·प्रस्तावना। हस्तिमल्लकवेः परिचयः। सोऽयं समस्तजगदूर्जितचापकीर्तिः स्यादावशासनरमाश्रितशुद्धकीर्तिः। जीयादशेपकविराजकचक्रवर्ती श्रीहस्तिमल इति विश्नुतपुण्यमूर्तिः। (अग्यपार्थ ) एतद्ग्रंथफर्तुईस्तिमलेति नाम प्रथितमासीत् । अयं च गोविंदभात्यविदुषः सूनुर्दाक्षिणात्य आसोत । गोविंदभो वत्सगोनीयो ब्राह्मण, पूर्वमन आमात्, पचाद्भगवत्समतभद्रविरचितदेवागमसूनाध्ययनेन जैनो जातः । प्रयस्यास्य द्वितीय हस्तिमन सूपधारमुखेनारख्यापितः " सरस्वनीविस्मयनीयोपायनस्य मधर- गोबिंदसामिमूनुना अजनापान जयप्रमुसाणामपि रूपाणा प्रवर्तन विरचिन इस्तिमगेन । अस्मिन् तेन यविना स्वपितृनान्ना साकं यत् 'भार' 'स्वामी' इलेत. त्पदद्वयं योजिनं ताभ्या प्रतीयते नदाचित् गोविंदमहः तदानी सानुर्भारको वा प्रथिन. स्यात् । अन्यच्च विक्रांतकारधीयप्रशस्तौ वीररोग जिनमेन गुणभदाया- चार्यपरंपराया उलेयं इत्या लिसित। तच्छिमयानुक्रमे यातेऽसंख्येये विश्रुतो भुवि । गोविंदभट्ट इत्यासीद्विद्वान् मिथ्यात्ववर्जितः ॥ तस्या यन् गोविरभो गुणभदादिशिष्यपरंपराया निरूपिनः अनेनाति प्रती. यते यद् गोविंदभोराही नासीत् साधुर्भधारको वा स्यात् । अस्ति गोविंदभये दक्षिणदेशनिवासी । तन स्वर्गयक्षी नम्री काचिद्देवी सकारा- पिता जाता। तत्प्रसादेन तस्य एतत्पदपुत्रप्राप्तिः सजावा- श्रीकुमार, २ सय वाक्य, ३ देवर भ, • उदयभूषण, ५ हस्तम, ६ पर्वमानय । एले पनि ·कक्यो विद्वासश्च बभूवुः । हस्तिमलेन एतन्मैथिलीकल्याणनाटकस्य प्रस्तावनार्या निजाग्रजः सत्यवाक्यः 'श्रीमतीकल्याण' प्रभृतिग्रंथाना कर्ता प्ररूपितः परं सत्य- वाक्यस्येदानीतनपर्यतं कोपि ग्रंथो नोपलब्धः । एतेषु कुमारकविनिर्मित आत्म. प्रवोधाख्यो लघुग्रंथो ईठराख्यपुरस्य सरस्वतीभवने अस्ति । स हस्तिमलभ्रातृ- थीकुमारस्यैव वान्यस्य कस्यापाति न प्रतीयते । "राजावली' कथातः ज्ञायते यत् हस्तिमलस्य पार्श्वपंडितादयः पुत्रा आसन् लोकपालार्याख्य एकः शिष्यश्च । अवश्यमेव तेपि विद्वांसः कवयव भविष्यति किंतु तेषा विषये नाद्यापि पर्यन्तं किश्चिद् ज्ञातम् । हस्तिमाटकवेरनुजस्य वर्धमानकवेर्विषये जनानामयं विश्वासोस्ति यत्स गणरत्न- महोदधिनामकष्याकरणविषयप्रथस्य कर्ता, परमयं भ्रमः। ततो गणरलार्ता विक्रम. संव गृह गणरत्नमहोदधिकर्ता श्वेतायर आमीत् । अस्मिन् विषयेऽनेकानि प्रमाणानि सति । पूर्व तु तेन स्वकीयग्रंथे यत् शतश उदाहरणानि दत्तानि तानि सर्वाणि अजे. नाना श्वेतावरग्रंथकर्तृणामेव, दिगंबराणामेकमपि न दत्तं । द्वितीयं पूर्वोत्तोदाहरणेषु नौ लोकावेतादृशौ ययोः श्वेतांवराणा प्रशंसा दिगंधराणां च निंदा कृतासीत् । • यथा वीराचार्यणाम्-- युक्तं सितांवराणां तुम्बग्रहणं कुद्वपरिहरणं । कथमन्यथा तरीतुं शक्यः संसारतोयनिधिः॥ यथा श्रीसागरचंद्रस्य- (गणरत्नमहोदधिः, पृष्ठ २२) अकल्पितमाणसमासमागमा मलीमसांगा धृतभैक्षवृत्तयः । निथतां त्वत्परिपंथिनो गता जगत्पते कि त्वजिनायलं विनः ।। (गणर. पृठ १६) गणरत्नमहोदधिकर्तृनिर्मितं किमपि सिद्धराजवर्णनास्य काव्यं वर्तते सस्मिन् चौटक्यनरेशसिद्धराजस्य वर्णनमस्ति । एतत्काव्यस्यानेके श्लोका गणरत्नमहोदधा इदाहरणस्वरूपाता । अणहिसपुर (पाटण) नरेशस्य सिद्धराजस्य श्वेतापर- उनमंप्रदाये महतो कपासीत् । अनेन प्रतीयते यत् गणालमहोदयः कर्ता गुर्जरदेश मनिकटस्पः श्वेतावरच स्यात् । सिद्धराजाणहिष्टपुरप्रशंसाया कश्चिदपि दिगंबरानायी प्रयो लिखिप्यतीति न किंचितसंभावना प्रायते ।

·सारांश इत्येव यत् हास्तमस्य धातुर्वर्धमानक्ये गगरलमहोदधिर्तुश्च नामसाम्यं विहाय नान्य कोपिसवधा । अस्मिथविषयेऽनेकानि प्रमाणानि निरूपयितु शस्थानि। इस्तिमलो महान् प्रख्यात रवि प्रतीयते । तस्य विन्दावल्या प्रशसासूचक- पदेभ्य एतत् सूचित भवति। विकातरवे सस्व सरस्वतीस्वयवरवम्भ, महाकवित- एजेति निरूपितवान् । प्रथस्यास्याते स स्वीय नाम “सूचिरनारेति प्रययामास । तस्याप्रजैन सत्यवाक्येन स 'कवितासाम्राज्यलक्ष्मीपति ' इति फययित्वा सबोधित । अनेन प्रतीयते हस्तिम इति क्वेरिद वास्तविक्नामधेय नास्ति किंत्विद सद्गुण- विशेरेणैव निक्षिप्त । अस्मिन् विपय माप नाम रविदुरा विरनित शिनेंद्रकल्पर- णाभ्युदयनानि प्रथेलोको दत- सम्यक्तं सुपरीक्षितुं मदगजे मुक्त सरण्यापुरे चास्मिन पाण्ड्यमहीश्वरेण कपटाखंतुं स्वमभ्यागते । शेलूपं जिनमुद्रधारिणमपास्यासौ मदध्वंसिना श्लोकेनापि मदेमम इति य भरयातवान सूरिभि ॥ १६ ॥ अनेन प्रतीयते यत् हस्तिमन हमागतस्य मदमत्तदस्तिनो मदो दूरीकृत चश्चिनिनमुद्राधारी भूर्तथैरन श्लोरेन निर्मदीकृत । अतस्तस्य नाम मदभमली इस्तिमगेचा प्रथित । विनातक रखनाटकस्य प्रथमावेपि लोगोषतते तस्मिन् कवेर्हस्तियुद्ध विजयप्राप्त- स्टनिमित्तक्पायनरेश्वरद्वारा सलारप्रप्तर खोस्ति- श्रीवत्सगोत्रजनभूपणगोपभट्ट- प्रेमकधामतनुजो भुवि हस्तियुद्धाव । नानाफलांनुनिधिपात्यमहेश्वरेण श्लोक शतैस्सदासि सत्कृतवान वभूप ॥४०॥ उपयुतोकोनाजनापवनजयस्य निम्नलिखितप्रशस्तिश्लोक्न प्रतीयते यत् हस्ति- मल पाध्यदेशीयराज्ञ कृपापातोऽभूत् तदाजधान्या चस्वयाधुमि सह निव स चकार- श्रीमत्पाण्यपहीसरे निजभुजादंडापलबीकृते कर्णाटावनिमंडलं पदनतानेकावनीशेऽवति । तत्मीत्यानुसरन्स्यवधुनियहैघिद्वद्भिरातेस्सम जैनागारसमेतसतरनमे (') श्रीहस्तिमलोऽनसत् ।। ५ अप्यपार्यण १३७६ रिकमसवस्मरे जिनेंद्रग्ल्याणाभ्युदयस्य रचना वृता ।

·द्रविन्देशसनिहितस्य मदुरा ( दक्षिणमथुरा) याः समीपस्थप्रदेशाना पाण्ड्य- देश इति नाम आसीत् । कविस्थितिसमये तत्रत्यः पाज्यमहेश्वरी नृपो बभूव । अर्य सुंदरपाड्य (प्रथम) स्योत्तराधिकारी स्यात् । तस्य राज्यकाल. १३०० वि० सवरसरात्प्रारंभो भवति । एनं कवी राजाधिराज नानाकलावुनिधीति लिखितवान् भयं कवेमहदादरश्चकार । कर्णाटककविचरितस्य की हस्तिमाल कविसगमःई. सन् १२९० अर्थात् १३४७ विक्रमान्दो निश्चितः । अयमेव च राम्यक् प्रतीयते, यत अत्र्यपायेंन स्वायजिनेन्द्र. कल्याणाभ्युदयग्रंथः १३७६ विक्रमाब्दे समाप्तिं नीतः, तस्मिश्च हस्तिमल्लस्योल्लेखः कृतः । स चोलेख एतादृशो येन हस्तिमलस्तत्समकालीन. तस्य कविना संग साक्षात्परिचयो वा प्रतीयेत । हस्तिमाको गृहस्थ आसीत् न गृहत्यागी, एतत्कथनस्योल्लेखो नेमिचंद्रकृतप्रतिष्ठा- तिलकस्यास्मिन् लोके कृत.- परवादिहस्तिनां सिंहो हरितमलस्तदुभवः । गृहाश्रमी बभूयार्हच्छासनाविप्रभावकः ॥१३॥ हस्तिमल्लो महान् प्रसिद्ध कवि प्रतीयते। तस्य प्रतिभा परं तबाटकेभ्य अनुमीयते। अधुनापर्यंत तस्य केवलं नाटकप्रथा एवं उपलब्धाः, तेष्वेको विकातकौरवःप्रकाशितः । द्वितीयोऽयं मैथिलीकल्याणरूपकग्रंथः प्रकाश्यते । तृतीय सुभद्राहरण: चतुर्थोऽ. जनापवनंजयथापि उपलब्धा आरान् , ययो प्रकाशने प्रयत्नो विधास्यते । हस्ति- मलस्यैक आदिपुराणः पुरुचरितं वा नाम ग्रंथः श्रीदौर्यलिशास्त्रियां सरस्वती. भबने वर्तते यस्गिोकसहस्रानुमिता श्लोकाः संति, परं स अस्मदृष्टिपथे नायात । देवचंदकविः स्वीय 'राजावलीकथाया' हस्तिमहमुभयभाषाकविचकवाति लिखितवान् । अनेन प्रतीयते यत्स सस्कृतं विहाय कनड़ीभाषायाश्च कविरासीत् एतद्भापाया चापि तेन रचना विहिता स्यात् । अस्य ग्रयस्थ सशोधनेऽस्माकं मित्रवर्येण धीयुत कुमारय्या इतिनाम्रा विदुषा सहायता कृतातस्तेभ्योंतःकरणेन शतशो धन्यवाद ददामीति । कृतं पटवितेनेति शम् । * हौदावाड़ी चम्मई नं. ४. श्रावण कृष्ण त्रयोदशी निवेदक:- संवत् १९७३ वि. मनोहरलाल-शास्त्री, * श्रीयुत नाथूरामप्रेमी-जनहितैपिसम्पादकेन हिन्दीभाषाया लिखितस्य लेखत्यानुवादोऽयम।

·. माणिकचन्द दिगम्बर-जेनग्रन्थमालाकी नियमावली। १-इस यन्यमालामें कवल दिगम्बर जैन सम्प्रदायक सस्कृत और प्राकृतिक भापाके प्राचीन ग्रन्थ प्रकाशित होंगे । यदि कमेटी उचित समझेगी तो कभी काई दशमापाका महत्त्वपूर्ण ग्रन्थ भी प्रकाशित कर सकगी। -इसमें जितने ग्रन्थ प्रकाशित होंगे उनका मूल्य लागत मात्र रखपा जायगा । लागतमें ग्रन्थ सम्पादन कराई, सशोधन कराई, छपाई, बधाई आदिके सिवाय आफिस खर्च, व्याज और कमीशन भी शामिल समझा जायगा। ३-यदि कोई धर्मात्मा किसी ग्रन्थकी तेयार क्राईमें जो सर्च पडा है वह, अथवा उसका तीन चतुथाश, सहायताम दगे तो उनके नामका स्मरणपत्र और यदि व चाहेंगे तो उनका फोटू भी उस ग्रन्थकी तमाम प्रतियाम लगा दिया जायगा । जो महात्मा इससे क्म सहायता करेंगे उनमा भा नाम आदि यथायोग्य छपवा दिया जायगा । ४-यदि महायता करनेवाले महाशय चाहेंगे तो उनकी इच्छानुसार कुछ प्रतियाँ जिनकी सरया सहायताके मूल्यसे अधिक न होगी मुफ्तमें चितरण करने के लिये ददी जायगी। ...इस ग्रन्थमालाकी कमटी द्वारा चुने हुए ग्रन्थ ही प्रकाशित होंगे। पत्रव्यवहार करनेका पता- नाथूराम प्रेमी, हीराबाग, पो गिरगाव, बम्बई ।

·Aasurvid.shrwAN
माणिकचन्द-दिगम्बरजेनग्रन्थमालासमिति ।
(प्रबन्धकारिणी सभाके सभ्य)
مدد
->
२
५
१ राय यहादुर सेठ स्वरूपचन्द हुकुमचन्द ।
तिलोकचन्द फल्याणमल ।
३
ओंकारजी कस्तूरचन्द ।
४ सेट गुरुमुखरायनी मुखानन्द ।
हीराचन्द नेमिचन्द आ० मजिस्ट्रेट ।
६ मि. लस्लूमाई मेमानन्द परीख एल्. सी. ई. ।
७ सेठ टाकुरदास भगवानदास जाहरी ।
८ ब्रह्मचारी गीतसमसादजी ।
९ पं० घन्नालालनी काशलीवाल ।
१० पं० सूबचन्दनी शास्त्री।
११ नायूराम प्रेमी ( मंत्री)

·## ਨb FrPy। ' '
fਨ ਇਸ č E F 75 ਲਉ।5
ps Rpgp ਓp jF ਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੱ» PLE \ ਨੂੰ
#ਲ 1 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨੈਲ ਨੀ।ਸ਼ ਸੀ ਸਿਲ
| $ ਸp ਲਤੀਲr
5; fਗਲ ਸੂਲੀ ਜਿਨ 5ER ਉਸ
ਨਿਸ਼ ਬਣ ਲਾ ਕਿ ਇੰਝ 24 ਦਿਨ
F AIਲ ਗRR B ( $ TEA REPE
ਨਿਸ਼ਣ ਸੂਦ , ਨੂੰ , 1ਝ ਕਿ ਲ 16
1 ਬਾਊF F qyg PI

·, । श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी । श्रीमान् सेठ सिदरामजी सतारा जिलेकी तासगाँव तहसीलके 'सावळज' नामक ग्रामके रहनेवाले हैं । आप दिगम्बरासायको माननेवाली कासार नामक जैनजातिके पुरुप रन हैं । आप बड़े ही सजन, धर्मात्मा और जैन- धर्मके ज्ञाता है । संस्कृत, हिंदी, कानड़ी और मराठी, भाषाके आप अच्छे जानकार है । मराठी आपकी जन्म- भाषा है । संस्कृत जैनग्रन्थोंका तो आप नित्यही स्वाध्याय किया करते है । दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों सम्प्रदायके छ मन्थोंका आपने स्वाध्याय किया है । जैनधर्मके संस्कृत साहित्यको प्रकाशित करनेकी ओर आपकी बड़ी रुचि है । आप कहा करते हैं कि जैनोंका सबसे प्रथम कर्तव्य अपने प्राचीन साहित्यका प्रकाशित करना है। क्योंकि जनसाहित्य ही जैनधर्मका जीवन है। जैनसाहित्यका प्रचार करनेके लिए आपने इस प्रन्थकी ५०० प्रतियाँ लेनेकी कृपाकरके इस संस्थाको उपकृत किया है । इस ग्रन्थमालाको सहायता देनेकी आप और भी सदिच्छा रखते हैं। अन्य धर्मात्माओंको आपका अनुकरण करना चाहिए ।

·श्रीमान् सेठ सिदराम पिराजी । The Manoranjan Press, Bombay ·। ਇTਈ ਵਾਈ ਓ ਸਾਥ ¥¥fiful 21 tEqntoni si ·N ABPARE: नमः परमात्मने । अथ श्रीमद्हस्तिमल्लकविविरचितं मैथिलीकल्याणं नाटकम् । य प्रस्तोता त्रिलोक्यां प्रतिहतविपदां समतानां कृतीनां यं च स्तोता स्वयं च स्तुतिशतपदवी वाग्वधूवल्लभानाम् । कल्यः कल्याणभागिश्रियमनुपरमामातवानातरूपः सोऽयं भदं विधेयादशरथतनय साधु यो रामभद्र ॥१॥ (नाद्यते) सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । (नेपथ्याभिमुसमवलोक्य ) आ इतस्तावत् । (प्रविश्य ) नटी-अज्ज इयम्मि । सूत्रधार'-गृह्यता नेपथ्यरचना । नटी-किण खु दाणि अज्जो सविसेस समसुओ सगीआरमे। १ आर्य इयमस्मि । किनुसलु इदानीं आर्य सविशेष समुन्गुक सगातारभ।

·२ मैथिलीकल्याणे- सूत्रधारः-आर्ये साधु लक्षितं अय खलु वसंतोत्सवे सबहुमानमाहू- याज्ञापितोऽस्मि विशेषवेदिन्या गृहीतनाट्यशास्त्रोपनिषदा परिषदा, यथा मैथि- लीकल्याणदर्शनोत्सुकः सकलोपि सामाजिकजनः, भवानेव तत्र निष्णातः तदिदानीं तदेव तावत् यथावत्प्रयोक्तव्यमिति । नटी-कुदो' सु पेक्सआणं एअंतदो तहिं आसंघा । सूत्रधार:-आर्य किं न जानीघे तत् सलु निखिलशास्वतीर्थाव- गाहपवित्रीकृतधिषणस्य मध्यमलोकधिषणस्य निःशेषनिःपीतधर्मामृत- रसायनस्य सरस्वतीविस्मयनीयोपायनस्य मट्टारकगोविंदस्वामिनः सूनुना श्रीकुमारसत्यवाक्यदेवरवल्लभोदयभूषणानां सुभाषितरत्नभूषणानामनुजेन कवेर्वधमानस्याग्रजेनांजनापवनंजयप्रमुखाणामपि रूपकाणां प्रवर्तकेन विर- चितं हस्तिमढेन । नटी-तेणं हि जुजइ तदो एव सु अस्सवि तहिं बहुमाणो । सूत्रधार:-को वा म बहु मन्यते । एवं च सल्वसौ श्रीमतीकल्याण- प्रभृतीनां कृतीनां का सत्यवाक्येन सूक्तिरसावर्जितचेतसा ज्यायसा कनीयानप्युपश्लोक्तिः। किं वीणागुणरंकृतः किमथवा सादमधुस्यन्दिमि- बिभ्राम्यत्सहकारकोरकशिखाकावतंसैरपि । पर्याताः प्रवणोत्सवाय कविता साम्राज्यलक्ष्मीपते सत्यं नस्तच हस्तिमहसुभगास्तास्ताः सदा सूक्तयः॥२॥ नटी-वैसीकरेइ खु कविधणं सुभासिदं । सूत्रधारः-साधूक्तं तथापि सज्जेषु तेषु तेष्वपि कालं परितः परिधे- येषु कविः सक्तिभिरेवात्मानं काव्यन्यसने विनोदयति । १.पुनः रालु प्रेक्षकाणी एततः सस्निनाससिः। २ तेन हि युज्यते सत एर राइ अस्यापि तस्मिन् यहुमानः । ३ यशामोनि रालु यदिजर्न मुभरित ।

·प्रस्तावना। नटी-कविअण्णओ व सु कन्त्रपरिस्समामिण्णो । सूसधार -अगोचरः सल्वय पृथग्जनस्य । कुत । नासाग्राहितलोचनो नियमिताशेपद्रियोपप्लवो नि संबाधविविक्तवासनिरतो ध्यानकतानः कविः । यत्स्यात्मन्यपरोपदेशविपयं वस्त्वंतरं केवल स्वनांतःकरणेन पश्यति सुपी तत्केन वा ज्ञायते ॥३॥ अनाहत्य श्रुत्वा चलयति शिर कश्चन शनै- विजिह्माक्षः पश्यन् विहसति च पार्शस्थमपरः । भसादं सूक्तीनामकृतसुकृत कृनिमबुध किमीप्टे निर्वेष्टु दुरधिगमभावा हि कययः ॥ ४ ॥ नटी-अज मुहु मणिों। सूत्रधारः-आर्य तदिदानी रंगप्रसाधनहतोरिममेव मकरकेतनकीति- मसरसुकुमारचदिकाभिराम मलयपवनशिथिलितविरहिजनधैर्यप्रर्थि मदनमागधमधुपगानावमानितमानिनिमानग्रहमभ्यग्रविकसत्सहकारकोरक- शिखापरिपूरितकुसुमशरशरधिरध सवर्धमानोत्कलिकासहस्रमज्जत्कामिलोक वर्तमानरमणीय वसतसमयमधिकृत्य गीयता तावत् । नटी-अंज तहा । ( गायति ) बाँसतिपहिं बहु महु,-धाराणिस्संदविझुसिसिरहिं । मदाणिल्लहिं रुणा होसदि दियो ससिसणाही ॥५॥ सूत्रधार -आय सुषु गीत । विहरति चत्वाकमिथुन मुखेन पुलिना कणेषु सरसा रमयति पमिनीपु रमणी सीलमिह राजहसरसिक' । मनुस- १ कविजना या सयु काव्यपरिश्रमाभिज्ञा । २ आर्य मुटु भणितम् । ३ आर्य तथा । ४ वासविहु मघुधाराानप्पनविदुशिशिर 1 मदानिलेराच्छादिता भविष्यति दिव शशिसनाथा ।

·४ मैथिलीकरूपाणे- मयावताररमणीयमेतदधुना मनांसि हरति प्रमदवनं विकासिसुकुमारचू- तकलिकाकलापसुभगम् । नटी--अज सुदु भाणों । अज हि- सो अइरा आरामो कअसोहयंव महुरससुहाए । सीदाए एदाए ओतिण्णवसंतलच्छीए ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये) साधु अवितथवादिनी भूयाः। नटी-(श्रुत्वा सविस्मयं ) अंथ किं एयं । सूत्रधारः-आर्ये एष खलु दाशरथिमिथिलेश्वरतनयापरिणयना- पयिकमन्विच्छन्नार्यानिगदितं साधुकारेण प्रताच्छति । नटी-अज किंवा तस्स अपणो अत्थे मए मत्तिों। सूत्रधार:-आर्ये त्वया तावत् सोऽचिरात् आरामः कृतशोमयेव मधु- रससुखया सीतया अवतीर्णवसंतलदम्या इति निगदितं । अनेन पुनः सः अपि राजा रामः कृतशोम एव मधुरसमुखया सीतया एतया अवतीर्ण- बरांतलक्ष्म्या इति गृहीतं । नटी-( सविस्मयं ) गुंजइ अहो उभअस्सवि अत्थस्स सद्दाणं अविसंवादो। सूत्रधारः-आयें इतस्तावदावा नेपथ्यशेषे प्रोत्सहावहे । नटीज अज्जो आणवेदि । (इति निष्माती) इति प्रस्तावना आर्य मुटु मणितं। अथ हि-स:अचिरात्मारामः कृतशोभयेव मधुरसमुखया। सौतया एतया अवतीर्णवगंतल्क्ष्म्या २ अत्र किमेतत् । ३ आर्य किंवा तस्याम- नोऽर्थे मया मंत्रितं । ४ युज्यते अहो ठमयस्यापि अर्यस्य शब्दानामविगंवादः। ५ पदार्यः बाशपयति।

·प्रथमोऽङ्का प्रथमोऽङ्कः। (तत प्रविशति हो राम ) राम -अय खलु निविकल्प सपूर्णकल्पा न सकल्पा' । कुत । उपनमति मनोरथास्पद सपदि फल सुलमेतर च तत् । श्रुतिपथमुखमित्यमुत्थित यदसलमश्रवण यच श्रुत ॥७॥ इय च पुनरिदानीमलब्धदर्शनोत्सवानामप्यस्माक पैदेहीसमागमाय समुचितदृष्टातप्रत्ययात् प्रत्याशा प्रादुरभूत् । यथा-- दूरस्थमेतन्मिथुन यदिष्टया समानमिप्यत्यचिरादयश्यम् । मिथ पृथग्भूतमिद यथैव- मर्थद्वय सघटमानमास्ते ॥ ८॥ ( सहास ) केय कामिन शैली । यदसौ- श्रुत यद्वा तद्वा नयति मदनोद्दीपनपदे प्रकृत्या यश्चित्त गणयति च तत्तापजननम् । यदेवादी पाछेत्तदनु तदपि द्वेष्टि सहसा कथ पाश्वग्राहो न हसति जन कामुकजनम् ॥९॥ किंचान्यत्- सतापाना कातानिबधन यैय दुर्निवाराणाम् । तामेव किरान्विच्छति तेपामिच्छन् प्रतीकारम् ॥ १० ॥ (सस्मित ) इत्थ कामिननमुपालभमाना' स्वयमपि तत एव निचि- मलममाना वयमेवात्रोदाहरण । मा तावी अनीशि सल्वहमुपहासभूमि प्रेक्षावता । कुत- १ नि सशय। मनोरया । ३ जनयति।४ सनीपस्थ ।

