·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ९३ वे. शा० सं० रा. सरस्वतीभूषणकिंजवडेकरो- पाह्ववामनशास्त्रिभिः कृतः १83 दर्शपूर्णमासप्रकाशः। तस्य प्रथमो आगः १ तत्रतत्रापयुक्तापस्तम्बसूत्ररामाण्डारपणीतधूर्तस्वामिभाष्यवृत्त्या रुद्रदत्तप्रणीतसूत्रदीपिकया च संकलितः। एतत्पुस्तक वे० शा० सं० श्रीमदपारीतन्मातक पारावारपारीणहीनगल- ग्रामनिवासिभिब्रह्मश्रीरामदीक्षितः संशोधितम् । बी० ए० इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८४६ खिस्ताब्दाः १९२४ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) मूल्यं पादोनरूपकसप्तकम् ६४१२ ·onaryte दर्शपूर्णमासप्रयोगसंभारस्मरणम् । संभारनाम अग्न्यागारम् अग्न्यायतनम् जायापती ऋत्विजः उदकम् दर्भासनम् पारावा: दर्भाः यशियकाहानि पलाशशारखा असिदः दर्भमुष्टयः रज्जुद्वयम् परिधयो बाहुमात्रा। भरत्निमात्राः सामिधन्या आधारसमियम् अनूयाजसमित् परिवासनशकलम् सवत्साः षड् गाव: दोरया गोशकुद दधि स्पयः कपालानि अग्निहोत्रहवणी शूर्पम् कृष्णाजिनम् सस्या प्रयोजनम् विहाराद्यर्थम् । अग्निस्थापनाद्यर्थम् । कर्मानुष्ठानार्थम् । याजनार्थम् । आचमनाद्यर्थम् । उपवेशनार्थम् । अग्निभणयनार्थ पवित्राद्यर्थम् । अग्निसमिन्धनाद्यर्थम् । वत्सापाकरणार्थम् । दर्भाद्याहरणार्थम् । मस्तराद्यर्थम् । दर्भसमिद्वन्धनार्थम् । आहवनीयपरिधान आहवनीयसमिन्धनार्थम् । भाधारार्थम् । अनूयाजार्थम् । सायंदोहप्रक्षेपार्थम् । सांनाय्यसंपादनार्थम् । गोदोहनार्थम् । कुम्भीलेपनाद्यर्थम् । आतञ्चनार्थम् । वैद्युद्धननादिकार्यार्थम् । पुरोडाशाधिश्रयणार्थम् । प्रोक्षणाद्यर्थम् । निर्वापाद्यर्थम् । ब्रीह्यवघाताद्यर्थम् । दृषदल्याधानार्थम् ।

·संभारनाम प्रयोजनम् उलूखलम् मुसलम् दृष्टदुपले P उपभूत ध्रुवा वेदः निर्वापपात्री आज्यस्थाली माशित्रहरणम् इडापात्रम् प्रणीताप्रणयनम् योक्त्रम् मदन्तीपात्रम् ब्रीह्यादिहविराबपनार्थम् । अवहननार्थम् । ब्रीह्यादिहविःपेषणार्थम् । आज्यावदानाद्यर्थम् । होमसाधनम् । प्रयाजानूयाजाज्यधारण रणार्थम्। सर्वयज्ञाद्याज्यग्रहणार्थम् । वेदिसंमार्जनाद्यर्थम् । निर्वापपिष्टसंवपनाद्यर्थम् । आज्यनिर्वापार्थम् । प्राशिवावदानाद्यर्थम् । इडावदानार्थम् । अपां प्रणयनार्थम् । पत्न्याः कटिबन्धनार्थम् । जलतापनार्थम् । पिष्टसंयवनाधर्थम् । •s, अन्वाहार्यचरुश्रषणार्थम् । अङ्गारनिरूहणार्थम् । पिष्टलेपफलीकरणस्थापनार्थम् । पयापणार्थमेका । अन्या च सासंदोहार्यम् । गोदोहनार्थम् । गोबन्धनार्थमभिधानी। निदाने च गोः पादबन्धनार्थं वत्स- बन्धनार्थ च दधिकुम्भ्यपिधानार्थम् । याजमानशूतावदानार्थम् । याजमानदध्यवदानार्थम् ।। तद्भागस्थापनार्थम् । मा DAINIK A वेदाग्राणि अन्वाहार्यस्थाली उपवेषः पिष्टलेपफलीकरणपात्रम् कुम्भीद्वयम् दोहनपात्रम् अभिधानी निदाने च पिधानपात्रम् गजमानभागपयःपात्रम् यजमानभागदधिपात्रम् अग्नीद्भागपात्रम् ·दशेपूर्णमासप्रयोगसभारस्मरणम् । संभारनाम प्रयोजनम् परिश्रयणम् देवपत्नीयागसमये माईपत्य- प्रच्छादनार्थम् । संदंशत्रयम् अङ्गारग्रहणार्थम् । कस्तम्भी शकटस्थापनार्थम् । शकटः ब्रीह्यादिस्थापनार्थम् । बीहयः पुरोडाशार्थम् । तण्डुलाः अन्वाहार्यचर्वर्थम् । आज्यम् होमार्यम्। इध्मपत्रश्चनानि दक्षिणानावभ्याधानार्थम् । पिण्डपितृयज्ञपात्री पिण्डपितृयज्ञियहविर्निर्वापार्यम् । शिक्यम् सायंदोहकुम्भीस्थापनार्थम् । अरणीद्वयम् (उत्तरारणी, अधरारणी) अग्निसंपादनार्थम् । मन्थोपमन्यौ मन्थनार्थम् । चत्वार ऋत्विजः। होता, ब्रह्मा- येन चान्येनाथ भवति तदपि संग्राह्यमिति यावत् । इति यावत्स्मरणं द०-पू०-३०-सं०-स्मरणम् । डा अमात् ।

·अथाऽऽपस्तम्बदर्शपूर्णमासप्रयोगः । यजमान:--अन्वधानदिने प्रातरग्निहोत्र५ हुत्वा कृतौरो विहारा- हिरीशान्यां प्राङ्मुखो यज्ञोपवीती द्विराचम्य गार्हपत्यस्य पश्चार्भेष्वा. सीनो दर्भान्धारयमाणः पवित्रपाणिः पन्या सह प्राणानायभ्य देशकाला- वनुकीर्त्य ममोपात्तदुरितक्षयद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थ दर्शन यक्ष्ये । इति संकल्प्य ( पूर्णमासन यक्ष्ये-इति पौर्णमास्यां संकुरुम्य ) विद्युदसि विद्यमे पाप्मानमृतात्सत्यमुपैमि । इत्युपस्पृश्य अस्यां दर्शष्टयामध्वर्यु त्वामहं वृणे ( पूर्णमासेष्टयाम्---इति पूर्णिमायाम् ) इत्यध्वर्यु वृत्वैवमेव ब्रह्माणं होतारमाग्नीधं च वृणुयात् । १ पुरुषार्थयज्ञोपवीते सत्यपि. दर्शपूर्णमासाङ्गतया प्राप्त कर्मार्थ वस्त्रस्य यज्ञो. पीतमवश्यं संपादनीयम् । तदेवाऽऽम्नायते-“ निधीत मनुष्याणां प्राचीनात्रीत पितृणामुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्मभेव तस्कुरुते " ० सं० २।५। ११ । इत्यत्र “ कुरुते " इत्यनेनोपवीतं विहितम् । भाष्यकारा अप्येतदेव तैत्तिरीयसंहितायां प्रथमकाण्डीयप्रथमानुवाके बभाषिरे । " . पुरुषार्थस्य स्मृत्या प्राप्तावपि क्रत्वर्थस्य प्राप्त्यभावात्पश्चमलकारेण दर्शपूर्णमासाङ्गतया विधीयते । " कुरुते, इति । लिङर्थे लेट् ' पा० ३-४-७ । इति सूत्रसिद्धः । तदुक्तं भट्टपादैः _____" पञ्चमेन लकारेण विध्यर्थश्छन्दास स्मृतः " तं० वा. ११३।१० २ अत्राऽऽचमनं तु तैत्तिरीयारण्यके श्रृयमाणमेव कार्यम् । न च तत्र श्रूयमा णमाचमनं ब्रह्मयज्ञप्रकरणे विद्यमानं कथमन्यत्राऽऽक्रष्टुं शक्यमिति वाच्यम् । भट्ट- पादरेवास्याः शङ्काया निवारितत्वात् । एवं हि ते तन्त्रवार्तिके वार्तिकयांबभूवुः । " तथाऽऽचमनविधिरपि दक्षिणत उपवीयोपविश्य हस्ताववनिज्य त्रिराचम्यं द्विः परिमृज्य दर्भाणां महदुपस्तीर्योपस्थं कृत्वा प्रा१ख उपविश्य स्वाध्यायमधी- यातेति यद्यपि ब्रह्मयज्ञप्रकरणे श्रूयते तथाऽपि वदोच्चारणसंबन्धात्तदङ्गत्वेनापि तावज्ञायमानं सर्वयज्ञानां मन्त्रवत्प्रयोगित्वात्तदङ्गं भवति " इति । तदाचमनं. त्वेवम्---" हस्ताववानिज्य, त्रिराचम्य, द्विः परिमृज्य, सकृदुपस्पृश्य, सऱ्या पाणि पादौ च प्रोक्ष्य, शिरः, चक्षुषी, नासिके, श्रोत्रे, हृदयमेतानि क्रमेणाऽऽल: भ्याप उपस्पशेत्" 777 तिना प्य से .

·अध्वर्युः-वृतोऽस्मि कर्म करिष्यामि । इति ब्रूयादेवमेव वृता ब्रूयुः । ततो गार्हपत्यादाहवनीयार्थ ज्वलन्तम- निमुद्धृत्य दक्षिणाग्निं यथायोनि प्रणीयाऽऽहवनीयं च प्रणीय विहारस्यो- तस्त उपविश्य देवा गातुविदो गातुं यज्ञाय विन्दत । मनसस्पतिना देवेन वातांद्यज्ञः प्रयुज्यताम् । इति जपित्या मागे वों विहवेष्वस्तु क्यं त्वेन्धानास्तनुवं पुषेम । मही नमन्ता प्रदिशश्चतसस्त्वयाऽध्यक्षेण पृतना जयेम । इत्याहवनीयं महद्भिर्यज्ञियकाष्ठैः प्रज्वालयेत् । यजमानः-अमेिं गृहामि सुरथं यो मयोभूर्य उद्यन्तमारोहति सूर्य- महे । आदित्य ज्योतिषां ज्योतिरुत्तमर वो यज्ञा स्मता देव- ताभ्यः। बसून्रुद्रानादित्यानिन्द्रेण सह देवताः। ताः पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतेने मनीषा । इमापूर्ज पञ्चदशीं ये प्रविष्टास्तान्देवान्परिगृह्णामि पूर्वः । १ अग्निं गृह्वामीत्यस्या ऋचः सद्यस्कालायां पौर्णमास्यां लोपः कार्यः । श्वो यज्ञायेति श्वःशब्दघटितत्वात् । ननु श्वःशब्दस्य स्थाने " अद्य यज्ञाय रमताम्" इति ब्रूम इति चेन्न, सूत्रकारेणैवोहप्रतिषेधस्योक्तत्वात् । “न प्रकृताव्हो विद्यते " आप० १० सू० ३ । ४८ । सूत्रार्थः-अध्ययनवि- ध्यधीतानां मन्त्रवाक्याणां स्वाध्यायपाठावधृतस्वरूपाणामर्थवशाद्रूपान्तरकरणमूहः । स प्रकृती न विद्यते न क्रियते । प्रकृतौ मन्त्रा यत्राभिधातुं समर्थास्तत्रः नेति । विकृतिषु अद्य यज्ञायेत्यूहः कार्थः। २ इमामूर्जमित्यस्या अप्यूचः सद्यस्कालायां पौर्णमास्याममावास्यायां संनयतोऽप्यसंनयतोऽप्येवमेव लोपः कार्यः पूर्वोक्तन्यायात् । पञ्चदशीमिति लिङ्गरोधोऽपि स्पष्ट एव । यदा वल्याऽपि पञ्चदशी स्यात्तदा न लोपः । विकृतिषु तु इमामूज प्रथमामित्याचूहः कार्यः

·अग्निहव्यवाडिह सानावेहत्वामावास्य हविरिदमेषां पाय।
इत्याहवनीयेऽन्याधीयमाने जपित्वा ।
अन्तराग्नी पशों देवसश्सदमार्गमन् ।
तान्पूर्वः परिगृह्णामि स्व आयतेने मनीषयो ।
इत्यन्तराऽनी तिष्ठञ्जयेत् ।
अध्वर्यु:-मम देवा बिहवे सन्तु सर्व इन्द्रविन्तो मरुतो विष्णुरमिः।
पान्तरिक्षमुरुगोपमस्तु मह्य वातः पवतां कामे अस्मिन् !
इति गार्हपत्यं महद्भिर्यज्ञियैः काष्टैः प्रज्वालयेत् ।
यजमानः-इह प्रजा विश्वरूपा स्मन्तामनि गृहतिमभिसंवसानाः ।
ताः पूर्वः परिगृहामि स्व आयतेन मनीषया ।
इह पशवों विश्वपा स्मन्तामग्निं गृहपतिमभिसंसैनाः।
तान्पूर्वः परिगृहाभि स्त्र आयतेने मनीषया ।
इति गार्हपत्यमन्वाधीयमानमुपतिष्ठेत ।
अध्वर्यु:-मयि देवा द्रविणमायजन्तां मय्याशीरस्तु मर्यि देवहूतिः ।
दैव्या होतारावनिषन्त पूर्वेऽरिष्टाः स्याम तनुवा सुवीराः ।
इति दक्षिणाग्निं महद्भिर्यज्ञियैः काष्ठैः प्रज्यालयेत् ।
यजमान:-अयं पितृणामग्निरवाड्ढव्या पितृभ्य आ ।
तं पूर्वः परिगृहाम्यविर्ष नः पितुं करत् ।
इत्यन्वाहार्यपचनमन्वाधीयमानमुपस्थाय विहारस्योत्तस्तं उपविश्य
इदमहमग्निज्येष्ठेभ्यो वसुभ्यो यज्ञं प्रवीमि ।
इदमहमिन्द्रज्येष्ठेभ्यो रुद्रेभ्यों यज्ञं प्रवीमि ।
इदमहं वरुण ज्येष्ठेभ्य आदित्येभ्यो यज्ञ प्राचीं मिः ।
इत्यन्वाहितेषु जपेत् ।
१ पौर्णमास हविरिदमेषां मयि, इति पौर्णमास्याम् । विकृतिषु, तु आप्रयजी-
यः हविः, इत्यादिनामवतीविष्टिषु तेन तेन नाम्नोपलक्षणे कर्मकाः कार्यम् ।

·अध्वर्यु:-इषे त्वाज वा, इति पलाशशाखां शमीशाखां वा छित्वाऽप उपस्पृश्य इमां माचीमुदींचीमिषममभिसस्कृताम् । बहुपर्णामशुष्काग्रा हरामि पशुपामहम् । इति शाखामाहरेत् । यजमानः- पयस्वतीरोषधयः पयस्वीरुधां पयः । अपां पयसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र सं सृज ॥ इत्यप आचम्य पुनः शुद्धयर्थमाचम्य, आहिलाग्निरपरेणाऽऽहवनीय -दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणेनाऽऽइवनी यमुदङ्मुखोऽवस्थाप व्रतमुपैय-समुई मनसा ध्यात्वाऽग्नीन्दैवानभिसंधाय (व्रत५ समुद्र तदुपैष्यामि, इति ) अग्ने व्रतपते व्रत चरिष्यामि तच्छेकेयं तन्मे राध्यताम् । 'वायो व्रतपते व्रतं चरिष्यामि तच्छेकेयं तन्मे राध्यताम् । आदित्य प्रतफ्ते व्रतं चरिष्यामि तच्छेकेयं तन्मे राध्यताम् । प्रतानां तपते व्रतं चरिष्यामि तच्छेकेयं तन्मे राध्यताम् । इति जपित्वा सम्राडसि व्रतपा असि व्रतपतिरसि तत्ते प्रब्रवीमि तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासम् । इत्यादित्यमुपतिष्ठेत । अवयु:-कायः स्थोपायः स्थ, इति तया षडवरान्वित्सानपाकृत्या देवो की सविता प्रापयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमघ्न्या महेन्द्राय देवभागमूखतीः पर्षस्वतीः प्रजावतीरनमीवा यक्ष्मा मा वः स्तेन ईशत माऽघशसः॥ इति गोचराय गाः प्रस्थाप्य १ असोमयाजिनोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां च शाखाछेदनादिशाखोपगृहनान्तं कर्म न कार्य सानाय्याभावात् ।। सोमयाजिनः पौर्णमास्यां शाखग्छेदनादिशाखोपगृहनान्तं कर्म न कार्यम् । पोणमास्यां सानाय्याभावात् । २ असोमयाजिनाऽमावास्यायां पयस्वतीरित्यारभ्याऽऽदित्योपस्थानान्तं कर्म " आ- दित्येभ्यो यज्ञ प्रब्रवीमि " इतिजपानन्तरं कार्यम् ।

·- शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्रीय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हतिः परि वो वृणक्तु । इति प्रस्थिता अनुमन्य ध्रुवा अस्मिन्गोपंती स्यात बह्वीः । इति यजमानगृहानभ्येय यजमानस्य पशून्पाहि, इति पुरस्तात्पतीची पश्चात्यांची वा शाखामुपगृह्य देवस् त्वा सवितुः सविनोहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे । इत्युत्तरेण गर्हपत्यं निहितमसिदमश्वपशुं वाऽऽदाय यज्ञस्य घोपदेसि, इति गार्हपत्यमभिमन्य प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अतयः। इति गार्हपत्येऽसिदं प्रतितप्यासिदं कमण्डलु चाऽऽदीय प्रेयभंगाद्धिषण। बर्हिरच्छ मर्नुना कृता स्वधया विष्टिा त आवहन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुटमिह बहिरासदं । उपन्तरिक्षमन्विहि । इति प्राचीमुदीची वा दिशमभिप्रव्रज्य यतः कुतश्चिदर्भमयं बहिराहरेत्तद्यथा- १ महेन्द्रयाजिनोऽपि शतं महेन्द्रायेति न वक्तव्यम् । शतसंवत्सरसंबन्धिः दोहनाभिधानेनाऽऽवर्तमानप्रयोगनिर्देशस्थासमवेताभिधायित्वात् । २ अनसोs. ग्न्यागारस्य वाऽप्रत्यगनाम् । ३ अनसः पुरस्तादग्न्यागारस्य वा परतो का प्रागग्राम् । ४ अश्वपर्शोः प्रतितपनं नास्ति । न पशु मिति सूत्रात् १।३।४। आ० श्री० सू० ५ मन्त्रपूर्वकमेव सर्व बहिराहर्तव्यम् । इति मुख्यः पक्षः । गौणपक्षस्तु यत्र यत्र मन्त्रपूर्वकक्रियाया असंभवस्तत्र तत्र लौकिकरीत्या ता क्रियां संपाद्य पश्चान्मन्त्राः प्रयोक्तव्या इति । संभवन्ती क्रियाऽपि तत्र कार्या । तया हि संस्कृतं द्रव्यं यज्ञियं भवति । तथा च भारद्वाजोऽप्याह- छिन्ने छेदनमन्त्रा लने लवनमन्त्रा दुग्धे दोहनमन्त्राः पिष्टे पेषणमन्त्राः, इति । कात्यायनोऽपीम- मेवार्थं कल्पयांवभव-" खातलूनच्छिन्नावहतपिष्टदुग्धदग्धेषु यजुष्क्रियासंभवात् " कर्क:-सूत्रार्थस्तु खाते यूपावटे, लूने बर्हिषि, च्छिन्ने यूपे, अवहतेषु व्रीहिषु, पिष्टेषु तण्डुलेषु, दुग्धे पयसि दग्धे महावीरे । तत्र यजुष्क्रिया, कुत एतद्द्वारा- भावात् । क्रियाद्वारको मन्त्र इति । एतच्चासंभव विषय एव द्रष्टव्यम् । याज्ञिकाः-एतेषु यूपावटादिषु लोकसिद्धेष्वपि गृहीतेष्वपि यजुक्रिया यजु. युक्ता क्रिया यथाकथंचित्कर्तव्या । कुतः ? संभवात् । संभवति हि यथा. कथंचिद्यजुष्किया । अथवा, असंभवादिति सूत्रच्छेदः । अन्यस्याः क्रियायाः कर्म- मध्येऽसंभवात् । यदः च पशौ यूपाहरणार्थः सनिकृष्टेऽलाभाद्देशान्तरे विप्र. कृष्टे गम्यते तदा प्रधानकालविरोधो भवति यदा चैकदीक्षापक्षस्तदा महावीरोखा- दिकमेकेनाहा निष्पादयितुं न शक्यत इत्याहुः ।

·देवानी पारेषूतनसि वर्षद्धमसि, इति यावदलं परिगृह्य अतिसृष्टो गवां भागः । इत्येकां द्वे तिस्रो का नाडीरुत्सृज्याप उप- स्पृश्य, इदं देवानाम्, इति परिगृहीतानभिमृश्य इदं पशूनाम् , इत्यतिसृष्टानभिमृश्य देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बहिर्देवसदनमारभे । इति विशाखेषु दर्भान् सस्पृश्य देवदहर्मा त्वाऽन्वङ्मा तिर्यक्, इति सव्यहस्तेन बहिर्गृहीत्वा पर्व ते राध्यासम् , इत्यसिई पर्वण्यधिनिधाय आध्छेत्ता ते मा रिषम् , इति संनखं मुष्टि लुत्वाऽप उपस्पृश्य पथिव्याः संपूच पाहि, इत्यनधो निदध्यात् । स प्रस्तरः । देवत्या स्वेत्यादि पृथिव्याः संपृचः पाहीत्यन्तं त्रिरावर्तयेत् । तदेकं निवनभेवं त्रीणि निधनानि छुट्वा देववाहिः शतपल्शं विरोह, इत्यालवानभिमृझ्या सहस्रवल्शा वि वय५ रुहेम, इत्यात्मानं प्रत्यभिमृश्याप उपस्पृल्या अदित्यै रास्ताऽसि इति शुल्वं कृत्वा अयुपिता योनिः, इति प्रतिसंध्यादेवं त्रिधातु पञ्चधातु वा शुल्बं -- - कृत्वा अदित्यै रास्ताऽसि, इब्युदगग्रं वितत्या सुसंभृतां त्वा संभरामि, तस्मिन्निधनानि. संभृत्य प्रतिनिधन मन्त्रमावर्तयित्वा अलुभिता योनिः, इत्युत्तमे निधने प्रस्तस्मत्याधाय इन्द्राण्यै सनहनम् , इति संना. पूषा ते. ग्रन्थि ग्रंथातु, इति प्रन्थि कृत्या स ते माऽऽस्थात् , इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चं पश्चात्पाञ्चों वा ग्रन्थिमुपगृह्य आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे । इति बहिरालम्य ·यानमान्नहिरसि देवंगमम्, इत्यासन्नमभिमन्व्य इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुईच्छे, इत्युदादाय बृहस्पतमूर्ना हरामि, इति शीणि अधिनिधाय प्रेयमंगादिषा बर्हिरच्छ मनुना कृता स्वधया विष्टिा त आवं- हन्ति कवयः पुरस्ताद्देवेभ्यो जुष्टमिह बहिरासदे। उपन्तरिक्ष- मन्विहि । इति प्रत्येय अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि, इत्यन्तदि परिधिदेशोऽनधः, सादयित्वा पोर्णमा यात्रा. 30 पार पती: - मिसि, इति यथोपसादनकाले प्राचीनमुपसादयितुं योग्यं भवे- तथाऽनधो निधाय तूष्णीं दर्भदेशं गत्या पुः या जाता या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन् । इति परिस्तरणमुष्टिमाहृत्य पर्वण्यसिदमधिनिधाय अपां मेध्यं यज्ञिय सदेव शिवमंस्तु मे आच्छेत्ता वो मा रिषं जीवनि शरदः शतम् । इति च्छित्वाऽप उपस्पृश्य अपरिमितानां परिमिताः संनो सुकृताय कम् । एनो मा नि गां कतमञ्च नाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्तु । इति संनह्य तूष्णी परिभोजनीयार्थान्दीनुलपराज्यांश्च च्छित्वाऽप उप- स्पृश्य संनह्याऽऽहृत्य निधाय त्रिधातु पञ्चधातु वा तूष्णीं शुरुबं कृत्वा अदित्यै रास्ताऽसि इत्युदगग्रं वितत्य १ एतस्मिन्समये पौर्णमास्यां सोमयाजिनाऽसोमया जिना च पयस्वती- रित्यारभ्याऽऽदित्योपस्थानान्तं कार्यम् । प्रयोगस्तु प्राक्प्रादर्येव । २ असिदाधिनि. धान राध्यासमिति पदोच्चारणानुपदमेव काम् । तल्लिङ्गाभिधाने क्रियानुष्ट नमिति हेतुः सर्वत्रात्रोह्यः । ३ आच्छेत्ता, इति पदोचारणानुपदमेवाऽऽच्छेदनं कार्यम् । ४ संनह्य इति पदोच्चारणानुपदमेव संनहनं कार्यम् ।

·[आ०६०५० ५सपूणनासमकास। खादिरं पालाशं वैकविशतिदारुमिध्मं तूष्णीं ठित्वाऽप उपस्पृश्य : यत्कृष्णो रूपं कृत्वा माविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामकविशतिधा संभैरामि सुसंभृतां । त्रीपरिधी स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसंचरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टि५ संभरामि मुसंभृता” इति शुल्ब इम संभृत्य कृष्णोऽस्याखरेष्ठो देव पुरश्चर सध्यासं त्वा इति सन्नह्यपुरस्तादत्यञ्चं पश्चात्प्राञ्चं वा प्रन्थिमुपगुह्यानधो निधायेम- प्रव्रश्चनानि च पूर्व बर्हिःस्थापिते देशे निधाय त्वया वेदि विदिदुः पृथिवीं त्वया यज्ञो जायते विश्वदानिः। अच्छिद्रं यज्ञमन्वैपि विद्वान्त्वया होता संतनोत्यर्धमासान् । -- . दर्भाणां वत्सजान्वाकृति धान्यावपनार्थ तृणपुञ्जसंनिवेशविशेष कृतिः वा त्रिवृच्छिरसं वा वेदं कृत्वा शुल्बात्प्रादेशे परिवास्याप उपस्पृश्य वेदप- रिवासनानि निधाय देवस्य त्वेत्यादि प्रागुत्तरात्परिग्राहात्वाऽन्तदि शाखायाः पलाशान्यसर्वाणि प्रशात्य मूलतः शाखां परिवास्य उपवेषोऽसि यज्ञाय त्वां परिवेपर्मधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शग्मो भवासि नः । इत्युपवेषं कृत्वा तृतीयस्थ दिवो गायत्रिया सोम आभृतः सोमपीथाय संनंयितं वकल मन्तरमाददे । १ सोमयाजिनोऽसोमयाजिनश्च पौर्णमास्यां तु वेदपरिवासननिधानानन्तरं यस्य कस्य चिद्यज्ञियक'ष्टस्य मन्त्रेणोपवेपः कार्थः । वेदिकरणं तु यथाप्रयोगशास्त्रमग्रे वक्ष्यते । अन्तर्वेदि शाखाया इत्यारभ्य हव्यशोधन इति यजमानानुमन्त्रणान्तं कर्म नास्ति । सानाय्याभावात् । २ असोमयाजिनोऽमावास्यायां ' प्रागुत्तरात्परि. पाहाद्वेदिकर्म कृत्वा यस्य कस्यचिद्यज्ञयकाष्ठस्य मन्त्रेणोपत्रेषः कार्यः । अन्तर्वेदि. शाखाया इसारभ्य हत्यशोधन इन्यन्तं यजमानानुमन्त्रणान्तं कर्म नास्ति ।

·प्रश्नः १] दर्शपूर्णमासप्रकाशः। २८१ इति परिषासनशकलमादाय प्रज्ञातं निधाय त्रिवदर्भमयं पवित्रं कृत्वा वसूनां पवित्रमसि शतधार वसूनां पवित्रमसि सहसंघारम् । इति शाखाया मूले दर्भाणां मूलानि शाखाया अग्रे दर्भाणामप्राणि विनी प्रन्थि लङ्गयेत् । यजमानः-त्रिवत्पलाशे दर्भ इन्मिादेशसमितः । यज्ञे पवित्रं पोर्तृतमं पर्यो हव्यं करोतु मे। इमौ माणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्यायर्यन्तो संचरतां पवित्रै हव्यशोधेन । इति शाखापवित्रयोः सङ्गे क्रियमाणेऽनुमन्त्रयेत् । समूहन्त्यग्न्यगारमुप- लिप्यन्त्यायतनानि अलं कुर्वाते यजमानः पत्नी च नवे सांनाय्यकुम्भ्यो यावच्छर्करं गामयेनाऽऽलिप्ते भवतः । इत्यन्वाधानम् । अमावास्यायामपराह्न आश्वलानीयैरग्निहोत्रचन्द्रिकायां प्रदर्शितरीत्याऽनु. ष्ठेयः पिण्डपितृयज्ञः । एवमेवाऽऽपस्तम्बीयैरपि स्वसूत्रानुसारम् । ततो भोजनममाषममा समाज्येनानीयातां तदभावे दना पयसा वा । तिलवर्ज सर्व कौषीधान्यवर्जम् । यजमानः-पर्यस्वतीरोधयः पर्यस्वद्वीरुधां पर्यः । १ पवित्रपलाशयोरभिधानपक्षे शमीशाखायां निवृत्तिः । पयसि चरुं दधनि चरु. मिति तदुभयप्राधान्यात् । इमौ पर्ण च दर्भ च देवाना हव्यशोधनों, इति पवित्राभिधानादनिवृत्तिर्वा । पलाशे दर्भ इति पलाशस्याधिकरणत्वेन निर्देशा. त्पवित्रपरत्वान्मन्त्रस्यानिवृत्तिः । इत्युभयथा विदुषां प्रवृत्तेः सत्वानिवृत्त्यनिवृत्यो- विकल्प एव रमणीयः । वयं तु यथापरम्परमनुष्ठेयमिति वदामः । एतेन तृतीयस्यै दिवो, इमौ पर्ण पेत्यादयोऽपि व्याख्याता वेदितव्याः। २ समूहन्तीति बहुवचने चोदिते यजमानः पत्नी च प्रवृत्ते कर्मणि अध्वर्योः सहायभूतौ । अलंकरणमायतनानां नाऽऽत्मनोः कुर्वीते इत्यात्मनेपददर्शनात् । आदधीयातामिति दर्शनादग्निसमवेतत्वेऽप्याधानस्य । ३ सोमयाजिनोऽसोमयाजिनश्च पौर्णमास्याम् । अमावास्यायामसोमयाजिनश्च नवे सांनाय्येत्यादिकुम्भीसंस्कारो नास्ति । सानाय्याभावात ।

·दर्शपूर्णमासप्रकाशः। [आ० द० प्र० अपां पर्यसो यत्पयस्तेन मामिन्द्र स ज । प्राणाय स्वाहा । इति प्राणाग्निहोत्रकाले प्रथमं प्रासं भक्षयेत् । पत्न्यपि प्रथमग्रासं पयस्वतीति मन्त्रेण भक्षयेत् । यवाग्वा पयसा वा स्वयं यजमानः पर्वण्याग्निहोत्रं जुहुयात् । अग्निहोत्रोच्छेषणमातञ्चनार्थ निदध्यात् । नास्यैतार रात्रि कुमाराश्च न पयसो लभन्ते । हुते सायमग्निहोत्रे सायंदोहं दोहयेत् । अध्वर्युः--आड्वनीयं परिस्तीर्य सानाय्पपात्राणि प्रक्षाल्योत्तरेणाऽऽहवनीयं दर्भान्सश्स्तीर्थ कुम्भी शाखापवित्रम् , अभिधानी विदाने, दारुपात्रं दोहनम- यस्पात्रं दारुपात्रं वा पिधानार्थम् , अग्निहोत्रहवणीमुपवेषम् , पर्ण- वल्कं च तृणं चति द्वंद्वं व्यञ्चि पात्राणि प्रयुज्य समावप्रच्छिन्नाग्रौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे कृत्वा पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वी मनसा पुनातु । इति तृणं काष्ठं वाऽन्तर्धाय ( दर्भयो त्रस्य च मध्ये कृत्वा ) तेन सह च्छित्त्वा ( नखेन न च्छिन्द्यात् , न नसेनेति सूत्रात् )। विष्णोर्मनसा पूते स्थः। इत्यद्भिरनुमृज्य तत्पवित्रान्तहितायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्याम्- देवो वः सवितोत्पुनातु, इति प्रथममुत्यूय अच्छिंद्रेण पवित्रेण, इति द्वितीयमुत्यूय वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः, इति तृतीयमुत्पूय आपो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवोऽय इमं यज्ञं नयताग्रे यज्ञप॑तिं धत्त युष्मानिन्द्रो वृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीचं वृत्रतूर्ये , १ संनयतो यजमानस्य तु यवाग्वैव होमः । न पयसा । एवं व्यवस्थित- विकल्पोऽयम् । विवृतोऽयं विषयो भाष्यवृत्तौ प्रथमे प्रश्न एकादशकण्डिकासूत्र.

·प्रश्नः १]
दर्शपूर्णमासप्रकाशः।
४८३
प्रोक्षिताः स्थ । इत्यभिमन्त्र्योत्तानानि पात्राणि पर्यावर्त्य
शुन्धध्वं दैव्या॑य कर्मणे देवयज्यायै ।
इति सपवित्रेण पाणिना सर्वाभिरद्भिस्त्रिः प्रोक्ष्य सकृन्मन्त्रेण द्विस्तू
ष्णीम्, प्रज्ञाते पवित्रे निदध्यात्।
यजमानः--आपो देवीः शुद्धाः स्थमा पात्राणि शुन्धत ।
उपातळ्याय देवानी पर्णवल्कमुत शुन्धत ।
देवेने सवित्रोत्यूता वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः ।
गां दोहपवित्रे रज्जु५ सर्वा पात्राणि शुन्धत ।'
इति प्रोक्ष्यमाणान्यभिमन्त्र्य
एता आचरन्ति मधुमदुहानाः प्रजावतीर्यशौ विश्वरूपाः ।
बह्वीन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः ।
इति गा आयतीः प्रतीक्षेत ।
अध्वर्युः--निष्टप्त५ रक्षो निष्टप्तोऽघशसः । इत्याहवनीये सांन्नाव्यपा-
प्राणि प्रतितप्य
धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ, इत्युपवेषमादाय
निरूढं जन्यं भयं निरूढाः सेना अनीत्वरीः।
इत्याहवनीयादुदीचोऽङ्गाराना(ना)हवनीया]यतन एव निरुह्य
मातरिश्वनो धर्मोऽसि द्यौरसि पृथिव्यसि विश्वधाया आस
परमेण धान्ना दृहस्व मा ह्वाः । तेषु कुम्भीमधिश्रित्य
भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्व, इति प्रदक्षिणमङ्गारैः पर्युह्य
वसूनां पवित्रमसि शतधार वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम् ।
इति तस्यां कुम्भ्यां प्रागग्र५ शाखापवित्रमत्याधाय कुम्भीमन्वारभ्य वाचं
नियम्य पवित्रं वा धारयन्स्यात् ।
दोग्धा-अदित्यै रास्नाऽसि, इत्यभिधानीमाददीत ।
यजमानः-त्रयस्त्रि-शोऽसि तन्तूनां पवित्रेण सहाऽऽगहि ।
शिवेयर रज्जुरभिधान्यध्यामुपैसेवताम् ।

·१ - दर्शपूर्णमासप्रकाशः। [ आ० द. १०- दोग्धा-पूषाऽसि, इति वत्सं बघ्नीयात् । अध्वर्यु:- उपसृष्टां में प्रब्रूतात् । इति दोन्धारं संप्रैषं दद्यात् । दोग्धा-उपसृजामि, इत्यध्वर्युमामन्त्र्य अयक्ष्मा व मजया सजामि रायस्पोषण बहुला भवन्तीः इति यल्समुपसृजेत् । यजमानः- अयक्ष्मा के प्रजया सरगुंजामि रायस्पोर्पण बहुला भवन्तीः ऊज पयः पिन्माना धृतं च जीवो जीवन्तीरूप वः सदेयम् । इत्युपसृष्टामनुमन्वयेत् । अध्वर्युः--गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्ट । इति यजमानं संप्रेषं कुर्यात् । यजमानः--सांनाय्यं मा विलोपि यद्युपसृष्टां विहारं चान्तरेण व्यक्या. त्तदा ब्रूयात् । दोग्धा--उपसौदामि, इति यजमानमामन्त्र्य अयक्ष्मा प्रजया स५ देंजामि रायस्पोषेण बहुला भन्तीः । ऊज पयः पिन्व॑माना घृतंचे जीवो जीवन्तीरुप वः सदेयम् । इत्युपविश्य दारुपात्रे दुह्यात् । अत्र दोहने शूद्रस्याभ्यनुज्ञानात्तस्य मन्त्राः %- सन्त्येव । है यजमानः-चौश्वेमं यज्ञं पृथिवी च संहाताम् । धाता सोमेन सह वातन वायुः । यज॑मानाय द्रविणं दधातु । इति दुह्यमानामनुमन्व्य उत्स दुइन्ति कलश चतुचिलमिहीं देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिन्द्राग्नी जिन्वत५ सूनृवित्तद्यमानममृतत्वे देंधातु । इति धारावोषं चानुमन्त्रयेत् । दोग्धा-दुग्धं पयोऽध्वर्यव आहरेत् । १ एकन निदानेन गोः पादौ बद्धा, अन्येन निदानेन गोः पूर्वपाद- ·. . प्रश्नः १] दर्शपूर्णमासप्रकाशः। ४८५ अध्वर्यु:-कामधुक्षः प्र णो ब्रूहि महेन्द्राय हविरिन्द्रियम् । इति दोग्धारं पृच्छेत् । दोग्धा-गङ्गाम्, इात निश्यि यस्या देवानी मनुष्याणां पयो हितम् । इति प्रत्याह । अध्वर्यु:-सा विश्वायुः, इति निर्दिष्टां गामनुमन्त्र्य देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा । इति कुम्भ्यां तिरः पवित्रमासिष्य ( पय आदायाऽऽसिञ्चति) हुतः स्तोको हुतो द्रुप्सौऽग्नये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथिवी. भ्याम् । इति विप्रुषोऽनुमन्त्रयेत्। यजमानः-अग्नये बृहते नाकायेदं न मम । यावापृथिवीभ्यामिदं न मम । इति त्यजेत् । दोग्धा-पूषाऽसि, इति वत्सं बनीयात् अध्वर्युः-उपसृष्टां मे प्रब्रूतात्, इति दोग्धारं संश्रेषं दद्यात् । दोग्धा-उपसृजामि । इत्यध्वर्युमामन्त्र्य अयक्ष्मा व प्रजया ससृजामि रायस्पोषेण बहुला भयन्तीः । इति वत्समुत्सृजेत् । यजमान:-अयमा यः प्रजया सजामि रायस्पोपेण बहुला भवन्तीः । ऊर्ज पयः पिन्व॑माना घृतं च जीवो जीन्तीरु वः सदेयम्। इत्युपसृष्टामनुमन्त्रयेत्। अध्वर्यु-गां चोपपृष्टा विहारं चान्तरेण मा संचारिष्टं, इति यजमान संप्रेष्येत् । यजमानः---सांनाय्यं मा पिलोपि, यापसृष्टां विहारं चान्तरेण व्यवेया. त्तदा ब्रूयात् । दोग्या--उपसौदामि, इति यजमानमामन्त्र्य अयक्ष्मा वः प्रजया ससजामि गयम्पोपः करलाली AME 1.4 ·प्रश्नः १] ४८७ दर्शपूर्णमासप्रकाशः। प्रजया ससृजामि रायस्पोषण बहुला * यजमान: -अयक्ष्मा भर्वेन्तीः। भवन्तीः। वातेन वायुः। ऊर्ज पयः पिन्माना घृतं च जीवो जीर्वन्तीरुपे वः सदे- यम् । इत्युपसृष्टामनुमन्वयेत् । अध्वर्यु:-गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्ट, इति यज. मानं संप्रेष्येत् । यजमान:--सांनाय्यं मा विलोपि । यद्युपसृष्टां विहारं चान्तरण व्यवे. यात्तदा ब्रूयात्। दोग्धा---उपसीदामि, इति यजमानमामन्त्र्य अयक्ष्मा वा प्रजया ससृजामि रायस्पोषेण बहुला ऊर्ज पयः पिन्व॑माना घृतं च जीवो जीवन्तीरु वः सदेयम् । इत्युपविश्य दारुपात्रे दुह्यात् । यजमानः--धौश्चमं यज्ञं पृथिवी च संदेहाताम् । धाता सोमेन सह वायुः । यजमानाय द्रविणं दधातु । इति दुह्यमानामनुमन्व्य उत्स दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडी देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिद्रासी जिन्वत सनृतौबतधर्जमानममृतत्वे धातु । इति धाराघोषं चानुमन्त्रयेत् । दोग्धा--दुग्धं पयोऽध्वर्यव आहरेत् । अध्वर्युः--काम'धुक्षः प्र णो ब्रूहि महेन्द्राय हविरिन्द्रियम् । इति दोग्धारं पृच्छेत् । दोग्धा--सरस्वतीम्, इति निर्दिश्य यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् , इति प्रत्याह । अध्वर्युः--सा विश्वकर्मा, इति निर्दिष्टां गामनुमन्त्र्य देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा । इति कुम्भ्यां तिरः पवित्रं पय आसिध्य

