·॥ श्री॥
होळकरराजवंशमालिभूषणदव्यदल्याविषयकं
अहल्याचरितं
नाम
महाकाव्यम्।
के भागवतापाभिधवापुशास्त्रिमनुना समागमशाग्त्रिणा
- वि.
<>
R
विदरग्वरकगपाहाळाचार्य
मा... ::
..
गजोपाध्यायोपाहगमचन्द्रसुतन गाविन्दशर्मणा
21 : : माया
मानागनगर प्रकटन
ट कागपनामकनागयणा मजवासुदेवशमणा
. ::::
प्रथमं मंस्करणम।
शकाग्दाः १८५५०
e
पदमाघस्य मवधिकाग: प्रकाशकामांनाः ।
S

·cK..EKH......
GEJEEKJFa
गजाघिगजराजराजेश्वर श्रीमवाईयशवन्तगवहोळकर महागजाः।

·विषयानुक्रमणिका।
विषयः
पृष्ठानि
१ काव्यकर्तृपरिचयः ।
....
....
२ प्रकाशकम्य प्रस्तावः ।
१-८
....
....
....
१-१४
....
....
३ उपोद्घातः ।
४ श्रीमदहल्याचरितम् ।
५ कविकुलप्रशस्तिः ।
१-१३८
....
१३९

·चितानुक्रमणिका।
चित्रम्
स्थानम्
....
१ कविभूषणभागवतोपाभिधसखारामशास्त्रिणः । परिचयप्रथमपृष्ठादौ
२ अहल्याचरितप्रकाशनस्मारकविषयीभूता
प्रस्तावमध्ये
रुक्मिण्यार्या तत्पतिः कृष्णराव गोविन्द रेशीमयाले च ।
३ राजाधिराजराजराजेश्वर श्रीसवाईयशवन्तराव
प्रस्तावान्ते
होळकरमहाराजाः ।
४ श्रीदेवी अहल्या।
चरितप्रथमपृष्ठादौ
५ सुभेदारश्रीमल्हाररावहोळकराः ।
पृ. ५८-नन्तरम्
६ महेश्वरस्थानीयदेव्यहल्यासमाधिच्छत्रकः ....पृ. १३२-नन्तरम्
....
....
....

·.
@e
कविभूपणभागवतोपाभिधसखारामशारिणः ।
जन्मशकः १८०८]
[ अवमानशकः १८५७

·॥धी॥ काव्यकर्तृपरिचयः। उपेयुषामपि दिवं सनिबन्धविधायिनाम । आस्त एव निरातङ्घ कान्तं काव्यमयं वपुः ।। -वन्यालोकलोचने श्रीमदहल्याचरितमहाकाव्यस्य कर्ता भागवतोपान्य : श्रीसखाराम: करवीर. संस्थाने भूधरदुर्गनिकटस्थवेद गङ्गासरित्तटवर्ति — गारगोटी' नाम ग्रामं स्वजन्मना बहुकालनिवासेन चालञ्चकार । अस्य जन्म शालिवाहन शकाब्दे १८.८ तमे कार्तिक कृष्णत्रयोदश्यामभूत् । अस्य पितुर्नाम श्रीमद्वापुशास्त्रिणो, मातश्व श्रीसुन्दराबाई इति । उभावपि मातापितरौ सुशीलसदाचारसम्पनी भगवान क्तिपरौ चास्ताम् । श्रीमद्भापुशास्त्रिणो धर्मशास्त्रनिष्णाता आसन् । विद्वतितृमार्गदर्शनेनैव भीसखारामेण कौमार एव बहवो ग्रन्था अमरकोशा. टाध्यायर्याउन्दोनिघण्टुप्रभृतयः पटिता इति महत्कौतुकास्पदं सत्यम् । तथा च महाराष्ट्रकविमुकुटमणि श्रीमयूरस्य वर्थमनोहरा आर्या अपि सखारामस्य पाठान्तरे बय आसन् । बाल्यात्प्रभृत्येव सखारामस्य सत्काव्यप्रवृत्तिदर्शिनी प्रतिभा दृष्टा । अस्य काव्यप्रतिभाङ्करो जन्मजात एव । उच्यते ननूक्तिराहालभापायां यत् A poet is born, not made-सुकवित्वं सहजं न कृत्रिम ठाकृष्टं वेति वनिरपवादम् । अष्टमे वर्षे कृतोपनयनसंस्कारेण सखारामेण वेदवेदाङ्गकाव्यालहकारादीनाम. भ्यासे प्रवेशः कृतः। नास्य पाठशालेयं प्राकृतं तथाङ्ग्लभाषाशिक्षणं वा किमयामीत्। १८२५शाकान्दे विवाहोत्तरमेवानेन संस्कृतव्याकरणशानं कौमुदीप्रभृति पटितु. मारब्धं गारगोट्यामेव पुराणिकोपाख्यपाण्डुरङ्गशास्त्रिभ्यः । अनन्तरं धारवारे पण्डितप्रकाण्डविरूपाक्षशास्त्रमहाशयेभ्यस्तथा च कुरुन्दवारस्थगाडगीळोपा. . भिधपण्डितवरेभ्यो न्यायशास्त्रनिष्णातत्वमनेनाभ्यामेन सम्पादितमावेदान्तशास्त्रज्ञानं श्रीमत् टेम्बे स्वामीति प्रसिरेभ्यो वेदान्तशेभ्यो भगवद्भक्तेभ्यः सम्यगापादितम्। पवादवादपितृनिदेशागारगोट्यामेवैतेन निवासः कृतः । वर्षद्वयानन्तरं पितृनिधनेन ..

·२ सर्व कुटुम्बप्रपञ्चभरः सखारामशास्त्रिष्वेवापतितः । ततोऽचिरादेव चैतेषां कनी. यान्भ्राता गोपालशर्मा भिक्रियानिष्णातो दुर्दैववशात् प्रान्थिकसन्निपातेन पञ्चत्वं गतः । अनेन दुःखाघातेनास्य कवे: प्रपञ्चभरचिन्तापि द्विगुणीकृता। करवारे तत्कालीन श्रीमच्छङ्कराचार्यपीठाधिष्ठितविद्वद्वरकुर्तकोटिमहाशयानां सकाशे सखारामशास्त्रिणः कश्चित्कालमासन् । आचार्यः सहोत्तरार्यावर्ते प्रवासानुभवलाभस्तैः सम्पादितः। १८४६ शाकाब्दे कोंकणप्रान्तप्रवासं कृत्वा तस्य वर्णन काव्ये प्रथितमभिः कविप्रकाण्डैस्तनाद्यापि मुद्रणसंस्कारमापद्यत । अनन्तरं सखारामशास्त्रिणो वाई-प्राशपाटशालायामध्यापकत्वे नियुक्ताः किंतु वर्षद्वयानन्तरं तत्काथै त्यक्त्वा ससतारनगरे ( सातारा ) तैरामरणं वसतिः कृता । तलाध्यापनपुराणवाचनकीर्तनवृत्तिं सम्पाद्य काव्यलेखनैः काल: शास्त्रिवरैर्गमितः । भूयस्यभिरुचिः काव्य एवैतेपाम् । १८५२ तमे शाकसंवत्सरे श्रीकाशीयात्रां कृत्वा तत्रानेकतीर्थक्षेत्रगिरिकूटादिसुन्दर स्थलानां वर्णनात्मका: श्लोका विविधदेवतास्तोत्राणि च भागवतशास्तिभिर्विरचितानि सन्ति । महाराष्ट्रसन्मुकुटमणिश्रीज्ञानेश्वरकृतज्ञानेश्वरी ग्रन्धरत्नस्य चरमाध्यायषट्- कस्य गीर्वाण श्लोकानुवादोऽनेन कविवरेण महता प्रयासेन रचितो वर्तते । अयं ज्ञानेश्वरीविभागगीर्वाणवेषोऽद्याप्यमुद्रितोऽस्ति । शास्त्रिमहाशयानां प्रबन्धेषु " केदारलिङ्गमानसपूजास्तोत्रम्" नामकः स्तोसप्रबन्धः प्रकाशितस्तेषां तनयेन विनायकेन । एकाशीतिश्लोकग्रथितमेतत्स्तोत्रं भक्तिरसकाव्यगुणसम्पन्नतयातीय मधुर समग्रतया पठनमईति। किन्तु कवेः कल्पनाशक्तेरुज्ज्वलतादिग्दर्शनाय तेम्वेकः श्लोकोऽत्रावतार्यते- " रम्या हारास्तु कण्ठे स्फटिकमणिनिमा मालतोकुङ्मलामाः शामन्तां तत्र नित्यस्थितभुजगमणिपर्धमाना गिरीश ।। गौरीसापत्लभावक्षुभितसुरनदीशुद्धवारिप्रवाहे तिष्ठन्मूर्धस्थितेन्दुप्रतिनिधय इति प्रेक्षकैः शक्यमानाः ॥ ४७ ॥" तथा वस्य भक्तिभावाचित्तत्त्वद्योतको विस्तारभयादपर एक एव लोक उदाहियते-

·.
"मार्कण्डेयमुखैमुनीश्वरगर्नित्यं कताकोशना-
न्याकर्ण्य त्वरितं तु साटसमुखारार्थमाधावतः ।
भक्तोद्धारविधि विधातुमनसो भक्त्यैव सन्तुष्यतः
भान्तौ ते चरणौ शनैरहमतः संवाहयामि प्रभो ।। ६५ ॥
सखारामशर्मणां काव्यात्मकः संस्कृतपत्रव्यवहारोऽपि सहृदयमित्रः सह
भूयान् वर्तते । अस्मप्रियसुहृद्वर्य-कात्र' उपाख्यशङ्करात्मजविश्वनाथशास्त्रिभी
रसिककविभिः सह संस्कृत श्लोकमयः सहृदयाहादजननपत्रव्यवहारो बरीवर्ति
तथैव च प्रस्तुतपरिचय-लेखकेन सहापि । अस्मसम्पादितप्रकाशितवाय.
भीखण्डाख्यग्रन्थस्य रसिकावलोकनप्रबन्धो भागवतशास्त्रभिर्विलिखितोऽस्ति
यस्मिन्नासमतिसङ्ख्याकाः मुन्दर श्लोका विराजन्ते । सस्य प्रबन्धस्योत्तरे मया
लिखितमासीत् । यद् -
--" लब्धं मया भवतः सविस्तरं सहृदयं वायश्रीस्वपरीक्षणात्म-
कैकपष्टि श्लोकरत्नसमलहकृत... हृदयसहजकुतुकेन मुचिराकासितमनपे-
क्षितविलम्बदोपनिर्मूलनायव धृतरोपहारिपद्यवाहुल्यं विलम्बनेनापि हर्ष.
विवर्धनं दशरथस्य रामचन्द्रजनुरिव प्रन्यान्तर्गतविविधविषयसारोस्कर्षिण्या
चूर्णिकयेव मण्डितं गद्यपद्यमयत्वेन चम्मूतोऽपि सरसतरमस्मत्कुलजातकवि.
प्रोत्साहनकर याथातथ्येन मदनजगुणविभववर्णकं काकुलसम्भव श्री विश्व-
नाथप्रतिभा-योग्यप्रशंसाकरं च पत्रम् ।
समवलोकितो भावत्को मथि प्रेमा । हएं च भवत्प्रेम बाबायभीखणे
तेन निरतिशयां मुदं गतोऽस्मि । दार्शता च भवता स्वकीया स्फुरत्प्रतिभा
ययैतादृशी सुन्दरी मार्मिका सारग्राहणी श्लोकरत्नमा निर्मिता लील.
यैव भवता ।" इति
नात्र शक्यं भागवतशास्त्रिणां तं समय प्रबन्धमवतारयितुं तथापि
केचिन्छ्लोका अधो लिख्यन्ते तेषां सहृदयताद्योतनाय ।
" अयि कोमलवर्णकृष्णगुम्फां सरसां तां रुचिरा विलोक्य मित्र
प्रमदाम्बुधिमनमानसोऽहमधिकं वर्णयितुं न चास्मि शक्तः ॥ ३९॥
कचित्कचिन्हस्वदीर्घवर्णव्यत्यासवर्णनम् ।
पर्वते परमत्यन्तं शोभतेजमृगाइवत् ॥४०॥

·पन्तमयूरस्तवनं योग्यं पूज्यं यथा सुरेन्द्रवनम् । कवनं यस्य रमण्या पाण्याः क्रीडार्थमत्र किं भवनम् ॥ ४१ ॥ महाराष्ट्रभाषाङ्गणे लास्यकी प्रकारैरनेकैर्मयूरस्व वाणी। गुरुःस्यान्महाराष्ट्रभाषाकविभ्यः प्रसिद्धा स्वयं शिक्षणस्य प्रदान।४२ श्रीमतामस्मिन्प्रकरणे सामान्यतः प्रथमद्वितीययोस्तथा तृतीयचतु- र्थयोश्चरणयोधमकपद्धतिः पूर्वेषां कवीनामासीत्तमननुस्य भवद्धि- द्वितीयचतुर्थचरणयोर्यमकपद्धतिस्स्त्रीकृता वर्तते । इयान विशेषः । मित्र- रुचिहि कवेः प्रतिभा । नासीदन्यदत्र गमकम् । यतो नो लब्धं शन्द- चित्रप्रतिपादकेषु शास्त्रेषु यद्विशिष्टयैव रीत्या यमकं स्थापितव्यं कविवरे. रात्मनः कवनेविति । ४६ अत्रोद्धृतोक्तप्रबन्धभागावलोकनेन दृश्यन्ते भागवतशास्त्रिणां मार्मिकता अन्याभ्यासः सहृदयता प्रतिभा च । एते पत्रलेखा अपि सम्यक् सम्पाय प्रकाशं जीताश्चेतेऽपि गीर्वाणरसिकानामानन्दकारिणो भवेयुः । एतेषु पत्रेषु कचित् स्वविकृतिवर्णनमपि श्लोकबद्धं कृत्वा मह्यं प्रेषितमस्ति मेषजसूचनार्थम् । यथा औदर्यवातो जठरं प्रपीड्य चिन्तां समुद्भावयतीव नित्यम् । न तेन मे मित्र कदापि चेतः प्रसन्नतामेति दिवा च नक्तम् ।। अमाशयस्थौदरिकी मदीया लोपं गता पाचनशक्तिरछ । ततोऽधुना वेदनया च गुा निपीडितोऽहं खलु सर्वदामि ॥ विलोक्य सर्वमधुना दद्याद्वेषजमुत्तमम् । इति विज्ञाप्यते प्रेम्णा सखारामेण चाधुना" ॥ सथा । १८५३ शाकान्दे पौष शु० ९ म्यां लिखितं प्रकृतिवर्णनं गद्येन यथा। "एता प्रकृतिविषये किञ्चिहुलिखामि । भालात्परस्ताच्छिखां यावन्मपं सन्ततं वेदना भवति । तेन च यतेऽन्तः । न किञ्चिदपि सर्यते । न चोयुज्यते । न प्रोत्सयते । न प्रसीदति । नोलसति चित्तम्। नानन्दति नर नवं पिरमाकलयय विहरति । सदा केवलं तूष्णीमावमेवानीकुस्खे मागीना मुदिःविनाश विधातम्पम् । पार्यभेषजमन सम्यग्ववेवा।। ।

·" 'ब्रामोते मस्त के सपनीयम्' इत्युच्यते । एवमाकर्ण्य प्रान्तं भवति चेतः । वैद्यास्तु विभान्तिमाभयन्तु भवन्त इत्यभिवति । परं कथं विभान्ति. मनुभवामि । न हि प्रपञ्चव्ययो विभान्तिमेति । न हि तत्र कोऽपि सोपः सम्भवति । तस्मादत्र विचार्य भेषजं प्रेर्यतामिति स्मारयित्वा विरम्यते । एतानि पत्रान्तवृत्तानि बदन्ति कटुतम सत्यं यत् प्रायेण विद्वांसोऽपि बहवः कवयो दारिद्यपीडामनुभवन्त एवं स्वानि महाएणि काव्यानि रचपामामुः। श्रीमद्भागवतधास्त्रिणो दारिद्यपीडामाजोपि भगवद्भजनशीला विद्याव्यास परायणा श्रीमद्भागवतज्ञानेश्वरीप्रभृतिसद्ग्रन्येषु निविष्टयुद्धयः केवलं महता काव्यादरेणैवैतादृशी महती साहित्यसेवां कर्तुं समर्था अभवन्नदोर्षययस्यपि जीविते । प्रपञ्चभरदारिद्याविश्रान्त्यादिकारणैरेतेषां प्रकृतिरशक्ता समाता । तथो. दरस्थशूमश्वाकस्मादेवासावेदनो भृतः । तस्य शस्त्रक्रिपया निराकरणं क्रियतामिति सप्ततारस्थभिपग्वरादिष्टाः शास्त्रिमहाशया मिरजमिशनरुग्णालये शस्त्रक्रियोत्तर मचिरादेवाप्राप्येव पुनः संवदेनां स्वामिहलोकयात्रां समापितवन्तः शके १८५७ वैशाखशुदैकादश्याम् । महतीयं खलु हानिः सखारामशर्मणां पत्नीजानकी. बाईविनायकशङ्कराख्यपुत्रद्वयकनिष्ठबन्धुवामुदेवाख्यप्रभृतिभागवतकुटुम्पीयानाम् । तदधिकतरैव पुनर्वाअयहानिरेतेषां रसिककविवर्याणामकालिकनिधनेन जातत्ये. तदहल्याचरितरसिकवाचका नि:संशयं चिन्तयेयुरिति ननं मतमस्मदीयम् । समाप्यतेऽयमस्मद्गुरुतुल्यकविपरिचायको लेखो-स्मलिलिपत्रसेन सखा. रामशानिस्तुतिश्लोकद्वयेन अज्ञानमालिन्यविशुद्धिकारि स्फुरत्प्रमानाशितहतमिस्रम्। मनोरजोध्वंसिलसत्पराग बन्दे पदान्जं गुरुदेवतायाः ॥ सलीलमेतां सलिलप्रवाहां यो वीतदोषां कवितां करोति । सदा सदाचारपराय तस्मै भूयांसि मे सन्तु नांसि भूयः॥ श्रीखण्डेकुलोत्पनश्चिन्तामणिसून रामचन्द्रशमा एम्. बी. बी. एम.

·प्रकाशकस्य प्रस्तावः। सुगृहीतनाम्न्याः धर्ममूर्तेर्जगद्वन्द्यायाः भीमदहल्यादेग्याचरितरत्नं तनि- मातॄणां भागवतोपाहानां सखारामशास्त्रिणां मनीषया रेशीमवाले इत्युपाख्यायाः श्रीमत्या: के. रुक्मिणीबाईमहाभागायाः संस्मारकत्वेन प्रकाशयितव्यमिति निर्धारितचरमस्माभिः । किन्तु दैवदुर्विलसितेनान्यदेवात्र किमपि विनियोजितम् । अस्य चरितरत्नस्य प्रकाशनं तनिर्मातणामस्माकं च चेतः प्रमोदयिष्यतीत्थं विचिन्तयत्स्वस्मासु हा हन्त हन्त चरितनिर्मापकास्तत्प्रणयनपरिसमाप्तिसमकालमेव निघृणेन कालेन स्ववशं नीताः । अतश्वरितनिर्मापकानपि स्मारकविषयत्वेनात्र सनिवेश्यास्य ग्रन्यस्य प्रकाशनप्रसक्तिरमामु समापतितेत्यतितरां खिद्यतेऽस्मतः। शास्त्रिचरणैर्महतायासेन विनिर्मितोऽयं अन्यो यावन्न मुद्रणाय प्रेषितस्तायत्ते लोकान्तरं समापन्नाः । मन्येऽस्मिश्चरिते यत्किञ्चित्तत्र तत्र न्यूनातिरिक्तं स्यात्साक्षाचरितनायिकामेव तत्प्रष्टुं ते गताः। सत्सु नेकविधेष्वपि चरितान्तरविषयेष्वहल्याचरितरत्नसमथन एव लेखक- महोदयस्य यद्बुद्धेः प्रेरणमभूत्तप्रेदमेव प्रथमं निदानम् । यत् । शके १८५२ तमे वर्षे माधे मासे काश्यादितीर्थक्षेत्रयात्रार्थमस्माभिः सह ते प्रस्थिताः । भस्मत्पल्या अत्तिका रेशीमवाले इत्युपाख्या के० रुक्मिणीबाईमहोदया शास्त्रिपादाश्च पर्य सर्वेऽपि त्रिस्थली कृत्वा प्रसङ्गवशेन भूयोऽपि वाराणसी यदा प्रत्यायासिष्म तदा दशाश्वमेधघट्टकोपरिष्टाद्भागे वर्तमानायामहल्याविनिर्मापितायां धर्मशालायां न्यवात्स्म । तत्पूर्व प्रयागतीर्थपदेष्वाहल्येयेप्वेव पथिकनिवासेषु वसतिः कृता । शोक. प्रमोषकमाहल्येयं विष्णुपदमन्दिरमपि प्रत्यक्षीकृतम् । तत्र तत्राहल्यायाः सितच्छत्रा यशोविततिरप्यस्मतिपथमागता । इत्यादिभिः कारणेः शास्त्रिचरणानां परमादरबुद्धिः पूर्वमेव संवृत्ताहव्यायाम् । सेव वाराणस्यामपर्युक्तं पथिकाराम. स्थानं दृष्ट्वा तत्स्थानसुलभदर्शनाया देव्या भागीरप्या जलपावित्र्यमिवाहल्या. देव्याचरितपावित्र्यं सुनिपुणं मनसिकृत्य चातिशया समासाद्य भक्त्यात्मना- परिणता । निवेदिता च सा तस्थानाधिकृतान्मणूरकरोपाहान्प्रति । कपासले.

·वितस्ततः प्रचलितेषु सत्सु सौपर्वाणवाण्यां साध्व्या अहल्यायाश्चरिताभावः सम्भा. पणविषयोऽभूत् । तदानीं तत्रभवान्मणूरकरोऽससुचतिकल शास्त्रिवरेण्यान् । यद् भवद्भिस्तद्वाण्यां तचरितं प्रणेयमिति । सदाव एव तैरपि तत्संसूचना स्वीकृता. नुष्ठातुं सङ्कल्पिता च । शास्त्रिमहाशयानां विबुधवाणीप्रभुत्वमहल्याविषयिणीं भक्ति च दृष्ट्वा तचरितप्रणयनसङ्कल्पोऽस्माभिरपि झटिति सोत्साहमन्वमोदि । एवं चैतादृशप्रसङ्ग एवाहल्याचरितसमधनबीजम् । तदनु मथुरा-वृन्दावन-हरिद्वार - जयपूर-सिद्धपूर - अजमीर-पुष्कर- नाथद्वारेत्यादितीर्थक्षेत्राणि यात्रामिषेण यदा प्रास्थिष्महि वयं तदापि के. रुक्मिणीबाई रेशीमवाले महाभागास्माभिः साकमागतवती । सुगृहीतनाम्न्या- स्तस्या भर्ता के० कृष्णरावमहाशयः सोयं श्रीलस्तदानीभिन्दूरसंस्थाने 'रेचिन्यु मिनिस्टरा' ख्याधिकारपदान्नातिचिरपूर्व निवृत्तवान् किल । अत एवाहल्यानिर्मा- पिततत्तत्पथिकनिवासभवनेषु तत्र तत्रत्या व्यवस्थापकमहाभागाः सञ्जानते स्म रुक्मिण्यार्या सादरम् । अतः कारणादाहल्येयेषु तत्तत्पथिकावसथेषु यात्राप्रसङ्गे. नास्माभिःसह निवासं कुर्वतां शास्त्रिपादानां मनसि सुगूढमवस्थितमहल्याचरित- प्रणयनबीजमहल्यामूर्तिन्निर्मापितमन्दिरादिदर्शनजलेनाङ्कुरभावं समापनम् । पथात्सर्या यात्रा परिसमाप्य चरितलेखनं निमित्तीकृत्य शास्त्रिचरणा भस्माभिः साकमिन्दूरनगरी प्रास्थिषत । तत्र तदानींतनानहल्योत्सवमण्डलाध्य. क्षान् रेप्युटी प्राइम मिनिस्टर' पदं विभाजमानान्सरदार माधवराव किये महा. शयास्तथा होममिनिस्टर' पदाधिकारिण उत्सवमण्डलप्रमुखसदस्यान्सरदार चाङ्गणमहोदयांब सन्दर्य ताभ्यां शास्तिपादानां तत्तादृशः सङ्कल्पोऽस्माभिर्यवेदि। व्यतारि च ताभ्यामपि तत्काऽनुमतिः सविशेषम् । चाङ्गणमहाभागास्तु तदानी कामन सूचनाः संसूच्योत्सबमणलेन प्रकाशितपूर्वमाहल्येयं प्रबन्धव्यं तत्कार्य: प्रोत्साहनत्वेनास्मभ्यं समर्पितवन्तः । व्याहतवन्त ते च किबेमहाशयाम सखेद. मेत वाणीम् । यदस्मिन्कार्ये साहाय्यार्थमर्थ तावत्पर्याप्तं वितरीतुं नालम्भविष्णु. मण्डलमिदमिति । तथापि नैतयोर्वचः शास्त्रिणामुत्साहमभिमक्तुमसत्प्रत्युत बैगुण्येनैव तं वृद्धि नीतवत् खस्छु । ततः सविशेषाणि समुत्तेजकानि च कानिचिदा: स्माकीनानि पचासि समाकलय्य द्रढीयान्संवृत्त बारितलेखनविचाराकरः शानि- पादानाम् ।

·३ तत्पबाच्छामियरमरितलेखनसाधनसामग्री समहीतुं प्रयतितम् । (१) के.रा.प. दत्तात्रय बलवन्त पारसनीसमहोदयविरचितोऽहल्याप्रसन्धः (२) इन्दूर- नगर्या भीमलारिविजयनामो साप्ताहिक पत्रे प्रकाशितमहत्याविषयकं विधिवृत्तम् । इत्यादिसामग्री शानिमहाशया उपलब्धवन्तः। (१) पुरुषोत्तमकृतमहल्या. चरितम् (२) रा. ब. चिंतामण विनायक वैद्य महोदयविरचितोडल्याविषयक प्रसन्धः (३) एल्फिन्स्टन् विरचितो मालवानामितिहासः (v) भहस्यो. त्सवमण्डलप्रकाशितचराः कियन्तचित्प्रपन्धाः। इत्यादिसामग्रीमुपलभ तस्कार्य- निर्वर्तनाय शानिभ्या वितीर्णवन्तो क्यम् । कार्यप्रसङ्गमिपेण सातारापुरमाग- तानां श्री. गोविन्द सखाराम सरदेसाई महाशयानां भारतीयेतिहासकोविदानाभियती सामग्री चरित्रलेखनकाय पर्याप्त याशयः शास्त्रिभिराधिगतः । तदनु चरितरचना. वियिकां चर्चामस्माभिःमह कृत्वा शास्त्रिभिचरितलेखनं समारम्भम् । पूर्वोकादीजाकाव्यासमभिहितसाधनसामग्या कोन्यपूर्वोऽस्याचरित- तरुः शास्त्रिमहाशनिरमीयत । वर्तत एव स वाचकानां चक्षुप्पथे । पुरा फिक श्रीशिवाजीमहाराजजन्मनः प्रागियमार्यभूमिरासेतुहिमाचलं ययनः समानान्ता स्वधर्माचरणविघ्नाकुला सती दुःखषनभुवनकरूपैषाभदाणाम् । ॐ पुनस्तेन प्रौढप्रतापनिधिनेशांशावतारेण भूपतिना स्वाराज्यं समवस्थाप्य स्वधर्भऽनिर्गन्ध स्वातन्त्र्यं प्रापथ्य च महाराष्ट्रीयाणां यावतां तदन्येषां चानन्दवनभुवनत्वेन परि. वर्तितेति श्रीसमधंगमदासानामेव पाणी लोके मुविख्याता । साम्पाहल्ययापि भीशिवाजीमहाराजप्रवर्तितपूर्व महाराष्ट्रधर्मवर्धनप्रसारादिकार्यजातं युवं विनापि विविधया विधया विस्तृत्य समेषितम् । प्रजेकहितदक्षतया प्रत्युत्पन. विषणतया च सरानसूत्र चालयित्वा तत्र तत्र तीर्थक्षसादिखिलभारतीया थापीकृपतहागारामपविकनिवासस्थानदेवतायतनघटकरध्याप्रभृति पर:मासं निर्माप्य हिन्दुमात्राणां स्वधर्माचरणसौर्य विधायेयमार्यभूमिः सकलार्यजनानां यावतामानन्दभुवनलेन विपरिणमिता। कविना परमानन्देन शिवभारतं प्रणीतं तहि कविना सखारामशास्त्रिणाहल्याभारतं विरचितम् ।ईग्विधायाश्चरितनायिका. याश्ररितपावनसरिता शास्त्रिमहाशयानां चरितलेखकानां मधुरवानिरी चेत्युभयोः सामो गासरस्वत्योरिवाद्भुतरम्य एवं प्रतिमाति। एतवयमपि रसिकानां भोत्रपुटमापूरपति चेतापरकं प्रसान्तयत्याहादयति च। इतिहासकाम्ययोर्मधुर- मीलनसमुत्पः अपारख असभ्योत्सिम्य परिपवति रसिका सुहस्यपान ·४ आसेचनकम् । लोकोत्तरोऽयं चरित्रद्रुमः। अस्मिन्शृङ्गारादिशान्तान्तानां तत्तद्रसानां नितान्तपरिपोषसौष्ठवं विविधतरशब्दार्थालङ्कारकुसुमसौगन्धवैचित्र्यं नैकविधवृत्त- किसलयानां सौन्दर्यमोजःप्रसादमाधुर्यादिगुणफलानां माधुर्यमित्यायेतत्तदन्यच्च काव्यगुणजातं पिण्डीभूतम् । अपि चायं काव्यतरुः सप्तदशपर्वसङ्घट्टितः प्रति- पर्वरसोदयः। पुराणमहाकाव्यतुल्यतामेष खल्वारोहति । नूनं कालमहिनोच्छिन्न: संस्कृतमहाकाव्यपरम्परावन्तुः शास्त्रिमहाशयैरनेन काव्येन पुनस्सूत्रितएवेति वयं मन्यामहे । अनेन किल पुनस्सूत्रणेन प्राच्यसंस्कृतिपरम्परांशतस्तहि परिरक्षिता भवति । महत्कार्यमेतत्खलुशास्त्रिमहाशयानाम् । यावान्काव्यभागो यथायथा रचितस्तथातथाऽस्मदन्तिकमुपेत्य तद्वाचयित्वा तत्प्रसङ्गेण शब्दतोऽर्थतश्च श्लिष्टश्लिष्टानि तत्तत्काव्यमर्माणि शास्त्रिमहाशया: स्वयमेव समुदाटयन्ति विशदयन्ति स्म च । तदा स्वयमिवास्मानप्यमन्दमानन्दिता. दृष्टवा द्विगुणितानन्दा भवन्ति स्म । तत्समये काव्यगुणप्रोत्कर्षपराणि पदवाक्य- रचनान्तराणि यानि तेषामस्माकं च मतिमारूढानि तान्यत्र सनिवेशितानि । तथैव करवीरपीठाधिष्ठितश्रीमच्छंकराचार्य (पित्रे ) स्वाभिवरेण्यैरत्रभवद्भिः पं० बाळाचार्य खुपेरकर शास्त्रिमुकुटैरप्येतदालोचितं विहितादरञ्च । दर्शितं चेदं काव्यमत्रत्य डेप्युटीपदवीविद्योतमानविद्याधिकारिभ्योऽधीतसाहित्यशास्त्रेभ्यो .'रेगे' महाभागेभ्यो व्यवहारानजीवि ( वकील ) भ्यो विद्वदभ्यो गोसावी * एतेषां प्रस्तुतकाव्यविषयक एवमभिप्रायः- 'श्रीशान्तादुर्गाविजयतेतराम् । सप्ततारानगरस्थानां काव्यशालपारङ्गतानां श्रीमतां सखारामशाखिमागवतानां कृति. रहल्याचरितं नाम काव्यं मयान्वालोचि । पुण्यशीलाया राश्याः साध्या अहल्यायाश्चरित. मादितः परममङ्गलम् । तत्कस्य परितोषाय न कल्पेत । इदं च पुनः काम्यमयम् । उत्प्रेक्षालेप- दृष्टान्तार्थान्तरन्यासादिभिर्मनोहरैरलकारैः स्थाने स्थाने मण्डितम् । कतिपयानि वचांसि सूक्ता- मकान्यत एव सङ्ग्रहवाक्यतुलामधिरोहन्ति । अहल्याविलापमुक्तासागमनादयः कथाप्रसङ्गा न केवलं सहदयानां किन्तु परुषान्तःकरणानामपि चेतांस्याद्रीकुर्वन्त्यनुप्रमोकम् । नायिकाया अहल्यायाः स्वभावपरिपोषस्तत्कथाप्रसझेरुत्कटत्वेन प्रसाध्यते । ऐतिहासिकसत्यत्वाऽविरो. धेनापि न कुत्रचित्काम्यहानिः। काम्यं व्यवहारविदे शिवतरक्षतय इति साहित्याचार्यस्य मम्मटस काम्यप्रयोजनन्याख्यानं परं सार्थकत्वं गतमत्र । यशसेऽर्थकृत इति काव्यस्य पूर्वोक्तप्रयो- जनवयमपि महतांशेन सफलीभविष्यलेवेत्साशासहे।" ४॥१२॥३४ रेगे कुलोत्पनलक्ष्मणार्यतनूजो गजाननशर्मा सातारापुरम् समवारामास्तम्मुमशिक्षणाधिकारी। ..

·अहल्याचरित्रप्रकाशनस्मारकविषयीभूता रुक्मिण्यार्या तत्पतिः कृष्णराव गोविन्द रेशीमवाले च ।

·महोदयेभ्यश्च । एतैः सर्वः खलु संचिता: काव्यगुणसमेधका पदयास्यादि. विशपास्तारि लेख केनात्र सप्रमोदं सन्निवेशिताः । निपातपायमाहित्यादिशाम्ब- पीः पण्डितवर श्रीग्युपेरकरशानिभिः कृता काव्यमविस्पष्ट कारिणी रिपर्णाचाल समझामने । विद्वन्मणिमुकुटालङ्कारमर गृह कगंपादलक्ष्मणशानिमित्तागाम्भी. यादिलक्षणसम्पन्नोपाद्धातलेखननायं ग्रन्थ: समलरकृतः । काव्यलेखकैरतत्काव्यरचनायाः प्राक तासमकालमेव वा नेकविधा: मंफन. प्रयन्याः प्रणीताः । तथा च । (१) आद्वादशाध्या यादाश यावत संपन. मीभिगनुष्टभिज्ञानश्वरीपरिवर्तनम् ( २ ) ज्ञानेश्वर संस्कृतिमा रामयं चरितम (३) केदारलि रङ्गमानसपूजा प्राकृतभावान्तर सहिना (४) देवताम्लांत्राणि (५) बकुलविल्यमंवादः ( ६ ) गोत्रप्रवर्गनर्णय इत्येवमादयः । एते सर्व गाष्टिाः खलु. किन्तु तत्सर्वापेक्षया प्रस्तुतं नारत लेग्य कमहाशयाना महलमा कृति: । शानिण एतचरितरचनाकाले जाटरव्याधिकवलीकृतस्वान्ता अपि ग्रन्यप्रणयन-मन- म्वाभाव्याद्वयाधि नैव भीमासितवन्त: किन्तु चरितविरचनामेन । नत उपयमाणे नातएव वर्धमानन रोगण बत कालवशं नीतास्त झटिति । मेधातिथिकृता मनुस्मृतिटीका महाराष्ट्रभाषया परिवर्तितव्यति तेषां मान्यनाथ यातिष्ठनपा निधनात् । हन्त अति तीवप्रसरोयं देवदुर्विलामः । पनपा तिगंधानं नाम महाराष्ट्रविद्वत्समाजभूपणमणेरेव तिरोधानमप्येतदतिरोहित विदपाम । एते च पण्डितवराः काव्य-व्याकरण-योतिष-धर्मशाम्प सम्यककृतपरिश्रमाः । धीमतां तेषां काव्यशास्त्रविनोदैनव कालो व्यतीतः। विनादनशीलास्त मदेव सम्भा- पणावसरे श्लेपसंश्लिष्ट कोटिप्रतिकाटिभिहास्यरसमुद्भाव्य जनानां मनामि प्रमोद. शिखरमारोपयन्ति स्म । विद्वत्ता प्रतिभा सुजनता च एततत्रितयमंतपु त्रिवणीम नाम इव सम्मिलितमास्त । निसर्गभिन्नास्पदं श्रीश्च मरम्यती च द्वयं नैवात्र कसंस्थम , किन्तु सन्तुष्टचित्तत्वमेव श्रीरिति मन्तव्ये सति तवयमत्रकसंस्थमेवेत्यलं विस्तरण। तेषां चरितस्य सङ्केपतोऽस्मिन्ग्रन्थेऽन्यत्र लिखितत्वात् । यस्याः स्मारकत्वेनायं ग्रन्थः प्राकाश्यं नीतस्तद्विपये किविद्वक्तव्यम् । रुक्मिणीबाईमहाभागायाः प्रसिद्धतममुपनाम 'रेशीमवाले' इति । कुलगतम्या नामान्तरेणापि प्रथितं 'निघोजकर' इति । यतोऽहमदनगरमण्डले (जिल्हा) निघोजनामकं स्वमूलप्रामं तत्कुलीना अधिवसन्ति स्म । देव्यामहल्यायां राज्यं .

·wr . प्रशासत्यामेतत्कुलीनधिमणाजीनामा पुरुषधौरेयो वृत्त्यर्थ तो राशी महेश्वरनगर्यो समाथिश्रिये । तं राशी कौशेयो (रेशीम ) त्पादन कार्याध्यक्षपदे न्ययुक्त किल। तत एव स तद्वंशीया रेशीमबासेपदेन सम्बोधिताः। चिमणाजीमहाभागस्य पुत्र: सखारामः पौत्रो मार्तण्ड एतावुभावपि स्ववृत्तिसाधके कृषिव्यापारपथे स्थित- वन्तौ होळकरराजानामाश्रये । मार्तण्डस्य त्रयः पुत्रा रामचन्द्रः सखारामः गोविन्द- श्रेति। तत्राद्य इन्दूरसंस्थानाधिपति सेवमान उत्कर्षांदुत्कर्षमवाप्य राज्यकार्यधुरां धृतवान् । तत्स्थानापन्नेन तेन संस्थानस्य महती सेवा कृता । यत् । १८५७ तमे खिस्तान्दे राज्यान्दोलनवेलायां क्रान्तिकारकेभ्यः सुसंरक्षितं खलु संस्थानं तेन महतायासेन । ततस्तुकोजीमहाराजेन प्रधानपदे स नियुक्तः । तदाता च सखा- रामस्तत्र सेनापतिपदमधिष्ठितो 'जनरल' इति विश्रुतश्च । द्वितीयभ्रातुर्गोविन्दस्य तावत्कृष्णो गोपाल: केशवश्वेति त्रयः पुत्राः। यस्याः स्मारकततद्ग्रन्थः प्रकाशित- स्तस्या रुक्मिण्यार्यायाःकिल भर्ता तत्र भवान् कृष्णरावः। येन स्वाधिकारान्मन्दमन्दं सघातोकपतिशयेन · रोव्हिन्यु मिनिस्टर' पदं समारूढम् । तस्मात्सन्निवृत्येन्दूर नगरसभापतिपदमवाप्तवान्सः। पश्चात् १८५४ शकान्दे कालवशं गतवान् । तस्य भ्राता गोपालरावस्तु बरिस्टर' पदव्या विभ्राजते । पूर्वोक्तरामचन्द्रस्य गृहीतपुत्रः सः। द्वितीयभ्राता केशवरावः कृष्णरावस्य 'रेव्हिन्यु मिनिस्टर' पद- निवृत्युत्तरकालं तदेव स्थानमवाप्य ततो निवृत्ताधिकारो भूत्वाऽस्मिन्वर्षे वैशाखमासे परलोकं गतः । तत्रभवत्या रुक्मिण्यार्याया माता नाना 'सीता' पिता च भोगेश भीमाजी कुलकर्णी ' इति । ' रायचूर ' समीपवर्तिन्योः बेचिनहाळपन्नापुरे' इति द्वयोमयो: ' कुलकर्णी' वृत्तिं स भुङ्क्ते स्म तथाप्यहमदनगरमण्डले ब्रिटिश- राज्यसेवायामुत्कर्ष सध्वा मामलतदार ' पदमधिकृतवान् । सीता शकवर्ष १८४१ तमे भोगेशश १८४३ तमे पञ्चत्वमापतुः । रुक्मिण्यार्या च १८५५ शाके निधनमाप । तया निजभर्तुः कृष्णरावमहोदयस्य स्मारकत्वेनैषा स्वदेवरस्य केशव. महोदयस्य विश्वस्तत्वेन योजना कृता । तथा च । षोडशशतप्रमितरूपकाणां निधि निर्माय तस्य कुसीदस्य विनियोगः पारितोषिकद्वयप्रदाने कर्तध्य इति नियमः कृतः । एक परितोषिकं होळकरीयाङ्ग्लमहाविद्यालये (कॉलेज) बी. ए. परीक्षायां महाराष्ट्रभाषाविषये प्रथमभेण्यामुत्ती य छात्राय प्रदेयम् । द्वितीय- मिन्दूरसंस्कृतमहाविद्यालये वेदान्त ( अदेत ) परीक्षायां प्रथमश्रेण्यामुत्तीर्णाय छात्राय देवम । रुक्मिण्या या निधनोत्तरं तस्माखातुन स्मारकरूपा योजना ·तत्कनीयस्या भगिन्या कृता । तथा हि । इन्दूरनगरीयसंस्कृतमहाविद्यालय-वर्णाभम. सङ्घ-श्रीगुरुवाचनालयस्त्रीशाखेति संस्थात्रयाय यथाक्रमं वेदान्तपराणि संस्कृत- पुस्तकानि-धर्मशाम्बपगणि संस्कृतपुस्तकानि-धर्मनीतिपराणि महाराष्ट्रपुस्तकानि स्मारकविषययोः पतिपन्योछायाचित्रयुक्तकपाटसहितानि वितीणानि। एतस्मारक- वर्णनमायसाक्षरैरायसपाहिकायां मुद्रयित्वा सा पट्टिकापि संस्कृतमहाविद्यालयाय वितीर्णा । रुक्मिण्यार्यायातर्तुश्च स्मारकार्थ चास्य ग्रन्थस्य प्रकाशनम् । श्रीदेव्यहल्यादत्ताश्रयकुलोद्भवा रुक्मिण्यार्याहल्याचरितस्य सखारामशास्त्रिणव गेयगायकसम्बन्धं घटयितमपरिनिर्दिष्टप्रकारेण निमित्तीभतातएवाम्य ग्रन्थस्य तत्म्मारकत्येन प्रकाशनमित्येतत्सम सममेव । पतिनिठाया धर्मपरायणायाश्च र मण्यायायाः साध्यामहल्यायां तादृशगुणनिधानात्स्वकुलीनेभ्य आश्रयप्रदानाश द्रदीयसी भक्तिगीत । अस्मिश्चरितमन्यदल्याचरणमानिध्य छायाचित्ररूपेण सदैव प्राप्तवती परलोके सात्मानं धन्यं मन्येत । अस्मिन्नन्थे मुद्रितेषु छायाचित्रे श्रीदेव्यहल्यायाः श्रीमल्हारराव होळ. करस्य महेश्वरवर्तिदेव्यहल्यासमाधिछत्रकस्य चंति चित्राणि सरदारश्रीमाधवराव- किबेमहाशयानां प्रयत्नेनेन्दूर संस्थानमुद्रणाधिकारिहरिश्चन्द्रमहाशयेभ्यः समधि- गतानि । अनेनोपकृता वयं महाशयाभ्याम् । अहल्यायाः सतीगमनात्परावर्तनं, मुक्तायाः सतीगमनाय प्रवृत्ति, स्त्रीणां युद्धाय सन्नहनमहल्यायाः शिवपूजाममत्वमित्यादिप्रसङ्गाणां शब्दचित्राणि कवि- वरैर्वाचकानां पुरतो निहितान्येव । एतत्प्रसङ्गाणामाकृतिचित्राण्यापि पुन स्मिन्ग्रन्थे सनिवेशयितव्यानीति कविवराणां सङ्कल्पं सम्पादयितुं नापारयामति सम्वेदा वयम् । मुद्रणदोपनिवारणाय यतमानामप्यम्मा केचिद्दोपा ग्रन्थे म्मिन प्रविष्टा एव। तासन्तुं वाचकानां क्षमाशीलतैव क्षमा । दोषधोधनार्थ शुदिपत्रं ग्रन्थान्ते सनिवेशितं तदुपयोक्तव्यं सुधीभिरिति प्राध्यते । निवृत्तराज्याधिकारा राजेश्वरा उदारचरिताः श्रीतुकोजीराव होळकर- महाराजास्तत्पत्न्योऽखण्डसौभाग्यसम्पन्नाः महाराज्यः सम्प्रतिसिंहासनाधिष्ठित. राजाधिराजा: सकलगुणसम्पन्ना यशवन्तरावहोळकरमहाराजास्तत्पत्न्यखण्ड- सौभाग्यसम्पन्ना महाराशी चैतेषां मानसे तत्पूर्वजायाः परमपूज्याया जगन्मान्याया- एतदतिपवित्रं चरितं विलसततराम् ।

·८
श्रीदेव्यहल्याचरितात्मगङ्गा ।
विनिःसृता भागवतोत्तमाङ्गात् ॥
सुश्लिष्टशब्दार्थलसत्तरङ्गा।
पुनातु नो मङ्गलमातनोतु ॥
इति सम्प्रार्थ विरमयतीमं प्रदीर्घतर प्रस्तावं-
गुरुवारवाया, सप्तनागपुरे,
गणेशचतुर्थी १८५९ तमे वत्सरे ) गोविन्द रामचन्द्र राजोपाध्ये पण्डितरावः।
।

·उपोडातः। श्रीगणेशाय नमः । श्रीसरस्वत्यै नमः । श्रीलामविशाभ्यां नमः । ए खन्दु ब्रह्मादिस्थावरान्ता: प्राणिनः मुखार्थमेव प्रयतन्ते इत्यपरोक्ष प्रेक्षावताम् । तदुक्तं सरेपशारीरके - जगति समस्त एव जन्तुनिरतिशयं मुग्यमुत्तमं ममास्तु । उपरमतु तथोपघातरूपं विपयजदुःखमिनि स्पृहां करोति ॥ वाग्भटश्चः -मुग्वार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृनयः । इति परं प्रवृनेष्वपि निखिलेषु प्राणिपुकाम स्वस्वमनोग्यानुरूप फलं मुग्व मवाप्यते ? इति प्रभेन केनापीत्येवोनरं नयेत कस्यापि । कारण चात्र सर्वेषां प्रयत्नस्य लौकिकत्वमेवेत्या न विप्रतिपनिः कम्यापि । लौकिक.पु हि कृषिवाणिज्यमवादिगु प्रयत्ने वनष्ठितेषु लन्धेवपि तत्तषु म.ले.प पुनस्तदपेक्षया अधिकं फलमविश्य तदधिक कमानुतिष्ठन्ति प्राणिनः। अनवस्था चैवं प्रमःयते । तदुक्तं भर्तृ. हरिणा :-- " निःस्वो वष्टि शत" इत्यारभ्य " आशावधि को गतः" इति । एवं च सङ्ग्रेपशारीरकोक्तविधया निरतिशयमुनमं मुग्यं न केनापि लभ्यते इति सत्यं सिद्धम् । तथा चालौकिकोपायमाध्यमेव मुख परममन्तोषजनकमित्यर्थतः प्राप्तम् । उपायानामलौकिकत्वं तु कार्यकारणभावस्यादृष्टयम । तादृशश्वोपायो धर्म एव । अत एवोक्तं वाग्भटेन पूर्वोदाहृतपूर्वार्धभूत- वचनस्य उत्तरार्धत्वेन 'सुखं च न विना धर्मात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्' इति । स च धर्मा नानाविध ऐहिकं पारत्रिकं च सुखं सूत । तथाहि, यागादिना दातृत्वविद्वत्त्वादिना प्रख्यातकीर्तित्वादिक, प्रतिग्रहादिना धनाधिगमादिकं च ऐहिकं सुखं प्राप्यतेऽनुष्ठातृभिः । स्वर्गादि च पारत्रिकम् । पूर्वादिकर्मभ्यः कीर्त्यादि परोपकारादि च ऐहिकं, तत्तत्कर्मविहितं पारविकं च अभ्यते । तत्र रता. वान् विशेषः, यागादीनि कर्माणि स्वयं क्षणध्वंसीनि । अपूर्वद्वारा तअन्यं फलं ·२ .. तु कर्तुरेव । आनुपङ्गिकं तु दक्षिणादि ऋत्विजामपि भवति । दक्षिणादेर्मुख्य- फलाभावरूपानुषङ्गिकत्वादेव ऋत्विजो यजन्तीत्यत्र फलस्य कर्तृगामित्वे विहित- मात्मनेपदं न भवतीत्येतत्प्रासङ्गिकम् । नैवं देवालयधर्मशालातडागप्रपारामादि. निर्माणविषये । सा हि क्रिया स्वयं विनष्टापि तत्तद्रूपेण चिरकालमवतिष्ठते । फलं च तदीयं लोकोपयोगादि तदपि मुख्यमेव । तस्य तदर्थमनुष्ठितत्वात् । नोवं यज्ञादि ऋत्विजां दक्षिणाप्राप्त्यर्थमनुष्टीयते नाम । पूर्तादेः कर्मणोऽपूर्वद्वारा जाय- मानं स्वर्गादिफलमपि मुख्यमेवेत्यवश्यं मन्तव्यमेव । अन्यथा 'आत्मार्थे प्राणिनां प्रवृत्तिः' इति सिद्धान्तविरोधः स्यात् । उलिखिता चेयमात्मार्थे प्रवृत्तिर्महाभाष्ये "हेतुमति चेति” सूत्रे ‘सर्व इमे स्वभृत्यर्थ प्रवर्तन्ते, न हि कश्चित्परोऽनुग्रहीतव्य इति प्रवर्तते' इति । श्रुतिश्च ‘आत्मनः कामाय सर्वः प्रियो भवति' इत्याद्या आत्म. प्रियत्वं ब्रूते । अत एव च न कस्यापि कर्मणो निष्कामत्वं सम्भवति । तदुक्तं मनुना 'न चैवेहास्त्यकामता' इति । सकामत्वं च निषेधति मनुः कामात्मता न प्रशस्ता' इति । गीतास्वपि ' कृपणाः फलहेतवः' इति सकामा-फलेच्छया प्रवृत्ति- निषिध्यते । ननु किमित्येवं विरुद्धं प्रोच्यते ? । कथङ्कारं हि निष्काम कर्म सम्भवेन्नाम । उच्यते---द्धि लौकिकं कार्यकारणभावं मुहुर्मुहुरनुभूय तत्तेषां कर्मणां प्रातिस्विकं फलमुद्दिश्य लोकैः प्रवृत्त्यते नाम तत्सकामं कर्म । तच्च बन्धाय सुखदुःखसाधनभूताय प्रभवति । नेतरत्फलाशाकर्तृताभिमानादिशून्यं केवलं प्रवाहपतितत्वेनानुष्ठीयमानं,नहि नहि स्वयमेव जीवस्वभावाजायमानं कर्मत्यवश्यम- भ्युपेयम् । अन्यथा मोक्षस्यासिद्धिप्रसङ्गः । तथाहि-नहि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ' इति भगवदुक्त्यनुसारं सर्वथा कर्मत्यागोऽशक्यः। तदपि भगव- तोक्तं नहि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः' इति । कर्मणश्च तदनुगुणं फलप्रदानं स्वभाव एव । एवं च बीजाकुरन्यायेन कर्म च फलं चेति चक्रवत्- संसारपरिवृत्तिरपरिहार्या । तदुक्तं रामगीतायां . " इति। पुनः क्रिया चक्रवदीर्यते भवः तवा मोक्षो न स्यादेवेति प्रासनिकम् । प्रकृतं तु फलोत्पादनविषये लोकेष्व- दृष्ट कार्यकारणभावं धार्मिकं कर्मैव परमसुखप्रदाने परमसमर्थम् तवैव च दृष्टमपि फलं सम्भवेनियां शोभनं दुग्धशर्करान्यायेनेति । तत एव ' मुखं च न विना धर्मात् ' इति यत्प्रोक्तं तत् सामञ्जस्येन बुद्धिमारोहति । नोचेको नाम सुखस्य ·३ धर्मस्व च सम्बन्धः । प्रत्युत क्लेशानामानन्त्यं धर्मानुष्ठाने सर्वानुभूतम् । पूतादि- कर्मवद्दष्टादृष्टोभयरूपेणापि धर्मार्थकाममोक्षस्वरूपचतुर्विधपुरुषार्थप्रापणद्वारा परम- सुखप्रदत्वे नितरां समर्थ काव्यादिग्रन्थनिर्माणमेव । कि चैकदेशेन तावत् प्रपारामधर्मशालाद्यपेक्षया काव्यादिग्रन्थानामेव समाधिकतया लोकोपयोगिस्वं चिरस्थायित्वं च । नहि दृश्यन्सेधुना पुगतनकालिदासादिमहाकविविरचिततत्त- काव्यनारकादिग्रन्थसमकालिकानि तेस्पतिपुनिमितानि प्रासादप्रपाराम- महासरआदीनि । यानि च कानिचिदृश्यन्ते समग्रतयावशेषतया वा न किल तानि सरुपभोक्तुं शक्यन्ते किं तु तत्तद्देशस्पैस्तत्र प्रसङ्गतः समागते । अपि च यानि दरिद्रेभ्यो निर्मीयन्ते न तानि धनिकोपभोगयोग्यानि । इमानि तु अन्यरत्नानि निखिलानां मनांसि समादधति । चतुर्थिघपुरुषार्थप्रदत्वं काव्यस्य प्रति- पादितं साहित्यदर्पणे भामहोक्या: धर्मार्थकाममोभेषु वैचक्षणपं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिषेवणम"॥ इति । अत्र च निबन्ध मति कैश्चिदादृतः पाठः । स च काव्यकर्नुरेष फलप्रदत्यप्रति. पादक: न तु तदास्वादकस्य । अयं तूभयममाहकत्वाचिरः। काव्यनिषेवणे मगवदंशभूतानां महाविभूतीनां स्तुस्या तदीयचरितादिकीर्तनेन च वाच: पावित्र्य सम्पद्यते । पुरुषार्थमाधकत्वं तु साधुकाव्यनिषेषणस्यैव । तत्र माध्वितिविशेषणं काव्यस्य वा भवतु निषेवणक्रियाया वा । इप्यते तूभयत्रापि सम्बन्धः। तदर्थ मन्त्रावृत्त्यादि किमप्याश्रयणीयं नाम । अन्यथा साधकाव्यस्य यथा कथचिनिषेषण. मिति वालीलादिप्रधानकाव्यस्य सम्यहनियणमितिवानिष्टोऽर्थ आपद्येत । न च तदिष्टमाधुनिककिलोस्करप्रभृतिभिः प्रकाशितस्य सारस्वतस्य नहि नहि नाना. वर्गहरसमास्य-(तत्र हि सारस्वत इति पवित्रतमं शन्दं प्रयोस्तुमपि न युक्तम् ) निक्वणमपि पुरुषार्थप्रापकं स्यात् । पुरुषार्थ चैतनितान्तं विरुणादि । तथा साधु. बालस्व यथा कथञ्चिभिषेवणमपि नातीबोपयुज्यते । यथा कथञ्चिनिषेवणे भ्रम- प्रमावादिभिर्विपदार्थ (मनर्थ) ग्रहणस्यापि सम्मवात् । अत एव भीवाल्मीर सरित्रव्याद्रामायणादपि भगवद्भक्ताना धुरि कीर्तनीयो महात्मा विभीषणोऽपि मातृवारी दुरात्मेति, पतिव्रतातु प्रथमनिर्देशा तारापि देवरमशिभियदतोन . एतनामकं पं. सातवळेकरसम्पादितं मासिक पुस्तकम् ।

·४ पतिभिन्नसेवनं सतीत्वविघातकमित्यादीन्दुस्तानिरर्गलं प्रलपन्त्यधुनातना विद्वांसः। ततश्च काव्यमपि तनिपेवणमपि च साध्वेवापेक्ष्यते नासाधु । निषेवणशब्देन च न केवलमन्यकृतस्य काव्यादेरध्ययनाध्यापने एव ग्राह्ये किं तर्हि स्वयं नव्यकाव्य- निर्माणमप्यवश्यं तत्रान्तर्भावयितव्यं । किं च नव्यकाव्यनिर्मितेरेव विशेषतो धर्मापादकत्वं, यतो भगवान् महाभाष्यकार: 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः सुप्रयुक्तः स्वर्ग लोके च कामधुग्भवति' इति शब्दप्रयोगे धर्म समुपदिशति । तत्र चैक. स्यापि शब्दस्य प्रयोग चेदिह च परस्मिंश्च लोके कामदोहनं भवति किमु वक्तव्यं काव्यादिग्रन्थनिर्माण तत्स्यादिति । अत्र च भाष्योक्तौ चकारेण अयं परश्च लोकः समुच्चीयते । अतः शक्यते वक्तुमिह परलोके च कामधुग् भवतीति। अनुभवसिद्धं च ग्रन्थकर्तणामिह लोके कामदोहनम् । प्रत्युत स्वर्गे एव तददृष्टा- धीनं श्रद्धासापेक्षं च । कविप्रवरमान- कुमुदवनमपनि श्रीमदम्भोजषण्डं त्यजति मुदमुलूकः प्रीतिमांश्चक्रवाकः । उदयमहिमरश्मिर्याति शीतांशुरस्तं हतविधिलसितानां ही विचित्रो विपाकः ।। इत्यस्यैकस्यैव श्लोकस्य कृते विशेषतस्तत्रत्य 'ही' शब्दस्यैव कृते लक्षत्रयं लब्धम् । भारविणा च सहसा विदधीत न क्रियाम्' इति प्रसिद्धन पद्येन लक्षद्वयं रूप्यकाणाम- धिगतमित्यादिभिः कथाभिरैतिोऽपि प्रसिद्ध काव्यादिग्रन्थनिर्मातणामतल्लोके कामधुक्त्वम् । महाभाष्यवाक्ये चकारमपठतां तदशक्यम् । मम्मटोऽपि 'काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यःपरनिर्वृतये कान्तासम्मिततयो- पदेशयुजे ' इति काव्यनिर्माणस्य नैकानि फलानि प्रथितवान् । एवमनेकैः प्रकारैः काव्यविरचनां परमश्रेयस्करी मनसि कुर्वाणा अस्मप्रिय- सुहृदः भागवतोपाहा: श्रीमन्तः सखारामशास्त्रिणो निसर्गलब्धया कविप्रतिभया मण्डितान्तरङ्गाः श्रीमत्या अहल्यायाश्चरितं प्रथितुमैच्छन् । विद्यमानैरेव तैरह- मभ्यर्थितोऽस्योपाद्धातलेखनकर्मणि। दैवदुर्विलसितस्यापरिहार्यतया न सन्ति ते द्रष्टुमेतस्य मुद्रणमित्रहो दौर्भाग्यं । प्रकाशकै: “राजोपाध्ये " इत्येतैः पण्डितवर्षे बळाचार्यखुपेरकरशास्त्रिभित्र पुनस्तत्र प्रवर्तनेन प्रादाय्यवसरः सारस्वतसेवने इत्यभिनन्द्यन्ते ते। " ..

