याहृतित्वञ्च प्राप्ताः खेनैव कर्मगा ॥ ७॥ भूर्भुवःस्वरिति तिस्रोव्याहतयः, वैदेभ्यः -- ऋग्यजःमामलक्षणेभ्यः पूर्ण निर्गताः । ता: खवता: म्वनैव कम्गा वश्यमाणलक्षणेन महत्त्वं व्याहृतित्वञ्च प्राप्ताः । महतोभावोमास्वम्। व्याहतीना भावी व्याहृतित्वम् ॥ ७ ॥ ओंकारजननात्तासां महत्त्वं परिभाष्यते । व्याहता व्यावृतित्वञ्च तेन विद्यतां ययः ॥ ८॥ ॐकारस्य जननात् नामां महत्त्वमाचार्यकचन । साय वैटेभ्यो:

·ग्रघासंग्रहः । [ २.प्र. व्याहता: सत्य: व्याकृतित्वं ययुः। तेनैव वेदत्रयेभ्योव्याहतत्वेन हेतुना विद्यताञ्च ययुः । त्रिवेदेषु भवास्त्र विद्याः। तद्धावस्त्रै विद्यता। अथ वा। विद्या, इति वेदमाचक्ष्महे । तिमृणां विद्यानां भावः विद्यम् । यस्माद्देदत्रयेभ्यो व्याहृताः, तस्माद्देद- बयभावं ययुरित्यर्थः ॥ ८॥ ओंकारचाथशब्दश्च हावतो ब्रह्मणः पुग। आडं भित्त्वा विनिर्यातो तेनैती मङ्गलावुभौ ॥ ६ ॥ ॐकारथ अथशब्दच हावेतो ब्रह्मणोऽण्डं भित्त्वा पूर्व निर्गतौ। 'कण्ठं भित्त्वा'----इति पाठे व्यक्त एवार्थः । तेनैतावुभौ मङ्गल- जनको। आयुर्घतमितिवत् तज्जनके तच्छब्दप्रयोगः। लिङ्ग- व्यत्ययम्छान्दसः । 'तेन माङ्गलिकावुभौ'-- इति पाठे व्यक्त- एवार्थः ॥ ८॥ अर्थताः खव्याहतयोऽयवीयस्यः पराः स्मृताः । ऐरावतः प्रतिक्षेत्र वेदान्तेष्वाश्रिताश्च याः ॥ १० ॥ अथ पूर्वोक्ता एताः स्वखवेदस्य व्याहतयः प्रयवीयस्यः ज्येष्ठाः, पराः उत्कष्टा: कथिताः। याच ऐरावत: प्रतिक्षेत्र इरावत: स्थान--(इराशब्दस्यादिवतिः )--जहगाने,-- इत्येतत्। वेदा. तेषु च पाश्रिताः,-इति ता एव व्यावतयः स्तूयन्ते । एवं वा। यजायजीयसानो योनिभूता शक यज्ञा यज्ञा वो पम्नये गिरा गिरा च चक्षसे इत्यादिका समानायते। तत्र, “न गिरा ·१२ प्र.] ग्रयासप्रहः । . गिरेति ब्रूयात् यहिरा गिरेति ब्रूयादात्मानमेव तदुहाता गिरत् ऐरं कृत्वोहेयम्,”–इति ब्राह्मणेन गिराशब्दं निषिध्य ऐरं कृत्वा गयमित्युपदिष्टम् । तदुपदिष्टमरमिति पदमत्र ऐरशब्देन निर्दि- श्यते। ऐरं विद्यते अस्ये त्यैरवान् । ऐरवानवैरावान् । मत्वर्थी ये परे पूर्व स्वरदीर्घश्छान्दसः । तद्योगात् ग्रन्योऽपि तथोचत । जहगाने उदाहरणम् । “भूः। भुवाः। सुवा: इति । वंदान्तेषु खल्वपि । “भूः प्रपद्ये भुवः प्रपद्ये स्वः प्रपद्ये इत्यू ग्वेदं प्रपद्ये यजुबंदं प्रपद्ये सामवेदं प्रपद्ये"--इति ॥ १० ॥ मध्ये स्थण्डिलमन्ते च वाग्गिा परिसंवृतम् । अविदासिनं ह्रदं विद्यात्तादृशं कर्मगो विदुः ॥११॥ मध्ये स्थण्डिलं स्थलं, अन्ते च वारिणा परि मर्वतोभावेन महतं वेष्टितम् । एवम्भूतं दमविदामिनं जानीयात् । तादृशं इदं कम्मणो विदुर्जानम्त्याचार्याः। कर्मणः,--इति सम्बन्धलक्षणा षष्ठी। तदनेन,-- “पोर्णमास्यां रात्रावविदामिनि दे नाभि- मात्रमवगाहाक्षततगडलानृगन्तवास्ये न जुहुयात् स्वाहत्युदक"--- इति सूत्रोत: प्रविदासी दो व्याख्यातः ॥ ११ ॥ "अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति”--इति सूत्रोक्तमभिरूपं व्याकु- रते,- यंत्र विद्या च वित्तञ्च सत्यं धर्मः शमोदमः । अभिरूपः स विजेयः स्वाश्रम योव्यवस्थितः ॥ १२ ॥ वित्तम् - इति भावप्रधानो निर्देशः । स्यातिर्विचारो वा मदर्थः । - ·ग्रघासंग्रहः । [ २ प्र. छत्त, -प्रति अथ वा। वित्तं धनमिति यथाश्रुत एवार्थः । पाठे, वृत्तम्- "गुरुपूजा घणा शौचं सत्यमिन्द्रियनिग्रहः । प्रवर्तनं हितानाञ्च तत् सव्वं वृत्तमुच्यते" ॥ इत्युक्तलक्षणम् । तत्र मत्यादीनां पुनरुपादानमादरार्धम् । शमो- वहिरिन्द्रियनिग्रहः । दमोऽन्तरिन्द्रियनिग्रहः । प्रसिद्धमन्यत् । य वैतानि विद्यन्ते, यश्च स्वाश्रमे-रधाकम्भकर्तुंरात्मीयायमे,- समानाश्रमे व्यवस्थितः, - एहस्थः, - इति यावत् । सोऽयमभि- रूपो विजेयः ॥ १२ ॥ लौकिके लोकसामान्ये क्रव्यादाग्नी वृथा हुतम् । यासिकं पुण्यमायुष्यं कर्मगा नोपपद्यते ॥ १३ ॥ सामान्य माधारणमित्यनान्तरम् । लोकमामान्ये -प्रमंस्कृते इत्यर्थः । लोकिकस्याग्नेर्विशेषणमिदम् । तदयमर्थः । प्रसंस्कृत लोकिक अग्नी, क्रव्यादाग्नो श्मशानाम्नी च, हुतम् ( भावे निष्ठा) होमः, वृथा भवति। तदेव विवृणोति । आयुथम् - अायुषे हितम्, यातिकम् यज्ञोद्भवं पुण्यं तेन कम्मणा नोत्पद्यते इति । मोऽयमसंस्कृते लौकिकाग्नौ होमे निन्दावादः। एतदभि प्रायेणेव लोकमामान्ये इति लौकिकाम्नर्विशेषगामुपात्तम् । पतएव संस्कृतं लौकिकमग्निमभिप्रेत्य तब होतः फलवादं वस्थति। लौकिकस्थाप्यम्ने: संस्कारात् पर न लौकिकत्वम्, इत्य. , ·एखासंग्रहः ।। ७१ १२ प्र. ] किमत्र ब्रूमः । सङ्गलेषा कल्पना रघुनन्दनस्य । कस्मात् ? प्रमाणाभावात् । लोकसामान्ये इति विगेषणस्थार्थवत्तोपपत्तम । तथात्वस्याभ्युपगमे च लौकिकेऽग्नी होतः फलवचनं न खल्वपि उपपत्यते । खस्वसंस्कृते लौकिके अग्नी होमं मन्यते भवान् । अपि चैवं सति, "अन्वष्टकास्वष्टकावदग्नी हुत्वा"-इति विष्णु मूत्रे अग्निग्रहणात् पियनहोमस्य लौकिकाग्नौ निषेधाच अन्वष्टकायामनग्निमनां नाधिकारः,-इति स्वोतमपि व्याहन्येत । लौकिकस्याप्यम्नेः संस्कारात् परं लौकिकत्वाभाव तव होमस्योपपत्तेः कथम- नग्निमतां तत्रानधिकारं ब्रवीति । तदास्तां तावदार्षवचन- विरोधो यावत् स्ववचोव्याघातमपि नालोचयति भवान्,-- इति यथा चानग्निमतामयस्त्यधिकारोऽन्वष्टकायां तथा ग्राह्यभाष्येऽभिहितमस्माभिः ॥ १३ ॥ वैदिक लौकिके वाऽपि यज्जुहोति प्रयत्नतः । वैदिके ब्रह्मलोकः स्यात् लौकिके पापनाशनम् ॥१४॥ वैदिके लोकिके वा मस्कृत अग्नौ यजुहोति, तस्य फलवचनमुत्त- राईम् ॥ १४ ॥ खवर्णाभिरनिन्द्याभिरहिरक्षतमिश्रितैः । नानं चतुर्भिः कलसैः स्त्रीभिः स्त्रौं यत्र प्रावनम्॥१५॥ यत्र विवाहादौ स्त्रीभिः कर्तीभिः स्त्री कन्यां प्रति प्रावनं क्रियते, तव पनिन्दिताभिः स्ववर्णाभिः समानवाभि: त्रीभिः- ब्रामस्थाः ब्राणीभिः, त्रियायाः पियाभिः, वैखायाः वैग्याभिरित्यर्थः ।

·८. ७२ ग्राह्यासंग्रहः । [२ प्र. : चतुर्भिः कलसैः, अक्षतमिश्रितैः ( लिङ्गव्यत्ययोऽत्र द्रष्टव्यः ) यव- मिश्रिताभिरद्भिः सपनं कर्तव्यम् ॥ १५ ॥ गौड़ी पैष्टौ च माध्वी च विजेया त्रिविधा सुरा । पाणिकर्मणि गौड़ी स्यात् सत्या माध्वाधमा सुरा॥१६॥ पाणि कम्मणि गौड़ी सुरा मत्या स्यात्, माध्वी पुनरधमा। पैष्टी मध्यमेत्यर्थादुक्तं भवति । श्लिष्टमन्यत्। मेयं विवाहे क्षत्रियाणा- माचारप्राप्ता सुरा विशेषिता। केचित्त, विवाहात् पूर्व जाति- कम्मणि “क्लोतकर्यवैर्माषैर्वाऽऽमृतां सुहृत् सुरोत्तमेन सशरीरा विद्न्यभिषिञ्चेत्” इति सूत्रेण सुरोत्तमेन कन्यायाः योऽयमभिः षेक उक्त:, स खल्वयं सुरयैवेति मन्यमानाः तमुरा विवरण- परतया नोकमिमं वर्गायन्ति । तदमङ्गतम् । "सुरामानसमं तेलम्"--इति सुरानानस्य निन्दितत्वात् । अतएव वक्ष्यति, "तस्मात् सुरोत्तमा ह्यापी अभिरेवाभिषेचयेत्” । इति ॥ १६ ॥ “नग्निका तु श्रेष्ठा"- इति सूत्रोका नग्निकां व्याकुरुत,-- . नग्निकान्तु वदेत् कन्यां यावन्नमिती भवेत् । ऋतुमती वनग्निका तां प्रयच्छेत्त्वनम्निकाम् ॥ १७ ॥ यावव ऋतुमती रजस्वला भवेत्, तावत् कन्यां नग्निकां वदेत् । ऋतुमती पुनरनम्निका भवति । तां कन्यामनग्निकामतुमती. मपि दद्यात्। तुरप्यर्थोभिवक्रमेण योजनीयः । तदेवमननिका ।

·प्र.]
रह्यासंग्रहः ।
७३
मपि दद्यात्, ननिका पुन: श्रेष्ठा, न पुनरननिकायाविवाहएव
भवतीत्यभिप्रायः'।
। मनुरपि,
"काममामरणात्तिष्ठ कन्ध मत्यपि ।
न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुण होनाय कहिचित्" ॥
इति स्मरन् ऋतुमत्या अपि विवाहनुजानाति । यानि पुनर-
ननिकाविवाहनिन्दापराणि स्मृतिवचनानि, तेषामनग्नि काया:
पप्राशस्त्ये ननिकायाः प्राशस्त्ये च तात्पर्यम्, गोभिलीयव्यतिरिक्त
विषयत्वं वा वर्णनीयम् ॥ १७ ॥
अप्राप्ता रजसो गौरी प्राप्त रजसि रोहिगी।
अव्यञ्चिता भवेत् कन्या कुचहीना च नम्निका ॥१८॥
भण्यते ।
-तां ददद
रजसः,--इति सम्बन्धलक्षणा षष्ठी। रजः, इति च ऋतु-
रजसा प्राप्ता गौरी भवति ; गौरीदान-
फलं लभते इत्यर्थः । एवमुत्तरवापि वर्णनीयम्। रजमि प्राप्ते
रोहिणी। पनेनापि प्राप्तरजस्काया प्रपि विवाहं दर्शयति ।
व्यत्रितं व्यसनं ( भावे निष्ठा )। व्यसनं चिड़मित्यनान्तरम् ।
समादयौवनस्व । न व्यतितं यस्याः मेयमयनिता-
अनागतयौवनचिहत्येतत् । कुचहीना नग्निवत्यपगं मलिका
मार॥१८॥
व्यञ्जनस्तु समुत्पन्नैः सोमो भुञ्जीत कन्यकाम् ।
पयोधरैस्तु गन्धर्वा रजसाऽग्निः प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥

·७४ रजसा . यथासंग्रहः। [ २ प्र. भुञ्जीत भुङ्क्ते। पयोधरैः समुत्पगन्धा भुञ्जते । समुत्पबेनाग्निर्भोला कथितः ॥ १८ ॥ तस्मादव्यजनोपतामग्जामपयोधराम् । अभुक्ताञ्चैव सोमाद्यैः कन्यकान्तु प्रशस्यते ॥२०॥ अरजामरजस्काम् । तदीदृशों कन्यकामभिप्तत्य, प्रशस्यते (सकर्मी- कादपि भावे तिङ् छान्दसौ ) प्रशंसा क्रियते, प्राचार्यण,--इति वाक्यशेषः। तथा च गोभिल सूत्रम् । “नग्निका तु श्रेष्ठा" इति । निष्टमन्यत् ॥ २० ॥ विवाहे स्त्रीलक्षणविदोऽलाभ नव पिण्डान् कृत्वा स्त्रीलक्षणं परीक्षितव्यमित्याचार्येणोक्तम् । तथा च गोभिलसूत्रम्। “तदलाभे पिण्डान्” । “वेद्याः सौताया हुदाहोष्ठाचतुष्यथादादेवनादादह- नादीरिणात्” । “सर्वेभ्यः मम्भार्य नवमम्”--इति । “पूर्वेषां चतुणां ग्रहन्तीमुपयच्छत्" ...इति “सम्भार्यमपि वेके”- इति च। तत्र, वैदिपिण्डादिग्रहण फलार्थवादमाह, वेदिपिण्डात् क्रियावती सीतायाः फलते कृषिः । अक्षोभ्या च हदे जेया गोष्ट भवति गोमती ॥ २१ ॥ चतुष्पथे प्रकीर्णा स्यात् दातस्थाने कलिप्रिया । श्मशान मियते भर्ता बन्ध्या भवति चोषरे ॥२२॥ नवमे स एवैते कन्यायाः परिगृह्यन्ते । वेदिपिगडात् गृहीतात कियावती भवति । सीतापिण्डात राही- .