·दशेपूर्णमासप्रकाशः। [आ० द.
ऊर्ज पयः पिन्व॑माना घृतं च जीवो जीवन्तीरुपं वः सदेयम्।
इत्युपविश्य दारुपाने दुह्यात् ।
यजमानः-द्योश्चमं यज्ञं पृथिवी च संहाताम् । धाता सोमेन सह
वातेन वायुः । यज॑मानाय द्रविणं दधातु ।
इति दुहीमानामनुमन्त्र्य
उत्स दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडी देवीं मधुमती सुवर्विदम्।
तदिन्द्राग्नी जिन्वत५ सूनृवित्तद्यज॑मानममृतत्वे देंधातु ।
इति धाराघोषं चानुमन्त्रयेत् ।
दोग्धा-दुग्धं पयोऽध्वर्यव आहरेत् ।
अध्वर्युः-कामधुनः प्र णो ब्रूहि महेन्द्राय हविरिन्द्रियम् । इति दो-
ग्धारं पृच्छेत् ।
दोग्धा-यमुनाम् , इति निर्दिश्य
यस्यां देवानी मनुष्याणां पयो हितम् । इति प्रत्याह ।
अध्वर्यु:-सा विश्वव्यंचाः । इति निर्दिष्टां गामनुमन्त्र्य
देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा ।
इति कुम्भ्यां तिरः पवित्रं पय आसिच्य
हुतः स्तोको हुतो द्रुप्सोऽग्नये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृथि-
वीभ्याम् । इति विग्रुषोऽनुमत्रयेत् ।
यजमान:-अग्नये बृहते नाकायेदं न मम । द्यावापृथिवीभ्यामिदं
न मम।
दोग्धा-पूषाऽसि, इति वत्सं बनीयात् ।
अध्वर्यु:-उपसृष्टां मे प्रब्रूतात् , इति दोग्वारं संप्रेषं दद्यात् ।
दोग्धा-उपसृजामि इत्यध्वर्युमामन्त्र्य
अयक्ष्मा व पूजया ससृजामि रायस्पोषण बहुला भन्तीः।
इति वत्समपसजेन ।

·प्रश्नः १] ४८७ दर्शपूर्णमासप्रकाशः। : प्रजया ससृजामि रायपोषण बहुला यजमानः -अयक्ष्मा भवेन्तीः। भवन्तीः। - ऊर्ज पयः पिन्धमाना घृतं च जीवो जीन्तीरुप वः सदे- यम् । इत्युपसृष्टामनुमन्वयेत् । अध्वर्युः-गां चोपसृष्टां विहारं चान्तरेण मा संचारिष्ट, . इति यन. मानं संप्रेष्येत् । यजमान:--सांनाय्यं मा विलोपि । यद्युपसृष्टां विहारं चान्तरेण व्यवे- यात्तदा ब्रूयात् । दोग्धा---उपसीदामि, इति यजमानमामन्त्र्य अयक्ष्मा वः प्रजया ससृजामि रायस्पोषण बहुला ऊर्ज पयः पिन्व॑माना घृतं च जीवो जीवन्तीरु वः सदेयम् । इत्युपविश्य दारुपात्रे दुह्यात् । यजमानः--द्यौश्वेमं यज्ञं पृथिवी च संहाताम् । धाता सोमैन सह वातेन वायुः । यजमानाय द्रविणं दधातु । इति दुह्यमानामनुमन्त्र्य उस दुहन्ति कलशं चतुबिलमिडों देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिदायी जिन्वत५ सनृतवित्तयजमानममृतत्वे दधातु । इति धाराघोषं चानुमन्त्रयेत् । दोग्धा--दुग्धं पयोऽध्वर्यव आहरेत् । अध्वर्युः-काम'धुक्षः प्र णो ब्रूहि महेन्द्राय हविरिन्द्रियम् । इति दोग्धारं पृच्छेत् । दोग्धा--सरस्वतीम्, इति निर्दिश्य यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् , इति प्रत्याह । अध्वर्युः--सा विश्वकर्मा, इति निर्दिष्टां गामनुमन्त्र्य देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा । इति कुम्भ्यां तिरः पवित्रं पय आसिच्य - ·दशेपूर्णमासप्रकाशः। [आद० प्र हुतः स्तोको हुतो सोऽग्नये बृहते नाकाय स्वाहा द्यावापृ- थिवीभ्याम् । इति विग्रुषोऽनुमन्त्रयेत् । यजमान:-अग्नये बृहते नाकायेदं न मम । द्यावापृथिवीभ्यामिदं न मम । इति तिस्रो दोहयित्वा बहु दुन्धि महेन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाच्यायतां पुनः। वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्यताम् । इति त्रिवार दोग्धारं प्रात संप्रैषमुक्त्वा वाचं विसृज्यानन्वारभ्य तूष्णी- मुत्तर: दोहयित्वा दोहनेऽप आनीय संपृच्यध्वमृतावरी रूमिणीमधुमत्तमा मन्द्रा धनस्य सातये इति कुम्भ्या५ संक्षालनमानीयाविष्यन्दयन्सुशृतं कृत्वा दृ५ हे गा दृह गोपति मा वो यज्ञपती रिषत् । इति वर्म कुर्वन् पागुद्वास्यौदक्पागुदग्बा समिन त्वाऽऽनिच्मि महेन्द्राय दधि । इति दध्ना शीतबुध्नं पय - आतञ्च्य - - यज्ञस्य संततिरासे यज्ञस्य त्वा :संततिमनु संतनोमि । इत्य- ग्निहोत्रोच्छेषणमन्ववधाय अयं पयः सोमं कृत्वा स्वां योनिमपिगच्छतु । पर्णवल्कः पवित्र सौम्यः सोमाद्धि निर्मितः । इति परिवासन- शकलमन्ववधाय आपो हविःषु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ। एवमस्मिन्यज्ञे यज- मानाय जागृत ! इत्ययस्पाने दारुपात्रे वाऽप आनीय अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम् । अद्भिररितेन पात्रेग याः पूताः परिशेरते । इति तेनापिदध्यात् । यजमानः-अमन्मयं देवपात्रं यज्ञस्याऽऽयुषि प्रयुज्यताम् । तिरः पवित्रमतिनीता आपो धारय माऽतिगुः । इति जपेत् । अध्वर्यु:-यदि मन्मथेनापिदध्यात्तणं काष्ठं वाऽपिधाने क्षिप्त्वा विष्णो हव्य रक्षस्व, इति कुम्भीमनधो निधाय - - -- .

·, yi PAIN प्रश्नः१] दर्शपूर्णमासप्रकाशः। इमा पूर्ण च दर्भ में देवाना हव्यशीर्धनौ । प्रातर्वेषाय गोपाय विष्णो हव्यः हि रक्षसि । इति प्रज्ञात शाखापवित्रं निधाय । वायवः स्थोपायवः स्थ। इति तयैव शाखया दभैर्वा षट्कृत्वः प्रातःहाय बत्सान्मातृभ्यः सकाशास्पृथक्कृत्य परिस्तृणीत परिधत्तानिं परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु । अपा रस ओषधीना सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिल्लोके । इत्यग्नीधे संप्रेषं कुर्यात् । भामीध्रः-तूष्णी गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयानुदगत्रैः प्रागौश्च दर्भः परि स्तृणीयात् । अथवाऽध्वर्युः स्वस्मादन्यस्य परिस्तरितुरवचनात्स्वयमा- स्मानमनुजानीयादितिवदात्मन एव संस्कारार्थः संप्रैनः । तेन स्वयमेव श्रेष. मुक्त्वा पूर्वोक्तक्रमेण तूष्णीं गार्हपत्यादीन्परिस्तुणीत । अथवा परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितोऽग्निर्यजमानं भुनक्तु अपारस ओषधीना सुवर्ण निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुधा अमुत्रामुष्मिल्ली के। इति गार्हपत्यदक्षिणाग्न्याहवनीयानुदगग्रैः प्रागौश्च दर्भः प्रत्यग्नि मन्त्रमावर्त्य परिस्तृणीयात् । यजमानः-उभावग्नी उपस्तृणते देवता उपवसन्तु मे अहं ग्राम्यानप॑वसामि मह्यं गोपतये पशून् । इति सायं परिस्तीर्यमाणेषु जपित्वा १ आरण्यं सायमाशेऽश्नात्यमाषममा समपि वा काममा मार्गादा मधुन आ प्राशातिकात् । अो वा न वा किंचित् । न तस्य सायमनीयायेन प्रातर्यक्ष्य- माणः स्यात् । आरण्यायोपवत्स्यन्नपोऽश्नाति न वा । अमावास्यां रात्रि जागति अपि वा सुप्यादुपरि त्वेव न शयीत । अपि वोपरि शयीत ब्रह्मचारी वेव स्यात् । आहवनीयागारे गार्हपत्यागारे वा शेते । आपस्तम्बीक्यजमानः---कर्ममध्ये यदा जञ्जभ्यते तदा प्रायश्चित्तार्थम्- मयि दक्षक्रतू इति ब्रूयात् । आश्वलायनीयो यजमानः-कर्ममध्ये क्षुता जम्भिवाऽमनोज्ञं दृष्ट्वा पापक- गन्धमाघ्राय, अक्षिस्पन्दने कर्णधनने चैतस्मिन्निमित्त के- सुचक्षा अहमीभ्यां भूयास सुवर्चा मुखेन सुश्रुत्कर्णाभ्यां A गारी गोन।

·नारा. जा०६५ देवा देवेषु परीक्रमध्य प्रथमा द्वितीयेषु द्वितीयास्तृतीयेषु त्रिरे- कादशा इह माऽवत इदशकयं यदिदं करोग्यात्मा रो- त्वात्मने । इदं करिष्ये भेपजमिदं में विश्वभेषजा अश्विना प्रावतं युवम् । इति जपित्रोपवसेत् । सवस्कालायां तु देवा देवेष्विति मन्त्री जप्य उभावग्नी इति तु न जप्यः । अन्वाधानदिने सायं यद्यपरिस्तीर्णा भवे. गुरग्नयस्ता यजनीयेऽहनि इस्तावनेजनानन्तरं पूर्वोक्तपरिस्तरणान्यत- मृमकारेण परिस्तीर्याः । इत्यन्वाधानदिनकृत्यम् । यजमानः प्रागुदयादमावास्यायास्तन्य प्रक्रमयेत् । तत्रोदिल्होभेऽपि प्रागु. दयात्मक्रमोऽमावास्यायाः । तन्त्रमध्येऽपि स्वकालेऽग्निहोत्रं जुहुयात् । अध्वर्यु:-कर्मणे वा देवेभ्यः शकेयम् । इति हस्ताववनिज्य यज्ञस्य संततिरासे यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य। इति गार्हपत्यात्प्रक्रम्य संततामुलपराजीमाऽऽहवनीयादास्तीर्य तृष्णा दक्षिणामुत्तरां चाऽऽस्ती दक्षिणेनाऽऽहवनीयं पूर्व ब्रह्मयोऽपरं यजमान: स्येत्यासने प्रकल्प्योत्तरण गार्हपत्याहवनीयो दर्भान्सस्ता स्फ्यश्च कपालांनि चाग्निहोत्रहवणी च शूर्य च कृष्णाजिनं च , १ उदित आदित्येऽग्निहोत्रादनन्तरं पौर्णमास्यास्तन्त्रं प्रक्रमयेत् । अग्रे समानम् । २ अ.श्वलायनीययजमानस्य पर्णिमास्याम् ३० (आग्नेयानि ८ । अग्नी गौमी- याणि ११ । ऐन्द्रमृधानि ११ + ११ + ८ = ३०) आश्वलायनीय यजमानस्य दशैं ( असोमयाजिनः ) १९ ( आग्नेयानि ८ एन्द्राग्नानि ११ = १९) आपस्तम्बीययजमानस्य दर्श , ) १९ ( ,, आश्वलायनीय-सोमयाजिनः दर्श ८ ( आग्नेयान्यष्टौ) आपस्तम्बीययजमानस्य सोमयाजिन: ८ (., पौर्णमास्यामसे मयाजिनः १२ (आग्नेयानि ८ ऐन्द्रौमृवाने ११% १९) ( ·प्रश्नः दशपूर्णमासमकास। शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला च । इति द्वंद्वं न्याञ्च दशापसणि पात्राणि प्रयुज्य ( अपराणि गार्हपत्यमुत्तरेण )। सु जुहूमुपभृनं ध्रुवां वेदं पात्रीमाज्यस्थाली पाशित्र- इरणमिडापात्रं प्रणीताप्रणयनम् । इति दश पूर्वाणि पात्राणि प्रयुज्य ( पूर्वाणि-माहवनीयमुत्तरेग). योक्त्रं मदन्ती मेक्षणं चेदानानि अन्वाहायस्थालीमुपोष पिष्टलेपफलीकरणपात्रं कुम्भीर शाखापवित्रमभिधानी निदाने. दारुपात्रं दोहनम् इति तान्युत्तरेण द्वंई न्याञ्च प्रयुञ्जीत । अध्वर्ययजमानौ-भूपत भुवनपते महरो भूतस्थ पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे । इति ब्रह्माणं वृणीताम् । १ “ सोमयाजिनोऽसोमयाजिनः पौर्णमास्यामसोमयाजिनश्चामावास्यायां पिष्टले. पफलीकरणपात्रं द च " इत्यासादनम् । कुम्भ्यादिदोहनपात्रान्तानां पात्राणां निवृत्तिः । सानाप्याभावात् । पात्रासादनानन्तरं समावप्रच्छिन्नानौ दी प्रादेश. मात्रौ पवित्रे कृत्वा - - पवित्र स्थो वैष्णवी वायुवा मसा पुनातु । इति तृणं काष्ठं वाऽन्तर्धाय ( दर्भयोर्दत्रिस्य च मध्ये कृत्वा ) तेन सह च्छित्वा ( नखेन न च्छिन्द्या त-न नखेनेति सूत्रात् ) विष्णोर्मनसा पूते स्था, इत्यद्भिरनुमृज्य ब्रह्मरणं वृणीयात् । ब्रह्मा- रणमेवाध्वर्ययजमानत के पवित्रकरणं तु अधर्यकर्तकमेव ) ·ब्रह्मा-प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङ्मुखो यज्ञोपवीत्याचम्य दक्षिणावृद्वि- हारं प्रविश्य समस्तपाण्यङ्गुष्ठो भूत्वाऽमेणाऽऽहवनीयं परीय दक्षिणत भाहवनीयस्योदङ्मुखः स्थित्वा निरस्तः परावसुः । इति स्वायतनादङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां दर्भ नैर्ऋत्यां निरस्याप उपस्पृश्य इदमहसूर्यावसोः सदने सौदामि । इत्युपविझ्य बृहस्पतिब्रह्मा ब्रह्मसदन आशिष्यते . बृहस्पते यज्ञं गोपाय, इति जपेत् । यजमान:-तूष्णी निरसनोपवेशने कृत्वा स्वासन उपविशेत् । अध्वर्युः--वानस्पत्योऽसि देवेभ्यः शुन्धस्त्र । वृणते बृहस्पति १ आपस्तम्बब्रह्मा-वृतो वेदेरुत्तरतस्तिष्ठन् अहं भूपतिरहं भुवनपतिरह महतो भूतस्य पतिदेवेनं सवित्रा प्रसून आत्विज्यं करिष्यामि देव सवितरेतं दैव्यं ब्रह्माणं तदहं मनसे प्रवीमि मनो गायत्रियै गायत्री त्रिष्टु त्रिष्टुब्जगत्य जगत्यनुष्टुभेऽनुष्टुपङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापं- तये प्रजापतिर्विश्वभ्यो देवेभ्यो विश्वेदेवा बृहस्पतये बृहस्पतिव्र- झणे ब्रा भूर्भुवः सुववृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माऽई मनुष्याणां बृह- स्पते यज्ञं गोपाय । इति जपित्वाऽपरेणाऽऽहवनीयं दक्षिणाऽतिक्रम्यो. दङ्मुखः स्थित्वा निरस्तः पराग्वसुः सह पाप्मना । इत्यङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां स्वास. नात्तृणं प्रत्यरदक्षिणा निरस्याप उपस्पृश्य इदमदमग्विसोः सदने सीदामि प्रसूतो देवेन सवित्रा बृह- स्पतेः सदेने सौदामि तदग्नये मन्नवीमि तद्वायवे तत्सूर्योय तत्पू- थिव्यै, इत्युपविशेत् । आहवनीयमभ्यावृत्यऽऽस्ते । कर्मणि कर्मणि वाचे यच्छेत् । मन्त्रवत्सु बा कर्मसु याथाकामी तूष्णीकेषु । यदि प्रमत्तो व्याहस्टैष्णवीमृचे व्याहृतीश्च जपित्या बाचं यच्छेत् ।

·इति प्रणीताप्रणयनं चमसमद्भिः परिक्षाल्य सायदोहंकालिकपवित्रान्त हितं चमसमपरेण गार्हपत्यं निधाय अनया पृथिव्याऽपो ग्रहीष्यामि । इति पृथिवीं मनसा ध्यात्वा को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु कस्मै वो गृह्णामि तस्मै वो गृह्णामि पोषाय वः । इति तस्मिंश्चमस उपबिलमप आनीय अनया पृथिव्याऽपो गृह्णामि, इति पृथिवीं मनसा ध्यात्वा देवो वः सवितोत्पुनातु, इति प्रथममप उत्पूय अच्छिद्रेण पवित्रण, इति द्वितीयमुत्यूय वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः, इति. तृतीयमुत्पूप आपो देवीरग्रेपुवो अग्रेगुवोऽय इमं यज्ञं नयता यज्ञपति धत्त युष्मानिन्द्रो वृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमवृणीध्वं वृत्रतर्षे मोक्षिताः स्थ । इत्यभिमन्य ब्रह्मनपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ । इति संप्रेष कुर्यात् । ब्रह्मा-भूर्भुवः स्वहस्पति प्रसूतः । इति जपित्या ओ ३ म् प्रणय, इत्यतिसृजेत् । अध्वर्युयजमानौ-प्रणीयमानासु सतीष्वप्सु हविष्कृदेहीति प्रैषोच्चारणप- र्यन्तं वाचं यच्छतः। अध्वर्यु:-को वः प्रणयति स वः प्रणयत्वपो देवीः प्रणयानि यज्ञ ससादयन्तु नः। इरंमदन्तीर्घतपृष्ठा उदाकुः सहस्रपोष यजमाने न्यश्चतीः । इति सभं प्राणैर्धारयमाणः स्फ्येनोपसंगृह्य स्फ्यमधस्ताकृत्वाऽविषिञ्च- न्हरेत् । १ असोमयाजिनः सोमयाजिनः पौर्णमास्याममावास्यायामसोमयाजिनश्च सायं- दोहकालिकपवित्राभावात्तात्कालिककृतपवित्रान्तर्हितमिति विशेषोऽनुसंधातव्यः । २. आपस्तम्बब्रह्मा--प्रणय यज्ञ देवता वर्धय. त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तऋषीणासुकृतां यत्र लोकास्तमं यज्ञं. यजमानं च धेहि । इत्युपांशु जपमुक्त्रा-ओ३म् प्रणय, इत्युच्चैरभ्यनुजानीयात् ।

·अनया पृथिव्याऽपः प्रणयानि, इति हरणसमये पृथिवीं मनसा ध्यायेत् । बो ज्याय। यजमानः-भूव कश्च वाक्चर्च गौश्च वट् च खं च धूश्च नूश्च पूश्चै- काक्षराः पूर्दशमा विराजो या इदं विश्वं भुवनं व्यान शुरता नो देवीस्तरसा संविदानाः स्वस्ति यज्ञं नयत प्रजानती. ब्रह्मपूताः स्थ। को वो युनक्ति स युनक्तु विश्वेभ्यः कामेभ्यो देवय- • यः पुरस्तात्यसकॅन्स्युपरिष्टात्सर्वतश्च याः। ताभी रश्मिपवित्राभिः श्रद्धां यज्ञमारंभे । इनि प्रगीताः प्रणायमाना अनुमन्त्रयेत् । अध्वर्युः-को वो युनक्ति स वो युनक्तु । इत्युत्तरेणाऽऽहवनीयमस. स्पृष्टा दर्भेषु सादयित्वा दभैरभिच्छाद्य, संविशन्तां देवीविंशः पात्राणि देवयज्यायै । इति. सपवित्रेण पाणिना पात्राणि संमृश्य ( संमर्शनेऽसंभवतां पात्राणां, मन्त्रमार्वत- येत् )। वानस्पत्याऽसि दक्षाय त्वा । इत्यग्निहोत्रहवणीमादाय वेषीय त्वा, इति शूर्पमादाय प्रत्येष्ट५ रक्षः प्रत्युंष्टा अरांतयः, इत्याहवनीये मार्हपत्य वा प्रतितप्य यजमान हविर्निर्वस्यामि, इत्यामन्त्रयेत् । यजमानः-ओ३म् निर्वप इत्युच्चैरनुजानीयात् । अध्वर्युः--उर्वन्तरिक्षमन्विहि, इति शकटायाभिप्रव्रज्य ( शकटं त्वरण गार्हपत्यं प्रागीयमुदगी का नवयुगं बीहिमद्यमद्वाऽवस्थित भवेत् ।) १ प्रणांता अपः " को वोऽयोक्षत्सि वो विमुञ्चतुः" इति मन्त्रोच्चारण. रूपविमोकपर्यन्तम् , आहवनीयस्योत्तरेण स्थितास्तत्स्थानान्न, कम्पयेयुर्न प्रेर- येयुः । ( अन्यत्र न नयेयुः )। २ प्रत्रसति यजमान 'यजमान' इत्यस्य स्थाने "अग्ने” इत्य निमामन्त्रयेत् ।

·वः सरकाशः। धूसि पूर्व धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान्धूवति तं धूर्वयं वयं धूर्वोमः । इति दक्षिणामुत्तरां वा युगधुरमभिमुश्य स्वं देवानामसि सहितमं फर्षितमं जुष्टमं वह्नितमं देवहू- तमम् । इन्युत्तरामीषामालभ्य जपित्वा विष्णुस्त्वाऽक्र स्त। इति सव्ये चक्रे दक्षिणं पादमत्यावाय अर्हतमसि हविर्धानं हृ५'स्व मा हाः। इति शकटमारह्य उरु वातीय, इति परीणाहमपच्छाद्य मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे मा भेर्मा संविक्था मा त्वा. दि. सिषम् । इति पुरोडाशीयान्प्रेक्ष्य निरस्त रक्षोनिरस्तोऽघश ५सः । इति यदन्यत्पुरोडाशीयेभ्यस्तन्नि रस्यार उपस्पृश्य ऊर्जाय वः पयो मयि धेहि । इति निरस्तमभिमन्य चित्तिः सुक् । चित्तमाज्यम् । वाग्वेदिः। आधीत बर्हिः । केतो अग्निः । विज्ञतिमग्निः । वाक्पतिहोता । उपवक्ता । प्राणा हचिः । सामाध्वर्यः । इति दशहोतारं व्याख्याय गुपै पवित्र निधाय तस्मि यच्छन्तां पञ्च । इति बहीणां यवानां वा मुष्टिं गृहीत्वा स्रुचि मुष्टि- मोप्य देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनौ हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम- नये जुष्टं निर्वामि। इत्याग्निहोत्रहवण्या त्रिजुषा तूष्णी चतुर्थ निर्वपेत्पवित्रवत्याऽग्निहोत्रहवण्या वा निर्वपेत् । यजमानः-अग्नि होतारमिह त हुवे देवान्यज्ञियाँनिह यान्हवामहे । आर्यन्तु देवाः सुमनस्यमाना वियन्तु देवा विपी में अस्य । इति हविर्निरूप्यमाणमंभिमन्त्रयेत् । अध्वर्यु:-निरुतेष्वन्योप्य । १ आश्वलायनीययजमानस्य पौर्णमास्याम् । यच्छन्तां पञ्च-इति श्रीहीणां यवानां वा मुष्टिं गृहीत्वा स्त्राचे मुष्टिमोप्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसवऽश्विनो हभ्यां पष्णो हस्ताभ्या- ·.11.1 [ जा ५७ । HHA मग्नीषोमाभ्यां जुष्टं निर्वामि। इत्यग्निहोत्रहवण्या प्रियंजुषा तूष्णीं चतुर्थ निपेत् । यजमानः-अग्नि५ होतॉरमिह त हुवे देवान्यज्ञियॉनिह यान्हवामहे । आर्यन्तु देवाः सुमनस्यपाना वियन्तु देवा हविषा मे अस्य । इति हविर्निरुप्यमाणमभिमन्वयेत् । अध्वर्युः-निरूध्वन्योप्य यच्छन्तां पञ्च-इति ब्रीहीणां यवानां वा मुष्टिं गृहीत्वा चि मुष्टिमोप्य देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मिन्द्रीय वैमृधाय जुष्टं निपामि, इत्याग्निहोत्रहवण्या त्रिजुषा तूष्णीं चतुर्थ निपेत् । यजमानः-अग्निः होतारमिह त दुवे देवान्यज्ञियानिह यान्हवामहे । आयन्तु देवाः सुमनस्यमांना वियन्तुं देवा हविषा मे अस्य । इति हविनिरुप्यमाणमांभेमन्त्रयेत् । अध्वर्युः-निरुतेष्वन्योन्यायं विशेषः, अन्यद्यावत्पुनर्विशेषोक्तिसमानम् । आपस्तम्बीयस्य यजमानस्यासोमयाजिनः पौर्णमास्यामग्नीषोमीयः पुरोडा- शो न विद्यतेऽत एवाग्नीषोमीयपुरोडाशनिर्वापादि स लुप्यत एव । अन्यदिन्द्रवमृधतन्त्रमाश्वलायनीयवत् । आपस्तम्बीययजमानस्य सोमयाजिनस्तु आश्वलायनीयवदेवाऽऽग्नेयाग्नीषोमीये. न्द्रमृधतन्त्रं कार्यम् । इति पौर्णमास्यां विशेषः । असोमयाजिनो दशैं- आश्वलायनीययजमानस्याऽऽपस्तम्बीयस्य च समानमेव । तद्यथा - यच्छन्तां पञ्च, इति बीहागा यवानां वा मुष्टिं गृहीत्रा स्रुचि मुष्टिं. मोध्य देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामि न्द्राग्निभ्यां जुष्टं निर्वधामि । इत्यग्निहोत्रहवण्या विजुषा तूष्णी चतुर्थ निपेत् । यजमानः- अग्न५ होतारमिह त५ हुवे देवान्यज्ञियानिह यान्हवामहे । आयन्तु देवाः सुमनस्याँना वियन्तु देवा हविर्षों में अस्य । इति हविनिरुप्माणनभिमन्त्रयेत् । अध्वर्यः-निरुतेष्वन्धोप्यान्यत्पवद्यावद्विशेषोक्ति. इति बेगम । -

·प्रश्नः१]
दर्शपूर्णमासप्रकाशः।
इदं देवानाम् । इति निरुतानभिमृश्य
इदमु नः सह, इत्यवशिष्टानभिमृश्य
स्फात्य त्वा नात्य, इति निरुतानेवाभिमन्य
इदमहं निर्वरुणस्य पाशात् , उपनिष्क्रम्य ( किंचिच्चलित्वा )
स्वरभिव्यख्यम् । इति प्राप्रेक्ष्य (प्राङ्-प्राची दिशम् )
मुबरभिविख्येषम् , इति साविहारमनुवीक्ष्य
वैश्वानरं ज्योतिः, इत्याहवनीयं वीक्ष्य
स्वाहा द्यावापृथिवीभ्याम् । इति स्कन्नानभिमन्व्य
दृ५ हन्तां दुर्या द्यावापृथिव्योः । इति मृत्यवरोह्य
उन्तरिक्षमन्विदि, इत्याहृत्य
अदित्यास्त्वोपस्थे सादयाम्यग्ने हव्य रक्षस्व । इत्यपरेणाऽऽ- .
हवनीयमुपसादयेत् ।
यदि शकटस्थानीयायाः पाव्याः सकाशान्निपेत्तदैवम् । पाच्या दक्षि-
मतः रफ्यमुपधाय पायां पुरोडाशीयानोप्य तां शकटस्थानस्थामालभ्य
अढत्मसि हविर्धानं दृश्हस्व मा हाः, इत्यन्ताञ्छकटमन्त्राञ्जपित्वा
(तत्रोरु वातायेत्यस्य मन्त्रस्य लोपः-शकटमन्त्राभावात् परिणाहस्य च
शकटाङ्गाभावाच्च ) मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्ष इत्यारभ्याग्ने हव्य रक्षस्त्रे-
त्यन्तं कार्यम् ।
यजमानः-स्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्तु इति सर्व विहारमनुवीक्षेत ।
अध्वर्युः-सशूकायामग्निहोत्रहवण्यामप आनीय
देवो वः सवितोत्पुनातु-इति प्रथममुस्पय
अच्छिंद्रेण पवित्रेण-इति द्वितीयमुत्पूय
M
क
१ अदित्यास्त्वोपस्थे सादयाम्यने हव्य रक्षस्वानीपोमो हव्यं रक्षे-
थामिन्द्र वैमृध हव्य५ रक्षस्त्र, इति पौर्णमास्यां विशेषः ।
अदित्यास्त्वोपस्थे सादयाम्यग्ने हव्य५ रक्षस्वेन्द्राग्नी हन्य

·- - दशेपूर्णमासप्रकाशः। [आ० द०.प्र वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः-इति तृतीयमुत्पूय आपोदेवीरग्रेपुवो अग्रेगुवोऽय इमं यज्ञं नयताये यज्ञपति धत्त युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्रपै यूयमिन्द्रसवृणीध्वं चतूर्ये मोक्षिताः स्थ । इत्यभिमन्यः ब्रह्मन् मोक्षिष्यामि, इति ब्रह्माणमामन्त्रयेत् । ब्रह्मा-भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिप्रसूतः । इति जपित्वा ॐ प्रोक्ष, इत्यतिसृजेत् । अध्वर्यु:-देवस्य वा सवितुः सेऽश्विनौ हुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यामग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामि, इति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी हविः प्रोक्ष्य पर्यावर्त्य ( स्वात्मानं दक्षिणमावर्त्य ) पात्राण्युत्तानानि कृत्वा शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्याय, इति सपवित्रेण पाणिना सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीं पात्राणि प्रोक्ष्य प्रोक्षणीशेषमण गार्हपत्यं निधाय देवस्य त्वा सवितुः प्रसऽश्विनौर्वाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- माददे, इति कृष्णाजिनमादाय अवधूत रक्षोऽवधूता अतियः । इत्युत्करे कृष्णाजिनमूर्ध्वग्रीवं १ आपस्तम्बब्रह्मा-प्रोक्ष यज्ञं देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठ यजमानो अस्तु । सप्तऋषीणा सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि । इत्युपांशु जपमुक्त्वोचैः-- ॐ३ प्रोक्ष, इत्यध्वर्युमनुजानीयात् । २ देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनौर्बाहुभ्यों पूष्णो हस्ताभ्या- मग्नये वो जुष्टं प्रोक्षाम्यग्नीषोमाभ्यां वो जुष्टं प्रोक्षामीन्द्राय वैमृधाय वो जुष्टं प्रोक्षामि । इति पौर्णमास्यां विशेषः । दर्श तु-- दे॒वस्य॑ त्वा सवितुः सर्वेऽश्विना हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- मनये वो जष्टं प्रोक्षामीन्द्राग्निभ्यां वो जवं प्रोक्षामि । दति ·प्रश्नः १ दर्शपूर्णमासप्रकाशः। ४९९ बहिष्ठाद्विशंसनं त्रिरवधूय आदित्यास्त्वगास प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु इयुत्तरेण गार्हपत्यमुत्करदेशे वा कृष्णाजिनं प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तीर्य पुरस्तात्प्रतीची भसंदमुपसम- स्यानुत्सुजन्कृष्णाजिनम् । अधिपर्वणमसि वानस्पत्यं प्रति त्वाऽदित्यास्त्वग्वेत्तु । इति तस्मिन्न खलमधिववं ( अधिवर्त्य-प्रतिष्ठाप्य ) अनुत्सृज- मुलखलम् । अग्नेस्तनूरंसि वाचो विसर्जन देववीतये त्वा गृह्णामि । तस्मिन्नलूखले त्रिजुषा तूष्णी चतुर्थ५ हंविरोप्य अद्रिरसि वानस्पत्यः स इदं देवेभ्यो हन्यः मुशमि शमित्र । इति मुसलमादाय हविष्कृदेहि-हविष्कृदेहि-हविष्कृदेहि- इति हविष्कृतमाह्वयत् हविष्कृत्-- अब रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासम् । इति व्रीहीनवहन्यात् । अध्वर्युः-उच्चैः समाहन्तवै, इत्यग्नीधे संभैषं कुर्यात् । अग्नी–देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनोदी पूष्णो हस्ता- भ्यामाददे । इति शम्यामादाय इषमा वंदोर्जमा पैद झुमदत वय५ संघातं जेष्म । इति दृषदुपले समाहनन्द्रिषिदि सकृदुपलायां त्रिः संचारयन्नवकृत्व: संपादयेत् । यत्र पर्यायसमाप्तिस्तत्रोपक्रमः । त्रिरावृत्तिर्मन्त्रस्य । अध्वर्युः-वर्षद्धमसि, इत्युलूखलस्य पुरस्तादुत्तरतो वा मुपहत्य 4. १ यथाऽवधूयमानस्य बहिः पृष्ठभागो भवत्यन्तोमभागस्तथेत्यर्थः । २ भसदमुपसमस्य-भसत्कटिप्रदेशः । उपसमस्य द्विगुणी कृत्य । कटिना देशं पुरस्ताद्भागेनाधस्ता प्रतीची गमयित्वाऽनन्तरप्रदेशेन सह द्विगुणिता कृत्वेत्यर्थः । ३ समाहन्तवै---इत्यत्र " कृत्यार्थे तवैकेन्केन्यवनः " इति पाणिनिसूत्रात् क्रयार्थे तवैप्रयपः । समाहन्त समाहन्तव्यं ताडनीयमित्यर्थः । Ji

·दशेपूर्णमासप्रकाशः। |आ० द० प्र
वर्षवृद्धाः स्थ, इत्यवहतान्पुरोडाशीयानभिमन्त्र्य
पति त्वा वर्षवृद्धं वेत्तु, इति पुरोडाशीयाञ्छुर्प उदोप्य
परापूतर रक्षः प पूता अरातयः-इत्युत्करे शूर्पण तुष्पा-
प्रोड्य
प्रविद्ध रक्षः पराध्माता अमित्राः, इति तुप्रन्यस्कन्दतोऽनुमन्व्य
मध्यभे पुरोडाशकपाले. तुषानोप्य
रसंसा भागोऽसि, इत्यधस्तात्कृष्णाजिनस्योत्तरमपरमवान्तरदेशं
बाऽऽवपेत् ।
यक्षमान:-रक्षोभ्य इदं न मम, इति त्यागनुक्त्वाऽप उपस्पृशेत् ।
अध्वर्यु:-अद्भिः कपालं५ संपर्य प्रज्ञातं निधायाफ उपस्पृश्य
वायुओं विविनक्त, इति सतुषवितुषान्पृथकृय
देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णातु इति. पायां तण्डुला-
2
प्ररकन्य..
अदब्धेन वश्चक्षुषाऽवपश्यामि रायस्पोषाय वर्चसे सुप्रजा-
स्त्वाय चक्षुषो गोपीथायाऽऽशिषमाशासे । इत्यवेक्ष्य तण्डुलाना-
दाय. तृष्णीमुलुखले न्युष्य
त्रिफली कर्तवै, इति फनी संप्रेष्येत् ।
पत्नी-देवेभ्यः शुन्यध्वम् देवेभ्यः शुन्ध्यध्वम् , देवेभ्यः शुम्भवम् ।
इति मनत्रयान्ते सुफलीकृतान्कुर्यात्तूष्णीं वा । फलकरणं: नाम्भ
कणाषाकरणार्थस्तण्डुलावघातः।
अध्वर्युः-फलीकरणं प्रज्ञातं निधाय तण्डुलान्प्रक्षाल्य
त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यतेः ।
रशंसां भागधेयमापस्तत्मवहतादितः ।
इति पक्षालनोदकं त्रिनिनीयाप उपस्पृशेत् ।
१ अनालम्भुकत्वादिना पल्यामविद्यमानायां सत्यां कमण्यवहन्तारं परिकर्मिण
संप्रेष्येत् । ततः स. एवावहन्यात् ।
२ लोकसिद्धपात्रेण तण्डुलान्प्रक्षाल्य निनयनं यस्मात्कस्माञ्चिदपिः पात्रात्मा--

·1.mar mere ।। ५० प्रश्नः १] दर्शपूर्णमासप्रकाशः। यजमानः-रक्षोभ्य इदं न मम, इति त्यागं कृत्वाऽप उपस्पृशेत् । अध्वर्युः-देवस्य त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ता-. भ्यामाददे। इति कृष्णाजिनमादाय अवधूत५ रक्षोऽवधूता अरातयः । इत्युत्करे कृष्णाजिनमुर्धग्रीवं बहिष्ठाद्विशसनं त्रिवधूय अदित्यास्त्वर्गमि पति त्वा पृथिवीं वत्तु, इत्युत्तरेण गार्हपत्यमुत्कर- देशे वा कृष्णाजिनं प्रतीचीनग्रीवमुत्तरलोमोपस्तीर्य पुरस्तात्प्रतीची भसदमुपसमस्यानुत्सजन्कृष्माजिनम् । दिवस्कम्भनिरसि प्रति त्वाऽदित्यास्त्ववेत्तु । इति कृष्णाजिन उदीचीनकुम्भ्या५ शम्यां निधाय शम्यामनुत्सृजन् विषाऽसि पर्वत्या प्रति वा दिवः स्वम्भनित्तु । इति शम्यायां दृषदमत्याधाय दृषदमनुत्सजन् विषणाऽसि पार्वतेयी प्रति त्वा पर्वतिर्वेत्तु । इति दृषद्युपला- मत्याधाय अश्शवः स्थ मधुमन्तः, इति तण्डुलानभिमन्त्र्य देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम- नये जुष्टमधिवपामि धान्यमसि. धिनुहि देवान् । इति यावन्तस्त- ण्डुलाः सत्पेष्टुं शक्यन्ते तावतस्तण्डुलान्दृषदि त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थ- मध्युप्य १ देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनौर्बाहुभ्या कृष्णो हस्ताभ्याम- ग्नये जुष्टमविपाम्यग्नीषोमाभ्यां जुष्टमविपामीन्द्रीय वैमृधाय जुष्टमधिवपामि धान्यमसि धिनुहि देवान् इति पौर्णमास्यां विशेषः । दर्शे तु- देवस्थ त्वा सवितुः प्रसवेऽचिनोर्बाहुभ्या पूष्णो हस्ताभ्याम- पये जुष्टमर्धिवपामीन्द्राग्निभ्यां जुष्टमधिवपामि धान्यमासि धिनुहि देवान् । ।