·६ मैथिलीकल्याणे- वैदेही सकृदप्यसौ मम दृशो वाभवत्संनिधौ विस्त्रेभः क्व च नैव तिष्ठतु मिथः का संकथायाः कथा । सा चास्मिन्मिथिलापुरे वयमितः पूर्व ह्ययोध्यापुरे श्रुत्वैव स्मरगोचरे विनिपतेत्को नाम मत्तः परः ॥ ११ ॥ इदं च पुनरिहात्याहितं । अस्मादृशं दुर्लभदर्शनाया- मुत्कंठमानो जनकात्मजायाम् । मानोपरोधादसमीक्ष्यकारि कथं न जितम्यहमात्मनापि ॥१२॥ (विचिंत्य ) अलममुना शोचनीयेन ममाद्वितीयस्य मेघोत्कंठासुलभेन संजल्पेन । येनैव सह सीतासंदर्शनोपायं विमृश्यन्नेनं संतापमर लघूकरोमि । स चेदिदानी चिरायति वयस्यगाायणः । (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूपकः-दाणिं खु मे सुलहदंसाणिजदाए अओज्झाउरिए एअं मि- हिलारे पेक्खेतस्स अणाणं णिव्वदी जादा । विसेसदो उण दाणि वसंतू- सवसमाअमकुसुमिदुज्झाणदसणकोदुएण महणाराहणकोदहलेण पुप्फा- पचयकखाए जलकेलिदोहलेण वसंतदोलारोहणसम्राअदाए पढममउ- १ संभाषणस्य । २ इदानी सलु मे सुलभदर्शनीयतया भयोध्यापुर्याः एना मिथिलापुरी पश्यतः नयनाना निवृत्तिा। विशेषतः पुनरिदानी वसंतोत्सवसमागम. कुसुमितोद्यानदर्शनकौतुकेन मदनाराधनकुतूहलेन पुष्यावचयकाक्षया जलकेलि- दोइलेन वसंतदौलारोहणसमुत्सुकतया प्रथममुकुलितस्वहस्तसंवर्धितामदवनगुमसभा वनसत्वरतया च गृहीतमुकुमारवासंतिकपेण इतस्ततः सविभ्रमं परिभ्रमता नीलो. केन सह मचारिणा च प्रेक्षकजनेन निरतिशय शोभामुदहति मिथिलापुरी । एवं च पुनर्नयनचाप-यात् गोवालफुलमार्गेणैय परिभ्रमता मया ययस्यो विनिमृतः एतावती पुनः येलं मामपश्यन् अपरिक्तिदेशमुलभया तंट्या मन्ये मयि समन्युस्तिष्टति । तस्माद्यावन्यस्यमेव यास्यामि ।

·प्रथमोऽङ्क। लिअसहत्यसंवट्टिअपमदवणडुमसमावणसत्तुरदाए अ गहिअसोमारवासंति- अवेसेण इदो तदो सविममं परिममत्तेण इथिआलोएण सह संचारिणा अ पेरसमजणेण णिरंदिस सोहं उब्वहद मिहिलाउरी । एवं च पुणो णआण- चावलादो गोवालउलमग्गेण विअ परिममतेण मए वअस्सी विणिसरिदा एतिरं पुण घेलं में अदक्खंतो अपरिचिददेरासुलहाए तंदिए मपणे मयि समग्णू चिटुइ ।ता जाव वअस्सं एव समासिदेमि । (परिक्रम्यावलोक्य च) ऐसो खु बअस्सो असहाओ जं एवं में पढिबाळंतो चिटुइ जाव उपसप्पेमि । (उपसृत्य ) जेंदु पिअवअस्सो । रामः-(दृष्ट्या साधिशे) अहो अत्र मवतोप्यात्मभरेरियतः कालस्य स्मृतिपये वयमतिवर्तिप्महि । विवूपका-मा सु मं तुम असूएहि । अहं सु मिहिलाउरि वसंतूसबसि- दिसणेण विम्महिओ तुए विणा तं पेविस्वदूं अक्समो इदो आहिडिओ। रामः तेन हि वसंतोत्सवसंवर्धितविमवां मिथिलापुरीमवलोक्यतो वयमपि विलोचने विलोमयामः। विदूपक:-- तेण हि गच्छामः । रामः--गच्छापतः। विदूषकः-इदो। (उभौ परिक्रमतः) विदूषकः-(पुरो निर्दिश्य ) बस्स पेक्स एसो तु मुहसमंचरंत- १ एप खलु वयस्योऽसहाय यदेवं मा प्रतिपालप्यन् तिष्टति यावदुपसपनि, । २ जयतु प्रियवयस्यः । ३ सतिरस्कारं । ४ मा खलु मा लमसूययाई सुलु मिथिलापुरि वसंतोत्सवधीदर्शनेन विस्मितः त्वया विना ता प्रेक्षितुमक्षम. इत आगतः । ५ तेन हि गच्छामः । ६ इत । ७ वयस्य पश्य एप सतु सुखममुबल- चंचरीकनिनदप्रणतितपरः मयूरः मुरापतन्मुरभिपरिमतः पिपतस्थर्णवर्णर. चिनितगगनमित्तिकः । सुमधुरयमाणमघुपस्सलरणिकाजनावपेशलो युवजनधैर्य खिलीकरणक्वाटको देशवाटकः ।

·८ मैथिलीकल्याणे- चंचरीअणिणदपणज्जअपर मइउरो सुदूरावडतसुरहिपरिमलो पिडादय- चण्णवण्णअचित्तिअगअणभित्तिओ सुमहुरसुणिज्जतमहुपअखिलज्जतगणि- आजणगीअपेसलो जुवजणधीरसिलीकरणकबाटओ वेसवाटओ । रामः-वयस्य सम्यगुपलक्षितम् । आपादयंतो रतिलंपटानां यूनाममी वीथिविहारमैत्रीम् । विलासिनीमाल्यविलेपगंधेः स्त्यायति सायंतनगंधयाहाः ॥१३॥ (अपतोऽवलोक्य) प्रत्यंगोद्भिद्यमानस्तनमुकुलकृतप्राभूतायॆरुरोमि- दतोन्मेपोपहारैः प्रहसितवदनालनीयैर्वचोभिः। विभ्रांतोत्फुल्लनेत्रा ललितभुजलतामंदविक्षेपलीलाः कंदर्प दर्पयंत्यो मृशामिह गणिका दारिकाः संचरंति॥१४॥ विदूषकः-अस्स पेक्स्व एत्य महामदविन्ममवेसवणं । रामः--(निर्वर्ण्य) अंसोपांतविलंबिकेशरचनास्विद्यत्कपोलास्फुर- द्विबायो मधुपानमंथरपदन्यासस्वननूपुराः । घ्याकीलकयासचूर्णकलुपा घ्यापूर्णमानेक्षणा लीना वृत्यरसेन वेशवनिता रथ्यामलंकुर्वते ॥ १५॥ (नेपथ्ये) एपा खलु भर्तृदारिका सीता कामदेवायतनपर्यंतोपवनदोलागृहे वसं- तदोलारोहणोपहारेण वसंतमाराधयितुमागमिष्यति । तदिदानीं । इतस्तावत्सर्वाः परिजनवृता वेशयनिता वसंताहीहार्यद्विगुणितवसंतोत्सवगुणाः । १ पयस्य पश्यात्र महामदादिभ्रमरावधूनाम् ।

·प्रथमोऽ। ९ मरुन्मंदाक्षेपोच्चलितमकरांकध्यजपटं मदोद्भेदस्यानं विशति रतिनाथस्य भवनम् ॥ १६ ॥ मृदंग वाघतां मधुरमिदमार्दगिकजनै- ध्रुवं गेयं गेयं श्रवणसुभगं गातृभिरपि । सलीलं नर्तक्यो चिरंचयत संगीतरचनां कृतप्रेक्षीत्सुक्यो भवतु विटसामाजिकजनः॥ १७ ॥ रामः-(श्रुत्वा सहर्षे ) वयस्य कामदेवभवनपर्यते पसंतदोलारोहणं करिष्यति विदेहेश्वरदुहितेत्युद्धोप्यते तदिदानीं तस्यैव मार्गमादर्शय येनाहं मेथिलीदर्शनेन चशुपी सफलीकरोमि । विदूपकः-जें मवं आणवेदि । दो इदो (उभौ परिक्रामतः) रामः--(सोल्ट) प्रारंमाभिमुखे पयोदसमये या चातकस्योक्तता शीतांशी निपधाचलांतिकगते हर्षश्चकोरस्य यः। आश्वासो मधुपस्य चूतक्टिपे यो निप्कसत्कोरके सीतादर्शनसन्निकर्पजनिता ताहरममासौ धृतिः ॥ १८॥ विदूषकः-अप्स वर कामदेवं धरम । रामः-(निर्वर्ण्य ) अहो निरतिशया लक्ष्मीः । इह हि-- पामेनाप्रवदीनचीनवसनलिप्यत्तुलाकोटिना लिया रुकवलक्ष्यवपुपा यामेतरेणांघ्रिणा। आमृष्टस्तनपत्रमंगकपिः संव्यानकौशेयकैः संवृण्वंति समंततस्तु वदना धैर्या यशः कामिनाम् ॥१९॥ १ यद्भवानाज्ञापयति । इतः इतः । २ वयस्य बरं कामदेवं वरम ।

·मैथिलीकल्याणे- (अन्यतोऽवलोक्य) अहो भावानामपि रसांतरमास्कंधमा ढितानि विलसितानि । तथाहि । इयं व्रीडा वीडामनुभवति रम्यां मृगदशा- मुदनामुत्कंटा भजति पुनरुत्कंठितमपि । स्चर्य लीला लीलांतरमुपगता माद्यति मदो बिलासर्विभ्रांतं भवति मदनो जातमदनः ॥ २० ॥ (नेपथ्ये) वसत्यह विदूषकः--अस्स ओसरणसदो सुणिअदि मण्णे आअच्छदि तत्त- होदी सीदा । किं अत्थ काअव्वं । रामः-(विलोक्य ) वयस्य एप इदानी कृतमकरध्वनपूजोपस्थानो दोलागृहाभिमुखो निर्गच्छति वारविलासिनीजनः तदनुपलक्षिता एव वयं विविक्ते कामदेवगृहाभ्यंतरे स्थास्यामः । विदूपका-ऐव्यं करेम। (तया कुस्तः) (ततः प्रविशति सपरिवारा सीता विनीता च) विनीताः-ईदो इदो भट्टिदारिआ । (सर्वाः परिकामाते ) विनीता-(पुरो निर्दिस्य ) एंअं खु कअपुप्फोपहारालंकारं रअगनु- ज्णणिवात्तिअवसंतपूआसमुदायारं समतदो सज्जीक दोलाघरअंजाब प. विसदु मट्टिदारिमा। अपसरत । २ मयस्य अपसरणशब्दः श्रूयते मन्ये आगच्छति तत्रमवती सीता किमत्र कर्तव्यं । ३ एवं कुर्मः। .हत इतः मशरिका । ५ एतराल तपुरोपारालंकारं ग्लचूर्णनितितक्सनपूजागदाचार रामंततः रामान दोगाई यावत् प्रविशतु मदारिका ।

·प्रथमोऽङ्क। ११ सीता-जे पिअसही मणादि । (सपी प्रविशति) विनीता-(दोला हस्तेन गृहीत्वा ) ऐसा तुम पढिवालेइ रअणदोला जाव आरोहदु भट्टदारिआ। सीता-सहि तेण हि आरुहेमि देहि मे हत्थावलब । चिनीता-र्ज भट्टिदारिआ आणवेदि । (तथा करोति) सीता-(दोलामधिरोहति) विनीता-(आपणरज्जुमाक्षिपति)। सीता-सहिओ जाव गाअम्म । सरय-न पिअसही भणादि । (सर्वा गायति) दसणसमूसुओ रापइ पिअ पिआदसिदसमाअमो पावइ सु कोदु । राम'–चयस्य दोलागृहमुपागता न वा जानकीति कथ जानीम । विपक-दो ओसरिअअमुणा पक्खदुवारेण ह पेयखेमि । (तथा अत्वा ) आरूढायेव तत्तहोदी दोला । राम -(सहर्ष ) तेन हि सफलप्रयत्ना स्म । (उपसत्य विलोक्य च सोत्कट) उत्कटाना वीज मनोरथाना परिभ्रमस्थानम् । हृदयस्य समुसित तदिद मम सपदि सन्निहितम् ॥२१॥ विदूपक -एसा सब चेअ देवी लच्छित्ति समत्येमि । १ यटिययसखी भणति । २ एपा वा प्रतिपाल्यति रलदोरा यावदारोहतु मतदारिका । ३ ससि तेन हि आरोहामि देहि मे हस्तावलबन । ४ यद्भर्तृदारिका आज्ञापयति । ५ सख्य यावद्गायाम १६ यप्रियसखी भगति । ७ दशनसमुत्सुक सप्रति प्रिया प्रियदर्शितसमागम प्रायोति सलु कौतुक । ८ इतोयल्यामुना पथ द्वारेाह पश्यामि । ९ आस्दैव तनमवती दोलाम् । १० एपा स्वय वैव देवी लक्ष्मीति समर्थयामि।

·१२ मैथिलीकल्याणे- । रामः-(निर्वर्ण्य) अहो रूपानुरूपं वयः वयोनुरूपं लीला लीलानुरूपो विभ्रमो विभ्रमानुरूपं सौष्ठवं । किंच । स्वयं सौंदर्यसर्वस्वमसाधारणसुंदरम् । अनया लब्धतादात्म्यमात्मानं श्लाघते धुचं ॥ २२ ॥ विनीता-भट्टेदारिए जइ वसंतदोलारोहणं संमानितुं इच्छसि तदो तुम वि गाएहि । सीता-हला किं मं अतिमेत्तपरसाए लहू कोस । होदु ण दाव वि- असहिवअणं लंघेमि दस्सणसमूसु ( इतिपूर्वोक्तमेव गायति )। रामः-(श्रुत्वा सहर्ष स्वगतं ) हंत मामिवोद्दिश्येदमुक्तं (प्रकाश) अये इयमनवद्यवेषानुसरणसरसामंदनियंदमानमधुरसहितानुरागकंदलितकंद- पैकेलिर्वसंतविभ्रमभूषा कांभोजिभाषा ( निर्वर्ण्य ) अहो आभिजात्यं गीतस्य । पश्य । सालंकारमनिष्टराक्षरपदं प्रव्यक्तवर्णकमं पूर्णागं सलयं कलानियमितं प्रस्पष्टतानश्रुतिः । तत्कालोचितगेयवस्तुरचितां प्रासादकिं च द्रुवा- माश्रित्यैव हि गीतमेतदधुना गीतं सकंट्यानया ॥ २३ ॥ अतिमात्रं च सा प्रसाधिता दोलारोहणेन । अस्या हि। मृदुतररणत्कांचीदाम क्वणन्मणिनूपुरं निकपदलकमांतकाम्यद्विशेषकवर्णकम् । शिथिलकचरीबंधं स्थिद्यत्कपोलतलं वपुः श्रियमपि पर दोलारोहच्छलादधिरोहति ॥ २४ ॥ १. मदारिके यदि वसंतदोलारोहण संमानायतुमिच्छसि ततस्थमपि गायरव । २ हे सति किं मामतिमात्रप्रमया लघुकरोषि । भवतु नातावर प्रियमसिवचनं संपयामि, दर्शनसमुन्मुकः ।

·प्रथमोऽद। विनीता-सव्व एद सोहण वसतदोलारोहणं आरुहतो सपिओ एव्व केवल ण दिस्सई। सरय-हला सहु भणिों। सीता-(लजा नाटयती स्वगत) दुलहो सु सो कालो जस्मि पिओ जणो दस्सणपह पाबदि जदो सवणेगोअरे अयोज्झाउरिए तम्हि जणे चिरपरुटकोउहलल्ललिअ एअ मे हिअर्थ। विनीता-एव च पुण अह तक्केमि एदेण सोहणेण वसतदोलारोहणेण समाराहिओ अइरेण इमिए दंसेदि पिअ वसतोत्ति । सरयः-सहि एव । रामः- अहो वस्त्वन्तरसमवेता अप गुणा युगपन्मयि सत्रामति । अस्या हि- नेत्राम्यां सह विभ्रमन्यतिकरं मद्येन सार्यक्रम हारेण स्खलितं सहैव भजते कपं कुचाम्यां सह । त्रस्तं सामि सहस्त शुकदशामांतेन चाकृप्यते चिन समति दोलया सह पुनदीलायते मे मनः ॥२५॥ विनीता-( आकर्ण रज्जुमाक्षिपती उच्चायति) जा आरुहइ दोलं कतेणवि वसते । सीसंमि खु जुवईणं सा जोयणवण ॥ २६ ॥ १ सर्वमेतत् गोमन वमतदोगरोहण आरोहत स प्रिय एव केवल न दृश्यते । २ ससि मुष्ट भणित । ३ दुर्लग मनु स कालो यस्मिन् प्रियो जनो दर्शनपथ ग्रामोति यत् प्रागैकगोचरेऽयोध्यापुथ्यो तस्मिन् जन चिरप्रस्टकुतूहलदुर्ललित एतन्मे हृदय । ४ एव च पुनरद तायामि एतेन शोमनेन दसतदोबाराहणेन समाधितेऽचिरेणेतस्या दीयात प्रिय वमत इति । ५ सखि एव । ६ मा भारी- इति दोला कतिनापि वसते शर्ष सल युवताना सा यौवनवतानां ।

·१४ मैथिलीकल्याणे सीता-( सविधादमात्मगतं ) अयं उण जणो सुदूरुक्कंठदाए अक- अदारिसभागदेओ। विनीता-भट्टदारिए किं तुमं ण हि गासि जाव गाएहि । सीता-हज्जे अलं एतिएण दोलारोहणेण किलम्मति खु मे अंगाई। विनीता-(विनिरूप्य आत्मगतं ) मण्णे एसा अहिंगअगाअत्था अप्पाणं अतहहूयं मण्णंती खिज्जद । ता आत्थ किंवि इमाए एअंते ठिदं । ( प्रकाशं ) तेणे हि मं ओलंविअ अवरुहेहि । सीता- पिअसहि भणादि (अवरुह्य ) हेला एहि गच्छम्म । विनीता-ईदो। (सर्वाः परिकामंनि) विनीता--(अपवार्य ) भद्धिदारिए एहि कामदेवघरअं पविसिअ अन्भत्थेमो तुह उत्कंठिों। सीता-(साशंकमपवार्य) किं मैंए उक्कंठिअं। विनीती-(अपवार्य ) किं महवि पच्छदिअदि । सीता-( आत्मगतं ) कहं गहिअभावम्हि पिअसहिए । ( अपवार्य) सहि कहं तुह पच्छदेमि । जइ अहं अप्पणा पच्छादेमि तदा खु तुह पच्छादेमि । १ अयं पुनर्जनः सुदूरोत्कंठतया अकृततादृशभागधेयः। २ भर्तदारिके किं त्वं न हि गायसि यावद्गायस्व । ३ सखि अलमेतावद्दौलारोहणेन लाम्यति खलु मेगानि । ४ मन्यै एपाधिगतगीतार्थास्मानमतथाभूतं मन्यमाना खिद्यति । तस्मादस्ति किमपि एतस्या एकाते स्थितं ।५ तेन हि मामवलव्यावरोहतु । यत्प्रियसखी भणति। ७ सखि एहि गच्छाम. 1 ८ इतः ९ भर्तृदारिके एहि कामदेवगृहं प्रविश्याभ्यर्थ- यामरतवोत्कंठितं । १० किमयोत्कंठितं । ११ कि ममापि प्रच्छाद्यते । १२ कयं गृहीतभावास्मि प्रियसख्या । १३ सखि कथं तद प्रच्छादयामि यदि अहं आत्मनः प्रच्छादयामि तदा खलु तव प्रच्छादयामि ।

·मैथिलीकल्याणे- रामः-(सस्मितं सीतां प्रति ) अयि सुंदरि । श्रुत्वैव त्वां भजति पदवीं यो दृढोत्कांठतानां दृष्ट्वा भूयो न भजति धृति यः सदा त्यामपश्यन् । इत्थं चाद्यपणतशिरसा प्रार्थ्यते यो भवत्या संप्राप्य त्वं कृतिनमचिरात् कामिनं तं रमेथाः ॥ २७ ॥ विनीता-(आत्मगतं ) भावतरगन्भिनं विअ से वअणं ण एस केवलं मम्महत्तेण वट्टइ । (निरूप्य अपवार्य) भट्टिदारिए रामक्खरलच्छिम- अंगुलिमुद्दिआ इमस्स हत्थे दिस्सइ सुदं च मए आअदो मिहिलिम्हि दास- रही रामोत्ति । सीता-(सहर्षात्मगतं )अम्हो एसो सुसो रामो जो मए सुणिज्जएव पुवं उत्कंठं जणेदि दाणिं खंडिएत्था मे उकंठा । धिनीता-(अपवार्य) भट्टिदारिए बंचिआ खु खमेह इमस्स स्व- सोहम्गेण । (नेपथ्ये।) इंदो इदो। विनीता--( कर्णं दत्वा ) भंट्टिदारिए समासण्णो सहिअणालाओ ताव गच्छम्म । सीता-(राम प्रति ) हंडॉ अम्हे दाणेि किं पुच्छेमो । -पुनदर्शनाय। सीता-अज्ज इमे भाअदेआ । १ भावांतरगर्मितमिवास्य वचनं न एप केवलं मन्मथत्वेन वर्तते । २ भर्तृदारिके रामाक्षरलाछितागुलिमुद्रिकास्य हस्तं दृश्यते श्रुतं च मयागतो मिथिलायां दाशरथी राम इति । ३ अहो एष खलु स रामो यो मया शृप्पन्नेव पूर्वगुत्कंठा जनयति इदानी खंडितायों मे उत्कंठा । ४ भर्तृदारिके वंचिता खल क्षमस्वास्य रूपसौ- भाग्येन । ५ इत इतः। ६ मर्तृदारिके समासन्नः सखिजनालापः तावद्गच्छामः । ७ सखि ययमिदानी कि पृच्छामः । ८ मार्य इमानि भागधेयानि । रामः- ·प्रथमोऽङ्कः। १७ विनीता-देदो इदो मट्टिदारिआ। (परिक्रम्य निक्राता सीता विनीता च) रामः-(सोन्कठ) क्यमेकपद एव वयमवस्थातरमारोपिनाः सीतया। तया हि- विचलितमणिहारं किंचिदाननमध्यं क्वणितवलयमीपद्धृष्टसीमंतलेखम् । अलसनयनमर्धनस्तकर्णावतंसं युगपदुरसि बद्धं मन्मनांजलिश्च ॥ २८॥ नीधीमुच्सिता मया सह मनाक सलप्य नामिहदा दोलारोहणविश्लयां रचयितु व्यापारयंत्या करम् । उत्कपात्तरलोरवारुचरणन्यासं वजत्या तया कामिन्या ननु कामदेवभवनात्कामाय चास्म्यर्पित.॥२९॥ (नेपथ्ये) ईदो इदो पिअवस्सो राम.-कयमावयति वयस्य । (परिक्रम्य निफ्रांत) इति श्री महगोविंदस्वामिन सूतुना हस्तिमलेन विरचिते मैथिलीकल्याणनाम नाटके प्रथमोड ॥१॥ १दत इतो मर्तृदारिके । २इत इत प्रियवयस्य । २ ·मैथिलीकल्याणे- द्वितीयोऽङ्कः ।। २ ॥ (ततः प्रविशति विदूषकः) विदूषकः-पुव्वं ताव अयोज्झाउरी पहुदि तत्तहादि मिहिलेसरस्स पिअदुहिअरं सुण्णंतो एव्व सुददाणरज्जो विअ बह्मणो बलिअं उक्कंठि- ओ पिअवअस्सो । इदो पुण जदा दोलाघरए दिट्ठा तत्तहोदी सीता तदो आरभिअ अण्णारिसहिअओ चिंतोवराअकलुसिअणअणो ण सगणे णि- ध्वुदि लहेइ ण णिसासु णिदं पडिवज्जइ केवलं तं चेअ ज्झेउं पारेदि । म पुण सीआविहारुद्देसदस्सणत्थ तहिं तहिं पेसंतो खणमेत्तंवि अप्पणो पासे विस्सद्धं ठाएं ण सहइ, अहं च पुण पणहपहो विअ वच्छो इदो तदो सीअं अण्णेसंतो किअपरीभमो अप्पाणं केवलं आआसेमि । एसा पुण सीदा वुस्साहिअ विअ देवदा ण कदाइ सणिहिं पहिवज्जइ (सनिर्वेदं ) एव च अणिवत्तिअमित्तजणोइदसकारदाए बद्धसोहत्थो णिविण्णो दाणिं अहं पिअवअस्सं दुटुं तहवि सिणेहपरिहीणो ण तेण विणा खणं पि वट्टिडं खमे ता दाणि यअस्सस्स येब्ब पासं गमिस्सं ।( परिकाम्यति) १ पूर्व तावदयोध्यापुरीं प्रभृति तत्रभवती मिथिलेश्वरस्य प्रियदुहितरं शृण्वन्नेव श्रुतदानराज्य इव प्राह्मणो बलवदुत्कंठितो प्रियवयस्यः । इतः पुनर्यदा दोलाय्हे दृष्टा तत्रभवती सौता तत आरभ्य अन्यादृशहृदयः वितोपराग- फलुषितनयनो न शयने निर्वृति लभते न निशाणु निता प्रतिपद्यते केवलं तामेव च्यातु पारयति । मा पुनः सौताविहारोद्देशदर्शनार्थ तस्मिन् तस्मिन् प्रेषयन् क्षणमानमायात्मनः पार्वे विसन्ध स्थातुं न सहते अहं च पुनः प्रणष्टपट इव वत्स इतस्ततः सीतामन्वेपन् कृतपरिभ्रम आत्मानं केवलमायासयामि । एषा पुनः सीता दुस्साधिता इव देवता न कदापि संनिधि प्रतिपद्यते । एवं चानिवर्सितमित्रजनो- चितसत्कारतया बंध्यासौहार्दनिर्विण्ण इदानीमहे प्रियवयस्य दृटु तथापि स्नेह-- पराधीनो न तेन विना क्षणमपि वर्तितुं क्षमतस्मादिदानी वयस्यस्येव पावै गमिष्ये।

·द्वितीयोऽ। (सतः प्रवित्ति सोरकंटो रामः) रामः-- - उत्कंठितं हदि यदात्मनि गोपयंत्या तद्धीतितादिव तया करसंघटेन । बद्धोंजलिः किमपरं कथयामि तस्मै पद्धोंजलिनिर्मृतमंजलये मयापि ॥ १ ॥ अयं च पुनरत्र मन्मथस्यावष्टंभः । यत् किल । सव्याजमर्थचलितानि निरीक्षितानि सस्तस्तनांशुकदांतधिकर्पणानि । आसनिसर्गमधुराणि सहैव संख्या- मोघानि कान्यपि च मन्मथजल्पितानि ॥२॥ (निवस्य ) अहो दुर्धरो मन्मथः । मम हि । अंगेप्यनंगस्य शराशरव्ये- प्वापुस्खमनास्सफलास्तुदंति । सीताथिनो मे विफलाञ्च जाता विश्चास्यमेपो न च सौमनम्या : न खल्बसो सतां मनः प्रीणयति मनसिजन्य तिः।(अकाशे लक्ष्य वद्वा) असुलभफलप्रत्याशाभिः सटीकुल देव घटय यदि वा त्वं कामिन्या ठया दिन। द्वयमपि मवान् स्वीकुर्वन कयं चन्द्र विघटितफलानमारंभा मदिनदनाम (विभाव्य ) मा ताबद्री: अदिग्यासमा सौ दग्धोऽनंगःप्रमादि क्यमंत्र्यययितुं न चासो हुदातादिष्टपादनमः। ।

