·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SUTRA OF ÁPASTAME
ASRA
BELONGING 10 TIE
TAITTIRIYA SAMIUTÁ
Willi TID
COMMENTARY OF RUDRALATT.
111111
DR. RICHARD GARBE
VIGIERO
FESSOR OF SANSKRIT IV TIF INVITI 0 h
VOLUME II.
PRAŚNAS 8-15
CALCUTTA:
HETED BY J. W. THOMAS, RAI'TIST MISION I'NLAH,
AND PUBLINIKDY BY THE
ASIATIC SOCI61 T, 57 l'ARK #TBELT.
1800.

१००१No text on this page.

·TABLE OF CONTENTS. ILururyani-sverifiers. Vol. I. na-an l'radim 1-1 Allik ܝܕ 1 when it Kun 30-29. 11 il31 14 . pil-than ubanatba 7 Vol II. Pril kurd l.-1. desa praghisa 11 19 11 9-19. 20-22 it it IL 11 Soma-sacrifices. Pr14118 10-13. i sana 10- 12. alina Savana 13. Kand), Sarana 9-25. vasin, Atiratra, Apa Aikillarina 112. Panchabotar, Shad. aptahotar, etc. 13,-16: cbitta 10-31. 15.

·No text on this page.

·ओम् ॥ च नित्यत्वमामान्या विर्यज्ञमामान्याच चातुर्मास्यानि ध्याचठे ॥ अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति ।। तुर्युचतुर्घमासेषुभवानि चातुर्मास्यानि वैश्वदेवादीनि । तैः समु- दिनरिश्वतो ऽम्पकालिकेन भोगेन क्षपयितुमशक्यं पुण्यं भवतीति । नित्यत्वे ऽप्येषां फलोपन्यास: पाबन्धवदेव प्रत्येतव्यः ॥ नित्यत्वं चैषां पाहणे चतुर्छाचादिविधिवनेकत्र नित्यैः समभिव्याहागत् । सच- Eता नित्याधिकारे वचनात् । श्राश्वलायनेन च दर्शपूर्णमामा- यामि पशचातुर्मास्यैरिति नित्यानुक्रमे पाठात्। तथा च बौधा- लेन यावज्जीवप्रयुकानि चातुर्मास्यानि म्युरिति यावनौवाभ्याम- नात् । भारदाजेनाप्यादौ फलाननुबन्धेमामूनि विधाय नतः का- चातुर्मास्यानि व्याख्यास्याम इति नित्यकाम्यविभानप्रदर्शनाच ।। ल्गुन्यां पौर्णमास्यां चैव्यां वा वैश्वदेवेन यजते।। देवतात्वेन विश्वदेवसंबन्धान तैरिगृत्वेन पुगकपणांच पर्वणः समाता वैषदेवमिति । तेन क्षेत्रफानयोगांन्द्रम- सयोरन्तरख पौर्णमास्या पोत । भारद्वाजबौधायनाभ्यां तु पि पर्वणासुदगयनमाचे प्रयोगो दादबाहेनापवर्गखोलः । लाक दगया पूर्वमाणपणे संबसावि तेषां ग्रयाण ।

·चापलम्बीये श्रौतसूत्र। [८.१.२ निवर्तनमन्ते वपनमिति । तथा अथ यदि द्वादशाइचातुर्मास्या:, यक्ष्यमाणः प्रतिपदि वैश्वानरपार्जन्याभ्यामिष्ट्या द्वितीये वैश्वदेवे बतौये चतुर्थ चोपरम्य पञ्चमे वरुणप्रधामः षष्ठे सप्तमे चोपरम्या- हमे भवने च साकमेधा दशम एकादशे चोपरम्य द्वादशे पाना- मौरीया प्रयोद पहरिति । संवत्मप्रतिमा वै द्वादश राज्या संवत्मरमेव यजत इति विज्ञायत इति ॥ बौधायनचाह नतत्र प्रयोग उदगयन इत्येके उदगयन प्रापूर्यमाणपक्षे पुण्याहे प्रयुनौतेति । तथा द्वादशाहे ऽपि चातुर्माम्यैर्यजेत प्रथमायां वैश्वदेवेनेष्टा चतुर्थ्य परुणप्रधामेरयम्यां नवग्यां च माकमेधैर्दादश्यां एनामौरौथपरषा बजेतेति विज्ञायत इति ॥ केचिनु यथाप्रयोगमित्यौपमन्यव इत्य- ..नेन, बौधायनवचनेनावागपि द्वादशाहाद्यावत्प्रयोगभाविना काले चातुर्मास्यापवर्गो ऽभिहित इति मन्यन्ते । तदयुक्त प्रयोगकालावधि, कब्रह्मचर्यनियमपरत्वात्तस्य । तच्च पूर्णपरपालोचनयैवाध्यक्सानमि- त्यसं विस्तरेण ॥ पूर्वस्मिन्पर्वणि पञ्चहोतारं मनसान्द्रुत्याहवनी सग्रहं हुत्वान्यारम्भणीयामिष्टिं निर्वपति वैश्वानरं कपालं पार्जन्यं च चरुम् ।। • पूर्व पति चतुर्दश्य चाभिप्रेता न पञ्चदशौ पूर्वमुत्रेण तस्या' बचनात्। पचदन्या वैश्वदेवेन यजन रनि लिङ्गात् चोभते माओष्ट्रेति सिङ्गाज। अचारयन्ने ऽनया चातुर्मास्यानौत्या गगरपाबा। वैश्वानराव चागिश्वानरे। ऐवतेति .

·५. १..] पायलम्बीये मौतर पुनराधेये। न पञ्चोपचारम्भणीययोः समानामिव उभयोरया- रम्भार्थयोः स्वतन्त्रत्वात् वैश्वानरपार्जन्या पञ्चहोता मायावर्ततेति पृथगुपादानाच॥ वैश्वानरो न जन्या पृष्टो दिवोति वैश्वानरस्य या- ज्यानुवाक्ये ॥ पर्जन्याय प्रगायत दिवस्युचाय मीढुषे । ना यवसमिच्छतु ॥ अच्छा वद तवसं गीर्भिराभिः स्तुहि पर्जन्यं नमसाविवास। कनिक्रददृषभा जोरदानू रेतो, दधात्वोषधीषु गर्भमिति पार्जन्यस्य ॥ हिरण्य नरे ददाति धेनुं पार्जन्ये। सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते।।। चीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजते।५। 'प्रत्रणे यजते पूर्वस्मिन्नेव देणे देशान्तरे वा माधारणनिर्देशात् प्रघासेदवमाननियमाच । सत्याषाढश्चाइ प्राचीनप्रवणे वैश्व- यतोदवसाय वेति ॥ नभुबन्धवाईपत्यादग्निं प्रणयग्रोद्यतहोम जुहो- ।६। वैश्वदेवायागूर्याप उपस्पृश्य पाएनन्धचाहताहवनौयं प्रणयति । पद्यतहामं जुहोति । पूर्वो यमनपरो भवाणैति लिनविरोधा- भावः ॥

·पापसानीय बौन। १.९५१ जीवन्तं प्रथमः सीद यानिमिति होतुरभिज्ञाया- हवनीयायतन जास्तुका निधाय तस्यामग्निं प्रतिष्ठा- पयति । ७॥ C पुनर्णास्तुकारक्षणात्मभारान्तराणि परिमंख्यातानि भवन्तौति । तस्या- मनि प्रतिष्ठाप्य समानमातिमुनिभ्यः ॥ मानुत्तरवेदिके पाशुकं प्रणयनं विद्यत इत्यपरम्।। अनुत्तरवेदिक इति वचनात् उत्तरवेदिमति वरुणप्रघासतो महा- विषि च नित्यं पाएकं प्रणयनम् ॥ अनीनन्वाधाय शाखामाहत्य वैश्वदेव्या श्रामि वत्सानपाकरोति ।। पामावास्यतन्त्रतामस्य पर्वणः स्यापयितुमग्रवाधानादेरनुक्र सत्र च वैश्वदेविकं हविः । विश्वेभ्यो देवेभ्यो देवभागं विश्वेश्य भ्यः परदो दुहाना इत्यादयो विकाराः प्रोतव्याः । प्रलमयं, बहिः प्रस्तरश्च । १.। प्रयः पुष्पम् । तदन्तो दी साव्या इत्यर्थः । ननु घरमयं । त्यादिवहिरहणेनैव प्रस्तरस्यापि मिद्धे ग्रहणे किमर्थं पृथक ग्रहणम् । परमतनिगमार्थमिति ब्रूयात् कल्पान्तरकारैः कैदि सरस्य प्रसूमयत्ववचनात् । भादरार्थ वा ब्राह्मणामिाजकन्य यथा प्रसरेण परिधिना सुखा बेद्या च बहिषेत्यादौ ।। धा संनई पुनरेवया । ११ ।

·..१.१.] चायतबीये श्रौतसूत्रे। नदेतरभवात्मकं बहिनिधनापपन्नमपि प्रथमं धा विभत्र सुन पौनपि तान्भागान्पुमरेकधा मनातीत्यर्थः । तस्मिन्मन्त्रः । १२। तस्मिोकधाममहने मनहममन्त्रः। प्रथमानि तु मनहनानि वष्पों भवन्ति। तब । मनद्धस्य बहिषः प्रस्तारहितौ भागौ। प्रथम बमित संभत्य तयोः प्रस्सरवन्तं भागं बाई मकोण प्रस्तरमण चात्याधाय ततः सर्वं मनहनमन्त्रणकधा संनयति ॥ तयेाः।१३। नमो ऽपि प्रसमयः पुष्पितणखादृशादाहार्य इत्यर्थः ॥ चयोविंशतिदारुः । १४ । गतः ॥ चीन्कलापान्सनकधा पुनः संनयति । १५ । तत्रापि प्रथममयाभिरयाभिः सप्तकेन च वृष्णों बौन्पुचामना तितस्तान्मनहन गुरुवे मकोण ममत्य ततः मनहनमकोण कथा मंग- धति॥ पूर्वववैश्वदेव्याः सायंदाहं दोहयति । १६ । पूर्ववत् मांनाय्यवत्। तत्र च यवाम्बा मायं स्वयंहामः। दह वो विश्वे देवा रमयन्तु गाव इत्यादयो मन्त्रविकाराः ॥ इनि प्रथमा कणिका ।

·पापस्तम्बोये श्रौतसूत्र। [८.२.१. श्वोमूते पाचसंसादनकाले पालाशं वाजिनपात्र प्रयुनक्ति सुचं वा । १। पाचं चमसं चमसेन जुहोति सुचा वेत्यनुवादात्। कंमं चमसं वेति तु कल्पान्तरकाराः। न च तयोर्जुइधर्माः जुवकल्प इत्यवचनात पालामवचनाच। तेन प्रातहपात्रः मह प्रयोगः ।। निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमिति यथासमाना- समष्टौ हवींषि निर्वपति।२। . राजसूयिकान्यानेयादौनि द्यावापृथिव्यान्तानि हवींषि समाचातानि कमेण निर्वपति॥ तेषां पोष्णान्तानि पञ्च संचराणि । ३। मंचरन्ति पर्वाकाराण्यपीति मंचराणि पर्वचतुएयमाधारणानौति यावत् । यथा तब तब ममाखातमेतद्वाह्मणान्येव पञ्च हवौंषौति ॥ पिष्टानां पोष्णं अपयति । ४ । पिरतण्डुलैस्तत्र चरुपुगेडाशगणन्यायेन प्रागधिवपनान् । पौष्णार्थाना मपि पुरोडागीयः सह विभागः न चरव्यैः पेटव्यत्वमामान्यात् उभयोश्च राश्योर्यथाभार्ग व्यावर्तध्वमिति विभज्य देवतोपदेश बहुत्वाविभज्यांनाम्। ततः पायर्या पिटेषु समुप्तेषु प्रणौताभिः मयते,म - पाणार्यामा पर्ववद्विभागः॥ तथा च भारद्वाजः सङ्केतरान्पिनर मंयुताना पियानो पोषणमपाडूरतीति। मत्यापाठश्चार संयुतान, पिटानां विभानमन्त्रेण पोष्णमपच्छिद्य चकम्पेन अपयतौति ।।

·पापलबीये मौतसूत्रे। ततवाधियणकाले चरुवद्यजुरुत्यूनाखम पोष्णमोप्य अपयति। कपालोपधानकाले मृगूणामगिरमा तपमा तप्यस्वेन्यूहेनेककपाले जारानध्यान प्रातःहः॥ तप्त प्रातःहे सायंदाहमानयति । ५। मारूताधिश्रयणानन्तरमामयति पुरोडाशमधिश्रित्यामिक्षावत्ययस्यां करोतीति लिङ्गात् व्योकत्वाच बौधायनेन ॥ यत्संवर्तते सामिक्षा । यदन्यत्तहाजिनम् । ६ । तत्र यहनौद्भुतं मंपद्यते नदामिनाहविः। अवशिरं तु वाजिनम् । नावोभयमपि तथैवावस्थाप्य द्यावापृथिव्यायाधिश्रयणादि करोति ।। पशुवत्संप्रेषः । तथाज्यानि । ७ । पावदाज्येन दध्नेोदेहौति विकृत: मंप्रेषः । तथाज्यानि चतुर्टहौतानि भवन्ति पृषदाज्यवन्ति च पृषदाज्ये विकारः। महीनां पयो ऽसीति पृषदा- जयधान्यां हिराज्यं गृह्णाति दिर्दधि सकृदाज्यम्।८। याज्ये पृथगेव यहाति न तु दधन्याज्यमानौय। तथा महीना ऽसौति पुनर्वचनाज्ज्योतिरमीति मन्त्री निवर्तते ॥ मादनकाले दधिस्थाली न माद्या कार्याभावात् । अभिधारणकाले मौम्यवर्ग पणालानामाग्नेयविकारत्वाम्मन्त्रेणाभिधारणं तूष्णौमितरेषां प्रात- शिवरामिनायाः ॥

·आपतम्लीये श्रौतसूत्र। [८.२.१३. उदासनकाल श्रामिक्षा संहत्य इयोः पाचयोरुवृत्य वाजिनैकदेशेनापसिञ्चति ।। उदासनकाले मारतोदामनानन्तरमामिक्षा मानायवदास्य मनह- माद्यपसेचनान्तं कृत्वा ततो द्यावापृथियमुढामयति ॥ अलंकरणकाल आज्येनैककपालमभिपूरयत्याविः- पृष्ठं वा कृत्वा व्याहृतीभिहवीष्यासादयति । १० । व्याख्यातः॥ उत्करे वाजिनम् । ११ । वाजिनं तु वृष्णौमामादयति न व्याहृतिभिर्न च प्रियेणेति प्रधान:- विमन्त्रप्रत्याबायत्वादभयोर्मन्त्रयोः अप्रधानत्वाच वाजिनस्य । यथोः मी हवींषि निर्वपतौति ॥ पञ्चहोचा यजमानः सर्वाणि हवींष्यासन्नान्यभि मृशति । १२। घामावास्यतन्त्रत्वादेव मिद्धे पञ्चहोतुः पुनरुपादानमितरमाप रिसंस्थानार्थम्। भागन्तुको ऽयमधिकः प्राकृतेभ्य इत्यन्ये । तर केन्द्रामवदभिमर्थनं मारुतस्य यथोक भारदाजेन यक्षरयल ऐन्द्रायविकाग इति॥ मानाय्यमन्त्रयोश्वामिक्षायामूहो वर्ष याख्यानः । तस्याश्चोभयदोहविकारग्वं वरुणप्रघासेषु वत्यति ॥ पशुवनिर्मथ्यः सामिधेग्यश्च । १३ । वौंबासाद्य पाइवनिर्मथ्यः मामिधेन्यव मतदश ।।

·८.२.१.] पायलम्बीये श्रौतसूत्रे। नव प्रयाजाः।१४। ...गता॥ चतुर्थोत्तमावन्तरेण पाशुकाश्चत्वारो दुःप्रमतयः प्रेषप्रतीकयाज्याः। १५ । प्रेषाणां प्रतीका श्रादयो याज्या येषां ते तथोकाः। तद्यथा दुरो अग्र भाज्यस्य वियन्वित्याद्यनमन्त्रणाश्चैषां परवदेव द्रष्टव्याः ॥ पशुवत्समानयनम् । १६ । चतुर्थाएमयोरित्यर्थः ॥ प्रचरणकाल उपांशु सावित्रेण प्रचर्य पूर्ववदेकक- गलेन प्रचरति । १७। चामिक्षायाः मकृत्मकदवदानम्। पात्रदयादेकम्मादा यागः । इतरस्माच्छेषकार्याणि हविरेकत्वात्। केचित्तु पात्रद्वयादिग्विनि भयोरुद्धरणस्यार्थवत्वाय । पूर्ववत् प्राग्रयणेककपालवत् ॥ यद्यप्ययमेव प्रकृति :सर्वककपालानां तथापि तत्रैव धर्माणां मुजाता प्रथमाके. दतिदेशः । हुतानमन्त्रणं चानौषोमौयवत्माम्यम्य श्रानेयवासावित्रस्य द्राप्रवन्मारुतस्य । प्रत्यक्षाघातावितरेषामनुमन्त्रणाः । मधुश्च माधवश्चेति चतुर्भिमासनामभिरेककपालम- भिजुहोति।१८। EMAIL ·बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८.३.१. दक्षिणकाले प्रथमजं. वसं ददाति मिथुनौ वा गावा। १६। प्रथमजस्तस्मिन्संवत्सर इति शेषः ॥ प्रपदाज्यं जुवामानीय पृषदाज्यधानीमुपभृतं कृत्वा नेन नवानूयाजान्यजति । २० । गतः॥ इति द्वितीया कण्डिका । अष्टावाद्याः पाशुकाः प्रेषवर्जम्। १ । पादितस्तावदटावनूयाजा मैत्रावरुणप्रेषकर्जम् । श्रादित एवाटी पाएकैः समानास्ता एवैषां याज्याः त एव च हुतानुमन्त्र इत्यर्थः ॥ उत्तमेनोत्तमम् । २। नवमं वृत्तमेनकादशेनैव निगदेन यजति । अथवा प्राकृतेनोर मैनेत्यर्थः ॥ देवान्यजेति प्रथमं संप्रेष्यति। यज यजेतीतरान्। एवं प्रकृतिवदेव संप्रेष्यति न पशवसंप्रेष्यतीत्यर्थः ॥ ननु मैवावरणा भावात् प्रेषवर्जमिति वचनाच प्रकृतिवदेव मंप्रेषो भविणति तस्वि मर्थमारम्भः । सत्यं तथा भविष्यति ॥ भ्रमस्वन्यः प्राः स्यात् ·चापलम्बीये श्रौतसूत्रे। . प्रक्षतौ हि मार्थेनाधर्मप्रेषेण प्रातिखिकेन वितीयन मध्यमात- मयोग्व दियजत्वं दृष्टम्। तथा पशावपि तद्धिकागणामेव दिया जत्वमुक उत्तरयोर्विकारेविति । वन्यति च पित्यो देवौ योति प्रथममिति। तेमात्रापि तदिकाराणां पञ्चमप्रमतौनामेव दियजन्वं न तु प्रथमविकाराणां द्वितीय तीयचतुर्थानामिति । तम्मानमनि- वृत्त्या युक्तः पुनरारम्भः ॥ संवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते। दिव्यं धामाशास्त इति वक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते । ४ । अथ पशुवड्यूहनादि महोपमता पृषदाज्यधान्याः । मकवाके तु होता दिव्यं धामाशास्त इत्यस्य पुरस्तात्मवत्सरीणां स्वस्तिमाशास्त त्यावपनि ॥ एवं यजमाना जपति। प्राशास इति मन्त्रं संन- मति । ५। समानो ऽपि मा मे मत्यागौरित्यम्य यजुषो ऽनन्तरं संवत्मा स्तिमाशाम इति जपति ॥ परिधीन्प्रहत्य मंसावान्तं कृत्वा वाजिनपाच उप- तीर्यान्सर्वेदि बहिरनुविपिञ्चन्याजिनं गृह्णाति । ६ । मावानं कृत्वेत्येतावनैव मिद्धे परिधीन्महत्येति वचनं प्रहत्य परि- सोनुहोनौति वाजिमब्राह्मणम्याप्ययमेवार्थ इति दर्शयितुम् । तेन सावः परिधिप्रहरणामिति ख्यापितं भवति । बहिरनु विविध पाहिषि स्वान्दबन्॥