·दशपूर्णमासप्रकाशः। [आ० द. प्र प्राणायं त्वा, इति प्राचीमुपलां (प्रापय्य) अपानार्य त्वा, इति प्रतिचीमुफ्लां प्रो हत्य व्यानायकत्वा, मध्यदेशे व्यवधार्य प्राणार्य त्वाऽपानार्य त्वा व्यानार्थ त्वा, इति संततं प्रेष्य दीर्घामनु पसितिमायुषे धाम् , इति प्राचीमन्ततोऽनुप्रोद्य देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रतिगृह्णातु । इति कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्द्य अदब्धेम वश्चक्षुषाऽवेक्षे, इत्यवेक्ष्य असंवपन्ती पिषाणूनि कुरुतात् , इत्यवशिष्टतण्डुलार्थ पल्या दास्या वा प्रेषं कुर्यात् । पत्नी दासी वा-पिष्टानि चाणूनि कुर्यात् । अध्वर्यु:-पिष्टलेपं प्रज्ञातं निधाय धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ, इत्युपवेषमादाय रक्षसः पाणिं दहाहिरसि बुध्न्यः, इत्युपवेषमभिमन्त्र्य अपोग्नेऽनिमामाद जहि, इत्याहवनीया प्रत्यञ्चाङ्गारौ निर्य निष्क्रव्याद सेध, इति तयोरन्यतरमुत्तरमपरमवान्तरदेशं निर. स्याप उपस्पृश्य आ देवयज वह-इति दक्षिणमवस्थाप्य ध्रुवमंसि पृथिवीं दृश्हाऽऽयुटुंह प्रजा ४५४ सजातानस्मै यजमानाय पयूह । इति तस्मिन्नङ्गारे मध्यमं पुरोडाशकपालमुपधाय निर्दग्ध रक्षो निर्दग्धा अरातयः, इति कपालेऽङ्गारमत्याधाय धमस्यन्तरिक्षं दृह प्राणं दृहापानं दृह सजातानस्मै यज- मानाय पह। इति मध्यमस्य पुरस्ताद्वितीयम् । धरुणमसि दिवं दृह चक्षुदृह श्रोत्रं दृह सजातानस्मै यज- १ दासी-वेतनमगृहीत्वा द्विजशुश्रयैव धर्म इति मन्यमाना शूद्र जातीया कुलपर- परया द्विजशश्रषार्थ द्विजगहे स्थिता दासीत्यच्यते ।

·तः १] दर्शपूर्णमासमकाशः। ५०३ मानाय पयूह तस्माद्वितीयात्पुरस्तात्तृतीयम् । चिदसि विश्वानु दिक्ष सीद, इति मध्यमस्य दाक्षिणतश्चतुर्थम् | परिचिदसि विश्वासु दिक्षु सीद, मध्यमस्योत्तरतः पञ्चमम् । मरुता शोऽसि मध्यमस्य पश्चात्षष्ठम् । धर्मासि दिशौ दृ५ह योनि दृह प्रजां दृह सजातानस्मै यज॑मानाय पथूह, इति दक्षिणस्य पुरस्तात्सप्तमम् । चितः स्थ प्रजामस्मै रयिमस्मै संजातानस्मै यजमानाय पर्यंह, इत्युत्तरस्य पुरस्तादष्टमम् । एवमष्टौ कपालान्युपाय एता औचरन्ति-इत्यादि संक्षालननिनयनान्तं प्रातःहकर्म कृत्वा तत्रे. दमनुसंधातव्यं यच्छाखापवित्रनिधानं तदुदमनं कार्यमिति । भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यध्वम्, इति वेदेन कपालेष्वङ्गारा- नध्युह्य मदन्तीरविश्रित्य प्रक्षालितायां निष्टप्तोपवातायां पवित्रवन्यां पत्र्याम् । देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्याम- १ पौर्णमास्याम् -- अपानेऽग्निमामादं जहीत्याद्यङ्गारनिर्वर्तनादिविधिनाऽऽग्नेयव- दग्नीषोमीयस्याष्टौ कपालान्युपधाय, नैऋत्यां वायव्याशान्यां चितः स्थोवं. चितः, अनेन मन्त्रेणैकैकं कपालं यथायोगमुपदध्यात् । एव मेवेन्द्रवैमृधरयापि ज्ञेयम् । दर्श ऐन्द्राग्नस्याप्येवमेव कपालोपधानम् । २ पौर्णमास्याम्-एता आचरन्ति, इत्यादिहिनविधिनास्ति । सानाय्याभावात् । अमावास्यायाम्-असोमयाजिनोऽपि नास्ति । सानाय्याभावात् । ३ पौर्णमास्याममावास्यायां च भृगूगामिति मन्त्रः प्रतिकपालयोगमावर्तयेत् । ४ देवस्य त्वा सवितुः प्रसर्वेऽश्विनो हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जष्ट५ संवपाम्यनीपोमाभ्यां जुष्ट५ संपामीन्द्रीय वैमृधाय जष्ट संपामि । इति पौर्णमास्याम् । दर्श तु- देवस्य॑ त्वा सवितुः प्रसऽश्विनोर्बाहुभ्यो प्रष्णो हस्ताभ्या- मग्नये जब संवपामीन्द्राग्निभ्यां जष्ट संवपामि । इति विशेषः ।

·५०४ - . दशेपूर्णमासप्रकाशः। [ आ० द.1 गये जुष्ट५ संपामि । इति कृष्णाजिनापिष्टानि त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थ समोप्य वाचं नियम्य देवो वः सवितोत्पुनातु, इति पिष्टानि प्रथममुत्पय अच्छिद्रेण पवित्रेण, इति पिष्टानि द्वितीयमुत्य्य वसो सूर्यस्य रश्मिभिः, इति पिष्टानि तृतीयमुत्पूय प्रणीताभिः संयुत्य स्रवेण प्रणीताभ्य आदाय वेदेनोपयभ्य समापो अद्भिग्मत समोषधयो-रसेन स५ रेवतीर्जगतीभिर्म- धुमतीमधुमतीभिः सृज्यध्वम् । इति पिष्टेष्वानीय अद्भयः परि प्रजाताः स्थ समद्भिः पृच्यध्वम्, इति तप्ताभि रद्भिरनुपरिप्लाव्य जनयत्यै त्वा संयौमि, इति मेक्षणेन संयुस्य मखस्य शिरोऽसि, इति पिण्डं कृत्वा अतुङ्गमनप्पाकृति कर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं पुरोडाशं कृत्वों इदमह५ सेनाया अभीत्वर्यै मुखमपोहामि, इति वेदेन कपाले. भ्योऽङ्गारानपोह्ये घोऽसि विश्वायः, इत्याग्नेयं पुरोडाशमष्टासु कपालेष्वधिश्रित्या- गुलीः प्रक्षाल्य १ पौर्णमास्याम्-पिण्डकरणानन्तरम् --यथाभागं व्यावर्तध्वम् । इत्याग्नेयं विभज्य । यथाभागं व्यावर्तेथाम् । इत्यग्नीषोमीयन्द्रवैमृधौ विभजेत् । ततः, इदमयीपोमयोः, इदमिन्द्रस्य वैमघस्य, इत्यन्तयोखे निर्देशपूर्वकानिमों नाऽऽग्नेयस्य निर्देशाभिमर्श इति । दशैं तु- यथाभाग व्यावर्तेथाम् , इति विभज्य समौ पिण्डौ कृत्वेति सूत्राद्यथा प्रतिदैवतं समं विभजनं स्यात्तथा विभागकरणमिति गम्यते । ततः, इदमनेः, इदमिन्द्राग्न्योः, इत्यभिमृशेत्, इति विशेषः । २ पौर्णमास्यामपि पुरोडाशकरणमेवमेव । अमावास्यायामप्येवमेव । ३ इदमह सेनाया अभीत्व, मुखमपोहामि, इति मन्त्रं प्रतिकपालयोग- मुक्त्वाऽङ्गानिपोहेत ।

·दापूणमासप्रकाशः। १.०५ उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् , इति पुरोडाशं. प्रथयन्स. णि कपालानि प्रथयित्वाऽङ्गुलीः प्रक्षाल्य त्व गृह्णीष्व, इत्यद्भिः लक्षणीकृत्याङ्गुलीः प्रक्षाल्य सायदोहकु- म्भीमानीय अन्तरित रक्षोऽन्तरिता अरातयः, इति सर्वाणि हवीप त्रिः पर्यग्नि कृत्वा तदल्मुकं निरस्याप उपस्पृश्य पुनरुल्मुकानि गृहीत्व। देवस्त्वां सविता श्रेपयतु वार्षष्ठे अधिनाके, इत्युन्मुकः पादय अग्निस्तै तनुवं माऽतिधागी हव्य रक्षस्, इति दर्भेलादि- स्तृणादिभिर्वाऽभिज्याल्य अविदहन्तः श्रपयत, इत्याग्नीधे संप्रेष्य वाचं विसृजेत । आनीध्रः-हबी षि सुशतानि कुर्यात् । अध्वर्युः-सं ब्रह्मणा पृच्यस्त्र, इति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्मा- भ्यूस्, अङ्गुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्गजनं चोल्मुकेनाभितप्यैकीकृत्य रफ्यनान्तर्वेदि तिस्रो लेखाः प्राचीरुदीची लिखित्वा तास्वस५. स्यन्दयविनियेत्तदेवम् । १ उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम्, इति प्रतिपुरोडाशप्रथन- मावृत्तिः कार्या। २ त्वचं गृह्णीष्व, इत्ति प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् । ३ पौर्णमास्यां सायंदोहकुम्भीनयनं नास्ति । सानाध्याभावात् । असोमया- जिनोऽमावास्यायां च नास्ति । ४ देवस्त्वा सविता अंपयतु वर्षिष्ठे अधिनाके, इति परित्तपनमन्त्र प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् । ५ अमिस्तै तनुवं माऽतिधागग्ने हल्य५ रक्षस्व, इत्यभिज्वलनमन्त्रं प्रति- पुरोडाशमावर्तयेत्। ६.सं ब्रह्मणा पृज्यस्व. इति भस्माध्यहनमन्त्रं . प्रतिपुरोडाशामावर्तयेत् , - ·एकताय स्वाहां, द्विताय स्वाहा, त्रिताय स्वाहा, इत्येतैः प्रतिमन्त्रं प्रत्यगमवर्गमुदकं निनयेत् । यभमानः- एकतायेदं न मम, द्वितायेदं न मम, त्रितायेदं न मम, इति प्रतिमन्त्रं त्यागं कुर्यात् । इस्यापस्तम्बीयदर्शपूर्णमासप्रयोगीयः प्रथमः प्रश्नः । श्याऽऽपस्तम्बीयदर्शपूर्णमासयोद्वितीयः प्रश्नः । अध्वर्यु:-देवस्य त्वा सवितुः सर्वेऽश्चिनौर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ता- भ्यामाददे । इति रफ्यमादाय इन्द्रस्य वाहुरंसि दक्षिणः सहस्रभृष्टिः शतजा वायुरसि तिग्मतेजाः। इत्यभिमन्त्र्य हरस्ते मा प्रतिगाम् इति दर्भेण स्रुववत्संमृज्य दर्भमुत्करे निरस्याप उपस्पृश्यापरेणाऽऽहवनीयम् एकं द्वे त्रीणि चत्वारि, इति स्फ्यकृतेन मानेन यजमानमात्री प्राग. पवा वेदि कृत्वा वेदेन वेदि विविदुः पृथिवी ५ सा पंथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ विभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः। इति पुरस्तास्तम्बयजुष उपरिष्टाद्वा वेदेन वेदि त्रिः समृज्यात् । यजमानः-चतुःशिखण्डा युवतिः सुपेशा वृततीका भुपेनस्य मध्ये। मर्मज्याना महते सौगाय मह्यं धुत्व यज॑मानाय कामान् । इति वेदिर संमृज्यमानामनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-पृथिव्यै वर्मासि, इति वेदेः पूर्वार्धे वितृतीयदेश उदगग्रं प्रागग्रं वा दर्भ निधाय १ उपरिष्टान्नाम स्तम्बयजुषो हरणादुवरिष्ठात्खनिप्रत्यवेक्षणात्प्राग्वेदेन वेदि त्रिः संमृज्यात । Akana ·- पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हिसिपम् । इति स्फ्येन तृणं प्रहृयाप उपस्पृश्य अपहतो रसः पृथिव्यै, इति रफ्येन सतृणान्पासूनपादाय बंजं गच्छ गोस्थानम् , इति हरेत् । यजमानः-यो मा हृदा मर्नेसा या घाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा देखि देवाः । यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेण शिरैछिनधि । इति स्तम्बयजुर्हयमाणमनुमन्त्रयेत ( स्तम्बर-सतृणाः पासकः ।) अध्वर्युः-वर्षतु ते द्यौः, इति वेदि यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य बघान देव सवितः परमस्या परायति शतेन पायोऽस्मान्देटि यं च वयं द्विष्मस्तमतों मा मोक् । इत्युत्करे स्तम्बयजुनिवपेत् । नीध्रः-अरस्ते दिवं मा स्कान, इत्युस्करे न्युप्तं स्तम्बयजुरुपयश. लिना गृहीयात् । यजमानः- इदं तस्मै हयं करोमि यो वा देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् । मेधावी दिक्ष मर्नेसा तपस्याततश्चरति मानुषीषु । इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः- अपाररुम देवयजनं पृथिव्याः, इति द्वितीय प्रहत्याप उप- -- स्पृश्य अपहतोऽर: पृथिव्यै देवयजन्यै, इति स्पयन ससृणान्पा ५. सूनपादाय वजं गच्छ गोस्थानम् । इति हरेत् । यजमानः--यो मा हुदा मर्नेसा यर्थे वाचा यो ब्रह्मणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः ।। १ उत्करो नाम-वेदिप्रदेशादुत्तशतः पुरस्लाद्वितृतीयदेशे विपदे अतिमिले का देशे न्युनं स्तम्प्रयजुः स देश उन्करः ।

·-
यः श्रुतेन हृदयनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रग शिरश्छनधि।
इति स्तम्बयजुहियमाणमनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्यु:---वर्षतु ते द्यौः, इति पेदि यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य
बधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पार्योऽस्मा-
: टेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मोक् । इत्युत्करे स्तम्बयजु-
निवपेत् ।
भाग्नीध्रः---अवबाहर रक्षः, इत्युत्करे द्वितीयं न्युप्तं स्तम्बयजुरुपर्यञ्जलिना
गृहीयात् ।
यजमान:-- इदं तस्मै हम्यं करोमि यो वा देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् ।
मेधावी दिक्षु मर्नेसा तपस्यन्त तचरति मानुषीषु ।
इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्यु-१३.) अरुया मा पातत् , इति उपपेन तृतीय प्रहयाप
उपस्पृश्य
अपंहतोऽरः पृथिव्या अदेवयजनः । इति स्क्येन सतृणा-
पाश्सनपादाय
ब्रजं गच्छ गोस्थानम् इति हरेत् ।
यजमानः--यो माँ हुदा मनसा यश्च वाचा यो बीणा कर्मणा
द्वेष्टि देवाः।
“यः श्रुतेन हृदयेनेष्णता च तस्यन्द्र वज्रण शिरश्छिनधि ।
इति स्तम्बयजुर्रियमाणमनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्युः-वर्षनु ते द्यौः, इति वेदि यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य
बधान देव सवितः परमस्या परावति शतेन पार्शोऽस्मान्दृष्टि
यं च क्यं द्विष्मस्तमतो मा मौन । इत्युत्करे स्तम्ययजुनिवपेत् ।
आशी:--अवबादोऽघशसः, इत्युत्करें तताय न्युत स्तम्बयजुरुपर्या-
लिन गृहीत.
यजमानः-इदं तस्मै हयं करोमि यो यो दपाश्चरति ब्रह्मचर्यम् ।
-

·- मेधावी दिक्षु म सा तपस्यन्त तश्चरनि मार्नुपीषु । इत्युत्करमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः--रुष्णी चतुर्थ छत्वाऽप उपस्पृश्य तृष्णी रफ्षेन दर्भशेषेन स. ह सलणान्प,मनपाढाय ष्णां हृया तुष्णीं वेदि यजमानं वा प्रत्यवेक्ष्य तूष्णीमुत्करे निवपेत् । यजमानः-यो मा हृदा मनसा यश्च याचा यो ब्रमणा कर्मणा द्वेष्टि देवाः। यः श्रुतेन हृदयनेष्णता च तस्येन्द्र वज्रेण शिरश्छिनमि । इति स्तम्बयजुस्तूष्मी हियमाणमध्यनुमन्त्रयेत । आनीध्रः-अवबाढा यातुधानाः, इत्युत्करे चतुर्थ न्युक्तं स्तम्बयजुरुपर्यञ्जलिना गृह्णीयात् । यजमानः-इदं तस्मै हम्में करोमि यो वो देवाश्चरति ब्रह्मचर्यम् मेधावी दिक्ष मनसा नपस्व्यन्तनश्चरति मानुषीषु, इत्युत्क- रमभिगृह्यमाणमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-द्रप्सस्ते द्यां मा रकान्, इति खनि प्रत्यवेक्ष्य ( खनि:- यतः पांसव आत्ताः स प्रदेशः) वसवस्त्वा परिगृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा, इति स्फ्येन दक्षिणतो दक्षिणश्रोणिमारभ्य दक्षिणांसपर्यन्तं वेदे स्त्रीकारचिह्नीं भूतां रेखां कृत्वा रुद्रास्त्वा परिगृह्णन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा, इति रफ्येन पश्चादक्षिण- श्रोणिमारभ्योत्तरश्राणिपर्यन्तं वेदेः स्वीकार चिह्नीभृतां रेखां कृत्वा । १ स्तम्बयजुषस्तूष्णी हरणेऽपि यो मा हृदा, इति मन्त्रेण यजमानेनानुमन्त्रण- मवश्यं कार्थम् । स्तस्बयजुर्हियमाणमित्यविशेषवचनात् । २ अत्रोदकस्पर्शनं विद्वांसो विकल्पयन्ति तद्रीतिश्चवं- रौद्रराक्षसनैर्ऋतपैतृकच्छेदनभेदननिरसनात्माभिमर्शनानि च कृत्वाऽप उपस्पृशेत् । ३।९। इतिपरिभाषासूत्राद्रौद्रे कर्मणि कृतेऽपामुपस्पर्शनं प्राप्तं, तच्च रौद्रराक्षसे. त्यत्र मीमांसारीत्याऽऽग्नेयमितिवदेकदेवतासंबन्धित्वावगमाद्रुद्रास्त्रा परिगृह्णन्त्विति बहुरुद्रसंबन्धे नापामुपस्पर्शनम् । निमित्तं संख्याया अविवक्षितत्वादुदकस्पर्शनं कार्यमित्यन्ये हविः क्षायतीतिवत ।

·आदित्यास्त्वा परिगृह्णन्तु जागतेन छन्दसा, इति रफोनोत्तरत उत्तरश्रोणिमारभ्योत्तरांतपर्यन्तं वेदैः स्वीकारचिह्नीभूतां रेखां कुर्यात् । यजमानः- यज्ञस्य त्वा प्रमयाऽभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामि, इति वेदि परिगृह्यमाणामनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-अपाररुम देवयजनं पृथिव्या अदेवयजनो जहि । इति रफ्येन वेदिभूमेरुपरितनां मृदमुद्धन्यात् । यजमानः-यदुनन्तो निहिसिम पृथिवीमोषधीरपः । अध्वर्यवः स्फ्यकृतः स्फ्येनान्तरिक्षं मोरु पातु तस्मात् । यदुघ्नन्तो जिहि सिम क्रूरमस्या वदि चकमा मनसा देवयन्तः। मा तेन हेड उपगाम भूम्याः शिवा नो विश्व वनेभिरस्तु, इत्यु- द्धन्यमानामनुमन्त्रयेत । आनीधः-अध्वर्युणा वेदिभूमेरुपरितन मुद्धतां मृदमुत्करे त्रिनिवपेत् । अध्वर्युः-इमां नराः कृणुत वदिमेत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त विश्वे रायस्पोषा यजमानं विशन्तु । इत्याग्नीध्राय संप्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्रः-देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः । इति द्वयगुलसंमितां (द्वयगुलादिविकल्पसमितां वा) पुरीषवती खात्वाऽप उपस्पृश्य वेदिं दक्षिणतो वर्षीयसी प्राक्प्रवणां प्रागुदपवणां वा कृत्वा प्राञ्चौ वेद्यसावुन्नीय तथा प्रतीच्यौ श्रोणी उन्नीय पुरस्तात्तनीयसी कृत्वा तथा च पश्चात्प्रथीयसी कृत्वा मध्ये संनततरां कुर्यात् । यजमानः-भूमि त्वा महिमान पुपोप ततो देवी वर्धयते पयासि । यज्ञिया यज्ञ वि च यन्ति शं चौवीरा इह शरीश्च । इति पेदि क्रियमाणामनुमन्वयेत । अध्वर्यु:-ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामि, इति ब्रह्माण- मामत्रयेत । - ·प्रश्नः २ दशेपूर्णमासप्रकाशः। ५१ ब्रह्मा- भूर्भुवःस्ववृहस्पतिप्रसूनः, इति जपित्वा । ॐ परिगृहाण, इत्यतिसृजेत् । अध्वर्युः-ऋतमसि, इति दक्षिणतः पूर्वोक्तप्रकारेण रेखां कृत्वा ऋतसदनमसि, इति पश्चात्पूर्वोक्त प्रकारेण रेखां कृत्वा ऋतश्रीरंसि, इत्युत्तरतः पूर्वोक्तप्रकारेण रेखां कुर्यात् । यजमानः-यज्ञस्य त्वा प्रमयाऽभिमया प्रतिमयोन्मया परिगृह्णामि इति वेदिं परिगृह्यमाणामनुमन्वयेत । अध्वर्युः-धा असि स्वधा अयुर्वी चासि नस्वी चासि पुरा करस्य विसृपो विरप्शिन् , इति स्क्येन वेदिं प्रयुगपवा योयुष्य उदादाय पृथिवीं जीरदानुर्यामेरयन्यन्द्रमसि स्वधाभिस्तां धीरासो अनुदृश्य यजन्ते, इति वेदिमनुवीक्ष्य पश्चार्धे वेदेवि- तृतीयदेशे रफ्यं तिञ्च स्तब्धा प्रोक्षणीरासादयेध्मावहिरुपसादय, नुवं च सुचश्च संमृति पत्नी संनह्याऽऽज्येनोदेहि । इत्याग्नीध्राय संप्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्रः-प्रोक्षणीरभिपूर्य, उदञ्च रफ्यमपोह्य, दक्षिणेन स्फ्यमसस्पृष्टा उपनिनीय ऋतसधः स्थ, इति यजमानस्य द्वेष्यं (पाप) मनसा ध्यायन् स्फ्यस्य वर्भनि प्रोक्षणीरासादयेत् । ( अत्र ऋतसधः स्थ पापघ्न्य इति याज्ञिककल्पाः) यजमानः-ईडेऽन्यक्रतूरहमपो देवीरुपब्रुवे दिवा नक्तं च सस्नुषी- रपस्वरी: । इति प्रोक्षणीरासाद्यमाना अनुमन्वयेत । १ आपस्तम्बब्रह्मा-बृहस्पते परिगृहाण वेदि५ स्वगावो देवाः सद- नानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथता ५ साध्वन्तर्हिसा नः पृथिवी देव्यस्तु, देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणा सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि । इत्यु गंशु पमुक्त्वोचैः, ॐ ३म्, परि गृहाण, इत्यनुजानीयात् । २ योयुष्य-निनोन्नतसमीकरणार्थ विघटथ्य .

·आनीधः-शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः। इति द्वेष्यं (पाप्मान) मनसा यायन्पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुत्करे स्फ्यमुदस्य हस्ताववनिज्य स्फ्यस्या ग्रमप्रतिमृशन्स्फ्यं प्रक्षाल्योत्तरेणाऽऽहवनीयं प्रागग्रं दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिरुपसादयेत् । यजमानः-ऊोमृदुप्रथैमान स्योनं देवेभ्यो जष्ट, सदनाय बर्हिः सुबर्गे लोके यज॑मान हि धेहि मानास्य पृष्ठे परमे व्योमन् । इति बहिरासाद्यमानमनुमन्त्रयेत । आग्रीधः-घृताचीरेताग्निों व्यति देवयच्याय, इति सत्रुषा- शिवाः स्रुच आदाय । प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्यष्टा अरातयः, इत्याहवनीथे गार्हपये वा प्रति- तम्य, अनिशिताः स्थ सपत्नक्षयणीः, इति तप्ताः सप्राशित्राः स्रुचोऽभिमन्त्र्य विभरिविभकैर्वा वेदानाप्रैः- गोष्ठं मा निर्मुक्षं वाजिन त्वा सपत्नसाह संमामि । इति प्राचीनमुहीचीनं वोत्तानं स्रुवं वेदाप्रैरन्तरतोऽभ्याकारं सर्वतो. विलमभिसमाहारं वेदाप्रमूलैदण्डं च संमृज्य वाचं प्राणं मा निर्मुक्ष वाजिनी त्वा सपत्नसाही ५ संमामि। इति प्राचीमुदीची बोत्तानां जुहूं वेदाग्रागैरन्तरतोऽभ्याकारं प्राची वेदाप्रमध्यैह्यतः प्रतीची वेदाप्रमृटैदण्डं च संमृज्य चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मुक्षं वाजिनी त्वा सपत्नसाही समामि । इत्युदीचीमेवोत्तानामुपभृतं दायात्रैरन्तरतोऽभ्याकारं प्रतीची वेदान- मध्याह्यतः प्राची वेदाग्रमलैईण्डं च संमृज्य प्रजां योनि मा नि वाजिनी त्या सपत्नसाही समामि । इति स्रुवबद्धृवां संमृज्य रूपं वर्ष पशूनां मा निर्मक्षं वाजि त्वा सपत्नसाह संमामि। इति स्रुववत्प्राशित्रहरणं संमृज, तृष्णीं वा स्रुवबदेव संमृज्याऽऽ प्रयोगसमाप्तेः संमृष्टपात्राप्रपसमृष्टपात्रैर्न संस्पर्शयेत् । अग्नेवेस्तेजिष्टेन तेजसा निष्टपामि । इति पुनः प्रतितप्य प्रोक्ष्या- ग्रेणोत्करं जघटेन वा दर्भेषु सादयित्वा । स्रक्संमार्जनान्यद्भिः सस्पृश्य ·4- दिवः शिल्पमततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन क्य५ सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहा ।। इति यस्मिन्ननौ प्रतितपनं तस्मिन्नग्नौ प्रहरेोत्करे न्यसेत् । यजमानः-प्रजापतय इदं न मम, इत्यग्नौ प्रहरणपक्षे त्यागो न न्यास. पक्षे स्यजेत् । आनीधः-वेदमाज्यस्थाली योक्त्रं पवित्रे चाऽऽदाय ( मौॐ दाम पवित्रे चाऽऽदायेति वा आशासाना सौमनसं प्रजा सौभाग्यं तनूम् । अग्नेरनुव्रता भूत्वा सं नो सुकृताय कम् । इत्यपरेण गार्हपत्यमूर्ध्वमासीनां तिष्ठन्ती का पनी मौजेन दाम्नाऽ- न्यतरतः पाशेन योक्त्रेण वा संनोत् ( संनोत्-योक्त्रान्ते पाशं प्रतिमुच्य विरमेत् ।) पत्नी-उत्तरेण नाभि शिखाकृति प्रन्धि कृत्वा प्रदक्षिणं पर्युह्य दक्षिणेन नाभिमवस्थाप्योपोत्थाय अग्ने गृहपत उप मा यस्व, इति गार्हपत्यमुपस्थाय देवानां पत्नीरुप मा यध्वं पत्नि पन्त्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हि“सी., इति देवपत्नीरुपस्थाय तस्मादेशादपक्रम्य सुपजसंस्त्वा वयः सुपत्नीरुपसेदिम । अग्ने सपत्नदम्भनमर्दब्धासो अदाभ्यम् । इति दक्षिणत उदी. च्युपविश्य इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वार्य । इति जपेत् । . १ याज्ञिकसंप्रदायस्तु प्रकृतावग्नौ प्रहरणमेव विकृतौ तत्करे त्यागः । २ योक्त्रम्-~-बलीवर्दनियोजनार्थ शम्यायां प्रतिमुक्तरज्जुविशेषः । यदा च याज्ञिका इमां रज्जु गृह्णन्ति तदा योक्त्रं पवित्रे चाऽऽदायेति वक्तव्यम् । यदा तु तां न गृह्णन्ति मौञ्जमेब दाम स्त्री कुर्वन्ति तदा तु माझं दाम पवित्रे चाऽऽदायेति चक्तव्यम् । ये तु. दाम गृहीत्वा योक्त्रं पवित्रे चाऽऽदायेति वदन्ति ते स्वाज्ञान- विलसितमेव प्रकटयन्ति ।

·. पजमानः-युक्ता में वैज्ञमन्यासात, इति पत्नी संप्रेष्यत् । अग्नीध्रः- पूर्वा ते बिलं विष्वंतु इति सर्पिर्धानस्य बिलमपावर्त्य दक्षिणाना- वाव्यं विलाप्य अदितिरस्यच्छिद्रपत्रा, इत्याज्यस्थालीमादाय महीनां पयोऽस्योपंधीना रसस्तस्य तेऽक्षीयमाणस्य निर्व. पामि देवयन्याय इति तस्यां पवित्रान्नहितायामाज्यस्थाल्यामाज्यं निरुथ्य इदं विष्णर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पारे । इति दक्षिणानावधिश्रिन्य वेदेन भस्म प्रमृज्य इषे त्वा, इति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रित्य ऊर्जे स्वा, इत्यपादाय वेदेन भस्म प्रमृज्य वेदेनोपरम्य पल्ल्या उपहरेत्। पत्नी-तदाज्यमनुच्छ्वसन्ती निर्माल्य तूष्णीं वीक्ष्य महीनां पयोऽस्योषपीना५ रसोऽदब्धेन त्वा चक्षुषाऽवेक्षे, मुमजास्त्वार्य इति वीक्षेत । आग्रीध्रः-तमोऽसि, इत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रित्य तेजसे त्वा, इत्यपादाय वेदेन भस्म प्रमृज्य (अनालम्भुकत्वादिना पल्ल्यामसंनिहितायां गार्हपत्यस्योत्तरार्धाधिश्र. यणमपादानं च लुप्यते । तदीक्षणाभावात् । तदा योक्त्रं मौजं दाम वा स्वकाले दक्षिणत:पाशमुद शुल्ब पश्चाद्वेदेरन्तर्वेदि का तूष्णी निदध्यात् ।) तेजोऽसि तेजोऽनुप्रेहि, इति हृत्वा अग्निस्ते तेजो माविनैत्, इत्याहवनीयेऽधिश्रित्य वेदेन भस्म प्रमृज्य अग्नेर्जिह्वाऽसि सुभूदेवानां धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यर्जुषे यजुषे भव। इति स्पयस्य वमन्सादयेत् । (वर्मन्-वर्मनि) अध्वर्युयजमानौ---तदाज्यं तूष्णी निर्माल्य वीक्ष्यानुच्छसन्तौ । १ उछासे-इदं विष्णुविचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समृढमस्य पासुरे । इति प्रायश्चित्तीयामचं. जपेत् । आश्वलायनीययजमानचि. मामेव ऋचं स्वशाखाधर्मेण पठेन् । ex.ladkyaayaatasana..

·Aman आज्यमास सत्यसि सत्यस्याध्यक्षमास इविसि वैश्वानरं वैश्वदेवमुत्तशुष्म५ सत्याजाः सहाऽसि समानमसि सहस्वा- शेतीः सहस्वारातीयतः सहस्त्र पृत॑नाः सहस्व पृतन्यतः । सहस्रेवीर्यमसि तन्मा जिन्वाऽऽज्यस्याऽऽऽयमसि सत्यस्य स- त्यमसि सत्यायुरसि सत्यशुष्ममसि सत्येन त्वाऽभिधारयामि तस्य ते भक्षीय । इत्यवेक्षेयाताम् । अध्वर्यु:-शुक्रमसि, इत्युदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां पुर्नराहारमार्य प्रथममुत्पूय ज्योतिरसि, इति पूर्ववद्वितीयमुत्यूय, तेजोऽसि, इति पूर्ववत्तृतीयमुत्फ्य, देवो वः सवितोत्पुनातु, इत्याज्यलिसाम्या पवित्राभ्यां प्रोक्षणी प्रथममुत्यय, अच्छिद्रेण पवित्रण, इति पूर्ववद्वितीयमुन्थ्य, वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः, इति पूर्ववत्तृतीयमुत्युनीयात् । यजमान:-अद्भिराज्यमाज्येनापः सम्यक्पुनीत सविहः पवित्रः। ता देवीः शकरी: शाकरेणेमं यजमवत संविदानाः। इत्याज्यं प्रोक्षणीश्चोत्पृयमाना अभिमन्त्रयेत । मध-शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे बजुषे मृहामि । इत्याज्यस्थाल्या विलेन समं जुह्वा बिलं भास्थमायो जुहूं वेदेनोपयम्य, अनिष्कोसिना सुवेणान्तवेद्याज्यं भूयो जुह्वां प्रथम गृहीत्वा ज्योतिस्त्वा ज्योतिषि धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यर्जुपे यजुषे गृह्णामि । इति पूर्ववद्वितीयमाज्यं जुह्वां गृहीत्वा - १ पुनराहारम् -पुस्त आरभ्य पश्चात्कृत्या पुरतः समाप्तिः, एवं त्रिः । २ अनिष्कासिना-शेषरहितेन । निष्कासः शेषः । पुराणलेपप्रतिषेधार्थ नैतत् । अपि तु आज्यशेषोन स्थापनीय इसर्थमिलि निष्कासशब्दसामर्थ्या- दिति ब्रूमः। mayhary ..........

·५गनासन। . - अर्चिस्त्वाऽचिषि धाम्ने धाम्ने देवेभ्यो यजुषे यजुषे गृहामि। इति पूर्ववत्तीयमाज्यं जहां गृहीत्या पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धाय गृह्णामि । इति पूर्ववच्चतुर्थं जुह्वां गृहीत्वा पञ्चानां त्वत्नां यन्त्रार्य धार्य गृह्णामि । ( इति पञ्चांवत्तिनो यजमानस्य पूर्ववत्पञ्चमं गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् ) यजपान-चतुरवत्ती यजमानश्चतुर आज्यग्रहणमन्त्रानध्वर्युणा सह जपेत् । पञ्चावती चेत्पश्चाऽऽज्यग्रहणमन्त्रानध्वर्युणा सह जपेत् । अत्राध्वर्युयजमानाबुभावपि चातुःस्वर्येणैव जपतः । सत्राथुराज्यग्रहणमन्त्रं चातुःस्वर्येण जपित्वाऽऽऽयं गृह्णीयात् । अध्वर्युः-पञ्चानां त्वा दिशां यन्त्राय धीय गृह्णामि । इत्याज्यस्पाल्या मध्यदेश उपभृतं धारयमाण उपभृतं वेदेनोपयम्य, अनिष्कासिना स्रवेणान्तवेद्याज्यमल्पीय उपभूति प्रथमं गृहीत्वा पश्चानां त्वा पञ्चजनानां यन्त्राय धाय गृह्णामि । इति पूर्ववदुपति द्वितीयं गृहीत्वा पञ्चानां त्वा सलिलानी धाय गृह्णामि । इति पूर्ववदुपभृति तृतीयं गृहीत्वा पञ्चानां त्वा पृष्ठानों धार्य गृह्णामि, इति पूर्ववदुपभृति चतुर्थ गृहीत्वा (धामांसि प्रियं देवानामनाधृष्टं देवयजनं देववीतये त्वा गृह्णामि ।) ( इति पञ्चावत्तिन यजमानस्य गृहीत्वा ) चरोस्त्वा पञ्चविलस्य यन्त्राय धीय गृहामि । इति पूर्ववदुपभृति पञ्चमं गृहीत्वा ब्रोणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धाय गृह्णामि । इति पूर्ववदुपभृति षष्ठं गृहीत्वा क्षत्रस्य त्वौजसे यन्त्राय धाय गहामि ।

·प्रश्नः २ दशेपूर्णमासप्रकाशः। ५१७ इति पूर्ववदुपभृति सप्तमं गृहीत्वा विशे त्वा यन्त्रायें धीय गृह्णामि । इति पूर्ववदुपभृति अष्टमं गृहीत्वा विहारसमीप आसाद्य' ( सुवीर्याय त्वा गृह्णामि । इति पञ्चावत्तिन यजमानस्य गृह्णीयात् । यजमानः-अध्वर्युणा सहेमानाज्यग्रहणमन्त्राञ्जपेत् । (अध्वर्युस्तु पूर्ववदेव चातुःस्वर्येणैव मन्त्रानुक्त्वाऽऽज्यं गृह्णीयात् ।) अध्वर्युः-सुप्रजास्त्वार्य त्वा गृह्णामि, इति वेदेन सहाऽऽज्यस्थाल्या उत्तरतो भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायामन्तर्वेदि भूयिष्टमाज्यमनिष्कासिना स्रुवण प्रथमं गृहीत्वा रायस्पोपाय त्वा गृह्णामि । इति पुर्यबद्य़वायामाज्यं द्वितीय गृहीत्वा ब्रह्मवर्चसाय त्वा गृह्णामि । इति पूर्ववद्धृवायामाज्यं तृतीय . गृहीवा भुरस्मार्के५ हविर्देवानामाशिषो यज॑मानस्य देवानां त्वा देवताभ्यो गृह्णामि । इति पूर्ववद्धृवायामाज्यं चतुर्गृहीतं गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् । ( पञ्चावत्तिनो यजमानस्य )- ( कााय त्वा गृह्णामि । इति पूर्ववद्धृवायामाज्यं पञ्चमं गृहीत्वा विहारसमीप आसादयेत् । ) चतुर्गृहीतप्रभृतीन्येतान्याज्यान्युत्करे नाऽऽसा- दयेत् । अन्तर्वेदि गृहीतं ध्रुवागतमाज्यं न पश्चाद्धरेत् । यजमानः-अवर्गुणा सहेमानाज्यग्रहणमन्त्राञ्जपेत् । अध्वर्युस्तु प्राग्वदेव चातुःस्वर्येणैव ब्रयात् । अध्वर्युः-आपो देवीरग्रेपुवो अग्नेगुवोऽनं इमं यज्ञं नेयताने यज्ञपति धत्त युष्मानिन्द्रोऽवृणीत वृत्रतूर्ये यूयमिन्द्रमणीचं वृत्रतूर्ये प्रोक्षिताः स्थ। इति प्रोक्षणीरभित्र्य ब्रह्मन्मोक्षिष्यामि । इति ब्रह्माणमामन्त्रयेत । - - ·: - ब्रह्मां-भूर्भुवः स्ववृहस्पतिप्रसूतः । इति जापिता ॐ३ मोक्ष । इत्यतिसृजेत् । अध्वर्युः-विस्रवेमम्- कृष्णोऽस्याखरेष्ठोऽमय त्वा स्वाहा । इति सकुन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णीमियं प्रोक्ष्य वैदिरसि बहिष' त्या स्वाहा। इति सकृष्मन्त्रण द्विस्तूष्णी वेदिं प्रोक्ष्य बर्हिरसि मुग्भ्यस्त्वा स्वाहा । इति सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी बहि: पोल्यान्तर्वेदि पुरोग्रन्थि ऊर्ध्वानं बर्हिरासादयेत् । यजमान:-अश्रिश्रम बहिरन्तः पृथिव्याः सरोहयन्त ओषधी- विवृणाः। यासां मूलमुदवधीः स्फ्येन शिवा नस्ताः मुहवा भवन्तु । सुमनसो यजमानाय सन्त्वोषधीराप इह शकरीश्च । वृष्टियावा पर्जन्य एना विरोहयतु हिरण्यवर्णाः शतवल्शा अदब्धाः। इत्यन्तर्वेदि बहिरासनमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-दिवे त्वा, इत्यासन्नबार्हषोऽअं प्रोक्ष्य अन्तरिक्षाय त्वा, इति मध्यं प्रोक्ष पृथिव्यै त्वा, इति मूलं प्रोम, उच्यप्राणि मूलानि च क्लेदयित्वा पोषाय त्वा, इति खुम्बिलाग्रयोरुपरिन्यस्तन्युजहस्तेन प्रत्यगषवर्ग प्रन्थि प्रत्युक्षेत् । अध्वर्युयजमानौ--प्राचीनावीतिनौ भूत्वा अध्वर्यु:--स्वधा पितृभ्य उम्भव बर्हिषद्भय ऊर्जा पृथिवीं गच्छत । - - ? आपस्तम्बब्रह्मा- प्रोक्ष यज्ञ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणार सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं बजमानं च धेहि । इत्युपांशु जपमुक्त्वोचैः- ओ३म, मोक्ष इत्यनुजान चात् ।

·मनार आमासयकाया। , इति प्रोक्षणीशेष दक्षिणायै श्रोणेरोचरस्थाः संततं निनीय यज्ञोपवीती भृत्वाऽप उपस्पृशेत् । यजमान:-पितृभ्यो बर्हि पदभ्य इदं न मम । इति त्यामं कृत्वा यज्ञो- पवीती भूत्वाऽप उपस्पृशेत् । अध्वर्यु:-पूषा ते ग्रन्थि विष्यतु, इति पुरस्तात्प्रत्यञ्चमुपगूढं प्रन्थि प्राग- पवर्ग विस्रस्य ( यदि संनहनकाले पश्चात्मागुपगृढो अन्थिस्तं पुच्छ गृहीत्वा पश्चादाकृष्य विस्रस्य ) विष्णोः स्तूपोऽसि, इति प्रस्तरमाहवनीयं प्रति बर्हिषः सकाशात्क- पन्निव शनैरपादाय अयं प्राणश्चापानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारौ पवित्र हव्यशोधनें । यजमाने प्राणापानौ दधामि । इति तस्मिन्प्रस्तरे पवित्रे अपिसृज्य प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमि । इत्यप्रेणाऽऽहवनीयं प्रस्तर. माहृत्य यजमानाय प्रयच्छेत् । यजमानः-ब्रह्मणे प्रयच्छेत् । ब्रह्मा-प्रस्तरं धारयति। यजमानः-स्वयमेव वा धारयेन्न ब्रह्मणे प्रयच्छेत् । अध्वर्युः-परिभोजनीयदळ वेदिमन्ताय दक्षिणतः संनहनं शुल्वं प्राचीनं प्रागुदीचीनं वा निधाय ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि स्वासस्थं देवेभ्यः । इति बहुलमनतिदृश्यं प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा त्रिधातु पञ्चधातु वाऽत्रैर्मूलान्यभिच्छादयन्धातो धातौ मन्त्रमावर्तयन्बहिषा वेदि५ स्तृणी- यात् । यजमानः-चतु:शिखण्डा युवतिः सुपेशों घृतप्रेतीका वयुनौनि वस्ते। सा कार्यमाणा महते सौभगाय सा में धुक्ष्व यजमानायू । - AL कामान् । १ प्रस्तरस्य शनैरपादानं सूत्रयताऽऽचार्येणं प्रस्तरस्येतस्ततः करणे निन्दित- मिति गम्यते । संत्रकारोधि मायाविधान एव मो द्योतीत्यादिना ?