·मैथिलीकल्याणे- उपालंभस्थानं न परमपि पश्यामि विशन् स्वयं सीता सैव प्रसभमिह मामुत्सुकयति ॥५॥ विदूषकः- (पुरो विलोक्य) ऐसो खु पिअवअसोजाव उवसप्पामि। (उपमृत्य) जेई पिअवअस्सो। रामः-अशुपवन औत्सुक्यं खलु जनस्य सर्वथा पौरोभाग्याय । तथाहि- कृत्यांतरविनिवृत्तः कविजन इव विजनमाश्रितो देशः। अंतश्च किमपि जल्पन विभामि चिंता विनम्रमुखः ॥६॥ घिदूपक:-(आत्मगतं ) केहं आगअंपि में ण जाणइ अण्णचित्तो घअस्सो (पुनः प्रकाशं ) जे पिअवअस्सो । रामः-( दृष्ट्वा ) कथं वयस्य वयस्य उपविश्यतां । विदूषकः-- वअस्सो आणवेदि । ( उपविशति ) रामः-वयस्य अपि संभाव्यते नस्समाश्वासः। विदूपकः-एवं उच्छहंते मइ किं वा ण समाविअदि। रामः :-(सादरं ) कथय केदानी द्रक्ष्यते सीता । विदूषकः-झाणे। रामः-किं तत्रापि भवानेव प्रार्थनीयः । पश्य । तन्मया मम संकल्पास्तन्मयं मम चिंतितम् । तन्मयानि ममाक्षाणि तन्मयं मम जीवितम् ॥ ७॥ विदूपकः-(सोत्मासं) अण्णं ण पेक्खामि अहं तुह आतंकठाणं । रामः-यदि मदन्योसि तदा न पश्यसि वयस्य तिष्ठत्वेतत् किं भवानत्र मैथिली प्रति समर्थयते । 1. एष सल प्रियवयस्यः यावदुपरापामि । २ जय प्रियवयस्यः। ३ कप- मागतमपि मान जानाति अन्परित्तो धमत्यः। ४ जयनु प्रियवयम्यः।५ पदपस्प भाशपयति । ६ एवमुत्राहमाने मयि किया न संमान्यते। . प्याने 1 6 अन्मन पश्यामि आईतवार्तकस्थानम् ।

·द्वितीयोऽङ्कः। विदूषकः-मुणाहि दाव एवं समाहिमं । रामः-समाहितमनसः स्मः। विदूपकः-सुंद एव्व दाव मयं कृण्णपरंपराए सम्सुएइ जुवइजणं किं पुण कामदेवभवणे तह दिट्टो तह अ णाम समाविहो । रामः-तयैव हिमवतोक्त । विदूपकः-जेह अ मोहं परिणमिस्सदि। राम-मवांस्तु कामं सूनृतवचनः । सा पुनरस्माकं दुर्लमदर्शना । विदूपका-हं दुहवस्सणा लद्धपुवं स्तु ताए दस्सणं । अपरिहतविमर्द संगमं न प्रतीक्ष्ये प्रणयरसनिपिक्तं नैव संभापितं च । यदि भवति ममासी स्वैरमद्यापि दृश्या किमिव मम कृतित्व शिप्यतेऽन्यिप्यते वा ॥८॥ विदूषकः ( सस्मितं ) अद्दीयेच केवलं तत्तहोदिदाणे तुह किद- स्थदाए अबसेसो। रामः-किमिव । विदूपका-संह र अहं उव्याहसत्यिवाअणसकारण लंभिदो होमि । रामः-(सम्मितं) तेन हिं मम कृतित्वमवशिष्यत इति साधूक्तमवि- कटमेव कृतित्वमनवलीढमास्त इति ब्रूहि । १ तावदेतन समाहित । २.श्रुत एर तावद्भवान् कर्णपरंपरया समुत्युस्यति सुतिजनं किं पुनः कामदेवमाने तथा स्टःतया च नाम संगापितः । ३ यदा माद परिणमिश्यति । ४ कर्ष दुर्लभवना ल्यपूर्व गलु तम्या दोन । ५ अस्यैव केवलं तनमरतिदर्शने तब कृतार्यतया आशेषः। ६ तपासल भई उदाहस्वस्तिवाचक- मत्कारनलमिती भवामि ।

·२२ मैथिलीकल्याणे- विदूषक-ऐवं एवं जह उव्वाहसत्थिवाअणोवहारसक्वरेण समाराहि- ओ भविस्संत तह तुमपि अइरेण तत्वहोदिपरिणअणकल्लाणं लहेहि । रामः-शिरसा प्रतिगृह्णीमहे । विदूषकः-'व्वं करेण गहिस्ससि पुणो सिरेण । रामः-वयस्य साध्वीमिमामुक्तिं पश्य न तथा दयिता समन्मथा च तथा पातितम वीक्षितं मनसः परितोषणं यथा प्रियमित्रः कथित प्रियां प्रति । विदूषकः-अणाराहिअवअस्सस्स मारिसस्स जणस्स केवलं लज्जाए होदि पअत्तो। रामः-अलमुद्देगेन । कुतः । अनवाप्तफलो यथा वयस्यः प्रियमित्रस्य कृते कृतप्रयत्नः विवृणोति सुहत्वमत्युदार न तथाऽवाप्तफलो विना प्रयत्नात्। विदूषकः-होवु एवं तहवि कहं विअ तुम अप्पलहुभं एअं कालं अइबाहइस्सिसि । रामः-क नु खलु वयं दुरतिवाहमेनं कालमतिवाहयामः । . विदूपक:-(विचारयन् ) सो देसो तारिसो एसो देसो परिसो (विभाव्य ) आ बअस्स दिहो यु तुह विणोदणजोग्गो पएसो । रामः-कथय। विदूषकः-अस्थि राजघरअस्स उत्तरदो माहविवणं णाम मणो. बिलोहणं उबवणं तहिं दाव गच्छेमो । । एवमेतद्ययोद्वाहस्वस्तिकोपदारसत्कारेण समाराधितो भविष्यामि तथा लमपि अचिरेण तत्रभवतीपरिणयनकल्याणं लभस्व । ३ पूर्व करेण गृहीष्यसि पुनः शिरसा। ३ अनाराधितवयस्यस्य मादशस्य जनस्य केवलं लब्बामै भवति प्रयलः । ४ भरले सपापि कयमिव त्वमल्पलगुर्क एनं कालं अतिवादयिष्यामि । ५ स देशम्नाशः एर देश ईदशः । ६ या वयस्य दरः खलु तव विनोदयोग्यः प्रदेशः । ७ अस्ति राजगृहस्योत्तरतः माधदावन नाम मनोविलोभनमुपवन तस्मिन् तावमियाः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। २३ रामः-- यदाह मवान् । विदूपक-उद्धेदु म । (उमावृत्तिष्टत ) रामः-वयस्य माधवीवनस्य मार्गमादेशय । विदूषकः-दो इदो। (उभौ परिकामत ) राम - ( सर्वेचित्यं कामदेवमवन प्रति गच्छति ) विदूपकः-(पृष्टतो विलोस्य) यह अण्णादो पत्थिदो वअस्सो (उपसृत्य हस्ते गृहीत्वा ) अस्स ण स्खलु एसो माहविवणमग्गो एसोणं कामदेवघरअमग्गो ता इदो एहि । राम-(पदातरे स्थित्वा) अहो ममास्यानामिनिवेशिता । (आत्मान प्रति) य पयाविश्रांतो मदनमृगयुस्त्यां मृगयते स चापस्त्वच्चेतो मृग मृगयया श्लाघितबलः। मदन्यस्तस्यैवं भवनमभियातुं प्रयतता- मनुन्मत्तः को वा तलमलमात्मन्नित इतः ॥ ९ ॥ अपरावर्तते । विदूपक- इंदो इदो। (परिकामत ) विदूपक:-(पुरो निर्दिश्य) घअस्स एद त माहविवण । रामः-यावत्प्रविशाम. । (उभौ प्रविशन ) रामः-(निर्वण्य ) अहो मायश्विनस्य परा माधवी लक्ष्मी । अहि- १ उशिष्टनु मवान् । २ इत इत । ३ क्यमन्यत प्रस्थितो दयस्य । ४ वयस्य न खल्वेपो माधवीवनमार्ग एष ननु कामदेवगृहमार्ग तस्मादित एहि । ५ इत इत । ६ ययस्य एतन्नापनीवन ।

·मैथिलीकल्याणे- मलयपवननुन्नं पल्लवं वेपमानं वहति हृदयमंतर्मन्मथार्थो युवेव । विसृजति मधुबिंदुच्छद्मना वाष्पविंदून पुलकित इव मुग्धैः कोरकैरेप चूतः ।। १० ॥ अपि च। कुसुमचपकोदरगतं सरसं रागोपदंशमधु पीत्या । मंथरगमना मधुरं गायति मदोद्धताः मधुपाः ॥११॥ विदूपका--ऐदं खु विआसुम्मुहकुसुममंजरिभरभरिअसहआरमहीरु- हसिहरपन्भारं महुरसलालसपरिन्भमंत सुलहमहुअरं आजुहागारं विअ लक्खि- ज्जइ महुरवसिलीमुहरसिअस्स कुसुमाउहस्स । रामः-बयस्य सम्यगुपलक्षितं । इह हि। उत्कंठयंति मधुपान् कलिकास्तरूणा- मुनिद्रयति मुकुलानि बलाहिरेफाः। उत्तंसयति पवनाः सुमनःपरागा- नुद्दीपयति मदनं मरुतां विहाराः ॥ १२॥ (विचिंत्य ) इदमिह संप्रधार्य येनास्य मनोभवस्य । कोदंड किल कोमला सुमनसस्ता एव चित्रं शरा- स्तन्न वूम शिलीमुखैरथ कथं जीवा गुणः कल्पितः। तद्विस्मृत्य सहामहे कथमिदं प्राज्ञैरनुज्ञायतां यदुर्लक्ष्यममुप्य यक्ति पृथिवीलक्ष्यं मनः कामिनाम्॥१३॥ विदूपक:-अस्रा जस्स दे मअण एव्व ईरिसिए अवस्थाए कारणं सो तुम चेअतं मअणं उबहसंतो दाणि उपहसणिजो। १ एतत्खलु विकासोन्मुखमंजरिभरभरितराहकारमदोरहशिखरप्राग्भारे मधुरस- लालसपरिभ्रमत्मुलममधुकरमायुधागारमिव लक्ष्यते मधुरवाशिलीमुखरसिकस्य कुमु. मायुधस्य । २ वयस्य यस्य ते मदन एवेदशाया अवस्थायाः पारणं स त्वमेव ते मदनमुपहसग्निदानीमुपदसनीमः ।

·द्वितीयोऽङ्कः। २५ राम-एवमेतत् इत्य नाम प्रत्यक्षमपि कः पर्यालोचयेत् । विदूपक -मबं । रामः-( सस्मित) कोऽन्य । विदूपक -- कोवि। रामः-वयस्य अलमुपालभ्य अनात्मज्ञत्वमप्युपालंभोपक्रममेव मन्मथ- यथाया। विवूपक:--विसेसदी दाव वसते । रामः-विशेषतो रामे इति च ब्रूहि । कुतः। शरसंधानचुम्वत्वं रामे रामासमुत्सुके। यथा कुसुमबाणस्य न तथाऽन्यत्र ज्ञातुचित् ॥ १४ ॥ विदूपकः---सब्बोवि खु कामुओ अप्पाण एव्य समत्येदि । रामः-तथा वास्तु । विदूपक.---अस्स दक्स दस एसो खु महुबिदुसिहरच्छटादूसर- दाए सिसिरसमाअमसक जणेइ दाणि सहआरो। राम'—सम्यगुपलक्षित । तथाहि । मधुरसपृपतप्रयपिणि सुखशिशिराः समुदीक्ष्य मंजरी । शिशिरसमयशंकयारुला न जहति कोटरमध्यकोकिलाः ॥१५॥ यावदेतान् प्रतिबोधयामि । त्यजत मधु सगधाः कोकिला निशिक तरुविटपकुटीराभ्यन्तरावासभेदम् । मजत सहचरीमि' सार्थमेतानिदीनी- मुपयनसहकारानुलसनमजरीकान् ॥ १६ ॥ १ मवान् । २ न कोपि। ३ विशेषतस्तावदसते। ४ सर्वोपि स कामुक आत्मानमेव समययते । ५ षयस्य पश्य पश्यैय खल मधुविदुसीकरच्छटाधूसरतया शिशिरसमागमशका जनयतादानी सहकार ।

·मैथिलीकल्याणे- विदूषकः-अस्स इद एव उवविसम्म । रामः-यथा भवानाह। [ उपविशतः] रामः-(स्पर्श रूपयित्वा) वयस्य कथमिवास्माभिरत्र क्षेमेण स्थीयते । इह हि- उद्भदोन्मुखकुमला विधुनुते यासंतिका मंजरी- रागुंजन्मधुपांगनामुखरितमांतो वसंतानिलः । क्रीडापद्मसरस्तरंगयति च मेंखोलितांभोरुहः सोयं मामुपलभ्य किं न कुरुते लब्धास्पदं चेद्धृशम् ॥१७॥ विदूषकः-अहो दुव्यही मंमहो। रामः-(मदनावस्थां नाटयम् ) प्रियसख न शृणोपि त्वं किमेतानि शीघ्र श्रवणयुगमिदं मे गाढगाढं पिधेहि । इह खलु सहकारोद्यानभूमौ वसंतान मदकलकलकंठी कंठनिप्कूजितानि ॥१८॥ विदूषकः-अस्स सम्वदो कूजतेसु कोइलेस केति वा कालं विहि- अति कण्णा । रामः-यारज्जीवितं रक्षितव्यं । विदूषकः-अहं तेयाथ उवासं उवादिसिस । रामः-किं सीतादर्शनोपायम् । चिपक:-हि णहि कोइलकूजिअसदादियाहणुया। रामः-कथमिव । ययस्य इत एवोपविशावः। ३ अहो दुवंशे मन्मयः । ३ वयस्य सर्वतः फासु कोकिलयु कियंत या कालं पिघीयेते कर्णी । ४ अई तश्योपायमुपदिशानि । ५ नहि नहि कोकिलजितसम्दातिमाहनोपार्य ।

·द्वितीयोऽङ्कः। २७ विदूपका-वअस्स सवणादो अण्णं इत्यीअं गएहि मणं जस्थ हु मणं पट्टि असं विसअंगहणादि । रामः-यथाह मवान् (परितो विलोकयन् सोद्देगं ) वयस्य न तदपि सा स्थित्ये । पश्य । कलुपयति विकीर्णः कौसुमोऽयं परागो नयनयुगमिदं मे पश्यतो दृश्यमानः । तिरयति विचलंती मंजरी पल्लवानां मदयति मधुबी मन्मयं चैप चूतः ॥ १९॥ तदेतद्भवतोपि प्रतीकारचिंतामतिवर्तते । अथवा । एता नूतनचूतकोरकशिखास्ताः कृत निस्तंद्रितो येन स्यान्मलयानिलस्य सुमहान् सौभाग्यदर्पो हृतः । सद्यो मुद्रितकुंचिका च मदनज्या शंगमाला भयेत क्षय्यः सोपि निरायुधश्च भवति पायण पुष्पायुधः ॥२०॥ अथवा मास्म तथा कृथाः येन मे प्रियाकर्णावतंसौचित्येन सहकारमं- जरीपु सानुराग मनः। विदूषकः-(सस्मितं) अण्णहा हि मए किल एदाओ कुदो विदण्णा ।। रामः-वयस्य किमत्र कर्तव्यं । विदूपकः-धीरोवलंबणं । रामः-वयस्य। अवधीरितधैोहमधीराच्या कृतस्तया । धैर्यशब्दार्थबोधोपि दूरे कास्यावलंबनम् ॥२१॥ बिदूपकः-कि कादबदो दूसो चिटु । १ षयस्य प्रवणादन्या स्त्रियं नय मनः यन खलु मनः प्रवर्तितं अक्षमपि स्वयं २ अन्यथा हि मया किलताः कुतो विदीर्णाः । ३ धैर्यावलंबनं । ४ किंकर्तव्यता दृष्यः तिष्ट । गृहाति ।

·२८ मैथिलीकल्पाणे- रामः- ( सोपहास ) साधूपदिष्टमोपयिकं । विदूषकः यत्ति मे उपाअपरिणाणवेहवं । रामः-(मदनावस्थां नाटयन् ) रचय कुसुमैः शय्यां स्वैरं विवेष्टनदायिनी सरसकदलीपत्रप्रांतानिलरुपवीजय । सबिसवलयान्मुक्ताहारान्मुहुर्मुहुरर्पयन गुरुतरममुं संतापं मे वयस्य लयूकुरु ॥ २२ ॥ विदूपकः अस्स एवं खु चूदविडपारूढाए माहविलदाए मलआणि- लसंचालणपडिअकुसुमोझरपवडिअपुप्फतप्पं मणिकुट्टिमं एदे अ सिसिरो- वआरत्थं आमुक्का पूर्व चेव तृह भोत्ताहारा । दाणिं पुण पदुमिणीदो मुणालायि कालीघरादो फअलीदलाई जाव आणेमि (निष्कम्य प्रवि. श्योपसत्य च ) अम्मो एरे अलीपत्तणिहिता मुणाला सुमराति में भोअणं। रामः-वयस्य साध्वानीतं गवच्छिशिरोपचारे प्रवर्तस्व । विदूपकः- वअस्सो आणवेदि । (तया करोति ) रामः-( सोग) कृतं कृतमनेन । समंतादंग मे शयनकुसुमैस्तुद्यत इतः परं चैतच्चेतश्चलति कदलीपत्रमवता । पतंतीतः प्लोपाद्विशिथिलगुणा मौक्तिकगुणाः विसंसाधं वक्षः कथति मम गाढव्यथमितः ॥२३॥ १ एतावन्मे उपायपरिज्ञानवैभव । २ वयस्य एतत् खलु चतविटपारदायाः माधवीलवाया मलयानिलसंचालनपतितामुमोलरप्रवर्तितपुष्पतल्प मणिकुटिम- मेते च शिशिरोपचारार्धमानुसाः पूर्वमेव तब मुक्ताहाराः । इदान पुनः पमिन्याः मृणालानि कदलीयहात् कदलादलानि यावदानयामि । ३ महो एते कदलीपत्र. निरिता मुणाला स्मारपंति मा भोजनं यदयस्य भाज्ञापयति । ।

·द्वितीयोऽङ्कः। विदूपक-ऐसो सु सो सतिकम्माणि मूदुप्पादो येण सिसिरोबआरो व्व सतापुत्थिए हेदू । राम-वयस्य यत्सत्यमसी शिशिरोपचार शिरोपचारस्तेन में शिरोवेदनामापादयति । तयाहि । ऊप्मनिष्पादने सोष्मा स्वरमंगेप्यसौ मम । शैत्यापादनकृत्ये तु शीतला शीतलक्रिया ॥४॥ विदूषकः--संकअ सिसिरकम्म ज ज मए जाणेअदि कि दाणि करिस्स। राम:- किं किं दुशिशिरक्रियाव्यतिकरैरायासयस्ययनः क्षोण्या रूपय पुप्पतल्परचनां रमादल पारय । छित्वा विक्षिप दिभु मधु चुडुकैराच्छिद्य मुक्तागुणान् हस्ताभ्यां चमदाननियमनाः मुग्धा मृणालीलताः ॥२५॥ विदूपक-साहु णियुत्त सिसिरकम्म अस्स एआरिसपि सिसिरकम्म दे सिसिरोवआरबुद्धि जणेअति अञ्चाहिद । रामः (किंचिदात्मानमवस्थाप्य) व पिपयेपु विरकसह मनः स्मृतिविमोहजड़ा. क च कामिनः। वदसि मह्यमनात्मयते कथं कथय तुभ्यमविप्लुतचेतसे ॥ २६ ॥ विपक:--अस कि अण्णं सिसिरकम्म करिस्स । १ एप खड सशतिकर्मणि भूतोत्पात येन शिशिरोपचारयेय सतापोत्पत्त्यै हेनु । २ सर्व कृतं शिशिरकर्म यद्यद् मया ज्ञायते किमिदानी करिष्ये । ३ साघु- नियुक्त शिशिरकर्म वयस्थतादृशमपि शिशिरकम न ते शिशिरोपचारबुद्धि जन- यतीत्यत्याहित । ४ पयाय किमन्यच्छिभिरकर्म करिष्ये । - ·मैथिलीकल्याणे- रामः-किं मां पुनः पुनः प्रजल्पैरुत्पीडयसि क इव जानाति शिशि- रोपचारमितरञ्च । विदूपकः--अस्स एसा दाणिं पञ्चाअआ एक्का दे अंतःकरणपउट्टि जाणइत्ति कहेमि। ( सह ) कासावेका ममान्तकमवृत्तिः जानकी । ( उत्थातु- मिच्छति)। घिदूपकः- अस्स एव्वं तु मए उदीरिज एसा दे पञ्चागआ एका जाणइ सिसिरोवआरं अंतःकरणपट्टित्ति । रामः कथमन्यथा चिंतितं अन्यथा परिणतं । वयस्य । याता मम तन्मयतामंतःकरणप्रवृत्तिरपि दूरे। प्रत्यागमिष्यति तु सा प्रत्यागच्छेत्प्रिया यदि सा ॥२७॥ (ततः प्रविशति सोकंठ सीता विनीता च) सीता-पिअसहि विणीदे कहिं एसा मे सीसवेअणा उपसमिस्सिदि। विनीता-जन्य सो विस्सइ । सीता-को। विनीता-जो दे इमाए हेदू। सीता-कि एसो मे अंगसंतावो । विनीता-जो तस्सवि हेतू सीता–को वा तस्य हेदू विनीता-जो तुए बद्धंजलिए अभत्यिो । १ पयस्यैषा इदानी प्रत्यागते ते बंतःकरणप्रवृत्तिं जानाति कथयामि । २ पयस्य एवं खलु मयोदीरितमपा से प्रत्यागता एका जानाति शिशिरोपनारमंतः करणप्रसिरिति । प्रियससि विनांते कस्मिन्नेवा में शीर्षवेदनोपशामिप्यति । ४ या प प्यते । ५ कः । ६ यस्ते असा हेतुः । रिमेर मेमेतरपः । • यस्तस्यापि हेतुः । : कोपा तस्य हेतुः। • यस्सया यांजस्यान्यर्षितः ।

·द्वितीयोऽङ्क । ११ सीता–को वा अप्पणो सन्तावहेड अभई पिनीता-सोक्सहेडत्ति सु पत्थिओ सतावहेदू जादो । सीता-जइ सतापहेदू जादो कह कीरिसो अन सीसवेअण अवण- इस्सिदि। विनीता -अदिट्टो सदावहेदू दिटो उण सो सोक्साअमहिए विअ पाउससमओ। सीता-तेहवि तुए चेअ सु सो तदा अन्मथिओ ण उण मए । विनीता--हिरगापराद्धा असा मे वाआमेत्तेण पत्थणा तुए उण अतरगा अपत्या अ पत्यणा किदा । सीता-सहि कामदेवोत्ति खु मए अनलिबद्धो पत्थणा अकिदा । विनीता--होदु काम कामो एल्य ववदेसो णिग्गच्छत्तिए इण दे वेव- माआण ऊरुख-माण । कि भणासि । सीता--कि सो अपुव्वजणइसणसज्झसो ण हवे । विनीता साहु कप्पिो एत्य वाजो। सीता-कि" अदो वर। विनीता-अणुरत्तविचिम्हण ते लोआण कि पढिवज्जह । १को वारमन सन्तापहेतुमन्यर्थयते । • सोस्यहेतुरिति खलु प्रार्थित सता- पेतुर्भात । ३ यदि सतापहेतृजात कय कादशोऽद्य शीर्षवेदनामपनयिष्यति । ४ मष्ट खलु सतापहतु र पुन सौख्याय मझा इव प्रारममम ।५ तथापि खयेव खलु स तदाभ्यर्थित न पुनर्मया । ६ बहिरगापराधा च सा मे वाचामा- ण प्रार्थना त्वया पुनरतरगा आमा च प्रार्थना कृता । ७ सखि कामदेव इति खलु माजटिश प्रार्थना च कृता । ८ मवतु काम कामोन व्यपदश निर्ग या पुनस्ते वेपमानयोरमस्तमयो कि मणमिकिसोऽपूर्वजनदर्शनसावतो म मत्रैन् । १० साधु फलितोत्र वा । ११ किमदो वर । १२ अनुरविधि- नियोचिनयो में प्रतिपद्यते ।

·मैथिलीकल्याणे- सीता-दोलारोहणकिलंताए आकेअराइ ण मे लोअणाइ । विनीता–संहवि मए उण णिग्गमणाणुरुद्वाए अंजलिणा सह विमु. कधीराए मंमुहपाडिआणं ममहपीडिआणं णिग्गाम, अणिच्छंतीणं दिद्विर्ण भावो कहं णिगूहिजहि । सीता-संहि अणुत्तरम्हि रांउत्ता । विनीता-उरा तुर्म अणुत्तरा अस्थि ख अदो उत्तरे तेपिअसमाअमणं । सीता-ऍवं खु सहिअणो में चिंतेदि मंतेदि ! यिनीता-अणुभविस्सदि । सीता--(आत्मगतं ) कुंदो मे सा सुजमवता (प्रकाशं) सहि तह होछ। विनीता-जइ मे दिटिण भाअदेआ । सीता--हली चिट्ठदु एवं कहिं दाय गदुअ एवं संदावं अवणेमो । यिनीता-पञ्चगमहुलच्छिमहुरं माहविवणं गच्छम्म ता इदो मट्टि- दारिआ। (उभे परिकामतः) सीता-(ससे) हेला केति वा गंतव्वं । विनीता-देणं आराम गच्छेम्मो। १ दोलारोहणलौताया आकेको ननु मै लोचने । २ तथापि मया पुनः निर्ग- मनारुद्धांजल्या सह विमुक्तधैर्यया मन्मुसपातितयोमन्मपपीडितयोनिर्गतुमनि- पन्योरपोर्भावो कय निगमते ३ ससि अनुत्तरास्मि संयत्ता । ४ पुरा व अनुत्तरा असि सत्यतः तत ते प्रियसमागमन।५एवं सलु ससीजनो मा चितयते मंत्रयते था अनुभविष्यति च । ७ युत्तो मे सा मुजन्मवता । । ससि तथा भवनु । यदि में इम्पोमागंधेयः। १० सरि तितु एतत् करिमानावद्वैतं संतापमपने- ध्यामः"प्रत्यप्रयलक्ष्मीमपुर माघतिवनं गच्या तम्मादितो गदारिके। १२ ससि किया गंतव्यं । १३ एनमाराम गामः ।

