·PRASANNA RAGHAVA
BY
Edited By
PAND!T JIBANANDA DI PASAGAREDA 78
Serampore Mahesit.
PRINTED AT TII SATYA PRESS,
1872
B. 1. Gotla
To bo Bard from Pandit Jibananda Vidyasagara
Sanskrit College of Calcula.

·पण्डितकुलतिलक-पूज्यपाद श्रीमत् तर्कवाचस्पति पाद-प्रणीत-प्रकाशित-पुस्तकान्येतानि । १ आशुबोध व्याकरणम् ३) २ १० ११ ४ १ ॥ १ १॥ २ धातुरूपादर्श: ३ शब्दस्तीम-महानिधि [संस्कृत अभिधान] ४ सिद्धान्तकौमुदी-सरलाटीकासहिता ५ सिद्धान्तविन्दुसार [वेदान्त ६ तुलादानादिपद्धति [वङ्गाक्षरैः] ७ गयाथाद्धादिपद्धति ८ शब्दार्थरत्न ८ वाक्यमञ्जरी [वङ्गाक्षरैः १. छन्दोमञ्जरी तथा वृत्तरत्नाकर-सटीक ११ वेणीसंहार नाटक-सटीक १२ मुद्राराक्षस नाटक-सटीक १३ रत्नावली १४ मालविकाग्निमित्र-सटीक १५ धनञ्जय विजय-सटीक १६ महावीरचरित १७ सालयतत्त्वकौमुदी-सटीक १८ वैयाकरणभूषणसार १८ लीलावती २० वीजगणित २१ शिशुपालबध-सटीक २२ किरातार्जुनीय-सटीक २३ कुमारसम्भव-पूर्वखण्ड १॥ २॥ २ १ :: २॥ १

·प्रसन्नराघवम् ।
COMPIL
श्रीजयदेव-कवि-विरचितम्।
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्यग
संस्कृतम्।
మండల
.
कलिकाता-राजधान्याम्
श्रीरामपुर-माहेश
सत्यंयन्त्र
मुद्रितम् ।
१८७२

·-- ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ अथ प्रसन्नराघवं नाम नाटकम् ॥ ॥ प्रथमोऽश: ॥ चत्वारः प्रथयन्तु विद्रुमलतारक्ताङ्गलिश्रेणयः श्रेयः शीणसरोजकोरकरुचस्ते शाङ्गिणः पाणयः । भालेवजभुवो लिखन्ति युगपद् ये पुण्यवर्णावली: कस्तुरोमकरीः पयोधरयुगे गण्डइये च श्रियः ॥ अपिच । आकल्पं मुरजिन्मुखेन्दुमधुरोन्मीलन्मरुन्माधुरी- धीरोदात्तमनोहरः सुखयतु त्वां पाञ्चजन्यध्वनिः । लौलालडितनिघनादविभवी यः कुम्भकर्ण व्यथा- दायी दानवदन्तिनां दशमुखं दिक्चक्रमाक्रामति ॥ अन्यच्च । नाभीपद्मवसातु विसहतुर्मुखमुखोगोतस्तवाकर्णन- प्रोन्मौलत्कमनीयलोचन कलाखेलन्मु खेन्प्रतिः । मक्रोधं मधुकैटभी सकरुणस्नेहं सुतामम्बुधेः सोत्यासप्रणयं सरोजवसतिं पश्यन् हरिः पातु वः ॥ क ·यतः नान्दान्ते सूत्रधारः। परितो विलोक्य सहर्षम् अये! कथममी निजवदनशारदारविन्दनतितगिरिनन्दिनीनयन खञ्जनस्य निखिलमुनिजनहृदयरञ्जनस्य विकटजटापाट- लोसंगताण्ड वितगङ्गातरङ्गनिकरस्य मन्दाकिनीचन्दनलला- टिकायमानमुकुटोपनौतनूतनसुधाकरस्य त्रिभुवननलिन- निर्माणनिर्मल बिसाङ्करस्य भगवतः श्रीशङ्करस्य यात्रायां परि- मौलिता एव पारिषदाः। तदेतानुपगम्य निजकलाविलोकन- प्रसादाय तावदभ्यर्थयामि। [विमृश्य अथवा किमभ्यर्थनया। आकारणैव चतुरास्तयन्ति परेङ्गितम् । गर्भस्थ केतकीपुष्पमामोदेनैव षट्पदाः ॥ [विलोक्य सहर्ष नूनमेतदभिस ज्वानादेव सामाजिक समाजादितोऽभिवर्तते सखा मे रङ्गतरङ्गः । प्रविश्य नट: । भाव ! इदं भन्मु खेनैव भवन्तमुदीरयन्ति सामाजिका: । यत् किल अये भरताधिराज ! इत्य?तो सूत्रधारः [कर्णी पिधाय अहह ! असमञ्जसमसमजसं भवतु कार्य तावदाकर्णयानि । नट: । भात्र ! अधुना मयैव भवताकाशादाकर्णनीयं कि- न्तिदसमञ्जसमिति । सूत्रधारः। नन्विदमेव यत् किल नन्दति ज्यायसि कनौ- यसि राजपद मुपन्धस्यते । अहं हि भरतमात्रक एव । मम पुनरग्रजन्मा गुणारामनामा राजपदभाजनम् ।

·नेट। कोदृग्गुणस्ते गुणाराम: ? सूत्रधारः । ननु नाम्नैव दत्तोत्तरम् । नेट: । [विहस्य कायं नाव सुगावगमः । सूत्रधारः । अथ किम् । गुणग्रामाभिसंवादि नामापि हि महात्मनाम् । यथा सुवर्णश्रीखण्ड रत्नाकरसुधाकराः ॥ अपिन । किमिदं गुणाराम कथं नाम व गुणावगम इत्य यते । यः खलु रतिजनकस्य राज्ञः सदसि हरचापारीपणं नाम रूपकमभिनीय परितुष्टेन राज्ञा समर्पिता रङ्गविद्या- धराख्याति प्रियामिव समासादितवान् । नटः । स पुनः संप्रति कं देशमभिनन्दयति । सूत्रधारः । केनापि दाक्षिणात्येन नटापसदेन मदीयमेव गुणाराम नामेति वदता रङ्गविद्याधराख्यातिरपहृता । तदाकये गुणारामस्तामेव दिशं प्रचलितः । अधुना च श्रुत- मस्माभियंत किलसुक राठ नाम्ना गायकेन सह मैत्री विधायदा- क्षिणात्यानां भूभुजांसदसि तेन सह रङ्गसगरमुपक्रान्तवानिति। नटः। अहो! महानुपक्रमः । सूत्रधारः । उचितमिदम् । यतः कोति {णालकमनीयभुजामनिद्र- चन्द्राननां स्मितसरीसहचारुनेत्राम् ।

·[8] ज्योत्स्नास्मितामपहृता दयितामिव खां लब्धं न कः परमपक्रममातनोति ॥ तत् कथय कार्यम् । नटः। इदमेव यत् किल त्वयाभिनीयमानमवन्नोंक- । - इति । प्रत्यङ्गमङ्ग रितसर्वरसाभिराम नव्योल्लसत्कुसुमराजिविराजिबन्धम् । धर्मेतरांशुरिववक्रतयातिरम्य नाटयप्रबन्धमतिमञ्जलमंविधा तम् ॥ मूत्रधारः। तत् कथं पुनरवधारणीयं किनामधेयं नाटक मिति। [विमृश्य सहर्ष म्] अये! कथमहं निजशिरःशेखरशया लपि नीलोत्पलं रजाकर चपलयोचिमालापरिसरे विचार- यामि। नन्विहैव श्लोकेऽष्टपतिक्रमाल्लिखिते स्फूटमम्ति प्रसन्नराघवं नामेति । नटः। [तमेव लोकं पठित्वा सहर्षम् | अहो! देव्याः कविकुलकुमुदविकाशचन्द्रिकायाः प्रसादमहिमा सरस्वत्याः । यत्यसादादेवंविधा:कवीनांविचित्रमधुराःसूक्तयःसमुल्लसन्ति। मूत्रधारः । एवमेतत् । नन्वनेनैव कविनोक्तम् । वाणि त्वत्पदपद्मरेणुकणिका या वान्तभूमि सतां संप्राप्ता कविता लता परिणता सैवेयमुज्जृम्भत ।

·[५] स त्वत्कर्णेऽपि चिराय यत्किसलयं सूतापदेशं शिरः- कम्पभ्रंशितपारिजातकलिकागुच्छे विधत्ते पदम् ॥ [पुनर्विभाव्य) मम पुनः कविकमलसअनि मुनो वल्मीकज- अनि मनः कौतुकितं यस्यैकमपि वदनारविन्दमासाद्य चतु मुखकमलवनविहारविनोदमनुभवति भारती नाम राजहंमी नटः । एवमेतत् । विभुवनाभोगेऽपि हि । भावशावतंसकोतिरमणीरङ्गप्रसङ्गखनद् वादिवप्रथमध्वनिविजयते वल्मीकजन्मा मुनिः । पीत्वा यहदनेन्दुमण्डलगलत्काव्यामृताब्धेः किम- प्याकल्प कविनूतनाम्बुदमयी कादम्बिनौ वर्षति ॥ [विमृश्य मम तु रामचन्द्र एव निर्भरमानन्दितोऽयं चि- तचकोरः। यत्कोर्ति चन्द्रिकाचुम्बितोऽयं वाल्मौकेरपि सार- खतसागरः समुल्ललास । सूत्रधारः । युक्तमिदम् । चन्द्रे च रामचन्द्रे च नारीनां च दृगञ्चले । नौलोत्पलसुहृत्कान्तो कस्य नामोदते मनः ॥ अपिच । झटिति जगतीमागच्छन्त्याः पितामहविष्टपान्- महति पथि यो देव्या वाचः श्रमः समजायत । अपि कथमसी मुञ्चदेनं न चेदवगाहते रघुपतिगुणग्रामश्लाघासुधामयदीर्घिकाम् ॥

·[६] नटः । कथं पुनरमी कवयः सर्वे रामचन्द्रमेव वर्णयन्ति। सूत्रधारः । नायं कवीनां दोषः । यतः वसूक्तौनां पात्र रघुतिलकमकं कलयतां कवीनां को दोषः स तु गुणगणानामवगुण: यदेतैनिःशेषैरपरगुणलुब्धैरिव जग- त्यसावेकश्चक्रे सततसुखसंवासवसतिः अपिच भोः । बीजं यस्य चिरार्जितं सुचरितं प्रज्ञा नवीनोऽङ्गरः काण्ड: पण्डितमण्डलीपरिचयः काव्यं नव: पल्लवः । कौतिः पुष्पपरम्परा परिणतः सोऽयं कवित्वद्रुमः किं वन्धाः क्रियते विना रघुकुलोत्तंसप्रशंसाफन्नम् ॥ नठः । कः पुनरस्य कविः । सूत्रधारः । [सप्रणयकोपम् विलासी यहाचामसमरसनिचन्दमधुरः कुरङ्गाक्षीविम्बाधरमधुरभाव गमवति । कवीन्द्रः कोण्डि न्यः स तव जयदेव: श्रवणयो- रयासोदातिया न किमिह महादेवतनयः ॥ अपिच । लक्ष्मण सत्र यसवाला सुमित्राकुक्षिजन्मनः । रामचन्द्रपदाम्भोजे भ्रमद् सृजायते मनः ॥ नटः । कथमविदितचन्द्रमसञ्चवोरकिगोरकमा चरितम-

·नुसृतोऽस्मि । तेन हि मम हस्ते निजनाटकमयित्वेदमुक्ती-
ऽस्मि रक्षणीयमिदं सूति रत्न धारेभ्य इति । स च मया सवि-
नयमिदमुक्तः ।
कणे निधाय च पिधाय च कण्ठपौठे
धृत्वा च मूईनि नते हृदये च कृत्वा ।
चारापहारचकितेन चिरं मयैष
त्वत्स क्तिमोक्ति कगणः परिरक्षणीयः ।
सूत्रधारः । केयमलोकशा तसा कवेः ।
सुललितवदनामुदारहत्ता
कतिमथवा युवतिं परसा हृत्वा
तटमपि परमर्णवसा गत्वा वद
कतरः मुखभाजन जनः समात्
नटः। एवमेतत्। नन्वयं प्रमाण प्रवीणाऽपि श्रूयते । तदिह
चन्द्रिकाचण्डातपयोरित्र कवितातार्किकत्वयोरेकाधिकरणता-
मालोक्य विस्मिताऽस्मि ।
सूत्रधारः । क इह विसायः ।
वेषां कोयलकायकौशलकलालीलावती भारती
तेषां कर्कशतकवक्रवचनोहारेऽपि किं हीयते ।
यैः कान्ताकुचमण्डले करकहाः सानन्दमारापिता-
स्तैः किं मत्तकरीन्द्रकुमशिखरे नारापणीयाः शराः ॥

·[८
har
नटः। अपि नाम स्वयमेव कविताकोविदाः पारिषदा
असा सूक्तिभिविनोदियन्ते ? .
सूत्रधारः । नन्वनेनेवोक्तम् ।
अपि मुदमुपयान्तो वाग्विलासैः स्वकीयः
परभणितिषु ताषं यान्ति सन्तः कियन्तः ।
निजघनमकरन्दसान्दपूर्णालवाल:
कलशसलिलसेकं नेहते किं रसालः ? ॥
नटः। अहा! असा कवेः सूक्तीनां सरलता कोमलता च ।
सवधारः । कचिहकता कठिनता च ।
नटः । कथमेते अपि रमणीये ?
सूत्रधारः । कथं किम् ।
निन्द्यन्ते यदि नाम मन्दमतिभिर्वकाः कवीनां गिरः
स्तूयन्ते नच नीरसैमूंगदृशां
नीरसैमूंगदृशां वक्राः कटाक्ष छटाः ।
तहदग्ध्यवतां सतामपि मनः किं मेहत वकतां
धत्ते किं न हरः किरीटशिखरे वक्रां कलामैन्दवीम् ॥
अपिच । अमृतजलधेः पायंपायं पयांसि पयोधरः
किरति करकास्ताराकारा- यदि स्फटिकावनी ।
तदिह तुलनामानौयन्ते क्षणं कठिनाः पुनः
सततममृतसान्दाहारा गिरः प्रतिभावताम् में
नटः । नूनमसा कवेः किमपि कोतुकप्रमादर्मदुरमन्तः--
करणं यदेवविधाः सरसशीतलाः सूक्तयः समुल्लसन्ति ।

·[८] सूत्रधारः । उचितमिदम् । यस्थाचारविकरनिकरः कर्ण पूरी मयूरो भासी हास: कविकुलगुरुः कालिदासा विलासः । हर्षो हर्षो हृदयवमतिः पञ्चबाणस्तु बाणः केषां नैषा कथय कविताकामिनी कौतुकाय ॥ अपिच 'न ब्रह्मविद्या नच राजलक्ष्मीस्तथा यतेयं कविता कवीनाम् । लोकोत्तरे 'पुंसि निवेश्यमाना पुत्रीव हर्ष हृदये करोति ॥ [नेपथा साधु भोः ! कुशीलवकुलोत्तस ! साधु---- सूत्रधारः। कथमयं भगवतो याज्ञवल्कामा प्रियोऽन्त वासो दालभ्यायन इत एवाभिवर्तते । तदसपानवलोकनौयचतुर्थ- वर्णसा पुरतःस्थातुमनुचितमस्माकम् । तदेहि परतो गछाव इति निष्क्रान्तो। ॥ प्रस्तावाना॥ प्रविश्य दाल्भ्यायनः । तमेव श्लोकं पठित्वा साकूतम्] माधूक्तमनेन । तथाहि । भूपतिरयं जनकाऽपि सकललोक लोचनारविन्दमात ण्डे क्वचिदपि पुरुषप्रकाण्डे निजां कन्यां समर्पयितुकामाऽस्मगुरूपदिष्टायां ब्रह्मविद्यायां कुलक्रमाग- तायां राज्यलक्षम्यां च शिथिलादर: संवृत्तः । [पुन: कणं दत्वा कथमयमाकाशे वीणाध्वनिः श्रूयते ? तबूनमस्म हुरुमभ्याग- ·[ १.० च्छता समोरसंघटनकलक्क पदल्लकोगुणेन देवर्षिणा नारदेन' भवितव्यम्। [विलोक्य कथं ध्वनिसादृश्येन प्रतारितोऽस्मि । नन्वयं गगनतलावलम्बिनोर्मधुकरवरिव ध्वनिराकर्ण्यत। [पुनः कर्ण दत्त्वा सहर्षविस्मयम् अहो! भगवती योगीश्वरसा प्रसाद महिमा येनाहमेवंविधानामपि वचनावबाधमधुरां सिदिमा- सौदितवानस्मि । तदाकर्णयामि किमेतावालपतः । कर्ण दत्त्वा एकः किमाह ?-~~-संखे क़लालाप ! कुत आगताऽसि ? अपर: किमाह ? ----वयसा मधुरप्रिय! सन्ततविकखराच- न्द्रमौलिमन्दाकिनीकुमुदकाननात् । अहो! अनयोश्चतुरालाप पेशलता रुचिरनामधेयता च । [पुनः कर्ण दत्त्वा किमाह मधुरप्रियः ? अस्ति नवोनः केाऽपि वृत्तान्तः ? किमाह कलालापः ? अस्ति ; अचिरमेव कदापि खल बलिनन्दनी बाणासुरः कमलमालया भगवन्तमिन्दुमौलि- मभ्यर्थ सविनयमिदमूचिवान् । यत् किल भगवन् ! कैलासाधिकसारं किमस्ति वस्तु महीतले । यस्मिन् सफलतामेति मम दो ईण्डम ततश्च विहसदमाह च भगवानिन्दुमौलिः । अस्ति मे कार्मुकं दिव्यं न्यस्त जनकबूभुजि । बसा बाणानले तिस्रः पुरः प्राप्ता पतङ्गताम् ॥ तदाकी च तत् कार्मुकं विलोकयितुं स तत्र गतः । अहमिहागतः । कुतः पुनस्तुमिह कथय कीदृशो वा तत्र भवोनो वृत्तान्त इति। मण्डलम् ॥

·[११] दालभ्यायनः । किमाह मधुरप्रियः । अहमागतोऽस्मि नन्दनवनात् । अथच तत्र मया लझेश्वरानुचरसा गर्जितमा- कर्णितम् । आः कथं रे! नन्दनवनसा रक्षिणाऽनर्चितचन्द्रचूड एव निशाचरचक्रवर्तिनि लूनसकलप्रसूनं नन्दनवनमिति। तत स्तैरिदमुक्तो निशाचरः । क्षन्तव्यमेतत् । अद्य हि जनकराज- कन्यकावीरस्वयंवरविलोकन कुतुकितसकलसुरलोकविमानम- ण्ड नाय महान् कुसुमापयोगः। तदाकर्ण्य चेममेव वृत्तान्त- भुपायनीकरोमि लङ्गेश्वरसेप्रति प्रचलितो निमाचरः । प्रह मपि कौतुकादिहागताऽस्मि । दालभ्यायनः । [मविषादम् अहो महाननर्थारो दो यदयं बाणरावणशः कर्णान्तिकमपि विश्रान्तः सोताखयंवर- वृत्तान्त । अथवा अलमतिकातरमया । भ्रमारोपिता अपि अमरोक्तयः सम्भवन्ति। [विमृश्य कुतावा भमरसंभावना ? मकरन्दरससान्दसुन्टो हारधारिणी । थवणानन्दिनातो बदिनाविव राजतः ॥ नेपथो साधु भगवन् ! शिज्ञातं बन्दिनावेव खल्खाबांना नादिगन्तसमागतनृपतिरूवर्णनाय जनकन समादिष्टौ । दालन्यानः । अहा! पाक्षरन्यायो यदिदं भ्रमरवयं प्रति मयोक्तं बन्दिहयं प्रति फलितं वचः । भवतु तदिम भ्रमर वृत्तान्तमम्मगुरवे निवेदयामीति निष्कान्तः । ॥ इति विष्कम्भकः ॥

·[१२] + ततः प्रविशति बन्दिह यम- एकः । वअस्स मञ्जीरथ पैक पेक्क गइंददसणसिणिहस- लाप्रासहस्सणिन्मिहेसु म'चएमु आसीणा इमेकुङ्कुमकअङ्गा- रापारााणा अमलफडिअपासाअसिहरासङ्गिणा कणसिंहा बिअरहन्ति । अमुहदुइसाअरलहरिसिहरावलम्बियो अभि- णवुग्गमन्तणिसाअरबिम्बप्रडिबिम्बा विश्र साहन्ति । मञ्जीरकः । सखे नूपुरक! पश्य पश्य । खां स्वां दिशं श्रितवतां निवहेन राज्ञां मञ्चावलोवलयमाकलितं विभाति । सोतास्वयंवरविलोकनकोतुकेन पुञ्जीकताकृति दिशामिव चक्रवालम् ॥ अपिच। नटति नरकराग्रव्यग्रसूवाग्रलग्न- विपदशनशलाकामञ्चपाञ्चालिकेयम् । त्रिपुरमथनचापारोपणोत्कण्ठिताना- मतिरभसवतोव क्ष्माभृतां चित्तत्तिः ॥ नूपुरकः। अस्स मञ्जौरअ को इमा सोदाकरगगहवास नावसन्तलछोविलसन्तपुलअमुडलजालमण्डिदं णिअभुमह *वयस्य मन्त्रीरक ! पश्य पश्य गजेन्द्रदशनस्निग्धशनाकासहस्रनिर्मितष मञ्च ष्वासीना इमे कुङ्गमकताङ्गरागा राजानीऽमलस्फटिकप्रामादशिखरामङ्गिन: कनक- सिंहा दूव रानन्त । अमुग्धदुग्धसागरलहरीशिखरावलम्बिनोऽभिनवीङ्गच्छन्नि- भाकरबिम्बप्रतिबिम्बा इन शीभन्ते ।

·[१३] प्रारसाहिजुअलं पुलावन्तो चिट्ठदि* 1 मचौरकः । स एष निजयशःपरिमलप्रमादितचारणचञ्च- रोकचयकोलाहलमुखरितदिक्चक्रवालक्ष्मापालकुन्तलाल- शारी मल्लिकापोडी नाम । नूपुरकः । इमी उण कदमी जो किल दूरावसारिपकडअ- प्पअडिअधणुग्गुणकिणकिसणलेहामण्डले भुपदण्ड़े पुलो- धन्तो चिदि। मञ्जीरकः । सोऽयं कुबेरदिगङ्गनाललाटतटविलासल- म्पट: काश्मीरतिलकः। नूपुरकः । इमी उण को मिअपडावदिणरुग्गमपुव्व- गिरिसिहरसहअरं दख्खिणभुअदण्डमुबमिश्र वट्टदिए । मजोरकः । स एष निजप्रतापप्रभापटलपिञ्जरितमलया- चलनितम्बतटः काञ्चीमण्डनो वारमाणिक्यनामा नृपतिः । नृपुरक हा को इमी हरसुल्लसन्तपुलअविसंठलकपालस्थल- चलकुण्डलसरिसनिवेसणावदेसे ण पअडिअहरसरासणकस्म- अरमनोरहो रेहदिया। *वयस्य मन्त्रीरक ! कोऽयं सीताकरग्रहवासनावसन्तल मोविल सन्युबक मुकुल जालमण्डितं निजभुजसहकारशाखियुगलं तिलोकयन् तिष्ठति ? +अयं पुनः कतमी यः किल दुरावसारित कटकप्रकटितधनुर्य पकिणकषण- लेखामण्डले भुजदण्ड विलोकयन् तिष्ठति ? + अयं पुनः को निजप्रतापदिनकरीगमपर उर्वगिरिशिखरसहचरन् दक्षिणभुजदण्ड वर्तते पकोऽयं हर्षोल्लसत्य लकविसंष्ठ लकपीलम्थलचलितकुण्डलसदृशनिवेशनायदेशन प्रकटितहरशरासनकर्णपूरमनीरथी राजते ? ख मुद्रमय्य ?

·[१४] मजीरकः । सोऽयमसमरणमहार्णवैकमकरो मत्माराजः । नूपुरकः । इमा उण को अमलमलयजरसधवलिअभुअद- राउ विडम्बिअभुअगरायसिरी सिरीसकुसुमसुउमारं माररिषु सराअणं कलअन्तो विष्फुरदि। मञ्जौरकः। स एष विमलमुक्तावलीविराजमानवक्षस्तट- तुङ्गभुजङ्गतरङ्गः सिन्धुराजः। तदलमनेन प्रकृतं तावदुपक्र- मामह। [परिक्रम्य उच्चैः ] अहो ! राजान आकर्णयत आकर्णयत। आकर्णान्त त्रिपुरमथनाद्दण्डकोदण्डनडा मौ:मुरूवलयतिलकः कोऽपि यः कर्षतोह । तस्यायान्ती परिसरभुवं राजपुत्री भवित्री कूजत्काञ्चीमुखरजधना श्रोत्रनेत्रोत्सवाय ॥ [पुनः सकौतुकम् सखे :--पश्यताममौ । कामारिकार्मुकविकर्षणकोतुकार्मि- रोमाञ्चितद्विगुणपीवरबाहुदण्डाः । सीताकरग्रहमिलत्कुतुकातिमात्र- विस्तीर्यमाणहृदयाः परितो नरेन्द्राः ॥ [पुनः सहर्षम् अये ! कथमुञ्चलितमेव समसमयसंचर मिलत्कपालतलसंघट्टमसूणरणन्मणिकुण्डलेन राजमण्ड- लेन । अयं पुनः कोऽमलमलयजरमधवलितनिजभुजदण्ड विडम्बितभुजङ्गराजयी: शिरिषकुसुमसुकुमारं माररिपुशराशनं कलयन् विस्फुरति ?

·[१५] पुरकः । पुलविहि पुलोवेहि इमाणं असोससंघदृन्त- केयूरस मुञ्चलन्तकणअकणमिसेण पाबागिमणा बिष्फुलि- ङ्गा विपदीसन्ति । मञ्जीरकः। [विहसा]- पश्य पश्य सुभटैः स्फुटभावं भक्तिरेव गमिता न तु शक्तिः ॥ अञ्जलिविरचितो न तु मुष्टि:- मैलिरव नमिता न तु चापः । नूपुरकः । कहं प्रारम्भरमणिज्जी जेव्ब इमाणं संरम्भा । । मज्जोरकः । [सविषादम] आहोपात् परतोऽप्यमी नृपतयः सर्वे समभ्यागताः वान्येयं कलधौतकामलरुचिः किर्तिश्च लाभास्पदम् । नाकृष्टं न च टात्कृतं न नमितं स्थानाञ्च न त्याजित केनापोदमहो धनुः किमधुना निर्वोरमुर्वीतलम् ॥ मेपथ्ये । आः कोऽयमलोकवैतालिको धनुर्मात्रकऽपि नमयितव्ये निर्वीरमुर्वीतलमुपदिशति ? नूपुरकः । वअसस कस्स इमी महोअलचलन्तराहुरहचकर वकक्कसो कण्डधुणो सुणोअदि । - विलोकय विलोकय एषामन्धीन्यसंघमानके यरसमुचलत्कनककणमिषेण प्रता- पार्बिस्फुलिङ्गा इव दृश्यन्ते ? + कथमारम्भरमणीय एवैतेषां सरम्भः ? । वयस्य ! कस्यायं महीतलचलदाहरथरवकर्कशः कण्ठध्वनिः श्रूयते ?

·[१६] मनोरकः । मयाग्ययमपरिचितः । नदेन पृच्छामि ता- वत् [परिक्रम्य ] अहो ! क खल भवान् य? सकलदेश- दर्शिनी ममापि न विख्यातः ? [प्रविशा पुरुषः [साटोपं परिक्रम्य, सक्रोधम् श्राः पाप! वैतालिकापसद ! कतिपयग्रामटिकापर्यटनदुर्विदग्ध! कथ मामंपि दश इत्य/क्त [स्वगतं कथ संवरणीयं विवरितु- मुपक्रान्तोऽस्मि । भवतु इदमेव तावत् निर्वाहयामि । कथं मामपि दशदिग्विलासिनीकर्णपूरीकतकीर्तिपल्लवं त्रिभुवन- वीरनामधेयं कूपमण्डूक इव सागरमविख्यातमपदिशसि । तत् कथय व तावत् कर्णान्तनिशमयगुणं कन्यारत्न का- मुकं च ! मञ्जीरकः । इदं तावत् कार्मु कन्या तु चरमं लोचन-पथ- मवतरिष्यति । पुरुषः । [ससंरम्भम्.] विङ भूर्ख ! कथं रे राशिनक्षत्र- पाठकानां गोष्ठों न दृष्टवानसि। तेऽपि कन्यामेव प्रथम प्रकटयन्ति चरम धनुः । मञ्जीरकः । [स्वगतम्] कथमयं वाचाटतां प्रकटयति । भवतु । अनयैव तावदेन निवारयामि । प्रकाशम् अये ! एतावति वीरमण्डले भवानेव न क्षत्रविद्या-कुशलः । पुरुषः । [सक्रोधम्] श्राः कथं रे! अहमेव क्षत्रविद्या- यामकुशलः।

·[१७] मौरकः । तत् कथं कार्मुकमन्तरेणैव कन्याविलीक- नायोत्कण्ठसे ? पुरुषः [साटोपं, परिक्रम्य कथं ममापि चापरोिपणे संशयः । मञ्जीरकः । अथ किम् ? पुरुषः । तदेव ममाभिसंभाव्यते । यदि,विनैवाभोवाहं बहुलरुचिलिप्ताम्बरतलात् तडिल्ले खा हेमद्युतिविततिरम्या विलसति यदि वा–विनैव स्वर्गङ्गां नर्भास रभमोन्मुद्रशफरो- परीवतः साकं स्फुरति नवनीलोत्पलवनम् ॥ [विलोक्य सविषादम् कथमस्मत्पतिज्ञाभङ्गाय विपरीतं सृष्विनैपुणं प्रणीतवान् विधिः । नन्विदं तथैव पश्यामि । [विमृश्य अथवा क एष विधिरपि महिराधाय । मयि क्षीरोदन्वत्रिभृतमुरजिन्नाभिनलिनी निजक्रोडावापोजलवामलिनों कर्तुमनसि । पदभ्रंशाशी मधुरमधुरालापचतुरै चतुर्भि स्वैवरनुनयपरोऽभूदयमपि ॥ पुनर्निपुणं निरूप्य अये! सादृश्येन प्रतारितोसिस सडिल्ले खा नेयं विलसति परं सौधशिखरे वसन्त्याः कसमाश्चित् कनकरुचिरा गा' ·[१८] अपौदं नामज्जत् कुवलयवन मौनतरलं परं तसा एव स्फुरति नयनालोकललितम् ॥ [विभाव्य नूनं तदेव सोताभिधानं कन्यारत्नम् । पुनः सहर्षम् । राजीव! जीवसि मुधा न सुधाकरत्व- समाः समः पदनखसा कुता मुखसा । अग्रे दृशो मुंगदृश? कतमः कुरङ्ग- स्तत् खनन ! त्वमपि किं जनरञ्जनाय ॥ पुनः सरभसम कदली कदली करभः करभः करिराजकरः करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभति तुलामिदमूरुयुगं न चमूरदृशः ॥ मञ्जीरकः । सखे नूपुरक ! किमेतत् कसमाश्चिदपि हस्तादादाच सानन्दमालोकयत्यन्तःपुरिको जनः । नूपुरका । अहरिसं सम्भावमि जं किर गुरुभवणादा आगदाए चन्दणिआए समप्पिदं चित्तपडं पुलो वेदित्ति* । मजीरकः । स त्वया दृष्टश्चित्रपटः । नपुरकः । भदारिआ दाव अणञ्च कावि णीलुप्पल [प सम्भावयामि यत् किल गुरुभवनादागतया चन्दनिकया समर्पित ·। [१६] दाममामला कुसुमसरसरिसरूओ कुण्डलोकिदहरचावा वक्तवहिकुमारी*। मञ्जीरकः । अहह मुगधः खल्बलाजनः । यदेवमपि कठोर प्रतिज्ञे राजनि किशोरवयसं जामातर माशंसति । सखे! जानासि केन लिखितं चित्रमिति ? नूपुरकः । जाणामि। महसिणा जमवक्कसा दुहिए धम्मारिणीए। मञ्जीरकः। [सहर्षम् इदानीमुद्धिन्नी मम मनोरथाङ्गुरः । देवो हि मैत्रेयी सिहयोगिनी कालत्रयदर्शिनी सा नालोक- मालिखति । नूपुरकः । सञ्च सम्भावौअदि जइ इमो जरठङ्गो इटी ओसरदि। मञ्जीरकः। आः कोऽयं किमिदमेनमपसारयाभि। अये ! किमितस्ततो विलोकयसे ? नन्विदं शाम्भवं धनु स्तदिहव दीयतां दृष्टिः । पुरुषः । आः कि मुचते दृष्टिरिति ? नन्वियं मुष्टिरपि दोयते [परिक्रम्य, शेखरशम भिनीय, सविषादं] विलो- कयति । * भट्टदारिका तावत् अन्यश्च कोऽपि नीलोत्पलदामश्यामल: । कुसुमशरसदृशरूपः कुण्डलीकृत हरचापशकवत्ति कुमारः। जानामि महर्ष जनकस्स दुहिता धचारिण्या । सर्य सम्भाव्यते यद्ययं जरठाङ्ग इती पसरति ।

