·विधा भवन
Bharatiya Vidyā Series No. 12
VEDABHASYASARA
OF
BHATTOJI DIKSITA
e
EDITED BY
PANDIT R. N. PATANKAR
WITH INTRODUCTION BY
PROF. P. K. GODE
भारतीय
891- 204
B 48V
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BOMBAY
V. S. 2003]
Rupee One
[A. C. 1947

·UNIVERSI; ST182 . Bu8V od 3.24979 SHIMA QTHER PUBLISHED WORKS OF THIS SERIES Visuddhimagga, of Buddhaghosācāriya, 4th century Pali work Buddhism, ed. Prof. Dharmananda Kosambi—Roy. xviii + 512. Rs. 16. Bharates'vara Bāhubalirāsı, oldest Gujarati poem, ed. Acharya Jinavijayaji—Roy. 8vo. pp. 24. Re. 1. Jjānodi pika Mahābhārototātparyatika on the Udyogaparvan, by Devabodha, oldest known commentary on the epic, ed. Dr. S. K. Do, Roy. 8vo. pp. svi+74, Rs. 4. ratar rahaa 5 by Mm. Anantakrishna Shastri, a treatise in Samskrit showing how each of the dars'anas finds its doctrines advocated by the Gitā. Crown quarto pp. 100, Rs. 4. Candrolekkasattaka, 17th century Prakrit Drama by Rudradāsa, critically edited by Dr. A. N. Upadhye, Roy. 8vo., pp. 96+72, Rs. 8. Gujarati Svaruvyanjana, Prukriya, Gujarati translation by, Prof. K. K. Shastri of Prof. R. L. Turner's Gujarati Phonology', Roy, 8vo., pp. 66, Rs. 2. Vodavādadvātriins'ikā of Siddhasenadivákara, giving a synthesis of the Vedic schools, ed. Pandit Sukhlalji, Roy. 8vo pp. 44, Re. I. Rasarotnapradipikā of Allarāja, 13th century Samskrit work on Alavikāra and erotics, critically editud by Dr. R. N. Dandekar. Roy. 8vo. pp. 60 +32, Rs. 3. Satakotruyi of Bhartụhari with a new Bhartịhari with a new commontary of au unknown author, critically editod by Prof. D. D. Kosambi Roy. 8vo. pp. 208, Rs. 6. Anyoktyastekasaingruhu, a compilation by an unknown author of 138 Anyoktis and Subhasitas in Samskrit with marginal glosses, edited by Miss Pratibha Trivedi, Roy. Svo. pp. 50, Rs. 2. Puranic Words of Wisclom, edited by A. P. Karmarkar, A collection of Subhasitas from the eightoen Puranas, Roy, 8vo. Pp. 70, Rs. 2. BHARATIYA VIDYA BHAVAN Chowpatty Road, BOMBAY 7 Published by Prof. Jayantakrishna H. Davo, Hon. Registrar, Bharatiya Vidya Bhavan, 33-35, Harvey Road, Bombay 7. Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnaya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay 2 ·A RARE MANUSCRIPT OF THE VEDABHĀSYASĀRA OF BHATTOJI DĪKSITA By P. K. GODE, M. A. In the list of works recorded by Aufrecht in his Catalogus Catalogorum under the entry "Gratieta” no work of the name racht' or achegar"" is recorded. Rao Bahadur W. A. Bambardekar also makes no mention of any such work in his recent work on Bhattoji while giving a complete list of Bhattoji's works. In view of these facts and in view also of the absence of reliable data regarding Bhattoji's life and personality I was interested to know from Pandit Raghunātha Krşņa Pațankar of Rajapur that he has come across a rare MS. of Vedabhāsyasāra of Bhattoji. Paņdit Pātankar was also kind enough to send me a copy of this MS. made by himself together with a description of the original. of the original. Realizing the importance of this work for the history of Sanskrit literature in general and for the history of Bhattoji's works in particular, I take this opportunity of thanking Pandit Pāțankar for the materials for this paper sent by him and at the same time acquainting all 1 CC, I. p. 325. 2 Bhattoji Dākṣita, Jñātiviveka, Bombay, 1939. 3 I note here for ready reference the names of 34 works ascribed to Bhattoji as given by Rao Bahadur Bambardekar: अद्वैतकौस्तुभ, आचारप्रदीप, आशौचनिर्णय, आह्निकम्, कारिका, कालनिर्णयसंग्रह, गोत्रप्रवरनिर्णय, चतुर्विशतिमुनिवरव्याख्या, चन्दनधारणविधि, जातकालङ्कार, तत्वकौस्तुभ, तत्वविवेकदीपनव्याख्या, तवसिद्धान्तदीपिका, तत्राधिकारनिर्णय, तर्कामृतम्, तिथिनिर्णय, तिथिनिर्णयसंक्षेप, तिथिप्रदीप, तीर्थयात्राविधि, त्रिस्थलीसेतुसारसंग्रह, तैत्तिरीयसंध्याभाष्य, दशश्लोकीव्याख्या, दायभाग, धातुपाठनिर्णय, प्रायश्चित्तविनिर्णय, प्रौढमनोरमा, वालमनोरमा, भट्टोजिदीक्षितीय, भट्टोजिभट्टीय, मासनिर्णय, लिङ्गानुशा. सनवृत्ति, शब्दकौस्तुभ, श्राद्धकाण्ड, सिद्धान्तकौमुदी. The authorship of Bhattoji in the case of many of the above works is well known. It is worth while examining doubtful cases. 4 In the Ratnagiri District of the Bombay Presidency, Pt. Pātankar is associated with the the Sanskrit Pathashala at Rajapur. There is a Collection of Sanskrit MSS. at this Pathashala. 5 The MS. of Vedabhāsyasūra is old and in a decaying condition. It was procured by Pt. Pătankar from his guru, the late Bāls'āstri Māiņkar of Khārepātañ at some distance from Rajapur. The full name of Bāls'āstri is "Bālakṣşņa Lakşmaņa Maiņkar.” 6 The original MS, is now deposited with the Sanskrit Pathashala, Rajapur, ·4 BHĀRATIYA VIDYA students, of Sanskrit literature with the contents of this work in brief. The copy of the Vedabhāşyasära before me consists of 16 foolscap pages (about 29 lines to a page) and begins as follows: " " वागीशायाः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥१॥ माधवाचार्य रचिताद्वेदभाष्यमहार्णवात् । श्रीभट्टोजीदिक्षितेन सार उद्रियतेथुना ॥२॥ एतस्मिन्प्रथमोध्यायः श्रोतन्यः संप्रदायतः। म्युत्पन्नस्तावता सर्व बोढुं शक्नोति शुद्धधीः॥३॥ अध्ययनविधेरर्थावबोधपर्यंतं व्यापार इति भाट्टादिमते अर्थज्ञानमावश्यकमिति स्पष्टमेव अक्षरग्रह......इति विवरणाचार्यादिमतेपि" etc. The colophons of the 12 vargas of the work are as follows: Page 5-"समाप्तो वर्गः” 6-"द्वितीयो वर्ग:" 7-"तृतीयो वर्ग:" 8-"चतुर्थो वर्गः” 9-"पंचमो वर्गः" 10-“षष्ठो वर्ग:" II-"सप्तमो वर्गः" 12-"अष्टमो वर्ग:" I3-"नवमो वर्ग:" 14-"दशमो वर्गः" 15-"एकादशो वर्ग:" 16-"इति द्वादशो वर्गः ॥ शिवाय नमः ।। The evaluation of present work must be left to the students of Sanskrit grammar as the comments of Bhattoji set forth herein are preponderantly grammatical. That the present work is Bhattoji's own production is proved by verse 3 quoted above, which explicitly states that Bhattoji Dikșita has composed this Sāra on the basis of the Vedabhāsya of Mādhavācārya. In the history of 1 Pandit Patankar's remarks on this manner of mentioning-the author of the Vedbhāsyasūra may be noted here: "दीक्षितैः स्वीयव्याकरणग्रंथे श्रीवेदभाष्यकाराणां माधवाचार्याणां यत्र स्वमतसमर्थने समुलेखः क्रियते तत्र "वेदभाष्यकाराः” इति सादरं उच्यते, यत्र तेषां खण्डनं तत्र “वत्तु माधवेनोक्तं” इति सामान्यतो कवचनं विधीयते.” If this observation is correct we must regard the great grammarian as a "singular" controversialist in line with other great Pandits of his age, ·10 VEDABHĀŞYASĀRA OF BHATTOJI PĪKSITA a the commentators of the Veda this work of Bhattoji though brief may have its own place in view of Bhatļoji's reputation as grammarian. My interest in the present present work is purely of a historical nature as I have been studying of late the historical background of Bhattoji and his pupils and have published so far? some papers pertaining to this field. Bhattoji refers to the following works and authors in his Vedabhāsyasāra. (1) H1792 P. 1. (2) वेदभाष्य (माधवाचार्यरचित), P. I. (3) HIEfca, P. I. (4) facuHa, P. 1, (5) HETH104, P. 1. (6) ma, P. 1. (7) ATAR, P. 2. (8) #fjay19, P. 2. (9) Mới, P. 2. (10) fail, P. 3, 7. (11) afaften, P. 3. (12) T:, P. 5. (13) 44:, P. 7. 