Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Madoppatik Sutram
Front matter
॥ अहम् ।। पतुर्दशपूर्वधरश्रुतस्थविरसंकलितं। प्रकटितस्तम्भनपार्वजिनप्रतिकृति-नपाद्वृत्तिकारक-भगवच्छ्रीमदमयदेवसूरिसंदृन्धविवरणयुतः। औपपातिकसूत्रम् । ॥ ॥ श्रीपर्दमानमानम्य, प्रायोऽन्यग्रन्यवीक्षिता । औपपातिकशास्रस, व्याख्या काचिद्विधीयते ।।१॥ अथोपपातिकमिति का शम्दार्यः१, उन्यने, उपपतनमुपपातो-देवनारकजन्म सिद्धिगमनं च, अतस्तमधिकृत्य कृतमध्ययनमौपपातिकम् । इदं पोपा वर्मने, आगारागस हि प्रथममध्ययनं शत्रपरिशा, तस्यायोदेशके सत्रमिदम्-"एवमेगेसिं नो नायं भवइ-अस्थिवा में आपा उपाइए, नस्थि या मे आया उपवाइए, के या अहं आसी ?, के वा इह (अहं) घुए (इओचुओ) पेचा इह भविस्सा- मी"त्यादि, इस प प पदोपपातिफरवमात्मनो निर्दिष्टं तदिह प्रपञ्पत इत्यर्थवोऽङ्गस.समीपभावेनेदमुपागम् । अस्स चोपोइ- पानप्रन्योऽपम्- सेणं कालेणं तेणं ममएणं चंपा नाम नयरी होत्या, रिथिमियसमिद्धा पमुइयजणजाणवया आइण्ण- १ आचारानतिकारामिप्रायेण 'एवेत्यादिर्भवई' पर्यन्तः पाठो द्वितीयत्रोपसंहारवाक्यरूपः।
नगर्यपि
पत्र १
भौषपाति-
॥ २ ॥
जणमणुस्ता हलसयसहस्ससंकि विकिडलठ्ठपण्णत्तसेउसीमा कुखुडसंडेअगामपउरा उच्छुजसालिकलिया
गोमहिसगवेलगप्पभूता आयारवंतचेयजुवइविविहसण्णिविट्ठबहुला उक्कोडियगायगंठिभेय(ग)भडतकारख-
डरक्वरहिया खेमा णिरुव हवा सुभिक्खा वीसत्यसुहावासा अणेगकोडिकुटुंबियाइएणणिबुयसुहा पाउणह-
गजल्लमल्लमुष्टियवेलंघयकहगपचगलासगआइक्खगलंखमंखतूणइल्लतुंचवीणियअणेगतालायराणुचरिया आ-
रामुजाणअगइतलागीहियवस्पिणिगुणोषवेया नंदणवणसन्निभप्पगासा।
इह च बहवो याचनामेदा दृश्यन्ते, तेषु च यमेवावमोत्स्यामहे तमेव व्याख्यास्यामः, शेपास्तु मतिमवा स्वयमूहाः। तत्र
पोऽयं पशब्दः स वाक्यालङ्कारार्थः, 'ते' इत्यत्र च य एकारः स प्राकृतशैलीप्रभवो, यथा 'करेमि भंते' इत्यादिषु, ततोऽयं
वाक्यार्थों बातः तस्मिन् काले तसिन् समये, यसिन्नसौ नगरी वभूवेति, अधिकरणे चेयं ससमी। अथ कालसमययोः का प्रति-
विशेष: १, उच्यते, काल इति सामान्यकालो वर्तमानावसर्पिण्याचतुर्थविभागलक्षणः, समयस्तु तद्विशेपो, यत्र सा नगरी स
राजा बर्द्धमानस्वामी च बभूव । अथवा-तृतीयैवेयं, ततश्च तेन कालेन-अवसर्पिणीचतुर्थास्कलक्षणेन हेतुभूतेन तेन समयेन-
तद्विशेषभूतेन हेतुना, चम्पा नाम नगरी 'होत्थति अभवद् , आसीदित्यर्थः । ननु चेदानीमपि साऽस्ति; किं पुनरधिकृतग्रन्थ-
करणकाले ?; उत्कथमुक्तमासीदिति ?, उच्यते, अवसर्पिणीत्वात्कालस्य वर्णकग्रन्थवर्णितविभूतियुक्ता सा वदानी नास्तीति ।
'पद्धस्थिमियसमिद्धा' ऋद्धा-भवनादिभिवृद्धिसुगगता, स्तिमिवा-भयवर्जितत्वेन स्थिरा, समृद्धा-धनधान्यादियुक्ता, ततः पद-
अयस्य कर्मधारयः । 'पभुइयजणजाणवया' प्रमुदिता: हृष्टाः, प्रमोदकारणवस्तूनां सद्भावात् , जना-नगरीवास्तव्यलोका जान-
॥ २॥
मौसपानि नगर्यधिक सूत्र १ पदाग-जनपदमवास्तवापाताः मन्तो यस्यां मा प्रमुदितजनजानपदा, पाठान्तरे 'पमुइयजणुजाणजणवया' तत्र प्रमुदितजना- न्युपानानि जनपदाय यसां सा तथा । 'आइण्णजणमणुस्मा' मनुष्यजनेनाकीर्णा-सङ्कीर्णा, मनुष्यजनाकीर्णेतिवाच्ये राजद- नादिदर्शनादाकीर्णजनमनुष्येत्युक्तम्, आकीर्णो वा-गुणव्याप्तो मनुष्यजनो यस्यां सा तथा । 'हलसयसहस्ससविट्ठविकिट्ठल- हपण नसेउसीमा' हलानां-लागलानां शतैः सहवैश्व शतसहस्रा-लक्षैः संकष्टा-विलिसिता विकृष्टं-दूरं यावद् अविकष्टा वा आगना लप्टा-मनोगा कर्षकाभिमतफलसाधनसमर्थत्वात् 'पण्णत्त'ति योग्यीकता वीजवपनस्य सेतुसीमा-मार्गसीमा यस्याः मा नधा, अधा-संकटादिविशेषणानि, सेतूनि-कुल्याजलसेक्यक्षेत्राणि सीमासु यस्याः सा तथा, अथवा-हलशतसहस्राणां संक- ऐन-संकर्षणेन वि(प्र)कृष्टा-दूरवर्तितन्यो लप्टाः पन(प्ता)पिता:-कथिताः सेतुसीमा यस्याः सा तथा,अनेन तजनपदस्य लोकवाहुल्यं क्षेत्रवामुल्यं चोक्तम् । 'कुगुडसंडेयगामपउरा' कुफुटा:-ताम्रचूडाः,पण्डेयाः-पण्डपुत्रकाः पण्डा एव,तेषां ग्रामाः-समूहास्ते प्रचुराः- प्रभूनाः यस्यां सा वधा, अनेन लोकप्रमुदितत्वं व्यक्तीकृतं, प्रमुदितो हि लोकः क्रीडाद्यर्थ कुक्कुटान् पोपयति पण्डांश्च करोतीति । 'उच्छुजपसालिकलिया' पाठान्तरेण 'उच्छुजयसालिमालिणीया' एतव्यासेत्यर्थः,अनेन च जनप्रमोदकारणमुक्तं,न ह्येवंप्रकारव- स्त्वभावे प्रमोदो जनस्य स्यादिति । 'गोमहिमगवेलगप्पभूया' गवादयः प्रभूताः-प्रचुरा यस्यामिति वाक्यम् , गवेलगा-उरभ्राः । 'आयारपन्तचेइयजुपइविविहसंण्णिपिट्ठयहुला' आकारयन्ति-सुन्दराकाराणि आकारचित्राणि वा यानि चैत्यानि-देवतायतनानि युवतीनां च-नरुणीनां पण्यतरुणीनामिति हृदयं, यानि विविधानि सनिविष्टानि-सन्निवेशनानि पाटकास्तानि बहुलानि बहूनि यस्यां सा तथा, 'जरिहन्तपेईयजणवइविसण्णिपिठ्ठयहुले ति पाठान्तरं, तत्रार्हचैत्यानां जनानां व्रतिनां च विविधानि यानि नगयेधि. सूत्र १ औपपाति- करवम् ॥ ४ ॥ सग्निविटानि-पाटकास्तैहुलेति विग्रहः, 'सुयागचित्तईयज्यचिइसण्णिविवहुला' इति च पाठान्तरम् तत्र च सुयागा:-शोभन- यज्ञाः,चित्रचैत्यानि-प्रतीतानि यूपचितयो-यज्ञेषु यूपचयनानि द्यूतानि वा क्रीडाविशेपाश्चितयः-स्तूपाः,तेषां सनिविष्टानि-निवेशास्तै- पहुँला या सा तथा, 'उकोडियगायगंठिभेय(ग)भडतक्करखंडरक्खरहिया' उत्कोटा-उत्कोचा लञ्चेत्यर्थस्तया ये व्यवहरन्ति ते औ- रकोटिकाः,गावात्-मनुष्यशरीराश्यपविशेषात् कट्यादेः सकाशात् ग्रन्थि-कार्यापणादिपुट्टलिका भिन्दन्ति-आच्छिन्दन्तीतिगात्रग्र- न्धिभेदका, 'उक्कोडियगाहगंठिभेय(य) इति च पाठान्तरं व्यक्तं,भटा:-चारभटाः वलात्कारप्रवृत्तयः,तस्करा:-तदेव-चौर्य कुर्वन्ती- त्वेवंशीलाः, खण्डरक्षा-दण्डपाशिकाः शुल्कपाला वा, एमी रहिता या सा तथा, अनेन तत्रोपद्रवकारिणामभावमाह । 'खेमा' अशिवामावात् । 'णिरुबद्दवा' निरुपद्रवा-अविद्यमानराजादिकृतोपद्रवेत्यर्थः । 'सुभिक्खा' सुष्टु-मनोज्ञाः प्रचुरा भिक्षा भिक्षु- काणां यस्यां सा सुभिक्षा । अत एव पापण्डिनां गृहस्थानां च 'वीसत्थसुहावासा' विश्वस्तानां-निर्भयानामनुत्सुकानां वा सुख:- सुखस्वरूपः शुभो वा आवासो यस्यां सा तथा । 'अणेगकोडिम्बियाइण्णनिव्वुयसुहा' अनेकाः कोटयो द्रव्यसङ्ख्यायां स्वरूप- परिमाणे वा येषां ते अनेककोटया; तैः कौडम्बिकैः-कुटुम्बिभिराकीर्णाः-सङ्खला पा सा तथा, सा चासो निर्वृता च-सन्तुष्टज- नयोगात्सन्तोपातीति कर्मधारयः, अत एव सा चासौ सुखा च शुभा वेति कर्मधारयः । 'नडनगजल्लमल्लमुट्ठियवेलम्बय- कहगपगलासगाइक्खगलखमंसतूणइल्लतुम्बवीणियअणेगतालायराणुचरिया' नटा:-नाटकानां नाटयितारो, नर्तका ये नृत्यन्ति, अकिला इत्येके, जल्ला वरनाखेलकाः, राज्ञः स्तोत्रपाठका इत्यन्ये, मल्ला:-प्रतीताः,मौष्टिका-मल्ला एवः ये मुष्टिमिः प्रहरन्ति, विड- म्बकाः विपकाः, कथका:-प्रतीताः, प्लवका-ये उत्प्लवन्ते नधादिकं वा तरन्ति, लासका-ये रासकान्: गायन्ति, जयशब्दप्रयो- ।।४।।
नगर्यधिक सत्र १ कागे ग, माल्टा इत्यर्थः, आग्न्यायका-ये शुमाशुममाख्यान्ति, लहा-महाशाग्रसेलकाः, महा:-चित्रफलकहस्ता मिचकाः, नगटा-तूलानिपानवाचविशेषरन्तः, तुम्पीणिका-वीणापादकाः, अनेके च ये तालाचराः-तालादानेन प्रेक्षाकारिणस्तैरनुच- रिना-प्रागेविना या ना तया! 'आरामुआणगडतलायदीहियपप्पिणिगुणोरवया' आरमन्ति-येषु माधवीलतागृहादिपु दम्पत्या- दीनि श्रीउन्ति ते आरामाः, उद्यानानि-पुष्पादिमघृतसकुलान्युत्मवादी बहुजनभोग्यानि, 'अगड'त्ति अपटा:-कूपाः, वडागानि- प्रतीनानि, दीपिका-मारणी, 'पप्पिणीति केदाराः, एतेषां ये गुणा रम्यतादयस्तैरुपपता-पुक्ता या सा तथा,उप अप इत इत्ये- तस्प शन्दप्रयस्य स्थाने शमन्पादिदर्शनादकारलोपे उपपेतेति भवति। फचित्पठ्यते-'नन्दणवणमभिभप्पगासा' नन्दनरन- मेरोदितीयान, तत्सकाममनिमः प्रकायो यस्यां सा वया, इह चैकस्य प्रकाशशब्दस्य लोपः उप्रमुस इत्यादाविवेति । उन्यिदविउलगंभीरग्यायफलिहा चकगयमुसुंढिओरोसयग्धिजमलकवाडधणदुप्पपेसा धणुकुडिलवंक- पागारपरिस्पित्ता कयिसीसयवट्टरइयसंठियविरायमाणा अलपचरियदारगोपुरतोरणउण्णयसुविभत्तरा- यमग्गा यायरियरइयददफलिहईदफीला । 'उघिद्ध पिउलगम्मीरवायफलिहा' उद्विद्ध-उण्डे, विपुलं-विस्तीर्ण,गम्मीरम्-अलब्धमध्य,खातम्-उपरिविस्तीर्णम् अधःसङ्कट, परिसा च-अध उपरी च समासातरूपा यस्यां सा तया । 'चफगयमुसुंढिओरोहसयग्धिजमलकवाडघणदुप्पवेसा' चक्राणि-रथा- मानि भरपद्यमानि वा, गदा:-प्रहरणविशेषाः, मुसुण्डयोऽप्येवम् , अबरोधः-प्रतोलिद्वारेष्ववान्तरपाकारः सम्भाव्यते,शतघ्न्यो- मदायटयो महाशिला वा; या उपरिष्यात्पातिताः मत्यः शतानि पुरुषाणां अन्तीति, यमलानि-समसंस्थितद्वयरूपाणि यानि कपा- औपपाति- नगर्यधिक सत्र १ टानि,पनानि च निश्छिद्राणि,तैर्दुष्प्रवेशा या सा तथा । 'धणुकृडिलवंकपागारपरिक्खित्ता' धनुःकुटिलं-कुटिलधनुस्ततोऽपि वक्रेण प्राकारेण परिक्षिप्ता या सा वथा । 'कविसीसयपहरइयसंठियचिरायमाणा' कपिशीर्षकैर्वृत्तरचितैः-वर्तुलकृतैः संस्थितैः-विशिष्ट- संस्थानवनिर्विराजमाना-शोभमाना या सा तथा । 'अद्यालयचरियदारगोपुरतोरणउण्णयसुविभत्तरायमग्गा' अद्यालका:-प्राकारो- परिवाश्रयविशेपाः, चरिका-अष्टहस्तप्रमाणा नगरप्राकारान्तरालमार्गाः, द्वाराणि-प्राकारद्वारिकाः, गोपुराणि-पुरद्वाराणि,तोर- गानि प्रतीतानि, उन्नतानि-गुणवन्ति उच्चानि च यस्यां सा तथा, सुविभक्ताः-विविक्ता राजमार्गा यस्यां सा तथा, ततः पद- दयस्प कर्मधारयः। 'छयायरियरइयददफलिहइंदकीला' छेकेन-निपुणेनाचार्येण-शिल्पिना रचितो दृढो-बलवान् परिघ-अर्गला इन्द्रकीलश्र-गोपुरावयवविशेपो यस्यां सा तथा। विवणिवणिच्छेत्तसिप्पियाइण्णणिब्यसुहा सिंघाडगतिगचउपचचरपणियावणविविहवत्थुपरिमंडिया सुरम्मा नरवइपविइण्णमहिवइपहा अणेगवरतुरगमत्तकुंजररहपहकरसीयसंदमाणीयाइण्णजाणजुंगा विम- उलणवणलिणिसोभियजला पंडुरवरभवणसपिणमहिया उत्ताणणयणपेच्छणिजा पासादीया दरिसणिज्जा अभिरुवा पडिरूवा ।। (सू० १) 'विवणियणित्तसिप्पियाइण्णणिब्युयसुहा' विपणीनां-वणिपथानां हट्टमार्गाणां, वणिजां च-चाणिजकानां च, क्षेत्र- स्थानं या सा तथा, शिल्पिमिः-कुम्मकारादिमिराकीर्णा, अत एव-जनप्रयोजनसंसिद्धेर्जनानां निर्वृतत्वेन सुखितत्वेन च निर्वृता सुसा च या सा वथा,वाचनान्तरे छेत्तशब्दस्य स्थाने छेयशब्दोऽभिधीयते,तत्र च छेकशिल्पिकाकीर्णेति व्याख्येयम् । 'सिंगाड-
नगर्यधिक
औपति.