·सिंघा च मे शम्मा धि श्योना च मे सुपंदा चैथ्यूजैस्वती
च मे पर्यस्वती चैधि ।
इषमूर्जे मे पिन्वस्व ब्रह्म तेजों मे पिन्वस्व क्षत्रमानों मे
पिन्वस्व विशं पुष्टि मे पिन्वस्वाऽऽयरनाथ मे पिन्वस्व प्रजा
पशून्मे पिन्वस्व ।
इत्यास्तीर्यमाणों वेदिमनुमनयेत ।
अध्वर्गः-प्रस्तरपाणिः-
गन्धोऽसि विश्वासुविश्वमादीपतो यज॑मानस्य परिधिरिड
-
इंडितः ।
16
इत्युदगग्रमन्योन्यसंस्पृष्टं मध्यमं परिधि परिदध्यात् ।
यजमानः-ध्रुवोऽसि ध्रुवोऽह सजातेषु भूयास धीरश्चेत्तों वसु-
वित् । इति परिधीयमानं मध्यमं परिधिमनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्यु:-इन्द्रस्य बाहुरसि दक्षिणो यजमानस्य परिधिरिड इंडितः ।
इति प्रागग्रमन्योन्यसंस्पृष्टं दक्षिणं परिधि परिदध्यात् ।
यजमानः-उग्रोऽस्युग्रेोऽह५ सजाते भूयासमुनश्चेत्तों वसुवित् ।
इति परिधीयमानं दक्षिणं परिधिमनुमत्रयेत ।
अध्वर्यु:-मित्रावरुणो स्वोत्तरतः परिधत्तां ध्रुवेण धर्मणा यजमा-
नस्य परिधिरिड इंडितः । इति प्रागग्रमन्योन्यसंस्पृष्टमुत्तरं पारधि
पारदध्यात् ।
यजमान:-अभिभूस्यभिभूरह सजाते भूयासमभिभूश्चेत्तों वसु
वित् ।
इति परिधीयमानमुत्तरं परिधिमनुमन्ध्य
अस्मिन्यज्ञ उप भय ३७ मेऽविक्षोभाय परिधीन्दधामि ।
धर्ता धरुणो धरीयाननिषा सि निरितो नुदाते ।
इत्यनया सकृदन्ते सर्वान्परिधीननुमन्त्रयेत ।
अध्वर्युः-सूर्यस्त्वा पुरस्तात्पातु कस्यचिदभिशस्त्याः ।
.

·. . इत्याहवनीयमभिमन्त्र्योपर्य हवनीय अस्तरं. पारवनानि. काष्ठेपन्त कुर्यात् । यजमानः-पुनज्मि त्वा बर्मेणा देव्यन व्यायास्मै चोढवे जात- चेदः। इन्धानास्त्वा सुप्र॒जसः सुवीरा ज्योग्जीवेम बलिहतों वयं ते यन्म अग्ने अस्य यज्ञस्य रिष्यायद्वा स्कन्दादाज्यस्योत विष्णो। वेर्ने हन्मि सपत्नं दुर्मरायुमैन दधामि नित्या उपस्थे । ।. तेजिष्ठा ते तपना या च रोचना प्रत्यूषन्तीस्तन्वो यास्ते अमे। ताभिर्वाण्यभितो व्ययस्व मा त्वा दभन्यज्ञहनः पिशाचाः । इति चाऽऽहवनीयमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-आधारसमिधौ गृहीत्वा मध्यम परिधिमुपस्पृश्य चीतिहोत्रं त्वा कवे चुपन्त समिधीमह्यग्ने बृहन्तमध्वरे । इति दक्षिणामाघारसमिधं पूर्वाधारसमाप्तिप्रदेश ऊर्खाग्रामाधाय समिदस्यायुषे त्वा, इति तूष्णीं वोत्तरामाघारसमिधमुत्तराधारसमा. सिप्रदेश ऊर्ध्वाग्रामाधाय समावनन्तर्गभी दर्भो विधृतित्वेन, कल्प- यित्वा विशो यन्त्र स्थः, इत्यन्तर्वेवुदगग्रे ते विधृती निदध्यात् । यजमानः--विच्छिनधि विधृतीभ्यार सपत्नाजातान्धातॆव्यान्ये , जनिष्यमाणाः । विशो यन्त्राभ्यां विधमाम्येनानहर स्वानामुत्त- मोऽसानि देवाः। विशो यन्चे नुदर्मोने अति विश्व पाप्मानमर्मेति दुर्म सीदन्ती देवी सुकृतस्य लोकें भृती स्थो विधृती भाणान्मयि धारयत्त मजा मर्यि धारयतं पशून्मरि पाहि. यझं इति विधृती आसाद्यमाने अनुमन्त्रयेत । R ·- - बसनार कमाणामादित्याना सदसि सौदा इति तयोकि- धत्योरुपार प्रस्तर५ स्थापयेत् । यजमान:--अयं प्रस्तर उभयस्य धर्ना धर्ता प्रयानानामुताया- जानाम् । म दोधार समिधा विश्वपास्तस्मिन्युचो अध्यासदियामि । इति प्रस्तरमासाद्यमानमर्नुमन्त्रयेत । अनयु::-जहरसिं घृताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि- सीद। . इति नस्मिन्प्रस्तरें प्रगा परस्परमसः -पृष्टां जुहू५ सादयेत् । यजमानः--आगेह पयो जुहु देवयानान्यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणाः। -हिरण्यपक्षाज़िरा संभृताङ्गा वहाँसि मा सुकृतां यजे लोकाः । जुरसि घृताची गायच्याम्नी ऋविभिर्जुषाणा। अव्यथमाना यज्ञमनुयछस्व सुनीती यज्ञं नयास्युष देवाना. मेयेन शर्मणा दैव्येन । इति जुहूमासाद्यमानामनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः--उपभृदसि घताची नाम्ना प्रियेण नाम्ना प्रिय सदास सीद । इति प्रस्तर उत्तरेण जुहूं प्रागग्रामस५ स्पृष्टामुपमृत५ साद- येत्। यमानः-- प्रवाहं बॉध उपभृतौ सपत्नांचातान्भ्रातृव्यान्ये जनि- -- विक्षना। दोहसि यझर सुधामिव धेनुमहमुत्रा भूगसमधेरै. मत्स- THE समृदस्युपमृद्धृतात्री श्रेष्टुभेन छन्दसा विश्ववेदाः । पू यज्ञमनुयच्छस्व सुनौती यझं नयास्युप देवाने- देख्थेन । इत्युपमतमासानानाम्नुमन्यत देण वर्षमा अव्यथमान AAINiruddhadka akatarian Indians ·H বুনামগন্ধা। अध्वर्युः-प्रवाऽसि घृताची नाम्नी मियेन नाम्ना लिये सदसि सीद। इति प्रस्तर उत्तरेणोपभृतं प्रागग्रामसपृष्टां ध्रुवामासादयेत् । यजमानः--यो मा वाचा मनसा दुर्मरायुर्खदारांतीयाभिदासँदने । इदर्भस्य चिचमधेरै ध्रुवार्यों अहमुरो भूयासमधेरै मत्स- पत्नः। ध्रुवाऽसि धरणी धनस्य पूर्णा जागतेन छन्दसा विश्ववेदाः । अध्यक्षमाना यामनुयच्छक सुनीनी यझं नयास्युप देवाना, श्वदेवेन शर्मणा दैव्येन । इति ध्रुवामामाद्यमानामनुमन्त्रयेतः । अध्वर्यु:-ऋपभोऽसि फाकरी घृताचीनार सूनुः पियेण नाम्नां प्रिये सदसि सीद । इति दक्षिणेन जुहूमुत्तरेण वा, उत्तरेण वा ध्रुवां सुवर सादयेत् । बजमानः-स्योनो में सीद सुपः पृथिव्यां प्रयि प्रजयों पशुभिः सुवर्ग लोके। दिवि साद पृथिव्यापन्तरिक्षमुसे भूयासमधेरै मत्स- परना। अंगर सुवो अभिनिहति होमाञ्छतक्षर छन्दसाऽऽनुष्टुभेन । सर्वा यज्ञस्य समनक्ति विष्ठा बाहस्पत्येन भर्मणा दैव्येन । इति सुषमासाद्यमानमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-पूर्वस्थापितस्थले तूष्णीमाज्यस्थालीमासादयेत् । यजमानः- इयर स्थाली घृतस्य पूर्णाऽभिपयाः भतार उत्सः । मारुतेन शर्मणा देव्यन । इत्याज्यस्थालीमासाछमानामनुमन्वयेत ।... अध्वर्यु:-एता असदन्त्सुकृतस्य लोके ता बिष्णो पाहि पाहि. यह पाहि यज्ञपनि चाहि मां यझनिर्यम् । इति चोऽभिमन्डर A अर्भमा देवी - ·१०.mar - इति सुगतान्याज्यात्यभिमन्य वेदमाज्यस्थाली पात्रो सुधाऽ: दाय---इदमह५ सेनीया अभीत्वय मुखमपोहामि । इति वेदेन कपालमपुरोडाशादारानपोहो सूर्यज्योतिर्विाहि रहत. ईन्द्रियाय, इति पुरोडाशमभिमन्य आप्यायतां घृतयोनिरनिईव्यानुमन्यताम् । खमंश्च स्वर्चमव सुरूपं त्वां वसुविदै पशूनां तेजसा- गये जुष्टमभिधारयामि। इत्यामेयं पुरोधाशमभिधार्थ यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानी विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान्सौम घृतवान्हि भूत्वा देवानांच्छ सुर्वविन्द यज. मानाय मह्यम् । इति प्रातदोहमभिधार्य तूष्णी सादोहमभिधार्य स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया मुशे कल्पयामि ते । इति पायामुपस्तीर्य आर्द्रः प्रथम्न वनस्य गोपाः शृंत उत्स्नाांति जानता मतीनाम् । इत्यपर्यावर्तयन्पुरोडासमुद्रास्य वेदेन भस्म प्रमृज्य तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ बीहीणा मेध सुमनस्थानः । . इति षाच्या प्रतिष्ठन्य हस्तं प्रक्षाल्य ( यवमयश्चेत्तं पुरे।डाशं तृष्णी प्रतिष्ठाप्य) १ इदमह५ सेनाया इतिमन्त्रं प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत्पौर्णमास्याममावास्यायां समानमिदा २ सूर्यज्योतिरिति मन्त्रं प्रतिपुरोडाशमावर्तयेत् । पौर्णमास्याममावास्यायाम् । ३ पौर्णमास्याम्-तुष्णींमग्नीषोमीयमन्द्रं वैमृध पुरोडाशमभिधार्य, अमावा- स्यायामानेयमाश्यायतामिति मप्रेणाभिधार्य, तृष्णीमैन्द्राममभिधार्य । ४ यम्त आत्मेत्यादिसायदोहाभिधारणान्तं कर्म पौर्णमास्यां नास्ति सानाव्या- भावात् मेनयतोऽमावास्यायामपि नास्ति सानाध्याभावादेव । ५ स्यो दि प्रतिष्ठापमान्सपनोभावस्य वैधस्य च कार्यम् । असे ...

·दर्शपूर्णमासमका दृह गा रह गोपति मा वो यज्ञपती रिषत् । इत्युदक् ।त." दोहमुद्वास्य इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीत् , इति सुवगृहीतेनाऽऽज्येन कपालानि प्रत्यज्य देवस्त्वा सविता मवाऽनक्तु इति सुवगृहीतेनाऽऽज्येन पुरोडाश- मङवोपरिष्टा पुरे डाशस्याधस्तादञ्जनमाज्याक्तेन हस्तेन कुर्यात् । यजमान:-तृप्तिरसि गायत्रं छन्दस्तर्पय मा तेजसा ब्रह्मवर्चसेन तृप्तिरसि त्रैष्टुभं छन्दस्तर्पय मौजसा वीर्येण तृप्तिगर्स नांगत छन्दस्तपय मा प्रजया पशुभिः । इति पुरोडाशमज्यमानमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-अग्निहोता. । अश्विनाध्वयं । त्वाऽसीत् । मित्र वक्ता। इत्यपरेण सुचः पुरोडाशम् , सुचामुत्तरतो दोही, पुरोडाशस्योत्तस्तो वा अपि वा हस्ते कुम्भ्यो धृत्वा वेदिमध्ये पूर्व शृतमपरं दधि संश्लि- प्यानन्तरं विभज्य दक्षिणस्यां श्रोण्यां शृतमुत्तरस्यां दध्येवमासादयेत् । सकृन्मन्त्रमुक्त्वा सर्वेषां हविषामासादनासंभवे प्रतिहाविदव्यं मन्त्रमा- पाऽऽसादयेत् । तथैकेन दक्षिणेन हस्तेनाऽऽसादनासंभवे हस्तद्वये नाऽऽसादयेत् । कर्मणे वा देवेभ्यः शकेयमिति मन्त्रलिङ्गात् । १ १ पौर्णमास्यामसंनयतोऽमावास्यायां च प्रातर्दोहोद्वासनं नास्ति सानास्या- भावात्। २ इरा भूतिरितिमन्त्र प्रतिकपालयोगमावर्तयेत्पौर्णमास्याममावास्यायां च । ३ पौर्णमास्यामसंनयतोऽमावास्यायां च-देवस्वा सवितेति मन्त्रं प्रति पुरोडोशमावर्तयेत् । ४ पौर्णमास्यामसंनयतो:मावास्यायां च तृप्तिरसीति पुरोडाशानुम' प्रतिपुरोडाशमावत: त् । ५ पौर्णमास्याम्-पृथिवी होता यौरव रुदोश्नीत् , वृतमाति इत्यपरेणा खुच: 'पुरोडाशानासादयेत् । असंनयतोऽमावास्यायां दयेत् । मनस्तु अग्निहोते.यादिरेव । दौर्णमास्याममंनयले मावास्यायां दोहामादनं नागि - .मानं न्या ·सपूर्णमासमकाशः। [ दर यजमानः--गोऽसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्य. यसार शव में सन्त्वाशिषः सहस्रं मे सन्तु मनृता इरावती: पक्षुमती: प्रजापतिरसि सर्वतः श्रितः सर्वतो मां भूतं भविष्य- पठ्यता५ अत में सन्त्वाशिः सहस मे सन्तु सूनृता इरोवतीः पशुमतीः । इल्यानेष पुरोडाशमासन्नमभिमुस ईदमिन्द्रियममृत धीमनेनेन्द्रीय पशवोऽचिकित्सन् । तेर्ने देवा अवतोप.मामिहेषमूर्ज यशः सह ओजैः सनेय मृतं पर्यि श्रयताम् । इत्यासन्न प्रातर्दोहमभिमृश्य यत्पृथिवीमरत्तत्मविष्ट येनासिञ्चबलमिन्द्र प्रजापतिः । - - १ पौर्णमास्याम्-असंनयतोऽमावास्यायां चाऽऽग्नेयपुर डाशाभिमर्शनानन्तरम्- अयं यज्ञः सर्भसदद्धनिष्पानचा सान्ना यर्जुषा देवताभिः । मन लोकान्त्सूर्यवतो जयेमेन्द्रस्य सख्यममृतस्वमेश्याम् । इति सर्वाणि हवी. व्यभिमूल्य यो नः कनीयः इह कामयाँता अस्मिन्यझे यज॑मानाय मयंम् । अपतमिन्द्रो वैमृधो भुना दतामहं प्रजा वीस्ता विदेय । इसैन्द्रमृधमभिमृश्य, ममाग्ने वर्च इति मन्त्रैः- पृथिवी हात, घोरध्वर्युः, रुद्रोऽनीत् , बृहस्पतिरुपवता, २ से.इति सर्वाणि हवी व्यासन्ना-भिमृशेत् । 'नयतः-अमावास्यायाममृतत्व मृतत्वमश्यामित्यस्यानन्तरम्- स्यायामाग कनीय'इइ. कामाता अस्मिन्यझे यज॑मानाय माम् । ४ यात आले भावात् । सनहानी भुला देतामहे प्रजा वीरता विदेश । ५ स्योन रस्य ममाग्रे वर्च इति मन्त्रैरग्निहोंनेति मन्त्रैश्च सर्वाणित सयताम ३ पौर्णः .

·. इदं तच्छुक मधु वाजिना चयेनोपरिष्टादधिनान्महेन्द्र दधिमा- धिनोतु । इस्यासन्नं दध्याभिमृश्य- अयं यज्ञः सर्मेसदद्धविोनृचा साम्ना रर्जुषा देवताभिः । तेने लोकान्तमूर्यवतो येमेन्द्रस्य सख्यममृतस्पर्मश्याम् । इति सर्वाणि हवीयभिश्य ( पूर्वमभिमृष्टान्यपि पुनरभि- मृशेत् ।) :: ममामे वर्गों विहवेवस्तु वयं त्वेन्धानास्लनु पुषेम । महानमन्तां प्रदिशश्चतस्ररत्वयाऽध्यक्षण पृतना जयेम ॥ १ ॥ मर्म देवा विहवे सन्तु सर्व इन्द्रावन्तो मरुतो विष्णरानिः । ममान्तरिक्षमुरु गोपमस्तु मह्यं वातः पनता काम अस्मिन्॥२॥ मथि देवा द्रविणमायजन्ता मय्याशीरस्तु मयि देवहूतिः । देव्या होतारावनिषन्त पूर्वेऽरिष्टयः स्याम तनुवा सुधीराः ॥ ३ ॥ मा यजन्तु मम यानि हल्याऽऽतिः सत्या मर्नेसो मे अस्तु । एनो मा नि गो कतमञ्च नाहं विश्वदेवासो अधि वोचता मे ॥ ४ ॥ देवीः षडुर्वी रुरु ः कृणोत विश्वे देवास इह परियध्वम् । मा हाँस्महि प्रजया मा तनूभिर्मा धाम द्विषते साम राजन् ॥ ५॥ अग्निर्भन्यु यतिनुदन्पुरस्तादग्धो गोपाः परि पाहि नस्त्वम् । प्रत्यञ्चों यन्तु निगुतः पुनस्तऽमैषां चित्तं प्रबुधा विर्ने - शत् ॥ ६॥ -- - धाता धातृणां भुनस्य यस्पतिर्देवर सवितारमभिमाति- पाहम् । इमं यज्ञमश्चिनो भा बृहस्पतिदेवाः पान्तु यजमान न्य. - || in ·उरुव्यचा नौ महिषः शर्म य१ सदस्मिन्ह. पुरुहूतः पुरुक्षु । स नः प्रजाय हर्यश्व मृडयेन्द्र मा नौरीरिषो मा परौदाः ॥८॥ ये नः सपत्ना अप ते भवन्त्विन्द्रामिभ्यामा बाधामहे तान् । . वसेवी रुद्रा आदित्या उपरिस्पृशं मोनं तारमधिराजम- क्रन् ॥९॥ अर्वाञ्चमिन्द्रममुतों हवामहे यो गोजिदैनजिर्देश्वजियः । इमं नो यज्ञं विहवे जुषस्वास्य कुर्मो हरिवो मेदिन • त्वा ॥१०॥ अग्रिहोती, अधिनाध्या, त्वष्टाऽनीत, मित्र उपवक्ता । इति. सर्वाण्यासन्न नि हवी व्यभिमृशेत् | ध्वर्यु:-अयं वेदः पृथिवीमन्त्रविन्दद्गुहां सती गहने गरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु । इत्यप्रेणोत्तरेण वा ध्रुवां वेदं निधाय, वेद्यन्तान्परिस्तरणीयशेषदभैः परिस्तीर्य, होतृषदनमुत्तरश्रोणिसमीपे परिभोजनीयदर्भः कल्पयित्वा सामि. घेन्यर्थमिध्माधानादि प्रक्रम्य होतरोहि, इति हतारमामन्त्रयेत । ता-प्रागुदगाहवनीयादवस्थाय प्राङ्मुखो यज्ञोपवीत्याचम्य दक्षिणावृद्वि- हारं प्रपद्य पूर्वेणोकरमपरेण प्रणीताः प्रपद्य.भिहृततरेण पादेन वेदिश्रो. ज्योत्तरया पाणी समां निधाय - पदेन बर्हिराक्रम्य संहितौ पाणी धारयन्ना. काशवत्यङ्गुली हृदयसंमितावङ्कसंमिती वा, द्यावापृथियोः संधिमीक्ष- माणस्तिष्ठेत् । पध्वर्युः- अग्नये समिध्यमानायानुढे ३ हि । इति होतारं संप्रेष्य होत्रा सामिषेनीषच्यमानासु प्रणवे प्रणवे समिधमाधाय, समिद्धो अग्न आहु. तेति ज्ञात्वा, एकामनूयाजसमिधमवशेष्य समिध्मशेषमभ्याध्यात्परिधा- नीयायां वा (परिधान या नाम- आजुहोतादुवस्यत-इति अक्) १ अग्नये समिध्यमानायेति प्रैषस्य सामिधेन्यङ्गत्वात्सामिधेनीस्वर एवं प्रयोर / ·दशेपूर्णमासमका ५२० , यजमाना-सामिधेनीनां पुरस्तात् - चितिः सुक्, चित्तमाज्यम्, वाग्वेदि, आधीत बहिः, केतों आयः, विज्ञप्तिमावः, वाक्पतिहोता, मर्ने उपयुक्ता, माणो हविः, सामाध्वर्युः। इत्युक्त्वा सामिधेनीनां प्रथमऋगारम्भे-आङ्गिरसो माऽस्य यज्ञस्य प्रातरनुवाकैरवन्तु । इति जरिवा सामिधेनीषच्यमानासु- चित्तिः सुक् , चित्तमाज्य, वाग्वेदि, आपात बहिः, केतो अमिः, विज्ञातमग्निः, वाक्पतिहोता, मने. उपवक्ता, प्राणो हविः, सामाध्वर्युः । इति व्याख्याय उच्छष्मो अग्ने यज॑मानायैधि नि शुष्मा अभि दासते। अग्ने देवेद्धमावद्ध मन्दॆजिल्लामयस्य ते होतमाजिमि . रायस्पोपाय सुप्रजास्त्वाय सुवीर्याय, इंति समिध्यमानशब्दध- . हितऋचा समिध्यमानमग्निमनुमन्त्र्य समिद्धो अधिराहुतः स्वाहाकृतः पिपतु नः । स्वगा देवेभ्य इदं नमः। इति समिद्धशब्दघटितऋचा समिनिमनुमन्त्रयेत । होता-नमा प्रवक्त्रे नम उपद्रष्ट्रे नमोऽनुख्याने क इदमनुवक्ष्यति स इदमनुंवक्ष्यति षण्मोरिसस्पान्तु द्योश्च पृथिवी चाहश्च रात्रि थाऽऽपथौषधयश्च वाक्समस्थितयज्ञः साधुच्छन्दांसि प्रपद्येऽ. हमेव मां देवदत्तशर्माणम् । इति स्वं नामाऽऽदिश्य ( देवदत्तश- र्माणमित्यत्र होता स्वं नाम निर्दिशेत् ।) भूते भविष्याते-जाते जनिष्यमाण आभजाम्यपाव्यं वाचो अशान्ति वह । इत्यङ्गुरूषप्राण्यवकृष्य जातवेदो रमया पशून्मयि, इति प्रतिसंधाय चर्म में यावापृथिवी वर्माभिर्वम सूर्यो वर्म मे सन्तु तिर चिका।... तदय वाचा प्रथम मसीय येनासुरा अभिदेवा असीम Adol- ·. वसाय यजमानस्याऽऽयान्प्रणीते यावन्तः स्युः परं परं प्रथमम् । (काश्यपावत्सारासित इति) अवसाय यजमानः- देवाः पितरः पितरो. देवा योऽहमस्मि स सन्यजे अस्यास्मि न तमन्तरेमि स्वं में इष्ट दत्त स्वं पूरि स्वर आन्त र स्वर हुतम् । तस्य मेऽधिरुपद्रष्टा वायुपश्रोताऽऽदित्योऽजुख्याता द्यौः पिता कृषियी माता प्रजापतिबन्धुर्य एवास्मि स सन्यजे । इति होत्रा यजमानप्रवरे प्रक्रियमाणे जपेत् । होता-देवेदो मन्विद्ध ऋत्रिष्टुतो विप्रानुमदितः कविशस्तो ब्रह्मसं. शितो घृताहवनः प्रणीर्यज्ञानां स्थीरध्वराणामतूर्तो होता तूर्णि- हव्यवाट् , इत्यक्साक अध्वर्युः-वेदेनाग्निं त्रिरुपवाज्य स्रुषेण ध्रुवाया आज्यमादाय वैदेनोपयम्याऽऽ- सीन उत्तरं परिधिसंधिमन्ववहृत्य प्रजापतये, इति मनसा ध्यायन् स्वाहा, इत्युचारयन् दक्षिणाप्राञ्चमृजु संततं ज्योतिष्मति, वाका घारमाधारयेत् , सर्वाणीष्मकाष्ठानि सस्पर्शयेछ । यजमानः-मनोऽसि प्राजापत्यं मनसा मा भूतेनाऽऽविश । इति सवमाघारमाघार्यमाष्यमनुमन्त्र्य प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भर्थः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञ अस्मिन् । इति स्रवेणाऽऽज्यस्थाल्याः सकाशादाज्यमादाय ध्रुवमाप्याय्य अग्नीत्परिधाश्चानिं च त्रिस्त्रिः संमृदि, इत्यानं संप्रैषं कुर्यात् । (६) ३. परं परं प्रथमम्-यो यः पर ऋषिस्तं तं. प्रथमं वृणीत. पिता- महं पितरं घुत्रमिति । अध्वर्युणा प्रनियमाप्ये प्रवरे पूवपूर्व प्रथमम् । तत्सहका- देवशादोतरपि. स्यादिति परं परं प्रथममित्युच्यते । ( काश्यपः पितामहः ।... अवत्सार:-पिता ।..... भूसितः :-पुत्रः ।) इति क्रमशो ज्ञेयम् । .. - ·. आमीध्रः-- रफ्यसहितैरिध्मसंनहनैः स्फयरहितैरिभसनहर्वाऽनुपरिकामं परिधीन्यथापारीधितैमन्वग्रं त्रिस्त्रिः संमृज्य अग्ने वाजजिद्वाज त्वा सरिष्यन्तं वाजे जेष्यन्त वाजिन वाजजितं वाजजित्यायै संमर्म्यिग्निमनादमन्नााय, इति त्रिरमिं प्राञ्चं संमज्यात् । होता-आरपात्रं जुहूर्देवानां चमसो देवपानोऽरों इवाने नेमिर्देवा- स्त्वं परिभूरस्याऽऽवह देवान्यजमानाय, इत्यवसाय अनिमग्न औ३वह, सोममा३वह, अग्निमा३वह विष्णुम् (उपांशु) आँश्वह महेन्द्रमा३वह देवाँ आज्यपाँ आश्वह, आमिं होता। याऽऽचह, स्वं महिमानमा३वह, आवह जातवेदः सुयजा यज, इत्यावाह्य यथास्थितमूर्ध्वजानुरुपविश्य अदितिर्माताऽस्यान्तरिक्षान्मा च्छेत्सीरिदमहमग्निना देवेन देवतया त्रिवृता स्तोमेन रयंतरेण साम्ना गायत्रेण च्छन्दसाऽ. मिष्टोमेन यज्ञेन वषट्कारेण वज्रेण योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तं हन्मि । इत्युदग्वेदेर्युहय तृणानि भूमौ प्रादेशं कुर्यात् । अध्वर्युः--भुवनमसि विथस्वामे यष्टरिदं नः, इत्यनेण ध्रुवां जुहूं वा नमस्काराअाल कृत्वा जुह्वेह्यग्निस्त्वातयति देवयज्याय, इति दक्षिणहस्तेन जुहूमादाय १ अनुपरिकामम्-तं तं परिधिदेशं गत्वा । २ यथापरिधितम्-थेन क्रमेण परिहिताः परिधयस्तेन क्रमेण । अन्त्वयं मलादारभ्याऽऽप्रात् । ३ अत्र 'लुतः पाणिनिप्रणीतव्याकरणस्मृसैव विहितः " ब्रूहिप्रेष्यश्रीष- ड्वौषडावहानामादेः” इत्यनया । ननु " आदि प्लावयन् " इत्याचार्येणैव विहितः कथमन्यशास्त्रविहित इत्युच्यते । अमः । यद्यत्र स्वातन्त्र्येणाऽऽचार्यस्य प्लुतिविधानमिष्टं स्यात्तर्हि प्लावयेदित्येव ब्रूयात् । न तु प्लावयन् । प्लावयन्निति सूत्रितत्वादयमनुवाद इति प्रतीमः । अत्रानुवादस्तु आम्नानस्य प्राबल्यख्यापनार्थः । ४ उपांशुदेवतानाम्, आवह, स्वाहा, अया प्रिया धामानि, इदं हविः, महो ज्यायः, इत्युच्चैरिति सूत्रात् , आ३वह, इत्युच्युनिर्देशः ।

·. -. उपभूदेहि देवस्त्वा सविता हयति देवयज्याय, इति सव्यहस्तेनो- पभृतमादाय सुरमे मे अद्य घृताची भूयास्त स्वातौ सूपावृतौ । इत्युपभृति जुहूमत्याधाय ( अत्यादधज्जुहूमुपभृति मुखेनाभिहत्या. भिमुखं हत्वाऽत्यादध्यात् । तथा होमार्थमुपावहरन्मुखत एवोपावहरेत्। सर्वत्रैवमत्याधानोपावहरणे भवतः । न च संशिञ्जयेत् । नाभिदेशे च सुचौ धारयेत् ) अग्नाविष्णु मा वामक्रमिषं विजिहाथां मा मा संताप्त लोकं में लोककृतौ कृणुतम् । इत्यग्रेण स्रुचोऽपरेण मध्यम परिधिमनवक्रम प्रस्तरं दक्षिणेन पदा दक्षिणाऽतिक्रम्योदक्सव्येन सव्येन पदा दक्षिणाऽतिक्रम्य दक्षिणेन प्रत्याक्रम्य वा विष्णोः स्थानमसीत इन्द्रो अकृणोद्वीयर्याणि । इत्युदङ्मुखोऽव- स्थायान्तवेद्यां दक्षिणं पादं संस्थाप्य तत्पाणां च बहिष्ठेन सव्यपदा. गुलिना स्पृशन्नप्रहृन्दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्य (आरभ्य ) । यजमानेनान्वारब्धः- समारभ्योर्चा अध्वरो दिविस्पृशम हुँतो यज्ञो यज्ञप॑तेरिन्द्रा वान्त्स्वाहा इति प्राञ्चमुदश्चमृजु५ संततं. बलत्यग्नौ सर्वाणीध्मकाष्ठानि संस्पर्श- यन्नाघारमाघारयेत् । ( अत्राऽऽघारे मन्त्रादावारम्भः कार्यः ।) यजमानः–बागस्यन्द्री संपत्नक्षयणी वाचा मन्द्रियेणाऽऽविश, - इति मुच्यमाघरमाघार्थमाणमनुमन्ध्य इन्द्रायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-अघार हुत्वा तदुपरि श्वरित्या- बृहद्भाः, इति स्रुचमुगृह्य । -- १ पदा प्रस्तारमनवक्रम्यानवक्रम्य । अन्तरा प्रस्तरं न कुर्यादित्यर्थः । प्रस्तर पदं न स्थ पनश्यम् । अतिक्रमणमपि न कार्यमित्यर्थः ।

·पाहि मोऽग्ने दुचरितादा मा सुचरिते भज, इत्यसंस्पर्शयन्नुचौ, अग्रेण उचोऽपरेण मध्यमं परिधिमनत्रक्रम्यानवक्रभ्य प्रस्तरं सव्येन पदा प्रत्याक्रम्य दक्षिणेन पदा वा प्रत्याक्रम्य (एते एवाऽऽक्रमणप्र. त्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः । अत्र मन्त्रवती. भवतोऽन्यत्र तूष्णी भवतः)। मखस्य शिरोऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरक्ताम् । इति जुह्वाऽऽज्येन ध्रुवां द्वित्रिळ समज्य (अङ्कवा) उनीत रायः। इति स्रुवेण धौवमाज्यमादाय । सुवीराय स्वाहा, इति जुहूमभिधार्य जुहा आज्यमादाय यझेन यज्ञः संततः, इति ध्रुवां प्रत्यभिधार्याऽऽयतने सुचौ साद- यित्वा क इदमध्वर्युभविष्यति स इदमध्वयुभविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागार्विज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णोः स्थाने तिष्ठामि इतीध्मसंनहनानि स्फ्य उपसंगृह्य वेद्याश्च तृणमन्यन्तमादाय प्रवरं वक्तुं वेद्या उत्तरत एव पूर्वाभिमुखोऽवतिष्ठेत । आमीघ्रः-इध्मसंन्नहनान्यन्वारभ्य क इदमनीद्भविष्यति स इदमनीद्भविष्यति यज्ञो यज्ञस्य वागाविज्यं करोतु मन आत्विज्यं करोतु. वाचं प्रपद्ये भूर्भुवः सुवर्विष्णोः स्थाने तिष्ठामि । इत्यध्वर्योरपरभागे पूर्वाभिमुखोऽवतिष्ठेत । अध्वर्यु:-ब्रह्मन् प्रवरायाऽऽश्रावयिष्यामि, इति ब्रह्माणमामन्त्रयेत । (१) अव्यन्तम् - अविगतान्तं मध्यवर्ति असंबन्धं तस्याऽऽप्रक्षेपं, वेद्या तृणमपिसृजतीति लिङ्गात् । वेदिमध्यात्तृणमसंसृष्टमुपादाय वेद्यां तृणमपिसृजतीति प्रक्षेपविधानात् । न मुच्यते वेद्या इत्युपदेशः । अपिसृजतीति हस्तविमोचन- मात्रतयाऽप्युपपत्तेः । एवं च वैदिस्थवेद्यसंबन्धं तृणं ग्राह्यमित्येकः पक्षः। बेदिस्थमेव तणं वैदिसंबन्धं प्राद्यमित्यपरः पक्षः ।

·. जैसा भूर्भुवः रववृहस्पतिमसूतः, इति जपित्वा . ॐ३ आश्रावय, इसतिसृजेत् - अध्वर्युः-आश्रिा३चय, इत्यामधं संप्रैषं कुर्यात् । (होतृकर्तृकमनुमन्त्र- णमत्रास्ति) भानीधः-अस्तु औ३षट् , इत्यपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन् प्रत्या. श्रावयेत् । होता--आश्रावय यज्ञं देवेष्वाश्रावय मां मनुष्येषु कीत्य यशसे ब्रह्मवर्चसाय इति आश्रावयेत्याग्नीध्र प्रति ब्रुवन्तमध्वर्युमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-अग्निर्देवो होता देवान्यक्षद्विद्वा५श्चिकित्वान्मनुष्वद्भरतवत्- अमुवदमुवदिति यथार्षो यजमानः । यथा-असितवदवत्सार- वत्कश्यपवत् । इत्यूर्वमासीनं होतारं वृत्वा ब्रह्मण्वदा च वक्षद्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः, इत्युक्त्वा होतुर्नामोपांशूक्त्वा मानुषः, इत्युच्चैस्क्त्वा यदव्यन्तमात्तं तृणं तद्वेद्यां प्रत्यपिसृजेत् यजमानः--देवाः पितरः पितरो देवा योऽहमस्मि स सन्यजे यस्यास्मि न तमन्तरॅमि स्वं में इष्ट५ स्वं दत्त स्वं पूर्त स्वश्रान्त५ स्वर हुतम् । तस्य मेऽनिरुपद्रष्टा वायुपश्री. - - .. (१) आपस्तम्बब्रह्मा--वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेषु मां मनुष्येषु देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणा सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि । इत्युपांशु जपमुक्त्वा, ॐ३ आश्राक्य, इत्युच्चैरनुजानीयात् । (२) आश्राक्य, अयं प्रैषोऽग्नीधेऽध्वर्युणा प्रयोक्तव्यः । तत्र लुविनियम इत्थम्-आश्रिा३वय, इति । प्रमाणं चास्य-" अग्नीत्प्रेषणे परस्य च सूत्रार्थस्त्वेवम्-अग्नीधः प्रेषण आदेः प्लुतस्तस्मात्परस्य चैति महाभाष्य निय- भेनात्रोक्तत्वात्। - ·। . ताऽऽदित्यौऽनुख्याता द्यौः पिता पृथिवी माता प्रजाति- न्धुर्य एवास्मि स सन्यजे । इत्यध्वर्युणा प्रक्रे प्रत्रियमाणे जपेत् । झेता--देव सक्तिरेतं त्वा ~णतेऽसिं होत्राय.सह पित्रा वैश्वानरेन द्यावापृथिवी मां पातामग्निहोताऽहं मानुषः । इति प्रहणानम- ध्वर्युमनुमन्य मानुष इत्यध्वर्योः श्रुत्वा उदायुषा स्वायुषोदोषधीनां रसेनोत्पर्जन्यस्य धामभिरुद- स्थाममृता अनु, इत्युत्थाय पष्टिश्चाध्वयों नवतिश्च पाशा अग्नि होतारमन्तरा विवृत्ताः । सिनन्ति पाकमतिधीर एति, इति जयित्वा ऋतस्य पन्थामन्वेमि होता, इत्यध्वर्युसमीपं मत्वा इन्द्रमन्वारभामहे होतृवूर्ये पुरोहितम् । येनाय अत्तमं स्वर्देवा अङ्गिरसो दिवम् । इत्यंसेऽध्वयु पार्श्वस्थेन दक्षिणेन पाणिनाss- नौध्रसेऽङ्कदेशेन सव्येन पाणिना वाऽन्वारभ्य संमार्गोऽसि सं मां प्रजया पशुभिर्मति, इति समार्गतृणैत्रिर- भ्यात्मं मुखं सकृन्मन्त्रेण द्विस्तूष्णी संमृज्योदकं स्पृष्ट्वा स्वासनस्य १ पश्चादवस्थाय “अहे दैधिषग्योदतस्तिष्ठान्यस्य सदने सीद योऽस्मत्पाक- तरः । इति होतृषदनमभिमन्य निरस्तः परावसुः, इत्यङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां होतृषदनात्तृणं प्रत्यग्. दक्षिणा निरस्याप उपस्पृश्य १ पार्श्वस्थेन पाणिना-- इत्यत्र " दक्षिणं प्रतीयादनादेशे” इति परिभा- पासूत्रांदक्षिणः पाणिः मत्येतव्यः । पार्श्वस्थेनेत्यस्यायमर्थः-कनिष्ठिकाप्रदेशेन स्थितः, न न्यग्भूतो नौतान इत्यर्थः । २ अङ्कदेशेन-अदेशोऽपि पूर्वपरिभाषासूत्रेण दक्षिण एव गृह्यते । सन्येन वा, इति. सूत्राच्च पाणिनोरणा वा सह विकल्पः । ?