·मथ निरीश्यते किञ्चिचरितं श्रीमदाल्यायाः । तत्र तावश्यावधि महता वाप्रसिद्धत्वादिकारणालाना वा केनापि कविना गैर्वाण्या पाण्या भवर्णितस्य प्रकृतचरितस्य वर्णनात्प्राथम्यसम्मानमनायासेनेवालभताय कविमहाशयः । तल च अद्ययावद्विद्यमानेषु काव्यग्रन्थेषु पुराणेप्विवानुपलभ्यमानं मलारिरुषाच' 'अहल्योवाच तुकोजी उवाच' इत्यादि प्रनतानेन कविना स्वप्रतिभाया: स्वातन्त्र्यमाच्छृखल्यापरपर्यायं प्रकटीकृतम् । महाभागा वाचकवराः। उन्माल. त्वमत्र गुण एव न दोपः। उपवर्णित हि तथा महाकविना मान- अन्यदुशलं सत्त्वमन्यच्छाननियन्त्रितम । सामानाधिकरण्यं हि तेजस्तिमिरयोः कुतः ।। . इत्यादिना । यथा च नाट्यशास्त्रीय ' श्रृङ्गारवीरयोरेकः प्रधानं यत्र वर्ण्यने । प्रख्यातनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम इतीम नियममुल इय करुणरमप्रधानमत्तररामचरितं नाटक सहमध्य 'एको रसः करुण एवं विवर्तभेदान । भिन्नः पृथक्रपथगिव श्रयते विवान || आवर्तबुदबुदतरङ्गमयान्विकाग- नम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम ।। इत्यादिना करुणस्यैव मुख्यं रमत्वं प्रतिपादयन भवभूतिनं किल महा. कवित्वभूति जहाति । एवमेवनं वान्यं वैतत्मदृशं मम्प्रदाय कवीनां प्रविजहदप्ययं कविन खल कवित्वभाड़ न भवति । न हि कविसम्प्रदायानुलनमव कवि. त्वस्य प्रयोजकम् । यतो कुर्वन्नपि कविच्छलोक नव हि कापि ममुटवयति कवीनां कमपि सम्प्रदायम् । किन्तु रसात्मकस्य सहृदयाहादकस्य काव्यस्य निर्माणमेव कवित्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तम । न च सम्प्रदायोलजनन व्याकरणाद्यगुष्यावा तस्य काव्यत्वं नेति न तत्प्रवृत्तिनिमित्तं कवित्वस्यति वाच्यम । सर्वथा निदुष्टस्य काव्यस्यासम्भवात् । अतएव काव्यीयदोषप्रतिपादकेष्वपि श्लोकेषु दोषा दृश्यन्ते । यथा- - ·६ - । तयोविपर्ययौ विध्यनुवादायुक्तते तथा । सा. द. ७११. ।। अर्थान्तरसङ्क्रमितवाच्ये हर्षेऽवधारणे ॥ सा. द. ७/२० ॥ अतएव च किंवदन्ती-भगवान्मम्मटोऽपि निर्दुष्टकाव्यादर्शनदुःखादेव न किल सुखं प्राणान्विजहाविति । उदाहृतदर्पणोक्तवाक्ययोराये यतिभङ्गोऽन्त्ये पञ्चम- गुरुत्वं चेति दोषः मुस्पष्टः । तथा व्याकृतिकृदग्रेसरो भगवान् पाणिनिरपि स्वीये जाम्बवतीपरिणयाख्ये काव्ये- अपश्यती वत्समिवेन्दुबिम्बं तच्छवरी गौरिव हुं करोति इत्यत्र ' अपश्यती' इति नुमाहित जग्रन्थ यस्य व्याकरणं वेदाङ्गत्वमलब्ध । नेतेन दोषाणां सौष्ठवं प्रतिपाद्यते । दोपास्तु दोषा एव । अत एव 'दोषास्त- स्थापकर्षका' इत्युच्यते । नैतावता तस्य काव्यत्वं हायते नाम । यतो महा- काव्येष्वपि नैके दोषा दृश्यन्ते । दर्शिताश्च शाकुन्तलेऽपि तद्यारुपात्रा राघवमटेन । यद्यपि न म्लेच्छित वै नापभाषित वै म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः म्लेच्छा माभूमेत्यध्येयं व्याकरणम् ' । इत्यादिना भगवान् महाभाष्य- कारो व्याकरणाध्ययनप्रयोजनकथनसमयेऽपशब्दप्रयोग म्लेच्छत्वापादकं निगदति, तथाप्यर्थवादविधया तस्य दोषापादकत्वे एव पर्यवसानमतएव ' आहितामिरप. शब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां सारस्वतीमिष्टिं निर्वपेत् इत्यत्र' 'याशे काले इत्यर्थः' इति व्याव्यच्छीमान् नागोजीभट्टो भाष्यप्रदीपोद्योते । कविकाव्यशब्दौ चेमौ धीरधैर्यशब्दाविवान्योन्याश्रितौ । कवेः कर्म काव्यं, काव्यकर्ता च कविरिति । न तु कौतीति कविरिति केवलो योग आश्रयितुं युक्तः । तथा सति मण्डूकानामपि तत्सद्भावप्रसङ्गात् । कवेः कर्म च प्रसिद्ध काव्यात्मकमेव ग्राह्यं न तु तदीयं भोजनगम- नादिकृषियाणिज्यादि वा । धीर धैर्यशन्दयोर्यद्यपि प्रथमं धियं रातीति व्युत्पाद्य पचाडीरस्य भावो धैर्यमिति व्युत्पत्यान्योन्याश्रयः परिहर्तुं शक्यः । तथापि न स प्रथम बुद्धिमारोहतीति न तस्य वाच्यत्वम् । 'यस्मिन्शन्दे उच्चारिते योऽयों नियमेन बुद्धिमारोहति तत्तस्य वाच्यम्' इति हि मीमांसकरीत्या वान्यस्य सक्षणम् । अतो धैर्यविशिष्ट एव धीरशन्दवाच्यः। 'धीरो मनीषी शः प्रायः इत्यमरोक्तस्तु पभाद् बुद्धिस्यत्वालक्ष्यः । एवमेव हरिगवादिष्वनेकार्येषु मन्तव्यम् । भत एव च भगवामिनि: सूत्रयामास 'अन्यायमानेकार्यत्वम्' इति । कधिनानेनानेकगुणमण्डितेप्यस्मिन्काव्ये इन्दोरवद्वाभिज्ञानार्थे धावकमा- अलप्रदत्तविभीतकरेखाङ्कवदा पुनर्मण्डनायैव किमु केचिद्दोषा अवस्थापिताः। , ·.. यथा १ अतोऽर्थयत्स मल्लारि:' स. २ मो.२० अप्र अर्थधातोरागीयवादात्मने- पदं न्याय्यम् । 'प्रार्थयन्ति शयनोस्थितं प्रिया' इतिवत् 'निवृत्तप्रेषणादातो: प्राकृतेऽणिजुच्यते' इति वा समाधेयम् । २ 'विदुपीमन्यमंसत' स. २०६४ नापानोरन्वर्थकत्वम् । ३ 'निरालसत्वं मधुभापणत्वं' स. ३१ इन्गत्र निरल. सत्वं मधुरभाषित्वं इति सम्यक । ४ नीलाधनांगरेपधि केशपाशधग स. १३१५ इत्यलाहल्यासौन्दर्यवर्णने तत्केशपाशस्य नीलामनगिरेरुपमा च न तादान आहादयति । ५ ' साहल्यावसत् क्षेत्रमाहेश्वगरव्य ' स. १२१३ इत्यत्र माह श्वराख्ये क्षेत्रे इत्युदयविधेयभावः पृथक पदमाध्य एव शोभत । — महेशक्षित कृताधिवासा' इति वा विदोषणरूपेण समर्थनीयम् । ६ विजया रिपुतः प्रलभ्यः' स. ११।४३ इत्यत्र 'प्र उपस न माचरः 'रिपुनाधिगम्यः' इति पाध्यम । ७ सर्वानान सहजमेव वशीच कार' म. १०११६ इत्यत्र 'सहज' शब्दः हलया' 'अनायासन' इत्यर्थकः प्रयनः स चाप्रभितः। ८ नवममान्त. सङ्कल्पे 'चन्द्रचूडकारस्थानं नाम नवमः सर्गः इत्यत्र कारस्थानशब्दोपि गवांग्या प्रयुक्तोऽनेन कविना। - प्रियवाचकमहाशयाः इदानीमत्रया गुणा विलोक्यन्ताम । अन्य कये: प्रतिभा नितान्तं प्रशंसामहतीत्यम्मिन्विषये न विवादायकायः । इदमक- मेवात्र विषयलं प्रमाणं यन्महाकविना कालियामेन रघुवंशीयाननकान्महापुरुया. नुद्दिश्य नवदशमर्गात्मकं महाकाव्यं विचितम । अनेन बेकामेव नियमुदिश्य द्वयनतावत्मर्गात्मकं ताहगेव रसपरिपूर्ण काव्यमार्गनितमिनि । दोपविषये तक्त मेव पूर्वम् । किन च तत्रापि ' तं पातयां प्रथममाम ' इत्यादि प्रमिदमति न पुनश्चर्वित चव्यते । अनेन हि प्रतिभाशालिना कतिना वाचकानामन्तदये आदर्श हर यथायथं निखिलचरिताविभावाय वीरपत्नीनां धुरि कीर्तनीयायाम्नम्याः श्रीमद- हल्याया जन्म च वाल्यं च प्रथमे सगे समुपणिते । तत्र प्रथम यावदपेक्ष कुलसम्बन्धमुपवर्य ततोऽस्या जन्म ममनुवर्णितं । तत्र प्रकरणे त्रयाणामपन्यानां दयाविन ययत्नानामुपमा सहृदयहृदयहारिणी। तत्रापि 'अप-निभिरष्यती' इति बहुवचनमुपमान गतबहुवचनानुमारं समधिकं हृदयमावर्जयेदित्यन्यदेतत् । तथा जन्मकुण्डलीग्रथनमप्यवलोकनाईम्। अहल्याशब्दप्रनिनिमित्तविषयेऽपिहल्यां मेप.

·८ . . पालिकां वृत्तिं परित्यज्य राष्ट्रपालन वृत्तिस्वीकारकल्पना कल्पकताशालितां बुद्धेः परिकल्पयति । रामावतारकालिकमहामुनिगौतमप्रियधर्मदाराणामिवास्या अपि तदानीन्तनसतीनां प्रथमगणनाईत्वमप्यस्यामहल्याशब्दप्रवृत्तावुत्प्रेक्षितमनेन । द्वितीयस्मिन सर्ग चरित्रनायिकाया अहल्याया विवाहो वर्णितः । तत्र 'संसारे बध्यते तेन वरः स्वयमहो सदा' स. २१४. इत्यनेन 'एधन्ते अस्या ज्ञातयः पतिबन्धेषु बध्यते ' इति विवाहविधौ पठ्यमानस्य ऋग्वेदसंहिताया अष्टमा. प्टकस्थतृतीयाध्यायगतस्य मन्त्रस्यार्थो ध्वनितः । तथा — गृहकर्मणि निष्णातां सदावहितमानसां' स.२।५५ इत्यस्मिन् पञ्चपञ्चाशत्तमे पद्ये 'सदा प्रहृष्टया भाव्यं गृहकृत्येषु दक्षया' इत्येतस्य मनुस्मृतिगतस्य वचनस्यार्थोऽनूदितः । अष्टाचत्वा- रिंशत्तमे श्लोके विरचिता कर्मगुप्तिः कवित्वस्य सम्यक्त्वं प्रकटयति । ' बटवा इति वा 'जमदाड' इति वा महाराष्ट्रभाषायां प्रोच्यमानां सर्वताम्बूलसाहित्यपेशी. मुलिख्य मुखरञ्जनतः सैन्यरजनोत्प्रेक्षापि सम्यड्मन आवर्जयति । तथैवाक्षता- रोपणेन क्षतारोपणाभावकल्पना । विवाहवर्णने चास्मिँलगेष्टवर्गसहितमुहूर्तवर्णन- पूर्वकं वानिश्चयदेवप्रतिष्ठागौरीहरपूजनतैलवस्त्र ( तेलसाडी) मधुपर्क- विवाहमङ्गलसूत्रबन्धनविवाहहोमसप्तपदीस्नुपामुखावलोकन (सुनमुख) गृहप्रवेशा. दीन शास्त्रत आचारतश्च प्राप्तान धार्मिकान विधीन वधूवरयोभियो रङ्गप्रक्षेपक्रीडा. करधृतपूगफलोन्मोचनैकपात्रभोजनमुखवीटिकाविच्छेदनामग्रहणादीन् लौकिकान् सकौतुकोत्सवाचाराँश्च वर्णयन्नसौ कविर्वाण इवाल्पाल्पानामपि कथांशानामपरि- त्यागेन नूनं चित्रमिव विवाहस्य वाचकानां चक्षुषोः पुरतोऽवस्थापयति । तृतीयसमें प्रसङ्गसङ्गत्या संसार-गाईस्थ्य-सुखं समुपवर्णितम् । तत्र दशमश्लोके प्रतिचरणान्ते 'आरी' इति प्रासः साधितः। पोडशश्लोकमारभ्य विंशति श्लोकपर्यन्तं सौधवर्णनं चारुतरम् । तत्र च स्वर्गरूपकं नितान्तं स्वान्त हरति । ततोऽचिरादेवाहल्यादेवी गर्भमाधत्तेत्युपक्रान्तम् । इदमत्र चित्ते करणीयं सूक्ष्मनिरीक्षकैर्वाचकप्रवरैर्यत्समयोऽयमासीदनायासलब्धो वर्णयितुमत्तानश्रृङ्गार- चेष्टा अतिवेलं । किञ्च ऋतोवर्षाणां वर्णने शोभनोऽयमवसरः । नितान्तं हि समुद्दीपिका वर्षाः श्रृङ्गारस्य । वर्णितं च तत्त्वं तासां · मेघालोके भवति सुखिनोप्यन्यथावृत्ति चेतः ' ' उपरि घनं घनरटितं' इत्यादिषु । यस्मात् प्रसूति- कालो वैशाखे सदि श्रीमत्या अहल्याया अतो गर्भधारणस्य कालः प्रावहित्यर्थत , ·९ एवायातम् । एवं च प्रसङ्गेनानेन क्रमागतेन न तु शिशुपालवधे किरातार्जुनीये वा नवमदशमसर्गवद् बुद्धिपरिकल्पितेन शृङ्गारवर्णनं परित्यज्य द्वित्राभ्यामेव श्लोकाभ्यां 'रतिस्मरौ मानवदेहिनौ किं' इति सूत्रवत्सङ्केपेणैव समुल्लिख्याने प्रवृत्तोऽयं कविः। प्रशंसाई चैतत् । ततोऽग्रे गर्भवृद्धिदोहदो गर्भवत्याः ‘पूर्ण फलेर्वस्त्राभरणं ( ओटी. भरण ) तस्यानेके प्रकारा इत्यादिवर्णनमतीव सूक्ष्मनिरीक्षणं व्यावहारिक कवेः प्रकाशयति । तदानीं चाइल्यादेव्या अपि सत्यमेव संसार: मखावहः समभूत् । यतः समृद्ध राज्य, वशे पतिः, एकः पुत्रः पुत्री चेति, किं च तस्या अपि पुत्र हतीय परा किल कोटि: सुखस्य । दम्पत्योरनयोगार्हस्थ्यफलोपभोगे समानेऽपि समधिकां. शोऽस्या एव यतः सा न्यवारयत्तं व्यसनादितः । पतितोऽस्याम् । चतुर्थसर्गे 'कस्यात्यन्तं सुखमुपनतं दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण' इति कालिदासोक्त्यनुसारमहल्यायाः परमगार्षस्थ्यमुग्वं न बहुकाल- मवस्थितं किन्त्वचिरादेव दुर्विलासेन तदीयभागधेयस्य वैधव्यदुःखानुभवः समा. जाट: सह समारब्धे युद्धे तत्पतिः खण्डेरावो रिपुप्रहितलोहगुलिकया हृदि विद्धः सन् युद्धभूमावरिसम्मुखः प्राणांस्त्यक्त्वा सूर्यमण्डल भित्वा तदूर्व तैजसान्लोकान्प्रपेदे । प्रसङ्गमिममुपलभ्य समासतो युद्धं वर्णितम् । तत्र यागरूपके जाटानाहुतीः परिकल्प्य खड्गञ्च रुवं सम्भाव्य राजपुत्रमध्वर्युत्वेन समालख्या. सङ्ख्याताहुतीर्याजयामासासी कविस्तेन । तत्र ४८ तमे पद्ये द्विलकारप्रासो दर्शनीयः । श्रीमत्या अहल्यादेव्या न केवलं पतिनिधनदःखमेवासीत् किन्तु विद्यमानेऽपि भरि तस्य दुर्व्यसनितया पाखण्डत्वेन च तदादित एव के पुचन दिवसेपु समभवदारम्भो दुःखोपभोगस्य तदीयस्य । एवंप्रकारेरनेकरतुर्भि- वैराग्येणाधिष्टितं चित्तं तदीयम् । तत एव च तस्या उर्वरित सर्वस्मिन्वयास शिवाराधनादिनानाविधधार्मिककमाणि किच नितिन मनसा कृत्स्ना राज्यव्यवस्थापि राजकार्यधुरन्धराणां महाराजपुरुषाणामपि वीडामावहन्ती सर्वाङ्गसौन्दर्यवती समजनि । सत्यमेव मृत्कुमुमसंसर्गन्यायनेयं सती देव्यहल्या न पत्युर्दुर्गुणानां गन्धमपि जग्राह किन्त्वीपदंशेन तस्मिन्नेवास्याः संसर्गण सुपरिणाम आसीत् । यतो न चेदभविष्यत्संसर्गोऽस्यास्याः नूनं प्रागेव समया- दस्मानिखिलानां दुर्गुणानां दुर्व्यसनानां चैकं समुदितं स्थानं समभावप्यदसावित्यत्र नास्ति संशयस्य लेशोऽपि । एवंप्रायं चतुर्थे मगे सम्यग्वर्णित वृत्तम् ।

·१० पञ्चमे ममें खण्डेरावस्य कृते तत्तातेन मल्लारिरायेण पन्या अहल्यया च कृतः शोको वर्णितः । सत्यमेवायं शोको रतिविलापमजविलापं वातिशेते इतीयमुक्तिर्नातिशयोक्तिकोटिमाटीकेत । अतीव ह्यत्र निसर्गमनुसृत्य सरलया वाण्या हृदयहारिवर्णनं दृश्यते । तस्याश्च सहगमने प्रवृत्तिस्तस्माच्च तस्यास्सत्कर्तृक निवारणं सर्व एवायं प्रसङ्गः सर्वथा करुणरसस्य नितान्तमनुकूलत्वेन परिपोपकः तदन्वजविलापे स्नातक इवाहल्याशोकापनोदाय तद्गुरुरानीतोऽनेन कविना । तयोश्च संवादः पञ्चत्रिंशता श्लोकप्रथितः । तत्र च व्यवहारं शास्त्रं युक्तिं सर्वमप्यपरि- त्यज्य तस्या गुरुणा तां सहगमननिश्चयानिवारयितुं प्राय यत । परन्तु तत्र लेशतोप्यनु- पयुक्ततया तस्य गुरूपदेशस्य कर्मधारयाश्रयणेन जहत्वं कल्पितं कल्पयति कल्पना. कौशलमेतत्कवेः । पुनश्च तस्या गुरुः श्वशुर श्चेत्येतौ द्वावपि मिलित्वा परया काष्ठयोपदे. शस्य कथञ्चित्तां निवारयामासतु: निश्चयादस्मात्। बहयोऽस्येतरा भार्याः किञ्च शुन्यपि काचन तमनुमम्मरित्यन्ते वर्णितम् । सर्गस्यास्य पुनरन्ततस्त्रयः श्लोका विशेषदर्शनार्हाः। क्षत्रियशूराणां हि प्रसङ्गतः सातेऽपि शोकेऽग्न्यातपसम्प्रयोगा- तप्तस्यापि वारिणः शैत्याप्तिरेव स्वभाव इव प्रतिकृत्या शत्रुवधे प्रवृत्तिरेव नितरां शोभते । अन्तिम श्लोकदये 'करिष्यामि 'हरिष्यामि' 'वरिष्यामि इत्याद्याख्यातजातं काव्यशोभा संवर्धयति । षष्ठे सगे समुपवर्णितमेतत् । वार्धक्यमनुभवता मल्लारिरायेणात्मनः पश्चात् प्रजानां सम्यकालनेन हितं कथं भवेदिति चिन्ताव्याकुलमानसेन सता तदर्थ नास्ति चदैवस्याकृपालु- तया पुत्रो मास्तां नाम । स्नुपया तु प्रजाकल्याणं साधयिष्ये इति बुध्या निवारितवांस्तां सहगमनव्यापारान्महता प्रयासेन सह तद्गुरुणा मल्लारिः षष्ठे सर्गे परं च निजप्रपितामहानामुद्धाराय गङ्गां भुवमानेतुं तद्वेगधारणार्थ शङ्करञ्च भृशं तपस्तप्त्वा सम्प्रसाद्य पुनः शिवजटासु लुप्तया भागीरथ्या भगीरथ इव राज्या. द्विरक्तायामहल्यायां स मल्लारिराजोऽतिमात्रं दूयते स्म । ' तथापि नोद्यम- स्त्याज्यः' इति न्यायेन भगीरथ वैव तां स्वविधेयकर्मपथे कर्तु भूयोऽपि प्रायतत । तत्र चायमपूर्व यशो लेभे । सा हनन्यादृशं प्रजाः पालयामास शत्रूश्च विजिग्ये गृहीत्वा निजश्वशुरानिखिला दण्डनीति यथायथम् । तदेतद्दण्डनीतिशास्त्र. मनेन मिषेण सम्यग्वर्णितं सर्गेऽस्मिन् सप्तमे । एवं च पुत्रमरणेन दुःखितोऽपि मलारिराजः स्नुषासद्गुणैर्दुःखेऽपि तावत् सुखममन्यत । एवं हि सर्वस्य जगत: ..

·११ प्रवृत्तिर्यत् सुखेऽपि दुःखं दुःखेऽपि सुखं च मन्यते, स्वभाव एव एप सर्वेषां प्राणिनां तत एव च प्रवृत्तिरनुभूयते भूयः । अष्टमे सर्गे मलारिरायः स्नुषासक्रान्तराज्यलक्ष्मीक: कवित्कालं निवृतः सुखमास्त । ततश्च चरमे वयसि स्वसुकृतैरुत्तमानां गतिं प्राप । अहल्यायाश्च मनस्तेन नितरां दूयते स्म । पितृतुल्यं हि तदीयं तस्यां प्रेम । राज्यशासनं यथायथम. शिक्षयच्च सः । यावदियं शोक कथञ्चिनिगृह्य पूर्ववत्प्रजापालनकर्मणि मन: प्रवर्तयति तावदेव 'छिद्रेष्वनी बहुलीभवन्ति' इति न्यायेन तत्सनुपि पिशाचपीडया तनुमिमां परितत्याज । विचार्यतां पूर्व पतिस्ततः श्वशुगेचिरादेव च ततो राज्याधिष्ठितः सुतः म्रियते केय दःखपरम्पग कथं वा मोदव्याति कोमलहृदयया अबलया ?। अपि च दुःखमिदं सर्वमेकत: कृत्वा प्रजापालन तत्परेण चेतसा कर्तव्यमित्यतिमहती कर्तव्यनिवाहकता समापतिता तस्याम् । निव्यूढा च सा तया तस्यामप्यवस्थायां सम्यक्तया । यद्यपि पुत्रो मी न ताग- गुणवान् धार्मिको वीरो वा तथाप्यप त्यस्नेहः खलु मः । यथाकथनन भवन पुत्रः 'कुपुत्रो जायेत क्वचिदपि कुमाता न भवति ' इति न्यायन तदीयदुःवन पित्रोदुःखमेवेत्यत्र न संशयः । एवं च जन्मनि सकले स्याः प्रायां दुःखमेव बहुलं 'दुःखसंवेदनायैव रामे चैतन्यमागतम् ' इतियत् । तत एव चास्या विरक्तिः धर्मकार्यतत्परता च नितान्तमासीत । एवमष्टमे संगं मनटपरम्परा प्रदर्शिता एतदीया । एवमनेकसङ्कटग्रस्ता तत्रापि सर्वदुःग्वाग्रमरं मुतवियोगदुःवशल्यं दृदि धारयन्त्यप्यहल्या विधिवदभियुक्तेन मनमावश्यं विधेये प्रजापालनाख्ये दीनी. द्धाराख्ये च निजे कर्तव्येऽतीव तात्पर्यतो निमवस्थापयामाम । ततश्च मनस्थी कार्यार्थी न गणयति दुःवं न च मुग्वं इति न्यायं मभ्यगनुमसार । तत्रापि च तस्याः सत्त्वपरीक्षायै नु तदीयः सचिवमुग्व्यः कश्चिदङ्गाधरचन्द्रचूहस्तस्यै दुद्रोह । तत्र तस्य वयसा साकं धनमानलाभो ववृध इत्येतस्मिन्विपये उत्प्रेक्षित कविना यथा-त्याया राष्ट्र कुत्रापि लोभादिदुगुणानां वासाय स्थलं नासीदितीव सुगुतं मन्त्रिप्रवरगङ्गाधरचित्तेऽवस्थातुं यतते स्म किं ? इति । किव गङ्गाधरोसी चन्द्रचोपाहः फळामुको भू-वा लाभवृक्षसंवर्धने प्रयेत परन्तु फलं तु तस्य नामदेव प्रत्युत वसादेवान्वतस्तदन्तो भवदिति 'इष्टार्थस्यानवामिश्च तदिष्टार्थ- . .. , ·१२ । समुद्यमात्' इति लक्षणलक्षितो विषमनामालङ्कारः कुशलतया प्रथितः । प्रसङ्गतो लोभश्च संवर्णित, तत्र नैकालङ्कृतयश्चित्राश्च कल्पना अवश्यं वाचनीया ग्रथिताः। ततश्च स चन्द्रचूडो भगवतश्चन्द्रचूडस्य कृपया प्राप्तबुद्धिमत्तयाऽहल्यया हेलयैव विजिग्ये पेशवेराघोबापि । स्त्रीषु जितासु ताभिर्वा स्वस्मिन् जिते उभयथापि यशोहानिरेवापतेयुप्मास्विति प्रसिद्धं तस्याः सन्देशचातुर्य, स्त्रीणां युद्धसन्नाहं. तत्र च 'अबला अपि प्रबला' 'मनोहरा अपि प्राणहरा' इत्यादि विरोधाभासं च वार्णितवान् नवमे सर्गे। दशमे सर्गेऽअस्या राज्यव्यवस्था वर्णनप्रसङ्गेन औदार्य राज्यकणि कौशलं प्रासङ्गिकी बुद्धिमत्ता इत्यादयोऽस्या गुणा वर्णितास्तथा हि देविचन्दनाम्नः कस्य- चिद्वाधुपिकस्य परलोकगतस्य भार्याया अनपत्याया द्रव्यकामुकं तुकोजिराज धनलोभानिवर्त्य तां यथेष्टं व्ययीकर्तुं परिसङ्ख्यातवती । तुकोजी च समुपादिष्टो यदेवं कामपि प्रजां मा पीडयेति । तथा तापिदासस्यापि भार्या मृतभर्तृका सती रक्षणार्थ बहुलधनं समर्पितुमुपागात् तां च भैवं विधेहीति निवार्य दानधर्मादिक विधातुमभिदधौ । फडणीसनानातो नानाविधां पीडामनुभूय राघोबापक्षे स्थित- कश्चन बर्वेसमुपाह उपदेशनेत्राञ्जनप्रदानेन युक्तदृष्टिं प्रापितः । इत्यादि सम्य. स्तया वर्णितम् । अत्र सर्गे ४३ तमे श्लोके 'राष्ट्रीय' शब्दः प्रयुक्तः स च ह्रस्व: मध्यो न्याय्यः ' राष्ट्रावारपाराद्धरवौ ' इति पाणिनिसूत्रात् । एकादशे सगै परराष्ट्रसम्बन्धे कथं वर्तितव्यं इत्येतस्मिन्विषये श्रीमत्या- हल्यया तुकोजी सम्यगुपदिष्टः । तत्र टिपूसुलतानविषये स्वमन्त्रिगोविन्दरायविषये च मननीयं भाषणमस्या प्रथितम् । फडकेहरिपन्तेन साकं संवादप्रसङ्गे त्वस्या अतीव चातुर्य प्रदर्शितमस्मिन् काव्ये । 'स्वस्यौदने च घृतसूपमथानयन्त' इत्या. दयो वाग्व्यवहारा अपि दर्शनीयतया स्थापिताः । तत्र 'आकृषन्तं ' इतिपदं महाराष्ट्रयां प्रोच्यमानस्यामाणकस्य विशेषतोनुकूलं स्यात् । 'वसईसमीपे' समीकप्रसङ्गोऽपि सम्यक्प्रस्तुतोऽत्रसगें । द्वादशसर्गारम्भे नाटकादौ कर्ता यथा सूत्रधारमुखेनात्मानं स्तोत्येवं गुरुशिष्यसंवादरूपेण काव्यस्य तद्वारा स्वस्य च प्रशस्तिलिखितानेन कविना। अयमप्येको नून एव सम्प्रदायः समाश्रितः काव्ये । तत्र च 'शरणीकरिष्ये' इत्यस्य स्थाने 'शरणीकरोमि' इति युकं भाति । अत्र सर्गे तुकोजी स्वयं ।

·१३ स्वभावतः निष्कपटवृत्तिरहल्यायां श्रद्धाभक्तिसमन्वितो यद्यपि तथाप्यन्यसंसर्गदोपतः कलुषितवृत्तिरभूद्यरुणच तयैवाहल्यया साकमतएवापाराध्यत् । तस्मिन् समये महादजीशिन्दे इत्यनेन सम्यगुपदिष्टः सः । इयं च स्वीयौदार्यस्यानुरूपमेवाक्ष- मतैनम् । इत्यादि विस्तृतं वर्णितम् । त्रयोदशे सर्गेऽहल्याया दिनचर्या प्रदर्शिता तत्र बहुत्र प्रामादिशब्दचित्रं हृदयङ्गमम् । संशयमालाग्रथनं चापूर्व काव्यग्रथनकौशलं प्रदर्शयति । चतुर्दशे सर्गेऽहल्यायाः सर्वस्मिञ्जगति यन्नामोहीयते तम्यादिमं निदानं तदीयपूर्तकर्मवर्णनं कृतमनेन कविना । अहल्याया हि राज्यपालनकाशल शार्य- मौदार्य प्रसङ्गपटुत्वमित्यादयस्ते ते गुणा इतिहासमवलोकयत एव चित्ते प्रकटीभवेयुः । इमानि मन्दिरघट्टधर्मशालान्नमत्रा न्यायालगोपागनं तत्त' स्थाने प्वनिशं प्रत्यक्षीभवन्ति भृशमादरमुद्भावयन्त्येतस्याम । पञ्चदशे सर्ग:स्या अतिमहत्प्रदानरूपं धर्मकार्य वर्णितं । तत्राये लाक बलिं दातृत्वे उपमानत्वेन प्रकल्प्य तदपेक्षयाऽस्या दानं बहुपदत्वन पत्रितय. विशिष्टाद्वलिप्रदानान्महादति पदशब्द श्लपमुपजीव्योपमेये विशेष प्रदम्यापमया धिक्यपर्यवसायीति व्यतिरेकालङ्कारो ग्रथित इति तयार झाङ्गिभावन मङ्करोऽयं सञ्जातः । व्यतिरेकोऽयं वर्णितोऽस्यामव शोभते । अस्मिन् कलियुगे हि नैतावद्दानं कस्यचित् । किञ्च बलिनापि न कलौ प्रदत्तमितिकृत्वाप्स्या पर महत्वम् । यः प्रतिकूले काले किञ्चिदनुतिष्ठति तस्यैव विकारहती मति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः' इति न्यायेन महत्त्वमन्नवत उपवाम एव । तत्र चास्या विशेषतः प्रसिद्धेः कारणं रामेश्वगदिमहादेवतेपु गायन वारिणा नैत्यिकोऽभिषेकः स च कापनोपणितोऽस्मिन्काव्य । एवमेवानेकेषु क्षेत्रबद्यापि सम्यक्प्रचलितमेतदीयं चिरस्थायि धर्मकार्य संवर्य स्ववाण्या: पावित्र्यं संवर्धित. मनेन महामागेन कविना । पोडशे सर्गे वहल्यायाः कन्यका मुक्का नाम मृतं भर्ताग्मनुजगामेति प्राधा- न्येन वर्णितं तत्र च करुणरसस्य प्राधान्येऽपि तस्याः पुत्रप्राप्तिबाल्यवर्णनमित्या. दिना सङ्कीर्णत्वं प्राप्तम् । यथोत्तरे रामचरिते तृतीये श्रीमवभूतिना कहत्य करुणवर्णनप्रवणतया परित्यक्तापि सीता पुना रामेण सङ्गमिता भागीरथीमाहात्म्यतो वनदेवतानामप्यदृश्या च सम्पादिता परं च सीतया पुत्रीकृतस्य कलभस्योदाम- ·१४ द्विरदपत्यभियुक्तस्य तस्मिन्विजयेन गिरिमयूरदर्शनादिना च मिश्रीकृतक्रमः समजनि न तु प्रथमाङ्कान्त इव घनीभूतः सः । तत्रहि-" त्वया जगन्ति. "अपूर्वकर्मचण्डालं." " दुःखसंवेदनायैव० " " ते हि मन्ये महात्मनः” इति चतुश्श्लोकी करुणरसप्रस्थानस्य चतुःसूत्रीव परमसारयुता ग्रथिता । अत्र सर्गे च अननुकूलविधिर्यदि वर्तते ' श्लो० २६ इत्यत्रोद्देश्यविषयमाव एकेनैव पदेन सङ्ग्रहीतः । तदर्थे ' यदि विधिः प्रतिकूलतया स्थितः' इति पाव्यम् । पञ्चषष्टितमे श्लोके च 'किमनया तव जीवितकन्यया' इत्यत्र कन्यया जीवितया सत्या किं प्रयोजनमित्यर्थो विवक्षित: । अवाप्युद्देश्यविधेयभाव एकेनैव पदेन दर्शितः । एतादृशस्थलेऽविमृष्टविधेयांशताख्यो दोषो भवति ' अनुवाद्य- मनुक्त्वैव न विधेयमुदीरयेत् ' इत्युक्तत्वात् कन्यारूपमनुवाद्यमनुक्त्वा जीवितयेति पूर्वमुक्तमिति वा समासे गुणीभूतत्वेन निर्देशो वा तत्र कारणम् । उपसंहृतं चरितनायिकायाश्चरितं सप्तदशे सर्गे परमदुःखमयमपि लोक. दृष्टया निजं गार्हस्थ्यं विवेकेन दुःखं पश्चादवस्थाप्य परमसुखमयमिव कृत्वा कृत्स्नं सम्यनिर्वर्त्य राजकीय कार्यजातं यावच्छ क्यं प्रजापालनं सम्यगनुष्ठाय चरमे वयसि कृतकृत्येवावाप्तावाप्तव्येव समाहितमानसा सती मृत्युमवेक्षमाणा तस्थौ । प्राप्ते च तस्मिन् सुखेन विहायेदं कलेवरं योगेनान्ते तनुत्यजां गतिं जगाम श्रीमती महल्येतिसझेपश्चरितस्यास्याः मान्या वाचकावराः सामान्यतो निरीक्षितं काव्यमिदं । नूनं महदुपकृतं विरचयता काव्यमिदं कविनानेनेत्येवोक्तिरलमेतस्मिन्विषये इति शम् । संस्कृतपाठशाला, इचलकरंजी श्रावणसुदि २।१८५९ व्याकरणरत्न-लक्ष्मणशास्त्री मुरगूडकरः।

·-
--
22
श्रीदी अहल्या।

·श्रीमदहल्याचरितम्। प्रथमः सर्गः। श्रीगणेशाय नमः । श्रीकुलदेवताभ्यो नमः ॥ श्रीमत्यै अहल्यायै नमः ।। अहं श्रीगणशं प्रशम्तांघ्रिगुण्डं ममम्नाघहतारमानाचलाभम् ॥ त्रिलोकप्रसिद्ध ससिद्धरमत्यम्सदा वन्दितांघ्रि परशं नमामि ॥१॥ सराजवदनां रम्यां मनाजबीमनारमाम् ॥ प्रणवान्यम्वरूपां नां प्रणमामि सरस्वतीम् ॥ २ ॥ याश्च कल्पद्रुमायन्तं भक्तकामप्रपूरणे ॥ प्रणमामि प्रतिदिनं लक्ष्म्यादिकुलदेवताः ॥ ३ ॥ सतीकदम्बवन्द्यायाः श्रीमत्याः कुलयापितः ।। जगन्मातुरहल्यायाश्चरितं वर्णयाम्यहम् ॥ ४ ॥ यथैव संपादितसाधनानि मदीयवुद्धिं प्रविकाशयेयुः ।। तथैव तम्याश्चरितं मनानं संरञ्जयंद्वाचकमानसानि ॥ ५ ॥ मदीयं धाष्टयमतुलं विलोक्य कवयोऽन्ततः ॥ करांतु बाल इति म आशिपी दधुरव ते ॥ ६ ॥ १. अहल्या नाम सुविख्याता पुण्यशीला होळकरोपाहमलारिययस्य स्नुषा मालवविभागस्थहन्दूरसंस्थानाधिष्ठात्री। २.कविः। ३.मानीतिः। ४. कल्पद्रुमवदाचरन्ति । ५. समूहः । ६. उपजातिवृत्तम् । .

·२ अहल्याचरिते- शिष्य उवाच- सद्गुरोऽधीतसच्छिष्यबुद्धिकोशविवर्धन ।। मह्यं श्रीमदहल्यायाश्चरितं साधु वर्णय ॥ ७ ॥ विषयेषु विरक्ता च भक्ता विष्णोर्हरस्य च ॥ तस्माज्जगत्त्रये मान्या नान्याऽसीत्किल यत्समा ॥८॥ तपस्विनां शर्मदा च सेवमाना च नर्मदाम् ॥ शर्मदात्री च दीनानां कर्ममार्गजुषामपि ॥ ९॥ तस्मात्तदीयं चरितं सारं संगृह्य वर्ण्यताम् ।। मानसं विषयासक्तं यतः पूतं भवेन्मम ॥ १० ॥ गुरुरुवाच--- महतां चरितं सर्व वर्ण्य ग्राह्यं यतः शुचि ॥ यथामति ततस्तुभ्यं कथयामि शृणुष्व तत् ॥ ११ ॥ महान्तोऽवतरन्त्यस्यां जगत्यां यन्मुहुर्मुहुः ॥ जगतः शिक्षणस्यार्थे नान्यो हेतुरतः परः ॥ १२ ॥ भो शिष्य ! मूलपुरुषः श्रीमान् खण्डूजिनामकः ।। गंगा जिजू तस्य भार्ये नद्याविव सितासिते ॥ १३ ॥ तत्पुत्र आसीन्मल्लारिौतमायाः पतिः प्रभुः ॥ इतरा अपि भोगिन्यो बयस्तस्य स्त्रियोऽभवन् ॥१४॥ धर्मसंस्थापने दक्षो रामो दाशरथिः परः ॥ जामदग्न्यः परो योद्धा बलिष्ठो भीमसेनवत् ॥ १५ ॥ धैर्यशाली महाशूरः पंतामात्यातिवल्लभः॥ यवनान् हरिणान् दृष्टा केसरीव जगर्ज यः॥१६॥ १. गजायमुने । २. बाजीरायस्यातिप्रियः । ॥

·प्रथमसर्गः। खण्डेरावः सुतस्तम्य भीमानिनकुलाप्रणीः ।। यस्य भार्या किलाहल्या पूज्या चासीत्पतिव्रता ॥१७॥ जन्मकालं प्रवक्ष्यामि तस्या बाल्ये च शिक्षणम् ।। यतः सर्वेषु लोकेषु विश्रुता प्रबभूव या ॥ १८ ॥ अवरंगाबादमागे वीडनाम्न्यधिकारिणाम् ।। स्थले चौंडाभिधग्रामे सजनैरभिमण्डिते ॥ १९ ॥ पट्टेकील इति ख्यातः श्रीमान् माणर्वकप्रियः ॥ माणकोजी नामकोऽभूतेजस्वीव दिवाकरः ॥ २० ॥ तम्य भार्या महासाध्वी पतिसेवापरायणा ॥ अपरा द्रोपदीवाऽसीत् शहरम्येव पार्वती ॥ २१ ॥ विद्युल्लम्वेव मेघस्य विधोः कान्तिरिवापरा ॥ रूपेण वा गुणेनासीन्मदनम्याथवा रतिः ॥ २२ ॥ सद्गुणानां खनिरसौ मुक्तानां शुक्तिकाऽथवा ॥ आसीच्छीमदहल्याया उत्पत्तेः स्थानमदभुतम् ॥२३॥ प्रथमं द्वौ मुतौ तम्या जाती कुशलवाविव ।। मुशीली कुलविन्यातिकारिणी दैन्यहारिणी ॥ २४ ॥ ततः परमये शिप्य ! कन्यका समजायत । खानदेशे प्रदत्तासीद्विम्ब्याते श्रीमतां कुल ॥२५॥ अपत्यत्रितयनैती पितरी सौम्व्यमापतुः ।। दयाविनययत्नैश्च शान्तिबोधाविवानिशम् ॥ २६ ॥ १. जिल्हासशके | २. तालुकाभिधाने । ३. पाटील इति महाराष्ट. भाषायां । ४ माणवकाः बालाः प्रियाः यस्य सः किंवा माणवकानां प्रियः ·अहल्याचरिते- पुनरीशस्य कृपया दोहदं प्राप्य गर्भिणी ।। आसीच्छीराममातेव लोककल्याणकारिणी ॥ २७ ।। शुश्रूषमाणा नित्यं सा कथाः पौराणिकीः शुभाः ॥ धनधान्यादि दित्सन्ती चिकीर्षन्ती च मङ्गलम् ॥२८॥ ततः कतिपयाहोभिर्वचोभिरभिरन्दिनी ॥ चूचुके च नितम्बे च कायं स्थौल्यं च सावहत् ।।२९।। विषयेप्वतिनिर्विण्णा प्रियवेदान्तलक्षणा ॥ वक्तुं च राजनीति सा प्रावर्तत विचक्षणा || ३० ॥ ततः- श्रीशालिवाहनशके गिर्यब्धिरसभृमिते ।। कैल्पिते ज्यष्ठवद्य च सप्तम्यामरुणोदये ॥ ३१ ॥ लमे बुधे रवी शुक्रे, तुर्ये चन्द्रे, शनी सुते, ॥ सप्तमे दशमे भौमे गुरौ भाग्य सकेतुके ॥ ३२॥ आम्मिन्ननुमिते काले माणकोजीवधूः शुभा ॥ कन्यां प्रासूत रुचिरां मुंद्योरिन्दुकलामिव ॥ ३३ ॥ ववृचे तस्य सदने बालिका सा शनैः शनैः ।। मुक्ता शुक्ती समुद्रे वा शान्तिा योगिनो हृदि ॥३४॥ द्वादशाहे शुभे तम्या जननी मुदितानना ॥ सवासिनीभिस्तन्नाम संस्कारमकरोच्छभम ॥ ३५ ॥ ३बुर. १. आप्रथमगर्भसंभवात्काये सास्थौ- ल्यमेवाधुना पुनर व हत्। २. १६४७ तमस्य शाकसंवत्सरस्य ज्येष्ठवादि सप्त- म्यां। ३. भाविनश्चारित्र्यादनुमिते । ४. सप्तमे भौमे दशमे गुरौ इत्यन्वयः। शं.. ५. आकाशः। ६ चं. १२. मं.