कण्यम्
गतिगाउघरपपियारणनिविहरत्युपरिमंडिया' नाटकं-गिकोणं स्थानं, त्रिकं-पत्र रथयात्रयं मिलति, चतुष्कं-रध्याचतु-
कमेलरुः, पत्तरं-पहरध्यापातस्थानं, पणिवानि-भाण्डानि, तत्प्रधाना आपणा-हहाः, विविधवस्तूनि-अनेकविधद्रव्याणि, एमिः
परिमण्डिना या सा नया, पुस्तकान्तरेऽधीयते-'सिंघाडगतिगचउफववरचउम्मुहमहापहपहेसु पणियावणयिविहसपरिमंडिया'
गय पतुर्मसं-पतुरि देवकुलादि, महापथो-जमार्गः, पन्या:-तदितरः, वतय शृङ्गाटकादिषु पणितापणैः विविधवेपैश्च
जनैर्विरिधर्वश्यामिर्ग परिमण्डिता या मा तया । 'सुरम्मा' अतिरमणीया । 'नस्वइपविइण्णमहिवइपदा' नरपतिना-राज्ञा प्रवि-
कीणों-गमनागमनाम्यां व्याप्तो महीपतिपथो-राजमार्गो यस्यां सा था, अथवा नरपतिना प्रविकीर्णा-विक्षिप्ता निरस्ताऽन्येषां
महीपतीनो प्रमा पस्पां गा तधा, अधरा-नरसतिमिः प्रविकीर्णा महीपतेः प्रमा यस्यां सा तथा। 'अणेगवरतुरगमत्तकुंजररहपह-
फरसीयसंदमाणीयाइण्णजाणमुंगा' अनेकारतरगैमत्तारैः 'रहपहकर'त्ति स्थनिकरैः शिविकाभिः स्पन्दमानीमिराकीर्णा-श्यामा
यानयुग्यच या मा लथा, अधवा-अनेके परतुरगादयो यस्यां आकीर्णानि च गुणपन्ति यानादीनि यस्यां सा तथा, तत्र शिविकाः
एटाकारेणादिता जम्पानविशेषाः, स्यन्दमानिका:-पुरुषप्रमाणजम्पानविशेषाः,यानानि-शकटादीनी,युंग्यानि-गोल्लविषयप्रसि-
दानि द्विहस्तप्रमाणानि वेदिकोपमोमितानि जम्पानान्येवेति । 'विमउलणरणलिणिमोभियजला' विमुकुलामि:-विकसितकमला.
मिनरामिनलिनीमिः-पमिनीमिः शोभितानि जलानि यस्यां सा तथा । 'पंडरवरभवणसण्णिमहिया' पाण्डुरैः-सुधाधरलैः
करभग्नः-प्रासादः सम्पर नितरां महितेव महिता-पूजिता या सा तथा । 'उत्ताणणपणपेच्छणिजा' सौभाग्यातिशयादुत्तानिकः-
अनिमिपितर्गयनै:-लोचनः प्रेक्षणीया या सा वषा | 'पामाइया' चित्तप्रसत्तिकारिणी । 'दग्सिणिजा' यां पश्यचक्षुः श्रमं न
॥ ७ ॥
औपपाति रूपम् पूर्णभद्र० सूत्र २ गच्छति । 'अनिरूपा' मनोज्ञरूपा । 'पडिरूवा' द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रूपं यस्याः सा तथेति ।।१।। तीसे णं चंपार णयरीए पहिया उत्तरपुरथिमे दिसीभाए पुषणभद्दे णामं चेइए होत्था, चिराईए पुषपु- रिसपपणते पोराणे सधिए वित्तिए कित्तिए जाए सच्छत्ते सज्झए सघंटे सपडागे पडामाइपडागमडिए रिलोमहत्ये करपेयदिए लाउल्लोइयमहिए गोसीससरसरत्तचंदणददरदिण्णपंचंगुलितले उचियचंदणफलसे चंदणघडसुफयतोरणपडिवुवारदेसभाए आसत्तोसत्तविउलवट्ठवग्धारियमल्लदामकलावे पंचवण्णसरससुरहि- मुमपुप्फपुंजोवयारफलिए कालागुरुपवरकुंदुरुस्तुरुमधूवमघमतगंधुद्धयाभिरामे सुगंधवरगंधगंधिए गंध- यहिभूगणडणगजल्लमल्हमुट्टियवेलंयगपवगफहगलासगआइफ्रवगलंखमंवतूणइतुंचवीणियभुयगमागहप- रिगए यहजणजाणवयरस विस्सुयवित्तिए बहुजणस्स आहुस्स आहुणिज्जे पाहुपिजे अश्वणिज्जे चंदणिजे नम- सणिजे पूणिजे सहारणिजे सम्माणिने कहाणं मंगल देवयं चेइयं विणएणं पज्जुवासणिज्जे दिब्वे सचे सपोवाए सपिणहियपाडिहेरे जागसहस्सभागपडिच्छा यदुजणो अचे आगम्म पुण्णभदं चइयं २ (सू०२) 'तीसेति तस्या, 'ग'मित्यलकारे, चम्पायां नगर्या 'उत्तरपुरस्थिमे नि उत्तरपौरस्त्ये-उत्तरपूर्वायामित्यर्थः, 'दिसीभाए'त्ति दिग्भागे, पूर्णभद्रं नाग चैत्यं-व्यन्तरायतनं 'होत्थति अभवत् । 'चिराईए पुव्यपुरिसपण्णत्ते' चिरः-चिरकाल आदि:-निवेशो यस्य तपिरादिकम् , अत एव पूर्वपुरुषैः-अतीतनरैः प्रज्ञप्तम्-उपादेयतया प्रकाशितं पूर्वपुरुषप्रज्ञप्तं । 'पोराति चिसदिकत्वा- रपुरावन । 'सदिए नि शब्द:-प्रसिद्धिः, म सञ्जातो यस्य तच्छब्दितं । "वित्तिए'चि वित्त-द्रव्यं तदस्ति यस्य तद्वित्तिकं वृत्ति पूर्णमद्र० पाधिानोसानां ददाति यदागिदं । 'किमिए'ति पाठान्तरं, तत्र जनेन कीति-समुत्कीर्तिवं कीदिंया 'जाए चि न्याय- निगायकवाद न्यायः यातं या-गातनामर्थ्यमनुभूततत्प्रमादेन लोकेनेति । सच्छ सध्वजं सपष्टमिति व्यक्तं । 'सपडागाइपडा- गरिए' गह पतारुया वर्गत इति मपना,तय नदेको पताफामविक्रम्य या पताका सा अतिपताका,तया मण्डित (च) यचत्तथा, पाननान्तर-'गपडाए पटागाइपागमंडिय'ति । 'मलोमहत्ये' लोममयप्रमार्जनकयुक्तं । 'कपवैयदिए' कतवितर्दिक-रचितवेदिकं । 'सारसोइयमहिए साइय-यमेश्वगणादिनोपलेपनम् , उल्लोइयं-फुडयमालाना सेटिकादिमिः संमृष्टीकरणं, ततस्वाम्यां महित- मिर मदिन-पूजितं पनपथा। 'गोसीमसरसरनचंदणदहरदिन्नपंचंगुलितले' गोशीण सरसरक्तचन्दनेन च ददरेण-पहलेन पपेटामगारंग या दनाः पयालयः तला-दस्तका यत्र तथा। 'उवचियचन्दणकलसे' उपचिता-निवेशिताः चन्दनफलशा- मान्यपटा या ननया । 'चंदणयउसुरूयतोरणपडिदुपारदेमभाए' चन्दनघटाय.मुष्ठ कृततोरणानि च द्वारदेशमागं २ प्रति यग्निम्तपन्दनपटगुरुततोरणप्रतिद्वारदेशमागं, देशभागाध देशा एव । 'आससोसत्तविउलवहवग्धारियमल्लदामकलावे', आसक्को- भूमौ संपदः, उत्मक्त-उपरिसंपद्धः विपुलो-विस्तीर्णः, वृत्ती-वर्तुला, बग्धारिओ'ति प्रलम्वमानः, माल्यदामकलापः-पुष्पमाला- सम्हो पर वायेति । 'पश्वषण्णसरमसुरभिमुफपुफपुंजोवयारकलिए' पञ्चवर्णेन सरसेन सुरमिणा मुक्तेन-क्षिप्तेन पुष्पपुञ्जलक्षणे- नोपनारेण-पूजया फलितं पतराया ! 'कालागुरुपपरकुंदुरुफतुरुकधूवमयमपन्तगंधुधुपामिरामे' कालागुरुप्रभृतीनां धूपानां यो मरमपायमानो गन्धः उधुत-उद्भूतसोनाभिरामं यत्तश्या, तन 'कुंदुरुकं ति पीडा 'तुरुकं ति च सिल्हकं । 'सुगन्धवरगंधगंधिए' गुगन्धा ये परगन्धा:-प्रपरपामास्तेषां गन्धो यत्रास्ति वचथा। 'गन्धवद्विभूए' सौरभ्यातिशयागन्धद्न्यगुटिकाकल्पमित्यर्थः।