·प्र. गुह्यासंग्रहः । ७५ सात् अषिः फलते, क्वषिभूयिष्ठा भवतीत्यर्थः । सौता कष्टक्षेत्रम् । दपिण्डे गृहीते अक्षोभणीया ज्ञातव्या। गोष्ठपिण्डे गृहीत गो. मती भवति । चतुष्पथपिण्डे गृहीते प्रकीर्णा विक्षिप्ता-इतथेतच गमनशीलेत्येतत् । द्यूतस्थानपिण्डे गृहीते कलहप्रिया भवति । कलिः कलहः । श्मशानपिण्डे गृहीते भर्ता म्रियते-विधवा भव- तीत्यर्थः । अषरपिण्डे गृहीते बन्ध्या भवति । नवमपिण्डे रहीते कन्यायाः सर्व एवैते पूर्वोत्ताः फलवादाः परिरह्यन्ते। किं कार- णम् ? नवमस्य सर्वघटितत्वात् । तस्मात् नवमं पिण्डमाददाना- मिच्छयोपयच्छेद्दा, न वापयच्छदित्यभिप्राय: । अतएव गोभिले- नोक्तम् । “सम्भार्यमपि त्वेके" --- इति । शाखान्तरेऽप्येवमेव प्रायः फलवादाः पठ्यन्ते । परन्तु तत्र क्रियावत्त्वादयोऽपत्यगताः श्रूयन्ते। तथा चोक्तम् । "गृहाना वैदिपिण्डच्च प्रमूर्त यांतिकान् सुतान् । सौतापिण्डन्तु एलाना सुतान् मून कृषीबन्नान् । सवैकामममृद्धांथ तृतीयम्य परिग्रहात् । गोष्ठपिण्डग्रहाच्चापि गोमिन: सुग्विनम्तथा । इतश्चेतय गम्तारः पञ्चमेनास्थिताः सताः । षटेन तु ग्रह तिन भवन्ति युतमधिन: ॥ श्मशानपिगड ग्रहणाविधवा जायत ध्रुवम् । बध्या वा विधवा वा स्यादष्टमग्रहणादपि। मित्रमेतद्भवेत् सव्वं यतः पूर्वोदितं फलम् । नवमस्य ग्रहस्तस्मात् शुभी वा बदि वाशुभः” ।

·ग्यासंग्रहः। [२.प्र.1 इति ॥२२॥ पाणिग्रहणमन्वैस्तु नियतं दारलक्षणम् ॥ २३ ॥ पाणिग्रहणमन्त्रा: ग्राह्योक्ताः रानामि ते- इत्यादयः। हतीया चेयं प्रात्यादित्वादभेदे द्रष्टव्या। पाणिग्रहणमन्त्राः निश्चित दारलक्षणमित्यर्थः । तथाच मनुः । "पाणिग्रहणि कामवा नियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्धिः सप्तमे पदे" । इति ॥ २३॥ विवाह यो विधिः प्रोक्तो मन्वा दाम्पत्यवाचकाः । वरस्तु तान् जपेत् सर्वान् ऋत्विग्राजन्यवैश्ययोः॥२४॥ विवाहे योविधिरनिर्दिष्टकर्तृकः, -“प्रोत नक्षत्रे षड़ाज्याहुती. र्जुहोति” ....इत्यादिक प्राचार्येणोक्तः, तान् वरः कुर्यात् । अपर- पाह। 'विवाहे योविधिरग्निस्थापनादिः प्रोक्तः, तं विधिं वरः कुर्यात्' - इति । ये च दाम्पत्यवाचकामन्त्राः, तान् वरोजपत् । एवं वा विवाह योविधिराचार्यणोक्तः, तत्र दाम्पत्यवाचका ये मन्त्राः, तान् सर्वान् वरी जपेत् । क्षत्रियवैश्ययोः पुनस्तान् मन्वान् ऋत्विक जपेत् । तस्मात्, – “अपरेणाग्निमौदकोऽनुसंव्रज्य पाणि- ग्राहं मूर्बदेशेऽवसिञ्चति तथेतरां समनन्वित्येतय "-इति सूत्रे 'मोदकएव मन्त्रं पठति' -- इति सरलावर्णनमसङ्गतम् ॥ २४॥ .

·.
५२ प्र.]
राधासंग्रहः ।
“अथ जन्यानामकोध्रुवाणामपां कलसं पूरयित्वा"--इत्यादि-
सूत्रोक्ता ध्रुवा प्रपो व्याकुरुते,-
महानदीषु या आपः कोप्यान्याश्च देषु च ।
गन्धवर्णरसैयुक्ता ध्रुवास्ता इति निश्चयः ॥ २५ ॥
महानदीषु गङ्गाद्यासु या प्राप:, याश्च कूपोद्भवाभ्योऽन्यास्तड़ा-
गादिसम्भवा पापः, देषु अगाधजलेषु या प्रापः, ता इमाः
शोभनगन्धवर्णरमैर्युक्ताः सा प्रप्याप: ध्रुवाः,-इत्ययमाचार्यस्य
निश्चयः । प्रन्ये तु वर्णयन्ति,- 'कूप या पाप:, प्रन्याय तड़ागा-
दिषु या प्राप:',-इति। तेषाम् -- 'कोप्यान्याः' इति विसर्ग-
लोप सन्धिरार्षः द्रष्टव्यः ॥ २५ ॥
“अथ जन्यानामकोध्रुवाणामपां कलमं पूरयित्वा महोदकुम्भः
प्रावृतो वाग्यतोऽग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणत उदमुखोऽवतिष्ठत"
-इति सूत्रोक्तमुदकुम्भधारिणोऽवस्थानं विशिष्टि,
गन्धमाल्यैग्लङ्कृत्य सकुम्भो वाग्यतः शुचिः ।
धारयेत् त्रिषु वर्गषु प्रावृतांसो हिजोत्तमः ॥ २६ ॥
गन्धमाल्ये रुदकुम्भमला,त्य सकुम्भी नियमितवचन: शुचि:, प्राड-
सांस:--प्राहतो मी यस्य मोऽयं प्रावृतांमी वस्त्राच्छादितस्कम-
इयः-इत्येतत् । हिजोत्तमः-- उत्तमी हिजः, विषु वर्णषु धारयेत्
-भुवा पपः, इत्यर्थः ॥ २६ ॥
यदा निष्कामयेत् कन्यां वरः पाणिं जिक्षयन् ।
पम्निं प्रदक्षिसं कृत्वा कटस्तीर्ण पदं व्रजेत् ॥ २७॥

·ग्रह्यासंग्रहः । [२ प्र .. -- अथवा। यदा पाणिं ग्रहीयन् वरः कन्यां यहाविष्कामयेत्, तदा सा कन्या अग्निं प्रदक्षिण कवा कटस्तीर्ण कटविशिष्टं स्तरणयुक्तं पदं स्थानं व्रजेत् । एतदनेनो भवति । गच्छन्ती कन्या अग्निं प्रदक्षिणं छत्वा कटमास्तृतकुशपर्यन्तं नयेत्, -इति तथाच गोभिल- सूत्रम् । “वहिषोऽन्तं कटाम्तं प्रापयेत्”--इति । पदं कटस्तीर्ण कवा--कटे पदं संस्थाप्य व्रजदित्यर्थः ॥ २० ॥ पदा प्रपद्य पन्थानं पतियानं संजपेद्दधुः । वरो वाऽत्र जपन्मन्त्रमाकटान्तादिति स्थितिः ॥२८॥ पदा चरणन प्रपद्य प्राप्य, कटमित्यर्थात् । बधूधरणेन कटप्राप्तेर- नन्तरं पदा कटं प्रवर्तयन्तीत्येतत् । पन्यानं पतियानं - पथिलिङ्गं प्रमे पतियानः, -इति मन्वं संजपेत् । अजपन्त्यां बध्वां वरी वा पत्र मन्त्र जपेत् । पाकटान्तात्-कटस्य वहिरन्तप्राप्तिपर्यन्तम् -“वहिषोऽन्तं कटान्तं प्रापयेत्”-इतिसूत्रोक्त कर्मपर्यन्तं जपे. दित्येषा स्थितिः शास्त्रमर्यादा ॥ २८ ॥ लाजानाज्यं सुवं कुम्भं प्राजनाश्मानमेवच। प्रदक्षिणानि कुर्वीत दम्पती तु विना ग्रही ॥ २६ ॥ "इते पतिय थेत परिव्रज्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति"-इति- सूत्रोक्तानिप्रदक्षिणकाले दम्पती लाजादीनामपि प्रदक्षिण कुर्वीत-कुर्याताम् । कचित्तथैव पाठः । ग्रही विना । 'अन्यतो ऽपिच'-इति प्रहरिः । ग्रही इति हितोयादिवचनान्तं पदम् । उदकमाई प्राजग्राहम विनत्यर्थः । तुशब्दः पुनरर्थः। रघुनन्दनेन ।

·[२ प्र.] ग्रह्यासंग्रहः। ७८ . तु चतुर्थचरणमाकुलीनत्य पठितम् -'दम्पती न विनाऽम्नि कम्" -इति । तदनाकरम् ॥ २८ ॥ तदेतत् सुव्यक्तमाह,-- प्राजग्राहमुदग्राहं ब्रह्मागमृत्विजं तथा । एतानि वाह्यतः कृत्वा शेषाणान्तु प्रदक्षिणम् ॥ ३० ॥ प्राजनग्राहमुदकग्राहं ब्रह्माण मृविजञ्च, एतानि -(सामान्य- विवक्षया व्यत्ययादा नपंसकनिर्देश: ) एतान् वाद्यतः कृत्वा, शेषाणां लाजादीनां प्रदक्षिणं कुर्याताम् ॥ ३० ॥ प्राजग्राहादीनां वाद्यतः करणे हेतुमार,-- दक्षिण दिशमास्थाय यमो मृत्युश्च तिष्ठतः । तयोस्तु रक्षणार्थाय तस्माद् ब्रह्मा वहिर्भवेत् ॥ ३१ ॥ यस्मात् दक्षिणां दिशमाश्रित्य यमोमृत्यश्च तिष्ठतः, तस्मात् तयो. वरबध्वोः रक्षणार्थाय ब्रह्मा वहिर्भवेत् । तुगदपशब्दार्थः समुच्चये भिवक्रमेण योजनीयः । ब्रह्मा च वहिर्भवेत्, इति । स ख स्वयं प्राजग्राहादीन् समुचिनोति ॥ ३१ ॥ प्रथदानों लाजहोममधिकत्याह- सोमः प्रकृतिरंग्वा हि लाजानाश्रित्य तिष्ठति । विभडमाज्य सोमेन नाभिधारणमर्हति ॥ ३२ ॥ सोमः चन्द्रः, प्रततिरेखा मोमदैवत्या लाजानाचित्य तिष्ठति, पाज्यञ्च सोमेन विमहम्, तस्मात् न अभिधारणमई तिलाञः ॥३२॥ ॥

·ग्रयासंग्रहः। [ २ प्र. कथन्तर्हि गोभिलेन, – “तं सोपस्तीर्णाभिधारितम्”-- इत्यादि- सूत्रेण लाजानामुपस्तरणमभिधारणञ्चोकम ? तबाह, शमीपलाशमिश्राणां लाजानामभिधारणम् । पूर्वाणां घृतमिश्राणामाचार्यैः कल्पितं तथा ॥३३॥ शमीपलाशमित्राणाम्-शमीपत्रमित्राणाम्, तमित्राणां वा। "खादिरे बनाति पालागे बध्नाति रोहितके बनाति"-इतिवत् विकल्पोऽत्र द्रष्टव्यः । तदेवभूतानां पूर्वाणाम्--पूर्वमासादितानां लाजानामभिधारणं करणीयम् । प्रतएव 'प्राचार्यः' गोभिलैः, 'तथा' शमीपलाशमित्राणामेव लाजानामासादनं तेषामेव चाभि- घारणं कल्पितम् । तथाच गोभिलसूत्रम् । “शमोपलाशमित्रांच लाजांबतुरनलिमावान् मूर्पणोपसादयन्ति पश्चादग्ने:"--इति । "सकत् संग्रहीतं लाजानामजलिं भ्राता बध्वजलावावपति"- इति । "तं सोपस्तीर्णाभिघारितमग्नौ जुहोति”- इति च । तस्मात्, केवलानां लाजानां नास्त्यभिधारणाहता, किन्तु शमी- पलाशमित्राणां कृतमित्राणां वा पूर्वमासादितानामित्यभिप्रायः । पपर पाह। शमोपलाशमित्राणां वृतमित्राणाच लाजानामा सादनम्, एतमित्राणामासादनादेव पाचार्यरभिधारणं कल्पितम्, न पुन: परमार्थतोऽभिपारणमनास्ति,-इति ॥ ३३ ॥ तथा लाजाञ्जलिबध्वा हयतेऽङ्गुलिपर्वभिः । एवं लाजहविःशेषं होतव्यं सूर्पजिह्वया ॥ ३४ ॥ तथा-गोभिलोकप्रकारेण, अलिपर्षभिर्लाजामलिया इयते। .

·'गृह्यामंग्रहः । २ प्र.] एवं लाजहविःशेष सूर्पजिह्वया होतव्यम् । गोभिलोक्तप्रकारच गृह्यसूत्रादुपलब्धव्यः ॥ ३४ ॥ अवसिक्तन्तु विधिना पाणिग्राहन्तु प्राजनी। रक्षणार्थमनुगच्छेत् सप्ताहं त्राहमेव वा ॥ ३५ ॥ विधिना-“अपरेणाग्निमौदकोऽनुमंव्रज्य पाणिग्राहं मूईदेश ऽव- सिञ्जति तथेतराम्”– इत्यादि सूत्रोक्त प्रकारेगा, उदकग्राहिणा अवसिक्तं पाणिग्राहं वरम्, तुशब्दात् बधूञ्च, सप्ताहं अहमेव वा प्राजनी अनुगच्छेत् । अथवा। तुशश्टो यथाश्रुतार्थएव बधृव्यव. च्छेदार्थो वर्णनीयः । एकग्य प्राजनिनो योरनुगमनामम्भवात् । पाणिग्राहस्य प्रयोजनवशाहहिर्गमनस्य मम्भवेन तदनगमनवर्णन स्यवोचित्य प्राप्तेश्च । वाहमेव च,-इति पाठेऽप्ययमवार्थो किमर्थमनुगच्छेत् ? रक्षणार्थम् । तदनन, "प्राजननान्यः” इति मूत्रोपदिष्टस्य प्राजनिनो विनियोगी घर्णनीयः । . दशितः ॥ ३५ ॥ ब्राह्मास्यापल्य* देवस्य प्राजापत्यस्य याजिकैः । पूवं होमविधिः प्रोक्तः पश्चात् परि गायः स्मृतः ॥३६॥ ब्राह्मयादयः शब्दा: विवाहविशेषाणां वाचकाः। तथाच मनुः । "चतुर्णामपि वर्णानां प्रेत्य चेह हिताहितान् । अष्टाविमान् ममामेन स्त्रीविवाहान् निबोधत ॥ - माझयाई स्य-- रत्ययमा पाटः संसहकारभृतः। प्रारम्पलकेत,- 'वाधार्षस्य इति पाठो रम्यते । ११