·प्रथमसर्गः। पैतृकी वृत्तिरेतेषां हल्याऽसीन्मेषपालिका ॥ त्यक्त्वा नूनमहल्येयं भविता राष्ट्रपालिका || ३६ ॥ या गौतमम्य प्रियधर्मपत्नी रामावतारे समभूदहल्या ॥ नूनं निजं वर्धयितुं यशः सा कली युगे धर्मपरा बभूव ॥ ३७ ।। सतीषु ताराप्रमुखामु पूर्व श्रेणीमहल्या प्रथमामवाप ॥ यथा तथाऽम्मिन् समयऽप्यहल्या श्रेष्ठेव तत्कालसतीप्वभू-सा ॥३८॥ कीडन्त्यान्दालनेऽहल्या कचिद्धमति रोदिति ॥ प्रसान्भाविराज्यम्य म्वयं नत्रान्वभूदिव ॥ ३० ॥ प्रकुर्वती कर यष्टिं चालयन्ती सुमण्डलम् ।। प्रक्षिपन्तीय वंगन वहन्ती मुदमावभी ॥ ४० ॥ आक्रशन्नी क्षणं क्रोधाञ्चिन्तयन्तीय कंवलम् ।। प्रजारक्षण चातुर्य दर्शयन्यभवद्भयम् ॥ ४१ ।। क.चन्समाहितमनाः कुर्वन्नी देवचिन्तनम् ॥ दवा हम्नगतं वस्तु बम्तिमत्यभवक्षणम् ॥ १२ ॥ ॥ पन्यां नता रिङ्गयन्ती वश्यां पृथ्वी विनन्वनी ॥ एवं प्रकारकान्भावान दर्शयनी मुहुर्मुहुः ।। ४३ ॥ तता बाल्य शुभाचाग मुविचाग मनपिणी ।। लम्बन वाचन माऽसीद्वालामग्धहिनपिण। ॥ १४ ॥ बादधुं मूर्निमती विद्या वक्तुं वागीश्वरी तथा । मधाविनी कलाम्वासीद्राजधर्मतिप्यपि ॥ ४५ ॥ १. एतेषां पितृपया आगना हल्यजन्या मालिका नित्यक्वा नदन्या राष्ट्रपालिकां वृनि म्याकरितानि तदम्या नाम अहल्या इति कृतमित्या २. अहल्याद्रपद्यादिश्चक । ३. शोभनं बदम। ४. गिधातो: स्वार्थ णिजन्तमं कपम । दायः ·अहल्याचरिते- पुराणवाचने दक्षा तदिङ्गितविचारणे ॥ महाभारततत्त्वं च पालयन्त्यास सर्वदा॥ ४६ ॥ सात्त्विकज्ञानसंयुक्ता सात्त्विकाहारकारिणी ।। सत्त्वसंरक्षणं सत्त्वमात्मनोऽमन्यतैव सा ॥ ४७ ॥ बाल्येऽपि या क्रीडनकेऽपि सत्यं स्वसंस्कृतिं सन्नमनं च धैर्यम् ॥ प्रतिक्षणं वै प्रकटीचकार तेजस्वितेजो न कदापि हीनम् ॥ ४८ ॥ बाल्येऽपि भक्त्या परया गिरीशं संपूजयन्ती प्रतिवासरं सा ॥ पितुर्गृहेऽपि श्रवणं चकार मोदेन पौराणिकसत्कथानाम् ॥ ४९ ।। विना शिवं न क्षणमुद्वहन्ती शिवाभिधानं मुखतः पठन्ती ॥ सदाशिवस्यैव कृपाप्रसादाच्छिवं भवेन्मे सकलं जगत्याम् ॥ ५० ॥ गृहेष्वसावन्वहमागतानां पाठानशिक्षत्किल सद्गुरूणाम् ॥ सद्यो यथास्वं किमशक्यमाप्तुं लोके भृशं बुद्धिमतां जनानाम् ॥५१॥ आसीच्च या क्रीडनकारिणीभिगुहागताभिः सहचारिणीभिः ।। किं शिक्षयन्ती सहवर्तमाना धैर्यादिकानात्मनि वर्तमानान् ॥ ५२ ।। या शिप्यिका पूर्वमभूद्गुरूणां सा शिक्षयित्री क्षणतो बभूव ॥ एवं तदा सा स्वमतिप्रकाशात्प्रकाशयित्रीव सखीजनानाम् ॥ ५३ ॥ रणवल्यादिकानां च कलानां कलनेन या ॥ कलावती प्रसिद्धाऽसीद्विगीताचरणं विना ॥ ५४ ॥ वयस्यल्पेऽपि महतां गुणानामाश्रयो ह्यसौ ॥ आसीत्तम्मान्न गुणिषु वयो लिङ्गं नवेतरत् ॥ ५५ ॥ गृण्हन्ती प्रत्यहं नूनं शिक्षकाद्वर्णशिक्षणम् ॥ आसीच्छिक्षयितुं सर्ववर्णान् राष्ट्रे निजे स्वयम् ।। ५६ ॥ १. सत्त्वाना जीवाना रक्षण । २. आत्मन: कायमित्यथ: । ३.निन्दिताचार। ४.णिषु वयस्तदितरद्वा चिहं न किन्तु गणा एव चिह्नम् । ५. ब्राह्मणक्षत्रियादीन् । ॥

·प्रथमसर्गः। ददात्यात्मगुणान् लोके गृण्हात्यन्यगुणान् स्वयम् ।। एवं व्यवहरन्त्यन्याम्वकाशलमशिक्षयत् ।। ५७ ॥ या सखीषु च सर्वासु नायिकवान्ववर्तत ।। ताश्च सर्वा इमां राजीममन्यन्तंव खेलने ॥ ५८ ।। सदा तदाज्ञां मन्वानाम्नन्कृति चान्वकुर्वत ।। यस्मादस्मासु कुशलानतादृक्षत्यमन्वत ।। ५० ।। म्वयं कीडनकानश्वानांगहन्ती च निर्भयम् ॥ तथवागहयन्यन्याः किमभृन्मन्यशिक्षिका ॥ ६० ॥ पताभिः म्बमम्वीभिश्च ममच्याकल्पित रणे ।। अन्यप्रदेश गट वा प्रधावन्न्यभियांति च ॥ ६१ ॥ तादृशीं चतुगं कन्यां चतुगनननिामनाम ।। मामां तन्मवानां च कागलनाग्रगामिनीम ॥ ६२ ॥ क्रीडन्ती म्बयाभिम्तां माणकोजी पिता नदा ॥ बिलाक्याचिन्तयकिंवा कर्तव्यमधुना मया ।। ६३ ।। अकिञ्चनोऽहं परमं कन्ययं देवशालिनी ।। नृन योगा भवदम्या धनिकन नृपण वा ।। ६४ ॥ निःम्बां कथं परिणयच्छीमान् विद्वान्नृपाऽथवा ।। ममानशीलयाांगा भवंद्ववाहिका वम || ६५ ।। नतो मालबंदशानामधिपः कुलगीलवान् ।। मल्लारिनामा विख्यान आमीद द्रविणवानपि ।। ६६ । कर्णाकर्णिकया माऽपि श्रुनवानम्य सत्कुलम् ॥ प्रसिद्धं परमं दीनं परं विग्न्यानवंशजम् ।। ६७ ॥ १. विनिमयं कुर्वन्तीत्यर्थः ।

·८ महत्याचरिते। तदेवाह- माणकोजी पट्टकीलः शिंदे इत्युपनामकः ॥ शुद्धो धनागारजातिः कुलीनो दुर्गतोऽभवत् ॥ ६८ ॥ तस्य कन्या रुवं मान्या वन्यागारविहारिणी ॥ अनन्यादृग्जनन्यस्याः शुक्तिमुक्तेरिवाबभौ ॥ ६९ ।। अहल्याख्या बुद्धिमती साक्षाद्धर्मवती परा ॥ दानकाले च कर्णादीन् न्हेपयन्तीव या सदा ॥ ७० ॥ व्यवस्थितौ तथा न्याये दर्शयन्ती स्वकौशलम् ॥ सदाचारेण तिष्ठन्ती साद्भिर्वासं प्रकुर्वती ॥ ७१ ॥ सदानन्देन तिष्ठन्ती पूजयन्ती सदाशिवम् ।। एवंगुणेति मल्लारिभूपतिश्चाशृणोत्स्वयम् ॥ ७२ ॥ स्वयं सुनिश्चितमतिर्गृहीतम्च्याप्तसंमतिः ।। निश्चिकाय स्वपुत्रस्य विवाहाथै सतां सतीम् ॥ ७३ ॥ बाल्यादारभ्य यासीत्सकलगुणखनिः प्रीतिपात्रं च पित्रो- गेंहे नित्यं रमायाः सदनमिति मुदा वर्तनादर्शयन्ती ।। भूमौ राज्ञां कुलेषु प्रथिततरयशश्चन्द्रमस्सु स्वयं या श्रेष्ठयं प्राप्ता तदात्वस्थितविमलसतीप्वग्रगण्या च शिप्य ॥७४॥ इति श्रीमद्भावतोपाभिधबापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते भीमदहल्याचरिते तस्या जन्मबाल्यवर्णनं नाम प्रथमः सर्गः । - १. धनगर इति महाराष्ट्रभाषायाम् ।

·द्वितीयः सर्गः। शिष्य उवाच- श्रीमद्गुरो सूरिवर्य ज्ञाताशेषकथानक ॥ रसभावविभावज्ञ शिष्येच्छापरिपूरक ॥ १ ॥ अग्रे श्रीमदहल्याया विवाहचरितं शुभम् ।। श्रोतुमिच्छामि नूनं ते मुखाम्भोजात्सविस्तरम् ॥ २ ।। गुरुरुवाच- इदानीं पुण्यकारिण्या अहल्यायाश्च शिष्य ते ॥ विवाहं वर्णयिप्यामि सावधानतया शृणु ॥ ३ ॥ ततो मल्लारिरायस्य गौतमी नाम पन्न्यभूत् ।। उभौ गुणान्विती शीलवन्ती यमूशिवाविव ।। ४ ।। म्वराष्ट्रे वर्तमानानां प्रजानां पितगविव ।। पालनं चक्रतुः प्रेम्णा लक्ष्मीनारायणाविव ॥ ५ ॥ बहुकालं तयाः पुत्रप्राप्तिनामीत्ततान्वहम् ।। मुपुत्रविषये चिन्तां परमां चक्रतुश्च ती ॥ ६ ॥ उदासीताभिधाने द्वे कन्ये जात तयाः परम् ।। आन्मपत्रमुखं द्रष्टुमाम्नां तो परमुन्मुको ।। ७ ।। १. शृगारादया नवरसाः, भावाः माविकादयः, आलम्बनोद्दीपनविभावाश्र । २. पुण्यकारिण्या इति विशेषणदानेन भावि मर्वमहल्या चरितं गुग: म्मतिपय समागतमिति व्यज्यते । ३. येमू-गम्भृगयस्य ( संभात्री ) पन्नी । शिवः -- शम्भुः, सम्भाजीनामकः शिवरायस्य पुत्रः ।

·अहल्याचरिते- मल्लारिकृपया राज्ञी गौतमी पुत्रमन्वभूत् ।। इषशुद्धदशम्यां च विजयायां जयं यथा ॥ ८ ॥ श्रीशालिवाहनशके षोडशे शतके तथा ॥ पंञ्चचत्वारिंशकेऽब्दे मल्लारिः पुत्रवानभूत् ॥ ९॥ शनैः शनैस्तत्तनयस्तदानन्द इवान्वहम् ॥ ववृधे बालभावेन पितरौ समरञ्जयत् ॥ १० ॥ खण्डोबाभक्तमल्हारेः खण्डोजीनामकः सुतः ॥ अखण्डमुखदो बाल्येऽप्यनेकैः क्रीडनैरभृत् ॥ ११ ॥ बाल्ये हासप्रियः पुत्रः कौमारे क्रीडनप्रियः ॥ लेखप्रियश्च पौगण्डे ततोऽभूद्योधनप्रियः ॥ १२ ॥ शूरैर्भटमुतैर्मान्यः पौगण्डे विपिनेषु यः ॥ मृगयायां व्याघ्रसिंहान्हन्तुं निर्भयमानसः ॥ १३ ॥ पित्रा समं योधकृपाणधारी मात्रा समं भक्षणवस्तुधारी ।। बालैः समं क्रीडनवस्तुहारी बभूव गेहे तनयो विहारी ॥ १४ ॥ दीने दयालुः शत्रूणां प्राणेषु ददृशे यमः ॥ साधुः समवयस्केषु स्त्रीवासीन्मदनोपमः ॥ १५ ॥ दशवर्षवया आसीत्खण्डेरावो महामनाः ।। तदा परिणयं तस्य कर्तुं निश्चितवान्नृपः ॥ १६ ॥ माणकोजीनामकस्य सुशीलम्य मुता प्रिया ॥ आसीदहल्यानामेति पुत्रार्थं वाञ्छति स्म ताम् ॥ १७ ॥ तस्मादहल्यापितरं स्वगेहे श्रीमाणकोजीत्यभिधानवन्तम् ।। आकारयामास नृपो विवाहे खण्डजिनं दर्शयितुं स्वपुत्रम् ॥ १८ ॥ १. खंडोबा पक्षे मल्हाररायः। २. आश्विनसुदिदशम्यां। ३. १६४५ तमे वत्सरे ।

·द्वितीयसर्गः। कुलपसिद्धं वयसा युवानं रूपेण नूनं जितमन्मथं तम् ॥ खण्डूजिनामानमतीव शूरं जामातरं निश्चितवान् स्वपुत्र्यै ॥ १९ ॥ हीरकेण च मुक्तायाः सान्निध्यं स्यात्सुवर्णतः ।। अतोर्थयत् स मल्लारिं माणकोजी वधूपिता ॥ २० ॥ अष्टवर्षाऽभवत्कन्या दशवर्षोऽभवद्वरः ॥ निरन्तरमिवाऽऽसीत्तद्वत्सरद्वयमन्तरम् ॥ २१ ॥ श्रीशालिवाहनशके पञ्चपप्ट्यत्तर शुभे ।। पाडशे शतके शुद्ध वैशाखे शोभने मते ।। २२ ।। मुमुहूर्ते दोपशून्ये मुलम म्विष्टवर्गके ।। मल्लारिः कारयामास सूनाः परिणयं पिता ॥ २३ ॥ शुशुभात राहिणीन्द इव तत्र वधृवरी ॥ किंवा लक्ष्मीकशा ती गिरिजाचन्द्रगग्वंग ॥ २४ ॥ खण्डरांवा वरः सिन्धुम्हल्या जाह्नवी मता ॥ खण्डरावः सुरपतिरहल्या वा शची म्वयम् ॥ २५ ।। खण्डरावश्च संभाजी भृमा पुनरवातरत ॥ अहल्या च तथा ये नाम्नी नूनं पतिव्रता ॥ २६ ॥ किमु लक्ष्मीवरी लक्ष्म्या अहल्यायाः प्रिया नृपः ॥ करावलम्बं कृतवान् सर्वसंसारसौग्न्यदम् ॥ २७ ॥ वानिश्चयो देवकसंप्रतिष्ठा गौरीहराचर्चा शुचितलवस्त्रम् ॥ मधूपहारो मधुपर्क पूजाद्वाहम्तथा मङ्गलसूत्रबन्धः ॥ २८ ॥ १. स माणकोजी इति शेषः । २. अयाचत । ३. १६५६ तम वत्सर ।

·१२ अहल्याचरिते- विजेतुं सकलान् योधान् निर्भयः समराङ्गणे ॥ समर्थता दर्शयितुं किमभूच्छस्वधारकः ॥ २९ ॥ सर्वताम्बूलसाहित्यपेशीं कक्षे वहन्नसौ ॥ दर्शयामास मुखतः सैन्यं किं रञ्जयाम्यहम् ॥ ३० ॥ होमस्तथा सप्तपदीविधानं स्नुषामुखालोकगृहप्रवेशौ ॥ यथाक्रमं सर्वमंलं सभार्यो यथाकुलाचारमसौ चकार ॥ ३१ ॥ मल्लारिराजाऽपि स गीतमीका वैवाहिकेनाथ महोत्सवेन ।। अवाप मादं म्नुपया गुणिन्या सुलक्षणैः शाभितया स्वगेहे ॥ ३२ ॥ रङ्गक्रीडा वीटिकानां प्रदानं स्यादुन्मोको हस्तपूगीफलम्य ॥ नामग्राहं सर्व सीमन्तिनीभिः साकं सोऽभू दुत्सवा मण्डपे स्वे ॥ ३३ ॥ वधूवरौ तौ करबद्धकङ्कगो सदेकपात्रे कृतभोजनोत्सव ।। परस्परं तो मुगृहीतनामको अक्रोडतां प्रीतियुतौ वधूगृहे ॥ ३४ ।। स्नुषया श्वशुरा मुदान्वितः सुवरणाथ तथा वधूपिता ॥ विधुना च यथा सुकौमुदी कुमुदिन्या शुशुभे यथा विधुः ॥ ३५ ॥ वरो यथा सप्तपदा विधान करोति यन्नव्यवधकरग्रहम् ।। संसारसिन्धास्तरण सहायस्त्वमेव मुग्न्यति निवेदनाय ॥ ३६ ॥ खण्डाजी सप्तपद्यां यदहल्यायाः करग्रहम् ।। अकराद्धाविराज्य-य करग्रहनिदर्शनम् ।। २७ ॥ वरो मन्त्र ग यद्वध्वाः करे बध्नाति कङ्कणम् ॥ आत्मनः किम संसारभारवाहनलक्षणम् ।। ३८ ॥ १. बटवा हात महाराष्ट्रभाषाया । २. अल चकार-पूण चकार । ३. राजग्राह धनं-करः।

·२३ द्वितीयसर्गः। वरो विवाहे च करोत्यवश्यं वंध्वा गले मङ्गलसूत्रबन्धम् ॥ स्वभाविसंसारसुखं समग्रं त्वत्कण्ठतो मे ध्रुवमत्र दृश्यम् ॥ ३९ ॥ वरेण बध्यते कण्ठे व वा मङ्गलसूत्रकम् ॥ संसारे बध्यंत तन वरः स्वयमही सदा ॥ ४० ॥ वैवाहिकं कर्म सुवासिनीभिः प्रवत्यते यत्सकलं विधातुम् ।। वधूवराभ्यां च मिथः प्रगृह्य सुभृषितं नाम तदा प्रमादात् ॥ ४१ ॥ संसारे सर्वदाहल्या वृत्तिम हितकारिणी ।। भूयादिति कुलम्वामिचरणी प्रार्थयाम्यहम् ॥ ४२ ॥ अखण्डसंसारमुखं प्रदातुं खण्डाजिपादावमकृदयनाम् ।। इतीव हताविनयन मूनी मदाहमम्बाचरणी नमामि ॥ ४३ ॥ अक्षतारापणं शीर्ष मिथा यच्च वधूवर्ग ।। चक्रतुः किमु संसार न क्षनागपणं भवत् ।। ४४ ॥ क्षतं शरीरेषु कदापि मा दायाधनं गजकुलम्य नृनम् ॥ इत्यक्षतागपणमत्र विप्राः कुर्वन्ति मन्त्रः शुभकारकश्च ॥ ४५ ॥ खण्डाजिगजो धृनचारुवाऽहल्यापि मा चारगृहीतवेषा ।। उभौ समोदं म्यगृहं प्रविष्ट मामाधवांवव जनः प्रदृष्ट। ॥ ४६ ॥ स्नुषया परया लक्ष्म्या मुदितः श्वशुगेऽभवत् ।। लक्ष्मीवतः परांश्चक्र सकल.न् पारितोषिकः ॥ ४७ ॥ अज्ञानहरणे दक्षा कल्याणपरमा मता ॥ राष्ट्रेऽस्माकं सर्वदाम्तामिति लोकरमन्यत ।। ४८ ॥ १. लक्ष्मीनारायणसदृशी । २. कर्मगुप्तमंतःपद्यं अहल्यामाता इति कर्मपदमेतत् मतेत्यतान्देति.

·१४ अहल्याचरिते- तावेकजीवावपि भिन्नदेही वधूवरौ निर्मलमानसौ च ॥ मल्लारिराजस्य गृहे सदास्तां घटे कलश्यां पय एकमेव ॥ ४९ ॥ परस्परं मञ्जुलभाषणौ तौ परस्परं क्रीडनकारिणौ तौ ॥ परस्परं भावविभावनायामादर्शरूपौ सदने सदास्ताम् ॥ ५० ॥ शौर्यकर्मकरणे यथा सुतो युक्तिकौशलकृतौ तथा स्नुषा ॥ राष्ट्रपालनविधावुभावपि सम्मतावभवतां महीपतेः ।। ५१ ॥ खण्डूजिरायोऽमितशौर्यकारी कचित्कचित्स्याद्विषयाभिलाषी ।। सन्त्यज्य यं पूजयति स्म भार्या नान्यं कदाचित्कृतनित्यकृत्या ॥ ५२ ॥ स्नुषया परया सुशोभया परमानन्दितचित्तयानया ॥ अतिमोदमवाप गौतमी हयुपमा चन्द्रिकया सरोजिनी ।। ५३ ॥ मल्लारिराजः स्वगृहे मेने लक्ष्मीमिव स्नुषाम् ॥ आत्मनः सर्वसंसारसाधने हितकारिणीम् ।। ५४ ।। गृहकर्मणि निष्णातां सदावहितमानसाम् ॥ स्नुषां विलोक्य सा श्वश्रूमैने धन्यत्वमात्मनः ॥ ५५ ॥ स्नुषां मल्लारिरायस्य ज्ञात्वाहल्यां सुलक्षणाम् ।। ज्ञातारो मेनिरे भाविराष्ट्रसंरक्षणक्षमाम् ॥ ५६ ॥ पुरवासिजनाः सर्वे दृष्ट्वाहल्यां च सौधगाम् ।। अवतीर्णा मूर्तिमती राजलक्ष्मीममंसत ।। ५७ ।। अवरोधस्तथाहल्यां दयाहृदयां सतीम् ॥ विलोक्य मुदितश्चासीत्सर्वथाधारमात्मनः ॥ ५८ ॥ १. मलारिरायस्य । २. सावधानं मानसं यस्यास्ताम् ।

·द्वितीयसर्गः। १५ ज्ञातयो वनिता वृद्धाः प्रहृष्टवदनाम्बुजाम् ॥ दृष्ट्राहल्यां गौतमाया विश्रान्तिस्थानमुजगुः ॥ ५९॥ गेहस्थाः परिचारिण्यस्तथा च परिचारकाः ।। अन्नदात्री किलास्माकं सर्वदैवं बभाषिरे ।। ६० ॥ सामुद्रिकैर्लक्षणैस्तां दैवज्ञा अवलोक्य च ।। लोके महामाम्ययुतां राज्ञे सानन्दमूचिरे ॥ ६१ ।। अलौकिकज्ञानयुक्ता योगिनः शान्तचेतसः ॥ उचुर्धर्मवती कीर्तिमती दानादिभिश्च ताम् ॥ ६२ ॥ कलावन्तो याचकाच जगतीतलवर्तिनः ।। कल्पवल्लीमिमामुाममन्यन्त मुदान्विताः ॥ ६३ ।। चारणा बन्दिनवापि नटनर्तकगायकाः ॥ इमां कलामु निपुणां विदुषीमन्वमंसत ॥ ६४ ॥ खण्डूजिरायः परमां सतीं तां भार्यामहस्यां मृदुभाषमाणाम् ॥ सेवां सदा स्वस्य समादधानामालोच्य चित्तेऽतिशयं तुतोष ॥ ६५ ॥ इङ्गितम्य परिज्ञाने योगिनीव परा सदा ॥ सावधानमतिश्वासीत्पत्युः सकलकर्ममु ।। ६६ ॥ एवंविधेषु बहुलेषु गुणेषु लोके विद्वज्जनरभिमनेषु मनारमेषु ॥ का नाम साहवतीति विवादकालेऽहत्येव सर्वगुणराशिरहो न मिथ्या।।६७॥ मल्लारिराजसदने वयसा कनीयान् । जीवोऽयमेव विविधेषु जनेषु सत्सु ।। मान्यैर्गुणैश्च विविधैश्च तथा महीयान् । जीवोऽयमेव खलु शिष्य ! सतीप्वहल्या ॥६८॥ इति श्रीमद्भागवतोपामिधवापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते तद्विवाहोत्सववर्णनं नाम द्वितीयः सर्गः ।

·तृतीयः सर्गः।
शिष्य उवाच-
श्रीसद्गुरो ज्ञाननिधे परात्मन्ननादिसंसारतरोः कुठार ।।
मां प्रत्यहल्याचरितं पुरस्तात्संकथ्यतां कर्णरसायनं तत् ॥ १ ॥
श्रीगुरुरुवाच-
अथाङ्गनानां परमद्वितीया मल्लारिरायस्य वधूरहल्या ॥
सखीवयस्या अतिवर्त्य नूमिपैव राज्ञः परमप्रियाऽभृत् ॥ २ ॥
सदा सदाचारपरस्वभावां स्वभर्तुरावश्यककार्यकर्तीम् ।।
कदाचिदध्यात्मविचारचित्तां विलोक्य राजा सुतरां तुतोष ॥ ३ ॥
अल्पं वयः क व सुशीलतेयं मितं वचः सार्थकमल्पशब्दम् ॥
परं मनोहायुपदेशकारि श्रुत्वा च साश्चर्यमना अभूत्सः ॥ ४ ॥
निरालसत्वं मधुभाषणत्वं सोत्साहवृत्तिर्नवसंजिघृक्षा ॥
विनम्रभावश्च सकौतुकत्वं गृहागते सादरवृत्तिरस्याः ॥ ५ ॥
वेदान्तशास्त्राभिरुचिः पुराणश्रुतिश्च शास्त्रार्थविचारणा वा ॥
आन्वीक्षिकीशास्त्रविशेषचर्चा कृत्यं यथाकालमशेषमस्याः ॥ ६॥
एतादृशानेकगुणान् विलोक्य स्वस्य स्नुषायां परमादरेण ।।
अपेक्ष्य खण्डुजिमुतं नृपस्ताममन्यताऽस्मत्कुलरक्षणाय ।। ७ ।।
खण्डूजिरायोऽपि समानशीलान् क्रीडद्वयस्यानधिमन्यमानः ॥
आसीद्विहारी जनतार्तिहारी पराक्रमेणाखिलनिर्जितारिः ॥ ८॥
संभाजिपुत्रेण शिवाजिरायो मल्हारिराजोऽपि तथात्मजेन ।
आसीत्सदा योधनकर्तृवर्योऽनपेक्ष्य जीवं परमप्रियं च ॥ ९ ॥

·पतीपसर्गः। अभूत्सदा योधनकार्यकारी शनिहन्तुं कटिखड़पारी ॥ इतस्ततः प्रान्तनिवासकारी पित्रोः कृपाच्छत्रतले विहारी ॥१०॥ पित्राज्ञयाऽसौ युधि हिण्डमानः पराक्रमात्खण्डितशत्रुमानः ।। विनैव चिन्तां कुरुते स्म कार्य यन्त्रं यथा चालकचालितं यः ॥११॥ पित्राशयाऽसौ निजराजधानी संरक्षितुं राज्यमिदं स्वकीयम् ॥ सुखन साकं तरुणैः सुपुत्रोऽध्यतिष्ठदेनामिव सिंहशावः ॥ १२ ॥ आज्ञा प्रमाणं पितुरेव नित्यं मन्वान आसात्पितृभक्तियुक्तः ॥ आज्ञानुवर्तित्वमिदं जगत्यां पित्रोश्च मुख्यम्तनयस्य धर्मः ॥ १३ ॥ मधुप्रपीतः परितश्च गुञ्जन् नदद्विरेफश्च सरोजिनी वा ॥ स तामहल्यां रमणी प्रति स्वां वजिरायश्चम विहत्यै ॥ १४ ॥ सा तं मनोजोद्भवतीव्रतापनिवारणायैव लंतव वृक्षम् ।। खण्डूजिरायं स्वपतिं युवानमनाभासं रमयाम्बभूव ॥ १५ ॥ आलेख्यरूपैः परिचित्रिताङ्ग ररनकै रुचिरान्तरले ।। मल्लारिरायम्य नवीनसौधे तस्थौ यथेच्छं स नरेन्द्रपुत्रः ॥ १६ ॥ अनेकसिंहासननिष्ठजिप्णी विराजितानकधनाधिप च ।। सौधे तथाऽनेकवसुप्रयुक्त स्वर्गाधिकऽवर्तत भूपसूनुः ॥ १७ ॥ अधिष्ठितानेकसुपर्णवाहे विभाजितानेककवी वरण्य ।। विराजितानेककलानिधौ च स्वर्गातिशायिन्यपि रजिताले ॥१८॥ १. खण्डितः दिनाशितः शत्रूणां मानः-अभिमान: येन सः। २. अयं सोधः स्वर्गादप्यधिकरमणीयः, यतः स्वर्गे एक एव जिष्णुरिन्द्रः; अत्र अनेके जिष्णया- जयशीलाः तथा धनाधिप: कोर: श्रीमन्तश्च; वसवः-भष्टौ यसवः, रत्ना. दिघनश्चेति । ३. सुपर्णवाह:-विष्णुः; तमाखुभक्षकः, कवि:-शुकः काम्यकर्ता पण्डितो वा। कलानिधिचन्द्रः; रावस्यादिकलावन्तथ तत्र चेक मत्र गाव इति भविद्यायित्वमस्य सोपस्य वर्गापेक्षयेत्यर्थः।

·अहल्याचरिते- किं चन्द्रमास्तत्र च राजसूनुः किं चन्द्रिका सा समभूदहल्या ॥ दिवाकरो वा किमु दीप्तिमान्स स्वयं प्रभा साकिमहो अहल्या ॥१९॥ सुधामये भास्वररश्मियुक्तेऽप्यनेकगन्धर्वविभूषिते च ॥ जायापती तैलसुवासिताङ्गी विज-हतुर्मण्डितसोधपृष्ठे ।। २० ॥ शृङ्गारलीलोत्सवबद्धचित्तौ आस्तामुभौ यद्यपि भिन्नदेहौ ॥ अक्रीडतां तत्र किलावतीर्णी रतिस्मरौ मानवदेहिनौ किम् ॥२१॥ अक्रीडतां शारिफलैरुभौ तौ गानं व्यधत्तां च मिथः कदाचित् ।। आलिङ्गनं प्रेमरसाईचित्तो सल्लापनं वा मधु मञ्जुलं च ॥ २२ ॥ खण्डूजिरायोऽपि विलासकाले भार्यावशोऽभूत्खलु राजपुत्रः ॥ उत्पत्तिकाले जगतः स्वतन्त्रो मायावशेोऽभूत्परमेश्वरोऽपि ।। २३ ॥ आसीत्कदाचिन्मधुपानमत्तः क्रीडन् कदाचियुवभिश्च युक्तः ।। स्वकीयशुद्धाचरणेन तम्मान्निवर्तयामास पतिं सती सा ॥ २४ ॥ अन्नं विशुद्धं मधुरं ससत्त्वं युक्तं च पत्ये किल भोजनार्थम् ।। समर्पयामास सती परीक्ष्य शुद्धं हि बीजं सुफलं व्यनक्ति ॥ २५ ॥ ततो चिरादेव च राजपुत्रादादत्त गर्ने जठरे सती सा !! दिवाकरायोमनि मेघमाला मनोज्ञपर्जन्यमिवोप्मकाले ॥ २६ ॥ मल्ल.रिराजोऽप्यशृणोदहल्यां श्वश्रूम्स्नुषां गर्भवती स्वकीयां । भवाम्बुधावत्र च मन्यते स्म मुक्तावतीमेव सुशुक्तिकांताम् ॥२७॥ गर्भो यथाऽवर्धत राजगेहे स्नुषोदरे वर्धितदक्षभागे । मल्लारिराजस्य च गौतमाया मूर्तः परो मोद इव द्वितीयः ॥ २८ ॥ १. विंगतः दक्षः-दक्षिणः भागः यस्य, तस्मिन्। २. महान् ।

·वतीयसर्गः। अथ स्नुषायाः किल गर्भवत्याः पृथदरं तच्छशुरस्य गेहे ।। अतीव शुद्धस्य भविष्यतः स्यात्तत्कीर्तिचन्द्रस्य निदर्शनं किम् ॥२९॥ स्नुषाऽप्यहल्या रजनी विभाति गर्भो हिमांशुर्गगनं च कुक्षिः ।। मल्ल रिरायम्य च शोभमानः सौधो महान् शारदशुद्धपक्षः ॥ ३०॥ स्वातीघनो वाऽथ म राजपुत्रो भार्या मुसला नवशक्तिका वा ॥ गर्भस्त हा मौक्तिकनामकाऽभून्मल्लारिंगयम्य गृहं समुद्रः ॥ ३१ ॥ गर्भो यथाऽवत गजवध्वाः कुक्षी महन्या अथ गीतमायाः || चित्त प्रहपः मदनऽन्वहं तन्मदुत्मवाऽनेकविधी वधूनाम् ॥ ३२ ॥ मुवामिनाभिश्च नव दुकले यन्नारिकलाव्यफलप्रदानम् ।। सकौतुकं नद्विविधप्रकारं चकार मल्लग्निन्द्रभायां ॥ ३३ ॥ शिक्याम्थनाय प्रथमं वभार पूर्वाण्टकाल च तथा द्वितीयाम् ॥ सच्चन्द्रिकाया च तमिमगली नम्य तृतीयां च नथा तुरीयाम् ॥३४॥ आन्दोलन मण्डलमाडनाय नथा मुम्योपवनाथनाय ।। तां पंचमी के तुकयुक्त चना श्वश्रूश्च पठी मुफलबभार ॥ ३५ ॥ द्वारम्थिनाय किल, सप्तमी मा नथाष्टमी शाभितमण्डपाय तृतीयमाम रहमि मिथनाय पाठऽष्टम चाथमुवासिनीभिः ॥ ३६ ॥ एवं कृनानेकतन्मया माऽहत्या मुनिवर्तिनदाहदा सा ।। कुतूहलपरितया मंदेव श्वश्वा तया गौतमया मिपंव ।। ३७ ।। आसीदहल्या वनिता कदाचिद्विलक्षणच्छर्दिविकारयुक्ता ।। अरोचनाऽम्या च मुम्भणा च प्रकाशमाना तनुगेमगजिः ।। ३८॥ आज्ञा प्रमाणं खलु मन्यमाना भार्या स्नुषा यम्य मनोजशीला ॥ सकौतुका बुद्धिरिति त्रिवेण्यां स्नातोऽभववादमहा स भूपः ॥ ३९ ॥ १. तस्य विविधप्रकारानितारं वणेयति कविः।

·२० अहल्याचरिते- भूपस्नुषा गर्भवती बहल्या यदापि साध्वनविहारशीला ।। प्रशोप्यमाणा कदलीव गेहे शरीरतः साऽतिकृशा तदाऽभूत् ॥४०॥ यद्भक्ष्यमाणस्य किलौदनस्य नित्यं यथावच्छुचिसात्विकस्य । गर्भ शरीरे च विभागतः किं लोके सदा गर्भवती कृशास्ति ॥४१॥ यदा समीपप्रसवा बभूव मल्लारिराजस्य सुतस्य पत्नी ॥ तेजस्वितां चातिदधार देहे प्राचीव सायं मधुपौर्णमास्याम् ॥ ४२ ॥ श्रीशालिवाहेऽदिरसप्रयुक्ते शते नृपाख्ये सुदि माधव च ॥ मल्लारिराजस्य वधूरहल्या प्र.सूत देपालपुरे सुपुत्रम् ॥ ४३ ॥ ने राजधानी जनने स्वसूनोः प्रियाऽभवन्नैव नवात्मसौधः ।। यस्यास्ततो ज्ञेय मदं स सत्या वासेन देपालपुरः सुयोगः ॥ ४४ ॥ भूपस्तदा नप्तृमुखं दिक्षुः सोत्साहमागत्य पुरे सभार्यः ।। चकार मोदान्नगरं सुचारु द्विजातये वस्त्रधनप्रदानम् ॥ ४५ ॥ नप्तुर्मुखेन्दं प्रमुदं विलोक्य नाकं स्वयं वामनतामनैषीत् ।। उक्त्या श्रुतेश्चित्तचकोरकस्य स चाप्यनिर्वाच्यसुखानुभावान् ॥४६॥ मालेशब्दाद्विष्णुकामौ किलोक्तौ युद्धे नूनं रावयन् भीषयश्च ।। " मालेरोवो " नाम मे नप्तुरास्तामेवं काले संस्कृति यश्चकार ॥४७॥ दीपैश्च देपालपुरं स भूपो नप्तुर्वपुहीरकमौक्तिकैश्च ।। मनांसि दारियजुषां जनानां प्रकाशयामास यथेष्टदानैः ।। ४८ ॥ १. १६७६ वैशाखमासे शुद्धपक्षे भीमदहल्यायाः प्रसूतिः। २. तत्रनामसौधः) न राजधानी प्रियाऽभूत् अपि च सत्या अहल्याया निवासेन देवालपुरस्य सुयोग प्रात इति ज्ञातव्यमित्यर्थः । ३. यथासंख्यमित्यर्थः। ४. हस्वत्वं अनयत्- -स्वर्गमपि इभेने इत्यर्थः ५ “मालेराव" इति नाम्नोऽथ निर्वचनेन प्रकटयति सबमेवात्र कविः। ६ नामकरणसंस्कारं. शालिनीवृत्तम् ।

·वायसर्गः। लीलावलोकेन शिशागृहेषु कृत्यानि सर्वाण्यवशेषितानि ॥ वीणाममन्यन्त दिनानि तेन प्राप्मस्य ताम्बातिलघूनि नूनम् ॥१९॥ कचित्त्वहल्यावदनेन्दुना तत्प्रफुल्लमास्याम्बुजमकस्य ।। दृष्टा मुदम्भोधिरपि प्रपूर्ति प्रापातिवेलं ननु गौतमायाः ॥ ५० ॥ शिशोः शयानम्य नृपम्य देहः शनैः शनैर्यत्परिवर्तिताः || भूमिं समयां च विना प्रयत्नाद्वशीकरिष्ये किमसूचयत्सः ॥५१॥ बालस्ततो भूमितलेऽसहायं बभी चिरायैव मुम्बोपविष्टः ।। स्थित्वा स्वगहे सकलान् प्रदेशान् संरक्षयिष्येऽहमदर्शयन ॥५२॥ ततः कुमारे त्रिवलीयुताने तृतीयवर्षे पदमादधाने ।। मल्लारिदेवम्य कृपाकटाक्षात् स्नुषा पुनर्गर्भवती बभूव ।। ५३ ।। पूर्णेषु मासेषु सरोरुहाक्षी प्रासूत मल्लारिवधृहख्या ।। अन्यामिव क्षीरसमुद्रकन्यां कन्यां किलाशपसतीपु मान्याम् ॥५४॥ जहार पूर्णेन्दुमुम्बी जनानां मनांसि सा कोमलपद्महम्ता । मुक्ताभिधाना च कुरजनेत्रा बिम्बाधरा कोमलपादपद्मा ।। ५५ ।। दिने दिने सा वध गृहपु प्रमोदपात्री नरपालपात्री ।। सच्चन्द्रिका माधवयामिनीषु शुक्ल हिमांशारिव व निरभ्र ॥५६॥ सुतोऽपि पूर्णेन्दुमुखः स्नुषायाः क्रीन वयम्यश्च सदा नृपस्य ।। आनन्दविश्रान्तिमुखम्य भूमिरासीद्वयोः सन्ततमन्तर थे ।। ५७ ॥ ततो वयम्यानतिगम्य गृहन् मुशिक्षितं पण्डितशिक्षण ।। आसीदहस्यातनयः प्रसिद्धः पिता महानन्द इवावतीर्णः ।। ५८ ॥ आलेखयन् मञ्जुललख्यवर्णान् संवाचयन् यो लघुपुस्तकानि ।। उदघाटयन् यद्गणितानि सर्वाण्यासीत्स विद्यार्थिजनेप्वर्वः ।।५९|| १. आनन्दसागरः । २. वसन्तमासरात्रिपु.।

·२२ अहल्याचरिते- सोत्साहचित्तो गुरुभिः प्रपृष्ठः प्रत्युत्तरं यः प्रददौ सुयुक्तम् ।। मनीषया सूक्ष्मविचारयाऽसौ तच्छिक्षकायाँश्चकितानकार्षीत् । ६०॥ मेधाविनी यद्भगिनी च बाला मुक्ता सकृच्छक्षकपाठिता च ।। जहास कालेन विवर्धमानं कलानिधिं पूर्णकलाप्रवीणा ॥ ६१ ।। ओसीदपत्यद्वितयेन युक्ता गृहेष्वहल्या मुदितान्तरा सा ।। वेदान्तसिद्धान्तविचारणायां बुद्धिर्यथा भक्तिविरागयुक्ता ।। ६२ ॥ स्वच्छन्दसंचारकरः सदैव हिंस्र न् पशून् व्याघ्रमुखाननेकान् । यः पालयामास स तेन लोके न्यदर्शयद्भिन्नरुचि जनम्य ॥ ६३ ॥ स्वराजधान्या मुरुहम्तिशालामाबध्य पाषाणचितान्तरङ्गाम् ॥ सदा गजक्रीडनमप्सु नद्यां कौतूहलेनेव स पश्यति म्म ॥ ६४ ॥ व्याघ्र दिकानां महतां पशूनामाहिण्डनं पालनपोषणादि । क्रीडागजानामनुपश्यतः म्युर्बहूनि कार्याणि लघून्यहानि ।। ६५ ।। शूरे कुले जन्म च राजगेहे माताऽग्रगण्या च सतीप्वहल्या ।। पुत्रः पशुक्रीडनमात्रबुद्धिरत्र प्रमाणं खलु पूर्वकर्म ॥ ६६ ॥ कन्यां च मुक्तां सुमतिं सुशीलां खनि गुणानां प्रविलोक्य माता ।। तस्या विवाहे कुरुते स्म चिन्तां माता सुतामङलमात्रचित्ता ॥६७॥ आत्मप्रदेशं परमव्यवस्थं चोरैः शटैः पीडितपान्थलोकम् ॥ ज्ञात्वा यहल्या परितोषपूर्वमुद्घोषयामास संभाजनेषु ॥ ६८ ॥ १. मुक्ता (अहल्याकन्या) बाला- सती सकृच्छिक्षकशिक्षिता तत्काल पूर्णकलावती जाता। चन्द्रस्तु कियता कालेन विवृद्धः सन् पूणों (कलावान्) भवति इति हेतुनातं चन्द्रं जहासेत्याशयः। २. आसीदहल्या स्वगृहषु नित्यं स्वधीतपुषद्वितयेन युक्ता इति पाठान्तरम् ३. भिन्न रुचिर्हि लोक इति दर्शया. मासेत्सर्थः। ४. तस्य राजपुत्रस्येतिशेषः। ५. पारितोषिकं । ६. सभायां ये जना भासन् तानधिकृत्येत्यर्थः।

·दतीय सर्गः २० यस्त न् परावृत्य निषिद्धकृत्यात्सदा सुशीलान् विदधीत यत्नात् ॥ शूगय विद्याकुशलाय तस्मै कन्यां प्रपद्यामहमादरेण ॥ ६९ ॥ खराष्ट्रसंरक्षणमात्रकामा परीक्षणे सा कुशला वरस्य ।। गुणद्वयं दर्शयितुं स्वकीय प्राचीकशद्घोषणमित्यहल्या ।। ७० ।। निम्तन्द्रिको भूपतिकार्यकर्ता दयाचता जनदैन्यहो । खम्वामिभक्तं निजकार्यमक्तं. बभूव बंगे "फश " प्रजातः ।।७१॥ धीरः मुशीला यशवन्तनामा रणागणे शत्रुगजेन्द्रसिंहः ॥ शूर: कुलीनम्न्यग्या यथाज़ निवर्तयामाम नृपम्य कार्यम् ॥ ७२ ॥ यशोऽवतस यशवन्तशूर वृत्या च कन्या रमने म्म मुक्ता ॥ नवं मुगन्धि सुमकारकं च विलं.क्य भुगी न च का रमन || ७३ ।। एतादृशं सर्वगुणापपन्नं मनाजरूपं पुरुषं युवानम् ॥ दृष्ट्वा मुनासंमृतिमाग्व्यहाँ कुच्छिवं प्रार्थदित्याल्या ||४|| शुगय सनापतये वर्गय धीगय शत्रुप्वपगजिनाय ।। ज्यातिविंदादिष्टवर मुहुर्ने कन्यां ददी मा श्वशुगनुमत्या ।। ७५ ।। चन्द्रा यथा कुमुदिनी स्वकगभिमृष्टां किंवा रविः कमलिनी मुम्बिनीमकापनि ।। मुक्तां तथा नववधू यशवन्ननामा भर्ता मुन्द्रपुनिष्ठगजेन्द्रगारः ॥ ७६ ।। कन्यां दत्त्वा श्रीमंत मद्गय निश्चिन्ताऽभन्म्बण्डुनाया च माची ।। लोके श्रेष्ठ द्रव्यपशी प्रदाय सोन्यं धत्तं द्रनिक्षपकाय ॥ ७७ ।। चोरान् लुब्धान् दण्डेनः सामवाक्यवंश्यान्कृन्वा गज्यमंरक्षणन्छन् । राजानुज्ञां देववन्मन्यमानं तं माऽहल्या धन्यवादग्ताप्मति ।। ७८ ॥ २. यमन्तानलकानम्। ३. शालिनी नम। १. राज्याशानुसारण। ४. तृप्तमकरोत् ।

·अहल्याचरिते- लब्ध्वा यशोवन्तपतिं महान्तं तथैव संसारसुखानुभावम् ॥ निवर्त्य मातुः सकलां च चिन्तामानन्दयामास च मातरं सा ॥७९॥ प्रासूत पुत्रं यशवन्तराजान्मुक्ता सतीलक्षणराजमाना ॥ कामशारदयौर्णमासी निशामुखे चन्द्रमिवोज्ज्वलन्तम् ॥ ८० ॥ माता भूपकुलाग्रणीरभिमता सर्वप्रजानां सती ॥ कन्यापुत्रसमुद्भवं च परमं सौख्यं च सांसारिकम् ॥ ८१ ॥ तस्मादप्यधिक धुलोकफलदं दौहित्रवक्त्रं शुभ-॥ मद्राक्षीत्तदमन्यतेव च महासंसारभारं लघुम् ॥ ८१ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधबापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते तस्याः संसारसौख्यवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः । १. शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्।

·चतुर्थः सर्गः। शिष्य उवाच- श्रीमद्गुरो ज्ञानविकासकारन् सतीचरित्रं परमं पवित्रम् ।। श्रुत्वा न तृप्तोऽहमतः पुरस्ताच्छोतुं पुनस्तत्परमुत्सुकोऽस्मि ॥ १ ॥ गुरुरुवाच- खण्डोजिभूपप्रियधर्मपत्नी सती म्ववृत्त्या श्वशुरप्रियाऽभृत् ॥ नूनं गिरीशाघ्रिसरोज,गी सदा तदाराधनतत्पग च ॥ २ ॥ सम्पूज्य नित्यं गिरिशं धैवं च श्वश्रू च भक्त्या श्वशुरं च वृद्धम् ।। अनन्तरं भागवतादिकानि संश्रावयामास पुराणवक्तुः ॥ ३ !! खण्डोजिभूपोऽपि पितुः सकाशादासीच्च समामकलाप्रवीणः ॥ तथैवलुब्धो विषयोपभोगे मद्यादिदुष्टव्यसनेषु रक्तः ।। ४ ।। शूरः पिता भार्गव एव साक्षात् रणाङ्गणे शत्रुविनाशकारी ।। तस्यैष सूनुर्विषयप्रलुब्धः सन्यं हि नन्प्राक्तनकर्महेतुः ॥ ५ ॥ शूरौ च मातापितरौ मुशीली मदा शिवाराधनतत्पगे च ॥ सूनुस्तयोरेष विनिंद्यकर्मा संभाजिरवैप मुनः शिवाजः ॥ ६ ॥ युवा कदाचिन्मधुपानमत्ता विलासिनीनामधगन्निपीय ।। सदादुराचाररतो विलासी शनैः शनदुर्व्यसनी बभूव ।। ७ ।। १. उपजातिवृत्तम् । २. पतिं । ३. इतगजनान अथांन स्वयमपीत्यर्थः ४. शिवरायपुत्रः शम्भुः।

·अहल्याचरिते - भार्या शिवाराधनतत्पराऽऽसीत् पतिश्च रोमाधरसेवनोत्सुकः ॥ सेवापरौ द्वावपि तौ तदाऽस्तां परं तयोर्हद्विषयो विभिन्नः ॥८॥ यद्यप्यसौ धन्यगृहे प्रजाता परं सदाचारपरायणाऽसीत् ।। प्राकर्मपुण्यं च फलोन्मुखत्वे सन्नद्धमासीद्ध्वमेतदस्याः ॥ ९ ॥ स राजपुत्रोऽपि सुशिक्षितोऽपि पितुः कृपादृष्टिनिरीक्षितोपि ।। प्राग्जन्मपापस्य फलं नु भोक्तुं सद तदाऽसीद्विषयान्धदृष्टिः ॥१०॥ अन्योऽन्यहार्द विषयोपभोगे परं प्रपञ्चे विमतं नितान्तम् ।। एवं तदानीं प्रविरोधशीलं मल्लारिसौधे मिथुनं न्यवात्सीत् ॥११॥ तमःप्रधानाचरितश्च भर्ता सत्त्वप्रधानाचरिता च तत्स्त्री ।। भूपस्य गेहेऽवसतामिमौ द्वौ तमःप्रकाशाविव भिन्नरूपौ ॥ १२ ॥ नित्यं मुतोऽयं व्यसनप्रलुब्धो मुहुर्मुहुस्तातमुशिक्षितोऽपि । नीचानुगामीव बभूव लोके वारिप्रवाहः कृतपार्श्वबन्धः ॥ १३ ॥ सती स्वभार्या विषर्कण्ठसेवां कर्तुं सदाऽसक्तमना बभूव ॥ इतीव हेतोरुदयुक्त नित्यं मधु स्वकण्ठे खलु सेवितुं सः ।। १४ ॥ साध्वी यथा स्वश्वशुरावहल्या भक्त्या सिषवेऽन्वहमादरेण ।। मल्ल रिपुत्रोऽपि तथैव नित्यं माध्वीमदोसिक्तघुटौ प्रमत्तः ॥ १५ ॥ मान्यस्य साधोरपि पण्डितम्य दासस्य चाम्बादपूर्वकम्य ।। गुरोः परानुग्रहणेन साऽर्या सदा चिदानन्दमना बभूव ॥ १६ ॥ १. रामाणां-ललनानां अधरपाने चुम्बने उत्सुकः । २. यद्यपि तौ दम्पती सेवातत्परौ तथापि तयोस्सेवाविषयः भिन एवामीदित्यर्थः। ३. नीचं. निम्न स्थलं पक्षे दुराचरणञ्च । ४. विषं कण्ठे यस्य सः। तस्य विषधरस्य शङ्क. रस्य सेवां भक्ति। ५. मद्यं । ६. मावी मद्यं, मदोसिक्तघुटो नाम मादक घोटा इति महाराष्ट्रयाम् । ७. अम्बादास नाम गुरु: अहल्यादेव्याः, तस्य ·चतुर्थवर्गः। २७ खण्जिराजोऽपि विलासिनां च यूनां सदा दुर्व्यसने रतानाम् ।। सम्भाषणैः सङ्गतिभिश्च नूनं परं हि पाखण्डमना बभूव ॥ १७ ।। अमन्यतासारमनिष्टदं स्वं संसारमेतं न सुखस्वरूपम् ॥ तमिष्टदं सारदमम्बिकेशमन्तर्बहिःपूर्णसुखस्वरूपम् ॥ १८ ॥ करोति साथ हि मनुष्यजन्म नित्यं यथेच्छं विषयोपभोगः ।। इतीव दुष्टान् विषयांश्च सर्वानास्वादयामास स राजपुत्रः ॥ १० ॥ नित्यं पुराणश्रवणादिभिः सा ज्ञानार्जनं प्रत्यहमप्यक पत् ि।। लब्धो भवेऽस्मिन् विविधैरुपायैः कणं कणं मञ्चिनुत सदैव ॥२०॥ एवं स्वभर्तुः प्रतिलोमशीलं शास्त्रनिपिद्धं परिणामदुःश्वम् ।। विज्ञाय संसारविमोचनाय गुरुं तमेव प्रतिपद्यते म्म ॥ २१ ।। मल्लारिरायस्य गृहेष्वहल्या माग्न्यं परं म्वर्गमुम्वानिशायि ।। सर्व परित्यज्य शनैः शनैः मा निर्वेदमायाप्रविवेकशीला ॥ २२ ॥ पतिः स्त्रियाः संसृतिचक्रमध्ये सत्यं सदा सर्वमुग्वंकहतुः ।। स चेदहोऽस्याः प्रतिकुलवृत्तिनिवेदनाऽन्यच्छरणं किमम्निं ॥२३॥ स्त्रियाः पतिश्चेदनुकूलवृत्तिः सौम्यं परं पयिक प्रदत्त ।। स एव चेत्स्यात्प्रतिकूलवृत्तिनिर्वद एवामृतम ग्यदाता ॥ २४ ॥ पत्याश्रयं स्वीसुखमेतदेव वर्णत्रयऽम्मिन् जगति प्रसिद्धम् ॥ इतीव निदसुम्बानुभूति बण्डजिजायाऽप्युर्गचकार ॥ २५ ॥ आरम्मसौख्यात्परिणामदुःखाद्भवाम्बुधः श्रेष्ठमसावरल्या ॥ निर्वेदमेनं वृणुते स्म यम्माहत्त फलं द्विपर्गनमेषः ॥ २६ ॥ १. पार्वतीपति शङ्करम्. अत्र व्यतिरेकालंकारः । २. प्रमादकारण भता यदि प्रतिकूलवृत्तिरस्यातर्हि साची ब्रा निर्वदादन्यं कं शरण यायात, पन्युः प्रतिकूलाचरणेन नित्य मेव मा दुःस्वमेवानुभूनवीयर्थः । ३. यर्णिकादिए। ४. निवेद-इत्यपि वर्णत्रयम्-वेदर्गहनत्वं न म्रीणां ।

·२८ अहल्याचारते- पिताऽथ मल्लारिनृपः कदाचिद्विधाय सन्नद्धगुरुस्वसैन्यम् ॥ सेनापतित्वेन सुतं तथाऽन्यं प्रवर्तयामास जिगीषयाऽरीन् ॥ २७ ॥ जाटोपनाम्ना प्रथिता जगत्यां जघन्यजाः केचन मानवाश्च ।। मल्लारिराजस्य सुखे प्रदेशे कृताधिवासा विविधा अभूवन् ॥२८॥ चोराश्च केचिच्च कृषीवलाश्च भूपाश्च केचिद्यवनत्वमाप्ताः ॥ ये केवलं स्वोदरपूर्तिनिष्ठा जानन्ति नो धर्ममधर्ममेते ॥ २९ ॥ एषां नृपः सूरजमल्लनामा कुम्भेरिसंज्ञः किल तस्य दुर्गः ॥ युद्धेषु शौण्डैलिभिश्च भूपैरजेय आर्सद्भगुरेव युक्तः ॥ ३० ॥ मृत्नाभिरत्यन्तदृढीकृताङ्गः सुरेन्द्रवज्रपतिमः स दुर्गः ॥ यन्त्रैर्महद्भिदृढगोलयुक्तर्मनागसौ पातयितुं न शक्यः ॥ ३१ ॥ या मृत्तिका खल्वरसाभिमृष्टा यत्नेन मासं किल कर्मकारैः ॥ ताभिः प्रयत्नाद्रचिते भृगौ यः कुण्ठीभवेद्यत्र पविप्रहारः ॥ ३२ ॥ विनिर्गते लोहबृहन्नलेभ्यो गोलैबृहद्भिश्च परः शतन्नैः ॥ किञ्चिन्न भिद्येत च यस्य वप्रः संरक्षितोऽभूदिति जाटसैन्यैः ॥३३॥ योधा नृपाशैकपराश्च शूरा ये निर्भयाः शत्रुगजैकसिंहाः ।। यत्र स्थिताः प्राणमपि प्रदद्युः परं न सेनापतयस्तु दुर्गम् ॥ ३४ ॥ श्रीराघवेन्द्रः खलु खानदेशाद्दत्ताजिशिन्दे निजमध्यदेशात् ।। मल्लारिरायेण सहाजमीरदेशं गतौ राजकरं ग्रहीतुम् ॥ ३५॥ मल्लारिसूनुः सह जाययासौ विलोकितुं शूरजनेषु शौर्यम् ।। कुम्भेरिदुर्ग परमाजगाम सूनोः स्वभावः पितृकृत्यवीक्षा ।। ३६ ॥ जाटानयाचन्त ततः करं ते ददुर्न गर्वेण परन्तु जाटाः ॥ शूरः परेभ्यो न करं प्रदत्ते करस्थितं शस्त्रमिव प्रहर्तुम् ॥ ३७ ॥ १. तटे। २. पेशवे राघोबादादा।