औपपाति- कसूत्रम् वनपण्डा सूत्र ३ 'नउन त्यादि पूर्वपापरमिह 'भुयगा' भुजङ्गा-भोगिन इत्यर्थः, भोज(भोगि)का वा-तदर्घका,मागधा-महा इति । 'बहुजणबा- परपस विस्सुयकिनिए' बहुजनस्य-पौरस्य जामपदस्य च-जनपदभवलोकस्य विश्रुतकीतिर्फ प्रतीवख्यातिक । 'बहुजणस्स आहुस्मनि आहोतुः दातुः, कचिदिदं न दृश्यते, 'आहुणिजे'त्ति आहवनीयं-सम्प्रदानभूतं । पाहुणिजे चि प्रकर्पण आहवनीय । 'अचणिजे चन्दनगन्धादिमिः। 'वंदणिजे स्तुतिभिः। 'नमंसणिजे प्रणामतः। 'पूणिजे पुष्पैः। 'सकारणिजे वस्त्रैः। 'सम्माणणिजे' महमानविशेषतया । 'कल्लाणं मङ्गलं देवयं घेइयं विणएणं पज्जुवासणिजे कल्याणमित्यादिषुझ्या विनयेन पर्युपासनीयं, तत्र 'कल्याणम्' अर्थहेतुः ‘मङ्गलम्' अनर्थप्रतिहतिहेतुः 'दैवत' देवः 'चैत्यम्' इष्टदेवताप्रतिमा 'दिवे दिव्यं प्रधानं । 'सचे सत्यं सत्यादेशत्वात् । 'सञ्चोवाए' सत्यानपावं । 'सत्यसे' सेवायाः सफलीकरणात् । 'सणिहियपाडिहेरे' विहितदेवताप्रातिहार्य। 'जागसहस्समागपडिच्चए' यागा-पूजाविशेषाः ब्राह्मणप्रसिद्धार, तत्सहस्राणां भागस्-अंशं प्रतीच्छति आभान्यत्वात् यत्तत्तथा, वाचनान्तरे 'जागभागदायसहस्सपडिच्चए' यागा:-पूजाविशेषाः,भागा-विंशतिभागादयो, दायाः-सामान्यदानानि,एपां सहस्राणि प्रतीति यत्तत्तथा । 'पहजणो'इत्यादि सुगम, नवरं 'पुण्णमई चेइयं २' इति अन द्विवचनं भक्तिसम्भ्रमविवक्षयेति ॥२॥ से पं पुपणभद्दे चेइए एकेणं महया वणसंडेणं सचओ समंता संपरिक्वित्ते, से णं वणसंडे किण्हे किण्होभासे नीले नीलोभासे हरिए हरिओभासे सोए सओभासे जिद्धे गिद्धोभासे तिव्वे तिव्वोभासे किण्हे किण्हच्छाए नीले नीलच्छाए हरिए हरियच्छाए सीए सीयच्छाए णिणिद्धच्छाए तिचे तिच्घच्छाए घणकडिअडिच्छाए रम्मे महामेहणिकरंचभूए । ALLHAIRATRAININNILIUNITINARIYA "AHINIDAalis ॥१०॥.
विनषण्डा० औपति. करणम् 'मानो ममन्ता' इति मर्गत:-सर्वदिक्षु, समन्नाव-पिदिक्षु ।'किण्हे'त्ति कालवर्णः। 'किण्होमासे'चि कृष्णावमास:-कृष्णप्रमा, कृष्ण पपारमामत इति हाणामामः । एवं 'नीले नीलोमासे' प्रदेशान्तरे, 'हरिए हरिओभासे' प्रदेशान्तरे एव, तत्र नीलो-सूत्र ३ मगरगलपन, हरितस्तु शुरुपिउपत् , हरितालाम इति युद्धाः। 'सीएति शीतः स्पर्शापेक्षया, वल्याचाक्रान्तत्वात् इति वृद्धाः। 'णिनि स्निग्धो, नत रुक्षः। 'तिन्वेति तीवो वर्णादिगुणप्रकर्पवान् । 'किण्हे किण्हच्छाएं चि, इह कृष्णशब्दः कृष्णन्छाय इत्यस्य विशेषणमिति न पुनरुक्तना, तथाहि-कृष्णः सन् कृष्णछायः, छाया चादित्यावरणजन्यो वस्तुविशेषः। 'घणकडियक- डिन्छाए नि अन्योऽन्य शाखानुप्रवेशाद् यहलनिरन्तरच्छाय इत्यर्थः । 'महामेइणिकुरंगभूए'ति महामेघवृन्दकल्पः। तेणं पायवामूलमंतोफदमतो ग्बंधमंतोतयामंतोसालमंतो पवालमंतो पत्तमंतो पुप्फर्मतो फलमंतोबीयमतो अणुउपसुजायकइलपहभावपरिणया एफवंधा अणेगसाला अणेगसाहप्पसाहविडिमा अणेगनरवामसुप्पसा- रिभअग्गेज्मघणविउलयद्धवंधा अच्छिद्द पत्ता अविरलपत्ता अवाईणपत्ताअणईअपत्ता निदूयजरढपंडपत्ता णपहरियभिसंतपत्तभारंधकारगंभीरदरिसणिज्जा उवणिग्गयणवतरुणपत्तपल्लवकोमलउजलचलंतकिसलय- सुकमालपघालसोहियवरंकुरग्गसिहरा णियं कुसुमिया णिचं माइया णिचं लवइया णिचं थवइया णिचं गुलझ्या णिचं गोच्छिया णियं जमलिया णिचं जुवलिया णिचं विणमिया णिचं पणमिया णिचं कुसुमियमा- इगलवइपधयइयगुलइयगोच्छियजमलियजुबलियविणमियपणमियसुविभत्तपिंडमंजरिवडिंसयधरा सुयबर- हिणमयणसालकोइलकोहंगभिंगारककोंडलकजीवंजीयगणंदीमुहकविलपिंगलवावगकारंडचकवायकलहंस-
औपपाति-
करत्रम्
॥१२॥
चनपण्डा०
सूत्र ३
सारसअणेगसउणगणमिहुणविरइयसढुण्णइयमहुरसरणाइए सुरम्मे संपिंडियदरियभमरमहुकरिपहकरप-
रिलिन्तमत्तछप्पयकुसुमासवलोलमहुरगुमगुमंतगुंजंतदेसभागे अन्भंतरपुप्फफले पाहिरपत्तोच्छपणे, पत्तेहि
य पुप्फेहि य उच्छपणपडिवलिच्छपणे साउफले निरोयए अकंटए णाणाविहगुच्छगुम्ममंडवगरम्मसोहिए।
विचित्तसुहफेउभूए वावीपुक्खरिणीदीहियासु य सुनिवेसिय रम्मजालहरए।
'ते णं पायवति यत्संवन्धी वनखण्ड इति । 'मूलमन्तो कन्दमन्तो' इत्यादीनि दश पदानि,तत्र कन्दो-मूलानामुपरि घृक्षावयव-