·८२
रह्यासंग्रहः
[२ प्र..
॥
ब्रामोदैवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथाऽऽसुरः ।
गान्धर्वो राक्षसश्चैव पैशाचश्चाष्टमोऽधमः"
इति। लक्षणममीषामन्यत्रानुसन्धेयम् । ब्राह्मादेवार्षप्राजापत्य-
विवाहेषु, प्रथमं लाजहोमविधिरुक्तः, पथात् परिणयः-अग्ने:
परितोनयनमुक्तं याजिकः। तथाच गोभिलसूत्रम्। “हुते पति-
यथेतं परिव्रज्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति"..--इत्यादि। ब्राह्मणा-
र्षस्य,-इति पाठेऽपि ब्रह्मणोऽयं ब्राह्मण:--ब्राह्माः इत्येतत् ।
तस्याषस्य चेति पूर्वोक्त एवार्थः ॥ ३६ ॥
गान्धर्वामुरपैशाचा विवाहा राक्षसाश्च ये।
तेषां परिगायः पूर्वं पश्चाडोमो विधीयते ॥ ३७ ॥
गान्धर्वादिषु विवाहेषु पूर्वमग्ने: परिणयनं पचालाजहोमोविधीयते
अस्माभिः स खल्षयमाचा-नुपदिष्टोविशेषः प्राचार्यपुत्रेणोप-
दिष्टः ।
प्राचार्यस्तु प्रशस्तान् विवाहानभिप्रेत्य होमानन्तरं
परिणयनं
सूचयाञ्चकार,
इति श्लिष्यते । तथाच सारणम् ।
"चतुरो ब्राह्मणस्याद्यात् प्रशस्तान् कवयोविदुः” ।
इति। कथित् पुनर्वाह्मयादिशब्दानां विवाहनामत्वमविहानि-
वन्यथेमं ग्रन्यं वर्णयाञ्चकार,-'ब्राह्मास्यार्षस्य' - इत्यादिम् ।
'ब्राह्मणस्य ऋषर्देवस्य प्रजापतर्विवाहे पूर्व लाजहोमः, पश्चादग्ने:
परितोनयनम्। गन्धवासुरपिशाचानां विवाहे, राक्षमानां
रावणादीनाच विवाहे, पूर्व परिणयः पश्चालाजहोमः' इति ।
सदश्रयम् ॥ ३७॥

·[ २ प्र.] यासंग्रहः । कायाः अथेदानीम्- 'तौनां सकेशनखामभ्यज्य शासयित्वाऽऽप्लावयन्ति" -इतिसूत्रोक्तं हासनं व्याकुरुते, उद्वर्तनं नवच्छेदोरोमच्छेदनमेवच । संसनं मेखलायाश्च हासनानि विदुर्बुधाः ॥ ३८॥ उदर्तनं कल्कैन शरीरादाज्यादीनामंपनयनम् । मेवनाया: स्रंसनम् अधःपातनम् । प्रसिद्धमन्यत् । एतानि हासनानि जानन्ति पण्डिता: ॥ ३८ ॥ चूडाकर्मणि सौमन्ते यश्च पाकः सदा गृहे । विवाह चैव लाजानां नोको निर्व पगो विधिः ॥३६॥ चूड़ाकम्मणि, “प्रानडुहोगोमयः कमर: स्थानीपाकोत्थापक इत्युत्तरत:" -इतिभूतीतोयः स्थानीपाकः, यथ मीमत करणे, "कसरः स्थालोपाकउत्तरकृतस्तमर्वक्षयेत्” इति मूकोन: स्थानी- पाकः, यश्च मवदा भोजनाद्यथं रहे पाकः, यय विवाह लाजाना पाकः, तवतेषु निवपग्पोविधि: - ( निर्बपण:- इति प्रण सत्वपि हरभावश्छान्दमः । ) --निवपणमंबन्धी विधिः, निर्वप गरूपीवा विधिः, - 'अमुष्म त्वा जुष्टं नि-पामि' इत्यवंरूपः, पाचाय्य . तिः ॥ ३८ ॥ दक्षिणाकपः शिष्टा पावयाम्बिकाई नः । पाङ्गिरसः पञ्चचूड़ा मुण्डा भृगोः शिग्विनोऽन्ये ॥४. 'शिष्टाः कोहिन्यादयः' - इति दीक्षितभाष्यम् । दक्षिणग्यो कपदोयेषां तइमे दक्षिणाकपर्दाः भवन्ति । कपर्दोजटा शिवत्य.

·८४ गृह्यामंग्रहः । [ २ प्र. ! नर्थान्तरम् । मस्तक-दक्षिणभागे शिखिनोभवन्त्यमी, इत्यर्थः । अपर पुनरेतदविहांसोभामन्ते,–'शिष्टाः कौण्डिन्यादयोविवाहे वीन कपॉन् प्रयच्छन्ति दक्षिणाः' इति। आत्रेयास्त्रिकपर्दिनो- भवन्ति । आङ्गिरमः पञ्चचूड़ा:-पञ्च शिखाभवन्ति । भृगोवंश- जाता:--मार्गवाः, मुण्डितशिरमोभवन्ति । उक्तेभ्योऽन्ये, शिखिनः अनियतशिवाः भवन्तीत्यर्थः । एतदपि,--- “वाशिष्ठा: पञ्चचूड़ाः स्युस्त्रिचूड़ाः कोण्डपायिनः” । इत्यादिविशेषविधिव्यतिरिक्त विषयं द्रष्टव्यम् । कौथुमराणायना- दीनामपि मशिवमेव वपनं गृह्यसूत्रभाष्ये समर्थितमस्माभिः । तदनन,-.-"उदगग्नेकस्मृप्य कुशलीकारयन्ति यथागोत्र कुलक ल्यम्" ---इति मूत्रोलोगोत्र कुलकल्पोव्याख्यातः ॥ ४० ॥ सर्वयज्ञेषु विप्राणामद्भिः पूर्व प्रवर्तते । तम्मात् मुगेतमाह्यापो अहिरवाभिषेचयेत् ॥ ४१ ॥ सर्वकम्मसु विप्राणां प्रथममद्भिः क्रिया प्रवर्तते । तस्मात् कार- गात् --प्रापएव सुरोत्तमाः । अतः, अभिरेव कन्यामभिपचयेत् । तदनेन सुहृत् सुरोत्तमेन सशरीरां त्रिमूई न्यभिषिञ्चेत्”– इति मूत्रस्थं सुरोत्तमपदं व्याख्यातम् । अद्भिरित्यकारलोपाभाव- छान्दसः । कस्मात् पुनः कारणादाप: सुरोत्तमाः उच्चन्ते ? उच्यते । नेद्यण्टाकाण्डे तावत् ‘सुरा'-इत्युदकनामसु पठितम्। तच्च तत्र पञ्चविंशतितमं नाम। तस्मादुत्तममुदकमेव सुरोत्तमशब्दस्यार्थः ॥ ४१ ॥ .

·गुद्यासंग्रहः । ८५ [ २ प्र.] ब्रह्मचारी व्रतादेश व्रतनाम प्रवाचयेत् । चरिष्ये यावदन्ताय सावित्रे चान्तकीर्तनम् ॥ ४२ ॥ "अग्ने व्रतपते इति हुत्वा"-" इति सूत्रोक्त व्रतादेश। अथवा । व्रतस्यादेशोयत्र तस्मिन्, व्रतादेश,-- 'अग्ने व्रतपत व्रतं चरिष्यामि' इत्यादिमन्वपञ्चके, इत्येतत् । ब्रह्मचारी ब्रतस्य नाम प्रवाच- येत्-प्रकथयेत् । यावदन्ताय व्रताचरणं तस्यान्तस्यापि कोर्सनं कुयात् । व्रतादेशशदात्,-- “ममिधमाधेहि" - इत्यादि सूत्रोक्तं वतानामादेशं मा प्रशाझीदिति 'सावित्र च'-- इत्याह। सावित्रे व्रते--सहप्रवचनीयापरनामधेये, उपनय नव्रत - इत्येतत् । तस्य माविवाध्ययनार्थत्वात् मावित्रत्वम् । च शब्दादमुप्रवचनीये च गोदानादौ। तत्रोदाहरणम् । अग्ने व्रतपत व्रतं चरिष्यामि, इत्येवमादयः पञ्च मन्त्राः पठ्यमानमन्त्र कागडे समानायन्त। सत्र च, अग्ने व्रतपत व्रतं मावि प्रष्टवषं अष्टमामं अष्टदिनं वा चरिष्यामि, -- इति ब्रयात् । एवमपरपि मन्त्रषु जहनीयम् । एवं गोदानादिवतेष्वप्यहनीयम् ॥ ४२ ॥ समामासाअहोरात्रास्तुल्याब्राह्मणचोदिताः । सावित्रमष्टभिर्वषैः कायं मामैर्दिनैश्च वा ॥ ४३ ॥ . समा:-- मंवत्सरा:, अहोगवाथ, ब्राह्मगीन तुल्या: कथिताः । अतः मावित्रं व्रतमष्टभिर्वरष्टभिर्मामैगष्टभिर्दिनैपिवा करणीयम् । अयमर्थः । प्राचार्यण,-- "गर्भाष्टमेष ब्राह्मणमप- नयेत्' इति गर्भाष्टमे उपनयनं मूत्रयित्वा, “अथात: षोड़श मामा:.

·ग्टह्यासंग्रहः । [ २ प्र.] काल:, वर्षे गोदानम्” इति षोडशवर्षे गोदानस्य सूत्रणात् अष्टी वर्षाः सावित्र व्रतस्य कालाः लभ्यन्ते । ब्राह्मणेन तु समामासाहो- रात्राणां तुल्यत्ववचनात् अष्टौ मासा: अष्टौ दिनान्यपि तस्य इति निर्णीयते । तस्मात्.-"पाषोड़शाद् ब्राह्मण- स्थानतीतः कालोभवति"-इत्येतस्मिनपि कल्पे, अन्ततोऽष्टौ दिनान्यपि सावित्रव्रतमाचरणीयम्,- इति सिद्धम्। तथा च ब्राह्मणम् । “योवै मासः स संवत्सरः” इति। “आदित्योवा सर्वऋतवः, स यदैवोदेत्यथ वसन्तो, यदा सङ्गवोऽथ ग्रोमो, यदा मध्यन्दिनोऽथ वर्षा, यदाऽपराहोऽथ शरत्, यदाऽस्त- मेत्यथ हेमन्त शिशिरौ” --इति च । पत्र खलु “सवान् ऋतून पहनि सम्पादयति, सर्वे च ऋतवः संवत्सरः, तस्मात् अहः संवत्सरशब्देनोच्यते" - इति पूर्वमीमांसाभाष्थे शवरस्वामिनः । केचित् पुनर्गतदविहांमः, “हादश वै रात्रयः संवत्सरस्य प्रतिमा" इति ब्राह्मणवाक्यमिहोदाहरन्ति । तदसङ्गतम् । कस्मात् ? तत्र संवत्सरशब्दस्य साक्षात् प्रतिमाशब्देन संयोगात्। एतच्च षष्ठाध्याये प्रपञ्चितं, तत्रैव द्रष्टव्यम् । पलमिह ग्रन्यगौरवेण ॥ ४३ ॥ सावित्रं यावदन्ताय धायं सर्वाश्रमस्थितैः चूड़ाकरणधर्मेणं गोदाने चास्य वापनम् ॥ ४४ ॥ सबैराश्रम स्थितः---प्रस्तावात् ब्रह्मचर्याश्रम स्थितैः सचरित्यर्थः । यावदन्ताय सावित्रं व्रतं धार्य्यम्-इत्यादरार्थमुक्तम् । तेन, गोदानादिवतान्तराणां यथावदनुष्ठानासम्भवेऽपि, माविनव्रत- ·राधासंग्रहः । । २ प्र. ] सर्वेषां ; मम मवश्यमनुष्ठेयमिति सिध्यति। अपरपाह। 'सायमस्थितैः ब्रह्मचारि-गृहस्थ-वानप्रस्थ-यतीनामात्रमस्थित विप्रैः, सावित्रम् –सवितुरिदं मन्त्र ; सावित्रा अभिमन्त्रितं यज्ञोपवीतं धार्यम्, यावदन्ताय मरणपर्यन्तम्'-इति। अनयोयुक्तायुक्तत्वे सूरिभिरुनेये। तु, 'पूर्वाश्रमस्थिते.' --- इत्येव पाठः प्रतिभाति । गोदाने गोदानाङ्गकेशान्तकरण चूड़ाकरणोत प्रकारेण अस्य ब्रह्मचारिणोवापनं करणीयम् । तथा च गोदानी- पक्रमे गोभिन्लमूत्रम् । “चड़ाकरणन केशान्तकरणं व्याख्यातम्" इति ॥ ४४ ॥ विप्राणामग्निराचार्य इन्द्रस्वाता व्रत व्रत । तस्मात् सर्वव्रतान्तेषु चन्द्रोविधीयते ॥ ४५ ॥ यस्मात् अग्निविप्राणामाचार्यः, इन्द्रय,मर्वेषु वर्तषु पालनकर्ता, तस्मात् कारणात् मळवतान्तेष्वेन्द्रयरुः क्रियते । प्रवचनीयव्रतासेषु विधिद्रष्टव्यः । महप्रवचनीयापरनामधेयस्योप- नयनव्रतस्यान्ते तु मावित्रएव चर्भवति। तथा च गाभिन - सूत्रम् । “ऐन्द्रः स्थालीपाकस्तस्य जुहुयादृरं, साम यजामह- इत्ये तयचा सदसस्पतिमद्भुतमितिचोभाभ्यां वा” “अनुप्रवचनीये वेवं सर्वत्र"- इति ।। "तस्यान्ते सावित्रसमः" इति च ॥४५॥ अजिनं सर्वदैवत्यमैन्द्रोदण्डइति स्मृतः । सावित्री मेखलामाहुस्तम्मात् सर्वाणि धार्यत् ॥ ४६ ॥ यस्मात्, -- “ऐणयगैरववास्तान्यजिनानि"-- इति सनोजमजिन सखवयमनु- ·८८ ग्टह्यासंग्रहः [ २ प्र. तथा च- सर्वदेवत्यं, “पार्णवैल्वावस्थादण्डाः".-इति सूत्रोक्तोदण्ड इन्द्र- देवत्य इत्याचार्यः स्मृतः ; “मुझकाशताम्बल्योरशना:"--इति सूत्रोतां मेखलां सावित्रीम्-सविटदेवताकामाहुराचार्याः, तस्मात् कारणात् मळण्येतानि धारयेत्--ब्रह्मचारी। "मेखलाधारण भैक्षचय-दण्डधारण समिदा- धानोदकोपस्पर्शन-प्रातरभिवादाइत्येते नित्यधम्मा:"--इति । मनुरपि,- “यद यस्य विहितं च यत् सूत्रं या च मेखला । योदण्डोयञ्च वसनं तत्तदस्य व्रतेष्वपि" ॥ गोभिल सूत्रम् । इति स्मरति ॥ ४६ ॥ मेखलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलुम् । अप्मु प्रास्य हिनष्टानि गृहीत्वाऽन्यानि मन्त्रतः ॥ ४७ ॥ विनष्टानि मेखलादीनि अप्स उद के प्रास्यत् प्रक्षिपेत् । किं कत्वा ? प्रन्यानि मेखलादीनि मन्त्रेण यहोवा। सत्र, मेखला- दण्डमन्त्री ग्राह्य मूत्रोतो। 'अजिनमन्वय स्वशाखायामभावात्, "मित्रस्य चक्षुर्वणं बलीयः" इति तैत्तिरीयशाखापरिपठितो- उपवीतमन्त्रोऽपि -( “यज्ञोपवीतममि” इति ) शाखाम्तरादुपादेयः' - इति भट्टनारायणोपाध्यायाः । उपवीते विशेषं वक्ष्यति । कमगड लुमन्योऽप्यनुसन्धेयः । ४७ ॥ दृष्टव्यः । प्रथेदानीम् --"यज्ञोपवीतं कुरुते मूत्र वस्त्रं वा"--- इत्यादिसूत्रोक्तं यज्ञोपवीतं व्याकरोति, - ·गद्यामंग्रहः । • २ प्र. ] ८९ यज्ञोपवीतं कुर्वीत सूबेगा नवतान्तवम् । देवतास्तत्र वक्ष्यामि आनुपूर्वाण याः स्मृताः ॥ ४८ ॥ सूत्रेण यज्ञोपवीतं कुर्वीत। कीदृशम् ? नवतान्तवम् । नव- तन्तुघटितमित्यर्थः। तत्र - तेषु तन्तुषु, भानुपूर्येण -- क्रमंगा, या देवता प्राचार्यः स्मृताः, ता अहं वक्ष्यामि ॥ ४८ ॥ ओंकारः प्रथमस्तन्तुहितीयश्चाग्निदेवतः । तृतीयोनागदेवत्यश्चतुर्थः सोमदैवतः ॥ ४६ ॥ पञ्चमः पिदैवत्यः षष्ठश्चैव प्रजापतिः । सप्तमो वासुदैवत्यो अष्टमी यमदैवतः ॥ ५० ॥ नवमः सर्वदैवत्यइत्येते नव तसवः । हिगुणं विगुणं वाऽपि एकग्रन्थिकृतं विदुः ॥ ५१ ॥ ॐकारादयस्तन्तुदेवताः । वासुदैवत्यः -- इत्यभयपदधिः । तदे तबवतन्तुकं यज्ञोपवीतं हिगुणं हिमरम ; अपि वा, विगुणं विसरं एकेन ग्रन्थिना कृतं विदुः जानन्याचार्याः। 'वाऽपि' इति व्यत्यामेन प्रयुक्त, -अपि वा इत्यर्थः । हिगुणम - इति विगुणत्वासम्भवे हिगुणत्वं बोहव्यम्,---इति नागयणोपाध्यायाः । कात्यायनेनापि वैगुण्य मेवोक्तम् । तथाच कम्प्रदीप,- " विहितं कायं तन्त्रयमधाहतम् । वितोपवीतं स्यात्तस्यैकाग्रन्थिरिष्यत" । पति । 'प्रयमपि परतस्वैगुख्यमभ्यसिथति । “काममुपवीतं षट्- १२