·पापलम्बीये श्रौतसूत्रे। [..३.१२. माभिधारयति । ७। अभिधारणप्रतिषेधादवदानावचनाच दिहौतेनैवेज्या न चतुर्ट- सौतेन ॥ वाजिभ्यो ऽनुब्रूहि वाजिनो यजेति संप्रेषौ। वषट्कृते चमसेन जुहोति । खुचा वानुविपिच्यमानयानुव- घट्टते च ।। गताः ॥ अजुरासीनो ऽनवानं होता यजति ।। अनवान अनुच्छ्रसन्नर्धर्षं। मांनाय्यबद्धतानुमन्त्रणम् । नेत्यन्ये प्रध मार्थत्वात्तस्य ॥ वाजिनस्याने वीहीत्यनुयजति । १० । अनुवषद्वारस्य खिएकदर्थवादग्नेरहमायुमानित्यनुमन्त्रणम् ॥ पयाणां ह वै हविषां स्विष्टकृतेन समवद्यति सो।। पाजिनस्य धर्मस्येति । ११ । समवदान सहयहणम्। सोमादौनां चयाणं ग्रहणे ऽनुवषदारात कखिष्टकादर्थे न पृथगृहाति किं तु देवतेज्याधिष्टेनैव यजतीत्यर्थः अन्ये वाडः पयाणं इविषामयमेवानुयागः न तु विष्टकादिज्यास्तीति उद्रेकेण पशुबन्धवदिशा प्रतीज्यान्नवैदि शवं स तमुपहय भक्षयन्ति ।१२। -- ·८३.१७] पापलम्बीये श्रौतसूत्र । उद्रेक: शेषः । प्रतीज्य प्रतियागकृत्वान्तर्वेदि मादितं मर्वे मानुपट्टय भक्षयन्ति पाबादादाय ॥ असावसावुपनयस्वेति कर्मनामधेयेनामन्त्रयते॥१३॥ कर्मनामधेयेन कर्मनिमित्तेन नाबा यथा होतरुपतयस्खाध्वर्यनुपर- यस्खेत्यादि । उपहूत इति प्रतिवचनः । १४ । प्रतिवचनो मन्त्र इति शेषः । उपहतो ऽमि मयेत्यर्थः । होता प्रथमो भक्षयति यजमान उत्तमः । यजमानः स्थमश्चोत्तमश्चेत्येके । १५ । नियतक्रमावितरे प्रवर्गापित्यायोग्वि विशेषावचनात । भारद्वा- स्वाह होताग्रे ऽथाध्वर्युग्थ ब्रह्माथानोदय यजमान इति ॥ वाजिनां भवो अवतु वाजा अस्मा रेतः सिक्रममतं नाय। स न इन्द्रियं द्रविणं दधातु मा रिपाम वाजिनं श्यन्तः । तस्य ते वाजिभिर्भक्षंकृतस्य वाजिभिः सुतस्य जिपीतस्य वाजिनस्योपहतस्योपहतो भक्षयामीति क्षयति । १६ । सिथिता योयः म सा ऽनेन भक्षयति ॥ पषत्समिष्टयजूंषि । १७। बंध यामिति चौणि ॥

·१७ बापतम्बीये श्रौतसूत्रे। [.. १. २. सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । १८ । दर्शवत्संस्था । श्रामिक्षा यजमानभागो दधिपयोमन्त्राभ्यां प्रायः ॥ दति हतौया कण्डिका । श्वभूते पौर्णमास्येष्ट्वा प्रसूता देवेन सवित्रा दैव्या आप उन्दन्तु ते तनुं दीर्घायुत्वाय वर्चस इत्युपाद्य व्येण्या शलल्येक्षुकाण्डेनेक्षुशलाकया वा लौहेन च क्षुरेणौदुम्बरेण नि केशान्वर्तयते वापयते श्मश्रूणि । १ । अङ्गिः केदनं उपोन्दनम्। त्रीणि श्वेतान्येतानि यस्थाः मा येणौ। प्रत्यकमृगस्थागरुहा सचिः प्रलली। इनकाण्डं चोरनन्तरं का शलाका वा । उदुम्बरं नायं श्रौदुम्बरेणेति लोइविशेषणं लोहित यसेन निवर्तयत इति श्रुतेः । तत्र तु ताम्रम्य केवलम्य वपनार! मर्थ्यात्तन्मिश्रेण कालायसेन तुरं कुर्वन्ति । तेनेक्षुशललोभ्यां ग्टह) सुरेण केशान्निवर्तयते छिनत्ति। शललौतुभ्यां केशान्विनौय r निवर्तयत इति कन्पान्तरम्। मश्रूणि वापयते खार्थिको गि वापयते वाध्वर्युणा यजमानः सर्वं वापयत इति सत्याषाढः ॥ कातमेव परमेधतं नात्येति किंचन । कते सौ पाहित कते भूमिरियं श्रिता ॥ अग्निस्तिग्मेन शोचित तप भाकान्तमुष्णिहा। शिरस्तपस्याहितं वैश्वानरस तेजसा। कातेनास्य निवर्तये सत्येन परिवर्तये। सपर ट ·८...८.] चापल्लम्बीये मौतसूर्य। स्यानुवर्तये शिवेनास्योपवनये शग्मेनास्याभिवर्तय इति निवर्तयति । २। अनेन मन्त्रेण केशानध्वर्युनिवर्तयति । श्मश्रूणि तृष्णौं वपतौति ॥ तहनं तत्सत्यं तदृतं तच्छकेयं तेन शकेयं तेन राध्यासमिति यजमानो जपति । ब्राह्मण एकहोतेति चानुवाकम् ।। निवर्त्यमानेषु केशेषु जपति ॥ तस्य पर्वस्वन्तरालव्रतानि। ४ । मानस्य वैश्वदेवादिषु पर्वस चतुर्मामभाविषु तत्तदन्नरालकालि- नि ब्रतानि वक्ष्यन्ते ॥ न मांसमश्नाति न स्त्रियमुपैति । ५। प्राप्तस्य प्रतिषेधः । नित्ये पशौ वैधमिडामांसहविर्भक्षण भवत्येव ॥ कात्वे वा जायाम्।। सौ महिषौं जायामुपैति वा ॥ 4 नापास्त । ७। । परि पौठादावास्ते भयौत वा। प्रदर्शनार्थं त्वासनवचनम्। अधः तेत्येवाश्वलायनः ॥ जुगुप्सेताहतात.।।

·पापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [.. 8. १२. जुगुप्सया वर्जनं लक्ष्यते । वर्जवेदनृतम्। श्राहितामित्वादेव सिद्धस्य पुनर्वचनमादगर्थम् ॥ प्राङ शेते।। प्राधिगः ॥ मध्वनाति । १०। श्रीदनत्वेन व्यत्रतत्वेन वेति मंशये निर्णयमाह ॥ मध्वशनं स्यादित्येकम् । व्यञ्जनार्थमित्यपरम् । ११ । मध्य नातौति श्रुत्यर्थम्य विशयित्वादिति भावः ॥ अत्रानुग्रहमा भारद्वाजः मध्वलाभे दैव्यं मधु वेति विज्ञायते वनस्पते मधुना दैव्येनेति । दैव्यं मध्विति घृतमित्यर्थः । बौधायनश्च मध्वनातौ प्रकृत्याह घृतमित्येवेदमुक्तं भवति दैव्यं मध्विति विज्ञायत इति प्राश्वलायनम्तु मधुमांमलवणत्यवलेखनानि वर्जयेदिति ॥ ऋतुयाजी वा अन्यश्चातुर्मास्ययाज्यन्यः । १२ । वैश्वदेवादौनां पर्वण संवमग्कालमाध्यानां प्रवृत्तिवैविध्यमनेन यते । स एष चातुर्मास्ययाजौ दिविधः एक कातुयाजी इतरथा भास्यवाणी। तत्र यो वसन्तादौनृतनेव प्रतीक्षमाणस्तत्तदृतौ तेनतेन पर्वणा यजेत म तु चतुर्मासावधिः फाल्गुन्याचाषाक पापेक्षते मस्तुयाजौ। यस्लेवमुभयमप्य पेक्ष्य यजते म चातु स्वयागौ। एतकं भवति वक्ष्यमाणप्रकारेण चतुर्युचतुर्ष मा चातुर्मास्यैर्यजेत वमन्तातुषु वा जातेषु तस्यतस्यतारादिम पारि पर्वणोनि ॥ तच याजिनो विधि दर्शयति ।।

·..५.१.] पापन्तम्पीये श्रौतसूत्र। यो वसन्तो ऽभूत्याडभूच्छरदभूदिति यजते स कातुयाजी । अथ यश्चतुर्युचतुर्षु मासेषु स चातुर्मास्य- याजी॥ वसन्ते वैश्वदेवेन यजते प्रारषि वरुणप्रघासैः शरदि साकमेधैरिति विज्ञायते । १३ । सतुयाजिविषय एवायं विधिर्न चातुर्माम्ययाजिविषयः इतग्था माकमेधानां शरविधाने चातुमीम्यावधिविरोधात् फाल्गुन्याषाव्या- दिविधिनेत्र मिद्धेः वमन्नप्राविधिवयाच्च । न च वाच्यं मौरे वमन्ते या फाल्गुनी या प्रादृषि चाषाढी तवैव प्रवृत्यर्थं वसन्तप्रा- वृविधानमिति चान्द्रमामानुमारेणेव चातुर्माम्यप्रवृत्तेर्दयिष्यमाण- गात् । तस्मादृतुयाजिन एवायं विधिः ॥ इति चतुर्थी कण्डिका। इति प्रथमः पटलः ॥ . ततश्चतुषु मासेषापाव्यां श्रवणायां वोदवसाय वरु- घासैर्यजते। १। भवातुर्मास्येषु मामान्मंचट इति वक्ष्यति। ततः पर्वगणनया. देवकालापर्वण: फाल्गुनाश्त्रादारभ्य चतुर्ष चान्द्रममेषु मामेष्व- पेषु यानामाषाही श्रावणौ वा तयोग्न्य नरम्यामुदवमाय देवानारं मा वरणप्रघामायन पर्वणा यत । आषाढी श्रावणणे फाल्ग- रांचीभ्यां व्याख्याते । उदवसानि वचनं वैश्वदेववदनियमे प्राप्ने ·१० चापलम्बीये श्रौतसूत्र। [८.५.. नियमार्थम् ॥ वरुणप्रघामममाख्या तु यदादित्यो वरुणं गजानं वरणप्रघारयजतेति वरुणम्येज्यत्वस्तवनेनामिक्षादेवतात्वेन च वरुण- संबन्धात् शमीपणान्युपवपति घाममेवाभ्यामपियच्छतौति घाममंबन्धाच्च निर्वक्रव्या। शब्द शायं नित्यं बहुवचनान्तः पुंलिङ्गान्तश्च प्रयुज्यते ॥ चतुर्मामेव्वाषाढ्यामिति नियमात् अधिकमामवति वत्मरे न चातु- माम्यारम्भः ॥ प्ररूढकक्षे यष्टव्यमिति बढचब्राह्मणं भवति । २ । बचबाह्मणवचनं विकन्पार्थम । प्ररूढाः कक्षाः गुल्माः यस्मिन्देधे मच वा यजेत । यत्र कचिदा देशान्तर इत्यर्थः ।। तस्य वैश्वदेववत्कल्पः । ३ । तम्येति कर्मापेक्षया पर्वापेक्षया वैकवचनम् । कन्पः प्रयोगः ॥ वेदा कृत्वाग्रेण गाईपत्यं समे प्राची वेदी भवतः । पागूर्याप उपस्पृश्य उदवमाय गार्हपत्ये निहिते ऽनन्तरं वेदौ । बेधी कार्ये ते चाग्रेण गाईपत्यं नापरेणाइवनौयं नापि कल्पान्त भिप्रावणायेणाहवनीयम्। प्राचौ प्रावन ममे वे अपि दार्थपूर्णम मिक्यावित्यर्थः । उत्तरस्याः पाणबन्धिकत्वभ्रमनिगमार्थ ममवचन का प्रसङ्गः । अस्ति भ्रमहेतु: उत्तर वेदिमंबन्धात् पाश को वो कन्यासरे। तबिरामार्थं च । तम्माधुक्रमेव साम्यवचनम् ॥ तत्रा गाई पत्यस्य प्रतिप्रम्यारमंचगर्थमन्तरालं मुक्ता शिगम्थानीयस्य गा पत्यस्य बाडदयवपार्श्वयार्द वेदी भवतः ब्राह्मणे तामा ददि .

·८.५.] बापन्नम्पीये श्रौतसूत्र। पाहुरिति प्रकृत्य तस्माचातुर्मास्ययाज्यमुभियोक उभयावारिति बाहुत्वेन वेद्योः स्तवनात् तस्मात्पृथमात्र व्यंमाविति निङ्गाच ॥ उत्तरामध्वर्युः करोति दक्षिण प्रतिप्रस्थाता। उत्तरे विहारे ऽध्वर्युश्चरति दक्षिणे प्रतिप्रस्थाता। ५ । चरति कर्माणि करोतीत्यर्थः ॥ उभयच कृत्स्नं तन्त्रम्।६। विहाग्मंयुकं कृत्स्नं तन्त्रमुभयो विहाग्योर्भवति । उभयदे प्रभावित्वान्प्र- धानानां देशभेदे चाङ्गानामविभवादिति भावः । यथोक न्यायविद्भिः क्षणे ऽनौ वरुणप्रघासेषु देशभेदात्म तन्त्र क्रियतेति ॥ अपि पत्नीसंयाजाः ।। पलामयाजग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । अपगमिहामानां तेषां वेकानि- भात कन्पान्तरमताच तन्त्रता मा विजायो नि पुनर्वचनम् । एकत्वे मे: कर्लभेदादुभयौहारिकाणां पृथगुभये कार्या इत्यर्थः । उन जैमिनिना एकामित्वादपरेषु तन्त्र स्यादिति नाना वा कार्ट- दिति च॥ एकवत्संप्रेषः।८। पत्कालानां निगदानामध्वर्युगेव वक्रेति वक्ष्यति । तत्रार्थहय- या अपि ये मंप्रेषास्ते ऽप्यकवदेकार्था वैकवचनेन प्रयोज्याः भा- अग्नये प्रणीयमानाय अग्नये ममिध्यमानाय अनौत्यग्धिश्चाभिं दमा नराः कृणत बेदि भावहिरुपमादयेत्यादि । तेषां चार्थ- US ·पापम्सम्बीये श्रौतसूचे। पविषयवे ऽपि अग्निमादधीतेत्यादिवनात्यभिप्रायेणेकत्वोपपनेमी भूदार्षबाध इति भावः । मंमर्गिद्रव्याभिधायित्वाचानूहो ऽग्निशब्दस्य यथाहर्मीमांमकाः समर्गिषु चार्थम्य स्थिरपरिमाणत्वादिति ॥ मत्या- षाढवाह तदध्वर्युः मंप्रेव्यत्येकवदग्निमंयुकानि मामिधेनौबग्निप्रणयने निमंमार्जन चति । बौधायनश्चाग्नये ममिध्यमानायेत्येव पठितवान् ॥ श्रतश्च न्यायाद्याजमाने ऽप्यन्यभिधायिनामनूहः यथा युनज्मि त्वा ममिद्धो अनिगहत इत्यादः ।। अत्र च मंप्रेष इति वचनादन्ये मप्रेषेभ्या ये निगदाः संवादा- मन्त्रणादिविषयाः ते दिवदेव प्रयोज्याः यथागतामग्रौत्मणेष्याव: मोनियावः निर्वस्याव इत्यादयः । केचित्त्वामन्त्रणनिगदानप्येकवर योज्यान्मन्यन्ते । तदयुक्त मधग्रहणात एकवदामन्त्रितस्य द्विवदना वचनविरोधाच । मत्याषाढस्तुभाभ्यामप्येकवदामन्त्रणमाइ यर्थ ब्रह्माणमामन्त्रयेते दिवानुजानातौति ॥ तः दिवह्मानुजानाति । । ब्रह्मा तु दिवचनेजानुजानाति यथा प्रणयतं यज देवना बदौ युवा प्रोतनमित्यादि। प्रवगावणे त्वामन्त्रणमनुज्ञा चैकवदेव * पाश्रावयितुरेकत्वात् । ब्रह्ममयइणमनुज्ञायहणं च यजमानादेः संव. पूर देव प्रदर्शनार्थ तुम्यन्यायत्वात् । तस्मादो निर्वपतं संवदेथामनुप्रमवर गतामित्यांद्यपि दिवङ्गाति ।। घजुलं व्यङ्गुलं चतुरजुलं पृथमाचं रथवत्मा सीतामा प्रादेशमारेण वा तिर्यगसंभिन्ने वेदी भ ल्पान वाम ·५. १५.] पापन्तबीये श्रौतसूचे। २१ अभिने अमंभिष्टे । पृथादयः प्रतावेव व्याख्याताः । एवन्यतम- मुभयोरम्सगलपरिमाणमित्यर्थः । तर वेदिओसकाव्योरेव भवति मध्ये तु मनमनवशादिम्तार: मंपद्यते ॥ अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थातुः संचरः । ११ । अन्तरा वेदौ यो देश: म प्रति सम्थातुः मंचरः कार्थः। एवं घोत्तरताउपचारवं दक्षिणविहारम्यापि मंपादितं भवति ॥ अपरेणात्तगं वेदिं स्तम्बयजुर्हरबाध्वर्युमभिपरि- हरति । १२ । निप्रस्थातेति शेषः। अपरेण वेदिमिति वचनात् गाईपत्यवेद्योर्म- तो गमनदेशाभावाच्च स्वयं पचागाईपत्यस्य गच्छन्स्तम्बयजुः पुरतो इति न चावर्बिहिर्नयति ॥ उत्करे निवति । १३ । समान उत्करः।१४। एक. एवोत्तगे दाभ्यामुत्करः । तत्रोभाभ्यां न्युप्तमानौधम्तन्त्रेणा- भिटस्पति यजमानश्च तन्त्रणानुमन्त्रयते विभवात् ॥ पाविजः । १५ । भान्ति । न तु प्राकृता एवं चत्वारः न पञ्चभ्यो ऽधिकाः । समवेद्यर्थमपि पृथग्बधारय रत्यर्थः ॥