8. (14) उत्तररत्ने,' P. 14. (“पक्षसी तु स्मृतौ पक्षावित्युत्तररत्ने”) I have recorded above whatever data could be gathered from the copy of the MS. supplied to me by Pandit Raghunāth 1 These papers are: (1) A New Approach to the Date of Bhattoji Dākṣita (Annals, Tirupati, S. V. Ori. Institute, Vol. I, pt. 2. pp. 117-127) and (2) Varadarāja, a pupil of Bhattoji Dikṣita and His Works-Between A. D. 7600 and 1650 (Festschrift, Prof. P. V. Kane, 1941, pp. 188-199) I have projected a paper on Nilakantha S'ukla another pupil of Bhattoji Dīksita who wrote between 1637 and 1656 A. D. 2 "उत्तररत्ने" is possibly a mis-reading for "उत्तरतत्रे" vide my note on उत्तरतत्र (Annals, B. O. R. Institute, Vol. XXI, 1940, p. 133 footnote 1). Ja is part of a lost work on lexicography. It is mentioned by Nārāyana Diksita in his Commentary on the Vāsavadattā, which I have assigned to the period “between 4. D. 1250 and 1550.” See also Aufrecht CC, 1, 63. Bhattoji's reference to the evidently supports my evidence, Bacaq is not recorded by Prof. Rāmāvatāra Śarmā in his list of Kośas (Pages LV-LXII of Intro. to Kalpadru-Kos'a, Vol. I, G. O. S. Baroda. 1928). Perhaps someday we may recover this lexicon. 3 Since this paper was drafted Pt. Pāțankar has sent me the original MS. of the Vedabhāsyasūra. It consists of 9 folios (Size: 11}" x 43"); 14 lines ·6 DIJĀRATIYA VIDYA Slástri Patankar and I now leave it to and I now leave it to scholars to see if the present MS. is a fragment of a larger work of Bhattoji of the title Vedabhāśyasāra or is a complete work by itself. It is also necessary to examine other works of Bhattoji with a view to see if he has quoted this Vedabhāsyasāra' in any of them, to a page, 55 letters to a line. The MS. is written legibly on country paper. It is quite old and worn out. It appears to be about 250 years old and may belong to the 17th century. Dr. V. Raghavan of the Madras University of whom I inquired about other MSS. of this work writes on 3-7-1941: “We are not able to find any other MS, of a Velabhāsyasūra by Bhattoji Dikșita, 1 ·प्रास्ताविकम् । ॐ ऋचो अक्षरे परमे व्योमन् यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः ।। यस्तन्न वेद् किमृचा करिष्यति य इत्तद्विदुस्त इमे समासते ॥ अस्त्यर्वसागरोपान्ते पूर्वस्यां दण्डकं वनम् । सह्याद्रेश्चात्र प्रतीच्यां देशः कौङ्कणसंज्ञकः ॥ विश्रुतं प्राक्तनात्कालाद्यत्रास्ति नगरं शुभम् । नाम्ना राजापुर नद्योः संगमे सागरस्य च ॥ राजते यत्र पूर्वस्यां गङ्गा शैलकटीतटे । चतुर्दशसु कुण्डेषु प्रादुर्भवत्यभीक्ष्णशः ॥ पादेऽनादिश्चोष्ण उत्सो नातिदूरं नदीतटात् । धूतपापेश्वरः श्रीमानार्तत्राणपरायणः ।। शङ्करो यस्य प्रतीच्यां स्वयम्भूस्तटिनीतटे । नगरेऽत्राब्दशतार्धात्प्राक् संस्था संस्थापिता शिवा ॥ श्रीसंस्कृता पाठशाला श्रीमद्बोर्वणकराभिधैः । अधीतिभिरनन्ताख्यैरुद्यमव्यवसायिभिः ॥ तत्रालयः संस्कृतानां ग्रन्थानां वरिवृत्यते । अयुतार्धाधिका संख्याऽधुना येषां विराजते ॥ लिखितानां मुद्रितानामन्येषामपि संस्कृतात् । क्षारपट्टनग्रामस्था हरिभक्तिपरायणाः ।। श्रीपरमगुरुपादाः श्रीमन्तो बालशास्त्रिणः । माइणकरान्ववायरत्नाकरसुधांशवः ॥ मूर्तिमज्ज्ञानकोशा ये नैकशास्त्रविशारदाः । दसवन्तः सहस्राधं ग्रंथानां विविधात्मनाम् ।। विद्यमाना तत्र जीर्णा लिखिता पुस्तिका त्वियम् । ऋग्वेदभाष्यसारस्य भट्टोजीदीक्षितस्य वै ॥ माधवाचार्यऋग्वेदभाप्यं संक्षेपितं त्विह । केवलं तत्र वर्तन्ते वर्गा द्वादश चादिमाः॥ शिवाय नम इत्यन्ते पुस्तिकाया विलोक्यते । लेखकेन ततश्चास्या लिखितं न ह्यनन्तरम् ।। अथाप्येतावतो भागादखिलो ह्यनुमीयते । कृतो भट्टोजिना सारो दीक्षितेन विपश्चिता । माधवाचार्यभाप्याधि परिचेतुं न ये क्षमाः । ते भूयासुरलं चास्य सारस्यापि परिग्रहात् ॥ यतितव्यं विपश्चिद्भिः सारसंपादने भृशम् ।

·8 वेदभाष्यसार उपलब्धौ तस्य महालाभो गीर्वाणवााये ॥ जिज्ञासूनां वेदार्थस्य महत्युपकृतिर्भवेत् । स्थलेषु क्वचिदल्पेषु माधवो नोररीकृतः ॥ श्रीमद्भट्टोजिना "मर्याः कविक्रतु"निदर्शनम् । स्कन्दस्वामी वेङ्कटादिर्माधवो भाष्यकृदयम् ॥ प्राक्तनं माधवाचार्याद् भास्करोऽपि तथैव च । पुस्तिकालेखसमये स्कन्दवेङ्कटमाधवाः ॥ . प्रयोऽवलोकिताः प्रायश्चेह जिज्ञासया मया । पाटणकरान्ववायरुक्मिणीकृष्णसूनुना ॥ सुधिया रघुनाथेन राजापुरनिवासिना । दत्तात्रेयजनार्दनगुरुयुग्मपदाम्बुज- रजोजुषा द्विरेफेण विदुषामनुयायिना । अंगाक्षगजभूशाके भावेऽब्दे प्रतिमाऽऽदिमा ।। द्वितीया लिखितैतर्हि वृषसंवत्सरे शुभे । अभ्यङ्गवसुभूशाके कार्तिके सप्तमीरवौ ॥ शुक्ले कृता मुद्रणार्थं यथामति यथायथम् । संयोजिता ऋचश्चात्र पदान्यपि ऋचां तथा ॥ विदुषामुपयोगार्थ नास्ति यन्मूलपुस्तके । इयताऽऽवेदनेनालं विस्तरो न विधीयते ॥ आभिर्गीर्भिर्यदतो न ऊनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा जासि भूयिष्ठभाजो अर्ध ते स्याम ॥

·॥ हरिः ॐ॥ ऋक्संहिता-सपदपाठा। श्रीभद्दोजीदीक्षित-प्रणीत-वेदभाष्यसारसमन्विता। ॐ वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे । यं नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम् ॥ १ ॥ माधवाचार्यरचिताद्वेदभाष्यमहार्णवात् । श्रीभट्टोजीदीक्षितेन सार उद्भियतेऽधुना ॥ २ ॥ एतस्मिन्प्रथमोऽध्यायः श्रोतव्यः संप्रदायतः। व्युत्पन्नस्तावता सर्व बोटुं शक्नोति शुद्धधीः ॥ ३ ॥ "अध्ययननिधेरर्थावबोधपर्यंत व्यापार” इति भट्टादिमतेऽर्थज्ञानमावश्यकमिति स्पष्टमेव "अक्षर. ग्रह(णान्त)त्वं" इति विवरणाचार्यादिमतेऽपि "ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडंगो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्च' इति महाभाष्योदाहृतवाक्यांतराद् वेदार्थज्ञानमावश्यकं । तत्र हि निष्कारणशब्देनाध्ययनज्ञानयोः काम्यत्वं वार्यते ॥ किं च ज्ञानस्तुत्यज्ञाननिंदयोस्तत्र तत्र श्रवणाद् “यत्स्तूयते तद्विधीयत" इति न्यायेनार्थज्ञानस्य विधिरभ्युपगंतव्यः। तथा च यास्कोदाहृतं श्रुतिद्वयं । स्थाणुरयं भारहारः किलाभू- दधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । योऽर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा ॥ यद्गृहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कधो न तज्वलति कर्हिचित् ।। तथा “उत त्वः पश्यन्' इत्यादिमंत्रा अप्यत्रार्थ बोध्याः। तथा ऋष्यादिज्ञानमप्यावश्यकम् । तथा च श्रूयते "यो ह वा अविदितायछंदोदैवतमाह्मणेन मंत्रेण याजयति वाध्यापयति वा स्थाणु वर्छति गर्ने वा पद्यते प्र वा मीयते पापीयान् भवति तस्मादेतानि मंत्रे मंत्रे विद्यात्' इति । स्मर्यते च- अविदित्वा ऋषि छंदो दैवतं योगमेव च । योऽध्यापयेजपेद्वापि पापीयान् जायते तु सः ।। ऋषिच्छंदोदैवतानि ब्राह्मणार्थ स्वराद्यपि । अविदित्वा प्रयुंजानो मंत्रकंटक उच्यते ॥ स्वरवर्णाक्षरं मात्रा विनियोगोऽर्थ एव च । मंत्रं जिज्ञासमानेन वेदितव्यं पदे पदे ॥ इति । तत्र अग्निमीळ इत्याचं सूक्तं नवर्चम् विश्वामित्रपुत्रो मधुछंदा ऋषिः अग्निर्देवता गायत्री छंदः । तथा चानुक्रांतं "अग्निं नव मधुछंदा वैश्वामित्र" इति । देवताछंदसी तु परिभाषाबलेन लभ्यते ॥ मंडलादिषु "आग्नेयमैंद्वात्" इति । "आदौ गायत्रं प्राधिरण्यस्तूपात्" इति च ॥ हिरण्यस्तूपाख्य 2 ·10 वेदभाष्यसार ऋषिर्यपा मंत्राणां वक्ष्यते ततः प्राचीनेषु मंत्रेषु गायत्रं छंद इत्यर्थः । विनियोगस्तु कृत्स्नस्याम्नायस्य ब्रह्मयज्ञे पारायणादौ च प्रसिद्धः । विशेषविनियोगस्तु तत्तत्क्रतौ सूत्रकारेण प्रदर्शितः। ऋग्विधाना- दितोऽप्यवगंतव्यः॥ ॐ अग्निमीळे पुरोहितं य॒ज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ १ ।। ॐ अग्निम् । ईळे । पुरःऽहितम् । यज्ञस्य । देवम् । ऋत्विजम् ॥ होतारम् । रत्नधातमम् ॥ १ ॥ अथ प्रतिमंत्रं व्याख्या। अग्निमिति अंगति ऊर्ध्व गच्छतीत्यग्निः ऊर्ध्वज्वलनस्वभावत्वात् ॥ स्वर्ग हविर्नेतुं गच्छतीति वा ॥ तं देवं द्योतनादिगुणयुक्तं ईळे स्तौमि । कीदृशं । यज्ञस्य पुरोहितं पुरोभागे आहवनीयरूपेणावस्थितं । किंच होतारमृत्विजम् होतृनामकमृत्विजम् । “अग्नि देवानां होता" इति श्रुतेः। अपि च रत्नधातमं यागफलरूपाणां रत्नानां अतिशयेन धारयितारं पोषयितारं वा रत्नानां धनानामिति वा । मघमित्यादिधननामसु रत्नशब्दस्य पाठात् । अगिधातोर्गत्यर्थात् "अंगेर्नलोपश्च" इत्यौणादिको निप्रत्ययः । इदित्वात्कृतस्य नुमागमस्य लोपश्च । प्रत्ययत्वान्निशब्दस्योदात्तता। शेषनिघातेन धातोरकारोऽनुदात्तः । अमः सुप्वादनुदात्तत्वेऽपि "भमि पूर्व" इति पूर्वरूपमुदात्तम् । “एकादेश उदा- त्तेनोदात्त" इति सूत्रात् ॥ ईळे ईड स्तुतौ लट् । "द्वयोश्चास्य स्वरयोर्मध्यमेत्य संपद्यते स डकारो ळकार” इति प्रातिशाख्याडुकारस्य ळकारः । “तिहुतिङः' इति निघातः। संहितायां तु "उदात्तादनुदात्तस्य स्वरित" इतीकारः स्वरितः । "स्वरितारसंहितायामनुदात्तानाम्' इति एकारस्य ऐकश्रुत्यं प्रचयापरनामकं भवति ॥ पुरोहितम् । "पूर्वाधरावराणामसिपुरधवश्चैषाम्” इति पूर्वशब्दादस्प्रत्ययः पुर आदेशश्च । धाजो निष्ठायां "दधा- तेर्हिः'। समासांतोदात्तत्वे तदपवादे तत्पुरुपे "तुल्यार्थ-' इत्यादिनाऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे तदपवादे "गतिकारकोपपदात्कृत्" इति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरे च प्राप्ते “गतिरनंतर'' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । "पुरोऽव्ययम्" इति पुरःशब्दस्य गतित्वात् संहितायां तु आद्याक्षरस्य प्रचये प्राप्ते "उदात्तस्वरितपरस्य सन्नतर" इति अतिनीचोऽनुदात्तः । यद्यपि पदकाले हितशब्दांतर्गतस्येकारस्य स्वरितत्वं दुर्लभं उदात्ता. त्परत्वाभावात् । “मात्रा हस्वस्तावदवग्रहांतर''मिति प्रातिशाख्येऽवसानविधानात् । अत एव तैत्तिरीया अनुदात्तमेवाधीयते तथापि “यथा संधीयमानानामनेकीभवतां स्वरः । उपदिष्टस्तथा विद्यादक्षराणा- मवग्रहे" । इति प्रातिशाख्येऽतिदेशादिष्टसिद्धिः ॥ यज्ञस्य । “यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षोनङ्" । देवम् दीव्यतेः पचाद्यच् । ऋतौ यजतीति विग्रहे "ऋत्विग् दगि''ति क्विन्नंतो निपातितः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः ऋतुशब्दस्यावांतरपदसंज्ञासत्त्वेऽपि "गोभिर्मदाय" "गोभ्यो गातु' इत्यादाविवावग्रहाभावः संप्रदाय. सिद्धः। ...थापदत्वाभावेऽपि ईयिवांसं तस्थिवांसं आपप्रिवान् इत्यादाववग्रहः । एवं च सत्यवांतर. पदत्वेऽवग्रहस्तद्विरहे नेत्युभयमप्यौत्सर्गिकमिति बोध्यम् ॥ होतारम् । जुहोतेस्तृन् “न्नित्यादिनित्य". मित्याधुदात्तः । रत्नधातमम् । रत्नशब्दो “नधिपयस्यानिसंतस्य” इत्यायुदात्तः । रनधाशब्दस्तु कृदु- त्तरपदप्रकृतिस्त्र रेण समासस्वरेण वांतोदात्तः । तमप् तु पित्त्वादनुदात्तः । स्वरितप्रचयौ प्राग्वत् ॥ वेदावतार आद्याया ऋचोऽर्थऽस्तु प्रपंचितः । औत्सर्गिकमितो ज्ञेयं विशेषस्तु प्रवक्ष्यते ॥ १॥ अग्निः पूर्व भि,पिभिरीड्यो नूतनैरुत ॥ स देवाँ एह वक्षति ॥ २ ॥ अग्निः । पूर्वभिः । ऋषिऽभिः । ईड्यः । नूतनैः । उत ॥ सः । देवान् । आ । इह । वक्षति ॥ २ ॥ अग्निरिति । पूर्वभिः पूर्धेः ऋषिभिः ऋपति जानंतीत्यूषयस्तैः । नूतनैरुत । इदानींतनैरपि ·वेदभाष्यसार 11 अग्निः ईड्यः स्तुत्यः सः अग्निः इह यज्ञे देवान् हविर्भुजः आवक्षति आवहतु ॥ पूर्वेभिः "स्वांग- शिटामदंतानाम्" इत्याधुदात्तः । "बहुलं छंदसी''ति भिस ऐसादेशाभावः । ऋषिभिः ऋषेर्गत्यर्थादौणा- दिक इन् "इगुपधाकिदि"ति इनः कित्त्वातिदेशालघूपधगुणो न। ईड्यः ण्यत्प्रत्ययांतत्वात् । “तित्स्वरित", मिति स्वरित शेषनिघाते च प्राप्ते । “ईडवंदवृशंसदुहां ण्यत' इत्याधुदात्तत्वम् । नूतनैः । "नवस्य लप्- तनपूखाश्च प्रत्ययाः” इति वार्तिकेन नू आदेशः तनप् प्रत्ययश्च । उतशब्दः स्वरादित्वादव्ययमंतोदात्तः फिट् स्वरात् । एवं स इत्यपि। देवानिति नकारस्य संहितायां "दीर्धादटी"ति रुत्वम् । “अत्रानुनासिक" इति आकारोऽनुनासिकः "भोभगोअघो-' इति रोर्यः "लोपः शाकल्यस्येति तल्लोपः तस्यासिद्धत्वान्न संधिः । "व्यवहिताश्चे"ति सूत्रेणाङो व्यवहितप्रयोगः । इह । "इदमो हः" । वक्षति । “लिङथे लेट्" । "सिप बहुलं लेटी"ति सिप् । "लेटोऽडाटावि'त्यत् ॥ २ ॥ अग्निना रयिमश्नवत्पोषमेव दिवेदिवे ॥ यशसै वीरवत्तमम् ॥ ३ ॥ अग्निना । रयिम् । अन्नवत् । पोषम् । एव । दिवेऽदिवे ॥ यशसम् । वीरवत्ऽतमम् ॥ ३ ॥ अग्निनेति । अग्निना । रयिं धनम् । अश्नवत् । प्राप्नोति । कीदृशम् । दिवेदिवे । पोषमेव । प्रतिदिनं पुष्यमाणम् । किं च । यशसं यशोयुक्तम् । वीरवत्तमम् । अतिशयेन पुत्रभृत्यादिवीरपुरुषो- पेतम् । रयिशब्दो धननामसु पठितः । अश्नवत् । अश्नोतेर्लेट् । पदव्यत्ययेन तिप् । “इतश्च लोपः पर- स्मैपदेवि"ति इकारलोपः। पोषम् घजंतत्वादाधुदात्तः। एव । “एवादीनामंत" इत्यंतोदात्तत्वम् । वकारांतादिवशब्दात् सप्तम्याः "सुपां सुलुगि"ति शेभावे "सावेकाच" इति "उडिदंपदादि"ति वा उदात्तत्वम्। "नित्यवीप्सयो"रिति द्वित्वम् । उत्तरभागस्य "अनुदात्तं चे"त्यनुदात्तत्वम् । यशसं । यशः- शब्दस्य तद्वत्परता मंत्रांतरेऽपि दृष्टा। "अग्ने त्वं यशा असी"ति। वीरशब्दात्परस्य मतुपो "हस्वनुड्भ्यां मतुप्' इति उदात्तत्वं प्राप्तं "न गोश्वन्नि"ति निषिध्यते ॥ ३ ॥ की अग्ने यं यज्ञमध्वरं विश्वतः परिभूरसि ।। स इहेवेषु गच्छति ॥ ४ ॥ अग्ने । यम् । यज्ञम् । अध्वरम् । विश्वतः । परिऽभूः । असि ॥ सः । इत् । देवेषु । गच्छति ॥ ४ ॥ अग्ने यमिति । हे अग्ने । अध्वरं राक्षसादिकर्तृकहिंसारहितं यज्ञं विश्वतः सर्वासु दिक्षु परिभूः परितः प्राप्तवान् असि । स इत् स एव यज्ञो देवेषु गच्छति । अग्ने “आमंत्रितस्ये"ति पाष्ठ आधु- दात्तः। अध्वरं न विद्यते ध्वरो यस्येति बहुव्रीही "नञ्सुभ्यामि"त्यंतोदात्तत्वम् । तसिल “लिती"ति प्रत्ययात्पूर्व उदात्तः । परिभूः अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते तदपवादः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरः । असि । यच्छब्दयोगान निघातः ॥ ४ ॥ अग्निर्होता कविक्रतुः सत्यचित्रश्रवस्तमः ॥ देवो देवेभिरा गमत् ॥ ५ ॥ अग्निः । होता । कविऽऋतुः । सत्यः । चित्रश्रवःऽतमः ॥ देवः । देवेभिः । आ । गमत् ॥ ५ ॥ अग्निहॊतेति । होता। कविक्रतुः कविषु मेधाविषु क्रतुः कर्म यस्य । सत्सु साधुः सत्यः । चित्रश्रवस्तमः अतिशयेन विचित्रकीर्तियुक्तः । अग्निदेवः। अन्यैर्देवैः सह आगमत् आगच्छतु । कविक्रतुः बहुव्रीहित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरः "कृजः कतु"रिति कतुप्रत्ययः। सत्यः "सत्यादशपथे" इति ·12 वेदभाष्यसार सूत्रे अनुदात्तो निपात्यत इति हरदत्तः। गमत् । "छंदसि लुङ्लङलिट" इति विभाषा। "बहुलं छंदस्यमाङयोगे"पीति अडभावः ॥ ५ ॥ समाप्तः प्रथमो वर्गः॥ यदङ्ग दाशुषे त्वमग्ने भद्रं करिष्यसि ॥ तवेत्तत्सत्यमङ्गिरः ॥ १ ॥ यत् । अङ्ग । दाशुषे । त्वम् । अग्ने । भद्रम् । करिष्यसि ॥ तवं । इत् । तत् । सत्यम् । अङ्गिरः ॥ १ ॥ यदिति । अंग हे अग्ने । त्वं दाशुषे । हविर्दत्तवते । यद्भद्रं करिष्यसि तत् तव इत् तवैव । अंगिरः एतन्नामकमहर्षे । तथा च मंत्रः। "स्वमग्ने प्रथमो अंगिरा ऋषि"रिति । इदं सत्यं उत्तरस्व- नुष्ठानेनाप्नेरेव सुखपर्यवसानात् ॥ अंगशब्दस्य निपातस्वेऽपि "एवादीनामंत" इत्यंतोदात्तस्वम् । दाशुषे । दाश दाने । “दाश्वान् साह्वान्मीवांश्चे"ति साधुः । अग्ने इत्यस्याष्टमिकनिघातो न भवति । अपादादाविति पर्युदस्तत्वात् । भद्रं भदि कल्याणे रक्प्रत्यये साधुः। तव । "युष्मदस्मदोर्डसी"त्या- द्युदात्तत्वम् ॥ १ ॥ उप त्वाने दिवेदिवे दोपावस्तर्धिया वयम् ।। नमो भरन्त एमसि ॥ २ ॥ उप । त्वा । अग्ने । दिवेऽदिवे । दोषाऽवस्तः । धिया । वयम् ॥ नमः । भरन्तः । आ । इमस ॥ २ ॥ उप त्वेति । हे अग्ने वयं दिवेदिवे । प्रतिदिनं दोषावस्तः रात्रावह नि च । धिया बुद्ध्या नमो नमस्कारं भरंतः कुर्वतः त्वा इति त्वाम् । उप समीपे । एमसि एमः भागछामः। दोषाशब्दो रात्रि- वाची । वस्तरित्यहाची। द्वंदे कृते "कार्तकोजपादयश्चे"त्याधुदात्तः । धिया "सावेकाचस्तृतीयादिर्वि- भक्ति"रिति उदात्तः । भरंतः शपः पित्त्वात् शतुर्लसार्वधातुकत्वाचानुदात्तत्वे सति धातुस्वरः शिष्यते । इमसि "इदंतो मसी"ति साधुः ॥ २ ॥ राजन्तमध्वराणी गोपामृतस्य दीदिविम् ।। वर्धमान स्वे दमे ॥ ३ ॥ राजन्तम् । अध्वराणाम् । गोपाम् । ऋतस्य । दीदिधिम् ॥ वर्धमानम् । स्वे । दमे ॥ ३ ॥ राजंतमिति । स्वामुपेम इत्युक्तम् । कीदृशं त्वां । राजंतं दीप्यमानं अध्वराणांगोपाम् रक्षकम् । ऋतस्य अवश्यंभाविनः कर्मफलस्य दीदिविम् द्योतकम् । स्खे दमे स्वीयगृहे वर्धमानम् । क्विन् इत्यनुवर्तमाने "दिवो द्वे दीर्घश्चाभ्यासस्येति दीव्यतेः औणादिकः क्विन् प्रत्ययः । वलि लोपः । दमशब्दो वृषादित्वादायुदात्तः ॥ ३ ॥ स नः पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भव ॥ सस्वा नः स्वस्तये ॥ ४ ॥ सः । नः । पिसाऽइव । सूनवै । अग्ने । सुऽउपायनः । भव ॥ सचस्व । नः । स्वस्तये ॥ ४ ॥ स न इति । हे अग्ने स त्वं नः अस्मभ्यं सूनवे पुत्रार्थ पितेव सूपायनः शोभनप्राप्तियुक्तो भवः । किं च नः अस्माकं स्वस्तये क्षेमार्थ सचस्व समवेतो भव । पितेव "चादयोनुदात्ता" इतीच.