·६.
एखासंग्रहः ।
[ २ प्र..
तन्तु विहामणस्य”-इति पैठिनसिवचनं गोभिलीयव्यतिरिक्त.
विषयम् । कथं जायते ? शाखान्तरसूत्रकारत्वात्तस्य । नवतन्त्व-
सम्भवे षटतन्तुविधायकम् इति परिशिष्ट प्रकाशः ॥४८॥५०॥५१॥
पत्र पृच्छति,-
केनैवोत्पादितं सूवम् ? केन वा त्रिगुणीकृतम् ? ।
केन वाऽस्य कृतोग्रन्थिः ? केन मन्त्रेण मन्वितम् ? ॥५२
ऋज्वर्थ : श्लोकः ॥ ५२ ॥
?
उत्तरमाह,-
ब्रह्मणोत्पादितं सूत्रं विष्णुना त्रिगुणीकृतम् ।
स्ट्रेण तु कृतोग्रन्थिः सावित्रा चाभिमन्वितम् ॥ ५३॥
ब्रह्मणा सूत्रमुत्पादितम्, विष्णुना तत् विगुणीकृतम्, रुद्रेण तत्र
ग्रन्थिः कृतः, सावित्रा तदभिमन्त्रितम् । सावित्री गायत्री।
तुशब्दः स्वस्वमन्त्रसंबन्धद्योतनार्थः, सर्वत्र संबन्धनीयः, इति
दीक्षितरामकृष्णस्य स्वरस: । 'इदानीम्- "ब्रह्म यज्ञानम्'"-
इति मन्त्रेण मूत्रोत्पादनम्, “इदं विष्णु:'' इति मन्त्रण
विगुणोकरणम्, “पावोराजानम्” इति मन्त्रण तत्र ग्रन्यिकर-
रणम्, “तत्सवितुः"--इति मन्त्रेणाभिमन्त्रणम्, ततोधार्यम्,'- इति
दीक्षितभाष्यम् ॥ ५३ ॥
यज्ञोपवीतस्य परिमाणमाह,-
स्तनादूईमधोनाभेर्न कर्त्तव्यं कथञ्चन ।
स्तनादूई श्रियं हन्ति नाभ्यधस्तात्तपःक्षयः ॥५४॥

·• [ २ प्र. ] रह्यासंग्रहः । ८१ । ननु, स्तनादूई नाभेरधश्च यज्ञोपवीतं कथञ्चन न करणीयम् । स्तनादूई यज्ञोपवीतं कुर्वन् श्रियं हन्ति । नाभेरधस्तात् कुर्व्यतस्तपःक्षयो. भवति । अत्र किञ्चिहताव्यमस्ति । तत्र तावत्, "पृष्ठवंशे च नाभ्याञ्च धृतं यहिन्दते कटिम् । तहार्यमुपवीतं स्यावासोलम्ब न चीछितम्" ॥ इति कम्पप्रदीप नाभ्यां धृतस्योपवीतस्य कटिपर्यन्सं लम्बनमुप- दिष्टम् । तदनेन विरुध्यते । कथं कृत्वा ? नाभेरधम्तात् करण स्थान निषेधात् । उच्यते। उपवीतस्य धारणं न नाभेरधस्तादित्येतदन प्रतिपिपादयिषितम् । लम्बता पुन: कटिपर्यन्तमेवोपदिष्टा ग्रन्थान्तरे, न निवार्यते। अतोन विरोधः । तथापि विरोधः। कुतः ? यतो “न चोचितम्”- इत्यनेन नामक मेव धारणं कात्यायनस्याननुमतमवगच्छामः । प्राचार्यपुत्रस्त “स्तनादूई न कर्तव्यम्” - इति वदन् नामक ईमपि स्तनादध स्तात् करणमनुजानाति । नैष दोषः । कस्मात् । यम्मात् स्तना दूई न कर्त्तव्यमिति वचनं स्तनादूई करणं शक्नोति निषेतम् न नामरूई करणमनुमन्तुम् । मामाभावात । प्रावि खल्वयमर्थीऽवगम्यते । स चायमवगम्यमानोऽप्यों वचना- तरविरोधात्र गनोत्यात्मानं लब्धम् । यहि नाभेरूई न क्रियत, न क्रियतएवैतत् स्तनादूई मिति नास्ति विरोधः। किमथं तर्हि स्तनादूकमित्यभिधानम् ? ननु स्तनाहधोऽपि नाभञ्चित् न कर्तव्यम्, इत्युक्तम् । दोषातिशयार्थम्,--इति यहाण । प्रथवा। उभयोरप्यस्मच्छाखायामुपदेशात् मनवासम्भवा. । तवास्य ·८२ ग्राह्यासंग्रहः । [ २ प्र.. । । भ्यामनयोर्व्यवस्था भविष्यति । कथं नाम ? सम्भवे कम्प्रदीपोत्नम् परिमाणम्, असम्भवे पुनरत्रोक्तम्,--इति न विरोधः । तदव कल्पे नाभरधःकरणं निषिध्यते, न कम्मंप्रदीपोतकल्पे,- इति तव कटिपर्यन्तं लम्बनम विरुद्धम् । निन्दाऽप्यत्रोता न कम्मप्रदीपोत परिमाणं निन्दति । विवक्षितार्थ-स्तुतिपरत्वात्तस्याः । “न निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रवर्तते, अपितु इतरत् स्तोतुम्”-- इति हि तन्त्रस्थितिः। तदिदं वचनमाचार्यपुत्रस्येत्येतदविदुषोनारायणो- पाध्यायस्य, --'कम्मप्रदीपोतम् परिमाणं गोभिलीयानाम् । अन्येषान्तु, - “स्तनादूईमधोनाभेर्न कर्त्तव्यं कथञ्चन” । इति देवलोक्तं परिमाणम्'-- इत्यभिधानं नादरणीयम् ॥ ५४ ॥ "सूण नवतान्तवम्"--इत्येतत्तावदुक्तम्, मूत्रमिदानी व्याकु- रुते,- गोभिर्बालपविवेगा धार्यमाणेन नित्यशः । न स्पृशन्तीह पापानि श्रियं गावेषु तिष्ठति ॥५५॥ गोभिः,--इति व्यत्ययात् षष्ठयर्थ वतीया। एवमुत्तरत्रापि बोह- व्यम् । गवां ये बालाः-केशाः, तविमितेन पवित्रेण यज्ञोपवीते. नेत्यर्थः । कुत: ? “यज्ञोपवीतं परमं पवित्रम्' इति दर्शनात् । पभिधानकाण्ड पाठाच्च । तथा देवलोऽपि,-- "कार्यास-क्षीम-गोबाल-शर-वल्क-हणोद्भवम् । सदा सम्भवतोधार्य मुपवीतं हिजातिभिः" ॥

·एघासंग्रहः ।। ८३ - [ २ प्र.] । ? इति गोबालनिम्मितयज्ञोपवीतस्य धारणं सारति। तदनन गोबालनिम्मितपवित्रेण नित्यशोधार्यमाणेन इह शरीरे, लोके वा, पापानि न स्पृशन्ति । पवित्रपापयोर्विरोधात्। तथा, गात्रेषु श्रीलक्ष्मीस्तिष्ठति । श्रियम्,--इति व्यत्ययात् प्रथमार्थ हितीया । अन्तर्भूतणिजथतया तथाविधोपवीतस्य नित्यशोधारणकर्ता गात्रेषु श्रियं स्थापयतीति वा व्याख्येयम् ॥ ५५ ॥ गोभिर्बालपवित्रेण यस्तु सन्ध्यामुपासते। गोधर्मेष्वेव वर्तन्ते न स पापन लिप्यते ॥ ५६ ॥ उपासते - उपास्ते । वर्तन्ते वर्तते । गोधमः पवित्रत्वम् । कथं जायते "गाव: पवित्रं परमम्”--इति सारणात् । प्रतएव, स पापन न लिप्यते,--इति पूर्ववदर्थः। अपर पार। 'गोधर्मेषु गोदानधर्मेषु वर्तते,-गीदानपुण्यं भवतीत्यर्थः' इति ॥ ५६ ॥ गोभिर्वालपवित्रण यस्तु ह्यग्निमुपासते । पञ्चाग्मयो हुतास्तेन यावज्जीवं न संशयः ॥५॥ यावनीवं पञ्चाम्नयस्तेन हुता:, यावजीवं पचाम्निहोमफलं स प्रापोतीत्यर्थः । पञ्चाम्नयथ, "पवनः पावनस्वेता यस्य पञ्चाम्नयो गृह"। इत्युक्तलक्षणाः । व्याख्यातमन्यत् । तदव, गोबालनिम्मितयत्रोप- वीतस्य प्राशस्थमावावगतिरप्रतिषेधाच्च कार्पासादिस्वनिमित. मप्युपवीतं भवति । तथाच स्मृत्यन्तरम् ।

·८४ ग्टह्यासंग्रहः । [ २ प्र. ] "कासमुपवीतं स्याहिप्रस्योधतं विद्वत् । शणसूत्रमयं राजोवैश्यस्थाविकसौविकम्” ॥ इति । गोबालनिम्मितपवित्रस्वस्माकं प्रशस्यते,--इति द्रष्टव्यम् । नारायणोपाध्यायस्त्वेतदनालोच, गोभिलीयानामपि कार्पासाद्य- सम्भवे गोबालयनोपबीतमिच्छति ॥ ५७ ॥ प्रथेदानी ब्रह्मचारिणाऽन्त्या समित् यत्र होतव्या, तमग्निमाह, आचार्येणाभ्यनुज्ञाताचायाग्नी विधिर्यथा प्रणीतेऽग्नौ समिद्दद्यादन्त्या सा ब्रह्मचारिगाम् ॥५८॥ प्राचार्यणाभ्यनुजातोब्रह्मचारी, यथा विधिस्तथा, प्राचार्यस्याग्नौ समित्-समिधं, दद्यात्--जुहुयात् । स्वयं प्रणीते वा अग्नी समिधं जुहुयात् । मेयं ममित्, ब्रह्मचारिणामस्था समिदित्युच्यते । सत्र, यद्याचार्याग्नौ अन्त्यां समिधं जुहोति, सदा नासावनिरस्य गृह्यो भवति । तदा खलु विवाहाग्निरेव रह्यः स्यात् । यदा पुनः स्वयं प्रगीतेऽग्नौ जुहोति, सदा सरावास्य ग्रयोऽग्निर्भवति । "ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्त्यां ममिधमभ्याधास्यन्” --इत्यादिना प्रत्यसमिदाधानार्यमग्निप्रणयनं मूत्रयित्वा, "मएवास्य ग्रायो- ऽग्निभवति"--इति सूत्रयवाचार्योऽप्येतदेवाह । अनेनाप्युक्तम्,-- 'प्रत्या समिहिवाहव'-इनि। 'पन्या सा ब्रह्मचारिणाम्'- इति च ब्रुवन् प्रणोतस्यैवाम्नेह्यत्वं भन्यन्तरेणाह । कथं जायते ? प्रत्या समित्,--इत्याधानकालाभिधानात्, प्रणीते चाग्नौ हुताया: समिधोऽन्त्यत्ववचनात् । तथाच, पन्या सा ब्रा.