·२ ९ •. चतुर्थसर्गः। ततोऽतिकोपानृपराघवेन्द्रः ससैन्यसेनापतिना समं सः ॥ आदाय मल्लारिसुतं च शूरं कुम्भेरिदुर्ग त्वरयाऽभ्ययासीत् ।। ३८ ॥ क्रूरांश्च वन्यानिव जाटसङ्घा रणागणे निर्भयमानसास्ते ।। विलोक्य सिंहा इव गर्जयन्तो जघ्नुः परान्प्रत्यभिघातिनन्ध ॥ ३९ *तस्मिन् युद्धे खड़िनः खड़वन्तः शूरा अन्य सादिनः सादिनोऽपि ।। हस्त्यारोहाः केचिदाधोरणांश्च जीवनाहं जघ्नुरवं समस्ताः ॥ ४० ॥ योधाः परे तीक्ष्णतरैश्च कुन्तैरनम्तदा दुर्जयजाटसैन्यम् ।। युधि प्रवीणाः पुरतः खलक्ष्यं कथं न विध्येयुरधीतविद्याः ।। ४१ ॥ नालीकगोलैरभियोधमुग्रा जाटाः प्रयत्नात्कृतदुर्गरक्षाः ।। शत्रून्विनिघ्नन्त्यमियन्त्यभीक्ष्णं शत्रोर्जयं के बलिनः सहेरन् ॥४२॥ गृहे स्थिता निर्भयमानसाश्च राजाज्ञया सञ्चितधान्यसन्याः ।। अधःस्थितं शत्रुबलं निहन्तुमतो न चैते क्षणमप्यविभ्यन् ॥ ४३ ।। खयं सुधीरा अभिजातशूरा जाटास्तथा सूरजमल्लनिष्ठाः ।। दृढप्रयत्नं रिपुजीवनाशे कथं रणं नेयुरमी म्बदुर्गे ॥ ४४ ॥ यस्यासमन्तासिकताप्रदेशो वर्वति लोकविजिगीषुभिश्च ॥ स्थातुं च यत्र क्षणमप्यशक्यं दुःवैरगम्योऽयमितीव दुर्गः ॥ ४५ ॥ गोलैर्महद्भिर्बहुभिः सुरुजैरन्यरुपायैरपि पातयन्तः ।। नाशक्नुवन् पातयितुं किलैनं कार्पाससूत्रेरिवपर्वताम्यम् || ४६ ॥ आमेयचूर्ण विपुलं विधाय शस्त्राणि वयचिरियोज्ज्वलानि ।। शराश्च योधा निहता नृपेण यस्मिन् स दुर्गा न भवेत्सुजेयः ॥४७॥ १. अरण्यमवान् पशून्। २. अश्वारोहाः। ३. हस्तिपकान् । ४. अमिपतन्ति (चाल करून जातात.)। ५. रणं न ईयुरिति पदच्छेदः। यामिनीवृत्तम् ।

·३० अहल्याचरिते- यद्वल्लभा यत्र च भिल्लमल्लाः फलैश्च मूलैः परिफुल्लगल्लाः ।। शत्रून्निहन्तुं प्रगृहीतभल्ला व्यभात्स्म ते सूरजमल्लयोधाः ॥ ४८ ।। दत्ते चतुर्लक्षधनं स भूपः कोटिं परं काकति राघवेन्द्रः ॥ द्वयोरतोषाच्च कराप्रदानं ततो रणोऽभूत्प्रबलः स हेतुः॥ ४९ ॥ दातुम्रहीतुमहदन्तरं यद्बभूव तद्योद्धृविनाशकारि ॥ स्वल्पोऽपि भदो' महतो लघूनां सर्वाणि गात्राणि भिनत्ति लोके ॥५०॥ मल्लारिपुत्रो व्यसनार्दितोऽपि कुम्भेरिदुर्ग स्थितयोद्धृवर्गम् ।। जेतुं स कौतूहलयुक्तचेतास्तत्राजगाम स्वबलं गृहीत्वा ॥ ५१ ॥ रणाग द्वौ ननु राघवेन्द्रमल्लारिरायावपरौ मृगेन्द्रौ । कुम्भेरिदुर्गे स्थितयोधवर्गे प्रावर्ततां सैन्यमृगाशनाय ॥ ५२ ॥ ऋत्विग्वरौ द्वौ पुरतः स्थितौ तावध्वर्युरासीत्किल तत्र सूनुः ॥ रणाङ्गणेऽमौ प्रददावसङ्ख्या जाटाहुतीः खड्गमयसुवेण ॥ ५३ ॥ शूग रणे यद्यपि राघवाद्याः शत्रून्व्यराजन्त विजेतुकामाः ॥ अकल्पितं तत्र समागतोऽयं मल्लारिसूनुर्नियतेर्विपाकात् ॥ ५४ ॥ योद्धा महान् यत्र विराजते स्म मल्लारिरायो जवनोऽथ शूरः ।। द्वितीयमार्तण्ड इवैष तत्र खण्डूजिरायो हि हिमांशुरासीत् ॥ ५५ ॥ तथाऽपरोऽयं ननु राघवेन्द्रः शूरः समान् शत्रुगणान् विजेतुम् ।। प्राकाशतानेकसुखैर्विवृद्धः खण्डूजिपुत्रोऽभवदल्पशूरः ।। ५६ ।। मल्लारिमुख्येप्वरिदिभाजेन्द्रसिंहेषु युद्धे विलसत्सु सत्सु ॥ खण्डूजिरायः किल सिंहशावः श्रान्तोऽभवत्तत्र गतागतेन ॥५७॥ गर्जत्सु सिंहेषु न शावशौर्य विद्वत्सु वामिष्विव शिष्यविद्या ॥ तथा न मल्लारिमुखेषु तत्र सूनोः प्रतापः प्रकटीबभूव ॥ ५८ ॥ १ फितुरी इति महाराष्टयाम् ।

·चतुर्थसर्गः। तथापि जाटानधिमन्यमानान् रिपून् विजेतुं समभिप्रवृत्तान् ॥ खण्डूजिरायश्चकमे निहन्तुं तान्मूषकानोतुरिव प्रसव ।। ५॥ बालोऽपि सूनुर्दमयश्च शत्रून्नकोप्यभूत्तस्य विनाशकारी ।। अङ्गारकः सूक्ष्मतरोऽपि लोके कार्पासराशि प्रदहत्यशेषम् ॥ ६० ॥ परं स दुर्दैवपिशाचिकाया वा बभूवति मधुप्रपीतः ।। देवं जगन्यां महदल्पकं वा शुभाशुभं नो विविनक्ति किञ्चित् ॥६१॥ मल्लारिपुत्रा विविधपायः शनिहन्तुं यतते स्म नत्र ।। इनीव हेतानिजमृत्युमाप्नं नांव वं सन्निहितं परं तम् ।। ६२ ।। * अहल्यापतिः शत्रुसैन्याब्धिमध्य प्रविष्टाऽमिभिम्निम्मंदन्ताग्रभागः ॥ महामानरूपी लघून जाटमन्म्यांम्तदा भक्षयामाम तूर्ण प्रयत्न.त्॥६३॥ तावच्छत्रुगृहीनलोहगुटिका प्रक्षेपणीवक्त्रतः ॥ प्रमा सूर्यनिभाचि मालिका खण्डा जिभूपान्मजम् ॥ यावत्तत्प्रतिकामिच्छनि मुनम्तावन्पुरम्तादि ।। प्राविक्षद्रविमण्डलं, च नमा भिन्या किमु प्रपयन ।। ६४ ॥ उदन्तं न ममाकये मल्लारिप्रमुम्वा जनाः ।। रुरुदुम्तं समागत्य निर्भर दूनमानमाः ॥ ६५ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशामिनुना मम्बागमशारिणा विरचिते श्रीमदहल्याग्नि बण्डंगवनिधनं नाम चतुर्थः सर्गः । १. न अवैत्-नायोधत् २. अमय: एव तीक्ष्णदन्ताग्रभागा: । भुजंगप्रयातं वृत्तम् । घार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।

·पञ्चमः सर्गः। * अथ तस्य पिता रणागणे श्रुतवानात्मजसेवकादितः ॥ स्वसुतस्य कठोरनिष्ठुरां मृतिवार्ता हृदयस्य शातनीम् ॥ १ ॥ पतितः स्खलितः क्षणादसौ कथमप्युत्थिवांश्च मूछितः ॥ सुतसन्निधिमागतस्तदा मृतमालोक्य पुनश्च मूछतः ॥ २ ॥ अयि बाल ममान्वये भवानभवत्केवल एक आश्रयः ।। अतिनिघृणकालपाशकः कथमुन्मूलितवान् करोमि किम् ॥ ३ ॥ क गता कुलदेवताऽधुना किमु रुष्टा जगदम्बिका च मे ॥ किमकारि मयाऽद्य कथ्यतामखिलामर्षनिधे विधे तव ॥ ४ ॥ अतिकोमलमेककं फलं यदि वृक्षस्य मरुन्निपातयेत् ॥ परतः शतवर्षजीवनं भविता तस्य तथापि निष्फलम् ॥ ५॥ अयि संसृतिमूलमद्य मे ज्वलितं शात्रवगेलिकानलैः ॥ ज्वलिताः पुनरद्य भाविनः किमशेषा हि मनोरथाङ्कुराः ॥ ६ ॥ अथ तज्जननी विलोक्य तं नवनीतप्रभकोमलं सुतम् ॥ पतितं धरणांतले रणे कदली वातहतेव साऽपतत् ॥ ७॥ अयि घोटयि वागजायि भोरयि केदारक ठोसरेश्वरि ।। मकयात्ययि जानमानयि अयि पद्मावति कालिकेश्वरि ॥ ८ ॥ सकलाः कुलदेवताश्च मे प्रसभं किं कुपिता अशेषतः ॥ मम मूर्धनि वज्रपातनं यदकार्युः खल पुत्रमारणम् ॥ ९॥ १. धनगरजात्यां पूजनीयास्सवो एता देवताः। वियोगिनीवृत्तम् ।

·पशमः सर्गः। मयि कालकराममानस प्रसभं तेऽस्त्यतिनिष्ठुरा मतिः । मम पुत्रमिषेण मारिताः स च मातापितराविति त्रयः ॥ १० ॥ गुमणेः प्रखरैः करैर्यथा कदली प्रहफला सुपुष्पिणी ॥ वितथा जगतीतले तथा जननीयं समभूमियार्भक ॥ ११ ॥ अपि शीलवती पयस्विनी मुवि गुष्टिः प्रविनष्टतर्णको ।। उदरंभरिरेव केवलं मरणाद्वापि फलं न जीवनात् ॥ १२ ॥ जननादहमन्वहं विमो विहिताचारपरायणाभवम् ।। किमु तत्फलमेतदेव भोः कुल्तन्तोस्तनयम्य मारणम् ॥ १३ ॥ जगतीतलवर्तिनो द्रुमा न न रोहन्ति दिनाकुरा अपि । तनयस्य मृतर्मम त्वया विहितं वंशतरोनिकन्तनम् ॥ १४ ॥ सुखजीवितयोस्तयांमध यदि पित्रास्तनयो निहन्यते ॥ जगदृद्वकार्यकारिणः किमहो रीतिरियं विलक्षणा ॥ १५ ॥ समयेऽत्र तदनना गता खपतेर्मृत्युमही विषण्वती ।। पतिता पतिदेहसमिधाविव यष्टिः खलु तत्र मच्छिता ॥ १६ ॥ बहुना समयेन तां तदा श्वशुरो जीवनसंचनादिभिः ॥ अपि चेतयति स्म मूच्छिता पुनरुवरलद्रणागणं ॥ १७ ॥ अयि भोः प्रिय राजपुत्रक मम चतमिथत मुख्यदैवत ॥ प्रियराज मदावल्लरीपरमाधार महारुह प्रभो ॥१८॥ मयि किं मयि नैव भाषसे किमु मे कुप्यसि हेतुना विना ।। मदषं यदि वियते प्रभो त्वरया तूर्णमुदीर्यतां त्वया ॥१९॥ १. सकतमस्ता धेनुः। २. मृतवत्सा । १. समरे। ४. बरसेचादिमिः ·महल्याचरिते- - अयि मीलितपद्मनेत्र भोस्तव दासी पुरतः स्थितामिमाम् ॥ रुदतीमपि नैव पश्यसि क गता साद्य दयालुता तव ॥ २०॥ कलमजुलनर्तकीध्रुवस्वरगानं श्रुतवानसि प्रभो ।। माना मम नो शृणोषि किं मधुरा क्रन्दनीमकोरकम् ॥२१॥ मधुरं मधु मादकं मुदा सततं तं स्वजनैर्निपीतवान् ।। प्रियराज ममाद्य जाहवीजलमेतद्धि समर्प्यते पिच ॥ २२ ॥ अयि वल्लभ तेऽनाधुना विनयात्प्रार्थयते मुहुर्मुहुः ॥ उररीकुरुषे न चैकमप्यलसत्वं वपुषि प्रतिष्ठितम् ॥ २३ ॥ विषयान् सकलाँश्च सेवितुं सततं सिद्धपदो भवान् सदा ॥ तदिदं सकलं विहाय भोरधुना निर्विषयं कथं गतः ॥ २४ ॥ किमकारि मयाधुना प्रभो शिव मंन्तुम्तव तन्निवेद्यताम् ॥ विधिना मम मूर्धनि त्वया खलु वैधव्यशिलाद्य पतिता ॥ २५ ॥ यदनेकमनोरथांस्त्वया सह कर्तुं सदयं प्रवर्तिता ।। समयेऽस्तमिहापितैः प्रभो मम सौभाग्यरवि किमीश्वरः ॥२६॥ अयि बालकबालिके इमे कुरुतो हूंतिमथार्द्रमानसे ॥ श्रुतवानसि तां न साम्प्रतं सुतवात्सल्यमहो क ते गतम् ॥ २७ ।। न मयोपयमे यथायथं किल गौरीहरपूजनं कृतम् ।। अथवा न च पूजिता शची किमिदं स्यात्तदमर्षजं फलम् ॥ २८ ॥ अयि देवि सुमङ्गले शुभे बहुपुष्पाग्रुपचारपूजिते । विहिता हरितालिके त्वया किमियं जीवितशोषणी दशा ॥ २९ ॥ ३. नीतः। ४. आव्हानम् । १. मर्मभेदकम् । २. अपराधः। ६. मङ्गलागौरि।

·सर्गः। ५ भभिजात यदेकमारणात्सहज म्युः सकला मृता जनाः ॥ इति दूरविचारकारिणी कुशला बुदिरहोऽम्ति ते विषे ॥ ३० ॥ यदि दुर्विधिरेव भूतले मृतिदाने खलु बद्धकरणः ॥ न च तत्प्रतिकारहतवे यतनीयं किमु मृप्यमेव तत् ॥ ३१ ॥ अथ तत्र समागतः पुनः श्वशुगे वस्तुमर्धारमानसः ॥ म्ववधूमनिदुःखकारिणी मननाथां हरिणीमिवादिनाम् ॥ ३२ ॥ अहल्यं स्नुष त्वं ममाधम्म दुःखं न कुर्या मया प्रार्थ्यम त्वं चिराय ॥ कराला हि काला न जीवम्य दुःवं विजानानि कायं म्वायं विधत्तं ॥३३॥ संस्तभ्य रोदनमथाश्रुमुम्बी कगभ्यां नेत्र विमृज्य सविध म्वधनम्य गत्वा ।। नित्यं निजप्रियममागमलाभकामा भी मंहव गमनं चकम बहल्या ॥३४॥ वासी नवीनमथ मा परिधाय शुद्धं माभाग्यकारि माणिकरणभूषणानि ॥ सन्धार्य शुद्धहृदयानिपवित्रदहा मन्त्रं जजाप मनमा च नमः शिवाय ॥३५॥ दृष्ट्वा नदीप्मितमथ श्वशुरः म ववाश्चिन्तामवाप परमामनिदुःम्वितः सन् ।। अस्याः महाभिगमनादथ मन्यन म्म वंशन साकमधुना निजगज्यनाशम् ॥३६॥ भशुर उवाच- वाले वधूश्च भवनी दयितन माकं दहं विनाशयतु मा मम दहि भिक्षाम् ॥ मन्ये वधर्मम मृता न सुना मृनो मे गज्यं म्बदहममलं श्वशुरं च रक्ष ॥३७॥ 'शूरोऽपि पुत्रमरणादहमद्य भीती धारम्तवाथ मरणे गलिना भवामि ॥ 'बाले त्वमद्य च कुलम्य ममैक एव स्तम्भाश्रयः किल न चान्यदिनीव मन्ये ॥३८ बाले मतिम्तव नवीनकुशाग्रम्पा राप्मादिकार्यकरणे दृढनिश्चया च ॥ तस्मादिमां सकलराज्यधुरं च तुभ्यं प्रेम्णापि मादरमना अनिवाहयामि ॥३९॥ १. भुजगप्रयात वनम । २. बसंततिलकाबुनम् ।

·अहल्याचरिते- अहल्योवाच- सत्या निवासो जगतीतलेऽस्मिन् पत्या समं स्यात्सकलार्थदायी ॥ इत्यादरेणामिमहं प्रवेक्ष्ये क्षित्यादिभिबंधनकारिभिः किम् ॥४०॥ 'स्त्रीपुंसयोर्यम्य युतिः समक्षं स आश्रितव्यो हि निवासभूमिः ॥ इतीव वहिं तमहं प्रवेक्ष्ये तदेव योग्यं मम तातपादाः ॥ ४१ ॥ विघ्नान् न कुर्वन्तु कदापि मह्यं भवन्त इत्थं परमादरेण ॥ सम्प्रार्थयेऽहं सणाब्जदासी कल्पद्रुमस्त्वं फलपूरकोऽभूः ॥ ४२ ॥ अनाथायाः किं मे सकलपृथिवीराज्यकरणे ॥ न सौख्यं मे द्रव्याद्धनदवसुतो वा समधिकात् न मे भर्तुः पादाम्बुरुहमकरन्दादितरथा ॥ सुखं विश्रान्तिर्वा तदिह मम युक्ता सहगतिः ॥ ४३ ॥ भर्तुः पदाब्जेऽर्पितजीवितायास्ततश्च सम्पूर्णमनोरथायाः ॥ न किं भवन्तोऽतिदयालवश्चेदित्थं ममेष्टं किल पूरयेयुः ॥४४॥ ब्रूते तस्यै वृद्धमल्लारिराजो बालेऽहल्ये मा स्म चैतत्तु कार्षीः ।। सर्व नष्टं स्याद्भवत्यां मृतायामेतम्मात्त्वं माकरोः सर्वनाशम् ॥४५॥ सुशीले भो बाले सहगमनसङ्कल्पमयि ते । समाकयेदं मे दृढमपि विदीर्ण तु हृदयम् ॥ कटिभमा पादावपि च गलितावद्य धिषणा। पुनर्मोहं प्राप्ताप्यहह किमु कुर्वे कथय मे ॥ ४६॥ इत्थं तस्मिन् भाषमाणे च ताते शोकावेगाद्रुद्धकण्ठे च जाते ॥ अम्बादासः सद्गुरुः पुण्यकर्मा तत्र प्राप्तो मूर्तिमान् धर्मराजः ॥ १७ ॥ १. इंद्रवज्रावृत्तम्। २. उपजातिवृत्तम्। ३. शिखरिणीवृत्तम्। ४. धनदः कुबेरः । तस्य धनापेक्षया । ५. शालिनीवृत्तम् ।

·पशमः सर्गः। संती पतिवियोगतो मतिमती न मम्भावितां गुगंगतिमथाशृणोन्नृपतिसेवकाम्यात्ततः ।। कथंचन समुन्थिता म्वगुरुपादपोऽपन तनो गुरुकृपादृशोलमिनमानमा माभवत् ॥ ४८ ॥ तता वक्तुकामां म्बशिप्यामहल्यां मपाधातुकामा गुरु. मद्व चीभिः ।। समाभाषतेनामनिव्यग्रचित्तां कृशाङ्गामिवाद्ध। मर:पाममाम् ।।१०।। श्रीशालिवाहनशक शम्मप्तशाम्बपृथ्वीमिनेऽहनि च फाल्गुनकृष्णपक्षे ।। एकादशी शुर्भानथावरि जाटदुर्ग मलाग्मिनुग्गमधिमण्डलान्तः ।१० ॥ इति श्रीमद्भागवनापाभिधयाप गाविमनुना मवागमशामिणा विचिन श्रीमदहल्याचा अहल्याविनाग नाम पञ्चमः मर्गः । । १. पृथ्वीवनम् । २. १६७ नमक.म।

·षष्ठः सर्गः। तद्गुरुरागतस्तदा मृतिमाकर्ण्य - अथ सुतस्य भूभुजः ।। तनयामुपदेष्टुमभ्ययात्किमु कैलासगिरेः शिवः स्वयम् ॥ १ ॥ अयि सूक्ष्ममते नृपस्नुषे हृदि शोकं कुरु मा शिवार्चिके। निजभालगतं शुभाशुभं खलु जीवा उपभुञ्जते भुवि ॥ २ ॥ वाले दुःखं नो विधेयं त्वयाद्य सोढव्यं यत्सर्वथा दिष्टदत्तम् ।। केनोपायेनाप्रतीकार्यमेतद्यस्माद्भुक्तेर्नान्यतस्तत्र पन्थाः ॥ ३ ॥ औकर्ण्य तद्वचनमाकुलमानसापि निःश्वस्य साश्रुनयनापि समाहिता सा ॥ तस्मै प्रसिद्धपरमार्थफलप्रदाय सहल्पितं स्वममलं कथयाम्बभूव ॥४॥ गुरुरुवाच बौले त्वयाद्य तु सतीगमनं पवित्रं सङ्कल्पितं परमहं कथयामि किञ्चित् ।। बालाविमौ तव वियोगममर्षयन्तौ आक्रोशनं प्रकुरुतो न शृणोषि किं तत् ॥५॥ एक कुलाश्रयममुं खलु सांयुगीनं मृत्युं गतं च तरुणं तनयं धरण्याम् ।। दुःखेन दीर्णहृदयौ श्वशु विलोक्य किं त्वत्सतीगमनमद्य फलपदं स्यात् ॥६॥ जहल्योवाच सर्वान् मृतानिव परिप्लुतमानसांश्च त्यक्त्वा सुनिश्चिततयाप्युररीकृतं यत् ॥ श्रीमद्गुरो मम सतीगमनं स्वभर्तुर्मातुः पितुः कुलसमुद्धरणं करोति ॥ ७ ॥ लोकत्रयेद्धारकरं ममेदमर्भाष्टदं नैवमनिष्टमीष्टे । सहल्पितं तद्गुरुपादपद्म सिद्रिं नयत्वेवमहं समीहे ॥ ८॥ १. वेतालीयवृत्तम् । २. शालिनीवृत्तम् । ३. वसंततिलकावृत्तम् । ४. इच्छामि ।

·पहः सर्गः। गुरुरुवाच- मुतम्तवायं च सुता च वाले दीनाविमौ नैव तयोः शरण्या ।। त्वया विना कापि मृगीव घोरे भ्रष्टाध्वनोः शावकयोररण्ये ॥९॥ अतिदीनरवं तयोरपि शृणुषऽथापि मनाए न दयसे ।। विधिना हृदयं तवादरे किमु तलाहरसेन निर्मितम् ॥ १०॥ अहल्योवाच- तद्रक्षका मे श्वशुराश्च सन्ति प्रेरणादरणाम्मदपेक्षयापि ॥ तद्रक्षणार्थ मम जीव एष सहल्पितं नो विजहानि शुद्धम् ॥११॥ ईशोऽन्ननिर्मिनिमहो प्रथमं विधाय जीवाननेकविधया ननु निर्मिमीन । तज्जीवनाय भुवि ना पितृमात्रपेक्षा भवा महेव गमनं च तनः करोमि ।।१२॥ गुरुरुवाच- शास्त्रं नृणां निन्दिनश्चात्मघातः बीणां निन्द्यः साऽपि लोकऽविशेषात् ॥ तम्मादन्वागहणे गद्य बाल साल्पायं श्यनवच्चानिनिन्द्यः ॥ १३ ॥ म्वर्गाभिलापम्नव वर्धमाना न मन्यतऽमी प्रतिषेधशामम ॥ क्षुधातुंग हिंस्रपशुन वत्ति द्विजं स्त्रियं वापि म्वगं मृग वा ॥ १४ ।। श्रुना हिरण्यप्रमुम्बः प्रदानः म्वर्गादिकं प्राप्यन एवमुक्तम् ।। तदर्थमेषा वपुषा विनष्टिः म्वाजानमेव प्रकटीकरोनि ॥ १५ ॥ अहल्योवाच- देहांतरम्थो हि गुरोऽयमान्मा विनाशमानाति कदापि नव ॥ अध्यासता दहजनुर्विनाशावान्मन्यथागंपयनि म्म मूर्खः ॥ १६ ॥ यदैव भर्तुः सहधर्मिणी स्त्री जाता तंदवायमहो मुयोगः ॥ स्वर्गामिलाषोऽस्य फलं न किन्तु सहेव वासाऽन्यदहं न मन्ये ॥ १७ १. वियोगिनीवृत्तम् । २. शालिनीवृत्तम् । २. शालिनीवृत्तम् । ३. इपेनयागवन ।

·अहल्याचरिते- - अमौ गुरो मे वपुषो विनाशः सोऽपीह दोषास्पदमेति नैव ॥ प्राकर्मभुक्त्यै तनुजन्मनाशौ मन्ये न दोषाय न वा गुणाय ॥ १८ ॥ प्राकर्मभोगाय पतिम॒तो मे सतीगतिमेऽपि न किं तदर्था । सर्वोऽप्ति रिलो यदि दिष्टभोक्ता कार्यों न केनापि तदन्तरायः ॥१९॥ लोके नरः शत्रुविनाशकामः स श्येनयागं कुरुते न चान्यः ।। तथा न मेऽत्रानुगतिर्हि काम्या ततो भवन्तो न निषेधयन्तु ॥२०॥ आर्ते पत्यावातिमानोति कामं हृष्ट हृष्टा प्रोषिते या कृशा स्यात् ॥ मृत्यु प्राप्ते या म्रियेतानुगन्त्री पातिव्रत्यं पालयामास सैव ॥ २१ ॥ 'स्वरादि काम्यं फलमहिमानः स्वायु:क्षयं यः प्रकरोति जीवः ।। दूप्यो भवेत् स प्रतिषिद्धकर्मा नाप्नोत्यमुत्रापि फलं च सम्यक् ॥ २२ ।। गुरुरुवाच- जीवन्नरो भद्रशतानि पश्येच्छतिर्जगावेवममूढकन्ये ॥ पत्या समं मा स्म गमस्त्वमद्य किं मृत्युनायुःक्षयकरिणा म्यात् ॥२३॥ श्रीमद्गुरोर्भाषितमर्थपूर्ण स्तोकं परं लोकहितार्थकारी ।। मल्लारिराजोऽप्यतिदूनचेता आकर्ण्य चित्ते तदलं तुतोष ॥ २४ ॥ आत्मस्नुषायाः कठिनेऽपि चित्ते श्रीमद्गुरोर्भाषणवज्रमेव ।। अनैकशास्त्रीयवचःप्रहारैः सहल्पितं नाशयतीत्यवेदीत् ॥ २५ ॥ श्रुत्वाथ तद्वचनमात्ममनःप्रतीपं भूपस्नुषापि सुदृढीकृतनिश्चयासीत् ।। मन्ये विवेकिजनमान्यगुरूपदिष्टं न्युब्जे घटे जलमिवापतितं बभूव ॥ २६ ॥ अहल्योवाच- भीमद्गुरो भवनदीपतिकर्णधार ब्रह्माङ्गणे कृतविहार समाधिकाले । लोके जनं जडमतिं विषयप्रलब्धं किं भो निषेधसि विधेयपरोत्सकं माम॥२७॥ १. शालिनीवृत्तम् । २. स्वर्गलोकादि । २. स्वर्गलोकादि । ३. वसन्ततिलका। । - ·पः सर्गः। मित्रद्रोही ब्रमघाती कृतघ्नः पापैरन्यैरन्वितो यत्पतिः स्यात् ।। अन्वारोहे तेन साकं यदि स्त्री म्वर्गे लोकेऽरुन्धतीव प्रपूज्या ॥२८॥ मनुष्यजानिर्बहुभिः प्रयत्नैः संसारयात्रा विनिवारयित्री ।। तयेव चन्मोक्षफलं लभत किं नश्वरवैषयिकेच भागः ॥ २९ ॥ सर्वथा च मदीष्टकारिणी तोषणी सततदनचंतसः ।। अन्वयत्रयहितैषिणी पग श्रीगुग मम मांगतिधुवम् ॥ ३० ॥ पक्षिणी जगति कापि कपानी माता म्वनिना ज्वलितऽमा । म्वनिं च मह तन गना मा बादगयणवची न मतं ने ॥ ३१ ॥ मानुपीयमभिजानकुलंऽम्मिन शरम्य कृपया पनिनामीन । तत् मतीगमन एव मनिम्न मर्वयाऽप्यनुमनिं प्रददातु ॥ ३२ ।। गुरुरुवाच- भार्या मृत भार भालभाग्यं भाक्तुं भवाब्धि च तरीतुकामा ।। समचर्याचग्णान्निजायः मार्थ विदध्यान्मग्णन किं स्यात् ॥ ३३॥ भंत्री महेव गमन निजजीवनम्य नाशा भंवद्याद पुनः स तु दीप एव ।। तहम्मचयमधुना चाग्नं भवन्या युक्तं नपाभिग्मले: शमलं क्रियन ॥ ३४ ॥ बाल मृतायां त्वयि महानिः मंजीविनायां नृपंतम्य लाभः ।। तम्मात्त्वया शेषमशेषमायुनयम्ब दानमिनबनेश्च ॥ ३५ ॥ कवेरुक्तिः भा सहेव गमने दृढनिश्चया सा भूपस्नुषा न च मनाक म्वलिता बभूव ॥ मन्ये समाहितमतावथ बालिशं च चित्रं लघुर्भवति यत्र गुरुपदेशः ॥३६॥ १. रथोदतावृत्तम। २. कुलत्रयाहतषिणी। वसंततिलकावृत्तम्। ५. अलं-सम्पूर्ण शं-कल्याणं । ७. महान् पशे जरः। ३. स्वागतावृत्तम। ४. ६. अल्पः पक्षे भनिष्टः ·२ अहल्याचरिते- तेत्रागतः पुनरहो श्वशुरो वचांसि बादं निराशहृदयोऽपि वधूं बभाषे ॥ पाषाणमूर्तिघटकः पृथुमिः स्वटर्मित्वा शिलां सुरुचिरावयवां करोति ॥३७ श्वशुरउवाच- 'बालिके मम कुलाम्बुधिमुक्ते त्वं सहाभिगममद्य करोषि ॥ त्वत्पुरो दृढशिलां विनिधाय हन्मि मस्तकमिमं मृतिमाप्तुम् ॥ ३८ ॥ पुत्र एष तव बालिशराजो रक्षितुं भुवमिमां न समर्थः ॥ कृत्तमूलतरुवन्मम सर्व जीवनं वितथमेव च तस्मात् ॥ ३९ ॥ 'प्रार्थिता सकुतुकं त्वमीक्ष्णं सिद्धवर्यगुरुभिः स्ववचोभिः ॥ नैव जीवसि धवादयि पश्चान्नैव शास्त्रवचनं मनुषेऽद्य ॥ ४० ॥ 'प्राणिनश्च सकला मम राष्ट्र मन्वते स्वजननी भवतीं ये ॥ तान् विहाय गमनं कुरुषे चेदात्मनः सकलपुत्रविनाशम् ॥ ४१ ॥ गुरोरनुज्ञा श्रुतिमप्यपेक्ष्य च्छात्रस्य मान्या न च वै तदन्या ॥ सन्यासतः स्त्रीवरणं न वेत्सि ज्ञानेश्वरम्यान पिता प्रमाणम् ॥ ४२ ॥ माताश्रयः स्याज्जनके च रुष्टे तम्याश्च रोष परमेश्वरः स्यात् ।। श्रीमान् गुरुः स्यात् परमेशरीषे ततो न लोके किमपीह वेद्मि ॥ ४३ ॥ सङ्कल्पतः श्रीशगुरोरनुज्ञां मन्यस्व बाले गुरुपाददासि ॥ किं भूयसा मद्वचसा जगत्यां सञ्जीवनं मे त्वदधीनमस्ति ।। ४४ ।। तत्सर्वथा मा स्म गमः सती त्वं सञ्जीवय त्वच्छशुरं प्रजां च ।। सम्पादय त्वद्गुरुराजनिष्ठां पूर्णेन्दुगौराञ्च दिगन्तकीर्तिम् ॥ ४५ ॥ त्वज्जीवने जीवति राष्ट्रमेतत् त्वदत्यये नश्यति तत्क्षणं मे || इतःपरं नो कथयामि तुभ्यं प्रियम्व वा पालय वा यथेष्टम् ॥४६॥ आयुः प्रजाश्वशुररक्षणगुर्वनुज्ञाः सर्व त्यजस्यथ सतीगमनेन बाले ॥ मन्ये प्रमाणमपि वेदपुराणशास्त्रं धिक्कृत्य सौख्यदमहो न गति प्रयासि ॥४७ १. वसंततिलकावृत्तम् । २. स्वागतावृत्तम् ।

·बा. सर्गः। १ भुत्वा तदात्मश्वशुरस्य वाक्यं वहिस्फुलिङ्गप्रभरोषयुक्तम् ॥ किं कार्यमित्यादिविचारशून्या मोहं जगाम क्षणमात्रमेषा ॥ १८ ॥ मौनभावमजनं स च तस्याः श्रीगुरुः समवलोक्य धृताशः ॥ तन्मनो विपरिवर्तितुमाह गोपवंद्विपिनवर्तिमहोतम् ४९ ॥ गुरुरुवाच बोले तुभ्यं मार्गमादर्शयऽहं येन श्रेयः प्राप्नुषऽजः परं त्वम् । संसारान्धेः पारमादर्शयन्ती जावानज्ञान्मादृशाः प्रव्रजन्ति ॥ ५० ॥ ब्रमप्राप्त्यै ब्रमचर्यव्रतन स्थित्वा जीवैश्चित्तशुद्धिविधेया ॥ तत् सर्वेषां साधनानां वरिष्ठं तस्मादन्यदालिकऽहं न वधि ॥५१॥ सहामिगमनादिदं स्खवपुषा नियम्यानं विधाय कुरु बालिक निम्पिलतीर्थयात्रादिकम् ।। स्वराष्ट्रपरिपालनं सकलसाधुसमापन दिगन्तरयशाध्वज सुरुचिरं ममागेपय ॥ ५२ ॥ चांले तवाश्रितमनोज्ञवपुर्विनाशः कार्य मनीगमनमकमय विधत्तं ।। त्वजीवन त भवमोचनकार्यकारि लोकोपकारि मकलानिविनाशकारि ॥५३॥ सदनचर्याचरणेन कुन्ती म्वगप्टमुदधृत्य दिवं जगाम ।। धवम्य पश्चात्वमपाशंसवां विधाय निर्वाणमुख लभम्व ॥ ५४ ॥ सद्रमचर्याचरणाच भामा लोकप मिद्धि परमामवाप ।। दिगन्तकीर्तिश्च निजायुषाऽन्त सन्दर्शनं श्रीपरमेश्वगम्य ।। ५५ ।। सद्रमर्याचरणात्तथाका ममर्थभक्ता किल वणुमाता ॥ उभ खियो सद्गतिमाप्नुनां तं गायन्ति नीतिमहा कवीन्द्राः ॥ ५६ ॥ भर्नुः पश्चात् भूपतिश्रीशिवाजीमाना मान्या वीरमः श्रीजिजाम्या ॥ भक्त्या पूज्यश्रीभवानीपदान्ज भूयांस सापि व्यतार्गद्भवाब्धिम् ।। ५७ ॥ १. स्वागतावृत्तम् । २. अरण्यमध्य तिष्ठन्तं महापम गृहमानतुं यथा गोपः प्रमापते तथेत्यर्थः । ३. प्रालिनी। ४. सारस्पन । ५. पृथ्वी। ६. रक्षणम् । ७. वसंततिरका।

·अहल्याचरिते- - त्रेतायुगे परिरथस्य पश्चात्तिस्रस्त्रियस्तस्य किलावशिष्टाः ॥ श्रीरामपादाम्बुजसेवनेन ध्रुवं व्रजन्ति स्म भवाब्धिपारम् ॥ ५८ ॥ विष्णुस्मृत्यां साधने द्वे किलोक्ते तत्राचं तु बह्मचर्य परश्च ॥ अन्वारोहो बालिके शान्तचित्ते तस्मादेतद्वनचर्य मतं ते ।। ५९ ॥ सब्रह्मचर्याचरणाभिधाऽयं वर्वति लोके ननु कल्पवृक्षः ॥ काहन्ति यद्यत्फलमत्र भक्ता ददाति तत्तत्सकलं हि बाले ॥ ६० ॥ भूपतेः कुलवधूयमात्मा व्योमवाद्वभुरहो यदनन्तः ॥ तस्य नो गमनमागमनं वा नैवमेव जननं मरणं वा ॥ ६१ ॥ स्वच्छरीरसहवर्तितयैव त्वत्पतः सततमस्ति निवासः ॥ स्यात् कदापि तव नैव वियोगो नित्यसत्यपरमार्थविभुत्वात् ।।६२।। ततो भर्तृमूर्ति स्वचित्ते विशुद्धां समग्रां च संस्थाप्य सानन्ददृष्टया ॥ गुरोः पादपद्मं प्रणम्यैव भक्त्या प्रमाणं वचः सा तदङ्गीचकार ॥ ६३ ॥ ततो हृष्टचित्तः स मल्लारिभूपः समागत्य वध्वाननं तत्समीक्ष्य ॥ दरिद्रो यथा द्रव्यराशिं तथायं पुनस्तामहल्याञ्च किञ्चिद्वभाषे ॥६४॥ बौलिके मम हृदब्जनिवासे पालिके सकलराष्ट्रधुरायाः ।। हारिके मम च चित्तरुजाया धारिकेऽसि मम वंशतरोस्त्वम् ॥६५॥ प्रजाश्च भवतीमये निखिलराष्ट्ररक्षाक्षमां । दयार्द्रमनसं परां स्वजननी दृढं मन्वते ।। वदन्ति सकलैरहो सततमस्मदीयश्शुभैः । करोतु तव शङ्करः शमनिशं स मृत्युञ्जयः ।। ६६॥ 'अम्बादासः श्रीगुरुधर्मराजः श्रीसावित्र्यै भर्तृदाने यथासीत् ।। अद्य प्राप्ते मधूप्राणदाने बाढं स्यान्मे शकरस्योपकारः ॥६७॥ १. दशरथस्य । २. शालिनी। ३. स्वागता। ४. भुजङ्गण्यातम् । ५. पृथ्वी।

·षष्ठः सर्गः। मम भाग्यमिदं स्नुषा मीया सहमृत्योरधुना निवर्तते स्म ।। विजहौ स्वयमप्यहो प्रतिज्ञामिव कृष्णो निजपाथजीवनाय ॥ ६८ ॥ पुत्रमृत्युभवदुःखपर्वतं तत्क्षणं समधिरुख भूपतिः ॥ श्रान्त एष समभृत्ततो वधर्नाशनाय किमिवास्य जीविता ॥ ६ ॥ बैदयो भार्यास्तम्य मल्लारिसूनोरन्वारोहं भर्तृचित्यां प्रचक्रुः ॥ यासां बुद्धिोककार्येषु दक्षा नासीत्तामा वम किं दर्शयन्न्यः ॥७०। सहसा विनिवारितापि लोकेः कशला तत्मरमा च शिक्षितव ।। जनताहितकृन्नपस्नुपायाः प्रतिमेव प्रमभं चितां गता किम् ॥ ७१ । सोदवा भूपतिरेष दुःम्वमतुलं मत्पुत्रमृत्यूद्भवम् ॥ श्रीमत्सद्गुरुगजपूर्णकरुणान्छायाश्रिता वस्नुषा ।। संजीवत्यधुननि भावितमना यादृच्छिक पर्वत ॥ माणिक्यं लभन कचित परमथा सत्यं वचोऽमम्त मः ॥ ७२ ॥ ततो लोकाः सर्वे नृपतिमु- मृत्यु युधि भव ।। विदित्वा तंत्रयुः परमथ च चविधिमहो । नितान्तं दृनान्ना कथमपि मम दाय पितरं ॥ नृपालं संप्रामा निजपुरमहल्या कुलवधः ॥ ७३ ।। तता गन्तुकामां वधं स्वां विलोक्य क्रुधा भूपनिम्नां प्रतिज्ञां चकार ।। सनिप्यामि दुर्ग समस्तं तदीयां गृहीन्या मृदं अपयिष्यऽर्कपुत्र्याम ॥७४॥ करिष्यामि युद्धं वधिप्यामि सन्यं हनिप्यामि मल्लं नृपं मूगजाधम् ॥ बरिष्याम्यशक्यं जयं शात्रवेभ्या गमिप्यामि शोकम्य पार नदेव ॥७॥ करिष्यामि वध्वा अहं शाकनाशं हरिप्यामि सर्वापदः शत्रुनाशात् ।। करिष्यामि सत्यामिमां केन्प्रतिज्ञां मविप्यामि तव मल्लारिनामा ॥७६॥ इतिश्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशात्रिसूनुना सम्बारामशामिणा विरचिते श्रीमदरल्याचते मतीगमनपरावर्तनं नाम पष्ठः सर्गः। १. वैतालीयम् । २. महगमनादित्यथः । ३. शालिनी । ४. शार्दूलविकारितम् ५. शिखरिणी। ६. भुजंगप्रयातम। ७. यमुनायाम्। ८. सूरजमल। .शुनी।

·सलमः सर्ग: नान्तराशेषजनं तदिन्दुरं नीलाम्बुदाकाशमिवेन्दुमण्डलम् ।। तत्र न्यवात्सीच्छ्शुराश्रयेण सा स्तम्भाश्रयेणाभिनेवव वल्लरी ॥१॥ 'स्नुषामपि स्वां कलयन् स्वमात्मजं स्वराज्यभारं समुवाह पूर्ववत् ॥ भवे भृशं यः कुशलः स्ववस्तुषु शिष्टेन कार्य कुरुते स्वसम्मतम् ॥२ या पूर्वमासीत् पतिरागशीला सा साम्प्रतं प्राप्तविरागीला ॥ प्रवृत्तिमार्गे परिवर्तितुं तां शनैःशनैरायतते स्म भूपः ॥ ३ ॥ स दण्डनीत्यां निपुणो यथासीत्तथा वधू खां निपुणां चकार ।। क्षिप्तो जले शार्कर एव खण्डो जलं समग्र मधुरं करोति ॥ ४ ॥ सा राज्यतत्त्वं श्वशुरस्य सर्व कुशाग्रबुद्ध्या कलयां चकार । सच्छात्रबुद्धिश्चतुरोऽपि वेदान् सर्वाणि शास्त्राणि वशीकरोति ॥५॥ भूपोऽपि तस्याः स्वविधेयकर्मस्वाविष्टचित्तां सुदृढं विलोक्य ।। हृत्तापदं खात्मजमृत्युदुःखं प्रत्यक्चकार प्रमुदं प्रपन्नः ॥ ६ ॥ लोकप्रियां तामपि सूक्ष्मबुद्धिं व्यवस्थितत्वादपि कार्यकर्तीम् दृष्ट्वा परं कौतुकपूर्णचेता विश्रान्तिसौख्यं परमन्वभूत्सः । ७ ।। दयालुता दुर्गतदानशूरता श्रद्धालुता कर्माण पापभीरुता ॥ कालज्ञता तद्वदहो सुदक्षता गुणास्तदने म वसन्ति सर्वदा ॥ ८ ॥ नव्या चिकीर्षा च महत्त्वकाङ्क्षा कार्योंचितस्फूर्तिरिति प्रसिद्धाः ।। शक्तीरिमास्तिस उदीरितास्ताः खाने स्नुषा सा वृणुते स नित्यम् ॥९॥ १. इन्द्रवंशा। २. वंशस्थ।

·सतमः सर्गः। राज्यम्य कर्तुर्नृपतेः पडन्ये गुणाः प्रसिद्धा अपि दण्डनीत्याम् ॥ मीत्वारिकमम्यास्त इमे शरीरे साधर्म्यमाप्त्वा सटिति प्रसक्ताः ॥१०॥ नृपोऽपि मल्लारिरहस्यया युतः स्वराष्ट्रकार्य सकलं चकार ह ।। प्रयत्नशीलः पुरुषो मनीषया करोति कार्य सफलं यथात्मनः ॥११॥ बमें विरुद्रानपि दीनचेतसो लोकान स्वराप्दे समतोषयत्सदा ।। सा किंबहतेन चकार भूपते राज्यस्मृति पुत्रमृती च विम्मृतिम् ॥ १२ ॥ वैषन्यदुःखानलदग्धचित्तया गन्धादिकादेविषयाद्विरक्तया ।। भासक्तया लोकहिताय कवलं सन्तोषिताः सन्ततमात्मनः प्रजाः ॥१३ ।। लोक प्रसिद्धम्य विरक्तमर्नेगन्मानुरागा विपये विगगः ।। अम्याः पुनश्चित्रमिदं विगग आत्मन्य द्वै विषय गगः ॥ १४ ॥ स्वराज्यनीकावहने प्रवीणं शूरं परं म्बश्वशुरं च वृद्धम् ॥ विज्ञाय तस्याशयमाकलय्य चकार सवं निजराष्ट्रकार्यम् ॥ १५ ॥ मल्लारिरायस्य च सन्निधानादासीदहल्या कुशलाग्रगण्या ॥ मुक्ता हिरण्यम्य च मान्नधानात्स्वयं स्वमूल्यं परमादधानि ॥ १६ ॥ दीनषु लक्ष्मीः कुशलपु रम्या विद्वन्सु लोकंषु सरस्वती सा ॥ दण्वेषु काली च करालवक्त्रा दासीव माझाच्छशृंगपकण्ठं ॥ १७ ॥ या याचकानामिह कस्पवल्ली प्रजाजनानां जननी च साक्षात् ॥ या मन्त्रिसकेषु च मन्त्रसिद्धिगरुन्धती वा ललनासमाजे ॥ १८ ॥ या मल्लिका कोमलवस्तुषु म्वयं या शधिका शत्रुवपुःप्रवेशन । या कोमलान्तःकरणा बुभुक्षित या निष्टुरा चोरजनेषु सर्वदा १९ ॥ १. राज्यकत्या स्त्रीत्वात्परगुणा अपि त्रीत्वमापना किम दांत चित्रम् । २. देहे। १. देशेषु। ॥

·महल्याचरिते- या प्राडिवैवाकासनसांस्थिता चेत्किं न्यायमार्तिश्च पुरोऽवतीर्णा दण्डमदाने सुरलोकतोऽसावालक्ष्यते श्रेष्ठजनैरहल्या ॥२०॥ मल्लारिरायः स्ववधूमहल्या संस्थाप्य पुर्या निजराष्ट्रकार्ये ॥ दिल्लीपुरीं शत्रुगणान्विजेतुं प्रागाच्च तत्पत्रमिह प्रमाणम् ॥ २१ ॥ तस्मादहल्या कुशला स्वकार्येष्वेतन मिथ्या यदि जातितस्त्री ॥ गुणाः स्वपुण्येन यदि प्रपन्नाः स्त्रीत्वादि ते नैव विलोकयन्ति ॥२२॥ श्रीमच्छिवाजेरपि राज्यकर्तुर्माताजिजासीत्परमप्रतापा ॥ ताराभिधा वा कुशला किमस्यां तयोर्गुणास्ते प्रकटीवभूवुः ॥ २३॥ तस्याश्च धैर्यादिगुणाः समस्ता सँलब्धमाना मनसि प्रसिद्धाः ॥ कार्य खकीयं च यथानुरूपं चक्रुः किमेतेऽतिकुतूहलेन ॥ २४ ॥ शस्त्रामिचूर्णादिसमस्तवस्तुषु सैन्यव्यवस्थासु नियोजितापि च ॥ कौशल्यमत्रापि निदर्शयन्त्यसौ मल्लारिराजं समतूतुषत् परम् ॥ २५ ॥ शस्त्रादिसङ्घ विपुलं सुरक्ष्यं ग्वालेरपुयां न च निक्षिपामि ।। संरक्षणायात्र तृणाद्यभावादग्रामं सिरोंजायमाश्रयामि ॥ २६ ॥ आत्मस्नुषालेखमिमं समागतं संवाच्य सानन्दमनाः स भूपतिः । मत्वा च तामात्मसुखप्रदायिनी प्रत्युत्तरं तां विलिलेख तत्क्षणम् ॥ २७ ॥ तस्मात्परस्तानिजराजधान्यां प्रस्थानमन्दीयकरमहाच ।। सैन्धव्यभागस्य च ताजपुर्याः संरक्षणं च त्वरया विधेयम् ।। २८ ॥ राज्यव्यवस्थाप्यनुरूपरूपा सैन्यस्य सम्प्रेषणसंस्थिती च ॥ . प्रामुख्यतस्तत्र विधावहल्याचातुर्यमेवान्यदहो न हेतुः ॥ २९ ॥ जाटस्य राज्यं ननु गोहदाख्यं निमीभवेद्वेति विचारणीयम् ॥ सैन्यादिसम्प्रेषणमात्मनोऽरीस्तानासा वापि पराजयेत ३०॥ १. न्यायाधीश। २. मल्लारिरायस्य पत्रस्य प्रमाणतः । २. भीराजारामस्य श्री ताराबाई। ४. आयत्तीभवेत् ।

·सप्तमः सर्गः। ४९ अत्साध्वमा सिध्यनि कार्यमात्मनी युद्धपमान तथति बालिक ।। जात्वैव सर्व कुरुंने व मीप्सिनं दक्षश्च मान्यः स च गटकर्मणि ।। ३१ ॥ *चिच्च सम्भाषणमर्थदानतः काचदिपाउण्टनदाहनादिकम् ।। कचिद्गतिः शत्रुपुर जिगीपया कचिञ्च दुर्गषु पुग्यवम्धिनिः ॥ ३२ ॥ बलाबलाभ्यां क च सन्धिविग्रहो कचिच्च कार्यो महदाश्रयाऽपि वा ॥ सदा नृपाणां किल माग्यदायिनी भवन्यमा ननिकापिणी ॥ ३३ ॥ त्वया म्वचित मुविचारणीया नृपम्य का नानिग्नीनिम्बम् ।। शास्त्रोक्तमार्गण च वर्तमानः प्रामानि दोपान कदापि सपः ॥ ३४ ॥ शम्बामिवृणादिषु गाप्यवस्तुप नान्यावलम्बीब नवास्तु वर्ननम् ॥ प्राणाः सर्गरम्य पगवलम्धिनः मरक्षण तम्य विधायनां कथम ॥३५॥ कदाप्यविश्वम्नजनान्न विश्वमन्कदापि नाजः कितयः मम वमत् ।। नचानिगाप्यं कुटचि प्रकाशयन्न चाद्यकीय व इनीव या जयेन ॥ ३६ ।। मिद्धं तवाम्नां किल युद्धसाधनं नापद्यना वा महमा नदत्ययः ॥ एवं हिमवत्र जनः प्रभाव्यतां भूयोऽभिमाप्यं परमलदानकम ॥ ३० ॥ कर्तव्यमति वदन्सदेव द्रव्यत्ययं नैव कदापि कुर्यात ।। म्बकार्यामद्धिं मृदुभाषणन समाधयाग्नगग्रगण्य ॥ ३८ ॥ सन्यम्य मंरक्षणभंव भूपतलक प्रमिदं हि जयम्य साधनम ।। शूरम्य तम्यापि बलाहन कथं गक्या जयः भगऽभिनिष्ठनः ।। ३९ ॥ सैन्याविना शत्रुपराभवा न च द्रव्यादिलाभा न पगभवं विना ।। द्रव्याद्विना ना निजगज्यरक्षणं नम्माकुरु वं विजयप्रदं तु नत ॥ ४० ॥ १. इन्द्रवंशावृतम । २. वंशस्थवृत्तम । ३ इन्द्रमायनम । ४ नम्य नाशः ।

·अहल्याचरिते- एकं हि शारीरबलं समीरितं शौर्य द्वितीयं पुरतश्च वैरिणः ॥ विद्यात्तृतीयं समनीकिनीबलं तद्वच्चतुर्थ बलमास्त्रिकं परम् ।। ४१ ।। बुद्धर्बलं पञ्चममीरितं मनुषे षष्ठं तथोक्तं बलमायुषः परम् ।। एतानि षड् जाग्रति यद्बलानि वै विष्णुः स साक्षाद्विजयी भवेन्नृपः।।४२॥ यानगा च पदगा द्विधा चमर्यानतः स्वत इतीरितागमे ॥ रक्षतां च तृणधान्यदानतो योजिता च सकलार्थसाधिका ॥ ४३ ॥ नृप॑स्य सेनाबलमेव मुख्यतो ध्रुवं यतः शत्रुपराजयो भवेत् ।। परं त्वभेद्यं रिपुभिश्च भदकैर्भवेत्तथैवावहितं समाचरेत् ।। ४४ ।। रिपोर्बलं भद्यमभेद्यमात्मनो यथा भवेन्नित्यमथ प्रयत्यताम् ।। यथोपंजापो रिपुनाशकारकम्तथेतरः कोऽपि न शास्त्रसम्मतः ।। ४५ ।। भेद एव रिपुनाशकारकोऽभेद एव निजराष्ट्रवर्धकः ।। भेर्दै एव परमार्थसाधकः कल्पवृक्ष इव भूपतेस्ततः ।। ४६ ॥ आस्तामिदं प्रस्तुतलेखनीयो गान्धारभपश्चतुरोऽबदाली ।। अर्वाक प्रवेष्टुं कुरुते प्रयत्नमुपेक्षितो रोग इवान्तकारी ॥ ४७ ।। तंत्र प्रहीष्ये खनजीबखानं साम्ना शनम्तं च वशीकरिष्ये ।। शरश्च सामादिभिरप्युपायैः स्वार्थं हि संसाधयते रिपुभ्यः ॥ ४८ ॥ स्वाभीप्सितं कर्तुमहं समीहे यत्नं महान्तं विदधे तथैव ॥ यत्नो मनुष्यस्य करे स्थितस्त-फलं करे सन्ततमीश्वरम्य ॥ ४९ ॥ पत्रोत्तरं यावदहं सुपुत्रि गङ्गानदीतीरनिवासमीहे विज्ञाय सन्धि रणमप्यताहो यथा स्वमग्रे विनिवेदयिष्ये ॥ ५० ॥ 10 १. बलवत्सेन्यबलम् । २. अत्रनिर्मितम् । ३. रथोद्धतावृत्तम् । ४.वास्थवृत्तम् ५. भेदः । ६. परस्पर विरोधः अभेदः -परस्परक्यम् । ७. शत्रुनाशः ८. उपजातिवृत्तम् । ९. इन्द्रवज्रावृत्तम् । १० इच्छामि।