·-
वेदभाष्यसार
18
शब्दोऽनुदात्तः "इवेन सह समासः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च"। तेन पितेवेति मध्योदात्तम् । सचस्वेत्यत्र
संहितायां “अन्येषामपि दृश्यत" इति दीर्घः ॥ ४ ॥
द्वितीयो वर्गः॥
वायवा याहि दर्शतेमे सोमा अरैकृताः ॥
तेषी पाहि श्रुधी हवम् ॥ १ ॥
वायो इति । आ । याहि । दर्शत । इमे । सोमाः । अरैऽकृताः ॥
तेषाम् । पाहि । श्रधि । हव॑म् ॥ १ ॥
वायवायाहीति नबर्च सूक्तम् । तत्रावस्तृको वायुदेवताकः। द्वितीय इंद्रवायुदेवताकः । तृतीयो
मित्रावरुणदेवताकः । ऋषिच्छंदसी प्राग्वत् । तथा चानुक्रांतं “वायो वायव्य द्रवायवमैत्रावरुणास्तृचा"
इति । अत्राग्निं नवतो नवेत्यनुवर्तते ॥ वायविति । दर्शत दर्शनीय । हे वायो आयाहि । त्वदर्थम्
इमे सोमा अरंकृताः अलंकृताः। अभिषवादिभिः संस्कृताः । तेषां पाहि तान् पिब । हवं आह्वान
श्रुधि शृणु । दर्शत "भृमृदृशीत्या" दिनाऽतच । सोमाः "अर्तिस्तुस्वि"त्यादिना मन् । अरंकृताः "वाल-
मूललघ्वलमंगुलीनां वा लो रमापद्यते' इत्याष्टमिकवार्तिकेन लस्य रेफादेशः तेषां कर्मणः शेषत्वविव-
क्षायां षष्टी । पाहि "बहुलं छंदसी"ति शपो लुक् तेन पिबादेशो न। श्रुधि "श्रुण्वि"त्यादिना हेधिः ।
तिङतात्परत्वान्निपातो न । “अन्येषामपी"ति संहितायां दीर्चः। हवं "बहुलं छंदसी"ति ह्वेनः संप्रसारणे
"ऋदो"रित्यप् ॥ १॥
वाय उक्थेमिर्जरन्ते त्वामच्छा जरितारः ॥
सुतसोमा अहर्विदः ॥ २ ॥
वायो इति । उक्थेभिः । जरन्ते । त्वाम् । अच्छे । जरितारः ॥
सुतऽसोमाः । अहःऽविदः ॥ २ ॥
वायो जरितारः स्तोतारः त्वामच्छ अभिलक्ष्य उक्थेभिः आज्यप्रउगादिशस्त्रैर्जरते स्तुवंति ।
कीदृशाः। सुतसोमाः सुतः सोमो यैस्ते । किंच अहर्विदः अहःशब्द एकेनाहा निष्पाये ज्योतिष्टोमादि-
ऋतौ प्रसिद्धः तेन त्वभिज्ञा इत्यर्थः अर्चति गायतीत्यादिषु जरते इति पठितं स्तुतेरपि अर्चना.
विशेषत्वाजरत्यर्थता ॥२॥
वायो त प्रपृश्चती धेना जिगाति दाशुषे ।
रूची सोमपीतये ॥ ३ ॥
वायो इति । तव । प्रपञ्चती । धेना । जिगाति । दाशुषे ।
उरूची । सोमपीतये ॥ ३ ॥
वायो तवेति । हे वायो तव धेना वाक् । सोमपीतये सोमपानार्थं दाशुषे यजमानाय
जिगाति गच्छति । त्वया दत्तं सोमं पास्यामीति कृपया चूत इत्यर्थः ॥ कीदृशी धेना। प्रपुंचती प्रकर्षण
पंचती फलसंपर्क कुर्वती। उरून विचित्रान् मार्गानंचति गच्छतीति उरूची। प्रपंचती "शतुरनुम' इति
डीबुदात्तः । श्लोकोधारेत्यादिवाङ्नामसु धेनेति पठितं वर्तते । अयत इत्यादि गतिकर्मसु जिगातीति पठितं ।
उरूची गौरादित्वान्डीप् प्रत्ययस्वरः । सोमपीतये व्यत्ययेन पूर्वपदप्रकृतिस्वरः ॥ ३ ॥
इन्द्रवायू इमे सुता उप प्रयोभरा गतम् ।।
इन्दवो वामशन्ति हि ॥ ४ ॥
इन्द्रवायू इति । इमे । सुताः । उप । प्रयःऽभिः । आ । गतम् ॥
इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि ॥ ४ ॥

·14
वेदभाष्यसार
इंद्रवायू इति । हे इंद्रवायू । इमे सोमाः सुता अभिषुताः तस्माधुवां प्रयोभिरग्नैः सह उपा-
गतं आगच्छतं हि यस्मादिंदवः सोमाः वां युवां उशंति कामयंते। प्रीणयंति भोक्तृनिति प्रयांसि ।
प्रीडोंऽतर्भावितण्यर्थादसुन् । गतं "बहुलं छंदसी"ति शपो लुक् । उंदी केदने "उंदेरिच्चादे"रित्युन्
आद्यक्षरस्येकारादेशश्च । उशंति "हि चे"ति निघातप्रतिषेधः ॥ ४ ॥
वायविन्द्रश्च चेतथः सुतानी वाजिनीवसू ।।
तावा यातमुप द्रुवत् ॥ ५ ॥
वायो इति । इन्द्रः । च । चेतथः । सुतानाम् । वाजिनीवसू इति वाजिनीऽवसू ॥
तो । आ । यातम् । उप । ढवत् ॥ ५॥
वायविंद्र इति । हे वायो त्वं इंद्रश्च सुतानां सोमानां चेतथः जानीथः । कीदृशौ । वाजोऽन्न
तदस्यामस्तीति वाजिनी हविःसंततिः तस्यां वसतः इति वाजिनीवसू । तौ युवां द्रवत् क्षिप्रं उपाया-
तम् । क्षिप्रनामसु द्रवदिति पाठात् "ऋजेंद्रे"त्यादिना इंद्रशब्दो रन्प्रत्ययांतो निपातितः ॥५॥
तृतीयो वर्गः॥
वायविन्द्रश्च सुन्वत आ यातमुप॑ निष्कृतम् ।।
मश्वित्था धिया नरा ॥ १ ॥
वायो इति । इन्द्रः । च । सुन्वतः । आ । यातम् । उप । निःऽकृतम् ॥
मक्षु । इत्था । धिया । नरा ॥ १ ॥
वायविति । हे वायो त्वमिंद्रश्च सुन्वतः सोमाभिषवं कुर्वतः निष्कृतं संस्कर्तारं सोमं धिया
अनुग्रहबुद्ध्या मक्षु शीघ्र उपायातं आगच्छतं । नरा हे नरौ पौरुषोपेतौ इत्था अवश्यम् । सुन्वतः
"शतुरनुमोनद्यजादी"ति विभक्तेरुदात्तत्वम् । निष्कृतम् निरित्येष समित्येतस्य स्थाने इति यास्कः आदि.
कर्मणि क्तः कर्तरि चेति कर्तरि क्तः संस्कतुं प्रवृत्तमित्यर्थात् कुगतीति समासेऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरे प्राप्ते
"थाथघक्ताजबित्रकाणामि"त्यंतोदात्तः । “गतिरनंतर" इति तु नेह भवति । कर्मणि क्तांते उत्तरपद
एव तत्प्रवृत्तेः । मक्ष्वित्येति संहितायां "उदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितोऽनुदात्तस्ये"ति इकारः स्वरितः तस्य
पूर्वभाग उदात्ततरः शेषोऽनुदात्तः । तथा च प्रातिशाख्यम् । “एकाक्षरसमादेशे पूर्वयोः स्वरितः स्वरः ।
तस्योदात्ततरोदात्तादर्धमात्रार्धमेव वा ॥ अनुदात्तः परःशेष" इति । न चैवमग्निमीळे इत्यत्रापि ईकार-
शेषस्यानुदात्ततापत्तिः "स उदात्तश्रुतिर्न चेत् । उदात्तं वोच्यते किंचित्स्वरितं वाक्षरं पर"मित्युत्तरवाक्ये
नोदात्तस्वरितपरत्याभावे स्वरितशेषस्योदात्तश्रुत्यभिधानात् । धिया “सावेकाच" इति विभक्तिरुदात्ता ॥१॥
मित्रं हुवे पूतदक्षं वरुणं च रिशादसम् ॥
धियै घृताची.साधता ॥ २ ॥
मित्रम् । हुवे । पूतऽदक्षम् । वरुणम् । च । रिशादसम् ॥
धियम् । घृताचीम् । साधन्ता ॥ २ ॥
मित्रमिति । पूतदक्षं पवित्रबलं मित्रं रिशादसम् रिशानां हिंसकानां अदसम् अत्तारम् ।
वरुणं च हुवे आह्वयामि । कीदृशौ । घृताची घृतमुदकमंचति प्रापयति इति घृताची तां धियम् क्रियां
साधंता साधयंतौ । वृष्टिप्रदाविति यावत् । हुवे । हृयते "बहुलं छंदसी"ति शपो लुकि तः संप्रसारण.