·[२०]" मल्लौरकः । अये लश ! विसस्तशेखरालोकनेन ते । समयो याति तत् तूर्णं गृहाण हरकार्मुकम् ॥ पुरुषः। विगतं कथमनेन विदितोऽस्मि [विमृश्य अथवा घुणाक्षरन्यायगतं शब्दसादृश्यमेतत्। [प्रकाशं ससंरम्भम्] सायलेपकमनीयमुदसा क्रीडयैव विनिवध्य च मौर्वीम् । कष्टमेव हरकार्मुकमेतद् दृश्यमत्र सुदृशो हृदयं च ॥ धनुषि हस्तमर्पयित्वा, खगतं कथं न चलत्यपि। भवतु [प्रकाशम] अये धनुरिति वक्रः पन्थाः। तत् सरलेन कर- वालधारापन सौता मानयामि । मञ्जीरकः । कममतिप्रगल्भसे? न विलोकयसि ? रोषारुणीकतविलोचनकान्तिभिन्न- भूभङ्गभौमघटितच कुटीविटङ्कम । उत्खातलोलकरवाललताकराल- दोर्दण्डचण्डचरितं नरवीरचक्रम् ॥ पुरुषः। [कपाणमुद्यम्य, परितो बिलोक्य] पश्यत पश्यत । निर्मित्रवैरिकरिकुम्भतटीविमुक्त- मुक्ताफलप्रकरतारविताम्बरधीः । यः कालरात्रिरिव भाति रग स एष रेरे नृपा मम कपाकपणः कपाणः॥

·W[२१] आकाशे कर्ण दत्वा] किं ब्रूथ ? एकः कथं वहुतरैः सुभटः करोमि संग्रीमडम्बरमिति त्यज रे ! विषादम् । यं मन्यसे सुलभमत्र सहव तेन चेतो निधेहि समरे सम-रेखयैव ॥ अहो पृष्टता मनुथकोटानाम ! तदेतान् निर्जमूत्यै व ता- वद् भीषयामि । [साटोप निष्क्रान्तः । [नेपथेमन्दाकिनीकनकपडाबिसाङ्गुराणां किञ्चोग्रदिग्गजलसद्दशनामुराणाम । उन्म लनैरलमनीयत शैशवं यै- स्तेऽमी निजा मम भुजाः प्रकटीभवन्तु ॥ ततः प्रविशति निजरूपेण दशकण्ठः- नूपुरकः । वयस पेकख पेक्ख कोदूहलं जं एकस्सवि माणुसस्स दसे मत्थाई *। मौरकः । नैष मानुषो राक्षसराजः खल्वसौ दशकण्ठः । नूपुरकः । ता परित्ताअदु मं अस्सी णं रख्खसमत्तो जेच सम्मुहपडिदं माणसं चबेइ किं उण रख्खसराओ । मञ्जीरकः। अलं कातरतया। सकलवोरबन्दवन्द- नौया हि वन्दिजातिः । तत् कथमस्म विधेषु सकलभुवने- कवीरो विपरीतं वतिष्यते दशकण्ठः । * वयस्य ! पश्य पश्य कौतूहलं यदेकस्याऽपि मानुषस्य दश मस्तकामि । + तत् परिचायस्व मां वयस्य ! नूनं राक्षसमाव एव सम्म खपतितं मानुषं चर्वति किं पुना राक्षसराजः ।

·[२२] नूपुरकः [सहर्षम् जदि एरिसं ता किंपि इम गोसको पुत्सिस्सम् । उपमृत्यं अये किंति एत्तिाई मत्थ- आई उव्वहीअन्ति किन्तिवा एकं रखिखअ उण अबराई जत्तकुत्तवि ण णिख्खिप्यन्ति * । रावणः । आः पाप कथमस्थाने शिरश्छेदवात यामङ्गल- मावेदयसि तदेष वैतालिक इत्य पेक्ष्यः । मञ्जीरकः । [विहसा स्थाने शिरश्छे दवातीऽपि भवता मङ्गलाय। रावणः । अथ किं ननु रे ! विद्याधरप्रणयिनीकरपल्लवाग्र- लोलाविमुक्त कुमुमप्रकरावकोणे । श्रीचन्द्रचूडचरणे च रणे च कामं छिन्नोऽपि मस्तकगणो मम मङ्गलाय ॥ नूपुरकः । जदि एरिसो तुम ता किन्ति णिअरू मङ्गोविन चोराब्व पविट्टोसि ।। रावणः । धिङ मुर्ख न जानासि रे ! ये चन्द्रचूडाचलचासनक- चातुर्यचिन्तामण यो भुजा मे । है यदीदृशम्नहि किमप्य निःश: प्रजामि । अये। किमिति इयन्ति मानकानि उह्यन्ते किमिति बा एक रक्षित्वाऽपरागिण यत्र कुत्र चिन्न निसिप्यन्त । 1 यदीदृशम्व तर्हि किमिति निजरूपं संगीपा इव पविष्ठोऽमि?

·[२३]
रेव भूयिष्ठतरैः प्रवृत्त
शापाधिरोपाय कथं न लज्ज ।
तत् कथय कुत्र जानकोति?
मनोरकः [सविषादम]
यसाः स्वयं कुलगुरुः किल याज्ञवल्का-
स्तात: स एष जनको जननी धरित्री।
सापि त्वमद्य वत ! दुर्विधिशैशवेन
वस्से ! निशाचरकराङ्गगता भवित्री।
!
नूपुरकः [अपवार्य अलं तावेण कहं एत्ति अमेत्तम्भि
वीरमण्डले काविणस्थि जो इमस्स हठपउत्तस्स पुरदी हादि*।
मञ्जीरकः । कुपितस्य दशकण्ठसा कः संमुखे भवति
क्षत्रियः ऋते सहस्रवाहाः कार्तवीर्यात ?
नूपुरकः । [सहर्षम् जीविदह्य पेछ ण पत्तो सहस्स
वाहूकिदवोरपुत्तो ।
मज्जीरकः । धिङ मुर्ख! जामदग्न्यकुठारधाराजलनि-
मग्नः क्व संप्रति कार्तवीर्यः ? तबूनमयं बाणासुरो भविति ।
हन्त भाः तदिदमनर्थान्तरम [विमृश्य ] अथवा विषसा
विषमौषधं भविष्यति ।
*अलं तापन कथमेतावन्नाव वौरमण्डले कोऽपि नास्ति योऽस्य हठप्रहत्ता
पुरती भवति ।
+ जीविता स्मः । पश्य प्राप्तः सहस्रबाहुः कृतवीर्यपुत्रः ।

·[२:४] ततः प्रविशति बाणासुरः [परिक्रम्य साटीपम्] कैलासशैलशिखरादपि भूरिसारं निःसीमभार मधुना धनुरिन्दुमौलेः । मालम्बा पुष्पसदृशं करपलंवेन स्फीतं भुजद्रुमवनं सफलं करोमि ॥ रावणः । अनाकणितकेन । कथमक्षापि नानीयते जामकी.? बाणः । [विलोक्य, स्वगतम् कथमिह दशकण्ठोऽपि । प्रकाशम् । अहो! एतावति वीरलोके म केनापि तावदारोपितमैश्वरं धनुः । नूपुरकः । नारोपणीयं च रावणः । कथमद्यापि नानीयत सोता? तयं चन्द्रहास एव में बलादानयति । बाणः । [विहस्य यदीदृशं वीरडम्बरं तत् किमारोप्य व हरकामुकं नानीयते सोता ? रावणः । आः कोऽयमलोकपण्डितः ? उद्दण्डचण्डिमलसङ्गुजदण्डखण्ड- हेलाचलाचलहराचलचारकोतः । कीदृग्यशस्तुलितबालमृणालकाण्ड- कोदण्डकर्षणकदर्थनयानया मे ॥ बाणः । सीऽयमशतिप्रकारः ।

·[२५] रावणः । श्रा: ! कथं दशमुखस्वाप्य यतिसंभावना? बाणः । [विहस्य ] अये ! बहुमुखता नाम बहुप्रलापि- तायाः कारणं, विक्रमस्य बहुबाहुसैव । रावण:। आः कथं रे! पलालभारनिःसारण भुजभारेण वीरंमन्योऽसि । बाणः। [सक्रोधम् ] अये! समरकखाकुण्ठ दशकण्ठ! ममाऽपि भुजभारं निःसारं व्यपदिशसि | न आनासि किं यतोऽव- पितुः पादाम्भोजप्रणतिरभसीमित हृदयः प्रयातः पातालं न कतिकतिवारान करवम् । सहसे बाहूनां क्षितिवलयमासजा सकलं अगवारीला फणफलकमालां फणिपतेः । रावणः। अरे! चलितनयत्तिरसि, यदलोकविक्रमवण- नया सत्यविक्रमस्य मे पुरतः स्वात्मानं विडम्बयसि । बाणः । कथं त्वमेव सत्यविक्रमः ? रावणः । अय किम् ? दोला न मे विदितवानसि वोरलक्ष्मी- प्रासादविभ्रमवती पदवी गरिठाम् । ये चन्द्रशेखरगिरो करपल्लवाङ्ग- पर्यवशायिनि दधुः कलशप्रतिष्ठान् । बाणः । अलमलीकवाग्विग्रहेण तदिदं धनुरावयोस्तार- तन्यं निरूपषिष्यति ।

·[२६]
मीरका । अये बाणरावणौ ! किमिदं नरवीरक सम
पंणीयसीतापरिणयमनोरथेन विफलमायास्यते चेतःपदवी।
बाणः । किमेतावता?
त्रिपुरमथनचापारीपणोत्कण्ठिताधी-
मम न जनकपुत्रीपाणिपद्मग्रहाय ।
अपितु बहुलबाहुव्युहनियूं हमाला-
बलपरिमलहलाताण्डवाडम्बराय ॥
रावणः । उन्मीलितन शिखरेण हराचलस्य
प्रागैव मे भूजवनस्य आता परीक्षा ।
एषा विदेहतनयाकुचकुम्भकेलि-
कौतूहलाहिरिशकार्मुककर्मदीक्षा ।
नेपथ्यं । असुरसुरनिशाचरोरगाणा-
मपि नरकिन्नरसिद्धचारणानाम् ।
नमयति यदि कोऽपि चापमेतन्-
मम दुहितुः स करग्रहं तनोतु ॥
रावणः । रे रे भुजाः कुरुत चन्द्रकलाकिरीट,
कोदण्डकर्षणयशोधवला त्रिलोकीम् ।
अङ्गीकुरुध्वमचिराञ्च विदेहपुत्री-
वक्षोजचन्दनरज परिधूसरत्वम् ।
[ धनुरालोक्य, खगतम्] अये! दुविगाहमिदंतदलमनेन ।
+

·[२७] [प्रकाशम् चाण! त्वमेव तावदने धनुरारोपय । अस्माकमपि भूतनागतलेन मान्दोऽसि । बाण: । तथास्विति परिकामति । राषणः । [स्वगतम्] अरे हृदय!, अलं कातरतया । अयं तावत् कतरः कुण्ठोक्कतदशकण्ठ शितिकण्ठकार्मुके। अन्योऽपि कोऽपि यदि चापंमिमं विक्ष्य सौताकरग्रहविधिं विदधीत धीरः । लङ्गां नयामि च गिरानुनयामि चैनां 'ट्रागानयामि च वशे जनकेन्द्रपुत्रीम् ॥ मञ्जीरकः । सखे ! पंश्य- बाणसा वाहुशिखरः परिपौड्यमानं नेदं धनुश्चलति किंचिदपीन्दु मौलेः । कामातुरसा वचसामिव संविधान- रभ्यर्थितं प्रशतिचारु मनः सतीनाम् ॥ रावणः। [सविषादमात्मगतम्] कथमियं सीतानुनयप्रत्य- हपिशुनेव दुरुप श्रुति: [ प्रकाशम् ] अये बाण! अपि नाम ते पलालभारभिःसारी भुजभारः । बाणः । कथं भुज मण्ड लमिदमाखोकयन्नपि कटुभाषितां न मुञ्चसि ? रावणः । तत् किमनेन करिष्यसि ? बाणः । यत् कृतं हैहयराजेन ।

·[२८] रावणः । इदमसी सेभुजवनं निजप्रतापानले निर्दहामि । बाणः । इदमहं त्वत्य तापानलमनकरुचिरचापचुम्बि- तनिजबाहुबलाहकनिर्म तनाराचधारासारैः शमयामि । रावण: । रे ! बाण ! मुञ्च मवि वाणशतानि पञ्च नन्वस्ति मे करतले करवालवल्ली । रे! पञ्चबाण विकृणु त्वमपि स्ववाणान् नन्वेति सा युवतिलोकललामवल्लो । नूपुरक: । अये बागरावणा,सय जेव्व अपाणं वसन्ता ण लज्जेथ । गवणः । धिङ मूर्ह ! कथमा मकवाघ्यो दशकण्ठः ननु रे? मन्दोदरीकुटिलकोमलकेशभार- मन्दारदाममकरन्दरसं पिबन्तः । वीणानिनादमधुरध्वनिमुहिरन्ती महिकम मधुकरा अपि कौर्तवन्ति । बाण: । कथमयं सुरतरुकुसुमदामकमनीयकामिनीजनी- पभोगसोभाग्य विडम्बयति । तदिदानीम् - अमो मे दोर्दण्डास्तुलितहरशैलैकशिखरा- स्तुरासाहं साहंकृतिकरतलन्धस्तकुलिशम् । *पये! माणरावणी स्वयमेवात्मानं वर्णयन्ती न मनेने ।

·[२८] स्वैरं त्रिदशवनमुन्म ल ला सकलं पराभूय मम कोडोद्यानं सुरतरुमनोज्ञ विदधतु । इति निषक्रान्तः । रावलाः। कथमयं निर्गत: ? अहं तु- अनाहत्य हठात् सोतां नान्यतो गन्तुमुत्महे । न शृणोमि यदि क्रूरमाक्रन्दमनुजीविनः ॥ मौरकः । वत्स जानकि ! अधुना देवकरक्षणीयासि । रावणः । कर्ण दत्वा अये! कसावमाक्रन्दः श्रूयत नभसि ? [निपुणं निरूप्य नूनमनेन कसाचित् नाराचपीड़ितन कठोर- माक्रन्दता गगनपथचारिणा मागेचेन भवितव्यं, नदेनमाखा. मयामि तावदिति निष्कान्तः । नूपुरकः । वअस्स दिट्टिा वस्स विअ मुहादी कुरङ्गी विभइमस्स हत्यादी उब्वरिदा जाणाई। मञ्जीरकः । सखे! एवमेतत् तदेहि वृत्तान्तमिम जनक- राजसा निवेद्यावः ॥ इति निषकान्ता:सर्व। : ॥ प्रथमोऽङ्कः॥ na *वयस्य! व्यावस्य व मुग्वात् परजीवास्थ हमलादुरिता जानकी ।

·[३०] ॥अथ द्वितीयोऽङ्कः॥ , ॥ ततः प्रविशति तापमः ॥ तापसः । समन्सादवलोक्य । अहो अयमनकशुकगाव- कानुगमनिकामहरिलतावितानमनोरमारामरमणीयसंनिवे- गप्रदेशः । नेपथ्याभिमुखमवलोक्य कथमयं भिक्षुः । भिक्षो इतइतः । प्रविश्य भिक्षुः । अपि कुसलं तापसस्य ? तापसः । क्षेममस्माकं युमाकं च कुसलम् ? भिक्षुः । इदानी विशेषतो भवदर्शनात् । तापसः। पुनः सप्रणयम् । ननु कोटवन्महीपर्यटनेन श्रान्तो भवान् ! तदिह मिथिलायां पञ्चरात्रनिवासेन श्रमी- ऽपनेतव्यः । प्रसङ्गादयं च राजा जनको द्रष्टव्यः । भिक्षुः । किमस्माकं निरीहाणां राजदर्शनेन ? तापसः । नूनमयं ब्रह्मविद्याविनोदकुशलः खलु सीर ध्वजस्तेन द्रष्टु सुचित एव भवादृशम् । भिक्षुः । अये! राजापि ब्रह्मविद्यावानिति सत्यमेतत् ? तापस: । भिक्षो ! सत्यमेतत् । देवस्य दश--इत्योक्त देवस्य शितिकण्ठस्यामा । ।

·[३१] भिक्षुः। [विहस्य] अलमपलापिन । विदितं मया राक्षसः खलु भवान् । तापसः । तत् कथय विथ की भवानिति ? भिक्षुः । अहमपि भवादृश एवं कोऽपि राक्षसः । तापसः । तदाकर्ण्यताम् । अहं हि सकलमन्त्रि मुकुंट- माल्येन माल्यवता प्रहितम्ताटकावनम् । आकर्णितं हिं तेन यत् किल कोऽपि कौशिको नाम मुनीराजानमयोध्या- पतिमेत्य स्वमखरक्षणाय तस्य रामनामानं तनयं सानुजं याचितवान् । तेन चावश्यं माननीयो मुनिरिति निजनय-- नाभ्यामपि प्रियतमौ निजतनयो तस्य समर्पितो भिक्षुः । ततस्ततः । तापसः । ततस्तेन मुनिना पारितोषिक ताटङ्गयुगम- पितं तस्य रामः । उक्त च राजन्! दिव्यमिदं ताटङ्ग-युगम् । तदिदं वोरमकर्णनिवेशोचितमित्यसो । अन्तःस्फुरन्ती रत्नानां वर्णमालेव शंसति ॥ तेन च कोशल्याकर्णयोर्निवेशनोयमिति । अनुमतं च राजकुमारदयानुगतेन निजाश्रमपदं प्रति गतं च मुनिना। भिक्षुः । ततस्ततः । तापस: । तदिदमाकर्ण्य तत् ताटङ्कयुगं लङ्ग खरज- नन्या निकषाया एव कर्णोचितमिति विचिस्य तदाहरणाय

·[ ३२
पूर्वमेव ताटकां प्रति निजामुधर एकः प्रस्थापितः। अधुना
च नूनं ताटकया तत् ताटङ्गयुगमाहृतमिति विचार्य तदा-
नयनाय ताट प्रत्यहं प्रहितः ।
भिक्षुः । कथं पुनरिदं वृत्तान्त जातमाकर्णितं माल्यवता?
तापसः। वार्ता च कोतुकवतो तिमला च विद्या
लोकोत्तरः परिमलश्च कुरङ्गानाभः ।
तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवार
मेतत् त्रयं प्रसरति स्वयमेव भूमी ॥
विशेषतच बहुतरप्रणिधिप्रणिधायौ माल्यवान्
भिक्षुः । तत कथं मिथिलोपवने भवान् ।
तापस: । प्राकर्णितं हि मया मिथिलामागतो लङ्गेश्वर
इति । अतस्तहिलोकनाय प्रथममिहागतोऽधुना च ताठका-
वन यास्यामि । तत् कथयं तावत् भवान् पुनः कतरः ?
भिक्षुः । अहमपि स एव यः प्रथम ताटकां प्रति प्रहितो
मिथिलोपवनांगमनकारणं समानमावयोः ।
तापसः । [ सहर्षम् तत् कथय तावत् तत् किं मताट.
कमधुना ताटकावनम् ।
भिक्षुः । सताटकमिति तावत् पृच्छ ?
तापसः । क पुनः सम्पति ताटका ?
भिक्षुः । पुरौं प्रविष्टा ।
तापसः । तत् किं दशरथस्य ?

·[३३]
भिक्षुः । नहि नद्यन्तकस्य ।
तापसः। केन पुनः प्रतिहारायितमन्तकपुरोवेशे तस्याः?
भिक्षुः । रामबाणेनैव ।
तापस: । क एष रामः ? [विमृश्य नूनं स एव यः खल
दशरथकुमारयोरग्रजः तत् कथय व पुनरधुना ताटकातनये ?
भिक्षुः। सुबाहुम्बावत् ताटकामवानुगतः । मारोचोऽपि
शिशुक्रौड़ोचितरामनाराचपोड़ितो जोवन्मुक्त इव दूरं क्षिाः
तापसः। तत् कथमिदानीं न कथितं केनापि लझेश्वरम्य?
भिक्षुः । कथितमेव किलेदमाक्रन्दता मारीचेन ।
सापसः । तत् कथं कुपितो न लखरः ?
भिक्षुः । सोताभिलाषशीतले लोखरचेतसि नारूठ एव
कोपपरीतापः।
तापमः । क पुनरधुना रामलक्ष्मण ?
भिक्षुः । श्रुतं मया कोशिकानुपदं तदाश्रमान् मिथिला
पति प्रचलिताविति [विलोक्य, सनासम्] कथमिमौ तावित
एवाभिवर्तते तदस्य निगाचरवैरिणी रामस्य पुरतः स्थातुम
नुचितमाषयोरिति निष्कान्ती ।
॥विष्कम्भकः॥
ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणौ ।
रामः । वत्स ! लक्ष्मण ! पश्य पश्यारामरामणौकम् ।
लक्ष्मणः । आर्य! निसर्गरमणीयोऽयमारामः, अधुना तु
मधुमासावतारण नितान्तरमणीयः ।

·[३४] रामः [सहर्षम्] कथमवतीक्व मधुमासलमोः? [विभृश्य] एवमेतत् । तथाहि- इह मधुपवधूनां पीतमालीमधूनां विलसति कमनीयः काकलौसंप्रदायः । इह नटति सलौलं मञ्जरो वर्चुलसा प्रतिपदमुपदिष्टा दक्षिणेनानिलेन ॥ अपिव-मलयशिखरादाकैलासं मनोभवशासनाद् भुवनवलयं जेतुं वाञ्छम् वसन्तसमीरणः। विहितवसतिं कैलासाग्रे भुजङ्गधरं हरं मनसि विमृशम् भोतः शङ्ख पयाति शनैः शनैः। लक्ष्मणः। आर्याहं त्वेवं तयामि । पथिपथि लतालोलाक्षीभिः सबम्मधुसीकरं कुसुमनिकर वर्षन्तोभिः सहर्षमिवार्चितः । मधुकरबधूगीतासक्त कुरङ्गाकमास्थितः प्रसरति वने मन्दं मन्दं वसन्तसमीरण: ॥ रामः । वत्सालमने न । तद् यापदयं भगवान् विश्वामित्र- स्तत्रभवतो याज्ञवल्कास्य समागमसुखमनुभवति तावत् तदीय सायन्तनदेवताच नोचितानि कुसमान्यवची यन्ताम् । लक्ष्मण: । बाढमिति लताबिटपान्तरित: कुसुमावच नाटयति । रामः। [विलोक्य कथमिदमितश्चण्डिकायतनम् । [अनलिं बड़ा मातः !--- ·. [३५] धारणतरङ्गिाणि विकसनवनामृतीमि सौकरिणि ! तरुणतुहिनकरचूडामणिरमणि ! त्वां नमस्यामि ॥ [पुनरन्यतो विलोक्य] अये! इयमसौ मदकलकलहंसोत्तं सि- तसितसरोजराजिराजिता सरसी सरसीकरोति मे चेतः ? [पुनः सकौतुकम्] अये! कथमयं नलिनीवनविहारिणों सह- चरोमपि विहाय कलहंसपोतथूतविटयान्तरालमनुमरति ! [कर्ण दवा अये! क एव मदकलकरिकनक शृङ्खलामणिरणि- तानुकारी मनोहारी कोऽपि कलकलः समुन्नसति ? [विमृश्य नूनं राजहंससिञ्जितहारि मञ्जीरगुञ्जितमेतत् । तदवशा- मिह सलीलचलञ्चरणरणमणिनूपुरया पुराङ्गनया कयाचन चण्डिकायतनमागच्छन्त्या भवितव्यम् । तदलमस्माकमितोऽव- लोकनेन । परस्त्रीति शङ्कापि सङ्कोचाय रघूणाम् । न पधेय भटदारिके ! इतइतः । रामः । कथमियं राजकुमारिका? तदालोकयामि तावत् । [विलोक्य सहर्ष कौतुकम् लग्नैरङ्गैः कनकक केयं गामोपलविरचितोल्लेखहेकरेखा- : कनककदलीकन्दलीगर्भगोरैः । हारिद्राम्बुद्रवसहचरं कान्तिपूरं वहडिः कामकौडाभवनवलभोदौपिकेवाविरस्ति । ततः प्रविशति सोता सखी च । सीता। हला पक पेक अन इममुजाणं वसन्तसह-

·[३६]
স্ব স্ব জৰ মাইবাবৰি যি অবিনশ মথি
पडिहादि।
सखी। अनवद्याङ्यवमेतत् ।
-रामः । अये ! सर्वानवद्याङ्गीति वक्तव्यम् । नन्वसाः-
बन्धूकबन्धुरधरः सितकेतका
चक्षुधककलिकामधुरः कपीलः ।
दन्तावली विजितदाडिमबीजराजि-
रास्थ पुनर्विकचपङ्कजदत्तदासाम् ॥
पुननिर्वर्ण्य ] अहो! मुगधाया अप्यसमाः प्रततिकमनीय
पदार्थपरिशीलनौचित्यचातरी ! तथाहि, इयं हि-
पदाभ्यामुनिद्रामधरयति शोणाम्बु जरुचिं
कराभ्यामादत्ते नवकिसलयानामरुणताम् ।
प्रवालस्य च्छायां दशनवसनाग्रेण पिबति
स्मितज्योत्स्नापूरैरुपहसति कान्ति हिमाचेः ॥
सखो। भर्तृ दारिके ! इदं तत् चण्डिकायतनम् ।
सौता। [अञ्जलिं बड़ा देवि! ससहरमौलिदेहाइधारिणि
बिहुअणघरसुप्रासिणि णमोणमो दे*
सखी। समुचितैव प्रणामपरिपाटी।
*हला! पश्यपश्याच तद्द्यानं वसन्तसहचरेण स्वयमेव मन्मथनालझतमिवाति-
मात्र रमणीयं प्रतिभाति ।
देवि ! अराधरमोसिदहाईधारिधि! विभुवनट हसवासिनि ! नमो नमस्ते ।

·لا ! [३०] सोता! [सप्रणयकोपम्] अलमलोअजप्पिदेण* । सखो। [अनलिं बड़ा] कान्त मिन्दु मणिदामकोमले ! कोमलेन्द मुकुटाकशायिनि !। इन्द चारमचिरेण विन्दता- मिन्द सुन्दर मुखी सखी मम ॥ राम: | अये ! कथमस्याः परिणयमनोरथप्रणयौ सखो- जन: ? [विमृश्य ] उचितमेतत् वयःसन्धी खखियं वर्तते तथाहि -~-अप क्रान्त बाये तरुणिमनि चागन्तुमनसि प्रयाते मुग्धत्वं चतुरिमणि चाने परसिके। न केनापि स्मृष्टं यदिह वयसा मर्म परमं तदेतत् पचयोजयति वपुरिन्दीवरदृशः ॥ सखो। अयि देवि! सत्वरं मे पूरय मनोरथं, यावदियं न टुर्मनायते सखी। सौता । [सप्र गयकोपम् किन्ति दुम्मणायिससम् । लक्ष्मणः । अयि राजहंसकन्यके ! किमिति दुर्मनायसे । अयं ते चूतविटपान्तरितः कान्तः । मोता। हला कस्स इमो करिकलहकण्ठनिघोसम- हुरो कण्ठसहो सुणिअदि । ता निरुवे । - * बलमलौकजवितेन + किमिति दुर्मनायिर्थ? + हला! कस्वायं करिफलभकठनिधौषमधुर कपशब्दः यूयते । तन निपयामः । व ·[३८] रामः। [सविषादम्] कमियमन्तरितैव लतया? लमा प्रति स्तनविजितस्तबकौरधराधरितप्रवालनवलक्ष्मीः। अयि लतिके : तिरयन्ती तरल दृशं नावलम्बसे लज्जाम् । पुनः सहर्षम्-श्यामच्छवीनामियमन्तराले प्रादुर्भवन्ती कदलीदलानाम्। कलेव चान्द्री नवनारदानां चकोरवन् मां मुदितं करोति ॥ युनः कदली प्रति-हे बालहेमलतिके ! ध्रुवमीहसे त्व मूरुथियं कल वितु तरलायतायाः । एमां विलम्बय विलासवती चिरं हि स्त्रीणां कलाः परिचिताः स्थिरता प्रयान्ति ॥ मोता। हला को इमो कणअवस्मो सिण्डिपिच्छमण्डित- कणणपूरी मुद्धत्तणविमुक्कलोअणविप्रारी कुमारी दोसदि । इमं पेक्कतोए मह मिअवच्छम्मि विवच्छतणपछालियं हिअयं वदि*। लक्ष्मण:। अये! केयममा सुमित्रायामिव मे सुचिरहत्ता चित्तवृत्ति: ? RAM इला ! कोऽयं कनकवर्ण: शिखण्डिपिच्छण्डितकर्षपूरी मुग्धविकलोच विकारः कुमारी दृश्यते ? इमं पश्यन्त्या. मम निज वत्स इद वात्मय प्रचालितं हृदयं वर्तत।

·" [३८] सोता। हला इमं कुमारं पुलोअन्तोए मह बच्छा उम्मिला चित्तमारुहदि । सखो। [विहसा ] नूनमयं कसा चिद् वत्मशब्दलाल- नोयो भविथति । यं विलोकयन्त्या मे त्वमपि चित्तहत्तिमा- रोक्ष्यसि । तत् पृच्छामि तावद एनमिति [परिक्रम्य अये राजकुमार ! कः खलु भवान् यस्त मेक एव मुग्धतयापरिशी- लितास्वपि वनभूमिषु विहरसि ? लक्ष्मणः । धिङ् मूर्ख ! कथं मामग्रजेन परिसरवर्तिना रामचन्द्रेण नाथवन्तमप्यकाकिनमपदिशसि ? सखो। [सहर्ष म्] कुसुमितस्तदधुना मे मनोरथद्रुमः । . सोता । हला किमेत्त अहाणं ता एहि णिजघरं जेव वजह्म इति किञ्चित् परिक्रम्य, पुन यावत्य हला एक्क बिसमरिदमि णं सो सहारपादवो अबलोअणोपी जम्स बासन्दोलदाए सह सङ्गम अहिलसन्ति मह अम्बा मोः इत्यभे परिकामतः ] रामः ।। सहर्षम् ] मन्मनःकुमुदानन्दशरत्पार्वणशर्वरी। अहो ! इयमितो नूनं पूनरप्यभिवर्तते ॥ * दुर्म कुमारं विलोकयन्त्या मम वेत्सोर्मिला चित्तमारोहति : । हला! किमबास्माकं तदेहि मिनटहमेव व्रजामः । * हला ! एक बिस्म तामि नन स महकारपादपोत्रलोकनीया यम्म वामन्या सतया मह सङ्गममभिलषन्ति ममाम्बाः । ८ ·। [४०] [निर्वय पहत्यसमा दृष्टिविकचनवनीलोत्पलतुला- मखण्डसमाभिख्या वदनमिदमिन्दीः कलर्यात । कुचो किञ्चिन्मौलत्कमल तुलना कन्दलयत स्तमःशोभा चित्रां चिकुरनिकुरम्बं हि कुरुते । सखी। एष सहकारपादप इयञ्च वासन्ती लतति तद- न्तिकमनुसरतः । रामः। कथमिमे मे परिसरमनुसरतः? तत् किञ्चिदपस- रामि तावत् । सखौ। सहकारशाखां करे धृत्वा सकौतुकम्] हला पैक पैक्क इमेहिं नहसिहाविलिलिहिदेहिं कोमल दलहि सभावी अदि जं किर इअं च दल हा के गावि विदह ण मित्रहत्य ण सभाविदेत्ति । अहवा णिचावलदासविदेण मनं ममहणेति रामः । इत्थ सम्भावयति भवतो मम पुनरन्यथा वितकः । मत्वा चापं शशिमुखि ! निजं मुष्टिना पुष्यधन्वा तन्वोमनां तव तनुलतां मध्यदेश बभार । यस्मादत्र विभुवनवशोकारमुद्रानुकारा- स्तिस्री भान्ति विवलिकपटादङ्ग लीसन्धिरेखाः ॥ सखी। भर्तृदारिके ! इयं वासन्ती लता | इदं च पश्य - . हना ! पश्यपश्यतेनखशिखाविलिखितैः कोमलदलैः सम्भाव्यते यत किलयं चतम्लता केनापि घिदगवेन निजहस्तिन सम्भावितेति । अथवा निज चापलता- गडितेन स्वयं मन्मथ नैवेति ।