·सप्तमः सर्गः । कासीदता हि पहिनानि तुभ्यं पत्राणि लब्धानि नवाम्बिलानि ।। नातः परं सन्यमिह प्रीय फलं विना नैव कृतिविधया ॥ ५१ ॥ विश्वम्तमन्यं म्बममीपमाम्यतां विश्वम्तमई हि नृपम्य रक्षकः ॥ त्यक्त्वा म्वदुर्गावनमेव शत्रुषु धायन्स मूढः प्रतिपादिती बुधः ५२ ।। विश्वम्नमेन्यं न किल प्रटीयनां मार्गोऽपि नवात्र मुम्बावह। यतः ॥ बालग्वामः क्रियतां चतुर्दिन माकं जनस्तत्र भयामिप्यने ।। ५३ ॥ अम्मिन् वर्ष गाहदानां जनानां कर्नया में सर्वथा हानिग्य ।। तत्र स्थिया नालिकादीन मगालान मन्यं चापि प्रपय त्वं यथा बम ॥५४॥ अयि गोहदनामको जनः पुग्नः स्निग्धवंगऽन्नता रिपुः ।। अथ तम्य पराभवा वंग नदंपेक्षा न हितावहा कचन ।। '५': ।। अल्गाऽपि शत्रुन च हेलीया बालाप्युपक्ष्या न भुजङ्गपुत्र. ।। अंग्रे स्थिती वन्यमृगेन्द्र गावः कुन्न कि वाणगाभेदम् ।। १६ ।। यद्यमिद्धि कला विचाय ना नहि. माना परिचारणीयम ।। संवरूपानिजकार्यामन्द्धि. म या न रणनि च गजनीनिः ॥ ५५ ॥ विद्यामदः गोयमामि नमदम्तथा मानवान, श्रयां मदः ।। बाल वधु कीनिमदग्रगण्य शुन्यमी गजान नव मन्तु ।। '५८ ।। धैर्येण बुध्या बलमाहमाभ्यां पर क्रमणाजबनाऽपि वान ॥ कार्य च समाधायन म्पर्क:यं मा जाग्दृष्ट्या म्बन्नु नत्र भाव्यम ॥ ५० ॥ कस्याप्यनिष्टं न बदन्म बन कम्याप्यनिटं न कंग्ण कर्यान् ।। छिद्रं न कम्यापि विलोकयदा नाजा वारणम्य कदाप्यमान्या ।। ६० ॥ १. इन्द्रवंगानुनमा २. ?" म 3. नियोगितृनमा घरमा नम। ४. इन्द्रयजनन । ६ ·अहल्याचरिते- लोकेप्वसत्कार्यनियोजिता नो संमान्यतां यद्यपि वां महान्सः ॥ बालश्च सत्कार्यनियोजिता चेत्संमान्यतां सदविणप्रदानः ॥ ६१ ।। कासीदनामा वदति म्म मह्यं गढी जिता काचन गोहदानाम् ।। ससीसगोलाभिरमूल्यधैर्ययधिश्च साकं पृथुनालिकाभिः ।। ६२ ।। वृत्तं समाकर्ण्य जयावहं तज्जातोऽहमानन्दसमुद्रमनः ॥ उत्साहशक्तिम्त्यमलौकिकी में देहाद्विभिन्नति विचित्रमेतत् ।। ६३ ॥ सन्धिर्विधयो बलवत्सपन्नयुद्धं विधेयं हि समेन शक्तया ।। यानं विधेयं किल दुर्बलऽरौ मुह सदैवाश्रयणीय एव ॥ ६४ ॥ बहुप्वमित्रेषु तदात्मगुप्तिः साधारणेऽरौ तु भयप्रदानम् ॥ नतिबलिष्ठप्विति राजनीतिबाले संदयात्मनि चिन्तितव्या ॥ ६५ ।। कृतेऽपि सन्धौ न च विश्वसेदरी वधूम्वमित्येव वदामि नान्यथा । प्रदर्य विश्वासमथोऽमुगधिपो निमिवान् वृत्तमहो पुरा किल ।। ६६ ॥ विश्वस्त सेनाधिपमाकलय्य तम्मै प्रयो निजशस्त्र सङ्घः ।। हन्याजनान् गोहदपाणिभूताजानीहि तन्म महंत शिवाय ।। ६७ ।। स्नुषा यदि त्वं परमार्थतो मे सुतम्य कार्य कुरुषे सुनम्तत् ॥ सुतम्नुषा त्वं च ममैकनिष्ठं चकार शम्भुह विचित्रमेतत् ॥ ६८ ॥ सामोपायः सर्वथा योज यो नाचेदानं योजनीयं सुपुत्रि ।। भेदो युक्तः सर्वथा शात्रवा गां प्राणानां चत् संशय दण्डनं म्यात् ॥६९॥ प्रेम्णा प्रजापालनमात्मनः सदा दण्डं च तम्यां न कदापि योजयेत् ।। साम्ना च दानेन च पालनं महद्राज्ञः किलात्य तहितावहं भवेत् ॥ ७० ॥ १. उपजातिवृत्तम् । २. मन्य भाना वा । ३. इन्द्रय न वृत्तम् । ४. रक्षणम् । ५. वंशस्थवृत्तम् ६. उपद्रवज्र वृत्तम् । ७. शालिनीवृत्तम्. ८. इन्द्रवंशावृत्तम् ।

·सतमः सर्गः।
केनोपायनापि ते वधीय गर्ष बाले. यामन मारमेनन् ।
पाल्यं गपं पुत्रवंद्य न राम नं. के शा कीर्तिमान पुण्यवान् सः ।। ७१ ॥
तस्माद्वाले राष्ट्रका य ममनन मयम्य में प्राणनाऽपि प्रियं च ॥
धैर्या प्रेरणा नधुर या वन्नी दृया मान्य समयान पाम् ।। ७२ ॥
मलंग्मिनुनिता नपरप्रजानां
चतुयधयकरणादिगुण प्रियामीन ।।
मानानिगायिकरशार पूणिमन्दी
सञ्चन्द्रिकानियवलन च कारकाणाम ।। ७३ ॥
नम्याः प्रगल्भनिगृढविचारयुक
लम्ब विलोक्य म नृप। मदिना बभूव ।।
मन्त्रिणं च निजगप्रतिकदक्ष
लकवा भवजानि का न तथा न जाने ।। ७४ ।।
मांडव्य यथा प्रकृनिग्य ममम्तकली
निलित एव पुरुषाऽच नपत्र नमः ।।
भूपोऽयमी बन्न नया निम्धिनमा
हेतु स्नुपान मुम्बदा प्रकृतपयम् ॥ ७५ ।
मल्लारिवाच
धन्यानि मबजनन वनितामु बान
मान्यामि गानपुगषु जना मध्य ॥
अन्या न में बलु रसा विषयम्नथार्मान् ....
मन्य मदाश्रयपदं भवनी न चान्याम् || ७६ ॥
-
१. शालिनीवनम। २. वमन्ननिरकवृनम
३. साहा माराव्यशास्त्र
युद्धशास्त्रं च । ४. प्रकृति: - माहामा किता अमात्यमा प्रजात्र।

·अहल्याचरिते- लोकेप्वसत्कार्यनियोजिता नो समान्यतां यद्यपि वां महान्सः ॥ बालश्च सत्कार्यनियोजिता चेत्संमान्यतां सद्रविणप्रदानैः ॥ ६१ ॥ कासीदनामा वदति म्म मह्यं गढी जिता काचन गोहदानाम् ॥ ससीसगोलाभिरमूल्यधैर्योधश्च साकं पृथुनालिकाभिः ।। ६२ ।। वृत्तं समाकर्ण्य जयावहं तज्जातोऽहमानन्दसमुद्रमनः ॥ उत्साहशक्तिमत्वमलौकिकी मे देहाद्विभिन्नति विचित्रमेतत् ।। ६३ ।। सन्धिविधेयो बलवत्सपत्नयुद्ध विधेयं हि समन शक्तया ।। यानं विधेयं किल दुर्बलेऽरौ सुहृत्सदैवाश्रयणीय एव ॥ ६४ ॥ बहुप्वमित्रेषु तदात्मगुप्तिः साधारणेऽरौ तु भयप्रदानम् ॥ नतिर्बलिष्ठविति राजनीतिबाले सदैवात्मनि चिन्तितव्या ।। ६५ ।। कृतेऽपि सन्धौ न च विश्वसेदरौ वधूम्वमित्येव वदामि नान्यथा ।। प्रदर्य विश्वासमथोऽसुराधिपो निजनिवान् वृत्तमहो पुरा किल ।। ६६ ॥ विश्वस्त सेनाधिपमाकलय्य तस्मै प्रदेयो निजशस्त्रसङ्घः ।। हन्याजनान् गोहदपाणिभूताजानीहि तन्मे महंत शिवाय ।। ६७ ।। स्नुषा यदि त्वं परमार्थतो मे सुतस्य कायं कुरुषे सुनस्तत् ॥ सुतस्नुषा त्वं च ममैकनिष्ठं चकार शम्भुहि विचित्रमेतत् ॥ ६८ ॥ सामोपायः सर्वथा योजयो नोचेद्दान योजनीयं सुपुत्रि । भेदो युक्तः सर्वथा शानबागां प्राणानां चेत् संशये दण्डनं स्यात् ॥६९॥ प्रेम्णा प्रजापालनमात्मनः सदा दण्डं च तस्यां न कदापि योजयेत् ॥ साम्ना च दानेन च पालनं महद्राज्ञः किलात्यन्तहितावहं भवेत् ॥ ७० ॥ १. उपजातिवृत्तम् । २. मेन्य भागो वा । ३. इन्द्रवज्रावृत्तम् । ४. रक्षणम् । ५. वंशस्थवृत्तम् ६. उपेंद्रवज्रावृत्तम् । ७. शालिनीवृत्तम्. ८. इन्द्रवंशावृत्तम् ।

·सतमः सर्गः। ५३ केनोपायेनापि ते वर्धनीयं गप्पं बालेऽयात्मनः सारमेतत् ॥ पाल्यं राष्ट्र पुत्रवधन गुप्तं लोके शुरः कीर्तिमान् पुण्यवान् सः ।। ७१ ॥ तस्माद्वाले राष्ट्रकायं ममतन मबम्ब में प्राणतोऽपि प्रियं च ॥ धैर्यान्प्रेग्णा तधुरं वां वन्नी दृा मन्य शहरम्यानुकम्पाम् ॥ ७२ ।। मलं.रिमूनुनिना निम्बिलप्रजानां चातुर्यधयकरुणादिगुणः प्रियासीत् ।। मादातिगायिकर शाम पूर्णिमन्दोः सच्चन्द्रिकानिधवलेन च कोरकाणाम् ।। ७३ ॥ तम्याः प्रगल्भमतिगृढविचारयुक्तं लम्ब विलोक्य स नृपा मुदिनी बभूव ।। सम्मन्त्रिगं च निजराष्ट्रहितकदक्षं लल्या भवजगति को न तथा न जाने ।। ७४ ॥ सहस्टये यथा प्रकृतिरव ममम्तकी निलिप्त एव पुरुषोऽम्बु जपत्र मसः ।। भूपाऽप्यमी बलु नथा निम्बिलप्रपञ्च हेतुः स्नुषाऽम्न मुम्बदा प्रकृतम्पीयम् ॥ ५५ ॥ मल्लारिरुषाच- धन्यानि सर्वजननावनिनासु बाल मान्यामि गज्यनिपुणेषु जनपु भऽद्य ॥ अन्या न भ खलु सो विषयम्तथामीन्- मन्ये मदाश्रयपदं भवतीं न चान्याम् || ७६ ॥ १. शालिनीवृत्तम् । २. वसन्तनिरकानम् ३. सारू मारायशान युरशास्त्रं च । ४. प्रकृतिः - सारशाम्रोक्ता धमालमण्डप्रजाय।

·अहल्याचरिते- मम निखिलगृहेषु त्वां विलोक्याहमद्य परमकुशलबुद्धिं सर्वथा कार्यकर्तीम् ।। सकलविषयभोगेष्वेकनिर्वाणसख्यं तदपि न बहु मन्ये त्वामपेक्ष्याद्य सत्यम् ।। ७७ ।। एका मूर्तिदृश्यते मेऽद्य राष्ट्रे योग्या बाले रक्षण वर्धने वा ॥ तस्मात्सर्वं तेऽर्पयित्वाद्य मुक्ता भोक्ष्ये प्रीत्या पूर्णविश्रान्तिसख्यम् ।।७८॥ ने च मत्प्रियकारिणी तथा न च मद्राष्ट्रधुराश्रया तथा ।। न च महशवर्तिनी तथा भवतीति समाहितोऽभवम् ।। ७९ ।। अये संसारेऽस्मिन् चतुरजगदीशेन मुखतः ।। प्रसिद्धे द्वे शक्ती स्वपदनतपार्थाय कथिते ॥ तदाद्या योगाँख्या मयि सुदृढदेहे च निहिता परा त्वय्येवेति ध्रुवमुकलयेऽहं कुलवधूः ॥ ८० ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधबापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते राजधर्मशिक्षणं नाम सप्तम. सर्गः । १. मालिनीवृत्तम् । २. वैतालीयवृत्तम् । ३. शिखरिणी वृत्तम् । ४. मलम्धस्य लाभो योगः, द्रव्यादिसम्पादनम्। ५. लब्धस्य परिपालनं क्षेमम्।

·अष्टमः सर्गः। विश्रुतो हि भुवि मालवदेशो मुख्य एव धनधान्यसमृद्धया । तत्र मल्लरिपुरास्त जनानां कल्पवृक्ष इव सर्वहितेषी ॥ १ ॥ शूर एष निखिलेषु नृपेषु राष्ट्ररक्षणविधावपि मुख्यः ।। भूयसा किमु स मत्तगजेन्द्रस्तत्पुरः म्युरपरे करिशावाः ॥ २ ॥ औत्तरेषु सकलेषु नृपालेप्वग्रणीरपि सहायकरेषु ॥ बाजिरावनृपतेरिव नित्यं प्रीतिदः स खलु मौक्तिकहारः ॥ ३ ॥ रोहिलैश्च रिपुभिः सह युद्धं शूरवर्यमरहट्टजनानाम् ॥ सम्बभूव, किल तत्र नृपोऽसावद तां चतुरनां च चकार ॥ ४ ॥ एकतः समवबध्य पशूनां दीपिका महति शृङ्गसमूहे ।। अन्यतम्तरुलतास्वयमन्यां द्वेष्ट्रलक्षितदिशं च जगाम ॥ ५ ॥ दीपिकाश्च विपुला अवलोक्य धावितं बलमिदं हि रिपूणाम् ।। आकलय्य परिवृत्य हि तस्मादन्यतस्तमजयन्स नरेन्द्रः ॥ ६ ॥ अन्यदापि बहुभिः समुपायैः शत्रुसङ्घमथ सर्वमजैषीत् ।। प्राप्तसाटविनाशककार्येष्वीडशो जगति कोऽपि न दक्षः ॥ ७ ॥ पूर्वमेव स महानभिमानी मन्यते स्म न च कञ्चन शूरम् ।। बाजिरावसुतमष्यवनीपं किं पुनस्तु जगतीतरभूपान् ।। ८ ।। शौर्यशक्तिमद एव जगत्यां श्रेष्ठतां परमुपैति मदेषु ।। शौर्यशक्त्युभयमप्यतिमात्रं विद्यते स्म नृपमल्लरिपौ तत् ।। ९ ।। १. स्वागतावृत्तम्। २. साहाय्यकरपु।

·५६ अहल्याचरिते- संविधाय समराणि बहूनि सर्वदा विजयते स्म रिपून्सः ।। पार्वतीपतिपुरो विजयस्तच्चित्रमस्य सततं करगामी ॥ १० ॥ यस्य सैन्यमभितो रिपुनाशे सन्ततं प्रयतते स्म ततः स्यात् ।। भूभृतो विजय, एष विचित्रमेक एव बलवान् विजयी वा ॥ ११ ॥ प्राणिनो विनिपतन्ति च यस्मिञ्छत्रुभिः सह मृधे क्रियमाणे ॥ पानिपत्विति रणाङ्गणमस्मिन् कौरवा अपि शुभां गतिमापुः ॥ १२ ॥ मल्लशत्रुरपि तत्र गतोऽन्यैर्मन्त्रिभिश्च बहुभिः सह जेतुम् ।। दुर्जयानपि परान् यवनाँस्तानप्पैयासुतमुखैर्विनियुक्तैः ॥ १३ ॥ नास्ति तत्र न च कश्चन धीरो नास्ति तत्र न च कश्चन शूरः ।। नास्ति तत्र न च कोऽपि बलीयान् दंशितोऽपि न च नेति तथैकः ॥ १४ ॥ नास्ति तत्र न च कोप्यवधानी नास्ति तत्र न च कोऽपि जयार्थी ॥ नास्ति तत्र न च युद्धपटुर्वा नास्ति तत्र न च कोऽपि विदग्धः ॥ १५ ॥ तत्र सर्वयवनाः खलु नागाः पन्तभूपतिमुखाश्च मृगेन्द्राः ॥ पानिपत्यथ वनेऽप्यतिघोरे प्रापतन्समुदिता इव योद्धम् ॥ १६ ॥ तत्र घोरमभवत्किल युद्धं रोमहर्षणकरं किमपूर्वम् ।। शस्त्रतः सकलगावविभेद्यमन्ततोऽपि रविमण्डलभेदि ॥ १७ ॥ मन्त्रिणश्च बहवः सकुटुम्बाः प्रावजन् रिपुगणैः सह योद्धम् ।। कार्य एव सकलै रिपुनाशः खस्य वाथ शरणीकरणीयः ॥ १८ ॥ भक्ष्यतां रिपुगणोऽप्यतिशूरो रक्ष्यतामतिशुचिर्नृपकीर्तिः ॥ बीजमत्र सकला पृथिवीयं हैन्दवीपदयता करणीया ॥ १९ ।। १. अर्जुन: पक्षे जयः। २. युद्धे । ३. सदाशिवरावभाऊ पेशवे। ४. धृतकवचः।

·अष्टमः सर्गः। शीलवानयमथ स्थविरोऽपि राजभिस्तदखिलैः सकुटुम्पैः ॥ योजितः स्वसकलाप्तजनानां रक्षणे स नृपमल्लविपक्षः ॥ २० ॥ सत्वरं तदवरोधजनानां रक्षणाय परिवृत्य समीकात् ।। भूपकार्यकरणं यदवश्यं प्राव्रजत्किमु ततो निजदेशम् ॥ २१ ।। पन्तभूपतिवचः परमार्थ मन्यते स्म गुरुवाक्यवदार्यम् ।। मल्लशत्रुनृपतिः खलु युक्तं सेव्यतन्त्रमिह सेवकवृत्तम् ।। २२ ।। पेशवेप्रमुखमन्त्रिजनैस्तैन श्रुतं वचनमस्य हितार्थम् ।। तेन तेऽपि समराङ्गणशूरास्तहिने किमु पराजयमापुः ॥ २३ ॥ वासरैः कतिपयैः पुनरेष राघवेण सह मन्त्रिवरैश्च ॥ मल्लशत्रुरगमत्सह नप्त्रा वैभवं प्रथयितुं किमुदीच्याम् ॥ २४ ॥ दैवदुर्विलसितं ननु भोक्तुं रोगपीडितवपुः समभूत्सः ॥ अध्वनीति गतवान् समवाप्तुं वार्ततांमलमपत्तननाम ॥ २५ ॥ कर्णशूलमभवत्किल तत्र तेन सोऽथ हृदयेऽप्यतिदूनः ॥ मन्यते स्म कुरुते मनुजो यदन्यथा फलति तन्नियतिः किम् ॥ २६ ॥ पुत्रनाशकरदुर्गविनाशो नीचशात्रवफिरविघातः ।। इष्टमेतदुभयं किल तस्य साधितं न तदभूदिति दुःखी ॥ २७ ॥ तम्य मृत्युभयमत्र न किञ्चिद्ममेव सकलं तदीष्टम् ॥ शूर एव मनुते निजजीवादिष्टमेव निजकार्यमहत्त्वम् ।। २८ ।। कार्यमेतदुभयं परिशेष्य मल्लशत्रुरपि चौन्तकवश्यः सम्बभूव सकलान्निजनिष्ठं निर्भयत्वमिव दर्शयितुं सः ॥ २९ ॥ १. युद्धात् । २. आरोग्यम् । ३. असाध्यरोगग्रस्त इत्यर्थः ·अहल्याचरिते- एक एव म महादजि - शिन्दे 'पुलंजन सह तत्सविधेऽभूत् ।। मर्वमेवकजनः सहसाऽपि दुःखितः समभवच्च तुकोजी ॥ ३० ॥ आत्मपात्रमिममान्मनुकाजिहम्त एव स समर्पयति स्म ।। नम्य रक्षणविधी न तदन्यश्चनि कि निगदितुं निजराष्ट्रे ॥ ३१ ॥ तुकोजी उवाच- मवर्क ऽम्मि भवद घ्रसराज किं प्रतीपमिव नात विधन्स ।। आत्ममून तब पत्रिकाऽस्तु युक्तमीशकरुणा निजभक्त ।। ३२ ॥ मल्लारिरुवाच- मवकम्यमपि बाल तुकोजिन् राष्ट्ररक्षणविधावसि शक्तः ।। नदृगोऽम्ति कुशलो मम गाटे कीर्तिमव विमलां मम ग्क्षेत् ॥ ३३ ॥ तम्मात् पालयस्व रिपुना मम गष्ट वर्षयम्ब च गनर्मम कीर्तिम् ।। मान्न्वयस्व मुहृदं सुनकान्तां प्रीणथम्ब पुग्गप्ट जनांश्च ।। ३४ ॥ इत्युवाच सकलषु रुदन्मु श्रोतृगघवमुग्वेषु जनेषु ।। तत्क्षणं स नृपमल्लविपक्षः कालपाशवशतां समवाप ।। ३५ ॥ दुःखिताः समभवन् सकलान्त पेतुरेव धरणीतलभागे । वज्रपातमधिगम्य महान्तः पादपा इव झटित्यटवीषु ॥ ३६ ।। वृत्तमेतदवगम्य सुशीला कर्णशूलमिव तादृगहल्या ॥ मूच्छिता क्षणमभूच्च सखीभिः सान्न्वितापि च पुनः प्ररुरोद ॥३७|| अहल्यांवाच- संमृती पतिपदं वनितायाः सौख्यसागर इति प्रथितं यत् ।। देवदुर्विलसिनेन तदा तन्नीतमित्यनिशमम्म्यतिदूना ।। ३८ ॥

·SATERadi मुभेदारश्रीमल्हाररावहाळकराः ·अष्टमः सगः। . साम्प्रतं मम च स श्वशुरोऽपि कालभक्ष्यमभवत्किल शूरः ।। सान्त्वयन् मम पितेव सदा यः शिक्षयन् गुरुरिव प्रतिघसम् ॥ ३९ ॥ किं विधेयमधुनान्धकंशत्रो सत्यमन्धतमसे च भवेऽस्मिन् ।। नो सुखं, सदुपदेशविधाता, नाश्रयोऽपि मम सङ्कटकाले ॥ ४० ॥ तत्र सर्वमकरोत्किल नप्ता शास्त्रतः स च तदुत्तरकार्यम् ॥ वायसस्तु दशमेऽहनि पिण्डे स्पर्शमेव न चकार चिराय ।। ४१ ॥ राष्ट्रपालनविधौ चतुरोऽसौ संमृतावपि तथैव तुकोजी ॥ तत्करार्पितजलेन स आसीत्स्पृष्ट एतदिति दृष्टम पैः ॥ ४२ ॥ शास्त्रसम्मतिविधौ व्यवहारे राजनीतिविषये निपुणाथ ॥ राष्ट्ररक्षणकृते निजपुत्रमासनस्थमकरोत्तमहल्या ।। ४३ ॥ तत्सुतोऽप्यसितवम॑सहायो जिम्हगेश्च परिवेष्टितकायः ।। नीलकण्ठ इव शुद्धहिमांशोलेखयपि विबभौ स जनन्या ॥ ४४ ॥ ब्राह्मणान् विविधदाननिमित्तं प्रत्यहं निजगृहे व्हयते स्म ॥ सा, तदात्वमतिपीडयति स्म तान् सुतो विविधवृश्चिकदशैः ॥ ४५ ॥ लोकपीडनकरी सुतवृत्तिं तां विलोक्य हृदयेऽतिशयेन ॥ दुःखिता समभवत्तदहल्या मूर्धशूलमिव चानुभवन्ती ॥ ४६ ॥ एक एष कुलरक्षणतन्तुः सोऽपि दुःखदवरो मतिहीनः ॥ दीपिकाजनिरिवासितधूमो लोहगोल इव वा वसुमत्य!ः ॥ ४७ ।। शुद्धसत्वगुणवृचिरियं वा तत्र तामसगुणस्तनयोऽसौ ॥ शुद्धवृत्तिरपि मानसहंसी तत्र वायस इवेष बभूव ॥ ४८ ॥ मूर्तकीर्तिरवक्यमहल्या तत्कुलेषु तनयो हि कलाः ॥ रंगवल्लिरिव किं शचिरूपा पत्र एष किल कज्जलबिन्दुः ॥ ४९ ॥ १. हे शंकर। २. अग्रिसहायः नीलकण्ठः पक्षे कुत्सितो मार्गः आचरणं येषां ते सहायाः यस्य । ३. सर्पः पश्ये कुटिलैः ।

·६० अहल्याचारते चन्द्रिकेयमथ चन्द्रमसो वा कृष्णसार इव तत्र सुतोऽयम् ।। वर्ण्यतां च बहुना वचसा किं सूनुरेष निजमातृ विरुद्धः ॥ ५० ॥ जन्म निःस्वसदने नृपभार्या तद्वियुक्तिरथवाल्पदिनेषु ॥ दुष्ट एष तनयोऽत्र तु बीजं दैवदुर्विलसितं न किलान्यत् ॥ ५१ ॥ रूप्यतन्तुपटनिर्मितिकारी कोऽपि तत्र नगरे वसति स्म ।। नित्यमेत्य किल सौधभुजिप्यां हन्त कामुकमना उपभुङ्क्ते ॥ ५२ ॥ तेन तप्तहृदयोऽभवदस्याः सूनुरप्यमितबालिशकृत्यः ।। रक्षकैरथ तया स च बन्दीकारितो मृदुहृदापि जनन्या ॥ ५३ ।। तं कुविन्दमथ मार्गयमाणो मूर्खराजनृपखण्डुसुतोऽपि । भक्षयश्च दशनोष्ठमवात्सीद्गन्तुकाम इव रुद्ध जलौघः ॥ ५४ ॥ एकदा बहिरहो समवाप्तं तं विलोक्य गतवांस्त्वरयैव ॥ बालसिंह इव कुञ्जरशावं सञ्जधान खरखड़नग्वैश्च । ५५ ।। यस्य नास्ति निजबुद्धिलवोऽपि तस्य किं बत परासुविचारः ।। तं नरं कृतबहुप्रतिकारं मुञ्चति स्म न च खण्डुजिसूनुः ॥ ५६ ॥ यं विनैव हतवान् खलु हेतुं तत्क्षणं स च बभूव पिशाचः ।। भूपपुत्रमपि पीडयितुं तं किं बभूव करसंयतसूत्रः ॥ ५७ !! जीवनाशफलकां परपीडां यां हठात्प्रकुरुते यदि जीवः ॥ तं परेत्य यदि पीडयतीह न्याय्यमेव न च तत्र विचित्रम् ।। ५८ ।। येन यो हि हत एवमनागाः पीड्य एव स कदापि न मोच्यः ।। तत्त्वमेतदनिशं नृपसूनोदर्शयन्निव तनौ स बभाषे ॥ ५९ ॥ मारितोऽहमधुना भवता यद्धन्मि गोपितमथापि भवन्तम् ।। मारिकामपि मनेरपि कृत्यां नाशकन्न तदभत्किम चक्रम् ॥ ६० ॥ १. 'जर' इति महाष्ट्रयाम् । २. तन्तुवापः।

·अष्टमः सर्गः। -- मोचयेऽहमपि किञ्चिदुपायैस्त्वां कदा न शतशो निहितैस्तैः जीव एव तव मे खल भक्ष्यम्वत्कृतिम्तु भविता फलिता ते ॥ ६१ ॥ मान्त्रिकं तनयलमपिशाचं तत्प्रसूजनमुग्वैश्च विदित्वा । पुत्रदैन्यमवलोक्य विदूना सन्ततं समभज परमेशम् ॥ ६२ ।। अहल्योवाच प्रार्थयन्त्यपि बभूव पिशाचं दानपूजनमुग्वैः सदुपायैः ।। मन्दिरं तब विधाय च नित्यं पूजयामि हि विमुश्च मुतं मे ॥ ६३ ॥ भूत एक मम एष सुतस्तं मुञ्च मच्च करुगां कुरु तात ॥ राज्यमेतदधुना मम रक्ष तद्वदनमपि सन्ततिनन्तुम् ॥ ६४ ॥ पालयामि तव सर्वकुटुम्ब वारयाभि सकलां तव चिन्न म् ।। दापयामि भवदीप्सितवित्तं वारयम्ब मम सङ्कटमतत् ॥ ६५ ॥ पिण्डदानमपि कर्म गयायां काग्यामि विधिवत् तव पुत्रः ॥ नैव पीडय सुतं यदि हंसि नहि मां जहि पिशाच दयालो ॥६६॥ साधययमयि तात पिशाच स्वर्गतिं ग्वलु मदात्मजहम्तात् ॥ प्रार्थये ऽहमधुना तव दासी वर्ष वर्ष करुगामृतबिन्दन ।। ६७ ।। किं वदयमयि भृतवरेश सर्वमतदपि सम्प्रति दाम्य ।। मुच्च मुञ्च मम बालकमेनमाश्रयं च मम जीवनयष्टः ।। ६८ ॥ आकर्ण्य शान्तमनसा सकलं न्बहल्यावाक्यं स नां प्ररुहती पुनगवभाष । मातः क्षणं सुमनसा दृढमाकलय्य योग्यं ममैतदधुना भवती ब्रवीतु ॥६॥ आगो विनैव विहितो मम जीवघातः पुत्रण तं, प्रनिनिधिः ग्वलु तम्य घातः ।। नान्यत् ततो बलवनी परमेश्वरेच्छा घातम्य घात इति में प्रहिणोति नत्र ॥७॥ १. वसन्ततिलकावृत्तम् ।

·६२ आल्याचरिते- कुटुम्बविषये-नो मे कुटुम्बपरिपालनमद्य तुष्टये किंवा मनोज्ञदृढमन्दिरबंधनादि।। अन्नार्थिनश्च पुरुषस्य भवेद्दकूलं तोषाय किं मधुरचन्दनचर्च च ॥७१।। त्वत्पुत्रजीवेन यथा भवेयं तृप्तम्तथा नो विविधप्रदानैः ॥ तस्मात्तमेकं हि यदा निहन्यां मातम्तदाहं च सुखं भजेयम् ।। ७२ ॥ आर्तस्य धैर्य क्षुधितस्य भक्ष्यं जलं तृषार्तस्य भवद्धिताय ।। वस्त्रं यथा शीतनिपीडितस्य तथा मम त्वत्तनयस्य जीवः ॥ ७३ ।। लोके नैरे भूतदया यथास्ते भूतेषु नो तद्वदयं तथा नुः ।। तस्मादहं हन्मि तवाद्य पुत्रं मन्त्रैरनेकेरगदेश्च गुप्तम् ।। ७४ ॥ मैरणं न कदापि कस्य जन्तोर्न परेशस्य विना भवत्यनुज्ञाम् ।। तव पुत्रमृतिस्तथैव मातः परिदृश्यो निखिलरहं निमित्तम् ॥ ७५ ॥ मातृता च सुतता वपुपीयं जायते पुनरपि म्रियते च ॥ अन्तरे किमविनाश्ययमात्मा नो तथेति खलु सार्वजनीनम् ।। ७६ ॥ धार्मिकी मतिरयि प्रथिता ते पारलौकिकमतस्तनयस्य ।। भूयतां तव करादिति साङ्गं तं नयामि यमराजनिकेतम् ।। ७७ ॥ आकर्ण्य तस्य वचनं हृदयप्रदाहि सन्तप्तशूलमिव मन्त्रिपिशाचकस्य । तत्सर्वथा हतबला च जनन्यहल्या सक्रोशनं परमहो शरणीचकार ॥७८॥ तदेवाह- यत्पूर्वजन्मविहितं मम दुष्कृतं तत्किं पुत्रमारणफलाय नियुक्तंमासीत् ।। ईशेन, निप्कृतिविधावहमस्य यस्माद्यन्नं दृढं कृतवती न विनष्टमासीत्।।७९॥ १. इन्द्रवज्र वृत्तम् । २. उपजातिवृत्तम् । ३. यथा नरे भूतविषया दया अस्ति तथा भूतेषु नृविषया दया नास्ति । ४. औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । ५. स्वागतावृत्तम् । ६. वसन्ततिल कावृत्तम् ।

·मष्टमः सर्गः। पुत्रं निरीक्ष्य च पुरा श्वशुरम्य दुःखं पश्चात्कृतं स च सुतोऽन्तकगेहमाप्तः ।। भूतप्रपीडिततनुः किमतो विधेयं दुर्दिष्टयाप्यबलया च मया जनन्या॥८०॥ गम्भीरघोषणमनोरमबाह्यरूपं क्षारादिदुःखदपरै रचितान्तरङ्गम् ।। संसारसिन्धुमतिदुःखतरङ्गमेनं साक्षान्ममाद्य च विभावयसीव शम्भो ।।८१ कुत्र यामि शरणं कमीश्वरं शीर्षण मे पतितदुःखपर्वतम् ।। वारयेदिति सुदीनमानसा कोशति स्म हरिणीव मन्दिरे ॥ ८२ ।। श्रुत्वा कालवशं गतं च जगतां मातुः सुतं चैककं ।। मालेरावमहोऽब्दकल्पमधुना राज्याधिकारीकृतम् ।। लोकास्तत्र समागताश्च सकला ग्रामान्तरस्थास्तदा ।। चक्रुर्निर्हरणं नृपम्य विधिवद्दनान्तरङ्गाः परम् ॥ ८३ ।। अंकाष्टशास्त्रसहिता पृथिवी च यत्र श्रीशालिवाहनशक समय बभव ।। श्रीमालवाधिपतिमालवरायचन्द्रोऽप्यम्नानः स्वजननी रुदनीं विहाया।८४॥ मासि फाल्गुनिके शुक्लद्वादश्यां शुक्रवासरे ॥ म्बराजधान्यामिन्दूर मालेरावा मृतिं गतः ।। ८५ ।। इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशाम्रिसूनुना मग्यागमशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरित सांसारिकमङ्कटवर्णनं नाम अष्टमः सर्गः । १ रथोद्धतावृनम् । २ शार्दूला चक्री हितं वृनम । ३. अब्दात किस्विद्नम् । ४. १६८९ तमे वत्सरे।

·नवमः सर्गः। खण्डोजिपत्नी सुतमृत्युतम्सा दिने दिने दुःखितमानसासीत् ।। कृष्णत्रियामेव विवर्धमान वान्ता परित्यक्तजनाधिवासा ॥ १ ॥ एकान्तवासापि दुरन्तचिन्ताव्यग्रा विचारैर्बहुभिर्दुरूहैः ।। लोके सदा व्याकुलमानसत्वाद्वभौ विमूढेव च योगिनीव ॥ २ ॥ त्यक्त,न्नपाना च विहारहीना विद्योतमानामिशिखेव सूक्ष्मा ।। भृशं कृशाङ्गी जननी जनानामासीदहल्या सुतदुःखशल्या ॥ ३ ॥ बहिर्जनानामपि मोदयित्री चित्ते सदासीबहुशोककीं ।। प्राप्तप्रजापालनकार्यकर्ती चक्रे निवासं निजराजधान्याम् ॥ ४ ॥ अथ विघ्नमाह- गङ्गाधराख्यो यशवन्तपुत्रो मल्लारिभूभृत्सचिवः सुशीलः ।। राष्ट्रे प्रसिद्ध. कुशलः स्वकार्ये बभूव मन्त्रिप्वपि पूर्वगण्यः ।।५।। यो यौवने राजहितैकदक्षः स वार्धके स्वोदरपूर्तिलुब्धः ॥ राष्ट्रे ध्रुवं तद्धनमानलिप्सा बभूव साकं व्यसा विवृद्धा ॥ ६ ॥ खण्डोजिपत्न्याः सकलेऽपि राष्ट्रे लोभो न लेभे स्थलमेव वस्तुम् ॥ तस्मात्सगङ्गाधरमन्त्रिचित्ते स्थातुं सुगुप्तं च किमाजगाम ॥ ७ ॥ दुष्टानहल्या शरणागतान् म्वान्प्रति स्थलं नैव ददौ कदापि ॥ लोभं च शत्रं जगति प्रसिद्ध स्थलं ददौ नैव किमत्र चित्रम् ॥८॥ १. उपजातिवृत्तम् । २. कृष्णपक्षरात्रिः। ३. इन्द्रवज्रावृत्तम् । ४. गङ्गाधरः शङ्करः उपास्यदेवता तत्र स्थितं मां अहल्या न निवारयेदित्यर्थः । अपरो गङ्गा- धरश्चन्द्रचूडः। तस्मात्स गङ्गाधरचन्द्रचूड़े स्थातुं सुगुप्तं च किमाजगाम इति वा । ५. उपजातिवृत्तम्।

·नवमः सर्गः। नित्यं स परन्तु अन्यत्र सा त्याजयितुं वदेत्कि कुत्रापि लोभम्य पदं प्रलब्धम् इतीव गङ्गाधरचित्तमेकं लब्ध्वा स्थलं वृद्धिमवाप नित्यम् ॥ ९ ॥ गङ्गाधरोऽयं फलकामुकः सन् लोभद्रुमं वर्धयितुं प्रयत्नम् ॥ चकार, लोभो बभूव नाशाय च तम्य हेतुः ॥१०॥ अल्पोऽपि लोभो महतीं स्वकीर्ति निहन्ति नूनं बहुकाललब्धाम् ।। कोपो मनुष्यादिशरीरकान्ति सुगौरवर्णामिव भाग्यलब्धाम् ॥ ११ ॥ गङ्गाधरोऽयं स्वमतुल्यमेव पार्थाय दातुं किल लुब्धकोऽभूत् ॥ वार्थ परं साधयितुं प्रवृत्तो गङ्गाधरोऽपार्थमिदं विचित्रम् ॥ १२ ॥ लोभः कलङ्कः शरणं जगाम तं चन्द्रचूडं यदलब्धभूमिः ॥ इतीव तं सादरमात्मचित्त निवेशयामास स सानुकम्पः ॥ १३ ॥ लोभं हि भान्तं परमप्रियं तं गङ्गाधरोऽसौ वृणुते स्म नित्यम् ।। खण्डोजिपत्नी परमप्रियां तां विरक्तिमेवावृणुतात्मलिणाम् ॥ १४ ॥ लोभो न लाभाय भवेत्सुर्घ विमात्रतामेत्य परम्य पुंसः ।। इतीव सा संसृतितो विरागं वत्र सदैवान्मजमृत्युकालात् ॥ १५ ॥ विरक्तिरेषा च मयाश्रिता चेत्परेशपादाम्बुरुहानुरक्तिम् ।। दद्यादितीव प्रसभं किलैनामङ्गीचकार प्रतिभावती सा ॥ १६ ॥ निराश्रिता स्त्री स्वयमेव तस्माल्लोभेन पुंसा वसतिर्न मेऽस्तु ।। स्त्रीत्वान्निवासाक्षमयेव चैषा योग्यां विरक्ति शरणीचकार ॥ १७ ॥ १. गङ्गाधरः शङ्करः म्वकीयमपि तत् पाशुपतास्त्रं पार्था यार्जुनाय दातुं धृताभिलाषोऽभूत् किन्तु वर्ण्यविषयो गङ्गाधगं अपार्थ पार्थविरहितं पक्षेः पगताथै स्वार्थ साधयितुं प्रवृत्त इति विलक्षणमेतत् । २. स्त्रीलिङ्गाम् ।

·६६ अहल्याचारते- - गङ्गाधर उवाच- खंडोजियोषित्कृतराज्यरक्षा योग्यापि सा नो खलु शास्त्रमान्या ॥ अग्रेधिकारो हि गतः स चार्वाक्कदापि नो यात्वितिशास्त्रघोषः ॥१८॥ तस्मात्तुकोजी चतुरो वयस्यो राज्याधिकारी करणीय एषः । तच्छास्त्रतो युक्तमिदं मतं मे न्यवेदयत्तज्जगतो जनन्यै ॥ १९ ॥ दौहित्रको यद्यपि चाधिकारी परं । नथ्याबा' वयसासमर्थः ।। तस्मात्तुकोजीनृपतिर्विधेयः कोशं प्रजां राष्ट्रधुरां च रक्षेत् ॥ २० ॥ जाटाँश्च जित्वा विजयं लभेत कुम्भेरिदुर्ग निखनेत्समूलम् ॥ मल्लारिसङ्कल्पितमेव पूर्व क्रमाकरिप्यत्यखिलं तुकोजी ।। २१ ॥ हळूउदाभ्यां चतुराबलाभ्यामित्थं निवेद्य प्रणताश्रितायै ।। खण्डूजिपत्न्यै यशवन्तपुत्रः प्रादर्शयद्राष्ट्रहितावहत्वम् ।। २२ ॥ खकार्यसंसाधकमन्त्रमेनं प्रेक्षावतां राष्ट्रहितावहं च ॥ श्रुत्वापि सा तं न च किंचिदूचे राज्याधिकारं च मुमोच नाप्तम् ॥२३॥ अभूतपूर्व वचनं किलैतत्संश्रुत्य सन्मन्त्रिमुखादहल्या ॥ खसूनुमृत्योश्च नितान्तमूढे चित्ते विचारं कलयांचकार ! २४ ॥ तदेवाह- मल्लारिराजस्य च कार्यकाले विश्वस्तवर्यश्चतुरो य आसीत् ।। स वार्धके लोभरिपोर्वशेऽभूदुर्दैवमेवात्र परं न किञ्चित् ।। २५ ॥ यो यौवने कर्मकरः सुशीलः भूभृत्प्रजारक्षणकार्यचिन्ताम् ॥ सदा वहन् सोऽद्य दुराग्रहः सन् खार्थ नृपोत्साधयितुं किमीष्टे ॥२६॥ ३. मोहिते १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । मलारेझै कन्ये । २. उपजातिवृत्तम् । १. राघोबा पेशवे तस्मात् ।

·नवमः सर्गः ६७ यदुन्नतं स्थानमवाप्य बिन्दुम्समीरसङ्गात्पतति अधस्तात् ॥ दुर्लोभसङ्गादवमानितोऽभूद्गङ्गाधरोऽयं कविभिस्तथैव ॥ २७ ॥ वैधव्यमाप्तं तनयस्य नाशो न कोऽप्यहो मे सदनेऽवशिष्टः ॥ अद्यैव सर्व मम राष्ट्रमेतत्संरक्षितुं, दुर्धर एष कालः ॥ २८ ॥ किं वात्र कुर्यामबलाहमेका कोऽस्मिन् प्रसङ्गे मम वै सहायः ।। परं विचारं च मुदीर्घकालं कृत्वेत्थमात्मन्यथ निश्चिकाय ॥ २९ ॥ तदेवाह-- गोडुम्बवत्तद्वचनं मनोज्ञं बहिःपरं तिक्तनिजार्थपूर्णम् ।। श्रुत्वा समाहृय च तानवीरा सामपंधेयं निजगाद धीरा ॥ ३० ॥ नो राज्यमतन्मम नर्ममायां विधाय शूरश्वशुरेण लब्धम् ।। शौर्येण दहोद्गतशाणितेन तीक्ष्णन खड़ेन परं प्रहृत्य ।। ३१ ॥ श्रीशङ्करस्याद्य कृपाप्रसादाज्जातोन्नतऽहं किल धन्यगेहे ॥ तथैव मल्लारिवधृत्वमाप्ता खण्डाजिपन्नी न च किञ्चिदूनम् ॥ ३२ ॥ मल्लारिणा प्राप्तमुशिक्षणाहं विभमि नान्यान् शरणं व्रजामि । स्त्रीभिगृहीत्वा चतुरङ्गसैन्यं युद्धाय सन्नद्धमना भवामि ॥ ३३ ॥ भवद्वचो भीतिकलङ्कयुक्त मल्लारिराजम्य च कीर्तिचन्द्रम् ॥ कलङ्कितं सन्तनुयात्तदम्या न सम्मतं शूरकुलाइनायाः ॥ ३४ ॥ मल्लारिभूपप्रमुम्वत्रिकम्य वंशऽवशिष्टा च यदप्यवीरा ॥ मय्यायतन्ते सकलाधिकाराः शास्त्रान्न मिथ्यति वची ब्रवीमि ॥३५॥ महाशयाग्रसरसार्वभौमः श्रीराघवेन्द्रः खलदष्टकर्णः ।। नेच्छेच्छिशोर्हस्तगतं च वस्तु यथा क्षधार्तोऽपि शशं मगेन्द्रः।।३६॥ १. नेति पदं उभयोः क्रिययोः सम्बध्यम् । २. इन्द्रवज्रावृत्तम् । उपजातिवृत्तम्. ४. राघोबादादा पेशवे । ३.