·. इदमहमपिसोः सदने सौदामि, इति दक्षिणोत्तरिणोपस्थे- नोपविश्य देवर्हिः स्वासस्थं त्वाऽभ्यासदेयम् , इति जपित्त्रा अभिहिष होतः प्रतरां बर्हिषद्भव, इति जानुशिरसा बर्हिरुपस्पृश्य भूपतये नमो भुवनपतये नमो भूतानां पतये नमो भूतये नमः प्राणं प्रपद्येऽपानं प्रफ्ये व्यानं प्रपद्ये वाचं प्रपद्ये चक्षुः प्रपये श्रोत्रं प्रपये मनः प्रपद्य आत्मानं प्रपये गायत्री प्रपये त्रिष्टुभं अषये जगतीं प्रपद्येऽनुष्टुभं प्रपद्ये छन्दांसि प्रपद्ये । सूर्यों नो 'दिर्घस्पातु वातो अन्तरिक्षात् । अनिनः पार्थिवेभ्यः । नमो महद्भयो नौ अर्भकेभ्यो नमो युव॑भ्यो नम आशिनेभ्यः। यजाम देवान्यदि शक्नाम मा ज्यायसः शंसमाक्षि देवाः । विश्व देवाः शास्तनं मा यथेह होता तो मनवै यनिषद्य । प्र में ब्रूत भागधेयं या वो येन पथा हन्यमा वो वहांनि। अरोधि होता निषदा यजीयानभिप्रयासि बुषितानि हि ख्यत् । यजामहे यज्ञियान्हन्त देवाँ ईलामहा ईड्या आज्यैन । तय वाचः प्रथम मसीय येनासुराँ अभि देवा असाम । उनींद उत यज्ञियासः पञ्चजना मर्म होत्रं दृषध्वम् । इति जपित्या प्रदी। इध्मे । अनिता देवग्नहोत्रं देत्तु प्रावित्रं साधु यजमान देवता यो अनिम् । होतारमयाः, इति जपित्वा धृतवतीमध्वयों सूचमास्यस्त्र देवयुवं विश्ववारे ईलामहै देवा ईलेऽन्यानमस्याम नमस्यान्यजाम यज्ञियान् । इति निगदशेषं समापयेत् । अग्निहोतत्यारभ्य यज्ञियानित्यन्तोऽयमेकः स्रगादापननि- - - - ते १ दक्षिणोत्तरणा-दक्षिणं च तदुत्तरं च दक्षिणोत्तरम् । तदानुपस्थो दक्षिणोत्तरी उपस्थः । तेनोपदिशेत् । एतदुक्तं भवति-दक्षिणोत्तरेणोपस्थं कुर्यात् । " दक्षिणं चोपविश्योरं वामगुल्फोपार न्यसेत् ।

·MORROTER I AMRAPAwmmspresamanariyar अश्वः२] दशेपूर्णमासप्रकाशः। अध्वर्यु:-होत्रा, अग्निहॊतेत्यस्मिन्निगदे, उच्यमाने तत्रस्थ घृतवतीशब्दे श्रूव- माणे जुहूपभृताकादाय दक्षिणा सकृदतिक्रम्योदङ्मुखस्तिष्ठन् आ३श्रा३वय, इत्याग्नीघ्रं संप्रैषं कुर्यात् । आनीध्रः-अपरेणोत्करं दक्षिणाभिमुखस्तिष्ठन् रफ्र्य संमार्गांश्च धारयन् अस्तु औरषट्, इति प्रत्याश्रावयेत् । सत्रैषमाश्रुतप्रत्याश्रुतें भवतः । अध्वर्यु:-समिधो यज, इति प्रथमं प्रयार्ज प्रति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३यजामहे समिधः समिधो अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वी- ३षद्, इति वषट्कारमुक्त्या चागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौं,' इति वषट्कारमुपांश्चनुम- त्रयेत अध्वर्यु:--होत्रा धौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघौरसंभेदं पुरस्तात्प्रथमं प्रयाजं जुह्वा जुहुयात् । यजमानः-पृथिवी होता । घोरध्वर्युः । रुद्रेऽनीत् । बृहस्पतिरुपवक्ता । इति चतुर्होतारं व्याख्याय समिद्भयोऽग्नय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा वसन्तमृतूनां श्रोणामि स मा प्रीतः पौणातु । एको ममैका तस्य योऽस्मान्दृष्टि यं च वयं द्विष्मः ।। इति हुतं प्रथमं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-आ३श्रा३वय, इत्यानींध संप्लेषं कुर्यात् । आग्रीधः-अस्तु ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । १ सर्वेषामध्वर्युप्रभृतीनां प्रचरतां हविरादानादिप्रदानान्तं वाग्यमनं नियम्यते सूत्रकारेण । नियमविर पराधै च पुनराश्रावणादि व्याहृतिजपो वा प्रायश्चित्तं सूज्यते। तस्मात् प्रायश्चित्तभिया प्रचरद्भिः सवग्यितर्भवितव्यम् । एवं सर्वत्र ज्ञेयम् । २ ये यजामहे-इत्यत्र वौषडित्यत्र च, व्यन्तू वौ, इयत्र काऽऽचार्येण प्लुतो विहितः-" तयोराी प्लवयेत, याज्या-तं च " इत्याभ्यां सूत्राभ्याम् । अत्रत्यः एव 'लुतो ये यज्ञकर्मणीत्यादिलतिविधायकसूत्रैर्व्याकरणेऽन्ते । ३ आचारसंभेदो नाम-आधारसंगमः | पूर्वोत्तराधारयोर्मेलनमित्यर्थः । . ashwantwater. ...ma ·दशेपूर्णमासप्रकाश। [अ० द० - - अध्वर्यु:-यज, इति द्वितीयं प्रयाज प्रति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे तनूनपादन आज्यस्य वेतू३ वौषट्, इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपांश्वनुम- न्त्रयेत ( मे३ यजामहे नराशंसो अग्न आज्यस्य वेत्३ वौ३ षट्, अयं प्रयाजो द्वितीयप्रयाजतनूनपात्स्थाने वसिष्ठशुनकात्रिवध्यश्व- साजन्यानां द्वितीयो वक्तव्यः । अनुमन्त्रणं. पूर्ववत् । ) अध्वर्यु:-होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽधारसंभेदं दक्षिणतो द्वितीय प्रयाज जुहा जुहुयात् । यजमानः-तनूनपातेऽप्रय इदं न मम, इति त्यामं कृत्वा ग्रीष्मम॑तूनां प्रोणामि स मां प्रीतः पीणातु । द्वौ मम दे तस्य योऽस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मः, इति हुतं द्वितीयं प्रयाजमनुमन्त्रयेत। अध्वर्युः-आश्रिा३वय, इत्याग्नीघ्रं संप्रैषं कुर्यात् । आग्नीध्र:-अस्तु श्रौ३ षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्यु:-यज, इति तृतीयं प्रयाचं प्रति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामह इलो अन भाज्यस्य व्यन्तू ३ वौषट्, इति षटकारमुक्त्वा बागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपश्चिनु- मन्त्रयेत। अध्ययु:--होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽधारसंभेदं पश्चात्तृतीयं प्रथाजं जुबा निःशेष जुहुयात् । यजमानः-इड्भ्योऽग्नय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा वर्षा ऋतूनां प्रोणामि ता मां भीताः पणिन्तु । यो मम तिम्रस्तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः । इति हुतं तृतीयं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । अवयु:--मीक्षकन्, जुहेष्वाऽमीपभृतस्थस्थाऽऽस्य जुड़ामामीप - ·२] दर्शपूर्णमासप्रकाशः। आनीध्रः--अस्तु श्रौ३षट् , इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्यु:--यज, इति चतुर्थं प्रयाज प्रति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे बर्हिरग्न आज्यस्य वेतू ३ वौषट्, इति वषट्कारमुक्या वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ इति वषट्कारमुपांश्चनु- मन्त्रयेत। अध्वर्युः--होत्रा पौषडित्युक्तेऽपेरणाऽऽघारसंभेदमुत्तरतश्चतुर्थ प्रयाजं जुहा जुहुयात् । यजमान:--बर्हिषेऽग्नय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा शरदमृतूनां पीणाम सा मां पीता पाणातुं । चत्वारो मम चतस्रस्तस्य योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः, इति हुतं चतुर्थ प्रया- जमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः--आ३श्रा३वय, इत्याग्नीधे प्रति संषं कुर्यात् । आग्नीध्र:--'अस्तु श्रौ३षट् , इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-यज, इति पञ्चमं प्रयाजं प्रति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे स्वाहाऽग्निं स्वाहा सोमं स्वाहाऽग्निं स्वाहा विष्णु ( उपांशु) स्वाहा महेन्द्रं स्वाहा देवा आज्यपा जुषाणा अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वौ३षट्, इति वषट्कारमुक्त्रा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपांश्वनु- मन्त्रयेत । (१) पौर्णमास्याम् असोमयाजिनः सोमयाजिनश्च- ये ३ यजामहे स्वाहाऽग्निं, स्वाहा सोम, स्वाहाऽग्निं, स्वाहा विष्णु (उपांशु) स्वाहाऽनीपोमो स्वाहेन्द्रं वैमृधं स्वाहा देवा आज्यपा जु. पाणा अग्न आज्यस्य व्यन्तू ३ वौ३षट् । इति विशेषः । (२) आपस्तम्ब यजमानस्यासोमयाजिनः सोमयाजिनश्च विष्णुयागः, अमा-- बास्यायां नास्ति तस्मात्तत्कीर्तनमप्युत्तमप्रयाजादिषु नास्तीति शेयम् । (३) अमावास्यायामसोमयाजिनः स्वाहा महेन्द्रमित्यस्य स्थाने स्वाहेन्द्रामी ·सपूमासमका आ.द. - . अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्तेऽपरेणाऽऽघारसंभेदं मध्ये पञ्चमं प्रयाजं जुह्वा सशेषं जुहुयात् । यजमानः-स्वाहाकारायानय इदं न मम, इति त्यामं कृत्वा हेमन्तशिशिरातूनां प्राणामि तौ मां प्रीती पाणीतां पञ्च मम न तस्य किंचन योऽस्मान्देष्टि यं च वयं द्विष्मः । इति हुतं पञ्चभं प्रयाजमनुमन्त्रयेत । मध्वर्युः-पूर्वोक्तेन प्रकारेण प्रत्याक्रम्य जुहाऽऽज्यशेषेण ध्रुवामभिधार्या- .. 'नुप' हवींष्यमिघ,र्य औपभृताज्ये निःशेषं जुहाऽऽज्यमानीय स्वायतने जुहूपभृतौ सादयित्वा तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्वेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञ प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ इति ध्रुवामाप्याग्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य अग्रयेऽनुब्रूहि । इति पुरोनुवाक्याय होतारं संप्रेष्येत् । होबा-अग्निः प्रत्नेन मन्मना शुम्भानस्तन्वं स्वाम् । कत्रिविप्रेण वा- वृधो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । इत आरम्यऽऽ स्विष्टकृतो मध्यमेन स्वरेण प्रयोक्तव्यम् । अध्वर्यु:--हणी ध्रुवास्थमाज्यं सुत्रेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवैणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं. प्रति देव यद्भधः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ इति ध्रुवामाप्याव्य स्नुषेण प्रस्तबहिषी समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रुवेणाऽऽदाय जुह्व:मानीऽऽयाज्यस्थाल्या आज्य सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीय (१) पौर्णमास्याम्-अग्निः प्रत्नेनेत्यस्याः पुरोनुवाक्यायाः स्थाने होता, अग्नियत्राणि जयनद्रविणस्युर्विपन्यया । समिद्धः शुक्र आहुतो३म् ।

·१२ दर्शपूर्णमासप्रकाशः। ५४३ आप्यायता ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भधः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्य उरुधारा पृथिवी यज्ञे आस्मिन् ।। इति ध्रुवामाप्याय्य सुषेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुल मानीयाऽऽज्यस्थाल्या आभ्यं स्रवेणाऽऽदाय आप्यायतों ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भयः सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ।। इति ध्रुवामाप्य.व्य स्रवेण प्रस्तरवर्हिषी समज्य जुहूपभृतावादाय दक्षि- णाऽतिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा आ३श्रा३वय, इत्यानी, संप्रेष्येत् । भानीध्रः-अस्तु औ३षट् , इति पूर्ववत्प्रत्याश्रापयेत् । अध्वर्यु:-अग्निं यज, इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् । झोता-ये ३ यजामहेऽग्निं जुषाणो अग्निराज्यस्य वेतु ३ चौ. ३षट्, इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपांश्व. नुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्ते ज्योतिष्मदग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्धेऽग्नये जुहुयात् । यजमानः-अग्नय इदं न मम, इति त्याग कुर्यात् । अध्वर्यु:-प्रत्याक्रम्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्य- स्थाल्या आज्यं सुत्रेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञ यज्ञं प्रति देवयद्भयः । मूर्याया ऊयोऽदित्या उपस्थं उरुषारा पृथिवी यझे अस्मिन् । १ अग्निन! यज्ञश्चक्षुष्माननेरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासम् । इत्याग्नेयमाज्यभागं हुतमनुमन्त्रयेत् । इदमनुमन्त्रणं प्रत्याज्यभागमनुमन्त्रणकरणपक्षः सूत्रोक्तो गृही. तश्चेदेव भवति । योरप्याज्यभागयोर्युगपदेवानुमन्त्रणं सूत्रकृतोक्तमस्ति । - ·. . ५४४ दशेपूर्णमासप्रकाशः। | आ०८० प्र० इति ध्रुवामाप्याय्य वेण प्रस्तरबर्हिषी समन्म सोमायानुबहि, इति पुरोनुवाक्याथै होतारं संप्रेष्येत् । होता- सोम गीर्भिष्ट्वा वयं वर्धयामो वचोविदः । सुमृळीको न आविशो३म् । इति पुरोनुवाक्यों ब्रूयात् । भध्वर्युः--तृष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स्रवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थास्या आज्यं जुबेणाऽऽदाय आप्यायत ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञ प्रति देवयद्भयः । सूर्याया उधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्य.थ्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय आ प्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया उधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । इति ध्रवामाप्याय्य स्रवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य तृष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुषेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञं यज्ञ प्रति देवयद्भधः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ॥ इति ध्रुामान्याय्म स्रवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य दक्षिणाऽतिक्रम्योद- मुख स्थित्वा आ३श्रा३वय, इत्यानी, संप्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्रः- अस्तु श्री३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-मं यज, इति यःज्याय होत र संप्रेष्येत् । १ पौर्णमास्याम् । सोम गीर्भिष्ट्वेत्यस्याः पुरोनुवाक्यायाः स्थाने होता त्वं सोमासि सत्पतिस्त्वं राजोत बृत्रहा । वं भद्रो आस तोम. । इति परोनबाण माता ...

·. होता-ये३ यजामहे सोमं जुषाणः सोम आयस्य हविषो वेतू३ वौ३षट्, इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपाश्चन- मन्त्रयेत । अध्वर्यु:-होत्रा यौष डयुक्त बलदोर्दक्षिणार्धपूर्वांचे पूर्वाप्रमाणेच सर्व सोमाय जुहुयात् । यजमानः--सोमायेदं न मम, इति त्यागं कृत्वा अग्नीषोभयोरहं देवयज्यया चक्षुष्माम्भूयासम् । इति हुत्वाय- भागावनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्याऽऽज्यभागार्थं गृहीते जुहूंपभृतौ स्वायतने स्विष्टकृद्योगसमाप्तिपर्यन्तं न निंदध्यात्। हस्त एवं धारयेदि. त्यर्थः । ( पञ्चावत्तिनस्तु पुनरेकदा तूष्णी ध्रुवास्थमित्यारभ्य प्रस्तरः । बहिषी समज्येत्यन्तं कुर्यात् ।। यजमानः-व्रत्येऽहनि व्रतलोपप्रायश्चित्तार्थ व्रातपतीष्टिस्थान आप. स्तम्बयजमानः पूर्णाहुतिमित्यत्र सुबाहुतिमिति वदेत् । पूर्णाः हुति होष्यामि। अध्वर्युः-तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं जुह्वां चतुर्वारं सुवेण गृहीत्वा, अग्नये व्रतपतये स्वाहा, इति जुहुयात् । यजमानः-अनये व्रतपतय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा संभावितसमस्तदोषनिहरणार्थ सर्वप्रायश्चित्तं करिष्ये । अध्वर्यु:-आज्यस्थाल्या आज्य स्रुवेण तूष्णीं जुह्वां सकृहीत्वा भूर्भुवः सुवः स्वाहा । इति जुहुयात् । यजमान:-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वां -- (१) सोमस्याऽऽज्यभागस्य पृथगनुमन्त्रणपक्षे- सोमेन यज्ञश्चक्षुष्मान्त्सोमस्याहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयासम् । आग्नेयाज्यभागटिप्पणी समवलोकनीया ।

·अग्रिहोता । अचिनोऽध्व। त्वष्टाऽनीत् । मित्र उपवक्ता ! इति पुरस्ताद्धविरवदानस्य पञ्चहोतारं वदेत् । अध्वर्यु:-तूग्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुत्रेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्था ल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भधः । सूर्यायां ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य . अनयेऽनुबहि, इति पुरोनुवाक्या होतारं संप्रेष्येत् । होता.-अग्निमूर्धा दिवः ककुंत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपां रेतांसि जिन्वतोम् । इति पुरेनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वर्यु:-मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिसिषं मा ते तेजोड- पंक्रमीत् । भरतमुद्धरेममर्नुषिश्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा म हिसः। इत्याग्नेयस्य पुरोड शस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं दक्षिणामध्यमानामि- काङ्गुष्ठैरवदाय जुट्टामवधाय पूर्वार्धाद्वितीयमवदानं प्रागौमध्यमानामि- काङ्गुष्टरवदाय जुह्वामवधाय हस्तं प्रक्षाल्य (पञ्चावत्तिनः पश्चाद्भागात्तृ. तीयमवदाय जुह्वामवदध्यादिति विशेषः )। तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदायावदानान्यभिषार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञंथ प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य यवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः । आज्यन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनः । इति सुवेणाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिचार्य दक्षिणाऽ. तिक्रम्यौदङ्मुखः स्थित्वा - ...

·आ३श्रा३वय, इत्यानीभ्रं संप्रेषं कुर्यात् । आग्नीध्र:- अस्तु औं३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्यु:--अग्निं यज, इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् । होता--ये३ यजामहेऽग्निं भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रानियुद्भिः सचसे शिवाभिः । दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षा जिह्वामने च- कृषे हव्यवाहाँ३ वौ३षट् । इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपांश्वनु. मन्त्रयेत । यजमानः अध्वर्यु:--होत्रा वौषडित्युक्ते झुग्गतमाज्यं प्रथम स्रावयित्वाऽ प्रास्तं पुरो- डाशं स्थगयन्निव मुक्पार्चेन तं पुरोडाशमहिंसन्नाघारसंभेददेशे हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् । (एवं क्रमश्चरुपुरोडाशादितन्त्रे न द्रवद्- व्यतत्रे ) ( यदा वीताचितेलायतीवाग्निरथाऽऽहुतीर्जुहुयात् )। -अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा अग्नेरहं देवयज्ययाऽनादो भूयासम् । इत्याग्नेयं पुरोडाशं हुत- मनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः :-प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तृष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं वेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यजयशं प्रति देवयद्भर्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य स्रवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य ( उपांशु ) विष्णवे (उच्चैः) अनु३हि, इति पुरोनुवाक्यायै होतारं संप्रेष्येत् । होता- ( उपांशु ) विष्णुम् , इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूहळमस्य पांसुरे । ( उच्चैः) ॐ ३ इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अव:-तुष्णी ध्रुवारथवाज्यं त्रुणाऽऽदाय जह्वामानीयाऽऽज्यस्थास्या आज्य प्रणादाय

·आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यजयी प्रति देव यद्भयः ।
सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यझे अस्मिन् ।
इति ध्रुवामाप्याय्य सुवैण प्रस्तरबर्हिषी. समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्ये
सुवेष्माऽऽदाय जुलमानीयाऽऽज्यस्थाल्या ओय सुवेणाऽऽदाय
आप्यायतां ध्रुवा घृतेनं यज्ञंय प्रति देवययः ।
सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्य उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्छिन् ।
इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्य
सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुषेणाऽऽदाय
आप्यायतां ध्रुवी घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भयः ।
मूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ।
इति ध्रुवामाप्याथ्य सुवेण प्रस्तरबर्हिषी समय दक्षिगाऽतिक्रम्यो-
C
दङ्मुखः स्थिवा
आवश्राश्वय, इत्यानीघ्रं संप्रेष्येत् ।
आग्नीधः-अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रन्यावयेत् ।
अध्वर्यु:- (उपांशु ) विष्णु (उच्चैः ) यज, इात यायाय होतारं
संप्रेष्येत् ।
होता--( उच्चैः ) ये ३ यजामहे, ( उपांशु ) विष्णुम् ।
त्रिदेवः पृथिवीमेष एतां विचक्रमे शतर्चसं महित्वा ।
अ विष्णुरस्तु तवसस्तवीयान् त्वेषं यस्य स्थविरस्य
नामा ३ । ( उच्चैः)
वौ३षट्, इति वषट्कारमुक्त्वा
वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ,
इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्यः-होत्रा वौषडित्युक्ले स्रुच्याारस्योपरि जुहोण जुहुयात् ।
युद्धमानः-- विष्णव इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा

·दब्धिरस्यब्धो भूयासं पाप्मान दभेयम् । इत्युपांशुयाज हुतमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-- :--प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं त्रुवेणाऽऽदाय आप्यांयतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भद्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरबार्हषी समज्य १ अमावास्यायां माहेन्द्रयागोऽसंनयतो नास्ति । पौर्णमास्यां सांबाय्य प्रसङ्ग एवं नास्त्यनाम्नानात् । पौर्णमास्यामयं विशेषोऽत्रानुसंधातव्य:-उपांशुयाजानुमन्त्रणानन्तरम् - भध्वर्यु: :-प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामांनीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भद्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याव्य स्रुत्रेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य अग्रीषोमाभ्यामनुब्रहि, इति पुरोनुवाक्याय होतारं संप्रेष्येत् । होता- अग्नीषोमा सवेदसा सहूती वनतं गिरः । सं देवत्रा बभूव- थो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । - अध्वर्युः—मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हिसिषं मा ते तेजोऽपक्रमीत्। भरतमुद्धरेमनुषिश्चावदानानि ते प्रत्यर्वदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः, इत्यग्नीषोमीयस्य पुरोडाशस्य सध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं दक्षिणात्रैर्मध्यमानामिकाङ्गुष्ठरवदाय जुह्वा- मवधाय पूर्वार्धाद्वितीयमवदानं प्रागनैध्यमानामिकाङ्गुष्ठरवदाय जुह्वामवधाय हस्तं प्रक्षाल्य ( पञ्चावत्तिनः पश्चाद्भागात्तृतीयम्वदीय जुह्वमवदध्यादिति विशेषः)। तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुत्रेणाऽऽदायावदा. तान्यभिघार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय

·.
आप्यायतां भ्रा घृतेन यज्ञयज्ञ प्रति देवयद्भद्यः ।
सूर्याया योऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ।
इति ध्रुवामाप्याय्य स्रवेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य
यदचदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकर्षिमात्मनः ।
आज्यन पत्यनज्म्येनत्तच आप्यायतां पुनः ।
इति स्रवेणाऽऽऽयस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिधार्य दक्षि-
णाऽतिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा
" आ३श्रा३वय, झ्याग्नीधे संश्रेषं कुर्यात् ।
आग्नीध्रः-अस्तु श्रौ३ षट्, पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् ।
अध्वर्युः-अग्नीषोमौ यज, इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् ।
होता-ये३ यजामहेऽनीषोमौ युवेमेतानि दिवि रोचनान्यनिश्च
सोम सक्रतू अधत्तम् ।
युर्व सिन्गभिशस्तेरवद्यादग्नीषोमावमुञ्चतं गृभीताइन्यो-
३षट्, इति वषट्कारमुक्त्वा
वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ ।
इति वषट्कारमुपांश्वनुमन्त्रयेत ।
अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्त झुग्गतमाज्य प्रथमं सावयित्वाऽग्नौ प्रास्तं
पुरोडाशं स्थगयन्निव सुक्याचेन तं पुरोडाशमहिंसन्स्रुच्याघारोपार
उपांशुयाजहोमसंनिहितं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् ।
यजमानः-अग्नीषोमाभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कृत्वा
अग्नीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयासम् ।
इत्यग्नीषोमीयं पुरोडाशं हुतमनुमन्वयेत ।
अध्वर्यु:-
:-प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय
जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं त्रवेणाऽऽदाय
आप्यायतां ध्रुवा घृतेर्न यहयज्ञं प्रति देवयद्भयः ।
सूर्णया ऊषोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ।

·दशपूणमासप्रकाशः। इति ध्रुवामाप्याय्य जुत्रेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य इन्द्राय वैमृधायानुवृशहि, इति पुरोनुवाक्यायें होतारं संप्रेष्येत् । होता-वि न इन्द्र मृधो जहि नीचा यच्छ पृतन्यतः । यो अस्माँ अभिदासत्यधरं गमया तमो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वर्यु:-मा भर्मा संविक्था मा त्वा हि सर्ष मा ते तेजोऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेम पिञ्चाबदानानि ते प्रत्यदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः। इत्यैन्द्रवमृधस्य पुरोडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं दक्षिणामध्य- मानामिकाङ्गुष्ठरवदाय जुह्वामवधाय पूर्वार्धाद्वितीयमवदानं प्रागौनय- मानामिकाङ्गुष्टैरवदाय (पञ्चावत्तिनः पश्चाद्भागात्तृतीयमवदाय जुह्वा- मवदध्यादिति विशेषः ) जुह्वामयधाय हस्तं प्रक्षाल्य तूष्णी ध्रुवास्थ- माज्यं सुवेणाऽऽदायावदानान्यभिघार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवे. णाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य स्रुषेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य यदेवदानानि तेऽवद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः । आज्यन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनः । इति स्रुवेणाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिधार्य दक्षिणाऽ. तिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा आ३श्रा३वय, इत्याग्नीधे संप्रेषं कुर्यात् । आग्रीधः- अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः- इन्द्रं वैमृधं यज, इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् । होता--ये३ यजामह इन्द्रं वैमृधं मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावत आजगन्था परस्याः। सकं संशाय पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून्तादि वि मृधो नुदस्व ३ बौ३ ॥

·।
wainism...
महेन्द्रायोनहि, इति पुरोनुबाक्याय होतारं संमेष्येत् |
होता-महाँ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो वृष्टिमाँ इव ।
स्तोमर्वत्सस्य वावृधो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् ।
अध्वर्यु:-मा भेर्मा संविक्था मा त्वां हिसिष मा ते तेजोऽपक्रमीत् ।
भरतमुद्धरेमनुषिञ्चावदानानि ते प्रत्यवदास्यामि ।
नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः। इति शृतस्य (प्रातोहस्य )
मध्यात्वेणाऽऽदाय जुबां निधाय पूर्वार्धाद्वितीयं सुवेणाऽऽदाय
जहां निधाय (पश्चार्धात्तृतीयं पञ्चावत्तिनोऽवदानं ततो जुहां
निधानम् )।
.
इति वषट्कारमुक्त्वा
वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानी, इति वषट्कारमुपांश्वनु-
मन्त्रयेत ।
अध्वर्यु:-होत्रा वौषडित्युक्ते उगतमाज्यं प्रथमं सावयित्वाऽनौ प्रास्त
पुरोडाशं स्थगयन्निव स्रक्पाचेन तं पुरोडाशमहिंसन् स्रुच्याघारोपरि
अग्नीषोमीयहोमसंनिहितं ढुवाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् ।
यजमानः-इन्द्राय वैमृधायेदं न मम, इति त्यागं कृत्वा
इन्द्रस्य वैमृधस्याहं देवय॒ज्यया संपत्नो वीर्यवान्भूयासम् ।
इत्यैन्द्रयमृधं पुरोडाशं हुतमनुमन्त्रयेत । ततः पार्वणहोमः ।
१ तथा च- असोमयाजिन:-अमावास्यायामुपांशुयाजानुमन्त्रणानन्तरम्-
अध्वर्युः -प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं स॒वेणाऽऽदाय
जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय
आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भः ।
१ सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् ।
इति ध्रुवामाप्याय्य स्रुषेण प्रस्तरबर्हिषी समज्य
इन्द्राग्निभ्यामनुब्रू ३ हि, इति पुरोनुवाक्य यै होतारं संग्नेष्येत् ।

·अस्तु मा होता--इन्द्राग्नी अवसाऽऽगतमस्मभ्यं चर्षणीसह । मा नो दुःशंस ईशतो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अवयुः---मा भेमा संचिक्था मा वो हिसिषं मा तेजोभ- क्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिश्चावदनानि ते प्रत्यदास्यामि । नमस्ते मौ हिसीः। इत्यैन्द्राग्नस्य पुरेडाशस्य मध्यादङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदान दक्षिणामध्यमा- नामिकाङ्गुष्ठरवदाय जुह्वमवधाय पूर्वार्धाद्वितीयमवदानं प्राग!ध्यमा नामिकागुष्टैरवदाय जुह्वामवधाय हस्तै प्रक्षाल्य (पञ्चावत्तिनः पश्चा- दागात्तृतीयमवदाय जुह्व मवादिति विशेषः । ) तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदायावदानान्यभिधार्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं वेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊघोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यझे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य सुत्रेण प्रस्तरबहषी समय यदेवदानानि तेऽद्यन्विलोमाकर्षिमात्मनः। आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनः। इति सुवेणाऽऽज्यस्थाल्या आज्यमादाय हविः प्रत्यभिधार्य दक्षिणा तिक्रम्योदङ्मुखः स्थिवा आ३श्रा३ वय, इत्याग्नीधं संश्रेषं कुर्यात् । आनीध्रः-- अस्तु श्रौ३षट् , पूर्ववत्प्रन्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-- इन्द्रानी यज, इति याज्याथै होतारं संप्रेष्येत् । होता-२३ यजामह इन्द्रानी गीभिर्विप्रः प्रमतिमिच्छमान ईहै रथिं यशसं पूर्वभाजम् । इन्द्राग्नी वृत्रणा सुवजा में नो नव्येभिस्तिरतं देष्णाषट् । इति वषट्कारमुक्वा. वागोजः सह ओजो माय माणापानौ, इति वषट्कारमुपोश्चनु- - , मन्त्रयेत।

·मा भेर्मा संविषथा मा त्वा हि सिर्ष मा ते तेजोऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमपिश्चावदानानि ते प्रत्यवेदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हि सीः। इति दधिमध्यादवदानं सुवेणाऽऽ- दाय जुह्वां निधाय, पूर्वार्धाद्वितीयमवदाय जुलां निधाय (पश्चात्त. तीयं पञ्चावत्तिनोऽवदानं ततो जुह्वां निधानम्) । तूष्णीं Qवास्थमाज्यं सुवेणादाय जुह मानीयाऽऽज्यस्थाल्या अ.ज्य स्रुषेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञं प्रति देवय द्यः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य देण प्रस्तरबर्हिषी समस्याऽऽज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेण!ऽऽदाय यदेवदानानि तेऽद्यन्विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत्तत्त आप्यायतां पुनः । इति तन्त्रण शृतं दधि च प्रत्यभिचार्य दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा आश्रिाश्वय, इत्याग्नीधं संप्रेष्येत् । आनीध्रः-अस्तु श्रौ३षट् , इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्यु-महेन्द्रं यज, इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् । अध्वर्यु:-होत्रा वौषडित्युक्ते जुग्गतमाज्यं प्रथम स्रावयित्वाऽग्नौ प्रास्त पुरोडाशं स्थगयन्निव सुपार्श्वन तं पुरोडाशमहिंसन् स्रुच्याघरो- परि उपांशुयाजहोमसंनिहित हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववसावयेत्। यजमान:-- इन्द्राग्निभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कृत्वा इद्रामियोरहं देवयज्ययेन्द्रियान्यन्नादो भूयासम् । इत्यैन्द्राग्नं पुरोडाशं हुतमनुमत्रयेत । ततः पार्वणहोमः । आपस्तम्बीययजमानस्य संनयदसंनयतोरमावास्यायामुपांशुयाजस्या- भावादामेयानन्तरमसंनयता, ऐन्द्रानो यागः कर्तव्यः । संनयतस्तु, आग्नेयानन्तरं माहेन्द्र एवेति ज्ञेयम् । .

·महेन्द्रस्याह देवयज्यया जेमानं महिमान गमेरम् । टेवमन्यान होता-ये३यजामहे महेन्द्रं भुवस्त्वमिन्द्र ब्रह्मणा महान्भुवो विश्वेषु सवनेषु यज्ञियः । भुवो रॉश्च्यात्नो विश्वस्मिन्भरे ज्येष्ठश्च मन्त्री विश्वचर्षणा३इ वौ३पट्, इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वष्टकारमुपश्चिनु- मन्त्रात। अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्ते स्रुच्याघारस्योपरि उपांशुयाजहोमसंनिहितं सुमुखेण जुहुयात् । (द्रवद्र्व्याणि सर्वाणि स्रङ्मुखेण जुहुयात् । ) यजमानः-महेन्द्रायेदं न मम, इति त्यागं कृत्वा इ- स्याई यावी मयास - इति माहेन्द्रं सांन य्यमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य सुरेणाऽऽज्यस्थ ल्या आज्यमादाय अमावास्यां सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूर्य आप्यार्यमाना ! सा नो दोहता ५ सुवीर्य रायस्पोप सहस्रिणम् । अपानार्य सुराधसेऽमावास्याय स्वाहा, इति जुहुयात् । यजमान:-अमावास्याया इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु: --आज्यस्थाल्या आज्यं सुत्रेण जुवां षड्वरं सप्तवारं वा गृहीत्या दर्श ते तनु। यज्ञ यज्ञियास्ताः मीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषभीडमानो देवानां देव्येऽपि यजमानोऽ- मृतोऽभूत्स्वाहा। इति-जुहुयात् । : १ (१) अमावास्यायामसंनयतोऽप्येवमेव पार्वणहोमः । पौर्णमास्यां संनयदसन. यतोस्त्वयं विशेषः- ऋषभं वाजिन वयं पूर्णमासं यजामहे । स नो दोहताः सुवीर्य रायस्पो१६ सहनिर्णम् । प्राणायं सुराध से पूर्णमासाय स्वाहा , इति जुहुयात् । (२) यजमानः-- पूर्णमासायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । .

·यजमानः-नारिष्ठाभ्यामग्निवायुभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः---यं वा देवा अकल्पयों भाग शतक्रतू एतद्वा तेन प्राणानि तेन तृप्यतम हहाँ स्वाहा ॥२॥ इति जुहुयात् । -नारिष्ठाभ्यामग्निवायुभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कुत् । अध्ययुः- अहं देवाना सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथु- यजमान:- भवाति । - अहं नारिष्ठावर्नु जामि विद्वान्यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद्भागधे- यः स्वाहा ॥३॥ इात जुहुयात् । यजमानः-नारिष्ठाभ्यामग्निवायुभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-अदास्सद्भवत देव सोमास्मिन्यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा ने विददभि भामो अस्तिर्मा नौ विदद्वृजना द्वेष्या या स्वाहा ॥ ४॥ इति जुहुयात् । यजमानः-नारिष्ठेभ्यः सोममरुद्भय इदं न मम, (नारिष्टेभ्यो देवन सोममरुद्भय इति वा)। अध्वर्यु:-प्रय प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म बाचो ब्रर्भ यज्ञानाई हविषा- माज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पणि प्रतिरन्नति कल्पयन् । स्वाहांकृताऽऽहुँतिरेतु देवान्त्स्वाहा ॥ ५॥ इति जुहुयात् । यजमानः-नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-सं ते मनसा मनः सं पाणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते। परिगृह्य- यजमानोऽमृतोऽभूच्छ न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा ॥६॥ इति जुहुयात । - ..

·५ पूणनातink ५५ यजमानः-नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम ( नारिष्ठायाग्नय इदं न मम, इति वा ) इति त्यागं कुर्यात् । ततो यदि सप्तवारमाज्यं गृहीत्वा यागं चिकीर्षत्त है, अध्वर्युणा ग्राहयेत्। अध्वर्युः-सं ते मनमा मनः सं प्राणेन प्राणो जुष्टं देवेभ्या हव्यं घृतवत्स्वाहा ॥६॥ इति जुहुयात् । यजमानः-नारिष्ठायानय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु: -सं प्राणे प्राणं दधामि ते सं व्याने समपानं दधामि ते । परिगृह्य यजमानोऽमृतोऽभूच्छं न एधि द्विपदे शं चतुष्पदे स्वाहा। इति जुहुयात् । यजमानः--नारिष्ठाय ब्रह्मण इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् अध्वर्युः---तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं वेणाऽऽदाय जुहामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुवेणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृते यज्ञयज्ञं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञ अस्मिन् । इति ध्रुवाम.प्याय्य स्रवेण प्रस्रबर्हिषी समज्य अग्नये स्विष्टकृतेऽनु३हि, इति पुरानुव क्याय होतारं संवेष्येत् । होता--पित्रीहि देवाँ उशतो यविष्ठ विद्वाँ ऋतूं तूपते यजेह । ये दैव्या ऋत्विजस्तभिरग्ने त्वं होतॄणामस्यायजिष्ठो३म् । इति पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वर्यु:--तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थल्या आज्यं सुत्रेणाऽऽदाय आप्यायता ध्रुवा घृतेन यज्ञशं प्रति देवयद्भयः । पुर्याया ऊोऽदित्या उपस्व उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । रति भवामाप्याय्य स्रवेण प्रस्तरबहिषी समज्य सर्वेषा" हविषामत्तस...