·भापतम्बीये श्रौतसूचे। [८.५.१८. यदेवाध्वर्युः करोति तत्प्रतिप्रस्थाता । १६ । पद्यदेव कर्माध्वर्युः करोति तदेव कर्म तमनु प्रतिप्रस्थातापि स्वस्मि- विहारे करोतीत्यर्थः । तथा च कात्यायनः प्रणौतापनीमनहनाग्नि- मन्थनादौन्यनुक्रम्य प्रनिप्रस्थातेत्युत्वाह कृतानुकागे ऽन्यत्रेति। वौधा- चनशाह अथान्यत्राध्वर्याः कृतानुकारो भवतीति । एवं च क्रममा- वित्वादभयोः कर्मण: श्रावृत्तिग्मंभवे याजमानानां यथान्वाधीयमाने गपति वेदिं ममृज्यमानां बर्हिगमाद्यमानमित्यादौ। विभवतां तु तन्त्रत्वमेव मर्वत्र यथावाहितेषु जपति बहिरासन्न प्रयाजातंहुत- मित्यादौ ॥ यत्किंच वाचाकर्मीणमध्वर्युरेव तत्कुर्यात् । १७ ।। पूर्वसूत्रेण मर्वम्मिन्नाध्वर्यवे प्रतिप्रम्थातुरपि प्राप्ते नियम प्रारभ्यते यत्किंच वाचाकर्मीणमिति वागिति वागिन्द्रियमुच्यते तजन। व्यापारो वाचाकर्म। तत्माध्यं कर्म वाचाकोणम्। तदध्वर्युत कुर्यात्। मन्त्रोचारणं मर्वमध्वर्युरेव कुर्यात् प्रतिप्रथाता तु केक कर्माप्यनुतिष्ठेत्। तदुच्चरितैरेव मन्त्ररुभयोग्नुष्ठेयार्थमिद्धेरिति भावं दौ युगपत्कालान्धा निगदान् । १८ । थहा युगपत्कालनिगदमन्त्रविषयो ऽयं नियमो भवेत् । तत्रोच्चम प्रयोग़मन्त्रास्तावन्निगदाः संप्रेषादयः । तेषु च इयोयुगपत्प्रयोक्रव्य पयोपम्थिता युगपत्कालाः। योगपद्यं च नात्यन्तिक किंतु पार बचानुगधेनानन्तरभावित्वमेव । तेन प्रकारेण ये युगपत्का और गदा उचः संसाहन्तवे अविदहन्तः अपयत प्रोक्षरासादयमा .

·... २१. चापलम्बीये औतसूत्र। श्रावय अगतामनौत् ब्रह्मन्प्रोक्षिष्याब इत्यादयः ॥ तानध्वर्युरेव प्रयु- नौत निगदचोदितानामानौधादौनामेवं संस्कारानध्वर्युरेव कुर्यात् । ये त्वयुगपत्रिगदा उपमृष्टां मे प्रबूतात् गां चोपसृष्टां मरुग्यो ऽनुहोत्येवमादयः ये चान्ये निगदव्यतिरिका मन्त्रास्तान्मवान्प्रनि- प्रम्शातापि पने प्रयुनौतेति ॥ तवान्यमतम् । वाशब्दो ऽवधारणार्थः पक्षं व्यावर्तयति पूर्वपक्षमात्रेणोकः पूर्वः कन्य इति । कस्मात् । परकर्ट के निर्वापादौ परकत के च मन्त्र निर्वपामोत्यादिमन्त्रवर्णवे- यात् यथोक्र न्यायविद्भिः मन्त्राथ मंनिपातित्वादिति ॥ साधारणद्रव्यांश्च संस्कारान् । १९ । सूत्राभ्यां मन्त्रेषु प्रयोक्तनियम उकः । अनेन कर्मम्वपि नियम यिते। माधारणद्र व्यविषयानपि मम्कागनध्वर्युरेव गाईपत्यादी- इमन्वाधानपरिम्तरणब्रह्मयजमानामनप्रकन्पनपत्रीमनहन होलवरणप- बिनादिरूपान्कात्। मंस्कार्याणामेकत्वादिति भावः ॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वैकम्फ्यया वेदी अनुसंभि- नत्त त। दक्षिणस्या उत्तरायै श्रोणेः प्रक्रम्या दक्षिणादं- सादुत्तरस्याः । २० । एवं यत्नेन मयकता रेखैकस्क्या । तया वेदी अनुमंभिनत्ति मंबन्ध-. यतीत्यर्थः ॥ उत्तरस्यां वेद्यां पशुबन्धवदुक्तरवेदिमुपवपति । २१ । पसरेव बेदेखत्तग्वेदिमुपवपति न त्वाइवनौयायतसंवत्पुरतो वेदेः ।

·पायलम्बीये श्रौतसूत्रे [८.५. २५. नव वेद्यन्ने पाबन्धवत् वित्तायनो मे ऽमौत्यादिविधिना शम्यामा- चौमुभरवेदिं कुर्यादित्यर्थः ॥ काले पशुबन्धवहाईपत्यादमी प्रणयतः । २२ । मंभागनिवपनान्ने दक्षिणता नि:मारणान्ते वा। तत्र संभारः पूर्ववदू- नाम्नुकैव मा च दक्षिणविहारे ऽपि स्यात् । पाठबन्धवदिति पुनर्व पनमनुत्तग्वेदिके ऽपि दक्षिणविहारे नित्यत्वार्थम् । पुनर्गाईपत्यग्र- हणं कन्पान्तकम्यारणाहवनौयं वेदिं कृत्वाहवनौयात्प्रणयनस्य निवृत्त्यर्थम्। भाभ्यामुभयम्य मर्व वा विभज्य प्राकृतत्वात्प्रणयन- मिति कात्यायनेन विभागम्य दर्शितत्वात् विभकायोद्धग्णमिति। उद्धृतस्य वा विभज्य प्रणयनमित्यर्थः । गतश्रियो विभज्य प्रणय भवति ॥ नौद्यतहोमौ जुहूतः । २३ । विस्पयार्थं पुनर्वचनम् ॥ अन्तरा वेदी प्रतिप्रस्थाता प्रतिपद्यते। उत्तरेमें सरां वेदिमध्वर्युः । २४। अनिप्रस्थातुरत्र पूर्वत्वार्थं वचनम्। महेति भारद्वाजः ॥ पूर्वो ऽध्वर्युरुतरवेद्यामग्निं प्रतिष्ठापयति । अघन प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्याम् । २५ । प्रतिष्ठापने पथिम एवेति वेद्यामेवाग्निप्रतिष्ठापनं तुख्यमुत्तरेण ॥

·८.५. ३१.] चापलम्बीये श्रौतसचे। अनीमन्वाधाय पृथक् शाखे भाहरतः । २६ । पतिमुक्त्यन्ते ऽग्वाधत्तः क्रमेण । गाईपत्यदक्षिणायौ अध्वर्युरेव । अन्वाधीयमानयाजमानानामावृत्तिः॥ शाखाहरणे प्रतिप्रस्थाता प्रथमः इविःप्राथम्यात् । तथानन्तरमेव वक्ष्यति ॥ तथेचाबहिषी।२७। प्रममयत्वादिरपि विशेषो ऽत्रानुमंधेयः । ते अपि पृथगाहरतः स्खेखे काले तेषां च वैश्वदेवप्रकृतित्वात् ॥ मारुत्याः प्रतिप्रस्थाता वत्सानपाकरोति । वारुण्या अध्वर्युः ।२८। अरुझो देवभाग मरुद्ध्यः शरदो दशाना इत्यादि दक्षिणस्याग्नेछि तो व्रतोपायनम् ॥ शमीमय्यो हिरण्मय्यो वा सुचो भवन्ति । २६ । विणस्यैव उत्तरस्य मंपन्नम्मुक्त्वादिहारस्य । पानालग प्राकृत व चनियमः। मर्गस्यपि मौमयानि प्राशतानि वेति बौधा- निः। मौमयानि दक्षिणविहारस्येत्येव भारद्वाजः ॥ यथादेवतं सायंदाही दोहयतः । ३० । रतो रमयन्तु वरुणो रमयवित्यादि ॥ यवागूछेषणस्य विभागः ॥ सद्यस्वाला वा वरुणप्रघासाः। ३१ । यं तदा सायंदोहः सेत्स्यति । नत्रास ·पापतबीये श्रौतसूत्रे। [८.५.४३. त्ययास मेषमित्यादि। तदयमत्र क्रमो ऽवतिष्ठते अनन्तरमैन्द्रामा- करम्भपागाणं निर्वापत तो मेष्याम्त तो मेषम्य तमः कायस्थेति । पठित एवायं क्रमो भारद्वाजौये द्रव्यः । सयोरामिक्षावदेवतम् । ३६ । मरतो मेथ्या वरुणो मेषम्येत्यर्थः प्रदाने तथादर्शनात् ।। श्रामपेपाणं पत्नी करम्भपाचाणि करोति । ४०। ममानमवहननादि वैश्वदेवेन । मवींम्तषानवमथाय निदधाति । पिटेषु इविषु करम्भपात्राणि तदर्थः पिटः पनी करोति । नत्रातप्तानां यवानां दुष्पेषणत्वात्मौकर्याय तापयित्वा पियेरनिति तत्परिहारा मामवचनम् ॥ यावन्तो यजमानस्यामात्याः सस्वीकास्तावन्येक तिरिक्तानि । ४१॥ अमात्याः महवामिनो जातयः पुत्रपौत्राद्याः जाता एव प्रक जनिष्यमाणा एव प्रजा इति श्रुतेः यावन्तो रह्याः स्मर लिनाथ। यावन्तो यजमानस्य पुत्रपौचा भवन्तीत्येव भारद्वाज सस्त्रीकाः संभाया: ॥ आमपेषाणां मेषप्रतिकृती भवतः । ४२ । पामपेषाणमिति पूर्ववत् ॥ मेषमध्वर्युः करोति मेषों प्रतिप्रस्थाता। ४।।

·...] पापलम्बीये श्रौतसूचे। पत्रापि क्रमः पूर्ववत् । पिण्डकरणा से कर्मणि कृते मेव्यर्थेन पिगड़ेन मेषौं करोति प्रतिप्रथाता। ततो मेषार्थ विभज्य तेन मेषमध्वर्युः करोति ॥ रति पञ्चमौ कण्डिका। स्त्रियाः स्त्रिव्यञ्जनानि ।। स्तोत्वद्योतकानि स्तनादौनि चिहानि करोति । करोति इम्वपाठ- छान्दम: प्रामादिको वा ॥ पुंसः पुंव्यञ्जनानि ।। पणादीनि ॥ अपि वा पूर्वेधुरन्वाहार्यपचने वितुषानिव यवा- न्छत्वा तेषामीपदुपतप्तानां पत्नी करम्भपात्राणि करो- ति ।३। पूर्व दुष्करिष्यामपिटैः करम्भपात्राणां मेषयोय करणमुक्रम् । इदानों सदपेषत्वाय पक्वपिटः करणं विशेषान्तरमनीचोनं विकल्यते । पूर्वधु- सोनमध्ये ऽहनि यवान्वितुषानिव कृत्वा फम्नौकग्णय तुषमावि- मुर कृत्वा तैरन्याहार्यपचने किंचिदयित्वा पिटः पनी पात्राणि की..॥ प्रचापि मेघ मेपों च करोतीति वाजसनेयकम्।४। * The MSS. of the tort, however, read यधमा Against the stutement of the commentatur.

·चापलम्बीये श्रौतसूत्रे। [.. अपिशब्दो भिन्नक्रमः । अत्रावमरे पूर्वद्युः पात्रकरणानन्तरं तबदे पिस्तूष्णों मेषावपि पत्रौ करोतीत्यर्थः। तथा तेषामेव मे । मेषौं चति बौधायनः ॥ ऐन्द्रामपर्यन्तान्यधिश्रित्यैकादशसु कपालेषु मेषीम धिश्रयति । अष्टासु मेषम् । ५। ऐन्द्राममधिश्रित्य पयमार्दधनी चानीय ततः प्रतिप्रस्थाता मेवीम- धित्रयति ततो ऽध्वर्युमैषम्। न त्वतौ प्रथयतः प्राकृतिनाशप्रस- जात्॥ कुम्भीपाक्यौ वा भवतः ।। कुम्भौ स्थाली। कपालधर्मयोः म्यान्योरधियत इत्यर्थः । केचित स्थालौपाकधम कुम्भौपाकमिच्छन्ति ॥ कायमेककपालमधिश्रित्याप्येभ्यो निनीयामी प्रण- यत इति वाजसनेयकम् । ७। ततः कायाधिश्रयणादि प्रतिपद्याप्येभ्य एकतादिभ्ये देवताभ्य उट्ट निनौयानन्तरं वानौ प्रणयत इत्यर्थः। तचान्वाधानादौनामावनी संयोगिनांमुत्कर्षः उलपराज्यादौना चानुत्कर्षो देशलक्षणात द्रष्टव्यम् ।। पशुवत्संप्रेषः । तथाज्यानि ।। व्याख्यातौ वैश्वदेवे। तभावडियौ उपमादय स्खुवौ चेत्यादिसनामय कविरिष्ठत्वात् तन्निरामार्थमुत्तरविधानार्थ - पुनर्वचनम् ॥

·८.८.१३.] चापलम्बीये श्रौतसूचे। २१ पृषदाज्ये विकारः। महीनां पयो ऽसीति पृषदा- ज्यधान्यां सकदाज्यं गृह्णाति । दिर्दधि दिराज्यम् ।। गतः ॥ यधु वै श्रवणायां संसृज्य रह्णीयात् । १० । प्रवणायां चेदरुणप्रघामा: तदा पशबन्धबद्दधन्याज्यमानौयव सी- यादित्यर्थः ॥ उदासनकाले नैडकीभिरूणाभिमैपप्रतिकृती सो- मी कुरुतः । ११ । उद्दामनकाले प्रामिक्षयोरवामितयोः पाद्री भुवनस्य गोपा प्रतो- नाति जनिचौ मतौनामिति मेषों श्रा: भुवनम्येति मे चोदाम्य अनैडकौभिः अमेषजाभिरूणाभिर्मषयोलामानि मंपाद- यतः ॥ सदभावे कुशाणा निश्लेष्य मारुत्यां मेपमवदधाति । वारण्यां मेषीम् । १२। तभावे कुशान्मर्दयित्वा नविखाम्तयोः मंज्येष्य म्वांस्वा प्रतिकृतिम- न्योऽन्यस्यामिक्षयोरेकैकस्मिन्पात्रे ऽन्योऽन्यमवधत्त इत्यर्थः ध्यतिहरत इत्युत्तरवचनात् ॥ अथाभ्यां शमीपर्णकरीराण्युपवपति परःशतानि परम्सहस्राणि वा । १३ । अम्याः पर्णनि करौरय फलानि च तत्तत्याचे 'मस चिपति ।

·पापन्तम्बोये श्रौतसूचे। [८.६.१८ इयोरखध्वरित्येके। प्राभ्यामित्युभयोर्भक्षणार्थः घासमेवाभ्यामपि पछतौति श्रुतेः ॥ करम्भपात्रेषु चान्वोप्याष्टावुत्तरस्यां वेद्यां हवींष्या- सादयति । १४। ततो ऽध्वर्युः करम्भपात्रेषु च तानि क्षिप्वा ततः कायोद्वासनाद्या- सादनास्लत्वा मारुतोवर्जमष्टौ हवौंषि प्रियेण नाम्नेत्युत्तरस्यां वेद्या- मामादयति। व्याहतीभिरित्यन्ये । तदयुकं चातुर्मास्यान्यालभमान इति श्रुतेः। म चायं कर्मक्रमः कन्यान्तरेषु क्रमाको वेदितव्यः ॥ एका मारुती प्रतिप्रस्थाता दक्षिणस्यां करम्भपा- पाणि च । १५॥ करम्भपात्राणि चवष्णौमामादयति ॥ अत्र मेषप्रतिकृती व्यतिहरतः । १६ । विनिमयेन हरतः ॥ मारुत्यां मेषीमवदधाति । वारुण्यां मेषम्। १७। खोखो प्रतिकृति स्वम्यांस्वस्थामामिलायां मम क्षिपतीत्यर्थः ॥ पशुवनिर्मन्थ्यौ सामिधेन्यश्च नव प्रयाजानूयाजाः । १८॥ विस्पष्टार्थमेषां पुनर्वचनं निर्मन्थ्यस्य तु कैसिद्वितीयस्यानिष्टत्वात- विधानाय । थाह भारदाजः उभौ निर्मथ्याभ्यां परत इत्ये. कमध्वर्युरित्यपरमिति । तचापये मथ्यमानायेत्यादावेकवसंप्रेषो उनुसंधातव्यः ।

·८.१.२३.] सायन्तम्मीये श्रौतसूत्रे प्रघास्यान्स्वामह इति प्रतिप्रस्थाता पत्नीमुदानय- त्येतच्च याचयति । १६ । अथ परिधिर्ममार्गाम्ने कर्मण्युभयत्र कृते स्वायतनात्पनों वेदिम- मोपं नयति प्रघान्यानिति यजुषा तामेतच वाचति ॥ तां पृच्छति पनि कति ते जारा इति । २० । संख्याप्रश्नादेव स्वरूपप्रनो ऽर्थमिदः ॥ यानाचष्टे तान्वरुण गृह्णात्विति निर्दिशति । २१ । मा चकांश्चिदाचटे तानिर्दिशति देवदत्तादौन्वाणो ग्जाविति । एवं च तदोषाकर्मणो वैगुण्यं न भवतीति भावः । म्यमपि कृतप्रायश्चित्ता भवतीत्यन्ये ॥ यज्जारं सन्तं न प्रबृयात्प्रियं ज्ञाति रुन्ध्यात्। असौ मे जार इति निर्दिशेत्। निर्दिश्य वैनं वरुणपाशेन ग्राह- मोति विज्ञायते। २२। मित्येव जारे तमनुक्कापन्हुवात प्रात्मनः प्रियं बन्धु सन्ध्यात् बाशित । ततो ऽवश्यं जारमुक्त्वा वरुणेन ग्राहयत् । तेन कर्मणो वैराध परिहतं भवतीति भावः ॥ संमृष्ट उत्तरोऽग्निर्भवत्यसंमृष्टो दक्षिणः । अथान्तरा वेदी गत्वा यजमानः पत्नी चोत्तरेण वोत्तरां वे दमै- पीके शूः करम्भपाचाण्योप्य शीर्षवधिनिधाय पुरस्ता- प्रत्यचौ तिष्ठन्तौ दक्षिणे ऽनौ शूर्पण जुहूतः। २३) .