·द्वितीयोऽमः। सीता–केहिं खु सो रामो। विनीता--भौडिदारिए णं आरामो अम्हेहिं गच्छिअदिति खु मए भाग। सीता--(सविलक्ष्यस्मितं ) हैला केइ तु दुरे सो आरामो । विनीता-(पुरो निर्दिश्य ) ऍअं सु तं माहविवणं जाव पविसर । सीता-तेह। (उभे प्रविशतः) हला अविण्णादहिअअंतं जणं उकंठती तुहवि अहं हिरअमि मुहं दे। विनीता--भदारिए मा तह चिंतिम तह णाम तुह अणुरत्तदिदि- णिहाअणं सु सो सव्वहा उन्नटिओ मवे । सीता-हली अओज्झाउरि एसो जणो ण सु इदो तस्य सहिदी अवट्टिवा । विनीता--तहवि तुम दइ सो अपुण्णमणोरहो एअं देसं ण मुंचइ । विदूषकः--_अस्स केत्ति वा कालं पडिवालेमि जस्सिं दे एसो संदावो समं णीअदि। रामः- पयस्य एप मे निर्णयः। १ कस्मिन् खलु स रामः । २ भर्तृदारिक मन्वाराम: आवाभ्यां गम्यतामिति खलुमया भणितं । ३ सखि कियति खलु दूरे स बाराम। ४ एतत्सतु तन्माष- विवन यापत्यविशामः । ५ तपा। ६ सखि अविज्ञातहृदय त जनमुत्कटमाना तदापि अह जिहैमि मुखं दर्शयितुं । ७ भर्तृदारिके मा तथा चितयित्वा तदा नाम त्वम्य- नुरक्तनिधापन सलु स सर्वथा उत्कंटितो भवेत् । ८ राखि अयोध्यापुर्यो स जना न रालु इतस्तस्य संस्थितिरपस्थिता । तथापि त्वां दृष्ट्वा सोऽपर्णमनोरय एतद्देश न मुंचति । १० वयस्य किया कालं प्रतिपारयागि यस्मिम् ते एप संतापः शर्म नीयते। ३ ·मैथिलीकल्याणे- शीतांशुवदनां सीतां स्पृष्दैव स्पर्शशीतलाम् । अपास्ततापमंग मे शीतीभावमवाप्स्यति ॥ २८ ।। चिनीता--(कर्ण दत्वा) भट्टिदारिए इदो जणालावो विअ सुणिअदि। सीता-सहि इमिणा माहविगुम्मेणगरिदो दक्तम्म । यिनीता-( तथा कृत्वा दृष्ट्वा च ) भट्टदारिए दिद्विआ वडसि एसो दे हिअअवल्लहो । सीता-( दृष्ट्वा सहर्ष सानुरागं चात्मगतं) हिअअ पडिअबढावइ अप्पाणं किअत्यं सु दाणि दे जम्म ( साकारा संवरणं ) किं' णु दार्णि एवं दसतिए किंपि वेपद मे हिअ ऊजुगलं च फुरइ वामच्छि अहरो अ सिथिली होइ णीविगंथि धीरं च किल्लम्मइ मणो सरीरं च । विनीता-जइ एव्वं भट्टदारिए इमस्स वि जणस्स विवित्तदेसे कोथि सेरालाओ व तं सुणिस्सम । सीता-जह पिअसहीए रोआदि। विनीता-(विलोक्य) मदारिए पेक्स परिदो सिसिरोवआरपरिअरं । सीता--किं तेग मे। विनीता--भदारिए तुए उकटाए सदाविओ सु सो । सीता--केहं अज्झबरिससि । १ भर्तृदारिके इतो जनालाप इव धूयते । २ सखि अमुना माधवीगुल्मेनात. रिते पश्यावः । ३ भदारिके दिटया वर्धसे एप ते हृदयवाटमः । ४ हृदय पर्यवस्थापय आत्मानं कृताथै सल्विदानी ते जन्न । ५ किं नु इदानीमेतं पश्यत्याः किमपि वेपते मे हृदयभूएयुगलं च स्फुरति वामाक्षि भयरथ, मिथिली. भवति नौविधिः धैर्य च, शाम्यति मनः दारारं च, । ६ यद्येवं भर्तृदारिके अस्यामि जनस्य विविक्त देशे कोपि स्वैरालारो वर्तते ते पोष्शवः । यथा नियगस्यै भदारिक परस परितः शिशिरोपचारपरिकर । किं तेन में । १. भदारिके तन्वंटया संतापितः खलु सः। कयमध्यवस्यागे । रोचते।८

·द्वितीयोऽङ्कः।
३५
विनीता--जेइ मण पत्तिआअसि दाणिं चेत्र एवं सेरालाव
सणिस्ससि ।
विदूपक:--अस्स एअ अच्चाहिदं तुर्वपि णाम ओहथिअसबसे-
अबत्थुओ संतावावणोदत्थं एक सीअं मण्णसित्ति ।
रामः-(सनिर्वदं तूष्णीमास्ते)
विनीता-असंपढिपत्तिए किं दाणिं तुस्सिसि ।
सीता-हला एवं सीअं वत्यु आत्थिरि खु मणिशं ।
विनीता--'हंत असंतुहि।
विदूषकः-अस्स अपहितेण अ सीआं पजप्पंतेण तुए कुदो दाणि
वाहितेण सीआपसंगे ण दीअदि पन्चुत्ति ।
रामः-किं तया ।
सीता--( श्रुत्वा सस्त्रेदमात्मगतं ) किं तए इत्ति में विहत्येइ गा में
मणोरहा।
विनीता-(श्रुत्वात्मगतं ) कहं एस अण्णहिअओ संउत्तो।
सीता--हजे किं दाणि एत्य ठीअदि दा गच्छम्म ।
विनीता-महदारिए मा तुमं तुबरेहि पुणोवि एअं आला किन्न ।
सीता--उम्मत्तिए किं अदा वरपि सुणिअदि ।
१ यदि मा प्रत्यापयसीदानीमेपेतं स्वैरालापं श्रीयसि । यaire
त्वमपि नामापदस्तितसर्वशीतवस्तुकः संतापापनोदार्थमको ना
३ असंप्रतिपत्या:किमिदानी तुप्यति । राखि एक सी
पाम।
४ इंतासंतुष्टि । ५ वयस्य अव्याहतेन च सीता
प्रदान
व्याहतेन सातापर्यगे न दीयते प्रत्युकि ६ fattarain गमा
मनोरथाः । . क्यमेश अन्यहृदयः : 16 fuीम ने
तावर यावः । ९ मदारिके मा व स्वरय पुनpि11.
त्तिके किं भतः बरोपि श्रूयते ।
-RAM

·मैथिठीकल्याणे- विनीता-(आत्मगतं ) केहं अतिमेत्तं विसण्णा महिदारिआ । सीता-(सनिर्वेद) हलां एहि गच्छम्म अहव कहिं मए गच्छि- अदि ( इति मुह्यति) विनीता--(ससंभ्रम ) समस्सिसिहि भट्टिदारिए समस्ससिहि । रामः-( कर्ण दत्वा ) कथं स्त्रीजनसमाश्वासनशब्दः ( उत्थाय ससंभ्रममुपसर्पति) विदूपकः-(श्रुत्वा ससंभ्रमं) अविहा अविहा किं एवं (उपश्रुत्य दृष्ट्वा च ) अस्स एसा दे पाणबहहा । रामः-(दृष्टा) कथं सीता (उपसृत्य) पिये समाश्वासहि समाश्वसिहि। सीता-( शनैश्शनेः समाश्वसिति)। रामः-(निर्वर्ण्य )- उन्मील्य नेत्रे मदनेन सार्ध- मपांगशारीकृतकर्णपूरे। समाश्वसित्याननमायत्याक्ष्याः समुच्छसत्पंकजकोशकांतिः ॥ २९ ॥ नयनयुगसितमध्यं सितपर्यंतं विभाति शवलाश्याः। शितधारमंतरत्सक- ज्यै मदनस्य वन्नमिव ॥ ३० ॥ सीता-(समाश्वास्य रामं दृष्ट्वा सरोपं मुलं परावर्तयति ।) १ कपमतिमात्र पिरमा भदारिका । २ सनि एहि गच्छावोऽथवा कग्निन् मया गम्यते । ३ समाश्वसिहि भर्तृदारिदै समावसिदि । ४ अवित भविर किमेतत् । ५क्यस्य एपाते प्राणश्मा ।

·द्वितीयोऽङ्क । ३७ इदं दरस्फुरदधरोष्टपल्लव भ्रयो समुन्नमयदनर्यविभ्रमम् । मुख रुपा कलुपविजिह्मलोचनं कुतस्त्वया सुमुखि पराइमुखीकृतम् ॥ ३१ ॥ सीता-(गतुमिच्छति)। विदूषकःको दाणि अदिक्कमो को एसो विओओ। राम – (हस्तेन गृहीत्वा ) प्रिये क एप सरमः ( सानुनय ) कृतापराधः किमु दौविदग्ध्या- दय जनो दासजनादभिन्न । यद्गतकामासि समाश्वसनयों ममाद्य विम्वोष्टि मनोरथेभ्यः ॥३२॥ विदूपक-(विनीता प्रति) होदि किण सु तत्तहोदिए कोवकारण । बिनीता-सीथविस पच्चुत्ति कुदो ण देस्सिसित्ति तुए मणिदे कि दाए इत्ति भणिअ सुणि अप्पाण विहत्थिअ जाणती किल एसा णिविण्णा । राम -(सस्मित) कथ मयेवापराद्ध (सीता प्रति ) अयि मुग्धे कि सया दुसापफलोपटिप्सया दुर्ललितया प्रत्युक्त्येति सलु मया कथित । विदूपक--( सहास ) अम्हो अकारकोपणा अकारणकोपणा अ अत्तहोदी। सीता-(आत्मगत ) वह अण्णहा मए कहि। १ कइदानीमतिकम क एप वियोग 1 २ भवति किं नु सलु तत्रभवत्या कोपकारण। सीताविपर्या प्रत्युकिं न दास्यसीति त्वया भणिते किं तयेति मणित श्रुत्वारमान पिहस्तितं जानती क्लैिपा निर्विण्णा १४ अहो अका- टकोपना अकारणकोपना चानमवती । ५ कभमन्यभा मया कथित ।

·मैथिलीकल्याणे- विनीता-केहं अण्णहा गहीअं अम्हेहिं । रामः-किंच। वचो यद्यपि निर्मच्छेन्मुग्धे स्वेच्छतरं मुखात् । रामो बहिश्चरान प्राणान् कथं हित्वा विहस्तयेत् ॥ ३३ ॥ अथवा सुमहदनेनोपकृतमकाण्डकोपकारिणा मोड्यन । कुतः । प्रणयादपि मानिन्या मानमह एव रोचते मह्यम् । ईर्ष्यायितमधुराणां येनाधिगमः कटाक्षाणाम् ॥ ३४॥ (नेपथ्ये) अये प्राप्तः प्रदोषारंभः । यातो वासर एप शोपितजरत्कासारगदिको मार्तडस्य करैरकुंठितशिखैः साकं करीपंकपैः। ये प्रातः प्रबलायिताः प्रतिदिशं प्रत्यागताः पत्रिण- स्ते कांतासहिता विशंति निलयान् प्रातः प्रदीपोत्सवः॥३५॥ रामः-(श्रुत्वा ससेदं ) इदं पुनर्मिथुनं प्रविघटते । विनीता-कैह उण वणपालआणं उग्योसो भट्टिदारिए इदो गच्छम्म । सीता-(आत्मगतं ) केवलं सरीरमेत्तेण । विनीता-इदो इदो भट्टदारिए । (परिक्रम्य निष्कांता सीता विनीता च) रामः-(सोत्सुक्यं ) कथमसो न मुद्रयति कदाचिदभीप्सितफलाव- टेहिनोपि संकल्पयोनिः संकल्पान् । तथाहि- दृष्ट्रय सीता ननु दर्शनीया स्पृष्ट्य सा स्पर्शमशीतलांगी। यमन्यथा गृहीतमावाभ्यां । ३ निराज्यांन् । पुनः वनपालथाना- मुटोगो मदारिक इतो गष्टाः1४ फेवलं धरीरमाण। ५इत हनो भदारिक।

·द्वितीयोऽङ्कः। तथाप्यमीपां नु मनोरथानां न शांतिरेपापि परं ममैय ॥ ३६॥ विपक:--अस्स अदिकामदि संआ । अज्ज हि दिअहसिरिविरह- सेदविप्पमुस्वहो चंदपादाभिघादभीदो विउ अवरं चेत्र आसं अवलं- वेदि पउड्डाणुराओ दिअहणाहो ता एहि गच्छम्म । राम.-(विलोक्य ) कथमिदानीमस्ताचलशिखरिशेस्तरश्रियं विडंब- यति लंबमानो भगवान् गमस्तिमाली 1 ( स्पर्श रूपयित्वा) उन्मीलनवमालिकांतरगलत्सौरभ्यसंवासिताः श्रांताया दिव श्रेयो हिमकणैर्माम्बुकल्पैर्जटाः। पेयाघ्राणघटेः सुसेन नितरामालिंगनीया भुजै- निश्वासा इय यांति मंदमधुना बाता वसंतश्रिय ॥ ३७॥ विदूपकः-इंदो इदो पिअवअस्सो । (परिक्रम्य निष्काती) इति श्रीभगोविंद स्वामिन सूनुना हस्तिमल्लेन विरचिते मैथिलीकल्याण नानि नाटके द्वितीयोऽर ॥२॥ १ वयस्प अतिप्रामति राम्या । अद्य हि दिवसभीषिरहलेदविप्रमुष्प्रभ चद- पादाभिपातमीत इवापरामेनाशामवलम्यते प्रद्धानुरागो दिवसनाथः । तस्मादेहि गच्छार । २ इत इत प्रियवयस्य ।

·४० मैथिलीकल्याणे- तृतीयोऽङ्कः ॥३॥ (ततः प्रविशति वामनः) वामनः-शोभणं सु लोईआ मणति पत्थि स सुज्जे वासले पईवस्स अवसलेति जेण दाणिं सोहगवक्खजालंतलपविटे पमिटुक्ककंतीस- टत्थलणियटणपडिफलणदिउणपआसिअवासघलोदले पज्जलंतलअणकुट्टि- मुटिअचणसलाआसहस्सपटिहे दच्छिलस्सिपसले तिमिलोम्मूलणकुसले पसलते वालाअवे अहगे मोहलअणप्पईवगहण महालाअस्स पस्सादो पलिसमाविअझेवासमए दिअसमुहम्मि णिग्गए । (परिक्रामन् श्रमं नाटयित्या) किलंत्तोल उपहच्छासेण कुत्य उण हि विस्समिस्स (विचिंत्य) होई पलं चेअ गच्छेमि । केण सु ए मे गमणसहायलाहो मयिइझदि। (ततः प्रविशति कुजः) कुब्जा-अज पन्च्सविसंतपलदिग्धिआसलोलुहमउलोदलगलि- अबहुलममलंदलसोल्लिए पविललोसाअजललवजलीकए अहमत्तसीअलिकिम- मोत्ताहलजालए अणभात्यअतालताणिले मंदाणिले वादे णिवासंत १ शोभनं खलु लौकिका भगति नास्ति स सूर्ये वासरे प्रदीपस्यावसर इति येन. दानी सौधगवाक्षजालांतरपरिटे अमृधम्कविशिलातलनिपतनप्रतिफलनतिगुणप्रका- शिदवासगृहोदरे प्रचलरत्नकुटिमोत्यितकाचनशलाकामहसप्रतिमे दक्षरमधमरे तिमिरोन्मूलनाशले प्रमरति बालाप अहमपि मोपरत्नप्रीपटहेण महाराजस्व पाश्चात्यपरिममाप्तितसेवासमयदिवसमुखे निर्गतः । २ ठान्तोस्ने उम्मो सेन कुप्र पुनदि विधमिष्ये । ३ भर गृहमेव गच्छानि केन सलिदानी मे गमन. पलाभो भषि पति । ४ अच प्रत्यूविसंतगृहसचिसपेमालोदागरितबह- समदरसादित प्रविरलावस्यायजसलबाडीतिमानचीतलोत्तमुक्ताफलजातिके बनन्याधिताल तानिने मंदानिले वाति निवासातेऽहमपि सम्माविश्रामावसरः दिनु जादप्रहमा निर्गतो महारामस्य पार्थात् टरमादिदानीमाग्मनः सह गानि ।

·तृतीयोऽङ्कः। अहगोवि लद्धविस्समावसले विमुकतालउंतगहणे णिग्गए महालाअस्स पस्सदो ता दाणि अप्पणो घलं गच्छेमि (परिकामति)। वामनः--(दृष्ट्वा ) अम्हो तालसंतगाही पिअसहो दासेलए जाव एअं सद्दावमि । लेले दासेलअ । कुब्जः-( आकर्ण्य दृष्ट्वा च ) अम्ही लअणदीवगाहि पिअसहे उल- लभए (उपसर्पति) वामनः-(निर्य) अले पिअवअस्सा दासेलआ तुम्हे विलूम्बआ सु ओहसणिज्जा। कुजः--तह हि। हिदंति कलमा विअ एत्थ ण सअणं लहेति उत्ताणं । ओऊणं लइमिअ णिलंतलं यक्वहिअआओ ॥१॥ (सहासं) अंले उलंभआ कलमगमणं सु उत्तमाणं पुलिसाणं गमणति पसस्सिअदि। वामनः-( सहारा ) सिलोसदे अहिलासो जं अण्णहा भणि- अपि अण्णहा वक्साणेसि मए स्खु कलह एत्ति सिखल एव मणिएज्ज्ञ ण उण विक्के अदो येच्वं सु णं दासेलए ति तुर्व अंत्तेउले सदाविअसि । कुब्जः-(सहासं सेप्य ) ॲले किं तुर्व अप्पट्टि अंधेसि तुझेहिं खु वामणेहिं। १ अहो तालतमाही प्रियसखा दासेरकः यावदेत शब्दापयामि। रेरे दासेरक २ अहो त्नदीपग्राही प्रियससा सरभ्रकः । ३ अरे प्रियक्यस्या दासेरका यूयं वि. स्पा खलु उपहसनीयाः । ४. तथाहि । गच्छंति करमा इवात्र न शयनं लम- तयत्ताने । उपगृहनं रतौ च निरंतर वम्हदयकाः । ५ अरे टाभ्रक कलमगमनं स्वच्छतमानो पुस्याणां गमनमिति प्रशस्यते । ६ श्लोपतेऽमिलापः यस्मात् अन्यथा मणितमपि अन्यया व्याख्यासि मयसलु कलम इति झुंतल एव भणितं न पुन- वि, अत एव खलु ननु दासेरक इति त्वमंतः पुरे शब्दापयसि । ७ अरे कि स्वमात्मन्यधोसि युप्माभिः सच वामनः ।

·४२ मैथिलीकल्याणे- ओसणसलिसटिईहिं अत्यिअदो उत्यिों पदंतेहि । चडुलणिउजंगेहिं गच्छियदि कच्छवेहि विअ॥२॥ वामनः-(सहासं) हिमाणए सुगु कर उबालंमस्स पलिवालंभे पिअसहा म हु मज्झं असूहेइ जाव दाणि अहगे तुझे पसंसेवि सुगाह दाव । पाचंति लइम्मि दासिआओ दिपलिलभउआलपुष्पाआओ। हिअअं वि सहावउण्णअंत सुमहंतं ण खु अत्यि अण्णआणं ॥३॥ कुन्जः-( सहासं) साहु पसंसि पिसह तेण हि अहंपि तुझे पसं- सिस्स होमि। देहाहिअउद्यपिद्विआ णिहुवणचुंबिअणाहिकृविआ । अंसेसु कअग्गहत्थों उवऊहति खु कोहिणीअणं ॥४॥ वामनः-(सहासं) र्साहु पसंसि। उभौ-( सहासं) अ सुसंगदं स एणिउजं । कुन्जः-(उवहसेदि पसंसेदि अ कुज णिउन्नोति ।) वामनः-अले दक्स दाव अम्हालिसम्स लामाठिबालस्स । आगनसदृश स्पितिभिरर्थत सात्वतंपादिःचटुतनिकुन्त्रांग: गम्दीकच्छरित। २ अहो मुटु तमुलंमन्य प्रमुपालभः प्रियसखे मा राजु महनभूपय यार. दिदानी मह पुमान् प्रसे । ग तावन् । मातुति रतौ दात्य सारिमनुवार- पुस्पकाः । हृदयमपि सनातोमन मुमहन्वं न सबस्तन्यपान् । ३ मा मषितं नियससे तेन हि भानपि मुम्नान् प्रसित भवाने । देह पिटेर्पटमा निपुग्न. बुस्थितनानिपिकाः । अंगे कानुनदंवि रानु कीनीषनं । साधु सिन।५ मेरे मुझंग गनु नि । टाहमारे प्रति च कुल निमुन तिमेरे पाय टावदस्मारस्य राजपविरत।

·तृतीयोऽङ्कः। ४३ कुन्जः—अले विलूवपलिअणा खु वा ईसे सिलाहोति चेअ पमह- गणपलिआलणे इस्सले चेअ oणं एत्थ णिस्तर्ण जल्लाअपलिवाले कुज्जो वामणो एला मूआ बचला कीलाआ संटेति । वामनः-अंले मा खु अपला हि संति अ संढेपि ओहासेण कलु- सेहि । स खु- इत्थेहि पुलिसे विअ खेलदि पुलिसेहि इथिआ पव्व । पुलिसेाि पुलिसेयिअ इत्येहि इत्थिों चेय ॥५॥ कुब्जः-अले एव्वं एअं लक्खउदाहलणं । किलिबेभट्टिदारिआए महिटीए महंतलीआ कलावई । सा सु- पअडिचउला कव्येसु कलासु उत्तला अ सअलासु। णेत्तविलोमणलूआ अणंगदोत्तम्हि अहिऊआ ॥६॥ वामनः-(विलोक्य ) अले एसे खु से वलिसधले कलावई इद अभि- वट्टइ इमिणा पुणा सल्लावचटलेण संढण सज्ज विसत्ताणं अहमाणं महंते काले गच्छेइ । ता एहि अझो इदो सिग्धं घलं चिअ गच्छेमो । कुन्जा-ऐवं कलेझ। (उभे परिकाम्य निजाती) १ थरे विरूपपरिजनाः खलु वा ईषत् श्लाघंत एक प्रमद्यगणपरिपालने ईश्वर व नन्धत निदर्शने यस्मात् राजपरिवारे कुन्जा बामना एका मूका वर्षरा किराता. स्तिष्टंति । २ अरे मा खलु अपरा हि संति च पंढमपि उपहासेन फ्लुपय खलु स्त्रीभि पुख्य इन सेलति पुरुयै. त्रिय इव पुष्पैः पुरुष व स्त्रीभिःनियमिव । ३ बरे एवमेतरशोदाहरणं लावभर्तृदारिकाया मैभिल्या महत्तरीश कलावती । सा खलु, प्रकृतिचतुरा काव्येषु पलामूत्तरा च मुकलामु नेनविलोभनरूपाऽनगदौत्यैरभिरूपा । ४ अरे एपा खलु सा वर्षधरा कलावती इतोऽभिरततेऽनेन पुन सापचतुरेण पदेन सद्य वितियोरापयोर्महान् फालो गच्छति । तस्मात् एहि आवामितः शीघ्र गृहमेव गच्छावः । ५एवं कुर्मः ।

·मैथिलीकल्याणे- प्रवेशकः। (ततः प्रविशति पंढः) पंढः- ( यथोचितं परिक्रामन् ) हंत भो विदेहेश्वरदुहितुः परां कोटिमधिरोहति मदनोन्मादः । प्रततमखिलाः पश्यत्याशाः न किंचन पश्यति स्तिमितमसकृत्सा संधत्ते दधानि च येपथुम् । न खलु भजते भद्रां निद्रां न च प्रतिबुध्यते स्मरति न पुनः किंचित्तं च स्मरत्यधिकस्मरा ॥ ७ ॥ अपि च । व्याजुंभमाणकुमुदकुड्मलकुहरचंक्रमणसंक्रांतसौरभावालप्तम- लयानिलानुलिप्तासु मंडलीकृतशरासनसंधीयमानशरशतोत्क्षेपन्यापृतमन्म- थासु कौमुदीविशदासु च क्षणदासु । किं चंद्रातपवारणोत्सुकतया किं चंदनाच्छटा चर्चापाकरणाय किं शशिशिलानिप्पंदसेकेय॑या । कि रंभादलबीजनं व्युदसितुं कि मन्मथं बंदितुं शतुं वा स्वयमेव हस्तमवलाधिकृच्छ्रमुद्यच्छति ॥ ८॥ एवं च मन्ये। “ज्वलतानेन कदाचिद्भिद्यता कालिकेन हृदयमिदं। इति किल तत्प्रतिकर्तु सुश्लिष्टा स्तनतटा स्तस्याः"। इत्थं च प्रतिक्षणमुपर्युपरिवर्धमानाया- मवीरितप्रतिविधानायो मनसिजरुनायामय तु पुनः प्रमद्वनमध्यवर्तिनि धारागृहे वर्तमाना सांद्रचंदनक्षोश्चर्चितपटवास्तरनिस्सहविधृतशरीरा भर्तृदारिका सीता विहस्तयतीव सखीजनोपपादितां शिशिरोपचारनियंत्रणा दीर्घमुष्णं च निश्वस्य निवेदयंतीव संतापं प्रकाशयंतीवांतर्गत मात्र किमप्युपालंममानेर प्रार्थयमानेव च मां किंचिदिवोन्नमयंती धूलतायमार्ग पक्षाममथितबाप्पजललयललितां कातरकातरमाकेकरतारका साकूता मन्मुरा एव दृष्टिं पातितवती । अहं च गृहीतल्दयतया तत्क्षणमेव कृतं ·तृतीयोऽङ्कः। ४५ संदेहेन संपादयामि ते समीहितमित्यवचनमेव प्रेमगर्भेण वीक्षितेन समा- श्वास्य सन्याजमुत्थाय दूत्याकारावलबनेन निरवगमम् । तद्यावदिदानमिव- लंधितं रामचंद्रस्पैच पार्श्व गच्छामि (परिक्रम्य) एवं च पुनरयोचदस्म- त्कणीत भर्तृदारिका हृदयनिर्विशेषा गृहीतभावा विनीता 'पिअसहि कला- वई माहवित्रणे सु णं भट्टिणा रामेण मट्टिदारिआ दिट्ठा ता सोवि पदेसो तुए अण्णोसिव्वोति मण्णे सोवितहि चेअ वट्टदि। कुदो । जत्थ खु पढम दिपणे अच्छीण ऊसयो पिअजणेण । उक्कंठि जण पुण सोपि पयेसो विणोदेई ॥९॥ ता जाब माहविवणं गच्छेमि । (परित्रामति अग्रतो विलोम्य ससभमं) कहें एको विटो में उपसप्पिय विहसिअमुहो भणाइ । जहहि । बिटः- अये केयं कन्यका कथ राजकन्यका । मद्रिके श्रूयतां । मुक्ताहारो नाभिं चुंबन्नयमपि न कुचकलशयोर्ययोर्लमतेऽन्तर । नाल भारं सोढुं मध्यः सुतनु तनुरपि तव तयोः सकुंकुमपंकयोः तयावत्वा याचे लीलानिहितपदमनतिमुखरवणन्मणिनूपुरं मुक्तायास मंद मंदं श्रुतिसुभगर- णितरशनं प्रयाहि नितबिनी (इति सलज्ज असो स्तनसंन्यस्तहस्ता अप- श्म्य विलोस्य च ) अये अयमग्रतो वेशवाटः । इह हि। प्रौढांगनाचिरकंठघनांगरागः कस्तूरिकापरिमलस्पृहणीयगंधः। सौभाग्यगर्वरसमंथर एव गत्या चेतः प्रलोभयति नस्तरुणो नभस्वान् ॥१०॥ १. प्रियसखी कलावती माधवीदने सलु ननु मर्तृणा रामेण मदारिका दृष्टा तस्मारसोपि प्रदेशस्खयान्वेरव्य इति मन्ये सौपि तस्मिनेव वर्नते। कुत । प्रथम दत्त अश्णो उत्सब प्रियजनेन उठितं जन पुन सोपि प्रदेशो विनोदयति । तस्मान्मायविदनं गच्छामि । २ कयमेको रिटो मामुपहस्य विकसित मुखो मस्यते ।