·अहल्याचारते- राघोबाविषये—निराश्रिता सा परिरक्षणीया तद्दःखमाला च निवारणीया । तस्यै च कल्याणकरोपदेशः कार्यों महद्भिर्नृपनीतिविद्भिः ॥ ३७॥ सर्वत्र जीवानुगतं च कर्म तथैव कर्मानुगतं च दुःखम् ।। तन्नाशकश्चात्र शुभोपदेशो यथागदो देहगते च रोगे ॥ ३८ ॥ प्रारब्धकर्मानुगतानि दुःखान्यापद्यमानानि सदैव जीवः ॥ मुझेऽत्र तस्मै विविधप्रकारैः साहाय्यकं यः कुरुते स भूपः ॥३९॥ बलेन चेद्राघवपन्तमुख्या लिप्सन्ति युद्धेषु च मां विजेतुम् ।। तर्येव सन्नद्धबलाहमम्मि सम्पालयेत्तत्र महेश्वरो मे ॥ ४० ॥ ले.भालाद्वापि परोपदेशालधुं महान्तो यदि हेलयेयुः ॥ तोव किं तेन निराश्रयेण विधेयमीशाधिकृपां विनात्र ।। ४१ ॥ युद्धे जिता स्याद्यदि केवला स्त्री शूरैर्भवद्भिः पुरुषैस्ततः किम् ॥ जिता भवेयुर्यदि महलेन सर्वे विलोक्योपहसेयुरेव ।। ४२ ॥ रणप्रसको यदि मेऽस्ति मान्यो नद्धा भवन्तो न परं भवन्तु ॥ लब्धे जये वाथ पराजये वा फलं न तादृग् भवतां भवेच्च ।।४३।। इत्थं निवेद्य प्रतिहारतः सा श्रीराघवेन्द्राय नृपालकाय ॥ स्त्रियश्च सर्वा कुशलाः समीकं विधातुमाज्ञापयदाशु राज्ञी ॥४४॥ सम्प्रेप्य पत्र्याण्यखिलानमात्याँस्तुकोजिने सादिमुखानिवेद्य ॥ युद्धं विधातुं नृपराघवेण युक्ता बभौ योद्धृवराबलाभिः ।। ४५॥ भुक्त्त्वैव तत्राचमनार्थमत्रेत्येवं स सेनाधिपतिस्तुकोजी ॥ आगत्य तूर्ण नृपराघवेन्द्रं तुरङ्गमारोहमुखाजगाद ।। ४६ ॥ १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । २. उपजातिवृत्तम् । ३. युद्धम् ।

·नवमः सर्गः अर्वाक्षिप्रामागताश्चद्भवन्तो युद्धं कृत्वाहं विजेप्ये हि युप्मान् ।। माता मान्या मे भवद्भ्यस्ततम्तां यूयं भूपाः सर्वथा मानयध्वम् ॥४७॥ सम्यग्विचाथि मुशीलवद्भिः सन्नह्यतां योद्युमथा भवद्भिः ।। इताधिकं किं तनयन वाच्यं बालन वृद्धभ्य इयापहाम्यम् ।। ४८ ॥ ततः स्त्रीणां युद्ध सन्नहनमाह- काञ्चीगुणैरुल सताम्तदास्तत् स्त्रियः परं खडविराजमानाः ।। मनोहरा यद्यपि ताः परेषां युद्ध नदा प्राणहरा बभूवुः ।। ४२ ॥ भावमनोरञ्जनकार्यकर्त्यः खग: बर: गात्रयशपिहयः ।। तदा बभूवुम्सकलाः स्त्रियम्ता हनुश्च राजी कुशलात्र नान्या ॥ ५० ॥ सांदिन्यम्ता वारबाणाहिताङग्या वादिन्यम्ताछिन्धि भिन्धीति शब्दान् । अग्रे स्थातुं धावमानाः खसैन्याच्छजतुं शीघ्रमत्युन्मुकाश्च ।। ५१ ॥ अश्वारोहा धैर्यमालम्व्य शत्रोरग्रे दृष्टा मोदमाप्ता च राजी ॥ लोकेंदृष्टा सर्वशत्रुविजेतुं मूर्ती शक्ति प्रेषयनीमिषण ।। ५२ ॥ मालतीनियतकुंतलहम्ताश्चन्द्रहासमुविराजितहम्ताः ।। वर्णिताः कविभिरप्यबलाप्ताम्सम्बभुबलयुता इति चित्रम् ।। ५३ ॥ शिन्दे महादजिरपि प्रविलोक्य सर्व तानाह वीरनृपंत भवतां सहायः ॥ नाहं भवेयमुपजीव्यविरोधकारी पर्यायतश्च नृपंतपि रोषपात्रम् ॥५४॥ १. शालिनींवृत्तम् । २ उपजातिवृत्तम । ३. शत्रूणां समूहः शात्रवम् । ४. वारबाणं-कञ्चुकं, चिलखतहति महाराष्ट्याम् । ५. स्वागता- वृत्तम् । मालतीलताकुसुमग्रथितकेशपाशाः ६. खङ्गशोभितकराः। ७. बसन्त- तिलकावृत्तम् । ८. आश्रयदात्री।

·७० अहल्याचरिते- सन्निधौ सकलमालवस्त्रियः सङ्गताः सयदि संयति स्वयम् ।। राघवोऽपि चकितोऽवदत्तदा युद्धकर्मकुशलो विलोकयन् ॥ ५५ ॥ युद्धं विधेयं किमु नो विधेयं स्त्रीभिस्सहाद्यैव मया नृपेण ।। कृते तु दोषः पुरुषेण नायर्या भीतो भवेयं न कृते तु युद्धे ॥ ५६ ॥ कृतेऽपि दोषोऽप्यकृतऽपि दोषा रणे च राश्यति महान् विचारः ॥ को मेऽस्ति मार्गोऽत्र यशोऽवनाय कर्तव्यमूहस्य विचक्षणस्य ॥ ५७ ।। मल्लारिरायेण सुशिक्षिता नो सामान्यबुद्धिस्तदसावहल्या । रॉष्ट्रावितारं पुरुषं परं मां कुण्ठीकरोति म्म किमत्र वच्मि ।। ५८ ।। तुकोजिवाक्यं मनसावबुध्य रणाङ्गणे तं ललनासमाजम् ।। स राघवेन्द्रः क्षणमात्रमूढो जातस्तदैवाश्रुतदृष्टपूर्वः ॥ ५९ ॥ अपि च-युद्ध स्वकीयं सकलानभीष्टं विज्ञाय तद्भूपतिराघवेन्द्रः ।। तदात्मकृत्यं सकलं जनेभ्यो विभावयामास तदन्यथैव ॥ ६० ॥ तदेवाह- राश्याः सुतं कालवशं गतं तं विज्ञाय सर्वे भृशदूनचित्ताः ।। वयं भवदुःखविभागिनः स्मः समागता इत्यभिधातुमद्य ॥ ६१ श्रीराघवेन्द्रम्य ततस्तुकोजी मनोगतान्यार्थविभासिवाक्यम् ।। श्रुत्वा स सैन्यागमनं किमेतद्बह्वादरं दर्शयितुं बभाषे ॥ ६२ ।। इत्थं महीपालकृपाप्रसादः सर्वेषु चेन्माण्डलिकेषु बाढम् ॥ अत्यालसस्याप्यतपस्विनश्च गङ्गाप्रवाहोऽभिमुखं किमाप्तः ॥ ६३ ॥ १. रथोदतावृत्तम् । २. उपजातिवृत्तम् । ३. कीर्तिरक्षणाय । ४. इन्द्र- बनावृत्तम् । ५. राष्टरक्षणकर्तारम् ।

·नवमः सगः यद्यःगताः स्युः सदने मदीय आरुह्य तन्मानेवयानमेव ।। तोषाय नः स्यात्खलु सैनिकादि यदस्मदीयं भवदीयमेव ।। ६४ ॥ कृतं च सत्यापयितुं नरेन्द्रः श्रीराघवस्तच्छिविकोपविष्टः ।। खण्डोजिपत्न्या दिनकार्यजातं समाक्षितुं तत्र किलावतम्थे ॥ ६५ ॥ व्यवस्थितो यद्यपि शूरवर्यः कार्येषु दक्षो नृपराघवेन्द्रः तथैव सा राघवतत्त्वमेकं पूर्व विजज्ञेऽप्यधिक किलैतत् ॥ ६६ ॥ कुले जघन्ये यदि लब्धजन्मा म्वाचारतश्चोत्तमतां प्रयाता ॥ म्नानादिकर्मम्वपि सा संदेव सद्विप्रमार्गानुगति व्यतानीत् ॥ ६७ ।। विज्ञाय तम्याः सकलां व्यवस्थां क्षणं नृपन्द्रश्चकिता बभूव ।। चातुर्यतः संमृतिकार्यकर्ती नूनं स्वयं ब्रह्मपदं प्रयायात् ॥ ६८ ॥ यानकजन्मभिरहो बहुभिःप्रयन्नों लभ्यत ध्रुवगनिः प्रबलन पुंमा ।। तां हीनजातिरपि योपिदपि प्रकृष्टां म्याचारतः ग्वल लभत जगन्यदल्या ॥६१|| यत्पूर्वजन्मशुभसंस्कृतिसंस्कृतं चच्चित्तं तंदव परजन्मनि सद्विधत्त ।। यद्धीनजातिरपि योपिदमावहल्यामूर्तिशा विषय एव परं प्रमाणम् ।। ७० ।। शूगश्च केचन नराः कतिचित्कवीन्द्रा वदान्तशास्त्रनिपुणाः कतिचित्युमांसः । कंचित्कलाकुशलतामपि दर्शयन्तः सर्व विलोक्य किल नां चकिता बभूवुः ॥७१ दृष्ट्वा पुरश्च गुणिनो गुणवत्यहल्या नीचे सदेव भजन म्म च निर्गुणं तत् । एवंविधाचरणशीलदृढप्रयत्ना कार्यानुगुण्यपररूपधरा बभूव ।। ७२ ।। गङ्गाधराच्च कुशलान्नृपराघवेन्द्रस्तस्मान्न गादपि च सा वनितातिदक्षा ।। स्थाने स्थितैव परमीप्सितकार्यकत्री प्रादर्शयद्यदुभयोरपि कौशलं स्वम् ।।७३। १. उपजातिवृत्तम् । २. पालखी इति महाष्टयाम ।३. वमन्ततिलकाम

·७२
आल्याचरिते-
संतां दुष्टः कृता बाधा सा दुष्टानेव बाधते
भास्करे कृतनिष्ठयूतिनिष्ठीवनपरानिव ॥ ७४ ।।
गङ्गाधरा राघवेन्द्रो द्वावहल्याहितैषिणों ।।
शिवविष्णू इव परमभूतां कार्यसाधको ।। ७५ ।।
गङ्गाधरपदेऽहल्या सर्वदाऽधोनिवासिनी ।।
परमे तर्हि सोऽधोऽभून्नित्यमत्यद्भुतं हि तत् ।। ७६ ॥
चन्द्रचूडपरिपीडितापि सा चन्द्रचूडचरणानुकम्पया ॥
मालवेशजननी तदा सती मालवेशपदमास्थिताभवत् ।। ७७ ।।
इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशास्त्रिमनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते
श्रीमदहल्याचरिते चन्द्रचूडकारस्थानं नाम नवमः सर्गः ।
१. अनुष्टुवृत्तम् ।
अपरचन्द्रशेखरः शङ्करः
२. रथोदतावृत्तम् । ३. एको गङ्गाधरचन्द्रचूड

·दशमः सर्ग: एवं सदा श्वशुरशिक्षणगाढचित्ता सैन्यादियोजनविधावपि सावधाना ।। खण्डोजिपुत्रवनिता जनितानुरागा राष्ट्रे म्वनिष्ठहृदय सुतरां बभूव ॥ १ ॥ मल्लारिभूपतिरहो निखिलेषु लोकेप्वग्रेसरोऽमरगणेषु यथा मरुवान् ।। युद्धषु सैन्यनिवहेषु षडाननोऽभत्किंवा ग्रहेषु नवमु धुतिमांश्च भाम्वान् ॥२॥ धेर्येण शत्रुहनने बहुभिः किमुक्तः प्रत्यक्चकार ननु भूपतिबाजिरायम् ॥ शौर्येण दुर्गविजये नृपराघवेन्द्रः प्रणान्हयन्मुचतुरं सरदारमेनम् ॥ ३ ॥ आयाधने यवनजातिमतां वरम्य दिलीपतमनसि भीतिमुदीरयाणः ॥ सिंहो रुवं यवनकाननहिण्डमानो मल्लारिराम्त ग्वलु सार्थकनाम गृह्णन् ॥४॥ यत्नेन तेन महताप्यसकृत्प्रसङ्कप्वध्यापिता कुलवधूर्वहुराजधर्मान् ।। आसीत्तदात्वमतिमानितराजयोषिन्मान्या च हनुरभवत्खलु तत्र शीलम् ॥५॥ वृत्ति जनक्षयकरी हृदये निधाय लोके बहिर्मधुरवागिव दुष्टमयः ।। मल्लारिरेष न, पुरोपि नृपस्य सर्वं स्पष्टं ह्यवोचदखिलेषु जनपु नित्यम् ।।६।। शौर्य तदीयमवलोक्य च बाजिरायम्तम्मै ददा सकलमालवदेशभागम् ॥ आदाय दुष्टरिपुघातकसैनिकादीन् साहाय्यकं च परभृमिपतर्विधातुम् ॥७॥ युद्ध परं रिपुषु ये कपटं विधाय शूरा नराः क्षितितले विजयं लभन्त ॥ तेप्वग्रगण्य इतरान् सकलानपेक्ष्य मल्लारिरेष गतवान् महती प्रसिद्धिं ॥ ८॥ तस्मादयं सकलशूरजनेषु मान्यो धीरस्तदैव "सरदार"पदं प्रपन्नः ॥ तच्छिक्षणं बहुविधं समवाप्य शश्वद्भपस्नुषा समभवञ्चतुराग्रगण्या ॥ ९॥ १. वसन्ततिलकावृत्तम् ।

·अहल्याचरिते-
कस्यापि रक्षिण इति प्रविलोक्य शौर्य तत्खेटकं बहुधनैः परिपूर्य भूपः ॥
तत्पारितोषिकमिति प्रददौ स तस्मै संभाव्यतां च तदपूर्वधनप्रदानम् ॥१०॥
आकारयद्बहुश आत्मजजातिवर्गान् प्रेम्णा तथैव मरहट्टजनान् सुशीलान् ।
संवासयन् खनगरे द्रविणं प्रदाय नूनं न्यदर्शयदसौ खदयाघनत्वम् ॥११॥
शिन्देबुळेप्रमुखबार्गळलांबहातेत्येवं जना धनगृहत्वमवाप्तवन्तः ।।
पुत्राप्तवर्गसहिता नगरे न्यवात्सुः किं बीजमत्र परमन्ननिवासदानात् ॥१२।।
मल्लारिभूपतिरयं सहकारवृक्षम्तम्योपदिष्टममलं मधुरं फलं च ॥
तद्रक्षणाय किल भूपवधूरहल्या स्वादाय तस्य निरताः सकलाः प्रजाश्च।।१३।।
मल्लारिरेष पयसांनिधिरेव साक्षात्तस्योपदिष्टममृतान्वितपात्रमेव ।।
पद्मेब सा च परिवेषणकार्यकर्ती किं ताः प्रजाम्तदमृतं सततं पिबन्ति ॥१४॥
मल्लारिभूपतिवधूरथवा सुशीला नूनं वसिष्ठपरिपालितकामधेनुः ।।
नित्यं स्वराष्ट्रसमधिष्ठितसर्वलोकसंरक्षणं किमकरोद्विविधैः प्रदानैः ॥ १५ ॥
नेदिष्टलुब्धजयजोधपुरादिभूपा वैरं मिथो मुमुचुरेव यदाज्ञयामी ।।
मन्त्रैश्च सन्धिकरणे चतुरा किलैषा सर्वाञ् जनान् सहजमेव वशीचकार ॥१६॥
लोके गुणान् समवलोक्य कदापि नैव लुब्धा भवान्त पशवोपि कृषीवलानाम् ॥
आश्चर्थमत्र परमं नृपतेः प्रजास्ता लुब्धा बभूवुरखिलाश्च वधूगुणेषु ॥ १७ ॥
मल्लारिसूनुमहिला निखिले स्वराष्ट्रे विख्यातकीर्तिरभवच्छुचिरप्रयशीला ।।
तस्या हिताचरणतश्च कृतज्ञभावाद्रक्ताः प्रजाः समभवन्नतिचित्रमेतत् ॥ १८॥
या वा बनेकविधकर्मसु शिक्षितासीद् भूपेन तेन गुणसङ्घवनिर्जगत्याम् ।।
जात्या स्वयं सुचतुरा च दृढप्रयत्नां तस्मादभूत्सु जनचित्तनिवासभूमिः ॥ १९॥
स्वर्गे प्रजाजनहितैकपरामहल्यां भूपो विलोक्य परमात्मविचारदक्षाम् ।।
एकामिमां जगति बुद्धिमती न चान्यां मेने प्रपञ्चपरमार्थसुसाधयित्रीम् ॥ २० ॥

·दशमः सर्गः। शूरो जनोऽपि मनुते निजकौशलेषु गुर्वीमिमां विविधमार्मिकसन्नियोगैः ।। विद्वाञ्जनोऽपि परमार्थविचारपूर्णैः प्रश्नर्विभावयति सज्जनसङ्घमुख्याम् ॥ २१ ॥ मल्लारिभूपतिरपि प्रसभं नियुक्तां तां राष्ट्रकार्यकरणे खतिगूढचित्ताम् ।। मायामिवैकपुरुषेण नियोजितां स्वां स्वस्थो भवन्निजसुन्वानुभवोपलब्ध्यै ॥२२॥ न्यायादिकार्यकरणे खमतं विचारैनिश्चित्य शास्त्रकथितैविविधैः प्रमाणैः ॥ कस्यापि बुद्धिमसतीं न च शृण्वती सा लोभात्समग्रमकरोन्निजराष्ट्रकार्यम् ॥२३॥ यस्या मतिर्न च कदापि परोपजीव्या नसत्तथैव परिनिन्दितमार्गगम्या ॥ शास्त्रोचितव्यवहृतावतिजागरूका नैतादृशी जगति कापि तथा किलका ॥२४॥ मल्लारजीहरिकुशाग्रमतिश्चनानासंज्ञैः परः सकलराष्ट्रहितकदक्षैः ।। कृत्वा विचारमथ तन्मतमाकलय्य युक्तं म्वमेव कुरुते म्म न चतरोक्तम् ।२५॥ तुर्यांशतो निखिल भूमिकरं गृहीत्वा सत्वं ररक्ष परमात्मकृषीवलानाम् ॥ प्रेम्णा भयेन सकलान् स्ववशे विधाय गज्यं चकार नृपमृनुवधरहल्या ॥२६॥ यायात्समृद्धिमतुलां हि जनः स्वकीयम्तापाय म भवति धान्यधनादिभिम्नत् ।। तोष प्रजासु निखिलासु विवर्धमान मन स्वराष्ट्रसदनस्य निग्वातभूमिम् ।।२७|| अन्य नृपा जगति माण्डलिकाश्च सर्वे मन्यन्त आत्मगृवृद्धिमुग्वाय राष्ट्रम् ।। जीवन्तु तत्स्थितजना अथवा नियन्तां न न्यूनमीपदपि मऽग्विलभागदेषु ॥२८ मल्लारिरेष जनको जगतोऽखिलम्य नाम्ना प्रसिद्ध परमेश्वर एक एव ॥ प्रेम्णादरेण किल तेन नियाजिताम्मि राष्ट्रम्थजीवपरिपालनकार्यकर्ती ॥२०॥ तद्राष्ट्रकार्यकरणं मम मुख्यधर्मस्तत्सावधानमनसा च मया विधेयम् ।। नोचेत्भवेन्मम च शम्भुपदेऽपराधस्तद्दण्डनं शिरसि में निपतेन्न मिथ्या ॥३०॥ एके नृपाः सकटिबन्धमतीव लोकान् सम्पीब्य तत्र समये म्वबैलीनगृहन् । नूनं च ते समवपनिजनाशीजं नासीत्तथा कविचरित्रपुरःसरम्स्त्री ॥ ३१ ॥ १. स्वर्गस्थ इत्यर्थः। २. चनुशिं। ३. स्वकरान।

·७६ अहल्याचरिते- राष्ट्रे यथासमयमेव जनस्य कार्य कार्य नृपेण न तु तत्र चिरं विलम्बः ।। बिन्दी गतं यदवेहलनतस्तदेव सम्प्राप्यते न च कदापि महातडागे ॥ ३२ ॥ तद्राष्ट्ररक्षणविधौ निजसैनिकानां संस्थापने न च कदाचिदपि प्रसङ्गः ।। यत्प्रेमरज्जुविनिबद्धकराः प्रजास्तत्सर्वं यथायथमिव व्यवधुश्च चित्रम् ।। ३३ ॥ प्रेम्णा यथा जगति रक्षति सर्वराष्ट्र नासीत्तथोदितमुपायचतुष्टयं तत् ।। प्रेम्णा वशीभवति यत्र जगत्रयशम्तत्र प्रजाः किमुत नित्य सुखप्रयत्नाः ॥ ३४॥ मल्लारिभूपतिवधूरपि सत्वशीला लोकास्तदैव खलु सत्वगुणा अभूवन् ।। माता यथा जगति लब्धगुणस्वभावा तम्याः प्रजापि च तथैव किल प्रसिद्धम् ।। शिन्देमहादजिसुगोहदराणुजीनां सन्धि विधातुमनघा स्वतुकोजिपुत्रम् ।। सम्प्रेप्य तत्कलहदोषनिवर्तनाय हेतुबभूव करुणादिगुणैः स्वनिष्ठैः ।। ३६ ॥ दृष्ट्रा द्वयोः कलहमात्रमपि प्रविश्य पादौ प्रसारयति दुष्टनृपो यथान्तः ॥ खण्डोजिपुत्रजननी स्तवनीयशीला तत्तादृशं प्रववृते न कदापि कर्तुम् ॥३७ कश्चित्स्म वक्ति तनयः प्रतिकूलवृत्तिः कार्य मया किमिति भूपकुलेषु मान्ये ।। श्रुत्वा तयोरनुनयं त्वरितं विधाय सम्प्रेषयत्स्वसदनं निजकौशलेन ॥ ३८ ॥ निःस्वार्थता चतुरतापि च नीतिमत्ता दीनान् विलोक्य पुरुवत्सलता च तस्याः।। गम्भीरता च सुबहुश्रुतता यथास्वं तस्यां गुणा ददृशिरे निपुणैः सुधीभिः ३९॥ अन्योपकारकरणे जितसाधुचित्तां का तिरस्कृतकलानिधिरोचिषं ताम् ॥ दृष्दैव सोपि सकलत्रसुतः कलावान् संरक्षणाय किमु विष्णुपदं जगाम ४०॥ विश्वास्य पूर्वमहितान् समयं विलोक्य तेषां विनाशकरणं नृपतेरनीतिः ।। मल्लारिणा सह सदा युधि हिण्डमाना विज्ञाय तां स्वयमसौ न किलाललम्बे४१॥ युद्धोपयोगसकलं च नियम्य लेखसन्धिस्तथारिभिरलं त्वनया विजज्ञे ॥ तत्र प्रमाणमिदमेकमतिप्रसिद्धं तच्छासनेन विदधाति तुकोजिरायः ॥४२॥ १. आकाश बैकुण्ठ च।

·पशमः सर्गः। राष्ट्राबहिःस्थितजना अपि तामहल्यां राष्ट्रीयकार्यकरणे बहु मानयन्तः ॥ तस्यै मतं च परिपृच्छय ततः स्वराष्ट्रे प्राचीकशत्सुपरिणामि हितार्थकारि ४३॥ युद्धं कदाचिदपि न प्रियमेव तम्यै यावत्प्रयत्नमथ सन्धिमसौ चकाङ्क । प्राप्त पुना रिपुभिरेव रणप्रसङ्गे वीराङ्गनेव विबभौ नृपतेरहल्या ॥ ४४ ॥ किंवा बहूक्तिभिरहो जितशत्रवेऽपि द्विस्त्रिन्यवेदयदसौ नृपमाधवाय ॥ सैन्यं मुशिक्षितसुनिर्भयमग्रगामि नेदिष्ठमेव सततं परिरक्षणीयम् ॥ ४५ ॥ त्रिंशत्सहस्रमुत किञ्चिदहो तदूनं सैन्यं च यस्य समय स नृपो बलीयान् ।। मन्येऽभितः खलबले चलितेऽत्र काल सैन्यं विना जगति निर्बलमव राष्ट्रम् ॥ बर्वे उपाव्ह इति कश्चन बाजिरावः पुण्य स्थितः सततराघवपक्षनिष्ठः ।। नाना सदा तमतिपीडयति स्म तम्मा प्राप्ता महेश्वरपुरं जननीसमीपम् ॥४॥ सेवां विधातुमनसं तमथो विलोक्य तत्रायन्स चतुरो निजराजधानीम् ॥ तस्यै स्ववृत्तममलं प्रतिवक्तुकामम्तत्र स्थिता न च जगाम पुरी स्वकीयाम् ॥४८ अहल्योवाच- पतं त्वदर्थमवनीपतये विलिख्य ज्ञातं मया त्वमपि गच्छ चिरं न तिष्ठ ॥ यद्याहयत्यपि पुनश्च नृपाधिकारी द्रव्यं प्रदाय न च गच्छसि शोभनं न ॥४९॥ एकत्र राष्ट्रपुरुषः प्रथमं विधाय सवां न चान्यनृपतिं भजते कदापि ॥ हेतुं विना त्यजति पूर्वनृपालकं यस्तं विश्वसन्पुरुषमव कथं नृपोन्यः ।। ५० ।। राष्ट्रं मयानवरतं परिरक्षणीयं तेनापि तत्खलु तथा न च वेत्सि मूढ ।। संस्थाय तत्र भवता चिरकालमेवं संपाद्यतां द्रविणमानमुखादि भूपात् ॥५१॥ धैर्येण निष्कपटमेव यथाभिलाषं सेव्यस्य सेवकजनेन कृता च सेवा ।। नो निष्फला भवति किन्तु फलपदात्री कीर्ति करोति जगतीह पतिव्रतेव ५२॥ कविराह- द्वौ मातरौ च सधनौ खरगोणपूर्यामास्तामपुत्रकबनारसतापिदासौ ॥ तावेकदा मृतिमितावथ तापिभार्या दातुं धनं दतमगात्परिरक्षणाय ५३।।

·७८ अहल्याचरिते अहल्योवाच- मा तावदद्य हि धनं च तवास्ति बाले मा तावदद्य नृपकोशगतं विधेहि ।। अन्यत्र कुत्रचिदये व्ययितं कुरुष्व संपादय त्वमथ येन महत्सुपुण्यम् ५४॥ यज्ञान् विधेहि महतीं जलपानशालां देवालयं सुरुचिरं च नदीप्रघट्टम् ।। काशीगयाप्रमुखपावनतीर्थयात्रां दीनावनार्थममलं परमन्नसत्रम् ॥ ५५ ॥ धर्मात्परं जगति कीर्तिकरं न यस्माद्धर्मात्परं जगति सौख्यकरं न किञ्चित् ।। धर्मात्परं त्रिदिवलोकहितावहं नो तस्मात्त्वमाचर बहुद्रविणेन धर्मम् ॥५६॥ आकर्ण्य तद्वचनमात्महितार्थकारि तद्वत्स्वभर्तुरपि शोभनकीर्तिकारि ।। धर्मेण सर्वनिजपातकनाशकारि संसारिजीवजनसंसृतिदुःखवारि ।। ५७ ॥ आगत्य सा च निजसंवसथं महान्तं नद्यास्तटे सुरुचिरं व्यतनोत्प्रघट्टम् ।। तस्मिंस्तथा सकलविघ्नविनाशकारि श्रीमद्गणाधिपतिमन्दिरमर्थकारि ॥५८॥ द्रव्यं प्रजा समवनीय नृपाय दत्ते सोऽपि स्वराष्ट्रगतसर्वधनाधिकारी ॥ एषा परं नृपवधून तदाददाति कोऽयं महान् स्वयमवाप्तधने विरागः ॥ ५९ ॥ लोके धनाभ्युपगमो नृपतेर्गुणः स्यात्तस्मात्तदर्जनविधौ स यतेत नित्यम् ।। प्राप्तं धनं त्यजति यः समुपेक्षमाणो निःसत्वमेव सहजं समवाप्नुयात्सः ॥६०॥ लोके जनाः प्रतिदिनं धनमर्जयन्ति क्लेशं तदर्थमपि भूरि च भुञ्जते ते ।। चित्रं धनं परमियं परमप्रमोदात्सत्यज्य तस्य विनियोगमपि ब्रवीति ॥ ६१ ॥ मल्लारिभूपसदनं ननु पर्णशाला तत्रस्थभूपतिवधर्मनिरेव मूर्ता ।। तस्याविरक्तिरतुला द्रविणेषु युक्ता मूर्तित्रयं मुनिजनैरभिवन्द्यमेतत् ।। ६२ ॥ दानव्ययीकृतधनेऽपि जगत्यहल्या श्रीमन्महाशयजनेषु पुरःसरासीत् ।। का धनेन च सदाचरणे न तस्यास्तुल्यत्वमाप न च कश्चन पूरुषोऽपि ॥६३॥ किंवाधिकेन वचनेनयदर्थवत्वं सार्थ पदं किमुभये जगतीतलेऽस्मिन् ॥ एक प्रसिद्धतरसज्जनमुख्यवाण्यां किंवा परं नृपतिमल्लरिपोश्च वध्वाम् ॥ ६४ ।। १. निवासस्थानं ।

·दशमः सगः। ७९ दुष्टेषु राजसु गते मयि तत्करेभ्यः स्वस्याप्यनर्थकतया च भवेद्विनाशः ॥ अर्थो भुवं सकलराजगृहान्विहाय मल्लारिपुत्रवनितां शरणीचकार ॥ ६५ ।। मल्लारिभूपतिवधूः परमर्थहानेऽप्येवंकृतेऽपि विपुलार्थमनाः सदासीत् ॥ संप्रार्थ्य याचकजनैरपि कल्पवल्ली रिक्तीकृतापि विपुलार्थयुता यथास्ते ॥६६॥ अन्यदप्याह-कश्चिच्छीमान् वादधुषि देविचन्दो'मृत्युं प्राप्तो राजधान्यामपुत्रः तत्रायासीदात्तसैन्यस्तुकोजी कं नाकृप्येत्कथ्यतां द्रव्यलोभः ॥ ६७ ॥ सङ्कल्पितं वस्तुकोजिसमागतानां विज्ञाय सर्वमथ वाद(पिकम्य भार्या ।। आत्मीयवित्तपरिपालनकामुका सा क्षेत्र महेश्वरमहा शरणजगाम ॥६८॥ विज्ञाय वादधुषिकयोपिदभद्रवृत्तं सन्तप्यमानमनसा सहसाप्यहल्या ।। तम्या अवोचदयि भर्तृधनाधिकारम्त्वय्येव तव्ययमहो भवती करांतु॥६९ तुकोजिनं प्रत्याह- मद्राजधान्यां न कदाचिदेवं भयप्रदाज्ञा भवता विधेया ॥ प्रजा मदीया न निपीडिता म्याद्वासम्तथा वै भवता विधेयः ॥७॥ ग्राम सिरोंजे किल म्वेमदासभार्या म्वयं दत्तकमाजिहीर्पः विलोक्य तत्राधिकृतो न तम्यै नियोजयामास करं विनव ।।७१॥ आप्तेष्टवर्गसहिता वनिता ततः सा तूर्णं म्वदेशजननीं शरणं जगाम ।। श्रुत्वा वचः सकलमिष्टमसावहल्यापुत्रं गृहीतुमथ तत्क्षणमादिदेश ॥ ७२ ॥ अङ्के निधाय तनयं स्वयमेव तम्मै संभोग्य वस्त्रशिबिकावसनानि दत्वा ॥ तान्प्रेरयत्स्वनगरं परमादरेण त्यागम्य मूर्तिरबला जननी जनम्य || ७३ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते राज्यव्यवस्थावर्णनं नाम दशमः सर्गः। - १. शालिनीवृत्तम् । २. वसन्ततिलकावृत्तम् । ३. उपजातिवृत्तम् ॥

·एकादशः सर्गः - गुरुरुवाच- कार्यक्षमत्वचतुरत्वमुखान् गुणान् ये बह्वादरेण हृदये विनिवेशयन्ति ।। तानेव मानवजनान् कुशलान् परीक्ष्य कार्ये न्ययोजयदसौ विविधे स्वराष्ट्रे ॥१॥ तदेवाह-गोविन्दनामकनरश्चतुरः सुशीलो राश्या तया प्रमुखमन्त्रिपदे नियुक्तः।। गङ्गाधरस्य तनुजो यशवन्तनामा पुण्ये पुरे नृपसभाव्यवहारजीवी ॥ २ ॥ द्वेषो नरे न च कुलऽपि कदापि तस्यास्तत्स्थेषु किन्तु जननिन्दितदुर्गुणेषु ।। आशीविषेषु मनुजस्य लघुप्वपि स्याद्वेषो महत्स्वपि न निर्विषडुण्डुभेषु ।। ३।। युद्धं करग्रहणमेव तुकोजिकार्य मातुः प्रजावनकृते परमप्रयत्नः ॥ विद्वद्भिरेव परमार्थविचारचर्चा कार्य तुकोजिविषये स्वसहायता च ॥ ४ ॥ टिपुसुलतानविषये- धूर्तष्टिपुः परमनः सुशनैः प्रविश्य बाह्यं परं मृदुवचा हृदये कठोरः ।। सम्प्रेप्य पत्रमनुकूलमथ प्रयत्नाद्यो वञ्चयेदिममसंशयमेव विद्धि ॥ ५ ॥ बाझे प्रफुल्लवदनोऽप्युररीकृतागाः सेवानतिस्तुतिपरो निजदैन्यदर्शी ।। अन्तःपरं खलु रिपुर्मनसा क्षुरेण छिद्रं विलोकयति हन्ति च निघृणत्वात्।।६ तस्मात् तुकोजिनं प्रत्याह- नित्यं प्रमादरहितो भव, भेदकारि श्राव्यं वचोऽपि न च कस्यचिदर्थयुक्तम् ।। भेदादिसर्ववचनानि पुरःसुखानि यत्नपलब्धकुलकीर्तिविनाशकानि ॥ ७ ॥ विज्ञायतां रिपुवचो न कदापि सत्यं स्वस्मै तदीप्सितफलं न कदापि दद्यात् ॥ लोके हि शारदघनाघनगर्जनं तद्भीत्यावहं परमहो न जलप्रदायि ॥ ८॥ १. वसन्ततिलकावृत्तम् ।

·एकादशः सर्गः। शत्रोर्वचो मृदुपरं न हिताय विद्धि दूरं ततोऽपि किल दूरतरश्च लेखः ॥ विज्ञाय चैतदखिलं हितशत्रुकृत्यं योग्यं हितं यदधुना खल तद्विधेहि ॥९॥ युद्धे परं बलवता रिपुणा विधेये नान्यो हि कूटसदृशो बलवानुपायः ॥ तादृक्स्वयं समिति यादृगवस्थशत्रुायः परं बलवता न च किन्तु कूटम् १०॥ इन्द्रादिभिर्नमुचिवालिमुखाश्च दैत्याः कूटं विधाय निहतास्समराङ्गणेषु ॥ तस्माद्भवद्भिरपि सर्वजनर्धियन्तां यद्राजनीतिवचनानि मनःसु नित्यम् ॥११॥ आनीय चेतसि सपत्नकृतापमानं पृष्ठे विधाय च परप्रथितं स्वमानम् ॥ यः साधयेत्स तु नृपः कुशलः स्वकार्य विध्वंसयेत्स तु जनेषु भवेद्विमूढः।।१२।। यो वश्चयेद्बहुलभेदकरैर्वचोभिर्दूरीकुरुष्व तमये क्षणमात्रतस्त्वम् ॥ कृच्छ्रेषु केऽपि न पतन्तु कदापि तादृग्वर्तस्व चावहितचित्तमतः सदैव।।१३।। जीवे गतेऽपि न च शूरनृपस्य हानिर्देहे स्थितेऽपि यदि लब्धयशोविनष्टिः ॥ तां हानिमेव मनुते महतीं नृपालः सूक्ष्मं विचार्य च ततः सकलं कुरुष्व ॥१४॥ एवं सदा खमतमेव सति प्रसङ्गे सन्धौ समित्यपि मुनिर्भयमानसा सा ॥ पुण्ये पुरेऽपि बहुमन्त्रिविराजितेऽपि विद्वद्युतेऽपि विनिवेदयति स्म राजे ॥१५॥ श्रीरङ्गपत्तनमुखेप्वखिलेप्वहल्या राष्टेषु च स्वयमसौ व्यवहारवृत्तीन् ।। नित्यं न्ययोजयदथ खकरं ग्रहीतुं योग्यान्नरानपि सुकोमलमानसाँश्च ॥१६॥ मायेव यजगदिव स्वनियोजितेरस्वैर्भूतरिवातनुत सा निजराष्ट्रकार्यम् ॥ माया समस्तजनताभवमज्जनाय हेतुश्च सा परमहो भवमोचनाय ॥ १७ ॥ कैश्चिञ्च मन्त्रिकुशलो हरिपन्तफड्के खण्डोजिभूपवनिताकुशलं बुभुत्सुः ॥ मात्मामिलापविषयं च मनाक् प्रवक्तुं क्षेत्रं जगाम च महेश्वरनामधेयम् १८॥ अन्यत्स्वकार्यमथ साधयितुं महान्तं यनं चकार परमत्र न साधितं तत् ॥ तस्मात्स्वयं सकलमालवलोकमाने पर्यायतः स च जगौ निजमानसार्थम् १९॥ १. महल्यायाधातुर्य दर्शयितुमन्यं प्रसङ्गमाह ।

·अहल्याचरिते- अन्यार्थपर्यवसितं वचनं च तस्य श्रुत्वा तमाह किल सा चतुराग्रगण्या ॥ जानामि नैव भवतो वचनं यथार्थ स्त्रीत्वादनध्ययनतो धनगेहजत्वात् ॥२०॥ यत्सर्वदा जगति मूढतमं मनुष्यं कुर्वन्ति चास्मदुपमेयपदं महान्तः ।। तस्माद्भवद्वचनमेतदपूर्वभूतं नाज्ञासिषं स्वयमतः कुशलेन वाच्यम् ॥२१॥ विज्ञाय तस्य मुखतः परमर्थहीनं स्वार्थ सिसाधयिषु केवलमेव वाक्यम् ॥ मल्लारिसूनुवनिता जनितातिमर्षा प्रोवाच तं बुधजनैरपि शंसनीयम् ॥२२॥ स्वार्थान्धकारपरिलुप्तविचारदृष्टिं स्वस्यौदने च घृतसूपमथाहयन्तम् ॥ वृत्तिं बुभुत्सुमखिलं च मनोगतं मे प्राप्तं भवन्तमिह वेनि मदाश्रयाय ॥२३॥ बुद्धया बृहस्पतिसमो हि भवान् प्रसिद्धः शूरः षडाननसमो बलवद्वलिष्ठः ॥ राजानुकूलवचनं परिभाषमाणः स्थाने वचो न तव तत्खलु हीनवृत्ति ॥२४॥ शिन्देमहादजिमहीपतिमप्यहल्या युक्तैर्वचोभिरपि भीषयति स्म काले ॥ सत्यप्रिया च कुशला च जनेषु मूर्तियुक्तं बिभेति न नराय वचः प्रवक्तुम्॥२५॥ स्वार्थों न यत्र च मनागपि दम्भलेशो नो वा हिमांशुकरसन्निभकीर्तिलिप्सा ।। भीतिश्च का जगति निस्पृहमानसाया वक्तुं महान्तमथवा वयसा च भूपम्।॥२६॥ स्वां मातरं सकलराष्ट्रहितकदक्षां नो चेत्स्वबुद्धयभिमतां स्वकृति तुकोजी ।। श्रीमन्महादजिमतां भजते स्म तस्माद्योधु क्रुधा प्रववृते नृपखण्डुपत्नी ॥२७॥ अहल्योवाच-- आदाय सैनिकगणं सकलं भवन्तो युद्धाय साकमभियान्तु तुकोजिनापि ॥ नैवाहमीषदपि यत्र बिभेमि यस्मान्मल्लारिभूपतिवधूः करवालहस्ता ॥ २८ ॥ शूराम्ध पूगफलवत्समदन्ति "शिन्दे"नारीभवन्त इति वोऽतिमहत्प्रसिद्धिः ॥ नास्तीदमत्र परमेशकृपाप्रसादायुद्धं विधाय शपथेन जयं लभेय ॥ २९ ॥ १. साधयितु इच्छु । २. तव वचनं हीनवृत्ति न तदेत्खलु स्थाने इत्यन्वयः। १. युद्धसनहने हेतुमाह। ४.खड्गहस्ता।

·एकादशः सर्गः। ८ वान्तं भवद्भिरपि चित्तगतं च पित्तमन्यैर्दुरुहमपि दुष्टविचाररूपम् ॥ निर्यान्तु यो मनयाबलया समं श्रीमार्तण्डपादशपथोऽस्तु यदन्यथा स्यात् ३० आकर्ण्य तद्वचनमार्यजनाभिनिन्धं शौर्येण पूर्णमपि भूपसुताङ्गनायाः ॥ तत्सोपहासवचनं प्रथमं निगद्य तां सान्त्वयन्नथ जगाम तदाज्ञया सः॥३१॥ अन्तर्बहिः कलुषितं मधुरं च वाक्यं ज्ञात्वा तदुत्तरमपि स्वयमेव दत्वा ॥ राष्ट्रे च सा चतुरतां महतीं प्रदर्य नित्यं वशीकृतसमस्तजना न्यवात्सीत् ३६ अपि चोवाच- श्रीमन्महानृपतियोधगणश्च पुण्यादाख्यातकीर्तिमहिमाथ समस्तशूरैः ॥ आदाय सैन्यमतुलं रिपुतो महान्तं लब्धं प्रयत्नमकरोद्वसई विभागम् ॥३३॥ सैन्यं च तत्र निहतं विजयोपलब्धद्रव्यं तदर्थमपि तैय॑यितं नृपालैः ।। नासीत्परन्तु परमेशकृपाकटाक्षप्राप्तिस्ततः समभवन्महती च हानिः ॥३४॥ साम्मुख्यमेति जगदीश्वर एव यम्य मालां समर्पयति तस्य जयस्य कण्ठे ॥ योऽजीकरोति जगदीशपराङ्मुखत्वं सन्तिष्ठते च विजयः खलु तम्य पृष्ठे ३५॥ मुक्तिं वयं सवनशः प्रतिलब्धमानाः सर्वेऽधिकारपदवी प्रतिपद्यमानाः ॥ धान्येन, सैनिकगणेन, धनेन, वा यत्साहाय्यकं न तदकाम सति प्रसंग॥३६॥ तत्र प्रधानगणमध्यगतो न कोऽपि शूरेण कार्यमधुना किमुतैककेन ।। देहेऽतिदुःखितदशामभिपद्यमाने क्षेमाय तस्य सकलावयवा यतन्ते ॥ ३७ । राष्ट्र कलेवरमिदं जगतीतलेऽस्मिन्ननानि तत्र किल माण्डलिकाः समग्राः ॥ पुष्टयर्थमौषधमिदं परराष्ट्रखण्डं भक्ष्यं तदेव सकलावयवैश्च पुष्टय ॥ ३८॥ महादजी उवाच- न प्रेर्यते निजबलं नृपरक्षणार्थ किंवा फिरगरिपुगात्रविदारणाय । केनापि तत्र सचिवादिपदं गतेन मल्लारिपुत्रवनिते किमतो विधेयम् ॥ ३९ ॥ १. पुणनामकनगरात् । •.

·८८ अहल्याचरिते- स्वार्थी परार्थी चतुरो नरश्च नैकत्र राष्ट्रे कुशलस्य तिष्ठेत् ।। आत्मम्भारः केवल एक एव यतः परो राष्ट्रहितैकदक्षः ॥ १८ ॥ न तिष्ठतो हि प्रखरौ कृपाणौ द्वावद्वितीये सुदृढेऽपि कोशे । सांघर्षणतो यदमिस्तदाश्रयं कोशमपि प्रहण्यात् ॥ १९ ॥ साध्वीमहल्यामथ राघवेन्द्रः पदच्युतां कर्तुमपि प्रवृत्तः ।। तत्पक्षमाश्रित्य तुकोजिरायः स्वराष्ट्रमेषोऽध्यवसत्सदैव ॥ २० ॥ पन्ताहयौ माधवराघवेन्द्रौ साध्वी तयोर्माधवबालचित्ता ।। तुकोजिसेनाधिपतिश्च मेने श्रीराघवं केवलशीलभेदात् ।। २१ ।। यद्यप्यहल्यां जननीमिव स्वाममंस्त सेनाधिपतिस्तुकोजी ॥ श्रीराघवेन्द्रादिपरोपदेशात्तयाप्ययुक्तं कलहं चकार ॥ २२ ॥ बुधग्रहो यद्ग्रहसङ्गतस्स्यात्फलं तथैव प्रददाति नृभ्यः ॥ धृत्वा नृपेन्द्राग्रहमप्यसौम्यः स मातरं पीडयति स्म चित्रम् ।।२३ ॥ यदि खमाताश्रितकल्पवल्ली नेदिष्ठकल्याणकरी तथापि । वशतो यो नृपराघवस्य तदुर्विधिर्हेतुरहो ब्रवीमि ॥ २४ ॥ व्यस्तं समस्तं परमप्रशस्तं व्ययं स सेनाधिपतिश्चकार ।। श्रीराघवेन्द्रप्रमुखानुशिष्टो मेने जनन्या न कृतोपकारम् ॥ २५ ॥ एवं परप्रत्ययनेयबुद्धिता वमूढता दुष्टजनानुशासता ।। तथैव चित्तास्थिरता तुकोजिनि नूनं समस्ता फलिता तदानीम् ॥२६॥ १. म्यान इति महाराष्ट्रयाम् । २. विनाशयेत् । ३. बुधो नाम ग्रहो यद् ग्रहसङ्गतस्तत्फलं तच्छुभाशुभवज्ज्ञेयम् । परन्तु तुकोजी राघोबादादा नामकस्य अग्रहत्वेपि पक्षे (तदाग्रहेणेति ) स्वयमसाम्योऽपि स्वमातरं पोडयति स्म तचित्रमिति भावः।

·बादशः सर्गः। ९८ परन्तु सा मालवदेशमाता सोदा समस्ताँश्च तदीयमन्तून् ॥ तं स्थापयामास बलाधिकारे कोपः सतीनामपि मालाय ॥ २७ ॥ अन्यानि सूक्ष्माण्यपि कारणानि क्रोधाय मातुः किल सम्बभूवुः ।। क्षान्त्वाप्यभूदाश्रयदानशीला छाया सुखायैव तरोर्हि तक्ष्णः ॥२८॥ सैन्यव्यये वान्यविधौ तुकोजी बुद्धेर्जडत्वात्खलु केवलाज्ञः ।। यतस्तितिक्षोरपि राजमातुः पुनःपुनस्तत्कलहप्रसङ्गः ॥ २९ ॥ मूढोऽधिकारी यदि राष्ट्रमध्ये तस्यासमन्ताद्यदि वञ्चकाः स्युः तद्राष्ट्रनाशः क्षणमात्रतः स्याद्देवस्तदर्थ न च कोऽप्युपास्यः ॥३०॥ सर्वे जनास्तं कलहं विबुध्य शक्ता बभूवुर्न विहन्तुमत्र ।। शतं प्रदीपास्तिमिरं हरन्तो न सूर्यचन्द्रौ प्रविभासयेयुः ।। ३१ ॥ महादजी शूरवरः समेत्य हितेर्वचोभिः समशिक्षयत्तम् ।। अभेदवृत्तिःपरमार्थदा स्यान्नैतादृशी कापि फलोन्मुखान्या॥ ३२ ॥ विपक्षे बाधकमाह- भेदेन चान्यो विशति स्वराष्ट्रे भेदेन नेदिष्ठजनैर्वियोगः ।। भेदेन चित्तेषु दुरन्तचिन्ता भवेच्च भेदेन शरीरहानिः ॥ ३३ ।। भेदेन भूपस्य धनादिनाशो भेदेन कीर्तिश्च विनाशमेति ।। भेदो हि कीटः करपत्रकाम्यः शनैःशनैक्षति वंशकाष्ठम् ॥३४॥ भेदेन मित्रं भवतीव वैरी भेदेन विद्वान् भवतीव मूर्खः ।। भेदेन भार्या भवतीव वेश्या मेदो महान्तं कुरुतेऽप्यनर्थम् ॥३५॥ १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । २. तक्षा सुतार । ३ उपजातिवृत्तम्। ४. करपत्रं (करवत) आस्ये-मुखे यस्य सः। ५. भक्षयति-विनाशयतीत्यर्थः ।

·८ अहल्याचरिते- स्वार्थी परार्थी चतुरो नरश्च नैकत्र राष्ट्रे कुशलस्य तिष्ठेत् ।। आत्मम्भारः केवल एक एव यतः परो राष्ट्रहितैकदक्षः ॥ १८ ॥ न तिष्ठतो हि प्रखरौ कृपाणौ द्वावद्वितीये सुदृढेऽपि कोशे ॥ पसमा घर्षणतो यदमिस्तदाश्रयं कोशमपि प्रहण्यात् ॥ १९ ॥ साध्वीमहल्यामथ राघवेन्द्रः पदच्युतां कर्तुमपि प्रवृत्तः ।। तत्पक्षमाश्रित्य तुकोजिरायः स्वराष्ट्रमेषोऽध्यवसत्सदैव ॥ २० ॥ पन्ताहयौ माधवराघवेन्द्रौ साध्वी तयोर्माधवबालचित्ता ।। तुकोजिसेनाधिपतिश्च मेने श्रीराघवं केवलशीलभेदात् ॥ २१ ॥ यद्यप्यहल्यां जननीमिव स्वाममंस्त सेनाधिपतिस्तुकोजी ॥ श्रीराघवेन्द्रादिपरोपदेशात्त्याप्ययुक्तं कलहं चकार ॥ २२ ॥ बुधग्रहो यद्ग्रहसङ्गतस्स्यात्फलं तथैव प्रददाति नृभ्यः ॥ धृत्वा नृपेन्द्राग्रहमप्यसौम्यः स मातरं पीडयति स्म चित्रम् ॥२३ ॥ यदि खमाताश्रितकल्पवल्ली नेदिष्ठकल्याणकरी तथापि ॥ वशकतो यो नृपराघवस्य तदुर्विधिहेतुरहो ब्रवीमि ॥ २४ ॥ व्यस्तं समस्तं परमप्रशस्तं व्ययं स सेनाधिपतिश्चकार ।। श्रीराघवेन्द्रप्रमुखानुशिष्टो मेने जनन्या न कृतोपकारम् ॥ २५ ॥ एवं परमत्ययनेयबुद्धिता खमूढता दुष्टजनानुशासता ॥ तथैव चित्तास्थिरता तुकोजिनि नूनं समस्ता फलिता तदानीम् ॥२६॥ १. म्यान इति महाराष्ट्याम् । २. विनाशयेत् । ३. बुधो नाम ग्रहो यत् ग्रहसङ्गतस्तत्फलं तच्छुभाशुभवज्ज्ञेयम् । परन्तु तुकोजी राघोबादादा नामकस्य अग्रहत्येपि पक्षे (तदाग्रहेणेति ) स्वयमसाम्योऽपि स्वमातरं पोडयति स्म तचित्रमिति भावः।

·बादशः सर्गः। ९८ परन्तु सा मालवदेशमाता सोदा समस्ताँश्च तदीयमन्तून् । तं स्थापयामास बलाधिकारे कोपः सतीनामपि मङ्गलाय ॥ २७ ॥ अन्यानि सूक्ष्माण्यपि कारणानि क्रोधाय मातुः किल सम्बभूवुः ।। क्षान्त्वाप्यभूदाश्रयदानशीला छाया सुखायैव तरोर्हि तक्ष्णः ॥२८॥ सैन्यव्यये वान्यविधौ तुकोजी बुद्धेर्जडत्वात्खलु केवलाज्ञः ।। यतस्तितिक्षोरपि राजमातुः पुनःपुनस्तत्कलहप्रसङ्गः ॥ २९ ।। मूढोऽधिकारी यदि राष्ट्रमध्ये तस्यासमन्ताद्यदि वञ्चकाः स्युः तद्राष्ट्रनाशः क्षणमात्रतः स्याद्देवस्तदर्थ न च कोऽप्युपास्यः ॥३०॥ सर्वे जनास्तं कलहं विबुध्य शक्ता बभूवुर्न विहन्तुमत्र ॥ शतं प्रदीपास्तिमिरं हरन्तो न सूर्यचन्द्रौ प्रविभासयेयुः ।। ३१ ॥ महादजी शूरवरः समेत्य हितैर्वचोभिः समशिक्षयत्तम् ॥ अभेदवृत्तिःपरमार्थदा स्यान्नैतादृशी कापि फलोन्मुखान्या॥ ३२ ।। विपक्षे बाधकमाह- भेदेन चान्यो विशति स्वराप्टे भेदेन नेदिष्ठजनैर्वियोगः ॥ भेदेन चित्तेषु दुरन्तचिन्ता भवेश्च भेदेन शरीरहानिः ॥ ३३ ॥ भेदेन भूपस्य धनादिनाशो भेदेन कीर्तिश्च विनाशमेति ।। भेदो हि कीटः करपत्रकाम्यः शनैःशनै क्षति वंशकाष्ठम् ॥३४॥ भेदेन मित्रं भवतीव वैरी भेदेन विद्वान् भवतीव मूर्खः ॥ भेदेन भार्या भवतीव वेश्या मेदो महान्तं कुरुतेऽप्यनर्थम् ॥३५॥ १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । २. तक्षा मुतार । ३ उपजातिवृत्तम् । ४. करपत्र (करवत) आस्ये-मुखे यस्य सः। ५. भक्षयति-विनाशयतीत्यर्थः ।

·९० अहल्याचरिते- तत्र-यत्रैकमत्यं सदने विभाति तत्रैव लक्ष्मीः स्वपदं निधत्ते ॥ शुद्धांशुगौरापि च तत्र कीर्तिविस्तारमायात्यनिशं सुखेन ॥ ३६ ॥ यत्रैकमत्यं किल तत्प्रसिद्धं श्रीमत्कुलं गोकुलवत्पृथिव्याम् ॥ यत्रैकमत्येन सदैव वासो न तत्र शत्रोभवति प्रभावः ॥ ३७ ॥ य एकचित्ता वपुषा विभक्ता गृहेषु राष्ट्रेषु जना विभान्ति ये व्यक्तितः स्युर्लघवः पदार्थास्ते सङ्घरूपात्पृथवो भवन्ति ॥३८॥ भृत्यप्रभृत्येव नृपालकस्य राष्ट्रे विभात्येव यदैकमत्यम् ॥ तदा रिपोः सूक्ष्मकुशाग्रबुद्धेरपि प्रवेशो न भवेत्कदापि ॥३९॥ तिष्ठकमत्येन ततस्तुकोजिन् मन्यस्व देवीं जननीमहल्याम् श्रुतिं तदाज्ञां परिपालयस्व लभस्व सौख्यं परमं प्रपञ्चे ॥ ॥४०॥ संशोभतेऽनेककुटुम्बकं गृहं यद्वा नभोऽनेकसुतारकाकुलम् ।। किंवा सरोऽनेकतिमिङ्गिलैर्युतं यद्वा वनं नैकमहीरुहान्वितम् ॥ ४१ ॥ किंवारविन्दं मकरन्दसंकुलं गुञ्जन्मिलिन्दैर्बहुभिर्विराजते ॥ राष्ट्रं तथानेकविधैः कुलादिभिः शूरैः सदा कीर्तिफलावलम्बिभिः ॥४२॥ तस्मात्तुकोजिन् कलहं न कुर्यान्मात्रा समं त्वं च सुखेन जीव्याः ॥ सर्वाः प्रजा एकमतेन रक्ष्या लभ्या च कीर्तिमहती जगत्याम् ॥ ४३ ॥ आवामुभौ भिन्नपदस्थितावपि मल्लारिराजोऽहमथैकमानसौ ॥ अतोऽस्मदीयं न विजेतुमभ्ययाद्राज्यं हि शूरः सबलोऽपि शानवः ॥४४॥ माताप्यहल्या न जहाति पश्य साध्वी रिपोस्त्वां च वशीभवन्तम् ॥ हिताहिते योग्यमयोम्यमेवं सुदूरदृष्टया सकलं हि वेत्ति ॥ ४५ ॥ •• १. उपजातिवृत्तम् । २. इंद्रवंशावृत्तम् । ३. इंद्रवज्रावृत्तम् ।

·द्वादशः सर्गः ९१ न शोभते गुप्तसपत्नसौधं महन्निधानं सभुजङ्गवासम् ॥ सुस्वादु किंवा विषमिश्रमन्नं वाक्यं सुशब्दं परमर्मभेदि ॥ ४६॥ क्षमापयस्व प्रणतिं कुरुष्व त्वमन्वहं मालवदेशमात्रे ।। सुतोऽपराधी न च केन रक्ष्यो मात्रा विना बाल महीतलेऽस्मिन् ॥४७॥ त्वयापराधान् विहिताननेकान् सहिप्यते मूर्तिमती क्षमा सा ।। ततस्त्वमामृत्यु भजस्व भक्तया तां मातरं निर्मलमानसेन ॥ १८ ॥ स्वदेशनिष्ठाः सकलाः प्रजा या नक्तंदिवं पालयितुं प्रयत्नम् ॥ करोति तां त्वं विजहासि तस्मान्न त्वत्समः स्याज्जगतीह मूर्खः ॥ ४९ ॥ लभेत मित्रं द्रविणैर्जगत्यां भायाँ सुतं गेहमथावनी च ॥ सनिर्मलप्रेम परैकवस्तु परन्तु नो मातृपदस्य वाच्यम् ॥ ५० ॥ माता वदेत्तु विधत्स्व नित्यं मा तावदेनां विजहीहि मूर्ख ।। लोके सुखार्थ निजदेशतस्तां जनाः समागत्य समाश्रयन्ति ।। ५१ ॥ नास्ति मालवसमो भुवि देशो नास्ति भूपतिवधूसदृशी स्त्री ।। वन्यमान्यजनवृन्दमुवन्द्या शौर्यधैर्यगुणशालिषु गण्या ॥ ५२ ।। आश्रितस्य च मनोरथपूर्ती ख्यातिमाप भुवि कल्पंपलाशी ॥ नाश्रिताश्रितजनेषु समाना स्यान्न काचिदबला सहगम्याः ।। ५३ ॥ त्वां मन्दबुद्धिर्न च शत्रुमित्रमनोगतार्थानम्विलांश्च वेत्सि ॥ तस्माज्जनन्याश्रयमातनुष्व बालस्य युक्तं तदिति प्रसिद्धम् ।। ५४ ॥ श्रीमन्मालवदेशमातरमये मा मुच्च सौख्याम्पद- ॥ मेतन्मे पृतनापते हिततरं सारं मदीयं वचः ।। १. स्वागतावृत्तम् । २. कल्पवृक्षः। ३. सदृशी । ४. उपजातिवृत्तम्। ५. शादलविक्रोक्ति।

·९९ अहल्याचरिते- रत्नं शुद्धममूल्यमाप्तमपि चेदीषत्प्रयत्नाद्विना ।। त्यक्त्वा बालक मा गृहाण सुखदं स्थूलं जडं प्रस्तरम् ॥ ५५ ॥ मालवानां मातरं त्वं यदि त्यक्षसि मोहतः ॥ संत्यज्य प्राप्तममृतं क्षुधितो मूर्ख तिष्ठसि ॥ ५६ ॥ अहल्यां त्यक्षसि त्वं चेद्धल्यां वृत्ति भजिष्यसि ।। कर्णी कराभ्यां तद्धृत्वा जननीमभिवादय '। ५७ ।। मातरं नाश्रयेस्त्वं चेन्मा तरिष्यसि संसृतेः।। तस्माचदाश्रयेण त्वं सुखं जीव शतं समाः ।। ५८ ।। रोघवेन्द्रजनभाषणमेतन्मोहकारि न च मंगलकारि ।। मालवेश्वरसखोऽहमिदानीं तुभ्यमेतमुपदेशमकार्षम् ॥ ५९ ॥ राघवेन्द्रादिकान् भाषापटून्विद्धि न सन्मतान् । सन्मतां तावकी मान्यां मातरं च समाश्रय ॥ ६०॥ तत:-कल्याणकारिणीं राज्ञी जननी जननीतिदाम् ।। चरणावुपसगृह्य तुकोजी शरणं ययौ ॥ ६१ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते भीमदहल्याचरिते तुकोजीक्षमापनं नाम द्वादशः सर्गः । १. अनुष्टुवृत्तम् । २. स्वागतावृम् ।