·२७ चापलम्बीये श्रौतसूत्रे पू पू प्रथोमरो निः संमयो भवति न वितरः। प्रत्रान्तरे यजमानः पनौ च करम्भपात्राणि मह जड़तः ॥ मो ण इन्द्रति यजमानः पुरोऽनुवाक्यामन्वाह । यगाम इत्युभौ याच्याम्।२४। मो ण इति यजमानेनान्द्रुते यद्नाम इत्युभावुक्त्वा जहुत दत्यर्थः प्रवाह बौधायनः किं देवत्यानि खन्नु करम्भपात्राणेति वारुणानि भवन्तौत्येव ब्रूयादिति ॥ प्रक्रन्कर्म कर्मकृत इति विपरायन्तौ जपतः । २५ । विपरावर्तमानौ॥ अपि वाध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता वा जुहुयात्। अन्वार- भेयातामितरौ।२६। नावेव तस्यापि होममन्त्रो॥ अब दक्षिणमनिं समाष्टिं । २७ । पानौध इति शेषः ॥ ऐन्द्रामपर्यन्तैः प्रचारमत्यध्वर्युः । २८ । पथ सुथाघागदि ममानमा प्रवगन्। नत्रावोगेव प्रवरनिगदः स्यात् होटवरणाईत्वात् युगपत्कालनिगदत्वाच । तथावर रेव प्रवर प्ररण तेति भारद्वाजबौधायनौ। द्वावपि र स्फगै ममार्गाथा- प्रौधो धारयति । प्रत्याश्रावणे वषकारेणध्वर्युर्जुहोति वषट्कृते प्रति- ·८.७.१.] पापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। प्रस्थाता । तन्त्र हुतानुमन्त्रणम् । ऐन्द्रानान्नेई विभिः प्रचर्य क्षा विरमति तूष्णीमास्ते ध्वर्युः ॥ अथ प्रतिप्रस्थाता पूर्वेण सहावदानेन मारुत्याः सवीं मेषीमवद्यति। उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि । २९ । मारुत्या श्रामिक्षायाः प्रयमावदानेन मह तत्म्यां मेषों मामादले। न चावदानमन्त्रम्योहः मेष्याः कृत्स्नावदाने ऽमत्रत्वात् । उत्तरेण मह शमीपर्णकगैगणि || अथ प्रचारमति ।३०। नतः प्रचामौ विग्मति । तत्र मानाय्यवदनमन्त्रणमामिक्षायाः मेष्यास्व न्द्रामवत् भारद्वाजमतात् यथाभिषां ममुच्चयं प्रकृत्याच ममष्टे च नानाद्रव्यत्वादरुणप्रघासेषु मेषयोश्चति ॥ अथाध्वर्युः पूर्वेण सहावदानेन वारुण्याः सर्वं मेष- मवद्यति। उत्तरेण शमीपर्णकरीराणि। अथ प्रच- रति । ३१ । व्याख्यातः पूर्वेण । मेषम्य त्वाग्रेयवदनमन्त्रणम् ॥ इति षही कगिड़का। कायानुब्रूहि कं यजेत्येककपाले संम्रपा।१। नत एककपालधर्मेण कायप्रचारः। श्राग्रेयवहानमन्त्रणम् ॥

·२४ पापन्तम्बीये श्रौतसूत्रे। नभश्च नभस्यश्चेति चतुर्भिमासनामभिरेककपालम- भिजुहोति । २। गतः ॥ तद् है के पृथगोडे निरवद्यन्ति। तद् तथा न कुर्यात् । सप्तानां हविषां समवदायाध्वर्युः प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छति। तस्मिन्प्रतिप्रस्थाता मारुत्या अन्ववदधाति । ३। पृथक् मौविष्टकृतेन प्रचर्य महेडामवद्यतः । तत्र खन्नु केचिदिडामपि पृथगवद्यन्ति। तत्तथा न कुर्यात्। एकस्मिन्नेव तु पात्रे उपस्तौर्या- ध्वयुः खोयेभ्या इविधः ममवदाय प्रतिप्रस्थात्रे प्रयच्छ ति। तम्मि- मंव पात्रे मारुत्या अवदाय प्रतिप्रयच्छति ॥ तत्र मप्तानां इविषां ममवदायति यत्नात् पथानाविन्या अपि वारुण्याः पूर्वमवदानं स्यात् पश्चान्मारुत्याः । ततो ऽन्वारम्भ उभयोः ॥ उपहूतां प्राश्नन्ति । ४। प्रतिप्रम्थातुरपूर्व नात् तत्प्रापणाय वचनम् ॥ यः प्रवया वर्षभः म दक्षिणा । ५ । प्रवयाः प्रकृयाः मेचनममर्थ इति यावत ॥ कामं तु ततो भूयो दद्यात् । ६ । शनिश्रद्धाभ्यां ततो भूयिठं दातुमक कामं दद्यात्। त्दाप नानुशाम्त इत्यर्य: ॥ धेनुर्दक्षिणेत्येके । ७। गतः ॥

·८. ७.११.] बापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। परिवत्सरीणं स्वस्तिमाशास्त। दिव्यं धामाशास्त इति रूक्तवाकस्याशिःषु होतानुवर्तयते। एवं यजमानो जपति। आशास इति मन्त्रं संनमति।८। अथ इविशेषोदामनादि ममानमा शंयवाकात्। तत्र वारण्या: मेषं प्रज्ञातं निदधात्यवभृथार्यम् । ममिदाधानाद्यानौधः पर्यायण कगति। याजमानानां चात्तिः संभवताम् । मंबादे च ये विशेषाम् पि प्रागव दर्शिताः । परिवत्मगैणामित्यादिग्रन्थश्च संवत्मरौणामित्यादिना व्या- । ख्यातः ॥ उभौ वाजिनाभ्यां प्रचरतः।। गतः ॥ शेषौ समवनीयोत्तरे विहारे पूर्ववद्भक्षयन्या मा विशन्विन्दव आ गल्गा धवनीनां रसेन मे रमं पृण । तस्य ते वाजिभिभक्षंकृतस्येति समानम्। १० । अर्थाः पात्रे ऽन्य: षमवनायोत्तरम्यां वेद्यां मादायत्वा वैश्वदेव- अजयन्ति ॥ भक्षणमन्त्रयोम्न वाजिनां भव इत्यम्या ऋचः म्यान श्रा मा विशन्त्वियंषा भवति। तम्य ते वाजिभिरित्यादि तु यजुः समानमेव ॥ पूर्णपात्रवज पूर्ववदि.प्टें संस्थापयति । ११ । अथ पनौमयाजप्रमत्या संस्थायास्तत्तविहारमंयक कर्म ममानमुभयो- वैश्वद वेन । पूर्णपात्रे त्वस्ति विशेषः म वक्ष्यत इत्ययः । मन्थापयतीत- ·थापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [. १३. कवचनमविवक्षितं इतग्योभयत्र कृत्स्नं तन्त्रमित्यनेन विरोधात् ॥ तत्र तम्यांतम्यां वेद्यां तंतं वेदं निधायाभिमति यजमानः । तथैव तृणाति हेाता। न योक्त्रविमोकादि पत्न्याः तस्योत्तरत्रवचनात् । केवन्नं तु पुष्टिमतौत्युत्तिष्ठति। होरपदनैविभकैरभिस्तृणोतो वेदौ । मरवानगमध्वर्युरित्यपरम् ।तन्त्रेण प्राशनमामिक्षायजमानभागयोः ॥ पूर्णपात्रस्य स्थाने सौमिको ऽवभृथः । १२ । यत्पणौतामार्जनपर्यायं यजमानम्य पूर्णपात्रं यत्पूर्णपात्रमन्तर्वेदि निन- यतौति यच्च पत्याः पूपिात्रमन्नन्नौ पूर्णपात्रमानयतीति तदभयमपि ग्राह्यं अविशेषात् श्वभथमस्तवाविशेषाच्च । यया एष वै दर्शपूर्णमाम- योग्वभृथ इति तथा अवथ चैव रूपं कृत्वोत्तिष्ठतौति च तेनोभय- प्रत्याम्नायो ऽवभृथः ॥ म च पूर्णपात्रम्थान इति वचनात् प्रणीतासु विमुकाम अनन्तरमेवेष्यते। पूर्ववदिष्टिं मंन्यापयतौति वचनात् मंगा- टिमवभृय इत्यन्ये! तदयुकं तत्र पूर्ववदिष्टिं मंस्थायातः परमन्या विशेष इत्येतावन्मात्रस्य विवक्षितत्वात्। तत्र च लिङ्गं महाव्यिवभू- थम्थाने तुषाणाममु प्रतिपादनमुक्त्वा ततः मिद्धमिष्टिः मंतिष्ठत इति संस्थावचनम्। बौधायनश्च पू पात्र विषः क्रमैश्चरित्वा न विसनाने प्रतमिति प्रकृत्याह प्रमिद्धो ऽवमय इति । तम्माद्ययोक एव वाले युको ऽवभृथः । अपरे पुनगनया मम्माप्यावभृथं कुर्वन्त्यविगेधाय । अथापेक्षितविधित्वादत्रैवावभृथपयोगमाह || चतुर्रहीतान्याज्यानि । १३। प्रङ्गित्वादवभृयो वरुणा प्रघासेम्वविमुकत्वाद्यज्ञस्य । तत्र मोमिकवत्य- ।।

·८. .. १८.] वापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। रिस्तरणपाणिप्रक्षालनपात्रप्रयोगादेग्वचनात् म परतिमेव ॥ प्रयोग- सतावत्। वेदम्न क्रियते यदि स्तीर्ण: । वेदिपने बहिश्च । ततो वेदं प्रयुज्य पवित्रं कृत्वोहेन ममृग्य प्रोच्य च मंप्रेष्यत्याजी नोंद हौति वैदि- पते प्रोक्षणोरामादय बहिरूपमादयेति च ॥ उपभृत्यपि वचनाचतु- हौतमेव भवत्यनूयाजपक्षे ऽपि। तत्र तु प्रयाजानूयाजार्थयोर्मन्त्रप- चकयोगदितो द्वाभ्यांदाभ्यां ग्रहणं भवेत्। यदा तु नानयाजाम्तदा- दित एव चतुर्भिः॥ वारुण्यै निष्कासेन तुपैश्चावभृथमवयन्ति । १४ । श्राज्यानि ग्रहोग वामटाः शेषेण तुप्रैश्च महावभृथं गच्छन्ति ।। अवभृथं कर्म। तत्मयोगात्तदर्थमुदकमत्रावभृथ इत्युच्यते ॥ तुषा जीपधर्म लभन्ते । १५॥ मोमोषधर्म दधाप्रोक्षणादिकं तुषा लभाना निष्कामा हविर्भविष्यति।। वारुणमेककपालमेके समामनन्ति । १६ । अमिस्तु पने मर्वमपि पुगेडाशमंयुकं कालंकरणान्नं क्रियते ॥ नायुदी नाभिप्रव्रजनमन्त्रं न माम गायति । १७.। पायुदायहणेनावभृयमवैश्यतो होमा लक्ष्यते। तं न जुहोनि । म घोरं हि गजेति प्रयान्तो वदन्ति । न च माम गातयमित्यर्थः ।। सवा दिशो ऽवभृथगमनमाम्बातम्। १८। पर्वा दिनः प्रति ॥

·बायलम्बीये श्रौतसूत्रे। [८. ७. २. नोदीचीरभ्यवेत्या इत्येके । १६ । उदीच्यांभवा पापा न गन्तव्या दयेके शाखिनः ॥ यां दिशं गच्छेयुस्तथामुखाः प्रचरेयुरित्येके । २० । यां दिशं प्रविजो गच्छन्ति तां दिशमभिमुखा: प्रचरेयः न तु यथा- प्रकृति प्रागादिमुखा इत्यर्थः। तथा च भारद्वाजः यां दिशं गच्छन्ति मा प्राचौ दिगिति ॥ वहन्तीनां स्थावरा अभ्यवेत्याः।२१ । या वहन्तीनां प्रदेशेषु स्थावग हुदादिम्या आपम्ता अभिगन्तव्याः ॥ तदभावे याथाकामी।२२। तदभावे याथा काम्यं या: काश्चिदेवाभ्य वेत्याः ॥ उदकान्ते स्तरणान्तां वेदिं कृत्वा तस्यां हवींषि सादयति।२३। उदकममोपे म्फादानादिविधिना वेदिं कृत्वा स्तौवा च बहिषा तम्यामाज्यानि निष्कामं च मादयनि । नत्र परिध्यादयो ऽम- मंस्काग पर्यन्नुप्ता निवर्तन्ने । परिध्यभावादव परिध्यङ्गयोः सूर्यस्त्वा पुरस्ताद्युनज्मि त्वेत्यभिमन्त्रणयोरपि निवृत्तिः। परिध्यङ्गत्वं च तयोः प्रकृतावेव दर्भितम् ॥ अपि वा न वेदिः ।२४। गतः ।।

·...१.] चायन्तम्पीये चौतसूचे। शतं ते राजभिषजः सहसमित्यो दृष्ट्वा जपति।२५। दृष्टास्वप्स जपत्यध्वर्युः । श्रतो वेदिपक्षे ऽपि प्राग्वेदिकरणाजपति॥ अभिष्ठितो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तमभितिष्ठन्ते ।२६ । नीगरदकमौमामभिकामन्ति । बजवचना मर्वेषां मन्त्रः ॥ अपः प्रगाह्य तिष्ठन्तो ऽवभृथेन चरन्ति।२७। प्रगाह्यान्तः प्रविश्य तिष्ठन्तो ऽवमथेन कर्मणा चरन्ति । तेनाक्रमण- प्रत्याक्रमणयोरित्तिराघागदौ । तृणं प्रहत्य सौवमाधारयति।२८। वेदेनाप: प्रथममुपवाज्य तत श्राधाग्यति । यथा चैवं कार्य तथा दर्शितमेव प्रतौ। तथोदकमुपवाज्येत्येव मत्याषाढः । हणप्रहार: सवा इत्यर्थः पाहुतीनां प्रतिष्ठित्या इति श्रुतेः ।। रादि वा पुरा तृणं स्यात्तस्मिञ्जुहुयात्।। गतः ॥ इति मनमौ कपिडका । अनीदपस्त्रिः संमृडीति संप्रेष्यति। १ । अपामाहवनीयविकारत्वादिति भावः ॥ 6 ·थापन्तबीय प्रौतसूत्र। [... आपो वाजजितो वाजं वः सरिष्यन्तीवाज जेष्य- तीर्वाजिनीवीजजितो वाजजित्यायै संमायंपो अन्ना- दा अन्नाद्यायेति मनत्रं संनमति।२। भानौध इति शेषः। तत्रेभसनहनाभावात् महस्फोलौकिकैर्दर्भः केव- लेन वा स्फोन मंमार्गः ॥ अमेरनीकमप श्राविवेशेति सुच्यमाघारयति।। उतरण्येत्स्वाहेति मन्त्रान्तः। तत्र भुवनममि विप्रथस्खेत्यविकारेण यज्ञाभिधानात् । पापो यष्ट्रय इति मंनामः प्राइवनौयाभिधानात् ॥ वागस्याग्नेयीत्यनुमन्त्रयते यजमानः।४। गतः ॥ लुप्यते प्रवरः।५। मुचौ मादयित्वा पुनघृतवति शब्दे ऽन्वादने । मर्वमन्यनुप्यते ॥ अपबर्हिपः प्रयाजानिष्ट्वासमन्तावाज्यभागौ यज- ति ।६। चौनिष्टार्धमौपभृतम्मानयत्यनयाजपक्षे । अन्यथा मर्वमौपभृतम् । अमुमन्ती अनुवाक्याम्यामुशब्दवन्तौ । याज्ये तु प्रकृतिवत् ।। । अस्वम इत्येषा। असु मे सोमा अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। अग्निं च विश्वशंभुवमापश्न विश्वभेपजीरित्य- सुमन्तौ । ७। गतः ॥