विशेपो, मतुप्प्रत्ययह भूग्नि प्रशंसायां वा। स्कन्धः-स्थुडं । 'तय'त्ति त्वक्-वल्कलं शाला-शाखा प्रवाल:-पल्लवाक्षरः, शेषाणि
प्रतीतानि । 'हरियमन्तोत्ति कचिद् दृश्यते, तत्र हरितानि-नीलतरपत्राणि । 'अणुपुबसुजायरुइलचट्टभावपरिणय'ति आनुपूर्येण-
मूलादिपरिपाच्या सुष्ठु जाता रुचिराः वृत्तभावश्च परिणताः परिगता वा ये ते तथा । 'अणेगसाहप्पसाहविडिमा' अनेकशाख-
प्रशाखो विटपः-तन्मध्यभागो वृक्षविस्तारो वा येषां ते तथा । 'अणेगनरवामसुप्पसारियअग्गेज्झघणविउलवट्ट(पद्ध)खंधेत्ति
भनेकामिनखामाभिः सुप्रसारितामिरग्राह्यो घनो-निविडो विपुलो-विस्तीर्णो पद्धो-जातः स्कन्धो येषां ते तथा, वाचनान्तरेच
स्थानेऽधिकपदान्येवं दृश्यन्ते-'पाईणपडिणाययसाला उदीणदाहिणविच्छिण्णा ओणयनयपणयविप्पहाइयओलंपपलंबसाहप्पसाहवि-
डिमा अवाईणपत्ता अणुईण्णपत्ता' इति,अयमर्थः-प्राचीनप्रतीचीनयोः-पूर्वापरदिशोरायता-दीर्घाः शाला:-शाखा येषां ते तथा,उदी-
चीनदक्षिणयोः-उत्तरयाम्ययोर्दिशोविस्तीर्णा-विष्कम्भवन्तो ये ते तथा,अवनता-अधोमुखा नताश्व-नम्राः प्रणताथ-नन्तुं प्रवृत्ताः
१ वृक्षावयवविशेपो वेति प्रत्यन्तरे ।
॥१२॥
विनषण्डा
सत्र ३
रिप्रमागिता-पिपनो विभागल्या,अलम्मा-अधोमुसतया अवलम्बमानाः,मलम्पाच-अविदीर्णः,लम्पाय-अनतिदीर्घाः शाखाः
प्रभागा पम्मिन् ग तथाविधो पिटपो येषां ते तथा,अवाचीनपत्रा:-अधोमुलपर्णाः,अनुद्गीर्णपत्राः-वृक्षवृत्तताया अबहिनिर्गतपर्णाः।
भयापिकणाननाऽनुधि(मि)पने-'अगिदपत्ता' नीरन्ध्रपत्राः। 'अविरलपत्ता' निरन्तरदलाः । 'अवाईणपत्ता' अवाचीनपत्रा-
अधीनमालागः, अपातीनपया या-अातोपहतयाँः । 'अणईयपत्ता' ईतिविरहितच्छदाः। 'निळूपजरदपंडुपत्ता' अपगतपुराण-
पापः । पारिपभिसनपनभारंधकारगमीरदरिसणिआ' नवेन हरितेन 'मिसंतत्ति दीप्यमानेन पत्रभारेण-दलचयेनान्ध-
कारा-अन्धकारसन्ता, अत एर गम्भीराय दृश्यन्ते ये ते तथा। 'उपणिग्गयणवतरुणपत्तपालयकोमलउजलचलंतकिसलयसुकुमा-
सपालगोहिपरंपरागसिहरा' उपनिर्गतैर्नतरुणपत्रपल्लवैः-अत्यभिनवपत्रगुच्छै तथा कोमलोज्ज्वलैचलद्भिः किशलयैः-पत्र-
गिदोपैः नधा मुकुमारप्रपालेः शोभिनानि चराकुराणि अग्रशिखराणि येषां ते तथा । इद च अकुरप्रवालपाछपकिशलयपत्राणामल्प-
पहुरहुरादिकालकनावस्थाविशेषाद्विशेषः सम्भाव्यत इति । 'णिचं कुसुमिया' इत्यादि व्यक्तं, नवरं 'माइय'चि मयूरिताः
'लागि पहाविताः 'थवइय'ति स्तबकवन्तः 'गुलइया' गुल्मवन्तः 'गोच्छिया' जातगुच्छाः, यद्यपि च स्तरकगुच्छयोरविशेषो
नामकोगेऽधीनस्तथापीह पुष्पपत्रकतो विशेपो भावनीयः, 'जमलिय'त्ति यमलतया-ममश्रेणितया व्यवस्थिताः, 'जुवलिय'चि
पुगलना सिनाः,'पिणमिय'नि विशेषेण फलपुष्पभारेण नताः, पणमिय'नि तथैव नन्तुमारब्धाः,प्रशब्दस्यादिकार्थत्वात् । 'णिचं
गुमियमाइपलबइयथवइयगुलइयगोच्छियजमलियजुबलियविणमियपणमियसुविभत्तपिडिमंजरिवडिसयधरति केचित् कुसुमिता-
पैकैकगुणयुक्ताः अपरे तु ममस्तगुणयुक्ताः, ततः कुसुमिताश्च ते इत्येवं कर्मधारयः, नवरं सुविभक्ताः-सुविविक्ताः सुनिष्पन्नतया
॥१३॥
चनपण्डा०
सूत्र ३
औपपाति.
करत्रम्
॥१४॥
-
पिण्डयो-लुम्यो मझर्यश्च प्रतीतास्ता एव अवतंसका:-शेखरकास्तान् धारयन्ति येते तथा । 'सुयवरहिणमयणसालकोइलकोहंग-
कभिंगारककोंडलकजीवंजीवकनंदीमुहकविलपिंगलक्खगकारंडचकवायकलहंससारसअणेगसउणगणमिहुणविरइयसदुण्णइयमहुरस.
रणाइए' शुकादीनां सारसान्तानामनेकेषां शकुनगणानां मिथुनर्विरचितं शब्दोन्नतिकं च-उन्नतिशब्दकं मधुरस्वरं च नादितं-लपितं
यस्मिन् स तथा, वनखण्ड इति प्रकृतम् । 'सुरम्भे' अतिशयरमणीयः । 'संपिडियदरियभमरमॉकरिपहकरपरिलिन्तमत्तछप्पयकु-
सुमासबलोलमगुरगुमगुमंतगुंजंतदेसभागे' संपिण्डिताः दृप्तानां भ्रमरमधुकरीणां वनसत्कानामेव 'पहकर'त्ति निकरा यत्र स तथा,
परिलीयमाना-अन्यत आगत्य लयं यान्तो मत्तपट्पदाः कुसुमासयलोला:-किजल्कलम्पटाः मधुरं गुमगुमायमानाः गुअन्तश्च-
शब्दविशेष विदधानाः देशभागेषु यस्य स तथा, ततः कर्मधारयः । 'अब्भन्तरपुष्फफले बाहिरपत्तोच्छपणे, पत्तेहि य पुप्फेहि य
उच्छण्णपडिवलिच्छण्णे' अत्यन्तमाच्छादित इत्यर्थः, एतानि त्रीण्यपि क्वचिवृक्षाणां विशेषणानि दृश्यन्ते-'साउफले'त्ति मिष्टफला,
'नीरोयए'त्ति रोगवर्जितः,'अकण्टक' इति । फचित् ‘णाणाविहगुच्छगुम्ममंडवगरम्मसोहिए'चि तत्र गुच्छा-वृन्ताक्यादयो, गुल्मा-
नरमालिकादयो, मण्डपका-लतामण्डपादयः 'रम्मेचि क्वचिन्न दृश्यते । 'विचित्तसुहकेउभूए' विचित्रान् शुभान् केतून-वजान्
भूतः-प्राप्तः । 'विचित्चसुहसेउकेउबहुले'त्ति पाठान्तरं,तत्र विचित्राः शुभाः सेतवः-पालिबन्धा यत्र केतुबहुलश्च यः स तथा। 'वावी-
पुक्खरिणीदीहियासु य सुनिवेसियरम्मजालहरए' वापीपु-चतुरस्रासु,पुष्करिणीपु-वृत्तासु पुष्करवतीपु वा,दीपिकासु च-माजुमा-
रणीषु सुष्टु निवेशितानि रम्याणि जालगृहकाणि यत्र स तथा ।