·मैथिलीकल्याणे- (पुरो विलोक्य ) का पुण एसा किंपि संकंती विअ थणंसूओगुंठिा अ पावं अवहिरिस इदो अभिवट्टइ (निरूप्य ) कहं वेसवहूहि रम्मई हला किं तुबे कंति विअ आअच्छसि । किं मणासि हला एत्थ वेसवाडमुह- मंडपट्टिणिं धुत्तगोहि परिहरिअ अत्ताणं णिग्गहमाणा आअच्छमित्ति । तेण हि जुज्जइ धुत्ता हु णाम । महिलंअपुब्बआमवि विस्सद्धं विअ कुणति चाहिं । तह तह वि णिवारिता कहवि ण मुंचेदि पत्थेता ॥११॥ ( सलज्ज ) हजे एव्वं च अहं वि लज्जेमि तेण पहेण गंतुं ता गच्छ तुमं ( विचिंत्य ) जावं अहंपि इमाए कुसुमायण्णवीहिआए गदुस माहवियणं पवसेमि (परिक्रम्य ) एस कुसुमवणवीहि (निये ) एवं हुणिचं अआलकुसुमसमूहआहिअउदुगुणा सव्वजणूमुअत्तणकरी वसई महुसरि । ( पुनर्निर्वर्ण्य ) तामिह दक्षिणपवनो मृदु परिरमते विकाशयति । स्पृशति च जिप्रति चुंधति पुलकयति त्वयमयमधुना ॥१२॥ (अग्रतो विलोक्य ) कथमसो स्वोदवसितालिंदोपांतोपविष्टा मख- मुखविपाटितानि सौगंधिककुसुमानि ग्रन्याति स्मितेनेव समानयति मां वासंतिका । ( उपत्य) वासु वासंतिके। १ का पुनरेपा किमपि शेरमाने स्तनागुकावगुंठिता । च पायमधार्यताभि पर्तते । २ कथं येयवभिः रम्यत सति किं वं ऋविवागच्छसि ।कि भगसि । राति भन पेसाबाटमुसमंडपवर्तिनी धूर्तगोटिं परिहत्यात्मानं निप्रहमाना आग. हामि । तेन हि युग्यते धूर्ती रानु नाम । महिलामपूर्वामपि विश्वामित्र कुर्वति चाटुभिः सपा तयापि निवारिता कयमपि न मुंगति प्राय॑माना । ३ सारी एवं माहमपि लवानि तेन पन गर्नु । तरभादा यावाहमपि भनपा पुमा. यणीप्या गन्दा माधवावनं प्रविशमि । ५ एपा रानु कुमुमवनीधिः। भित्र रानु नित्समकालामुमसमूहमाहिनराणा पर्यजनोमुरारी मधुत्रीः ।

·तृतीयोऽङ्क । ४७ कीणाति पुष्पाणि युवा त्वया य- स्सल्लापसौख्येन विलोम्यमान । पश्यामि तस्माच्च घरं स एव कीणात्यय त्यां कुसुमोपभागिनम् ॥१३॥ कि ब्रवीपि प्रियसरि सभाव्यतामसी चिकुरमरसमर्पणेन सोगधिकमालेति सकोप कथमसी क्दा स्त्रियमिव मा कदर्थयति तत्किमनया । इतो वय (परीक्ष्य विलोक्य च ) एतन्माधीवनदार यावत्प्रविशामि (प्रविश्य ) अनेन खलु मया मतदारिका दीत्यावलविना कालातिपातप्रमादिना न मवितच्य। कुत। सैपा सप्रति नैव तावदवलाकालातिपातक्षमा शांतं पापममगल प्रतिहत तापः कथ कथ्यते । का वार्ता स्तनमारमध्यपतिते मुग्धे मृणालांकुरे हारास्तत्क्षणमेव पक्षसि यदा नीलोत्पलश्यामलाः ॥ १४ ॥ अपि च तस्याः खलु। किसलयतल्पसमर्पित देहाया मदनदहनतप्तायाः। हारा स्वदेहनिहिता जनयति स्फोटकाशकाम् ॥१५॥ एतच्च न सप्रति दूत्यै त्वरयति । अब हि। अस्माभिः शिशिरोपचारविधिना कृच्छात्समाश्वासिता सकल्पाहितकांतसनिधिसुसा मोदावसाने पुनः। सा घाला वियशा प्रवालशयनादुत्थाय सप्रश्रय स्मेरा किंचिदधोमुखी सशनकैराफाशमालिंगाते ॥ १६ ॥ (अन्यतो विलोक्य) कथमसो माधवीवनपालिका गधरती। भद्रे गधवति विमुक्माधवीवनविहारसुखा किमिति द्वारोपांत एव वर्तसे । कि बीपि ।

·४८ मैथिलीक्ल्याण- अझ अभंतरे वअस्ससहिदो दासरही वट्टइत्ति युज्यते (आत्मगतं) सफलं नो दौत्यं ( बीडो नाटयति ) गंधवती तेणं हि अहंपि लज्जेमि तस्स पासे विहरिद अण्णदो विहरिस्सं ति । कथं अपकम्य निष्कांता गंधवती । पंढः (निर्वर्ण्य ) अहो रामणीयकं माधवीवनस्य । इह हि । अयं खलु विलासिनीमुखसरोजगण्इपिते- विभाति मधुसीकरैरसमयपि संभावितः । मदांधमधुपांगनाजननिपीतकादंबरी- रसप्रसरधूसरः प्रसवकेसरः केसरः ॥ १७ ॥ कह सिंजअरवाअट्टा घटेंति मे तुलाकोडिकोडिग उजाणदिग्धिासु कलहंसिआ ता जह एदेण सिज्जति मंजीरिआ तह एवं उद्देस णिस्संद- अण्णा संगच्छेमि ( तथा परिक्रम्य) यावदहं रामचंद्रमासाय दूत्यं संपादयामि (विचिंत्य सखेदं ) हवा कित्तिपत्ति अहं पिअसहिए सोग- णिज्ज दस णिवेदेमि भट्टिणो । सासु । परितवइ थणाणं मोहपिण्णत्तणाणं अकअतयगुणाणं तस्स आलिंगणार्ण । अह अणिअरुआप अप्पडीआरदाए ण मुणई सहीओ अप्पणोसा सहीओ ॥१८॥ (उपवनं निर्वर्ण्य ) अयवालं एमिः शोभनीयाक्षरः । १ आर्य अभ्यंतरे पयस्य सहितो दशरथिः घर्गते इति । २ तेन हि अहमपि लने तस्य पावें वितुं तस्मादन्यतो विहरिष्यामि। ३ कय सिजितरवाया पटते मे तुलाको टिकोटिषु उचानदार्पिरामु कलईसिका । तस्माद्ययते न सिंजति मंजरिकारतथा एनमुद निप्पंदे अन्यान् संगष्यामि । ४ अयवा कियतीलाई प्रियसत्याः शोचनीयाँ दर्शा निवदयामि भर्नु । सा रालु। परितपति स्तनयो। मोपवित.तयोरकूततपगुणयोनम्यालिंगनयोः । भय व निजरूपया अप्रतीकारतया नहि जाति सत्यः भात्मानयोगः ।

·तृतीयोऽङ्कः। ४९ अभ्ययपुप्यत्सहकारमेतत् मंदानिलस्यैरविहारहद्यम् । उयानमुद्दाममनोभयं नः कराति साहाय्यकमद्य दूत्ये ॥ १९॥ (पुरोवलोक्य) मन्ये स एव दाशरथिः परममित्रं गाायणः यावदुप- सामि । (उपसर्पति) (ततः प्रविशति विदूषकः) विपकः- (दृष्ट्वा ) केहं एका एसा महणिज्जा इथिआ ( उप- मृत्य) होद कुदो में उवसप्पसि । पंटः-अज्झ किं वि पुच्छिदं । विदूषकः-तण हि पुच्छेसि ते समीहि पंढः कहि दे पिअवअस्सो । विदूषकः-को मे पिअवअस्सो । पंट:-दासरहि। विदूपक:-कि त जाणासि । पंढः केहं सुज हत्येण ओआरोस । विदूपका-कि तेण कजं । पंढः-किंपि" तस्स पणयिणि संदेसं आचक्सिडं। विदूषकः-को वा तस्स पणयिणि । पंढः-सीओ। १ कयमेरपा महनीया नो। २ भवति कुतो मामुपसर्पसि । ३ आर्य किमपि ष्टुं। ४ तेन हि पृच्छ तै समीदित। ५ कस्मिन् ते प्रियवयस्यः। ६ कोऽयं प्रियसखः । ७ दाशरमिः। ८ कि तं न जानासि । ९ कथं सूर्य हस्तेनापया- रयसि । १० किं तेन कार्य। ११ किमपि तस्य प्रणयिन्याः संदिशमाख्यातं । १२ का वा तस्य प्रथिनो। १३ सौता। ४ ·मैथिलीकल्याणे- विदूपकः-(सह ) किं' तुमं तस्सा सहि । पंढ:--ओम । विदूपकः-( सहर्ष ) तेण हि विरममि इमादो परिभमादो। पंढः-किंति खु पुव्वं परिम्भमेसि । विदूपकः--तत्तहोदी सिसिरोवआरोयआरणाणि आणेदु परिन्भमामि तुमं पुण दाणिं तस्स अणिरिसं सिसिरोवआरोवअरणं लद्दा ता एहि दाणिं सिग्छ वअस्सस्स पास येव्व गमिस्सम्म । पंढ:---तथा । (परिक्षामतः) (ततः प्रविशति रामः) रामः-( सोत्कंठं ) सा खलु । लाया विभ्रमलक्ष्या शृंगाररसाधिदेयता साक्षात् । संचारिणी पदाम्यां मूर्तिमती कैशिकी वृत्तिः ॥ २० ॥ अहो दुर्वारा मानसी प्रवृत्तिः । अय हि। स्पृशति मयि सा रुपालीकव्यलीककलंकिते किमपि रुदति यन्मोहान्ते भयोच्छ्रितयेपथुः । कमलकलिकाबातस्मेरा व्यलोकत सस्पृदं स्फुरति ६दि तत्किचिद प्रीडांचितं किलकिंचित् ॥ २१ ॥ विंच सुमहदिह वयं विस्मेराः यदुत विषयनुषंगक्टुपितं जनं पविदंतो बयमेव पामुकजनधैर्यामिपपस्मरेण स्मरेण सीता स्मः । अथवा । कलं तस्याः गगी । ३ भोम् । तेन दिविरम्यते मरमार परिभ्रमात् । किमिति गनु पूर्व परित्रमगि । ५ तत्रभवती शिशिरोपवाये. पकरणान्या परिश्रमामि वं पुनरिदानी तस्यानीर शिशिरोरचायेरकर या स्माक्षीदानी वा वयस्यस्स पारमेर गमिन्यायः ।

·तृतीयोऽङ्कः। 5502- स्वच्छांतरात्मापि गुणेन मन्ये न स्याद्वशे दर्पक शासनस्य । तस्याः स्तनौ यन्नवकुंकुमाद्रौ वाश्लिप्य हारोप्यनुरक्त आसीत् ॥ २२ ॥ (विचिंत्य ) कथं नु मो तद्गुणचिंतादुस्थितं चेतः पर्यवस्थापयामि (विभाव्य) यत्र यत्र मया दृष्टा दृष्टिरम्या मृगेक्षणा। विनोदयेयमात्मानं तं तमुद्देशमुद्दिशन् ॥ २३ ।। (अवलोक्य सकौतुकं)। अत्राकारणरूढकोपजनितां मूछी विपादोत्तरां तत्कालोपनतेन निःसहतनुः कृच्छ्रान्मया मोचिता । अमे मामथ वीक्ष्य सेयॆमकरोदनापसर्तु मनः सव्याज नयनांतमत्र विधुरं यांती मयि प्राहिणोत् ॥ २४॥ (सखेदं ) कथमेतदपि नालं विरहखेदापनोदनाय ( सविस्मयं)। चित्रं नः स्फुरतीदं हृदयमनेनापि विरहनेन । कुसुमशरस्यापि शरा निर्ममा नैव दांते ॥ २५॥ (विचिंत्य) क इवान समाधिः । वयस्य गाायण (पार्श्वतोऽवलोक्य) कथं न संनिहितो पयस्यः अहो मे प्रमादः मयैव हि शिशिरोपचारसज्जी- करणाय प्रेषितो वयस्यः (पुरो विलोक्य ) कथमेकया स्त्रिया सहितः प्रदष्ट इव वयस्यः इहागच्छति । (निरूप्य ) नहि नहि येन केन पुरुषेण (विभाव्य) कथमसौ तृतीया प्रकृतिः । कुतः खल्ययमनियुक्तकारी केनापि पंडेन सहागच्छति वैधवेयः। विदूषकः-( उपमृत्य) जयदु पिअवअस्सो। पंढः-जयतु स्वामी। १.जयतु प्रियवयस्यः । 5500 ·५२ मैथिलीकल्याणे- विदूषकः-अम्हो पुर्व इत्थिआ विअ मए संजप्पिअंधअस्सेण दाणि- पुरिसो विअ संभासदि। रामः-वयस्य क एष ते प्रापूर्णकः । विदूपकः-एसो खु तुह सिसिरोवआरो। रामः- न सलु यथावज्जानामि । विदूषकः-एसो हुँ तत्तहोदिए सीदाए तुए संजादुक्कंठाए पहिदा दुई। रामः-(सादरं ) आर्य स्वागतं इहोपविश्यतां । पंढः-यथाज्ञापयति स्वामी । रामः-वयस्य उपविश। विदूपकः-ॐ भवं भण्णाति । (सर्वे उपविशति) रामः-(पंढं प्रति) सखे प्रियावृत्तनिवेदनेन विध्यापय विरहवन्हेिं । पंढः-शृणोतु स्वामी । सख्यास्तावद्विरहविधुरं भावमाख्यातुकामः प्रेमाकांत दयमपि ते तादृशं तर्कयामि। विखंभोऽयं मुखरयति मामंग तस्मादिदानी- मागंतव्यं त्वरिततरमित्येव विज्ञापयामि ॥ २६ ॥ विदूपकः-तहवि कहेहि तत्तहोदीए अदत्यं । रामः-ससे कथ्यताम् । , अहो पूर्व स्त्रीव मया संजल्पितं वयस्येनेशनी पुर इव समापयति । २ एप सलु तव शिशिरोपचारः । ३ ए रालु तत्रभवत्या सोतया सपि संयो- समुकटतया निहता दूती । ४ ययान् भगति : पर मवाय भास्पाम् ।

·तृतीयोऽ ३ अंगाकर्णय सा हि मन्मथशरासारैकलक्षीकृता नो मिथ्याकुरुते बचांसि विरहे वाला कवीनामाप। किं या संप्रति कथ्यते बहुतरं यत्सत्यमत्रांतरे सर्वस्यापि सखीजनस्य भवतो नामैव नामाभवत् ॥२७॥ बिदूपका-ऐकग्गचित्तदा खु वापि तह पवट्टावेदि । पंट: :–न केवलं नाममात्रेण तस्याश्वेतोविपर्यासः । एवं च सल्यसो सखीं वदति । यथा । संकल्पैस्तु पुरस्थितेन बहुशस्तं विप्रलब्धासि ते कांतेनेति शुचा निवारयसि मा प्रत्युत्थिता संप्रति । याचे त्यामयमंजलिः प्रियसाख प्रत्यागते यल्लमे साक्षादागतयानसाविति शनैः कर्णे तदा मे वद ॥ २८ ॥ रामः--अहो संकल्पानां दृटिमा । विदूषकः- उमयं विरहिआणं पिअजणसमाअमसोख जणेई संकप्पा णिहा । पंढः-कुतः खलु तस्या निद्रागमः । एवं तु पुनर्निद्रार्थिनी सी च्याहरति यथा । निद्रायै प्रयते यथा पुरमह त्वं चालिपाच स्थिता त्वं स्वभागतमार्यपुत्रमुचितं विज्ञाय विज्ञापय । स्वस्ति स्वागतमंग पश्य भवत कांतामिमामीहशी- तद्यायनयनादतः परमितस्त्वं धीरमागा इति ॥२९॥ रामः--अहो संभावनीयमेतन्मोग्घ्यं । १ एकाप्रचित्तता खलु वानमपि तया प्रवर्तयति । २ उभय सल विरहवताना प्रियजनसमागमसौख्यं जनयति सकल्पा निद्रा च ।

·५४ मैथिलीकल्याणे- विदूषकः-- अतिमेत्तं किलंता मणोमवेण तत्तहोदी । पंढ:-अयि भो रामदेव । किसलयलीलातरला विसवलयविलासकोमलच्छाया। सा कुसुमवाणवाणा सारेण सदा समाविद्धा ॥ ३० ॥ विपक:-( सविस्मयं) अस्स एकाए वाआए संकि पाउड मणइ एस वाकुसलो अदो एव्व खु संलप्पियदि इत्था पुरिसो । रामः-( सस्मितं) साधूक्तं । विदूषकः-अझं पषिदं चेअ अणुसरिअडु । पंढः–तथास्तु । विदूषकः किं वो वणिआदि दिदुर चेअ खु सा मए घअस्सदसा । जं एसरमणिज्जपि कोइलकूचिदादि उव्वेअणिज्ज मुणेइ । पंढः-युज्यत एतत् । इत्यमेव हि सा मन्मथार्ता सखी प्रार्थ- यते तथा । मूकाशोकमवेक्ष्य में प्रियसखी जाता स्वयं सारिका कर्तव्यं त्विदमेव संप्रति सखि प्राप्तं तवावश्यकम् । दत्या विमलभस्व दाडिमफलं तं वावदूकं शुकं तूर्णं चोत्कुरु कोकिलानुपवनात्कोकूयमानानिमान् ॥ ३१ ॥ संभाव्यते एवैतत् । विदूषकः-ऐआरिसं दसै अणुहवती तत्तहोदि किं सिसिरोवआरेण पहि- अवटुवेइ सहिअणो। कथमतिमा क्लोता मनोमवेन तत्रभवती । २ वयस्य एकया वाचा संस्कृत प्राकृतं भगत्येष वाकुशलः अत एष सलु संलप्यते श्री पुश । ३ आर्य प्रक- विरेवानियता । ४ किंधा वय॑ते हवं खलु सा मया वयस्पदशा यदेप रमणी- ममपि कोकिलकूजितादि रवेजनीयं जानाति । ५ एतासी दयामनुभवती तन- भवती कि शिशिरोपचारेण प्रत्यवस्थापयति सखीजनः ।

·तृतीयोऽङ्कः। पंढः-एवं सा मुग्धा सनीकृतशिशिरोपचारामपि ससीमुपाल- भते । यथा । यत्स्वेदाचुयिनिग्रहाय सुतरां सजीकृत मे त्यया खिद्यत्यद्य हि मां शुपादनिहितं तथंद्रकांतस्थलम् । तत्वेदप्रतिकारमस्य कुरुतेः कर्पूरगर्मुहुः शीतैः शीतलिकानिलैरपि सखि मागेय तद्वीजय ।। ३२॥ रामः-अभिरूपोऽयमुपालंमः । विदूपकः-अस्स एआरिसिं तत्तहोदि असमंसासेयंतो तुमं सु एत्य उपालंमं अरुहेसि । पंढः-न खल्वसावुपालन्धव्य. । परंतु प्रशंसितव्यः । ( रामं प्रति ) त्वं कल्याणिन् जगति कृतिनामक एवाग्रगण्य संतापानामपि च न भवान् भाजनं तद्विधानाम् । दिष्टया दृष्टं न खलु भवता यत्पुरः शोकमूकं सख्या चक्रं सततरुदिताकेकरोच्छ्नचित्रम् ॥ ३३ ॥ रामः-( सस्मित ) सखि साधु स्वमुपालंभविमुखासि । विदूपका-ऐअरिसस्स संडावस्स कहं उबसमं करोतुं सहिअणो । पंढः--स्वयं पुनरसो सतिता शिशिरत्रियामसहमाना शिशिरसंवि- धानकमन्यदुपदिशति । यथा । मामैवं सखि किं पुनः पुनराप व्यर्थः कियाकौशले. वश्यह शिशिरोपचारमपरं दत्तावधाना भव । चंद्रं स्नापय चंद्रकांतसलिलैश्चंद्रातपं चदन- क्षोदेन क्षिप वीजयाईकदलीपत्रेण चैत्रानिलान् ॥ ३४॥ १वपस्य एदारों तरमवतीमधमाशासयन् त्वं सलु अनोपालममर्हसि । २ एतादृशस्य सतापस्य कथमुपशमं करोतु सखीजन ।

·मैथिलीकल्याणे- रामः- अहो अनीदृशं शिशिरकर्म । विदूकपः—हद्धि हद्धि कि अदो वर पडिवज्जइ सहि । पंढः---इत्थं तु साख पुनरपि लपति । यथा । वत्रं ते प्रतिबिंधितं मरकतस्निग्धेम्बरे नी शशी वंताशुर्विशदैरपांगकिरणैर्मिश्री न चंद्रातपः। निःश्वासाः प्रसरंति तापविषमा दीर्घ न मंदानिला: कष्टं किं प्रति संप्रति प्रियसखि त्वं विक्लवा क्लाम्यसि ॥३५॥ राम:--समुचितोयमपलापः । सखिजनायत्तं खलु विरहिणीनां जीवितम् । विदूषकः--कहें खु इत्थंभूदंपि अप्पाणं समंसासेतं वअस्सं तत्त- होदी समंसासइसिदित्ति विस्ससेहूँ । पंढः-एवमेतत् । (रामं पति) विरतस्त्वयि विश्वासः सख्याः शठ दुःसहोनिःश्वासः । न कुतोपि समुच्छ्रासः कथय कथं तावदाश्यासः ॥ ३६ ॥ विदूषकः—को वा तिस्से आसासो जइ सिसिरोवारंपि पडिदेसइ । पंढः-न केवलं प्रतिष्टि इत्यं च सखीमानिच्छंती नियुक्त । यथा । किं मामित्थमुपेक्ष्यसे सखि मुधा निर्व्याजमुत्थीयता सद्यो मुदय कैरवाणि मधुपान् कुत्रापि विद्रापय । पाताले शशिनं निधेहि जलधी ज्योत्स्ना समावर्जय स्कंधे बंधय गंधसिंधुरपदस्तंभेपु मंदानिलान् ॥ ३७॥ १ हा धिक् हाधिक् किमतः परं प्रतिपद्यते । २ कथं खलु इत्यंभूतमप्यात्मानं समाश्वासयंतं वयस्यं तत्रभवती ममाशसतति विश्वसितुं । ३ को वा तम्या भावास: यदि सिरोपचारमपि प्रति देटि।

·तृतीयोऽङ्क । ५७ विदूषकः-ईरिस तत्तहोदि पञ्चक्ख पेक्रवतो सहिअण्णो एव ताए सोअणिनो। राम-समसुसद सो हि सरसीजन । पट-इत्थ खलु तस्या' सख्य' शोचति । यथा । अंगपु प्रतिबिंवितस्तव शशी सख्यामसी लघते ज्योत्स्नेय तव दतकुदमुकुलच्छायाभिरामेडिता । निश्वासैस्तव वद्धिता सुरमयो वासतिका चायय' कष्ट भो कथमित्थमनमवतीमाश्वासयामो वयम् ॥ ३८॥ विदूपक -कह अवत्थतर आरूढा तत्तहोदीए विरहावत्या । ---( राम प्रति )। अनाल बहु विप्रलप्य विरहावस्थोचितास्ता कथा कल्याणामिनियेशिना कृतमिद कार्य कृशाग्या शण । सवृत्ती कठिनेतरौ स्तनतटी कात्यायशिष्ट वपु मध्य क्वापि गत प्रकोप्रवलय केयूरतामागतम् ॥ ३९ ॥ विदूपक'-कह दुस्सह से उत्त । राम-अज्यपदेश्या खलु दशामारोपिता सीता विरहिजनोत्पातधूम- केतुना मकरकेतुना। पट-तच पृष्टतो मामुपसृत्य निर्गच्छत्या प्रियसख्या विनीतया मह्यमुनीत । सरसहरिचदनादलिखितसदेशवचन केतकिकुसुमगर्मपन दतपरलीलापदेशेन मया समानीत ( इति कर्णादादायोपनयति)। राम'--(सोसुक्यमादाय वाचयति)। दसणमेत्तपुरिओ सल्लायेहिं सदा अ पल्लविओ। पस्स सुहेण कुसुमिओ अपि णाम फलेज्जई कुसुमसरो ॥४॥ १ईशी तत्रभवती प्रत्यक्ष पश्यन् सखीजन एवं तया शोचनीय । २ कय मवस्थांतरभारुदा तत्रभवत्या विरहावस्था । ३ कय दु सह अस्या वृत्त ।

·मैथिलीकल्याणे- पुनः पुनर्वाचयति ( सोत्कंठमाकाशे लक्ष्यं बद्धा) प्रिये जनकपुत्रि अलमलं परितापपरिश्रमै- स्तननिपीड्य मनः सुमनस्समम् । स हि फलेदचिरात्कुसुमायुधो यदि भवेत् सफलं मम जीवितम् ॥४१॥ विदूषकः-कि' अवरं एत्थ विलंबिअदि अवलंविदं सु वअस्सेण तत्त- होदि समस्सासेढुं । गंतव्वं । पंढ:-(राम प्रति)। यद्यपि गमिष्यति भवान् भवदागमनोत्सवप्रबोधाय । स्पंदितुमपि न क्षमते वामाझ्या वाममप्यक्षि ॥४२॥ विदूपकः--एदं पि उद्दीवणं तत्तहोदो गमणं तराए । सख्याः किं बहुना त्वमेव शरणं किं चान्यदाकर्ण्यता काले धीर विलंबसे किमपरां सोयं समीपस्तव । स्त्यायचंदनपंकपंकिलाविसव्यामुग्धमुक्तालता- लीलानिर्भरविभ्रमस्तनभराभोगोपभोगोत्सवः ॥४३॥ रामः-(पं प्रति) ननु त्वदेवशरणोऽयं जनः तत्कथय किमत्रौपयिकं । पंढः-स्वामिन्नस्यैव माधवीवनस्य दक्षिणतः पुष्पवाटिकामुत्तरेण पाश्चात्येन प्रमदवनपक्षदारेण प्रविश्य प्रदोषसमयेव तमालवीथिकया निभृतं भवद्भिश्चंद्रकांताधारागृहमासादनीयम् । रामः--यदाह मवान् । १ किमपरमत्र विलच्यतेऽालवित खलु पयस्येन तयभवती रामालागि तये । २ एतदपि उद्दीपन तग्रमवतो गमनं स्वरायाः ।

·तृतीयोऽङ्कः! ५९ विदूषकः-जुतं आचक्रिवरं अज्जेण दाणिं पउत्ता मज्झण्हरांझा अदिकामदि भोअणवेला ता जाव गच्छेम्मो। रामः-यद्भवते रोचते। पंढ:--यदाह भवान् । ( सर्वे उत्तिष्टंति) पंढ-( निर्वर्ण्य ) अहो निर्जडिमतया जर्जरितजगज्जढो जरडात-- पस्तपनः । अद्य हि। क्षपितजलदावलेपे नभःस्थले धर्मदीधितौ तपति । धर्मजलमेव केवलमवशिष्टं निर्जले जगति ॥४४॥ रामः- द्विरेफमिथुनं द्रुतं कमलिनीदलानामधः स्थितं भजति पंकजं रविकरैरसंतापितम् । तमालतरुपादमूलमधिशेरते बर्हिणः पिपासुरुपसेवते मृगगणोपि धारागृहम् ॥ ४५ ।। (निष्कांताः सर्वे) इति श्रीमट्टगोविंदस्वामिनः सुनुना हस्तिमल्लेन विरचिते मैथिलीकल्याण नाग्नि नाटके तृतीयोऽङ्कः ॥ ३॥ १. युक्तमाख्यातमायेंणेदानी पुनः प्रवृत्ता मध्याहसंध्यातिझामति भोजनवेला तस्माद्यावदच्छामः।