·८. ८.११.] चापसम्बीये श्रौतसूत्रे। निष्कासस्यावदाय वरुणमिष्ट्वा कृत्स्नं निष्कासमव. दायानीवरुणौ स्विष्टकदर्थे यजति ।। निष्कामादरुणमिष्टा नारिष्ठाः। मानाय्यबद्धतामुमन्त्रणम्। पानेथ- ववेककपालपक्ष। न चाम्यककपानधर्माः। तर मौमिके दर्शाय- व्यते ॥ स्विष्टशतस्त्वनौवरुणाभ्यामनुहौति मनामः । श्रायमानित्यम्- मन्त्रणाम् ॥ नोत्तरं क्रियते।। गतः ॥ अपि चौपचतं जुषामानीयापबर्हिपावनृयाजी यज- ति । १०। अम्मिंस्तु कम्प ऽनन्तरं विष्टकतो ऽमौदपः मकृसंमडीति मंप्रेषः । आपो वाजजितो वाजं वः मनुषीजिं जिग्युपौरित्यूहेन मंमार्गच द्रष्टव्यः पूर्वममार्गे प्रदर्शितवात व्यकोकत्वाच्च मत्याषाढभाग्दाजा- भ्याम् ॥ 'देवो यजेति प्रथमं संप्रेष्यति। यजेत्युत्तरम । ११ । . प्रकृती हि देवान्यजेति मवार्थ न प्रथमेन यजेति प्रातिम्बिकेन . द्वितीयेम ढियजावुत्तगवनूयाजौ। तदिह प्रथमाभावात्तयोडियंज- स्वामिडौ द्वितीयम्य तावद्यज यजेत्यावृत्तित एव तत्मिद्धिः । वती. यस्य तु देवो यज यजेति दयार्थत्वादेकनापि नत्मिध्यतीति भावः ॥

·पापसम्बोये पौतसूत्र [...१५. तुषाणां स्थाली पूरयित्वासूपमारयति समुद्रे ते हृदयमस्वन्तरिति । १२। तुषाणं तुषैः पूरणगुणेत्यादिना षष्ठौ। उपमाग्यति निमज्जयति । तुषा जौषधर्म लभन्त इत्यनेनैव मिद्धे स्थालौविधानार्थं वचनम्। दावोक्षणमुत्लतभक्षणं च वष्णौं भवतः सोमलिङ्गत्वान्मन्त्राणाम् ॥ अपि वा न सौमिको ऽवभृथः। तूष्णों तुपनिष्कास- मसूपवपेत् । १३ । तुषैश्च निष्कामेन चावभृथमवेतौति श्रुत्यर्थम्य विशयित्वादिति भावः । म मौमिको ऽवभृय इत्यनेन चावभृथेष्ट रेव प्रतिषेधो न तु बाना- देगपि वक्ष्यमाणस्य तदनन्तरमेव वचनात् अपो ऽवभृथमवेतौति पुनःश्रुतेश्च ॥ इमं विष्यामीति पत्नी योकपाशं विमुञ्चते । १४ । गतः ॥ देवीराप इत्यवभृथं यजमानो ऽभिमन्य सुमित्रा न आप ओषधय इत्यपः प्रगाह्य सशिरस्कावनुपमधन्ती सातः पत्नी यजमानश्च । १५ । अवभृथं उदकम् । तस्मिन्यजमानेनाभिमन्त्रिते सुमित्रा न इत्युभा- वपः प्रविश्य लूणी नातः । अनुपमक्षन्तौ अनुपमजन्तौ ! मलिलो पणेन मरिस्को स्वात इत्ययः । तथा च वक्ष्यति मभिरावमज्जा ·८. ८.१] चापसम्बोये श्रौतसूत्र। B५ . गममु वर्जयेदिति। अनुपमञ्जन्तावित्येव बौधायनः ॥ केचित्वनुपम- क्ष्यन्नाविति व्याचक्षते । युकायकत्वं तु तस्य मौमिके दर्शयिष्यामः ॥ अन्योऽन्यस्य पृष्ठे प्रधावतः । १६ । शोधयतः ॥ काममेते वाससी यम्मै कामयेयातां तस्मै दद्याताम् । नहि दीक्षितवसने भवत इति वाजसनेयकम्।१७। ये वमानावेतकर्माकृषातां ते वाममौ यी कामयेयाताम्मृविजे ऽन्यम्मै वा दद्यातां कामम्। न तु मोमिकावभृयव इदके सिपेताम्॥ को विशेष इति चत् नहोमे दो चितवमने भवतः । ते एव हि न दौक्षितवमनं पग्दिधौ तेति निषेधानिरिएके । इमे तु पग्धियत्वा- हानार्दै एवेति। तत्र वाइ कात्यायनः पूर्व दद्यादधिकृतेभ्ये यम्मा इच्छेदिति ॥ उद्दयं तमसस्परीत्यादित्यमुपस्थाय प्रतियुतो वरुणस्य पाश इत्युदकान्तं प्रत्यासत्वा ममिधः कृत्वाप्रतीक्षास्तू- पणीमत्यैधेो ऽस्येधिषीमहोत्याहवनीये ममिध श्राधा- यापो अन्वचारिपमित्युपतिष्ठन्ते। १८ । उदकान्तं तौग्मीमाम्यमुदकं प्रत्यमित्वान्तःप्रवेग्य । तत्र त्याह बौधायनः पराङावृत्तः प्रपद नादकान्तं प्रत्ययेदिति । ममिधः कृत्वा इस्ते ग्रहोवा अप्रतीक्षाः प्रतिनिवृत्त मुखवस्थमनोक्षमाणाः । वष्णौं वाग्यताः न मोमिकावभयवन्महौयां बदन्त इति ॥ व्याख्यातः ·४८ चापत्तबीये मौसमूचे। [स. ८. २२. . शेषः पशौ। सर्वमेतत्ममानं पन्याः। ततः कृतान्तादारभ्येष्टिः मंस्था- प्या। तत्रोत्तरे विहारे विष्णुक्रमादि वेदिसंस्कारत्वात् । समिन्धन भयोगहवनौययोः। तकनेणोपस्थानम्। ममानमन्यत् ॥ अच पौर्णमास्येष्ट्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्।१६ । अत्र वरुणप्रघासदेश एव। श्वोभूते पूर्णमास्येष्ठा पूर्ववत् प्रसतो दंवेनेत्यादिविधिना केशानां निवर्तनं भवति ॥ । सर्व वा वापयेत्।२०। वरुणप्रघामेषु म वा के शजातं वापयंत् न तु निवर्तयेदित्यर्थः । अथवा ममिति न केवन्नं ग्मश्रादिकेशानपौत्यर्थः ।। मन्त्रादिविक्रियते। यधर्मः पर्यवर्तयदन्तान्पृथिव्या दिवः। अमिरीशान आजसा वरुणो धीतिभिः सह । इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह ॥ अग्निस्तिग्मेनेति समा- नम्। २१॥ चलमित्यादः अभिवर्तय इत्यन्तस्य मन्त्रस्य अादिः दयं श्रितेत्यनीः। सत्म्थाने यहर्म इत्ययं मन्त्री निविशते। ममान: शेष इत्यर्थः ॥ अपि वा स्वात्वाखा केशश्मश्रूण्यरण्योरमीन्समाग- प्योदवसाय निर्मथ्य पौर्णमासेन यजते । २२ । अपि वावभृथे स्नात्वागत्य दृष्टिं समाप्य तदानौमेव मर्व वपनं हत्या दयोदयोगशोधार्यानगोन्ममागेण ग्टहाम्गत्वा निर्मथ्य निधाय ·.६.१.] पापलम्बीये मौतम। . सब पौर्णमासेन यजेत। नित्यवेदाहवनीयो दक्षिणमुत्तरे तिमा मह समारोपयेत् अपने कर्मण्यविभागापत्तेः । अरणिवचनाचात्म- समारोपणं निवर्तते ॥ यज्ञो ह वा एप यहरुणप्रघासा नह्यवकल्यते यदुत्त- रवेद्यामनिहोचं जुहुयादिति वाजसनेयकम् । २३ । मौमिकयज्ञ एव होष यजो यवरुणप्रधामाः अभ्योत्तरवेदिमयो- गात्। अतस्तेषूत्तरवेद्यामनिहोत्रं नावकन्यते यथा सामे। तस्मा- तथा नाम वरुणप्रघामाः कार्याः यथोत्तवेद्यामनिहोत्रं मध्ये नाप- तति। कथं नाम कार्या इति चेत तदपि दर्शितमेव प्राक् यथा- प्येभ्यो निनीयानो प्रणयत इति वाजमनेयकमिति मद्यस्काला वा वरुणप्रघामा इति च। नहि तयोः कन्पयोरुतग्वेद्यामनिहाचमा- पतति यदहरेवाग्निः प्रणौतस्तदहरेत्र कर्मापवीत्। मद्याऽग्निप्रण- यनप्रशंमार्थ चंदमुनं न वितरकन्पनिन्दाय म्वमतेन तम्याकवात् तत्रापि वाजमनेयग्रहणाच्च । तेन पूर्वद्युःप्रणयने जुहुयादवोत्तर वे- द्यामग्निहोत्रम् । उकं च पशावेवमन्यत्र विप्रकान्न तन्त्र इति ॥ इत्ययमौ कण्डिका। एति द्वितीयः पटन: ॥ ततश्चतुर्यु मासेषु पूर्वस्मिन्पर्वण्युपक्रम्य हाई साकमे- धैर्यजते । १ । ततचतुर्ष मा मेम्बिनि वरुणप्रघा मेषु व्याग्यातम् । पूर्वम्मिन्पर्वगैनि ·चापत्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [..... । वैश्वदेवे। दाहमिति अप्रतिषेधार्थम्। श्रमति हि तस्मिन्महाइविषो वरुणप्रघामकल्पातिदेशेन पने ग्राहकालतायां यहकालतामोषां स्थात्। अतो ऽम्य मद्यस्कालता नियम्यते। माकमेध इति पर्वसमा- ख्या यत्मोमश्च राजेत्यादिब्राह्मण एव द्रष्टव्या ।। अमये ऽनीकवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति साकं सूर्येणेोद्यता । २। कार्तिक्यां मार्गशौऱ्यां वा चतुर्दश्यां प्रागुदयाददवसायारम्भः महा- विषूदवमाननियमात् तदङ्गत्वाच्चान्यामामिटौनां अङ्गाङ्गिनोरेकदे- शित्वाच। पृथगनयन्तु भवन्ति कालभेदात् बहिस्तन्त्रवर्तित्वाच। माकं सूर्येणोद्यता निरुप्योपमादनान्ते कृते तेष्वेवानिवग्निहोत्रं कृत्वा ततः पोलणादि प्रतिपद्यते ॥ साकं वा रश्मिभिः प्रचरन्ति । ३। दज्या वा महाद्यतो रश्मिभिर्भवति। माकं सूर्यणेद्यता निर्वपतीति श्रुत्यर्थम्य वियित्वादिति भावः । शाखान्तगैयो वायं विधिः ।। सिमिष्टिः संतिष्ठते । ४ । गतः ॥ . मरुद्भ्यः सांतपनेभ्यो मध्यंदिने चरुम् । ५। बहुदेवतत्वाइहक्षरत्वाचानौषोमौयविकारश्वरः यथाह भारद्वाजः बरक्षरश्यक्षरा ऐन्द्रामविकागश्चतुरक्षाप्रभृतयो ऽमौषोमौयविकारा इति। मारुतत्वातयक्षर दति रनौयं मगुणस्य पहजगत्वात ।

·८.८११.] पायलम्पीये बौतम। . तथा च भारद्वाजः अक्षरसंख्यायां मग देवताशब्दः संख्यायेतेति ॥ लिङ्गं चात्र भविष्यति ग्रहमेघीयेन ॥ न बहिरनुप्रहरति । ६। अनुप्रहरत्येव तु ग्टइमेधीयस्याबहिष्ट्रे। नित्यस्तु प्रस्तरप्रहारः ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । ७। गतः ॥ मरुद्भ्यो गृहमेधिभ्यः सर्वासां दुग्धे सायं चरुम् । ८। सर्वामां यजमानगवीनामिति शेषः ॥ यत्सांतपनस्य बहिस्तहमेधीयस्य । । । प्रस्तास्त्वाइर्तव्यः प्रहतत्वातत्र ॥ अपि वा नेमाबहिर्भवति। न सामिधेनीरवाह । न प्रयाजा इज्यन्ते नानूयाजाः । १० । अपि वेति शब्दात्पक्षान्तरे ममिमागिद्यविकृतमिति मिळू भवति । तचेमाभावादेव मिदन मानिधनौरन्बाहेति अनुवादो ब्राह्मणानुमागदिति द्रव्यम् ॥ अयजुष्कण वत्सानपात्यापवित्रण गा दोहयति।११। अयजष्कमित्यनेन लौकिकं लक्ष्यते। शाखादिहितेन लौकिकप्रका- रेण वत्मानपाकृत्य शाखापवित्र कपालधर्मणोपहित घगवधर्मक गा दोश्यति। चरुषपणार्थमित्यर्थः। तथालरकन्ये वक्ष्यति ॥ 7 ·चापत्तम्बीये श्रौतसूचे। [८.६.१५. स वै खस्नु पर्णशाखया वत्सानपाकृत्य पवित्रवति संदोह्य यथैतदमावास्यायां क्रियते तं चरुं अपयती- त्येके । १२। म वै खल्विति पक्षान्तरं ब्राह्मणानुमारेण । प्रकृतिवदेव वा पर्ण- शाखादिधर्मेण वत्मानपाकृत्य शाखापवित्रवत्येव चगै यथैतत्पयो ऽमावाम्यायां क्रियते तथा मधर्मकं मंदाहा तम्मिन्दुग्धे चरुं अपये- दित्यर्थः ॥ अग्नीनन्वाधाय वेदं कृत्वामीन्परिस्तीर्य पाणि- प्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते। यथार्थ पाचाणि प्रयु- नक्ति । १३। अनिध्याबपितं मधर्मकदोहपत्तं चाश्रित्य प्रयोग उच्यते सुत्रकृता। अमौनबाधाय शाखाहरणादिविधिना वत्मानपाकरोति प्राताह- वद्दोयित्वेति वक्ष्यमाणत्वात्। वेदानन्तरं परिस्तरणनियमेन पोर्ण- मामतन्त्रतामम्य दर्शयति मा भृत्पातदोहमयोगादामावास्यत्वभ्रम इति । ततश्चावगच्छामो ऽमौषोमोयविकारः मगुणो मारुत इति ॥ पाचप्रयोगे चरुदोहयोर्यनयेनार्थः तानि प्रयुनकि ॥ स्थाली कपालानां स्थाने । १४ । परिभाषामिद्धाया अपि स्याल्याः पुनर्वचनं दोहनधारत्वे नोभय- धर्मवोपनवे कपालम्थान एव यथा स्थानमा भृत्कुम्भौग्थान इति ॥ निर्वपणकाले । १५ । रति नवमी कडिका ।

·८.१०. ५.] बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। चतुगे मुष्टीनिरुप्य बवन्वावपति।१। विगमात्यप्राशनपर्याप्तं यथा म्यात्तथा बहन्वावपति ॥ कपालानामुपधानकाले प्रथमेन कपालमन्त्रेण चरु- मुपदधाति। ध्रुवो ऽसीति मन्त्र संनमति। पिष्टाना- मुत्पवनकाले तण्डुलानुत्पनाति । २। विस्पटायें पुनर्वचनम् ॥ अधिश्रयणकाले प्रातीहवत्सर्वा यजमानस्य गा दोहयित्वा तस्मिञ्छुपयति । ३। अधिश्रयणकाले प्राप्ने प्रातहधर्मेण कपालधर्मिकायां स्थान्यामेव सवा गा दायित्वा तम्मिन्नधिश्रयणमन्त्रण तण्डुलानाप्य चरुधर्मेण अपयतीत्यर्थः । अधर्मकदोहपर्वं तु यजुस्त्पूते पमि चरुधर्मेणेव श्रपणम् ॥ गती ॥ संप्रेपकाले यदन्यदिध्यावहि पस्तत्संप्रेष्यति । श्राज्य ग्रहणकाले ध्रुवायामेव गृह्णाति । ४ । गत प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्र्य वेदिं प्रोक्ष्य प्रोक्ष- णीशेपं निनीय पवित्र अपिसृज्यान्तर्वेदि विधृती नि- धाय ध्रुवां सुवं* च सादयति । ५। उतापसिंख्या र्यकमकमएम। नंन यावदकमेव कर्म क्रियते ॥ * ( Trictel, h...M.S read it.