पिंडिमणीहारिमसुगंधिसुहसुरभिमणहरं च महया गंधद्धणि मुयंता णाणाविहगुच्छगुम्ममंडवकघरक-
॥१४॥
अशोक० पुत्र ४ मुहमेउके उपहला अणेगरदजाणझुग्गसिवियपविमोयणा सुरम्मा पासादीया दरिसणिज्जा अभिरुवा परिमया (सू०३) 'पिंडिमपीहारिममुगंधिगुहारमिमणहरं च महया गंधद्धणि मुयंता' पिण्डिमनिहारिमां-पुद्गलसमूहरूपां दूरदेशगामिनी च मुगन्धि नलगद्गन्धिका शुभगुरमिभ्यो गन्पान्तरेभ्यः सकाशान्मनोहरा या मा तथा तां च, महता मोचनप्रकारेण विभक्तिव्य- स्पपान्महनी या गन्ध एव प्राणिहेतुत्वानृप्तिकारित्वाद्न्यप्राणिस्तां मुश्चन्त इति वृक्षविशेषणम् । एवमितोऽन्यान्यपि 'गाणाविह- गुग्गुम्ममंडररुपरसमुहसेउकेउबहुला' नानाविधा गुच्छाः गुल्मानि मण्डपका गृहकाणि च येषां सन्ति ते तथा, तथा शुमाः रोनो-मागा आलपालपाल्यो या केतनो-घजा बहुला-यहवो येषां ते तथा, ततः कर्मधारयः । 'अणेगरहजाणजुग्गसिवियपवि- मोपणा' अनेकों रयादीनां अपो(मध्ये)ऽतिविस्तीर्णत्वात् प्रविमोचनं येपु ते तथा । 'सुरम्मा पासाइया दरिसणिमा अमिरूवा परिति एतान्येय प्रयाविशेषणानि वनखण्ड विशेषणतया याचनान्तरेऽधीतानि ॥३॥ तस्स णं यणसंडरस पहुमज्झदेसभाए पत्थ णं महं एफे असोगवरपायवे पण्णत्ते, कुसविकसविसुद्ध- कफगमले मूलमंते कंदमंते जाप पविमोयणे सुरम्मे पासादीप दरिसणिजे अभिरुवे पडिरूवे 'तस्म पं यणसंडस्से त्यादौ अशोकपादपपर्णके कचिदिदमधिकमधीयते-'दोषगयकंदमूलवट्टलठ्ठसंठिपसिलिट्ठयणमसिणणि- समजापनिरुपदउविद्धपवरसंपी' दूरोपगतानि-अत्यर्थ भूम्यामवगाहानि कन्दमूलानि-प्रतीतानि यस्य स तथा, वृत्तो-चतुलो, लष्टो-मनोवा, संस्थितो-विशिष्टसंसानः, लिष्टः-समतो. घनो-निविडो, मसणः-अपरुपः, स्निग्धः-अरूक्षा,सुजातः-सुजन्मा,
मौरपाति-
फमत्रम्
अशोक
सूत्र ४
निहपादो-विकारविरहित, 'उगिद्ध' अत्यर्थमुच्चः, प्रवस-प्रधानः, स्कन्धः-स्थुडं यस्य स तथा, इन्प्रत्ययश्च समानान्तः । 'अणे-
गनरपवरमयाऽगेसो' अनेकनराणां प्रवरभुजैः-प्रलम्बबाहुमि मामिरित्यर्थः,अग्राह्यः-अनाश्लेष्यो यः स तथा, 'कुसुमभरसमोण-
मंतपतलविसालमालो' कुसुममरेण समवनमन्त्यः, पत्रला:-पत्रवत्यः,विशालाः शाला यस्य स तथा । 'महुकरिभमरगणगुमगुमा-
तनिलिवउडितमस्मिरीएं' मधुकरीत्रमरगणेन-लोकरूढिगम्येन, 'गुमगुमाइन्त'त्ति कृतगुमगुमेतिशन्देन, नीलीयमानेन-निवि-
समानेन, उद्दीपमानेन च-उत्पत्ता सश्रीका-सशोभो यः स तथा । 'णाणासउणगणमिगुणसुमहुरकण्णसुहपलत्तसहमहुरे' नाना-
विधानां शकुनिगणानां पानि मिथुनानि तेषां सुमधुरः कर्णसुखय यः प्रलप्तशब्दस्तेन मधुर इव मधुरो-मनोज्ञो यः स तथा ।
अथापिकवपापना-'कुसविकृमविसुद्रुक्समूले' कुशा-दर्भाः, विकुशा-वल्लज़ादयस्तैर्विशुद्धं-विरहितं वृक्षानुरूपं पक्षविस्तरप्रमा-
पमित्यर्थो मूलं-ममीपं यस्य स तथा । 'मूलमंते'इत्यादिविशेषणानि पूर्ववद्वाच्यानि, यावत् पडिरूवे ।।
से णं असोगवरपायवे अपणेहिं पहहिं तिलाहिं लउएहिं छत्तोवेहिं सिरीसेहिं सत्तवण्णेहिं दहिवपणेहि
लोदेहिं पवेदि पंदणेहिं अज्जुणेहिं णीवहिं कुडपहिं सब्वेहिं फणसेहिं दाडिमेहिं सालेहिं तालेहिं तमालेहिं पिय-
पहिं पियंगहि पुरोवगेहिं रायरक्खेहि मंदिरखेहिं सवओ समंता संपरिक्खित्ते,ते णं तिलया लवइया जाव
शंदिरम्या कुसविकुसविमुद्धरकरवमूला मूलमंतो कंदमंतो, एएसि वण्णओ भाणियब्बो, जाव सिबियपवि-
मोपणा सुरम्मा पासादीया दरिसणिन्ना अभिरूवा पडिख्या । तेणं तिलया जाव णंदिरुक्खा अपणेहि
पहहि पउमलयाहि पागलयाहिं असोअलयाहिं चंपगलयाहिं चूयलयाहि वणलयाहि वासंतियलयाहि
॥ १० ॥
अशोक०
औरगति.
करायम्
अामुत्तपटगरि फंदलयाहिं सामलयाहिं सव्यओ समता संपरिक्खित्ता । ताओ णं पउमलयाओ णिचं
फगुमियाओ जाच यडिमगधरीओ पासादीयाओ दरिसणिज्जाओ अभिरुवाओ पडिरूवाओ (सू०४)
गोम्योरपादपः मन्पर्वहुमिन्तिलफै-(पकुलै)लकुचैः),छत्रोपैः शिरीपैः,सप्तपणः-अयुक्छदपर्यायैरयुक्पत्रनामकैः, दधिपणैः
लोधौः पन्दनैः-मलयजपर्यायैरर्जुनः ककुभपर्यायैः,नीपैः-कदम्वैः,कुटजैः-गिरिमल्लिकापर्यायैः,सव्यैः पनसैर्दाडिमैः,शालै:-
गपपिस्तालैः-ऋणराजपर्याय:,तमालैः प्रियकैः-अमनपर्यायैः,प्रियङ्गुमिः-श्यामापर्यायैः,पुरोपगैः राजवृक्षैः नन्दिवृक्ष-रुढिगम्यैः,
मानः ममन्नाव सम्परिशिप्स इत्यादि सुगममापरलताशन्दादिति। 'पउमलयाहिं'ति पद्मलवाः स्थलकमलिन्यः पद्मकाभिधानवृक्षलता
पा, नागादयो पक्षपिनेपास्तेपां लता:-वनुकास्त एर, तबाशोका-ककल्ली, चूतः-सहकारः, वनः-पीलुकः, वासन्तीलता अति-
गुकाननाय यद्यप्येकार्या नामकोशेऽधीतास्तथाऽपीह भेदो रूढितोऽवसेयः, श्यामा-प्रियङ्गुः, शेपलता रूढिगम्याः, इह लताव-
परानन्तरमग्रोकरके पुम्तमान्तरे इदमधिकमधीयते-'तस्म णं असोगयरपायवस्स उपरिं यहवे अट्ठअट्ठमंगलगा पण्णत्ता' अष्टा-
पारिति वीणाकरणात्प्रत्येकं तेऽष्टापिति वृद्धाः, अन्ये त्वष्टाविति सपा, अष्टमङ्गलकानीति च संज्ञा । 'तंजहा-सोवत्थिय?