·[४] 4. वामन्तीरस बिन्दुं सुन्दर मिन्दिन्दिरा इह चरन्ति । चिरमन्दिरमरविन्द मन्द मन्द परिहरन्ति॥ सोता। तदेव पठति । रामः । किमिदानी लतान्तरवर्णनया। नन्वियमेव निर्मुक्तशैगवदगा शिशिरा नवीन मम्प्राप्तयोवनवसन्त मनोरमत्रीः । उन्मोलितस्तननवस्तबका निकाम- मेणौदृशस्त नुलता तनुते मुदं नः ॥ सखी। भर्तृदारिके! पश्य----- -इयमसौ वासन्ती लता वयमेव सह कारपोतमालिङ्गितु पुरःसरति । सोता । सप्रणयकोपम् अये अलीअजप्पिणि दाणी तुह परिसरं परिहरि अण्णदो गमिससम् । रामः। अमलमृणालकाण्ड कमनीयकपोलरुचे- स्तरलसलीलनोलनलिनप्रतिफुलदृशः । विकसदशीकशोण करकान्तिभृतः सुतनो- मंदलुलितानि हन्त ! ललितानि हरन्ति मनः ॥ सोता। [विलोक्य सकौतुकम् अम्मी ! पपलपलासपुहासामलो महे ससीमासेहरप्फुरन्तसोमकोमली। विसपेसलुपप गये ! पलीकजल्पिनीदानों तव परिसरं परितत्यान्धच गमिधामि।

·[ ४२] लदाधरम्मि की इमी प्र खण्डणी विलोणाण देइ मे सुहं सिहण्डमण्ड णो* ॥ सखी । भतं दारिके ! कथय कथं लतालोकनाहिरतासि ? सीता । [अनाकर्णितकेन तदेव पञ्चमस्वरं पठति । क सखी। [उपमृत्य] कथमिय मन्यचित्त व लक्ष्यते ? पुनशित्तमस्थाः ? [रामं दृष्ट्या साकृतम्] अये! इद मस्याश्चित्तगजबन्धनालानम् [पुन: सौता हस्ते धृत्वा] भर्टदारिके ! प्रणयमधुरोपि मखीजन: किमवधीयते । अथवोचितमिदम् । अधुना हि तवाय हृदयमधिवसति । सीता। खगतम् कहं अवगदह्मि इमाए । इति [ लज्जा नाटयति] सखी । स्वगतम् कथमिव लज्जते । तद अन्यतो नयामि [प्रकाशम् कथमद्यापि हृदयं न मुञ्चति ते प्रणय- कोपः? * अही!- विकमितपेशलोत्पलाश पुइवधामली महशसौम्यशेखरमा रत्सीमकीमली लतापहे कोऽयमन रूपखण्डनी विलोचन्य ददाति मे सुखं शिखण्डमडम: कथमवगवाखानया।

·[१३] सीता । [ खगतम् कोषमुद्दिमित्र इमाए भगिदं ण उमा इमम् [ प्रकाशम् ] हला कहं तुह कुविसं केवल- मण्णचित्त दाए ण सम्भाविदासि । सखी। क तहि दत्तचित्तामि ? सोता। आरामम्मि का सखी। [विहस्य ] अहो ! ते चातुर्य यत आकारप्रका. टनेनैवाकारगुप्पिं कृतवत्यसि । सीता। सलज्जमधोमुखी तिष्ठति । रामः । उत्तरगन्य कुरङ्गलोचने ! लोचने कमलगमोचने ! । अस्तु सुन्दरि ! कलिन्दनन्दिनी- वीचिडम्बरगभीरमम्बरम् ॥ सखी। [ सग्रणयस्मितम् । मर्टदारिकेऽलमालिजने अपि हृदयापलापन । ननु विदितं मया । अत्र ते मखि! शिखण्डमगड़ने पुण्डरीकरमणीयलीचने । श्यामतामरसदामकीमले रामनामनि मनी मनोभवे ॥ मोता। हला पक पका- * कीपमुद्दिशाानया भणितं म पनरिमम् । हन्ना । कथं तुभा कीपियामि । केरलमन्यचित्ततवा न सम्भाबिनामि । + आराम।

·[ ४४] [पुनः खगतम्] मअणवहूणेउररवरमणिज्ज किम्पि किम्यि कूजन्ती। 'माअन्दमुउलमहुरमुही महुअरी भमई अयि पिबह लोषणाई पिअजणवणारविन्दमअरन्दम् । अयि तरलाई विरह पुणकह तुझे कह इमो अन 1 इति राम नयनाञ्चलेन सलोलमालोकः । रामः । [निर्वये सर्वस्वं नवयौवनस्य भवन भोगस्य भाग्य दृशां मौभाम्यं भदविभ्रमस्य जगतः सारं फलं जन्मन: । साकूतं कुसुमायुधस्य हृदयं रामस्य तत्त्व रत: शृङ्गारस्य रहस्य मुत्पलदृशस्तत् किञ्चिदालोकितम् ।। सोता। [वगतम् ] पुनम्तामेव गाथां पठति । सखी। अयि भर्ट दारिके ! पश्य- दलदमलकोमलोत्पलपलाशश शाकुलोऽयमलिपीतः। तव लोचनयोरनयोः परिसरमनवेलम नुसरति ।। *हला पमा पश्य । मदनवधनपररवरमगोयं किमपिकिपि क जन् । माकन्दमुकुलमधुरसमधुरमुखी मधुकरी धर्मान । + अपि पिरतं लोचने प्रियजनवदनारविन्दमकरन्दम् । अपि तरले विचारयतं पुन: क युवा कायं च ।

·[ ४५]
सोता। [सहर्षमानगतम् अपि लोप्रणाई बहसम्पदाई
णं सुहोपसदीयम् ।
रामः । सिप्रत्याशम्]
अमृतमयपयोधिक्षीरकलोललोलैः
अपयति तरलाक्षी पत्र मां नेत्रपातः ।
अपि भवतु सदायं सन्मुहूतः विमृश्य मविषादम्
कुतो वा, मधुरविधुरमियाः सृष्टयो हा विधातः ॥
[प्रविश्य चेटो । भट्टदारिए ! भट्टि गोहि प्रम तमि
जकिर वत्सा जाणई झत्ति घरमाणीत्र विचित्ताहरण हिं
मण्डोअदु जण तोए साणंदं वअणारविन्द पुलोअर न ।
सीता। हण्डे! कहं सिणहमुहाओ मह अम्बानी !
पेटिका। भट्टदारिए ! कहं ण मुद्धाश्रो तुह अम्बापोगा ।
मोता। कहं उए मुद्दाी मह अम्बाश्री
घेटिका । जा तुमं पिसगगलावा चन्दलेहां गवलच्छो
লালব্দিমিলি মান্স
-
--
* अपि लीचने बहष्टपदे नन मुखीपत्र तिरियम् ।
+ भट दारिक ! भट्टिनौ भिरा ज्ञप्तास्थि, यत् किल वत्मा मानको झटिति
रहमानीय विचित्राभरण मण्हातां, येन तस्या: मानन्द बदनारविन्द विनीक यामः ।
हण्डे ! कथं खेहमुग्धा ममाम्बा: '
न भसदारिके कथं न मुग्धास्त वाम्बा: ?
: कथं न मुग्धा ममाम्बा: ?

·[४] अयि तुह मुहलेहा चन्दविम्बे सगोटा दसणकिरणलच्छो अच्छजोहासरिकी। कुवलयदलदोणीकन्दगए वहन्ती तरलबहलमिट्ठी दुइधारेव्व दिट्ठी ॥ ता प्राअच्छ गच्छा णिधरं जेच ॥ ** इति निकान्ता: स्त्रियः । रामः । [मविषादम् ] कथं नयनपयतिकान्तैव कान्ला ? [पुनः सप्रत्या गम्] अप्याविरम्त भूयोऽपि मम लोचनयोरियम | दिवसेऽन्तहिता नक्तं चन्द्रिक व चकोरयो: ॥ लक्ष्मण: । आर्ययमाविरस्ति । राम: । [ सह कयं पुनः प्राप्ता प्रयतो? पिलो य न तावत् नूनं किम य न्यदभिसन्धाय तदिदमुक्त वत्सेन । उर्वत्स ! कयमाविरम्ति ? ल मगः । मुगध स्य कैलिविजितस्मरचापयर्ट- रातन्वतो रुचिमतीव मुधाकरस्य । रागोडुरा स्फुट मुदञ्चिततारकथीः सन्धाविरम्ति नमु कापि पतिम्बरेव ॥ ८ यास्त्वां निसर्गलावण्यचन्दले खां ने पवलमीनाञ्जनेनाग्नतमि छन्ति। तथाच अपि तव मखने वा चन्द्रविम्ब मन हा, दशकिरणलमोरानी बामदक्षा । कवनयदलट्रीगो कन्दगयां वहन्ती, तरले वन्नमिष्टा दग्व धाव वृष्टिः । दागका गच्छामी निजग्टहमेव । --- ·। [४७] रामः । बसवमेतत् । तथाहि----- कत्वा प्रबुध का मलामखिला त्रिलोको- मम्मोनिधेर्विशति गर्भमसाविदानीम् । पन्तःप्रसुप्तहरिनाभिसरोजचौध- कौतूहलोव भगवानरविन्दवन्धुः लक्ष्मणः । आर्य ! दृश्यतामबमोयन्मुकुलितराग इव गग- नामोगः । रामः । एवमेतत् । इदानीं हि प्राचीमालम्बमाने घनतिमिरचये बाबवे बन्धकोनां। सम्प्राप्त च प्रतोचौं शशिकरनिकरे वैरिणि स्वैरिणीनाम् । अर्धसामोपलास्पि.टिकमिव दिशा- मन्तरालं विधत्ते कालिन्दौज कन्धामिलदमलजल- स्यन्दसन्दोहमैत्रीम् ॥ पुनः सहर्षमङ्गल्या दर्शयन् ? एतत् कोक कुटुम्बिनौजनमनःशल्यं चकोराङ्गना सञ्च कोटिकपाटयोघटितयोरुहाटिनी कुञ्चिका । दग्धस्थापि नवाङ्करः स्मरतरोरागसां प्रेयसी. मालोद्दामगजानुयो विजयते सुग्धं सुधांगोवपुः ।

·[ ४८]
लक्ष्मण: । कल्लोलक्षिप्तपत्रिपुरहरशिरःस्वःस्रवन्तीमणालं
कर्पूरक्षोदजालं कुसुमशरबधूसीधुभृङ्गारनालम् ।
एतद् दुग्धाब्धिबन्धोगगनवामलिनीपत्रपानौयबिन्दी
रन्तस्तोषन केषां किसलयति जगन्मण्डनं खण्डमिन्दोः।
रामः । वत्मालमतिप्रसङ्गेन तदेहि सायन्तनविदशार्चमा
चितकुसुमापायनेन भगवन्त गाधिनन्दनमुपास्महे ।
.
। निष्कान्ता: सर्वे ॥
॥ इति द्वितीयोऽङ्कः॥

·[४] ॥अथ तीयोऽङ्कः ॥ ॥ ततः प्रविशति वामनकः ॥ वामनकः । [आत्मानं विलोक्य, सविस्मयम् अहो ! अङ्गाणं में तुगत्तणम् । अवि णाम ईरिसेहिं अङ्गहिं एत्थ संचरन्ते ण मए टुआरसिहरं भज्जोअदि ता खुज्जी भविष सञ्चरिस्सम् * | तथा करोति । प्रविश्य कुजकः । वअस्प्त वामणअ दाणिं सअल गुण- संजत्तासि तुमम् । वामनकः । कहं वि। कुञ्जकः । पढमं जेञ्च वामणो दाणिं उण खुज्जत्तणं पत्तोपा। वामनकः । [सक्रोधम् ] अए मुरुख कहं अत्तणो खज्जत्तणं परम्मि आरोवेसि णं तुमं जेब खुज्जी मए उण दुआरसिहरभङ्गमशिदेण अप्पम्मि खुज्जत्त- गमाराविदम। । . अनानां मे तुगत्वम् । अपि नामे दृशै रङ्गैरव मंचरता मबा हारशिखर भजात तत् कुजी भूत्वा संचरिष्यामि । + वयम्य । वामन दानों मकन गण संयुक्ता मि त्वम् । कमिव ? पप्रथममेव वामन इदानों पुनः कुजत्वं प्रात: । भी मर्ख । कथमात्मनः कुलवं परमिशन आरोपाम ! नन त्वमेव कुनको भया पनारशिखरभङ्गशशितेनात्मनि कुजत्वमारीपितम् ।

·[५] कुलकः । [विहस्य ] कहं विअस्थिमत्तएण तुह अङ्गा दुआरसिहरं भज्जिस्सदि। [पुनः सक्रोधम् ] अरे अलौअवाआल केण तुह कहिदं अहं खुज्ज- आत्ति । वामनकः । णं इमिणा जेब एरिअवुसहक दरिअबुसहकउदसरिसे ण पुठ्ठिदेण मंसस्थवएण उव्वहिएण न ! कुनक। [विहस्व अए मदिसुण कहं इमी मंसत्यवो अवि उण सोहग्गलच्छौए उवहाणगण्डी । धामनकः । साशङ्गम् अरे सणिअं जप्प | अम्हारिसाणं अन्तेउरचारिणं सोहग्गवृत्तन्तमामिप्र भट्टा कुविस्सदि । कुञ्जकः । अलं भोरुत्तणण दाणिं धाण घरम्मि वदि भट्टा - *कथं वितम्निमात्र गा तवान हारशिखरं मनाते। अरे। अलीकवाचाल । कन तब कथितमहं कुब इति ? + नन्वन नैव दृमन्नषभककुदसदृशन पृष्ठस्थितेन मांसनबकनी वाहितेन । । अवै मतिशन्य ! कथमयं मांसस्तवकोऽपि पुनः मौभागालच्या उपधान- गेन्द कः ? पा बरे भनेजल्पास्मादृशानामन्तःपुरचारिणां सौभागग्यवत्तान्नमाकण भरः कोपिण्यति। ६ अर्व भौरव नेदानौं ध्यानरहे वर्तत भट्टः ।

·[५१]] वामनकः । गहुणहु अज्ज किर कस्सावि पाहुणस्स महे- सिणो आगमणं परिवालअन्तो बाहिरमण्ड वे वदि *। कुञ्जका । हा हदमन । वामनकः । किति । कुजकः । णं पढमं जेव्व एक्कण महसिणा जमवक ण उदिछी इमो राधा अच्छिमीलणहिं रत्तिओ गमेदि । दाणिं उण इमिणा उवदिछी अन्तेउरं जेब्व परिहरिस्मदि। तदा किं इमो अोहि खवणोव्व कप्पडपेडएहिं करिस्त दि वा । वामनकः । सच्च एदं जड् इमो मईमो अह्माणं रमी उवदेसस्थ आश्रदो भवे । इमी उण हरवणुद्द- सणस्य । * नहि नह्यद्य किल कस्याप्यतिथमहर्षेरागमनं परिपालयन बायमण्डपे वर्तते । । हा हवामाः। 1 किमिति । बननु प्रथममवैकन महर्षिणा याज्ञवल्कनीपदिष्टोऽयं राजा अक्षिमीलम रात्रीगमयति । इदानौं पुनरनेनीपदिष्टोऽन्तःपुरमेव परिहरिष्यति । किमयमम्माभिः क्षपणक इव कपटपेटकैः करिष्यति । इ सत्यमेतत्। यद्ययं महर्षिरस्माकं राज उपदेशार्थमागती भवेत् । अयं धमुर्दशनार्थम् ।

·[ ५२ ] , कुञ्जकः । किं इमरस महेसिणा होमग्गिधूमसामलिअली- अणस्स हरचावदंसणण ता तक मि खत्तिअवह्मणा इमोत्ति *। वामनकः । [विहस्य कहं तणु व मदोवि तुह वश हो जं एव्वं तक सि सच्च खन्तिमबाणा इमोत्ति । कुनकः । ता कोवि अण थो सम्भाविअदि जं किर चिर- तवस्साकरिनिदो इमो तिब्बं पेक्खमाणा खत्ति- बह्मणा रुजुमदिणा अह्माणं राएसिणा रज्ज गहोदं आअदोन्ति। वाममकः । सन्त पावं । ईरिस मा जपत्र । अयं हि चिर- तबस्सापरितोसि दस्त बागा वाआए खत्तिअत्तणं परिहरि बह्मगात गं पता था । कुजकः । कह तणुच मदोधि तुह वामणी जं एरिस- अलीअलोअवुत्तन्ते वि पत्तिाअदि । जइ कस्सविवाभाए खत्तिय बह्मणो होइ तामह वाआर तुमं वि बह्मणो होसि ॥ । किमस्य हीमाग्निधमधामलितलोचनस्य हरचापदर्शनेन तत् नकयामि क्षवियत्राह्मणोऽयमिति । + कथं तनुरिव मतिरपि ते वक्रा यदे व तक यमि मन्यं ? क्षत्रिवत्राह्मणोऽयमिति । + तत् कीऽप्यनर्थः सम्भाव्यते यत् किन चिरतपस्याकर्षितोऽयं तीव्र प्रेक्षमाया: क्षत्रियब्राह्मण ऋजमतेरस्माकं राजर्ष राजा ग्रहीतुमायात इति । शान्तं पापं । ईदृशं मा जाप । अयं हि चिरतपस्यापरितोषितस्य व्रगी वाचा क्षत्रियत्व परिहत्य बाह्यगत्व प्राप्तः । । कथं तनुरिव मतिरपि ते वामनी वद ईदृशालीकं, लोकसत्तान्त ऽपि प्रत्या ·[५३ ] वामनकः | अरे बालिस ! कहं तुह गोमुहमस भवदी च उन्म हस्सवि णस्थि अन्तरम् कुनकः । जइ इमो सुध्धबह्मणी ता किं इमसस चावचि. ताए । वामनकः । अस्थि कारणं तस्स पासम्मि तदो जेव्व गहि- अचावविज्जा दोणि खत्तिाकुमारा वट्टन्ति ताणं दंसइस्सदि चावन्ति । कुजकः । ता सुध्यासी इमी पा । वामनकः । अह इम कुञ्जकः । ता कहे हि दाव इमस्सिं अलोअदूसणारीवेण णं मह पावं उपपण ण वेति x । वामनकः । पावलि किं भगोदि णं महापावं उपपcom साम् ।। य्यत । यदि कस्यापि वाचा सचिनी ब्राह्मणी सति तर्हि मम दाचा वर्माप ब्राह्मगो भवसि। " अरे नालिया। कथं तब गोमुनीन्य भगवतशतमखम्यापि नास्थ्य लपम् । । यद्ययं शुइब्रामणस्तहि किमस्य चावचिन्तया । + अम्ति कारगण तन्य पार्थ तल एवं हकीतचापविदीदी क्षत्रियकुमारी दर्तत ताभना दयिष्यति चापभिति। मतत् शुद्धाशबीऽयम् । ६ अथ किम् । ५ तत् कथय वा पदमिनल का जीव ला सम पापमुत्पन्द्र' नवे नि ? । पापमिति किमयी मनु मायाम नयनम् ।

·[५४] कुअकः। अरे मुरुख ! ण आणासि धम्मस्स तत्तम्। सम्ब- न्धिप्रण परिहासवणाई ण हु पावकरणाई वामनकः । कहं उण इमो तुह सम्बन्धिपणी।। कुलक: । अरे ण आणासि अस्स वि दोणि कुमारा अह्माग विदोणि कुमारीत्रो ता तक्केमि सम्बन्धिप्रणो हविस्म- दित्ति। वामनकः । [विहस्य कहं अह्माणं एरिमं पुरणम् ना? [नेपथ ] ताटङ्गिना झटिति ताडितताटकोन रामेण पद्मरमणीयविलोचनेन । क्रीडाशिखण्डकधरेण सलक्ष्मणन साकं मुनिः कुशिकसूनुरितोऽयमति ।। वामनकः । [सहर्ष विस्मयम अहो! जा किर सबललीअ- भोसणा रखसी ताडएत्ति सुणीअदि सा इमिणा जइ ताडिद ता इमरिसं हरचावारोवणं वि सम्भावीअदि। ता एहि इम करण सुहारहं भटिणीणं सुमप्पा ॥ ॥ निष्कान्तौ ॥ ॥ इति प्रवेशकः ॥ * अरे मूर्ख ! न जानासि धर्मस्य तत्त्वम् । सम्बन्धि जने परिहासवचनानि न खनु पापकारणालि । + कथं पुनरयं तव सम्बन्धिजन: ? + अरे न जानास्यस्यापि हो कुनारा वम्माकमपि ई कुमार्यों तत् तर्कतामि सम्बन्धजनी भविष्यतीति ।

·[ ५५ ] ततः प्रविशति रामलक्ष्मणानुगतो विश्वामित्रः। [अङ्गु ल्या दर्शयन् वत्स रामभद्र! एतत् तकय चक्रवाक हृदयाखासाय तारागण- ग्रासाय स्फुरदिन्द मण्डल परीहासाय भासां निधिः । दिकान्ताकुचकुम्भक इमरसन्यासाय पङ्गे रहो लासाय स्फुटवैरिकैरववनवासाय विद्योतते ॥ रामः । [अजलिं बहा] | লালমৰিত্ৰনানি क्षालयन्तमभितो भुवनानि । पालयन्तमथ कोककुलानि ज्योतिषां पतिमहं महयामि ॥ विश्वामित्रः । विगतम् अपि नाम मयोपनीयमानं वत्स- रामभद्रमचिरादेव जनकपतनूजया सम्भावविष्यति । लक्ष्मणः । आर्य ! पश्य- यावन् नोरनिधेः प्रभात समसः प्रोद्धृत्य लोकत्रयो- माणिक्य रविविश्वम नरवणितीयौपथे न्यस्थति। तावत् कर्त मिवास्य गुचचितं पद्माकरण स्वयं लक्षीलब्धभिकाशपजकारन्यस्ता पुरः स्थाप्यते ॥ 4 कयमभागीदशं पुखन् । या खल सकललोकभीषण राक्षसी ताटकेति ययते सा अनेन यदि ता डिता तय ािन् हरचापारीपमपि सम्भाव्यते। तदेहीम कर्णसुधारसं भटि नीभाः समर्पयामः ।

·[५६] विश्वामित्रः। [सहर्षमात्मगतम्] अये वत्स! लक्ष्यणेनैव दत्त मुत्तरम् । देवताधिष्ठितानि हि सुगधवचनानि भवन्ति । रामः। [मुनिं प्रति अगवन्! कथमियं बहुनरकरितुरङ्गम- तरङ्गितापि राजधानी तपोवनभूमिरिव प्रशान्तपावनी विभाव्यते । विखामित्रः । क इह विस्मयः ? नन्विह जनकः प्रतिव- मति यस्यायं भगवान् याज्ञवल्कयो गुरुः । रामः । सोऽयं भगवानस्य गुरुयः किल योगोश्वर इति ख्यायते? विश्वामित्रः । वत्स स एवायम । पादोपजीवनाभानोः प्रबोधमुपलभ्य यः । अभूद्योगोचरख्यातेः सद्म पद्ममिव श्रियः ॥ तदेहि राजभवनमुपसर्यामः । इति निष्कान्तः । नेपथ्य ] पयोभिः तिच्यन्तां बहलविलसत्कुङ मरस: प्रसूनैः कीर्यन्तां परिमल मिलकोलमधुपैः । चतुष्को : पूर्यलामविरलल सन्या निकगणे- मुंदा पौर नोमिनगरपथतथयाङ्गणभुवः ॥ विश्वामित्र:। नूनमयदल्यागमनसानन्दस्य भरतानन्दस्य वाक्य परिस्मन्दः [विलोच अहो! अस्य रभसातिशयो बढ्यं सतमपि नगरपरिष्कारं पुनरादिति । [प्रविन शतानन्दः । भगवन् ! अभिवादये। विश्वामित्र : । सौवादुमान् अचा: !

·[५] शतानन्दः । भगवन् ! अयमसो जनको राजा भगवन्तं प्रतीक्षते । विश्वामित्रः । विलोक्याये स एष जनकः । अङ्ग रङ्गीकृता वत्र षभिः सप्तभिरष्टभिः। बधी च राज्यलक्ष्मीश्च योगविद्या च दीव्यति । १ ।। ततः प्रविशति जनकः । जनकः । [कताञ्जलिभुत्त्वा यः काञ्चनमिवात्मानं निक्षिप्याग्नौ तपीमये । वर्णीत्कर्ष गतः सोऽयं विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥ उपमृत्य भगवन् ! अयं ते समोहित सम्मलतासमुद्रमा रामः प्रणामः । विश्वामित्रः। राजर्षे ! वसुन्धरासुनासोरसोरध्वजाप्रति हतमनोरथो भूयाः । इति यथोचितमुपविगन्ति । जनकः । भगवन् ! अधुना सुनासीरसाधारणत्वमक्षः करणं में। विश्वामित्र: । कथमिव ? जनकः । सम्प्रति तदोवामपि पटवोमतीत्य वर्ते । . (१) विधी वेदविद्या पहि', राज्यलक्ष्मी : मतभिः, योगविद्या अष्टभिः अङ्ग अशीलतादीव्यतीत्यन्वयः । तथाहि- -शिक्षाकल्पी व्याकरणं निरुतं गोलिप तथा । चन्द्रश्च ति घडङ्गानि वेदम्याहमनीषिणः ॥ स्वाम्यमात्य महत्को शराष्ट दगवनानि चैति सप्त राङ्गानि । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारमान- धारणाममाधयर्थ त्यष्टी योगाङ्गानि ।

·[५८] गाधिनन्दन ! म नन्द नजन्मा तादृशः स हरिचन्दनशाखी। यादृशी मम भवत्पदपन- इन्दवन्दनविधिः सुखहेतु। विखामित्रः । अहो ! ते प्रणयांतिशयो यः सहजप्रमोद खा बुधिनिमग्नोऽप्यस्मत्समागमजम्मनः । सुखशोकरान् बहु मन्यसे । जनकः। भगवन् ! अस्मद्विधानां राज्यरागोपरक्तचेतश्चन्द्र मसां कुतस्योऽयं सहजानन्दचन्द्रिकोझेदः ? विश्वामित्रः । मैवं भोः ! ज्याघात: कार्मुकस्य श्रयति करतलं कण्ठमोंकारनाद- स्तेजो भाति प्रतापाभिधमवनितले ज्योतिरात्मीयमन्तः । राज्य सिंहासनश्रीः शममपि परम वति पद्मासनश्री- र्येषां ते यूयमेते निमिकुलकुमुदा- नन्दचन्द्रा नरेन्द्राः ॥ शतानन्दः । सत्यमेतत् । एते हि वाराङ्गनाकरतरङ्गितचामरोमि- खेतातपत्रशतपत्रिणि राजहंसाः ।

·[५८] ४ व धौरा क्रीडन्ति राज्यसरसि स्वरसं योगीन्द्र चन्द्रसुगमे पथि संचरा लक्ष्मणः । [अपवार्य आर्य! राजानी प्यमी ब्रह्मविद्या- 'चतुरा इति चिनीयते मे चेतः । रामः । वस ! किमिह चित्र ? ननु छत्रच्छाया तिरयति न यद् यन् न च स्पष्टुमोष्टे दृप्यन्वहिपमदमषीपलनामा कल लीलालीलः शमयति न यच् चामर राणां समीरः स्फोतं ज्योतिः किमपि तदमी भूभु जः शीलयन्ति ॥ विश्वामित्रः। आङ्गिरसोचितमात्य : राजहंसा इति । सकल अवलवोत्तंसा राजहंसा अमी। जनकः । भगवन् ! इदमस्मत्याचीनेषु शोभते नतु मयि कतिपयग्रामटिकास्वामिनि । विखामित्रः । मैवं भोः ! अननिमनिपालाः सङ्घश: पालयन त्ता- मवनिपतियश स्तु खां विना नापर जनक ! कनकगोरी यत् प्रसूता ते नजा जगति दुहितृमन्त भूभवन्त विते जनकः । भगवन् ! न तनशतभुवननिर्मा पणनिपुणस्य भग- वतः कि यती यमभिनववचनचातुरी नाम स खलु भवान् दस्य।

·[६.] शलाकौलत्य खो दृशमसमकोपारुणरुचिं सुरश्रेणीचित्रं गगनतलभित्तौ रचयतः । सुधांशो नोश्व प्रथमरचितं बिम्ब युगलं सुधालाक्षासान्द्रद्रयमतितपात्रहयमभूत् ॥ शतानन्दः । राजर्षे! सत्यमात्थ । किमुचते सोभगवान् ? विशनो; वर्लोकादवनितलपातं रचयितुं सुनासोरे कोपादिकसितपदाने विकसितः । यदीयोऽसो नव्यत्रिदशनगरारम्भरभस: सुरस्तोमे भक्ता मुकुलित कराने मुकुलितः ॥ लक्ष्मणः। [अपवार्य] आर्य! कथमेवंविधं भगवतः प्रता पितभुवनत्रयं तपोभिधानं तेजः । राम: । अपि न विदितं ते राजर्षे रिदम् । रोषाभिभूतपुरुहूतपदाभिभूतं दृष्ट्वा विशझुमथ कोपविपाटल योः । आकुड्मलोकतकराम्ब जराजिर म्या सन्येव दृष्टिरमरैर्य टुपासितास्य ॥ विश्वामित्रः । राजर्षे ! अपि तावद् रत्नगर्भागर्भ सम्भव कन्यारत्नमलस रुते त्वाम् । जनकः । भगवन्! भवत्य सादादधुना जामाटरबमप्यल- वरिष्यते । राममवलोक्य, सकौतुकं भगवन् ! सकलजनविलोकनोत्सवाना- मयमयनं कतरः पुरः कुमारः ।

·[६१] हरितमणिमयूखहारिणो यः कलयति कल्पतरोः प्ररोहलीलाम् । शतानन्दः । भगवन् ! अयं च कतरो यः खल्व स्यैव नौलनीरजदलोज्यलकान्त- रन्तिके स्फुरति काञ्चनगौरः । लीचमस्य सदृशः श्रवणाये सम्रिविष्ट इव चम्पकगुच्छः । विवामित्रः । नाना तावद्रामलक्ष्मणावेतो । जनकः । अहो कर्णामृतम् ! शतानन्दः । [निर्वयं भगवन् ! एतयारह मुदाररूपयो:- रुल्लसत्महजसोहृदधियोः । कामपि वजनता विभावये कौस्तुभामृतमयूखयोरिव ॥ जनकः। एतयोः प्रकतिरम्यरूपयो- सल्लसत्सह जसौहृदवियोः । आन्तरः स्फ रति कोऽपि सविधिः प्रत्यगात्मपरमात्मनोरिव । विश्वामित्रः । अयि! योगीश्वरशिष्ये दृशेषु गभीरेवभिन- वादन्तपीयूबवेशन्तेषु भवत एव मनो निमज्जति स्वजनभावे पुनरनयोर्वयमपि साक्षिणः । जनकः । तत् किं भ्रातरावेती?