·५२ पापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। [८.१०.. सब वेद्यां पवित्रापिमा मन्त्रण। प्राज्यथाल्यपि माद्या कार्यव- स्यात् । सूर्यस्त्वा युनज्मि त्वेत्याध्वर्यवयाजमानयोरपि निवृत्तिः अननुक्रमणात् परिध्यङ्गत्वाच। परिधिशेषत्वं च तयोः प्रकृतावेव दर्शितम् ॥ एतावसदतामिति मन्त्रं संनमति । ६ । एसावमदतां तौ विष्णो पाहौति सुवध्रुवयोर्मन्त्रमनामः । तथा विष्ण्वमि वैष्णवं धामामि प्राजापत्यमित्याज्याभिमन्त्रणे जुइपमतो- गज्याभावात् । तथैव पेठतु: मत्याषाढभारद्वाजौ। केचित्तु प्रकृता- वाज्यस्थाल्याज्यम्याप्यनेनाभिमन्त्रणमिच्छन्तो ऽत्रापि विष्णुनी स्थो वैष्णवे धामनी म्यः प्राजापत्ये इत्यूहन्ते ॥ उडासनकाले शरं निधाय यावन्तो यजमानस्या- मात्यास्तावत आदनानुरिति । ७ । फेनमिश्रः चोरग्रिमो : शरः । तमुदामिताचरोगदाय प्रजातं निदधाति । यावन्तो यजमानम्यामात्या इत्यविशेषनिर्देशे ऽपि प्राशन विधौ य यजमानम्यामात्या हविरूचियाशा इति मंकोचनात् सावन्त एवेडापि ग्राह्याः । अस्त्रीकाश्च मस्त्रीका इत्यवचनात् । दावत श्रीदनाम्पृथकपात्रेषु दयोदति म्यान्यां चावशिनटि । तथा चोत- रप व्या भविष्यति ॥ अता भूयसे। यदि बहुगेदना भवति।८। यदि प्रभूत औदमः स्यात्नदाता भूयमा ऽयुद्धति। उत्तरच विनि- योगः ॥

·८.११. २.] बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। उडतानुत्पूतानलंकृतानभिघारितानासादयति।। दर्भान्यां तृष्णौमुत्यूय प्रकृतिवदल्लंकृत्य पुनम्तणीमभिघार्य प्रियणे- स्थामा त्यति ॥ । दक्षिणानौ पत्न्याः प्रतिवेशमोदनं पचति । १० । ग्रहम्य यदग्रतो ग्रहान्तरं स प्रतिवेशः । तत्मादृण्यागार्हपत्यस्याह- वनौयस्य च दक्षिणाग्निप्रदेश: प्रतिवेश: । तात्याच तत्र पद्यमान श्रोदनो ग्टहमेधीयस्य प्रतिवेश इत्युपचर्यते ॥ तं नाभिघारयति । ११ । गतः ॥ इयोरुहरणं वाजसनेयिनः समामनन्ति। दक्षिण- देव मरुतो गृहमेधिना यजति । १२ । इति दशमौ कण्डिका। उत्तरम्माखिष्टकृतम् ।। मवाय द्वयोरेवौदनयाः पात्रद्वय ग्रहमेधौयादुद्धरणमित्यर्थः । सदा तु दक्षिणात् दक्षिणत प्रामादितात् ।। ओदनयोनिम्ने कृत्वा तवाज्यमानीय तत प्राज्यार्था- स्कुरुत ाज्यस्थाल्या वेति वाजसनेयकम्।। निम अवटी॥

·५० थापतम्बीये श्रौतसूत्रे। एवं कुर्वन्न ध्रुवायां गृह्णीयात् । ३ । ध्रुवायां ग्टहीतम्य निन्नयोरानयननिगमार्थं वचनम् ॥ प्राज्यभागाभ्यां प्रचर्य जुह्वामुपस्तीर्य सर्वतः सम- वदाय मरुतो गृहमेधिना यजति । ४। अथ वेदनिधानादि होरषदनान्तं कृत्वा वेदेनोपवाज्याग्नौदग्निं त्रि: संमृड्डौति मंप्रेषः । मंमार्जनं च स्फोन केवलेन मस्या लौकिकैर्दभैः यथोक भारद्वाजेन चोद्यमाने कर्मणि द्रव्यमुत्पादयेत् यथा ग्रहमे- धोये ऽग्निमंमार्जनानौति । प्रवरस्तु विनमनहनवेदिहणाभ्यां स्यात् प्रतत्माध्यत्वात् । ततश्चाज्यभागाभ्यां विष्टकृतश्चान्या: प्रागवं च प्रधा- मादशाहतया निवर्तन्ते। कम्मात् । आभागी यजति अग्निं विष्ट- रुतं यजतौत्युभयविधानेनेतरामामपि परिसंख्यानात् ॥ मर्वतः सर्वेभ्य भोदनेभ्यः । मर्वेषु चावदानधर्मा: प्रकृतिवत् ॥ म चायं प्रयोगक्रमः स्वयमेव व्यक्तमनुकान्तो भारद्वाजेनेति द्रष्टव्यम् ।। सर्वेषामुत्तरार्धात्मकृत्सकदवदायाग्निं विष्टकृतम् । ५। यजतीत्यन्षयः । नागिठनिवृत्तिर्याख्याता ॥ न प्राशिवं न यजमानभागम् । ६ । प्रवद्यतीत्यंध्याहारः मामर्यादिडान्तत्वात्तन्त्रस्य । तयोः प्रागना- भावादिति भावः । प्राशित्रपूर्वत्वं त्ववदानद्वारा तत्प्राशनस्यैव वाप- निका निषेधः ॥ इडान्तः संतिष्ठते । ७। गतः ॥

·८.११.११.] पायलम्बीये श्रौतसूत्रे। ये यजमानस्यामात्या हविरुच्छिष्टाशास्त आदनशे- षान्मानन्ति । ऋत्विजो ऽन्ये वा ब्राह्मणाः।८। हविरुच्छिष्टाशा: वैश्वदेवशिष्टाशिनः यजमानभाण्डोपजीविनः पुचपौ- पादय इति यावत् । तथा यजमानस्य ग्रह्या इविरुच्छिाशा इत्येव कात्यायनः । ते सयजमानाः प्राश्नन्ति। यदि प्रभुत औदनः स्यादु- विजो ऽन्ये वा ब्राह्मणाः प्रानीयरित्यर्थः । स्पचैतद्भारद्वाजीये थथामात्येभ्य श्रीदनानुद्धन्ति यावन्तो इविरुच्छिष्टाशा भवन्ति नतो ऽन्ये ऽपि प्राग्नौयुर्यदि प्रभूत श्रादनः स्यादिति । पत्न्यप्यत्र प्रतिवेशात्मानौयात् ॥ प्राश्नन्ति ब्राह्मणा आदनं यः स्थाल्याम्।। प्राश्नन्ति ब्राह्मणा श्रोदनमिलाम्य ब्रह्मोदनवयाग्या । म्यालीम्थं इविशेषमुविज एव प्रान्तीत्यर्थः ॥ सुहिता एतां रात्रि वसन्ति प्रतीता अनवर्तिमु- खिनः । १०। सचिनाः सृष्टाशनेन हप्ताः । प्रतीता: मिथः मंगताः । अनवर्ति- मुखिनः प्रवर्तिदारिद्यं शुद्धा यथा अवा एन श्रात्राणि पेच इत्यादौ । मुखशब्देन तु तत्कार्य लक्ष्यते। अवर्तिवचनहिताः कर्भ- स्वादानकुर्वन्त इत्यर्थः ॥ प्रतिवेशा अपि पचन्ते । ११ । महानमपाचकास्विह प्रतिवेशा विवक्षिताः विहारप्रतिवेशभृतमहान पवर्तित्वात् । ते ऽप्योदनाम्पचन्ने मर्वेषां मृशाशनार्थम् ॥

·पापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। ८.११.१७ गा अभिनते । १२। गाश्च ते ऽभिनन्ति व्यन्ननार्थम् ॥ प्राञ्जते ऽभ्यञ्जते । १३ । अमात्या इति शंषः ॥ - अनु वत्सान्वासयन्ति । १४ । सर्वामेतां गत्रिं यजमानम्य वत्मा मानभिग्नुवामयन्ति । ते पयः पायंपायं मादभिः मह वत्मा वमन्तीत्यर्थः ॥ अनिष्कासितां स्थालों निदधाति । १५ । निष्कामनं निष्कषणम् . बिल्लजठग्लनमोदन शेषमनिष्कष्टं भवतीत्यर्थः।। अप्रसृष्टं दर्बुदायुवनमन्ववदधाति । १६ । दया उदायुवनं दर्दुदायुवनं येन प्रदेगेन तण्डुला: पक्रिमाम्या) विक्निद्यमाना उदायूयन्ते। सर्वं दयन्तमित्यर्थः । तदप्यमृष्टलेपमेव स्थान्यामवदधाति ॥ पराचीनरात्रे ऽभिवान्याया अग्निहोत्यै च वत्सौ बधाति । १७॥ पराचीनराचे अपग्गः । अभिवान्यमभिवननौयं वत्माकरं यस्याः माभिवान्यवत्मा या मृतवत्मा वत्मान्तरेण दह्यत इति यावत् । तस्या वत्सं माहसमोपादपाकृत्य भाति पित्यजविरथम् ॥ तथानिहाया वसं यदि पयमाग्रिहोत्रं भवति ॥

·८.११. २२.] बापन्तबीये श्रौतसूत्रे। व्युष्टायां पुरामिहोचापूर्णदव्येण चरन्ति । हुते वा।१८ पर्णदर्विमंबन्धात् पौर्णदमिति कर्मनाम । पुराग्निहोचाहते बेत्यनु- दितहामविषयं व्युटायां चरन्तौति वचनात् माकं सूर्यणोद्यतेत्युत्तरस्य कर्मणः कालवचनात् ॥ शरनिष्कासस्य दर्वी पूरयित्वर्षभमाहूय तस्य रवते* पूर्णा दर्वि परापतेत्यनुद्रत्योत्तरया गाईपत्ये जुहुयात् । १६ । म्याच्या दर्युदायुन य च ले पो निष्कामः । तेन प्ररेण च दवौं पूयित्वा यजमानम्य ऋषभं बनानाहय तम्य ग्यते' रवे मति गाईपत्ये जुहुयात् । नाचना यप्रणयनं अर्थाभावात्। ऐन्द्री त्वाइनिः इन्द्रम्य निष्कामं निदध्यादिति श्रुतेः ॥ यपभो न रूयाइह्मा ब्रूयाजुहुधीति । २० । गरः ॥ यस्य रवते* जुहोति तां दक्षिणां ददाति । २१ । यस्य स्वते* जहोनौति वचनात् या न रूपातमा न ददाति ॥ मरुद्भ्यः क्रोडिभ्यः स्वतवद्ध्यो वा पुगडाशं सप्तकपालं . निर्वाति। साकं सूयेणेद्यता साकं वा रश्मिभिः प्रच- रन्ति । सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । २२। बन्यो ऽयमानौतेन व्याख्यातः ॥ इत्येकादशी कडिका ।

·धापन्तम्बोये श्रौतसूत्रे। [८.१२. . तता महाइविषस्तन्त्र प्रक्रमयति । १ । महाइविनाम माकमेधानां प्रधानेटिः तत्रैव पञ्चमंचराणामुपदेशात् मामनामादिधर्माणामुपदेशाच्च । तत्र महाहविरिति पुन:ममाख्यानात् माकमेधौयं इविग्दिमेषाम् । महाहविषं इविग्दिमिति विकल्पते ॥ तस्य वारुणप्रधासिकेनोत्तरेण विहारेण कल्यो व्या- ख्यातः।२। एतदाह्मण ऐन्द्राम इति श्रुतेरिति भावः। वच्चति च ऐन्द्राग्रतु- पानमु प्रतिपादयतीति । तत्र वरुणप्रघामकन्यातिदंशान्नित्यमुदव- मानम् । तच्च दर्शितमेवानीकवते । तथोत्तरविहाग्ग्रहाणान्नित्योत्तर- वेदिः । नित्यं च पाशकं प्रणयनम् ॥ निर्वपणकाल आग्नेयमष्टाकपालमित्यष्टावुत्तराणि इयोंषि निर्वपति ।३। पञ्चमंचोभ्य ऊर्जमैन्द्राग्नमेकादशकपानमैन्द्रं चरुं वैश्वकर्मणमेककपालं निर्वपति । तत्र नानाबौजधर्मणेन्द्रानं पृथनिरूप्यावहत्य तुषान्म- जातानिदधाति । तेषां पृथकप्रतिपाद्यत्वात्प्रेषणादयस्तु ममृज्यैव क्रियन्ते ॥ ऐन्द्रस्य चरोः स्थान इन्द्राय वन्ने चरुमेके समाम- नन्ति ॥ अग्ने वेही वेदत्यमूी अध्वरे स्थात् । अवतां त्वा द्यावापृथिवी अव त्वं द्यावापृथिवी। स्विष्ट- ·८.१२. ७] पायलम्बीये श्रौतसूत्र। कदिन्द्राय देवेभ्यो भव जुषाणे अस्य हविषा एतस्य बोहि स्वाहेति खुच्यमाघारयति ॥ वागस्यामेयोत्यनुम- न्त्रयते यजमानः । ४। . गताः । सहश्च सहस्यश्चेति चतुर्भिमीसनामभिरेककपालम- भिजुहोति। धेनुर्दक्षिणपभा वा प्रवयाः। इदावत्सरीणां स्वस्तिमाशास्ते । दिव्यं धामाशास्त इति सूक्तवाकस्या- शिःषु हेातानुवर्तयते । एवं यजमाना जपति। आशास इति मन्त्र संनमति । ५। व्याख्यातं प्राक् ॥ ऐन्द्राग्मतुपानसु प्रतिपादयति । ई। अवस्थम्य तु कान्ने नगणी मैन्द्रानतुषानम, क्षिपति ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते । । सिञ्चमिष्टिः ततः कृतान्तादारभ्येष्टि मन्यापयेत् ॥ इति द्वादशौ कण्डिका । इति हतौयः पटलः ॥

·१. पापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८. १३.५ सदानीमेव पितृयंत्रस्य तन्त्र प्रक्रमयति । १। यदेव महाविः मंतिष्ठते तदानौमेव प्रक्रमयति ॥ वेदं कृत्वाग्रेणन्वाहार्यपचनं यजमानमाची चतुः- सक्ति वेदिं करोति । २। अनौन्विहत्य वेदं कृत्वा शौल्वेन विधिना विस्तारत आयामत यजमानमाषी चतुरा वेदिं करोति ॥ प्रतिदिशं वक्तयो ऽवान्तरदेशान्प्रति मध्यानि।३ । सक्रय: कोणाः । ते महादिक्षु भवन्ति । कोणदिनु मध्यानि ॥ उड्डता खाता भवति ।४। अपारसमित्युद्धन्ति । न देवन्य सवितुः सव इति खनति ॥ न प्राची वेदिरुद्धत्या। पितृयज्ञो हि। न दक्षिणा। यज्ञो हि । उभे दिशावन्तगइत्या। उभये हि देवाश्च पितरश्चेज्यन्त इति विज्ञायते ।५। बेदिः प्रागपवा नाहननौया। कुतः । पितॄणां यज्ञो ह्ययम् । न च दक्षिणोद्धृत्या। कुतः । यज्ञो ह्ययं न केवलं पियः ॥ कर्थ तर्युद्धनौया। प्राचौं च दक्षिण चान्तरा कोणदिशं प्रत्युद्धत्या उभयात्मकत्वात् । कथमस्योभयात्मकत्वमिति चेत् नतिरेव ब्रूते भये हि देवाश्च पितरचेज्यमा रति । के देवा ज्याः के पितर ·१३. ७.] पापक्षबीये श्रौतसूत्र। इति रेत् प्रयाजादिभिरिज्या देवाः प्रधानहविर्भिः पितर इति केचित् । तमन्दं प्रधानविषयतयेवोभयनश्रुतेः यथा उत्तरत एवोप- वौय निर्वपेभये हि देवाच पितरवेज्यन्त इति। अतो य एव प्रधाना ज्यास्त एव पिटरूपा देवरूपाश्चेति मंगिरामहे ॥ तत्रोद्ध- ननेनैव वेदिममागादयो ऽपि व्याख्याता भवन्ति ॥ । ये के च देवसंयुक्ता मन्त्रा देवेभ्यः पितृभ्य इति तान्सं- नमति। यथा भवति पृथिवि देवपितृयजनीति। ६ । यतश्चैवमुभयविधा इज्यास्ततस मन्त्रेषु ये देवशब्दा दवतापग: ते देवपिन शब्दविकाग्युकाः प्रयोकव्याः : यथा प्रथिवि देवपित्यजनि देवानां पितृणां परिघुतममि कर्म वा देवेभ्यः पिटभ्यः शायमि- त्यादि ॥ तत्रैतविङ्ग तथैवोदाहतं देवेभ्यः पिट भ्य दतौति । यथा अग्नये देवेभ्यः पिटभ्यः ममिध्यमानायानुहोति श्रुत्या प्रदर्शित नया भनमतीत्यर्थः ॥ ये त्वदेवतापग दंवशब्दास्तान मनमति यथा बधान देव मवितरित्यादि। ये चाङ्गदेवतापगम्तानपि न मनमति दवा- नागेच तत्रे ज्यत्वात् देवौ यजेति निङ्गाच ॥ अविकारो वा परवाक्यश्रवणात् । ७। अविकारो वा मर्वमन्त्रेषु । कुतः । पगर्थे ऽत्र है परे नाको नगे. भये हि देवार्थत्यादिवाक्यम्य श्रवणात। दमा दिशं वैदिमुनि उत्तरत एलोपाय निर्वपेदित्यादवादननादिविधिपग्वाक्यम्य हि श्रेषतया श्रुतमेव तदाक्यम्। अतम्त कृतिपरत्वान्नाई प्रमाणम् । न ·२ बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८. १९. १९. भानूहे मन्त्रवर्णविरोधः पितॄणामपि दैवतत्वादिति ॥ अथापरा व्याख्या। परार्थे अपूर्वप्रेषविधिपरे ऽनये देवेभ्य इत्यादिवाक्ये पिटशब्दश्रवणान्न ह्येतद्देवशब्दमंयुक्रमन्त्रविकारे प्रमाणमवकल्पते प्राकृते ऽस्मिन्मन्त्रे देवशब्दस्याभावात्। तस्मादविकार इति ॥ यस्तु ब्रूयात् पृथिवि देवयजनीत्यादौ पगर्थे वे दिम्तुतिपरे वाक्ये श्रवणात् अम- मवेताभिधायिनो देवशब्दम्याविकार इति कम्मान व्याख्यातमिति । प्रतियादेनं देवानां परिषूतममौत्यादिषु ममवेताभिधायिषु विका- रप्रमङ्गात् मर्वमन्त्राविकारप्रतिज्ञावचनाच्चेति ॥ न च द्रव्यदेवताम- बन्धप्रतिपादनादन्यार्थत्वं परवाक्यत्वमिति वाच्यं तथापौदं देवाना- मिदमु नः महामुण्याहं देवयज्ययेत्यादौ प्रमङ्गात् । तस्मादक एवार्थः माधीयान् ॥ प्रागुत्तरात्परिग्राहात्कृत्वा दक्षिणामेरमिमाहृत्य मध्ये वेद्या उपसमादधाति । ८। गतः ॥ एतस्मिन्पित्यज्ञ.आहवनीयकमाणि क्रियन्ते।।। पित्यजे यान्याखनीयकमाणि तान्येतम्मिन्ननौ क्रियन्ते। यत्त्वन्य- दग्निहोत्राद्यन्तरापतितं तदावनौय एव क्रियते ॥ अग्नीनन्वाधायेमाबहिराहरति । १० । गतः ॥ समूलं बर्हिाति । ११ ।