निरिन्छ २ नदियान ३ पदमाणग ४ भद्दामण ५ कलस ६ मच्छ ७ दप्पणा ८' तत्र श्रीवत्सः-तीर्थकरहृदयावयवविशेषाकारो,
नन्यारत:-प्रतिदिनसकोणः स्वस्तिकरिशेपो रूढिगम्यो, वर्द्धमानक-शरान, पुरुषारूढः पुरुष इत्यन्ये, भद्रासन-सिंहासन, दर्पण:-
आदर्भः, गेषाणि प्रतीतानि । 'मवरयणामया 'अच्छा' खच्चाः आकाशस्फटिकवत् , 'सण्डा' श्लक्ष्णाः-श्लक्ष्णपुद्गलनिवृतत्वात् ,
'महा' ममृणाः, 'पट्ठा' पृष्टा इस पृष्टा खरशानया प्रतिमेव 'मट्ठा' मृष्टाः सुकुमारशानया प्रतिमेव प्रमार्जनिकयेव वा शोधिताः,
॥१७॥
औपपाति-
कम्वम्
॥१८॥
अशोकवृ०
सूत्र ४
अत एव 'नीरया' नीग्जसा-रजोरहिताः 'निम्मला' कठिनमलरहिवा: 'निप्पंका' आर्द्रमलरहिताः 'निकंकडाया' निरावरणदीप्तयः
'मपहा' सप्रमाः 'समिरीया' सकिरणाः 'सउओयो' प्रत्यासन्नवस्तूयोतकाः 'पासादीया०४' । 'तस्स णं असोगवरपायवस्स उवरिं
पहवे 'किण्हचामरज्नया' कप्णवर्णचामरयुक्तध्वजाः 'नीलचामरज्झया लोहियचामरज्झया सुकिल्लचामरज्झया हालिद्दचामरज्झया
अग सहा 'रुप्पपट्टा' रौप्यमयपताकापटाः 'वइरामयदंडा' वजदण्डाः 'जलयामलगंधिया' पद्यवत् निर्दोपगन्धाः 'मुरम्मा पासा-
दीपा०४, तस्स णं असोगवरपायवस्स 'उपरि' उपरिष्टात् 'यहवे छत्ताइच्छत्ता' उपर्युपरिस्थिताऽऽतपत्राणि 'पडागाउपडाया' पता-
कोपरिस्थितपताका: 'घण्टाजुयला चामरजुयला 'उप्पलहत्यगा' नीलोत्पलकलापाः 'पउमहत्थगा' पद्यानि रविवोध्यानि 'कुमु-
यहत्यगा' कुमुदानि चन्द्रवोध्यानीति, 'कुसुमहत्थय'त्ति पाठान्तरं 'नलिणहत्थगा सुभगहत्थगा सोगंधियहत्थगा' नलीनादयः
पद्मविशेपा रूढिगम्याः, 'पुंडरीयहत्थया' पुण्डरीकाणि-सितपमानि 'महापुंडरीयहत्था' महापुण्डरीकाणि तान्येव महान्ति 'सय-
पत्नहत्था सहस्मपत्तहत्था सबरयणामया अच्छा जाव पडिरूवा ४ ॥४॥
तस्स णं असोगवरपायवस्स हेट्ठा ईसिं ग्बंधसमल्लीणे पत्थ णं महं एक पुढविसिलापट्टए पण्णत्ते, विक्ख-
भायामउस्सेहसुप्पमाणे किण्हे अंजणघणकिवाणकुवलयहलधरकोसेजागासकेसकज्जलंगीखंजणसिंगभेदरिठ्ठ-
यजंबूफलअसणकसणवंधणणीलुप्पलपत्तनिकरअयसिकुसुमप्पगासे मरकतमसारकलित्तणयणकीयरासिव-
पणे णिधणे अढसिरे आयसयतलोवमे सुरम्मे ईहामियउसभतुरगनरमगरविहगवालगकिण्णररुरुसरभच-
मरकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्ते आईणगरूयबूरणवणीततूलफरिसे सीहासणसंठिए पासादोए रिस-
॥१८॥
पृथ्वीशि०
सत्र ५
औरनि-
परसम्
णि अमिम्वे पडिरूवे ।। (सृ०५)
अयाधिकृतपालनाऽऽश्रि(सि)यते-'तस्म णं अमोगररसायवस्से त्यादि, इसि संघसमल्लीणे' मनार स्कन्धासन्न इत्यर्थः। एत्थणं मई
ए' इत्यत्र 'एत्य 'ति शब्दः अशोकनरपादपस्य यदधोऽवेत्येवं सम्बन्धनीयः। विक्खभायामउस्सेहसुप्पमाणे विष्कम्भा-पृथुत्वम्,
आयामो-दैन्यम्, उत्संघ-उचत्यमेषु सुप्रमाण-उचितप्रमाणो यः स तथा। 'किण्हे'त्ति काला,अत एव 'अंजण घण] फिवाणकुवलयह-
लपरकोसे झागामकेमफलसंगीरांजणमिंगमेदरिदृयजयफलअसणकमणपंधणनीलुप्पलपत्तनिकरअयसिकुसुमप्पगासैनील इत्यर्थः,अत्र
अन्ननको वनस्पतिविशेषः,इलघरफौशेय-बलदेवासं,कसलाङ्गी-कालगृहं,भृगमेदा-महिषादिविषाणच्छेदः,रिष्टकं रनम् ,अशनको-
पीपरामिधानो वनस्पतिः,गनबन्धनं-सनपुष्पवृन्तं । 'मरकयमसारकलित्तणपणकीयरासिवण्णे' मरकतं-रत्रं,ममारो-महणीकारकः |
पापागरिगेपः, स चाय कपपदः सम्भाव्यते, 'कलित्त'ति कटिनं कृत्तिविशेषः,नयनकीका-नेत्रमध्यतारा तद्राशिवर्णः काल इत्यर्थः।
'गिदपणे' स्निग्धपनः 'अद्वसिरे' अष्टशिराः-अप्टकोण इत्यर्थः । 'आयमयतलोवमे सुरम्मे ईहामियउसभतुरगनरमगरविहगवालग-
किष्णररुरुमरमचमरकुंजरपणलयपउमलयभत्तिचिते' ईहामृगाः-वृकाः,व्यालका:-श्वापदभुजगाः। आईणगरूपयूरणवणीयतूलफरिसे'
पानिन-चर्ममयपसं, रूतं प्रतीत,बो-यनस्पतिविशेषः, तूलम्-अर्कतूलं 'सीहासणसंठिए' सिंहासनाकारः, पासादीए जाव पडि-
रूपे चि ।। वाचनान्तरे पुनः शिलापट्टकवर्णकः किञ्चिदन्यथा दृश्यते, स च संस्कृत्यैव लिख्यते-अञ्जनकपनकुवलयहलधरकोशे-
यकैः सदृशः, धनो-मेय इत्यर्थः, आकाशकेशकालकवनेन्द्रनीलातसीकुसुमप्रकाशः, कर्केतनेन्द्रनीले रत्नविशेषौ, भृङ्गाञ्जनभृङ्ग-
मैदरिष्टकनीलगुलिकागालातिरेकभ्रमरनिकुरुम्बभूतः भृङ्गः-कीटविशेषोऽङ्गारविशेपो वा,अज्जनं-सौवीराजनं, शृङ्गभेदो-विषाण-
॥१९॥
औपपाति-
कम्त्रम्
॥२०॥
कोणिकरा
.
सूत्र ६
कछेदो विषाणविशेषो वारिध:-काकः फलविशेषो या, अधवारिष्टनीले रत्नविशेषौ,गुलिका-वर्णद्रव्यविशेषो,गवलं-माहिपभृगम्,
एतेभ्योऽतिरेको नीलवयाऽतिरेकवान् यः स तथा, स चासौ भ्रमरनिकुरुम्बभूतश्चेति कर्मधारयः, निकुरुम्बः-समूहः, जम्बूफला-
सनकुसुमबन्धननीलोत्पलपत्रनिकरमरकताशासकनयनकीकाराशिवर्णः' आशासको-पृक्षविशेषः । स्निग्धो-पनोऽत एवाशुपिरः,
'स्पकप्रतिरूपदर्शनीयः' रूपकैः प्रतिरूपो-रूपवान् , अत एव दर्शनीयथ-दर्शनयोग्यो यः स तथा,मुक्ताजालखचितान्तकर्मा--
मुक्ताजालकपरिगतप्रान्त इत्यर्थः ॥५॥
तत्थ णं चंपाए णयरीए कूणिए णाम राया परिवसइ, महयाहिमचंतमहंतमलयमंदरमहिंदसारे अचंतविसुद्ध-
दौहरापकुलपंससुप्पसूए णिरंतरं रायलक्खणविराइअंगमंगे बहुजणबहुमाणे पूजिए सघगुणसमिद्धे ग्वत्तिए
मुइए मुद्धाहिसित्ते माउपिउसुजाए दयपत्ते सीमंकरे सीमंधरे खेमकरे खेमंधरे मणुस्सिदेजणवयपिया जण-
वयपाले जणययपुरोहिए सेउकरे केउफरेणरपवरे पुरिसवरे पुरिससीहे पुरिसवग्घे पुरिसासीविसे पुरिसपुंडरीए
पुरिसवरगंधहत्थी अड्ढे दित्ते वित्त विच्छिण्णविउलभवणसयणासणजाणवाहणाइण्णे यहुघणवहुजायरूव-
रयते आओगपओगसंपउत्ते विच्छडिअपउरभत्तपाणे बहुदासीदासगोमहिसगवेलगप्पभूते पडिपुण्णजंत-
कोसकोडागाराउधागारे बलवं दुपलपचामित्ते ओहयकंटयं निहयकंटयं मलिअकंटयं उद्वियकंटयं अफंटयं
ओत्यसतुं निहयसत्तुं मलियस उद्धिअसतुं निजियसतुं पराइअसत्तुं ववगयदुन्भिरवं मारिभपविष्पमुषं
खेमं सिपं सुमिरग्वं पसंतडिंबडमरं रज्ज पसासेमाणे विहरइ ।। (सू०६)
॥२०॥
कोणिकरा.