·[६२] विखामित्रः । अथ किम् ? ' जनकः । [सहर्ष निर्वय तनुश्रया निर्जितचम्मकीत्यली सुवर्णनीलोत्पलकोशकोमली। अहो ! दृशामुत्सवदानदक्षिणी सुलक्षणो लह्मण लक्ष्मणाग्रजी ॥ पुना राम विलोक्य, सकोतुक भगवन् ! किमेतत् । यथाहं निःसोमोत्सवसुभगभीगे भवकथा. पथातोते चेतःप्रणयिनि रमे पुंसि परमे । तथैवास्मिन बाले दलदमलनीलोत्पलदली- दरश्यामे रामे नयनपदवोमागतवति ॥ विश्वामित्रः । स्वगतम् उचितमेतत् । न खल मकल लोकलोचनानन्दकरः शीतकरः । शङ्करगिरः शयाली: कलानिधेरपरं तत्त्वम् [प्रकाशं राजर्षे! स एष सौन्दर्यातिए- यस्य महिमा । जनकः। कः पुनराभ्यां पुत्रवतां मोलिमाणिक्य मारोपितः? विश्वामिनः । किं शीतांशुमरीचयः किमु मुर स्त्रीतस्विनीवीचयः, किं वा केतकभूचयः किमथवा चन्द्रोपलानां चयः। इत्य जातकुतूहलाभिरभितः सानन्दमालोकिताः

·[६३]
कान्ताभिस्विदिवोकसां दिशि-दिशि
कोडन्ति यत्कीर्तयः॥
रामः । वत्स! नूनमयं सकलगुणवदातस्तातः प्रस्तूयते।
लक्ष्मण: । अपि नाम भूयोऽपि प्रम्तोष्यते ।
विश्वामित्रः । अपिच
यस्योद्यजदण्डचण्डिमबलत्कोदण्डलीलायितै-
निष्पोते दनुजेन्द्रचन्द्रवदनान वल्लरीविश्नमे
लक्ष्मीमस्रविपाटलक्षतमयोमालम्बते केवलं
पोलोमोकरजा व्यतिकरादाखण्ड लीयं वपुः ।
अपिच । तस्य पावनबान्धवी
त्तं समांसलमहाममिलेः ।
कायकान्तिपरिभूतमनोजो
ताविमौ दशरथस्य कुमारी ॥
जनकः । [सहर्षम्
यहाहू बहतः पराक्रमहतां प्रत्यर्थिसौमन्तिनी
चक्षुः कज्जलकालिकामिव धनुर्मों: किण श्यामिकाम्।
बहार्दु मंदकर्म का मुकगुण प्रोत्तालकोलाहलै-
वैरिस्त्रोकलमेखलाकलकलाः पोता इवाम्तं गताः ॥
अपिच । यस्येन्द्रारिजयश्रिया सह झटित्यालथ मौर्वोलतां
साकं भूवल येन चापवलयं दोर्मण्डले बिभ्रति ।
पोलोमोकुचकुम्भ सोमनि रहः पश्यन् नखास नवं
वत्ते चेतसि केवलं न तु करे कोदण्डमाखण्डल: ॥

·[४] तपनकुलशिरः किरीटकोटि- स्फुरदरुणोत्पलकुड्मलस्य तस्य । दशरथनृपतेरिमौ मृगाङ्क- प्रतिमसुरेखमुखाम्बुजो तनूजी ॥ विश्वामित्रः । अथ किम् । जनकः । अहो धन्यता दशरथस्य यस्य हे अपि तन- वलोकनशीतलेदृशौ । शतानन्दः । दिशौ च। विश्वामित्रः । ननु दिश इति वक्तव्यम । शतानन्दः । तत् किमन्यावपिकुमारौ दशरथस्याङ्क भूषयतः । विखामित्रः। अथ किम् । यो खलु भरतशत्रु नौ प्रति- बिम्बाविव रामलक्ष्मणयोः । शतानन्दः । नूनममी ऋष्यशृङ्गचरुभागानां विलासाः । जनकः । दशरथभागधेयानां च । विश्वामित्रः । एवमेतत् । अवधिः खलु भाग्यवतां राजा दशरथः । जनकः । महात्मवतां च । विश्वामित्रः । तत् किमस्माभिरुचतां। भवतोमहिम्नि भवन्ताविव साक्षिणी। जनकः । कतरोऽहं दशरथस्य महिमाभोगमनुभवित कातार इव सागरस्य ।

·[६५ ]
: विश्वामित्रः । शोभन्त एव विनयमधुराणामधरीकतामा
महिमानः कामं सत्यविधुरा अपि वाचः । अथवा समुचित
मेवैतत् । यतः-----
जतिवान् दशरथ. म हि राजा
राममिन्दुमिव मुन्दर मृर्तिम् ।
लोकलोचनविगाहनशीला
त्व पुनः कुमुदिनीमिव सीताम् ॥
लक्ष्मणः । अपवार्य आर्गेन्द कुमुदिनीदृष्टान्तेन किमपि
संविधानं सूचितं भगवता ।
रामः । [सप्रणयकोपम् अलमलीकालापितया ।
जनकः। विगतम् कथमनया भङग्या किमपि सूचितं
मुनिना तत् किमनेन रभस वशंवदेन विस्म तमेव शाम्भवं
धनुः ।
प्रकार भगवनजेन भगवतो वकमनीयेन वाग्वि.
लसिन किनभवहर का योग किमधि कोतुकिलोमि ।
बिज्ञामिनः । विगतः कथम गया परिपाटया हाचा-
पारी पण सुझावपति। [सनतु प्रकाश राजर्षे ! साधु मारि-
ती मातीव जे कोतुको वषमकेतुका कावलोकने। तेन
तदानयनायादिश्यतां पुरुषाः । अथवा किमन्ध रामभद्र
एवादिश्यताम्।
जनकः। सविस्मयम भगवन् कथं मुगधइबदुग्धमुग्नमपि
O

·[40] राममिन्दु किरीटकार्मुकानयनार्थमादिसि ? न जानासि किम्- एतत् तद् दुर्विगाहं तुहिनगिरिमयं कार्मुकं यत्र जन्न मौर्वीदर्वीकराणां पतिरुदधिसतानायकः सायकश्व । दोर्दण्ड श्चन्द्रमौलेनतमपि यदभूदुन्नतं कामु काण बाष्याम्भोवृष्टये च त्रिपुरमृगद गामैशमपोन्द्रमासीत् । विश्वामित्रः । जानामि । सेवायातसमस्त खेचरकरकोडाचलचामर- श्रेणीमारुतपानपीनतिबिडज्यापन्नगाकर्षिणा । गाढाकुञ्चनजृम्भमाण तुहिनस्यन्दै यदीयैः श्रमः संत्यक्तः पुरवैरिणाऽपि तदिदं शैलेन्द्रसारं धनुः ॥ जनकः । तत् कथमस्यानयनाय रामायादिशसि ? विश्वामित्रः । न केवलमानयनाय किन्त्वानमनाय । [गमं प्रति ] वत्स ! बध्यतां परिकरः । इदं च- मारीचमारोचतुरं सुबाहोरपवारणम् । न्यस्यतां लक्ष्मणकरे ताटकाताडनं धनुः ॥ जनकः । कथमसम्भावनीयमेवोद्भावयसि ? विश्वामित्रः । कथमिदं न विदितं ते--अनेन हि ? प्राप्य चापनिगमानितः कमात् संप्रताप्य विशिनिशाचरान् । अस्मदीयमखरक्षणक्रिया- दक्षतैव गुरुदक्षिणोकता॥

·[६] जनकः । [विमृश्य, निखस्य च ] भगवन्! असातत् किन्त मारीचमुख्यरजनीचरचक्रचूडा- चञ्चन्मरीचिचय चुम्बितपादपौठः । अत्राभवहिफन्लबाहुबलावलेपो वीरः शशाङ्कमुकुटाचलचालनोऽपि ॥ विश्वामित्रः । किमतावता नन्वतएव राममादिशामि । [ रामं प्रति, वमोत्तिष्ठ ] कुमुदिनीकान्तकलाकिरीटकाम- करीपण प्रवीणतया संप्रोणयास्मान् । जनकः । खगतं] यस्य ख्याता जगति सकले निम्तमिस्रा तप:श्री- मिथोत्कण्ठः कथमिह भवेदेष गाधेम्त नूजः । बालो रामः किमपि गहनं कार्मुकं चन्द्रमौले- दोलागेहं कल यति मुहुस्तेन मे चित्तवृत्तिः ॥ [पुनः पृथिवीमालीक्य रतिरिव जननेत्रानन्दिनी.नन्दिनी ते कुसुमशर इवायं रूपसार यदि तु धनुरपीटं प्राप्त मातिर हम्त कुसुममयमिव स्यात्मभृतः सम्प्रदाय: ॥ शतानन्दः । राजर्षे ! किमेतन् मूढ इव मुहुर्मुहुरा लोकसे ? अनुवर्तस्य महर्षेर्वचनम् । जनकः । [प्रकाशम] अनुवृत्तमेव । [रामं प्रति वत्मानु- ठीयतां गुरुवचनम्। मारः। ! ? ..

·[६८] रामः । उव्याय परिकार बनाति । प्रविश्य प्रतीहारी । जेदुजेदु देवो कोवि बक्षमणो देवम्स दंस पत्यो टुार देस ग्मि चिट्ठदि ता किं पयेसोअदु *। जनकः । श्राः इदमपि किं जनकः प्रष्टव्यः । प्रतीहारी। तथेति निर्गत्य तेन सह प्रविशति । जनकः । ब्रह्मन् ! प्रणम्यसे । मुनिः । राजन् ! सुमतिर्भूया: ! जनकः । (खगतम् अन्यादृशीयमाशी:परिपाटी । भवतु प्रकाशं मुने ! इहास्यताम् । मुनिः । संदेशहरः खल्वस्मि । जनकः । कस्यायं कीदृशी वा संदेगः । मुनिः । पोवा कज्जल कालिमानमखिलं मापालनारीदृशां नीला मीतयशीहासमहसा लोक त्रयं शुभ्यताम् । चण्डो शं चरितरविभवैद्यापि वः सेवत है वैदेह ! सरकादग्नापरशुस्वामतदाभाषते ॥ जनकः । [स्वागत भामहो गर्वाङ्ग रस्य वक्रता । भवतु प्रकाश किं तत् ? मुनिः । कस्मेचिद् देहि कन्यां नर- पतिशिश्वे दीर्घमायुलभस्त जयतु जयतु देवः कोऽपि ब्राहगी देवरख दर्शनार्थी द्वादशं तिष्ठति, तत किं प्रवश्व ताम् ?

·- [६] व्यावर्तस्वाप्रियाबः पुरमथन- धनुःकर्षणालापपापात् । नोचेदन्योस्तुऽपायस्तव कलषमषीपशसंक्षालनाया- मस्मविस्तारिधाराञ्चलब- हलपयः पूरदूरावगाहः ॥ जनकः । विहस्य तन् मयापि प्रतिसंदेशः कथनीयस्तस्य। मुनिः । कीडशोऽसौ ? जनकः । त्वं मित्र मम जामदग्न्यपरशी ! तेनैतदाभाष्यमे सम्प्रत्येव यथाप्रति श्रुतमियं कन्या मया दीयते । तेनेह स्वयमेत्य धूर्जटिधनुधौरे यदोःसम्पदो. जामातुः पुरतश्विराय भवता धाराजलं त्यज्यताम् । मुनिः । तथास्त्विति [निष्कान्तः] जनकः । आङ्गिरसीपक्षिप्तस्तावदयं जामदग्न्येन निज कोपानम्नस्फुलिङ्गः । शतानन्दः । विमितावता ? अतिगम्भौरभुजसारकासा- रकैरवारामः खलु रामः । विश्वामित्रः । राजर्षे ! के पुनरमो परितः स्फ रमणि- मौलवः परःसहस्सा दृश्यन्त ? जनकः । श्रीकण्ठकार्मुकनिरस्तभुजावलेपा नानादिगन्तजगतीपतयः किलामी।

·[७० ] अभ्यर्थनां मम किमप्यभिवर्तमाना ग्रहन्ति कानिचिदहानि नरेन्द्रपूजाम् ॥ विखामित्र: । वत्म रामभद्र! तदेषामेव पश्यतां कोतुक मस्माकं पूरय । रामः । विवामित्र प्रणम्य निष्कान्तः । जनकः । आङ्गिरसापरिशौलितसंनिवेशस्य वत्सरामस्य भवता प्रत्यनन्तरोभ्यताम् । प्रादिश्यतां कछु की च करक- लितकमलमालाया जानक्याः स्वयंवराङ्गणावतरणाय । शतानन्दः । तथास्त्विति निकान्तः । [प्रविश्य कञ्चको । जयतु देवोऽनुष्ठित एव देवादेशः । विश्वामित्रः । [ विलोक्य, सहर्षम् ] श्राः कथमुद्गतमेव रामचन्द्रयशः पताकाकेतुदण्डेन हरकोदण्डे न ? [पुनः सवि स्मयम् ] रावण शिशुनापि किलायं लीलयैवं नमिती हरचापः । दूरमुन्नसति यस्य ममन्ता- दम्बरेऽपि गमिती गुणघोषः । नक्ष्मण: । भगवन् ! एवमेतत् । तथाहिं पूर्णा एवं पुरारिचापकपटच्छन्नाचल ग्रामणो- गूढानेकगुहागभोर कुहरम्फारप्रतिध्वानिमिः । मौर्वीभूतभुजङ्गराजवदनयंणो विसर्पहचः- प्रारब्धार्ययशः प्रशस्तिसदृशैाघातपोर्दिशः ॥ अये।

·[७१ ] जनकः । आः किमुच्यते दिशः पूर्ण इति ? ननु एतैः योकण्ठकोदण्डचञ्चमी:भवै रवैः । चिरात् प्रतिज्ञया साकं पूर्णो मम मनोरथः ॥ प्रतीहारी। कञ्च किनं प्रति अज्ज पैकखपेक्ख कीदूहलं सोदारामहिं मिमित्र उण हरचावारोवणं समम्मी करोअदि *। अको। सिकौतुक कथमिव । [विमृश्य विहस्य च आ जातम् । करकिस लयलीलाचारु चण्डीशचाप दशरथतनयेन खैरमाकष्यमागे । रससरमविकासो सीतया पुसितोऽसो कुवलयदलदामश्यामकान्तिः कटाक्षः ॥ लमगा: ! भगवन् ! अत्यद्भुतं वर्तते । नन्वयम् भिन्दन् निद्रां मुरारे: सकल- सुजभृतां म्लान यन् शोर्यदर्प छिन्दन् दिक्क म्भिकर्णाञ्चलचल- नकलां कम्पयन् कूर्मराजम् । आर्यश्लाघागभीरः प्रलय- जलधरध्वानधिक्कारधीर- आ। ग्य पश्य कौतुक सीतारामाभयां मिलिवा हरचापारीपा मग क्रियते ।

·[ ७२ ] * ॥ कारः अष्यमाणत्रिपुर- हरधनुभंङ्गभूराविरस्ति । प्रतीहारी। तेल्लोकं लडअन्तो गिरिगहिरगुहा सुत्तजग्गन्तसोह रफारुम्मिलन्तकण्हत्छणि दपडिरवुगगारपूरिज्ममाम्चे । ब्रह्मण्डे भज्जमाणे कडुविडअकड कारपभभारभीमो अम्मी भन्वन्तचण्डोसरधणु हटणकारओ उगगमेइ कञ्च की । पश्य कौतुकम् । क्रीडाभग्नमृगाङ्गमौलिधनुषं सौतार्पिता वक्षसा बिभ्राणं कमलस्रजं निजगह शृङ्गारवीरश्रियोः । रामं ब्रोडवशादवाञ्चितमुखं भूमौभुजां पश्यतां चेतः क्रोधविषादविस्मयमुदामूर्मोंः समालिङ्गति ॥ [ प्रविश्य शतानन्दः । राजर्षे ! विषीद वा प्रसीद वा इदं यथादृष्टमुपवर्ण्यते । ज्यावल्लों ललिताङ्गलोकिसलयैराकर्णमाकर्षती न भूभङ्गरतां गता रघुशिशीर्भग्नं धनुर्धूर्जटे: नाहकारतरङ्गितो ध्वनिरभूत् कण्ठेऽस्य दीर्यदनु- घवारस्तु चकार तारतरलः शब्दाद्वितीयं जगत् ॥ * त्रैलोक्वं लवन गिरिगभीर गुहासप्तजागत्मिह. स्फारीन्मौलत्कण्ठस्तनितप्रतिरवीहारपूर्वमाणे । ब्रह्माण्डे भज्यमाने बहुविकटकटत्कारप्राग्भार-भीमः अहो ! भज्यच्चण्डीश्वरधनुष्टणत्कार उच्छति ।

·[७३] जनकः । कथं पुनरेतायतीमतिभूमिमवगाहमानोऽपि वत्सीरामभद्रो भयता न निवारितः ? शतानन्दः । कथंकारं वारयामः ? यावत् कन्दुकलाञ्छमाचिसकरशोलाबनालाकृतिः कौशल्यापितमङ्गलप्रतिसरी वत्सस्य दोःकन्दलः । किञ्चिच् चञ्चति तावदेव हि दलञ्चण्डीशचापोच्छल- च्छन्दकार्णवमग्नमेतदखिलं जातं त्रिलोकोतलम् ॥ जनकः । तदलं कालातिपातन याच्यतामनुमतिनंग वतो विशामित्रस्य जानकौरामभद्रयोः पाणिसंघनाय । शतानन्दः। सद्यो विघट्टमानेन धनुषैव पिणाकिनः । ननु संघहिती पाणी जानकीरामभद्रयोः ।। तद् ऊर्मिलालक्ष्मणयोरेव पाणिमंघनाय भगवानभ्य- धनीयः । विशामित्रः । [विहस्य अस्व तत्, परन्तु पाणीन् जनककन्यानां पीडयद्भिः सहामुजैः । सौताया रामभद्रो मे पाणिपीडन मिच्छति ॥ जनकः । [सहर्षम् कथं माण्डवीथुतकीर्तिभ्यां भरत शत्रुघ्नयोरपि परिणयमनुसंधत्ते भगवान् ? विशामित्रः । अथ किम् ? अनकः । तद् गृहीतमिदमधिशेखरमाशाकुसुमं भग- वतस्तदागच्छत समोहितं निष्पादयामः । इति निष्कान्ताः सर्वे

·[७४]
॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः॥
:01
-
* गीयते ।
[नेपथ
ध्रुवा
मणिमयमङ्गलदीवी जणअनरेन्दस्स मण्डवे जलइ ।
चण्डानिलोवि पत्ती यससिं विहलागमी होइ ॥
[पुनर्नेपथों] अरे! क्षत्रिया अपसरत लीचनपथात् नन्वयम्।
कुर्वन् कोपादुदञ्चद्रविकिरणसटापाटलैष्टिपातै
रद्यापि क्षत्रकण्ठच्युतरुधिरसरित्सितधारं कुठारम्
तौबेनिश्वासपातैः पुनरपि भुवनोत्पातमासूचयनि-
गजन्मौर्वीकचापस्त्रिभुवनविजयो जामदग्न्यःसमेति ॥
ततः प्रविशति जामदग्न्यः । [साटो परिक्रम्य ] अही!
कृष्टता जनकस्य! यदयं हरचापारीपणन कन्यादानं प्रतिजा
नौते । [परशुं विलोक्य ।
सकलनृपकठोरकण्ट पीडी-
बहलगलद्रुधिरोघधौतधारः ।
राजशेखरः---"ध्रुवा हि नाम नाटयस्य प्रथम प्राणाः । तथाहि .
प्रथयति पाविशेषान् समाजिकजनमनांसि रञ्जग्रति ।
अनुसंदधाति च रमान् नाटयविधाने ध्रुवा गीतिः,, इति ध्रुवाया लक्षणमाह !
+ मणिमयमङ्गलदीपो जनकनरेन्द्रस्य भण्डप ज्वजति ।
चण्डानिलोऽपि प्राप्ती यस्मिन्विमलागमो भवति ।

·[ ७५] तदिदमजनकं जगद् विधत परशुरयं जमदग्निनन्दनस्य ॥ [ विमृश्य ] उदितोऽर्जुनभुजविपिने ज्वलितस्तुनेषु नृपतिवंशेषु । निमिकुलकमलकलापं कोपानलं किं पुन: स्पृशसि ॥ [पुनर्विचिन्त्य] अलमस्मिन्नुपक्षया मनोरथोपनीतजा- माटभुजबलाबलेपदुर्ललितः खल्वयम् । तथाहि संदिष्ट- मननास्मत्परशोः । त्वं मित्रमित्यादि पठति । अहो ! अस्थ टुरवलेपः । यस्योद्यधोरधाराञ्चल दलितगलदाहुशाखांसहस्र- पोहच्छ ट्रक्तधारानिवहजितनवो मोलदकां शुजालः । क्ष्मापालः कार्तवीर्यः सुरपुरसुदृशां पुष्पिताशोकगाखि- भ्रान्तिं दत्त्वापि चित्त निजपुरसुदृशां शोकशाखी बभूब अपिच । येभावध्यत नर्मदाम्बुनिवहः सङ्केत्र च लङ्गेशूर स्तद्यस्मिन् निरमज्जदर्जुनभुजक्षोणीरुहां मण्डलम् । क्षत्रस्त्रीनयनाम्बुपूरमिषतः खेलन्ति यत्केलय- स्तत्ताहक परशुर्ममायमधुना धाराजलं मुञ्चति ॥ [विलोक्य कथमयं शतातन्दशिष्यस्ताण्यायन: ? [प्रविश्य ताण्ड्यायनः । भगवन् ! अभिवादये । जामदग्न्यः । आयुष्मान् भूया:, कथय तावद् अपि नाम भवदुपाध्याययजमानस्य निहत्ता हरचापारोपणश्रद्धा ? ताण्ड्यायनः । निवृत्ता।

·... 4 जामदग्न्यः । [सहर्ष निहत्ता ? वाण्डायनः । भगवन् ! निवृत्ता सहैव चापेन । जामदग्न्यः । [ससंभ्रमं] किमात्थ सहैव चापन निवृत्तति? ताण्ड्यायनः । अथकिम् ? जामदग्न्यः । स्फुटं कथय तावत् किं वृत्तमिति ? ताण्डयायनः । कस्यचित् अखण्डचण्डिमोद्दण्डभुजदण्डनिपीडितम् । भगवन्! भृगुमार्तण्ड! भग्न भर्गशरासनम् ॥ जामदग्न्यः । [सक्रोधं] कस्य ? नागडयायनः । सुबाहुमारीचपुरःमरा अमो निशाचरा: कौशिकयज्ञवातिनः । बश स्थिता यरय जामदग्न्यः । अलमतः परं ज्ञातः खलु खलानामग्र- णौनिशाचरग्रामगी। ताण्ड्यायनः । [स्वगतं कथं दशकण्ठेन धनुर्भग्नमिति प्रतीतं भगवता ? भवतु तावत् । जामदग्न्यः । [सक्रोधम् अयमयमिदानीम् । नृपशत सुकुमारकण्ठनाली- कदनकलाकुशलः परश्वधी मे । एतदनन्तर । पाठः श्लोकशेषः ज्ञापि पुनके न दृश्यते ।।

·[७७] -- दशवदनकठोरकण्ढपौठो- कदमविनोदविदग्धतां दधातु । [विमृश्य अथवा । यः कर्तार्जुनभूरुहाअतभुजाशाखासहस्रच्छिदा दम्भोलेगिरिकूटपाटनपटोः शौण्डोर्यतो लज्जते । तस्यैतस्य परेतराजसदनहारः कुठारस्य में का श्लाघा दशकण्ढकण्ठकदलीकाण्डावलौखण्डने । [पुनर्विचिन्त्य ] तथाप्यनुचितमुदासितुमेतस्मिन् कतागसि रक्षसि तदिदानीम् । दक्षिणस्याम्बुधेमध्ये कवा कोशणमष्टमम् । महाणजन्मा दहनो लङ्कातङ्काय जायताम् ॥ इति [साटोपं परिकामति ] ताण्ड्यायनः। विगतम् ] दिष्टया स्वस्ति क्षत्रियकुलाय । [नेपथेअहो नियोगिनः ! कृतविवाहमङ्गलयो: सोता- रामचन्द्रयोः स्वस्तिवाचनिका हिजा आहूयन्ताम् । जामदग्न्यः। परिवत्य,स क्रोधम् आः ब्रह्मबन्धो! कथम- लोकदशकण्ठ कीर्तिदानेन प्रतारितोऽस्मि। नन्वयमन्यः को- पि जनकजामाता । ताण्ड्यायन। भगवन् ! मम को वापराधः [अोक्त एव भगवता भ्रान्तं मयापि संभ्रान्तम् । जामदग्न्यः । तन् नि:शेषं तावत् कथय । ताराड्यायनः ।

·[ ७८] शराग्रवर्तिनः प्रतापलेशस्य गताः पराभवम् ॥ तथैवाखण्ड चण्डिमेत्यादि पठति । जामदग्न्यः । कः पुनरयं मारीचदमन: ? ताण्ड्यायनः । ये ऋष्यशृङ्गचरुभागभुवः कुमाराः संजज्ञिरे दशरथस्य बधूजनेन । तेषामयं निरुपमः प्रथमः कुमारी रामाभिधः कुशिकराजतनूजशिष्य: ॥ जामदग्न्यः । । क्षणं विभाव्य सामर्षम, दुईर्षाः सुरसिइकिन्नरनरेस्त्यक्त क्रमं वक्रतां प्राप्त यत्र विधातरीव तरसा तिस्रोऽपि दगधा पुरः । तद भग्न यदि राघवेण शिशुना चण्डीपतेः कामकं , ताण्डायनः । स्वगत न्) किमधुना वक्ष्यति जामदग्न्यः? तन् मग्न कुलमेव तर्कय रघोमच्छ स्त्रधाराम्भसि ॥ ताण्डयायन: । संरब्धोऽयं भगवान् तमिमं वृत्तान्तमुपाध्या- यस्य कथयामीति निष्कान्तः । जामदग्न्यः । [विलोक्य] अभिनवविवाहमङ्गलतया तक यानि स एष रामः सानुज इति। [सहर्ष निर्वण्य ] अर्ध- मुगधः स्वल्वयं जनी यदेनं काम इति वक्तव्ये राम इति जल्पति । [ पुननिर्वय ] सन्दर्य मदनादपि प्रथयति प्रोटिप्रकर्ष पुरा भेत्तारं मदनारिमप्यधरयत्यु हामदो कौड़ितम् । मुग्धत्वं मदनारिमोलिशशिनोप्य त्कर्षमालम्बते

·[ ७८ ]
?
मूर्तेस्तत् किमसो रसैविरचितः शृङ्गारवोराङ्गतैः ॥
ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणी ।
लक्ष्मणः । [ सकोतुकम् ]
मोवों धनुस्त नुरियं च विभर्ति मोञ्जों
बाणाः कुशाश्च विलसन्ति को सितायाः ।
धारीज्वलः परशुरेष कमण्डलुथ
तद वीरशान्तरसयो: किमय विकारः ॥
आर्य! किं पुनरिदं ब्रह्मक्षववर्णात्मकं चिमिव स्फ रति ।
राम: । वत्स न विदितं ते ? नन्वयं स भगवान् भार्गवः ।
वेध्यं क्रौञ्चमहीधरस्य शिखरं देयं धरित्रीतलं
प्रत्यग्रतितिखण्ड दण्ड नविधिकोडाविधेयोऽम्बुधिः ।
जेयम्तारकसूदनो युधिकरक्रीड़ा कुठारस्य च
ऊ द्य यस्य बभूव हैहयपतेरुद्दामदो: काननम् ॥
लक्ष्मणः । तर्हि विस्मयनीयशीलोऽयं भगवान् ।
रामः । विम्मयनीयशीलानां शिखामणिरिति वक्तव्यम् ।
अयं हि । एकः स्वपमहीधरां क्षितिमिमां स्खणे कशृङ्गों यथा
गामेकां प्रतिपाद्य कश्यपमुनी न स्वात्मने लापते ।
किंच क्रोचगिरि गिरीतनयस्याविद्यशक्तिक्षतं
विद्या बाणगणेरुदारहृदयो वैलक्ष्यमालम्बते ॥
[उभी परिकामतः ।
रामः । [अञ्जलिं बसा भगवन्! भृगुकुल शिरःशेखरशिखण्डक!
एष सानुजस्य में परमोन्नतिरमणीयपरिणामः प्रणामः ।

·[८०] जामदग्न्यः । समरविजयी भूयाः । रामः। भगवन् ! भृगुकुलमौलिमाणिक्य ! अनुग्रहोतोऽस्मि । भार्गवः । [स्वगतं, सकरुणम् ]----- रामे चन्द्राभिरामे विनयवति शिशी किं प्रबुप्यातिमात्र [विमृश्य, सक्रोधम् - हु चापं चन्द्रमौलेश्चपलमतिरसाविक्षुभस्त्रं बभन । पुनः सानुक्रोशम्] बाला वैधव्यदीक्षां जनकनृपसुता नाहतीयं मदस्त्रात् [पुनर्विचिन्त्य, सामर्षम् - आः शान्तो मे कुठारः कथमयमधुना रेणुकाकण्ठशत्रुः ॥ [प्रकाश दाशरथे! इयमसौ मे त्वयि समुदाचागनुमारिणी वाग्वृत्तिरेव । राम: । [विहस्य मनोवृत्तिम्तु कोशी ? भार्गवः । चण्डोगकार्मुकविमर्दविवर्धमान- दर्पावलेपसविशेषबिकाशभाजीः । बाह्वोस्तवाहमधुना मधुना समान- राराधयामि रुधिरैः कठिनं कुठारम् ॥ . रामः । भगवन् ! निग्रहानुग्रहयोः स्वाधीनोऽयं जनः परं ते कोपबीजं ज्ञातुमिच्छामि ।

·[८१] भार्गवः ॥ अहो ! दन्धिता बदामना कतमस्माभि- रुनामपि नावधारयति निजदुर्विनयम् ॥ ननु रे येनोपदिष्ट मद्यापि पुरस्त्रीविरहव्रतम् । न भुग्न तत् त्वया भन्न जगहुरुशरासनम् ॥ रामः । भगवन् ! अलीकलोकवार्तया निरपराध मयि मुधा कोपकलङ्गितोऽसि ॥ भार्गवः ॥ तत् किं स्वस्ति हरकार्मुकाय ? रामः ॥ नहिनहि। भार्गवः ॥ तत् कथं निरपराधोऽसि ॥ रामः ॥ मया स्पृष्ट न वा स्मृष्ट कामुकं पुरवैरिणः ॥ भगवनात्मनैवेदमभज्थत करोमि किम् ॥ भार्गवः ॥ आः कथं रे चन्दनदिगधं नाराचं निधाय हृदयं मे शीतलयसि ? तदलमनेन कुठारमुद्य म्य हे राम ! कामरिपुकामु कमर्मघात- संजातपातक! तवेष कठोरधारः ॥ सौताकरव्यतिकरप्रतिकूलबन्धुः कण्ठपुरा विशतु निष्करुणः कुठार: ॥ तत् प्रवोरी भव ॥ राम: । हारः कण्ठं विशतु यदि वा तीक्ष्णधारः कुठार: स्त्रीणां नेवाण्यधिवसतु नः कज्जलं वा जलं वा । संपण्यामी ध्रुवमिह सुखं प्रेतभतुर्मुखं वा यहा सहा भवतु म वयं ब्राह्मणेषु प्रवीराः ॥

·? [८२ . जामदग्न्यः । आः कथं मामपि प्रगतिपात ब्राभएमात्र- मिव मन्यस। ( पुनः सार सामर्षम् ) जानौषे नहि जामदग्न्यमपि रे यदीर्घ दो:कन्दल- बन्दास्कन्दितबाहुना रणभुविस्कन्दे न मन्दोजसा । मानाक्षीद्ध जसंपदं मम कथं वत्तानुसारादिति क्रुहनोइतमैक्षि शङ्करकरन्यस्त विधातुः शिरः ॥ ( पुनः सामर्षम् ) किमात्य रे किमास्य ? “न वयं ब्राह्मषु वीरा” इति । कथं क्षत्रियजातिगवितो ब्राह्मणजातिं वृणाय मन्यसे ? तदिदानीमावयोः का गरीयसीति संग्रामतुलैब निःष्यते। रामः। भो ब्रह्मन् ! भवता समं न घटते संग्रामवार्तापिनः । सर्वे होनबला वयं बलवतां यूयं स्थिता मूर्धनि ॥ लक्ष्मण: । जामदग्न्य! एवमेतत् । यस्मादे कगुणं शरासनमिदं सुव्यक्त मुर्वीभुजा- मस्माकं भवतां पुनर्नवगुणं यज्ञोपवीतं बलम् ॥ राम । वत्सालमिह माननीये मुनौ दुर्विनयवैदग्ध्येन । जामदग्न्यः । अस्य को दोषः । दारीमुक्त कुचांशुकः परिवृतं प्राचीनमेषां नृपं नाहिंसोद्यदसौ कुठारहतकस्तस्यैतदुज भितम् । यन्नारीकवचान्वयप्रणयिनां क्षत्राधमानामिमा दुर्वाचः प्रविशन्ति मे श्रवणयोधिक् क्ष वगोत्रे कपाम् ॥

·[८३] रामः । अलमिह क्षीरकण्ठं कठोरकोपतया । तत् .. क्षम्यताम् । जामदग्न्यः । आः किमुच्यते क्षीरकण्ठ इति। विवक ण्ड : र स्वौ! "लक्ष्मणः । भगवन् शितिकण्ठशिष्येण विशेषतः क्षन्तव्यम । जामदग्न्यः । आ :कथं विषकण्ठनामसाम्येन त्वमपि मे गुरु:? लक्ष्ण णः । (विहस्य ) भगवनन्याभिसंधानेन मयेदमुक्त यत् किल। किरीटमधिरूढेऽपि बाले प्रालेयरोचिषि । शितिकण्ठस्य किं चित्तं धत्ते कोपाखुरः पदम् ॥ तद् भवान् तदन्तेवासौति विशेषतः क्षन्तुमर्हति । जामदग्न्यः । (स्वगतम्) अहो! अस्य क्षत्रियबटो परि- पाटीपाटवम् । भवतु (प्रकाशम्) तदिदं क्षान्तमेव मयायं तु न क्षमते प्रकृतिकठोरः कुठारः । शीलं न वेत्सि कथमस्य ? क्रीड़ाविनिर्मितसुदुर्मददोविलास- निःशेषराजकवधस्य परखधस्य । कौलालकीक सकदैः परितो विचिन्त्य येन त्रिधाधि विदधे पृथिवी विवर्णा ॥ ( पुनः सामर्षम् ) कयमस्य हरप्रसादपरशी; गोलमपरि- शौलितं ते? यत्र कामति सङ्गराङ्गणभुवं दुर्वारधाराञ्चल- ·[४] तुमक्षत्रकिशोरकण्ठ रुधिरैर्नीरे एका भूरभूत् । तादृग्वीरवरस्वयंवरपरखोककन्याकर- क्रीडापुष्करदामरेणभिरभूद् दैगरेव रेणूत्कटा । लक्ष्मण: । भगवन् ! एतत् सत्यं- यत् किल भवत्कुठार- धाराञ्चलविलसितेन नौरेणुका भूरभूदिति । जामदग्न्यः । [स्वगतम् श्राः कथं रेणुकावृत्तान्तन मर्म विध्यति । भवतु [प्रकाशम् अये! क्षत्रियपोतालमिह निरप- राधे भवति मुधा परश्वधपातेन | तदयं में प्रकृतिकठोर- भाषिणं भवत्कण्ठमेव शातयति कुठारः । [नेपथ्य ] अये जामदग्न्य ! कथमतिप्रगल्भसे? तदिदाम- दानों भवच्छासनाय शरासनमानीयते । जामदग्न्यः। [विहस्य कथमयं जनकः ?[उच्चैः] अये या- ज्ञवल्का-शिष्य! किं भवतः शरासनेन पडासनमेवावलम्बख । [पुनः सोत्यासम् ] युष्माकं भीः सुघटितबहुन्यस्तपद्माक्षकण्ठा मिथयोत्कण्ठा किमितिसमिति क्षत्रियश्रोत्रियाणाम् तेऽन्ये चञ्चत्करतलचलञ्चण्डनिस्त्रिंगधारा- धौतारातिहिपमदमोपशपूराः प्रवीराः ॥ तदलं भवता । एतावेव तावत् क्षत्रियस्फुलिङ्गो निर्वा- पयामि। [पुनपो] अये जामद न्य! कथं तथा समधनसमृहस्थ जमदग्नेस्तनयोऽपि शमदुर्गतोऽसि संवत्तः ?