·'८. १३. १५.] 'पापन्तम्बीये श्रौतसूत्र। ए खात्वापि भुवं मूल एव लुनाति न चोत्पाटयति दातौति वचनात् । तत्र मूलं ते गध्यासमिति मन्त्रं विकुर्वन्ति । नाच प्रस्तरो ग्रामः तस्योत्तरत्रवचनात् ॥ उपमूललूनं वा । १२॥ बहिर्भवतीति शेषः ॥ वर्षीयानादिमो द्राधीयांश्च । १३ । अर्थ इत्यर्थलक्षणपग्मिाण: प्राकृत उभो लक्ष्यते तयवम्या च तत्रैव दर्शिता। तदयमर्थः । 'प्राकृतादिमादयं प्रकृयः म्योन्यायामाभ्यां भवतीति । तथा च द्राघौयः प्राकृतादिति मत्याषाढः । श्रुतिय भवति वर्षों यानि दमाद्भवति कारत्त्या इति ॥ तत्र परिधिद्वित्व- कन्य विशनिधा द्वो पग्धिौ इति मन्त्रमनामः ॥ अग्नीपरिस्तीर्य पाणिप्रक्षालनादि कर्म प्रतिपद्यते । यथार्थ पाचप्रयोगः । १४ ।। तत्रामिहोत्रहवण्या मह कुम्भः प्रयोज्यः षड्भिः कपालः मह भर्जनाथ कपाल पात्रोम्याने द पायो शगवति विशेषः। यावदकमेव पम्मि- कर्मणि पियधर्मकमियं ततो ऽन्यत्मवं प्रकृतिवदेवनि द्रव्यम् ॥ . . निर्वपणकाले सर्वतो वेदिं परिश्रित्योत्तरण हारं . कृत्वा दक्षिणतः प्राचीनावीती हवीपि निर्वपति । उत्तरतो वा। यजीपपीती सोमाय पितृमत इति यथासमाबातम् १५ ।

·६४ आपस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८.१३.१८. . उत्तरम्यां सत्यां द्वारं कृत्वा परितो वेदि कटादिभिष्टयित्वा ततो पण गाईपत्यमवस्थिताच्छकटात्याशा वा तयोरेव दनिणतो निर्वाति। दक्षिणाधीच्छकटम्येत्यपग्म । तथोत्तगत दति ॥ यथाममा- मानं गाय पिटमते षट्पानं पिटभ्या बहिषयो धानाः पिटभ्यो वातम्या मा चेति त्रीणि । यवमयाः मर्वे यवान्मंयुत्येत्युत्तर- त्रानुनादात अनषिोमा विकागथ। तेन पोर्णमामतनं भवति ॥ अथैकेपाम्।मोमाय पितृमत आज्यं पितृभ्यो बर्हिषद्भ्यः पटकपालं* पितृभ्यो ऽग्निष्ठात्तेभ्यो धाना अग्नये कव्यवा- हनाय यमाय वा मन्यं यमायाङ्गिरस्वते पितृमते ।१६। भाज्यमुपांणयाजधर्मकम् । मरुस्त्वाग्नेयविकारः । ममानमन्यत् । मन्थ- दवतातिना विकन्यन्त अग्निः कर वाहन: यमः कंवलः मगुणश्चेति ।। उदकुम्भः प्रोक्षणीभाजनं भवति । १७। कुम्भ एव प्राक्षाय: मंस्कियन्त स्थाप्यन्त च ॥ प्रोक्षण्यद्रकेण यवान्संयुत्य चिष्कलीक्तांस्तण्डला- विभागमन्त्रेण विभज्य धानार्थाविधायेतरान्पिष्टानि कृत्वा दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्य पटकपालान्युपधाय दक्षि- णानौ प्रथमेन कपालमन्त्रेण धानार्थ कपालमधिश्र- यति । १८ । * 'T US | षठ पानः, . .: the fool artiatine मन् . पटकप'म ·१७.१.] चापसम्बोये श्रौतसूत्रे। ५ . खट्रेक: जेषजस्लम् । तेन यवानिमश्रयित्वावहन्ति । ततः प्राकृष्णा- जिनादानात्कृत्वा विभागम्यावृता पुरोडाशार्थान्विभज्य पिनष्टि । कपानमधिश्रयति उपदधातीत्यर्थः ॥ अधिश्रयणकाले ऽधिश्रयणमन्त्रेण तण्डुलानोप्य बहु- रूपा धानाः करोति । १६। बहुवदूहो ऽधिश्रयणमन्त्रम्य बबइत्पत्तेधीनानां मन्थममवार्य ऽपि बहुत्वाविशेषाच किं च तण्डन्नानाप्यति वचनात् तेषां बहुवाच । बहुवदेवोइश्च धानाम न्याय्यः। अन्ये तु इविदित्वादिष्टम्ति ॥ तत्र प्रथनादौन्यर्थन्नतानि निवर्तन्ते । पर्यमिकरणं तु म्वेनानिमा क्रियते ॥ पाकविशेषण शुमकृष्णादिभावात् बहुरूपा भवन्तीत्यर्थः अहोगत्राणामभिजित्या इति लिङ्गात् ॥ विदह्यमानाः परिशेरन इति विज्ञायते।२०। ताः प्रथममोषत्यकाः मन्यो बौदामन दामनादृह्यमानाः परिपोरते म तु विदाइभयात्तदानौ मेवादामर्यादित्यर्थः । तथा च भारद्वाजः ता अत्रैव विदह्यमानाः परिशरत श्रा रविषामुदामनादिति ।। इति त्रयोदशी कण्डिका । संपकाले पत्नीवर्ण संप्रेष्यति।१। पनौकायें सर्वमपि निवर्तते न पन्यन्वास्त इति श्रुतेः। 2हेवामी- नाज्यमवेक्षत इति मत्याषाढः ॥ U ·बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८.१४.८. भाज्यग्रहणकाल उत्तरेण गार्हपत्यं चतुर्ग्रहीतान्या- ज्यानि गृह्णाति ।२। चतुर्टहीतान्याज्यानौत्ययमवमृथे व्याख्यातः । उत्तरेण गार्हपत्यमाज्यं प्रत्याहृत्य ग्रहाति ॥ प्रोक्षणीनामभिमन्त्रणादि कर्म प्रतिपद्यते।। गतः ॥ स्तरणकाले बहिया चिः प्रसव्यं वेदिं स्तृणन्पर्येति ।४। प्रस्तरकर्मवर्जमा स्तरणात्कृत्वा मवें बर्हिगदाय संवा वेदिं निमन्त्रण मंस्तुणन्प्रमव्यं पर्येति । अवशिष्टि च मुष्टिम् ॥ बौद्धवान्धारयमाणस्त्रिरम्तृणन्प्रतिपर्यति । ५। स्तरणार्थमुद्भूयमाने बर्हिषि ये ऽवशिष्टास्त बौद्धवाः ॥ श्राद्धवः प्रस्तरः।६। बोडवमय एवं प्रस्तगे भवेत् ॥ प्रस्तरस्य ग्रहणसादने तूष्णीम् । ७। समेव प्रस्तरमम्मिन्काले तूपणों ग्रहोत्वा तस्मिन्पवित्र अपिसज्य मादनकाले वृष्णीमेवासादयति ॥ न विरती।८। गतः ॥

·. १४. १३.. बापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। . दौ परिधी परिदधाति ।। को दौ॥ मध्यमोत्तरौ।१०। तेन द्वौ परिधौ पग्दिधातौति ब्राह्मणव्याख्येयमिति द्रष्टव्यम् । याजमाने तु परिग्धौ दधामौताहः । तथानोत्परिधौ यजम्य पाथ उपममिहि यजमानं प्रथमित्यूह्यानि ॥ सर्वान्वा ।११। गतः ॥ यदि सर्वानावाहनकाले परिधीरपोर्खिति वाभि- ज्ञाय दक्षिणं मध्यमे परिधावुपममस्येत् । १२। सर्वपक्षे त्वावाहनकाले वा मामम्य पिटमनः पुगेऽनवाक्यायां पग्धिौरपोर्विति शब्दं श्रुत्वा वा दक्षिणमपि मध्यमेन मह निदध्यात् ॥ उदासनकाले धाना उदास्य विभागमन्त्रेण वि- भज्याधी आज्येन संयोति । १३ । धानास्वभिमन्त्रणादिमन्त्राणां बहुवदृहः पूर्ववत् तथा धाना उदा- स्येति वचनाच। तत्रोदामनमाम्याद्यया: पदयानिङ्गविगेधानोपः न वा प्रथन्नुपदम्य चोदितप्रयत्नाभावे ऽपि पच्यमानानां प्रथम्वृत्वम- भवात् । तथा चरुपग्विापयोपि द्रव्यम् । धानाम्दाम्य विभज्य ·( बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८.१०.१७. याः पितॄणां बर्हिषदां ता दितीयस्यां पाश्यां वृष्णी प्रतिष्ठाप्याज्येन मिश्रयति ॥ अधीः पिष्टानामावता सक्न्कृत्वाभिवान्यायै दुग्ध- स्यार्धशरावे सक्तूनाप्यंकयेक्षुशलाकयेक्षुकाण्डेन वा दक्षिणमुखस्त्रिः प्रसव्यमनारभ्योपमन्यति।१४। अभिवान्या व्याख्याता काण्डशन्नाके च । तम्या दुग्धस्यार्धशगवे शरावार्धपरिमिते दुग्धे मनोप्य तम्मिन्निनुकाण्डं शलाकां वा रञ्चा बद्धावधाय मानादनन्वारभमाको रज्वा मन्यति ॥ शलाकास्थं मन्यं कृत्वैकैको हवोंष्यासादयति ।१५॥ अथ धानालंकरणे देवो वः मविता हप्तयः म्येत्यूहः । शलाकाम्थं मन्थं कृत्वा यथा शलाकायां मन्यम्तिष्ठति तथा शलाकां भगवे क्षिपेदित्यर्थः । इविषामामादने प्रियेणेत्यारत्तिः ॥ दक्षिणतः कशिपूपवर्गणमाननमभ्यननमुदकुम्भमि- त्येकैकश श्रासाद्य वेदं निधाय सामिधेनीभ्यः प्रति- पद्यते.। १६ । .कशिप्वादि व्याख्यातं पिण्डपित्यजे॥ अग्नये देवेभ्यः पितृभ्यः समिध्यमानायानुब्रूहीति संप्रेष्यति । १७॥ प्राकृतस्यायं संप्रेषस्य प्रत्यावायः न वरः ।।

·८.१४. २४.] पापन्तम्पीये श्रौतसूत्र। द एकां सामिधेनी चिरन्वाह । उशन्तावा हवामह इत्येताम्। १८। होतेति शेषः ॥ एकामनूयाजममिधमवशिष्य समश इध्मं चैधं विभज्य विरादधाति । १६ । वैधमिति विम्पष्टार्थम् ॥ समानमा प्रवरात् ।२०। गतः॥ नायं वृणीते न होतारम् । २१ । पानिर्देवा होतेत्यादि मानषान्नं निवति ॥ आश्राव्याह सीद होतरिति। एतावान्प्रवरः । २२ । ६.मत्यध्वर्युग्वम्यायातायार्षयग्याने मोद हातरितां तावदाह । सत्राःयाभावात् देवाः पितर इत्यम्य नित्तियाजमान एव दाना ।। अपवहिपः · प्रयाजानिष्ट्वा जीववन्तावाज्यभागी यजति ।२३। चौनिष्टा पन्नमार्थमर्धमौपभृतम्य ममानयने । श्रा ना अग्ने सुकेतुना रयिं विश्वायुपोपमम्। मार्डीकं धेहि जीवसे ॥ त्वं माम महे भगं त्वं यून ऋतायते। दक्षं दधासि जीवस इति जीववन्तौ।२४। गतः ॥

·७० आपस्तम्बीये श्रौतसूत्र। अच वेद्याः परिश्रयणमेके समामनन्ति । २५ । निर्वपणकाले ऽत्र वा परिश्रयति ॥ इति चतुर्दशौ कण्डिका। विसस्य यज्ञोपवीतानि प्राचीनावीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्य॒त्विजः । विपरिहरन्ति खुचा हवींषि परिश्रयणानोति।१। अथ मा यज्ञोपवीत कृतानां वाममां मत्राणां वा ग्रन्यौविसस्य प्राचौनाबौतानि कृत्वा ग्रमीयुः । व्यत्ययेन परिकामन्ति च। ये दक्षिणतस्त उत्तरतो गच्छन्ति ये वृत्तरतम्ते दक्षिणत इत्यर्थः । तत्राणाहवनौयं पिटयजम्य मंचरो भवतीति भारद्वाजः ॥ वि- ग्ग्रहणं यजमानस्याप्युपलक्षणं ब्रह्मयजमानावियेक इति लिङ्गात् ॥ तथा सुगादौन्यपि व्यत्ययेन हरन्ति । तत्र सुग्घविषोर्विपरिहरणमेव दर्शयति ॥ दक्षिणेन जुहूमुपमृतं सादयति। दक्षिणेनापमृतं ध्रुवां दक्षिणेन पुरोडाशं धानास्ता दक्षिणेन मन्यम्।। एवं कृत्वा परिश्रयणेषु पौरस्त्यं पश्चाद्धरति पाश्चात्त्यं च पुरस्तात् । एवं दाक्षिणात्योदौययोमिथः ॥ समानत्र जुहूपटकपालौ।३। जुङः पुरोडाशश्च सर्वकालमेकत्रीव स्याने भवतः ।।

·पापन्तम्पीये श्रौतसूत्र। ७१ ब्रह्मयजमानावित्येके । ४। अध्ययजमानौ वा ममानत्र भवतः जुहषट्कपालौ तु विपरिहरनये- वेत्यर्थः ॥ घडवत्तः पञ्चावत्तिनां पञ्चावत्तश्चतुरवत्तिनाम् । ५ । याग इति शेषः ॥ संभिन्दन्पुरोडाशस्यावद्यति । ६ । मंभेदः मंकरः । प्रकृतिवदवदानदेशानां नामंकगे भवतीत्यर्थः ।। दिः प्रथमस्यावोत्पञ्चावत्तिनः । ७। त्रिवपि वक्ष्यमाणेषु यागेषु प्रथमाविषो दिग्वद्यत्पञ्चावत्तिमः घडवत्तत्वाय॥ जुह्वामुपस्तीर्य सोमाय पितृमते ऽनु स्वधेति संप्रे- ष्यति।८। अनु स्वधेत्यनुवाक्यां मंप्रेष्यति ॥ सन्युरोडाशस्यावद्यति सकृदानानां मकन्मन्थस्याह। चिभिंगेतैग्वदामरूपम्तग्णाभिधारणाभ्यां च चतुरबत्तिनः पञ्चावतं मंपद्यते । पञ्चावनिन: षडवतत्वं प्रथमम्य दिग्वदानादिनि द्रव्यम् । तत्र मध्यादेव मकसकदवदानं यागत्रय ऽपि । प्रत्यभिधागणं वन्न- यागे एव भवति ॥ धानाम तु मा भं: मविस्थाः मा ते हिमोरिति पदानां बवदुहः यथा मा भेट मंविजिवं मा वो हिमिति । केचिन भरतमुद्धरतेमनुषितेति च कुर्वन्ति || ·पापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। [८.१५.११. दक्षिणता ऽवदायाभिधार्योदडतिक्रम्य दक्षिणामुख- स्तिष्ठन्ना स्वधेत्याश्रावयति । १० । दक्षिणतो ऽवदाय दक्षिणतः स्थित इत्यर्थः । तत्राश्रावयेत्यम्य स्थाने खधाकारः । तेनो श्रावयेति पने श्री म्वधेति भवति ॥ अस्तु स्वधेति प्रत्याश्रावयति। सेमिं पितृमन्तं स्व- धेति संप्रेष्यति। ये स्वधामह इति यजति। स्वधा नम इति वपटकरोति । ११ । गताः॥ स्वधाकारं तु प्रतिषिध्य बहृचवाजसनेयिनामाश्रुत- प्रत्याश्रुतान्येव विदधाति । १२ । श्रुतिरिति शेषः ॥ दे पुरोऽनुवाक्ये अन्वाह । १३। सर्वेषु यागेषु वेडे अन्वाह ॥ कचमुक्त्वा प्रणौति। अपरामुक्त्वा प्रणौति । १४ । इयोरप्यनुवाक्ययोः प्रणवः कार्य इत्यर्थः ॥ त्वं सोम प्रचिकित इत्येता आम्माता भवन्ति। १५॥ याज्यानुवाक्या इति शेषः ॥ एका याज्या।१६। याज्याखेकैका भवन्ति ॥

·८. १५. २१.] पापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। ए अमिधात्ताः पितर इत्येषा ॥ ये अमिधात्ता ये ऽन- निष्ठात्ता अंहोमुचः पितरः सेाम्यासः। परे ऽवरे मृतासो भवन्तो ऽधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान्॥ वान्यायै दुग्धे जुषमाणाः करम्भमुदीराणा अवरे परे च । अग्निपात्ता कातुभिः संविदाना इन्द्रवन्तो हविरिदं जुषन्तामिति पितृभ्यो ऽभिधात्तेभ्यः । १७॥ गतः ॥ उपांशु परिश्रिते पितृयजेन चरन्ति।१८। पुन:परिश्रितवचनमादगर्थम ॥ एतेनैव कल्पेन पितृन्वहि पदो यजत्यग्निधात्तान।१८। यो ऽयं सोमम्य पिट मता याग उक्र: म्वधाकागदगतिक्रमणादि- रेतेनैव पितृ बहिषदो यजति पिटनग्निवात्तांत्यर्थः ॥ अग्निं कव्यवाहनं स्विष्टकदर्थे यजति ।२०। विटकते ऽनु पतेनैव कन्येनेत्येव तम्यापि पिटवा पोषात् । तवाय कन्यवाहनाय म्वधति तु कन्पान्तरकाग:। यदा व मयं कव्यवाह- नाय मन्थः तदापि विष्ट पदार्थ द्वितीया नि: कन्यवाहना भवत्येव ।। यां देवतां यजेत्तदविषः प्रथममवदानमवद्यति।२।। रज्यमानाया देवताया हविषः प्रथममदाय नन इतराभ्यामुत्पति- क्रमेणावति ॥