·'यद्यासंग्रहः । - [ २ प्र.] चारिणाम्'--इत्यत्र, सा-इति सबिहिततरा प्रणीतेऽम्नी होत. व्यव समित् परामृश्यते,-इति न किञ्चिदनुचितम् । म खल्व- यम्,-"खादिरे बनाति, पालाशे बध्नाति, रोहितके बनाति"- इति वहिकल्पः,-प्राचार्याग्नौ वा जुहुयात्, प्रणीत वा पम्नी जुहुयात्,--इति। प्राचार्याग्नी,--इति, प्रणीतऽग्नी, चाग्निशब्दस्य बिरुचारणस्याप्येतदेव प्रयोजनम् । अन्यथा अनर्थ- कत्वापत्तः । दीक्षितस्त्वेतदनालोच्य व्याचष्टे,-'प्राचार्याग्नी स्थण्डिले प्रणोते' - इति । तदसङ्गतम् । न खल्वाचायाग्नेम्नि- प्रणयनस्यार्थवत्तां पश्यामः । "न स्वेऽग्नावन्यहोम: स्यानमुखी का ममिदाहुतिम्" । इति कम्प्रदीपे प्राचार्याग्नावपि ब्रह्मचारिगा: ममिहीमान- जानात् । प्राचार्याग्नी,--इनि चाधिकरण निर्देशात् । पम्न पस्ववितेन। इयमपरा योजना। प्राचार्यणाभ्यनुजातो ब्रह्मचारी प्राचार्य स्याग्नी यथाविधि ममिधं जुयात,-इति पाई-- स्यार्थः। उत्तराईस्य खल्वपि । ब्रह्मचारी स्वयमग्निं प्रणीय तस्मिन् प्रणीते अग्नौ ममिधं जहुयात्। मा खस्वियं ममिदन्त्ये- त्युच्यते। ब्रह्मचारिणो ब्रह्मचर्यममये यत् मायंप्रात:ममिदाधान- मुक्तं तत् खखाचार्याग्नी कर्तव्यम् । न तदर्थमग्निः प्रणतव्यः । ब्रह्मचर्यपरिसमाप्तिसमये येयं शेषा. ममिदाधातम्या, मा त्वग्नि प्रणीय तवैवाधातव्या, न त्वाचार्याम्नौ। मेयं प्रसौनानी या समिंदाधीयते, सा स्वस्वन्त्या समित्। स च प्रणीतोऽम्निस्तस्य ·ग्रह्यासंग्रहः। [२ प्र.] ग्धोऽग्निर्भवति। तदनेन “अन्त्यां समिधमभ्याधास्यन्”- इत्यादि गोभिल सूत्रं व्याख्यातमिति बोहव्यम् ॥ ५८ ॥ अथेदानीम्,-"पाखयुज्यां पौर्णमास्यां पृषातक पायसवरूरौद्रः" -इति सूत्रोक्तं पृषातकं, तस्य स्थापनस्थानचाह, दधि सर्पिश्च संयुक्तः प्रोत्तोह्येष पृषातकः । होमकाले तु तस्याग्नः स्थानमुत्तरपूर्वतः ॥ ५६ ॥ दधि प्रसिद्धम् । सर्पिघृतम् । तदेतत् इयं संयुक्तं सत्, पृषातकः प्रोतम्। संयुक्त:, इत्यादी व्यत्ययात् पुंस्त्वम्, विधेयप्राधान्य- विवक्षया वा समर्थनीयम् । होमकाले तु तस्य पृषातकस्य स्थानम्, अग्नेरुत्तरपूर्वतः, - ऐशान्यां दिशि, स्यात् । नारायणस्त्वेतदनवलोकयन्,-अनेरुत्तरत: पृषातकस्य भट्ट- स्थान- माह ॥ ५९॥ पाखयुजीकम्मण्येव ;-- "गोनामभिश्च पृथक् काम्यासीत्येतत्प्रभृ- तिभिः” इति सूत्रोतानि गोनामान्याह,- काम्या प्रिया च हव्या च दूड़ा रन्ता सरखती। मही विश्रुता चाघ्नया च गोनामानि विटुबुधाः ॥ ६ ॥ चकाराः 'पसि' शब्दस्याध्याहारार्थाः, इति दीक्षितभाष्यम् । वस्तुतस्तु काम्याप्रियाहव्येति नामवयमेवासि- कारान्तमन्यानि च नामानि, संबोधनविभत्त्यन्तानि बोहव्यानि । तथाच पञ्चविंशमाप्रणम् । “काम्यासि प्रियासि हव्यासौड़े रन्ते सरस्वति महि वियते एतानि तेऽने नामानि"-इति । विस्तारस्त रक्षरार्थः ।

·[ २ प्र.] एह्यामंग्रहः । रायमाथादुपलब्धव्यः । 'अनया'-नाम्ना खल्वत्र होमोनास्ती- त्यष्टाबाहुतयो भवन्ति । तथाच कम्मप्रदीपः । "तिहोमे न प्रयुञ्जयाहीनामसु तथाऽष्टम् । चतुर्थीमध्नया इत्येतहोनाम्नि न हि ह्रयत" । इति ॥ ६ ॥ मधुपर्क पिबेन्मन्थमन्ततोहृदयं प्रशत् । अपूपानां चरोश्चापि सर्वस्थानान्यनक्ति च ॥ ६१ ॥ मधुपकं वक्ष्यमाणलक्षणं पिबत्। मन्यमपि वक्ष्यमाणलक्षणम् दधिमन्यमधुमन्यादमयभेदात् पिवत् । पानात् परं, हृदयं स्पर्शत् । अष्टकाविधी अपूपानां चगंथ माण्यवदानस्थानानि, अनति च तनाप्नावयति च। तदे. तयथार्थमभिप्रेतम् । कथं नाम ? चतुरत्तिनां हे अवदान स्थाने भवतः-मध्यं पूवार्ड थ। पञ्चावत्तिनां पुनर्बीण्यवदान स्थानानि भवन्ति मध्यं पूजाई: पथाई श्व, इति। तदेतत् समस्मत्कृतग्राह्य सूत्रभाथादुपलधव्यम् । अमित ग्रन्यगीर- विधिधं, अन्ततः . वेण ॥ ६१ ॥ अथेदानीम् ,--"विष्टरपाद्यार्थ्याचमनीयमधुपकनिक कम्निस्त्रिय 'दयेरन्" इति सूत्रोक्तमादिकं व्याकुहर्त, दृध्यक्षतसुमनसापश्चेति चतुष्टयम् । पर्यएष.प्रदातव्यो गधे ये अाहाः स्मृताः ॥ १२ ॥ दधि, अक्षताः --यवाः, सुमनमः -पुष्पाणि, प्राप:- - उद कम्, १३ ·८८ ग्टह्यामंग्रहः । [ २ प्र. ( इत्येतत् चतुष्टयं मिलितमयः । स खल्वेषोऽयः प्रदातव्यः । कम्मै ? “षा भवन्ति"..- इति सूत्रेण एो ये अर्ध्यायः स्मृताः, तेभ्यः ॥ ६२ ॥ अपरमय॑माह,-- दध्यक्षतः सुमनसोष्टतं सिद्धार्थकाः यवाः । पानीयञ्चैव दर्भाश्च अष्टाङ्गोद्यर्थ्य उच्यते ॥ ६३ ॥ पक्षतम्तण्डलः । यवानां पृथगुपदेशात् । सिद्धार्थकाः खेत- सर्षपाः। पानीयमुदकम् । प्रसिद्धमन्यत् । अष्टावङ्गानि यस्य, सोऽयमष्टाङ्गोऽर्घ्य उच्यते ॥ ६३ ॥ मधुपर्कणाचनप्रकारमाह, सर्पिषा मधुना दना अर्चयेदहयन् सदा । ऋषिप्रोतेन विधिना मधुपर्केगा याजिकः ॥ ६४ ॥ याजिकः, सदा-“परिसंवत्सरानहयेयुः” “पुनर्यज्ञविवाहयोश्च"- इति रह्यो त सर्व काले, मधुपर्केगाहयन्,---पूजयन्, ऋषिप्रोक्तन गोभिलोक्तेन विभिना, सर्पिषा मधुना दना - इत्येतत् त्रितये- नार्चयेत् ॥ ६४ ॥ कंसे त्रितयमासिच्य कंसेन परिसंवृतम् । परिथितेषु देयः स्यान्मधुपर्कइति ध्रुवम् ॥ ६५ ॥ कसे कांस्यपात्रे, वितयम् -सर्पिर्मधु दधि चासिच, कंसेन परि सर्वतोभावेन संवतम्-सम्यगाच्छादितं कृत्वा, परिचितेषु- ·२ प्र. ] 'ग्राह्यासंग्रहः । द तथाच यथा अहणीयस्य सर्वत; समाश्रितेषु गृह्येष,-इत्यर्थः । वाजसनेयके प्रवचने। “यत्र चाह्य प्रागच्छति, सर्व ग्राह्याइतरे तत्र वेष्टयन्ति" - इति । अपर पाह। 'कटादिना परितः थितेषु सर्वतो वेष्टितेषु स्थानेषु', इति। तदेवं मधुपर्कोदेयः स्यात्, इति ध्रुवं निथयः ॥ ६५ ॥ मधुपर्क तथा सोम अप्मु प्राणाहुतीषु च । अनुच्छिष्टो भवैदिप्रोयथा वेदविदोविदुः ॥ ६६ ॥ मधुपर्कभक्षण, सोमभवण, अपम- उद के प्रास्य न होम पूर्वोक्ते, जलपाने वा, प्राणाहुतीषु च --उपनिषदाह्मणोतष प्राणव्याना- पानसमामादानरूपपञ्चाहुतिषु, विप्रोनोच्छिष्टोभवति, वेदविदोजानन्ति ॥ ६६ ॥ प्राणाहुतिषु सोमेषु मधुपर्क तथैव च । पास्यहोमेषु सर्वेषु नोच्छिष्टोभवति हिजः ॥ ६७ ॥ पास्वहोमेषु - "सपिरास्येन जुहुयात्" इत्यादिसूत्रीतीषु । सर्वेषु,-इतिकरणादन्येष्वप्येवंविधषु-उपाकरणादावक्षतधाना- भक्षणादिषु, हिजोनोछिटोभवति । तदेतहिशेषाभिधित्मया पुनरारम्भः । पूवं विप्रपदोपादानात् राजन्यवैश्ययोगच्छिष्टता- सङ्गाऽपि स्यात् कस्यचिदिति वा पुनरारम्भः । ममादगर्थी-- वा ॥ ६ ॥ अन्यमपि मधुपर्कमाह,- - ·रगृह्यासंग्रहः [ २ प्र.} . । दधनि पयसि वाऽथवा कृतान्ने मधु दद्यान्मधुपर्कमेतदाहुः । दधि-मधु-सलिलेषु सक्तवः पृथगते विहितास्त्रयस्तु मन्थाः ॥ ६८॥ दधनि, पयमि,-दुग्धे वा, कतान्ने प्रोदनादौ बा, मधु दद्यात्-- क्षिपेत् । दघ्यात्,-दतिपाठे धारयेदित्यर्थः । एतन्मधुपर्कमाहुरा- चार्याः । दधि-मधु-मलिलेषु मक्तवोदेयाः। तमे त्रयोमन्या- भवन्ति ;-दधिमन्थः, मधुमन्थः, उदमन्थथ, इति । तदिदम्- "रसोऽसि वानस्पत्योरमं मयि धेहीति मधुमन्यस्य पिबेदिति गौतमः, वानस्पत्य इति प्रवचनम्, तथा दधिमन्योदमन्थयोः" इति द्राह्मायणादिकल्पमूत्रोक्तानां दधिमन्थमधुमन्योदमन्यानां निर्वचनं प्रमगागतमिति बोडव्यम् । कल्पमूत्रकृत्तिकारा अग्नि- स्वामिनोऽप्येवमेव लोकमिमं पठितवन्तः । दिक्षीतस्त्वन्यथेमं लोकं पठति-- दधनि पयमि वा कता मधु निदध्यान्मधुपर्कमाहुः । दधिमधदकं वाऽपि मक्ता वित्येते विहितास्त्रयम्तु मन्याः ॥ इति । प्रत्रापि पाठे पूर्वोतएवार्थ: । एवम्तावत् छन्दोगानां स्वशाखापरिभाषितचतुर्विधीमधुपर्को भवति दधि- मधु तम् दधनि मधु, पयमि मधु, मधु. चेति । एवञ्च, सर्वत्रैव मधुपर्क:-इति समाख्याऽनुग्रंधते । तत्र प्रथमोमधुपर्कः कांस्यस्थ: कांस्यापिधानश्च भवति। हितीयेऽप्यम कता ·[ २ प्र.] 'ह्यासंग्रहः । . विशेष वक्ष्यामः । शिष्टयोरनियम: । कथं जायते ? पूर्वस्मि वेव मधुपर्के सदभिधानात् । शिष्टयोरनभिधानाच्च । न चेदं वाक्यं वृतासम्भवपरम् । प्रमाणाभावात् । प्रागच्चाभिधानात् । यदि हि घृतासम्भवएव विधिरयं स्यात् । तदनुपदमेवैतदपि कुर्यात् । तस्माद्दावहितकरणादवगच्छामः, --- पृथगवत मधुपर्कप्रकाराः, इति। अपिच। 'अथवा' 'वा' शब्दयोरुपादानादेकार्थत्वाच्च विकल्पएवामीषां युक्तोवर्णयितुम् । तथा चोक्तम् । “एकार्थास्तु विकल्पेरन्”--इति। 'पृथक'----इति वचनावमवगच्छामः । सच्च यद्यपि पराचीनम्, तथाप्यविशेषात् पूर्वत्राप्यनुषञ्चनीयम् । पयःकताबाभ्यामपि मधुपर्काभिधानममुमर्थमुपोहनर्यात । वृता. लाभे,--इत्य करणाञ्च । तम्मादियमेवावधारणा, --प्रथमएव मधु- पर्कः कांस्य स्थः कांस्यापिधानश्च भवति, नान्तिमी- इति । 'कमे विसयमामिय'--- इति ब्रुवबाचाय हाय्य पुत्रस्त्रितयम्यव कंमे ममामचनं कसेनापिधानञ्च, न इयोः, - इति दर्शयति । यथा खल्य भिक्रमणं प्रयाजमावस्यैवाङ्गं न पुनग्नुयाजादीनां प्रकरणापातानाम्, इति तृतीयाध्याये मिहान्तितम, तहदवापि स्यात् । प्रतएव,... "साक्षतं सुमनोयुक्तमुदकं दधिमिथितम् । अध्यं, दधिमधुभ्याञ्च मधुपर्काविधीयते ॥ कांस्येनवाईगीयस्य निनदध्यम बनी। कांस्यापिधान कांस्य म्थं मधुपक निवेदयेत्” । इति कम्प्रेटीपेऽपि मधपर्कपदं स्वांतमेव मधपक मात्र, नापग्म् । व्यक्तिवचनं खल्वेतत् मविहितामेव व्यक्ति शनीति वदितं नास- .

·ग्राह्यासंग्रहः । [२ प्र. विहिताम् । आग्नेयोन्यायात् । तदनेन दधिमधुभ्यां यो मधुपर्को- विधीयते, सोऽपि कांस्यापिधान: कांस्य स्थति कात्यायने- नोतम्। तम्मादाद्यौ मधुपर्कों कांस्यापिधानी कांस्यस्थौ च भवतः, नापरी,-इति सिद्धम् । यञ्च, ---"दधनि मध्वानीय सपिर्वा मध्वलाभे” इति राय तरम् । तदन्येषामेव नास्माकम् । कस्मात् ? असाच्छास्त्रे सदनु- पदेशात् । विशेषस्योपदेशाच्च । रघुनन्दनम्तु च्छन्दोगोप्येतदनालीचयन्,-दधिमधुमात्रेण मधु- पाभिधानं तासम्भवपरम्' - इति परिकल्य, 'तत्सम्भवे गोभिलः' - इत्यभिधाय, “मधुपकं दधिमधुतमपिहितं कांस्ये कांस्येन" - इति पारस्कररक्ष्यसूत्रम् ; “पिहितं कांस्यस्थम्" इत्याकुलोवत्य लिखित्वा, पूर्ववचने पात्रानुपदेशात् कांस्य पात्र विनाऽपि मधुपर्कोदीयते'- इति वर्णयाञ्चकार । सदमङ्गतम्। मधुपर्कान्तरे मधुपर्कान्तरोक्तविशेषस्य संश्लेषा भावात् । यदि यदुपक्रम्य श्रुतं तत्तत्रैवाङ्गं नान्यत्र,' इति भवानवाह। प्रथमयोहि मधुपर्कयोर्विशेषः श्रूयते, नापरस्त्र । स खल्वयं विशेषएवान्यत्र नास्ति । सत्कुतएव तत्र पात्रानुपदेशात् प्रथमावपि मधुपर्को कांस्यपात्रं विना देयो स्याताम् । अपिच । मध्वभावे वृतेन मधुपर्क ग्राह्यान्तरकाराः स्मरन्ति, भवान् पुनर्मन्यते, --तासम्भवे दधिमधुमात्रेण मधुपर्कः --- इत्यही प्रमादः । वृतासम्भवे वचनस्य विषयत्वे खल्वशक्तविषयमेव वचन मिति कांस्यापातासम्भवऽपि शक्यं नेतुम् । तस्याशाविषयंत्वस्य .