·. त्सिकृत्सकस्विष्टकृते प्रधानावदानाद्भूयेष्ठमवदाय · जुह्वमवधाय प्रतिहविरवदाने हस्तं प्रक्षाल्य ( पश्चावत्तिनो द्विरवदाय ) तूष्णी ध्रुवास्थमाज्यं . स्रवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यरथाल्या आज्यं स्रवणाऽऽदाय आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यजयशं प्रति देवयद्भयः । सूर्याया ऊधोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य सुवेण प्रस्तरवहषी.समज्य तूष्णी ध्रुवास्थमाज्य सुवेणाऽऽदाय जुह्वामानीयाऽऽज्यस्थाल्या आज्यं सुषेणाऽऽदाय " आप्यायतां ध्रुवां घृतेन यजयशं प्रति देवद्भयः । सूर्याया ऊघोऽदित्या उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाप्याय्य न हविः प्रत्यभिधार्य, दक्षिणाऽतिक्रम्योदङ्मुखः स्थित्वा आश्रिा३वय, इत्याग्नीधे संप्रेषं कुर्यात् । आनीध्रः-अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-- :--अग्नि५ स्विष्टकृतं यज । इति याज्याय होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाळग्निरनेः प्रिया धामान्ययाट् (१) पौर्णमास्याम्- ये३ यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाळग्निरग्नेः प्रिया धामान्ययाट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाळग्नेः प्रिया घामान्ययाट् (उपांशु) विष्णोः (उच्चैः) प्रिया धामान्ययाळनषिामयोः प्रिया धामा- न्ययालिन्द्रस्य वैमृधस्य प्रिया घामान्ययाङ्देवानामाज्यपा- नामित्यादि समानम् । असंनयतः, अमावास्यायां च ये३ यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमयाळग्निरग्नेः पिया घामान्ययाट् सोमस्य प्रिया धामान्ययाळग्नेः प्रिया धामान्ययाट (उपांशु) विष्णोः (उच्चैः) प्रिया धामान्ययाडिन्द्राग्न्योः प्रिया धामान्य. याङ्देवानामित्यादि समानम् । आपस्तम्घीययजमानस्य संनयदसंनयतोऽमावास्यायामुपांशुयाजाभावाद्विष्णोः प्रियेत्युपांशु देवतानामकीर्तनं नास्ति- ·सोमस्य प्रिया घामान्ययाळनेः प्रिया धामान्ययाट् (उपांशु) विष्णोः (उच्चैः) प्रियाधामान्ययाण्महेन्द्रस्य प्रिया धामान्ययाड्देवाना- माज्यपानां प्रिया धामानि यक्षदग्ने)तुः प्रिया धामानि यक्षस्वं महिमानमायजतामेज्या इषः कृणोतु सो अध्वरा जातवेदा जुषतां हविर ने यदद्य विशो अध्वरस्य होतः पावकंशोचे वेष्ट्र हि यज्वा । ऋता यजासि महिना विय हव्या वह पविष्ठ या ते अद्या३. वौषट् । इति वषट्कारमुक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इति वषट्कारमुपांश्वनु- मन्त्रयेत । (ये३ यजामहेऽग्निं स्विष्टकृतमिति याज्यां वौषडित्यन्तामनुच्छ्रसन्नेव पठेत् । उच्छ्वसन्नेव पिपठिषेच्चेदर्धर्चे यज्येत्यन्त उच्छ्वसनेत्र पठेत् । नान्यत्रोच्छ्वासः कर्तव्यः अध्वर्यु:--होत्रा वौषडित्युक्ते-झुग्गतमाज्यं प्रथमं स्रावयित्वाऽग्नौ प्रास्तं हविः स्थगयन्निव स्रुक्पार्श्वेन तद्धविरहिंसन् अग्नेरुत्तरार्धपूर्वार्ध इत- राहुतिभिरससक्तं हुत्वाऽऽज्यशेषमन्ववस्रावयेत् । यजमान:--अग्नये सिष्टकृत इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा अग्नेः स्विष्टकोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान्यज्ञेने प्रतिष्ठा गैपे- यस् । इति सौविष्टकृतमनुमत्रयेत । अध्वर्युः-- प्रत्याक्रम्य स्वासन उपविश्य जुवामप आनीय वैश्वानरे हविरिदं जुहोमि साहस्रमुत्स५ शतधारमेतम् । स नः पितरं पितामहं प्रपितामह स्वर्ग लोके पिन्वमानो बिभर्तु स्वाहा । ) । ३ " NaPAvratrimagar ·. इसन्तःपरिधि निनीयाऽऽयतने जुहूपभृता सादयेत् । यजमान:-अग्नये वैश्वानरायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । इति दर्शपूर्णमासप्रयोगीयद्वितीयः प्रश्नः । . (१) वैश्वानरे हविरितमित्यनेन यदपां निनयन तत्प्राची नावीतिना कार्यमिति केचिदम्मदीया वावदूकाः परशास्त्रावलोकनेन स्वपाण्डित्यं प्रकट न्तः प्राहुः । तदरुगतम्- स नः पिरमितिमन्त्रस्य वैश्व नरप्रधानतोक्वैश्वानरे हविरिद. मिति च निनयन्रूपहोमाधिकरणत्वेन वैश्वानराभिधानाच्च । यद्यधिकरणत्वेन होमा- धिकरणं सिद्धं न देवता, इति चेत् ‘स पिन्धमानः' इत्यवास्तु । पितृ लेङ्गमात्रे जैव यदि सैव देवता गृह्यते तर्हि जीवपितृक निवात । न चेटापत्तिरिति वाच्यम् । लिङ्गतो दवता कदाचिद्विकल्पिता स्यात् । न च सर्वथा कर्मनिवृत्तिः । न च वा पितरि सत्यपि पितरं पिन्वमान इति भाविनी वृत्तिमाश्रय वक्तुं बुद्धिमतामु चितम् | तस्माच्छब्दं ।नरपेक्षं प्रमाण-ताऽऽहिनाग्निना, अग्नये वैश्वानरायेदं न ममेति त्यागो वक्तव्यः । अध्वर्युविदाऽवषुणा निनयनमुपवीतिनैव कार्थम् ।

·अथाऽऽपस्तम्बीयदर्शपूर्णमासयोस्तृतीयः प्रश्नः । अध्वर्यु:--प्राशित्रपात्रमुपस्तीर्याऽऽग्नेयं पुरौडाशं प्राञ्चं तिर्यञ्चं वा विरुया. (भङ्वा)प उपस्पृश्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या व्यूह्य अज्यायो यवमात्रादाव्याधात्कृत्यतामिदम् । मा रुपाम यज्ञस्य॑ शुद्ध स्विष्टमिद हविः ॥ इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य मध्याद्यवमात्रं पिपलमात्रं वा प्राशित्रमवदाय प्रोशित्रपात्रे निद-यात् । ततो हस्तं प्रक्षालयेत्, । सानाव्यात्याशिनावर : दानं नास्तीत्यवगन्तव्यम् । यजमानः--अग्निर्मा दुरिष्टात्पातु सविताऽघश सायो मेऽन्ति दु:- रातीयति तमेतेन जेषम् । इति प्राशित्रमवदीयमानमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः--अभिघार्यानभिधार्य वा प्राशित्रमप्रेणाऽऽहवनीयं ब्रह्मणे परिहरेत् । ब्रह्मा-मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रतीक्षे। इति प्राशित्रमाहियमाणमीक्षित्वा १ ... ( १ ) पौर्णमास्यामङ्गुष्ठेनोपमध्यमयेत्यारभ्य हस्तं प्रक्षालयेदित्यन्तं प्रति- पुरोडाशमावर्तयेत् । अमावास्यायामसोमयाजिनोऽप्येवमेवेति ज्ञेयम् । (२) आपस्तम्बब्रह्मा-मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे, । इति प्राशित्रम- बदीयमानं प्रेक्ष्य ऋतस्य पथा पर्येहि, इत्यप्रेणाऽऽहवनीय परिहियमाणं प्रेक्ष्य सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रतिपश्यामि, इत्यासन्नमाहियमाणं प्रेक्ष्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पुष्णो हस्ताभ्यां पति- गृह्णामि इति तदञ्जलिना प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामीडायाः, पदे । इत्यन्त.दि व्यूह्य तृणानि प्राग्दण्ड सादयित्वा अदब्धेन स्वा चक्षुषाऽवेक्षे, इत्यवेक्ष्य देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्या- माददे । इत्यङ्गुष्ठेनोपमन्यमया चाङ्गुल्याऽऽदाय अग्नेस्त्वाऽऽस्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणेन्द्र . .

·दशपूर्णमासप्रकाशः। 1 आ० द. प.- देवस्य वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि । इति तदअलिना प्रतिगृह्य पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थे इत्यन्तर्वेदि कुशेषु प्राग्दण्डं निधायाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां गृहीत्वा अग्नेष्वाऽऽस्येन प्राश्नामि बृहस्पतेर्मुखेन । इति दन्तैरपीडयन्या- श्याऽऽचम्य सत्येन त्वाऽभिजिघर्मि या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदं शमयन्तु चक्षुः श्रोत्रं प्राणान्ये मा हिंसीः, इत्यपः पीत्वाऽऽचम्य । इन्द्रस्य त्वा जठरे दधामि इति नाभिमालभ्य प्राशित्रहरणं प्रक्षाल्य प्रक्षालितेनानेन प्राशित्रहरणेनाऽऽत्मानमभिमुखेन हस्तेन च. तथाभूतेनाऽऽत्मनः पुरतस्त्रिरपः सिञ्चेत् । स्य त्वा जठरे सादयामि इति प्राशित्रं दन्तैरनभिमृद्य निगीर्य या अस्वन्तर्देवतास्ता इद शमयन्तु स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इत्यद्भिः प्राशित्रमन्तवाऽऽचम्य यसीना मे मा संपृक्था ऊर्ध्व मे नाभः सीदेन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति नाभिदेशमभिमुश्य वाङ्म आसन् । इति मुखमभिमुश्य नसोः प्राणः, इति नासिके अभिमृश्य अक्ष्योश्चक्षुः, इति चक्षुषी अभिमृश्य कर्णयोः श्रोत्रम् , इति श्रोत्रे अभिमृश्य बावोबलम् , इति बाहू अभिमृश्य ऊरुवोरोजः, इत्यूरू अभिमृश्य , अरिष्टा विश्वान्यङ्गानि तनूर, इत्यवशिष्टान्यभिमृश्याप उपस्पृश्य प्रक्षास्य पाशिनमद्भिः पूरयित्वा दिशो जिन्व, इति पराचीनभैकप्रयत्नेन निनीय मां जिन्व, इति पुनरपी गृहीत्वा दयाभिमखं निनयेत । , ·अध्वर्युः-बापात्रमुपस्तीर्थ मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमारिताम् । दक्षिणार्धादसैभिन्दनवयाम्येकतोमुखाम् ॥ इत्याग्नेयस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवदानमक्दायेडायामवधायाव- दानदेशयोमध्ये स्थिताद्धविरंशाद्वितीयमवदायेंडायामवधाय, पश्चार्धाच:-- तीयं पञ्चावत्तिनाम् । पूर्वार्धाञ्च यजमावभागमिडायामवधाय हस्तं प्रक्षाल्या मना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादर्स: भिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखाम् ॥ इति श॒तस्य दक्षिणार्धात्प्रथममवक्षनं त्रुबेणाऽऽदायडायामवधायाव. दानदेशयोर्मध्ये स्थितादविरंशाद्वितीय स्रवेणाऽऽदायेडायामवधाय पश्चात्पञ्चावत्तिनां तृतीयम् । पूर्वार्धाच्च यजमानभागं स्रुवेण पात्रान्तरे गृहीत्वेडायां निधाय तथा. मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादसभिदन्नवद्याम्येकतोमुखाम् ।। इति दन्नो दक्षिणार्धात्प्रथममवदानं सुवेणाऽऽदावेडायामवधायावदान. देशयोर्मध्ये स्थिताद्धविरंशाद्वितीयं सुषेणाऽऽदायेडायामवधाय पश्चा- र्धात्पञ्चावत्तिनां तृतीयम् । पूर्वार्धाच्च यजमानभागं स्रुषेण पात्रान्तरे गृहीत्वेडायां निदध्यात् । सौविष्टकृतावदानादेडावदानं यायः कार्यम् । यजमानः-सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भद्रान्दुर्गा अभ्यहि मामर्नेग्रतान्यु शीर्षाणि मृद मृड सह्यादित एहि सरस्वत्येहि रन्तिरसि रमैति- (१) पौर्णमास्यां " मनुना दृष्टामिति मन्त्रं प्रतिपुरोंडाशमावान्यास हस्तं प्रक्षाल्यत्यन्तं कुर्यात् । असंनयतोऽमावास्यायामधेन्द्र में पुरोडाशं प्रत्यप्येवमेव मनुना दृष्टामित्यादि कार्यम् । (२) पौर्णमास्यां सर्वपुरोडाशेभ्योऽवत्तं यजमानभागम् । इति विशेषः अमावस्यायामसंनयतोऽप्येवमेव ।

·170 रसि एनसि जुष्टे जुष्टि तेऽशीयोपहूत उपहवं तेऽशीय । इतीडामवदीयमानामनुमत्रयेत । अध्वर्यु:- अवत्तं पुरोडाशीयं यजमानभागमीषदीर्घ कृत्वाऽऽज्येन सर्वतोऽ. अमं कृत्वा धृवायाः समीपं गमयित्वा तथा च शृतदध्नोर्यजमानभ.ग. माज्येन सर्वतोऽङ्क्त्वा ध्रुवायाः समीपं गमयित्वाऽभिघायेंडा होने प्रदाय दक्षिणेन होतारमिडामनुत्सृजन्नेव पश्चाद्गत्या होतुईक्षिणत आसीनः प्राङ्मुखो होतुः प्रदेशिन्या उत्तमे पर्वणी वेणान्यात् । होता-डामादाय तथाऽश्वर्युमतिकामन्त दक्षिणतो हवेडानन्तराऽध्वर्युमा- त्मानं च कुर्यात् । अध्वर्यु:-अपि वा होत्रे,', इडामदत्त्वा प्राचीमिडामपोह्य स्वयं पश्चाद्गत्वा होतुर्दक्षिणत उदङ्मुख आसीनः सुषेण होतुरङ्गुल्याः प्रदेशिन्याः पर्वणी अळ्यात् । होता-वाचस्पतिना ते हुतस्येषे प्राणाय प्राश्नामि । इल्युत्तरपर्वलेपमुत्तरे, ओष्ठे अभ्यात्म (आत्माभिमुखं पाणितलं कृत्वा) निमज्याधरपर्वलेपमधरे, ओष्ठे। मनसस्पतिना ते हुतस्योर्जेऽपानाय प्राश्नामि, इति निमृज्यो- दकं स्पृष्ट्वाऽसलिनळां प्रतिगह्य सव्ये पाणौ कृत्वा पश्चादिडाया उद- गङ्गुलिं पाणिमुपधायावान्तरेळामवदापतिाध्वर्युम् । अध्वर्युः-होतुः पुरस्तात्प्रत्यङ्मुख आसीन उपस्पृष्टोदकस्व हातुहस्ते इडागताज्यलेपादुपस्तीर्यावान्तरेळ मवदायावदध्यात् । होता-अमुल्यङ्गुष्ठयोर्मध्येन प्रदेशेन स्वयमिडाया अवान्तरेडामाददीत । अध्वर्युः-इडागताज्यलेपादभिघ.रणं, कुर्यात् । पञ्चायत्तिनां द्विरभिघारणं कुर्यात् । होता-प्रत्यालब्धामङ्गु नाभिसंगृह्य प्रत्याहृत्याङ्गुलीरमुष्टि कृत्या दक्षिणत इळां परिगृह्याऽऽस्यसमिती प्राणसंमिता वा कृत्वा इळोपहता सह दिवा बृहताऽऽदित्येनोपास्माँ इळा ह्रयतां सह (१) दक्षिणतः---गृहीतावान्तरेळेन मुष्टिना दक्षिणेन पाणिना, अंबा- न्तरेळाया दलिपस्यां दिशि इळापात्रं गृहीं वा ... .

·LEN दशपूणमासप्रकाशः। ५६५ दिवा बृहताऽऽदित्येनेलोपहूता सहान्तरिक्षण वामदेव्येन वायुनो पास्माँ इळा ह्वयतां सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायुनेळोप- हूता सह पृथिव्या रथंतरेणाग्निनोपाम्माँ इळा ह्वयतां सह पृथि: व्या रथंतरेणाग्निना उपहूता गावः सहाशिर उप मां गावः सहा शिरा यन्तामुपहूता धेनुः सह ऋषभोप मां धेनुः सह ऋषभा यतामुपहूता गौघृतपशुप मां गौ पदी युतामुपहूता दिव्याः सप्त होतार उप मां दिव्याः सप्त होतारो हन्तामुपस्तः सखाभक्ष उप मां सखाभक्षो वतामुपहूतेका दृष्टिरुप मामिळा वृष्टि यताम् । इत्युषांशु- इनोपहूतोपहले कोपास्माँ इळा लयतामिळोपडूता । मानची घृत- पदी मैत्रावरुणी ब्रह्मदेवकृतमुपहूतं देव्या अध्वर्यव उपहूना उपहूता मनुष्याः। य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपति वर्धानुपहूते द्यावापृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे । उपहूतोऽयं यज- मान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपहूतो भूयसि हविष्करण इदं मे देवा हविर्जुषन्तामिति तस्मिन्नपहूतः । इत्युच्चैरिळ मुपह्वयीत । अध्वर्युयजमानौ--उपहूयमानामिडामन्वारभेताम् । अध्वर्युः-दैव्या अध्वर्यव उपहूता इति होतु क्यमभिज्ञाय, उपहूतः पशुमानसानि, इति जपेत् । यजमानः-भूयस्यहि श्रेयस्येहि वसीयस्येहि चित्त एहि दधिष एहीड एहि सूनृत एहि । इतीडाया उपांशूपहवे जपित्वा चिदसि, मनाऽसि, धीरसि रन्ती रमतिः सूनः मूनरी । देवीदेवैरभि मा निवर्तध्व५ स्योना स्योरेन घृतेन मा समु. क्षत नम इदमुदं भिपगृषिर्ब्रह्मा यद्ददे समुद्रादुदचन्निव स्रुचा वागने विषस्व तिष्ठति शृङ्गभिर्दशभिर्दिशन् । इत्युच्चैरुपहवे जपित्वा वायविडा ते माता, इति होतारमीक्षमाणो वायुं मनसा ध्यावा, उपहू- तोऽयं यजमान इति होतुर्वाक्यमभिज्ञाय उपहतः पशुमानसानि - ·५. L सा में सत्याऽऽशीरस्य यज्ञस्य भूयादरेडता मनसा तच्छकेयं यज्ञो दिवर रोहयतु यज्ञो दिव मच्छतु यो देवयानः पन्थास्तेने यज्ञो देवा अ- प्यत्वस्मास्चिन्द्रे इन्द्रियं धात्वस्मान् राय उत यज्ञाः संच न्तायस्मासु सन्त्वाशिषः सा न मिया सुभतूं तमघोनी जुष्टि- रासे जुषस्वं नो जुष्टों नोऽसि जुष्ट ते गमेयम् । आशीर्म उर्जमुत सुमजास्त्वमिष दधातु द्रविणः सर्वेर्चसम् । संजय- क्षेत्राणि सहसोऽहमिन्द्र कृण्वानो अन्या५ अधेरान्त्सपत्ननि । इति जपित्वा, इढाया अहं देवयज्यया पशुमान्भूयासम् । इत्यु- पहूता मिडा मनुम उस इडा धेनुः सहवत्सा न आगादूर्ज दुहाना पयसा प्रपीना । सा नो अन्नेन हविषोत गोभिरिडाऽभ्यस्मा आगात् । इति भक्षा. याऽऽह्वियमाणामनुमन्त्रयेत । यजमानपञ्चमा इडायाः स्वं स्वं भःगं भक्षणार्थ गृह्णीयुः । होता- इळे भागं जुषस्व नः पिन्व गा जिन्वार्वतो रायस्पोषस्यशिषे तस्य नो रास्व । तस्य नो दास्तस्यास्ते भागमशीमहि । सर्वा. त्मानः सर्वतनवः सर्ववीराः सर्वपूरुषाः । सर्वपुरुषो इति वा । अवान्तरेडा प्राश्याऽऽचम्य तूष्णामिडाभागं भक्षणार्थ गृहीत प्राश्याऽऽचम्य वाग्यत आस्त आ मार्जनात् । ब्रह्मा-तूष्णीमिडामागं प्राश्याऽऽचम्य वाग्यत आस्त आ मार्जनात् । अध्वर्युयजमानामीधाः-इ. भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वावतः । वस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः । (१) आपस्तम्बब्रह्मा-इडे भाग जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः। तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः ॥ इति स्वभाग प्राश्येत्यादि समानम् । --- aantians ·همسر ३. दशेपूर्णमासप्रकाशः। इतीडायाः स्वस्वभागं प्राश्याऽऽचम्य वाग्यता आसत आ मार्जनात् । मन्त्रावृत्तिः प्रतिपूरुषम् । भध्वर्युयजमानाग्नीधाः-मनो ज्योति षतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञर समिमं धातु । बृहस्पतिम्तनुतामिमं नो वि देवा इह मादयन्ताम् । इत्यन्तर्वेदि स्थिते प्रस्तरे मार्जयेयुः (मार्जनं नामान्तवेद्यवस्थिते प्रस्तरे जलमासिच्य तस्याधस्ताद्धस्तेन जलं गृहीत्वा शिरस्यानयनम् । ) मन्त्रावृत्तिश्च प्रतिपूरुषम् । होतृ- ब्रह्माणावेवं मार्जयतः । आहवनीयपरिस्तरणैरचलिमुदकधारणसभर्थ, कृत्वाऽन्येन केनचित्परिकर्मिणाऽपामासेचनम् । अध्वर्यु:-आग्नेयं पुराडाशं चतुर्धा कृत्वा बहिषर्दै वा कृत्वा चतुर्धा कुर्यात् । - - यजमानः- अध्न पिन्वस्व ददेतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोजदस दिशां क्लनिगसि दिशश में कल्पन्तां कल्पेन्ता मे दिशो देवीश्च मानुषीश्चाहोरात्रे में कल्पतामर्धमासा में कल्पन्ता मासा मे कल्पन्तामृता मे कल्प- न्ता५ संवत्सरो में कल्पता क्लुप्तिरसि कल्पता मे इत्यध्वर्युणा चतुर्थी कृतं बर्हषि सन्नं पुरोडाशं तत्रेणाभिमृश्य, आशॉनां त्वाऽऽशापालेभ्यश्चतुर्यों अमृतेभ्यः । इदं भूत- स्या क्षेभ्यो विधर्म हविर्षों वयम् । ब्रध्र पाहि भर्जेता भागी भागं माऽभागो भक्त निरभागं भजामः । अपरिप- न्वौषधीजिन्व द्विपात्पाहि चतुष्पादव दिवो वृष्टिमेश्य । ब्राह्मणानॉमिद हविः सोम्याना सोमपीथिनाम् । निर्भ- (१)आपस्तम्बब्रह्मा-मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ५ समिम धातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्व देवा इह मादयन्ताम् ।

·५५८ दशपूर्णमासमकास। [जा ५० भ० . तोऽब्राह्मणो नेहाबाह्मणस्यास्ति । सकृदुक्तेन मण प्रतिदिशं विभागपूर्वकं गयित्वा, इदं ब्रह्मणः, इद होतुः, इदमध्वर्योः, इदमग्नीधः, इति प्रत्येकमादिश्य, उपहना द्यौः पितोप मां द्यौः पिता यतामनिरामीधादायुष वसे जीया. स्वै पुण्यायोपहूता पृथिवी मातोप मा माता पृथिवी यता- मग्निमाधादाथुपे वसे जीवात्वै पुण्याय । इत्यानीध्रभा- गस्य पुनर्गृहनं कुर्यादिदं ब्यूहनमाग्नीघ्रभागस्य मन्त्रपूर्वकं वैशे. विकम् । अध्वर्युः-इदं यजमानस्य, इति यजमानभागं निर्दिश्य कस्मिंश्चिदेकस्मिन् पात्रे स्कृदुपस्तीर्याऽऽग्नीध्रभागं द्वेधा कृत्यैकं भागं पात्रेऽवधाय पुनरुप • स्तीर्यापरभागमवधाय द्विरभिघाग्निीधे तत्पात्रं प्रयच्छेत् । अपि वा करिमश्चित्पाने द्विरुपस्तीर्य द्विराधाय द्विरभिधार्य तत्पात्रमग्नीधे प्रय. न्छेत् । आनीध्रः-विहाराद्वहिर्गत्वा पात्रस्थं स्वभागं गृहीत्वा अग्नेराग्नीध्रमस्यग्नेः, शामित्र-सि नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः । इति भक्षयित्वाऽऽ. चामेत् । अध्वर्यु:-यथास्थानमासीनाभ्यां ब्रह्मयजमानाभ्यां तयोर्भागौ वेदेन हृत्वा प्रयच्छेत। ब्रह्मा-दत्तं स्वभागं प्राशित्रहरणे निदध्यात् । यजमानः--प्राशिवहरणस्य पश्चात्युःशेषु स्वभागं निदध्यादयं नियम आप. स्तम्बीययजमानस्य नास्ति । यत्र क वा निहितेऽपि न प्रत्यवायः । अध्वर्युः-सुवेण होतुर्भागं होने प्रयच्छेत्तथा स्वभागं जुह्वा स्वस्मै प्रयच्छेत् । होता-तूष्णीं भक्षयित्वाऽऽचामेत् । ( १ ) अत्राग्नीद्भागस्य षडवत्तसंपादनं हस्त एव कैश्चिदाज्ञैरनाघ्रातसूत्रम- थितमीमांसावाक्यकुसुमैः क्रियते तदनादर्तव्यम् । कुतः! पृथयात्राभ्यामितरयो- रिल्यापरतम्बवचनात् । पृथक्शब्देतरशब्दस्वारस्यात्परिहरणसमभिव्याहारोऽप्यत्र मानं भवितुमर्हति तेनायमर्थो यदन्यस्मै परिहरणं तत्पात्रेणैव । नन्वनीधे परिहरणं नोक्तम् । भैवम् । प्रदानं विना भक्षणस्यानुपपन्नत्वात्षडवत्तं संपाद्य परिहरतीत्यर्थः प्रकरणादवसीयते ।

·:५७० 1०००- - दशपूणमासप्रकाश अध्वर्युरानीध्रश्व-देवस्य त्वा सक्तुिः प्रसवेऽश्विनौर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि। राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे अमण औदनम् । तेनामृतत्वमश्याम् । वयो दात्रे । मयो महामस्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । काम कामाय । कामो दाता । कामः प्रतिग्रहीता। काम समुद्रमाविंश । काम- न त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्त । एषा ते' काम दक्षिणा । उत्तानस्त्वाऽऽङ्गीरसः मतिगृहातु । " इत्पन्धाहाय प्रतिगृह्णीयाताम् । होतृब्रह्मांणौ-क इदं कस्मा अदात्कामः कामायादात्कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि कामैतत्ते वृष्टिरसि द्यौस्त्वा ददातुं पृथिवी प्रतिगृह्णातु । इत्यन्वाहार्य प्रतिगृह्णीयाताम् । यजमानः-उत्तरतः परीत इति दक्षिणतः स्थितानृविजः संप्रेष्येत् । अध्वर्यु:-हविशेषानुद्वास्य ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधमाधाया- ग्रीत्परिधीश्वाग्निं च सकृत्सकृत्संमृड्डि । इति ब्रह्माणमाग्नीधं च संप्रेष्येत् । ब्रह्मां-बृहस्पतिर्ब्रह्मा कासन्द, आशिष्ट बृहस्पते यज्ञमजूगुपः स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि । भूर्भुवः स्वर्बह- पतिप्रसूतः । इति जपित्वा, ॐ प्रतिष्ठ, इत्यतिसृजेत् । आग्नीध्रः-ब्रह्मणाऽनुज्ञातः-एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽ च प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहा । इत्यानुयाजिकी समिधमादध्यात् । (१) आपस्तम्बब्रह्माऽपि देवस्येयारभ्य गृह्णास्वित्यन्तेन मन्त्रेण प्रति. गृह्णीयात् । (३) आपस्तम्बब्रह्मा--देव सवितरेतत्ते माह तत्म च सुव म च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि । इत्युपांशूक्त्वा, ॐ प्रतिष्ठ, इत्युच्चैरनुजानीयात् । 4 ·५६८ दर्शपूर्णमासमकाशा 1"आ०६०५० तोऽब्राह्मणो नेहाबाह्मणस्यास्ति । सकृदुक्तेन मघ्रण प्रतिदिशं विभागपूर्वकं गयित्वा, इदं ब्रह्मणः, इद होतुः, इदमध्वयोंः, इदमग्नीधः, इति प्रत्येकमादिश्य, उपहूना द्यौः पितोप मां द्यौः पिता यतामग्निरामीध्रादायुष वर्चसे जीवा. स्वै पुण्यायोपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी सेयता- मनिराम्रोधादाथुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय । इल्जीप्रभा- गस्य पुनर्वृहनं कुर्यादिदं व्यूहनमाग्नीधभागस्य मन्त्रपूर्वकं वैशे- षिकम् । अध्वर्युः-इदं यजमानस्य, इति यजमानभागं निर्दिश्य कस्मिंश्चिदेकस्मिन् पात्रे सकृदुपस्तीर्याऽऽग्नीध्रभागं द्वेधा कृत्वैकं भाग.पात्रेऽवधाय पुनरुष . स्तीर्यापरभागमवधाय द्विरभिघार्याग्नीधे तत्पात्रं प्रयच्छेत् । अपि वा कस्मिश्चित्पात्रे द्विरुपस्तीर्य द्विराधाय द्विरभिधार्य तत्पात्रमग्नीधे प्रय- . छेत् । आनीध्रः-विहाराबहिर्गत्वा पात्रस्थं स्वभागं गृहीत्वा अनेराग्नीध्रमस्यनेः, शामित्र-सि नमस्ते अस्तु मा मा हिसीः । इति भक्षयित्वाऽऽ. चामेत् । अध्वर्यु:-यथास्थानमासीनाभ्यां ब्रह्मयजमानाभ्यां तयोर्भागौ वेदेन हृत्वा प्रयच्छेत् । ब्रह्मा-दत्तं स्वभागं प्राशित्रहरणे निदध्यात् । यजमानः--प्राशित्रहरणस्य पश्चात्युःशेषु स्वभागं निदध्यादयं नियम आप. स्तम्बीययजमानस्य नास्ति । यत्र क वा निहितेऽपि न प्रत्यवायः । अध्वर्युः-सुवेण होतुर्भागं होने प्रयच्छेत्तथा स्वभागं जुह्वा स्वस्मै प्रयच्छेत् । होता-तूष्णीं भक्षयित्वाऽऽचामेत् । (१) अत्राग्नीद्भागस्य षडवत्तसंपादनं हस्त एव कैश्चिदल्यज्ञैरनाघ्रातसूत्रग्र- थितमीमांसावाक्यकुसुमैः क्रियते तदनादर्तव्यम् । कुतः! पृथयात्राभ्यामितरयो- रित्य/परतम्बवचनात् । पृथक्शब्देतरशब्दस्वारस्यात्परिहरणसमभिव्याहारोऽप्यत्र मानं भवितुमर्हति तेनायमर्थो यदन्यस्मै परिहरणं तत्पात्रेणैव । नन्वग्नीधे परिहरणं नोक्तम् । भैवम् । प्रदानं विना भक्षणस्यानुपपन्नत्वात्षडवत्तं संपाद्य परिहरतीत्यर्थः पाटनसीगते।

·- दशपूर्णमासमकाशः। अध्वर्यु:--अन्तरिक्षस्य भागोऽसि, इति स्वभागं प्राश्याऽऽचम्य दाक्ष. णानावन्याहार्य महान्तमपरिमितमोदनं पचेत्क्षीरे पचेदियेके। ब्रह्मा-दक्षिणाग्नौ स्थितमन्वाहाथ गत्वा प्रजापतेर्भागोऽस्यूर्जस्वान्पय. स्वानक्षितिरसि मा मे क्षेष्ठा अस्मिंश्च लोकेऽमुष्मिश्च । इत्यन्वा- हार्यमवेक्ष्य प्राणापानौ मे पाहि कामाय त्वा, इत्यस्पृशन्नन्वाहार्यमव- घायाङ्गुष्ठोपकनिष्ठिकाभ्यां पुलककलामात्रमन्वाहाद्गृिहीत्वा प्राशित्रहर• णस्थस्वभागे निदध्यात् । अध्वर्युः-अन्वाहार्यमभिधार्यानभिधार्थ वोद्वास्यान्तवेद्यासादयेत् । यजमानः-ब्रन पिन्वस्व ददेतो मे मा शायि कुर्वतो मे मोपदसत्र- जापैतागोऽस्यूजैस्वान्पयस्वान्माणापानो में पाहि समान- व्यानौ में पाबुदानव्यानौ में पाह्यर्शितोऽस्यतित्यै त्वा मा में क्षेष्ठा अमुत्रामुभिल्लोके । इय५ स्थाल्यमृतस्य पूर्णा सहस्रधार उत्सो अक्षीयमाणः । स दाधार पृथिवीमन्तरिक्षं दिवं च तेनौदनेनातितराणि मृत्युम् । इत्यन्वाहार्यमासन्नमभिमृशेत् । अध्वर्युः-दक्षिणसद्भय उपहतवै, इति यजमानं संप्रेष्येत् । यजमानः-दक्षिणत एत ब्राह्मणा अयं व ओंदनः, इति तेभ्योऽन्वा- हार्य दद्यात् । ऋत्विजः-दक्षिणां प्रतिग्रहीष्यन्तः सप्तदशकृत्वो वायोरन्तराकर्षणरूपं . : निःश्वासं कुर्युः। (१) अन्वाहार्य:-दक्षिणाग्नौ पक्क ओदनो दक्षिणार्थः । (२) महान्-यथर्विग्भ्यः पर्याप्तो भवति । (३) अपरिमित:-प्रस्थादिना तण्डुलमानप्रतिषेधः । (४) आपस्तम्बब्रह्मा-ब्रह्मन् ब्रह्माऽसि ब्रह्मणे त्वा हुताध मा मा हि सीरहुतो मार शिवो भव । इत्यन्तवेद्यन्वाहार्यमासन्नम- भिमृशेत् ।

·५७० - राणमासमा अध्वर्युरानीनव-देवस्य त्वा सक्तुिः सर्वेऽश्विनौर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि। राजा त्वा वरुणो नयतु देवि दक्षिणे ब्रहण औदनम् । तेनामृतत्वमश्याम् । वयो दात्रे । मयो महामस्तु प्रतिग्रहीत्रे । क इदं कस्मा अदात् । कामः कामाय । कामो दाता । कामः प्रतिग्रहीता। काम समुद्रमाविंश । काम- न त्वा प्रतिगृह्णामि । कामैतत्त । एषा ते' काम दक्षिणा । उत्तानस्त्वांगीरसः प्रतिगृह्णातु । " इत्यन्याहाय प्रतिगृह्णीयाताम् । होतृब्रमोणौ-क इदं फस्मा अदात्कामः कामायादात्कामो दाता कामः प्रतिग्रहीता कामं समुद्रमाविश कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि कामैतत्ते वृष्टिरसि द्यौस्त्वा ददातुं पृथिवी प्रतिगृह्णातु । इत्यन्वाहार्य प्रतिगृह्णीयाताम् । यजमानः-उत्तरतः परीत इति दक्षिणतः स्थितानृविजः संप्रेष्यत् । अध्वर्यु:--हविःशेषानुद्वास्य ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः समिधमाधाया- ग्रीत्परिधी वाग्निं च सकृत्सकृत्संड्ढि । इति ब्रह्माणमाग्नीधं च संप्रेष्येत् । ब्रह्मां-बृहस्पतिर्ब्रह्मा ब्रह्मसदन आशिष्ट बृहस्पते यज्ञमजूगुपः स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स मां पाहि । भूर्भुवः स्ववृह- स्पतिप्रसूतः । इति जपित्वा, ॐ प्रतिष्ठ, इत्यतिसृजेत् । आनीध्रः-ब्रह्मणाऽनुज्ञातः-एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽ च प्यायस्व वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि स्वाहा । इत्यानुयाजिकी समिधमादध्यात् । (१) आपस्तम्बब्रह्माऽपि देवस्येत्यारभ्य गृह्णात्वित्यन्तेन मन्त्रेण प्रति. गृह्णीयात् । (३) आपस्तम्बब्रह्मा-~-देव सवितरेतत्ते प्राह तत्ल च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा स यज्ञं पाहि स यज्ञपति पाहि स मां पाहि । इत्युपांशूक्त्वा, ॐ प्रतिष्ठ, इत्युचरनुजानीयात् ।

·.. ५राघूणमासप्रकाश यजमानः-- एषा ते अग्ने समित्तया वर्धस्व चाऽऽ च प्यायस्व वर्धता च ते यज्ञपतिरा च प्यायतां वर्धिषीमहि च वयमा च प्यायिषीमहि । इत्याधीयमानामानुयाजिकी समिधमनुमन्त्र्य, अनय इदं न मम इति त्यागं कृत्वा. यं ते अग्न आवृश्चाम्यहं वा क्षिपितश्चरन् । प्रजां च तस्य मूल च नीचैर्देवा निवृश्चत. । अग्ने यो नौऽभिदासति समानो यश्च निष्टयः । इध्मस्यैव प्रक्षायतो मा तस्योच्छेपि किंचन । यो. मां द्वेष्टि जातवेदोयं चाहं द्वेष्पि यश्च माम् । सर्वारस्तानने संदेह या श्वाई द्वेष्मि ये च माम् । : इत्यग्निमनुमन्त्रयेत । आग्नीध्रः-पूर्ववत्परिधीन्सकृत्सकृत्संमृज्य, अग्ने वाजजिद्वाज त्वा सस. वासं वाजं जिगिवास वाजिनं वाजजित वाजजित्याय संमायग्निमन्नादमन्नाधाय । इति सकृदग्निं प्राञ्चं संमृज्यात् । अध्वर्युः-इध्मसंनहनान्यद्भिः सस्पृश्य यो भूतानामधिपती रुद्रस्त- न्तिचरो वृषाः । पशूनस्माकं मा. हिंसीरतदस्तु हुतं तव स्वाहा । इत्यग्नौ प्रत्येध्मसंनहनान्यप उपस्पृशेत् । यजमानः-भूतानामधिपतये रुदाय तन्तिचराय वृष्ण इदं न मम,. इति त्यक्त्वाऽप उपस्पृश्य वेदिहि श्रित हविरिध्मः परिधयः खुः । आज्यं यज्ञ ऋचो यर्जुर्याज्यांश्च वषट्काराः सं मे संनतयो नमन्तामिध्मसनहने हुते । इसीधमनिहनानि हुतान्यनु. मन्द्रय महाविहोता, सत्यहविरध्वर्युः, अच्युतपाजा अग्नीत् , अच्युतमना उपवक्ता, अनाधृष्टश्चाप्रतिधृष्या यज्ञस्योंभिगरौ । अयास्ये उदाता । इति पुरस्तादनूयाजानां वदेत् । - पवन .