·[८५] जामदग्यः । कथमयमाङ्गिरस? [उच्चः]प्रये शतानन्द! कथय तावदिदमयंविथं शमाभिधानं कस्मादुपातं भगवतो गौतमाट् वा गोत्रभिदी वा ? नेपा] आः क्षत्रियापुत्र! निजजननीकण्डताण्डवित- कुठारकुलाङ्गार ! कथं तपस्तुङ्गमाङ्गिरसमपि कुलं कलयसि? जामदग्न्यः । आः पाप कुलपांसन पांसुलापुत्र ! कथं मुगू- णामन्वये तपस्ताण्डवं मण्ड यसि ? रामः ! भगवन् ! सकललोकविख्यातमिदं भुगूणामाङ्गिरसां 'च कुलम् । तपोविशेषतस्तु भर्गशिष्य य । अत एव विज्ञापयामि तपः शान्त देतः स्फटिकमणिमालापरिकरः कुशाः कुण्डो दण्डः सततमुटजावास मिरतिः । मुनौनामतहः समुचितमदग्न न वचनं भ वक्त भङ्गो न शारधनुषी नापि परशु: ॥ पुनः सविस्मयम्] भवानेव तावत विचार यतु । क्क परशुरशुभस्ते कुत्र गोत्र पवित्वं का नु धनुरिदमुन निर्मलं कुत्र शोलम् । धनसमरकराला कुत्र नाराचहेला कुशकिसलयलीला कुत्र वा पर्णशाला ॥ जामदग्न्यः । कथमन्वमिव मां प्रगतिपात्र मुनिमात्र मन्यमे ? स एष जामदग्न्यः खल्वहन् । क्षुमा क्षत्रकठोरकण्हविगलत्कीलालधारासरिन्- नित्ताभिषवस्य कृतगिरसां के गान् कुणान् कुर्वतः।

·[८] ग्रवन् रक्त जलाञ्जलीन् पिढगणो यस्य क्षणं विस्मिता सन्तोषेण जुगुप्मया करुणया नामेनहासेन च । तदलमिदानीमपि। कत्वा विसप्तकृत्व समिति-विशसनं पूर्वमुर्वीपतीनां कत्वान्यत् सप्तकत्वः पुनरपि कदनं दुर्मदानां नृपाणाम् । निर्माय मापतीनां प्रतिसमरहृतैरुत्तमरुत्तमाङ्ग: कापालीमक्षमालां झटिति भगवती भैरवस्यार्पयामि ॥ रामः । प्रसीद त्वं रोषाहिरम कुरु मे चेतसि गिरं चिरं यच्चायासै हुभिरिह वारेजितमभूत् । यहोवित्त वृत्तं कितव इव विक्षीभतरलं तदेतस्मिन् वारे भृगुतिलक ! मा हारय मुधा ॥ जामदान्यः । कयं रे हारपियामि ? [विमस्यअयवा। किं नाम वाग्डम्बरपण्डितेषु युमासु वाणी: प्रचुराः प्रयुञ्जे। बाणान् रिपुमागहरान् मदीयान् सर्वेऽपि गूध सहिताः सहध्वम् ॥ रामः । किमन्यै नवहभेव हरशरासनारोपणोपनोतजा- जकीकरकिसलयलोलानिहितकामलबालिकामिलदलिपटल- कोलाहलसंगीतयशःपरिमलेन बापलेन सहिये । जामदग्न्यः । ईश त्यता पुराणचापदलनोइ तगर्वोति व्य ग्रस्त्व कतरः स मे तव गुरुः सोढुं न शक्त; शरान् ।

·[८७]
तुष्टादिष्टवरप्रदाद् भगवतः पद्मासनात् सादर
मन्त्राराचभयादयाचंत किल ब्राह्मों तनू कौशिकः ॥
रामः । [स्वगतम् कथं भगवन्त विश्वामित्रमधिक्षिपति।
तदतःपरं न सहिष्य [ प्रकाशम् |
ईशत्यक्तपुराणचापदलनप्रोतगर्वी इति..
व्यग्रोऽहं कतरः स ते मम गुरुः मोंढुन शक्तः शरान् ॥
तुष्टादिष्टवरप्रदाद् भगवतः पद्मासनात् सादर
खन्नाराचभयादयाचत किल ब्रामों तनू कौशिकः ॥
इति पदव्यत्यासेन पुन: श्लोकं पठति [पुनः साटोपम् ।
प्रये जामदग्ना !
तत् कोदण्ड कुलिशकठिन भग्नमितेन भग्न
मग्न शल्य तव हृदि महङ्गग्नमेशाता किम् ।
वैयक्ष वा भवतु यदि वा नाम नारायणीयं
नैतत् किञ्चिद् गणयति स मे टुर्मदो दुर्विलासः ॥
जामदग्नाः । [सहर्षम् साधु रे क्षत्रियपीत! साधु। यत्
किल जामदग्नानाम्नथण्डधाम्नः पुरतः खद्योत इव विद्या
नसे । किमाथ रे किमात्थ ?
रामः । तदेव पठति,नन्विदं भूयोऽप्यु यते - पुनस्तदेव
पटति।
जामदग्नाः । साधु स्मारितोऽस्मि ।
रामः । किं तत् !

·. [८८] जामदग्नाः। कराघाताहिष्णोस्तरलवनमालापरिमल- भ्रमन गध्यानद्विगुणितविकाश: समजनि । स यस्य ज्याघोषः सुररिपुबधूवर्गरुदित- ध्वनिस्वाध्यायानां प्रणव इव तत् कार्मुकमिदम्॥ रामः। करपङ्करुहकोडे क्रीडितं येन शागिनः । तदेतत् जामदग्नाः। अथ किं यदि शक्तोऽसि रहाण विग्टहाण वा॥ रामः । ग्टहामि । जामदग्न्यः । तदेहि वाष्पायमानभवबन्धुजनबन्धुरां वसु- धरामतिक्रम्य समरक्षमां क्षमामवतरावः । इति निष्कान्तो। लक्ष्मणः । [विलोक्य, सहर्ष सकौतुकं च मा शाम्भवं धनुरिवेदमपि प्रयातु भङ्गप्रसङ्गमिति मन्दचल जेन । आर्येण कार्मुकमपीदमही सहेलं । चक्रोकतं भगवतो गरुडध्वजस्य । नेपथा अहो कौतुकम् । उद्भिवश्वापचकादमरपरिहतव्योमरधावगाही बाणोऽयं राघवस्यविदशपुरगतिच्छेदकभार्गवस्य । हंसोभूतः सुरस्त्रीकरकमलगलत्य पसौरभ्यतुभ्य झङ्गीसङ्गीतभङ्गीपरिचलितयशाः स्वर्गपर्यशामेति ॥ ततः प्रविशतो रामजामदग्न्यौ। जामदग्न्यः । [राम विलोक्य निर्वयं च, खगतम् । .

·[2] त्रिलोको कोकोयं मुदमुदयतानेन लभते विवाशं वा धत्त मुनिजनमनःपझजवनम् । अये! कोऽयं बालः कुवलयदलश्यामलतनु- जगद्योनियोतिः कथमिदमहो तत् परिणतम् ॥ [पुनर्विमृश्य] आपूरणाय पुरवैरिशरासनस्य बाणात्मना परिणतः किल लीलया यः । आरोपणाय पुनरस्य स एव शङ्क बालात्मना परिणतः पुरुषः पुराण: ॥ [प्रकाशम वत्स ! इतः रामः । [सलज्जमधोमुखम्तिष्ठति] जामदग्न्यः । [उपमृत्य, रामस्य चिबुकमुन्नमय्य किमिति लज्जास्थानम् ? कमलबन्धु विलोचन ! यस्त्वया स्वमहिमोनमनैरधरीकृतः । न किमसावधरीकुरुते नर- स्त्रिदशकोटिकिरीटगणीनपि ॥ रामः। [ज्जलिं बवा] भगवनलमनेन। दुविनयपसमलि- नौकतमामानं तावद् भवञ्चर गनखकिरणतरङ्गिणोजले न क्षानयामि। चण्डमेव किल तिग्मरोचिषः सोम्वमेव किल शीतरोचिषः ।

·[...] चण्ड सौम्यमिति कौतुकावह नौमि तावकमहं महन् महः । [इति पादयोः पतति] जामदग्न्यः । अयि कल्याण निधे! आशीरुतिरपि खयि पुनरुक्तिरेव । तथापीदमाशास्महे । यशःपूरं दूरं तनु मुतनुनेत्रोत्पलवनी- तमस्तन्द्राचण्डातपतपसहस्राणि शरदाम् । इयं चास्तां युमच्छरशमितलङ्क खरशिरः- श्रितोत्सङ्गा नन्दत्सुरनरभुजङ्गा त्रिजगती । तदनुजानीहि मामिति निष्कान्तः । रामः । [लह्मणं प्रति ननु कथं नयनपथमतिकान्त एव भगवान् ? तदेहि, भगुकुलतिलकवियोगखिन्नमात्मानं बधुज- नविलोकनेन बिनोदयावः ।। ॥ इति निष्कान्ताः सर्वे ॥ ॥ चतुर्थोऽङ्कः समाप्तः॥

·[८१] ॥अथ पञ्चमोऽङ्कः॥ ततः प्रविशतो गङ्गायमुने । गङ्गा । सखि कालिन्दि ! किमिति दुर्मनायसे । यमुना । भवदि भाईरहि अस्थि कारणम् । गङ्गा । कीदृशं तत् ? यमुना । एक दाव अस्थि मह भादा सुग्गीवोत्ति का गङ्गा। [सकौतुकमात्मगतम्] अये? कथमस्याः कपिकुलो- त्पनोऽपि भाता ? । [विमृश्य उपपत्रमिदमनयोः खखेक एवायं सविता प्रसविता [ प्रकाशम् ] अथ किं तस्य । यमुना । सोतिबलिठ्ठेण दुबलोमुहेण वालिणाम- हएण परिडू दो एक्कदुगगमतसरणो कापअपरिवारी चिट्ठति गङ्गा । नन्विमावपि भ्रातरौ तत् किमनयोरौदृशं वैरा- यितमित्यर्धाक्त एव । अथवा “एकामिवाभिलाषा हि बीज वैरमहातरो:" भगवति ! भागीरथास्ति कारणम् । + एक तावत् । अस्ति मम माता सुयोव इति । t सोऽतिबलिष्ठ न दुबली मुखेन शालिमामधेयेन परिमूत एकदुर्गमात्रभरव कतिपयपरिवारम्तिष्ठति ।

·[२] इति ख्यातमेतत् तत् किमनेन ? हितोयमपि कारणं कथय तावत् । यमुना । कसिपि दिअहे गहोअतवस्सा विअ मम्महव- सन्ता दोवि तरुणा जटाहरा एक्का चक्कवाकस्यणी चन्दव- यणा में उत्तरित्र दख्खिणं चलिटु उवकता ॥ गङ्गा । ततस्ततः । यमुना । तदो अतीए खणं विलम्बिअ पणमित्र मुउ- लिअकरकमलजुअलाए अहमेरिसं विस्मता। अयि देवि दिणअरणन्दिणि पुणोवि णिअकुट म्बस्स दंसणप्यसादं करे- मुत्तिन। मङ्गा । तत् कथं सम्भावयसि ? यमुना। गङ्गायाः कर्ण एवमेवम् । मना । असम्भावनीयमिदम् । तनूनमावर्तशतभ्रमितह- दया किमप्यलोकमनुभूतवती [ विमृश्य ] अथवा को जा. नाति विधेः संविधानवैदग्भ्यम् ? यमुना। जइ संयुत्तो ता कहं भवदीए ण गोअरी इमो वुत्तन्ती । ArAmAM. VYA * कमिन्नपि दिवी ग्रहीततपस्लाविव म-मयवमनी छावपि तमगो जटाधन एका चक्रवाकस्तनी चन्द्रगदमा मामुत्तीर्य दक्षिणं चलितुमुपजान्ता: । + ततश्च तया क्षणं विलम्बा प्रगाम्य मुकुलितकार कमलयुगलयाहनीशं विजना। अयि देवि दिनकरणन्दिनि ! पुनरपि निकुटुम्ब व दर्गनामादं कुरुवंति ! + यदि संवत्तस्तत् कथं भगवत्या न गोचरी यं वृत्तान्तः ।

·[८३] गङ्गा । न किंचिदेतत् । मया हि ब्रह्मलोकादागताया: सरखत्याः समागम सुखव्यग्रचित्तया स्थितं तदेहोयमदूर सरयूस्तेन हि तन्मुखादेव निरूपयावा [इति परिकामतः] [प्रविश्य सरयूः । । देव्यौ नमो वाम् । उभे। आल्यवितथमङ्गला भव । मङ्गा । सरयू हस्ते ग्टहीत्वा सखि ! कथं तापनिमन- मङ्गकं ते । सरयूः । भगवति ! प्रतोपमाभाषसे। ननु लज्जाप कनिम मनमनुभवन्त्या मेऽर्धावलम्बनोऽयमङ्गसंताप इति । गङ्गा । स्पष्ट तावदावेदय । सरयूः। बह लगलितः संतापोपो स्तटान्तविहारिभि- दशरथपुरीपोरस्त्रीणां विलोचनवारिभिः । उपचयवतीं संतापोष्णां निजां दधती तनू- मिह मुहुरहं मातलज्जां वहामि जहामि च ॥ गङ्गा । [सातज्जम् किं पुनरासामथु वृष्ट : कारणम् ! सरयू: । गङ्गायाः कर्ण एवमेवम् । गङ्गा । हा इन्दुमतीनन्दन! हा सकललोक हृदयानन्दन चन्दन! हा महाकोदण्डपण्डित! हा पाखण्डलप्रियसख! हा निजतनयनिर्विशेषप्रीतिपरिपालितसकललोक ! हा राम भद्रकजीवितति [मूर्च्छति सरयूः । [स्वगतम् अस्यैव विलसितमेतत् । गङ्गा । हा महाराज दशरथेति मूच्छिता पतति। ।

·[४] यमुना। [अंशकाञ्चलेन वीजयन्ती भगवति समस्ससिहि समस्ससिहि णं इमेहिं जेञ्च गुणहिं असोअणिज्जो सो रामा * -- गङ्गा। [सरयुप्रति सखि! तवैव न केवलमयंतापः, सर्व- जनसाधारण: खल्वसो! तदनं रामभद्रच्छ पच्छाययापनो- दयामः। सरयूः । [विश्वस्य भगवति ! न खल्बप्रोषितसलिलमेकः कामलकेदारः परिशुष्यति । गङ्गा । स्पष्टं तावत् कथय । सरयू: । अधरस्फुरणं नाटयति गङ्गा । अलमलं कथं दावानलशोषितायां तरुणा खायां कुठारमारोपयितुमिच्छसि ? अथवा कथय तावत् । सरयू: । विगतम् अहो ! न ज्ञातु नाप्यनुज्ञातुनेक्षितु नाप्युपेक्षितुम् । वजनः स्वजने जातं विपत्पात समोहते ॥ [प्रकाशम् रामभद्रमभिषेनु कतमनोरयं दशरथ मेत्य कैयौ प्रथमं तावदिदमुक्तावती। इदमेव नरेन्द्राणां स्वर्गद्वारमनर्गलम् । यंदात्मनः प्रतिज्ञा च प्रजा च परिपाल्यते । गङ्गा । [स्वगतम् अनेनैव तावदक त्याणरुचो सूचिता टुरागया [ प्रकाशम् ] चरमं च किम् । * समावसिहि समायसिहि मन्व सेरेव गुणरशोचनीयो सो राजा । rvi ·[८५] सरयुः । त्वया देयं यन् मे इयमभिहितं देहि तदिदं वनं कौशल्ये यो विशतु युवराजोऽस्तु भरतः । गङ्गा । सोई गम ततः किं वृत्तम ? सरयूः । इतीदं कैकेय्या वचनमधिगम्याकुलमतेः पितुः पादो नत्वा मुदित हृदयोऽसो वन मगात् । गङ्गा । यमुमे! तदिदं यत् कथितवत्यसि । [सविषादम्] हा रधुकुल कुटुम्ब निहतमिति । यमुना । भवदि एक्ककिं रघुकुल कुटम्बयं णं मित्र- महे सिवण देवदाओ परिहरिअ सअली जेव्व जीअलीओ रामचन्दमुहचन्दविलोअणविहीणतणण णिहदी *। सरयू: । एवमेतत् । प्रोषितवति रजनिकरे बन्ध त तया न खल करवाण्य व। म्लायन्ति किन्तु सहसा भुवनान्यपि तमसि मज्जन्ति ॥ गङ्गा । एवमेतत् परं सखि सरयु! कथय तावत् कीदृशी वृत्तिः सीतालक्ष्मण योत्सरामभद्र ? सरयू: । तो हि तस्य सदैव सन्निहिती चन्द्रिकाप्रसादा विव चन्द्रमसः। अतो जानास्य व यादृशी चन्द्रिकाप्रसादयो- रेख चन्द्रमसि । गङ्गा । खगतं, सह.] कथं सहैव वनं गतावित्युक्तं भवति । ------------ * भगवत्येक किं रच कुलकटम्बकं नन मृगमहर्षिवनदेयता: परिहत्य सकल एव जीवली की रसचन्द्रसुखचन्द्रविलोकनविहीनत्व न निहतः ।

·[८६]
।
[प्रकायम सखि! जीवितास्मि ताबदभेन वागमृतेम। क्षण
मधिहि रामचन्द्रविरहमनुभवितुमसहा मे वत्सा जामको।
सरयूः । एवमेतत् । रामचन्द्रेण हीद मुक्ता जानको ।
अम्बाः शुश्रूषमाणा में शरदः कतिचिन् नय ।"
इदमाकय तथा मूच्छिता जानको यथा स्वजनकरोप
मीतशीतशीकरासारसितापि न प्रबुद्धा ।
यमुना | ता उण कहं पबुद्धा * ।
सरयूः । “वमं वनजपत्राक्षि! समागच्छ सहैव वा।"
इत्यनेन रामबचनामृतेनैव ।
गङ्गा । उचितमिद जानकीनेहस्य ।
यमुना। अवि णाम रामलणारा वि कोवि संवादी
संवृत्तो न।
सरयूः । अथ किम् । इदमुक्तो हि रामचन्द्र ण लक्ष्मणः ।
गमय वत्स ! निमील्य विलोचने
कतिचिदत्र निमेषसमाः समाः ।
अपिच मामिव शीलसुशोतलं
शुभरतं भरतं परिशीलय ॥
इदमुक्त च लह्मणेन । अये रघुनाथ !
त्वया समं मे चत्वारि यामा एव युगान्यपि ।
चतुर्दश समाः स्थातुं विना मन्वन्तराणि मे ॥
*
तत् पुनः कथं प्रयुहा ?
+ अपिनाम रामल भयोरपि कोऽपि संवा: संहनः ।

·। [८७] अपिच । त्वया मम समेतस्य कल्या अपि समासमाः । भवता विप्रयुक्तस्य कल्पकल्पः क्षणोऽपि मे ॥ गङ्गा । अपि नाम कौशल्ययापि किञ्चित् शिक्षितो रामभद्रः। सरयूः । अथ किम ? सा हि अयि वत्स रामभद्र ! सोता- मित्यो त एव बाष्प कडकण्ठोदमुक्तवती। अथवा वस लक्ष्मी रक्षितरि को सोतासमीक्षण त्य । तदिदं तावदमा- भवान् र्थयामि। . इह मुग्धमुखे वत्स ! लक्ष्मणे दक्षिणी भव । अपि राज्योपभोगेभयो यस्य त्वं सहजप्रियः । •ईद मुक्त च रामभद्रेण । अपि मातर्निजजीवितेऽपि दक्षि- णन भवितव्य मित्यपि शिक्षणीयमेव ? गङ्गा। तन् नूनं ततःप्रभृति सहजसोन्दर्य मेवाभरणं वत्सरामस्या सरयू: । अन्यदप्ये कं विमुञ्चन् सकलमारभणजातमिस्थ- मन्यर्षितः कौशल्यया रामभद्रः । हस्तावलम्बदानाय सोतामाङ्गल्य संपदः । इदं विसुद्ध मा वत्स राग ! रत्नाङ्ग लोयकम् ॥ इदमन्यच्च ते कथयामि धीरा समाजर्णय । गङ्गा । काध मेतावदाकर्णितवतीमपि मामधीरामाशङ्कसे। सरयू: । निकामं रामस्य प्रमुदित मुखाम्भोरुहरुचे जटावजीर्मकीमुकुल सदृशेर्बाष्पपुषतेः । झ

·[2]
निषिञ्चन सोमिविः कथमपि वितेने खलु यदा
तदा जातं मातः करुणमयमेतत् जगदपि ॥
यमुना । अचि णाम तसिसं समये सोदावि किवि सिक्खिा
बन्धुणेण *
।
-
सरयूः | अयि देवि! विपरीतमालपसि ।
गहनविपिनवासोत्कण्ठया संप्रयातं
प्रियतममनुयान्त्या तत्क्षणं राजपुत्रा।
चरणकमलगुञ्जन् मनु
मञ्जीरशब्दः
स्मुटतरमुपदिष्टा बान्धवाः साधु वृत्तम् ।
इदं तु वृत्तम् ।
पुरः कान्त यान्त विपिनमनुयान्त्याः सरभसं
तदादौ सीतायाः किसलयनिभी वीक्ष्य चरणौ ।
मुहुः शौतास्तताः किमपि च मुहुन्धुनयनैः
समं मुक्ता मुक्तासदृशकच ये बाष्पकणिकाः ॥
गङ्गा । हर्षविषादयोविलसितमेतत् ।
सरयू: । इदं बन्धुजनेन शिक्षितो रामचन्द्रः ।
बाला विदेहतनया तरलौ भवन्तौ
दिग् दक्षिणा च रजनीचरचक्रदृष्टा ।
तद वत्स वत्सलतयेदमुदाहरामो
मा राम गच्छ नय दक्षिण दक्षिणायाम् ।
गङ्गा। ततस्ततः ।
* अपि नाम तस्मिन् समये सौतापि किमपि शिक्षिता बन्धु जनेन ।

·[८] सरयूः। ततस्तामेव दिशं प्रति । मुरमुरजगभीरधीरनाद- हिगुणगुणध्वनिचापदत्तहस्तः । पुरजननयनैः कृतं दधानः कुवलयदाम जगाम रामभद्रः ॥ यमुना | को उन मो अवसरी सुरमुरअसंहस्म * । गह्ना । सखि! न जानासि | गभीरं ध्वद्भिः खलु सुरमु- रजैः किमपि गभोरमेव ध्वनितम् । पुनः सविषादम्। हा दशरथ! सकलगुणसंपदा भाजनं सूत्वापि कथमेकस्य भाजनं न जातोऽसि । यमुना । कहं उण सी रात्रा तुझेहिं पसंसोदि जेण तसो वितणी तुणं वित्र मुक्को | सरयू: ! शान्त पापम् । : नरेन्द्रः कैकेयीवचनपरिपाटौविगलितः क्षणं मोहक्रोधप्रसरभरयोरन्तरचरः । सुतं चोरग्रस्तो मणिमिव करस्थं न कृपण- स्तृणानीव प्राणान् पुनरयममुचद्दशरधः॥ यमुना । अवि णाम भरदस्स णाणुममिदम् । सरयू: । अये ! भरतस्य मातुलग्यहादागतस्य कैय्याय संवाद एवोत्तरं दास्यति । कः पुन: सीऽवसर: सुरमुरजशब्दस्य ? कथं पुनः स राजा युग्माभि: प्रशंस्यते? येन तादृशोऽपि तनयन्त्रण मिय मुक्तः । | अपि नाम भरतस्य नानुमतमिदम् ।

·[१०० गगा । कीदृशः पुनरसौ ? सरयूः। मातस्तातः क यातः सुरपतिभवनं हा कुतः पुत्रशोकात् कोऽसौपुत्रश्चतुणां त्वमवरजतया यस्य जातः किमस्य । प्राप्तोऽसौ काननान्तकिमिति नृपगिरा किं तथासी बभाष महागबडःफलं ते किमिह तव धराधीशता हा हतोऽस्मि । गङ्गा । [सहर्षम् वत्स भरत! भवसि रामानुजन्मा । सरयूः । राम पाप्त वनान्त कथमपि भरतश्चेतनां प्राप्य तातं नोत्वा देवेन्द्रलोकं मुनिजनवचनादूर्ध्वदेहक्रियाभिः । भ्रातुः शोकाभितप्तः स्वजनपरिवृतः पालयामास नन्दि ग्रामे तिष्ठन्नयोध्यां रघुपतिपुनरागामिभोगापवौरः ।। यमुना । तदोतदो* सरयू । अहमेतावदेव जानामि । ततः परं तवृत्तान्त- निरूपणाय निजजलकमल वनवासी कोऽपि कलहंसः प्रस्था- पितो मया। [प्रविश्य कलहंसः । देव्यः! इदं नमो वः । तिसः । अयि कमलावतंस कलहंस! मङ्गलमन्दिरं भव ! गङ्गा । अये ! कथय तावत् वत्सानां मे प्रथमतः प्रभृति पथि चरितानि । हंसः । विघ्नानिवानुसरतो विनिवार्य पौरा- नग्रे स्वयं नय इवष जगाम रामः । 1 ततस्ततः ।

·[१०१ एनं विभूतिरिव सानु जगाम सौता तां लक्ष्मणस्तु सुखलाम इवानुगच्चत् ॥ क गया। ततस्ततः । पन्याः समः हंसः । ततः किययपि दूरे पधिकलोकेनेदमुक्तम्ते व त्स वर्गः। सिकतिलो मृदुशाहला भू- वैतस्वती सरिदिय शिशिरा न दूरे । अग्रे चकास्ति सरसो च कुमुद्दतीयं कादम्बकूजितकरम्बितहंसनादाः ॥ अन्यच । तरयमितः शीतच्छायः सवन्मधुशौकरः सरिदियमितः स्वल्पस्वच्छप्रवाहमनोरमा । इदमिदमितः स्निगधामोदं मुहुर्मधुरध्वनन्- मधुकरवधूमग्धामोगं वनं सरमोरुहाम् ॥ गङ्गा । अही! अवशमशमनानि पषिकजनवचनानि । यमुना । तदोतदो। हंसः । ततः प्रियतममनुगच्छन्ती जानजी। भीतं विलोक्य हरिणं करुणाःचित्ता पतुर्निजेन पिदधे धतुरंशकेन । केदारसीनि सदयं च यवप्ररोह- मादाय साधु विदधे शवणावतंसम् ॥ अन्यच्च । तटभुवि सरसोनां सैकत निम्नयानां .. .. दतस्ततः ।

·[१०२]
परिसरमपहातुं चक्रवाकी प्रियस्य ।
क्षणमपि न समर्था लोलमालोकयन्ती
पंथि जनकतनूजा प्राप हर्ष शुचं च ।।
गङ्गा। एवमनुकम्पनीयवत्सला मे जानको। [पुनः सनेहम्
अपि तावत् पथिकनौतिशीतलानि में वत्सानां शोलानि ।
हंसः । कोशी पुनः पथिकनौतिः ?
गगा। यावत् कर्ण तपति तपनस्तावदेव प्रयाणं
विशामश्च प्रसरति रवेरंशुजाले कराले ।
यात्रोद्योगः पुनरपि रवेलम्बमाने विमान
यावन् मौलत्यथ कमलिनी तावदावासबन्धः ।।
हंस: । भगवत्यनवस्थितमिदं नित्यपथिकानाम् ।
गगा। हंत ! कथं कठोरातपस्पर्शमपि जानन्ति जानको-
ललिताङ्गानि ।
इंसः । अलं कातरतया ।
अपि तपति पतङ्गे चण्डचण्डै यूखैः
नेव
सन्तापमाप ।
गङ्गा । सकौतुकम्] कथमिव ?
इंसः । अपरिचितनिमेषालोकमालोकयन्ती
कुवलयदलदामप्यारम प्रियस्य ।
गगा। प्रियतमहशीलता सीतया न केवलमात्मा
वयमपि जीविताः ।
पधि जनकतनू जा
सरयूः । पालिताच ।

·[१०३ ]
हंसः । अप्युञ्चण्ड स्तपनकिरणैस्तापितायां पृथिव्या-
मप्यन्येषां कठिनवपुषां दुर्गमे मार्गसौम्नि ।
प्रेमाण प्रगुणितधतिश्चेतसा शीतशीतान्
मेने सीता प्रियतमपदैरनितान् भूमिभागान् ॥
यमुना। अयि ताद दिणअर कहं गिअकुडुम्बेवि गि-
करुणोऽसि संवुत्तो*।
सरयूः । अयि देवि वसुधे ! कथं निजसुतायामपि मीता
यामेवं निर्दयासि संवृत्ता ?
गङ्गा । [विहस्य ] अलमनयोरुपालम्भनेन, न खलु
नेहानुगुणप्रवृत्तयो महाभूतवृत्तम् ।
हंसः । कान्तनाथ प्रणयमधुरं किञ्चिदाचञ्चलेन
थान्तावान्ता जनकतनया वल्कलस्याञ्चलेन ।
चके वीतश्रमजलकणस्निग्धमुगधाननीः
श्रान्तः श्रान्तः स पुनरनया लोचनस्याञ्चलेन ।
गङ्गा। अहो ! कमनीयता विनिमयस्य ।
यमुना। तदोतदो।
हंसः ।
प्रत्यासन्न भवति निलये संप्रयाता पुरस्तात्
तूर्ण क्षिप्त : कतिपयपदैश्चापमादाय हस्तात्
ततः।
* अयि तात दिनकर ! कथं निजकुटुम्ब ऽपि निष्करणोऽपि संवृत्तः ?
तितस्ततः।

·[१०४] श्रान्त कान्त नवकिसलयैः सानुजं वीजयन्ती जाता सीता समुचितविधिप्रक्रियावैजयन्ती । पुनः सकौतुकम् इदमन्यच सरसपेशलं कथयामि ते । जनकतनयाहस्त स्तन्यस्तैर्मुहुर्नवपल्लवैः शिशिरमसणस्तत्कालं यः समेति समीरण: । प्रगमममुना खेदोडूतं जगाम कपोलयो: सलिलमनयोः शोकोतं शशाम न नेत्रयोः ॥ अपिच । ततः स्थाने स्थाने विहितवरिवस्यापरिकरः सुमित्रापुत्रेण अम शमनशोतो रघुपतिः । असावतेनापि क्षणविरहबाष्पाञ्चितदृश कृतालोकश्चके गलितसकलायासशिशिरः ॥ सरयू: । कियतां पुनरहां परिवर्तन रघुराष्ट्रतिक्रान्त वत्म: । हंसः । अयि ! कथमजानती वर्तमे रवूणामाधिपत्यम् । एते हि स्वरसावनम्र निखिलच्मापालमौलिज्वलन् माणिक्यस्फुरदंशुमांसल पदप्रेसनखज्योतिषः । दूरीमुक्तचतुःस मुद्रलहरीविक्षिप्त गुक्ति चखलन मुक्तापङ्गिविनिर्मितैकवलय भूमण्डलं भुञ्जते ।। उत्तरकोशलास्त्रिचतुरैरेवाहोभिरतिक्रान्ताः । अथ पुर- मथनमौलिमालतीमालां मन्दाकिनीमचिरेण च, कलिन्दगि रिकरिकपोलमदवारिधारा कालिन्दीमपतिकान्ताः । गङ्गा । [यमुना प्रति सखि ! तदिदं यत कथितवत्यसि । :

·[१०५ ] तपनसुतया देव्या यहा भगीरथकन्यया विपुलविपुलैर्वोचीहस्तैश्चिरादपि किं कृतम् । ललितलवलोभरगवन चलिता सतो जनकतनया पाणी धृत्वा न यद् विनिवारिता ॥ गगा। [विहस्य सखि ! कथं परोक्ष इव समक्षेपि नि- तान्त भुपालम्भस ? यमुना । तदोतदो* हंसः । ततश्च शबरशरदलितविन्धाकरिकुम्भतटीविमुक्त- मुक्ताफलप्रकरतारकिततीरलतावितानपरिच्छदां शर्मदां नर्म दामतीत्याचिरेण चपलकर्णाञ्चलपरिमिलितमदारकपोल- चलितसहचरसमागममुदितमधुकरवधूमधुरसरसकुसुमके सरं गोदावरीपरिसरं प्रयाताः । यमुना । हडिहदि । तत्थ हि लकसरभदणी कखणे ण पम त्ता सुप्पणहा णाम रकखसी परिभमई हंसः । अतिप्रमत्तेति वक्तव्यम् । सा हि सोमिगिरद- लितनिजनासिकारुधिरसोधुरसमास्वादितवतो। गङ्गा। [सातङ्कम्, तदाकर्ण्य] किं प्रतिपन्नं जनस्थानवासिना निशाचरचक्रेण । हंसः । करकलितकरालकुन्तकरवाल वालकार्मुकेण निशाचर- चक्रेण राम प्रति प्रचलितम् । ततस्ततः। + हा धिक् हा धिक् ! यत्र हि लश्वरभगिनी क्षणेन प्रमत्ता शर्पण सा नाम सक्षमी परिभमति !