·१०३ [ २ प्र.] यद्यासंग्रहः। भवतोऽविवादात् । तत् कथमेतद्दचनावष्टभेन दधिमधुतवाक्ये श्रूयमाणस्थापि कांस्यपात्रस्योपलक्षणातां भयन्तरेणाभ्युपगच्छति । वाक्ययोरनयोः परस्परसम्बन्धाभावात् । अपिच । भवान् खलु पारस्करीयं सूत्रं गोभिलीयमिति ब्रवीति पारमर्षञ्च मूत्रमा लयति, -- इति किमत्र ब्रूमः ॥ ६८ ॥ अथेदानीम् - "शृतमभिघार्योदगुहास्य प्रत्यभिधारयेत्”- इति सूत्रोक्तं चरोरभिधारणं प्रत्यभिधारणच व्याकुरुते, पवित्रान्तर्हितं कृत्वा चर्स प्राज्ञोऽभिधाग्येत् । उहास्य चैव विधिना एवं तन्वं न लुप्यते ॥ ६ ॥ प्राज्ञोबुद्धिमान्, उदगग्रेण पवित्रेण चकमसहितं व्यवहित कृत्वा ; चरमध्ये उदगग्रं पवित्रं निधायेत्यर्थः । अभिघारयेत् तमुवेगा प्लावयेत् । चरु मुत्तरस्यां दिगि उहास्य उत्तार्य च. पूर्वोकिनैव विधिना पुनरभिधारयेत् । एवं कतै तन्त्रमाविम्तागेन लुप्यते ॥६८ ॥ चतुर्मुष्टिश्चः कार्यश्चतुर्णामुत्तरोऽपि वा । कपालस्य प्रमाणेन अपूपानष्टकाविधौ ॥ ७० ॥ चकतन्चे चतुर्मुष्टिपरिमितश्यरुः कत्तव्यः। अपि वा, अथवा, बहुदेवत्ये चरौ चतुर्णां मुष्टोनामुत्तरोऽधिकोऽपि चरुः कत्तव्यः । अष्टकाविधो तु कपालस्य प्रमाणन अपूपान्- मण्ड कान् कुर्यात् । मुष्टिः पतमित्यनान्तरम् । बहपाणिः कस्मात्रीत ? प्राचार्य- विराधादित्याह। एवं खल्वे कदैवत्येऽपि चरी चतुष्टिकरण प्राचार्य मूत्रं विरुध्येत । तथाच सूत्रम् । “प्रमुभे त्वा शुष्टं ॥

·पलमेव, १०४ यद्यासंग्रहः । [२ प्र. निपामोति देवतानामादेशं सक्तत् विस्तूणीम्” - इति । तस्मात्, -मुष्टिरत्र इति प्रतिपद्यामहे । तदिदं हविःपरिमाणपरं वचनम् । अतएव कम्मप्रदीपेऽपि,- "देवतामंख्यया ग्राह्या निवापाश्च पृथक् पृथक् । तूष्णीं विरेव ग्रहीयाडोमचापि पृथक् पृथक् ॥ यावता होमनिवृत्तिर्भवेद्दा यत्र कीर्तिता। शेषञ्चैव भवेत् किञ्चित्, तावन्तं निर्वपञ्चरुम्” । इत्यत्र परवचनेन हवि:परिमाणमेवोतम्, न मुष्टिसंख्या । पूर्ववचनेनैवोक्तत्वात्। 'तावन्तं चरुं निर्वपत्' 'तावन्तं चरं निर्वपत्' -इत्यस्यावचन- व्यक्त हवि:परिमाणएव तात्पर्य्यावगतश्च। तदनयोः परिमाण- योर्विकल्पो बोडव्यः । इयोरप्यस्मच्छास्त्रोक्तत्वात् । कात्यायनो. ऽपि भवेहा' - इति वा शब्देन परिमाणान्तरं सूचयति ॥ ७० ॥ तस्याः . चतुर्भागं पागितलात् कपालं याचिका विदुः । पृथक्कपालान् कुर्चीत अपूपानष्टकाविधौ ॥ ७१ ॥ पाणितलाचतुर्भागं कपालं याज्ञिकाः जानन्ति । तदिदं कपालं यन्न एवोपयुक्तम् । अष्टकाविधौ पुनर्नेतादृशं कपालं, किन्तु स्त्र पृयक्कपालान् - अन्यादृशकपालसंस्कृतानपूपान् कुर्वीत । अथवा। करतलाचतुर्भागं कपालमित्येकं वाक्यम् । तदिदं न्यूनतरकपालपरिमाणाभियायं वचनम्,-न पुनरतोऽपि न्यूद- परिमाणं कपालं कुर्यादित्ययमवार्थः । एवं खल्वनेन वाक्येन,- "वेयम्बकप्रमाणान्” -- इति सूत्रम् - .

·'ग्टह्यामंग्रहः । १०५ [ २ प्र.] “ "श्रयम्बकं करतलमपूपामण्डकाः स्मृताः" । इति वचनच्च न विरोत्स्यत । अष्टकाविधी पृथक्कपालान्- नानाकपालसंस्कृतान् अपूपान् कुर्बोत,-इत्यपरं वाक्यम् । तदनन,–“एककपालान्” इति सूत्रं व्याख्यातम् ॥ ७१ ॥ वपाहोमे मुखनैव होमे स्विष्टकृते तथा । व्यहृतीन प्रयोतव्या मुखे नाप्मु च लक्षणम् ॥ ७२ ॥ स्थालीपाकाहता वपामवदाय विष्टलदाता वाऽष्ट कार्य स्वाहेति जुहोति”- इति सूत्रोक्त वपाहोमे, मुखेन होम - पूर्वोत, स्विष्ट कहोमे च, मन्त्रानादेश प्रयोक्तव्यत्वेन पूर्वमभिहिताः व्याहतयोन प्रयोक्तव्याः । एषु मन्त्रस्योपदेशात् - एष कर्तव्येषु एतदनकून यत् किञ्चित् क्रियते, तत्र न व्याहृतिप्रयोगः.. इत्ययमत्रार्थः । व्याहतीः, इत्यत्र पूर्वमवर्णोद्रष्टव्य: ! "जातरूपेण वाऽऽदाय कुमारस्य मुखे जुहोति"-इत्यादिमूत्रोक्त मुग्वे होम, उटकहोम च पूर्वोक्त, लक्षणं गोभिलोक्तं न कर्तव्य म ॥ १२ ॥ सन्ततः प्रणवः कार्यः पिटयनेषु ब्राह्मगोः । उपांशुकरगाञ्चापि सह का समम्वरैः ॥ ७३ ॥ पिटयज्ञेषु पिटकम्मंसु, की कम्मकता मह, ममखराह्मणैः, सन्ततोऽविरतः,-प्रतिमन्त्रमित्यर्थः । प्रणवकार: करणीयः । होमे, अन्यत्र च,- "मोहाडोममन्त्राणां पृथगादिषु कर्डिचित् । पन्येषाचाविकष्टानां कासेनाचमनादिना' । १४ ·एह्यासंग्रहः । [ २ प्र. अथवा । इति कमप्रदीपोक्तं द्रष्टव्यम् । “स्वरादिमृगन्तमोडारं त्रिमात्र मकारान्तं कृत्वोत्तरस्य अईर्चेऽवस्येत् तत् सन्ततम्”- इति श्रोता स्वलायनो तलनगो वा सन्ततो द्रष्टव्यः । उपांशु, "शनरुच्चारयेन्मन्त्रमीषदोष्ठी प्रचालयन् । किञ्चिच्छन्दं म्वयं विद्यादुपांशु: म जपः स्मृतः ॥ इत्युक्तलक्षणं यथा भवति, तथा करगाञ्च ज्ञेयम् । उपांशुशब्दोविविक्तपायोऽव्ययम् । तदयमर्थः । उपांशु विविज्ञ पित्यजस्य करणं बोडव्यम् । तथाच मनुः । "शुचिं देशं विविक्तच्च गोमयेनोपलेपयेत्” । पति ॥ ७३ ॥ "अामायमाहुतेः प्रातराहुति त्येति"-इत्यादिसूत्रैरतीतहोमा नाभागामिहोमकाले करणमुपदिष्टम्। तत्र, किमतीतहोर कत्वा प्रागामिहोमः कर्त्तव्यः, पाहोम्बित् आगामिहोमं कृत्व अतीतहोमः करणीयः ? -- इत्येतदिदानों वर्णयिष्यामः,- कालातीतेष होमेषु उत्तरीष्वागतेषु च । कालातीतानि हुत्वैव उत्तरागि समारभेत् ॥ ७४ ॥ ऋज्वर्थ: नोकः ॥ ७४ ॥ 'यान्यतीतान्यतिक्रम्य उत्तराणि समारभेत् । न देवाः पितरस्तस्य प्रतिट ह्णन्ति तद्धविः ॥ ७५ ॥ यः पुनर्यानि प्रतीतानि कमाण्य कृत्वा उत्तराण्यारभते, देवा पितरच तस्य तत्-प्रतीतहोमीयं इविन प्रतियन्ति । अथवा ·[ २ प्र.] 'एह्यासंग्रहः । 'यानि'--इति यः,- इत्यर्थ व्यत्ययात् पदम्। यः अतीतान्य- कृत्वा उत्तराण्यारभते, देवाः पितरथ तस्य तत् --सर्वमपि हविन प्रतिग्टहन्ति ॥ ७५ ॥ अथदानीम् – “अग्नये स्वाहेति पूछी तू गोमवोत्तरां मध्ये चैवा- पराजितायाञ्चैव दिशौतिसायम्'- इति मूत्रीकामपराजिता दिर्श व्याकुरुते,- प्रक्रमगो तथोहाहे होम विष्टकृते तथा । यस्यां दिशि विधिं प्राहुम्तामाहुरपगजिताम् ॥ ६ ॥ प्रक्रमणे -बधा: मप्तपदीगमन, तथोत्तविवाहे, विष्टकहोमे च, यस्यां दिशि विधानं प्राहुगचायाः, तां दिशमपगजिता ब्रुवन्त्याचायाः ; प्रागुढीचौमेशानीमित्यर्थः । तथाच प्रक्रम गोभिलमूत्रम् । “मूर्पण शेषमग्नावाप्य प्रागुटीचीमभ्युत्क्राम- यन्त्येकमिषति' इति । सात्तविवाह। "प्रागुढोव्यां दिशि यहाह्मणकुन्नमभिरूपम'-- इति । तथा विष्टकडोम। “अग्नये स्विष्टकृत म्वाहत्यत्तगई पूबाई जुहयात्" इति ॥ ७६ ॥ ॥ अयुक्तमम्बलवीरपर्युषितमव च । हविष्यमतदन्नाद्यममुगश्चाप्यमंयुतम् ॥ ७७ ॥ युक्तम, न च पषितम्, नाप्यमुर्गम्मिथितम् । तदोशमोदनाद्यं हविथमाहुः । असर: इति नेघगर्दक कागड मेघनाम पठितम । सच तवानविंशत्सम नाम । सम्बन्लवर्णन युक्तम, तथा च, ·१०८ ह्यासंग्रहः । [ २ प्र.] असुरेमधेघजलैन मिश्रितमित्येतत् । मेघोदकस्यापवित्रत्वात् । तथाच स्मरणम् । "मानमाचमनं दानं देवतापिटतर्पणम् । शूद्रोदकैन कुर्वीत तथा मेघाहिनिःमृतैः” ॥ इति। अथ वा। असुरैः -- क्षारविदाहिभिरमिश्रितमित्यर्थः । कथं जायते ? शृणु यथा जायते । असुरुपताप:-इति धनान्त- रम् । अमुं रान्ति ददति ये क्षारादयस्ते खल्विमै असुराः भण्यन्ते । असुरैः.--इति लिङ्ग व्यत्ययाहा पदं द्रष्टव्यम् । असुराभिरित्यर्थः । असुरा रजनी हरिद्रत्यनान्तरम् । बहुवचनादन्यैरप्येवंविधैर- मिश्रितम्--- इति । अपराह । 'असुरैरवादिभिन भक्षितम्'- इति। तदनन,---“हविष्यमनं प्रथमं परिजपितं भुनीत"..-- इति मूत्रोक्तं हविष्यमनं याख्यातम् । “तावुभौ तत्प्रभृति त्रिरात्र- मक्षारलवणाशिनी --- इत्यादिना मूत्रितमक्षारलवणमप्यननैव व्याख्यातं वेदितव्यम् । एतदनुपदमेव 'हविष्यमवम्' - इति सूत्रणात् । तस्यैव खल्वक्षारलवणाशनस्य प्रथमे प्रशने विशेष- विवक्षया सूत्रमिदं प्रवकृत, 'हविष्यमब्रम्'- इत्यादि। तदत्र, लवणमात्रप्रतिषेधात्.-चारमृत्तिकादिक्कतलवणभिवं लवणमक्षा- रलवगम्,---इति रघुनन्दनव्याख्यामं नादरणीयम् । यच्च, "लवणे सैन्धवसामुद्रे"-- इति हविष्थानविषयं स्मरणान्तरम् । तदप्येता- सिरिताविषयं बोदव्यम् । कस्मात् कारणात् ? स्वशास्त्रपरि.

·[ २ प्र. यासंग्रहः। १०८ भाषायाः शीघ्रमुपस्थितत्वात्। सामान्यस्य विशेषतरपरत्वोप- पत्तेश्च ॥ ७७॥ दूक्षवः सर्वखल्वाश्च कोद्रवा वग्टैः सह । अकृताययणाभक्ष्या येषां नोक्ताहविर्गुणाः ॥७८॥ इक्षवः, सर्वखल्वा: चणकाः, कोद्रवाः प्रसिद्धाः, वरटोवरटीत्यन- र्थान्तरम् । तैवरटैः सह, इमे इक्षुप्रभृतयः प्रकताग्रयणाः भक्ष- णीयाः । येषां हविर्गुणा: नीताः येषां हविष्ट नोक्तं, तइमे इक्षुप्रभृतयः इत्यर्थः । न कृतं प्राग्रयण नवशस्येष्टियः, सइमे प्रकताग्रयणाः-अकतनवगस्येष्टयोभण्यन्ते ॥ १८ ॥ . नवयन्तेऽधिकारस्था: श्यामाकाव्रीहयोयवाः । नानीयान च हुत्वैवमन्येष्वनियमः स्मृतः ॥ ७६ ॥ नवयज्ञे योऽधिकारः, तत्र तिष्ठन्ति, पति नवय शेऽधिकारस्था,- नवयजे पधिकता:-इत्येतत् । तदित्यम्भूता: श्यामाकादयः न हुवा-होममत्वा नवयजमकत्वा, इति यावत्। नाश्रीया: नाशनीयाः । अन्येषु पुनर्गोधूमादिषु एवमनियम: होमस्यानियम: पतएव गोभिलेन वीडियजमभिधाय, “एनयवाहता श्यामाकयवानाम्”--इति विष्वेव नवयत: मूत्रितः । गोधूमा- दिषु तु करणेऽभ्युदयः, प्रकरणोऽपि न प्रत्यवायः। मोऽयमा चार्यानुतने विशेषः । श्यामाकयज्ञोऽपि वनम्यस्य व । "प्रयामा. कोवनिन: स्मृतः” इति वचनात् ॥ ७८ ॥ स्मृतः ।

·११० दह्यासंग्रहः । [ २ प्र.] ? अथेदानों श्रादमधिकृत्य पृच्छति,- श्राद्धे ब्राह्मणएकश्चेत् खल्पञ्च प्रकृतं यदि । वैश्वदेवं कथं तत्र ? इति मे संशयोमहान् ॥८॥ थाडे यद्ये कोब्राह्मण: स्यात्, प्रकृतं श्राद्धोपयुक्तमन्नं वा यद्यल्पं स्यात्, तदा तत्र कथं वैश्वदवं भवति,--इति मम महान् संशयः । तदिदं पश्नहयम् --बहुद्रव्यमद्भावेऽपि ब्राह्मणामम्पत्त्या एक ब्राह्मण- पक्षे कथं वैखदेवं स्यात्, इति । ब्राह्मणसम्पत्तिसम्भवेऽपि द्रव्य स्याल्पत्वेन बहुब्राह्मणभोजनासम्भवे कथं वैखदेवं स्यात्,- इति च ॥ ८० ॥ प्रत्रोत्तरमाह, प्रणीतान्नाद्यमुद्धृत्य सर्चस्य प्रकृतस्य तु । ब्राह्मणाय प्रदातव्यम्, एवं भवति सम्पदि ॥१॥ प्रकृतस्य श्राद्धार्थमुपकल्पितस्य सर्वस्य, प्रणीतं प्रणेतुं योग्यमन्त्रा यमुद्धृत्य पृथक छत्वा, वैखदेवार्थमित्यर्थः वैखदेवस्य प्रश्नविषय- त्वादुत्तरमपि तहिषयमेव भवितुमुचितम् । तदेवं वैश्वदेवार्थमन्त्रं पृथक कृत्वा निवेद्य श्राद्धात् परं तदवं ब्राह्मणाय कस्मैचित् प्रदातव्यं प्रतिपादयितव्यम् । तथा च वशिष्ठः । “यद्येकं भोजयेत् थाई दैवं तत्र कथं भवेत् । अवं पात्रे मसुकृत्य सर्वस्य प्रकृतस्य तु । देवतायतने कृत्वा तत: थाई समापयेत् ॥ प्रास्येदग्नौ तदनन्तु दद्याहा ब्रह्मचारिणे" । .