·अध्वर्यु-औपभृतं जुबामानीय जुद्पभृतावादाम्य दक्षिणा सकृदतिक्रान्तोऽ. दङ्मुखः स्थित्वा आश्रिाश्वय, इत्याग्नी, संप्रेष्येत् । आनधिः-अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-देवान् यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-देवं बहिर्वसुवने वसुधेयस्य घेतू३ चौ३षट्, चागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ । इत्युपांशु वषट्कारमनुमत्रयेत । अध्वर्यु:--होत्रा वौषडित्युक्त आधारसंभेदाप्रदेशपूर्वभागे समिधि अनुयाजे जुहुयात् । यजमानः--अनय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा बहिषोऽहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासम् । इति हुतमनुयाजमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-आ३श्रा३वय, इत्याग्नीधं संप्रेष्येत् । आगीध्रः-अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-देवो नराशंसो वसुवने वसुधेयस्य चेतू३ चौ३ षट्, इति वषटकारमुक्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनु- मन्त्रयेत। . अध्वर्युः-होत्रा, वौषडित्युक्ते, आधारसंभेदस्य: पूर्वभागे प्रथमानुयाजात्प्रत्य- क्समिधि द्वितीयानुयाजं जुहुयात् । यजमानः-अग्नय इदं न मम । नराशसस्याहं देवयज्यों पशु- मान्भूयासम् , इति हुतमनुयाजमनुमन्त्रयेत । (१) इयमनुयाजस्य याज्या तथाऽप्यस्याः पूर्वमागर्ने वक्तव्या । एवमेव सर्वा- सामनुयाजयाज्यानाम् । आगूर्याज्यादिरनुयाजवर्जम् " (आश्व० श्री० सू० ११ ५। ४) वृत्तिः-सर्वत्र सर्वासामनुयाजवर्जितानां याज्यानामादावागर्भवति ।

·0 . अध्वर्युः-आ३श्रा३श्य, इत्याग्नीधे संप्रेष्येत् । आंग्नीध्रः--अस्तु श्रौ३षट्, इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत्। अध्वर्युः--यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-देवो आग्निः स्विष्टकृत्सुद्रविणा मन्द्रः कविः सत्यमन्माऽऽयजी होता होतुहॊतुरायजीयानने यान्देवानयाडयाँ अपि प्रेते हो। अमत्सत ताँ ससनुषी होत्रां देवंगमां दिवि देवेषु यज्ञमेरयम स्विष्टकृच्चाग्ने होता भूर्वसुवने वसुधेयस्य नमोवाक वीही पौ३षट् , इति वषट्कारमुक्त्वा ( अमत्सतेत्यत्रावसायानवसाय वा., यजेत ) । वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इत्युपांशु वष- ट्कारमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यः-होत्रा वौषडित्युक्ते द्वितीयानुयाजस्यापरेणोत्तममनुयाजमारभ्येत- रावनुयाजौ संसर्जयन्प्रासंस्थं जुहुपात् । यजमानः--अग्नय इदं न मम । इति त्यागं कृत्वा, अग्नेः स्विष्टक- तोऽहं देवयज्ययाऽऽयुष्मान्यज्ञेने प्रतिष्ठां गैमेयम् । इति हुतमनुया जमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः--प्रत्याक्रम्याऽऽयतने सुचौ सादयित्वा वाजस्य मा प्रसवेन/- द्ग्राभेणोदंग्रभीत् । इति दक्षिणेन हस्तेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूं किं- चिदुद्यम्य, अर्धा सपत्ना इन्द्रो मे निग्राभेणाधरा अकः । इति सव्येन हस्तेनोपभृतमधो नियम्य उगाभं च । इति जुहूं किंचिदुद्यम्य निग्राभं च । इति दक्षिणेन हस्तेनोपभृतं निगृह्य ब्रह्म देवा अवीवृधन् । इति दक्षिणेन हस्तेन जुहूं प्राची गमयित्वा अर्था सपत्नानिन्द्रानी में विधुचीनान्व्यस्यताम् । इति सव्येन हस्तेनोपभृतं प्रतीची बहिदि निरस्याप उपस्पृश्य तां प्रोक्ष्यैनाम, भ्युदाहरेत्। यजमानः-चार्जेस्य मा प्रसवेनोग्राभेणोद॑ग्रभीत् । -- ·६सपूर्णमासकारा ए - - अर्थों सपत्ना५ इन्द्रों मे निग्राभेणारा अकः । उद्घाभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अवीवृधन् । अर्थों सपत्नानिन्द्रानी में विष्चीनान्यस्यताम् । इत्येतान्मन्त्रानध्वर्युणा सह जपेत् । वाजस्य मा, इत्यारभ्य नाव्यस्यतामित्यन्तान्मत्रांश्च तुःस्वर्येणाध्वर्युः यजमानौ जपतः। अध्वर्युः-वसुभ्यस्त्वा । इति जुह्वाज्यलेपेन मध्यमपरिव्येकदेशमङ्ग्यात् । यजमानः-वसून्देवान्यज्ञेनापिप्रेम् । इत्यज्यमानमध्यमं परिधिमनुमन्त्र्य वसुभ्य इदं न मम, इति त्यागः कुर्यात् । अध्वर्युः-रुद्रेभ्यस्त्वा । इति जुबाज्यलेपेन दक्षिणपरिष्येकदेशमध्यात् । यजमानः-रुद्रान्देवान्यज्ञेनापिनम् । इत्यज्यमानं दक्षिणं परिधिमनु- A मन्त्र्य रुद्रेभ्य इदं न मम । इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-आदित्येभ्यस्त्वा। इति जुह्वज्यलेपेनोत्तरपरिध्येकदेशमळ्यात् । यजमानः-आदित्यान्देवान्यज्ञेनापिप्रेम् । इत्यज्यमानमुत्तरपरिधिमनु- मन्य - आदित्येभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-वेद्यामेव बहिः प्रस्तराज्जुहू सादयित्वा संजानाथां द्यावापृथिवी मित्रावरुणो त्वा वृष्टयांऽवताम् । इति विघृतीभ्याए सह प्रस्तारमपादाय बर्हिषि विधृती अपिसृज्य, अक्त रिहाणा वियन्तु वयः। इति प्रस्तरानं जुह्वामङ्क्त्वा प्रजा योनि मा निर्मुक्षम् । इत्युपभृति प्रस्तरमध्यमङ्क्त्वा आप्यायन्नामाप ओषधयः । इति ध्रुवायां प्रस्तरमूलमज्यात् । एवं त्रिः कार्यम् । यजमानः-सङ्क्तां चर्दिविषः घृतेन सोंदिस्थ वसुभिः सं मरुदि। समिन्द्रण विवाभिर्देवेभिरक्तां दिव्यं नर्भो गच्छतु यत्स्वाहा । इसज्यमानं प्रस्तस्मनुमन्त्रयेत । - ·५ IITia. I अध्वर्यु:-आयुषे त्वा । इत्येतस्य प्रस्तरस्य तृणमपादाय प्रज्ञातं निधाय दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां सह शाखा प्रस्तरं गृहीत्वा जुद्धां प्रतिष्ठा ध्याऽऽसीन: आ३श्रा३वय। इत्याग्नीधं संप्रेष्येत् । आग्नीध्रः----अस्तु श्रौ३षट् , इति पूर्ववत्प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-इषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्त- चाकाय सूक्ता शहि, इति होतारं संप्रेष्येत् । होत्ता-- इदं द्यावापृथिवी भद्रमभूदा मूक्तवाकमुल नमोवाकमृध्यास्म सूक्तोच्यमग्ने स्वं सूक्तवागसि । उपश्रुती दिवस्पृथिव्यो रोमन्वती तेऽस्मिन्यज्ञे यजमान द्यावापृथिवी स्ताम् । शंगयी जीरदानू अत्रस्न अप्रवेदे उरुगव्यूती अभयंकृतौ । वृष्टियावा रीत्यापा शंभुवो मयोभुवा ऊर्जस्वती पयस्वती सूपचरणा च स्वधिचरणा च तयोराविदि इयवसाय अग्निरिदं हविरजुषतावीवधृत महो ज्यायोऽकृत । सोम इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । ( उपांशु ) विष्णुः (उच्चैः ) इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । (१) पौर्णमास्यां शाखाया अभावात्केवलं प्रस्तरं गृहीत्वा, अमावास्यायामसोमयाजि. नोऽप्येवमेव । (२) पौर्णमास्याम्--अग्नपिीमाविदं हविरजुषेतामवीवृधेतां महो ज्यायोऽक्रातामिन्द्रो वैमृध इदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत, इत्येतदुपांशुयाजदेवतायाः कीर्तनानन्तरमुक्त्वा देवा आज्यपा इत्यादि समानम् । अमावास्यायामसोमयाजिनः । उपांशुयाजदेवतायाः कीर्तनानन्तरम् । इन्द्राग्री इदं हविरजुत्तामवीवृधेता महो ज्यायोऽक्राताम् । इत्युक्त्वा देवा आज्यपा इत्यादि समानम् । :

·. सपूर्णमासमा [अ०६०५० महेन्द्र इदं हविरजुषतावीवृधत्त महो ज्यायोऽकृत । देवा आज्यपा आज्यमजुषन्तावीवृधन्त महो ज्यायोऽक्रत । अग्नि- होत्रणेदं हविरजुषतावीवृधत महो ज्यायोऽकृत । अस्यामृधेद्धो- त्रायां देवंगमायामाशास्तेऽयं यजमानो दत्तात्रेयशर्मा हस्तः । इति यजमाननाम निर्दिश्य, C . . (अत्र यजमाननाम सांव्यवहारिकं नाक्षत्रं च ब्रूयात् । तथा च होतुर्गुरुश्चेद्यजमानः स्यात्तत्संनिधावुपांशु तन्नामनी ब्रूयात् ।) आयुराशास्ते सुमजास्त्वमाशास्ते रायस्पोषमाशास्ते सजा- तवनस्यामाशास्त उत्तरां देवयज्यामाशास्ते भूयो हविष्करण. माशास्ते दिव्यं 'धामाऽऽशास्ते विश्वं नियमाशास्ते यदनेन हविषाऽऽशास्ते तदश्यात्तदृध्यात्तदस्मै देवा रासन्तां तदग्निर्देवो देवेभ्योऽवनते वयमग्नेर्मानुषाः । इष्टं च वित्तं चोभे च नो द्यावापृथिवी अंहसस्पातामेह गतिमिस्येदं नमो देवेभ्यः । इति ब्रूयात् । अध्वर्युः-अनूच्यमाने सूक्तवाके, अग्निरिद५ हविरजुषतेति होतुरभिज्ञाय मरुतां पृषतयः स्थ दिवे गच्छ ततो नो वृष्टिमेश्य । इति तिर्यञ्चं हस्तं धारयन् कर्षन्निव सह शाखयाँ प्रस्तरमाहवनीये प्रहरेत् । यजमानः--अग्नय इदं न मम । अग्नेरहमुजितिमनूज्जेषम् । सोमा. येदं न मम . सोमस्याहमुर्जितिमनूज्जेषम् । अग्नय इदं न मम । अग्नेरहमुज्जितिमनूज्जेषम् । विष्णव इदं न मम । महेन्द्रा- येदं न मम । महेन्द्रस्याहमुजितिमनूज्जैषम् । देवेभ्य आज्य- १ पौर्णमास्यां केवलं प्रस्तरमेवाऽऽहवनीये प्रहरेत् । अमावास्यायामसोमयाजि. नोऽप्येवमेक। २ पौर्णमास्याम्---विष्णव इदं न मम । ततः अग्नीषोमाभ्यामिदं न मम । अमीषोर्मयोरहमुन्जितिमनूज्जेपम् । इन्द्राय वैमृधागेदं न मम ।

·- प्रश्नः ३] दशपूर्णमासप्रकाशः। ५७८ पेभ्य इदं न मम । अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम । अग्नेः स्विष्टकृतोऽहमुज्जितिमनूजपम् । यदा चास्य होता नाम गृह'- याचदा, एमा अग्मन्नाशिषो दोहेकामा इन्द्रवन्तो वनामहे धुक्षीमहि प्रजामिषम् । सा मे सत्याऽऽशीर्देवान्गम्याज्जुष्टा- इन्द्रस्य वैमृधस्याहमुज्जितिमनूज्जेषम् । ततो देवेभ्य आज्यपेभ्य इत्यादि समानम् । अमावास्यायामसोमयाजिनः, विष्णव इदं न मम, इत्यनन्तरम् । इन्द्राग्निभ्यामिदं न मम । इन्द्राग्नियोरहमुनितिमनूज्जैषम् । ततो देवेभ्य आज्यपेभ्यः । इत्यादि समानम् । अमावास्यायामापस्तम्बीपयजमानस्य विष्णुयागांभावत्रयुक्तो विष्णव इदं न ममेत्यस्याप्यभावः । अस्त्यत्र काचित्संशयभूमिका सा चैवम्--उपांशुयाजदेवताया आज्यपानां देवतानां चोजितिमत्रेणानुमत्रणमस्ति वा न वा । अस्तीत्याह यथालिङ्गमिति सूत्रकारवचनात् । शाखान्तरीयकल्पकारैः स्पष्टमुक्तत्वाच्च । यथाऽऽह बौधायनः- अग्नेरहमुजितिमनूजेत्रमिति यथेष्टम् । यथेष्टं नाम यथादेवतं यजनम् । यथादेवत. मन्यदिति कात्यायनः । तस्मादापस्तम्बसूत्रानुसारिभिरपि उपांशुयाजदेवताया आज्यपानां देवतानां चोजितिमन्त्रेणानुमन्त्रण कार्यम् । अयमभिप्रायः पूर्वपक्षिणः, होता यां या देवतां सुक्तवाकेऽनुब्रूते तां देवतां यजपान उज्जितिमन्त्रेणानुमन्त्र- येतेत्यर्थः । अत्र बूमः-आपस्तम्बसूत्रे तु यथालिङ्गमित्युक्तत्वादेव तैः सूक्तवाका- न्तर्गतसर्वदेवतानामनुमन्त्रणं न कार्यमिति सिध्यति । यथालिङ्गमिति यथान्नान- मित्यर्थः । तैत्तिरीयके तु उपांशुदेवताज्यपदेवतावर्जमेवाऽऽन्नानं श्रूयते । तथै- वानुमन्त्रणं सूत्रकाराभिप्रेतमिति यथालिङ्गशब्देनाऽऽह । यदि सर्वा देवता सूक्तवा- कीया अनुमन्त्रयितुमिष्टाः स्युस्तर्हि शाखान्तरीयवद्यथेष्टमित्येव अयात् । लिङ्गं ज्ञापकम् । यथोज्जितिमन्त्राणां ज्ञापकं तथाऽनुमन्त्रयेत । ज्ञापकमान.नं तत्तक्त- मेव । न हि शाखान्तरीयविधीन् दृष्ट्वा स्वशास्त्रमन्यथयितुं युक्तम् । भाष्यकारस्तु यथाबौधायनकल्यं बभाषे तैत्तिरीयके । गुणोपसंहारन्यायेनानुक्तदेवतानामप्यनुम्- न्त्रणं काङ्क्षसे चेद्यथालिङ्गमित्यस्यैवार्थकल्पनाप्रयासो वृथा । गुणानुपसंहरामी- त्येव ब्रूहि आचर च न कश्चिदोष इत्यनुज्ञामात्रं न विधिरिति विभाव्यताम् । तस्मादापस्तम्बीयानां तत्सूत्रानुयायिनां चोपांशुदेवताया आज्यपानां देवतानां चानुमन्त्रणमुजितिमन्त्रण कार्यमेवेति न विधिरिति ज्ञेयम् । उपदेशमते त्वस्तीति रामाण्डारप्रभतयः प्रतिपन्नाः। । M ·YAARE . दर्शपूर्णमासपकास आ० द००- ज्जुष्टतरा.पण्यात्पण्यतरारेडता मनसा देवान् गम्याद्यज्ञो देवान् यच्छतु यज्ञो म आगच्छतु इति सूक्तवाकमनुमन्वयेत । अध्वर्युः होतुराशीर्वचनकाले न्यञ्चं हस्तं पर्यावर्तयन् अग्नीद्गमय, इत्याग्नीभ्रं संप्रेष्येत् । आग्नीधः-रोहितेन त्वाऽग्निर्देवतां गमयतु । हरिभ्यां त्वेन्द्र देवतां गमयतु । एतशेन त्वा सूर्यो देवतां गमयतु, इत्येतैत्रि. भिमन्चौस्विरञ्जलिना यथोद्यतः सर्वः प्रस्तरोऽग्निं गमितः स्यात्तथी- " वन्य प्रहरेत् । यजमान! रोहितेन त्वाऽग्निदेवता गमय । हरिभ्यां त्वेन्द्र देवता' गमयतु । एतशेन त्वा सूर्यो देवता' गमयतु । इत्यग्नीधा प्रहि- यमाणं प्रस्तरमनुमन्त्रयत । आनीध्रः-अनुपहर, इत्यध्वर्युमाह । अध्वर्यु:- यत्प्रस्तरात्तृणमपात्तं तत् स्वगा तनुभ्यः, इत्याहवनीये प्रहरेत् । यजमानः-तनुभ्य इदं न मम । इति त्यागं कृत्वा दिवः खौलोऽवततः पृथिव्या अध्युत्थितः । तेनॉ सही- काण्डेन द्विषन्तः शोचयामसि । द्विषन्मे बहु शौच त्वोषधे मो अहः शुचम् । इति प्रस्तरतृणे प्रह्वियमाणे जपेत् । अध्वर्यु:-एतदेतदेतत्, इति त्रिरङ्गुल्या निर्दिश्य तृणम् आयुष्पा अग्नेऽस्यायुमें पाहि चक्षुष्पा अंग्नेऽसि चक्षुर्मे पाहि । इत्यग्निमभिमन्ध्य ध्रुवाऽसि । इत्यन्तर्वेदि पृथिवीमभिमृशेत् । आनध्रिः-संवदस्व, इत्यध्वर्युमाह । अध्वर्युः-अगानग्रीत्, इत्याग्नीध्र पृछेत् । आनीधः-अगन, इत्यध्वर्युम ह । अध्वर्युः-श्राश्वय, इत्याग्नीध्रमाह । आनीध्रः-ौ३षट्, इत्यध्वर्युमाह । अध्वर्युः-मध्यमं परिधिमन्वारन्य म्चमा दैव्या होतभ्यः स्वस्तिनिया गाना ।

·- इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-तच्छंयोरावृणीमहे गातुं यज्ञाय गातुं यज्ञपतये दैवी स्वस्ति- रस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः । ऊर्ध्वं जिगातु भेषजं शं नो अस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे । इति ब्रूयात् । अध्वर्युः-अनूच्यमाने शंयुवाके यं परिधि पर्यधत्था अनं देव पणिभिर्वीयमाणः। तंत एतमनु जोषं भरामि नेदेष त्वदपचनयात । इति मध्यमं परिधिमाहवनीये प्रहृत्य यज्ञस्य पाथ उप समितम् । इति दक्षिणोत्तरौः परिधी युगपत्म- कृत्य उत्तराय॑स्य परिधेरग्रमङ्गारेषूपगृहेत् । यजमानः--वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीन्धि योक्त्रा यानि परि चर्तनानि धत्तादस्मासु द्रविणं यच्चे भद्रं प्र णो ब्रूताद्भागधां देवतासु । इति परिधिषु विमुच्यमामेषु जपित्वा अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा विष्णोः शंयोरहं देव- यज्यों यज्ञेने प्रतिष्ठां गमेयम् । यज्ञ नमस्ते यज्ञ नमो नमश्च ते यज्ञ शिवने में संतिष्ठस्व स्योनेने मे सतिष्ठस्व सुभूतेने मे सतिष्ठस्व ब्रह्मवर्चसेने में संशिष्ठस्व यज्ञस्यधिमनु सतिष्ठस्वोप वे यज्ञ नम उप ते नम उप ते नमः। इति जपत् । अध्वर्युः--यजमानं प्रथत, इति परिधीनमभिमन्त्र्य जुह्वामुपभृतोऽप्रमवधाय सस्रावामाः स्थेषा बृहन्तः प्रस्तरेष्ठा बर्हिषदश्च देवा इमा वाचमभि विश्व गृणन्त आसद्यास्मिन्बपि मादयध्वर स्वाहा । इति सस्रावेणाभिजुहुयात् । यजमानः--वसुभ्यो रुद्रेभ्य आदित्येभ्यः सरस्रावभागेभ्य इदं न मम । इति त्यागं कृत्वा । १ ·इष्टो यज्ञो भृगुभिर्दविणोदा यतिभिराशीर्दा वसुभिराशीर्थन् । अथर्वमिस्तस्य मेष्टस्य वीतस्य द्रविणेहाऽऽगमेः। इति सस्राव हुतमनुमन्त्रयेत । ऋत्विजः-हविःशेषानत्रैव भक्षयेयुः । अध्वर्युः-जुहूपभृगतानाज्यलेपान्प्रक्षाल्य, सस्रुवे जुहूपभृतावादद्यात् । होता- वेदोऽसि वेदो विदेय । इति वेदं गृह्णीयात् । आग्नीध्रः-रपथमाज्यस्वालीमुदकमण्डलु चाऽऽदद्यात् । अध्वर्म:---अग्रेण गार्हपत्यं दक्षिणेनाऽऽग्नीध्रप्रथमो गच्छेत् । होता-उदायुषा स्वायुषोदोषधीनों रसेनोत्पर्जन्यस्य धामभिरुद- स्थाममृताँ अनु । इत्युत्थायोत्तरेग गार्हपत्यमाग्नीध्रप्रथमः प्रत्यागच्छेत् । 'आनीधः-अग्रेण गार्हपत्यं होत्रध्वोर गच्छेत् । आनीध्रप्रथमाः प्रत्यग्ग- च्छेयुरिति सूत्रादाग्नीध्रस्याग्रे गमनं प्राप्तम् । अध्वर्युः-- अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामि मुन्नार्य सुम्निनी सुन्ने मां थत्तम् । इति कस्तम्भ्यां जुहूपभृतौ सादयित्वा (कं शक्टं तद्यत्र स्तभ्यते स्थाप्यते सा कस्तम्भी। धुरि धुयौँ' पातम् । इति युगधुरोः प्रापयेत् । यदि पाया निपे. त्तर्हि अग्नेर्वामपन्नेत्यादियजुषा धुरि धुर्यावित्यादियजुषा च स्पये त्रुचौ सादयेत् । अध्वयु:- अपरेण गार्हपत्यं दक्षिणत ऊज्ञरुपविशेत् । होता-अपरेण गार्हपत्यमधोरुत्तरत उपस्थेनोपविशेत् । आनीध्रः-अपरेण गार्हपत्यमधर्योरुत्तरतो दक्षिणाभिमुखः स्क्यं गृहीत्वो- शुरूपविशेदेतेनार्थाद्वोतुरुपवेशनमुभयोर्मध्ये सिद्धं भवति । अध्वर्युः :-सव्यहस्त उपभृतं कृत्वा तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेण गृहीन्या जुह्वां गृह्णन् सोमायानुब्रूहि, इति होतारं संप्रेष्य पुनः 'सुवेण त्रिवारमाऽयं जह्वां गृहीत्वा चतुर्गृहीतं संपादयेत् । होता-आप्यायन समेतु ते विश्वतः सोम वृष्ण्यम् । भवा वाजस्य संगथो३म् । इति मन्द्रस्वरेण पुरोनुवाक्यां यातः ।

·अध्वर्युः-आश्रिा३चय । इत्याग्नधिं संप्रेष्येत् । आग्नीध्रः-अस्तु श्रौ३ षट् , इति प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-सोमं यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे सोम सं ते पयांसि समुयन्तु वाजाः संवृष्ण्या- न्यभिमातिषाहः । आप्यायमानो अमृताय सोम दिवि श्रवां- स्युत्तमानि धिष्वा३ वौषट् । इति मन्द्रेणोक्या वागाजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्ते गार्हपत्यस्याग्नेरुत्तरार्धे जुहुयात् । यजमान:- सोमायदं न मम । इति त्यागं कृत्वा सोमस्याहं देवयज्यों सुरेता रेतो धिषीय । इति हुतमनुम- न्त्रयेत। C अध्वर्यु:-तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं जुत्रेण गृहीत्वा जुह्वां गृह्णन् त्वष्टेड- नुब्रू हि, इति होतारं संप्रेष्य पुनस्त्रिवारं सुवेणाऽऽज्यं जुह्वां गृहीत्वा चतुर्ग्रहीतं संपादयेत् । होता-इह त्वष्टारमग्रियं विश्वरूपमुपह्वये । अस्माकमस्तु केवलो- ३म् । इति मन्द्रस्वरेण पुरानुवाकमा ब्रूयात् । अध्वर्युः-आ३श्राश्वय, इत्याग्नी, संप्रेष्येत् । आनीध्र:-अस्तु श्रौ३षट् , इति प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः--त्वष्टारं यज, इति होतारं संप्रैष्यत् । होता-ये३ यजामहे त्वष्टारं तन्नस्तुरीपमधपोषयित्नु देव त्वष्टर्वि रराणस्यस्व । यतो वीरः कर्मण्यः सुदक्षो युक्तग्रावा जायते देवकामा३ वौ३षट् । इति मन्द्रेणोक्त्वा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ । इत्युपांशु वषट्कार- मनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः—होत्रा वौषडित्युक्ते गार्हपत्याग्नेरुत्तरार्धे सोमाहुतेर्दक्षिणत उत्तरता वा जुहुयात्। यजमानः-त्वष्ट्र इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा त्वष्टुं रहं देवयज्ययाँ पशूना रूपं पुषेयम् । इति हुतमनुमन्त्रयेत । .

·. अध्वर्युः--आहवनीयतः, गार्हपत्ये परिश्रितेऽपरिश्रिते का तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं सुवेण गृहीत्वा जुह्वां गृह्णन् देवानां पत्नीभ्योऽनुशेहि, इति होतारं संप्रेष्य पुनस्त्रिवार सुवेणाऽऽऽयं जुह्वां गृहीत्वा चतुर्गु: हीतं संपादयेत् । होता-देवानां पत्नीरुशतीरवन्तु नः प्रावन्तु नस्तुजये वाजसातये । याः, पार्थिवासो या अपामपि व्रते ता नो देवीः सुहवा: शर्म यच्छतो३म् । इति मन्द्रेण पुरोनुवाक्यामनुब्रूयात् । अध्वर्यु:-आश्रिाश्चय, इत्यानं_ संप्रैष्येत् । आग्नीध्रः--अस्तु श्रौषट्, इति प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्युः-देवानां पत्नीर्यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे देवानां पत्नीरुत मा व्यन्तु देवपत्नीरिन्द्राण्यमा- यश्विनी राट् । आरोदसी वरुणानी शृणोतु व्यन्तु देवीर्य ऋतुर्जनीनां३ वौ३षट् । इति मन्द्रेणोक्त्वा वामोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:-होत्रा वौषडित्युक्ते गार्हपत्याग्नेरुत्तरार्धे जुहुयात् । यजमानः--देवानां पत्नीभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं सुत्रेण गृहीत्वा जुह्वां गृह्णन् रोकाया अनुशहि, इति होतारं संप्रेष्य पुनत्रिवार सुवेणाऽऽऽयं जुबां गृह्णन् चतुर्गृहीतं संपादयेत् । होता-राकामहं सुहवां सुष्टुती हुवे शृणोतु नः सुभगा बोधतु त्मना। सीव्यत्वपः मच्याऽच्छिद्यमानया ददातु वारं शतदा; यमुक्थ्यो३म् । इति पुरोनुवाक्यां मन्द्रेण ब्रूयात् । अध्वर्युः-आश्रिा३वय, इत्याग्नीधं संश्रेष्येत् । आनधिः-अस्तु औ३षट् , इति प्रत्याश्रावयेत् । (१) आपस्तम्बानामप्ययमेव क्रमस्तत्सूत्रे तूभयथा दर्शनात् । केचिदभिः युक्ता अनन्तरमेव ( राकादियागानन्तरं ) देवपत्नीयागं कुर्वन्ति । (२) राकासिनीवालीकुहूद्देश्यका यागा आश्वलायनीयानां कामप्रयुक्ताः । .: आपस्तम्बीयानां विकल्पः । अकामेनाप्यनष्ठातव्या रति । , - ·ध्वर्यु:--राको यज, इति होतारं संप्रैव्येत् । होता--ये३ यजामहे राकां यास्ते राके सुमतयः सुपेशसो याभिर्द- दासि दाशुषे वसूनि । तामिनों अद्य सुमना उपाऽऽगहि सह- सपोर्ष सुभगे रराणा३. बौ३षट् । इति मन्द्रेणोक्त्वा, चागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ । इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः- होत्रा वौषडित्युक्ते गाईपत्ये जुहुयात् । यजमान:--राकाया इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा राकाया अहं देवयज्यया प्रजावान् भूयासम् । इत्यनुमन्त्रयेत । पत्नी--राकाया अहं देवयज्यया प्रजावती भूयासम् । इत्यनुम- . -- न्त्रयेत । अध्वर्युः-तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेण गृहीत्वा जुह्वां गृह्णन् सिनी- वाल्या अनुशेहि, इति होतारं संप्रेष्य पुनस्त्रिवारमाज्यं सुवेण जुह्वां गृहीत्वा चतुर्गृहीतं संपादयेत् । होता-सिनीवालि पृथुष्टुके या देवानामसि स्वसा । जुषस्व हव्य- माहुतं प्रजां देवि दिदिड्ढि नो३म् । इति मन्द्रेण पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वर्यु:-आ३श्रा३वय, इत्याग्नीधे संप्रेष्येत् । आग्नीध्रः-अस्तु ३ षट् , इति प्रत्याश्रावयेत् । अध्वर्यु:-सिनीवाली यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता-ये३ यजामहे सिनीवालि या सुबाहुः स्वगुरिः:सुषमा वहु- सूवरी । तस्यै विश्पत्न्यै हविः सिनीवाल्यै जुहोतना३ वौ३- षट् , इति मन्द्रेणोक्त्रा वागोजः सह ओजो मयि प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-होत्रा वौषडित्युक्ते गार्हपत्ये जुहुयात् । यजमानः-सिनीवाल्या इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा सिनी- वाल्या अहं देवयुज्यया पशुमान्भयासम् । इत्यनुमन्त्रयेत ।

·१८४ शपूर्णमासमकास। [जा० द० प्रर पत्नी-सिनीवाल्या अहं देवयज्यया पशुमती भूयासम् । इत्यनु. मन्त्रयेत । अध्वर्युः-तूष्णी माज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेण गृहीत्वा जुह्वां गृह्णन्कुह्वा अनुबं३हि, इति होतारं संप्रेष्य पुत्रिवार सुवेणाऽऽज्यं जुह्वां गृहीत्वा चतुर्गृहीतं संपादयेत्। होता-कुहूमई, सुवृतं विझनापसमस्मिन्यज्ञे सुहवां जोहवीमि । सा नो ददातु श्रवणं पितॄणां तस्यै ते देवि हविषा विधेमो३म् । इति मन्त्रेण पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वर्यु:-आश्रिा३चय, इत्याग्नीधं संश्रेष्येत् । आनीध्रः-अस्तु श्रौ३षट्, इति प्रत्याश्रावत् । अध्वर्युः-कुहूं यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता--ये३ यजामहे कुहू कुहूर्देवानाममृतस्य पत्नी हव्या नो अस्य हविषः शृणोतु । सं दाशुषे किरतु भूरि वामं रायस्पोषं यजमाने दधातू३ वौ३षट् । इति मन्द्रेणोक्त्वा वागोजः सह ओजो मथि प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनुमन्त्रयेत । अध्वर्यु:--होत्रा वौषडित्युक्ते गार्हपत्ये जुहुयात् । यजमानः--कुह्वा इदं । मम, इति त्यागं कृत्वा कुह्या अहं देवयज्यया पुटिमान् पशुमान् भूयासम् इत्यनु- मन्द्रयेत । पत्नी--कुहा अहं देवयज्यया पुष्टिमती पशुमती भूयासम् , । इत्य. नुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-तूष्णीमाज्यस्थाल्या आज्यं स्रवेणाऽऽदाय जुह्वां गृह्णन् , अग्नये गृहपतयेऽनुब्रूहि, इति होतारं संप्रेष्य पुनस्त्रिवारं सुत्रेणाऽऽज्यं जुबां गृहीत्वा चतुर्गृहीतं संपादयेत् । होता--अग्निर्होता गृहपतिः स राजा विश्वा वेद जनिमा जातवेदाः । देवानामुत यो मानां यजिष्ठः स प्रयजतामृतावो३म् । इति मन्द्रेण पुरोनुवाक्यां ब्रूयात् । अध्वयु:--आ३श्रा३वय, इत्याग्नीधं संप्रेष्येत् । आनीध:---अस्त औ३घट्, इति प्रत्याश्रावयेत्.

·7. ना राशनासमकारा। अध्वर्युः--आग्नं गृहपति यज, इति होतारं संप्रेष्येत् । होता--ये३ यजामहेऽग्निं गृहपतिं हव्यवाळाग्निरजरः पिता नोवि . विभावा सुदृशीको अस्मे । सुगार्हपत्याः समिषो दिदीह्यस्म या संमिमीहि श्रवासी ३ वौषट् , इति मन्द्रेणोक्त्वा वागोजः सह ओजो माय प्राणापानौ, इत्युपांशु वषट्कारमनुः मन्त्रयेत । अध्वर्यु:-होत्रा वौषडित्युक्ते सोमत्वष्ट्राइयोर्मध्ये जुहुयात् । यजमानः- अग्नये गृहपतय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा देवानां पत्नी.. रनिर्गहपतिर्यज्ञस्य मिथुनं तयारहं देवयज्ययाँ मिथुनेन प्रभू- यासम् । इत्यनुमन्त्रयेत । अध्वर्युः-स्रोण होतुः प्रदेशिन्या उत्तमे पर्वणी अध्यात् । होता--वाचस्पति ना ते हुतस्येषे प्राणाय प्राश्नामि । इत्युत्तरपलेप- मुत्तर ओष्ठेऽभ्यात्ममात्माभिमुखं पाणितलं कृत्वा निमज्य मनसस्प तिना ते हुतस्योर्जेऽपानाय प्राश्नामि । इत्यधरपर्वलेपमधर ओष्ठे निमृज्योदकं स्पृष्ट्वाऽऽऽयं पाणितलेऽवदापयीत । अध्वर्युः-उपस्पृष्टोदकस्य होतुर्हस्ते चतुर आज्यबिन्दुनिडामवोदा- ग्नीध्रस्य हस्ते षडाज्यबिन्दुनिडामवयेत् । अध्वर्युरामीध्रः पत्नी च---उपहूयमानामाघडामन्चारमेरन् । होता--इळोपहूता सह दिवा बृहताऽऽदित्येनोपास्माँ इळा ह्वयतां सह दिघा बृहत्ताऽऽदित्येनेलोपहूता सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायु. नोपास्माँ इळा ह्रयतां सहान्तरिक्षेण वामदेव्येन वायुनेळोप- हुता सह पृथिव्या रथंतरेणाग्निनोपास्माँ इळा ह्रयतां सह पृ- थिव्या रथंतरेणाग्निना उपहूता गावः सहाशिर उप मां गावः सहा। शिरा हयन्तामुपहूता धेनुः सह ऋषभोप मां धेनुः सह ऋषभा ह्रयतामुपहूता गौघृतपद्युप मां गौघृतपदी हय- सामुपहूता दिव्याः . सप्त होतार उप मां दिव्याः । सप्त होतारो द्वयन्तामुपहूतः सखा भक्ष- उप मा. सखा भक्षो यतामुपहूतेळा दृष्टिरुप मामिला दृष्टिलयताम् । इत्यपशु DularuMANpratee rvature Inpur ·दशपूर्णमासमकास [जा ५० प्र०- डळोपहूतेळोपास्माँ इळा ह्वयतामिळोपहूता । मानवी घृतपदी भैत्रावरुणी ब्रह्मदेवकृतमुपहूतं दैव्या अध्वर्यव उपहूता उपहूता मनुष्याः । य इमं यज्ञमवान्ये च यज्ञपतिं वर्षानुपहूते द्यावा- पृथिवी पूर्वजे ऋतावरी देवी देवपुत्रे । उपहूतोऽयं यजमान उत्तरस्यां देवयज्यायामुपस्तो भूयसि हविष्करण इदं मे देवा हविर्जुषन्तामिति तस्मिन्नुपहूतः, इति मन्द्रेणाऽऽज्येडामुपह्वयेत । यजमानः-इहाऽस्माननुवस्तां घृतेन यस्याः पदे पुनते देवयन्तः । वैश्वानरी शक्करी वावृधानोप यज्ञमस्थित वैश्वदेवी, इत्याज्येडा- • मनुमन्त्रयेत । होताऽऽनीध्रश्च--स्वां स्वां स्वस्वहस्तस्थामाज्येडां तूष्णीं प्राश्याऽऽचामेताम् । अध्वर्युः-अस्मिन् काले स्रवेणाऽऽज्यं गृहीत्वा पन्यांमन्वारब्धायां सं पत्नी पत्यां सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धु-वभूताम् । संजानानौ विजहतामरातीदिवि ज्योतिरजरमारभेताय स्वाहा । इति गार्हपत्ये जुहुयात् । --दिवि ज्योतिषे, अजराय परमात्मन इदं न मम, इति त्यागं कृत्वाऽन्तर्वेदि वेदं निधाय वेदोऽसि वित्तिरसि पाप्मनो व्यावृत्तिं विदेय कर्मासि करुणमसि क्रियास सनिरसि सनिताऽसि सनेय घृतवन्तं कुलायिन रायस्पोप सहस्रिण वेदो ददातु वाजिनम् । इति वेदमभिमृशेत् । यजमान:-- १ पत्न्यामनन्वारब्धायामपि संपनीयहोमो न निवर्ततेऽपि तु पन्यामनालम्भु. काद्यवस्थायां विद्यमानायामपि संपत्नीयहोमो भवत्येव, अनालम्भुकत्वादिना पल्या- मविद्यमानायाम्-आशासाना महीनां पयआज्यावेक्षणादिलोपवदस्य संपत्नीय. स्यापि, इति लोपभ्रान्तिः स्यात्तां निवर्तयितुं होमोऽपि भवत्येवेत्याह । अन्वारब्धा. यामिति कर्तरि निष्ठायां कथमिदमिति चेत्तत आह-पल्यभावेऽपि न निवर्तते होमः । अप्रविशन्या अपि पन्याः फलं विद्यत एवेति पल्याश्चानालम्भुकायाः कर्तृत्वान्वयाभावेऽप्यपूर्वान्वयाधिकारस्य विद्यमानत्वात् । न च पत्नीसंयाजाङ्गं संपलीमहोमः ।

·. ६शषणमासमकाराः। होताऽध्वर्युवा-वेदं पल्यै प्रदाय वेदोऽसि वित्तिरसि विदेय कर्मासि करणमसि क्रियासंसनिरसि सनिताऽसि सनेयं घृतेयं घृत- वन्तं कुलायिनं रायस्पोषं सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनं यं बहब उपजीवन्ति यो जनानामसद्वशी । तं विदेय प्रजां विदेय कामाय त्वा । इति पत्नी वाचयेत् । यदि पत्नी प्रजा में स्यादिति कामत तदा वेदस्य जानुसदृशेन प्रदेशेन पत्नी स्वनाभि- मालभेत । कामनाभावेऽपि वाचनं भवत्येव । होता- त्वा मुञ्चामि वरुणस्य पाशाद्येन त्वाऽचनात्सविता सुशेवः । ऋतस्य योनौ सुकृतस्य लोकेऽरियां त्वा सह पत्यां दधामि । इति पल्या योक्त्रं विमुच्य तद्योक्त्रं द्विगुणं कृत्वा प्रत्यगमार्हपत्यात्प्राक्पाशं निधाय योक्त्रस्योपरिष्टाद्वेदतृणान्युदगग्राणि निधाय वेदतृणेभ्यः पुरस्तात्तणैः संश्लिष्टं पूर्णपात्रं निधायाभिमृशन् पूर्णपात्रमभिमुशान्ताम्-पूर्णमसि पूर्ण मे भूयाः सुपूर्णमसि सुपूर्ण भूयाः सदसि सन्मे भूयाः सर्वमसि सर्व मे भूया आक्ष- तिरसि मा मे क्षेष्ठाः । इति वाचयित्वा प्राच्यां दिशि देवा ऋत्विजो मार्जयन्ताम् । दक्षिणस्यां दिशि मासाः पितरो मार्जयन्ताम् । प्रतीच्यां दिशि गृह्मः पशवो मार्जयन्ताम् । उदीच्या दिश्याप ओषधयो वनस्पतयो मार्ज यन्ताम् । ऊर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरः प्रजापतिर्जियतां मार्जयन्तामिति वा । इति पूर्णपात्रादुदकमुदुक्षन्बुदुक्षन्ती पत्नी वाचयित्वा योक्त्रस्याधम्तात्पल्यञ्जलिमुत्तानमात्मनश्च सव्यं पाणिमुत्तानं निधाय पूर्णपात्रं निनयन् माऽहं प्रजा परासिचं या नः सयावरी: स्थ न । समुद्रे वो निनयानि स्वं पाथो अपीथ । इति पत्नी वाचयेत् । अध्वर्युः-दक्षिणानाविध्मप्रवश्वनान्यभ्याधाय चतुर्गृहीत आज्ये फलीकरणा- नोप्य अनेऽदब्धायोऽशीततनो पाहि माऽद्य दिवः पाहि प्रसित्यै पाहि दुरिष्टय पाहि दुरव्यन्ये पाहि दुचरितादविषं नः पितुं कृणु सुषदा योनिः स्वाहाँ । इति दक्षिणाग्नौ जुहु. 7 . .