·मैथिलीकल्याणे- चतुर्थोऽङ्कः ॥४॥ -re- (ततः प्रविशति चेटी) चेटी-(निर्वर्ण्य) अहो हमस्स सुहसेबिदामंदवाअत्थसीअलपदोसाणि- लकअपरिरंभस्स पुणरुत्तविवढुंतपुष्फाउहसरंभस्स पदोसारंभस्स । दाणिं ख साअंतणधूविजंतकालाअरुधूवकसणा कसणकज्जलाधिवासिदे विअ कब्बुरे अंबरे उदअराअकरायखोदसम्माणिदा पडिवालदि रोहिणीपडिं तिमिरच्छडच्छणालकोसेअओगुंठिएण णातिपरिफुडलक्खिज्जंततारागण- मोत्तहारा पुचदिसा । (विलोक्य) एसो अ दाणि उदिओ णिरतरुप्फुल्लरत्तकं- २. अहो अमुष्य सुखसेविता मंदवाता शीतलप्रदोषानिलकृतपरिरंभस्य पुन- रुक्तविवृद्धपुष्पायुधसरंभस्य प्रदोषारंभस्येदानी खलु सायंतनधूमायमानकालागुरु- धूपकृष्ण कृष्णकन्जलाधिवासिते इव कव॒रेम्बरे उदयरागकाश्मीरक्षोदसंमा- निता प्रतिपालयति रोहिणीपति तिमिरच्छटाच्छनीलकौशेयावगुंठितेन नातिपार- स्फुटलक्ष्यतारागणमुक्तहारा पूर्वदिक्। २. एष चेदानीमुदितो निरंतरोत्फुल्लरक्तकोलि. कुमुमस्तवकविभ्रमो विरहिजनधैर्यनि.शैलनिर्मोटनखंडाशनिसनिभः विघटितमिथुन- माननइजनितरोपरजितवचनमिव मन्मथस्य सजीकृत इवाधिकवाससौगंधिकमाला- बंधज्योत्स्नामधुररापानशौंडानो चकोरमिथुनानो प्रतिष्टितनिजगुखकांतिलब्धशोभा- तिशय इव मणिदर्पणरीत्या अमृतमधनरगसगंगोलित इव मंदरगिरिशिखरस्थित- सीकरविष्णुचडामणिकिरणवासनाद्वगुणशोणिमेव शेषफणफणामंडलं । स्तनाशुका- पवारित एकस्तनायाः इतर इव कुंकुमपंकपकिलो स्तनः ज्योत्स्नावध्वः जलनिधि- तरंगविक्षिप्त इच प्रवालप्रभापाटलितः शंख: दिनकरविरहपरितापितायाः स्तनाग- रागारणित इव शिशिरोपचारकमलिनीपत्रं गगनलक्ष्म्याः हरिचंदनतिलकामेव निषध- गिरिगजवरस्य क्रीडाकंदुक इव निशीथिनीकन्यकाया अनंगविजयडिडिमपुष्कर- प्रवृत्तवर्तुलः पद्मनाभनाभिसरः प्ररूढमिव हेमपुष्कर कामुकजनमनोरयपरिवर्तनकस्या- गभूतः मकरध्वजविजयरथागभूतः सिंधूषित इव ऐरावणकुंभः लावण्यरसावधानरत्न- कंभी अंभोजिनीशत्रुः । भय हि कमलोदरगृहाभ्यंतरनिर्गता मुद्रितकलहंसनपुरवा विष्कातसारसरसना सीता प्रतिनवसमागमरसरसिका अभिसारयति तत्कालसमुद्र- संतं कुमुदाकरं लक्ष्मी ।

·चतुर्थोऽङ्कः । लिंकुसुमथवअविष्ममो विरहिजणधीरसेलणिम्मोटणसंडासणिसण्णिहो । विहढअमिहुणमाणगहजणिदरोसरंजिअवअणं विअ मम्महास सज्जीकओ- विअ आधिवाससोगंधिअमालबंधो ज्योण्हा महुरसपाणसुंडाणं चओरामिहु- णाणं पडिटिअणिअमुहकतिलद्धसोहादिसओ विअ माणदप्पणो राईए अमअमहणरमसभंगुटिओ विअ मंदरगिरिसिहरट्रिओसीअरोविण्हुचूडा- मणिकिरणवासणदिउणसोणिमं विअ सेसफणिफणामंडलं थणंसुओवारिसक- त्यणाए इदरो विअ कुंकुमपंकपंकिलोथणो जोहणावहुए जलणिहितरंगवि- दिसतो विअ पवालपहापालिओ संसवी दिणअरविरहपरिदाविदाएं थर्ण- विअ सिसिरोवआरकमलिणिपत्तो गअणलच्छीए हरिचंदणतिलभं विस णिसहगिरिगअवरस्स । किल्लाकंदुओ विभ णिसिहिकपणअए अणंगविजअ- हिडिमपोक्सरपवट्टवठ्ठलो पदुमणाहणाहिसर परूढं विअ हेमपोक्सरं कामुअ- जणमणारहपरिवडणेकरहंगभूदो मअरद्धअविजहरहंगभूदो सिंधूरिओ विभ एरावणकुंमो । लावण्णरसणिहाणरअणकुंभो अंमोइणीसत्तू । अज हिं कमलोअरघरम्भंतरणिग्गया मुद्दिअकलहंसणेउर रवा विसंतसारसरसणा रसीआ परिणवसमा अमरसरसिआआभिसारेइ तकालसमुच्छसंतं कुमुदामरं लाच्छ (विचिंत्य) ऐशं च सव्यं में उपआरअं सिसिरोअवआरकिरि- आए । जाव सज्जीकअसिसिरोवआरं सजिअं चंदअंतदारघरअं णिवेदेमि मदारिआए कहिं खु दाणि सा वट्टइ । (ततः प्रविशत्यपरा चेी) चेटी-आणत्तम्हि मट्टिदारिआए सीदाए जह हंजे सुउमारिए वलबई सु मे दाणिं सीसवेअणा को कालो अ चंडअंतदारादरअं सज्जीकार्ड १ एतच सर्वे मे उपकारकं शिशिरोपचारकियायाः यावदसबीकृतशिशिरोपचार सनितं चंद्रकांतदारागृहं निवेदयामि भदारिकायाः। कस्मिन् सल्विदानों सा वर्तते । २ बानतास्मि मदारिकया सोतया यया सुकुमारिके बलवती सलु मे इदानी शिरोवेदना कः कालय चंद्रकांता पारागृहं सनोकतुं गवायाः प्रियसस्याः कौमु- दिकायाः । तस्मात्वया शीघ्र ज्ञात्वागंतव्यमिति यावत्तस्मिन् गच्यामि ।

·मैथिलीकल्याणे
गआए पिअहिए कोमुदीआए। तां तुए सिग्य आणि आअंतर्वति
जाय तहिं गच्छेमि । ( परिक्रामति)
मथमा--(विलोक्य ) को उण एसा इदो अभिवट्टइ (निरूप्य )
कह पिअसहि सुहुमारिआ ।
द्वितीया- (दृष्ट्वा ) कहं पिअसहि कौमुदीआ ।
प्रथमा--सैहि कुदो आअच्छसि ।
द्वितीया-हेला कोमुदीए अहं खु इदो आअच्छंतीए नुमं चिराअसित्ति
दाणि दु भट्टदारिआए अग्गदो णिउत्ता । किं तुए सज्जीक न्तं धाराघरों।
प्रथमा-भीम।
द्वितीया-हला चिहदु एअं को णु एसो भट्टिादरिआए संदाओ जो
सिसिरोवआरेहिपि पच्चह वड्डेदि ।
प्रथमारहस्से खु दाव अप्पावि संकिदव्वो।
द्वितीया-एव्वं एद तहवि रहस्सेति मणेति । अइमेले में कासिएसि।
प्रथमा–कै वा पिअसहिए रहस्स रक्खेमि सुणाहि दाव ।
द्वितीया-अवहिदामि।
।
१ का पुनरेषा इतो अभिवर्तते । २ कथं प्रियसखी सुकुमारिका । ३ कथं
प्रियसखी कौमुदीका । ४ सखि कुत आगच्छसि । ५ राखि कौमुदिके अहं
खल इत आगच्छंत्यास्त्वं चिरायसीतीदानी तु भर्तृदारिकया अग्रतो नियुक्ता ।
किं त्वया सन्नीकृतं तद्धारागृहं । ६ ओम् ( स्वीकारे)। ७ सखि तिष्ठत्वेतत
न एपो भर्तृदारिकायाः संतापो यः शिशिरोपचारैरपि प्रत्यहं ।
खच तावदात्मापि कितव्यः । ९ ए
रहस्यमिति
अतिमात्र मामुत्सुक्यसि । १० कथं वाf
११ भवहितास्मि ।
८

·चतुर्थोऽङ्कः। प्रथमा-हजे एवं सु अहं तुमं विअ पुणो णिबंधिश पुच्छति पिअस- हीए भागिदम्हि कलावईए जह सहि कोमुदीए पुब्ब तु वसंतदोलारोहण- दिणे कामदेवघाटगतरे दिहो मट्टदारिआए मट्टा रामो पुणो अ माह- विवणे अप्पम्हि उघंटतो दिवो सो एथ्व दाणि माझेदारिआए संदाबहेउत्ति। द्वितीया-हला जुंजद्द । प्रथमा-हला किं दाणि अम्हे भादागिआपासं गच्छेमो आदु चंद- अंतधाराघर एव पटिवाटेमो । द्वितीया-एवं तु अहं पिअसहिए मणिदमि विदाए जह सहि सुउमारिए बहुजणपलाव ण सहद सीसवेअगादिरेअझे भहिदारिआ ता सहिअपि सच्चं पमअवणदुवारे एच णिसिहेहित्ति । प्रथमा-तेणे हि तुमं तं णिओअं अणचिटु, अहं पि सन्नीको धारा- घरअं महिदारिआए णिवेडेमि । द्वितीया-सहि तह (निजाते) १. सन्धि एवं मलु गई स्वमिव पुनर्निवध्य पृच्छति प्रियसान्या मषितास्मि कलावत्या यया सवि कौमुदिके पूर्व खल व तदोलायेहदिने कामदेवगृहान्वंतरे ये भदारिकायाः मतों रानः । पुनश्च माथीदने भाननि उत्कंठमानो हर.स एवेदानी मर्नेदारिकासतापहेतुरिति । २ ससि यु-यते । ३ सवि चिनिदानीमा मदारिकापार्श्व गच्छद अयवा दांवपारागृहे प्रतिपाठयाव । ४ एवं सद प्रियसन्या मणितास्मि विनीतया क्या सखि मुकुमारिके बहुवनालाप न सहने परिवेदनातिरकत भन्दारिका तस्मात्सरिजनमपि स मनदवनद्वारे निघयेति । ५ तेन हिवं तं नियोगमनुविष्ट अहमपि सीक्त धाराण्ठं भरें। दारिकाया निवेदयामि। सखि तपा।

·६२
मैथिलीकल्याणे
।
गआए पिअसंहिए कोमुदीआए । तां तुए सिग्छ आणिअ आअंतव्वत्ति
जाव तहिं गच्छेमि । (परिकामति)
प्रथमा--(विलोक्य) को उण एसा इदो अभिवट्टइ (निरूप्य)
कह पिअसहि सुहुमारिआ ।
द्वितीया-( दृष्ट्वा ) कह पिअसहि कौमुदीआ ।
प्रथमा-सैहि कुदो आअच्छसि ।
द्वितीया-हैला कोमुदीए अहं खु इदो आअच्छंतीए तुम चिराअसित्ति
दाणिं दु भट्टदारिआए अग्गदो णिउत्ता । किं तुए सज्जीकअंन्तं धाराघरों।
प्रथमा–ीम।
द्वितीया-हला चिहदु एअं को णु एसो भट्टिादरिआए संदाओ जो
सिसिरोवआरेहिपि पच्चहं वड्डेदि ।
प्रथमा-रहस्से सु दाव अप्पावि संकिदन्यो ।
द्वितीया-एव्वं एवं तहवि रहस्सेति भणंति । अइमेत्तं मं ऊसिएसि ।
प्रथमा-केहं वा पिअसहिए रहस्सं रक्खेमि सुणाहि दाव ।
द्वितीया-अवहिवाम।
१ का पुनरेषा इतो अभिवर्तते । २ कथं प्रियसखी मुकुमारिका । ३ कथ
प्रियसखी कौमुदीका । ४ ससि कुत आगच्छसि । ५ सखि कौमुदिके भई
खल इत आगच्छत्यास्त्वं चिरायसीतीदानी तु भर्तृदारिकया अप्रतो नियुका ।
किं त्वया समीकृतं तद्धारागृहं । ६ ओम् (स्वीकारे)। ७ सखि तिष्ठत्वेतत् का
जु एषो भर्तृदारिकायाः संतापो यः शिशिरोपचारैरपि प्रत्यहं ।
८ रहस्ये
खलु तापदारमापि शंकितव्यः । एवमेतत्तथापि रहस्यामिति भणति ।
स्थतिमानं मामुत्सुकयसि । १० कयं वा प्रियसख्या रहस्यं रक्षामि शृणु तावत् ।
११ अवहितास्मि ।

·चतुर्थोऽङ्कः। प्रथमा-इंजे एवं सु अहं तुमं विअ पुणो णिञ्बंधिश पुच्छंति पिअस- हीए भणियाम्हि कलावईए जह सहि कोमुदीए पुवं सु वसंतदोलारोहण- दिणे कामदेवघरभतरे दिहो मट्टदारिआए भट्टा रामो पुणो अमाह- विवणे अप्पम्हि उकंठतो दिटो सो एव्व दाणि भट्टिदारिआए संदावहेउत्ति । द्वितीया-हला जुंजद । प्रथमा-हला किं दाणिं अम्हे भाट्टदारिआपासं गच्छेमो आयु चंद- अंतधाराघर एव पडिवालेमो । द्वितीयाएव्वं सु अहं पिअसहिए मणिदमि विणीदाए जह सहि सुउमारिए बहुजणपलाव ण सहइ सीसवेअणादिरेअदो मट्टिदारिआ ता सहिअपि सव्वं पमअवणदुवारे एव्च णिसिंहहित्ति । प्रथमा-तेणे हि तुम तं णिओअं अणुचिट्ठ, अहं पि सज्जीकों धारा- 'घरों भट्टिदारिआए णिवेदेमि । द्वितीया-सहि तह (निाते) १. सग्नि एवं सलु अहं त्वमिव पुनर्निर्वघ्य पृच्छंति प्रियसत्या मणितास्मि कलावत्या यथा सपि कौमुदिके पूर्व खल वसंतदोलारोहणदिने कामदेवगृहाभ्यंतरे दृष्टो भर्नेदारिकायाः भर्ता रामः 1 पुनव माधवीवने भात्मनि उत्कंठमानो दृष्टः स एवेदानी मदारिकासंतापहेतुरिति । २ सखि युज्यते ! ३ सखि किमिदानीमावा मर्तृदारिकापार्श्व गच्छाव भयवा चंद्रकांतधारागृहे प्रतिपालयावः । ४ एवं सल्वहं प्रियसत्या मणितास्मि विनीतया यथा सखि सुकुमारिके बहुजनप्रलाप न राहते शार्पवेदनातिरेकतः भद्देदारिका तस्मात्सखिजनमपि सर्व प्रमदवनद्वारे निषेधयेति । ५ तेन हि सं तं नियोगमनुतिष्ठ अहमपि सनीतं धारागृह भर्ने दारिकाया निवेदयामि । ६ सखि तथा ।

·६४ मैथिलीकल्याणे- (ततः प्रविशति सीता विनीता चेटी च।) सीता-हजे कौमुदीए किं साहु सजिअं चंदअंतधाराघरों। चेटी-कि ण सज्जीकरेइ चंदअंतधाराघरों कोमुदीआ । विनीता-हला साहु भणिों जाव तुर्म गदुअ जह भट्टिदारिआ सीस- वेअणं सुणिअ ण किलम्मइ मष्टिणि वसुहा जहि तहि वा विहारावदेसणि- वेदणेण अणिविण्णं करेहि । चेटी-जंपिअसहि भणादि । (निष्क्रांता) विनीता--दो इदो भट्टिवारिआ । (उभे परिक्रामतः) विनीता-एंअं पमदवणं जाव पविसम्ह । (उभे प्रविशतः) सीता-(विचिंत्य ) पिअसहि किं इमो अम्हाणं उज्जोवो कदा- इअमोहो आदु हिअअस्स एस मोहो । विनीता-भद्देदारिअं एवं णिउज्जतो ममणो भट्टिणंपि तुरिदै तुह पाहुडिअं कुणइ। सीता--संहि दुस्सहं खु तवइ चंदादवो जाव एअं परिहरंतिअ इमाए १ सखि कौमुदिके किं साधु सजितं चंद्रकांताधाराई । २ कि न सज्जीकरोति चंद्रकानधारागृहं कौमुदिका । ३ हला साधुमाणितं यावत्वं गत्वा यथा भर्तृदारिका शीर्षवेदना श्रुत्वा न काम्यति भहिनी वसुधा यत्र तत्र वा विहारापदेशनिवेदनेन अनिक्षिणा कुरु । ४ यत् प्रियसखी भगति । ५ इत इतो मर्तृदारिका । ६ एत. प्रमदवनं यावत्प्रविशामः । ७ प्रियसखि किमियमस्माकद्योगः कदाचिदमोपो अथवा हृदयस्यैष मोहः । ८ भर्तृदारिकामेवं नियुजन् मदनः मतारमपि त्वरित तव प्रापूर्णिकं करोति । ९ सखि दुस्सहं खलु तपति चंद्रातपो यावदेनं परिहत्य अस्याः पृच्छायाया बकुलवाटिकायाः छायां गच्छामि ।

·चतुर्योऽङ्कः । पच्छाआए वउलवालिआए च्छाहिं गच्छेमि (तथा परिक्रम्य) सहि सो एच वर चंदादओ एत्य स्खु उवरि णिवतेहिं कुसमवाणविजयवाणेहिं विज्झोदि वउलकुसमेहिं मे सरीरं । विनीता--(अग्रतो निर्दिश्य ) एअं चंदअंतधाराघरअं जाव पविसम्म सीता-सहि तेह । (प्रविशतः) विनीता-माझेदारिए एअं सध्वदो सज्जीकअसिसिरोबआरं णिस्स- दर्जतधारासहरा चंदअंतधाराघरअं एसा अ एत्थ तमालपल्लवसज्जा । जाव इदं एव्य तुह संताओ अवणिजदु । सीता-जं पिअसहि भणादि । ( उपविश्य) हंजे विणीदे एताइ तमालदलाइ दलंतीच हिअअं उम्हाअताए । विनीता-तेणं हि इमाइ चंदणपटवरसेण सिंचेमि । (तथा करोति) सीता-हजे गिप्पीडिदं विअ चंदणपाठवेहि सह में हिअ । विनीता-जाव इमाए गंधणीहारण सिंदाए जलंदाए वीजेमि । (तथा करोति) सीता--हेला गंधणीहारसेअदो सिणं मे सरीरं । १ ससि स एव वरं चंद्रातपः अन्न खलपरि निपतद्भिः कुसुमबाणविजयपा: विध्यते यकुलकुसुमैः मै शरीरं । २ एतचंद्रकांताधारागृहं यावत्प्रविशामः । ३ पसि तया । ४ भर्तृदारिके एतरार्वतः राजीकृतं शिशिरोपचारं निष्यदयन् यंत्रधारास- हस्रं चंद्रकातघारागृह एपा चात्र तमालपवशय्या । यावदित एव तव संतापमप- नयतु । ५ यत् प्रियसखी मणति। ६ हंने विनीत एतानि तमालदलानि दलंतीव हृदयं ओमलतया । ७ तेन हि इदानी चंदनपल्लदरसेन सेचयामि। ८ हंजे निप्पी- तिमिर चंदनपल्लवैस्सह मे हृदयं । ९ यावश्नया गंधनीहारेण स्निग्धया जलाया वीजयामि । १० इला गंधनाहारसे कात् शीणे मे शरीरं ।

·मैथिलीकल्याणे- विनीता-(स्पृष्ट्वा ) केहं एसो गंधणीहारो से दुब्भेदो परिणदो जाव इमेहिं कप्पूरचण्णेहिं पडीकरेमि । ( तथा करोति )। सीता-हजे चुण्णेदि मे हिअअं कप्पूरचण्णं । विनीता तेण हि इमिणा मोत्तापलक्खोदसहित्येण केलिपत्तेण बोजामि (तथा करोति) सीता--हला एअं मोचिअखोदधवलिअधारं केलिपत्त असिपत्तं विअ अणंगस्स उल्लसंतं पेक्खंति भाअदि मे आदा ता जाव तं अण्णदो विक्खिव अहव मा खु तं मुंच एसो खु जंताणवतचंद्रअंतणीसंदमंद- हुंकारमुच्छिदो मं दाणि मंदाणिलहदयो जाव तेण फअलीपत्तेण एअं मलआणिलं पडिवीजंती अण्णदो ओसरेहि । विनीता–कहें एस णिवारिज्जइ सदागई जाव इमिणा चंदअंतणिस्संद- पलाविदेण कल्लहारदलेण तुवं वीजमि । (तथा करोति) सीता-हजे चंदअंतणिस्संदावदेसेण मिस्संदहि मे हिअरं जाव कम- लिणीपत्ताइ समप्पॅति पडिअपच्छायेदि । मिवानंगस्यालसत् पश्यंत्याः बिभेत्याल्मा तस्माद्यावत्तदन्यतो विक्षिप । अथवा मा खल तन्मुंच एप खलु यंत्रनिपतचंद्रकातानिध्यंदमंदहुंकारमूछितो मूर्छयति मामिदानी मंदानिलहतकः यावत्तेन कदलोपत्रेणैतं मलयानिलं प्रतिवीजती अन्यतोऽपसारय । ५ कमेष निवार्यते सदागतिः यावदनेन चंद्रकातनिष्यंदप्रक्षालनन कल्हारदलेन त्वा पीजयामि । ६ हंजे चंद्रकातनिष्यंदापदेशेन नियंदते मे हृदयं यावत्कालिनी- पत्राणि समर्पयती पर्यवस्थापय ।

·चतुर्थोऽङ्कः। विनीता-(तथाकुर्वती) कहें मणालिणीपत्ताइ अधिगमिज अंगह- त्योवि मे उम्महाविजई ।जाय संदावसुक्सपेरंताइ सिचेमि मुणालिणीपताइए- आदलरसैण । अहव ताइ सूखाइ मुणालिणीपत्ताइ परिचइ चंद्रकलाको- मलाइ मुणालाइ इमिए अंगेसु समप्पमि । (तथाकरोति) सीता-हला एआइ दिसकंदाइ सच्च विसकंदाइ । विनीता-कि दोणि करेमि होदु जाच इमाए अगेसु मरिआइ एआइ सकुसुमाइ उप्पलकुसुमकंडाइ समप्रेमि । तथा करोति) सीता-हजे एदे सुपं उप्पलकुसुमकदा कुसुमबाणस्स कंदा ता किं तुए करिअदि। विनीता कहं विदेहोवि समं ददृहुमम्महो दहइ अअं विदेहपुत्ति (सचितं )ह कि करिस्सं होदु जाव एदाइ मोत्तिअसराइ सतप्ती लघु- करेमि इमाए संदा । (तथा करोति)। सीता-हला विणीदे पदे सु सरा सरा एव्य मम्महस्स । विनीता-भट्टदारिए पेक्ख दाव देवरसामहुरं कोमुदी गअणगंग उडुवेण अ अलंकरितं उडवेण । क्यं मृगालिनीपमाणि अधिगम्यागृहस्वापि मे भौमायते यावत्सन्तापशुष्क- यितानि सिंचयामि मृणालिनीपमाणि एलादलरसेन । अथवा तानि शुष्काणि मृणालिनीपनाणि परित्यज्य चद्रालाकोमलानि मृणालानि अस्या अगेषु समर्पयामि । २ हला एतानि विसम्दानि सत्यं विपदानि । ३ किमिदानी फरोमि भवतु पावदस्या बगेषु मरितानि एतानि सकुमुमानि उत्पलकुमुमकाहानि समर्पयामि । ४ ईने एते पनु मनूपलशंदा. कुमुमयागस्य डा तस्म त्वया कि क्रियते । ५ वर्थ विदेहोऽपि स्वयं दग्धमन्मथ दहत्ययं विदेहपुनी । अहं किं करि- प्यामि मरतु यावदेतान् मौतिकशरान् सतर्पयंती लघूकरोमि अस्याः सताप । ७हला विनावे एते सलु शराः शरा एवं मन्मथस्य । ८ भर्तृदारिके पश्य तावत् प्रेक्षामपुरी कौमुदी गगनगंगा उडुपेनेवालक्रियमाणां उडुपैन ।

·मैथिलीकल्याणे- सीता-हला इमस्सिं अबारे चंदिकासमुद्दे मज्जतं अलद्धच्छासं अप्पाणं धारेर्दु ण पारेमि। विनीता-हद्धि हद्धि। सीता-सहि सवंवि सहिदं सक्त एस पुण अणण्णसाहारणं खु मोहेइ मं चंद्मोहो। विनीता-( सखेदं ) हं हरिणी वेघेण विअ चकोरिए चंडादवेण विअ चंदावेण संधुविस्वदो इमाए संदायो। सीता-(संतापमभिनीय ) संदोवस्स तवति पडिआरो जब सु कोमुदी एब सहि भप्याए एत्थ अपणो पडिआरो कोमुदी एव । विनीता-भट्टिदारिए दक्स एवं खु गअणगंगाए सुरदंतिदंतवलिहा- पादण अंताणुभिण्णा दीग्गवढे विअ विभाइ पवाअकामुदीणिम्मलजल- पवाहविक्खित्तणक्खत्तयुबुद्जालं अमअमऊसविंबं । सीता-हला एअं चंदहदों णिज्झाए चंदअंतोवले विअ मे लोअणजुअलं होलजलाविलं। चिर्नाता-तेण हि मुणालहारपत्तबंधं जलपेडलं अच्छिसु कपोलेसु थणे- सु.अ समेंप्पति अदिवाहेहि परिदावं ( उपनयति)। हला अस्मिन्नपारे चंद्रिकासमुदे मबंतमलम्धोच्छासमात्मानं धर्तुं न पारयामि । २ हा धिक् हंत । ३ सामे सर्वमपि सोटुं शक्यते एष पुनरनन्यसाधारण खलु मोहयति मा चंदमयूखः । ४ कथं हरिणी व्याधेनेव चकोर्याः चंडातपैनेव चंद्रातपेन संधुक्षितः अस्याः संतापः। ५ संतापस्य तपति प्रतीकारो यदि खलु कौमुझेव सखि मण्यतेऽत्र अन्यः प्रतीकारः कौमुद्येव । भर्तृदारिके पश्य एतच्च स्खलु गगनगंगायाः सुरदंतिदंतपरियाघातनांतदिनं छिद्रवृत्तमिव विभाति प्रवर्तितकौमुदीनिर्मलजल. प्रवाहविक्षिप्तनक्षत्रबुद्दजालममृतमयूखविब । ७ हला एन चाहतक निप्यायंत्याः चंद्रकातोपलमित्र मे लोचनयुगलं बलजलाविलं । ८ तेत हि मृणालहारपत्रबंध- जतपत्रकं अक्षिषु कपोलघु स्तनेषु च समर्पयंती अतिवाहय परितापं ।