·'ग्रघासंग्रहः। १११ [ २ प्र.] ? इति। “एकस्मिन् ब्राह्मण दैवे साग्नेरग्निर्भवेत् सदा । अनग्नः कुशमुष्टिं: स्यात् श्राइकम्मणि सर्वदा" ॥ इति च स्मृत्यन्तरम् । स वल्वयं बहुद्रव्यसद्भावेऽपि ब्राह्मणामम्पत्ती विधिः। कथं ज्ञायते द्रव्यविशेषणतया मवस्येति श्रुतः । म हि भूरिद्रव्यक्तत्नवाची। अतोऽवगच्छाम: भूरिद्रव्यसद्भावेऽपि ब्राह्मणासम्पत्ती विधिरयम्-इति। तमिमं विधिं ब्राह्मगामम्प- त्तावपि द्रव्यस्याल्पत्वे प्रतिदिशति.--एवं भवति मम्पदि,- इति । ब्राह्मणसम्पत्तावपि द्रव्यस्यास्पत्वे एवमेव कर्तव्यमित्यर्थः ॥ ८१ ॥ तत्र सामगस्य प्रसंशामाह,- यद्यकं भोजयेत् श्राई छन्दोगं तत्र भोजयत् । ऋचो यजूंषि सामानि वेविा तत्र तिष्ठति ॥८२॥ पूर्वाईस्य हेतुरूपमुत्तगईम् । विद्यं त्रयोवेदाः । स्वार्थ तद्धितः । तत्र च्छन्दोगे। दन्दोगे तावत् मानां तदाथयभूतानाम चां च स्थितिः सुप्रसिईव । पठ्यमानमन्त्र कागड़े तागड़ानाधणादी च केषाञ्चित् यजुषां पाठात् यजुषामपि तत्र स्थितिग्वाहव्या। छन्दोगस्य स्तुतितात्पर्य कं वा वाक्यम् । ऋज्वन्यत् ॥ ८२ ॥ तत्र फलार्थवादमाह, ऋग्भिस्तु पितर: प्रौतायजुभिस्तु पितामहाः । सामभिः प्रमितामहाम्तस्मात्तं तत्र भीजयत् ॥ ३ ॥ तं च्छन्दोगम् । तव पाहे। शिष्टमन्यत् ॥ ८३ ॥ .

·११२ ग्यासंग्रहः। [२.प्र.] अटेत पृथिवौं कृत्स्नां सशैलवनकाननाम् । लभेत यदि पिवर्थे साम्नामक्षरचिन्तकम् ॥ ८४ ॥ वनकाननयोरवान्तरभेदविवक्षया पृथगुपन्यासः । अथवा। वनं. नोरं जलमित्य नर्थान्तरम् । काननशब्दस्य ग्रहमप्यर्थोऽस्ति ॥३॥ - एकस्य पुनः पुनः श्राइभोक्तृत्वेऽपि दोषोनास्तीति प्रसङ्गादाह,- दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्राब्राह्मगाश्च विशेषतः । नैते निर्माल्यतां यान्ति नियोज्यास्तु पुनः पुनः ॥८५॥ । कष्णाजिनं कृष्णमृगचम्म । प्रमिडाप्रन्ये । एते दर्भादयोनिर्मास्यता निर्वीयतां न प्राप्नुवन्ति । एवं खल्वग्रिमनोके,-"निर्माल्या. चिति पावका:"-इति वचनमानस्येनोपत्स्यते । तस्मात्, पुनः पुनरपि नियोज्याः । तत्त्वकारस्त्वन्यथेमं लोकं पठति ;- "दर्भाः कृष्णाजिनं मन्त्राब्राह्मणाहविरग्नयः । प्रयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः" ॥ इति। तत्र, भयातयामत्वम् अपि अनिम्माल्यतापर्यवसायि बोहव्यम् । कुतः? "जीर्णञ्च परिभुक्तञ्च यातयाममिदं यम्' । इत्यु तः। स्मृत्यन्तरे तु विशेषः ; “संग्रहाहत्सरं यावत् शहिः स्यादिभवहिषाम् । प्रतः परं न ग्रहीयात् जपादौ यत्रकर्मणि" । इति। 'पतच, ·[ २ प्र.] 'एखासंग्रहः । . ११३ "मासे नभस्यमावस्या तस्यां दर्भचयोमतः । अयातयामास्ते दर्भाविनियोज्या: पुन: पुन:” ॥ इति मरीचिवचनात् थावणामावस्यायामेव चितानां दर्भाणामया- तयामत्वम्' । एवमेके। 'मदेव चितानां दर्भाणामयातया। मत्वम् । मरौचिवचनन्तु, “वार्षिकांचतुरोमामान् नाहरेत् कुशमृत्तिकाः । प्राददीत त्वभाव तु मद्योयस्योपयोजनम्" || इति शिवरहस्यीयस्य निषेधस्यापवादकम्'। एवमपर। तदव भगवन्तोभूमिदेवाः प्रमाणम् । पूवम्त कम्पो युक्त: प्रतिभाति । कुतः ? मरीचिवचन तं दर्भा इति तच्छन्दत नभस्यमावस्यायां चितान् दर्भान् परामृश्य तेषामयातयामत्वकथनादुभयो'कवाका- तोपपत्तेः । शिवरहस्यानार्षत्वन्तु तेषामप्यनुमतम् । अन्धकभट्टे. नापि दानसागरेऽभिहितम् -"लोक प्रमिह महिष्णुरहस्यं शिव रहस्यञ्च हयमिह न परिग्रहीतं मंग्रहरू पञ्च यत्नती वधार्यम्" इति ॥८५॥ किममौषां न भवत्येव निर्माल्यता ? एवं खल प्राप्तम । तत. इदमारभ्यत,- दर्भाः पिगडेषु निर्माल्याविप्राः प्रेतान्नभोजन । 'मन्त्राः शृद्रिषु निर्माल्यानिमाल्याथिति पावकाः ॥८॥ पिगडेषु प्रक्षिप्ताट निर्माल्याभवन्ति कम्मान हाश्त्यर्थ: । प्रता. वस्य---प्रेताशीचिनामवम्य प्रेतयाहात्रम्य वा भोजन कर्त, १५ ·११४ एह्यासंग्रहः । [२ प्र.]] । विप्रानिम्माल्याभवन्ति । शूद्रेषु प्रयुक्तामन्वानिर्माल्याभवन्ति । चितायां ये अम्नयः ते निम्माल्याभवन्ति ॥ ८६ ॥ पिण्डार्थं ये स्तृतादर्भास्तर्पणन्तु कृतन्तु यैः । धृतैः कृते च विण्मूत्रे त्यागस्तेषां विधीयते ॥ ८७ ॥ ये दर्भाः पिगडनिर्व पणाथं स्तृताः, यश्च दर्भे:--"यैः कृतं पिल- तर्पणम्” - इति स्मरणात् -पितृतर्पणं कतम्, तैर्दभैः- ( इत्यम्भावे टतीया )-विगमूत्रे कने च, तेषां दर्भाणां परित्यागः क्रियते। तत्र विशेषमाह लघुहारीतः । "पिण्डाथं ये स्तृता दर्भायः कृतं पिटतर्पणम् । मूवोच्छिष्टैधुता ये च तेषां त्यागो विधीयते ॥ नौवीमध्ये च ये दर्भा ब्रह्मसूत्रे च ये धृताः । पवित्रांस्तान् विजानीयाद् यथा कायस्तथा कुशाः” ॥ इति। तदत्र मूत्रोच्छिष्टधुता ये च इत्यस्यापवादतया परवचना- रम्भः इति नारायणोपाध्यायाः । एवञ्च विएमूतोमर्गकाले नोवीमध्ये ब्रह्मसूत्रे वा धृतानां कुशानां त्यागो न करणीयः, इत्युक्तां भवति ॥ ८७ ॥ प्रवमिता प्रासङ्गिकी कथा। प्रतामिदानीमनुव महे,- उरसि पितरोभुते वामपार्वे पितामहाः । प्रपितामहादक्षिगतः पृष्ठतः पिण्डतक्षुकाः ॥ ८८॥ या एकस्य ब्राह्मणस्य भोजने, तस्योरसि इदये-पग्रतइत्येतत्। पितरोभुनते। परतोऽप्येवं वर्णनीयम्। 'पिण्डताकाः पिण्ड- - ·११५ ग्राह्यासंग्रहः । [२ प्र.] लेपभुजश्चतुर्थाद्याः पितरः', इति दीक्षितभाष्यम् । तामे पृष्ठतोभुञ्जते ॥ ८८ ॥ क्षुते निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथाऽन्ते । पतितानाञ्च संभाष दक्षिणं श्रवणं म्शेत् ॥ ८ ॥ क्षु कते। निष्ठीवने नेमादिनिरमने कृत। दन्तोच्छिष्टे दन्तलग्नोच्छिष्टे, जि द्वाभिमर्षणयोग्य निगोर्गे वा, इत्यभिप्रेतम् । कथं जायते ? "दन्त श्लिष्टे दन्तवदन्यत्र जिह्वाभिमर्षणात्. प्राक् च्युतेरित्येके। च्युतरास्राववविद्याविगिरवव तत् शुचि:" इति सारणात् । तथा अतृत मिथ्यावचन कथिते. पतितानां सम्भाष च, दक्षिणं कणं स्पृशत् । म वल्वयं कम्पकाले विधि रित्यवगच्छामः । 'सुना भुक्ता पुत्वा सात्वा पीत्वा विपग्धिाय च, रथ्यामाक्रम्य श्मशानवाचान्त: पुवराचामत्" इति गोभिन्न- सूत्रमपि कम्मकालादन्यत्र,-इति इति च च प्रतिपदामह। किं कारणम् ? परस्परविरोधीन भविष्यति,- इति । सारणम् । "क्षुते निष्ठीवित सुप्ते परिधानऽश्रुपातन । कम्यस्थएषु नाचात् दक्षिणं श्रवणं स्मृर्णत्" ॥ इति ॥ ८ ॥ दक्षिणकर्णस्पर्श हेतुविवक्षया इदमाह, मरुतः सोमइन्द्राग्नी मित्रावरुणी तथैव च । एते सर्व च विप्रस्य श्रोत्र तिष्ठन्ति दक्षिगा ॥६. ॥ तथा ·११६ राधासंग्रहः । [२ प्र.] एतस्मात् कारणात् दक्षिण श्रवणं स्पष्टव्यम्। मरुतोवायवः अमरा- वा। सोमादीनां पृथगुपन्यासीविवक्षया भविष्यति। मित्रा- वरुणी,--इति देवताइन्हे दीर्घः ॥ ८ ॥ आत्मतन्त्रषु यन्नोतं तत् कुर्य्यात् पारतन्त्रिकम् । विशेषाः खलु सामान्याये चोक्ता वैदवादिभिः ॥६१ ॥ तन्वं शास्त्रमित्य नर्थान्तरम् । प्रात्मनस्तन्त्रेषु यत्रोक्तं, तत् पर- तन्त्रोक्तं कुर्यात्। ये च सामान्याः सामान्याः सर्वशाखिसाधारणाः, विशेषाः “नित्यं सात्वा शुचिः कुर्य्याद्देवर्षिपिटतर्पणम्" । । इति । “मन्तोषं परमास्थाय सुखार्थी संयतोभवेत्” । इति चैवमादयः, वेदवादिभिर्मन्वादिभिरुक्ताः, ते च कर्तव्याः । एवं वा ये च माधारणाविशेषा: -- आचमनादयः, मन्वादिभिरक्तास्तेच कर्तव्याः । तदिदं श्रौताभिप्रायं वचनम् । कथं ज्ञायते ? "स्मात्तं साधारण तेषु ग्राह्य श्रोतषु कम्मसु"। इति यहापरिशिष्टान्तरदर्शनात् । एवं वा- ये च सामान्याः साधारणा: - परिभाषारूपाः इत्येतत् । विशेषाः "उच्चचा क्रियते उच्चैः मामा उपांशु यजुषा". इत्येवमादयः, वेदवादिभिरताः, ते च कर्तव्याः । वेदं वदितुं ·[२ प्र.] गृह्यासंग्रहः । शोलं येषां तइमे वेदवादिनो वेदप्रवक्तारः कठादयो भण्यन्ते । न खलु तत्रभवन्तो मन्वादयो वेदवादिनः, स्मर्त्तारोहि ते वेदार्थस्य । एवं वा- सामान्याः-समानकम्माश्रयाः ये विशेषा: वेदवादिभिकताः, ते च करणीयाः। तदनन, शाखान्तरीयगुणानामपि शाखान्तरे उपसंहारः कर्तव्यः-इत्युक्तं भवति। तथाच यद्यपरिशिष्टान्तरम् । "श्रौतषु सर्वशाखोक्तं सर्वस्यैव यथोचितम्" । इति। मेयं शाखान्तराधिकरण न्यायमूला स्मृतिरिति द्रष्टव्यम् । किं भवति तर्हि प्रयोजनं पूर्वाई स्य ? ननु पगहनेव गुणीपमंहार- उपदिष्टः । उच्यते। यदात्मतन्त्र उपदिष्टं तत्र परतन्त्रोक्त गुणोप- संहारः पराई स्यार्थः । यत् पुनर्नोपदिष्टमेवात्मनम्तम्व, तदपि परतन्त्रोक्तं करणीयमिति प्रयोजनं पूर्वाई म्य। थथा खल्वग्नि- होत्रमस्मच्छाखायां नोपदिष्टं, सदापि याजुचदिकमनीयते- ऽस्माभिः। तदेतत् परिशिष्टकृत: कात्यायनम्य वचनमवादनाव. धार्यते । तच्चोदाहरिष्याम: ॥ ८१ ॥ अनोवाऽप्यतिरिक्तीवा यः स्वशाम्बीतमाचरीत् । तेन सन्तनुयात् यजं न कुर्य्यात् पापतन्त्रिकम् ॥१२॥ सशास्त्रे न्यूनो वा प्रधिको वा याविधिकत:, तं म्बशाम्बी विधिमाचरेत् । तनं य विस्तारयेत् । कुर्यात् ॥ ८२ ॥ . परसवात न ·११८ गृह्यासंग्रहः [ २ प्र. । यः स्वशाखोक्तमुत्मज्य परशाखोक्तमाचरेत्। अप्रमाणमृषिं कृत्वा सोऽधे तमसि मज्जति ॥ ६३ ॥ - यः पुन: स्वशाखोतं त्यक्ता परशाखोतमाचरति, स खल्वयमृषि . बशाखाचार्यमप्रमाणं करोति । स खल्वृषिमप्रमाणं कृत्वा पन्धे तममि-नरके पतति । इदमिदानों सन्दिह्यते। एवन्तावत्-'मात्मतन्वेषु यत्रोताम्'- इत्यनेन पारतन्त्रिकमपि कर्तव्यतयोपदिष्टम्, 'अनोवाप्यतिरि- कोवा'-इत्यनेन 'यः स्वशाखोक्तमुत्सृज्य'--इत्यनेन च पुनरेतवि- षितम्, किं पुनरत्र तत्त्वम् ? उभयं तत्त्वमित्याह। कुतः ? उभयोरेवोपदेशात् । विरुई तर्हि ? न । विषयभेदात् । कथम् ? उच्यते। 'पात्मतन्त्रेषु यत्रोक्तम्'- इति तावत् श्रौताभिप्रायम् । 'जनोवा' - इत्यादिकन्तु गुह्यशास्त्राभिप्रायकम् ; इति विषय- भेदादुभयं तत्त्वमिति निधीयते। कथं पुनर्जायते ;- गृह्मशास्त्रा भिप्रायेणोत्तरः पक्ष: -इति ? पारिशेष्यादिति ब्रूमः । श्रौताभि- प्रायेण पूर्वः पक्ष इति खल्ववोचाम। तस्मादुतरः पक्ष: पारिश ष्याच्यशास्त्रामिप्रायेगा भविष्यति । इतवैतदेवं भविष्यति । अप्रमाण मृर्षि कत्वेत्यभिधानात् । नो . खल्वपि श्रौतेषु पारशाखिकमावरन् ऋषिमप्रमाणं करोति । खाषिः कती वैदस्य । नित्योहि वेदरागिर्मीमांसकानाम, पपौरुषेयचान्येषाम् । 'प्रवक्तेति वेत्,- इति चेडवान् पश्यति ; माभूत् कती ऋषिर्वेदस्य, प्रवक्ता तु भवति'। 'भवतु, किमतो. ;