·[ १०६] गया। ततस्ततः । हंसः । ततथेदं विज्ञप्तः सौमित्रिणां रामभद्रः । आर्यायं में नक्तंचरेन्द्रभगिनीसंकुमारनासा- निमतरतलवलिप्तशितकधारः । उत्कण्ठते कठिनराक्षसकण्ठ जानां पानाय कर्दमसृजामसृजां कपाण: ॥ इदमुक्तं च रामभद्रेण वत्सास्त्य तत् किन्तु प्रकृतिभोरुः खल्वबलाजनस्तेन हि जानकीसनाथगभी पणशालामेव समत् खातकरवालः पालयतु भवानयमहमचिरादित्वोक्त एव निशाचरचक्र प्रति प्रचलितः संमिलितश्च । गङ्गा । सत्रासम् अनन्तरं किं वृत्तम् ? हमः । अथाहूतस्तादृक्समरजयसंरम्भरभस- प्रसपहम्मोरध्वनिगरिमगर्जद्दशदिशम । मुहुर्तात् सौमित्रिः सरयू: । तत् किं रामेण ? हंसः । नहि नहि। सरयः । अथि देवि भागीरथि : त्राय व मां नूनं निगावर चक्रणति वक्ष्यति । हंसः। विपिनचरनक्तंचरचमू- वधकोड़ाकिञ्चिन्म कुलितरुषा रामधनुषा ॥ सरयू: । दिष्टया जीवितास्मि । सेयं प्रथमदर्शिततोवातपा पीयूषवृष्टिः ।

·[१७] यमुना। तदीतदो*। हंसः । ततः प्रमुदितमुनिजमशतसमु तसाधुवादश्रवण- विनोदेन कृतिचिदहानि नयन्ति स्म । अधाविरासीत् कुरुविन्दलोचनी द्रुमान्तरे विद्रुमशृङ्गशोभितः । विभनमुतामयचित्रमण्डनी मनोपहारी हरिणी हिरण्मयः ॥ गङ्गा । स्वगतं] नूनमयमनामुरः । [प्रकाशं ततस्ततः । हंसः । म वलीविजितमतीजतारुचाप- श्वापोजितयुवतीमनोरम: । सौतायातमनु ससार लोचनान्त: कान्तश्च स्फुरदसितोत्पलाभिरामः ॥ ततः । वासातुरेण हरिणेन सहव तेन दूरं प्रयाति हृदये जनकात्मजायाः । मौमित्रिराश्रमपदात् कतचापपाणि- ाङ निजंगाम च विवेश च कोऽपि भिक्षुः ॥ गजा। ततस्ततः । हंसः । ततः । इतो बाणं रामः क्षिपति हरिण मुक्तकरुण: सचापः सौमित्रिः स्वजनमनुयाति द्रतमितः । ततस्ततः ·[१०८] इतः सौताभिक्षामुपनयति भिक्षोः करतले त्रय व्योनि प्रेस युगपदहमालोकयमिदम् । सरयूः । ततस्ततः । हंसः । ततः। कनकहरिणगात्र बाणपातापलोकाद- विमुखहृदयहत्तिोंचने संनिमौल्य । कथयितुमयि चेदं रामवृत्तान्तजातं शरयु ! तव तटान्तं तूर्णमेवावतीर्णः ॥ तदनुजानीत मां देव्यः! सलिलावगाहनाय श्रान्तोऽस्मि । तिस्रः। विहरास्मिन् रमणीये शुचिपयसि स्मेरनोरंजे सरसि पुरतरुणीचरणरणमणिनूपुरकूजितोत्कुतुकः ॥ हंसः । [प्रणम्य] निशान्तः । गङ्गा । सखि ! सरय नेम वृत्तान्तक्रमण कातरं मे मनः । सरयूः । अलं कातरतया । नन्वनेन हि नूपुरीद्भेदेन स्मृतं मया यत् किल वनगगनोद्यतां जान कोमिदमुक्तवती करकलितनूपुरहया पतिव्रता सोमन्तिनीरत्नमरुन्धती । अधिचरणममू चमूने ! मृदुरणिती मणिगूपुरौ विधेहि । अहरपि विरहं न यन्महिना हरिण दृशः सह वल्लभैलमन्त । कृतवती च तथा जानकी। गङ्गा ! इनामी किमपि निवृतास्मि । सत्यवादिनी हि मे

·[१०८]
सखी वसिष्ठगहमधिमी। यदामच्छतेमं वृत्तान्त रघुकुल
वत्सलाय सागराय निवेदयाम इति [परिकामन्ति]
गङ्गा । सविस्मयम्] अहो! प्रवाह वेगातिशयात् तत्क्षणादेव
दूरर्मुपयाताः स्मो यदयमदूर एव गोदावरीसहचरः सागरः
किमपि समालपन्नालोक्यते कलोलिनीकान्तः ।
ततः प्रविशति गोदावरीसहचरः सागरः ।
सागरः ।
ततस्ततः ।
सरयूः । कथमिहापि किमपि वृत्तान्तशेषः प्रस्तूयते ?
यमुना। अवि णाम तं जेव्व हविस्सदि जं किर हंसेण
गावगप्रम*।
गोदावरी । ततः।
रामोन्म तीजवाणप्रणिहतहृदयः काञ्चनाङ्गः कुरङ्गः
मद्यो मारीच नामाऽजनि रजनिचरःसान्द्ररतातवक्षाः ।
भिक्षुः सोऽपि क्षणार्धम् मशिखचितचलत्कुण्डलथेणिशोभा
वीचोखेलतकमोहरितदागिराः कुम्भकर्णाग्रजोऽभूत् ।
गङ्गा । हा! हताविरस्य अथवास्ति तत मणिपुरदयम्
सागरः । यि काम मम बधूटिका स्पृष्टा निशाचरेण ?
गोदावरी ! साधा।
सागरः । परित?
गोदावरो। तथाहि.
* अपि नाम तर्दा अदिति यत् किल हंसेन नावगतम् ।

·[१]
रननिचरकरागम संपातवित्र
रचयितमनुस्याहस्तदत्तागराणाम् ।
बहलमनलपुनः पिचरज्योतिपद्यत्
कुवलयदलशीता संवृणोति स्म सीताम् ।
सागरः। अही! अविपनयास्तपःप्रभावः ।
गोदावरी । ततो वरुणमन्त्रचिन्तनातनूतमकला
हकाञ्चलनिचुलितपाणिरस्पशदेव ।
हा राम ! हा रमण ! हा जगदेकवीर !
हा नाथ ! हा रघुपते ! किमुपेक्षमे माम् ?
इत्यं विदेहतनयां मुहुरालपन्ती-
मादाय राक्षसपतिनभसा जगाम ॥
सरयू:
| अयि भागीरथि ! कथमम्मदभागधेयादरुन्ध
तीवाचोऽपि
मृषा
भविष्यन्ति ।
गङ्गा नहिनहि।
सागरः । [सविधादं ततः ।
गोदावरी। ततः शैलशिखराधिवासिना विहङ्गमा
जेन जटायुना पन्थानमवरुध्येदमुक्ती राक्षसेन्ट्रः -
आः ! पापिन्! पश्यती मे रघुतिलकबधुं चोरवृत्यापहन
सौता गीतांशुलेखामिव गिरिशशिरःशायिनीमुदाती सि
एष च्छित्वा शिरांसि प्रखरनखमुखैर्दीप्तचूडामणौनि-
वामदाहं गरुत्मानुरगमिष सुधाकालिन्ग संहरामि।
स एष नूपुरप्रसादः
गङ्गा।
1

·[ १११] सागरः । [सहर्ष] ततस्ततः ? गोदावरी । नखैस्तदीयैः कुलिशात् कठोरै- भिंन्दगिरगामि निशाचरस्थ । रथः स हेमाभरणी बच्चे न जानकीलाभमनोरथोऽस्व । सागरः। ततः? गोदावरी । ततश्च निशितनखनिस्त्रिंशनिर्धातभैरव समरसंरम्भे संभमकातराया रावणैककरस्थितायां जानक्याम्। तस्याः कणत् किमपि नूपुर एक एवं क्रन्दविवातिकरणं चरणात् पृथिव्याम् । गगा। हा! अधुना निराशाः स्मः । गोदावरी । आस्तिष्टतिष्ठ निहतोऽसि खलेति जल्पन् दूरात् जटायुरपि खड़गहतः पपात । सागरः । हा ! बस ! जानक्यधुना नौतामि निशाचर- ऐति मुर्छति । गङ्गा। उपमृत्यांशुकान्तेन वीजयन्ती अये! रषकुल- वत्सल ! समावसिहि समावसिहि । सागरः । कथमिह गङ्गापि । गङ्गा । यमुनासरयौ च । सागरः । तन् मां मिलिताः सर्वा एव धारयतायमहं हतोऽस्मि शोकस्रोतसा। गङ्गा । अलमतिकातरलवा । यतः--

·[ ११२ ]
प्रायो दुरन्तपर्यन्ताः संपदोऽपि दुरात्मनाम् ।
भवन्ति हि सुखोदा विपदोऽपि महात्मनाम् ॥
सरयू: । सखि गोदावरि ! अपि जानामि भूपुरवृत्तान्तम् ?
गोदावरी । अथ किं कथितमेव वनदेवतया तमादाय
कोऽपि कपिः ऋष्यमूकसम्मुखं गत इति ।
मागर: । रामभद्रस्य तु को वृत्तान्तः ?
गोदावरी । रामभद्रोऽपि सौताविरह विह्वलः । मोमि-
त्रिणा धार्यमाणस्तामव दिशं प्रतस्थे ।
[ नेपथ ] सखि कालिन्दि ! वर्धमे ।
यमुना। काउण इमाई सूईसलाविद्याई मह यहाई
अलत्तअरसेण सिदि *
[प्रविश्य तुगभद्रा । जयतु जयतु नदोनाथः ।
मागरः । कथं पुनर्वर्धते कालिन्दो ?
तुङ्गभद्रा । भातुः सुग्रीवस्य चक्रवर्तिपदलाभेन ।
यमुना । दाणिं चन्द णचण्डातपलिम्पन्तपासजुअला व
हामि ।
सागरः । कथं पुनर्वालिपालितापि कपिराज्य लक्ष्मी:
सुग्रीवमनुसंक्रान्ता।
तुङ्गभद्रा । कथमद्यापि वालिकथा ?
मागरः । कथमिव ?
WAJ
* का पुमरिमानि सूचीशलाकाविधानि मम नखान्य लकरमन मिमि ।
+ इदानी चन्दनचरोहातपनियमानपार्थ युगला वने ।

·[ ११३] तुङ्गभद्रा । मनु नूपुरप्रदानविश्वासितेन रामचन्द्रेणा- मानं सुग्रीवं च समर्पयता हनूमता तथा व्यवसितं यथा- सहलं हत्येनं हरिणमिव हेमं रघुपतिः कपीनां साम्राज्य प्रणतमभिषिञ्चन् रविसुतम् । अपि ध्वंसात् शत्रो ने पतिमपि चक्रे फलभुजा- मपि प्रोतं चक्रे निजकुलगरिष्ठ दिनकरम ॥ ततः किं वृत्तम् ? तुगभद्रा। ततः सुग्रीवेणापि । परिम्लानां मालामिव ललितसौरभ्यरहिता- मपि स्थानस्थाने विचिनुत बधूठों दिनमणः । इति खेनैवोक्ताः कुमुदनलनीलाङ्गदमुखा हनूमत्संयुक्ता दिशिदिशि नियुक्ताः कपिभटाः ॥ सागरः । इदानीमुज्जीवितोऽस्मि । गोदावरी । किं भवानेव ! नन्विदानीमखिलोऽपि जो सागरः। वीतो जनः । - सागरः। एवमेतत् । सकलजनमनः माधारणी हि रामचन्द्रमाधुरी नविहेव पश्य- नेदीयसी हि सरयूस्तपनोझमेरा भागीरथीयमुदयः सगरान् ममापि । इत्यन्वयाद्रकुले यदि पक्षपात- स्तद् वत्सला किमपि वामपि चित्तवृत्तिः ॥ जिव मवलोक्य, सविम्मयम्]

·[११४]
विलासर्दभोलेदलितगातः सर्वगिरयः
स चैको मैनाकः पयसि मम मग्नो निवसति ।
प्रये ! कोऽयं शैल: स्फुरदमितगव्यूतिमहिमा
हिमाद्रिविन्धो वा लघुतरगतिलवयति माम्
तदागच्छत निरूपयामस्तावत् कोऽयमिति ।
॥ इति निष्कान्ताः सर्वे ॥
॥ इति पञ्चमीऽङ्कः॥

·[ ११५ ॥ अथ षष्ठोऽङ्कः। ततः प्रविशतो रामलक्ष्मणौ। रामः । सौमित्र ! ननु सेव्यतां तरुतलं चण्डाशुभते । लक्ष्मणः । चण्डांशोनिगि का कथा रघुपते ! चन्द्रोऽय- मुमौलति । रामः । वमेतद् विदितं कथनु भवता ? लक्ष्मणः । धत्त कुरङ्ग यतः । रामः । कासि प्रेयसि ! हा! कुरङ्गनयने ! चन्द्रानने नानकि ? [पुनर्विलोक्य हन्त ! सन्तापन प्रतारितोऽस्मि । कथमयं गगनतलाधिरोही रोहिणीहृदयनन्दनचन्द्रः। चन्दं प्रति रजनिकर! करास्ते बान्धवाः कैरवाणां सकलभुवनचेष्टाजागरूका जयन्ति न कथयसि कथं तत् कुन सा जानकी में त्वमसि मृगसहायः किन्न नक्तंचरोऽसि ।। लक्ष्मणः । [ स्वगतं] कथमयमभिषणतरङ्गस्तरलीकरी- त्यार्यमानसं तदन्यतो नयामि [ प्रकाशम ] आर्यायमिती विलोक्यतां चपल चक्षुसुटाचान्तशीतकरौंकरचकोरः । रामः । [चकोरं प्रति] ·[११६ ] तन् मे विदेहतनयावदनं निवेद्य भ्रातचकोर ! कुरु मा चरितार्थवृत्तिम्। पीता यदीयकमनीयकपोलकान्ति: कान्तासखेन भवता शशिनं विहाय ॥ लहणणः । आर्येयमितो विलोक्यतां शरतकशा निशा करकिरणानुकरितरङ्गा तरङ्गिणी। रामः। [विलोक्य] कल्लोलिनि! त्वमिव सापि कुरङ्गनेत्रा नूनं किमप्यनुदिनं क्रशिमानमेति । एतावदस्ति भवतीह निसर्गशीता सीता पुनर्वहति कामपि तापमुद्राम् ॥ लक्षाण:। इतो विलोक्यतामनिद्रनीलनलिनीवनवि- लौनोऽयमलिनीनाथः । रामः। [विलोक्स] अये कोऽयं विहङ्गः ? उमौलनयनान्तकान्तिलहरौनिष्यौतयोः केवला दामोदादवधारणीयवपुषो कान्सासखेन क्षणम् । यत्कर्णोत्पलयोः स्थितन भवता किञ्चित् समुहुञ्जितं भ्रातस्तिष्ठति कुन तत् कथय मे कान्तं प्रियाया मुखम् ॥ लक्ष्मणः। [सातङ्गम् अपोमं न विलोकयेदार्यः । रामः । [विलोक्य] अये कोऽयं विहङ्गः ? योऽयं बहिः कलितकुश्मरेगुराग- मन्तस्तु संभृतदचं हृदयं दधानः । ॥

·[११७]
पारतरङ्गिणि मुद्धः करणं रटन्तों-
मालोकते सहचरौं न तु संनिधत्तं ॥
{विमृश्य नूनमयं वहभाविरहविदारितहदधो वराम
चक्र.बाकः।
लक्ष्मण: । अहो ! प्रमादः ।
रामः । नुनमय मेकः समदुःख तया समानशीली में ।
अथवा कुतोऽस्य मम च समानशीलता।
अयमुदयति चन्द्र विप्रयोगं प्रियायाः
अयति तपति सूर्ये सङ्गमङ्गोकरोति ।
मम तु जनकपुत्रीविप्रयुक्तस्य यातं
गतमधिकमपोदं चन्द्रसूर्योदयानाम् ॥
लक्ष्मणः । आर्येह तावत् मुकुलितकलिनीपरिमगन
मारिणि कलहंसे दीयतां दृष्टिः ।
रामः। [विलोक्य
निजनखशिखालेखालौढस्फुरत्वामलम्तनी
विरलमधुपश्रेणीगोतां चलन् कलहंसकः ।
अकरुणशशिन सत्यादप्रहारविमूर्छिता-
महह । नलिनी लान्तलान्ता मुहुर्मुहुरीक्षते ।।
[विमृश्य बरमेवंविधानामपि सहचरीजनानुकम्पया
कोमलं चेतो न तु निसर्गकठिनस्य रामस्य ।।
लक्ष्मणः । [स्वगतम्] कथमिदानीमप्यस्य चेतमि जान
कोयमिन्द्रजालमुन्मौलति।

·[ ११८
नेपथो सखे रत्नशेखर ! चिराद् दृश्य से ।
लक्षणः । [आकयं किमेतत् ?
[पुनर्नेपथा वयस्य ! चम्मकापोडैवमेतत् । मया हीयन्तं
समयमखिलमायानिधेर्मयनाम्नो दानवस्य पुत्रीं निजमही-
दरौं मन्दोदरीमनुवर्तितुं लङ्गायां कलालयात् चित्ररुप
नाम्नो दानवात् सकलमिन्द्र जातकलामाददानेन स्थितम् ।
लक्ष्मण: । नूनमयं कृतकण कौतुकामीदः कयापि वि-
द्याधरयोः संवादः ।
[पुनर्नेपथा सखे रत्नशेखर ! लन् मे धारयसि निजक
लादर्शन मिति ।
पुनर्नेपथे। वयस्य चम्पकापीड !
असुरसुरनिशाचरोरगाणा.
मपि नरकिनरसिहचारणानाम् ।
सकलजनविलोकनकचित्रं
स्फटमिह कास्य विज भते चरित्रम् ॥
अथवा किमन्येन । ल ङ्गानुभूतमेव नूतनं किमपि मर
मरमणीयं चरितमुपदर्शयामि ते ।
लक्षमण: । आर्य तोऽवधार्यतां नन्विदमयत्नोपनीतं प्रेत
णीयम् ।
रामः । [अनाकर्णितकेन
देवि ! त्वदीयमधिनू पुरजममाण
कोलाहलोत्तरलहंसकुलाकुलाम !

·[ ११८]
वैदेहि ! लक्ष्मणपदाम्बुजलाञ्छिता
गोदावरीपुलिमभूमिषु देहि दृष्टिम् ॥
लक्षण णः । क पुनरिह वैदेहीक वा गोदावरी ?
रामः । [विमृश्य कथं प्रतारितोऽस्मि प्रतिविभ्र
मेगा ! [विचिन्त्य] अथवा कतार्थीकतोऽस्मि । अमेन हि मे।
गोदावरौलोरतपोवनेषु
सोमिबिसीमापरिपूर्णपाख: ।
सुदा निमेपानिन यान्यनेषं
दिनाभि तान्ये व पुनः स्मृतानि में
पुनः समसामम् ।
अगि नाम ।
ताध व पहाला शो वचनामृतामि
भूयोऽपि शाईचुलुकौरहमापिथेयम् !
चैर्मागदर्शवलमा विकच प्रमोदा
गोदावरीकमलरीचिविचेष्टितानि ।
नेपर्ध तहमा उकिरतो तरङ्गसि अचामर रहुमिप्रस।
धवलकाला पतं धारइ गोलाणई सहयेण* ॥
नमः । सहर्ष स् ! ! अबे स एवायं प्रियतमायाः समा
लापः । तथाहि
परिमितकमनीयः कोमली वाग्विलासः
सरस मधुरकाकुखीकता कापि लेखा ।
M
तव शुभग उदिपानी गरज गीत चामर रेषुभगाङ्क ।।
घालकमलातपन धारयन्ति नीदा नदी स्वहस्तम ।

·[१२]
ध्वमिरपि च विषञ्चीपञ्चमस्यानुवादी
श्रुत्तिरपि कलकण्ठोकण्ठसंवादभूमिः ॥
तत् कुल पुन: प्रेयसो ? [विलोक्य तत् कथमयमदृष्टचन्द्र
लेखश्चन्द्रालोकः । ततः प्रविशति यथा निरूपयिष्यमाणा
जानकी ]
रामः । [ससंभ्रमम्] प्रिये ! प्राप्तासौति गन्तमिच्छति ।
लक्ष्मणः । [रामहस्ते कृत्वा अलमिह संभमेण ? विद्या
घरी पनौतमिन्द्रजालकं खल्वेतत् ।
रामः । [निर्वण्य अये क एष संनिवेशविशेषः? तथाहि
নানিয় মিথিলমললনাপিনা মাৰিমৰা
हस्ते नान्य न चायं दिनकरकिरणलान्तकान्तिः कपोल
एष स्रस्तो नितम्बे ललति कुचभरस्त्यलकाञ्चीकलाप
नेत्रोत्सङ्गे च बाष्यस्तवकनवक: पमला पक्ष्मालेखा ॥
नूनमियम शोकशाखिशाखां सखीभिशवलम्वा निद्राम
पागता । तथाहि
आमोलनवनोल नौरजतुलामालम्बते लोचनं
शैथिल्यं नवमल्लिकासहचरैरङ्गैरपि स्त्रोक्तम् !
पुनर्विमृश्य] नूनमनया हृदयप्रमोददायो कोऽपि स्वप्नो
दृष्टः । तथाहि ।
आलापादधरः स्फुरत् कलयति प्रयत्प्रवालीपमा
मानन्दप्रभवाच बाष्यकणिका मुक्ताश्रियं विचति ॥
सौता । [उन्मोत्य लोचने हडिहदि अणारिसो मे जो-

·[१२] प्रलोत्री मालाण सा गोलुयलसामलो कहिं रामो लहा कहिं कहि वा हवि रामजीविदा सोदेति मुईतिः। रामः । अधि वसुधे ! यां वै गर्भ निजगदवलारतभूतां दधामा सबापत्वात् जगति भवती रत्नगर्भा बभूव । तामुखङ्गे तव विलुलिता योधमाण च सीता दाम् दीर्थासीन न कघमथवा देवि! सर्वसहासि। तदेनामभ्यर्थयामि तावदस्थाः समुद्धोधनाय । अथवा किनभ्यर्थनया। निनामपि सता सीता नेयमुद्दोधयिष्यति । निजेप्यपत्ये करुणा कठिनप्रकवेः कुतः । तदनं सावदभ्यर्थयामि। शिगधाशोकदुम ! निजसखीं सूर्णमबोधयना सिलसिला किसलयकरयंसिना सोकरेण । एतस्याः किं नयनकमलस्यन्दिभिः सान्द्रसान्द्र- बोष्योत्योडेरनुदिनमपि त्वं न सिक्तालवालः ॥ क्रयमनाकर्णितम प्रत्याख्यातमनेन । अये ! साता पलाशिनः । [विलोक्यो कषं प्रकतिप्रियंवदाया में प्रियायाः सखोजनोऽमि न कश्चिदिह । * हा धिक हाधिक अन्यादृमी में नौवकीपी मीरानदी क्य सा नीलोत्पर श्यामल; क रामोसा चाहा थिक रामकजीविता सीतति । ट

·...प्रविण्य बिजड़ा। जानकि समामाचिडिममाम्नलिहि
सौता । समावस्य वहं पिपसही में तिहा*।
बिजटा। सबनया ते मधुरया मुखरेखया तर्पयामि
यत् किल प्रियं किमपि दृष्टवती भवती ।
सौता। अखि दाणिं हि मए सिविलअभि सडं गीला
पपईए सहत्यकलिदतरणचामरधवलकमलादवत्साए परि-
चरिजन्तो अज्जडत्तो दिठ्ठी न ।
त्रिजटा । तहि वर्धमे सुखखाः खलसो ।
सोता। करिमोमे रामकचित्ताए सिविणअनि तिरसासी
त्रिजटा। तत् किं चिन्ताखत इति संभावयसि ।
महि । चिन्ताखनीऽपि नैवमचुम्बितावगाही भवति ।
सीता । किं उण अचुम्बिदम् पा ।
विज़टा बन् म संभाव्यते ।
सोता। जं बहु संभावोअदि तंपि हला अस्थि प्रख सीमि।
जंजीव जणप्रसुदा अपुलीअन्तीवि रामचन्दमुहम् ।
कथं प्रियसखी मे विजटा।
पातीदानी मिया खयं.मीदामया खहमकलिदान पामरवलकमलात
पचया-परिचर्षमा पार्यपुत्रीहष्टः।
+ कोदुशी में रामैकचित्तायाः वने विश्वासः ?.
पाकिं पुनरचुम्बितम् ।
यून न खलु संभाव्यते तदपि इला अस्यत्र लोके ।
यत् जीवति जनकसुता बनालोकयन्वपि रामा

·[ १२३]
मणा मिविणएण जीविदेन वा उर्वकिला
राम: । गान्तं पापम् । अयि प्रिये ! हृदयस्थितापि में
कथम जानती वर्तमे हृदयत्तिम् ।
सौता । अथवा किंति हरमुउडमिनके कलङ्गमारो
पयिस्सम । जाणामि अजउत्तो अनवि अकलिदउसन्तो
मे
रामः । प्रिये इदानीमुचितमनुसंधासिं ।
सीता। [विसस्य कहं ?
वापालेणवि कहिदा णादं णाहस्स पररएका :
अहवा विहिविहुरबलात् तेणवि मूअत्तणं पत्तम्।
निषध] श्रये! लनिवासिनः ! सावधानमवस्थीयतां
नन्वितः ।।
प्राकारमुखतमसौमवलो विलय
लामयं विशति कोऽपि कपिप्रवीरः ।
उभे आकर्य वासं नाटयतः]
तत् किममेन वपमेन जोविनेन वा उपेक्षितामार्यपुर्षण ।
+ अथमा किमिति हरमुकटमगाड़े कलामारीपयिर्थ जानाम्यायपषोऽद्याय.
कनिहतान्ती मे।
। कथम् ?--वाचालेगापि कधिता ना नाथस्य भएररवय।
विधिविधुरवसानमापि मकवं प्राप्तम्।
।

·[ १२४] मुनमको तसम्मुखं प्रचलति खयमन्त्रनामा मन्वेष सक्षसपतेः कुपितः कुमारः ।। सोता। कहं उण सह महीअक्षण देवदिव्य असो । वणम् । । त्रिजटा। [विमृश्य) तुहिनकरमयूखैर्दीतकन्दर्पदप- स्तपनकुलवधूटी त्वामयं मुक्तालयः । अयमयममुनेतुं रामचन्द्र कचित्ता- मपि स विपिनवीधीमति लबाधिनायः। सीता। [त्रासं नाटयति। ततः प्रविशति रावणः । सीता पराजुखौ तिष्ठति] रावणः । अयि जानकि ! कन्दर्पयरवेदनापरिपतहाध्यमुतिचालित स्वर्गीकुचकुम्भकुझुमरजस्तेयापराधोज्वलम् । एतत् त्वां सुरदन्तिदन्तशिखरोलखाङ्गविख्यापित- प्रस्फुर्जञ्चतुरन्तविश्वविजयं वक्षस्थलं याचते ॥ सौता। [अनाकर्णितकेन ] अवि गाम पुणोवि राम चन्द्रमुहचन्द पुलोवइस्सम् ।। बिजटा। जानकि ! एवं प्रलापिनि लखरे कर्णाव- धानमपि तावत् देहि- कथं पुनः सह महीधरण वैयत इवाशीकवनम् । । अपि नाम पुनरपि रामचन्दमुखचन्द विधीकयिष्य ।

·[१२५
रामः । साधु त्रिजटे ! प्रलाप इतुतावस्यसि ।
रावणः। यत् सन्तुष्टवतः पुरा पुरभिदश्छन्दोमवच्छ दिनो
न क्रोधादनमन्त्रवोहतशिरःश्रेणी नमन्त्यामपि ।
एतत् तद् दशमं शिरो मम नमत्वत्पादपाथीजयो
रव्याज मिथिलेन्द्रपुत्रि : भवतौं प्रेमातुरं याचते।
सौता। [ संस्कृतमाश्रित्य]
निजे पाणी कला वकुललतिका बालमुकुलं
ययोचके गुञ्जन्मधुपमवतंसं रघुपतिः ।
अपीमी कर्णी मे वचनमिदमाकर्ण्य न कथं
विशौर्णी युक्तं वा चरितमिदमन्तःकुटिलयोः ।।
रावणः । अयिजानक्यवलोकनमात्रेणापि तावन् मां
संभावय।
सौता। अपि निशाचरैतावत्प्रार्थनाभङ्गलाघवात् कयं
राघवादपि न विभषि ?
रावणः। अये! क एष राघवो नाम यं कि- जनी रात्र
इति जल्पति । [विहस्य]
कामः कियानसिलतानिहितैकबाहु-
कोडार्दितत्रिभुवनस्य दशाननस्य ।
रामस्तु केवलमयं सुमुखि ! त्वदर्थे
मां हन्ति हस्त ! न चिरान् निशितैः शरीधैः ।।
सोसा। सत्यमेतत् ।
रावणः । (खगतम्) कथमन्यदेव किमप्युक्तावानस्थि

·[ १२६] तदेव विपरीत पठित्वावि जानकि! तावन्। मां जीवय नयनामृतिन । सौता । तदा त्वामपि लझेश : विलोकयिथति जानकी। रावण: । सप्रत्याशं तत् कथय समयं । अयं हि । मन्दोदरीमपि विमुञ्चति राज्यमेत- दम्युन्मदं तव पदालतले करोति । कि जल्पितेन बहुना सुमुखि ! त्वदर्थे खान्युच्छिनत्यपि शिरांसि पुनर्दशास्यः ॥ सौता। अपि खद्योतभासापि समुन्मौलति पद्मिनी ? रावणः । [ सक्रोधम् ] आः पाप ! यावत् किल तपन- खद्योतयोस्तावदेवान्तरं राम-रावणयोः । यद् इयं हन्यम इति खड्गमुत्पाट यति रामः । हा जानकि ! त्वमधुनासि कथं भक्तिी [संविविकित्सम् ] धिग् दैवतं तव सुदारुण एष पाकः । [सक्रोधम् ] आः पाप राक्षसकुलाधम ! संहतोऽसि स संश्चमम् हे वत्स लक्ष्मण ! धनुर्धनुरेष कालः ॥ लक्ष्मणः । आर्य ! किमिदमैन्द्रजालिकविलोकनादलीक- मेव संभ्न म्यते। रावणः । अयि ! जानक्ययमसावुदीर्णकरालकरवाल: कालभुजङ्गः । तदिदानीमपि दशकण्ठभुजाश्लेषभेषजमनु- আমীন্দি।