·चतुर्योऽङ्कः। सीता-(आदाय तथाकृत्वा ) हलो दाणि खु मे अहिअं उग्गलंति अच्छिणीवाहं वाहं च। विनीता--हद्धि। सीता-सहि तं करेहि मे सीसवेअण्णपटिकरिअं। विनीता-तण हि चंदणललाडिअ रचयोम । (तया करोति)। सीता-साहि सवित्र सीसवेअणा एस गोसीसलेओ। विनीता-भट्टिदारिए एमं विसतंतुदुउलवासिणी मुणालामरणदारिणी विष्णचंदणचच्ची केसरकिअत्यास मालदिमालधारिणी आमुक्कमल्लि- आमउलमारं णोमालिआमालिआमेहलं चंदअंतपुत्तिभं आलिंगती संहावं ते उद्धणाहि । सीता-हला मुटु माणिसं (तथाकृत्वा ) सहि चंदअंतपुत्तिए किं मइ- . तोचि अहिअदरं तुइ णिइओ एस मम्महहदुवो । जेण तुवं वि एवं णाम परिकरसिसिरोवारा एआरिस संदावं उथ्वहेसि । बिनीता-मंहिदारिए सिसिरोवआरो सुण दे सिसिरोवआरो मण्णे सिसिरोवआरमोअणं व दाणि सिसिरोवआरोत्ति । पहला इदानी खल मे अधिक दर्तति अक्षिणीवादं बाष्पं च । २ हा धिर । ३ सखि तत्कुरु मे शीर्पवेदनाप्रतिकिया । ४ तेन हि चंदनललाटिका रचयामि । ५ सति स्वयमिव शीर्षवेदनपगोशीपलेपः । ६ भर्तृदारिके एता दिसतंतुदुकूलवासिनी मृणालाभरणधारिणी दत्तचंदनचर्चझ्या केसरकृतस्थासको मालतीमालाधारिणीमा- मुफमलिकामुकुलमारा नवमालिकामालिकामेखला चंद्रकातपत्रिकामालिंगती संताप ते उतु । ७ इला सुधु भणितं । ८ सखि चंद्रकातपत्रिके किं मत्तोपि अधिकतर त्वयि निर्दयो मन्मयइतकः येन त्वमपि एवं नाम परिकृतशिशिरोपचारा एतादर्श संतापमुद्दति। ९ भर्तृदारिके शिशिरोपचारः खलु न ते शिशिरोपचारः मन्ये शिशिरोपचारमोचनमेवेदानी शिशिरोपचार इति ।

·७० मैथिलीकल्याणे- सीता--हजे किं करोमि सव्वदोवलग्गं मअणसरासरो सरधि विअ सुरु मे आदा कुसुमाउहस्स। विनीता को अपणो एसो आदा सरहि एव्व ( इत्योक्ते) सीता—( सह ) कहि कहिं अज्जउत्तो। विनीता-भेट्टदारिए एवं सु अहं वत्तुकामो को अण्णो एसो आदा सरहि एव्य दे आउंखणिमग्गपुप्फाउहवाणसहस्सोत्ति । सीता--हंत कुदो मे तारिसा भाअदेआ जेण दाणि अजउत्तो सों आअदुअ अच्छीणं मे ऊसर्व देइ । विनीता-भहिदारिए मा खु तह संतप्पिय अवरसं खु पिअसहि कला- वई ण दे अण्णहा भणाइ त्ता एत्थ पविटु एव्व जाणिहि भट्टिणिआ वइदो मुहुत्तअं पडिवालेम। (ततः प्रविशति रामो विदूषकत्र) रामः- तप्तव्योमा तपनकिरणेः वासरस्तु प्रकामं संतापानां भवतु विषयो दुःसहानाममीपाम । सः स्यात्तस्यां निशि च शशिनो ज्योत्स्नया शीतलायां चित्रं जातो द्विगुणितगुणो हंत संताप एपः॥१॥ १ इंजे किं करोमि सर्वतोवलग्न मदनशरासारः शरधिरिव खलु मै आत्मा कुसु- मायुधस्य । २ कोऽन्यः एष आत्मा शरधिरेव । ३ कस्मिन् कस्मिन् भार्यपुत्रः । ४ भर्तृदारिके एवं खल्वहं वपुकामा कोन्य एष आत्मा शरधिरेव ते आपुखनि. ममपुष्पायुधबाणसहस्र इति । ५ हत कुतो मे तादशानि भागधेयानि येनेदानीमार्य. पुत्रः स्वयमागत्य अक्ष्णोर्गे उत्सवं ददाति । ६ भर्तृदारिके मा खलु तथा संतप्य अवश्यं खलु प्रियराखिकलावतीन तेऽन्यथा भणति तस्मावत्र प्रविष्ट एव जानीहि भहिन्या वदितो मुहूर्त प्रतिपालयामः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७१ विदूपकः-मो' वअस्स पेमस पेक्स मअरद्वअविगअरज्जाहिसे- असलिलप्पगहस्स विअ सोहागं जोहणापूरस्स । रामः- (निपर्य) हत शोचनीयाः सलु विरहिणः । ते हि मसर्पती ज्योत्स्ना मदनविजयारमरभसा प्रमदात्यां धूलिं किल वियति पश्यति विधुराः। किमन्य मन्यते मलयगिरियांताश्च पवनान सकोपं प्रोन्मुक्तान्यममहिपत्कारमरुतः ॥२॥ विदूपकः-अस्स कि ण णिव्वापेदि तुह हिअअ एसा पीहारावदु- कोमला कठावलविणी हारलदा । रामः-वयस्य मेव पश्य । न सोऽय शीतांशुर्जरठतपततो रविरसौ न चैषा ज्योत्स्नाया शिरि सुहदसायातपशिखा । न चैते हारा यत्तरणिमणिमाला स्फुटमिमा न चेदंगान्येव प्रियसख तपेयुः कथमिव ॥३॥ विदूषकः-हत कह एसो वड्डेदि सदाब वअस्सस्स वलंबधकुमुदिणीबधू। राम-बयस्य आदेशय मार्ग प्रमदवनस्य । विदूपक-एंअं उत्तरदो माहयिवण एसा अ इमस्स दविणदो पुष्प- वाहिआ जाव इमाणं अतरेण गच्छम्ह ता इदो पिअवअस्सो। (परिकामत ) १ भी वयस्य पश्य पश्य मकरध्वज विजयराज्याभिषेकसलिलप्रवाहस्येव मौभाग्य बोत्स्नापूरस्य । २ वयस्य किं न निर्यापयति तव हृदय एषा नीहारविदुकोमला कठा- पलविनी हारलता। ३ हंत कयमेष वर्धयते सताप पयस्यस्य ब्रह्मवंधुकुमुदिनीयधुः । ४ एतदुत्तरतो माधवन एषा चास्य दक्षिणतो पुप वाटिका यावदनयोरत रेग गच्छाव तस्मादित प्रियवयस्य ।

·૨ मैथिलीकल्याणे- nahanwwwrwari रामः-(मदनावस्था नाटयन )। निःशेपानद्य यूयं पियत विनिपतचंद्रपादांश्चकोरा हे राहो व्यात्तवक्कः सकलमपि गिल त्त्वं सुधासूतिविबम् । वातानाचूपतैनान्मलयजफणिनश्चंदनामोदसांद्रान गृण्हीत ज्या द्विरेफा मधुपषितमुचः कौसुमान् कामबाणान्॥४॥ (विचिंत्य ) अलमनया केवलमशोधितमूलया बहिर्जल्पलीलया । तदिदानी मन्मथमेव मूलमनुशिष्मः । ( आकाशे लक्ष्य बद्धा) मनसिज विषयांस्तांस्त्वं मनस्विप्रणिधान् जहिहि न हि गुणस्ते तेषु संसर्ग एपः । न चरितमथवाहो तेऽन्यथा कर्तुमर्ह भवति च मधुपानां यद्गणस्ते गुणाय ।। ५ ॥ विदूपक:--बस्स एवं पमइवणपच्छिमदुवार । रामः-यावत्प्रविशावः । (प्रविशतः) विदूषकः--वंअस्स णिबिसेहि एअं जोण्हापूरतरगं में विअ सुहसि- सरपरिस्सं पओसाणिलं । रामः- तामित्र एप पचनो विरहिजनोत्पातपांशुवृष्टिरिय । उत्फुल्लकैरवरजो धूसरितस्सत्त्वमपहरति ॥६॥ विदूषकः--अस्स एसा खु सा तमालवीहिआ । रामः--(निर्वर्ण्य ) वयस्य पश्य । १ वयस्य तत्प्रमदवनपश्चिमदारं ।२ वयस्य निर्विश एत ज्योत्स्नापूरतरंग मामिव हवाशिरस्पर्श प्रदोषानिलं । ३ वयस्य एपा खलु सा तमालपीथिका ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७३ wwwman प्रच्छायरम्यासु तमालयास. यष्टिप्यसौ बहिंगणः शयानः । ज्योत्स्नालवैः पत्त्यरधदृष्टै- विभाव्यते मेचकवर्हमारः ॥७॥ विदूपकः-(निर्दिश्य ) अस्स एअं खु तं परूढकालखमतोरण- रमणिज्ज धाराघरेअदुवारों। --(निर्वर्ण्य सस्पृह) शीतः कपोलार्पणदानयोग्य- अंद्रातपस्वच्छदुकूलवासी प्रियोरुसाम्याद्विददाति रंभा- स्तंभो ममासी परिरंभयांछाम् ॥ ८॥ विदूषकः--माँ तुर्व उवमामेत्ते उघंटेहि उवमे चेअ दाणि लहसि । रामः--तथास्तु । विदूषकः----अस्स दक्स दाव जोहणीसवण्णं परिमाणुमेअं चंद- अंतणिस्संदपादं। रामः-बयस्य सम्यगुपलक्षितं । तथाहि । चंद्रोपलानां शुचिचंद्रकांता निर्याणधारा गृहहय॑ष्टात् । नियंदधारा नवती प्रणाल्या सुरसवंतीव हिमाचलामात् ॥९॥ विदूपक:-अहो से सिरि। १ वयस्य एतत्सलु तत् प्रस्टकदलिस्तंमतोरणरमणीयं धाराहद्वारं। २ मा त्व- मुपमामाने उत्कंठस्व उपमेयमेवेदानी लमसे । ३ वयस्य पश्य तावत् ज्यालास- वणे स्पर्शनुमेयं चंद्रकांतनिष्यंदपादम् । ४ अहो अस्याः स्वयें ।

·मैथिलीकल्पाणे- रामः-वयस्य यावत्मविशावः। विदूपकः-ईदो दाव। (उभौ प्रविशतः) विदूषकः- ( दृष्ट्वा) अस्स एसा खु अत्तहोदि सीदा विणीदासहिदा तुम पडिवालेदि। रामः- ( विलोक्य निर्वर्ण्य च)। समन्मथा मत्प्रतिपालनोत्सुका मनोरथानां कुरुते परां धृतिम् । विवेमयंती परितापितां तनुं तनूदरीयं तनुते शुचं च मे ॥१०॥ विदूषकः-पिवअस्स एहि उवसप्पम्म । रामः-वयस्य ममेदानी तब सख्याः सीतायाः मन्निबंधनं विविक्त- संजल्पं श्रोतुं च सकौतुकं चेतः । विवूपक:-तेणे हि एत्थ एव्य मुहुत्तों चि?मो । रामः-सम्यगाह भवान् । (उमौ तथा कुरतः) सीता--( सनिर्वदं ) हलो विणीदे किं इमिणा अलद्धफलेण पढिवालणेण । बिनीता-भादारिए मा तुर्व सोइअ जह तुम माहविवणे समस्सा- १ इतस्तावत् । २ वयस्य एका खलु अत्रभवती सीता विनीतासहिता त्वा प्रति- पालयति । ३ प्रियवयस्य एहि उपसर्पावः । ४ तेन हि अत्रैव मुहूर्त तिष्टावः । ५ हला विनीते किमनेनालब्धफलेन प्रतिपालनेन । ६ मदारिके मा त्वं शोचयित्वा यथा त्वं माधवीनने समाश्वसिता तत्कालसान्निहितेन मा रामेण तदानीमपि सवा समाश्वासयिष्यति ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ७५ सिदा तकालसपिणहिदेण माहिणा रामेण तह दाणिवि सो तुम सम स्सासइस्सिदि। सीता–को वा अदोवि परं समस्सासणकालो। यिनीता--(आत्मगतं ) जांव भट्टा आअच्छेदि दाब भट्टिदारिअं अणुऊलेण कालावदेसेण विणूदेमि ( प्रकाशं ) भट्टिदारिए जाव माहवि- वणउत्तंतं अमिणअंतीए कपि वेलं अदिवाहेमो । सीता-हला साहु भणिों। विनीता तेणे हि अहं भट्टा रामो होमि तुमं पुण मट्टिदारिआ चेअ सीता-हा जुत्तं आचक्खिों । विदूपक:-कहं पुप्फगंधिआ पउत्ता। रामः-बयस्य निभृतमवलोकयामः । विनीता--( रामभूमिकां गृहीत्वा मदनावस्थामभिनीय ) अहो मक- रकेतनस्य रणरणिकालिता। कुसुमवृष्टिरसौ कुसुमेपुना कुसुमचापधरण निपातिता विजयिनः पुनरस्य निपातिता कुसुमवृष्टिरभूजयशंसिनी ॥ ११ ॥ १ को पा अतोपि परं समासासनमाल यावद्भागच्छति तावद्दारिकाम- नुकूलन मोडापदेशेन विनोदयामि । ३ भर्तृदारिके यावन्माधविवनमृत्तातमभिनयत्यः कामपि वेठामतिघायामः । ४ हला साधु भणितं । ५ तेन हि अहं भर्ता रामो भवामि त्वं पुनर्भदारिकैव भव । ६ हला युक्तमारख्यातं । ५ वयं पुश्या- पिका प्रवृत्ता । ८ रणप्राचुर्यशालिता।

·चतुर्थोऽङ्कः।
७७
सीता-(श्रुत्वा सरोदमिव ) हतं किं ताए इति मं विहत्थेड। हंजे
कि दाणि पत्य थीयदि ता गच्छम्ह अहम कहिं दाणि मए गच्छिअदि ।
(मोह नाटयति)।
कृतकराम -(कर्ण दत्वा ) कयं खीजनसमाश्मासशब्द ।
रामः-(सहसोपसृत्य संज्ञया विनीतां विनिवार्य ) प्रिये समाश्वसिहि
समाश्वसिहि ।
मी--(समाश्वास्य दृष्ट्वा च सहर्ष सलनं चात्मगतं ) सअ
ने अजउत्तो । (गंतुमिच्छति)।
ते गृहीत्वा) अयि मुग्धे ।

·मैथिलीकल्याणे- विदूषकः-केहं इमार कुंभदासाए जोरिओ वास्सस्स सिणिद्धं धीरो सरो उदार च सत्तं । राम.--संगीतकविदग्धा हि प्रायो राजकुलपरिचिता स्त्रियः । सीता-(आकाशे ) हला विणीदे अविदिअभावे तस्सिं जणे कई ण लज्जेदि में उत्कंठा । किं भणासि मा संतप्पिअ तपि तुमं विअ उकंट तं चेअ दक्खिस्सिस्सिति । कृतकरामः- ( आकाशे) वयस्य गाायण किं ब्रवीपि कियद्वा तत्कालः प्रतिपालयितव्यः यस्मिन्भेष सतापः शाम्यति इति ( सस्मितं) वयस्य न दुनीतं ब्रूयतां । शरदुत्सुको न तृप्यति कलहंसः शरदि विप्र- कृष्टाया सीतार्थिनोपि ननु में न धृतिस्तस्यामदृष्टायां । सीता-हलो विदे फि भण्णसि दक्ख दाव एसो सु पुरदो भट्टा रामोत्ति तेण हि कियटुं मे चक्खू । ( दृष्ट्वा ) अम्हो अज्नउत्तो । कृतकरामः-(आकाशे) ययस्य किं ब्रवीपि । इदमत्राश्चर्य यद- पहस्तिताखिलशिशिरोपचारस्य भवतस्तत्रभवति शैशिर्यमापादयतीति ( सनिर्वेदं तूष्णीमास्ते)। सीता--(आकाशे) हेला किं भणासि किं दाणिं तुस्ससित्ति । कृतकरामः-( आकाशे ) वयस्य किं बीपि अपृष्टेनापि त्वया सीतां प्रजल्पतः कुतः खलु पृष्टेनापि न सीताप्रसंगे दीयते प्रत्युक्तिारोत (सनिवई) किं तया । १ कथमनया कुभदास्या चोरितो वयस्यस्य स्निग्धो धैर्य स्वर उदारं च सत्त्वं । २ हला विनीते अविदितमावे तस्मिन् जने कयं न लजसे मै उत्कठा । किं भणसि मा संतप्य तमपि समियोत्कंठमानमेव द्रश्यसीति।३हला विनीते किं भणसि पश्य तावत् एप खलु पुरतः भतो राम इति तेन खलु कृतार्थ मे चक्षुः । ४ अहो आर्य- पुत्रः । ५ हला कि भणसि किमिदानीं तुष्यसीति । ।

·चतुर्थोऽङ्कः। सीता--(श्रुत्वा सरवेदमिव ) हंत किं ताए इति मं विहत्थेड, हंगे किं दाणि एत्य थीयदि ता गच्छम्ह अहब कहिं दाणि मए गच्छिअदि । ( मोहं नाटयति)। कृतकरामः—(कर्ण दत्वा ) क्थं स्वीजनसमाश्वासशब्दः । रामः-( सहसोपसृत्य संज्ञया विनीतां विनिवार्य) प्रिये समाश्वसिहि समाश्वसिहि। सीता-(समाश्वास्य दृष्ट्वा च सहर्ष सलनं चात्मगतं ) कहं सों चेअ परमत्यदो अजउत्तो । (गंतुमिच्छति)। रामः-( हस्ते गृहीत्वा ) अयि मुग्धे । कृतव्यलीके प्रतिकृलया गिरा मयि त्वया कोपरसोनुभावितः । विकुंचितं भ्रूलतिकं तदीक्षणं क्षिप स्मरस्येदमपश्चिमं शरम् ॥ १२ ॥ विनीता-(विलोक्य ) कहिं एअं वालचंदणतरुमूलालवालपरिपूरितव- प्पं विलंघेइ चंदअंतदवपूरो जाव अण्णदो ए पयट्टमि । विदूपकः-होदि सिग्घ सविहेअं खुतं जाव वालासोअमूले पढे- दब्बं अहं पिदे सहाओ होमि। (निष्काता विनीता विदूषका ) सीता--कहं पिअसहिदि एकादाण में परिचा गआ। १त कि तयेति मा विहस्तयति । हंजे किमिदानीमत्र स्वायते तस्माद्रछाव- अथवा कस्मिनिदानी गम्यते । २ कयं स्वयमेव परमार्थतः आर्यपुत्र 1 ३ कयमेतं बातचंदनतस्मूलालवालपरिपूरितवर्षं विलघयति चंद्रमातद्रवपूरो यावदन्यतो एत- प्रवर्तयामि । ४ भवति शीघ्र सविधेयं खल त्यावद्वालाशेक्मूले प्रवर्तितव्यमहमपि ते राहायो भवामि । ५ कथं प्रियसखी मामेशफिना परित्यज्य गता।

·७८ मैथिलीकल्याणे- रामः-नन्वयमहं ते परिजननिर्विशेषः संनिहितः । सीता-(लज्जा नाटयति, अन्यतो गंतुमिच्छति) रामः-हस्ते गृहीत्वा निवारयन् । चिरस्य कालस्य समागते जने तवाद्य बिंबोष्ठि समागमोत्सुके । प्रसिद्धयुक्तं विनिगृहनं न ते सुनिर्दयं चंडि कुरूपगृहनम् ॥ १३ ॥ सीता-(अवस्थोचितं नाटयति)। रामः-( आत्मगतं ) असाधारणरमणीयं खलु नववधूविहृतं । तथाहि । कथमपि परिरब्धा यात्यसौ पश्यतो मे मयि पुनरधरोष्ठं पातुकामे प्रसह्य । सकरुणमुपलाल्यं निर्दयं चाशु पेयं प्रथयति मुखमंतर्याप्पजिह्माकुलाक्षम् ॥ १४ ॥ विनीता विदूषकश्च-( सत्वरं प्रविश्योपसृत्य च) आअच्छइ एत्थ एक्का इत्थिआ ता किं करिदु । विनीता-भट्टा तुम्हेहि एत्थ अंतरिदेहि होदव्वं । रामः-यथाह भवती। (तथा तिष्टत.) (प्रविश्य) चेटी-जे? भट्टिवारिआ। सीता -सहि कोमुदिए कुदो आअच्छसि । १ आगच्छति अत्रैका स्त्री तस्माकिं कियताम् । २ है भर्तः युष्माभिरत्रा- तरितैर्भवितव्यं । ३ जयतु भर्तृदारिका ! ४ सखि कौमुदिके कुत भागच्छसि ।

·चतुर्योऽङ्कः । चटी-मट्टिदारिए एव्वं सु मट्टिणिए वसुहाए अहं आणत्ता जह होदि कोमुदीए को कालो पमदवणे विहारत्थं गआए वच्छाए सीदाए सीसिवे- अणत्ति अ सुझं मए परिअणादो ता तुमं सिग्धं गडुअ तं इद आणेहि त्ति ता जह भट्टिणि ण किटम्मइ तह मट्टिदारिआ सिग्धं गंतव्वं । सीता-ह संकटे पडिम्हि । विनीता–मट्टिदारिए तेण ही सिग्धं गंतव्यं । सीता--(आत्मगतं ) हं अविणीदा स्व विणीदा (प्रकाशं ) जं पिअसहि मणादि। चेटी-दो इदो मट्टिदारिआ । (परिक्रम्य निकांता सीता विनीता चेटी च) रामः-(सोत्कंठं) अहो दुस्सहता प्रियाविरहस्य । अव हि । अच्छिन्नपंक्तिशरसंधिकृतामिसंधि पुष्पायुधस्य परितोपि विनि:पतति । युंजत्फलानि विरहातविपत्फलानि कुर्वन्यलं सुमनसो विमनस्कतां नः॥१५॥ विदूपकः-वस समासण्णो दिअहारमो अज्ज खु वारुणिदिसं वो- १ मतारिक एवं गल मारल्या यमुधयाहमाझप्ता यथा कौमुदिके क कालः प्रमदाने विहाराय गतायाः सीताया यत्सायाः शीर्षवेदना इति च श्रुतं मया परिज. नान् तस्मारवंशी गया तामित थानयेति तस्माद्यषा महिनी नशाम्यति तथा मदारिया शीघ्र गंतव्य । २ भह संस्ते पतितास्मि । ३ भदारिके तेन हि शीघ्र गंतव्य । ४ अहो अविनीता A3 विनीता ५ मत् प्रियससी भगति। ६ इत दलो मर्नेदारिस । ७ वयस्य समासत्रो दिवसारंभ. अद्य सद्ध वाराणशिमय- लैबमानः चकोरवारणानां दिनारी कृष्णाशी ज्योत्स्नो मुंचन पश्चिमजलनिधिवेला- विहारराणिक पात्रतेशीतांशु: ।

·मैथिलीकल्याणे- लवंतो चओरवारणाणं दिअरी कसणवण्णां जोहणं मुंचंतो पश्चिमजलणिहि- बेलाविहाररसिओ विअ वोलविजइ सीअंसु ! रामः--कथं विभातप्राया विभावरी । संप्रति हि। विभातविश्लेषितपत्रबंधान मंद विभिन्नरविंदकोशान् । आवाति वायुर्दिवसोत्सुकाना- माश्वासनः कोककुटुंबिनीनाम् ॥१६॥ विदूपक:--अस्स जाव वअंपि गच्छेमो । रामः--यथा भवानाह ( परिकामन् ) भवत भयत सर्वे निताश्चक्रवाका दिवसकरकरास्ता निरस्ता तमिस्त्राः । भजत सह बधूभिः स्वैरसंभोगयोग्यान विकचदलकरंडानाशु तान पद्मसंडान् ॥ १७॥ विदूषकः-ईदो पिअवयस्सो । (निष्क्रांती) इति श्रीगोविंदस्वामिनः सूनुना हस्तिमल्लेन विरचिते मैथिलीकल्याणनाटके चतुर्थोऽङ्कः॥४॥ १ वयस्य यावद्वयमपि गच्छामः । १ इतः प्रियवयस्यः ।

·पंचमोऽङ्कः। पंचमोऽङ्कः ॥ ५॥ (ततः प्रविशति कंनुकी) कंचुकी-(परित्रम्य आरमान निर्वर्ण्य च) अहो वार्धकं नाम गुणाय संपयते । अहं हि- वैपम्यदोषमयनी परिहत्य यन्ना- गच्छन् क्रमादविपमे पथि सावधानः । देडन चोचितनिदेशनिवेशितेन विभ्रत् स्थिति धरणिपालधुरं दधामि ॥१॥ अथवा का वा तत्र गुणगृह्यता श्लाघ्या । तथाहि । रचयति जरा वाचं कंठं ग्रहादिय गद्गदां स्सलति चरणद्वंद्वं मूर्धाप्यहस्खलतः खलु । गलयति च वयस्तञ्चांग मे विधुन्वदिय स्वयं चलति पलितं पाप्मा प्रागर्जितः फलितच्छला ॥२॥ ( सस्मित) इयं पुनरपहता स्म दार्जित्यसर्वस्वा जरत्कंचकमानधारणं चन क्षमते तरुणजनसमोहिनी जरापण्यांगना । (निर्वर्ण्य) आगुल्फलंयाकुलवारवाणो विग्लिटनिर्माक श्वास्मि भोगी। आहिटसांग इवान्हं हि सुविग्रहिण्या च जरागृहिण्या ॥३॥ (विचित्य ) आस्तां तावदियमसंस्तुतकथा आज्ञापितोस्मि महाराज- जनकेन । यथा-आर्य गुरुदत्त यत्तनमश्चरपरिपालितं दिव्यधनुर्यो हि नाम तदधिज्यं कुर्यादवित्रलाततस्तेनेव वीर्यशुल्केन तस्मै वत्सा सीता प्रदात- व्या । आहूताश्च तदर्थमेव सर्वेपि राजपुत्राः । तदिदानी मदचनादमात्य-

·८२
मैथिलीकल्याणे-
संघ ब्रूहि । यथा अद्य खलु वत्सायाः सीतायाः परिणयनसमयः अद्यैव
च राज्ञां धनुर्गुणारोपणपरीक्षणं । तत्सज्जीक्रियता सभाभूमिः प्रवर्त्यतां च
राज्ञा सभाभूमिसमासादनाय समुद्घोषणा, नियोज्यतां च धनुरानयनाय
किंकराः । इत्थं चादिश्यता भवतापि पुनस्तत्रैव निवर्त्य वस्तुनि व्यापृता-
मना भवितव्यमिति । अनुष्ठित्तश्च मया स्वामिनो निदेशः । अद्य हि यथार्ह
संपादितमंगलकर्मतया गृहीतप्रतिकर्मेव कार्मुककर्मठकृत्यादेशभूमिः सभा-
भूमिः । तथाहि ।
एकांतबलद्रविणं प्रसाधिता सुलभयैव नोत्लेकम् ।
प्रतिपालयतीदानीं भूपालसभं सभाभूमिः॥ ४॥
आनीतं च नमश्चरारक्षितेस्ताद्दव्यं धनुः । अय हि ।
मध्यप्रतिष्ठापितदीर्घचाप-
दंडा सभाभूमिरसौ विति ।
अंतः समुज्जूंभितशेपभोग-
भीमस्य शोभां भुजगालयस्य ॥५॥
(नेपथ्ये)
भो भो प्रौढबलावलेपगुरुताकंडुलवाद्वगला
राजानो नवयौवनोग्रमदिरास्वादप्ररोहन्मदाः।
वसावर्तमिदं धनुर्विघटयरचं पलिक्ष्माभूतो
युष्मानाबयते वलस्य निकपमायापरीक्षाक्षमः॥६॥
कंचुकी-(कर्ण दत्वा ) इयमिदानी राजपुत्रान् समाजायितुं नगरा-
ध्यक्ष्यरुन्द्वोषणा क्रियते । (परितोऽवलोक्य
केचिद्धमनोरथा रथवरानध्यासिता भूभृतः
कैचिद्दिकरिहस्तकर्कशकराः सेवाकरीन्द्रस्थिताः ।
आरूढाश्चतुरंगाजित्वरबलाः केचित्तुरंगोत्तमा-
नासीदति दुरंतबुर्धममदा भूयस्सभाभूमिकाम् ॥७॥