·२ प्र.] एह्यासंग्रहः। ११८ - भवति ?' 'एतदतो भवति, यद्येवं, श्रोतेष्वपि पारशाखि कमा- चरन् प्रवक्तारमृषिमप्रमाणं करोति'। 'नैतत् साधु मन्यामहे । पूर्वसिद्धां हि वाचषिः प्रोवाच । पारगाखिकच्चाचरन् तामव वाचमप्रमाणं करोति, न ऋषिम् । न वा, नित्य निर्दोषस्य पूर्व सिद्धस्य वेदस्य अप्रामाण्यमनुपन्यस्य परसिद्धस्य प्रवनु, झपेर प्रामाण्यं युक्तमुपन्य सितम् । सदधौनमिहत्वात्तस्य । एयशास्त्राभि प्रायत्वे तु वाक्यस्यैतत् स्यात् । वेदार्थमनुस्मरन् खाषिः प्रयोग- शास्त्रं रचयाञ्चकार। तचातिक्रामन् नुनमृषिमप्रमाणं करोति । तदनुमितां श्रुतिमपि,-ऋषिमप्रमाणं कुळवेव अप्रमाणं करोति'। शास्त्रान्तरदर्शनाचैवमवगच्छामः । तथाच मौलाम्ब. रादितं यद्यपरिशिष्टान्तरम् । "प्रयोगशास्त्रं गृह्यादि न समुच्चीयते परैः । प्रयोगशास्त्रताहानरनारम्भविधानतः ॥ बहल्पं वा स्वग्रयोक्तं यस्य का प्रकीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थ कते सर्व: कृतीभवत् ॥ बोतेषु म+शाखोतं मर्त्यस्यैव यथोचितम् । स्मात साधारणं तेषु ग्राह्य श्रोतिषु कम्मसु” ॥ इति । “यथोचितम्" इति कुचंबविरोधिनएव पगेतस्य करण: मनुजानीत । कात्यायनोऽपि कम्प्रदीप, "किया विविधा प्रीका मुनिभिः कम्पकारिणाम् । प्रक्रिया च परोता च हतीया चायथाक्रिया" || इति गुह्यशास्त्राभिप्रायेण पगेकांकियां निन्दित्वा.- ·. । . १२० रह्यासंग्रह। [ २ प्र.] “यवानातं स्वशाखायां परोतामविरोधि च । विहद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकम्मंवत्" ॥ इति श्रौतमेवाग्निहोत्रादिकं पारखिकं कर्त्तव्यमुपदिशति । तदेवमादिभिर्वचनैरवगच्छामः,--श्रोतेषु पारशाखिकं करणीयं न रह्योक्तेषु,- इति । आह । 'यदि प्रयोगशाम्यं गृह्यादि परैन समुच्चीयते, परं तर्हि मामान्य विधानमनर्थकं भवति' । 'यदि भवत्य नर्थ कं, कि मिति वयमुपालभ्येमहि' । 'न युमानुपालभामहे, किन्त, माभूदनर्थ- कमिति तदपि ममुच्चिनुमः,- इति ब्रूमहे' । 'सत्यमेवं ब्रवीषि, न तु प्रमाणोपेतं ब्रवीषि । प्रयोगशास्त्रविरोधादि नायं समुच्चयः सेडुमर्हति। योहि सामान्यस्य विधानस्यानर्थक्यं परिजिहीर्घ- म्तदपि समुचिनोति, स खल्वयं स्वशास्त्राचार्यमृषि प्रमाणं सन्तमप्रमाणं करोति । क्रममपि प्रयोगशास्त्रीयं विरुणद्धि। उत्सृजति च स्वशाखाययं विधानम् । सेयं पितरमुपेक्ष्य खरे गाढ़ा भक्ति: । कात्यायनोऽपि,- "खशाखाश्रयमुत्सृज्य परशाखाश्रयन्तु यः । कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघं तत्तस्य चेष्टितम् ॥ इत्यनेन एनं निन्दति। योहि ऋषिभिर्निग्धत, स कथं अय- वचनस्तत्रभवतां शिष्टानाम् भवेत् । 'प्रथ यथोभयमपि न विरीत्यते, तथा करिष्यामः' । 'कस्मात् ?' 'असम्भवात् । स्वशाखाश्रयस्य खल्वन्तराऽम्सरा किमपि किमपि सामान्यं विधानं निवेशयन् मामान्यमपि विधानमाकुलयति, 'नैवं शक्यम्'।

·[३] ग्रह्यासंग्रहः। • १२१ न खलु खशाखाश्रयमपि। सोऽयं समुच्चयो न प्रयोगशास्त्रं न खल्वपि सामान्यं विधानमुपकरीति, क्रममन्यथयन् प्रधानमपि विगुणयति। तथाच. वृद्धिमिष्टवतो मूलमपि नष्टं स्यात्' । 'अथ, क्रम: पदा- नामुपकार वर्तते । पदार्थप्राप्तरुत्तरकाल हि क्रम प्रापतति । यदा च पदार्थः प्राप्नोति, तदा क्रमएव नास्ति । पथिमसिहेन क्रमेण विरोधात् पूर्व सिहः पदार्थएव न कर्तव्यो भवति । तस्मात्, न्यायविरोधस्त्वत्यक्षे दोषः' । 'भवेदेवदेवम्... यदि वचनमत्रार्थे प्रमाणं न स्यात् । अम्ति च वचनम् ---प्रयोग शास्त्रम्--इत्यादि। किमिवहि वचनं न कुर्यात्। नहि वचनस्य कविदतिभारोनाम। भवदीयेऽपि पचे न्यायान्सर विरोधोजागति। न च पदार्थोऽपि पूर्व सिद्धः। मिषार्धाय षितः खल्वेष भवता। विषमयायमपन्यामः । मध्यपदार्थाना शेषभूताः खल्वाचमनादयः पदार्थप्राबल्यादनुष्ठीयन्ते, न मर्थे । न चावानुतिष्ठासितानां शेषत्वं प्रामाणिकम् । भिवानि चेमानि कम्माणि प्रयोगशास्त्रीयाणि मामान्यानि च नामसाम्येऽपि, यथामम्भवं रूपभेदादिभ्योहतुभ्यः । मंयोग चोदनाभेदमप्येतेषु बहुलमुपलभामहे । तत्वमति कुत्र कस्य गुणानुपसंहरमि। कम्मभेटे गुणोपसंहारन्यायम्याविषयत्वात् । बाहोऽसि चेत्, प्रयोगशास्त्रीय विधानमनुष्ठाय यथामम्भवं मामबन्य मपि विधानं कामं पृथगवामुनिष्ठ। किमित्यभयमपि विधान मन्यथयित्वा नरसिंहाकारमभिनवं विधानान्तरं स्वरुथैव निम्भि- पोषि। यथा खम्वेकम्मादाक्यादास्यासपदमन्यमाच नामपर्ट । १६ ·१२२ रह्यासंग्रहः । ['३ प्र.] . गृहीत्वा योवाक्यार्थः सम्पद्यते पुरुषकल्पनामूलः, तादृशोह्ययं परिचिकल्पयिषितः प्रयोगोभवति । स खल्वनपक्षणीयस्तत्र- भवताम् । तथाचोताम् । “धम्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात्" इति। अतएव स्वशाखाश्रययोर्वैश्वदेवबलिकम्मणोरन्ते सामान्ययोरपि तयोः काममनुष्ठानं कात्यायन: स्मरति कम्म- प्रदापे,- "न स्यातां काम्यसामान्यजुहोतिबलिकम्मणी। पूचं नित्यविशेषोक्तजुहोतिबलिकर्मणोः ॥ काममन्ते भवेयातां न तु मध्ये कदाचन । नैकस्मिन् कम्मणि तत्ते कमान्यत्तायते यतः” । ! यदि समच्चयं कात्यायनोऽभिप्रेष्यत्, नूनमवदिष्यत् । प्रवदनाचावगच्छामः, समुच्चयः कात्यायनस्याभिप्रेतः,- इति। तस्मादियमेवावधारणा, - श्रौतेषु पारशाखिक सामान्यञ्च विधानं कत्तव्यम्, एह्योक्तेषु तु पारशाखिकं न कतव्यमेव, सामान्यञ्च विधानं ग्रयोक्ता विधानानुष्ठानादनन्तरमिच्छया प्रयो- गान्सररूपेण करणीयम्,- -इति । तदेवं सति “प्रयोगशास्त्रम्"- इत्यादौनि वचनान्यनुगृहीतानि भवन्ति नान्यथा । श्रोतेषु च तासु तासु शाखासु तत्तत्शाखिनामेवविजां कर्मोपदिष्टं न सर्वश्राम्, सर्वशाखिभिश्वविग्भिः प्रायोयज्ञोनि हति, न ताव- -इति विशेषोऽप्यस्ति । अन्येऽपि विशेषा: शाखान्तराधि- करण शारीरके च द्रष्टव्याः' ।' रघुनन्दनस्त्वेतदनालोचयन् वचनचापश्यन्,-'सर्ववैवा- नेष । मात्रः,

·[२प्र.]
ग्रह्यासंग्रहः ।
१२३
।
विशेषेणाकासितं पारशाखिकं करणीयं न अनाकाडिन्तम्'-- इति
कल्पयाञ्चकार । तद श्रद्धेयम् । पाकासाऽपि तदभिप्रेता न प्रामा
णिकी। यत्र हि यावी इतिकर्तव्यता निर्दिष्टा, तत्र ततएव
पाकाचा निवर्त्तते-विशेषतुं विना.--इति हि तान्त्रि कानां
निर्णयः । अवश्यञ्च तेनाप्येतहक्तव्यम् । अन्यथा पारशाखिकगुणा
पसंहारेऽप्याकाना न निवर्तत । इत्यम्त किं विस्तरण ॥ ८३ ॥
पुनरुक्तमतिक्रान्तं यच्च सिंहावलोकितम् ।
गौमिले ये न गृह्णन्ति न ते ज्ञास्यन्ति गौभिलम् ॥ ४॥
पुनरुताम्-उतास्य पुनःकथनम् । प्रतिकाम्तम् ---अतिक्रम्य
संबन्धः व्यवहितयोजना इति यावत् । यच सिंहावलोकितम् --
सिंहावलोकितन्यायेन पराचीनस्य पूर्ववान्वयः। ये खल्वेतत
वयं गोभिले-गोभिलरह्यगास्त्रे न रक्षणन्ति, तं गोभिन्नग्रह्य-
शास्त्रं तत्त्वतो न जास्यन्ति ।
उदाहरणममोषां गृह्यसूत्रा-
दस्मत्कृततगाथाञ्चोपलश्चव्यम्। विम्तरभयावह प्रस्तयते ॥ ८४ ॥
एतत्शास्त्राध्ययनफलमाह,
गोभिलाचार्य पुत्रस्य योऽधीते संग्रहं पुमान् ।
सर्वकर्मस्वसंमूढ़ः परां'मिहिमवाप्नुयात् ॥६५॥
इति ग्यासंग्रह द्वितीयः प्रपाठकः ॥
गोभिलाचार्य पुत्रस्य संग्रहमिम गृयामंग्रहाध्यं यः पुमानधीत,
स खवयं मुकम्मस ग्रयोक्तेषु प्रमंमूढ़ः मोहरहित: परामुत्कृष्टां
सिइिं प्राणोति ॥ ५॥

·१२४ रह्मासंग्रहः। [२ प्र. पत्रव शिवम् ॥ नोका:-८५ पादितः श्लोकाः-३०८ ॥ कैकयेषु वसता हिजन्मना तन्त्रजालमवलोक्य निर्मितम् । जीवरन्ध्रमुनिचन्द्रसमिते वत्सरे वृषगते रवाविदम् ॥ १ ॥ सर्गस्थितिप्रत्यवहारहेतो प्रलोकमामान्यनयप्रवृत्ती। दोषाकरेऽप्याटरमादधाने समर्पितं भाथमिदं स्मरारी ॥ २ ॥ सत्यपि दोषकलाप गुणलेशनिबद्धपक्षपातानाम् । जनयतु विदुषां तोषं अतिरेषा चन्द्रकान्तस्य ॥ ३ ॥ अन्ध इव स्फुटदोष गुणेषु विरलेषु वैनतेयड्व । जयति जगत्यां लोकः कतिपयह नोमि तं भक्त्या ॥ ४ ॥ इति सेरपुरनगरवास्तव्यस्य राधाकान्समिद्धान्तवागीशभट्टाचार्या मजस्य ब्रह्ममयोसूनो: महामहोपाध्यायत्रीचन्द्रकान्ततर्का- लद्धारभट्टाचार्य्यस्य कती रह्यासंग्रहभाष्ये हितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ समाप्तवेदं यह्यासंग्रहमाष्यम् । एभमस्तु ॥ औरस्तु ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.