मित्यनुवृत्तौ बहुलं छंदसीति संप्रसारणे उवङ् । वरुणम् “कृवृदारिभ्य उनन्"। रिशंति हिंसंतीति रिशाः।
"इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः" । अत्तेरसुन् कृदुत्तरप्रकृतिस्वरत्वम् । धीशब्दः कर्मनामसु पठितः। घृताचीम् ।
कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणांचतेरकार उदात्तः तस्य लोपे सति “अनुदात्तस्य च यत्रोदात्तलोपः” इति डीप
उदात्तत्ये प्राप्ते "चावि"ति पूर्वपदांतोदात्तत्वम् । साधंता। अंतर्भावितपयर्थालटः शत्रादेशे श्यनं (रों)
बाधित्वा व्यत्ययेन शप् । अदुपदेशात्परत्वात् शतुनिघातः ॥ २॥

·वेदभाष्यसार
15
ऋतेन मित्रावरुणावृतावृधावृतस्पृशा ॥
क्रतु बृहन्तमाशाथे ॥ ३ ॥
ऋतेन । मित्रावरुणौ । ऋतऽवृधौ । ऋतऽस्पृशा ॥
ऋतुम् । बृहन्तम् । आशाथे इति ॥ ३ ॥
ऋतेनेति । हे मित्रावरुणौ युवां ऋतेन तेन अवश्य भाविना फलेन फलं दातुमिति यावत् ।
वृहंत ऋतुं आशाथे आनशाथे व्याप्तवंतौ। कीदृशौ । ऋतावृधौ । ऋतस्य उदकादेः ऋतमित्युदक-
नाम सत्यं वा यज्ञो वेति यास्कोक्तेः । वृधौ वर्धयितारौ । ऋतस्पृशा । ऋतं सत्यं स्पृशंतो। ऋतशब्दो
घृतादित्वादतोदात्तः। तावृधौ "अन्येषामपी'ति दीर्घः । इहामंत्रितत्रिकस्यापि आष्टमिको निघातः
ऋतेनेत्यस्य परांगवद्भावस्तु न असामर्थ्यात् । “समर्थः पदविधि"रिति परिभाषया हि सत्येव परस्परा-
न्वये परांगवद्भावः । यथा “यत्ते दिवो दुहितरि"त्यादौ । ननु तावृधावित्यस्य पादादित्वान्निघातो न
स्यात् । यथा “इमं मे गंगे" इति मंत्रे शुतुद्रिपदस्येति चेन्न । मित्रावरुणावित्यस्य परांगवद्भावे सति
विशिष्टस्यामंत्रिततया पादादित्वाभावात् शुतुद्रिपदात्प्राचीनस्य तु असामर्थ्येन परांगवद्भावो नेति वैष-
म्यम् । आशाथे । नुडभावः छांदसः ॥ ३ ॥
कवी नौ मित्रावरुणा तुविजाता उरुक्षया ।
दक्ष दधाते अपसम् ॥ ४ ॥
कवी इति । नः । मित्रावरुणा । तुविऽजातौ । उरुऽक्षया ॥
दक्षम् । धातेऽइति । अपसम् ॥ ४ ॥
कवी इति । कवी मेधाविनौ तुविजातौ बहूनामुपकाराय जातौ । उरुक्षया बहु निवासौ ।
मित्रावरुणो नः अस्माकं दक्षं बलं अपसं कर्म च दधाते पोपयतः । तुवि अपसं(?)इत्याद्या उक्तार्थ-
कतया निघंटौ प्रसिद्धाः॥ मित्रावरुणा "देवताद्वंद्वे चे"ति पदद्वये प्रकृतिस्वरः । उरुक्षया। “परादिश
छंदसि बहुल"मित्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । दक्षम् । दक्षतेरुत्साहकर्मणो घञ् । अपसम् । आप्यते फलेनेत्यपः
कर्म । "आपः कर्माख्यायां ह्रस्वो नुद च वे" 'त्यसुन् । प्रत्ययस्यायुदात्तत्वं बाहुलकात् ॥ ४ ॥
चतुर्थो वर्गः॥
अश्विना यज्वरीरिपो द्रवत्पाणी शुभस्पती ॥
पुरुभुजा चनस्यतम् ॥ १॥
अश्विना । यज्वरीः । इषः। द्रवत्पाणी इति द्रवत्ऽपाणी । शुभः । पती इति ॥
पुरुऽभुजा । चनस्यतम् ॥ १ ॥
अश्विनेत्यादि द्वादशाचं सूक्तम् तत्राद्यस्तृच आश्विनः द्वितीय ऐंद्रः तृतीयो वैश्वदेवः चतुर्थः
सारस्वतः। वायवायाहीत्यादिपु सप्तसु तृचेषु उक्ताः सप्त प्रउगशस्त्रस्य देवताः । तथा चानुक्रांतम् ।
"अश्विना द्वादशाश्विनेंद्रवैश्वदेवसारस्वतास्तृचाः सप्तैताः प्रउगदेवताः” इति । अश्विनेति । द्रवत्पाणी
द्रवंतो हविर्घहणार्थ धावंतौ पाणी ययोः। शुभस्पती शुभः शोभनस्य कर्मणः । शुभ दीप्तौ क्विप् षध्येक-
वचनम् । “षष्ठ्याः पतिपुत्रे"ति विसर्जनीयस्य सत्वम् । पती पालकौ । पुरुभुजा महाभुजौ। हे अश्विना
अश्विनौ । यज्वरीः यागनिष्पादिकाः । करणस्य कर्तृत्वविवक्षायां "सुयजोनिप्” “वनो र चे"ति डीवो
इषः अन्नानि चनस्यतं इच्छतम् ॥ शुभ इत्यस्य परांगवद्भावे सत्यामंत्रिताधुदात्तत्वं न त्वाष्टमिको
निघातः । “आमंत्रितं पूर्वमविद्यमानव दि"त्यनेन द्रवत्पाणी इत्यस्यासत्कल्पत्वेन पादादित्वात् । चनस्य.
तम् । “चायेरन्ने ह्रस्वश्वे"ति असुन चान्नुट् लोपो व्योरिति यलोपः चनस्शब्दात् “सुप आत्मनः क्यच्” ।
पूर्वस्याविद्यमानवद्भावात्तिडंतस्य न निघातः ॥ १ ॥

·16 वेदभाध्यसार - अश्विना पुरुदंससा नरा शीरया धिया ।। धिष्ण्या वनत गिरः ॥ २ ॥ अश्विना । पुरुऽदंससा । नरा । शीरया । धिया ॥ धिष्ण्या । वनतम् । गिरः ॥ २ ॥ अश्विनेति । पुरुदंससा बहुकर्माणौ दंसस्शब्दस्य कर्मनामसु पाठात् । नरा पौरुषोपेतौ । धिष्ण्या धाष्टोपेतौ। हे अश्विना अश्विनौ । शवीरया अप्रतिबद्धप्रसरया। शु गतौ औणादिक ईरन् । धिया। गिरः स्तुतीः । वनतं स्वीकुरुतम् ॥ अश्विनेत्यस्य "नामंत्रिते समानाधिकरणे" इति भविद्यमा. न(व)स्वनिषेधः प्राप्तः बाहुलकान्न भवति ॥ २ ॥ दस्रा युवाकवः युवाकवः सुता नासत्या नासत्या वृक्तबर्हिषः ॥ आ यातं रुद्रवर्तनी ।। ३ ॥ दस्रा । युवाकवः । सुताः । नासत्या । वृक्तऽबहिषः ॥ आ। यातम् । रुद्रवर्तनी इति रुद्रऽवर्तनी ॥ ३ ॥ दोति । दस्रा दस्यत इति दस्रा "स्फायितंची"ति रक् शत्रूणां रोगाणां च नाशकौ । नासत्या असत्यरहितौ । “नभ्राण्नपादि"त्यादिना नजो नलोपाभावः । रुद्रवर्तनी रुद्रस्येव वर्तनिः मार्गो ययोस्तौ । हे अश्विनौ युवंति मिश्रीभवंति वसतीवरीभिरिति युवाकवः बाहुलकाद्यौतेः काकुप्रत्ययः । वृक्तबर्हिषः वृक्तं मूलैर्वर्जितं बर्हिरास्तीणं येषां ते सुताः तदर्थमायातम् ॥ ३ ॥ इन्द्रा यहि चित्रभानो सुता इमे त्वायवः॥ अण्वी भिस्तना पूतासः ॥ ४ ॥ इन्द्र । भा। याहि । चित्रभानो इति चित्रऽभानो । सुताः । इमे । त्वाऽयवः ।। अण्वीभिः । तना । पूतासः ॥ ४ ॥ इंद्रति । चित्रभानो चित्रदीप्ते । हे इंद्र आयाहि । यतः अण्वीभिः अंगुलिभिः सुताः तना नित्यं पूतासः शुद्धा इमे सोमाः त्वायवः त्वां कामयमानाः संति। त्वायवः त्वामिच्छंतीत्यर्थे "सुप आत्मनः क्यच्" "क्याच् छंदसी"ति उप्रत्ययः “प्रत्ययोत्तरपदयोश्चेति मपर्यतस्य त्वादेशः अविभक्तावपि व्यत्ययेनात्वम् । अण्वीभिः अणुशब्दात व्यत्ययेन डीन् अयमंगुलिनामसु पठितः ॥ ४ ॥ इन्द्रा योहि धिये तो विप्रजूतः सुतावतः ॥ उप ब्रह्माणि वाघतः ॥ ५ ॥ इन्द्र । आ । याहि । धिया । इषितः । विप्रऽजूतः । सुतऽवतः ॥ उप । ब्रह्माणि । वाघतः ॥ ५ ॥ इंद्रेति । इंद्र धिया अस्मद्भक्त्या इपितः प्रेरितः विप्रजूतः ऋस्विग्भिातः सू (जु?) गती सौत्रः “युकः किती"ति नेट “तृतीया कर्मणी"ति पूर्वपदप्रकृतिस्वरः एवंभूतस्त्वं सुतावतः अभिपुत- सोमयुक्तस्य वाघतः ऋत्विजः ऋत्विङ्नामसु पाठात् । ब्रह्माणि स्तोत्राणि उपैतुमायाहि ॥ ५॥ इन्द्रा योहि तूतुजान उप ब्रह्माणि हरिवः ।। मते देधिष्व नश्वनः ॥ ६ ॥ इन्द्र । भा। याहि । तूतुजानः । उप । ब्रह्माणि । हुरिऽवः ॥ सुते । दुधिष्व । नः । चनः ॥ ६ ॥ इंद्रति । हरी इंद्रस्याधौ । “हरी इंजस्य रोहितोग्ने' रिति पाठात् । हे हरिवः भश्वविशेषवन् ।

·वेदभाष्यसार दसीरः" इति मतुपो मस्य वत्वम् “मतुबसोरुसंबुद्धौ छंदसी"ति रुत्वम् । इंद्र । तूतुजानः स्वर- माणः शत्रून् हिंसन्वा । तुज हिंसायां "तुजादीनां दी?भ्यासस्ये"ति दीर्घः । ब्रह्माणि (स्तोत्राणि) उपैतुं स्वीकर्तुं उप समीपं आयाहि । सोमे सुते सति नः चनोऽनं हविः दधिष्व स्वीकुरु । "छंदस्यु- भयथे"त्यार्धधातुकत्वादिट् ॥ ६ ॥ पंचमो वर्गः॥ ॥ ओमासश्चर्षणीधृतो विश्वे देवास आ गत ॥ दाश्वांसो दाशुषः सुतम् ॥ १॥ ओमासः । चर्पणिऽधृतः । विश्वै । देवासः । आ । गत ॥ दाश्वांसः । दाशुषः । सुतम् ॥ ३ ॥ ओमास इति । अवंतीति ओमासः रक्षकाः मन्नित्यनुवृत्तौ "अविसिविसिशुषिभ्यः किदि"ति मन् । "ज्वरत्वरे"त्यूठ । मनः कित्त्वेपि बाहुलकाद्गुणः । चर्षणयो मनुष्याः तान् धरंति पोषयंतीति चर्षणी- धृतः॥ दाश्वांसः दातारः ॥ हे विश्वे देवासः दाशुषः यजमानस्य सुतं सोमं प्रति आगत मागच्छत ॥ १ ॥ विश्वे देवासो अ॒प्तुरः सुतमा गन्त तूर्णयः ।। उस्रा इव स्वसंराणि ॥ २ ॥ विश्वे । देवासः । अप्ऽतुरः । सुतम् । आ । गन्त । तूर्णयः ॥ उस्राःऽइव । स्वसराणि ॥ २ ॥ विश्वे इति । अस्तुरः तुरत्वरणे लुविकरणः तुतुरति त्वरयंतीत्यर्थे क्विप् । वृष्टिप्रदाः। त्वरंते इति तूर्णयः निरित्यनुवृत्तौ “वहिश्रिश्रुयुटुग्लाहात्वरिभ्यो नित्" । विश्वे देवासः सुतमागंत आगच्छंतु व्यत्ययेन मध्यमपुरुषबहुवचनम् “तप्तनप्तनथनाश्चे"ति तबादेशे ङित्त्वाभावादनुनासिकलोपो न । उनाः सूर्यरश्मयः । खसराणि अहानि इव यथा शीघ्रमायांति तद्वत् ॥ २ ॥ विश्वे देवासो अस्रिध एहिमायासो अद्रुहः ॥ मेध जुषन्त वह्नयः ॥ ३॥ विश्वे । देवासः । अस्रिधः । एहिऽमायासः। अद्रुहः । मेधम् । जुषन्त । वह्नयः ॥ ३ ॥ विश्व इति । अस्निधः क्षयरहिताः सिधेः क्षयार्थाद्भावे कि नजा बहुव्रीहिः "नन्सुभ्यामि". त्यंतोदात्तत्वम् । एहिमायासः आ समंतादीहते इत्येहिः “इन्” इति इन् । सर्वतो व्याप्ता माया येषां ते । अद्रुहः द्रोहरहिताः वह्नयः वोढारः “वहिश्री"त्यादिना निर्नित् । विश्वे देवासः मेध्यते देवैः संगम्यते इति मेधं हविः । मेध संगमने च कर्मणि घन् । जुषंत सेवंताम् ॥ ३॥ पावका नः सरस्वती वाजेभिर्वाजिनीवती ॥ यज्ञं वष्टु धियावसुः ॥ ४ ॥ पावका । नः । सरस्वती । वाजेभिः । वाजिनीऽवती ॥ यज्ञम् । वष्टु । धियाऽवसुः ॥ ४ ॥ पावकेति । पुनातीति पावका शोधयित्री "प्रत्ययस्थात्कादि"तीत्वाभावः अंतोदात्तस्वं 3

·18
वेदभाष्यसार
छांदसम् । वाजिनीवती अन्नवती या क्रिया तद्वती । धिया कर्मणा वसु यस्याः सकाशात् सा घिया-
वसुः तृतीयाया अलुक् छांदसः। सरस्वती वाजेभिरनैः वृषादित्वादायुदात्तः। नः यज्ञं वष्ट
कामयताम् ॥ ४ ॥
चोदयित्री सूनृतानां चेतन्ती सुमतीनाम् ।।
यज्ञं दधे सरस्वती ॥ ५ ॥
चोदयित्री । सूनृतानाम् । चेतन्ती । सुऽमतीनाम् ॥
यज्ञम् । दुधे । सरस्वती ॥५॥
चोदयित्रीति । सूनृतानां प्रियसत्यवाक्यानां चोदयित्री प्रेरयित्री । "उदात्तयणो हल्पूर्वा-
दि"ति डीबुदात्तः। सुमतीनां अनुष्ठातृणाम् । “नामन्यतरस्या"मिति विभक्तेरुदात्तत्वम् । चेतंती
भनुष्ठेयं ज्ञापयंती सरस्वती यज्ञं दधे धारितवती ॥ ५॥
महो अर्णः सरस्वती प्र चैतयति केतुना ।।
धियो विश्वा वि राजति ॥ ६ ॥
महः । अर्णः । सरस्वती । प्र । चेतयति । केतुना ॥
धियः । विश्वाः । वि । राजति ॥ ६ ॥
मह इति । सरस्वती केतुना कर्मणा महो अर्णः महदुदकम् । प्रचेतयति ज्ञापयति । नदी-
रूपेणाप्यवस्थानात् वृष्टिप्रदत्वाद्वा । विश्वाः धियः सर्वाणि ज्ञानानि । विराजति प्रकाशयति । महो
अर्णः महच्छब्दतकारस्य व्यत्ययेन सः ॥ ६ ॥
षष्ठो वर्गः ॥
सुरूपकृनुमूतये मामिव गोदुहे ।।
जुहूमस द्यविद्यवि ॥ १॥
सुरूपऽकृनुम् । ऊतये । सुदुर्घाम् इव । गोऽदुहे ॥
जुहमसि । धविऽद्यवि ॥ १ ॥
सुरूपेत्यादि दशचं सूक्तम् । “सुरूपकृ@ दशे"त्यनुक्रांतत्वात् । इंद्रो देवता इंद्रं पृच्छेत्यादि.