·पंचमोऽङ्का अहं तु पुनरित्य समर्थय। यस्य स्याद्वाहुरेकोप्यचलपरिवृटं मंदरं घर्तुमीशो यस्य भ्रक्षेपमानं क्षिपति जगदरिक्षत्रवित्रासदक्षम् । रामेणारोप्यमाणं समयमिव धनुस्तेन तत्स्यादधिज्यं नोचेन स्यादधिज्यं धुवमसहनसन्मानिभिर्वद्यमानै.nn (विलोक्य ) को पुनरिमा । अन्योन्यमन्यूनमनोज्ञकांती सह प्रयांताविय पुष्पदंती। इंद्रप्रतीद्रायिव चावतीणी नत्र इव द्वे जगतां त्रयस्य ॥९॥ (निरूप्य)। सोऽयं रामः समासन्नः सीतोद्वाहो रघूहहः। सोऽयं प्रतिनिधिः कात्या लक्ष्मणः शगलक्षणः ॥ १० ॥ यावहिदानीमितस्तावदहं महाराजाय निर्वति नियोग निवेदयामि । (परिक्रम्य निकात ) शुद्धविकंमः catro (तत प्रविशति रामो लक्ष्मणश्य) रामः-(सौत्सुक्यमा मगतं ) अहो प्रिया हि नाम जनस्य संमो- हिनी विद्या । मम हि। तद्विवाघरपानमीप्सितमुखं गात्रं तदाटपणं श्रोते तद्वचन श्रुती व्यसनिते ने तदालोकने ।

·मैथिलीकल्याणे- घाणं तद्वदनारविंदसरसा मोदाय चोत्कंठते पंचाक्षव्यसनाय पंचहि शराःपंचेषुणा स्वीकृताः ॥११॥ (प्रकाशं ) वत्स लक्ष्मण । लक्ष्मणः-आज्ञापयत्वार्यः । रामः- अनयरूपामपि यस्सतां नये धनुर्गुणारोपणमात्रशुल्कताम्। रजतृणेन क्षितिभूत्सु कौसुभं विमुह्य विक्रेतुमना भ्रवे ध्रुवम् ॥ १२ ॥ लक्ष्मणः--आर्य त्वां प्रत्येतदेवं प्रतिभाति । कुतः । अवलुप्तभुजंगलोकनाथ- प्रियकांतास्तनपत्रभंगकांतेः । गरुडस्य गरोद्राद्गरीयान् वद वल्मीकभवः कियान फणिः स्यात् ॥ १३ ॥ रामः-वता कीदृशं वा तनुः । लक्ष्मणः-आर्य तत्खलु । नभश्चरभुजावलेपहलुंठनातस्करं । बलस्य तुलने तुला तुलितभूभृतो भूभृतः । निशम्य तदिदं धनुस्सुबहवो निवृत्ता नृपा विशति मदकर्कशाः कतिपये समाभूमिकाम् ॥१४॥ रामः--वत्स आदेशय मार्ग सभाभूमिकायाः । लक्ष्मणः-आर्य इत इतः। (उभी परिकामतः) लक्ष्मणः--(पुरो विलोक्य सहासं) अहो मोरध्यममीषां क्षत्र- बंधूनाम् । कुतः।

·पंचमोऽङ्कः। शैलेंद्रमतिपंथिबाहुशिखरे पंथानमस्मद्गिरा- मुलंम्यैव वहिःस्थिते वलयतामार्य च धुर्ये स्थिते। प्राप्ताः कर्तुमधिज्यमद्य तदमी चापं वराका नृपाः के वा धारणकुंभपीठदलने सिंहावृत्तेऽन्ये मृगाः ॥१५॥ रामः--(पुरो विलोक्य ) कथं रथ्यांतरेषु निरुच्यासो जनसंमर्दः । नेच्छा धौरितमध्यसादिनियतैर्वानायुकैर्लभ्यते नीयते विशिखांतरेषु करिणस्तिर्यमुखा यन्तृभिः। सूतैस्संहतरश्मिभिर्नियमिता निस्पंदनाः स्यंदनाः शस्त्राण्यूर्ध्वमुखानि विनति भटा गंतु कृतखिताः ॥ १६ ॥ लक्ष्मणः—(पुरो निर्दिय ) अयमसो सभाभूमिः । रामः-प्रविशाग्रतः। लक्ष्मण:यदाज्ञापयति आर्यः । (उभी प्रविशतः) लक्ष्मणः-(निर्वर्ण्य )। उद्धृता पटवासचूर्णसरणी निप्यूतरत्नप्रभा व्यत्यासाहितशकचापविभवामाकृष्टभंगायलीम् । बिभ्रत्संप्रति लक्ष्यते स्वयमपि व्यक्तं सभामंडपः संरभव्यसनीय किंचन धनुारोपणाडंबरे ॥१७॥ (हस्तेन निश्यि) आर्य परिकल्पितपूर्वोऽयं यथोचितमंचः यावदलं- क्रियताम् । रामः---यथाह वत्सः । ( उपविश्य ) वत्स उपविश्यताम् । लक्ष्मणः- यथाज्ञापत्यार्यः । (उपविशति) रामः-(आत्मगतं)। वपुरे वाचामिदमयमनोदरमणि- न मूल्यं त्रैलोक्यं च मम मुधोत्कंठितमिति ।

·मैथिलीकल्याणे- मयि प्राकू प्रेयस्याः प्रणयघटनोपायकृपणे कृपालु मातोसौ सपदि धनुरारोपणपणः ॥१८॥ अतश्च पाणो कृतामेव मन्ये विदेहराजात्मजां । येन मे- शिथिला मिथिलाधिपात्मजायां प्रणयालाभजडा मनोरथाः प्राक् । अधुना तु विशृंखलं प्रवृत्ता--- श्श्युतयंत्रा घटिता रथा यथैय ॥ १९ ॥ आश्लेष्यैव भुजद्वयेन दयितामुत्संगरंग बला- दारोप्यैव समर्प्य तत्करतलं दत्त्वैव शैत्यं दृशीः। आघायैव कुचात्कुचंगतवृणं पीत्वैव विवाधर संपूर्यव मनोरथांश्च शतशः सोच्छ्वासमम्मन्मनः ॥२०॥ (प्रकाश ) वत्स लक्ष्मण किमत्र धनुर्गुणारोपणाय राजन्यको प्रतिपाल्यते। लक्ष्मण:----आर्य प्रेक्षकागमनं । रामः--कोसौ प्रेक्षकः । लक्ष्मणः-आर्य मिथिलेश्वरः । (प्रविश्य पटाक्षेपेण) विदूषकः-जेंदु पिअवअस्सो । रामः--कुतः खलु भवानियती वेलां चिराषितः । विदूषकः-किं अवरं संझोवासणप्पसंगेण । रामः--(सस्मितं)जाने ताशी हि भवतो नियामानुष्ठानचुचुंता। विदूषकः-जई जाणासि कुदो में पुच्छसि । रामः-तिष्ठत्वंतत् । कुतो भवान् कुपितमुजंगोच्छ्वासघर्घरानाया- मिनस्तरंगिलोपवीतसूत्रानिच्चति श्रमशसिनो निश्वासान् । १ जयतु प्रियवयस्यः । रकिमपरं मध्योपासनप्रसंगेन । ३ यदि जानासि कुतः पच्छसि ।

·पंचमोऽङ्कः। ८७ विद्रूपक-अस्स अहं सु एत्य एव्व आआच्छत महाराअनण दरिखम असवादेण पविसिदुं तरिम आहिडिओ। राम.-किमागच्छति विदेहेश्वरः । विदूपक:-आम । लक्ष्मणः-(पुरो निर्दिश्य) आर्य एष विदेहेश्वरः । योसी- उत्सारणासंभ्रमसत्त्वरेण परिष्कृतः कथुकिना गणेन । आयाति गंधद्विपखेलगामी समां हरिः शैलगुहां यथैव ॥ २१ ॥ राम:-( दृष्ट्वा आत्मगतं)। हिमनानिव गगाया लक्षया च पयोनिधि। स एप खलु सीताया जनको जनको नृप. ॥ २२ ॥ (तत प्रविशति जनक चुकी च) कंचुकी-इत इतो महाराज । (उभी परिकामत ) दूरादम्बरचारिभिः परिहृत यद्वीयशौण्डैधनु- मर्त्यः कर्तुमधिज्यमय तदिदं को वा क्षमः स्यादिति । दिया ज्यामधिरोपयेद्वनुपि यस्तस्मै महावाहवे दातव्या दुहितेत्यनेन च मन क्लिष्ट च दृष्टं च नः ॥ २३ ॥ इय च मे समर्थना। धन्विप्रचीरानवधीर्य सर्वा- नाननभाय च न जातु याति । केदं धनुस्तत्व च यत्रकार्ड शाई पिनाक च धनुष्कथा नु ॥२४॥ १ वयस्याइ खल अनिवागच्छत महाराज नक दृष्ट्वा असवादेन प्रवेशितु त्वरित- माहिंडित... ओम् ।

·मैथिलीकल्याणे- कंचुकी-एतद्भद्रासनं । यावदलंकरोतु महाराजः । जनक:-( उपविश्य ) आर्य गुरुदत्त का वात्र संप्रति निर्वत्यश्चैप चापाधिज्यकरणाय प्रतिपालयति माभुजो भुजसारद्रविणानिदं धनुः । कंचुकी अधुना प्रतिपालयंत्यमी नृपसिंहा अपि भदारिका । जनकः-आर्य गुरुदत्त तेन हि समानीयतामिहब वत्सा सीता । कंचुकी-यथाज्ञापयति महाराजः । (निष्क्रांतः)। विदूपकः-(जनांतिक) अस्स इदो एव्य आअमिस्सिदि तत्तहोदी दाणि सफलो अम्हाणं पोंतो जेण लोउत्तरपरकम्मविहवस्स अत्तहोदो ण किंपि तेलोझे दुसरं णाम किं पुण एजिअमेज़ चावाधिजीकरणं कम्मं । (ततः प्रविशति सीता विनीता कंचुको च) कंचुकी-इत इतो मर्तृदारिका । सीता-(परिकामंती जनांतिक) हमें विणीदे किं सन्नं अनाउनो तहिं आअच्छा। विनीता-(जनांतिक ) सो दाव अण्णूणसहअतारुण्णविक्कमो अग्ग- दो पविसई अण्णो पुण आअच्छेदि वा ण वा। सीता-हने अधिणाम अह्माणं मणोरहो सपालो भरे । विनीता-भट्टिदारिए कि तुवं साहारणमणस्समझीए सह करेसि भट्टिणपि रामं । सो सु सचहा माणुसरूपमेतधारि देवोत्ति समत्येहि ता ण खु तस्स एअंपि चावजीवारोपणं विक्कमसिलाहाए पज्जत्ति । , वयस्य इत एवागमिष्यति तमभवतीदानी सलु सफलोम्मा प्रयनः पेन टोकोसरपराकमविभास्यात्रमवतः न किमपि त्रैलोक्ये दुष्करं मान सिं पुनः एतार- मात्रं चापाधिग्यकरणं कर्म । २ हमें विनीते कि सत्यमार्यपुत्रस्तरिनानागाति । ३ स सायदन्यूनराहजतास्यविकमोऽप्रतः प्रविशति भन्यः पुनरागधनि वा न था। ४ जे अपि नामास्माकं मनोरथः समन्यो भनेर । ५ भन्दारिक सर्व साधा. रणमनुप्पमध्ये लपूरोपि भरिमपि पर्म।ग सलु सपा मनुभ्यम्पमात्रपारी देव रति समर्थपस्व सम्मान गल सस्तदपि चापीयरगं विश्मापाया: पाभिः ।

·पंचमोऽङ्कः। ARMA विदूपकः- ( दृष्ट्वा जनांतिकं ) वस्स एसा खु अत्तहोदी । रामः-( दृष्ट्वा आत्मगतं)। अस्या मदनधनुर्ध्या गुंजितमिव हंसखेलगमनायाः। मंजरिसिंजित्तमिदं गाढोत्कंठं मनः कुरुते ।। २५ ।। इत्थं मनोत्प्रेक्ष्य । अनन्यतुल्योज्ज्वलरूपयानया कृता तुलाकोटिरसोत्कृतेः पदम् । इति स्फुटं घोपयितुं तु बुध्यते निजे तुलाकोटरसौ पदद्वये ॥ २६ ॥ विनीता--(रामं दृष्ट्वा जनान्तिक ) मट्टिदारिए एसो सु भट्टा रामो। सीता--(सहर्ष आत्मनि ) कह आअदो एव्व । कुंचुकी-एप महाराजः यावदुपसर्पतु भर्तृदारिका । सीता-(उपसर्पति ) जनकः--वत्से इहोपविश्यतां । (सीता विनाता च यथोचितमुपविशतः) जनकः-आर्य गुरुदत्त चापाधिज्यकरणाय भूमिपालमुख्यानावेदय । कंचुकी-यथाज्ञापयति महाराजः (हस्तमुक्षिप्य) समायाता यूयं क्षितिपतिसता विक्रमधना धनुर्जाग्रञ्चेच्छेन्नृपवरभुजैर्जित्यविधये । स्थितः प्रेक्षापेक्षः परिपदि महाराजजनको बलकय्या प्राप्ता स्वयमपि विदेहेश्वरसुता ॥२७॥ तदिदानीं। १ वयस्य एपा खलु अभवती । २ भदारिके एप खलु भो यमः ३ क्यमागत एव ।

·९० मैथिलीकल्याणे- यस्य स्मृत्वापि सद्यचकितविगलितैः खेचराग्रेसराणां श्रांतं कांताकपोले लिखितुमपि करैस्सनपं पत्रभंगान् । तस्मिन्नारोप्य जीवां धनुपि नृपतयश्चापविद्याभियुक्ता लोकांतं लोककांतं निजमपि च यशः स्यैरमारोपयंत ॥ २८॥ लक्ष्मणः-(पुरो विलोक्य ) अये कस्यचिदाहुशालिता नृपशाई- लस्य । तथाहि । आरोप्याग्रप्रकोष्टात्कटकमशिथिलं गाढमावद्धकक्षो मध्ये चारोप्य जानु क्षितिमपि चरणेनापरेणाधितिष्ठन् । आरोप्य ज्यां निवृत्तः कथमपि विकटं चापदंडस्य कोटे- नासौवाच्यःप्रकृत्या क इच हि विगुणः स्याद्गुणाधाननम्रः॥२९॥ जनकः-(निर्वर्ण्य ) अहो नु सल्वस्य धनुष्कस्थेमा । तथाहि । गुणव्ययाध्या वृत्तिणेति विगणय्यताम् । स्थेयसा धनुपा वृत्तिरन्यद्भूतव यर्तते ॥ ३० ॥ लक्ष्मण:-आर्य पश्य पश्य । कश्चित्माप्य निरुयमो धनुरिदं दृष्ट्वा परो निस्पृहः स्पृष्टान्योन्यवृत्पतदानि कतिचिद्विन्यस्य कोपि स्थितः । उद्धृत्याप्यमुचत्सहैव गलता मानेन मानीतरः प्रोत्यायैव परः स्थितो नृपपगुनयोत्थितः कश्चन ॥ ३१ ॥ विपक:--अस्स किं अवरं सनहा तुइ सजे चेअ एअं सजं होइ धणु । लक्ष्मण:---आर्य किमपरं विलंच्यते । यावदिदानीं। आरोप्य मौवींमयरोप्य रुदान मानगृहान्मानयतां नृपाणाम् । यस्य किमपरं सर्वथा त्वयि समे एव एलन् राज्य भरति धनुः ।

·पंचमोऽङ्कः। .९१ समं शिरोभिर्नमयत्त्वमीपां कोदण्डकाण्ई पुरुषप्रकांडः ॥ ३२॥ रामः-यदाह वत्सः (उत्थायोपसृत्य च धनुरुथम्य आत्मगतं)। नमयति यदनंगः कौसुमी चापयष्टिं नमयति च यदेपा भ्रूधनुः पश्मलाक्षी तदुमयमपि दिष्टया दृष्टसाफल्यमेत- नमयति मयि काम चापमारोपितज्यम् ॥ ३३ ॥ (ज्यामारोप्य धनुर्नमयति)। सर्व--आचर्य आश्चर्यम् । सीता--(सहर्षमात्मगतं ) संयुपणा मे मारहा। विनीता--(जनांतिकं ) भडिदौरिए दिटिआ वट्टम । लक्ष्मणः--आर्य स्थीयता मुहूर्तमनेनेव विभ्रमेण । निर्निमेपमिमा शोभा चिलोचनविलोभनीम् । पर्यतस्वैरमार्यस्य प्रेक्षकास्संतु निर्वृताः ॥ ३४ ॥ जनक:- अधुना धनुर्भुजवतां भुजसारग्लानिशंसिमंदलितम् । वहति परिवेशकांति कात्या शीतांशुरिव रामः ॥ ३५ ॥ रामः -(ज्यामाकर्ष धनुभनक्ति आकाशे पुष्पवृष्टिः क्रियते) विदूपका-(ससंभ्रमं ) किं एंअं (दृष्टा) केहं मगं धणु वअस्सण । सर्वे-आश्चर्यम् । सीता-(ससंभ्रमं जनांतिकं) हेला किं एअं। विनीता-मारिए मार्ग सु धण मट्टिणा । १ संपूर्ण मे मनोरथाः। २ मर्तृदारिके दिष्ट्या वर्दामहे । ३ किमेतत् । ४ क- ये भग्नं धनुर्वयस्येन । ५ हला किमतेत । ६ भर्तृदारिक मानं खलु धनुर्भनी । .

·१२ मैथिलीकल्याणे- सीता-अम्हो लोउत्तरकोसलो उत्तरकोसलेसरो । लक्ष्मण:-अहो श्रुतिपथोन्मादी निर्यातनिर्योपगंभीरो विह्वलित- हरिगह्वरो धनुभंगपोषः । दिव्यानां भयपूर्णमानशिरसा नो साधुकारभ्यनिः निर्यात्याननतो हनुष्ककरुणं संताडितानामिव । नाद्यापि प्रभवति मूर्छितधियः पुष्पाणि ते पर्पि] तेपां भासविधूनितपु गलितं हस्तेपु पुष्पैः स्वयम् ॥ ३६ ॥ दिग्नागा दृढमीलितेक्षणपुटाः शुप्यन्मदांमालवा विस्मृत्येव च कर्णतालनमपि त्रासान्मुहूर्त स्थिताः । प्रत्याश्वस्य च कर्णपल्लययुगं संताडयंतः पुनः मन्ये श्रोतुमनीश्वराः कदुमिमं प्रोत्सारयति ध्वनिम्॥३७॥ आर्य गुरुदत्त प्रवर्त्यतां सीतापरिणयनोत्सव इति मद्वचनान्नियुज्यतां प्रकृतिः । कंचुकी---यथाज्ञापयति महाराजः । (प्रणम्य निकांतः)। (नेपथ्ये कलकलानंतरं ) सज्जास्ते समराय युद्धरसिकाः सनद्धसैन्या नृपा येषां चापयदेव संगरकथा पाणिगृहा पादुकैः । कि भूयोपि विकस्थितैलपुतरेक्ष्वाकु शकापि चे- सीतायाः प्रवरो वरो भवरणं कृत्वा च जित्वा च नः॥३८॥ सीता--( श्रुत्वा समयमपवार्य ) हलो कि ए। विनीता--(जनांतिक) मुंद्ध मा हअहि जारिसो तेसं धागुणारो- पणरंभो तारिसं चेम आहो पुरिसिअमेत्तं एअपि अ समरसोहिरं जाण । 'अहो लोकोत्तरकोशलः कौशलेवरः।२हला किमेतत् । ३ मुग्ये मा विभेदि सारस्तपा धनुरायेपगसरंमः तादामेवादो पुरपिश्यमा एतदपि च समरसीरिय बानीदि।

·पंचमोऽङ्कः रामः-(श्रुत्वा सकोपं )। . श्रुतं श्रवणयोः प्रियं किमपरं मया स्थीयते प्रिया वसतु वक्षसि स्वयमसौ सीता मम । मदखहलकर्षणोपजनितां च सीताममी नृपास्त्वरितमीप्सितां युधि वहंतु वक्षःस्थलैः ॥ ३९॥ इति संरंमते। लक्ष्मण:-अलमलं संरभण नमयति धनुस्तञ्चैवार्ये भयक्षुभितं जग- नमयास यदि भ्रूचापं त्वं रुपा दिवशीकृत। न कुलगिरयो न त्रैलोक्यं न चाम्बुधयःक्षणा- सकुलविधुतः कोपस्तस्मात्प्रसीद विधूयताम् ॥१०॥ किं चान्यत् । न चैते क्षुदाः क्षत्रिया शदो भवतः कोपस्य पर्याप्ताः । पश्य । कक्षारकक्षं विविधं शशशिशुमशनैरप्लुतं विप्लुताक्ष दृष्ट्या हंत दंतं कलुपयति भुधा मानसं राजसिंहः । यस्य क्रोधांधगंधद्विरदरदनद्वंद्वकंदांतराल- स्थाली निर्मुक्तमुक्ताफलशकलशिलादंतुरा दंतपंक्तिः॥४१॥. जनकः-(सस्मितं)। यैः स्मृप्टुं च न च क्षमे नृपससैश्चापं निवृत्तं तदा जीवारोपणचापला नृपतिमिलक्ष्यलक्षीकृतैः। ते यूयं क इचाधुना युधि पर रामेण पद्धः कुधा युप्मास्येव मिपत्सु येन च धनुर्भुप्नं च भग्नं च तत् ॥४२॥ किंच । उपालंभभूमिश्च भवतामयमारमः । कुतः । पर्जन्यं प्रति गर्जता मदनदस्रोतोमुचां दंतिनां संघर्पण मुधैव यत्किल मुहुः प्रागर्जितं गर्जितम् ।

·मैथिलीकल्याणे- तत्कि कर्तुमलं बलाद्गजरिपौ दंतापितांघ्रिद्वये मस्तिप्काहरणाय मस्तकतर स्वच्छंदमुच्छिदति ॥४३॥ [ आकाशे) भ्लाघाभूमेबलस्य क्षपितरिपुवलं पश्यतास्यानुभावं स्थैर्यास्त्रदा हि सप्तक्षितिधरपतयश्चाष्टमचैप रामः । पश्यति ज्ञाननेत्रा यदनघमृपयश्चात्तचारित्रनिष्ठाः कैवल्यं प्राप्तुकामा हितमिह तदिहामुत्र च ब्रह्मदृष्टम्॥४४॥ लक्ष्मणो जनकच-(श्रुत्वा) कथमसो चरमदेहधारी पुरुषोत्तमः । ( सर्वे प्रगमंति) लक्ष्मण:-आर्य पश्य पश्य । श्रुत्वा जगद्विस्मयनीयकीर्तः कीति सुरेन्द्रैस्तव कीय॑मानाम् । भत्तया भवंत परितः स्तुवंतो नमंति बद्धांजलयो नरेंद्राः ॥४५॥ जनक: भंगारस्तावत् । विनीता-(उत्थाय नाट्येनादाय) ईदो साणिहिदो रअणभिंगारओ। (उपनयति) जनकः-( उत्थाय नाट्येन गृहीत्वा राममुपमृत्य ] भद्रे विनीते भद्रा सीतामिहवानय । विनीता-जं महाराओ आणवदि । (तथाकरोति) जनक:- उवी पालयितुं गुपी सरताकरमेखलाम् । राम प्रभवते दत्ता सीतासी भयंते मया ॥४६॥ १३ः रानिहितो रम गारः। २ यन्महाराज भारापयति ।

·पंचमोऽङ्कः। रामस्य हस्ते धारामावर्जयति । विदूपका--[ सहप ] सोहणं सोहणं । रामः-(आत्मगतं ) संपूर्ण मे मनोरथाः । सीता-(आत्मगतं) किंअत्यं मे जम्म । (नेपत्थे दैतालिकी) चैतालिकौ---अहो नु खलु भो सीतापारिणयनोत्सवस्य वरा लक्ष्मीः। प्रथमः- जगदतितरां की पिटातकैरनुरंजितं भरदपि कृती यंत्रोन्मुक्त लैः सुखशीतलः। सममिलपिताननिते समाददतेऽथिनो न कृपणकथा कापि प्रातावकाशमिहोत्सवे ॥४७॥ द्वितीयः- जगति कृतिनी सीता श्लाघ्या भृशं कुलयोपिता रघुपतिरमूद्यस्या लोकोत्तरः सदृशः पतिः । किमकृत तपस्तस्या माता वधूवरमीक्षित तदिति च मुदा पौरस्त्रीणां भवंति मिथः कथाः ॥४८॥ जनकः--महाभाग किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । त्वया बांधयमस्माभिलब्धमद्य सुदुर्लभम् । भूपेंद्र मियमस्माकमाशास्यं किमतः परम् ॥४९॥ तथाप्येतद्भवतु । श्रोतुं मां समुपाश्रितं सुकृतिनः स्वीकुर्वतां दर्शन ज्ञानं व्याभियतां सतामविहितं शेयेपु सर्वप्वपि। शोभनं शेोभन । २ कृतार्थ मे जन्म ।

·$502 मैथिलीकल्याणे- ५६ साधूनां समतावलं विभवतावृत्तं निवृत्ताक्षर्य सूक्तिस्सजतशंसनैकारणा स्थेयातकर्यानां चिरम् ॥ ५० ॥ जनका---एवमस्तु । (निष्क्रांता, सर्वे) इति श्री गोविंदस्वामिनः सूनुना हस्तिमलेन विरचिते मैथिलीकल्याणनामनाटफे पंचमोऽदा ॥५॥ ग्रंथकर्तुः प्रशस्तिः । कृतिरियमभियुक्तैः स्वैरमास्वादनीया रसमपरमपि स्थावर्तनप्यादधाना। विजितधिपपबुद्धेर्हस्तिमल्लस्य दिक्षु मथितविमलकीतः सूक्तिरनाकरस्य ॥ १॥ तस्राटकरतमुत्तमाणं विभ्राजते मैथिली- कल्याणं भशमद्वितीयमपि सत्तेपु द्वितीयं मतम् । सर्वत्र प्रथिताः प्रबंधमणयः श्रीफिरत्नाकर प्रख्यातापरनामधेयमहतः श्रीहस्तिमल्लस्य ये ॥२॥ इति प्रशस्तिः।

·Nottahe
Bharat kotitek
TO BESSERE
Granthara!
Call vo34.8W/HAS/5SoZwiefaitheke
Kalpana Fábymanskoslae
Authne Hostesalla
Sauna
Date of
LISI
Borrowers
No
Date or
LSSIC
Borrowers
NO
Not to be issued