·[ १२७] सोता । विरमविरम रक्षः किं मुधा जविलेन स्मशति नाहि मदीयं कण्ठसीमानमन्यः । रघुपतिभुजदण्डादुत्पलश्यामकान्त देशमुख ! भवदीयान् निष्कृपाहा कृपाणात् ॥ रावणः । किमतः परं कालक्षेपेण । तदहमिदानीमस्याः कण्ठरुधिरेण कालिकामर्चयामीति खडगधारां परामयति । विधिरकरुण: स्फोतंस्फीतं तमः परिजम्भत जलधिसलिले मग्न विखं परिवर्तते कुवलयदलसक्संश्लेषोत्सवैकपदे पदं तदयमदयः सौताकण्ठे करोति कृपाणकः ।। पुनर्विभाव्य हन्त भीः । चाट्री लेखां दशति दानैर्दारुण: हिकेयो नव्या वालों दबदहनकश्चान्दनौं दन्दहोति । अपुरमत्तः कुवलबमधी मालिकामालुनीते मूलादुन्यू ग्लयति नदिनी दुष्टहस्तौ करेन । सोता । चन्द्रहास ! हर भे परिताप रासचन्द्रविरहानलजातम् । लं हि वान्तिजितमौक्तिकचूर्ण धारवा वहसि शीतलमम्भः ॥ रावणः । कः कोऽत्र भीः ? सखरं मम करे कपालपात्र- मर्पता येनास्या: कटरुधिर प्रतीछामीत्वशोकविदयात- ·! [१२८ ] . राले हसं साये कथं न्यस्तमेव मम करसले कपालम् । [विलोक्य, सचमत्कारम् अये ! न कपालमैतत्। किन्वशम्न- छिन्नं शिरएव कस्यापि। [विमृश्य कस्य पुनरिदम् ? नून- मक्षकुमारस्येति [मूर्छितः पतति ] त्रिजटा । अयि लङ्गेश्वर ! समावसिहि समाखसहि। रावण:। [समावस्य] नूनमिदं तस्य दुष्टकपविजृम्भितम् । तेन तमेव तावदग्रतः पातयामीति निष्कान्तः । रामलक्ष्मणौ । [सहर्षम्] अहो ! संविधानवैदग्धी। बिजटा। [सौतामालिङ्गय सखि ! पुष न जीवितासि । सौता । अपुरणिति भणिज्ज त्रिजटा । कथमिव ? सीता। कहं उण तं अपुग्म ण होइ जं किर रामचन्द विरहतावणिबापणीए चन्दहासधाराए उवैकिवदा । ता कि इमिणा जीविदेण इह दारुसंचम्मि अग्गिं पज्जालेहि जत्य इमाई अङ्गाई सोअलअम्भि। त्रिजटा | शान्त पापं । नन्वचिरादेव निजाङ्गकानाम्। हिमकरकिरएकरखितमरकतमयपीनपटकप्रतिमे ! । मलयजपरागरजसि रामोरसि तापमपहरसि ॥ * अपुण्येनेति भण। + कथं पुनस्तत् अपुण्य न भवति ? यत् किल रामचन्द्रविरहतापनिर्वापण्या चन्द्रहासधारया उपेक्षितास्मि, तत् किमनेम जीवितेन इह दारसंचयानि प्रज्वालय यवेमाम्बाभि सीतायामि।

·{ १२८ सौता। इला.क्रि... इमिग्णा, असीमजपिपदेय। संबं अव्य प्रलपवेसण विवसिद्धि ता उवचहि में, अंगाल- खह* राम: । हन्त भी; ! कथमपि शार्दूलमुखान् मुलायाः पुनरपि शबरवागुरामवतीर्णया:कुरणवध्वाभीमबीत- वती जानकी। विजटा । (निर्गत्य प्रविश्य च) सुलभानलोयं प्रदेगः । रामः । [सहर्षम्] विजटे ! दिष्टया रक्षितस्त्वया रामः । मोता । संस्कृ तमाश्रित्याशीकं ति । अलमकरुणं चेतः श्रीमनशोकवनस्पते ! दहनकणिकामेका तावन् मम प्रकटीकुरु । ननु विरहिणां संतापाय स्फ टीकुरुते भवान् नवकिसलयर्थ गोव्याजात् कशानुशिखावलिम् ॥ [विलोक्य सहर्षम हला पखवखख निवडिदं दाव इभस्स सिहरादो अङ्गालखण्ड [इत्या पसत्य ग्रहीन मिच्छति] रामः । अये ! कथमशोकोऽपि ममायं शोकतां गतः । लक्ष्मणः । पार्यानुपपत्रमिदं यत् किल तरुशिखरमा रखण्ड कमुहिरति । हला ! किमने नालीकजल्पितंन मर्व मेवानलप्रवेशेन व्यवसितास्मि । तदपमय मशारखण्डसम् । +हमा ! पश्यपत्य निपतितं तावदस्य शिबरादारखाकम्

·राम: किं न पादयत वत्स ! रामस्व विधिवैधुरी।
सौता । प्रशारखण्डं हस्तनादत्त ।
रामः । अनल! नलिनकोमले करोऽस्याः
स्फुरदरुणोत्यलकुडमलोपमः स्याः ।
[विमृश्य चरितमुचितमस्ति वा कुतस्ते
ननु भुवने विदितोऽसि कष्णवमी ।
सीता । हस्ते राहीत्वा, सविषादम्) कहं मह अमर
अग्गोधि सीअली संतो। [निपुर्ण निरुप्य, सचमत्कारम् |
अधे अङ्गाल खण्ड बहु एदं अषि उण पम्पराअत-गाखण्ड
अम् ।
बिजटा । प्रये ! पुण्खत्रतामग्निरेव रत्नं भवतीति प्रवादः
सत्य एव संवृत्तः।
सीता । [पुनर्विलोक्य) कहं सा इमा रमण मुद्दिश्रा ।
पुनः संस्कृतमाश्रित्य मुद्रिका प्रति] .
या शैशवावधि मनोरमरामचन्द्र
हस्ताङ्गुलिप्रणयिनी सुभगा सुत्ता
अन्य व मा जनकराजसुता कथं नु
ससामुपागतवती मणिमुद्रिकेयम् ।।
[पुनः सादरं, कराङ्ग लिकिसलयेन लालयन्ती प्रये !
M
--
* कथ ममाप्तम्य मानिरपि शोतन्नः महत्तः। श्रारखगड़ में न खर्च तर, अपि
पुन: पद्मरागरवखण्डम् ।
+ कथं से रवसदिका?

·। [१३१] रअल लोन अवि दाव कुसतं सलमाणायं रामचंचख- गाणं * पटाक्षेपेण प्रविश्य हनूमान् । कुशलं. देवि ! कुशलम् सीता । अमिअमुह कोसि तुम ।। हनूमान् । तारापरतुचरी रघुनन्दनस्य दूतः सतीऽस्मि मरुतः प्रथिती हनूमान् । त्वां हन्तुमयतवतो दशकन्धरस्य न्यस्त्रं करे निभृतमक्षशिरो मयैव । रामः । अही ! कथमिदं हनूमनामधेयस्य महान्धवस्त विलसितमेतत् ? लक्षण णः । अही ! सचमत्कारता संविधानस्य । सौता । अवि भद्दमुह को उण इमी तारावई हनूमान् ! यो वालिनः शौर्यनिधेरमित्र त्रैलोक्यबन्धीस्तषनस्य सूनुः । रामस्य पादालतलाभिवर्ती मुग्रोवनामा कपिचक्रवर्ती । सोता । केण उण नरवाणराणं एरिसं सखितणं णिमित्र दमना। * अवे रवा लीयक ! अपि तावत् कुशलं सलमयी रामचन्दचरणयाः । + अमृतमुख ! कोऽसि त्वम् ! + अयि भद्रमुख ! कः पुनरयं वारापतिः ? १. केन पुनर्नरवानराणामीदर्श सस्तित्व निर्मितम् ।

·[१३२]
हनूमान् ! रामबाणनेव।
वालिने विसृजता धनुरा
नाकलोकललनाकुचलिः
तारया सममदीयत चास्मी
वानरेन्द्रपदवीमसिमौलिः ।
सोता। कहहि दाव अवि गाम मह मन्दभारपीए
किदे दुबलो दाणिं किंपि रहुणाही *।
हनूमान् । किमपोति किमुच्यते । इदानी हि।
बहुलपक्ष गशीव दिनेदिने
रघुपतिः वशतामुपयाति सः ।
सौता । हबिहडिका
हनूमान् । कुवलयप्रतिमातिरस्य तु
प्रधिकसत्यनुभाववशंवदा ॥
सौता । दाणी किमपि उज्जोविदनि ।
हनूमाम् । अयि देव्याकर्णय तावत् यत् संदिष्ट देवेन
देव्याः ।
हिमांशुश्चण्डांशुनवजलधरी दाव दहनः
सरिहोचीवातः कुपितफणिनिखासपवनः ।
कषय तावत अपि नाम मम मन्दभाग्याया: कसे दुबा दानों किमपि
रघुनाथः ?
+हाधिक हाधिक।
दानों किमपि उब्बीवितादि।

·[१३३ । 'नवा मल्ली भली कुवलयवनं कुन्तगहनं मम त्वदिने षात सुमुखि ! विपरीतं जगदिदम् ॥ "अपिच । कस्याख्याय व्यतिकरमिमं मुक्त दुःखो भवेयं को जानोते निभृत मुभयोरावयोः स्नेहसारम् । जानात्येक शशधरमुखि ! प्रेमतत्त्वं मनो मे त्वामेवैतत् चिरमनुगतं तप्रिये किं करोमि ? सोता । लज्जते । विजटा । सखि ! त्वमपि रघुपतेः किमपि सन्देशं प्रत्य- भिनानं च समर्पय । सोता। इमो मे पडिसन्द मी। बहलग लन्तणअणजलणिझझरपज्जाउलावि मह दिछौ । तह सुहावअगसम हरलावारसं पिपासेदि * ॥ (सूडारत्नमा कथ हनूमतः करे समर्पयन्ती) अयि चूडारअए ! विशाल अ शिप्रमङ्ग रमणीअरदिदि सुपं सुलित्रम् । रहुवइपत्रणिमल णहरणोअरजी लनोरपिअरम्भिक - अर्थ में प्रतिसंदेश: जहरूलनयनजल निझरप कुलापि मम दृष्टि: । सव सुभग । वदनशशधरलावण्यरसं पिपासति ।। + अवि चुडार ! अपि क्षालय निममङ्ग रजनिकरराष्टिपांशपांशखितम् । रधपतिपद निर्मलनखर जमिकरज्यो मानोर भिकरे ॥ ठ ·। । [ १३४] हनूमान् । देव्यमुजानीहि त्वरयति मा रामचन्द्रचरण, दर्शनोत्कण्ठा । सीता । सबाष्पगद्गदम् । अय्यकारणसिणिव पडिगदे तुमि पुणोवि को मह कहिस्सदि रहुणाहस्य पउत्तिम् । हनूमान् । अयि देवि ! द्रिष्टा स्मारितोऽस्मि । नन्विदं ते मंदिष्ट देवेन देव्याः । मा ताम्य तामरसपत्रविशालनत्र! विख्याप्यते पुनरपि त्वयि मत्पत्तिः । सोमिविकासकगुणध्वनिभिर्गभोरे- स्तै: किंच राक्षस बधूदितैरधोरैः ॥ (नेपथर) हत्वा याचं दिदपि राजकुमारमनं रे वानरापसद ! अब पलायितोऽसि । त्वां हन्तु मिच्छति दशाननशासनेन दर्पोहतो कृतधनुर्नगु मेघनादः ॥ हनूमान् । देवि! ससकार्योऽस्मि तदसमतः परमात्माप- लापेन । तदिदं प्रणम्यसे आपच्च्यसे च। मौला । अये पवणणंदण अणाआमेण इमं दुणिगासा- अरसा अदिशभहि । हमा : अयं मूभि गृहीतो देव्याः प्रसादः ! इति निष्कान्तः । अध्यकार म तिम्व ! प्रतिगते त्वयि पुनरपि की मम कथयिष्यति रघुनाथस्य प्रत्तिम् । + अगे ! पवनगन्दन ! अनाचाने में दुनिशाचरमागरमतिक्रमम्म ।

·[ १३५
सीता । हला तिअडे खेअरी भवित्र पक्क दाव मस्त
उत्तम्तम्
-
त्रिजटा । तथेति निष्कान्ता। [ नेपथा]
बाणोघानकवीरः कलयति च रुषा मेघनादेंन मुक्तान
[ सहर्ष नाटयन्ति
नेपथा]
बडोऽयं राक्ष मेन ज्व लदनलशिखादीप्तपुच्छः क्तश्च ।
[ सर्वे विषादं नाटयन्ति ] [ पुनर्नेपथे]
कामबट्टालिकानामुपरि कतपदो दन्द होत्येष लङ्का
। सर्वे हविषादी नाटयन्ति ] [ पुनर्नेपयो]
अल्लान्तोऽयं पयोधेः पयसि शमयति खाङ्कलन
कशानुम् ॥ [सर्व ह. नाटयन्ति ]
[ पुनर्नेपथे। ] ! अहो आश्चर्यमाद्यर्थम् !
वेलादेरस्य हेलाक्रमण परिणतस्तुङ्गमाक्रम्य शृङ्ग
मोलिं पूर्वाचलस्य दामणिरिव नभी लङ्घयत्यम्बुरागिम्।
वेगप्रोतबातप्रतिहतमलिलोन्मुक्तगचीरगर्भ
व्यक्तीभूतोरगेन्द्रस्तुतिशतविकसत्कोतिहारी हनूमान्॥
सोता । [नेपथ्याभिमुखमवलोक्य हला तिअडे अवति
मणासि महीअलं ता पिअंवदाए तुह आलिङ्क मि अङ्गाई
इति निष्कान्ताः ।
हला ! विजट खेचरी
भूत्वा
प्रेक्षस्व तावदस्य हत्तान्तम् ।
+हला विजट अवतीर्णासि महीतलं तत प्रियंवदायास्तवालिङ्गधाम्यानि ।

·[ १३६
:
रामः । प्रिये ! मामपि प्रतीक्षस्व ।
लक्ष्मणः। आर्य! किमिदं लङ्काहत्तान्तानुसारिणि विद्या-
धरप्रणीते महेन्द्रजाले पुनः संभ्रम्यते ?
रामः । तहि दिष्टयास्माभिनिजविक्रमकथापराङ्मुख
स्यापि हमूमतश्चरितरहस्यमाकलितम् ।
[ नेपथ] अये रघुनाथ ! अयमसो
दोहतं दधिमुखं तरसा निपीडा
पोत्वा चिरं मधुवने खरसं मधूनि ।
द्रष्टुं समेति भवतः पदपद्मलीला
नीलाङ्गादप्रभृतिभिः सहितो हनूमान् ॥
राम: । वत्माकर्णितं तदागच्छ कतकायें हनूमन्तं प्रत्यु
इति निष्कान्ताः सर्वे ॥
॥ इति षष्ठोऽङ्कः।

·[ १३७]
॥ अथ सप्तमोऽङ्कः॥
ततः प्रविशति पुलस्त्यशिष्यः ।
[ परिती विलोक्य ] अपरिशीलितसन्निवेगोऽस्मि, तत्
कथं पृच्छ नि तस्य भवनं ? [ पुनर्विलोक्य] कथमयं लङ्क.
श्वरमहामन्त्रिणो माल्यवतः परिचारकः करालकः। उद्ध:
मखे करालक ! इतइतः ।
[ प्रविश्य ] करालक: । मुने ! प्रणम्यसे ।
मुनिः । स मोहितं लभख । कथय तावन् मे विभीषणस्य
भवनम् ।
वारालकः। किं तत्र ?
मुनिः। आदिष्टोऽस्मि भगवता पुलस्त्य न कमपि सन्देश
मुपनेनु' पौत्रस्य ।
करालकः । न तावदिदानोमिह विभीषणः ।
मुनिः । कथय किसेतत् ?
करालकः। एकदाभिप्रणमती बिभीषणस्य करात् सको
तुकं लिखिताक्षरपहिाय वमेकं ग्टहोतं लश्वरेण वा.
चितं ।
उदभूतिमिच्छद्भिः सद्भिः खलु न दृश्यते ।
चतुर्थीचन्ट्रलेखेव परस्त्रीभालपट्टिका।

·-
[१३८ ]
मुनिः । अहो ! प्रभुविज्ञप्तिचातुरौ बिभीषणस्य ।
करालकः । ततो विहस्यैकं लङ्के खरेणोक्तं नूनं केनापि
भीरणा भाषितमेतत् । ख्यातं हि यत् किल ।
“परस्त्रीकुचकुम्भेषु कुम्भेषु परदन्तिनाम् ।
निपतन्ति न भीरूणां दृष्टयः शरबष्टयः ॥"
मुनिः । अहो ! निजचित्तत्तिभित्तिभूमिकानुसारीणि
वाचित्राणि लोकस्य ।
करालकः । ततः प्रणयकोपविषादमिदमाह लहर
बिभीषणः
“यस्य वाम्बकमोलि खेलदमलखाककल्लोलिनी
लौलालचनलम्पटेन यगसा दिग्भित्तयः क्षालिताः ।
सोऽपि त्व जनकाधिराजतनयाबहाभिलाषः कथं
हा! जातोऽसि पुलस्त्य सन्ततियशःशीतदुतेर्लाञ्चनम्।"
मुनिः । [ सकौतुकम् | ततस्ततः ।
करालकः । ततश्च । कोपपाटलि तलाल दृष्टिना
किञ्चिदुमितखड़ गष्टिना ।
रावणेन नयधर्मभूषण:-
स्ताडितो हृदि पदा विभीषणः ।
मुनिः । हन्त ! नूनम् ।
लले वरेण दुष्टे न नयधर्मविभूषणः ।
बिभीषणश्च न परं विभवोऽपि पदा हतः ॥
ततस्ततः ।

·[ १३८] करालकः । ततः कतिपयपरिवारेण लङ्क खरं विहाय राम एव समाथितः। मुनिः । [स्वगतम् अनुष्ठितं तर्हि पुलस्त्यसंदेशरहस्य विभीषणेन । [प्रकाशम् भवान् पुनः किमधुना कर्तुकामः ? करालकः । अहमादिष्टोऽस्मि माल्यवता जानकोविरह विह्वल हृदयस्य लङ्क खरस्य मनोविनोदनाय केनापि चिव- करेण विरचितं चित्रमिदं दृग्गोचरीकरणीयमिति । मुनिः। [विहस्य कथमित्थमासवशत्रौ लङ्क श्वरेण तादृ शस्य महामन्त्रि णो माल्य वत एवमुपचरितुमुचितं । तबूनं प्रस्तुतीचितमेव किमय तद्भवियति । [नेपथे। रेरे चन्द नमिन्दमण्डलशिलापट्टे समुष्यतां रे चामरमुञ्चलैः शशिकरैः खेतं विनिर्मीयताम् । रेरे बालमृणालतन्तुलतिकासूत्रेण पाथोजिनौ- पत्रस्यै रुदबिन्दुभिर्मणिमयो हारः समासूत्राताम् ॥ मुनिः । सोपहासमात्मगतम् । यादृशोऽयं शीतोपचार स्तादश एव सोतोपचारो लङ्क श्वरस्य भविश्थतीति । [प्रका- शम] कमिदं विरहतप्तस्य दश कन्धरस्य शोतोपचारार्थमा. दिश्यन्ते निशाचराः ? करालकः । खेचराथ । इदानी हि... अङ्ग लिम्मति चन्दनन मृदुभिः शौतयतिः स्वैः करैः किञ्चिञ्चञ्चलतालहस्तकलनव्यग्रो वसन्तानिलः ।

·[ १४०] किञ्चायं नलिनौदलैर्वितनुते तल्प प्रतीचीपति- वैरित्थमनङ्गतप्तहृदयो लङ्कश्वरः सेव्यते ॥ मुनिः। विगतम्] अये ! अलोकवागडम्बरं निशाचरस्थ ! करालकः । [नेपथयाभिमुखमवलोक्य कवमयं प्रहस्तो राजद्दारमुपसर्पति ! तदस्य हस्ते चित्रपटमर्पयिथ । भवा- नपि समोहितं साधयतु । इति निष्कान्तौ ॥ ॥ विष्कम्भकः॥ ततः प्रविशति रावणश्चित्रहस्तः प्रहस्तश्च । रावणः । [ खगतम्] राजल्ललाटफलका कमनीयकूजत्- काञ्चोगुणप्रणयिनी धृतकेशपक्षा। हा! किं करोमि मम सा हृदयं प्रविष्टा नाराचयधिरिव पुष्पगिलो मुखस्य ॥ विमृश्य अहो ! कथमद्यापि हठाहरणखि नां नितान्त- रुगधूसराङ्गोमपि जानकी जनस्थानस्थितामिवाहमखण्ड मण्डनां पश्यामि । अथवीचितमिदम् । आचान्तकान्तिविभयरहिमविषः । धूसरापि कला चान्द्री किं न वनाति लोचनम् । प्रहस्तः । अयि देव ! इदमालोक्यतां चित्तविनोदनं चित्रम्।

·[१४१] रावणः । किं पुनरिहालिखितम् ? प्रहस्तः । अयं तावत् तरलतिमिनिकरकरालकल्लोलकी. लाहलोज्जागरः सागरः । रावणः। [विलोक्य किमिदमुत्तरेण तरङ्गमालिनम नुतमा लखण्डमाखण्डलधनु:सहस्त्रानुकारि कपिशयति मगनतलम्: प्रहस्तः । तदिदं सुग्रीवपालितं कपिकुलम् । रावणः । [विहस्य अपि वालिपालितमिति वक्तव्यम् । भवतु किं पुनरनेन ! को पुनरिमो कार्मुकधरो ? प्रहरतः । ताविमौ रामलक्ष्मणो, ययोरग्रजस्य बाण यात- विलसितन सुग्रीवपालितमधुना कपिकुलम् । रावण । अनाकर्णितकेन कः पुनरयं नितान्तकशक- मनीयतनुरमन्दमन्दराघातनिर्मन्यनोस्थिततरलतरङ्गदूरवि क्षिप्तशरशिरःशेखराधिरोहणकुतूहली कलानिधिरिव तर ङ्गमालिनस्त टभुवमधिशेते ? प्रहस्तः । स एव लङ्कागमनकुतूहली निजकुलगुरु सागरमुपचरितु कुशशयन विन्यस्तगात्र: प्रथमो दाशरथिः । रावणः। विहस्य कथमित्यमेव जानकीलाभकेतुको सो ऽयमस्मानप्यप पचरिथति ? प्रहस्तः । इतो विलोक्यतामयं रामनाराच निर्मुक्त बहलानलहेलातरलदीनमीननिकरपरिवारः पारावारः । रावणः। को पुनरिमी ज्येष्ठतापसस्य सादरं वानरवीरैः पाबपरिसरमानौवेते?

·[ १४२ प्रहस्त: । अयं तावत् सागर एव । अयमपि देवस्य व वर्धीत ----अथवा किमस्य वन्धुविरोधिनो नामग्रहणेन । रावणः। कथमयंबिभीषणोऽस्म हिरोधेन गममाश्रयति? भवतु। নিমাৰৰঘিৰীৰৰঞ্জিঙুিৰিা:। प्रियोऽपि दशकण्ठस्य नैष दर्शनमेष्यति ॥ रावणः । [सकोतुकम् किं पुनरिदमक्षरपतिदयम् ? प्रहस्तकः । नूनमिदं समुद्रबिभीषणौ प्रति लक्ष्मणम्य वचनहवं भविष्यति । रावण: । एकं तावद् वाचय । प्रहस्तकः । वाचयति. "बासं मुञ्च समुद्र ! कोपदइनो रामस्य पास्यत्ययं बन्दीभूतसुरेन्द्रसुन्दरदृशामक्षणोरमुद्र पयः । कामं ते मकरीगणी विहरतामेतस्य लङ्गेश्वर स्त्रीगण्डस्थलपत्रभङ्गमकरीविध्वंसिनः साय रावण: । अन्यदपि वाचय । प्रहस्तः । वाचति- “अवास्य बिभोष एस्य शरणापत्रस्य मूनी नते गतृण्यं विदधात्ययं रघुपतिलङ्काधिपत्यश्रियम् । एतस्यैव भुजाविह प्रतिभुवौ सू ग्रोवराज्यापग- वैलोक्यप्रथमानसत्यचरितो सर्व वयं साक्षिणः ॥" राव 'एः । अहो ! वाग्डम्परेकसारता कनिष्टतापमस्य ।

·[ १४३] भवतुः किं पुनरिदं मधेसमुद्रमालोक्यते ? प्रहस्त: । स एष कपिकुलोन्म लितशैल शिखरनिर्मित: काकुत्स्थकुल कोनिप्रसक्तिप्रवन्धः सेतुबन्धः । रावण: । अहो! चित्रकरस्य चातुरी! यदलोकमपि सत्य- मिव दर्शितवान् । प्रहस्तः ! कथमद्यायोदमलौकमिति संभावना देवस्य ? [नेपया कलकल: रावणः । किमेतत् ? प्रहस्तः । एषामयं रामच मूचराणां दोडतानां कपिकुञ्जराणाम् । नवोहतानामिव नौरदाना कोलाहलः कोऽपि स मुज्जि होते ॥ प्रहस्तः । तदिदं शशितव्यं प्रतिविधातव्यं वा । रावणः । आः । किमिह शया प्रतिविधानेन वा? अनेनति । कोलाहले नीलसता कपीनां मनी मदौस मुद व धत्ते । मन्दीदरीभूषण पुराणां महामणीनामिक शिञ्जितन । प्रविश्य मन्दीदरी । जंदुजेदु देवो *। रावणः । देवि! इस आस्यतात् । मन्दोदरी । यथोचितमुपविश्याधीमुखो तिष्ठति । - जयतु जयतु देवः ।

·--- [ १४४] रावणः । भुग्नालकं स्मितपराजितचन्द्रलेखं दृगलीलया कुवलयश्रियमादधानम् । एतन् मुखं दिविषदामिव दुर्निरीक्ष्यं तन्वङ्गि ! मामिव मुधा किमधः करोषि ॥ प्रहस्तः । देव ! कपिसेनाकोलाहलचिन्तयैव नूनमधरी तमुखी देवीति तयामि । रावण: । आः क एष चिन्ताविषयः ? इयं लीलालोलाङ्गदभुजलता नौलचिकुरा ममुन्नीलत्तारा कुमुदहसिता चारुनयना । प्रवङ्गानां सेना युवतिरिव तारापति मुखी ममाग्रे कन्दपं प्रकटवितुमद्य प्रभवति ॥ मन्दोदरी। देव असंपि अस्थि कारणं अज्ज हि मए देयस्स सउणणिरूबणस्य गिरिमिहरगहणगठिठहां सबरपल्ली पहाविदा णि अपरिपारिश्रा ताए अ कोएवि सबरकुम्बिणीए णिअघरपेरन्तबासिवं केरिकिसोरअं उन्नावअन्तीए एरिसं वअणमाअमिदम्* मा होहि णाअवइणो परिहयभेत्तेण गमणिबूटो। MAh * देव! अन्यदप्यस्ति कारणं, अद्य हि मया देवस्य शकुननिरूपणायें मिशिखर- गहमगर्भस्थितां शबरपल्ली प्रस्थापिता निमपरिचारिका तथा च कस्या अपि पर कटम्बिया निजराहपर्यन्नवासिनं केसरिकिशोरकं लालय स्या ईशं वचनमाक- णितम- ·[ १४५ ] पहमिमं गिरिसकडं मन्द सरहरूस णन्दणीपत्तो* रावणः । किमिह विषादस्थानमस्मान् प्रतादासीनमें- वैतत् । तथाहि-माभव नागपतेः परिभवमात्रेण गर्वनियूंट: वसुधामिमा गिरिसकटमयी मृगेन्द्र शरभस्य नन्दनः प्राप्तः। प्रहस्तः । देवान्यथा घटमानमिदम् । मा भव नागपतेः परिभवमात्रेण गर्वनिथूढः । वसुधामिमां गिरिसङ्कटमयों दशरथस्व नन्दनः प्राप्तः रावणः । आ'! के यं निसर्गनिशङ्ख लझे खरे मयि शकु. नोपय तिपरीक्षा। (नेपथा) हेलास्फालितरामलक्ष्मणधनुावल्लरीझल्लरो- झारप्रसरप्ररूढपुलझापागभारनौन्धिताः । व्यावलगत्कपिकण्ठकाण्डकदनमीडत्क्रपाणाञ्चल म्फूर्जह जयदोबलेकचपलाश्चरन्ति रात्रिञ्चराः ॥ रावणः ! (सहर्ष म्) अये ! निशवरवीरविजयोत्तरः समरः । (पुनर्ने पधा) अग्रेसरी रघुपतेः परिणइपाक- किम्पाकपाटलमुखौ कपिवोरसेना । नि: शेषमापिबति राक्षसवीरचक्र । प्रातः प्रभव तपमस्य तमिलजालम् ॥ . * मा भव नामपतेः परिभवमात्रण गर्व नियंड: ! वसथामिमा मिरिसष्टा मुखेन्द्र शरमस नन्दनः प्राप्तः ।

·प [१४६] रावणः । आः ! कथमुत्कण्ठायितं मर्कटः। (उच्च:) का कोत भीः ? मदान्नया- कत्वा विनिद्रमपनिद्रभुजावलेपः । मोहामरामसमराय स कुम्भकपः। आदिश्यतां निजभुजार्दितवजपाणि- राव लक्ष्मणरणाय च मेघनादः । (पुनपथा) देव ! भवदाशयविदा महामन्त्रिणा माल्य- वता पूर्वमेव संविहितमिदम् । इदानी हि । रामेण सार्धमय मुद्धतबाहयः संग्रामभूमिअधितिष्ठति कुम्भकर्णः । रक्षःशिखण्डि हदया सबसेषनादः सौमित्रिणा राममनायपि मेघनादः । [पुनर्नेपा] यहष्ट्राषजवातेः समिति विदलिताः शैलकल्याः कपोन्द्रा यनारा वाम्बुमन देवदह नरामाः शामिता वानरेन्द्राः। वोरोऽसौ कुम्भकर्णः स च समरमाजाशीको मेघनादः संजाती- रावणः । किमतःपरं वदिति ? [गुन पथा] हा !-पतङ्गो दशरथ तयोर्दा रण बाणवतो ॥ লীষীবাৰী জুন:] प्रहस्तकः । देव ! सखारतिहिसमाश्वसिहि। रावणः । समावस्य देवि! समावसिहिसमाश्वसिहि ।

·[ १४७] मन्दोदरी । समावस्य परित्ताअदु मं अज्जउत्तो एसा एिमग्गम्मि सोप्रति मिरे * रावणः । अयल कातरतयायं चन्द्रहासचन्द्र एव शोक तिमिरादुद्भस्थिति भयतीम् । पुनरुत्थाय] खड्गमुद्यम्य पश्यायमसो मे । भिन्नप्रभिन्नसुरकुञ्जरकुम्भमुता- मुक्ताफल प्रकरकैः कलिताधिवासः । अद्यैव खेचरनिशाचरलोचनाना- मुन्मीलयन् मुदमुदाति चन्द्रहासः । इति प्रहस्तेन सह निष्कान्तः । मन्दोदरी । अये! अहरिअं समरसंरम्भविलोअंणविह्मत्र- स्विमिदमिदं विज्जाहरमिहुणं मिम्मि मन्तेदि तेण हि अज- उत्तसस विजअर्थ अहंपि गिअकुल देवदात्री अचिदु गच्छामि। इति निष्कान्ता। ततः प्रविशति विद्याधरमिथुनम् विद्याधरी । अज्ज उत्त को इमो रणरहसविअसन्तपुल- प्रभरकुडुमलिदभुप्रवणो कविचमूचक्कम हियदि । * परिवायस मामार्य पुर्व एषा निमग्रामि शीकतिमिरे। + अये! आश्वयं-समरसरम्भविलोकन विस्मयस्तिमितमिदं विद्याधरमिधुन किमपि मन्त्र यति । तेन हि प्रायपुत्रस्य विजयार्थमहमपि मिजकुलदेवता अचिन मच्छामि। + आर्यपुत्र ! कोऽयं रणरभसविलसन्पुलकभरकुड्मलितभुजवनः कपिवम् चक्र- मभिवते ?

·[१४८]
।
विद्याधरः । प्रिये! स एष रामसमरकौतुको दणकण्ठः।
विद्याधरी । कोउण इमो अअणपुचच्चविसरोरो कवि-
वीरों तस्स सम्मुहं परावदि
विद्याधरः । प्रिये ! स एष विचित्रसमरशोलो नौलः ।
[विलोक्य, सविस्मयम् अहो !
बक्षस्थले झगिति नौलकरोझितेन
नीलाचलस्य शिखरेण कृतप्रहारः ।
लङ्केश्वरः स्मरति नूनमसो वसन्त:-
नीलोत्पलपहरणं हरिणक्षणानाम् ॥
[पुनः सकौतुकं पश्यपश्य
नौलोऽयं दशमुखपाणिपाजाना-
मझेष ममरतुला भ्रमन् विभर्ति ।
अप्येको दशसु किरीटपौठिकास
द्राक् प्रेक्ष्य बनुभवतीन्द्रनोललोलाम् ॥
विद्याधरी । को उण इमो णिसाअरेन्ट्रेण समं समरसा-
हसमीकरित्र चिठ्ठदि ।
विद्याधरः । स एष खामिपक्षपाती विभीषणः ।
विद्याधरः। सिविषादं] हन्त भोः !
येयं विभीषण शक्तिमुक्ता क्रूरेण रक्षसा ।
विद्याधरी । अह किं ताए ।
कः पुमरयमजनयुन छ विशरीर: कपिवीरस्तस्य सम्म वं परापतति ।
+ क: पुनरयं निशाचरेन्द्र या समं समरसाइसमहौलत्य विकृति !,
पथ कि तस्याः ?

