·අක්ක
Here
S
ॐ
। श्रीदाक्षाविधिनिबन्धः।
श्रुतिस्मृतिपुराणाशयविभूषित्तः ।
•*:*:*....--
श्रीबृन्दाबननिवासि श्रीनन्दकिशोरशास्त्रि
सुतेन पण्डित दुर्गादत्तशर्मसामवेदिना
बिरचितः ।
Headline
Hamme
अग्रवालबैश्यान्वयि श्रीबैजनाथपुत्रेण रघुबरदयालुगुप्तेन
मुद्रापयित्वा प्रकाशितः।
त्रिपाठि श्री देवकीनन्दनविदुषा संशोध्य
प्रयागस्थविद्याधर्मबर्द्धकयंत्रालये
मुद्रितः
बैक्रमाब्द १९५३
पं० राधामोहनशुक्ल के प्रबंध से विद्याधर्मवद्धक यंत्रालय
प्रयाग में मुद्रित ।
सन १८९७
माघ शुक्ल

·विज्ञापन।
-0**80-
विदित हो कि यह ग्रन्थ इटावा निवासि
बैश्य अग्रवाल तायल गोत्र लाला बैजनाथ जो
के पुत्र लाला रघुवर दयालु जी ने ग्रन्थकर्ता
की आज्ञा ले कर बिना मूल्य देने को छपवा-
या है। सेा निम्न लिखित स्थान से स्पष्ट
अक्षरों में पत्र द्वारा ठिकाना और ॥ टिकट
डाक व्यय भेजने से मिल सकेगा।
पुस्तक मिलने का पता
पण्डित दुर्गादत्त शर्मा
बृन्दाबन अठखम्भा जिला
मथुरा।

·। दीक्षाविधिनिवन्धः। ॥ । श्री मन्महागणाधिपतये नमः । कृष्णपदार्पितकर्मा धर्माऽवनकारितनुवर्मा। हरिनारायणश- ओ गुरू गति म्मै सदा भूयात् । तातनन्दकिशोराघि नत्वा म्बां च करोम्यहं । दीक्षाबिधिनिबंधं श्रीरामनारायणाज्ञया २ प्राकृतत्वं निबंधेऽस्मि इच्छंकनीयं न साधुभिः । शास्त्राप्तवचनै रेव दीक्षासिद्धांतवर्णनात् ३ मानुष्यं दुल में प्राप्य मुक्तिद्वार मपावृतं । किं विधेयं जनेनेति शंकायां विद मुच्यते ४ यदीच्छे कुशलं स्वस्य भवरोगनिवर्तन । संश्रये त्सर्वभावेन परमात्मान मीश्वरम् ५ तं बिना कोपि न त्रातुं समर्थो भवबारिधेः। तस्मा सर्व प्रयत्नेन परमात्मान माश्रयेत् ६ सैव माता पिता माता सुह त्संबंधिवांधवः । लोकदयपरित्राता शरण्यः करुणामयः ७ अता बुद्धिमता दीक्षा संग्राह्या तस्य लब्धये । इष्टदीक्षाविही नस्य न सुखं न परा गतिः ८ कुलीना पि सुरूपा पि विद्या गुणयुतापि वा । स्त्री नष्टा स्याद्यया हीना पाणिग्रहणदीक्षयाए तथैव दीक्षया हीनो रूपविद्यादिसंयुतः। कुलीनोपि भवेन्नष्टः सत्यं सत्यं न संशयः १० बिबाहदीक्षारहिता शतपुत्रयुता पि वा । पुंश्चली जायते नारी दीक्षाहीन स्तथा पुमान् ११ अतः सर्वप्रयत्नेन मंत्रदीक्षां चरेद् बुधः । दीक्षितस्याशु सिध्यंति सबै र्था मंत्रतंत्रमाः १२ एतदेव शिवः प्राह खप्रियां पार्बती प्रति । सर्वलोकहितार्थाय दयालु हितकारक: १३ अदीक्षितस्प वाभोरु कृतं सर्वमनर्थका पशुयोनि मवाप्नोति दीक्षाहीनो मृते नरः १४ बिना सच्छास्त्रजां दीक्षां प्रसादं श्रीगुरो बिना । बिना बा अमावानं कथं तत्वज्ञता भवेत् १५ ॥ बृहद्गौत्तमीये पि ॥ दीक्षा हि जगतस्त्राणं दीक्षा हि परम न्तयः । अदीक्षितस्य ।

·२) दीक्षाविधिनिबन्ध । भरणे प्रेतत्व नैव मुच्यते १६ तपस्तप्तं देवतादिजपनं दान मेव च । अकृतान्यपि यानि स्यु ईथा दीक्षां बिना मुने ५७ बर्णी वाथ गृहस्थो वा वाणप्रस्थो यति स्तथा । दीक्षा होना न मु- च्यन्त इत्याह भवाब्धियः १८ ताधिकार प्राप्त्यै देवाग्नि गुरूपूजने । अवश्यमेव ग्राह्या मंत्रदीक्षा मुमुक्षुणा २९ मंत्रदी- क्षा स्वरूपं तु संहाग्रंथेषु दूश्यते । स्कांदयामादिषुः तथा तद्दिङ् मात्रं प्रकथ्यते २० यदृच्छया श्रुत स्वापि छन्नेनापि च्छलेन वा । पत्रे स्थितं वा गाथायां बर्जये तदनर्थवत २१ मंत्नमा- र्गानुसारेण साक्षात्कृत्वेष्टदेवतां । गुमश्चे द्वोधये च्छिष्यं मंत्र दीक्षेति सोच्यते २२ तदुक्तं नारदेनापि पंचरात्रे दयालुना । कलिदीक्षा निवृत्यर्थं दीर्घकालानुदर्शिखा २३ शृणु दीक्षां प्र वक्ष्यामि शिष्याणां भावितात्मना। देवाग्निगुरुपूजादा वधि कारो यथा भवेत २४ गुरूपसत्ति र्दीक्षायाः कारण म्प्रथम स्मृतम् । इत्यादि बहुभिर्वात्यैः स्मृता दीक्षा गुरोः पदास २५ || प्रवृत्ति भगवन्मार्गे न जायेत गुरुं बिना। तस्माद् गुरुपदां- भाजं संश्रये न्मुक्तिसिद्धये २६ तथैवैकादशस्कंधे श्रीमद्भागवत- स्य च । उक्तं श्रीकृष्णचंद्रेण वेदमार्गानुदर्शिणा २७ लब्ध्वा सु दुर्लभ मिदं बहुसंभवांते मानुष्य मर्थद मनित्य मपीह धीरः। तूर्णं यतेत न पते दुनुमृत्युयाव नियसाय बिषयः खलु सर्वतः स्यात २८ तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमं । इत्या- दिकं तथा बेदस्तुतावपि समीरितम र बिजितहृषीकवायुभि रदांतमनस्तुरगं य इह यतन्ति यं तु मतिलाल मुपायखिदः।। व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं म्बणिज इवाज संत्य रुतकर्णधराजलधौ ३० तद्बोधार्थ सद्गुरुं संश्रयेत समित्पाणिं श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं प्राचार्य वान पुरुषो बेद तत्व मित्यर्थाढया बेदना प्यस्तिवाणी ३१ ॥ वृहद्गौतमीयेपि यो ना धीते ·- दीक्षाबिधिनिबन्ध । गुरोराबका न सिध्येत्को टिजन्मभिः बुद्धया वेदार्थ बेवापि मज्ज तीह भवांबुधौ ३२ गुरूपदेशरहितःस्त्रीयपक्षासमन्वितः धतश्न पुच्छ संयक्त गोपुच्छ इव मज्जति ३३ ॥ तथा रामोपनिषदि पोतो गुरुपदान्मनुः । शास्त्रं षु पुराणेषुबिस्तरादच नोपते३४ एवं शास्त्राशयं ज्ञात्वा श्रीगुरौ दृढनिश्चयः । गृह्णीया श्रीगुरो मैत्रं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ३५ अथ मे वक्ष्यते मंत्र सिद्धेय श्रीगुरू लक्षाणं बहिरंतरोदेन विविधं शिथ्यसिद्धिदम् ३६ ॥ पाझे महा भागवतश्रेष्ठो ब्राह्मणाबै गुरु न्र्तृणां । सबैषा मेव लोकाना मसौ पूज्यो यथा हरिः ३७ शब्दप्रम परब्रह्म निस्नातो ध्यानतत्परः। शिष्ये पुत्रे तुल्य दृष्टि दयालुर्द्धर्मसंशयः ३८ बर्णाशममतालबीर- ध्योपासनतत्परः। सुधीरः संशयोच्छेदी कामक्रोधविवर्जितः३९ ब्रह्मण्यो वेदतत्वज्ञः कुलीनो भक्तितत्परः । शिष्योपदेशरसिका सेवेच्छापरिवर्जितः ४० शुद्धयोपाहृतं यत्तत पत्रपुष्यफलादिकम। गृह्णाति यो मुदा शिष्या संतोषी गुरु रुध्यते ४१ नित्यं नैनि त्तिकं कर्म यो न द्वेष्टि कदाचन । स एव गुरुतां याति बेदमार्ग पचारकः ४२ अमान्य मत्सरो दक्षा निरालस्यो जितेन्द्रियः । अद्वेष्टा पक्षरहितः परनिंदाविवर्जितः ४३ गृहस्थो ब्रह्मचारी वा गुरुः स्था दुक्तलक्षणः । ब्राह्मणेन्द्रः स एव स्या दाराध्यो दैवतै रपि ४४ ॥सारदायां च॥ मातृतः पितृतः श्रेष्ठः शुद्धभावो जितेन्द्रियः। सर्बागमानां सारशः सर्बशास्त्रार्थतत्वधित ४५ परोपकारनिरतो जपपूजादितस्परः। अमोघवधनः शांता वेद बेदार्थपारगः ४६ ॥ अगस्त्यसंहितायां च ॥ तत्वज्ञो मंत्रयंत्राणां मर्मभेत्ता रहस्यवित। पुरश्चरणकट्ठोममंत्रसिद्धः प्रयोगवित ४७ तपस्वी सत्यबादी च गृहस्थो गुरु रुच्यते। नैष्ठिकब्रह्मचारी बा यथा शीनारदादयः ४८ उपदेशेषु कुशलः सबांगाबयवान्वितः तत्वबाधाय शिष्येषु सदैवादूतमानसः ४॥ अथ बिष्णुस्सृता * ज्वमहर्ता - ·(४) दक्षाबिधिनिबन्ध । ये च निषिद्धा गुरुकर्मणि । अधुना ते प्रकाश्यंते नोचावणिज- मिणः ५० परिचर्या यशोलाभलिप्सुः शिष्याद् गुरु नहि कामा द्वा लोभतो बापि गृहणीया द्यदि दक्षिणां ५१ तस्मिन गुरौ च शिष्ये च देवताशाप नापतेत । तेन हानिः जायेत लोकयो रुभयोरपि ५२ ॥ तत्वसागरे कालदंतो सितोष्ठश्च दुर्गधः श्वासदाहकः। बहाशी दीर्घसूत्री च विषयादिषु लोलुपः ५३ हेतुबादरतो दुष्टो बाग्वादी गुणनिन्दः दुष्टलक्षणसंपन्नो यद्यपि स्वय मीश्वरः ५४ बहुपतिग्रहाशक्तो गुरु न स्या त्कदा चन । तथा कुष्टादिरोगातो गुरुः कार्यो न कर्हि चित ५६ पाखण्डिनो बिकम स्थान बैडालत्तिकान शठान । हेतुफान वात्तोंश्च दूरतः परिबर्जयेत् ५७ गुरुत्वं नावरे मोहाद् ब्राह्मणा दितरो जनः । यद्याशये द्विमूढाला धर्मतः पतितो भवेत् ५८ बैतरण्युद्धरां शक्ति धेनोरेव यदि श्येत। कुक्कुरस्त हिं नश्येत मज्जये दाशित च बै ५० नास्तिका दांभिकाः पापा लोकदयविबर्जिताः। चरति धनलान नीचवर्णाः सुषिणः६० पुंश्चलीपतयः ऋरा नानामतधराः खलाः। शठास्ते दूरतो हेया गुरुत्वे धर्मभीरुणा ६१ ॥इति शीसासदिशीनन्दकशोरात्मज दुर्गादत्तकृते दीक्षाबिधिनिबन्धे दीक्षावश्यकत्वगुरुलक्षणसंपा दकं प्रथमं प्रकरणम् ॥ ९ ॥ अथातो लक्षणं वक्ष्ये शिष्यस्यापि सभासतः । बहिरंतरभेदेन गुरुधर्मार्थसाधकं १ मिथ्याभूतं जग त्सवं सत्यस्तु परमेश्वरः । इति निश्चयवान्धीरा उच्यते २ नानायानिषु लभ्यन्ते बिषयास्तु न वै हरिः । स एवातात्रसंसेव्य इति धीः शिष्य ईयंते ३ दुर्लभ म्मानुष न्देह ज्ञात्वा होन क्षगे क्षणे । लोकद्वयविरागी यः स शिष्यो गुरु भक्तिमान ४ महापद्भ्यः समुद्रुर्ता ब्रह्मतत्वप्रदर्शकः गुरु रेवेति निश्चित्य गुरुधीः शिष्य उच्यते ५ ॥ ग्रोभागवते ।

·यौ गुणै बिरवितो देहेयं पुरुषस्य वै। संसार स्त निधो| दीक्षाबिधिनिबन्धः। अमान्य : मत्सरो दक्षी निर्ममा दृढसौहृदः । असत्वरार्थ- जिज्ञामु रन सूयु रोषवाक् ६ जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रबिणा- दिषु । उदासीनः समं पश्यन् सधर्थ मिवात्मनः ७ विलक्षणः स्थूल सूदमा (हा दात्मेक्षिता स्वदूक । यथाग्नि दारुणो दाह्या दाहको न्यः प्रकाशकः ८ निरोधात्य त्य : णुबह नानात्व तत्क ताकतान् गुणान् । अतः प्रविष्ट आधत्ते एवं देहगुणान्परः र । यं पुंत बिद्या चिदात्मनः १० तस्ना जिज्ञासयात्मान मात्मस्थं केवलं परन् । संगम्यनिरसे देश द्वस्तु बुद्धिन यथा क्रमम् ११ इति भागवताक्तितः प्रतिक्षण मनन्यौः । लत्वा- प्तिसाधनो द्योगचेताः शिष्य उदाहृतः १२॥ गौतम ये पि ॥ शिष्यः कुलीनः शुद्धात्मा पुरुषार्थ परायणः । अधीत वेद कुशलः पितृमातृहिते रतः १३ धर्मबि दुर्मकर्ता च गुरुसुशूषणे रतः । सच्छास्त्रार्थस्य तत्वज्ञो दूडदेहो दूढाशयः १४ हितैषी प्राणिनां नित्यं परलोकार्थकर्मकृत् । बाङ्मनः कायबलुभि गुरोहितकरः सदा १५ अनित्य शर्मणहत्यागी नित्यनुष्ठान तत्परः । जितेन्द्रियो जितालस्यो जितमोह बिनत्सरः १६ एव बिधो भवे च्छिष्य स्त्वितरो गुरूदुःखदः । अबेदी दूरत स्त्याज्यो मंत्रदाने सुबुद्धिना १७ ॥ मत्र मुक्तावल्यां ॥ शिष्यः शुद्धान्वयः शीमान् बिनीतः प्रियदर्शनः। सत्यबाक पुण्य चरितो । दन्त्रधी दभबर्जितः १८ कामक्रोधपरित्यागी भक्त श्च गुरुपादयोः । इत्यादि लक्षणै युनतः शिष्यो भवति नान्यथा १९ अयोच्यन्ते निषिद्धा ये मंत्र दाने नराधमाः । गुरुकीर्ति हराः पापा लोकइयपराङ्मुखाः २० अशुद्दधाना विश्वासरहिताः कुल पांसनाः । निंदका ना स्तिकाः क्रूरा स्तथा स्वेच्छाबिहा- रिणः २१ मत्सराकुंलचित्तश्च परवस्त्वपहारकः॥ मातृपितृकुला ·। (६) दीक्षाविधिनिबन्धः। चार्यगुरुसेवाबिबर्जितः २२ बर्णाश्रमबिहीन श्च नित्यकर्मबि- बर्जितः । गणिकालंपटः कामी क्रोध लाभपरायणः २३ बेद शास्त्र गुरूक्तीनां स्वतख बिखंडकः । गुरुद्रव्येच्छया सेवी दंभी धर्मध्वजः खलः २४ इत्याद्यपगुणै र्युक्तो यदि साक्षात पुरंदरः । नाचार्यः क्वापि शिष्येति मत्रदाने तु का कथा २९ अगस्त्यसंहितायां च तथैव पतिपादितम् । अलसा मलिना क्लिष्टाः दांभिकाः कृपणास्तथा २६ दरिद्रा रोगिणे तुष्टा रागिणो आगलालसाः । असूयामत्सरग्रस्ताः शठाः परुष बादिनः २७ अन्यायोपार्जितधनाः परदाररताश्चये। गृहिणी दासरूपा श्च हेया मूढाः श्वपाकवत ॥२॥ ॥ नारदीयेपि ॥ दाभिक भिन्नमर्याद नास्तिकं लुब्धचेतसं । बिद्वान् नैवानु गृहणीया तं शिष्यं नरकप्रदम २९ बिशेष श्वान कथितः शरणागतवत्सलैः ॥ बेदशास्त्राशयाभिः सो इपि चा उद्य पुकाश्यते ३० सर्बलक्षणहीनापि गुरौ देवे च भक्तिमान प्राय श्चित्तेन संशोध्य सानुग्राह्य इतीश्वरः ॥३॥ बाह्मणः क्षत्रि यो बैश्यः सच्छूद्रोपि तथैव च । गुर्बीश्वरपदासक्तो ह्यनुनालो दयालुना ३२ तत्रायं विधि रप्पुक्तः शास्त्र भत्रसमर्पणे । बर्णत्र यं बेदभत्रै युज्या च्छूद्रं प्राणजैः ३३ शूद्रव च विधिः स्त्रीयां पोक्तो मंत्रसमर्पणे। वेदशास्त्राशयाभि उपभिचारनिवृत्तये ३४ अवश्य मंत्रदानं च नारीणा मपि युज्यते । जपा त्तस्प भवेयुस्ताः पतिप्रेमपरायणाः ३५ इत्येव मुक्तं मुनिना नारदेन दयालुना। स्त्रीणां विशेषतो दद्या त्पतिभक्ति समन्वितम ३६ तथा पुराणे ब्रह्मांडे ब्रह्मवाक्यं प्रकाशते । सभर्ट का वा विधवा विष्णुभक्तिं करोति या ३७ समुद्धरति चात्मानं फुलमेकोत्तरं शतंम । गुरुमंत्रजपा देवः पतिभतया च तुध्यते ३८ अस्त्य त्रबिषये शंका न्योन्यं शास्त्रबिधतः॥ स्त्रीणां दीक्षा - ·दीक्षाविधिनिबन्धः। निषेधत्वा त्सा तु मेद्य प्रकाश्यते ३९ नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासी गुरावपि । इति भागवते । प्यस्ति तथा वाक्यं स्मृते रपि ४० नास्ति स्त्रीणां पृथग्यज्ञो न बतं नाप्युपोषणम् पतिं शुश्रूपये द्या तु तेन स्वर्ग महीयते ४३ इत्यादि बाक्यै बहुभिः स्त्रीणां नास्ति धवेतरः । गुरु र्दीक्षाधिकारी बा मला सिद्धांत ईर्ययते ४२ निषेधो येषु बाक्येषु तत्तात्यर्य मिदं स्मृतम् । बिलाडय शास्त्र सिद्धांत व्यासाचै स्तत्वदर्शिभिः ४३ पतिसेवाबिरोधः स्पा द्येषु यज्ञादिकर्मसु । तानि नैवाचरेत साध्वी पृथग्भूत्वा पतियता ४४ वहदयासस्मृता चैतत्स्पष्ट मेव समीरितम् । न पृथग्विद्यते स्त्रीणां त्रिवर्गबिधिसाधनम ४५ इत्यादिशास्त्रवाक्येषु स्पष्टं कामादिबर्जनम् । मंत्रदीक्षाधि- कारे तु नास्ति स्त्रीणा मानहता ४६ वाक्ये भागवतस्या पि नास्ति दीक्षानिषेधता। निषेधस्तु द्विजातित्वे गुरुगेहस्थिता परम ४७ अत एव हि नारीषु मंत्रदानं न वर्जयेत् । मंत्रेणात- बिशुद्धि च पतिसेवासहायता ४८ पत्यु व सेवया मुक्ति रित्यर्थ मंत्रसेवनम । नारीणां कथितं प्रा. हरिभक्ति स्तथास्मृता ४ धवे हराव भेदेन भक्तिः स्थान्मुक्तिसाधिका । पतिरूपी जगन्नाथ इति नारी बिचिंतयेत् ५० श्रीमद्भागवतस्यापि षष्ठस्कंधे समी रितम् । द्वयो रभेदाश्रयणं कश्यपेनादिति प्रति ५१ पति रेव हि नारीणां दैवतं परमं स्मृतम् । मानसः सर्वभूतानां बासुदेव श्चियः पतिः ५२ स एव देवतालिंगै र्नामरूपविकल्यितैः । ईज्यते भगवा पुंभिः स्त्रीभि स्तु पतिरूपधृक् ५३ तस्मा त्पतिव्रता मार्य : श्रेयरकामाः सुमध्यमे । यजन्ते ऽनन्यभावेन पति मा- त्मान मीश्वरम ५४ ॥ सप्तमेपि ॥ या पतिं हरिभावेन भवे च्छी रिवतत्परा। हर्यात्मना हरे लोंके पत्पा श्री रिव मोदते १५ इत्याद्युक्तिभि राचार्यः पतिभक्तिसमन्वितम् । मंत्रं दद्या व ।

·GARMA ३ ८) दीक्षाविधिनिबन्धः। नारीणां श्रीकृष्णा भेदसंश्रयम ५६ नमः श्रीपतिकृष्णाय य- तीशः शरणं मम । पतिब्रह्मपदाभोज प्रयये मंत्र कल्पना ५७ एवं नारीषु दीक्षाया अधिकारः परः स्मृतः। उल्ल बने बिधेन स्था दिति शास्त्रस्य निर्णयः ५८ ॥ इति श्रीसामवेदिश्रीनन्द किशोरशास्त्रि सूनुदुर्गादत्तकृते दीक्षाबिधिनिबंधे शिष्यलक्षणा- धिकारसंपादकं द्वितीयं प्रकरणम् ॥२॥ अयोक्तलक्षणो बित्र प्राचार्य सोक्त लक्षणम । शिष्यं मंत्रेण युंजीत तनायं बिधि रुच्यते । तावच्छिष्यं संपरीक्ष्य गुरुः पूर्बो तलक्षणः । ज्ञाता तद्गुणदोषाणां मंत्रदाने मनश्चरेत २ तथा तलक्षणः शिष्यो गुरुं पूर्वोत्तलक्षणम ॥ बिज्ञाय संश्रयेद्भक्तया ब्रह्म क्षानप्रसिद्धये ३ सुमुहूते तु संशोध्य बिष्टिदुर्योगबर्जितम् । प्राय श्चित्तं ततः कुर्या त्पूर्वोपात्तां हसां तथा ४ ब्रह्मकू निषे वेत तता दीक्षाबिधिं चरेत् । गृहकार्य योत्साह स्तोत्साह युतो भवेत ५ श्रद्धया तुष्यते देवः श्रद्धया परमं पदं । श्रद्धाविश्वास सहितः सर्बान्कासा नवानुते ६ अतः शवान्वितः शिष्यो मंत्र ग्रहणसिद्धये । कुण्डमण्डपखेटादिबेदिकादीन्प्रकल्ययेत ७ पुरो हितं स्वकुलजान्सुहृत्संबंधिवांधवान । श्राव्हयेद्धर्मिणोलोकान बिधिज्ञान्द्राह्मणोत्तमान ८ गीतवाद्यरतान भक्ताम् शान्ता न्बै सत्कुल स्त्रियः । गुरुब्रह्मरसोपेतं गीतगान च कारयेत र एकाग्रमालसो भूत्वा श्रद्धाभक्तिसमन्वितः । गणग्रहादीन्स पूज्य वेदिकायां यथा क्रमम ३० ततः शास्त्रोक्तबिधिना मंत्र ग्रहण मुत्तमम् । व्ययाच्चैव न भेतव्यं जन्मसाफल्यता यतः ११ अथ निष्कामभक्तानां मुमुक्षणां महात्मनां । मुहूर्ता द्याग्रहाना स्ति त्विति शास्त्रेषु दृश्यते १२ ॥ रुद्रयामले ॥ सतीर्थे । बिधुग्रासे तं तुदामनपर्वोः मत्रदीक्षां प्रकुर्बात मासादि न शोधयेत १३ सल्लग्नचंद्रतारादिबल मन सदैव हि । लब्धा * इति शूत्रोबिधये ज्ञेयम द्विजस्त्रीणां सामवेदमत्र य - ·दीक्षाविधिनिबन्धः। मन्त्रोत्र दीर्घायुः संपत्सततिबर्द्धनः १४ ॥ अन्यत्र च ॥ सूर्य ग्रहणकालेन समानो नास्ति कश्चन । तत्र यद्यत्कृत सर्व मनन्तफलदं भवेत् १५ न मासतिथिवारादिशोधन सूर्य पर्बरिण- मन्त्रदो दक्षिणां तत्र ग्रहीयाद् ग्रहणादनु १६ ॥ तत्वसागरेच॥ दुर्लभे च गुरूणां च सत्संग उपस्थिते । तदनुज्ञाय दालब्धा स दीक्षावसकरो महान् १७ ग्रामे वा यदि वारण्ये क्षेत्रे वा दिवसे निशि । आगच्छति गुरु वा यदा दीक्षा तदाज्ञया १८ यदैवेच्छा तदा दीक्षा गुरो राज्ञानुरूपतः । न तीर्थं न ब्रतं होमो न स्नान न निजक्रिया १९ दीक्षायाः कारणं किंतु स्वेच्छा प्राप्ते तु सद्गुरौ । अत श्चायु रबिश्वासा द्विचारावसरो नहि २० अत एवासमर्थस्य मुख्यकल्ये जनस्य च । संक्षिप्त श्चाथ दीक्षाया विधि रेषः प्रकाश्ते २१ उक्तकाले तु संप्राप्ते सर्वतोभद्रमण्डले । नूतनं गंधपुष्यादिमण्डितं कलशं न्यसेत् २२ वस्त्रावृत म्पयःपूर्ण पंचपल्लवसंयुतम् । सषधि पंचरत्नमृत्नसप्तकगर्भितम २३ अश्वस्थाना गज स्थाना द्वल्मीका च चतुष्ययात् । राजद्वारा च गोष्ठा च्च नद्याः कूला न्मृदः स्मृताः २४ ततो देवान समभ्यर्च्य गणराज ग्रहादिकान । यथा लञ्धोपचारै श्च गंधपुष्याक्षतै स्ततः २९ भतया शिष्यों जलै। घृत्वा गंधपुष्यावतादिकम् । गुरोः समीप मागत्य प्रार्थयेद् गुरु मानतः २६ भायस्व भी जगन्नाथ गुरो संसारबहिना । दग्धं मां कालदष्टं च त्वा महं शरणं गतः २७ इति संप्राध्यं बहुधा नमस्कृत्य पुनः पुनः । ध्यात्वा सनीपे संतिष्ठत पश्चात कुर्था दिदं गुरुः २२ इष्ट मभ्यर्च्य तं कुंभ कुशकूर्चन देशिकः । देय मन्त्रेण साष्टं तु सहस्र मभिमंत्रयेत २९ तदभिः पूर्ववच्छिष्य मभिषिच्योपस स्थितम् । प्रांजलि म पुणतं स्वत्य चान्दनेन विभूषयेत ३० ·। । दीक्षाविधिनिबन्धः। यज्ञोपवीत न्दत्त्वा च जपमालां सुशोभनाम् । शास्त्रोक्तबिधि संशुद्धां दद्या छिष्याय धीमते ३१ पूर्वाभिमुख मङ्कस्थ कृत्वा शिष्यं कृतांजलिम् । मन्त्र न्दद्या सिद्धिकरं चत्तराभिमुखा गुरुः ३२ शिष्यस्य दक्षिणे कणे मन्त्रदान म्पशस्यते । धृत्वा तन्मस्तके हस्त म्वाधघोषपुरःसरम ३३ शूद्राणां च तथा स्त्रीणां मालादानं हि केवलम् । कुंकुम सधवानां च रण्डानां चदन न्ददेत ३४ शिक्षा संशाव्य सुमना उपस्थाप्य मनु दिशेत । पुराणोक्तबिधानेन विशेषो । यं द्विजातितः ३५ मन्त्रः सुसिद्धः सिद्धो बा शिष्यमात्रेषु सौख्यदः । अरिस्तु सर्व था त्याज्यः सकामानां त्वय म्बिधिः ३६ तत्रापवादं वदति शीरामार्चनचन्द्रिका । केवलं ङ्करदेवानां भन्ने सिद्धादि शोधनम ३७ नृसिंहार्कबराहाणां प्रसाद पुणवस्य च । बैदि- कस्य च मन्त्रस्य सिद्धादीन् नैव शोधयेत् ३८ पुराणोक्तस्य च तथा तन्त्रे ऽपि भवरुष्णयोः । इत्याद्युक्तिभि रालब्धो मोक्षमार्ग हानाग्रहः ३९ अथ सम्प्राप्तदीक्षस्तु भक्तयोपार्जित वस्तुभिः । शिष्यो । र्चयेद् गुरुं भक्तया दण्डवत्पूणमे झुबि ४० ततो होमं सुसाकल्यैः पायसेन घृतेन वा । कृत्वा र्चयेद् गुरूं भूयः शक्तिपूर्व सुवस्तुभिः ४१ ततो ऽर्चये त्कुलाचार्य यथा शक्ति द्विजा नपि । नत्वा स्वकुलमुद्धवादी न्पुसादं विभजेत्ततः ४२ सम्भोज्य गुरुबिपादीन गुरोरुच्छिष्टभा ग्भवेत् । इत्येवं करणा न्नून दीक्षासिद्धिः पजायते ४३ अयोपदेशो ऽसक्तानां तत्वसारे ग्न्य एव हि । अत्राप्यसक्तः कश्चि चे दब्ज मभ्यर्च्य साक्षतम् ४४ तदम्भसा । भिषिच्याष्टबारान् मूलेन के करम् । निघायाऽमुं जपे त्कणे उपदेशे स्वयं विधिः ४५ चंद्रसूर्य्य आहे तीर्थ सिद्धक्षेत्रे शिवालये । मंत्रमात्रप्रकथन मुपदेशः स उच्यते ४६ अत्रापि च विशेष स्तु शिष्यदुःखनिवृतये । • के, मस्तके।

·दीक्षाविधिनिबन्धः। (११) पंचरात्रे प्रकथितो नारदेन सुरर्षिणा ४७ वित्तलोभा द्वि- मुक्तस्य स्वप्नवित्तस्य देहिनः । संसारभयभीतस्य विष्णुभक्तस्य तत्वतः ४८ अग्ना वाज्यान्विते वीजै स्सलिलैः केवलैश्च वा। द्रव्यहीनस्य कुर्बीत वचसा नुग्रहं गुरुः ४९ ननु दीक्षाबिधि स्तत्र कथं संपूर्णता मियात । इति तर्कनिरासाय तवैवोक्तं सुरर्षिणा ५० यः समः सर्वभूतेषु विरागो बीतमत्सरः । जितें द्रियः शुचि दक्षः सबागावयवान्वितः ५१ कर्मणा मनसा बाचा भीते का उभयदः सदा । समबुद्धिपदं प्राप्त स्तत्रापि भगवन्मयः ५२ पंचकालपरश्चैव पंचरात्रार्थबि तथा । बिष्णु तत्वं परिज्ञाय हेयकं चानेकभेदगं ५३ दीक्षयेन्मेदिनी सी किं पुन चोपसन्नतान् । गुरो रेव प्रभावेण या शिष्यकृतार्थता ५४ ॥ इति श्रीसामबेदिश्रीनन्दकिशोरशास्त्रिजदुर्गादत्तकृते दीक्षा बिधिनिबंधे मंत्रदानविधिसंपादकं तृतीयं प्रकरणम् ॥ ३॥ असे गृहीतदीक्षस्य नियमा मोक्षसाधकाम् । तथा च बा नबिधी न्दर्शयामि शिवोक्तिभिः १ ब्राझ मुहूत चोत्थानं शोचं स्वानं यथाविधि । तिलकं च ततः संध्या गाय त्री जप मेव च २ तत्पश्चाद् गुरुमंत्रस्य जपं हामं स्वगृह्यजं । अग्निं मक्षिणीकृत्य ममः फलसमर्पणं ३ एवं कृते ततः पश्चादिष्ट पूजाधिकारता । भवे त्ततः प्रयत्नेन नित्यकर्मसदा चरेत ४ कृत नित्यक्रियेनाशु कार्य मिष्टप्रबोधनम् । नीराजनं च वाद्येन ततः श्रीदेवतार्चनम् ५ बिभवे सति सद्भक्तया प्रासादे स्थाप्य केशवम् । अष्टयामविधानेन पूजन क्रमश श्चरेत ६ साधूना मसमर्थानां यथा लब्धोपचारकैः । पूजन खेष्टदेवस्य ममृतो वस्खाग्रहानहि ७ शालिग्रामशिलापूजा प्रतिमासु च भक्तितः । मनः स्थैर्य मानसी च पूजा सर्वार्थसाधिका ८ अल्पज्ञेषु तथा ज्ञानमान बहसमर्पणम् । संबिभागः प्रसादस्य चरणामृतसेवनम् । - SHAR ·(१२) दीक्षाबिधिनिबन्धः। ततो गुरुकुलाचार्यमातृपित्रादिवंदनम् । तेषां पूजा भक्तिभावा यापारोपार्जन ततः १० ततो मध्याह्नसत्कर्म स्वाध्याय स्नानपूर्वकम् । बिष्णुपादोदेकेनैव पितृणां तपंणक्रिया ११ बैश्व देवबिधि भक्तया पश्वा दतिथिसत्क्रिया। ततो जीवन्मातृपितृ वद्वेभ्यो भोजनार्पणम १२ शिशून गर्भवती नारी भाजये दुर्भको बिदः। ततो अन्न व स्वयं मुंज्या दापोशान बिधायच १३ निर्माल्य तुलसीभक्ष तांबूलाशनं तथाः। ततो व्यापार संख्या याममात्रं ततःपरम १४ सत्संगसेवासच्छास्त्रश्रवण मनन तथा सायं संध्योपासन च स्वेष्टदेवपूजनम १५ भगवन्नामजीयादि शयनन चतु सेवन । पितृणां शाद्धकरण स्वेष्टा भेदसुरार्चन १६ नबीनफलपुध्यादे देवताभ्यो निवेदनम् । तुलसीपूजनं नित्यं शीभागवत पूजनम् १७ बिष्णोरुच्छिष्टस्त्रंग्गंधा व उन्नवस्त्रादि सेवनम् । सर्वेषां पुण्यकार्याणां स्वामिदृष्टया प्रवर्तनम १८ गुर्बाज्ञा ग्रहणं तत्र विश्वास गरुणादिते । गुरुपादोदका ज्यान गुरोरुशिष्टभोजनम् १९ नीचर द्गुरु सेवा च गुर्वग्रे सांजलि स्थितिः। यानासन न गुर्वग्रे मान्य गुरुकुलं सदा २० गुगः पितापरं पूज्यो गुरुपुत्रा गुरू यथा । गुरुवत्परिपूज्या श्व स्वर्णा गुरुयोषितः २१ कृति ,या स्वंगुरवे गृहस्थेना , नुसारतः । यथार्थमुद्रारचन गीतनृत्यादिभक्तितः २२ शंखादिध्वनिमांगल्य लीलाद्यमिनयोहरेः। बिशेषधर्मजिज्ञासा महाशक्तिबिबर्जनम् २३ सुखदुःखसमानत्वं स्वास्थ्यं लोके हरीक्षणम् । विषयालेालु पत्वं च परद्रव्य बिबर्जनम् २४ मना जयः पराभक्ति दशम्यादिदुिननये । ब्रते नियमतः स्वास्थ्य सन्तायो येनः केनचित २५ पर्वयात्रादिकरणं, बासराष्टक सद्विधिः । बिष्णो सर्बत चर्चा च महाराजोपचारतः २६ तथा हरिहराभेदचिन्तन पूजन तयोः । तीर्थेश्वमृतबुद्धि व शास्त्रे * प्राप, जलम् ।

·गुरोः । दीक्षाबिधिनिबन्धः। ध्वीश्वररूपता २१ सर्वेषां चैव साधूनां ब्रतिनां च प्रपालनम् । गुरावोश्वरभावश्व तुलसीस ग्रह स्सदा २० धर्मार्थकाममोक्षाणां यथा काल निषेवणन । ब्राह्मणानां च सत्कारः कामलोभादि बर्जनम २९ स्त्रीशूदै श्व जयः कार्यो गुरुमन्त्रस्य केवलम् । पुराणोक्तविधानेन नित्यनैमित्तिकी क्रिया ३० इत्येव नियमान सेवे सदाचारपरायणः । श्रद्धालु रातिको इतन्द्रो भक्तिभाङ् नात्र संशयः ३१ अथ चैवम्नवीस्पद्य यानि त्याज्यानि धीमता कर्माणि विघ्न रूपाणि मुक्तिमार्ग मनीप्सतां ३२ सन्ध्ययाः शयनन्नैव न शौच म्मृत्तिकां विना। तिष्टता चमन न्नैव नैव गुर्वासन म्वित् ३३ गुर्वने वादविस्तारं छायाया लङ्घनङ् । शक्तौ स्नानक्रियाहानि देवतार्चनलोपनन् ३४ देवता नां गुरूणां च प्रत्युत्यानाद्याभावनम। गुरोः पुरस्तात्पांडित्य प्रौढपादकियां तथा ३५ अनन्त्रतिलका चामौ नीलवस्त्र- विधारणम् । अभक्तैः सहमैन्यादि ह्यसच्छास्त्रपरिग्रहम् ३६ तुच्छ स्वर्गसुखाशक्ति मद्यमांसनिषेवणम । मादकौषधिसेवां च मसूराधन्नभोजनन ३७ शाकं तुम्बीशलिंगादि तथा भक्तान्न सङ्ग्रहम । भूतादिकव्रतारम्भ तथा भूतादिकं जपम अभिचारादि करसन शक्तया गौणोपचारकन । शोकादि पारवश्यं च दिग्विद्वैकादशीव्रतम् ३९ शुक्ला कृष्णा विसेदं च सव्यापार ब्रतं तथा । शक्तौ फलादिभुक्तिं च श्राद्धचैकादशी दिने ४० द्वादश्यां च दिवास्वापं तुलस्यावचयं तथा । तत्र विष्णो दिवास्नानम् श्राद्ध चैवानिवेदितैः ४१ वृद्धावस्तुलसी श्राद्ध तथा श्राद्ध मवैदिकम । चरणामृतपानेपि शुद्धयर्थाचमन क्रियाम ४२ काष्ठासनोपविष्टन वासुदेवस्य पूजनम् । पूजा करले सदा लापम् शोकमोहादि चिन्तनम् ४३ प्रायस धूपयात्रादिखण्डित मलिन न्तथा । पूजांचा संस्कृतै द्रव्य - ·१४) - । दीक्षाविधिनिबन्धः। स्तथा चञ्चलमानसम ४३ एकहस्तप्रमाणादि काले स्वामि दर्शनम् । पर्युषितादिदुष्टाना मन्नादीनां निवेदनन ४५ संख्यां विना मन्त्रजप तथा मन्त्रप्रकाशनम् । मुख्यकाल परित्यागं गौणकालपरिग्रहम ४६ निन्दा तु पैशुन न्तन्द्रा स्तेयं स्त्रैणत्व मेव च । प्रसादा ऽग्रहण विध्यो वर्जयेत सर्वदा सुधीः ४७ ॥ मनुस्मृतौ ॥ न गुरो रमियं कार्य ताडितः पीडितो पि वा । नावनन्थेत तद्वाक्य स्ना पिय हि समाचरेत् ४८ नोदाहरेद् गुरोर्नाम परोक्ष मपि केवलन । न चैवा स्यानुकुर्वीत गतिभाषणचेष्ठितम ४९ गृह्णीया यदि तन्नाम तत्राय म्बिधि रुध्यते । देवर्षिणा नारदेन पञ्चरात्रे दयालुना ५० पण वः श्री स्ततो नाम विष्णुशब्दोप्यनन्तरम् । पादशब्दे समेतः स्या नतमूर्दा जलीयुतः ५१ स्वमन्त्रो नोपदे- ष्टव्यो वक्तध्यश्च न संसदि । गोपनीयं तथा शास्त्र रक्षणीय शरीरवत ५२ यत्र यत्र परीवादो मात्रा च्छू यते गुरोः। तत्र तत्र न वस्तव्यं निर्यायात्संस्मर म्हरिम ५२ यैः कृता च गुरोन्निदा विभोः शास्त्रस्य नारद । नापि तैस्सह वस्तव्य वक्तव्यं वाकथञ्चन ५३ ॥ कौम्य ॥ गुरो निमाल्यशयने पादु- कोपानहावपि । नाक्रमेदासन छायां वासन्दीं वाकदाचन ५५ एवं यो वर्जये द्वा न्साध्यान्संसाधयेत्सदा। नरो वर्णाश्रम युतो नूनं भवति मुक्तिभाक ५६ ॥ इति श्रीसामधेदिनीनन्द किशोरशास्त्रिसुतदुर्गादत्तकृते दीक्षाबिधिनिबधे कर्तव्याऽकर्तव्य संपादकञ् चतुर्थं प्रकरणम् ॥ ४॥ अथ स्त्रीणां सदाचारः पो च्यते । द्य समासतः। ताभिः संसेवितो नून मिहा मुत्र सुख पदः १ अपुत्रासधवा बापि धर्म बेदार्थसम्मतम् । य माशित्य समाप्नोति पत्या सह परंपदम २ पत्थः पूर्व समुत्थानम् पत्या भेदहरि स्मृतिः। शौचक्रिया रात्रिभृतां शुकत्यागो ऽस्य धौतता ।

·दीक्षाबिधिनिबन्धः। (१५) आण बाससा देहवालन गृहमार्जनम् । आदर्श स्वमुखा लोक कंकत्या केशशाधनम् ४ ललाटे कुंकुमधृति रंजनादिक धारणम । तत श्च पृथवी पूजा देहाभ्य गः सुतैलजः ५ ततः कण्ठा दधः स्नान ब्रतादौ समस्तकम् । युग्मबस्त्रपरीधान पत्युमद्वोधन तत्तः बन्दन प्रार्थन भक्तया शौचार्थ च जलार्पणम् । स्नापयित्वा बस्त्रयुग्मं दत्वा पूजासने पतिम् ७ संस्थाप्य च नमस्कृत्य चंदनादिक मर्पयेत । ध्यानाशक्त पति वीक्षय बिध्या होमसाधनम् ८ शोधये दग्नि कार्याणि स्निग्धा न्युष्णेन बारिणा । पोक्षणै रिति तान्येव यथा स्थान पकल्ययेत हृदपात्राणि सर्वाणि न कदाचि द्वियोज येत् । पत्यासहैव होमादि कर्मानुष्ठान माचरेत १० पत्या तुवैदिकं कर्म द्विजस्त्री कर्नु मर्हति । ततश्चैव स्वय कुर्या दान- ता पतिपूजनम ११ ॥ ॐ नमः कांताय शांताय सर्वदेवाश्रयाय स्वाहा ॥ इत्यनेनैव मन्त्रेण दत्वा पुष्प सचन्द नम । पाद्याध्ये धूपदीपौ च वस्त्र नैवेद्य मुत्तमम १२ जलं सुवासित शुद्ध तांबूलं च सुवासितम । दत्वा प्रदक्षिणीकृत्य स्तोत्र मेत दुदाहरेत १३ ॐ नमः कांताय भर्ने च शिरश्चन्द्रस्वरूपिणे । नमः शांताय दांताय सर्बदेवाश्रयाय च १४ नमो ब्रह्मस्वरूपाय सतीपाणपराय च । नमस्पाय च पूज्याय हृदाधाराय ते नमः १५ पञ्चपाणाधिदेवाय चक्षुषस्तारकाय च । ज्ञानाधाराय पत्नीनां परमानन्दरूपिणे १६ पति ब्रह्मा पति बिष्णुः पति रेव महेश्वरः । पतिश्च निर्गुणाधारो ब्रह्मरूप नमोस्तु ते १७ क्षमस्व भगव न्दोषं ज्ञानाज्ञानकृतं च यत् । पत्नी बन्धो दयासिन्धो दासीदोषं क्षमस्व मे १८ इति स्तुत्वा प्रणम्पाघी पिवे त्तच्चर- णोदकम् । तत स्तदाज्ञां संपाप्य तुलसीपूजनं रेत १९ नत्वा च पत्युः पित्रादीन स्वस्तूसेवां समाचरेत २० पत्युः शैय्यो ·1504 दीक्षाविधिनिबन्धः। त्थापनं च वालानां शौचभोजने । करायित्वा नयेथं च कुर्या द्वा कारयेत वा २१ पाकस्थाने पयःस्थाप्य कुर्या च दधिमन्थनम पातराश च कुर्या च्वेद् गुर्विणी वालपुत्रका २२ मृद्भिश्च शोधये उचुल्लों तत्राग्नि विन्यसेत्ततः । स्मृत्वा नियोगपात्राणि रसां च विविधानि च २३ ततः सात्वा पाकशाला गत्वा पाकम्विधाय च । निवेद्य पतयेबाक म्वदेवादि कारयेत २४ श्वस्त्र श्वशुरपत्यादी न्प्रेम्णा वाला श्च भोजयेत् । तेभ्यो दत्वा तु पूगादि झुंज्यादन्नं ततः स्वयम् २५ किञ्चि द्विश्रभ्य कुर्या च पाकशालादि शोधनम् । कुहनादिकसरकार न्ततो जय समाचरेत् २६ स्पष्ट्राज्य श्च लतः कुर्या इस्त्रालंकारधाराम् । रद्धाभिः सहिता स्थित्वा पुराणश्रवणं चरेत, २७ पतिबताना चरितं श्रुत्वा मनसि धारयेत् । कृत्वा स्वशिशुशिक्षां च ततः स्नान समाचरेत् २- पत्याऽग्निहोत्रं संसेव्य पाकसिद्धिविधाय च। वैश्वदेव स्वयं कुर्याद् भोजनीयांश्च भोजयेत २० भारतीय शैय्याः श्वस्त्रादे जल तत्र निधायच । भुवा च गृहलांडस्य वस्तु रक्षा मथा चरेत ३० पाकभांडानि संशोध्यदुग्धे जातक मर्पयेत श्वस्त्रादिसेवां कुर्या च दीपेनालयबीक्षणम् ३१ शयनीयांशुकंधत्वा पतिशै स्यागृहं यजेत् । पत्युः सेवां संबिधाय स्वयं सुप्यात्तदा ज्ञया ३२ इति स्त्रीणा मान्हिक च संक्षेपेण पकोर्तितम् । अतः परं शास्त्रबाक्यै रन्यदावश्यक त्रु वे ३३॥ स्कान्दे ॥ प्रसुप्तञ्च सुखा सीन रममाण यदृच्छया । आतुरेवपि कालेषु पति न्नात्थापये त्वचित ३४ हरिन्द्रां कुंकुमं चैव सिन्दरं कज्जलं तथा। कूर्पासक च ताबूल मांगल्याभरणं शुभन ३५५ केश संस्कारकवरी करकर्ण बिभूषणम् । भर्तुरायुष्य मिच्छन्ती दूरये न्न क्वचित्सती ३६ नियमोदकबन्हींश्च पत्रपुष्पादिकं च यत् । सेवेत भतु रुच्छ्रिष्ट मिष्टमन्नंफलादिकम ३७ तीर्थस्नानार्थिनी नारी पतिपादोदकं - ·। दीक्षाविधिनिबन्धः। (१७) पिवेत । शकरा दपि बिष्णो र्वा पति रेको बिशिष्यते ३८ ॥ व्यासस्मृतौ॥द्वारोपवेशनं नित्यं गवाक्षेण निरीक्षणम् । अस. त्पलापौ हास्यं च दूषणं कुलयोषिताम् ३८ ॥ ब्रह्मवैवर्त ॥ तं तपस्या देवाची परित्यज्य प्रयत्नतः । कुर्या चरणसेवां च सवन म्परितोषणम ४० तदाशारहितं कर्म न कुर्या द्वैरतः सती। नारायणात्परं कांतं ध्यायते सततं सती ४. पर पुंसां परं चैव सुवेशपुरुष परं । यात्राम महोत्सवं नत्यं नर्तकं गायनम्बज ! ४२ परक्रीडां च सततं नहि पश्येत सुबता । यद् भवयं स्वामिना मेव तदेव मपि योषिताम ४३ नहि त्यजे त्तु तत्संग क्षणमेव च सुब्रता उत्तरेनोत्तरं दद्या स्वामिन श्च पतिव्रता ४४ न कोपं कुरुते शुद्धा ताडितापि च कोपतः। क्षुधितं भोजये त्कातं दद्या त्पानं च भोजनम ४५ यदा रजः प्रजायेत तदा स्याद् बह्मचा- रिणी । हविष्यभोजिनी हस्ते दर्भसंस्तरशायिनी ४६ दिवा स्वापांजना कल्पा ऽश्रु पातस्नानचन्दनमः । प्रधावननख- च्छेदहास्योच्चैर्भाषणं त्यजेत ४७ ॥ हन्नारदीये ॥ त्रेता प्रभृतिनारीणां मासि भास्यार्तवं मुने । तदा दिन त्रयं त्यक्त्वा शुद्धा स्याद् गृहकर्मणि ४८ मैथुनं मानसं वापि वाचिक न्देवतार्चनम् । वर्जये च नमस्कारं देवतानां रजस्वला ४० स्नात्वा न्य पुरुष नारी न पश्ये च रजस्वला । ईक्षेत भास्कर देवं वृल्लकू* ततः पिवेत. ५० या नारी विधवा सा पि पूर्वव दाहि चरेत । विशेषसत्र तथा यः सो पि चाद्य प्रकथ्यते ५१ बाह्म मुहूर्त घोत्थाय स्मृत्वा जं पतिरूपिणं । देहशुद्धिं ततः स्नानं कृत्वा पूजां समारभेत ५२ पत्यु श्च प्रतिमायां वा पतिपादुकयो स्तथा । तदग्भावे प्रयत्नेन शालिग्रामे उर्चये. त्पतिम ५३ विष्णास्तुपूजन कार्य पत्याभेदेन नान्यथा । पति मेव सदा ध्याये द्विष्णुरूपधरं हरिम ५४ नारायणा त्वरं • प्रजइति नंदसंबोधनम् । * ब्रह्मकूर्च पंचगव्यं ।

·(१८) - दीक्षाबिधिनिबन्धः। कान्त ध्यायते सततं सती । सर्वपुण्यस्वरूप श्च पतिरूपी जना. ईनः ५५ सति भर्तरि या पूजा सैव तस्मि न्मृतेऽपि च । साम वेदोक्तमंत्रेण स्तोत्रं वै पूर्वव स्मृतम ५६ तर्पण म्प्रत्यहं काय भर्तुः कुशतिलादकैः । तत्पितुः तत्पितुश्चापि नाम गोत्रादि पूर्वकम ५७ गुरुमन्त्रजपो ध्यान म्बैश्वदेव विधिस्तथा। स्वहस्त पाको श्रद्धानां सेवा तदनुकूलता ५८ ॥ काशीखण्डे॥ यद्यदिष्ट- तमं लोके यच्च पत्युः समीहितम् । तत्तद् गुणवते देय पति मीणनकाम्यया ५९ वैशाखे कार्तिके माघे विशेषनियमांश्चरेत स्नान दान तीर्थयात्रां विष्णो र्नामग्रहं मुहुः ६० भर्तृख- रूपो भगवा न्प्रीयता मिति चाचरेत् । एवं धर्या परा नित्यं बिधवा ऽपि शुभा मता ६१ ॥ बृहन्नारदीये ॥ विधवा कवरी वधा भर्तृवंधाय जायते । शिरसो वपनं कायं तस्मा द्विधवया सदा ६२ एकाहारः सदाकार्यो न द्वितीयः कदाचन पय्यं कशा यनी नारी बिधवा पातये त्पतिम ६३ तस्माद् ऐशयन कार्य पतिसौख्यसमीहया। नैवांगोद्वर्तन कायं तांबूलस्य च भक्षणम ६४ ॥ बृहद्वारीतस्मृती ॥ केशरांजनतांबूलगंधपुष्यादिसेवनम भूषित रगवस्त्र च काश्यपात्रे च भोजनम ६५ द्विवारभोज- नम चाणो रंजनं बर्जये त्सदा । कंचुकी चंदन लाक्षां शंख सिन्दूरभूषणम् ६६ रक्तशाक मसूरं च जंवीरं पर्ण मेव च । अलाबुकुम्भीमांसादिवर्जनीयांश्च वर्जयेत ६७ पत्युः पितु | गेहस्था हरिनाम सदा जपेत् । नतु स्वतन्त्रा यतिबद्त्रमे चवेत्पतिता भवेत ६८ ॥ ब्रह्मवैवर्त । मिष्टानं न च मुंक्त सा न कुपा द्विभवं बज। एकादश्यां न भोक्तव्यं कृष्णजन्माष्टमीदि- ने ६९ श्रीरामनवम्यां तु शिवगा पबित्रया। अधोरायां प्रेतायां चन्द्रसूर्योप-गयोः ७० सैलाभ्यंगं न कुर्घात नहि प- श्येत दर्पणं । मुखं च पर पुंसां च यात्रां मृत्य महोत्सवम ७१ ·दीक्षाबिधिनिबन्धः। ॥मनुस्मृती॥ पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतो वा मृतस्य वा पतिलोक मभीसंती नाचरे त्किञ्चिदपियम् ७२ कामं तु क्षपये देहं पुष्यमूलफलैः शुभैः । नतु नामापि गृह्णीया त्पत्यो प्रेते पर स्य तु ७३ नान्योत्पन्ना पजा ग्तीह न चाप्यान्य परिग्रहे । न द्वितीय व नारीणां क्वचिगोपदिश्यते ७४ अनेन नारी वृत्तेन मनोवाग्देहसंयता। इहाग्रयकीर्तिमाप्नोति पतिलेाकं परत्रच ७५ एवं बिधा मोक्षधर्मा नुपदिश्य च कारयेत । शिष्यशिष्याभि रव्यग्रो गुरु व गुरुता तदा ७६ ॥ इति श्रीसाम्बेदिनीनंद किशोरशास्तिसूनुदुर्गादत्तकृते दीक्षाबिधिनिबंधे स्त्रीशिक्षाबि धान पंचमं प्रकरणम, ५ ॥ अथातः शास्त्रबचनै गुरु मर्माहात्म्य मुच्यते । यदुक्तं श्रीगिरीशेन पार्वत्यै हितकाम्यया १ कैलास शिखरे रम्ये भक्तिसाधनहेतवे । प्रणम्य पार्बती भक्तया शंकर परिपृच्छति २ ॥ शीपार्वत्युवाच॥ ॐ नमो देवदेवेश परात्पर जगद् गुरो । सदाशिव महादेव गुरुदीक्षां प्रयच्छ मे ३ केन मार्गण भी स्वामि न्देही ब्रह्ममयो भवेत. । त्वं कृपां कुरु मे देव नमामि चरणं तव ४ ॥श्रीमहादेव उवाच ॥ अग्नि गुरु* हिजा- तीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ५ पति रेव गुरुः स्त्रीणां सर्वतो उभ्यागतो गुरुः । यस्य देवे परा भक्ति यथा देवे तथा गुरौ ६ तस्य ते कथिता अर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अभक्त वंचके धूर्त पाखण्डे नास्तिके नरे ७ मनसापि न वत्त व्यं गुरुगीता भिध प्रिये। ध्यानमूलं गुरो मूर्तिः पूजामूलं गुरोः कृपा ८ मन्त्रमूलं गुरो वाक्यं मोक्ष मूलं गुरोः कृपा । सप्तसागरपयंत तीर्थस्नानादिजं फलम ९ गुरो. रंघिपयो विन्दु कोटंचशेनापि दुर्लभम् । गुरोः पादोदकं सेवेद् गुरो रुच्छिष्टभोजनम् । गुरु- मूर्ति सदा ध्यायेद् गुरुस्तोत्रं सदा जपेत् १०. गुरुपादोदकं पीत्वा पश्चा छिरसि धारयेत । शोषणं पापकस्य, दीपनं यस्मिन श्लोके गुरुशब्दः पूज्यपरः नतु मन्त्रदानपरः टन ·(२०) । दीक्षाबिधिनिबन्धः। जान तेजसा अज्ञानतिमिरांधस्य ज्ञानांजनशलाकया। चक्ष रुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः १२ अखण्डमंड- लाकारं व्याप्तं येन चराचरन् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्री गुर० १३ चैतन्यं शाश्वत शान्त व्योमातीत निरजनम् । तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरु० १४ चिन्मयं ब्यापियत्सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । तत्पदं दर्शितं येन त० १५ संसारवृक्ष मा रूढं पतित बरकार्णवे । येनाहत मिदं विश्वं तस्मै श्री० १६ चैतन्य शाश्वत शुद्ध "व्योमातीतं यदुच्यते । नादविन्दु कलातीत तस्मै० १७ न गुरो रधिकं तत्वं न गुरो रधिकं तपः। गुरुज्ञानात्परं नास्ति तस्मै० १८ गुरु ब्रह्मा गुरु विष्णु गुरुर्देवो महेश्वरः । गुरु रेव परं ब्रह्म तस्मै० १९ श्रानंद मानन्द रं प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजबोधयुक्तम् । योगोंद्र मोडंच भवरोग वैद्यं श्रीमद्गुरुं नित्य मह नमामि २० ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलम् ज्ञानमूर्ति द्वंद्वातीत गगनसदृश, न्तत्वमस्यादिल क्ष्यम् । एक न्नित्यं विमल मचलं सर्वधी साक्षिभूत म्भावातीतं त्रिगुण रहितं सद्गुरु न्तं नमामि २१ प्राशन शयन बस्त्र वाहन भूषणादिकम् । साधकेन पदातव्यं गरोः संतोष कारकम् । गुरुसेवा परं तीर्थं तदये न्य न्निरर्थकम्ऽ । सर्व तीर्थाश्रयो देवि श्रीगरो चरणांबुजम् २३ क्रिमिविड्भस्म निष्ठांन्त दुर्गंधमलमूत्रकम् । श्लेष्मरक्तत्वगायुक्तं वपु रित्थ म्बरानने २४ अतोस्थस्नेह मुत्सृज्य गुरुसेवा परोभवेत गुरूंच्छिष्टोपसेवी च गुरुपादोदकं पिवेत २५ अज्ञान मूल हरणं जन्म कर्म निवारणम् । ज्ञान वैराग्य सिद्धयर्थं गुरु- पादोदक स्पिवेत २३ गुरुलोपो न कर्तव्यो स्वच्छन्दो यदि वा भवेत । गुरुशापहतः क्षीणः क्षयं याति न संशयः २७ न गुरो रधिकं न गुरो रधिकं न गरो रधिकं ·(२१) are- दीक्षाबिधिनिबन्धः। न गुरो रधिकम् । शिवशासनतः शिवशासनतः शिव- शासनतः शिवशासनतः रु गरु रादि रनादि श्च गुरुः परमदैवतम् । गुरोः परतरं नास्ति तस्मा त्सम्पूजयेद् गुरुम् २९ संसारकुहरावर्ते घटियन्त्र घटो यथा । न मुक्ता देवगंधर्वा गुरुसेवापराङ्मुखाः २९ कर्मणा मनसा बाचा सङ्गिराराध्यते गुरुः । दीर्घदण्ड नमस्क्रु- निर्लज्जो गुरुसन्निधौ ३० हरी रुष्ट गुरू स्त्राता गुरौ रुष्ट न कश्चन । तस्मा सर्वध्यनेन श्री गुरोःशरण म्ब्रजेत ३३ यशिवः सशिवः प्रोक्तो यः शिवः सगुरुः स्मृतः । बिकल्प यस्तु कुर्बीत स नरो गुरुतल्पगः ३२ यो वै हुं कृत्य तुं कृत्य गुरुं निर्जित्य बादतः । अरण्ये निर्जने ये स भवेद् ब्रह्मराक्षसः ३३ हुंकारेण न बक्तव्य प्राज्ञशिष्यैः कदाचन । गुरेश रग्रे न बक्तव्य मसत्यं च बरानने ३४ एकाक्षर पदातारं यो गुरुं नैव मन्यते । स याति नरकं घोरं याव चन्द्रदिवाकरी ३५ गुरोः कृपाप्रसादेन ब्रह्मबिष्णुमहेश्वराः । समीपस्याः प्रसन्नास्ते केवलं गुरुसेवया ३६ मन्त्रराज मिदं देवि गुरुरित्यक्षरद्वयम् । शृति वेदांत वाक्येन गुरुः साक्षा- त्परम्पदम् ३७ गुरु पिता गुरुर्माता गुरु श्च ज्येष्ठवांधवः । शब्दे शब्दे गुरुश्चैव सर्वतोऽभ्यागतोगुरुः ३८ अतीव पक्वचि त्तस्य श्रद्धाभक्ती विलोक्य च प्रवक्तध्य मिदं देवि ममात्मासि सदा प्रिये ३९ गुरुवो वहवः सन्ति शिष्यबित्तापहारकाः । दुर्लभोऽयं गुरु वि शिष्यसंतापहारकः ४० धन्या माता पिता धन्यो धन्य वै तत्कुलं तथा । धन्या च बसुधा यस्य गुरुभक्तिः सुदुलभा ४३ संसारसागरसमुद्धरणैकमन्त्रं ब्रह्मादिदेवमुनि पूजितसिद्धमन्त्रं । दारिद्युदुःखभयशोकविनाशमंत्रं वन्दे महा भयहरं गुरुरानमन्त्रम् ४२ इद रहस्यं परमं यः पठे छृणुया दपि । तत्फलं समवाप्नोति मुक्ति मुक्तिं च बिंदति ४४

·(२२)
दीक्षाविधिनिबन्धः।
रोगा” मुच्यते रोगा बद्धो मुच्यत बन्धनात् । भयान्मुच्येत
भीतस्तु जपेद्यो दृढमानसः ४५ विद्यार्थी लभते विद्या धनार्थी
पामुया दुनम । पुत्रार्थी प्रामया त्पुत्रं मोक्षार्थी मोक्ष
मामु
यात ४५ दुर्गादत्तनिबंधस्य श्रीतृवाचकयोः किल । गुरुरूपी
जगन्नाथः पीयतां कृपया सदा ४६ दीक्षाकाले तथा पाढ्यां यः
श्रावयति भक्तितः। शृण्वंत्येनं निबंधं ये तेसः मुक्तिभागिनः४७
-
इति श्रीसामबेदिशीनन्दकिशोरशास्त्रिसूनुदुर्गादत्तकृते
दीक्षाबिधिनिश्धे गुरुमहिमादर्शकं षष्टं प्रकरणम ॥६॥.
सनातोयं निवन्धः । श्रीगुरुनारायणार्पणमस्तु ।
श्रीमच्छीहरिनामदासगुरुपत्कंजेज्य प्राप्ताक्षर
स्सोऽहं नन्दकिशोरतात चरणै दुष्ट्या या पालितः ।
दुर्गादत्त इतीरित श्च जननीपादै श्च याचे कबीन्
स्यादस्मिन यदिकिमिटूनमधिकं तच्छोध्यमात्मीयवत् ॥
-
रायाख्य नगरे । ब्जयोजनमिते पूर्व मघाः पत्तना
न्मत्पूर्वाचरितां चिरा च्च वसतिं संत्यज्य पित्रो मुंदे
राधाकृष्णपदाब्जेसेवनधिया तिष्ठामि वृन्दाबने
उतः प्राप्ति भवितास्य तत्र नितरां ग्रन्थस्य लिप्सावताम् ॥
॥ शुभम्भूयात्॥