लिंगात् । सुरूपकृत्न सुरूपस्य शोभनरूपोपेतस्य कर्मणः कृणु कर्तारम् । “कृहनिभ्यां :" तकार।
छांदसः । इंद्रं ऊतये रक्षार्थ उदात्त इत्यनुवृत्तौ “अतियूतिजूतिसातिहेतिकीर्तयश्चे"ति तिबुदात्तो
निपातितः । द्यविद्यवि । प्रतिदिनम् । जुहूमसि आह्वयामः । गोदुहे गोदोहनार्थम् सुदुघां दोग्धी
गांव ॥१॥
उप नः सवना गहि सोमस्य सोमपाः पिब ।।
गोदा इद्रेवतो मदः ॥ २ ॥
उप । नः । सर्वना । आ । गहि । सोमस्य । सोमपाः । पिब ।
गोऽदाः । इत् । रेवतः । मदः ॥ २ ॥
उपेति । हे सोमपाः इंद्र नः सवना सवनानि उप आगहि उपागच्छ । सोमस्य सोम
पिव । रयिर्धनम् तद्वान् रेवान् । “रयेमतो बहुलं छंदसी"ति संप्रसारणम् । रेवतस्तव । मदो हर्ष।
"मदोनुपसर्गे" इस्यप् । गोदा इत् गोप्रद एव ॥ २ ॥

·वेदभाष्यसार 19 - अर्धा ते अन्तमानां विद्याम सुमतीनाम् ।। मा नो अति ख्य आ गहि ॥ ३ ॥ अर्थ । ते । अन्तमानाम् । विद्यामं । सुऽमतीनाम् ॥ मा । नः । अति । ख्यः । आ । गहि ॥ ३ ॥ अथेति । सोमपानानंतरं ते तव अंतमानां अतिशयेन समीपवर्तिनां अतिकशब्दांतमपि । "तमे तादेःकादेचे"ति तादिलोपः। सुमतीनां शोभनमतीनां संबंधसामान्ये षष्ठी। विद्याम जानीयाम । नः अमानू अति अतिक्रम्य मा ख्यः अन्येभ्यस्वत्स्वरूपं मा प्रकथय ॥ ३ ॥ परैहि विग्रमस्तृतमिन्द्र पृच्छा विपश्चितम् ॥ यस्ते सखिभ्य आ वरम् ॥ ४ ॥ परी । इहि । विग्रम् । अस्तृतम् । इन्द्रम् । पृच्छ । विपःऽचितम् ॥ यः। ते । सखिऽभ्यः । आ । वरम् ॥ ४ ॥ परेति । यजमानं प्रति होता ब्रूते । त्वं । विग्रं मेधाविनं तन्नामसु पाठात् । वृषादित्वादाघुदात्तः अस्तृतं अहिंसितं अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरः एतादृशमिंद्रं परेहि तत्समीपं गच्छ । गत्वा च होतारं मां विपश्चितं शास्त्राभिज्ञं पृच्छ । सम्यक् स्तुतवान्न वेति पृच्छेति भावः। यः इंद्रस्ते तव सखिभ्यः "समाने ख्यः स चोदात्त" इति ख्यातेरिण् । यलोपो डिच्चेत्यनुवृत्तेराकारयकारलोपौ समानस्य सादेश उदात्तः वरं इष्टं आ समंतात् यच्छतीति शेषः ॥ ४ ॥ उत ब्रुवन्तु नो निदो निरन्यतश्चिदारत ॥ दाना इन्द्र इदुवः ॥ ५ ॥ उत । ब्रुवन्तु । नः । निदः । निः । अन्यतः । चित् । आरत ॥ दानाः । इन्द्र । इत् । दुवः ॥ ५॥ उतेति । इंद्र इत् इंदविषय एव दुवः परिचयां दधानाः कुर्वाणाः शानचः चित्वात्प्राप्तमंतो. दात्तत्वं बाधित्वा परत्वात् "अभ्यस्तानामादिरि"त्याद्युदात्तत्वम् नः अस्माकं ऋत्विजः ब्रुवंतु इंद्र स्तुवंतु । उत अपि च हे निदो निंदितारः णिदि कुत्सायाम् क्विय् नुमभावच्छांदसः आमंत्रितत्वेपि स्वैकवाक्यतापनपदात् परत्वाभावात् न निघातः। निरारत इतो निर्गच्छथ । अन्यतश्चित् भन्य. सादपि देशानिर्गच्छत । भारत "सर्तिशास्ती'त्यङ् ॥ ५॥ सप्तमो वर्गः॥ M उत नः सुभगा अरिर्वोचेयुर्दस्म कृष्टयः ।। स्यामेदिन्द्रस्य शमणि ॥ १ ॥ उत । नः । सुऽभगान् । अरिः । वोचेयुः । दुस्स । कृष्टयः ॥ स्याम । इत् । इन्द्रस्य । शमणि ॥ १ ॥ उत न इति । हे दस्म शत्रूणामुपक्षपयितर् इंद्र । दसु उपक्षये अस्मादतर्भावितण्यर्थात् "इपि. युधींधिदसिइयाधूसूभ्यो मक्" इति मक् । अरिः कृष्टय उत मित्रभूता मनुष्याच नः अमान् सुभ- गान् "नम्सुभ्यामि"त्युत्तरपदोदात्तत्वं बाधित्वा “क्रत्वादयश्चे"त्युत्तरपदायुदात्तत्वम् । वोचेयुः उच्यासुः "लिण्याशिष्य" इत्यङ् “वच उम्" इत्युमागमः "छंदस्युभयथे"ति लिलादेशस्य सार्वranditiarented T .OM .DA ·20 वेदभाष्यसार धातुकत्वात् "लिङः सलोपोनंत्यस्ये"ति सलोपः । किंच इंद्रस्य शर्मणि सुखे स्यामेत् भवेमैव तमेव तोषयेमेत्यर्थः ॥ १ ॥ एमाशुमाशवे भर यज्ञश्रिय नृमादनम् ॥ पतयन्मन्दयत्सखम् ॥ २ ॥ आ। ईम् । आशुम् । आशवे । भर । यज़ऽश्रियम् । नृऽमादनम् ॥ पतयत् । मन्दयत्ऽसखम् ॥ २ ॥ एमाशुमिति । अश्नुते भामोति यागानित्याशुः तथाभूतायेंद्राय । “कृवापाजिमिस्खदिसाध्यशूभ्य उणि"त्युण् । ईमिति निपात इदमर्थे ई इमं सोमं आभर आहर "हृग्रहोर्भश्छंदसी"ति भः । कीरशं सोमम् भाशुम् सवनत्रयव्याप्तम् । यज्ञश्रियम् यज्ञसंपद्रूपम् । नृमादनम् ऋत्विजां हर्षहेतुम् । माद्य- न्तेऽनेनेति करणे ल्युट लिस्वरः । पतयत् पतयंतम् कर्मणि प्राप्नुवंतं पतेरदंतस्य चुरादित्वाणिच् "छंद- स्युभयथे"ति शतुरार्धधातुकत्वेन शवभावात् “अदुपदेशादि"ति निघातो न । णिलोपाभावश्छांदसः । (मन्दयत्सखं) मंदयति हर्षयतीति मंदयन् इंद्रः तस्मिन्सखायं “तत्पुरुष तुल्यार्थे"ति सप्तमीपूर्व. प्रकृतिस्वरत्वम् ॥२॥ अस्य पीत्वा शतक्रतो घनो वृत्राामभवः ।। प्रावो वाजेषु वाजिनम् ॥ ३ ॥ अस्य । पीत्वा । शतक्रतो इति शतऽक्रतो । धनः । वृत्राणाम् । अभवः । प्र। आवः । वाजेषु । वाजिनम् ॥ ३ ॥ अस्येति । हे शतक्रतो अस्य सोमस्य पीत्वा वृत्राणां वृत्रदैत्यानां घनो अभवः दुःसहो भूः "मूतौं घन" इति हंतेः काठिन्येऽप् ततो भर्शआद्यच् चित्त्वादतोदात्तः । किं च वाजेषु संग्रामेषु वाजि नम् हवितारम् प्रावः प्रकर्षेणारक्षः ॥ ३ ॥ तं त्वा वाजेषु वाजिन वाजयोमः शतक्रतो । धनानामिन्द्र सातये ॥ ४ ॥ तम् । त्वा । वाजेषु । वाजिनम् । वाजामः । शततो इति शतक्रतो । धानाम् । इन्द्र । सातये ॥ ४ ॥ तं त्वेति । हे शतक्रतो इंद्र धनानां सातये संभजनार्थ षणु(ग) संभक्तौ "उतियूती"त्यादिना तिनुदात्तः वाजेषु युद्धेषु वाजिनं बलवंतं तं त्वा त्वां वाजयामः अन्नवंतं कुर्म ॥ ४ ॥ यो रायोईवनिर्महान्त्सुपारः सुन्वतः सखा ॥ तस्मा इन्द्राय गायत ॥ ५ ॥ यः। रायः । भवनिः । महान् । सुऽपारः । सुन्वतः । सखा । तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ ५॥ य इति । य इंद्र रायो धनस्य "उडिदंपदाद्यप्पुरैद्युभ्य" इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । संहितायां तु "खरितो वानुदात्ते पदादावि"ति स्वरितः। अवनिः रक्षकः । “भर्तिसभृधम्यश्यविवभ्योऽनिरि". अनिप्रत्ययः। महान् तथा सुपारः सुष्टु कर्मणः प्रापयिता। सुन्वतः यजमानस्य सखा। तस्मै इंद्राय गायत स्तुतिं कुरुत ॥ ५॥ The J & K University Libre Acc. No. 25979 ·वेदभाष्यसार 21 अष्टमो वर्गः॥ आ त्वेता नि पौदतेन्द्रम॒भि प्र गायत ॥ सायः स्तोमवाहसः ॥ १॥ आ। तु । आ । इत । नि । सीदत । इन्द्रम् । अभि । प्र । गायत ॥ सखायः । स्तोमऽवाहसः ॥ १ ॥ आत्विति । दशचं सूक्तम् । “सुरूपकृत्तुं दशे"त्यनुवृत्तौ "आतु युजंती"त्यनुक्रांतत्वात् । ऋष्यादि प्राग्वत् । तुशब्दः क्षिप्रार्थः द्वाभ्यामाभ्यामन्वेतुं इतेत्यावर्तते । त्रिवृत्पंचदशादीन् स्तोमान् वहंति प्रापयंति ते स्तोमवाहसः “अर्तिस्तुसु” इत्यादिना स्तोतेर्मन् “वहिहाधाभ्यच्छंदसी"ति वहेर- सुन् तत्र णिदित्यनुवृत्तेरुपधावृद्धिः । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वे प्राप्ते “गतिकारकयोरपि पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं चे"त्यौणादिकसूत्रात्समास आधुदात्तः। तथाभूता ये सखाय ऋत्विजस्ते तु क्षिप्रं (आ इत) आग- च्छत निषीदत उपविशत । इंद्र (अभि) सर्वतः (प्रगायत) प्रकर्षेण स्तुतः ॥ १ ॥ पुरूतमै पुरूणामीशान वार्याणाम् ।। इन्द्रं सोमे सचा सुते ॥ २॥ पुरुऽतम॑म् । पुरूणाम् । ईशानम् । वार्याणाम् ॥ इन्द्रम् । सोमै । सा । सुते ॥ २ ॥ पुरूतममिति । सोमे सुते सति सचा सह इंद्रं अभि प्रगायतेत्यनुषज्यते । कीदृशम् पुरून् बहून् शत्रून् तमयति ग्लपयति इति पुरूतमः तं । तमु ग्लानौ ण्यतारकर्मण्यण् । कृदुत्तरपदप्रकृति- खरं बाधित्वा “परादि छंदसि बहुल"मित्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । किं च पुरूणां बहूनां वार्याणां वर- णीयानां धनानां ईशानम् ॥ २ ॥ स ा नो योग आ भ॑वत्स राये स पुरंध्याम् ।। गमद्वाजेभिरा स नः ॥ ३ ॥ सः । घ । नः । योगै । आ । भुवत् । सः । राये । सः । पुरम्ऽध्याम् ॥ गमत् । वाजेभिः । आ । सः । नः ॥ ३॥ स घेति । घेत्यवधारणार्थो निपातः । स एवेंद्रः नः योगे अप्राप्तपुरुषार्थप्राप्तौ आ भुवत् भवतु । स एव राये धनार्थ च भवतु । स एव पुरंध्यां पुरं शरीरं धीयतेऽस्यामिति “कर्मण्यधिकरणे चेति" किः अलुक् छांदसः । दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । स एव वाजेभिरझैः सह नोसान् आगमत् आगच्छतु ॥ ३ ॥ यस्य संस्थे न वृण्वते हरी तस्मा इन्द्राय गायत ॥ ४ ॥ यस्य । सम्ऽस्थे । न । वृण्वते । हरी इति । समत्ऽसु । शत्रवः ॥ तस्मै । इन्द्राय । गायत ॥ ४ ॥ यस्येति । समत्सु युद्धेषु यस्य संस्थे रथे युक्तौ हरी शत्रवो न वृण्वते न सहते । शत्रव इति शातयतेरौणादिकः कुन् । प्रज्ञादौ शत्रुरिति पाठात् हस्वः । तस्मा इत्यादि प्राग्वत् ॥ ४ ॥ समत्सु शत्रवः॥

·22 वेदभाष्यसार सुतपान्ने सुता इमे शुचयो यन्ति वीतये ।। सोमासो दाशिरः ॥ ५ ॥ सुत ऽपान्ने । सुताः । इमे । शुचयः । यन्ति । वीतये ॥ सोमासः । दधिऽआशिरः ॥ ५॥ सुतपान इति । सुताः अभिषुताः । शुचयः शुद्धाः दधाति पुष्णातीति दधि "मागमहनजनः किकिनौ लिटचे"ति किन् । भा समंतात् शृणाति हिनस्ति दोषानिति आशीः संस्कारकं येषां ते दध्या. शिरः इमे सोमाः सुतपान्ने सोमपानक पिवतेर्वनिप् । वीतये भक्षणार्थम् । वी गतिप्रजनकांस्यश- नखादनेषु अस्मात् "मंत्रे वृषेषपचमनभूवीरा उदात्त" इति क्तिन्नुदात्तः । यति प्रामुवंति ॥५॥ नवमो वर्गः॥ A शं ते प्रचैतसे ॥ २॥ त्वं सुतस्य पीतये सद्यो वृद्धो अंजायथाः ॥ इन्द्र ज्यैष्ठ्योय सुक्रतो ॥ १ ॥ त्वम् । सुतस्य । पीतये । स॒द्यः । वृद्धः । अजायथाः ॥ इन्द्र । स्यैष्ठयाय । सुक्रतो इति सुऽक्रतो ॥ १ ॥ त्वमिति । हे सुक्रतो इंद्र त्वं सुतस्य सोमस्य पीतये पानाय "स्थागापापचो भावे" इति क्तिन् । उत्तरसूत्रगतस्य उदात्तपदस्येहानुकर्षणादुदात्तः। ज्येष्ठस्य भावो ज्यैष्ठयम् प्यन् तदर्थ च सद्यः वृद्धः उत्साहवान् अजायथाः भवसि ॥१॥ आ त्वा विशन्त्वाशवः सोमास इन्द्र गिर्वणः॥ सन्तु आ। त्वा । विशन्तु । आशवः । सोमासः । इन्द्र । गिर्वणः ॥ शम् । ते । सन्तु । प्रऽचैतसे ॥ २ ॥ आत्वेति । गीर्भिः स्तुतिभिर्वन्यते सेव्यते इति गिर्वणाः तस्य संबोधनं हे गिर्वणः हे इंद्र । वन. षण संभक्तो अमादसुन् । आशवः सवनत्रये प्रकृतिविकृत्योर्वा व्यापकाः। सोमासः सोमाः त्वामा. विशंतु । किं च प्रचेतसे प्रकृष्टज्ञानाय ते तुभ्यं शं सुखरूपाः संतु ॥ २ ॥ त्वां स्तोमा अवीवृधन्त्वामुक्था शतक्रतो ।। त्वां वर्धन्तु नो गिरः ॥ ३ ॥ स्वाम् । स्तोमाः । अबीवुधन् । त्वाम् । उक्था । शतक्रतो इति शतऽक्रतो । त्वाम् । वर्धन्तु । नः । गिरः ॥ ३ ॥ वामिति । हे शतक्रतो स्तोमाः स्तोत्राणि त्वामवीवृधन् वर्धितवति । किं च उब्यंत इति उक्था उक्थानि शस्त्राणि "पावृतुदिवचिरिचिसिचिभ्यस्थक्' इति वचेस्थक् । त्वां अवीवृधनित्यनुष- ज्यते । नः अस्माकं गिरः स्तुतयोपि त्वां वर्धतु । अंतर्भावितण्यावृधेय॑त्ययेन परस्मैपदम् ॥३॥ अक्षितोतिः सनेदिमं वाजमिन्द्रः सहस्रिणम् ।। यस्मिन्विश्वानि पौंस्या ॥ ४ ॥ अक्षितऽऊतिः । सनेत् । इमम् । बाजम् । इन्द्रः । सहुनिर्णम् ॥ यस्मिन् । विश्वानि । पौंस्या ॥ ४ ॥ अशितोति इति । अक्षितोतिः अहिंसितरक्षणः । क्षि हिंसायाम् कर्मणि कः। इंद्रः सहस्रिणं ·वेदभाष्यसार 23 सहस्रसंख्यायुक्तं इमं वाजं सोमरूपमन्नं सनेत् संभजेत् यस्मिन् वाजे विश्वानि सर्वाणि पौंस्या पुंस्त्वानि वर्तते । पुंसः कर्मणीत्यर्थे ब्राह्मणादित्वात् ष्यञ् ॥ ४ ॥ मा नो मती अभि द्रुहन्त॒नूनामिन्द्र गिर्वणः॥ ईशानो यवया वधम् ॥ ५॥ मा । नः । मताः । अभि । दुहुन् । तनूनाम् । इन्द्र । गिर्वणः ॥ ईशानः । यवय । वुधम् ॥ ५॥ मा न इति । हे गिर्वणः इंद्र मर्ताः विरोधिनो मनुष्याः नः अस्माकं तनूनां माभिद्रुहन् अभितो द्रोहं मा कुर्युः। ईशानस्त्वं वधं वैरिभिश्विकीर्षितं यवय अस्मत्तः पृथक्कुरु । यौतेर्णिचि "संज्ञा- पूर्वको विधिरनित्य" इति वृद्धिः। मर्ता इत्यत्र “असिहसिमृग्रिण्वामिदमिलूपूधूर्विभ्यस्तनि"ति तन् ॥५॥ दशमो वर्गः॥ युञ्जन्ति नमरुषं चरन्त परि तस्थुषः ॥ रोचन्ते रोचना दिवि ॥ १ ॥ युञ्जन्ति । बृनम् । अरुषम् । चरन्तम् । परि' । तस्थुषः ॥ रोचन्ते । रोचना । दिवि ॥ १ ॥ युंजंतीति । दशचे सूक्ते आद्यास्तिस्रोतिमा चेति चतस्र ऐन्द्यः अन्याः षट् मारुत्यः आसु “वीळु चित्" "इंद्रेणे"त्येते ऐन्द्यावपि तथा चानुक्रान्तं "सुरूपकृलु दशैन्द्रमा तु युंजंत्यादहेत्येताः षण्मारुत्यो वीलुचिदिंद्रेणेत्ययौ चेति" । ब्रनं महांतं महानामसु पाठात् । रोषंति रुषाः इगुपधलक्षणः कः । न संति रुषा यस्येत्यरुषः "नन्सुभ्यामि'त्यंतोदात्तत्वम् । चरंतं हविर्ग्रहीतुं प्रसरंतं इंद्रं ये परि तस्थुषः परितोऽवस्थिताः (प्राणिनः) युंजंति कर्मणि देवतात्वेन संबध्नंति । ते दिवि रोचना रोचंते प्रकाशते । रोचना "अनुदात्तेतश्च हलादेरि"ति युच् ॥ १ ॥ युञ्जन्यस्य काम्या हरी विपक्षसा रथे । शोणी धृष्णू नृवाहसा ॥ २ ॥ युञ्जन्ति । अस्य । काम्या । हरी इति । विऽपक्षसा । रथे । शोणा धृष्णू इति । नृऽवाहसा ॥ २ ॥ युंजतीति । अस्य इंद्रस्य रथे हरी अश्वविशेषौ युंजंति सारथयः। काम्या कामयितव्यौ । विपक्षसा विविधे पक्षसी ययोस्तौ । पक्ष परिग्रहे अस्मादसुन् “पक्षसी तु स्मृतौ पक्षा"वित्युत्तररत्ने । शोणा शोणवणों धृष्णू प्रगल्भौ नृवाहसा नृणां पुरुषाणां इंद्रतत्सारथिप्रमुखानां वोढारौ। भस्येत्यत्र "इदमोन्वादेशेशनुदात्तस्तृतीयादावि"ति अशू अनुदात्तः ॥ २ ॥ केतुं कृण्वन्नकेतवे पेशो मर्या अपेशसे ।। समुषद्भिरजायथाः ॥ ३ ॥ । अकेतवे । पेशः । मर्याः । अपेशसै ॥ सम् । उपत्ऽभिः । अजायथाः ॥३॥ केतुमिति । मर्यान् मान असति गच्छति। मर्येषु असति लेषु प्रकाशते वा मर्याः । जस गति- दीप्यादानेषु क्विबन्तासंबोधनम् । हे इंद्र अकेतवे ज्ञानरहिताय केतुं कृण्वन् प्रज्ञानं कुर्वन् अपेशसे मप्रकाशरूपाय पेशः उत्कृष्टं रूपं कुर्वन् त्वं उषद्भिः शत्रून् दहनिः रश्मिभिः । लटः शत्रादेशे शपि माते यत्ययेन शः। संभूय अजायथाः माविरभवः ॥ ३ ॥ केतुम् । कृण्वन् ·24 वेदभाष्यसार आदह स्वधामनु पुनर्ग त्वमेरिरे ॥ दाना नाम यज्ञियम् ॥ ४ ॥ आत् । अहं । स्वधाम् । अनु । पुनः । गर्भऽत्वम् । आऽईरिरे ॥ दानाः । नाम । यज्ञियम् ॥ ४ ॥ आदहेति । निपातावेतौ आदित्यानंतर्ये अहेत्यवधारणे आदह वर्षौरनन्तरमेव स्वधामनु उदकं लक्षीकृत्य स्वधाशब्दस्योदकनामसु पाठात् । पुनः प्रतिसंवत्सरं गर्भत्वं गर्भभावशब्दस्य भावितपरत्वं "यो वै भूमे"त्यादिवत् । ऐरिरे प्रेरितवंतः मेघमध्ये जलस्य गर्भाकारं संपादितवंत इत्यर्थः। अत्र च देवतात्वान्मरुतः कर्त्तारो बोध्याः कीदृशाः यज्ञियं यज्ञाहं नाम दधानाः। एरिरे आपूर्वात् ईर प्रेरणे अस्माल्लिट् "इजादेचे"त्याम्न भवति मंत्रत्वात् । अहशब्दयोगानिघाताभावः "तुपश्यपश्यताहै। पूजायामि"ति निषेधात् । ( यज्ञियं ) "यज्ञविंग्भ्यां घखजावि"ति घः ॥ ४ ॥ वीळु चिदारुजनुभिर्गुहा चिदिन्द्र वह्निभिः ।। अविन्द उस्रिया अनु ॥ ५ ॥ वीर्छ । चित् । आरुजनुऽभिः । गुहाँ । चित् । इन्द्र । वह्निभिः॥ अविन्दः । उस्रियाः । अनु ॥ ५ ॥ वीळु चिदिति । अस्ति किंचिदुपाख्यानं पणिभिरसुरैर्देवलोकाद्गावोऽपहृताः अंधकारे प्रक्षिप्ताः ताश्चेद्रो मरुद्भिः सहाजयदिति । एतदभिप्रेत्योच्यते । वीळिति हे इंद्र वीलु चित् दृढमपि स्थानं आरु- जनुभिः रुजो भंगे अस्मादौणादिकः कनुच । वह्निभिः योदृभिः मरुद्भिः सहितस्त्वं गुहा चित् गुहा- यामपि स्थापितवान् उस्रियाः गा अन्वविंदः । अन्विष्य लब्धवानसि ॥५॥ एकादशो वर्गः ॥ देवयन्तो यथा मतिमच्छी विदद्वसुं गिरः॥ महामनूषत श्रुतम् ॥ १ ॥ देवयन्तः । या । मतिम् । अच्छे । विदत्ऽवसुम् । गिरः ॥ महाम् । अनूषत । श्रुतम् ॥ १ ॥ देवयंत इति । देवान् मरुत्संज्ञकान् आत्मन इच्छंतो देवयंतः "सुप आत्मनः क्यच्" "न छंदस्यपुत्रस्ये"ति निषेधादीत्वदीघौ न । गृणंतीति गिरः स्तोतारः गृणातेः विप् । विदद्वसुं विदंतीति विदंति प्रसिद्धानि वसूनि यस्य तं । विदेः कर्मणि कर्तरि शना कर्मवद्भावेन यगात्मनेपदे तु न कर्तृस्थभावकत्वात् । महां महांतं नकारतकारयोर्लोपः छांदसः । यद्वा मह उत्सवः तमपयते इति महाः विच् । श्रुतं विख्यातं मरुद्गणं अच्छ अभिमुख प्राप्तं । अध्याहृतधातुयोगादच्छेत्यस्य गतित्वं निपातत्वं च । अनूषत स्तुतवंतः णू स्तवने कुटादिर्दीघांतः व्यत्ययेन तङ् इडभावश्छांदसः । अत्र दृष्टांतः मति मंतारं इंद्र यथा । "क्तित्तौ च संज्ञायामि" ति मन्यतेः कर्तरि तिच् ॥ १ ॥ इन्द्रेण सं हि दृक्षसे संजग्मानो अबिभ्युषा । मन्दू समानवर्चसा ॥ २॥ इन्द्रेण । सम् । हि । दृक्षसे । सम्ऽजग्मानः । अबिभ्युषा । मन्दू इति । समानऽवर्चसा ॥ २ ॥ इंद्रेणेति । हे मरुद्गण अविभ्युषा भीतिरहितेनेंद्रेण संजग्मानः संगच्छमानः संरक्षसे हि ·वेदभाष्यसार 25 संदृश्येथाः खलु । प्रार्थनायां लेट् "लेटोडाटावि"त्यडागमः "सिब्बहुलं लेटी"ति सिप् "संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति गुणो न । किं च मंदू मदि स्तुतिमोदमदकांतिगतिषु इदित्वान्नुम् बाहुलकारकुः युवा समानवर्चसा तुल्यदीप्ती स्थः ॥ २॥ अनव॒द्यैरभिद्युभिर्मुखः सहस्वदर्चति ॥ गणैरिन्द्रस्य काम्यैः ॥ ३ ॥ अनवद्यैः । अभिद्युऽभिः । मुखः । सहस्वत् । अर्चति ॥ गणैः । इन्द्रस्य । काम्यैः ॥ ३ ॥ अनवद्यैरिति । मखः यज्ञः अनवद्यैः निर्दोषै अभियुभिः अभिगता द्यौयस्तैः। काम्यैः कम- नीयैः गणैः मरुत्समूहैः सहितं इंद्रस्य इंद्रं सहस्वत् बलोपेतं यथा भवति तथा अर्चति पूजयति ॥३॥ अतः परिज्मन्ना गहि दिवो वा रोचनादधि । समस्मिन्नृञ्जते गिरः ॥ ४ ॥ अतः । परिऽज्मन् । आ । गहि । दिवः । वा । रोचनात् । अधि ॥ सम् । अस्मिन् । ऋञ्जते । गिरः ॥ ४ ॥ अत इति । हे परिज्मन् परितो व्यापिन् मरुद्गण । अजेः परिपूर्वस्य "श्वन्नुक्षन्नि"त्यादिना मन्- प्रत्ययेऽकारलोप आधुदात्तत्वं (आमन्त्रितनिघातेन) प्रत्याख्यायते अतः अस्मात्त्वत्स्थानादंतरिक्षादागहि आगच्छ रोचनाद्दीप्यमानाद्दिवः धुलोकाद्वा अध्यागच्छ । यतः अस्मिन् मख्खे ऋत्विक् गिरः स्तुतीः समृजते सम्यक् प्रसाधयति । जतिः प्रसाधनकर्मेति यास्कः। पूर्वमत्रोपात्तस्य मखस्यास्मिन्निति अन्वादेशात् “इदमोऽन्वादेशेशनुदात्तस्तृतीयादा"वित्यशू ॥ ४ ॥ इतो वा सातिमीमहे दिवो वा पार्थिवादधि । इन्द्र महो वा रजसः ॥ ५ ॥ इतः । वा । सातिम् । ईमहे । दिवः । वा । पार्थिवात् । अधि । इन्द्रं । महः । वा । रजसः ॥ ५॥ इत इति । इतोस्मात्पार्थिवात् पृथिवीलोकाद्वा दिवो वा महः महतः प्रौढात् रजसः लोकात् । लोका रजांसि । अंतरिक्षलोकाद्वा सातिं धनदानं इंद्रं देवं अधीमहे आधिक्येन याचामहे यानाकर्मसु ईमहे यामीति पाठात् । “तिकुतिङ" इति निघातस्तु "चवायोगे प्रथमे"ति निषिध्यते ॥५॥ इति द्वादशो वर्गः॥ ॥ शिवाय नमः ॥ 4 ·HISTORY AND CULTURE OF THE INDIAN PEOPLE PROJECTED BY THE BHARATIYA ITIHASA SAMITI Generol Editor : R. C. Majumdar, m. A., Ph. D., F. R. A. S. B., Ex-Vice- Chancellor and Professor of History, Dacca University; Hon. Head of the Department of History, Bharatiya Vidya Bhavan. Assistant Editor : A. D. Pusalker, M. A., LL, B., Ph, D., Assistant Director and Head of the Department of Sanskrit, Bharatiya Vidya Bhavan. This great undertaking is projected in ten volumes. A team of authorities, under the aegis of the Bharatiya Itihasa Samiti founded by SHRI. K. M. MUNSHI, President, Bharatiya Vidya Bhavau and SIRI. G. D. BIRLA, Chairman of the Krishnarpan Charity Trust, has come together to present, with all the apparatus of the latest scholarship, no less than a full-scale account of the History and Culture of the Indian people. An important difference should be noted between this and other histories of India on a similar scale. Hitherto it has been customary to assign equal space to the Hindu, Muslim and British periods, in spite of the 4000 years of the first, 400 or 500 of the second, and less than 200 of the last. The present undertaking strikes a truer balance, and in spite of the pausity of materials for the political history of ancient India, full account has been taken of the corresponding abundance on the cultural side. Accordingly the work is planned in three main divisions: Ancient, Mediaeval and Modern. The work is fully illustrated with plates, maps and plans. Each volume will be announced separately, and the first, Prehistoric India is already under print. London : GEORGE ALLEN & UNWIN LTD. Orders may be also booked at BHARATIYA VIDYA BHAVAN Chowpatty Road, BOMBAY 7 Published by Prof. Jayantakrishna H. Dave, Hon. Registrar, Bharatiya Vidya Bhavan, 33-35, Harvey Road, Bombay 7. Printed by Ramchandra Yesu Shedge, at the Nirnnya Sagar Press, 26-28, Kolbhat Street, Bombay 2