·योदशः सर्ग: शिष्य उवाच- - श्रीसद्गुरो ज्ञानमूर्ते शिष्यशिक्षावृहस्पते ।। सुधीभिराहतमते सर्वशास्त्रसदागते ॥ १ ॥ जगन्मातुरहल्याया आर्यायाः शास्त्रसंमताम् ।। दिनचर्या निगद मे श्रोतुमुत्सुकचेतसे ॥२॥ श्रीगुरुरुवाच- धनागारे प्रजातापि विख्याता शुद्धमानसा।। सदाचाररता सासीद्धर्ममूर्तिरिवापरा ॥ ३ ॥ कृष्णेव कृष्णवर्णा सा हरिणीव शुभेक्षणा । जलैजारुणकिञ्जल्कसुकपोलारुणाधरा ॥ ४ ॥ नीलाञ्जनगिरिस्पर्धिकेशपाशधरा वरा ।। रोचिष्मतीन्दुलेखेव प्राय आसीन्महेश्वरे ।। ५ । कृशापि प्रौढधिषणा कृष्णापि विमला च सा ।। चित्रमिन्दूरस्थितापि स्वस्स्थाप्यासीन्महेश्वरे ॥ ६ ॥ शुभ्रवस्त्रोपसंख्याना शुम्रासनपरिग्रहा ।। नितान्तशान्तस्वान्तादिनसूयेव सर्वदा ॥ ७ ॥ जनेप्वलीकवचनेष्वमिज्वालेव भामिनी ॥ आत्तिदा तदग्रेऽपि न कोऽपि स्थातुमीशिता ॥ ८ ॥ १. अनुष्टुवृत्तम् । २. द्रौपदीसदृशी। ३. कमलरक्त केसरवत् रक्तौ कपाग यस्याः सा। ४. समर्थः।

·अहल्याचरिते- अपराधिनमालोक्य परं वा स्वीयमेव वा ॥ अशिषत्समदृष्टया सा जनकल्याणहेतवे ॥९॥ तमेव प्रसङ्गमाह-तुकोजिपुत्रो मल्लारिरविनीतः स्वचारतः ॥ अहल्योदन्तजिज्ञासुः प्रेषयत्तं च तद्गृहे ॥ १० ॥ विज्ञाय सर्व साहल्या तुकोजितनयस्य तत् ।। आत्मीयानुचरैर्लोकः पशुतोडमताडयत् ॥ ११ ।। खञ्जीभूतो यतः सोऽथ प्रक्षिप्तो बन्धनालये ।। क्षमैव सा लोकान् सद्वृत्यर्थमशिक्षयत् ॥ १२॥ क्रोधो हि घातकीवृत्तिरिति सद्भिः प्रायते ॥ अस्याश्चित्रमहल्याया स कार्याय न हानये ॥ १३ ॥ अन्तःशान्ता बहिःक्रुद्धा शिशौ मातेव सर्वदा ॥ प्रजासु वर्तमाना सा निःस्वार्थहृदया बभौ ॥ १४ ॥ नियतं च प्रतिदिनं प्रत्युत्थायारुणोदये ।। प्रातर्विधि विधायाथ सदाशिवमचिन्तयत् ॥ १५ ॥ ईशस्तुतिपरान् श्लोकान् गीतानि विविधानि च ॥ जगाद सुस्वरं नित्यं भक्त्याकलितमानसा ॥ १६ ॥ नवैर्नवैस्स्तवैर्भक्तया गायन्ती प्रत्यहं मुदा ॥ भूभृद्भवल्लभं शम्भु भजन्ती समतोषयत् ॥ १७॥ ततः श्रीशङ्करं प्रातरुत्थापायतुमुत्सुका !! दयामूल्यं जिघृक्षन्ती वन्दिनीव परा बमौ ॥ १८ ॥ १. पशुमारममारयत् ।

·प्रयोदशः सर्गः ९५ कर्मकाण्डस्य वमेव शर्मदं नर्मदाजलम् ।। स्नानार्थमुपयुञ्जाना प्रायोऽवासीन्महेश्वरे ॥ १९ ॥ भागीरथ्यादितीर्थानामष्टकानि पठन्त्यसौ ॥ भक्त्या त्रिविधतापान्वै स्नाति यापयितुं ध्रुवम् ॥ २०॥ ततः मुधांशुरोचिष्णु पर्यधाद्विशदांशुकम् ॥ येन शम्भोर्मस्तकस्थचन्द्रलेखेव सा बभौ ।। २१ भूतेशं तुहिनक्ष्माभृत्प्रभं शुभ्रांशुभालेकम् ॥ श्रीशम्भु भावयामास भावितैरुपचारकै ः ॥ २२ ॥ तानुपचारानाह - आवाहनमुखानेकानुपचारान् यथायथम् ।। प्रत्यर्पयच्छिवपदाम्भोजभृङ्गी सती च सा ॥ २३ ॥ चरणौ खण्डपरशोरवण्डमनुसेविनी ।। मालवानां पालयित्री दासीवासीन्महेश्वरे ॥ २४ ।। सदा शिवं चिन्तयन्ती योगिनीव परों जनै ।। लक्षितासीदहल्या सा वृतपद्मासनासना ॥२५|| जपन्ती शिवमन्त्रं सा तापयन्ती वपुत्रतैः ।। उपवासान् बहुन्नित्यं कुर्वन्ती प्रीतिमानसा ॥२६ ॥ ततो व्यासादिव पराद्वक्तुः पौराणिकादसौ ।। सकलानि पुराणानि क्रमात्मत्यहमाशृणोत् ॥ २७ ।। शीलवद्भ्यो द्विजातिभ्यो विद्वद्भ्यः प्रत्यहं ततः ।। गोहिरण्यादिदानानि समाहूय सती ददौ ॥ २८ ॥ १. हिमाद्रिसदृशगौरवर्णम् । २. शुभ्रांशुः श्वतकिरणश्चन्द्रः भाले मस्तके यस्य सः। ३. चिन्तयामास । ४. इयममहल्या अन्या योगिनीव दृश्यते ।

·अहल्याचरिते- दानाद्यशो वर्धयन्ती निखिलेषु नृपेष्वियम् ॥ प्रख्यातकीतिरेकैव रेजे नृपसतीष्वपि ॥ २९ ॥ आयुर्हरति कालोऽयं जीवनं न परं यशः ।। इतीव लोकैर्जगति यशःसम्पाद्यते सदा ॥ ३० ॥ घेति पापं विदधतो ददाति परमं सुखम् ॥ इतीव दानं क्रियते श्रीमद्भिर्भूतले जनैः ॥ ३१ ॥ विनाशिभ्यो धनादिभ्यः साध्यते यच्चिरं यशः ।। का नाम वनिता साध्वी साधयेन्न गृहागतम् ।। ३२ ।। कीर्तिर्विवर्धते दातुः शुक्लेन्दोरिव चन्द्रिका ॥ स्वरादिषु च लोकेषु यदाता पूज्यते जनैः ।। ३३ ।। ततो वदान्या मेदिन्यां दानं विदधते सदा ।। स्वयं निरर्थका भूत्वा श्रीमन्तं कुर्वतेऽर्थिनम् ॥ ३४ ॥ ततो विप्रान् समाहूय सदाचारान् बुभुक्षितान् ।। भोजयामास रुच्यात्नैः समक्षं सादरार्चितान् ॥ ३५॥ अन्नदानसमं लोके नान्यदानं प्रचक्षते ॥ इतीव सा ददौ नित्यं पकमन्नं सुधोपमम् ॥ ३६॥ ततः पर्णेषु शाकानं सूदैः सम्पाद्य यत्नतः ॥ परिवेषयते सा च सिषेवे मितमन्वहम् ॥ ३७ ॥ सात्विकं शाकपाकादि तुहिनाचलसंस्थिता ।। बुभुजे योगिनीवासौ पिनाकिपदमेष्यती ॥ ३८॥ १. सण्डयात। २. धनहाना ·प्रयोदशः सर्गः। ९७ यद्यप्यनिन्धं नैव स्यान्मद्यमांसादिभोजनम् ।। तदन्वये परं साध्वी दृष्यं तश्चेत्यमन्यत ॥ ३९ ॥ सर्वदा शुद्धसझल्पा विशुद्धाचरणा सती ॥ कथं तामसमांसादिदुष्टं सा भक्षयिष्यति ॥ ४० ॥ भुक्त्वा ततः स्तवै रम्यैरस्तौषीत्कृत्तिवाससम् ॥ सत्स्तवेन सदनेन स्वान्तं सद्भवतादिति ॥ ४१ । ततः प्रसादनकरे शान्ते शुचितमम्थले ॥ चित्तविश्रान्तये किञ्चिदहल्याम्बपदन्वहम् ।। ४२ ॥ दानम्य फलसिध्यथं यथा स्वापः करस्थिताः ।। दिवा स्वापो नु तम्याः म्याद्राष्ट्रकार्यस्य सिद्धय ।। ४३ ॥ ततः कार्यानुगं चिह कृत्वाया सनालये ॥ आसीत्स्वयं यद्यपि स्त्री चित्रमस्रीव सा बभी ।। ४४ ॥ ततः सर्वाणि कार्याणि गतेऽप्यम्तं दिवाकरे ॥ विचार्य च व्यधान्नित्यं सा राजसदने गर्मम् ॥ ४५ ॥ द्वित्रिघण्टं ततः सायं पुनः शिवमपूजयत् ।। मन्त्रं " नमः शिवायेति " स्वशिवाय जजाप सा ॥ ४६॥ नित्यमेवमनुष्ठाय श्रद्धयानलसा सती ॥ असौ रात्री फलमयमल्पाहारं चकार च ।। ४७ ॥ १. गजचर्मधारिणं शङ्करम् । २. चित्तम् । ३. शेते स्म । ४. सु.आप: स्वापः-सुजलं निद्रा च। ५. वपमित्यर्थः। ६. अधिकरणगृहे न्यायममायाम् । ७. अस्त्रवान् राजा स इव । ८. गमनमित्यर्थः। ९ आत्मनः कल्याणाय ।

·अहल्याचरिते- राष्ट्रकार्य करे धृत्वा शान्तेन मनसा पुनः ।। विचार्यानेकधा युक्तं शासनानि लिलेख सा ॥ ४८ ॥ संशयमाला-पूर्व मे श्वशुराज्ञासीत् “प्रजा रक्ष्या त्वयेति " च ॥ तत्कार्यमधुना कार्य मयोपायैः सहस्रशः ॥ ४९ ॥ अथवा परमेशः खप्रजारक्षणकामुकः ।। मां नियोजितवाँस्तत्र कार्य संरक्षणं ततः ॥ ५० ॥ किंवा मत्तनयं हत्वा प्रजाकार्ये न्ययोजयत् ।। मां शम्भुस्तत्प्रजाः पाल्या नोचेन्मन्तुर्भवेन्मम ।। ५१ ॥ किं वा मे सकलं राष्ट्रं प्रेम्णा निपतितं गले ॥ अतस्तद्रक्षणं स्थाने मन्येऽहमबला यदि ॥ ५२ ॥ किंवा प्रजाः प्रजा मे स्युम्तासां माता मताह्यहं ।। ततः सङ्गोपनं कार्यमेतत्म्यादीशसम्मतम् ।। ५३ ॥ किंवा स्वदेशः कैलासस्तनिष्ठा शाङ्कराः जनाः ।। तत्सेवाकरणं युक्तमात्मकार्यममंस्त सा ॥ ५४ ॥ स्वदेशोऽयं स्वदेहश्च तस्याङ्गानि प्रजाः स्मृताः !! तद्रक्षणादात्मरक्षाममन्यत सदा सती ॥५५॥ अथ चैतच्चैतदात्म्यं तच्चिन्तनमभीक्ष्णशः ।। विधातव्यं मयेतीशो मां न्ययुङ्ग किमत्र सः ॥ ५६ ॥ यामादूर्ध्वमुभौ यामौ राष्ट्रकार्य विशेषतः ।। रहोन्वहं चिन्तयन्ती कुर्वती च हितं बभौ ॥ ५७ ॥ १. आज्ञापत्राणि । २. अपराधः। ३. राष्ट्रस्येति शेषः ।

·प्रयोदशः सर्गः : मायेव च जगत्कार्यं कुर्वाणापि न मोहिनी ।। अभूदहल्या सर्वेषां तारयित्री भवाम्बुधे ॥ ५८ ॥ रात्री नियतमेकान्ते सावधानेव योगिनी ॥ राष्ट्रकार्यमिव ध्यानं कुर्वती परमा बभौ ।।५९।। निद्रां जयन्ती कुरुते मिताहारं दिवा निशि ।। शोषयन्तीन्द्रियाण्येव योगिनी किं न सा भवेत् ॥६० ।। नित्यानि कर्माणि च मावधाना कुर्वन्यसौ सत्यपि राष्ट्रकार्ये ।। वरिष्ठराजम्य विना नुशिष्टिं कदापि नाम्याः खलु कर्मबाधः ॥६१॥ कर्माणि नमित्तिकसंज्ञकानि व्यधाद्यथा कालमसौ यथावत् ॥ राष्ट्रीयकार्यम्य विधी प्रक्ति नमित्तिकानां न कदाप लोपः ।।६२॥ प्रायश्चित्तं ब्रह्मणि मालवदेशस्य मातुरप्यस्याः ॥ प्रायश्चित्तं कर्मणि न कदाप्यभवम्वयं मुतन्वन्याः ॥६३॥ उपवासपराणि यानि लोके कुरुत सा म्म सदा शुभवतानि ॥ बहुपुण्यकराणि यानि तम्या न बभूवुन च दृक्पथं गतानि ॥६४॥ शिवोपवासं कुर्वाणा वाङ्मनःकायशुद्धय ।। शिवोपवासमिच्छन्ती चक्र सा नियमान बहून् ॥६५॥ इदानीं किं बहुक्तेन नियमा जगतीतले ॥ क्षेमकराश्च वर्तन्ते तानसावकरान्मुदा ॥ १६ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधबापुशामिमनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते दिनचर्यावर्णनं नाम त्रयोदशः सर्गः ।। ३. गीतिवृत्तम्। १. उपजातिवृनम् । २. अनुशासनं भाामित्यर्थः । ४. औपच्छन्दसिक वृत्तम् । ५. अनुष्टु:वृत्तम् ।

·- चतुर्वशः सर्गः। शिष्य उवाच- श्रीमद्गुरो मालिरावमातुश्चरितमद्भुतम् ।। श्रुतं तेनाभवमहं समाहितमना भृशम् ॥१॥ असारमपि संसारं सारवन्तमिव स्वयम् ॥ प्रदर्शयन्ती सर्वेषां या सदाचरणाद्वभौ ॥२॥ अतस्तस्या वदान्याया दानधर्मादिवर्णनम् ॥ श्रोतुमिच्छामि भवतो यथावद्वक्तुमर्हसि ॥३॥ श्रीगुरुरुवाच- प्रत्यहं किमपि वस्तु ददाना मल्लशत्रुसुतयोषिदहल्या ॥ वदामि जगतीह वदान्या नास्ति तागिति सर्वजनोक्तिः ॥४॥ दानमेवमकरोत्किल सा यद्वस्तुमात्रमवनीतलवर्ति ।। येन बाढमखिलेषु जनेषु प्राप दातृषु महत्वमहल्या ॥ ५ ॥ तदेवाह- महाकालरामेश्वरौ नागनाथो द्विजैरन्वहं पूजनीयाश्च भक्त्या ॥ तथा भीमशम्भू तदर्थं ददौ सा बहु द्रव्यमाचन्द्रसूर्य च तेभ्यः ॥६॥ ओडारेशे वैजनाथे च लिंङ्ग भक्त्याऽकर्षीन्मन्दिरोज्जीवनं सा ॥ केदारेशे क्ष्मां च गोचारणार्थं द्रव्यं यष्टुं त्र्यम्बकेशं व्यतारीत् ॥७॥ काश्यां च विश्वेश्वरमन्दिरं सा तथैव घृष्णेश्वरलिङ्गतीर्थम् ॥ बध्वा तथा सोरटिसोमनाथं संस्थापयामास जनन्यहल्या ॥८॥ १. अनुष्टुवृत्तम् । २. स्वागतावृत्तम् । ३. द्वादशालङ्गावशेषः, भुजङ्गप्रयात वृत्तम् । ४. शालिनीवृत्तम् । ५. उपजातिवृत्तम् ।

·चतुर्दशः सर्गः १०१ सोमनाथे विशेषः- स्वप्ने श्रीमदहल्यायाः सोमनाथोऽब्रवीत् स्वयम् ॥ यावने मन्दिरे क्षिप्तस्तैरहं चातिपीडितः ॥९॥ कचिस्थापय मां भद्रे नित्यं पूजादिकं कुरु ॥ आकर्ण्य तत्ततः साध्वी स्थापयामास तं द्रुतम् ॥१०॥ क्लेशान् मनुप्यम्य विलोक्य शीघ्रं या दूयंत चतसि निर्भर सा ।। स्वदैवतं कालनिपीडितं तत्कथं हि विज्ञाय पुनः संहत ॥११॥ मल्लिकार्जुनपूजाय प्रदीपज्वलनाय च ।। सततं सा ददी द्रव्यं परलोकहितपिणी ॥१२॥ सर्वेष्वेवं वेतनादिप्रदानगीबीयां भक्तिमादर्शयन्ती ॥ गेहे लिङ्गा विधौ सावधाना नित्यं सा स्त्री किं प्रमिद्धात्प्रमायेत् ॥१३॥ सप्तपुरीप्वयाध्याविषय- साकेते श्रीरामभद्रम्य रम्यं प्रासादं सा कारयामाम लोकः ।। शम्भोः पूजां प्रत्यहं या विधत्तं तत्प्रेयांम विम्मरद्वा कथं सा ॥१४॥ मथुराविषये- संसारिणामिष्टपदोपलब्धिः कंसारिपादाजनिवासभूमिः ।। संशोभते पूर्मथुगभिधाना दवेरनकरिव माण्डिना द्याः ॥ १५ ॥ यस्याश्च जम्बूनिभनीलनीरा रम्यप्रवाहा यमुना वहन्ती ॥ जीवान् स्वलोकं नयता निषेधुं दूनान् प्रवृत्तानिव दक्षिणम्याम् ॥१६॥ नीलोत्पलैनीलमणिप्रभवा मनारमप्रस्तरसञ्चया ।। विनिर्मिता यत्र विभान्ति घट्टा इन्दीवराभाम्नरणा इवते ॥ १७ ॥ २. शालिनीवृत्तम् । ३. इन्द्रयमावृत्तम् । १. अनुष्टुवृत्तम् । उपजातिवृत्तम् ।

·१०२ अहल्याचारत- - तत्र प्रयत्नाद्रचिताः प्रजाभिः क्रमेण सोपानपरंपराश्च ।। खर्गन्तुकामा उपरि व्रजन्ति पापा अधः क्षालायतुं स्वपापम् ॥१८॥ जनयात्रिकसौख्यकारकाभिर्महतीभिः कृतिभिश्च देव्यहल्या ॥ अधिरोपितवत्यसौ चिराय स्वयशोवृक्षमहो महान्तमेषा ॥ १९ ॥ माया-हरिद्वारविषये- हरिद्वारक्षेत्र विमलजलगङ्गान्तिकतगे ।। महायोगिवातैः स्वपदजलजैरञ्चिततटे ॥ सुघोषैः सङ्घष्टे क्वचिदथ महाया त्रिकजनै -- ॥ रहल्या तत्रापि प्रथितबहुपूर्तान्यकुरुत ॥ २० ।। प्रस्तरैर्बहुविधैरतिरम्यां घट्टनिर्मितिमथाप्यनुगङ्गम् ।। सा चकार विषयेषु विरक्ता तीर्थवासिजनसङ्घहितार्थम् ॥ २१ ॥ कृतीस्मिन् विशाला तया धर्मशाला वसन्त्यत्र नित्यं जना यात्रिकाश्च ॥ अनेकाशिषस्ते वितीर्येव तम्यै समाधानवृत्तिं परां प्राप्नुवन्ति ॥ २२ ॥ अन्नसत्रमपि तत्र विद्यते भुक्तिमाप्य कतिचिद्दिनानि ते ॥ योगसाधनमहो प्रकुर्वते योगिलोकमपि भुञ्जतेऽञ्जसा ॥ २३ ॥ प्रस्तरैर्बहुविधैरतिरम्यां घट्टनिर्मितिमथाप्यनुगङ्गम् ॥ अञ्जसा वरपि पुण्यजनानां मार्गमेतमतनोज्जनमाता ॥२४॥ हरद्वारमेतद्धरस्थानमाप्तुं ध्रुवं द्वारमित्थं विनिश्चित्य माता ! निवस्तुं च भोक्तुं तथा स्नातुमेषा प्रजार्थं किलैतच्च सर्वं चकार ॥२५॥ काशीपुरीविषये- नगरी न गरीयसी जगत्यां खलु काशीसदृशी मनोहराख्या । अकरोज्जननी जनस्य भक्त्या बहुसोपानयूतं महाप्रघट्टम् ॥२६॥ १. औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । २. शिखरिणीवृत्तम् । ३. शालिन वृत्तम्। ४. रथोद्धतावृत्तम् । ५. भुजङ्गप्रयातवृत्तम् ।

·चतुर्दशः सर्गः तत्रापि सत्रं च महापवित्रं चकार राज्ञी शिवपाददासी । यास्मिन् कुमारप्रमुखाः महान्तः सन्यासिनोऽश्नन्ति सदा सदन्नम् ॥ २७ ॥ दुष्ट पपरिपीडिता मही सम्बभूव जनरक्षणे तदा ॥ सा प्रयत्नमकरादनेकशः पालिकेति च यथार्थनामिका ॥ २८ ॥ हिंन्दुनामजनधर्मविरोधिम्लेंच्छसवकगणा नृपतश्च ।। धार्मिकानपि जनान् विनिनिन्दुः शेवमन्दिरमथ प्रबभन्छुः ॥२९॥ संपीड्य लोकान् विविधैरुपायभड़कन्या च नानामरमन्दिराणि ॥ भूलोकमेनं कृतवान् स भृपा म्लच्छभुजिययमलोककल्पम् ॥३०॥ शास्त्रिणश्च कति वदविदाऽपि पीडिताः मकलवस्तुविनाशः ।। मांसदानगृहभाविदाहलेंन्छभूपनिनिषेवक सङ्घः ॥ ३१ ॥ श्रीविश्वेश्वरमन्दिरं सुरुचिरं भड़कन्या क्षणान्मूलन - | स्तलिङ्गं च मनोहरं परमही कृपऽक्षिपन् संवकाः ।। ऋग एव विनाशकार्यकरण राज्ञा नियुक्तास्तदा। तत्स्वान्तेषु शिलोपमेषु करुणा नूनं कथं संम्पृशेत् ॥ ३२ ॥ तस्मिन् स्थान यावनं मन्दिरं च निर्मायव स्थापितश्च म्वधर्मः ।। लोक शूग दुबलान् बुद्धिहीनान जिन्वाधर्मगन्ममान्संविधत्त ॥३३॥ बलवान् दुर्बलं हन्ति यथा जलचगेऽम्बुधौ ।। स्वभाव एष दुष्टानां दृश्यंत काशिकापुरि ॥ ३४ ॥ वेदवाक्यपारचिन्तनाहतान् शान्तचनस इमानपि क्षणात् ।। स्वार्थवृत्तिकठिनान्तरिन्द्रयास्तान्विजित्य मुदमश्नुवन्ति ते ॥३५|| काञ्चीपुरीविषये- १. रथोद्धतावनम् । २. स्वागतावृत्तम् । ३. इन्द्रवज्रावृत्तम् । ४. शार्दूलविक्रीडित वृत्तम् । ५. स्वधर्मः मुअधर्मो वा । ६. अनुष्टुवृतम् । ७. उपजातिवृत्तम् ·१०४ महल्याचरिते- काश्चीनगर्या प्रतिमासमर्थ विद्वद्विजेभ्यः प्रददावहल्या ॥ देयं प्रदानं प्रतिघसमेतद्वतं किमस्या नृपदेवतायाः ॥३६॥ अवन्तीविषये-- क्षिपातीरेऽवन्तिकायां विप्रेभ्यो वेतनं ददौ ।। महाकालेशपूजार्थमहल्या प्रतिहायनम् ॥ ३७ ।। बबन्ध मन्दिरं चारु पुरन्दरगृहं परम् ।। श्रीशङ्करनिवासार्थमनन्तरसुखेच्छया ॥ ३८ ॥ सेवापरा या च सदाशिवस्य देवालयं सा व्यदधात्तदर्थम् ॥ पूर्तादि कर्म क्रियमाणमस्याः पूर्ति यथेच्छं कुरुतात्स शम्भुः ॥३९॥ पुरीविषये- प्राचीस्थितजगन्नाथपूजार्थं वेतनं ददौ ।। अन्नसत्रं तत्र चक्रे दरिद्रजनतुष्टये ॥ ४० ॥ द्वारकाविषये- पूजंकाय प्रतिदिनं पूजनार्थं च वेतनम् ।। ददौ द्वारवतीशस्य द्वारवत्यां पुरि स्वयम् ॥ ४१ ॥ बदविनसंस्थितप्रसन्नप्रभुनारायणपादपद्मभृङ्गी ॥ नृपखण्डुजिनामकस्य भार्या व्यतनोत्सुन्दरमन्दिरं च विष्णोः ॥४२॥ रामेश्वरविषये- माधवोमाधवौ मान्यौ जगदीशावुभाविति ॥ मान्यमाना मालवेशमाता मान्यैश्च मानिता ॥ ४३ ॥ समुद्रतीरे दिशि दक्षिण्यस्यां रामेश्वरस्यानुदिनं च शीर्षे ॥ गाजलं तत्परमादरेण समर्पयन्ती बहपण्यशीला ॥ १४ ॥ १. उपजातिवृत्तम् । २. अनुष्टुब्वृत्तम् । ३. अवाधराहत यत्सुख मोक्षसुख तदर्थम् । ४. इन्द्रवज्रावृत्तम् । ५. औपच्छन्दसिकं वृत्तम् । - ·चतुर्दशः सर्गः। गोदावरीतीरसंस्थे क्षेत्रे नाशिकनामनि ॥ देवालयं कृतवती दृढभक्तिमती सती ।। ४५।। पुण्यकूटकराणां च जनानामग्रदेशगा चित्रकूटेऽत्यरचयत्सुन्दरं देवमन्दिरम् ॥४६।। नाथद्वारेऽपि तत्रस्थद्वारकानाथशामिणः ॥ निवासस्थानमकरोद्भजन्ती शिवमप्यसौ ॥ ४७ ॥ पुष्करे जेजुरीपुर्या हृषीकेशे सुरालयान् ।। सुलतानपुरे तद्वदकरोन्मालवेश्वरी ।। ४८ ।। सप्तशृंग्यां निवसतिस्थानं चामरकण्टके ।। धनभक्ती उभे तस्या भुवि किं किं न चक्रतुः ॥ ४९ ॥ क्षेत्रे परशुरामेऽपि श्रीकल्हाटकसंज्ञके ॥ कर्णाटकेऽथ पूजार्थं ददौ सा वेतनं धनम् ॥ ५० ॥ संसारसिन्धुतरणे कर्णधाराय शम्भवे ॥ यदर्पयद्धनं राज्ञी मन्य तद्धृवंसाधनम् ॥ ५१ ॥ अहल्यायाः प्रार्थना सबैटानि सकलानि नाशय मज्जनम्य शरणागतम्य ते ॥ व्यङ्कटेश सुरकल्पपादप प्राप्तभक्तहृदभीष्टपूर्तये ॥ ५२ ।। नैमिषारण्यके तीर्थ कुण्डं रावरिपत्तने ।। चकार सा पुण्यकर्ती संही राष्ट्रपाप्मनः ।। ५३ ॥ प्रयागविषये- शारदेन्दुकरसन्निभे शुभे गावारिणि च यामुनं जलम् ॥ कज्जलप्रभमथात्र मिश्रितं तीर्थराज इति कथ्यते बुधैः ॥५४॥ १. यथा समुद्रतरणे ध्रुवतारका कर्णधारस्य साधनं भवति तथा अहल्यार्पित धनं संसारतरणे साधनमभवदित्यर्थः । २. रथोद्धतावृत्तम् । - ·१०६ अहल्याचरिते- - - तस्मिन् प्रयागे विमलान्तरङ्गो रम्यः प्रघट्टा रचितम्तयैव । सोपानमालापरिरम्भितश्च स्नातुं समुत्तीर्ण इवावभाति ।। ५५ ॥ गयाक्षेत्रविषये- फल्गुपुण्यमपि यत्र महत्स्यात्फल्गुनाम तटिनी प्रवहन्ती । वर्ततेऽप्यवनता मुनिशापान्मानमत्र च जनश्रुतिरेव ।। ५६ ॥ सर्वक्षेत्राग्रगण्यं जगति समभवद्यात्रिकाणां पितृणाम् || मुक्तिः पिण्डप्रदानाद्भवति शिवतमे विष्णुपादाम्बुजेऽस्मिन् ॥ लोके क्षेत्रं किलैकं सुखदमपि गयानामकं सुप्रसिद्धम् ।। तस्मादम्मिन्नहल्या तिलकनकमहीधेनुदानानि चक्रे ॥ ५७ ॥ मन्दिरं परमसुन्दरं व्यधात् विस्तृत विविधशिल्पशोभितम् ॥ यात्रिकाः समुपविश्य यत्र वै पिण्डदानमथ कुर्वते स्वयम् ।।५८॥ शिवपदरतया नतया विष्णुपदमहल्यया महाभक्त्या ॥ संसेवितं महद्भिः कुट्टिमरचनादिभिर्महच्चित्रम् ।। ५९ ॥ श्रीमत्सङ्गमनेरनामनि महाक्षेत्रे प्रसिद्ध तथा ॥ श्रीमत्पण्ढरिपत्तने मतिमती खण्डोजिभार्या स्वयम् ॥ संसारार्णवतारकस्य च विभोः श्रीरामचन्द्रम्य सा ॥ रम्यं मन्दिरमातनोत्परमया भक्त्या तमास्थापयत् ॥ ६० ॥ प्रतिष्ठाने क्षेत्रे महति रमणीये क्षितितले ॥ भवाम्बोधेर्मुक्ताः कति परमभक्ताः समभवन् ।। जनानां क्षुच्छान्त्यै परमकरुणापूर्णहृदया ॥ पवित्रान्नं सत्रं नियतमतनोत्तत्र च सती ॥ ६१ ॥ १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । २. स्वागतावृत्तम् । ३. स्रग्धरावृत्तम् । ४. रथोद्धता वृत्तम् । ५. गीतिवृत्तम् । ६. शार्दूलविक्रीडितवृत्तम । ७. शिखरिणीवृत्तम् ।

·चतुर्दशः सर्गः । १०७ शिङ्गणापूरशिखरे श्रीशम्भुरवतिष्ठते ॥ तद्भक्तानां यात्रिकाणां तृषाशान्त्यै मनस्विनी ॥६२॥ चखान महती वापी तिरस्कृतसुधारसां ॥ योऽन्नं प्रदित्सन्ती जलं तद्वत्सती ददौ ॥ ६३ ।। साहल्या महति तुळजापूरनगरे ॥ म्भोजश्रीचरणजगदम्बाविलमिते ।। महावापी खात्वा मधुरजलधारां सुमनसां ॥ जनानां तृछान्ति सहजमकरोद्दीनवगगा ॥ ६४ ॥ परलीनस्य दासस्य परळीनामपत्तन ।। धर्मार्थमधनेभ्यस्सा धनदानं चकार ह ॥ ६५ ॥ पूजनं कचिदहो सुरस्य सा मन्दिरं क्वचिदपि प्रदीपनम् ।। अन्नसत्रमपि कुत्रचित्सदा तत्र सद्विजवराश्रमातनात् ।। ६६ ।। नाम्ना चिंचवडे महागणपतिम्थान प्रसिद्ध पुर ।। यस्मिन्सत्पुरुषो महान् समभवच्छीमारयाख्यः सुधीः ॥ तत्र श्रीगणनायकस्य विधिवत्पूजार्थमेपा ददौ ।! द्रव्य वेतनमित्य होऽत्र रसिकः सन्दृश्यतां सर्वदा ॥ ६७ ॥ श्रीविठ्ठलविषये- श्रीमद्विठ्ठलपादपद्मयुगुले भृङ्गायमाना सनी ॥ मुक्ताभिः परमीज्वलाभिरभिता रनमनाहारिभिः ।। आत्मोत्थैः किरणैरहम्करकरम्पर्धाकरमण्डितं ॥ रम्यं तं मुकुटं ददौ परमया भक्त्या प्रहृष्टान्तरा ॥ ६८ ॥ २. अनुष्टुरवृतम् । ३. रथादतावृत्तम १. शिखरिणीवृत्तम् । ४. शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ।

·१०८ अहल्याचरिते- महाधनिकपुङ्गवैरपि च कल्पनीयार्हणां महामरकतोज्वलां विविधरत्नमुक्तान्विताम् ।। महेश्वरसती ददौ रुचिरमस्तकांच्छादिकां ॥ सतोयघनरोचिषे नगरपण्ढरीवासिने ॥ ६९ ॥ कल्पितं कल्पकैर्यत्तत्प्रदत्ते कल्पपादपः ।। अकल्पितमसौ लोकैर्दत्ते स्म महदुद्भुतम् ॥ ७० ॥ सदा शिवं सा भजतां क्षेमकरपदाम्बुजे ॥ भक्तियुक्ता विठ्ठलेऽपि बभौ जनमता सती ॥ ७१ ॥ श्रीयुक्ते करवीरनामनि महाक्षेत्रेऽप्यहल्या सती ॥ लक्ष्मीस्थानमिदं पवित्रमतुलं विज्ञाय सानन्दहृद् ।। धर्मार्थ विपुलं धनव्ययमहो कृत्वात्मनः कीर्तये ।। नित्यं वेतनमप्यसौ परमया भक्त्या ददौ द्रव्यतः ॥ ७२॥ श्रीमद्गाजलेन प्रतिदिवसममी स्नापनीयाः सदैव ।। श्रीमद्भूतेशविष्णुप्रमुख दिविषदश्चेति चित्ते निधाय ॥ तस्मिँस्तस्मिन् स्थले सा नियमितसमयं प्रापणीयं जलं मे ॥ तस्माल्लोकानहल्या दिशि दिशि चतुरान् कर्मशूरानतासीत् ।। ७३ ॥ तेभ्यो धनं वा वसुधां समर्प्य निर्वर्तनीयं सुतनप्तृभिस्तैः ।। आदिष्टलोका इव यन्त्रभागा निवर्तयन्तीव सदा तदुक्तम् ॥७४॥ लोकेऽनुज्ञां जनो राज्ञो जीवतश्चैव मन्यते ।। अस्यां गतायामपि सा चलतीत्येतदद्भुतम् ॥७५॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधबापुशास्त्रिसूनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते अन्नसत्रादिपूर्तकर्मवर्णनं नाम चतुर्दशसर्गः समाप्तः। १. पृथ्वीवृत्तम् । २. टोपी इति महाराष्ट्रयाम् । ३. तोयेन जलेन सहरति सतोयः पन:- मेघः तद्वत् श्यामकान्तये। ४. अनुष्टुववृत्तम् , कल्पितं वाञ्छितम्। ५. शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । ६. स्रग्धरावृत्तम् । ७. देवाः । ८. इन्द्रवंशावृत्तम् । .

·ब्दशः सर्गः - श्रीगुरुरुवाच- मालवेशमहिलावनिपाला दाननिर्जितविरोचनबाला || यद्ददौ लघुपैदत्रितयं स किन्त्वसावपि महान्ति पैदानि॥१॥ शुद्धं गङ्गाजलं चञ्चच्चन्द्रिकाचयसन्निभम् ।। श्रीरामपूजितं रामेश्वरं स्नापयति प्रभुम् ॥ २ ॥ कुन्तीसुतार्जुनवरप्रदं श्रीमल्लिकार्जुनम् ।। शिवं संस्नापयन्ती सा शुचिभिर्गावारिभिः ॥ ३ ॥ जनार्दनं वासुदेवं भक्तेच्छापूरकं वरम् ॥ आप्लावयत्प्रत्यहं तज्जलं सहजसुन्दरम् ॥ ४ ॥ स्थितं हिमाद्रेः परतः श्रीमत्पशुपनेश्वरम् ॥ सम्यगालावयत्येतद्गाङ्गं वारि मनोहरम् ॥ ५ ॥ श्रीमन्तं वरदं देवं पद्मनाभं जनार्दनम् ॥ प्रत्यहं नापयत्येव गाझं वारि सुनिर्मलम् ॥ ६ ॥ अनन्तशयनो देवः श्रीमान् लक्ष्मीपनिः म्वयम् ॥ ईष्टे गाङ्गं जलं पातुं नामिच्छां पूग्यत्यसौ ॥ ७ ॥ महाबलेश्वरः शम्भुः क्षेत्र गोकर्णके वसन् ॥ अहल्यार्पितगाङ्गेन स्नाति च प्रतिवन्सरम् ॥ ८ ॥ १. स्वागतावृत्तम् । २. पदानि चरणाः वस्तूनि च ( पदं व्यवसितत्राणस्था लक्ष्मांघ्रिवस्तुषु इति विश्व:)। ३. अनुष्टुवृत्तम ।

·अहल्याचरिते- - सुब्रह्मण्येश्वरो देवः स्नातुं गाङ्गाय सर्वदा ।। स्पृहयत्येव तत्पूर्ति कुरुते कल्पवृक्षवत् ॥ ९॥ तारकः सर्वभूतानां द्वारकानाथमाधवः ।। गाङ्गादन्येन केनापि सिष्णासति न सर्वदा ॥ १० ॥ डाकोरनाथोऽपि तथा सर्वथानाथपालकः ।। गाङ्गस्य वारिणः स्नानपानाभ्यां खलु तृप्यति॥ ११ ॥ गिरिजेशो महादेव उत्कण्ठेश्वरनामकः ॥ गाङ्गेऽम्भसि सदा स्नातुमीहां चक्रे गजेन्द्रवत् ॥ १२ ॥ अवन्ध्याख्यो जगन्नाथो भक्तकामप्रपूरकः ॥ भो गाङ्ग तव दानेन तुष्यतीह जनार्दनः ।। १३ ।। एवं सर्वामरान राज्ञी गाङ्गवार्यपणेन सा ।। सर्वेषां शिवमिच्छन्ती भक्तश्रेष्ठा बभौ भुवि ॥ १४ ॥ परलीनं वैजनाथं परलीनाश्च भेजिरे सा तं गङ्गाम्भसा स्नातं दासी किं न करिष्यति ॥ १५ ॥ श्रीत्र्यम्बकेश्वरं शम्भुं संस्नापयितुमञ्जसा ॥ गाझं शिरसि संलमं तत्कि गङ्गाधरोऽभवत् ॥ १६ ॥ गोदावरीतीरवर्तिपञ्चवट्यां सदा स्थितम् ॥ आप्लावयति गङ्गाम्भो राममागत्य मूलतः ॥ १७॥ सिद्धेश्वरं मातृगयास्थानेऽवस्थितमादरात् ॥ गङ्गाम्भः पूर्णचन्द्राभं स्नानार्थमधिगच्छति ॥ १८ ॥ १. गङ्गाजलाय । २. स्नातुं इच्छति ।

·पंचदशः सर्गः। श्रीभीमाशङ्करं देवं भीमसंसारवारकम् ॥ गाङ्गीभिरद्भिस्तं तृप्तं कुर्वतीव सती बभौ ॥ १९ ॥ तुलसीमञ्जरीलिप्सुपण्ढरीपुरवासिने ॥ अर्पयित्री गाजलं भावयित्री सती हृदि ।। २० ॥ लिङ्गदेहं शमयितुमेकलिङ्ग सदाशिवम् ।। भजन्त्यहल्या गङ्गाम्भम्तम्मै भक्त्या समर्पयत् ॥ २१ ॥ मुनये कपिलायैषा गाङ्गं प्रत्यार्पयत्तथा ।। यस्य प्रसादात्प्राप्ता सा स्थान नम्मै तदर्पणम् ॥ २२ ॥ संसारसन्तापनिवारक त केदारमन्दारनरुं प्रसन्नम् ।। शुद्धेन गागन जलन राजी संमेचयित्री प्रबभी प्रमोदात् ॥ २३ ॥ सौम्यम्वभावं शुचिसोमभालं श्रीशङ्करं सारटिसोमनाथम् ।। भक्त्या भजन्ती सततं च तम्मै गाझं जलं सा प्रददी शिवाय ॥२४॥ अनाथरक्षण दक्षं नाथद्वारस्थितं प्रभुम् ।। सपयन्ती शुभाडेः शिवाय जगतोऽभवत् ।। २५ ॥ श्रीवृद्धलाटेश्वरदेवनं च घृष्णेश्वरं नापयितुं लपेन्ती ।। गाङ्गं जलं दत्तवती नदर्थ सेवापराभूदपि येन केन ॥ २६ ॥ पूरयन्तं निजभक्ततृष्णां वेरूळपुर्याः सविधे वसन्तम् ।। शमीहेमानेव निजप्रजानां घृष्णेश्वरं सा शरणीचकार ।। २७ ॥ नक्तं दिवं लोकहिताय राष्ट्र यत्नाननेकान् जननी व्यधत्त ॥ तां प्रेषितां कारुणिकेश्वरण लोका भवानीमिव मन्वंते स्म ॥२८॥ १. इन्द्रवज्रावृत्तम् । २. उज्वलचन्द्रचूई । ३. इन्छन्ती । ४. उपजा- तिवृत्तम् ।५. शं-कल्याण-हिमाना-इच्छन्ती इंवन्युत्प्रेक्षा । ६. इन्द्रवंशावृत्तम् ।

·अहल्याचरिते- नो चेत्-देवाश्च तीर्थानि महान्ति च क क राजमाता निवसत्यहरूया ॥ परन्तु तद्रक्षणकामना सा द्रव्यं शरीरं व्ययितं चकार ॥ २९ ॥ मल्लारिनामकं देवं जेजुरीग्रामवासिनम् ॥ शुद्धैर्गाजलैः स्नानातृप्तमातन्वती बभौ ।। ३० ॥ उज्जयिन्यां स्थित श्रीमन्महाकालेश्वरं प्रभुम् ।। समर्प्य गाङमुदकमतोषयदसौ सती ॥ ३१ ॥ शुद्धं गाउं मनोहारि वारि देवाय नित्यदा ॥ नियमेनार्पयन्तीं तां देवीं मन्येऽम्बिका पराम् ॥ ३२ ॥ कचिच्छत्रं क्वचिदानं देवकार्यार्थमन्दिरम् ।। क्वचिन्मूर्तिप्रतिष्ठा च क्वचिद्गोरक्षणाय भूः ॥ ३३ ॥ कचित्तस्या धर्मशाला कचिन्निर्जरमन्दिरम् ।। कचिच्चाखण्डदीपः स्यात्वचिदुत्सववेतनम् ॥ ३४ ॥ क्वचिद्रोगविनाशाय दरिद्राणां तथौषधम् ॥ कचित्तृषार्ततृप्त्यर्थं प्रपाकासारनिर्मितिः ।। ३५ ॥ कचिन्नदीषु विप्राणां स्नानसन्ध्यादिकं विधिम् ।। विधातुं शान्तमनसा शिलाभिर्घट्टबन्धनम् ॥ ३६॥ कचित्तीर्थेषु यवनैर्दूषितेषु तथा क्वचित् ।। भमेषु पुनरुद्धारः कचित्पूजार्थवेतनम् ॥ ३७ ॥ इमानि पुण्यानि शतानि भूमौ गुप्तानि दानान्यपि कानि सन्ति ।। वाचां पराणीव ममाल्पबुद्धश्चकार सा मालवदेशमाता ॥ ३८ ॥ नैतादृशं स्थलमहो जगति प्रसिद्धं दानादि यत्र न चकार किमप्यहल्या ॥ तस्मात्कलौ कृपणलुब्धजनप्रपूर्णे मुख्यैव दातृषु जनेषु बभूव राज्ञी ॥३९॥ १. अनुष्टुब्वृत्तम्। २. पाणपाई। ३. उपजातिवृत्तम् । ४. वसन्तातलकावृत्तम् ।

·पञ्चदशः सर्गः। कति शास्त्रपुराणवाचका वा हरिदासाः कति वा कुशीलया वा ।। वेनयन तया धनादिदानैः कतिवारं कति तर्पिताश्च लोके ॥ ४० ॥ श्रीमद्यासकृत सतां सुचरितयुक्त सतां संमत ।। निर्वाणकपरैः शुकप्रभृतिभिर्भक्तः समालम्बिते ॥ श्रीमद्भागवते महामहिमभिर्विद्वद्भिगशंसिते ॥ ग्रंथे भक्तिम्मन सादरमना आसीदहल्या सती ॥ ४१ ॥ सप्ताहमध्ये श्रवणं कदाचित्तम्यव पागयणमाशृणान्सा ।। तम्याम्नु तद्भक्तिग्मावगाहो व्यम्म ग्यन्सर्वमिहान्यकार्यम् ।। ४२ ।। पुस्तकान्यपि च भागवतानां या ददी कनकसिंहयुतानि । ब्राह्मणेभ्य उपकल्पितपूजा भक्तिभाविनमनाः समुदाग ॥ ४३ ॥ क्षौमाणि वस्राणि सनी म्म दत्त महान्त्यमूल्यानि मदाक्षिणानि ।। पौराणिकेभ्योऽपि विचक्षणेभ्यः सीद कटुम्बभ्य ऋतद्विजभ्यः ॥४४॥ प्रतिवप नभोमासि भाव्यमाने महान्सवे ।। भोजयामाम सा देवी विप्रान् पञ्चमहम्रकम् ॥ ४५ ॥ गोपगोकुलनाथम्य साधुगोवर्धनात्मव ।। ब्राह्मणान् भोजयन्न्यासीन्प्रतिसंवन्मा मुदा ॥ १६ ॥ माघवद्यप्रतिपदि ध्वजोत्सवमकारयत ।। ओकारेश्वरसान्निध्य व्यधात्सान्नप्रदानकम् ।। ४७ । ग्रामे सङ्गमनेरनामनि सुखी कश्चिन्महाब्राह्मणः ।। श्रीमद्रामपुगेगमं स्वयमही संस्थापयन् पञ्चकम् ।। ॥ १. औपच्छन्दसिक वृत्तम् । २. नटाः। ३. शार्दूलविक्रीडितं म्। ४. इन्द्रवंशावृत्तम् । ५. ऋताः सत्या:-आचारसम्पन्नाः द्विजाः ब्राह्मणाः, सेभ्यः नतु ब्राह्मणब्रुवेभ्यः इत्यर्थः । ६. अनुष्टुव्वृत्तम् ।

·११४. अहल्याचरिते- विप्रेच्छामनुसृत्य पूजनकृते संकीर्तनाथ तथा तस्मै वेतनमर्पयद्बहुतरं देवी सती भक्तितः ॥ ४८ ॥ काश्यां श्रीमणिकर्णिकायमहातीर्थे प्रघट्टो महान् ॥ रम्यः स्थूलशिलाभिराहतवपुर्वद्धम्तयाहल्यया ॥ यस्मिन् शान्तहृदः स्वकर्म सकलं कुर्वन्ति विद्वज्जना भस्मालङ्कृतबाहुभालहृदयाः साक्षादमी शङ्कराः ॥ ४९ ।। दशाश्वमेधेऽपि महाप्रघट्ट नातुं द्विजेभ्यो विरचय्य देवी ॥ संपादयामास यशश्च पुण्यं लोके तदर्थं महतां हि कृत्यम् ॥५०॥ परश्वधायुधः शौर्ये लोके विख्यातिमाप्तवान् ।। दानधर्मेषु जगतस्तथाहल्या मता तदा ॥ ५१ ॥ महेश्वरविषये - महेश्वरस्थानमतीव रम्यं रेवानदीतीरविराजमानम् ।। तपो विधित्सोः सुफलप्रदायि प्रसिद्धमेतज्जगतीतलेऽस्मिन् ॥ ५२ ॥ सोमोद्भवा सोमकराभनीरा वन्यैः समीरैः प्रचलत्तरा ॥ तीरस्थितानेकतरुष्वसंख्यैद्विजैस्तपस्विप्रवरिवासीत् ॥ ५३ ॥ यस्याः स्वादुतरं तरङ्गतरलं शुद्धं तपोराशिभिः ॥ श्रान्तैः पेयमवश्यमन्तिमफलं दातुं किमत्रागतम् ॥ पानात्तीरनिवासिवारितरुनं चन्द्रांशुगौरप्रभं || रुच्या चामृतकल्पया किमु जलं गाङ्गं प्रतिस्पर्धते ॥ ५४ ॥ रेवामहानदीसेवां कुरुते यः सदा नरः ।। कृतार्थ कुर्वते तं तु देवास्तत्तीरवासिनः ॥ ५५ ॥ १. उपजातिवृत्तम्। २. अनुष्टुवृत्तम् । ३. चन्द्रकिरणसमजला। ४. शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्।

·पञ्चदशः सर्गः। न हि रम्यतरं तथा जलं न हि रम्यं जगतीतले वनम् । न हि रम्यतरं तथा तटं मनआकर्षकरं परं स्मृतम् ॥५६॥ अम्बरम्पशिशिखरे तत्तीरे मन्दिरे उभे ॥ अहल्यया विरचिते भुक्तिमुक्ती इव स्थिते ॥ ५७ ॥ अतीव किल सुन्दरं परशुरामसन्मन्दिरं । तथा गिरिशमन्दिरं विलसतो हि यत्पार्श्वयाः ।। तदन्तरमहाशिलाविरचितः प्रघट्टा महान् । शिवम्य कर एव तां किमु समाहयन् दृश्यते ।। ५८ ॥ मन्ये स्वर्लोकमारोढुं रम्याः सापानपतयः ।। देव्या तया विरचिता योगिनी भूमिका इव ॥ ५९ ॥ अथवा शिवतत्त्वस्य निळलीकमुपामकाः ॥ याभिः प्रयान्ति कलासं ताश्चापाम्तिपरम्पराः ॥ ६० ॥ आत्मानं द्रष्टकामानां जनानां श्रान्तंचतमाम् ॥ तया विनिर्मिता नूनं क्षणं विश्रान्तिभृमयः ।' ६१ ॥ महेशं द्रष्टुकामानां जनानां महनामपि ।। स्थले स्थल स्थिताम्लत्र ध्रुवं ता मार्गदर्शिकाः ॥ ६२ ।। ततो महेश्वरपुरवर्णनम् सुरेश्वरपुरापमं म्बलु महेश्वराख्यं पुरं ॥ कुविन्दकृतमुन्दराकृतिपटैः समुद्भासितम् ।। महाशयजनम्तथा गुरुकवीन्द्रकल्पै हो महद्भिरमरालयश्च पथिभिः समुज्जम्भते ॥ ६ ॥ १. वियोगिनीवृत्तम् । २. अनुष्टुवृत्तम् । ३. पृप्याप्तम् ।

·अहल्याचारते- पण्यवस्तुभिराकीर्णा विपण्यो बहुलास्तथा ॥ वर्तन्ते यत्र वर्णाश्च चत्वारो धर्मशालिनः ॥ ६४ ॥ वीथ्यां वीथ्यां वैदिकानां च सङ्घः सङ्घ सङ्के वेदशास्त्रादिघोषः ॥ घोषे घोष यत्र शिप्यम्य पाठः पाठे पाठे श्रोतृचित्ते समाधिः ॥६५॥ वीथ्यां वीथ्यां वर्तते लेखशाला तम्यां तम्यां विद्यते छात्रसङ्घः ॥ सङ्घ सङ्घ दृश्यते सूक्ष्मबुद्धिर्बुद्धौ बुद्धौ सत्कलानां प्रवेशः ॥ ६६ ॥ अन्नसत्रमपि तत्र जनानां क्षुद्विनाशकरणे महदासीत् ।। येन तत्र न च कोऽपि बुभुक्षुर्वर्तते क्वचिदपि स्म कदापि ॥ ६७॥ नौलभन्त परं यत्र नादयः पञ्च पत्तने ।। निघृणो निर्धनो नीचो निन्दको निकृतस्तथा ।। ६८ ॥ बन्दिनो यत्र वर्तन्ते सोधे कारागृहे न च ॥ गुणा गुणिषु विद्यन्ते न कदा पशुबन्धने ।। ६९ ॥ करीः प्राणिषु वर्तन्ते न कचित्पण्यवन्तुषु । कलङ्काः पण्यंगहेषु जनेषु न कदापि च ॥ ७० ॥ खड़ः कोशे च विपिने यत्र नैव रिपो क्वचित् ।। बन्धः काव्यविशेषेषु नान्येप्वपि कथञ्चन ।। ७१ ।। मदः कुञ्जरगण्डेषु यत्र नान्यत्र कुत्रचित् ॥ कामः सर्वस्य तृप्तत्वाच्छवः कोशेषु दृश्यते ॥ ७२ ॥ जनाः कुण्डलिनो यत्र न परं परदंशकाः ।। कण्टका जनहम्तेष न परं राजसङग्रहे ॥ ७३ ॥ १. शालिनीवृत्तम् । २. अनुष्टुब्वृत्तम्। ३. नकार: आदिः अद्याक्षर येषु ते नादयः । ४. पीडितः। ५. बन्दिनः स्तुतिपाठकाः सौधे राजप्रासादे वर्तन्ते कारा. गरे न च बन्दिनः नाम बन्धनयुक्ताः अपराधिनः जनाः। ६. रजवः पक्षे सद् गुणाः । ७. हस्ताः पक्षे राजग्राह्यधनानि । ८. पशुविशेषः गेंडा इति महाराष्ट्रयां प्रसिद्धः, असिर्वा ९. रचनाविशेषः बन्धनं वा । १०. कुण्डलधारिणः पक्षे नागाः।