·. - -- -- यजमान:--अग्नये, अदब्धायवे, अशीततनव इदं न मम । इति त्यागं कृत्वा या सरस्वती विशो भगीना तस्यां मे रास्व तस्यास्ते भक्तिवानो थूयास्म, इति फलीकरणहोमे इते मुखं विमृश्याप उप. स्पृशेत् । अध्वर्य:----चतुर्गृहीत आज्ये पिष्टलेषानोच्य उलूर्खले मुसले यच्च शूर्षे आशिश्लेष दृषदि यत्कपाले । अवगुषो विषुषः संयंजामि विश्व देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विपुषः सन्ति बही- स्मौ ताः सर्वाः स्विष्टाः मुहुँता जुहोमि स्वाहा । यजमानः-विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं न मम, । इति त्यजेत् । अध्वर्युः----जुह्वां त्रिःकृत्व आज्यं गृहीत्वा या सरस्वती विशो भगीना तस्यै स्वाहा । इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् ! 'यजमानः-सरस्वत्यै विशो भगीनाया इदं न मम, इति त्यजेत् । अध्वर्युः--या सरस्वती वेशभगाना तस्यै स्वाहा । इति दक्षिणा जुहुयात् । यजमानः-सरस्वत्यै वेशभगीनाया इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः--इन्द्रोऽपानस्य केहमनसो वेशान् कुरु सुमनसः स जाता- न्त्स्वाहा । इति दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । यजमानः--इन्द्राय सुमनस इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यः-पत्न्याः सयोक्त्रेऽञ्जलौ तूष्णी पूर्णपात्रमानयेत् । पत्नी-समाथुषा सं प्रजया सभेने वर्चसा पुनः। सं पत्नी पत्याऽई गच्छे समात्मा तनुवा मम । इत्यानीयमाने पूर्णपात्रे जपित्वा तदुदकं भूमौ निनीयाऽऽAण हस्तेन मुखं विमृज्य पुष्टिमती पशु- मती गृहमेधिनी भूयासम् । इयुक्तिष्ठेत् । अध्वर्युः-यथेतमाहवतीयं गच्छेत् । होता-वेदतृणानि दक्षिणेन हस्तेनाग्रप्रदेशे गृहीत्वाऽविधुन्वन्--जन्तु तन्वनजसो भानुमन्विहि ज्योतिष्मतः पथो रक्ष धिया - + hr w ·- कृतान् । अनुल्बणं वयत जोगुवामपो मर्नुर्भव जनया दैव्यं जनम् । इति गार्हपत्यादारभ्य सव्येन हस्तेन संततं स्तृणन्नाहवनीयं गत्वा शेष निधाय प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थायाऽऽज्यस्थाल्याः रघुवेणाऽऽ- ज्यमादाय-अयाश्चाग्नेऽस्यनभिशस्तीश्च सत्यमित्त्वमय! असि । अयासा वयसा कृतोऽयासन्हव्यमूहिषे या नो धेहि भेषज स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमान:-अयसेऽग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं सुवेण गृहीत्वा-अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्तधामभिः स्वाहा । इत्याह जुहुयात् । . यजमानः-देवेभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं स्रवेण गृहीत्वा-इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा नि- ६धे पदम् । समूहळमस्य पांसुरे स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात्। यजमानः-विष्णव इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं सुवेण गृहीत्वा भूः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः- अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता--पूर्ववस्थित्वा सुवेणाऽऽज्यं गृहीत्वा भुवः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् ।। यजमानः-वायव इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं स्रवेणाऽऽदाय स्वः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः--सूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । होता--पूर्ववस्थित्वा वेणाऽऽज्यं गृहीत्वा भूर्भुवः स्वः स्वाहा । इत्याहव. . नीये जुहुयात् । यजमान:-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । .......

·રાળમાસમજાશr 1 माद. 4 *- - होता--पूर्व स्थित एंव, ॐ च मे स्वरश्च मे यज्ञोप च ते नमश्च । यत्ते न्यून तस्मै त उप यत्तेऽतिरिक्तं तस्मै ते नमः । इत्युप- स्थाय तीर्थेनैव निष्क्र.मेत् । अध्वर्युः -गज्यस्थाल्या जुह्वां सुषेण वाऽऽऽयं गृहीत्वाऽऽसीनो दक्षिणं जान्वाच्य वक्ष्यमाणमन्त्रैः सर्वप्रायश्चित्तान्याहवनीये ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञाना५ हविषामाज्यस्य । अतिरिक्त कर्मणो यच हीनं यज्ञः पाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहांक. ताऽऽहुतिरेतु देवान्त्स्वाहा ॥ १ ।। इति जुहुयात् । यजमानः-ब्रह्मण इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-आश्रीवितमत्याश्रीवितं वर्षट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अति- रिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् स्वाहाकृताऽऽहुंतिरेतु देवान्त्स्वाहा ॥ २ ॥ इति जुहुयात् । यजमानः-यज्ञायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-यशो देवा अतिपादयानि वाचा चित्मयत देवहेडनम् । अरायो अस्मा५ अभिदुच्छुनायतेऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तनिर्धेतन स्वाहा ।। ३॥ इति जुहुयात् । यजमानः-मरुद्भय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-ततं म आपस्तदं तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचाय शस्यते । अयः समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समुं तृप्णुतर्भुवः स्वाहा ॥ ४ ॥ इति जुहुयात् । यजमानः-ऋभुभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-उद्वयं तमसस्परि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्यमगन्म ज्योतिरुत्तम स्वाहा ॥ ५॥ इति जुहुयात् । यजमानः-सूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-उद् त्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय ·ग. २J ५रापूणमासमकार. सूर्य स्वाहा ॥ ६॥ इति जुहुयात् । यजमानः-मूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:--चित्रं देवानामुदगादनीक चक्षुमित्रस्य वरुणस्यायः । आऽमा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्तस्थु. षश्च स्वाहा ॥ ७ ॥ इति जुहुयात् । यजमानः--सूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः--इम में वरुण श्रुधी हमद्या चॅ मृत्य । त्वावस्युरा- चके स्वाहा ॥ ८ ॥ इति जुहुयात् । यजमान:--वरुणायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः--तत्त्वों यामि ब्रह्मणा चन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरु शस मा न आयुः प्रमोषीः स्वाहा ॥ ९॥ इति जुहुयात् । यजमानः--वरुणायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-त्वं नौ अग्ने वरु॑णस्य विद्वान्देवस्य हेडोऽवयासि सीष्ठाः । यजिष्ठो वहितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषासि प्रमुग्ध्यस्प- स्वाहा ॥ १० ॥ इति जुहुयात् । यजमान:--अग्नीवरुणाभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:--स त्वं नो अग्नेऽवमो भवोती नेदिष्ठो अस्या उषसो व्यष्टौ । अब यक्ष्व नो वरुण रराणो वीहि मुंडीकर सुहयों न एधि स्वाहा ॥११॥ इति जुहुयात् । यजमान:-अग्नीवरुणाभ्यामिदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः त्वमग्ने अयाऽस्ययासन्मर्नेसा डितः । अथासहव्यमूहि- ऽया नौ धेहि भेषजए स्वाहा ॥ १२ ॥ इति जुहुयात् । - -

·५रागनासकारा.।।
[जा५ ।
यजमानः- अग्नये, अयस इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
( अनय इदमिति वा )
अध्वर्युः--प्रजापते न त्वदेतान्यन्यो विश्वा जातानि परिता बभूव ।
यत्कामास्तै जुहुमस्तन्नों अस्तु वयः स्याम पतयो रयीणा
स्वाहा ॥ १३ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अवयु:-इष्टेभ्यः स्वाहा ॥ १४ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः--इष्टेभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः--वषडनिष्टेभ्य: स्वाहा ॥ १५ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमान:--अनिष्टेभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः-भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा ॥ १६ ॥ इति जुहुयात ।
यजमानः-दुरिष्टया इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:--निष्कृत्यै स्वाहा ॥ १७ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः--निष्कृत्यां इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:-दौराध्य स्वाहा ॥ १८ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः--दौराा इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः-दैवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा ॥ १९ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः--दैवीभ्यस्तनूभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः--ऋध्यै स्वाहा ॥ २० ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः--ऋध्या इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः--समृद्धृथै त्वाहा ॥ २१ इति जुहुयात् ।
यजमानः-समृद्धयाँ इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:-अयाश्चानेऽस्यनभिशस्तीश्च सत्यमित्त्वमया आसि। अयसा
मनसा धृतोऽयसा हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषज स्वाहा
॥ २२ ।। इति जुहुयात् ।
:

·मनः १५ सपूर्णमासमकारा। यजमानः-अग्नय इदं न मम । अयसेऽमय इदं न मम, इति वा त्यागं कुर्यत् । अध्वर्युः-यदस्मिन्यज्ञेऽन्तरगाममन्त्रतः कर्मतो चा । अनयाऽऽहुत्या तच्छमयामि सर्वं तृप्यन्तु देवा आवृषन्तां घृतेन स्वाहा ॥ २३ ॥ इति जुहुयात् । यजमानः-देवेभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः--आज्ञात्तमनाज्ञातममतं च मतं च यत् । जातवेदः संधेहि त्व हि वेत्थ यथातथर स्वाहा ॥ २४॥ इति जुहुयात् । ., यजमान:-अग्नये जातवेदस इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-यदकर्म यनाकर्म यदत्यरेचि यन्मत्यरेचि । अग्निष्टत्स्वि. कृद्विद्वान्त्सर्व स्विष्टः सुहृतं करोतु स्वाहा ॥ २५ ।। इति जुहुयात् । यजमानः-अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-यदस्य कर्मणोऽत्यरीरिचं यद्वा न्यूनमिहाकरम् । अमिष्ट- स्विष्टकृविद्वान्सर्व स्विष्टः सुहृतं करोतु स्वाहा ॥२६॥ इति जुहुयात् । यजमान:--अग्नये स्विष्टकृत इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः—यत इन्द्र भामहे ततो नो अर्भयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये विद्विषो विमृधौ जहि स्वाहा ॥ २७ ।। इति जुहुयात् । यजमानः--इन्द्राय मघवत इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-स्वस्तिदा विशस्पतिर्वत्रहां विमृधौ वशी । वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः स्वाहा ॥ २८ ।। इति जुहुयात् । यजमानः-इन्द्राय कुत्रघ्न इदं न मम, इन्द्रायाभयंकरायेदं न मम इति वा त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यः-आभिगीर्भिर्यदतो न जनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । - -- ·1. ५राtil.! यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अर्ध ते स्याम स्वाहा ॥ २९ ॥ इति जुहुयात् । यजमानः- इन्द्राय हरिवत इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-अमोज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वहि वेत्थं यथात५५ स्वाहा ॥ ३० ॥ इति जुहुयात् । . - - यजमान:-अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-पुरुषसंमितो यज्ञो यज्ञः पुरुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वर हि.वेत्थ यथातथर स्वाहा ॥ ३१॥ इति जुहुयात् । यजमानः- अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-यत्पांकत्रा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मासः । अग्निष्टोता ऋतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवशतशो यजानि स्वाहा ।। ३२ ॥ इति जुहुयात्। यजमानः-अनय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-यद्विद्वारसो यदविद्वाश्सो मुग्धाः कुर्वन्त्य॒त्विजः । अग्निर्मा तस्मादेनसः श्रद्धा देवी च मुञ्चता स्वाहा ॥ ३३ ।। इति जुहुयात्। यजमान:-अग्नधे श्रद्धायै देव्या इदं न मम । अग्नये श्रद्धाया इति वा त्यागं कुर्यात् । अध्वर्यु:-अयाडग्निर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो अस्मिन्निषद्य । सन्वन्त्सनिए सुविमुचा विमञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्र स्वाहा ॥ ३४ ॥ इति जुहुयात् । यजमान:-अग्नये जातवेदस इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः--ये ते शतं वरुण थे सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता पुरुत्रा। तेभ्यो न इन्द्रः सवितोत विष्णुर्विश्वे देवा मुश्चन्तु । मरुतः स्वस्त्या स्वाहा ।। ३५ ।। इति बुहुयात् ।

·.
यजमानः
-
यजमानः--वरुणेन्द्रसवितृविष्णुविश्वदेवमरुद्भय इदं न मम, । इति
स्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः-यो भूतानामधिपती रुद्रस्वन्तिचरो वृर्षा । पशूनस्माकं
मा हिसीरेतदस्तु हुतं तव स्वाहा ॥ ३६ ॥ इति हुत्वाऽप
उपस्पृशेत् ।
यजमानः--भूतानामधिपतये रुद्राय तन्तिचराय वृष्ण इदं न मम,
रुद्रायेदं न मम, इति वा त्यागं कृष्धा, अप उपस्पृशेत् ।
अध्वर्युः-- उर्द्धद्धयस्वाग्ने प्रति जागृह्येनमिष्टापूर्ते सजेथामयं च ।
पुनः कण्व रस्त्या पितरं युवानमन्याता सीत्वयि तन्तुमेत
स्वाहा ।। ३७ ।। इति जुहुयात् ।
अग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात्
अध्वर्युः-उर्दुत्तमं वरुण पाशमस्मदवधिमं विमध्यम श्रथायः ।
अर्था वयमादित्य व्रते तवानागसो अदितये स्याम स्वाहा
।। ३८ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः-- वरुणायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्युः--भूः स्वाहा ॥ ३९ ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः-- अमय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:-भुवः स्वाहा ॥ ४० ॥ इति जुहुयात् ।
यजमानः-चायव इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:--सुवः स्वाहा ।। ४१ ॥ इति जुयात् ।
यजमामः-सूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
अध्वर्यु:-भूर्भुवः सुवः स्वाहा ।। ४२. ।। इति जुहुयात् ।
यजमानः-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् ।
(एता द्विचत्वारिंशदाहुतयो दर्शपूर्णमासयोः सर्वप्रायश्चित्तत्वेन दर्श.
पूर्णमासाध्वर्यसत्र एव सत्रकारेण सूत्रिताः । तत्रः पुनः सिंहावर्लोक-.

·५रापूर [M. ५० नन्यायेन प्रायश्चित्तसूत्रे, इष्टेभ्यः स्वाहेत्यष्टावाहुतीर्दर्शपूर्णमासिकैः सर्व. प्रायश्चित्तैर्विकल्ोरन् , इति सूत्रयांबभूव । तस्मादद्विचत्वारिंशदाहुत- योऽथवाऽष्टावाहुतयोऽध्वर्युणा दर्शपूर्णमासयोहातव्या इति फलितम् । ताश्चाष्टौ, इष्टेभ्यः स्वाहेत्यारभ्य समृद्धयै स्वाहेति पर्यन्तं होतव्या इति द्विचत्वारिंशदाहुतिष्वेव प्राकाठितास्तत एवावगन्तव्याः । ) यजमानः--ऋक्तो यज्ञभ्रेषप्रायश्चित्तं करिष्ये । इति संकल्पयेत् । ब्रह्मा-गार्हपत्यूस्य पश्चादुपविश्थ, उपस्थस्योत्तानत्वाविरोधेन दक्षिणं जान्वाच्य स्रुवणाऽऽज्यमाज्यस्थाल्या गृहीत्का भूः स्वाहा, इति गार्हपत्ये जुहुयात् । यजमान:--अनय इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा यजुष्टो यज्ञभ्रेषप्रायश्चित्तं करिष्ये, इति संकल्पयेत् । ब्रह्मा--दक्षिणाग्नेः पश्चादुपविश्य, उपस्थस्योत्तानत्वा विरोधेन दक्षिणं जान्याच्याऽऽज्यस्थाल्याः सुवेणाऽऽज्यं गृहीत्वा भुवः स्वाहा, इति दक्षिणानौ जुहुयात् । यजमानः--चायव इदं न मम, इति त्यागं कृत्वा सर्वतो यज्ञभ्रेषप्रायश्चित्तं करिष्ये, इति संकल्पयेत् । ब्रह्मा--आहवनीयस्य पश्चादुपविश्योपस्थस्योत्तानत्वाविरोधेन दक्षिणं जान्वाच्याऽऽज्यस्थाल्याः सुवेणाऽऽऽयं गृहीत्वा भूर्भुवः स्वः स्वाहा, इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । अध्वर्युः-तूष्णीमाज्यस्थाल्याः सुषेणाऽऽऽयं गृहीत्वा आप्यायतां ध्रुवा घृतेन यज्ञयज्ञ प्रतिदेवयद्भयः । सूर्याया उधोऽदित्या उपस्थं उरुधारा पृथिवी यज्ञे अस्मिन् । इति ध्रुवामाथ्याय्य, अन्तदिगतं सर्व बहिर्गृहीत्वाऽन्तर्ध्वस्तिष्ठन् बर्हि- धुंवाया अधस्तात्कृत्वा देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमित (१) आपस्तम्बीययजमानगृहेऽध्वर्युरेव जुहुयात् । न ब्रह्मा जुहुयात् । तदा- भूर्भुवः सुवः स्वाहा, इति भर्भवः स्वः स्वाहा, इति स्थाने पठनीयः ।

·ifrmwaypnewsymymar ahin Rani ५ - ब्रह्मा . -- मासयकोशः। ब्रह्मा--तूष्णी स्वभाग स्थाल्याः सुवेण पत इमं नो देव देवेषु यज्ञ५ स्वाहा वाचि स्वाहा । इति स्यनभिशरू नुप्रहृत्य वाते धाः स्वाहां, इति ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहुयात् । कृतोऽयार--देवेभ्यो गातुविद्भयो ब्रह्मण इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । यजमाअध्वर्युः-प्रवसति यजमाने यजमानभागं प्रजापतेर्विभानाम लोक- स्तस्मिस्त्वा दधामि सह यजमानेन । इति ध्रुवायामवधाय देवा गातुविद इत्यादि पूर्ववज्जुहुयात् । यजमानः-वसुर्यज्ञो वसुमान्य ज्ञस्तस्य मा यज्ञस्य वसोर्वसुमतो वस्वागच्छतु यज्ञेश्वरप्रसादों म आगच्छतु । इति समिष्टयजुर्ह- तमनुमन्त्र्य, सं यज्ञपैतिराशिषा, इति स्वभागं प्राश्याऽऽचम्य देधिक्राणों अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखों करत्न ण आयूषि तारिषत् । इति सायंदोहं प्राश्याऽऽ- चम्प, इद हविः प्रजननं मे अस्तु दशवीर५ सर्वगण स्वस्तये। आत्मसनि प्रजासनि पशुसन्यभयसनि लोकसनि । अग्निः प्रजा बहुलां में करोत्वन्न पयो रतो अस्मार्मु धत्त रायस्पोप- मिषमूर्जमस्मासु दीधरस्वाहा । इद५ हविः, इति वा प्रात. दोहं प्राश्याऽऽ चामेत् । अध्वर्यु:- अभिस्तूंगीहि परि धेहि दि जामि मा हि सीरमुया शयांना । होतृपदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य अध्ने । इति होतृषदनदिमभिस्तीर्थ तृष्णीमन्तादि प्रणीता आसाद्य को वो योशीस वो विमुञ्चतु । इति मन्त्रमुक्त्वा प्रणीतासु संत. तामुदकधारा स्रावत् । यजमानः-सदेसि सन्म भूयाः सर्वमसि सर्वे मे भूयाः पूर्णमसि पूर्ण में भूया अक्षितमसि मा मैं क्षेष्ठाः । इति प्रणीतासूदकधी. (१) पौर्णमास्यां सायंदोहप्रातर्दोहपाशनं नास्ति । अमावास्यायामसोमया- जिनोऽपि नास्ति सान.यपाभावात् ।

·तम्। बै रायामानीयमानायां जपित्वा प्राच्यां दिशि देवा नेकैः सर्व. मार्जयन्ताम् । दक्षिणायां दिशि मासाः पितरों मायदाहुत- प्रतीच्या दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्ताम् । उदीच्यां दिइति ओषधयो वनसतेयो मार्जयन्ताम् । ऊर्ध्वायां दिशि यज्ञः संवत्सरो यज्ञप॑तिमार्जयन्ताम् । इति तत्तन्मन्त्रप्रकाशिताया दिशि तेन तेन मन्त्रेणोलमपः सिक्त्वा समुद्रं वः पहिणोमि स्वां योनिमर्पिगच्छत । अच्छिंद्रः प्रजयाँ भूयास मा परोसाचे मत्पर्यः । इत्यन्तदि प्रणीताशेषं निनीय यदप्सु ते सरस्वति गोष्वश्वेषु यन्मधु ! तेन मे वाजिनीवति मुर्खमधि सरस्वति । या सरस्वती वैशम्भल्या तस्यों मे रास्व तस्यास्ते भक्षीय तस्यास्ते भूयिष्ठभानों भूयास्म । इति मुखं विमृशेत् । एष दर्शपूर्णमासयोरवभृथः । अध्वर्युः- देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तान- स्मभ्यमिहाकुरु । उपवेषोपविहि नः प्रजा पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवान पगान्करु । इत्युषवेषमुत्करे पुरस्ता- प्रत्यञ्चमुपगृहत् । ( उपवेषगृहनं वेवम्-अनेन मन्त्रेणोपवेषमुत्करे पूर्वभागे प्रत्यगग्रं गूढं कुर्यात् । अग्रमुत्करे प्रवेश्य मूलं बहिर्नाव- शेषयेत् । किंतु स्थविष्ठान्मूलादारभ्य कृत्स्नं प्रवेशयेदित्यर्थः ) थानि धर्मे कपालान्युपचिन्वन्ति' वेधसः। पूष्णस्तान्यपि व्रत इन्द्रवायू विमुञ्चताम् । इति गणरूपेण प्रथितानां कपालानां समृहनं कृत्वा संख्यायोद्वासयेत् । यजमानः--यानि घर्म कपालान्युपचिन्वन्ति वेधसे । पूष्णस्तान्यपि व्रत इन्द्रवायू विमुञ्चताम् । इत्यध्वर्युणा सह जपेत् । (१) पौर्णमास्यां प्रतिकपालयोग मन्त्रमावर्त्य संख्यायोद्वासयेत्कपालानि, अमावास्यायामसोमयाजिन ऐन्द्राग्नस्याप्येवमेव मन्त्रावृत्तिर्यजमानोऽप्येवमेव मन्त्र- न ·- ब्रह्मा--तूष्णीं स्वभागं प्राश्याऽऽचम्य प्रत्यगुदगाहवनीयादवस्थाय, आज्य. स्थाल्याः सुवेणाऽऽज्यमादायाऽऽग्नीधेणान्दारब्धः सन् , अयाश्चाग्नेऽ- स्यनभिशस्तीश्च सत्यमित्त्वमया असि । अयासा वयसा कृतोऽयासन्हव्यमूहिषेऽया नो धेहि भेषजं स्वाहा । इत्याहब- नीये जुहुयात् । यजमान:-अयसेऽग्नय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्मा-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं सुषेण गृहीत्वा, अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्याः सप्तधाभिः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः-देवेभ्य इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्मा-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं सुवेण गृहीत्वा, इदं विष्णुर्विपक्रमे त्रेधा निर्दधे पदम्। समूहळमस्य पांसुरे स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः-विष्णव इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्मा-- पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं स्रवेण गृहीत्वा भूः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः-अनय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्मा-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं स्रुवेण गृहीत्वा भुवः स्वाहा । इत्याहवतीये जुहुयात् । यजमानः--वायव इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्मा-पूर्ववस्थित्वाऽऽज्यं त्रुवेण गृहीत्वा स्वः स्वाहा । इत्याहवनीये जुहुयात् । यजमानः-मूर्यायेदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । (१) आपस्तम्बब्रह्मा-दिवो भागोऽसि, इति स्वभागं प्राश्या:- चम्य, अयाडमिर्जातवेदा अन्तरः पूर्वो अस्मन्निषध । सन्द- त्सनि सुविमुचा विमुञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच भद्रम् । प्र णो यक्ष्यभिवस्यो अस्मान्त्सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । इत्याहवनीयमुपस्थाय यथेतं प्रत्येयात् ।

·રાબાસમwારા [आ०६० प्र० ब्रा-पूर्व स्थित्वाऽऽज्यं सुत्रेण गृहीत्वा भूर्भुवः स्वः स्वाहा । इत्या- हवनीये जुहुयात् । यजमानः-प्रजापतय इदं न मम, इति त्यागं कुर्यात् । ब्रह्माऽऽग्नीधश्च-ॐ च मे स्वरश्च मे यज्ञोप च ते नमश्च । यत्ते न्यूनं तस्मै त उप यत्तेऽतिरिक्तं तस्मै ते नमः । इत्युपस्थाय यथेतं निष्क्रामेयाताम् । यजमान:--विष्णोः क्रमोऽस्यभिमातिहा गायत्रेण छन्दमा पृथिवी- मनु विक्रम निर्भक्तः स यं द्विष्मः ॥ १ ॥ विष्णोः क्रमोऽ- • स्यभिशस्तिहा अभेन छन्दसाऽन्तरिक्षमनु विक्रमे निभक्तः स यं द्विष्मः ॥ २ ॥ विष्णोः क्रमोऽस्यरातीयतो हन्ता जाग- तेन छन्दस दिवमनुवित्र म निर्भक्तः स यं द्विष्मः ॥ ३ ॥ इति दक्षिणे वेद्यन्ते सव्यं पादं पुरस्तान्नातिहरन्दक्षिणेन पदा, उत्तरो- चरं क्रममधिकान्तरालं प्राचस्त्रीन्विष्णुक्रम.न् ( पादविक्षेपान् ) प्रक्रम्य तत्रैव स्थित्वा (तूष्ण चतुर्थं पादं क्रान्त्वाऽवस्थाय वा ) विष्णोः क्रमोऽसि शत्रूयतो हन्ताऽऽनुष्टुभेन छन्दसा दिशोऽनु विक्रमे निर्मक्तः स यं द्विष्मः ॥ ४ ॥ इति जपित्वा तत्रैव स्थित्वा, अमिना देवेन पृतना जयामि गायत्रेण छन्दसा त्रिवृता स्तोमन रथंतरेण साना वषट्कारेण वज्रण पूर्वजा- ग्भ्रातव्यानरान्पादग्राम्यवनान्बाधे प्रत्यैनान देऽस्मिन्क्षयेऽ- स्मिभूमिलोके योऽस्मान्द्वेष्ट यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रम- णात्यनान्क्रामामि ॥ १ ॥ इन्द्रेण देवेन पृतना जयामि त्रैष्टुं. भेन छन्दसा पञ्चदशेन स्तोमन बृहता साना वषट्कारेण वज्रण सहजान्भ्रातृव्यानरान्पादयाम्यवेनान्वाधे प्रत्यनान्नु- देऽस्मिन्क्षयेऽस्मिन्भूमिलोके योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्यनान्क्रामामि ॥२ ॥ विश्वेभिर्देवेभिः पृतना • जयामि जागतेन छन्दसा सप्तदशेन स्तोमन वामदेव्येन सानो Y ·, प्रश्नः ३ ] दशेपूर्णमासप्रकाशः। वषट्कारेण वज्रणापरजान्भ्रातृव्यानराम्पादयाम्यवनान्धाधे मत्येनानुदेऽस्मिन्क्षयेऽस्मिन्भूमिलोके योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो विष्णोः क्रमेणात्यनान् क्रामामि ॥ ३ ॥ इति विष्ठ. तिक्रम अपित्वा तत्रैव स्थित्वा ये देवा यज्ञहर्नेः पृथिव्याम ध्यासते । अग्निर्मा तेभ्यौँ रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् । ये देवा यजमुषः पृथिव्यामध्यासते । अग्निमा तेभ्यों रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् । आऽर्ग:भ मित्रावरुणा - अरेण्या रात्रीणां भागो युवयोर्यो अस्ति । नार्क गृहानाः सुकृतस्य लोके तृतीय पृष्ठे अधिरोचने दिवः । ये देवा यज्ञहनोऽन्त- रिक्षेऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छे सुकृतौ वयम् । ये देवा यजमुषोऽन्तरिक्षेऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृततॊ वयम् । यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानरन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । ग्रहैश्च सधः प्रजया न्वने सुवो रुहाँ- णास्तरता रजा सि ॥ ये देवा यज्ञहनों दिव्यध्यासते । सूर्यों मा तेभ्यो रक्षतु गच्छम सुकृतौ वयम् । ये देवा यज- मु| दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्या रक्षतु गच्छेम मुकृत? वयम् । येनेन्द्रीय समभैरः पयारस्युत्तभेने हविर्षों जात. वेदः । तेनग्नेि त्वमुत वर्धयेम५ सजाताना श्रेष्ठयं आधे- लेनम् । इत्यतिमोक्षाञ्जपित्रा दक्षिणाऽतिक्रम्य, अगन्म सुवः सुवर- गन्म संदृशस्ते मा च्छित्सि यत्ते तपस्तस्मै ते माऽऽवृक्षि सुभू. रसिश्रेष्ठों रश्मीनार्मोयुर्धा अस्यायुर्षे धेहि वर्षोधा असि वचों मयि धेहीदमहं पाप्पानं भ्राधमा यो दिग्भ्योs. स्यै दिवोऽस्मादन्तरिक्षादस्यै पृथिव्या अस्मादन्नाद्यानिर्भ जामि निर्भक्तः स य द्विष्मः सं ज्योतिषा भूवम् । उपन्न A. Malam. अनीनशा । दिवनान्विद्यता नहि - . 2 ·दशेपूर्णमासप्रकाश:1 [आ० दे० प्र०. - निम्रीचन्नधरान्कृधि । उद्यन्नद्य वि नौ भंज पिता पुत्रेभ्यो या । दीर्घायुत्वस्य हेशिषे तस्य नो देहि सूर्य । उद्यन्नय मित्रमह आरोहन्नुत्तरी दिवम् । हृद्रोगं मम सूर्य हरिमाण च नाशय । शुकेषु मे हरिमागर रोपणाकोसु दधाति । अयो हारिद्वेषु मे हरिमाण निर्देध्यसि । उदगादयमादित्यो विश्वेन सहसा सह । द्विषन्तं मम रन्धयन्मो अहं द्विषतो चम् । यो नः पादपतो यञ्च शतः शपात् । उपाश्च तस्मै निमुक्च सर्व पाप समूहवाम् । इत्यादिव्यमुपस्थाय, ऐन्द्रीमावृतमन्यावर्ते, इत्यात्मानं प्रदक्षिणमा पुण्या भवन्तु या लक्ष्मीः पराभवन्तु याः पापीः, इत्युक्त्वा समहं मजया सं मया प्रजा समह रायस्पो- पण सं मयों रायस्पोषः । इति प्रसव्यमात्मानमावर्त्य, आह्- वनीयमग्रेण गत्वाऽऽहवनीयस्य प्रत्यगुदगुरविश्य, समिद्धो अग्ने मे दादिहि समेद्धा ते अग्ने दीयासम् । इत्य.हवनीयं सभिन्धनः प्रञ्चाल्योत्थाय व मान्यज्ञो वीयान् भूयासम् । यो न: सपत्नो योरणो मोऽभिदासति देवाः । इध्मस्यैत्र प्रक्षायतो मा तस्योच्छषि किंचन । इत्याहवनीयमुपस्थाय गार्हपत्यस्य पश्चा- दुपविश्य तूष्णीं गार्हपत्यं समिन्वनैः प्रज्वाल्योत्थाय, अग्न आयूष पवस आ सुवोर्जमिषं च नः । आरे बाँधस्व दुच्छुनाम् । अग्ने पर्वस्व स्वर्षों अस्मे वर्चः सुवीर्यम् । दधत्पोष रायं मयि । अग्ने गृहपते सुगृहपतिरहं त्वयाँ मुहर्षेतिना भूयास५ सुगृहप- तिर्मया त्वं गृहपतिना भूयाः शत५ हिमाः । इति गार्हपत्यमुप- स्थाय तत्रैव स्थित्वा तामाशिषमाशासे रामचन्द्रशर्मणे ज्योति- ·मतीम् । इति पुत्रवानुक्वा पुऋणां द्वित्वे बङ्वे तु प्रसिपुत्रनाम राम चन्द्रस्थान ऊहयिका ज्योतिष्मतीमित्यन्तं- यजुरावर्य ज्योतिष तन्तये त्वा रामचन्द्रशर्मन्ननु मा तन्वच्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मा मनु- ध्यश्छेदि दिव्याद्धान्नो मा च्छित्सि मा मानुषात् । इति प्रियपुत्र- वाम गृहीत्वा प्रियपुत्राणां द्वित्वे बहुत्वे तु प्रतिप्रियपुत्रनाम रामचन्द्र, स्थाने, आमन्त्रणविभक्त्योहथिका मानुषादित्यन्तं यजुरावल (प्रियपुत्राभावे च यजुर्लोपः कार्थः) दक्षिणाग्नेः पश्चादुपविश्य तूष्णीं दक्षिणाग्निं समिन्धनः प्रज्वाल्योत्याय, अग्ने बढे स्वदित नस्तनये पितुं पच । संतोकाय तनुवै स्योनः । इति दक्षिणा- ग्निमुपस्थाय ज्योतिष तन्तदै त्वा रामचन्द्रशमन्ननुःमा, तन्व- च्छिन्नो दैव्यस्तन्तुर्मा मनुष्यश्छेदि दिव्याद्धान्नो मा च्छित्सि मा मानुपात् । इति प्रियपुत्रस्यादि प्राम्बनिर्णयेनाऽऽवर्स ज्योतिषे तन्तवे त्वा, इत्यन्तद्युपविश्य ज्योतिरसि तन्तवे, इति जपित्वा, पुत्राभाववता यजमानेनाय जपो न कर्तव्यः । पुत्राणां द्वित्वे बहुत्वे च प्रतिपुत्रं जपावृत्तिः कार्या, वेदशेषमुपस्थ आधाया. म्तद्यासीनः-ये देवा यज्ञहनः पृथिव्यामध्यासते । अग्निर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृततॊ वयम् । ये देवा यज्ञमुः पृथि- व्यामध्यासते । अग्निी तेभ्या रक्षतु गच्छेम सुकृते वयम् । पाऽगन्म मित्रावरुणा वरेण्या रात्रीणां भागो युक्योर्यो अस्ति । नाकै गृह्णानाः सुकृतस्य लोके तृतीय पृष्ठे अधिरो- चने दिवः । ये देवा यज्ञहनोऽन्तरिक्षेऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छे सुकृता वयम् । ये देवा यज्ञमुषोऽ- न्तरिक्षेऽध्यासते । वायुर्मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् । यास्ते रात्रीः सवितर्देवयानीरन्तरा द्यावापृथिवी (१) अजातपुत्रो मृतपुत्रस्तथाऽप्रियपुत्र:--तामाशिषमाशासै तन्तवे ज्योति- मतीमिति मन्त्रं ब्रूयात् । न द्वितीयम् । तस्यासंभवात् । तथा ज्योतिषे तन्तके स्वाऽसावनु, ज्योतिरसि तन्तवे, इति मन्त्रद्वयलोः । यस्य तु बहुपुत्रमध्ये कश्चि. न्मृतः, सन्यन्येऽन्यो वा स तु मन्त्रद्वयं ब्रूयात् । केचित्पुत्रवतः मन्त्रद्वयमपीछन्ति। बहुपुत्रत्वे तु स्वस्थान विवृद्ध्या नान्नां ग्रहणं नत्वभ्यावृत्त्या तथा तामाशिषमा शाले. रुद्राय सूर्याय विष्णवे जमोतिष्मतीमिति ।

·वियन्ति । गुहेच सः प्रजया न्यग्रे सुवो रुहोणास्तरता रजा सि । थे देवा बहनों दिव्यध्यासते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेभ सुकृतो वयम् । ये देवा यज्ञमुषों दिख्यधार्सते । सूर्यो मा तेभ्यो रक्षतु गच्छेम सुकृतो वयम् । येनेन्द्रीय समभैरः पयास्युत्तमेन हविर्षों जातवेदः। तेनामे त्वमुत वधयेम सजाताना श्रेष्ठय आधैहयेनम् । इत्यतिमोक्ष.जपित्वा दक्षिणाऽतिक्रम्य कस्त्वा युनक्ति स त्वा विमुंश्चतु इति यई विमुच्य, अग्ने अतपते व्रतमचारिष तर्देशकं तन्मेऽराधि । वार्यो व्रतपते व्रतमचारिपं तर्देशकं तन्मेऽराधि । आदित्य व्रतपते व्रतर्मचारिफ तर्देशकं तन्मेऽराधि । व्रतानी व्रतपते व्रतमचारिष तर्देशकं तन्मेऽशाधि । इति तं विमृष्य यज्ञो बभूव स आ बभूव स प्रजज्ञे स बॉधे। स देवानामधिपति- बभूव सो अस्मा अधिपतीकरोतु वय ५ स्याम पतयो रयी- णाम् । इति यज्ञस्य पुनरालभं जपित्वा प्राक्रस्य गोमा अग्नेऽविभा५ अश्वी यज्ञो नृवत्सँखा सदमिदं प्रमुध्यः । इडावा एपो असुर प्रजावान्दी? रथिः पृथुबुध्नः सभावान् । इति गोमती जपित्वा यज्ञ शं च म उप च म आयुश्च मे बलं च मे यज्ञ शिवो मे संतिष्ठस्व यज्ञ स्विष्टो मे सतिष्ठस्त्र यज्ञा- रिष्टो मे संतिष्ठस्व । इति जपित्या गार्हपत्यस्य पश्चादुपविश्य वृष्टिरसि वृश्य मे पाप्मानमृतात्सत्यमुपागाम् । इत्यप उपस्पृश्य ब्राह्मणास्तर्पयि सवै । इति परिकार्मिणः संप्रेष्येत् । अनेन देशयागेन भगवानग्निरूपःपरमेश्वरः प्रीयताम् । इत्युक्त्वा विहारा हिरागत्य द्विराचामेत् । अजमानः--देशान्तरे वसन्नी पवसोऽहनि यजनीये चाहनि बिहारदेशम- भिमुरवो याजामानाध्वर्यवकाण्डोक्तान्सर्वानपि याजमानमन्त्रांश्च जपेत् । इति दर्शपूर्णमासयोस्तृतीयः प्रश्नः । (१) पौर्णमासेन --इति पौर्णमास्याम् ।