·६१.४८.]
विद्याधरः । लक्ष्मणेन गृहीतेयं प्रियेव निवक्षसा ॥
विद्याधरी । हविधि*।
विद्याधरः। वर्षन् नैव समन्तती दशमुखं चापातः सायक
सौमित्रिच विसंज्ञमङ्कनिहितं नेवचुातरम्बुभिः ।
एतत् तय हर्षशोकतरलाः कुर्वन् कपीना दृशी
रामचामलकेलिवीरकरणाव्यामिश्रतां गाहते ॥
[विलोक्य कथमपगत एव रामबाणपीडितो दशकण्ठः।
निषा हा वम लक्ष्मण ! विकामय नेत्रपझे
मागादिदं युगपदेव समस्तमस्तम् ।
भाग्यं दिवाकरकुलस्य च जीवितं च
रामस्य किञ्च नयनाञ्जनमूर्मिलायाः ॥
विद्याधरः । हन्त ! सोऽयमनुजवत्सलस्य रामस्य विलाप
नेपथेर देव ! समाश्वसिहिसमावसिहि ।
विद्याधरी । कहं सुग्गोवण समासासोअदि रामचन्दो
ता किं दणीमालविस्सदि।
विदयाधरः । आकर्णयामस्तावत् सुग्रीवेण समाखास्थ
मानः किमाह रामः ।
निप्रधा] सखे सुग्रीव ! कथमावास्यते ?
अयि राघवाविति सुधामधुरं
विनिपीय पोरमुनिलोकवचः ।
हाधिक हाधिक।
* कथ सौवेण समाश्वावते रामचन्द्र क्षत् किमिदानीमावपिम्पति ?

·[१५०
अयि राघवेति गरलप्रतिम
कथमदा रामहतकः पिवतु ॥
अपिच । कनीयस्या मातुः कृतचरणपातः कथमहं
सहिष्ण मत्या विफलपरिवर्त नयनयोः ।
अये ! शान्तं पापं कठिन व चेज्जीवितमना
विना वत्सं रामः पुनरयमबोध्यां प्रविशति ॥
विदयावरः। अहह ! करणेकार्थको वाते। [विमृश्य कः
पुनरिह प्रतीकारः ? [विचिम्] अधवा का प्रतीकारकथा
वक्रो हि विधिः।
विद्याधरी। वक्कदरीति भनिन। इदं पक्क गण इमो
वाणरी जेव्व कोभि लसरकि संचाली करकालिदसैल
सिहरी रामसंमुहं जेव्व परिवहदि ।
विद्याधरः । कौँ पिधाय मा पापम् । अयि मुगधे।
मैवं वादीः । अयं हि--
महौषधीनामाधारं सूधरं गन्धमादनम् ।
आदाय लक्ष्मण प्राण वाणायामेति मारुतिः ॥
[पुनर्विलोक्य, सहर्ष ]
आमोदमाप्राय महोगधीनां
सौमित्रिरुमोलितपनिवः ।
18
वक्रतर इति भणितव्यम् । इ पाय नममयं वानर एव कोऽपि खचर
तसंधानः कर कसितलशिखरी राममुखमैप परिवर्तने ।

·[१५१ ] भूयोऽपि चक्रीतचारुचापः करोति रामः परिपूर्णकामम् ॥ विद्याधरी । कहं पुणोवि रामरणकोहलफुलन्तभुम- ण्डलो णिसाअराखण्ड लो परावडिदोजेन *। विद्याधरः। प्रिये! तदिदानों सावधानं बिलीकर्ष तुला- धिरोहः खल्षयं वोरलक्ष्मः । यजाम रामरावणयोः ममर इति । विद्याधरो। कहं उए सबसलो अवीरस्त रामचन्दस्स अनेकवौरपरिहूदस्स रावणस्स तुलाधिरोहो वीरलच्छीए रविस्सदि । विदाधरः। पिये! न जानाति ? आयं दशकण्ठ विना । विन्यासं नाकनारी कुचकाल गलसत्कायमस्थासकाना- मस्पष्वा माटुंमासोदसियालहकलाजोषिदः कोविदग्धः । भिन्नवर्गभकुशलमहलयजसोहिमान्यतहास: कस्याकोडत करावदश निमम हाश्चन्द्रहासः ॥ प्रपिच । किं ब्र पो दशकब जिनजानाजपाटोभनद वक्षःपोउपलत्या और सिजापाए जातस्मितम् । व्योमाभोगसरोभिलादिगि बजे यत्पाणिपङ्ग रुहां कैलासे शिक्षामित्र ने टकलिको मेन हंसावितम् ।। * कथं पुनरपि रामरणमा मोजमाइली निशाचराखण्डलः पराप- तित एव । । कयं पुन: सकललोकनी र रामचन्द्रमालेकीरपरिभूतस्स रावणस्य तुला घिरीही वीरखना भविष्यति ।

·[ १५२ ]
[नेपा हेलोन्म लितचन्द्रचूडगिरयन लोक्यदत्तापदो
लङ्कातशहराः पुनन्दरपुरस्त्रीहन्दबन्दौलतः ।
वैदेहीकुचकुम्भकुङ्कुमरसव्यासङ्गबास्म हाः
सोत्कण्ठ दशकन्धरस्य जयिनः खेलन्ति दो केलयः।
[पुनर्नेपथेहेलो मलितचन्द्रचूडधनुषस्त्र लोक्यदत्ताभया
लडातङ्ककराः पुरन्दरपुरस्तीहन्दबन्दीमुचः ।
वैदेहीकुच कुम्भक समरसयामङ्गलश्चोत्सबाः
सोत्कर्ष रघुनन्दनस्य जधिनः खेलन्ति दी:केलयः।
विद्याधरः। नूनमयं राक्षसवानरयोनिजखामिवर्णनानु-
सारौ व्याहारः ।
विदाधरी । कहं उण रहटिदेण राजन समं भूमिट्ठि-
दस्स राहवस्स समरो हविससदि।
विद्याधरः। प्रिये! पश्यानीत एव मातलिना पुरुततरयः
अधिष्ठितच विनयाभिरामेण रामेण ।
[नेपथा अये
! कथम् ?
पूर्वमेव प्रयातानां खरमारीचवालिनाम् ।
सौजन्यमुग्धः पन्थानमाधवर्तितमोहसे ॥
विदाधरः । आकर्णयामरतावदने न रामवचनेन के
डितः किमाह रावण: ?
[नेपथो खरः कीदृक् वाली कपिरपि च मारीचहतक:
कुरङ्गस्तान् हत्वा कथमपि कथं प्यसि मनाक ।
* कथं पुनाः रथस्थितेन रावणेन सम भूमिस्थितस्य राधास्य समरो भविन :

·[१५३ ] . अयं पश्य प्राप्ती दशवदननामा सुरपुरी. करोन्द्राणां हेसारचितकदनः पञ्चवदम: । अथवा । कालीकेसरिके सराञ्चलसटासाटोपसम्मादित- क्रीडाचामरकोमलानिललवाचान्तयमाम्भ:कणः । श्रीमानव दशाननो विजयते तस्यास्य पञ्चानन व्यापारप्रतिपादनैरपि यशः कोहक समुन्नीलति । विद्याधरः। अये। दशवदनवचनकुपितः किमपि वक्त काम इव लक्ष्यते लक्ष्मणः । [ नेपथो] किं पञ्चाननतया दशाननतया वा ? त्वमि- सनीम्--- दूरीमुक्तमदो बिभीषण इव न्यचच्छिर शेखरः स्वच्छन्दं चरणारविन्दयगले रामस्य भृङ्गो भव । रे नक्तञ्चर कुम्भकर्ण इव वा कर्णाम्तचक्रीभव वापोसङ्गविमुतवाणदहने सद्यः पतङ्गो भव । विदयाधरी । पक्खपेक्ख इदो सरन्धारं वित्यारम सण णिसामुहायिदं दसमुहेण* | विद्याधरः । नन्वितस्तदेव निजविशिखधारया विनिवा रयता चन्द्रायितं रामचन्द्रेण । [पुनः सकौतुकम्] प्रये! नू :- मयंदिव्यास्त्र. लीलया प्रतिहतदिव्यास्त्रंनिकत्तचापं रावणं कमपि वक्तुकाम इव रामः । [नेपथा] निकत्तचाप इति मा संक्षोभतरलो भव । * पसयश्यतः शराबकारं विस्तारयता निशामुखायित दशमुखन ।

·[१५४] शवमन्यदपि खरं ननु रे समरे अरु । विद्याधरी। प्राकस्सियदु दाब किं दाणी भणदि रावणो* [नेपधो] आकर्णितस्तव दशानन ! बाहुदण्ड- श्रीखण्डकाननफणी नवचन्द्रहासः । येन खनामभवसाम्यरुषैव पोतः खौकलोलनवनामुखचन्द्रहासः ॥ विदयाधरः । लोलादलितचन्द्रहास: सोत्यासः किम धुना वदति रावणं रामचन्द्रः । [नेपथर] अयि ! तावदधुना लङ्क ज्वरः खिदाते । विद्याधरी । किम्मि दाणी जण्पिससदि रावणो । नेपथा कथामदैव लङ्केश्वर: खिदाते । ननु रे विश्वस्ता दगभिर्भुजैदेगदिशः प्रत्येकमेते पुन- र्भारायैव दशापरे मम गिरिप्रागभारभाजी भुजाः । आराध्यः शशिमौलिरम्बुधिजले निद्राति नारायण: किंकर्तव्यतयानयानुदिवसं लङ्गेश्वर: खिदाते ।। विदाधरी । वअणमेत्तं दाणीं । क्दियाधरः । महिनहि । पश्यपश्य नन्वयमिदानीमपि । धनुर्भिस्तिशादिप्रहरणगणच्छेदकुपिती दशास्थः सान् मूर्ती रघुपतिशर श्रेणिदलितान् । करैरेकैनभसि भृशमादाय युगपत् । * पाकर्षयतु तावत् किमिदानी भगति रावणः । + किमपौदामों जस्पिष्यति रावमा ? + वचनमावमिदानीम।

·(१५५ ] क्षिपनन्यरधः सफलयति दीविशतिमपि [पुनः सकौतुकम् एतान्यस्य यथायथा सुविशिः कत्तानि रक्षापते- रुङ्गच्छन्ति शिरांसि भौतिपुलकैः साकं दिवौकापतेः । उन्मौलन्ति तथातथा रघुपतिरन्त: प्रमोदोर्मयः कण्ठ च्छेदविनोद कौतुकभरव्यग्रीभवञ्चेतसः । विदाधरी। कहं अजाधि पिताअरेन्द बन्दीकिदसुरसुन्द: रौ दंसं षं दुलहं जं इप्रस सोमाई पुणो पुणोषि उम्मी. বাল * - विद्याधरः । अलं तायेन क्रीडति खल रामः सह राव. कंग न पुनरचापि कुप्यति ! [पुनर्विलोक्य] सकोतुक) प्रिये ! पश्यपश्य- अन्तः चान्द्रबह अहे खरशिरः शीता गुले खोल्लसत् पीयूषवशीकरव्यतिकरप्रागभारभाजामिव । चित्रानामपि रामचन्द्रविशिक्षभूय: समुदच्छता काव्यन्येव निशाचरेन्द्रगिरमा कान्तिः समुज्ज भते ॥ गुनः सभी तुकं, विहस्य] अहो ! अस्य चित्तवृत्तिः । अयं यावयावत् पृथु हृदयपीठी रघुपतिः शिरश्छेदासतो न दशवदनस्य व्यथयति । * कथ मद्यापि निशाचरन्द्रवन्दी कतसुरसुन्दरीमा दर्शने सुखों यद् अस्य मोर्षाणि पुनःपुनरपि उन्नीलन्ति ।

·[१५] अयं तावत्तावहाति मुच्चयमुख, किलेतस्मिन् देवी जनकपतिपुत्री निवसति: है (नेपथे। अयि प्रिय राम ! किंक्रोडसि शरस्तोमैनन्ध केनैव परिणा। परिपूरय नः कामं यशसा च जगत्त्रयम् । विद्याधरः । नूनममो दिवौकसस्वरयन्ति रामचन्द्र त खन् किमधुना ववति रावणः । [नेपा रेरे मम भुजाः ! मुक्त का हरशेखरप्रणयिनी पीयूषभानोः कला दिक्पालावलिमौलिमण्डनमणीम् ग्यतीत सर्वानपि तैः काञ्ची रचितां चिराय वह श्रोणीतटे जानको गायन्तो कमनीयशिञ्जितभरमधिमाडम्वरम् ॥ विद्याधरः। [विहस्य] लकवर ! समयनोऽसि यद् भुजा- मेव नियुतावानसि अधुना हि सुजमण्डलमेव परिवार- वर्गस्ते । [विलोक्य, साकूतम् ] अये! कथमनेन दयानमः वचनेन किञ्चित् कुपित इव दृश्यते जान कोकान्तः ? पुनःसहर्षविषादं] हम्त भी; ! विकचकुसुमस्तोमाकोणे परागविभूषितः । शशिमणिशिलातल्पोऽनल्पे सलोलमशेत यः ! अयमयमही रोषारूढे चशं रघुनन्दने भुवि दशमुखः शेते धूलिछटापरिधूसरः ।

·[१५] विद्याधरी । (सहर्षम) मा सानी बेल जगप्रयान्दिको रामचन्देश बम समित्सदि * .. विद्याधरः। अध किम् ? उद्दामहतिवलय परिदीपिताशम् पश्य प्रदिख जनवीन्द्रसुता हुताशम् । प्रतुराहता समधिको द्युतिमावहती प्रातर्मयूखकलिकेव दिवाकरस्य । विद्याधरी । पेकलपेखक इमो अनमसमरकपत्थिदं पदेसं अधमर रामचन्दीन विद्याधरः । तदेहि कर्णामृतं पुलोमजाये निवेदटावः । इति निष्कासी। सतः प्रविति रामः । सोतालक्ष्मणौ सुग्रीवविभौषणौ च। अये। कथमुपमत एक भगवानम्बरमणिश्वरमाचल- चूडम्। लक्ष्मणः । पश्चिमपयोधिवलो च । नन्विंदानीम् --- उहादिहिरदचञ्चलकर्णपूर गण्डस्थलीचबदलितबकातीनि । मौलबामिमृगनाभिसमानभांसि दिकन्दरेषु पिलसन्सितर्मा समामि । रामः । प्रये ! कथमज्जा श्रितमेव निशाचरचक्रामुक्षा- িমিমিহগিন্ধ? * तदिदामामिद अमेवानम्दिनौ रामचन्द्र श समं सामिति): कर्षितं मधमतवमिरराम चन्द । ट ·[१] विभीषणः । नन्वितोऽपि समुन्मौलितमेव रामनारा. वामुकारिणा तुहिनकरकिरणप्रकरण । सुग्रीवः । एवमेतत् । अमो हि क्षीराब्ध लहरोष फैनधवलाश्चन्ट्रोपलेषु स्रवत् पाथः सीकरिणो विकासि कुमुद कोड़े रजःपिञ्जराः । उन्मोलन्ति वकोरचञ्च गहने छिन्नप्ररूढाश्चमत् कुर्वन्तः प्रियविनयुक्तरमयोगाने सुधागो कराः ॥ बिभीषणः । एवमेतत् । इदानी हि शङ्करानंतनु बजपार्वती- कुश्मात कुचकोरकाकतिः । सुयते कमलिनीभिरुद्धमत्- पद्मकोशकरलीलया शशी ॥ लम्मणः । सकोतुकीवमेतत् । अहो ? ध्वान्तो वे शितिकण्टक एहमहमि प्राप्त प्रतीचोम खम प्राचीमञ्चति किञ्च दुगधलहरीमुगध विधोर्धामनि एतत् कोकभकोरशोकरभसम्मान प्रसन्नोल्लसत्- दृकपातोर्मिकद बचुम्बित्तमिव त्रैलोक्यमाभासते ॥ रामः । वत्सैवमेतत् । इदानी हि- शीतांशस्फटिकालबालवलयद्रागुलसतकौमुदी- यकीनूतनपल्लवाचितमिव प्राप्य क्ष ताम्बताम् । चन्म तपकीरचक्टनाच्छिमायकाण्डस्नुत- चीरस्यन्दनिरन्तर भुतमिव से वियभासते ।

·[ १५८ [ पुनर्विलोक्य सकौतुक ] वत्स सक्षामा ! पश्योदेति वियोगिनां दिनमणिः शृङ्गारदीक्षामणि प्रौढ़ानभुजङ्गमस्तेकमणिपण्डोशचूडामणिः । तारामौक्तिकहारनायकमणिः कन्दर्पसौमन्तिनी- काञ्चीमध्यमणिश्च कोरपरिषचिन्तामणिश्चन्द्रमाः ॥ लमणः । एवमेतत् । अयमसौ. खरं कैरवकोरकान् विदलयन् यूनां मनः खेदयन् अम्भोजानि निमोलयन् मृगदृशां मानं समुन्मौलयन्। ज्योत्स्ना कन्दलयन् दिशी धवलयब्रुद्द लयन् वारिधीन कोकानाकुल यन् तमः कवलयन्निन्द : समुन्न भने ॥ विभीषणः । सखे सुग्रीव ! पश्य ---- मयूखनखरत्रु टत्तिमिरकुम्भिकुम्भस्थलो- चालत्तरलतारकाकपटकीर्ण मुक्तागणः । पुरन्दरहरिहरीकुहरगर्भसुप्तोत्थित- स्तुषारकरके सरी गगनकाननं गाहते हैं मुग्रीवः । सखे बिभीषण ! पश्य यः श्रीखण्ड तमालपत्रति दिश: प्राच्या स्मरमापत: पाण्डु छत्रति दन्त पति वियल्लमो कुरङ्गीदृशः । कलिख तसहस्रपति रते: किञ्च क्षपायोषितः कौडाराजतसीधुपावति शशी सोऽयं जगवति । रामः । [निवर्य] सितकिरणकपोलोमालिमालोकयन्ती ·तिमिरविरहतापव्याकुला थीमलीम् । रजनिरमलताराशीकरैः सितमस्था: परिमसयति गात चन्द्रिकाचन्दनेन । (पुनमय, स्वगतम्] इन्दु रिन्दु रिति किं दुराशया बिन्दु रेष पयसो विलोक्यो । मन्विदं विजयते मृगीदृशः श्यामकोमलकपीलमाननम् ।। [ पुनः सौर्ता प्रत्य पवार्य] तन्धि ! त्वद्वदनस्य विनमलवं लावण्यवाविध रिन्द : सुन्दरि दुग्धसिन्धुलहरोबिन्द : कथं विन्दत उत्कलोलविलोचने क्षणमयं शीतांशुरालम्बता- বন্মীলনীকানীষীৱন্মালম্বিয়। सौता । लज्जा नाटयति । विलोक्यमहर्षम् अहो! क- मिमो उम्मौलिदो जेब्य * मुउलोकिदारविन्दो माणवईमाणवारणमइन्दो। तिहुअणणणारविन्दो रमणीमुहचन्दणी चन्दो । रामः । सखे सुग्रीव ! पश्य पश्य- इन्दोरस्थ बियामायुवतिकुचतटीचन्दनस्थासकस्य । व्योमन्त्रीचामरख लिपुरहरजटावरोकोरकस्य । कथमयमुन्मीलित त ? मुकलौतारविन्दो मामवतीमानवरिण मगेन्द्रः । विभवनमयनारविन्दी एमनीमुखचन्दमयन्द्रः । , ·[१६१] कन्दपक्षोणिपालस्फटिकमणिग्राहस्य तदाखण्डलाशा- मासामुक्ताफलस्य स्थगयति जगतीं कोऽपि भासां. विलासः॥ सुग्रीवः । अये रघुनाय ! पुनरुतमिदमाचष्ट। चन्द्रमसः किरणविलासः । रामः । कथमिव ? सुग्रोवः । नन्वतएव- कर्पूरादपि करवादपि दलत्कुन्दादपि स्व गदी कलोलादपि केतकादपि चलत्कान्तादृगन्तादपि । दूरोन्मुक्तकलङ्गशशिरःशीतांशुखण्डादपि स्वेताभिस्तव कीर्तिभिर्धवलिता सप्तार्णवा मेदिनी।।. रामः । अलं तु प्राय जल्पिीन । विभीषणः। देव ! तु प्रायमेव जल्पितं मुग्रीवण यदुक्तं मेदिनीववलितति । ननु बिलोकोतलमेव धवलितमिति वक्तव्यम् । संप्रति हिः सगुनलवनन्तन प्तनकवितुम्बीफल- का ग म पुरवी हया विबुधलोकवामधुवा । त्वदीयमुपगोयत हरकिरीट कोटिस्फ रत्- तुधारकारकन्दलीकिरणपूरगौरं यशः ॥ रामः। अयि लवर ! भनानपि किष्किन्धानाधमतमे- बागुगतः । [पुनर्विलोक्य सहर्ष सुग्रीवं प्रति संरम्भीट्रिनागतसमयदशमुखीचण्ड बेलासः सतलोकीजयमुदितमामहे । "

·[१२]
লীলাবাৰীৰলখিজলধর দাবি
पश्य व्योमावकाशं विशति विरहिणां दत्तशः शशाङ्कः।।
[निर्वयं, स्वगतम्]
अयं नेत्रादबेरजनि रजनीवल्लभ इति
भ्रमः कोऽयं प्रज्ञापरिचयपराधीनमनमाम् ।
सुधानामाधारः स खलु रतिविम्बाधरसुधा
रसामेकस्निग्धादजनि नयनात् पुष्पधनुषः ॥
लक्षणः । आर्ये जानकि ! पश्य पश्य ----
आनन्द कुमुदादीनामिन्दु : कन्दलय त्रयम् ।
लङ्घयत्यम्बराभोगं हनुमानिव सागरम् ।
सौता। अये ! सुलख्खण ल ख ग सी उण दाणों कहि
रहुउल कुडुम्बसन्तावसमग चन्दगी पवणान्दगी*
लक्षा: । ग्राम । न एष रामद वन्देश
ग बबुमा नन्दितुमयो
ध्यायां प्रहितः।
सोता । ता अमेहिं किंति बिलग्नो अदि ।।
रामः । [विभीषण मुखमालोकत]
बिभीषणः । निर्गत्य प्रविश्य च ] इदं तत् पुष्पकाभि-
धान विमानरत्नमारुह्यताम् ।
सर्वे विमानायरोह नाटयन्ति ।
inne
सुलक्षण लागण । स पनरिटानी क्व. रघुकुल-कटाद-सन्ताप-शमम बन्दम'
-~-

·[ १६३] रामः । [सकौवुकम्] अये ! तदिदं विमामरत्वं यत् किल त्रिभुवनैकवीरः कुबेरानुजः कुबेरादाजहार । लक्ष्मणः । [सामर्षम् कथमयं किष्किन्धामाहिमतीप- तिभ्यां समभागविभक्तलक्ष्मीकोऽपि त्रिभुवनैकवीर इति व्यपदिश्यते ? गमः । [विहस्य ववमेतत् । तादृक्कठोरभुजयन्वनिपौडने न निःशब्दतामुपगतैर्दशकण्ठ कण्ठैः । यत्कीर्तिघोषणमकारि चतु:समुद्र- बेलासु कि समयमा विषयः कपीन्द्रः । अपिच ! कोपप्रदीतनिजलोचनदोपवड़ि- निनिसान्द्रतिमिरे स दशाननोऽपि । काराकुटीरकुहरे वसतिरम यस्य सोऽप्येष हयपतिर्विषयो न वाचाम् । किन्तु परिभाषय वस ! यस्य द्राकरवालकत्तशिरसः करहालवालस्थली चूडाचन्द्रमसं निपीडा निबिडं सिञ्चन् सुधानिझरैः खां मैने दश खण्डमण्डन इति ख्याति कृतार्थी हर: पन्यानं दशकन्धरः स च कथंकारं गिरां गाहते ॥ [निर्वस्य] अथे ! किमुच्यतेऽस्य खलु विकट मण्डोरवस्थ दशकण्ठस्य लोकोत्तराशिह ·1 [ १६४] यहीःशायिनि चन्द्रशेखरगिरी भारावतारोनम- बागाधीशफणावलीमणिरुचा पूरे समुन्मोलति । जातास्तु ल्यमकालबालतपनाताम्राश्चतस्रो दिगो देवस्यापि रुषा तुषारकिरणोत्तंसस्य तिनी दगः ॥ लक्ष्मणः । आर्य? एष मे मनसि भासतेऽधुना मृतिमानिव मनोरथो रथः । नास्ति नो यदधिरोहलीलया दूरमागतवतामपि श्रमः ॥ रामः । एवमेतत् । तथाहि .. उल्लङ्घय नीरधिमतीत्य च दण्डकानि नयी च मेकलकालिन्द सुते व्यतीत्य । प्राप्ताः शिवगिड़शतखण्डितशाखिखण्ड मैते वयं शिवभिग्णं ननु चित्रकूटम् ॥ सोता । [ तिर्यग्विलोक्य ] अहह ! कलिन्दगदिणि समप्रसादासि जं पुणोवि गिअकुडुम्बस्स दिसा दंमणासि * रामः | अयि ! तदिदं निर्मुक्तविरोधखापदं भगवती भारद्वाजस्थायमपदम् । लक्षाणः । एवमेतत् । अव हि- व्याजम्भमाणवदनस्य हरेः करेण iran -निन्दमन्दिनि ! मल्यप्रसादासि यत् पुनरपि मिजदम्बम्य दत्त. .

·[ १६५ कर्षन्ति केसरसटा: कालभाः किले । पन्ये कैसरिकिशोरकपौतमुक्त दुग्धं मगेन्द्रवनितास्तमजं पिबन्ति । पिच । क्रोड मावकाहि ताउमगतैरुज्जागरस्थ क्षणं शार्दूलस्य नखामुरेष कुरुते कगडविनोदं मृगः।' चञ्चञ्चन्द्रशिखण्डितुडघटनानिर्मोकनिर्मोचितः किचार्य पिबति प्रसुप्तनकुलवासानिलं पन्नगः। रामः । अये! कामयं संप्राप्त एव चक्रवाकरमणौसर असमयः प्रभातसमयः ! तथाहि- एते केतकधूलिधूसररुचः शीतयुतेरंशत्र: प्राप्ताः संप्रति पथिमस्य जलधेस्तोरं जराजर्जराः । अध्येते विकससरोरुहवनोदकपातसम्भाविताः प्राचीरागमुदीरयन्ति तरगीस्तारुण्यभाज: कराः ॥ समयः । [सकोतुकम्] सद्यः सङ्घाटमानकोकमिथुनव्याजेन पोनस्तन इन्ह यञ्जितयौवनोज लरको निर्माय दिकन्यकाः । दुर्देवाक्षरमालिकामिव झटित्याकष भृङ्गावली लक्ष्मीमम्बुजिनौजनस्य तनुते देव स्विषामोश्वरः ॥ सुग्रीवः । विभीषण ! पश्यपश्य- उमौलन्ति निशानिशाचरवधूप्रोचाटनामान्त्रिका सायं सालसमुप्तपहजवनपोहोधवैतालिका फुलत्पाजकाशगर्भकहरपाडूतम" झारप्रणवोपदेशगुरवभागास्महे ।

·[१६६] विभीषणः । एवमेतत् । मथाहि पायान्त्या दिवसत्रियः पदसलमर्यानुभावादिन व्योमाशीक्तरोनवौनकलिकागुच्छ समुज्ज भते । भासवववतंस विभ्रममसावाशाकुरङ्गीदृशा मुबील तरुणप्रभाकरकरस्तामः समुन्नासते । रामः । प्रिये! एतत् तकय चक्रवाकसदृशामाखार्सेनादायिनः प्रौढध्वान्तपयोधिमग्नजगतीदत्तावलम्बोत्सवाः । दीप्तायोविकसन्ति दिखामृगदृशां काश्मीरपक्वोदक व्यात्युक्षौचतुराः सरोरुहवनयी केलिकाराः कराः। अपवाय] पश्यपश्य- शिथिलयति सरागो यावदों नलिन्या: कमलमुकुलमोवोग्रन्थिमुद्रां करेण ! प्रविकसदलिमाला गुञ्जितैम शब्दा जनयति मुदमुच्चैः कामिनां कामिनीव । मोता। [विहस्य विलोक्य च कई इमोउमीतिदी जब पुवगिरिपोम्मरायो पअडीकिदणअणशीअलसहानी । कुशुमकिअङ्गराी नलिणीमणवल्ल हो देवो * ॥ राम: । [प्रकाशम्] अये नानकि ! पश्य- तरलतरतरङ्गभङ्गाहेला- बहलवितासविलोलहसमाला, ·का ": নজিখীয়মা सुरनरमगनकारिणी न दूर । मोता । सहर्ष तदेव पठति संस्कृतं प्राकतञ्च । रामः । [ सहर्ष] वत्स लक्ष्मण ! इमरे रघुवु लमगा। ङ्करप्ररोह केदारधरणोतरङ्गिणी सरयः । इयं च सरयूतर- गणौकरशीतलोकतपरिसरा नगरीसौमन्त मणिरयोध्या । लक्ष्मणः । [सहर्षम्] अयमसो भरतानुयातस्त्वदभिषेक कृतमतिभंगवानरुन्धतीपतिः । दिलीपकुलमासिक्यं सकलाशाविकासकम । आविर्भवम्त भास्वन्तं भवन्त संप्रतीक्षते ॥ तेन पुष्पकादवतरामः । रामः। व स! प्रतीक्षा हेव तावत् सुलभस कलमण्डला लोकमाखण्डलाशामण्डनं भगवन्तं चण्ड मरीचिं नमस्यामः । [अञ्जलिं बवा] प्राचीकुमतिलक पूर्वाचलरोहणेकमाणिक्यम् । त्रिभुवनग्रहकदीपं वन्दे लोककलोचनं देवम । नेपथा] अये वत्स रामभद्र ? रामः । अहो ! अद्भतम् । विकासयन्ती नितरां पद्मानीय मनांसि नः । प्रभेव भारती कापि भानुबिम्बादि जृम्भते ॥ निपथेर यशः पूरं दूरं तनु सुप्तनु नेत्रोत्पलवनी- तमस्तन्दाचन्दातप तपसहस्राणि शरदाम् । इयं चास्तां युमणकथनपीयूषपटल- थितीसङ्गानन्दभुरनरभुजङ्गां विजगती। रामः । अनुग्रहीतोऽस्मि । पुनर्नेपथा अन्यच ते किमानास्महे ।

·ra
॥
[१६]
सुप्रीवा प्रये तात दिनकर! परिपूर्णमनोरथ एव राम
भद्रः । अनेन हि-
प्राप्ता निर्भरमुव्रतिनिजगुणराजा पितः पालिता
सुग्रीव बिभौषलख परमा राज्यश्रियं प्रापितो।
सङ्गामे दशकन्धरः सुररिपु ता यशःशेषता
दृष्टा बन्धुजनयह
हर्षविगलामोलसलाचनः
सथापीदमस्तु-
अजालाइदमाम्बजे तनुभना सारखतं मत
देवे कौस्तुभधानि चन्द मुकुटेऽहता मतिः खेलतु ।
वाग्दे व्या सह मुक्तवैशसरसा देवौ च दोव्यादियं
गेषस्य व फणाचलेबु सततं लक्ष्मीः सतां सबस।
रामः । तदागच्छत पुष्पकादवतीर्य गुरु बन्धुजनं पौरा
[ सर्व पुष्पकादवतरन्ति ]
जायन्तामविरामरामचरितक्रीडाभिरामाः सता.
मुन्मीलनवमालिकाविरचितस्रग्दामरस्या गिरः।
याः कण्ठ ऽपि निवेश्य पेशलधियो रोमाञ्चलौलाञ्चिताः
कान्ताबाहुलताविलासमहिमाश्लेषान् लणं मन्वते ।
इति निश्कान्ताः सर्व ।
इति श्रीजयदेव विरचित " प्रसनराघव"-नानि नाटके सप्तमोऽसः समाप्तः ।
समाप्तोऽयं ग्रन्यः॥

·४ २ १ १ १ । [२] १२४ कुमारसम्भव-उत्तरखण्ड २५ अष्टकम् पाणिनीयम् २६ वाचम्पत्यम् [संस्कृत-बहदभिधान] २७ कादम्बरी-सटीक २८ राजप्रशस्ति २८ अनुमानचिन्तामणि तथा अनुमानदीधिति ३० सर्वदर्शनसंग्रह ३१ भामिनीविलास-सटीक ३२ हितोपदेश-सटीक ३३ भाषापरिच्छेद मुक्तावलीसहित ३४ बहुविवाहवाद ३५ दशकुमारचरित-सटीक ३६ परिभाषेन्दुशेखर ३७ कविकल्पद्रुम (वोपदेवक्रत धातुपाठ) ३८ चक्रदत्त (वैद्यक) ३८ उणादिसूत्र-सटीक ४० मेदिनी कोष ४१ पञ्चतन्त्रम् [श्रीविषा-शम्म-सङ्कलितम् ४२ विहन्मोदतरङ्गिणी (चम्मूकाव्य) ४३ माधवचम्प ४४ तर्कसंग्रह (राजी अनुवाद सहित) ४५ प्रसन्नराधवनाटक (श्रीजयदेवकविरचित) ४६ विवेकचूड़ामणि [श्रीमत्शङ्कराचार्य विरचित ४७ काव्यसंग्रह [सम्पर्ण] ४८ लिङ्गानुशासन (मटीक) 32 ऋतुसंहार-सटीक १॥ । २ २॥ २॥ ... ५