·पञ्चदशः सर्गः। गदा मुकुन्दहस्ते च न कदा जनमण्डले ॥ रजः स्त्रीप्वेव मास्येव न कचित्पथि यत्र च ॥७४ ॥ तत्र शकरमन्दिरविषये - कैलासमाप्तुं सुदृढप्रयत्नं नेतुं नदीम्नातमलं च भक्तम् ।। संस्थापयामास गिरीशभषा परोपकारार्थकजीविता यत् ।।७५।। स्वदर्शनात्पूर्वमयं प्रदृश्यतां भवेत्ततस्तत्करणं यथेप्सितम् ॥ इतीव सर्व हृदय निधाय किं जनम्य कल्याणकरी चकार तत् ।।७६।। परशुरामन्दिरविषये- क्वचिच्च वैकुण्ठमथारुरुक्षुः प्राप्तम्तपम्वी विजितेन्द्रियः स्यात् ।। तदर्थमेषा परशुग्रहं तं किं स्थापयन्ती जनकार्यकर्ती ॥७७ । स्त्रीपुत्रपश्वादिलतान्वितं नं कामादिपर्णैः प्रतिभासमानम् ॥ सद्वासनामूलभवाग्व्यवृक्षं छेत्तुं शरण्यः परशोहीता ।। ७८ ॥ महेश्वरांनी सततं भजन्नी महेश्वरस्थानमधिश्रयन्ती ।। एकैव सामी परमार्थनिष्ठा मन्य तदन्य परमार्थनिष्ठाः ।। ७९ ॥ वर्णयामि तव किं वद शिप्य वर्णनं मग भवेल्लघु तत्र ।। दानमेव विपुलत्वमुपेयाव्यवान हि धनदः क दरिद्रः ॥८॥ सूर्योपरागे मह्नींव पर्वणि शतं सहस्राणि च रूप्यकानि ॥ सङ्कल्पितानि स्वयमेव दातुं गजोऽपि दत्तश्च तया किलैकः ।।८१॥ पञ्चत्रिंशत्तुलादानमकाच्चि हिरण्मयीम् ॥ एका सह तथा नत्रा ददी नृपंसहस्रकम् ।। ८२ ।। १. उपजातिवृत्तम् । २. इन्द्रवशावृत्तम् । ३. स्वागतावृत्तम् । ४. नृप- इति षोडशसङ्ख्यावाचकः शन्दो ज्योतिषशास्त्रे ।

·११८ अहल्याचरिते- च सप्तम मासि गौः सूता सा वत्समभक्षयत् ॥ दुश्चिन्हमिति सा माता लक्षविप्रानभोजयत् ।। ८३ ॥ विप्रेभ्योऽदादक्षिणां सा सहस्रं पञ्चविंशतिम् ।। पुराणोक्तान् दानशूरान् यम्या दानमलज्जयत् ।। ८४ ॥ भूमौ दानेन विदुषः श्रीमतः कुरुते स्म या ॥ परलोके वदान्यानां मध्ये मणिरिवाबभौ ॥ ८५ ॥ सर्वेषां प्राणिनां सर्वान् पूरयन्ती मनोरथान् ।। दृष्ट्वाहल्यां कामधेनुः किमु स्वर्ग पलायिता ॥ ८६ ।। याचकानामीहितानां पूरयित्री यदाभवत् ॥ अहल्या पारिजातः किं ततः स्थावरतां गतः ॥ ८७ ॥ यां दृष्ट्रा धनदः कोऽत्र पृष्टे सर्वैर्धनैश्वर ।। निरुत्तरः स भूत्वा किमुत्तरां दिशमाप्तवान् ।। ८८ ।। रसानादाय च करैर्दत्ते भास्वान् स्वयं जलम् ।। अगृहीत्वा पुनरसौ किं तस्माच्छ्रेयसी न सा ॥ ८९ ॥ सत्सु कोशेषु कविभिर्वरुणोऽप्रद उच्यते ॥ लज्जया सर्वदां दृष्टा तां च प्रत्यङ्मुखोऽभवत् ९० तिष्ठति स्वर्गभोगार्थं परं तत्र स गोत्रभिद् ।। अदात्स्वगोत्रविख्यात्यै ततः सा श्रेयसी न किम् ॥ ९१ ॥ यशसा धवलां शुद्धां भान्ती राज्ञी विलोकयन् ॥ गुप्तः कुण्डेषु चुलीषु यत्स्वयं कृष्णवर्मकः ॥ ९२ ॥ कुर्वन्ती धर्मदानादि स्वपदासक्तचेतसम् ।। दृष्टेशान इमां शुद्धां दर्शयन् तां दिशं श्रितः ।। ९३ ॥ . १. चकारात् वार इति महाराष्टयां यद् द्रव्यं संशितं तदपि ।

·पञ्चदशः सर्गः।
म्वमपेक्ष्य प्रधावन्त्या तत्कीर्त्या हीण आशुगः ।।
स्वस्थिति स्वस्थिरां नैव लभतेऽद्यापि कुत्रचित् ।। ९४ ॥
विधायानन्तकं पुण्यं धर्मराजत्वमाश्रिताम् ।।
दृष्दैनां दूनहृदयोऽवास्थितोऽन्तकरोऽपि सः ॥ ९५ ।।
राश्याः कीर्तिश्च सर्वत्र याति चेद्यातु सर्वदा ।।
इति निन्दन् यातुधानो निन्द्यां दिशमवाप्तवान् ।।९६ ।।
सदा स्वस्वं वितीयासी निःम्वं म्वं वा परं जनम् ॥
स्ववन्तं शुद्धहृदया चक्र म्वपुरवासिनम् ।।९.७ ।।
योऽहल्यादानगणनं सङ्ख्यया कर्तुमुद्यतः ।।
उप्ट्राम्यस्पर्शकारीव स नरो वाच्यतामियात् ।। ९.८ ।
कश्चिद्यतत समयावान् तम्या वा दानमापनम् ।।
अतिमानं विलोक्यैव स च विश्रान्तिमाप्नुयात् ।। ९.९ ।।
दानोदधिमहल्याया विलोक्य चतुरब्धयः ।।
म्पर्धया क्षाभमापन्ना नाद्यापीव विशश्रमुः ।। १००॥
इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशास्त्रिसूनुना सम्बागमशानिणा विरचिते
श्रीमदहल्याचरित धर्मकार्यवर्णनं नाम पचदशः सर्गः ।

·बोलशः खुर्ग: - - शिष्य उवाच- अथ श्रीमदुरो मह्यं श्रवणोत्कण्ठिताय च ॥ धर्मवत्या अहल्यायाः कन्यायाश्चरितं वद ॥ १॥ गुरुरुवाच देदौ स्वकन्यां यशवन्तनाम्ने शूराय फण्शेकुलसम्भवाय ।। मुक्ताभिधां सा जनशर्मदात्रीं गोत्रद्वयाशेषरुजापहीम् ॥ २ ॥ अभिहितं भवते हि तृतीयके कचिदये पुरतः कथयामि ते ।। नृपसुताचरिते रुचिरे बत दृढमते रमते यदि ते मनः ।। ३ ।। निजपतिं यशवन्तमथो सदा नलमिव प्रभुभीमककन्यका ॥ गिरिधरं कमलेव च सर्वदा दृढबलं त्वबला तमसेवत ।। ४॥ जगति विष्णुपदे शशिना यथा स्वरमणेन बभौ किल रोहिणी ॥ स्वजननीसदने तनया तथा सुमतिना निजनाथवरेण सा ॥ ५ ॥ प्रमुदिते स्वधवे मुदिता च सा सुशयिते शयितावहिता तथा ॥ कचिदथ क्षुधिते क्षुधिता सुता प्रतिकृतिः स्वकृतानुगुणा यथा ॥६॥ स च पतिः कतिचिदिवसानथ प्रमुदितो रमते स्म तया स्त्रिया ॥ किसलयैः कुसुमैश्च मनोरमे मधुवने रमयेव रमाधवः ॥ ७ ॥ अथ तयोर्विषये रतयोर्द्वयोः समभवत्तनयो विधियोगतः ।। हिमगिराविव वै रममाणयोर्मुदितयोः शिवयोः शिखिवाहनः ॥८॥ १. अनुष्टुब्बृत्तम् । २. उपजातिवृत्तम् । ३. द्रुतविलम्बितं वृत्तम् । ४. मयूरवाहनः अमिः ।

·षोडशः सर्गः। करगृहीतविभूषणवस्कैरथ जनैर्बहुभिः परिवारिता ।। स्वतनयं रुचिरं च नथ्योहयं समकरोज्जननी सुसुवासिनी ॥९॥ प्रतिदिनं तनयस्य मुखेन्दुना विकसिते उभयोमुखकैरवे ॥ अभवतां जननीजनिकारिणोः सुतमुखं न कयोर्वद शर्मदम् ॥१०॥ स च शिशुर्जननीजनपोषितो निजकलाभिरथेन्दुरिवाम्बरे ।। लघुतरुववृधे च यथा जलैरुपवने पवनेन विकम्पिते ॥ ११ ॥ कतिपयैर्दिवसैरथ बालकः स्वजननीजननीकथिताक्षरम् ।। प्रथमतः सकुतूहलदर्शनं प्रणिजगाद ततः स शनैः शनैः ॥ १२ ॥ अथ मनांसि समस्तशरीरिणां निजगुणैः सहसा स चकर्ष ह ॥ यदितरैरवशं बहुसाधनैरपि वशीकुरुते सकलं गुणः ॥ १३ ॥ स्वजननीजननीसहजात्मजाजनिभुवं रुचिरां किल कन्यकाम् ॥ परािणनाय तृतीयदिने शुभे सुरुचिरे मुरभावपि माधवे ॥ १४ ॥ विषयसेवनतो विविधैर्जनेबलवतः किमु दुर्विधियांगतः ।। क्षयमवाप स मुक्तिसुतः परं बहुलपक्षगतेन्दुरिवान्वहम् ॥ १५ ॥ भुवि समस्तजनान्तकरोऽन्तकम्तमथ पाशवशं कृतवान् स्वयम् ॥ सकलजीवसुखाश्रयमेककं समनयन्निजलोकमतीन्द्रियम् ॥ १६ ॥ तदनुमातृमुखा अखिला जनाः प्ररुरुदुः स्वकराहतशीर्षकाः ॥ क्षणमवोचुरहो “निहता वयं" क्ष गमवापुरमी प्रविमूर्च्छनाम् ।।१७।। उभयवंशविवर्धनकारणं परमसौ तनयो विधियोगतः ।। क्षयमवाप परं परमेश नः सकलहानिरभूदधुनाक्षया ॥ १८ ॥ तनयहीनमहो मम जीवनं यदफलौषधिजीवनवद् वृथा ।। किमिति मां न निहंसि विधेऽधूना ध्रुवमहोऽद्य मृति मुम्बदां वृणे ॥१९॥ १. नथ्याबा इति नाम । २. क्षयरोगम् ।

·२२ अहल्याचरिते- अथ सुतां जननी निजगाद सा किमिति दुःखमये कुरुषे चिरम् ।। जनदृशा यदनीतिकरं परं विधिकृतं सकलं विहितं खलु ॥ २० ॥ तंदबले भृशदुःखितमानसे वसनभूषणभूषितविग्रहे ॥ प्रतिपदाम्बुरुहार्पितशीर्षके दिवमतीत्य सतीगतिमापतुः ॥ २१ ॥ पितृवने स्वपदा रुदती सती गतवती जननी कथमप्यसौ ॥ रसघटीं रजनी समतीत्य वै निववृतेऽविवृतेन्द्रियवृत्तिका ॥ २२ ॥ निभृतदूनतया स्तिमितेन्द्रिया खपिति नो न मनागपि क्षिति ॥ निकटवासकरैः सततं जनैः सुचतुरैरपि बुद्धमनोरथा ।। २३ ॥ अमितदुखपरम्परयान्वितं भवमिमं बहुशोऽनुभवन्त्यसौ ।। भवपदं विपदं सकलां हरेदिति तदेव निरन्तरमाभजत् ॥२४॥ तदनु सा दिवसैः कतिभिः सती निजसुतापतिमृत्युमथाशृणोत् ।। अमितदुःखितयात्मजयाम्बुधावखिलदुःखमये पुनरापतत् ॥२५॥ कविराह- अननुकूलविधिर्यदि वर्तते शिरसि तस्य च सङ्कटमालिका ।। न च कदा तमहो प्रविमोचयेत्प्रतिविधानशतैरपि तत्कृतैः ।। २६॥ अयि समस्तजनान्निरपत्रपं यमगृहेषु नयन् जगतीतले ।। सकलतद्धितलोकमहारवं न च शृणोषि न वेसि विधे कथम् ॥२७॥ वद विधेयममीभिरुपस्थितैः किमु विधे सविधे तव दुःखितः ।। न गणयन् जनदुःखमह। मनाविहितवान् भगवान् यदभीप्सितम् ॥२८॥ भवति ते जगतीव च कूईनं परमहो खलु तज्जनपीडनम् । जनविघातकखेलनमीश्वरे महति तद्बहु निन्द्यमितीयते ॥ २९ ॥ १. नध्यावास्त्रियो। २. भक्षयति। ३. शिव ।

·षाशासगः । १२३ अहल्योवाच मम कुलं च सुताकुलमद्य ते प्रणिहतं सहजं कुशल.ग्रणीः ॥ परमतोषकरं परमेश्वरात्किमपि वस्तु भवान्ध्रुवमीहताम् ॥ ३० ॥ तंतः सा च मुक्ता परित्यक्तशोका विधेयं च यत्तद्विचातुं प्रवृत्ता ।। शरच्चन्द्रशुनं च वस्त्रं वसित्वा धवेनैव वहिं प्रवेष्टुं किलैच्छत् ॥३१॥ मुक्ताकृति तां सकलां विलोक्य जनन्यहल्या चकिता बभूव ॥ प्रान्तेव वा भूतविजूंभितेव मूढेव वोन्मादनिपीडितेव ॥ ३२ ॥ पतिम॒तश्च श्वशुरोऽथ पुत्रो दौहित्रकोऽद्यैव सुताधवश्व ।। ततोऽद्य कन्यामरणं चितायां दृष्ट्रापि नैव म्रियतेऽप्यहल्या ॥३३॥ "आपोमयः प्राण" इति श्रुति, मिथ्यार्थमात्मानमहो ब्रवीति ।। यस्माद्गते नेत्रजलेऽपि नैव प्राणो गतः प्रम्तरनिर्मितः किम् ।। ३४ । बलवान् मम निघृणो हि जीवो यदि सर्वेषु मृतप्ववाशिनप्टि ।। अथवा चतुरोऽयमद्य वाच्यः सकलं भोक्तुमना अभूद्यदेकः ॥३५ कथमपि ततो धैर्य धृत्वाब्रवीत्तनयां तदा । सकलजननी बाले मुक्त मदीयकुलाहुरे !! किमिति कुरुषे चान्य रूढिं झटिन्यविचारतः । शृणु सहृदये योग्यायोग्यं मनाक कथयामि ते ॥३६॥ स्ववंशसम्मूतसुतं त्वमक निधाय संसारमुग्वं गृहाण ॥ पत्युर्गतिं पिण्डविसर्जनेन सम्पादय त्र्यम्बकचिन्तनन ।। ३७ ॥ बाले निवापालिदानकर्ता मत्सन्तती काऽपि न वावशिष्टः ।। तस्मान्मदीयं वचनं विचार्य वंशद्वयम्योद्धरणं कुरुप्य ।। ३८ ॥ १. सम्बोधनमेतत् । २. भुजङ्गप्रयातं वृत्तम्। ३. उपजातिवृत्तम् । इन्द्रवज्रावृत्तम्। ५. औपच्छन्दसिकं वृत्तम्। ६. हरिणीवनम् । ७. उपजाति ·१२४ अहल्याचरिते- - ने किल सदने मेऽद्याधारः सुते भवती विना ॥ किमपि वचनं वक्तुं गुप्तं हितार्थकरं परम् ।। मनसि तदिदं कुर्याः सर्व हितं च तथाहितम् । तव मम यथात्यन्तं क्षेमं वचः शरणीकुरु ॥३९॥ आकर्ण्य मातृवचनं च हितार्थकारि नैवात्मभर्तृकुलजोद्धृतिकीर्तिकारि ।। एवं विचार्य तनयाविनयावनम्रा धर्मादिकार्थजननी जननीं बभाषे ।। ४० ॥ मुक्तोवाच- अयि ते मयि भाषितं तदद्य प्रतिकूलं प्रतिभासते समस्तम् ॥ स्वसतीगतिनिश्चितौ शिलायामुपदेशाख्यसुमप्रहारतः किम् ॥ ४१ । मम सतीगमनं परमार्थदं त्वदुपदेशकृतिः परमर्थदा ॥ श्रुतिगता स्वरतः फलभिन्नता न विदिता तव किं बत भाषिता ॥४२॥ अहल्योवाच- दुःखिताया न मे स्फूर्तिढाया न च मे मतिः ॥ वनिताया नो विवेको वृद्धाया नैव मे गतिः ।। ४३ ॥ तूंष्णीं स्थितां स्वजननीं रुदतीं हताशां सङ्कल्पनं तदिव पूरयितुं च तस्याः । नेत्राज्जलं विसृजती च कवोष्णधारं दृष्ट्वा पुनः सहृदया तनया बभाषे ॥४४! मुक्तोवाच जैननि ते हृदयं मदधिष्ठितं मम कृति प्रविलोक्य च दुःखितम् ॥ भवति, तत्सकलं किल वेद्मयहं परमिदं शृणु मे वचनं मनाक् ॥ ४५। ने मे विद्या मातः सुतरलमनःशान्तिकरणे न मे विद्वत्सनः सकलभवदःखापहरणः ॥ १. हरिणीवृत्तम् । २. वसन्ततिलकावृत्तम्। ३. औपच्छन्दसिक वृत्तम् ४. द्रुतविलम्बितवृत्तम् । ५. वेदः कर्णश्च । ६. स्वरतः उदात्तादिः अकारा दिय । ७. फलस्य भेदः। ८. अनुष्टुब्वृत्तम् । ९. शिखरिणीवृत्तम् ।

·षोडशः सर्गः। न मे सूक्ष्मा बुद्धिर्बत तव समाधानकरणे प्रवर्तेऽहं वक्तुं परमयि सहस्व क्षणमिदम् ।। ४६ ॥ वैद्गृहे संवसन्त्या मे दिवसाः म्युः मुग्यावहाः ॥ सर्वसंसारदुःखानामपि विस्मरणं भवेत् ॥ ४७ ॥ यतः- कदाचिद्विदुषां सङ्गः किंवा पुस्तकवाचनम् ।। कदा पुराणश्रवणं कदा वेदान्तचिन्तनम् ।। ४८ ॥ कदा तीर्थाटनं किंवा साधूनां दर्शनं भवत् ।। कचित्कलामु व्यासङ्गः कीर्तनश्रवणं कचित् ।। ४९ ॥ त्वया सह विचार: स्यात्कदाचित्परमात्मनः ।। दानैमहद्भिधर्मः म्यादिष्टापू दिमङ्गलम् ॥ ५० ॥ अधुना किं बहूक्तंन क्षणश्चैकापि नाव जत् ।। उत्सवेन विना दानात्साध्वी चमङ्गतिं तथा ॥ ५१ ।। परं त्वयि गतायां तु वृद्धायामयि मातार ।। न कोऽपि रक्षिता में म्यादम्मान्ममाग्दावतः ॥ ५२ ॥ क्क बजेयं व तिष्ठेयं आश्रययं कमीश्वरम् ।। कमहं शरणीकुर्यां मरणं को निवाग्यत् ॥ ५३ ॥ प्राप्तदुःखादिहरणं तागणं वा भवाम्बुधः ।। स्मारणं परमेशस्य कः कुर्याद्वद तत्त्वतः । ५४ ॥ पश्चात्तव सदाचारा सद्विचारा सुना भवेत् ।। इति को निश्चयं कुर्यात्तम्माद्भत्री जाम्यहम् ॥५५ ।। दुर्भगेयं च विधवा भर्तुः पश्चादवस्थिता ।। इति सर्वे विनिन्देयुम्तस्माद्भत्री व्रजाम्यहम् ॥५६॥ १. अनुष्टुवृत्तम् ।

·१२६ ६ अहल्याचरिते- स्नुषाः सतीत्वमाप्तास्ते किमर्थमवशिष्यसे । इति लोका वदेयुर्मा तस्माद्भ; व्रजाम्यहम् ॥ ५७॥ स्वपतिं दैवतं त्यक्त्वा जगत्पाषाणमाश्रिताम् ॥ धिक् कुर्युः सुधियो मूढां तस्माद्भ; व्रज,म्यहम् ॥५८॥ नाहं गर्भवती मातः किंवा बालवती सती ॥ किमर्थमिह तिष्ठेयं तस्माद्भ; व्रजाम्यहम् ॥५९॥ राष्टकार्यमवश्यं तदस्ति कर्तव्यमत्र ते ॥ नैव तत्त्वत्सुतायां मे तस्माद्भी व्रजाम्यहम् ॥६०॥ मतिः शक्तिश्च तेऽप्यस्ति जगत्कल्याणकारिणी ॥ ते मे न स्त उभे मातस्तस्माद्भ; व्रजाम्यहम् ॥६१॥ स्वकीर्तिमैहिकी तद्वत्सद्गतिं पारलौकिकीम् ॥ लप्स्येऽहमधुना मातस्तस्माद्भळ व्रजाम्यहम् ॥६२॥ माद्री राज्ञी स्वपतिना सहवासं समाश्रिता तथाहं प्राप्नुयां मातस्तस्माद्भा बजाम्यहम् ॥६३॥ आसत्यलोकं सकलैः सुधीभिः सत्यवादिभिः ॥ सतीभिः संस्तुताहं स्यां तस्माद्भळ व्रजाम्यहम् ॥६॥ किमनया तव जीवितकन्यया जननि मे वद भूस्थितभारया ॥ अपि च मत्पतिना सह सङ्गमे भवसि किं न च मे सहकारिणी॥६५॥ इत्युक्त्वा शुद्धवसना सालङ्कारा मुदान्विता ॥ अन्वारोढुं जगामासौ भर्तृपादाम्बुजेक्षणा ।। ६६ ॥ यशवन्तशवानुगामिनी तां निजकन्यां मुदितां सती च मुक्ताम् ॥ अवलोक्य तदा जनन्यहल्यानुचरैः सा विधृतागमच्मशानम् ॥६७॥ १. द्रुतविलम्बितवृत्तम् । २. अनुष्टुब्वृत्तम् । ३. औपच्छन्दासक वृत्तम् ।

·षोडशः सर्गः। १२७ स्वजनैः परिवारितां चितां तां ज्वलितां भर्तृयुतां विलोक्य कन्याम् ।। जननी खलु मूर्छनामवाप्ता पतितामेः पुरतो धृतापि लोकैः ॥६८॥ विराह-अबलाहृदयं वर्णयन् - अबलाहृदयं सुकोमलं तत्कतिवेलं विषहेत वज्रपातम् ।। पतिपुत्रमुतादिनाशरूपं वदतां वर्णयितुं यदप्यशक्यम् ॥ ६० ॥ शतधा विहितैजनरुपायैस्तदवम्थैव च सा जनन्यहल्या ।। स्वगृहं कथमप्यथापि तातैः पतिनामीदतिदुःखितान्तरा च ॥७०॥ शरीरेषु शराघातान् सहत शरपूरुषः ।। अभीक्ष्णमन्तरे घातानवलेन्यतद्भुतम् ॥ ७१ ।। मोटयन्ती निजामानि क्रोशन्ती च क्षणं क्षणम् ।। अपस्मारगृहीनाङ्गी दृष्टाहल्या जनस्तदा ॥ ७२ ।। दूयमाना च मनसा हीयमाना शगरतः ।। धार्यमाणेव सा प्राणम्तम्थी मौनं समाश्रिता ॥ ७३ ॥ कतिपयदिवसरथ साबला शममितामिनसाइटवाहिनी ।। स्वतनयापमराष्ट्रहिताय च म्वकृतिमान ने म्म शनैः शनैः ॥७॥ तिनः स्त्रियम्तत्र चितिं गताम्ता आमुक्तसर्वाभरणाः सहर्षाः ।। यशः प्रकामं प्रथितं किमाभिः सम्पूर्णशुभ्रांशुकरानिशायि ।। ७५ ॥ गुणभूमिगिरीन्दुशाकवर्ष मृतिमाप्ता यशवन्तरायनामा ।। निजपादसरोजषट्पर्दाभिः स सतीभिः सह सद्गति जगाम || ७६ ॥ इति श्रीमद्भागवतोपाभिधवापुशास्त्रिसूनुना सग्यारामशाखिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरित मुक्तासतीगमनं नाम पोडशः सर्गः । १. अनुष्टुवृत्तम् । २. द्रुतविलम्बितवृत्तम् । ३. उपजातिवृत्तम् । ४ औपच्छन्दसिक वृत्तम् । ५. १७१३ मार्गशीर्पसुदि अष्टम्यां शनिवासरे।

·सनवमाः सर्गः शिष्य उवाच सद्गुरो सकलशास्त्रसमुद्र सर्वशिष्यमतिकैरवचन्द्र ॥ शिप्यशिक्षणविधानविनिद्र मङ्गलं किमपि कर्तुमतन्द्र ॥१॥ सेविता नृपसतीकुमुदिन्याः शोभनाश्चरितभागपरागाः ॥ त्वन्मुखेन्दुकिरणविकचायाः शिष्यवृन्दशुचिमानसहसैः ।।२।। श्रीगुरो गणपते भवदुक्ता मोदकाः किमु चरित्रविभागाः ॥ सेविताः परमतोषकराः स्युः सन्ततं किमु मुखेषु निधेयाः ॥३॥ चित्रमेतदपि सेवितभागैर्न न्यवर्तत गुरो क्षुदियं मे ॥ श्रावकस्य परमिन्द्रियवर्गः संग्रहीतुमभिकाङ्क्षति नित्यम् ॥४॥ गुरुखाच- चिन्तया च परया जरया सा पीडितापि नृपखण्डुजिभार्या ॥ सूरिसाधुनृपसंस्तुतकार्या राष्ट्रपालनमिदं कुरुते स्म ॥ ५॥ इन्द्रियाणि सकलानि नियम्य तत्पराण्यकृतनिर्विषयाणि ।। साधुसङ्गतिसमुत्थविवेकश्चित्तशुद्धिमकरोदनवद्या ॥ ६ ॥ आत्मपूतकुलजाततुकोजी राष्ट्रायकरणे च समर्थः राष्ट्रभारवहनेऽप्यधिकारी योजितोऽप्यथ तयात्मविमुक्त्यै ॥७॥ मुक्तपुत्रतनयादिकपाशा त्यक्तपुण्यकृतिलभ्यसुखाशा ॥ चन्द्रशेखरपदेषु धृताशा सा बभूव गिरिजेव जगत्याम् ॥ ८ ॥ १. स्वागतावृत्तम् । २. मुखेषु स्थापनीयाः मोदकाः चरित्र विभागाः कण्ठ- गमाः कर्तव्याः। ३. क्षधा इयं ।।

·सप्तासः सर्गः। वार्द्धकं वपुषि वर्धितं शनैर्मालवेशजननी विलोक्य सा ॥ ईशचिन्तनमहर्निशं तदा तन्वती म्म सदनेऽवतिष्ठते ॥ ९॥ शोधकैर्बहुलपुण्यकर्मभिः शोधिते मनसि चिन्तितः शिवः ॥ तच्छिवं परमहो समागतः कर्तुमेतदवभाति मे ध्रुवम् ॥ १० ॥ देवाह- शुद्धरापरिमण्डितान्तरे सुन्दरे म्वकुलदेवमन्दिरे ।। शुभ्रवस्त्रपरिधानकारिणी शुद्धसत्वगुणमानसा संती ॥ ११ ॥ पूर्णचन्द्रकिरणानिव जेतुं शुद्धरणपरिरम्भितकायम् ॥ सा तदा शिवपदं प्रतिनेतुं शारं किमु समर्चयति म्म ॥ १२ ॥ सर्वतः प्रतिनिवृत्तमानसा श्रीगिरीशचरणाब्जचिन्तने ॥ हंसयोषिदिव सा समुत्सुका मालवेशजननी बभूव ह ॥ १३ ॥ ईश्वरम्य विविधाभ्युपातिभिम्सद्गुरुप्रथमदार्शताध्वभिः ।। तापसीव विपिन म्वमन्दिरे सर्वदा स्वसमयं निनाय सा ॥ १४ ॥ भूयसयमुपवासतम्परा राष्ट्रभारवहनाक्षमा सती ॥ नित्यकर्मकरणे निरालसा दृश्यते किमपरा मदालसा ॥ १५॥ नित्यपूजनविधौ समुन्मुका नित्यदानकरणऽतिलोलुपा ॥ सूक्ष्मबुद्धिरिव योगशालिनां मालवंशजननी परं बभौ ॥ १६ ॥ देवदर्शनमसौ कुरुंत म्म तत्पुराणमखिलं शृणुतं स्म । दानधर्मनियमेन विना सा नानयत्कथमपि क्षणमकम् ॥ १७ ॥ ततः कतिपयर्दिनरधिगतः क्रमाच्छावणो । नवीनतृणधान्यकाइरविवर्धकः शीतलः ।। १. रथोद्धतावृत्तम्। २. आसीदिति शंपः । ३. स्वागतावृत्तम् । ४ रा प्रथिता काचित्पतिव्रता स्त्री। ५. पृथ्वीवृत्तम् ।

·१३० अहल्याचारिते- घनाघनसमीरणोद्भवनिनादमाश्रावयन् सुदुर्गतकृषीवलौघहृदयानि चाहादयन् ॥ १८ ॥ कदाचिदपि गर्जितादिभिरलं प्रवर्षन् घनः कदाचिदपि बर्हिणान् प्रतिमुखं समुल्लासयन् ।। क्वचित्पृथुलद१रप्रतिनिनादमाश्रावयन् बिभीषयति बालकाँश्च पथिकान् सरोजाननाः ।। १९ ।। कचिच्च सूरपूजनं प्रतिदिनं च वैशिष्टयतः क्वचित्तदभिषेचनं क्वचिदभीष्टगौर्यर्चनम् ।। क्वचिद्धनिकमान्दरे नियतविप्रसम्भोजनम् क्वचिद्भवति दीपनं सुरगृहेषु दीपावलेः ॥ २० ॥ समाहितमनास्तदा शिवपदाब्जसेवापरा चकार किल यत्र सा निखिलनित्यनैमित्तिकम् ।। सदुत्सवनिमित्तकं प्रयुतविप्रसम्भोजनं स्वयं स्म निरवर्तयत्परमया च भक्त्त्या सती ।। २१ ।। सुदुर्धरजरापराकृततनूरशक्ता परं ज्वरादिपरिपीडितापि च मनोऽवधाने पटुः ।। द्विजेभ्य इतरा असूत्क्रमणमोक्षधेनूर्ददौ मुखन गुरुमन्त्रकं परमसौ जपन्ती बभौ ॥ २२ ॥ द्विजाः कतिपये जपं निखिलरोगनाशावहं ग्रहादिपरपीडनापहमखं च चक्रुर्मुदा ॥ चिकित्सकवरात्परे किल परीक्ष्य रोग तना रुजापहरमौषधं प्रददुरेव तस्यै खयम् ॥ २३ ॥ समीपतरवर्तिनोऽखिलजनाः परं दुःखिताः ॥ निरीक्ष्य तदवस्थितिं सकललोकदुःखास्पदम् ।।

·सप्तमः सर्गः। तदीयकुलदैवतं परमसाटोद्धारक कथञ्चिदपि सम्मरुर्निभृतरुद्धकण्ठं शुचा ॥२४॥ जनाः “शिवशिवे "न्यहो गिरिशनामसहतिनं परेऽप्यमितघोषणं व्यदधुरुच्चकैम्तत्क्षणम् ।। गिरीशसमधिष्ठितः म्मरहरो यदाक्रांगना-- दुपेत्य किल जीवयद् भुमिमां हि विश्वासनः ॥२५॥ यदीयपरिचर्यया कति कृतार्थतां मन्वंत ।। रुजापहरणे म्म त कति च यत्नमातन्वते ।। जगजननिजान्हवीसमविशुद्धीने त्वया ।। नता जगति जीव्यतामग्विललोकभन्याय भाः ॥२६॥ एवं तद्गृहवासिनश्च सकलान् सेवापरान् दुःखितान् ।। आत्मार्थ कृतसर्वपुण्यमपि तान् दातुं प्रवृत्तानह। ।। आलोक्य प्रयता सदाशिवपदध्यान निगुढान्तग पश्चाट्रीशिवतामवाप विगतप्राणानिला सा सती ॥२७॥ विलोक्य निम्बिलाः सदाशिवगतिं गतां तां जनाः ।। सती च निजमातरं सकलपुण्यकर्माकरम् ॥ बभूवरतिदःम्बिता “ जननि भी " इनि प्रारुद नधोनिहितकन्धराः प्रपनदश्रुनेत्रान्तगः ॥२८॥ अहो जननि धार्मिकैश्च मुजनैः मदा वन्दित सतीभिग्वतिले सततवर्ण्यवृत्त शुभे ॥ मयूरमुखपण्डितैरपि मुगांतकीर्त वर विहाय सकलानिमान् गतवती कथं त्वं वद ॥२०॥ दयाघनरसैरिमान् समभिवधितास्त्वजना-- नुपेक्ष्य परलोकनः मुम्बमभून्कथं ते वियम् ।।

·१५२ आदिल्याचरिते- - सदाप्ययतथाः प्रजाजनमुखार्थमत्र स्वयम् | मुग्वार्थमधुना परं गतवती कथं त्वं वद ॥ ३० ॥ प्रजा जननि तेऽधुना किमुत नो निदेशे स्थिता । दुराचरण वृत्तयः किमुत शत्रुपक्ष स्थिनाः ॥ कृतागम इमा इतीह भवती परित्यज्य ताः । क्रुधेव जगतीतलाद्गतवती प्रभो तद्वद ॥ ३१ ।। विधे त्वमधुनाम्मदीयजननी सुशीलाग्रगीः । सुपुण्यकृतिकारिणी क्षितितल जनोद्धारिणी ।। म्वसङ्कटनिवारिणी सकलपापसहारिणी । मुनिर्दयतया त्वयानवहितेन नीताम्ति किम् ॥ ३२ ॥ तदीयमरणादसौ निपतिता च दुःखार्णवे ।। सदैव जनता त्वया ननु निमज्जिता स्वैः कः ॥ विधे किमु दयाम्बुधे निखिलजीवमुक्त्यै क्षणा- त्तदीयजनसंहतेः शिरसि वज्रपातः कृतः ।। ३३ ।। तदीयमृतितम्त्वया जगति तीव्रहानिः कृता ।। दया च विलयं गता प्रकृतिसत्त्वता निर्गता ।। तथा चतुरता गता, पुरुषद न्यता लीनता ।। प्रजाधवनदक्षतानलसता तथा साधता ॥ ३४ ॥ सती सकलमातरं सुकरुणां च मूर्तामिमां ।। निनीय जगतीतलाकिमपि नैव लब्धं त्वया ।। परन्तु विविधा अमी सत्तदुःखभाजो विधे शपन्ति खलु ते जना निजरवैश्च शोकच्छलात् ।। ३५ ॥ नित्यं प्रातः प्रयतमनसा मालवानां जनन्या द्रष्टव्या गौः परमकपिला राजगोष्ठस्थितासीत् ।। १. मन्दाक्रान्तावृत्तम् ।

·ALOY महेश्वरम्थानीयदेव्यहल्याममाधिच्छत्रकः ।

·सप्तदशः सर्ग. १३३ श्रुत्वा दीनम्वरमिव सती द्रष्टुकामा जनानां कृत्वारावं स्वयमपि तदा मृत्यु माप क्षणेन ॥ ३६ ।। मृताहल्या माता सकलजनता तत्र रुदिता मता या लोकानां शिवपदमही या किल गता ॥ तैः पूजाभिवा कृशतरतनू : सत्फलमिना यशोभिः पृथ्वीय परममितकालं धवलिता ॥ ३७ ।। यंदा सती निगुणतां गता सा लोकोऽप्ययं निर्गुणतामवाप ।। आनन्दरूपा किल सा बभूव चित्रं पराऽयं बहुदुःग्वरूपः ॥ ३८ ॥ गति या वृण्वाना बुधजननुतां मन्ततमहो सती साध्वी श्रेष्ठा पतिमनु जगत्यां स्थितवती ।। सतां संरक्षाय प्रथममथ दुष्टापहृतये परेशांशेनासावभवदवतीर्णा खलु मनी ॥ ३० ।। अहल्योत्क्रान्तिमापन्ना क्रान्तिमाप च तद्यशः ॥ अवाप हैन्दवी कीर्तिम्तता हीनदयां क्रमात् ॥ १० ॥ सन्ताजिनामा किल तत्समीपं तुकं जिगयम्य कनिष्ठबन्धुः ।। चकार तस्याः परलोककृत्यं मुदृनचना अपि भक्तिपूर्वम् ।। ४१ ।। सम्बन्धिनः म्युबहवाऽपि जीवाम्तम्याः परं कोऽपि न नत्र काले । यत्सज्जनस्याप्यसम विधी चन्न लभ्यत कोऽपि महाय एव ॥ ४२ ॥ पतिव्रताया जनमानितायाः मवापि पूर्वैः मुकृतर्हि लभ्या । समानितः पुत्रसमस्तुकोजी नासीत्तदा माऽपि तदन्तकाले ॥ ४३ ।। १. शिखरिणीवृत्तम् । २. उपजातिवृनम। ३. निर्गुणत्वं मुनिम। ४. गुणहीनताम् । ५. अनुष्ट्यवृत्तम् । ६. इन्द्रवज्रावृत्तम ।

·आहेल्याचरिते- - अपि होळकरम्य राष्ट्रमेतन्महतीं हानिमवाप तन्मृतेयत् ।। म्वकुले विमेव सा किलाभूपि वृत्तैः किरणैः प्रकाशिका च ॥४४॥ गुरुरुवाच- शिप्यं किं कथय साधुरहल्या तर्हि राष्ट्रहितसाधनवृत्तिः । म्वार्थसाधुरिति सापि न वाच्या यद्ददौ सकलवस्त्वभिधेयम् ॥४५॥ कीर्तिलिप्सुरथवा न किलैपा नाश्रयं च कवये प्रददौ यत् ।। तर्हि किं जगति नाम विमूढा नो यतः सकलराज्यविधात्री ॥ ४६॥ तर्हि किं चतुरसेव्यगुणा सा वक्ति सा धनगृहे स्म सुजाता ।। तर्हि किं वदत तामतिभीरु राघवेन्द्रवचनं कलयन्तु ॥ ४५ ॥ तर्हि तामनृतशाट्यखनिं किं नैव सत्यशुचिवर्तनशीलाम् || सर्वसम्मतसदाचरणेन प्राप्तशुभ्रकिरणप्रभकीर्तिम् ॥ ४८ ॥ मालवाख्यनिजदेशहितार्थं जीवति म्म किल सेति मृषाक्तिः ।। धर्मरक्षणकृत निखिलानां भूतले ह्यवततार सती सा ॥ ४९ ॥ पान्थवस्तुहरणेऽवहिता ये यत्र भिल्ल जगणा अपि भीताः ॥ राष्ट्रपालनविधावतिदक्षा शिक्षिता इव करानददस्ते ।। ५० ॥ शौर्यकर्म विदधच्छशुरः सन् लब्धवानपि धनं च जनेभ्यः ।। तव्ययं कृतवती च सती सादर्शयच्छशुरता निजधैर्यम् ।।५१॥ नात्यजच्च निजराष्ट्रधनं सा नैव हानिमकरोत्स्वजनानाम् ।। धीरता चतुरता यदपेक्ष्य दृश्यतां किमु जनैरपि दक्षैः ॥ ५२ ।। द्रव्यमम्ति विपुलं यदि कोशे तद्व्ययोऽपि सुतरां निजवश्यः ॥ का च तत्र वनिता भुवि राज्ञः सद्व्ययं स्म कुरुते निगदन्तु ॥५३॥ जातितः स्वयमहो यदि योपिन्नैव वस्त्रधनभूषणलिप्सुः ।। सत्यधर्मरततापि च तम्या द्वेष्ट्टता न परधर्मजनानाम् ॥ ५४ ।। १. ऑपच्छन्दांसक वृत्तम् । २. स्वागतावृत्तम् ।

·सप्तशा सगः सम्बभूव तरुणी वयसापि नैव यादृगितस त्रिा ।। या पंच धनदा परमासीमावृत परवान् ।। '५'५ ॥ मर्वकर्मम् परं चतुगपि नव यत्र च मनामदले म ।। अदभुतं च शिवपादरतापि या दो शिवकरणमय नी ।।१६। या म्वयं निजगुणैरबलापि भूनलऽग्विलगुणांश्च बलिष्ठान् ।। के मुदीव निग्विलांश्च स्थानांश्चित्रमेव पुरुषानपि जिग्य ।।१७|| सम्पदः पुरन एव नृपम्य राष्ट्रचिन्तनमा गिरमीदम् ।। ना युग्वाय ग्वनु साग्विलमम्पद भारयुक्तशिरभाव न पूजा ॥५८ । अग्रतः किमुत यस्य सदन्न मम्तक विनिहिनः प्रग्वंगऽमिः ।। नव तन्मुन्वकरं मृगयात्राग्यतम्तृणामिण मुनस्य ॥ ५५. ।। सम्पदामनिनगं नग्लानां स्थयमानयितुमनदहल्या ।। तीर्थकुण्डमुरमान्दरघट्टच्छत्रनिर्मितिमिवंद चकार ।।६ ॥ चञ्चलं धनमिदं स्थिर कति भूतल वितुनयान महान चन ।। माधकश्च चनुगे यदि जीवः माधयन्न नदी विफलं म्यात् ।। ६१॥ दुष्टपीडितमही जगदनद्राक्ष क्षितिनल, जननीयम् ।। तज्जनः मकलंपु मृनषु गपिनव चतुंग्ण गियन ॥६२॥ वसुमतीमवतीय शिवाय नाऽभवादयं भवगविनागनी ।। निजसदाचरणग्गदेः शुभैः किमपग महता भिष जां बग ।। ६३ ॥ द्रविणदानपविविधतः सकलाकारक्षिपया सदा ।। परमियं जगदन्तकरं गिवं यमवगं च वगं कुर्मन म्म किम् ॥६४॥ बैन पशूनां ममजाय राजी म्थंल म्थल क्षेत्रमदादहल्या ।। सम्भाषमाणा ननु कम्पयन्ती पशृनुपश्चन कथं नु मकान ।। ६५ ।। १. चक्रवाकान । २. इतावलाम्बतवनम । ६. उपजातिवृनन् । ८. समृदाय ।

·अहिल्याचरिते- भो देहि मे चेत्थमुदीरयाणानपेक्ष्य जीवाननुदीरयाणान् ।। धान्यादिदानैरपि जीवयन्ती बभूव सा चित्रमतः किमन्यत् ॥ ६६ ॥ पक्षिणो जगति वीक्ष्य जिघत्सूनत्तुमेव विततार यवक्यम् ।। तेभ्य एवमनुवत्सरमेषा वीक्ष्यतामतुलभूतदयेयम् ॥ ६७ ।। यस्या राष्ट्रे वर्तमाना अशेषाश्चाण्डालाद्या हीनजात्युद्भवाश्च ।। मासे मासेऽप्युत्सवानामहम्सु भुक्ता आसन् सद्भिरन्नैर्यथेच्छम् ॥ ६८ ।। विप्रेभ्यस्तान् सम्यगन्नं बुभुक्षून् निःस्वान् प्राप्तान् स्त्रीसुतादीन् गृहीत्वा । लोकेऽहल्या मानयामास पूर्व यस्माच्छ्यान् निःस्वभव्यं विधत्ते ॥ ६९ ॥ गर्वश्रियो सन्निहिते सदा स्तो भूपालचित्ते जगतीतलेऽस्मिन् । पस्पर्श नो सम्पदि मां कदापि तम्मात्स गर्वोऽपि पलायितः किम् ||७० सदाश्रयः सा च सती सतीनां जायापतीनामनुपाश्रयाणाम् ।। निःस्वापि सम्पत्तिमती बभौ वा समुन्नतापि प्रणतेति चित्रम् ।। ७१ ।। निजपतिसहवासं मृत्युकाले च तस्य सुखसमधिगत तं सा च तत्याज पूर्वम् अवनिमधिगतानां देवतीर्थप्रजानामवनमिदमवश्यं कर्तुमेवावतस्थे ।। ७२ ।। जगति निजसतीत्वं कीर्तिसंवर्धनार्थ यवनजनितपीडाक्रान्तसंशोधनार्थम् ।। न किल भवतु चैकस्यात्मनः शोधनार्थमिति मनसि विदित्वा भर्तुरन्तेवतस्थे७३ प्रार्थयन्निति सदा निजदेवं म्लेच्छपार्थिवटिपुप्रमुखाश्च ।। वत्सराणि शतमेवमहल्या जीवतु प्रथितकीर्तिहिमांशुः ।। ७४ ।। विश्वमेतदमुयात्मकुटुम्ब रक्षणीयमिदमेकयापिच ॥ . मन्यतेम्म तत एव जगत्यां सा व्यधाकिममिता जलशालाः ॥ ७५ ॥ विश्रुतं वितरणं बहु तस्या लज्जयेन्ननु शिबिप्रमुखाँस्तान् ।। माधवप्रमुखसर्वनृपाणामुच्यतां किमुत येन पुरोगा ॥ ७६ ॥ १. स्वागतावृत्तम् । २. शालिनीवृत्तम् । ३. इन्द्रवंशावृत्तम् ।

·सप्तदशः सर्गः काँचदेव यदि सन्यमिषणाभ्यर्थयेयुरपि वस्तु यदीपत् ॥ नव तत्प्रतिददौ यदहल्यादर्शयञ्चतुरतां निजराप्दै ।।७७|| न्यायदानमपि यत्र च वयं सज्जना अपि खला अपि तुष्टाः ।। वर्णयन्ति विविधेषु जनेषु नदृशी जगति कापि किल म्बी ॥७८॥ चन्द्रवन्तमपि झाबववालं. सा कदाचिदपि भीपनि म्म ।। जानती सकलमेवमतम्तां वर्णयामि चतुगमपि शूगम् ।।७।। स्वार्थकामुक जनैयडिना मम्नुनापि परमार्थकामुकैः ॥ इष्टपूर्तकरणन गर्वदा मा बी किमुभयाथमाधिका ।।८०।। त्रिंशदब्दसमयं महीतल सूर्यकान्तिग्वि भामने म्म मा ।। सर्वपापतिमिरं निजेः कोरम्बर जगति निःममार किम् ॥८१।। पूर्व शिवाजीनृपान. किलैकः शुगषु माीषु तथा बहल्या ॥ चंडाशुरका जगतीतले वा ज्याम्ना जनानन्दकर्ग नथका ।। ८२ ।। शूग्ण पन्तन च माधवेन मम्पालिता या निजगप्पवृक्षः ।। धर्मेण वा जीवनमचनन प्रफलनां नान इवानया मः ।। ८३ ॥ शहाजीमुनाद्यनृपैमन्त्रिवमहागष्ट्रधर्मः मिथान प्रापिताऽपि ।। तता बाजिनानादयम्नं प्रममं विधातुं क्षमा नैव ने सम्बभूवुः ।' ८४ ।। अशक्यं च नद्धर्मसंरक्षण मा कंगनि म्म मावी महद्भिः प्रयत्नः ।। अतः सबलाकः सदानन्दचित्तहृदि म्मयत सर्वदा श्रद्धया च ॥ ८५॥ अहल्यां पगं सत्वमूर्ति विलोक्य परित्यज्य व म्म तां पूजयन्ति । महाराष्ट्रधर्मप्रसारम्य की जगत्यां विना नां न कः मम्बभूव ।। ८६ ॥ पोशालिवाहनशकंऽद्रिकुपवर्तकमहस्यामिन नभमि वद्य चतुर्दश न्टि धर्मावनी सकलहिंदजनम्य माता शम्भाः पदं च शिवदं गतवत्यहल्या॥८७।। १. वमन्ततिलका १. स्वागतानम् । २. रथोद्धतावृत्नम् । ३. इन्द्रव जात्नम् । वृत्तम् । ५. शके १७१७ । ६. श्रावण मामे ।

·साहिल्यावरित- धर्ममूर्तेमृतेर्वाता न कः श्रावयितुं भुवि ।। प्रभुम्ततः स कालः किं श्रावणत्वमगात्स्वयम् ॥ ८८ ॥ चतुर्दशसु लोकेषु वार्ता श्रुत्वातिदुःखदाम् ।। चतुर्दशीमिषेणैव जनता सकलागता ॥ ८ ॥ ब्रह्मा मुहूर्तो लोकऽम्मिन् ब्रह्मतां प्रापितुं क्षमः ।। इति प्रभातकाले साहल्यादृश्यपथं गता ॥९० ।। वनितया नतया जगतीतलं सुगमितं रमितं निजकर्मणि ॥ गुरुवचोऽतिगमेव च तद्यशो मम मतिः कथयेत्सकलं कथम् ।। ९१ ।। श्रीमन्मालवदेशराजवनिताहल्या च सन्यग्रगा। लोकै राजभिरप्यहो त्रिपवणं वन्द्या बभूवावनी ।। एतत्तच्चरितं यथामनि कृतं सर्वैजनैरादिता । वाच्यं तेन भवकिलाद्य सफलाप्येष। मदीया कृतिः ॥ ९२ ॥ वरहिता वसुधा सकला यतो वरहिता वसुधेव सदाभवत् ।। सुरहिता वसुधा किल तन्मृतेरपि वधार्थमिता कुजनम्य किम् ॥१३॥ अतिचित्रं तच्चरित्रं पवित्रं येन वाचितम् ।। अरित्रं तद्भवेत्तम्य नात्र स्तोकोऽपि संशयः ।। ९४ ॥ इति श्रीमद्भागवनोपाभिधबापुशानिमनुना सखारामशास्त्रिणा विरचिते श्रीमदहल्याचरिते उपसंहारो वा अवतारसमाप्तिर्वा नाम सप्तदशः सर्गः इति श्रीमदहल्याचरित समाप्तम्। १. अनुष्टुवृत्तम् । २. द्रुतविलम्बितवृत्तम । ३ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् | ४. वकारेण रहिता वसुधा नामसुधा-अमृतं-तत्तुल्या । ५. सुइत्येतदक्षरेण रहिता वमुधानाम वधा-वधकारिणी या वसुधा-पृथ्वी पूर्वमहल्यासमये सुधा तुल्या वरा श्रेष्टा हितकारिणी चासीत् सेव वसुधेदानीं तस्या अहल्यादेव्य अभावे कुजन योगेन वधकारिणी-विनाशिका चाभवत् ।

·॥ कविकुलप्रशस्तिः ॥ श्रीजामदग्निगात्रान्वयसंप्रमता विद्वद्वग भागवतापनामा ।। शिष्यान्किमध्यापयितुं पृथिव्यां वेदाधना धिपण:ऽवतीर्ण. ॥१॥ अप्पाभिधःशान्तमनाः सुशीला मनिव्रता नित्यजटाप्रपाठी ॥ आमन्मिदा भधग्दुर्गवास ग्रंथान लिया म्य सदन प्रवास ॥२॥ नम्यान्मजा धाग्वंग गणाः माहित्यशास्त्र कुशलाग्रगण्यः ॥ कलामनपुर्यामवावहश्च प्रात्यनगर शिक्षात म्म शिष्यान ॥३॥ तम्यात्मजोऽध्यापितशास्त्रमा विद्वान प्रसिद्धः किल बापुशर्मा ॥ मर्यास्थतानीव मदेव यम्य म्वधर्मशास्त्रम्य वचाम्य भवन ॥४॥ नम्य भूनुग्हं वालः सखागमा यथामति ॥ अहल्याग्निं काव्यं व्यरचमपण्डितः ॥ ५ ॥ न शब्दशास्त्र निष्णातः काणान्यायगागर ॥ परं परंशकृपया काव्यपारमवासवान ॥ ६ ॥ पापिनाकिपादाम्बुरुहद्वन्द्व कमानमः ॥ भवन्यापयन्कृति ताभ्यां नयनां यदुर्भा सदा ॥ ७ ॥ * पद्माकरवीर्गनवामिनी समाः । पिनाकी केदारलिंगम ( टांगरचा जातिवा.)

·शुद्धिपत्रम्। ३ " ३५ ७३ ८ पृष्ठम् श्लोकः पंक्तिः टिप्पणी अशुद्धम् शुद्धम् २० २ माणकोजी नामको माणकोजीनामको २९ रन्दिनी नन्दिनी काय सा काप्ण्य वहन्ती सा २ नाम सस्कार नामसंस्कार २ सता सता २२ पञ्चायुत्तरे पटपञ्चाशत्तमे २ पाहशे शतके पाहशोत्तरशते चाथमुवामिनीभिः चाय मुवासिनीभिः २ वस्त्रा वश्वा २० ४० २ प्रशाध्यमाणा प्रसीप्यमाणा १६६७ ४८ २ प्रकाशयामास प्रकाशयामाम २१ ५२ १ सहाय महायो २५ सदादुराचार सदा दुगचार स्वयमपीत्यर्थः स्वयमपि शुश्रावेत्यर्थः २ " " . २६ १० मद मटा २७ २ २ " ३४ २१ २ नित्य मेव मधुरा ऋन्दन पतिता किमीश्वरः म्त्री नित्यमेव मधुगक्रन्दन पातिता किमीश्वर २५ २ " २६ २ " १ वजनस्य ३ सुतमृत्यु स्वधनस्य मु मृत्यु सम दाय मथो सुराधिपो ४ समादाय ५२ २ मथोमुगधिपो