·पापन्सम्बीय श्रौतसूत्र। [८. १६. ९. २२॥ स चावदानकल्पः। पुरोडाशे ज्यायामुक्रस्त्रिभ्यो ऽवदानकम्पः म एवोत्तग्योरपि हविषो- रित्यर्थः । यदा तु मोमाय पिटमत आज्यं तदा पञ्चहीतेन पगृहीतेन वा धौवेण सामं पिटमन्तमिष्टा ततो ऽनयवाहता इविभिर्यजति ॥ मन्य इडामवद्यति मन्यं वैव । २३ । इडावदानकाले मन्य किंचिदिडामतद्यति मर्वमेव वा मन्यमित्यर्थः । यथा घडाद्यानौडामवद्यति षड्भ्यो वेत्यादि तथा मन्यादिडाम- वद्यति ॥ मन्थं वेतीव कन्पान्तरकागः। तत्रैव मन्ये इतराभ्यां इवियामिडामवद्यति । मन्यमेव वा कवलं नेतरे हविषो इत्यपरे । तत्र वितग्योईविषाग्डिा_शनेन दोषः ॥ मन्यं होत्र आदधाति।२४। अवघेण मर्वभक्षा इति वक्ष्यति । तेनोपहतामिडां मन्थवज भक्षण- मन्त्रेणावधाय तंता मन्यांश होटहस्त श्रादधाति ॥ तं होतावजिघ्रति । २५। इति पञ्चदशौ कण्डिका । ब्रह्माध्वर्युग्मीद्यमानश्च । १। न होवहस्तम्य मेव यथोकेन क्रमेणावजिवन्ति । नव मन्त्रेण ततः प्रम्तो मार्जयन्ते ॥ अथवा प्रतिपन्यन्तरमेतदेशेषिकं मन्थन्य । न ·आपनम्बीये श्रौतमूत्र विडाभेषः । तथोत्कर्षमप्यस्य पक्षे वक्ष्यति। अत्रके भक्षणेत्यादिना । मत्याषाढवाह मन्थमवघाणार्थ परिधिव्येडामिति । तेन मानाने वृष्णोमवजिवन्ति प्राशिवावधाणे त्वन्यवनयनमन्त्रो ऽर्थलोपनिवृत्तः । प्राशननाभ्यभिमनमत्रावपि लिङ्गविरोधादित्येके । अपि वा न यजमानः।२। गतः ॥ समो वा प्रतिविभज्यावघेण भक्षयित्वा बहिषि लेपानिमजन्ते।३। विभज्य वा मन्थं म्वम्व मंशमादायावजिवन्ति । उदकुम्भमादाय यजमानः शुन्धन्तां पितर इति चिः प्रसव्यं वेदिं परिपिञ्चपर्येति।४। वेद्यां मादितमुदकुम्भमादाय परिषिञ्चति । मन्नान्वः ।। निधाय कुम्भमया विष्ठा जनयन्कर्वराणीति विरप- रिपिश्चन्प्रतिपर्येति। ५। निधायैव कुम्भमपरिषिश्चन्प्रतिपर्येति न तु हम्तम्थकुम्भमित्यर्थः। नन्वेव- ममभवादेवापरिषेकमिद्धेग्नर्थकः प्रतिषेधः । मत्यमनर्थकः । तथापि. लोकिक एवायमुक्रिप्रकारो वैचियाय कन इत्यन्तमतिनिबंधन ॥ हविःशेषान्सप्लोम्बाय* पिण्डान्कृत्वा तिसषु सक्तिषु * Thus all ISS., Instead of मंप्रोम्साय (if Rurlradatta', 'xplanation mbouche le correct).

·चापतम्बीये मौसमूचे। [८. १६.६. ८.१६ निदधाति पूर्वस्यां दक्षिणस्यामपरस्यामिति। एतत्ते ततासौ ये च त्वामन्वित्येतैः प्रतिमन्त्रम्। ६ । इविशेषान् मर्वमटेडापक्षे द्वौ इतग्था बौन ॥ मन्नाम्नाय मंप्रोत्पूर्वी मनतिर्मर्दने द्रष्टव्यः । गन्नयोगविशेषः । नलोपश्छान्दमः । मंप्रमृति थावत्॥ चीन्परान्पितॄनन्वाचष्टे। पष्ठं प्रथमे पिण्डे। पञ्चमं द्वितीये । चतुर्थ तृतीये। ७। प्रपितामहात्परानपि त्रोन्यिदन्प्रातिनाम्यन त्रिपु पिण्डेम्वन्ताचष्टे पित्रादिकौर्तनानन्तरं कौतयति नामभिरेव तेषामपि नानामहोतं गच्छतौति वचनात् । तद्यथा एतत्ते तत स्ट्र विपणो ये च त्वाम- वित्यादि। केचित्तु पगन्पिढन् प्रपितामहम्य प्रपितामह प्रपितामहस्य पितामह प्रपितामहम्य ततेत्यवाचक्षते ॥ उत्तरस्यां वक्त्यां रिप्तलेपं निमज्याच पितरो यथा- भागं मन्दध्वमिन्यु कोदञ्चो निष्क्रम्य सुनंदृशं त्वा वय- मित्येन्द्राचीहवनीयमुपतिष्ठन्त ऐन्द्रोभ्यां वा।। रितले हस्ते लिप्तं पिण्डले निम्म च्यात्र पितर इत्याह यजमानः । मत उदनिष्क्रमणादि मर्वेषाम् ॥ श्रा तमितरुपस्थायाक्षन्नमीमदन्त इति पया गाईपत्यमुपतिष्ठन्ते।।

·११.१५.] पापम्तम्पीये श्रौतसूत्रे मावदनुकूमतस्ताम्यन्ति तावदैन्द्रा ऐन्द्रीभ्यां वाभ्यासेनावनौय- मुपम्याथ ततो गाईपत्यमुपतिष्ठन्त ॥ एतयैव परिश्रितं प्रविशन्ति। १० । एतयैव पढ़या परिश्रितं वेदिदेशं प्रविशन्ति ॥ अर्वके भक्षणपरिषेचने समामनन्ति । ११ । मन्थावघ्राणवेदिपरिषेचने पत्र वा कियते ॥ अवघेण सर्वभक्षाः।१२। प्राशिचंडायजमानभागा अव्यवघ्रणेव भच्याः न केवल मन्य इति ॥ अाजनादि पिण्डपितृयज्ञवदा पत्याः । १३ । यदन्तरिक्षमिति पतया गाईपत्यापम्थानान्नमित्यर्थः ।। यदन्तरिक्षमिति पङक्त्या पुनरेति। १४ । पुनः परिश्रितमेति ॥ वित्रस्य प्राचीनाव.तानि यज्ञोपवीतानि कुर्वते । विपरिक्रामन्त्यत्विजः। विपरिहरन्ति सुचः। १५ । येषां पूर्व विषयामः तानि माणि यथापूर्वमेव कुर्वन्ति । अपकर्षन्ति परिश्रयणानि ।१६। परिश्रयणानि स्वपनयन्त्येव । ततो ऽन्वाहार्य दत्वा ब्रहाम्टाम्याम रति प्रतिपद्यते॥ .

·पापम्तम्बोये श्रौतसूत्र। [८. १६. २२. औपभृतं जुखामानीयापवर्हिषावनूयाजी यजति । 'देवा यजेति प्रथमं संप्रेष्यति। यजेत्युत्तरम् । १७। व्याख्या तो ऽयमवस्थे॥ सूक्तवाकं प्रति निवीतानि कुर्वते । १८। सकवाकप्रेषप्रभृत्या तत्समाप्तर्निवीतानि कण्ठावलम्बितानि कुर्वन्ति । ततः परं तु यज्ञोपवीतान्येव मुक्रवाकं प्रतीति वचनात् ॥ न पत्नीः संयाजयन्ति । १६ । पत्नीमयाजाभावे ऽपि गच्छत्येवाध्वर्युः पश्चात्। मुचौ च स्फ्ये मादयित्वा मंपनीयं पत्न्या विना जुहोति उपरियात्पिएलेपफल्लौ- करण होमाभ्यां पनौमयाजानङ्गत्वातंषाम् ।। न समिष्टयजुर्जुहोति।२०। ममिटयजुग्भावे ऽपि बर्हिः प्रहियते कालोपलक्षणत्वात्तस्य ।। सर्वमन्यत्क्रियते। २१। अतो ऽन्यत्मवं ब्राह्मणतर्पणान्नं क्रियते। तत्र भर्जनकपालविमोके यहमें कपास्नं तदपि व्रते इत्यूहः ।। संतिष्ठते पित्यन्तः । २२ । गतः ॥ इति षोडशी कण्डिका । इति चतुर्थः पटलः ॥

·८.१७.६. श्रापम्लम्बीये श्रौतसूत्र। . प्रतिपुरुषमेककपालाविर्वपति यावन्तो यजमानस्या- मात्याः सस्त्रीकास्तावत एकातिरिक्तान्। १ । व्याख्यातो ऽयं करम्भपात्रविधौ ॥ यावन्तो गृह्याः समस्तेभ्यः कमकरमिति निरुप्य- माणेषु यजमाना जपति ।। गतः ॥ । तूष्णीमुपचरिता भवन्ति।३। मर्वमेवैषां तन्त्रं तरण कं भवति । तत्र यानाः पगडाशमयागिनः पदार्था हामाश्य तावन्त एव क्रियन्ने। यथा विहत्याग्नीपरिम्नर- णानाहत्य वेदं कृत्वाग्मोन्परितार्थ पाणी प्रक्षान्य पुगेगडाशाानि पात्राणि माज्ययान्या च प्रयुज्य पवित्र कृन्ना पात्राणि मग्य प्रोक्षनिर्वापादोनि ॥ उत्तरार्धे गाहपत्यस्याधिश्रयति।४। गतः ॥ तानभिघार्यानभिघार्य वादास्यान्तर्वेद्यासाद्य पशूनां शासीति मूते समावपति ।। प्रायले निनीयाज्यं निरुप्य पुगेडाशानदाम्यामंस्कृतायां वेद्यामामा- दयति । ततो मूते क्षिपनि । धान्याद्यावपनार्थम्तरणपनो मूतम् ॥ मूतयोर्मूतेषु वा ।। गतः ॥

·पापस्तम्बोये श्रौतस। [८.१०.११. कोशापिधानेन हरन्तीत्येकेषाम्। ७। 'वस्त्रादिनिधानार्थी वेत्रादिमयः पेटकादिः काशः । सम्यापिधाने वाममाप्य हन्ति ॥ एक एव रुद्रो न द्वितीयाय तस्थ इति दक्षिणामेरे- कोल्मुकं धूपायहरति । ८। एक अद्वितीयमुन्मु कमेकोल्नम कं मन्त्रवर्णात् । धूपायत् धूमायमानम् ।। उत्तरपूर्वमवान्तरदेशं गत्वाखुस्ते रुद्र पशु रित्याखूत्कर एकं पुरोडाशमुपवपति ।। सर्वे गच्छन्य॒त्विजो ऽमात्याय । पाखुभिरवटादकोणा: पांमवः बाखूकरः ॥ असौ ते पशुरिति वा द्वेष्यं मनसा ध्यायन। १० । पदि शत्रुमान्यजमानः म्यावष्टि च तं तदा मनमा ध्यायनाम निर्दिशति देवदत्तस्ते पशुम्तं जुषम्वति ॥ यदि न दिप्यादाखुम्ते पशुरिति ब्रूयात्। ११ । यदि दयानुः मन्तमपि श न दिव्यात्तदा प पूर्वतर एव विधिग- खुमा रुंद्र पगिति ॥ चतुष्यथ एकोन्मुकमुपसमाधाय संपरिस्तीर्य सर्वेषां पुरोडाशानामुत्तराधीत्सकृत्सकृदवदाय मध्यमेनान्त- मेना वा पलाशपर्णेन जुहोति । १२ । दांत मनद कण्डिका ।

·८.१६...] चापसम्बोये मौतसूत्र १ एष ते रुद्र भागः सह स्वस्वाम्बिकया सं जुषस्व स्वाहेति भेषजं गव इत्येताभ्यां चातुष्यथमग्निं परिषि- वति । अवाम्ब रुद्रमदिमहीति यजमानो जपति।। गताः ॥ व्यम्बकं यजामह इति त्रिः प्रदक्षिणमग्निं परियन्ति ।२। परियमयमात्याः मयजमानपत्रीकाः स्त्रियश्च ॥ त्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम्। उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय मा पतेरिति यजमानस्य पति- कामा परीयात् ।। यदि स्याद्यजमानस्य कन्या पतिकामा मायनेन मन्त्रेण पगेयात् । यस्य कस्य च पतिकामा स्थादित्येकं यजमानम्यंत्यपरमिति तु भारद्वाजः ॥ जान्पुरोडाशानुदस्य प्रतिलभ्य व्यम्बकं यजामह इति यजमानस्यानलौ समाप्य भग स्थ भगस्य वा सप्मीयेत्यपादायतेनैव कल्पेन विः समावपेयुः । ४ । मर्वे ते पर्वतार: प्रत्येकमेकैकं पुगेडाशमादाय नानूलमाका उत्तिय पुनर्सहीत्वा परिगमनमन्त्रेण यजमानम्यानलौ समीण भग म्येनि पुन: स्वस्खमपादत्ते । एवं त्रिः कुनि ॥ 1।

·थापत्तन्वीये श्रौतसूत्र। [८.१८.४ *पतिकामा याश्चैवं समावपेयुस्तथैव मन्त्र संन- मयत्यः।५। था मा यजमानस्य कन्या पतिकामा तस्याश्चानलावेवमेव चिः समावपेयुः। समावपनमन्त्रं तु मापि पूर्ववत्मनमय्य वदनौत्यर्थः । मंनमयत्यः मनमय्येत्यर्थः ॥ भारद्वाजश्चाह पतिकामाया अपि ममा- वपेयुरिति ॥ परीत्यपरीत्य समावपन्तीत्येके। ६ । प्रथमपर्यायवदुत्तरयोरपि पर्याययोः परिगमनस्यायमुभयत्र विकन्यः । तान्मूते समावपति मूतयोर्मूतेषु वा । ७। यदापि कोशापिधानेनाहतास्तदापि मूत एव ममावपत्यध्वर्युः ।। एष ते रुद्र भाग इति दृक्ष प्रासजति वृक्षयाई क्षेष वा।८। भामजति मूते स्थापयति । यदा वे बहनि वा मूतामि तदापि बडबामजति। अतौहौति मन्त्रान्तः ॥ अपि वा मूतयाः समाप्य विवधं कृत्वा शुष्क स्थाणौ .वल्मीकवपायां वावधायावततधन्या पिनाकहस्तः कृत्ति- वासोमिति चिरवताम्यन्नि।। * The interpretation of the commentator would require पनिकामायावं written as one word, but his interpretation in ungrammatical. The passages is to be translatoul : • The girls who long for a husband put down their cakes) in the same way, modifying the mantra in the manner afvrie-and,' bout not: beball of such a girl, they put down (the cales) modifying etc.' n ·१.१९. 8.] बापस्तम्बीये श्रौतसूत्रे। इयोरेव मूतयोः शिवा ते च विवधसम्बिते कन्या विवधेनैव स्याणी वल्लीकवपायां वा मन्त्रणावदधाति । विवधो माम स्कन्धवाः माधन विशेषः येन गोपालाः चौरभाण्डानि वहनि। ततः सर्वे ऽवततधन्वेत्यावर्तयन्तस्तावविरच्छासास्तिष्ठन्ति यावत्ताम्यन्ति। एवं विः कुर्वन्ति ॥ अपः परिषिच्याप्रतीक्षास्तूष्णीमेत्यैधेो ऽस्येधिषीम- हीत्याहवनीये समिध आधायापा अन्वचारिपमित्यु- पतिष्ठन्ते । १० । अपः परिषिच्य परितो मूतमवसावयित्वा। व्याख्यातः शेषः ॥ इत्यादशौ कपिड़का । आदित्यं एते चहें पूर्ववनिर्वपति। १ । तेव्वेवाग्निवादित्यं निर्वपति । पुर्ववदित्यग्न्याधेयादित्यवत् मतदध मामिधन्यचतुर्धाकरणकान इत्यादिविधिनेत्यर्थः । वास्तु नेयते दक्षिणासरवचनात्। तथान्यत्र वग्दानादित्येव भारद्वाजः ॥ अश्वः श्वेतो दक्षिण।। गतः ॥ गोवा श्वेतः श्वेतन्यङ्गो वा।। सर्वश्वतः अंतचिमात्रो वा पुंगवः ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते।४। गतः ॥

·बापस्तम्बीये श्रौतसूत्र। [८.१६.. पामावैष्णवमेकादशकपालं निवपेचक्षष्कामा बाई- स्पत्यं चहं ब्रह्मवर्चसकाम ऐन्द्रं पशुकामः सारस्वतं. प्रजाकामः पोष्णं प्रतिष्ठाकामः । ५। एतान्यादित्यस्य काम्यान्यनुनिर्वाप्यानि कामानुसारेण कर्तव्यानि । किमेतानि कामबहत्वे समुचीयन्ते। नेत्याह ॥ एतेषां यत्कामयेत्तदनुनिर्वपेत्।। एतेषां हविषां यमिच्छेत्तमेवानुनिर्वपेत्। न ततेो ऽधिकमित्यर्थः ॥ सिद्धमिष्टिः संतिष्ठते।७। गतः ॥ संतिष्ठन्ते साकमेधाः।८। प्रादित्यान्ते मंतिष्ठन्ने काम्यत्वादनुनिष्प्याणाम् ॥ अब पौर्णमास्येष्वोन्दनादि पूर्ववन्निवर्तनम्। सर्व वा वापयेत् ॥ मन्त्रादिविक्रियते। यो अस्याः पृथि- व्यास्त्वचि निवर्तयत्योपधीः। अमिरीशान ओजसा वरुणो धीतिभिः सह। इन्द्रो मरुद्भिः सखिभिः सह ॥ अग्निस्तिग्मेनेति समानम्।। व्याख्यातो ऽयं वरुणप्रघासेषु ॥ दत्य कोनविंशी कण्डिका । . इति पञ्चमः पटलः ॥