सूत्र ६
औरगनि-
रगाम्
।।२।।
राजरर्णके लिग्थ्यने-'महपाहिमवंतमहंत मलयमंदरमहिंदसारे' महाहिमपानिव महान् शेपराजपर्वतापेक्षया, तथा मलयः-
पनविशेपो, मन्दरो-मेरुः, महेन्द्र:-पर्वतविशेषः शझोपा, तद्वत्सार:-प्रधानो यः स तथा। असन्तविसुद्धदीहरायकुलबससुप्पमए'
अत्यन्तरिमुद्धो-ऽतिनिर्दोपो, दीर्घः-चिरकालीनो यो राज्ञां कुलरूपो वंशस्तत्र सुष्टु प्रसतो यः स तथा 'णिरंतरं रायलक्खणविराइ-
पंगमंगे' गजलधनः-पस्तिकादिनिः विराजितमगमगंगानं यस्य मत्था, मकारस्तु प्राकृतशैलीप्रभवः। 'मुइए नि मुदित:-प्रमोद-
पान्, अथरा निर्दोषमादको, यदाह-"मुइओ जो होइ जोणिमृद्धो"नि। 'मुदाहिसित्तेत्ति पितृपितामहादिमिः राजमि यो राज्ये-
मिपिन्तः । 'माउपिउमुजाए नि पित्रोविनीततया मत्पुत्रः । 'दयपत्ते'त्ति, प्राप्तकरुणागुणः । 'सीमंकरे'त्ति सीमाकारी,मर्यादाका-
रीत्यर्थः । 'सीमंधरति कृतमर्यादापालकः। एवं 'सेमंकरे खेमंधरैत्ति,क्षेमं पुनरनुपद्रवता। 'मणुस्सिदे'चि मनुजेषु परमेश्वरत्वात् ,
'जणायपियनि जनपदानां पितेव हितत्वात् । 'जणययपाले ति, तद्रक्षकत्वात् । 'जणवयपुरोहिए ति जनपदस्य शान्तिकरत्वात् ।
'मेउकरे नि मार्गदर्शक इत्यर्थः। केउकरें'ति अद्भुतकार्यकारित्वेन चिहकारी । 'गरपवरे'त्ति नराः प्रवराः अस्येतिकृत्वा । 'पुरि-
मारे ति पुरुषाणां मध्ये प्रधानत्वात् । 'पुरिससीहे'त्ति शूरत्वात् । 'पुरिसयग्य'त्ति रोपे सति रौद्ररूपत्वात्। पुरिसासीविसे'त्ति
पुरुषधासापाशीपिप इपाशीविषय पुरुषाशीविपः, भाशीविषय सर्पी, कोपसाफल्यकरणसामर्थ्यात्। 'पुरिसपुंडरीएत्ति सुखार्थिनां
सेव्यत्वात् । पुण्डरीकं च सितंपा । पुरिसवरगंधहत्थी' प्रतिराजगजभञ्जकत्वात् । अत्ति समृद्धः 'दित्त'चि दृप्तो-दर्पवान् 'वित्ते'त्ति
प्रसिद्धः। 'पिचिम्णपिउलभवणसपणामणजाणवाहणाइण्णेति विस्तीर्णानि-विस्तारवन्ति,विपुलानि-प्रभूतानि,मबनशयनासनानि |
१ मुदितो यो भवति योनिशुद्ध इति ।
॥२१॥
कोणिकरा.
औपपाति-
कसूत्रम्
॥२२॥
सूत्र ६
प्रतीतानि यस्य स तथा, यानवाहनानि-रथाश्चादीनि, आकीर्णानि-गुणाकीर्णानि यस्य स तथा, ततः कर्मधारयः, अथवा विस्ती-
विपुलभवनानि शयनासनयानवाहनाकीर्णानि यस्य स तथा । 'बहुधणबहुजायरूवरयते' बहु-प्रभूतं धनं-णिमादिकं, बहुनी
च जातरूपरजते-सुवर्णरूप्ये यस्य स तथा। 'आओगपओगसंपउत्ते' आयोगस्य-अर्थलाभस्य प्रयोगा-उपायाः सम्प्रयुक्ताः-
न्यापारिता येन, तेषु वा सम्प्रयुक्तो-व्यापृतो यः स तथा । 'विच्छडियपउरभत्तपाणे' विच्छदिते-त्यक्ते बहुजनभोजनदानेना-
विशिष्टोच्छिष्टसम्भवात सजातपिच्छर्दै वा नानाविधे प्रचुरे भक्तपाने-भोजनपानीये यस्य स तथा। 'बहुदासीदासगोमहिसगवे-
लगप्पभूए' बहवो दासीदासा मोमहिपगवेलकाच प्रभूता यस्य स तथा, गवेलका-उरभ्राः। 'पडिपुण्णजंतकोसकोट्ठागाराउधागारे'
प्रतिपूर्णानि यन्त्राणि-पापाणक्षेपयन्त्रादीनि, कोशो-भाण्डागारः, कोष्ठागारश्च-धान्यगृहं, आयुधागारश्च-ग्रहरणशाला यस्य स
तथा। 'वलय'ति प्रभूतसैन्यः। 'दुबलपचामित्ते'त्ति दुर्बलाः प्रत्यमित्राः-प्रातिवेश्मिकनृपा यस्य स तथा। ओहयकंटय'ति उपहता-
विनाशिताः कण्टकाः-प्रतिस्पर्द्धिगोत्रजा यत्र राज्ये तत्तथा,क्रियाया या विशेषणमेतत् , एवमन्यान्यपि, नवरं निहताः कृतसमृदयः
पहाराः, मलिताः-कृतमानमगाः, उधृता-देशानिर्वासिताः, अत एवाविद्यमाना इति) तथा शत्रवः-अगोत्रजाः, निर्जिता:-
खसौन्दर्यातिशयेन परिभूताः, पराजितास्तु तद्विधराज्योपार्जने कृतसम्भावनामङ्गाः, 'यवगयदुब्मिखं मारिभयविप्पमुक मिति
व्यक्तम् । 'पसंतबिडमर'ति डिम्बा:-विमाः, डमराणि-राजकुमारादिकतवैराज्यादीनि, 'पसंताहियडमरं ति क्वचित्पाठः, तत्राहित-
डमरं-शत्रुकृतविड्वरोऽधिकचिद्दरो वा । रज पसासेमाणे'त्ति प्रशासयन्-परिपालयन् 'पसाहेमाणे'त्ति क्वचित्पाठः, तत्राप्ययमेवार्थः,
'विहरति वर्तते ॥६॥
।
॥ २२॥
धारिणीरा०
॥२॥
सम्म णं फोणियस्स रपणो धारिणी नामं देवी होत्या, सुकुमालपाणिपाया अहीणपडिपुण्णपंचिंदिय-
मरोरा लागणयंजणगुणोया मागुम्माणप्पमाणपडिपुण्णसुजायसव्वंगसुंदरंगीससिसोमाकारकतपिय-
इंगणा गुम्बा करयलपरिमिअपसत्यतिपलियपलिपमज्झा कुंडलुहिहिअगंडलेहा कोमुइरयणियरविमलप-
रिपुष्णमोनयपणा सिंगारागारनाम्येमा संगपगपसिअभणिअपिहिअविलाससललिअसंलावणिउणजुत्तो.
यारष्ट्रमाला मादीमा दरिमणिना अभिरुवा पडिरूवा, कोणिपणं रपणा भंभसारपुत्तेणं सद्धिं अणुरत्ता
मपिरता से महफरिसरमस्वगंधे पंचविहे माणुस्सए कामभोप पचणुभवमाणी विहरति ॥ (सू०७)
गीर लिख्यते-'अहीणनिदियमरीरा' फचित्तु 'अहीणपुग्णपंचिंदियसरीरा' अहीनानि-अन्यूनानि लक्षणतः,
पूजानि-सस्पता, पुण्यानि वा-परित्राणि, पश्चापीन्द्रियाणि यत्र तत्तथाविधं शरीरं यस्याः सा तथा । लक्षणवंजणगुणोपवेया'
नबनानि-मानिकपकादीनि, न्यअनानि-मपीतिलकादीनि, तेषां यो गुणः-प्रशस्तत्वं, तेनोपपेता-युक्ता पा सा तथा । माणुम्मा-
परमापडिपुजनुजायगवंगसुंदरंगी' तर मान-जलद्रोणप्रमाणता, कथम् ?, जलस्यातिभृते कुण्डे प्रमातव्यमानुपे निवेशिते यजलं
निम्गानि गपदि द्रोणमानं स्वागदा तन्मानुषं मानप्रासमुच्यते, तथा उन्मानम्-अर्द्धभारप्रमाणता, कथम् ?, तुलारोपितं मानुष
पपदभार तुलानि तदा गहन्मानप्राममित्युच्यते, प्रमाणं तु स्याङ्गुलेनाष्टोत्तरशतोच्छ्यता, ततश्च मानोन्मानप्रमाणैः प्रतिपूर्णानि-
अन्गनानि गुजातानि-गुनिप्पन्नानि साण्यगानि-शिरप्रभृतीनि पत्र तनथाविधं सुन्दरमझ-शरीरं यस्याः सा तथा । 'ससीसोमा-
फारतपियदंगणा' शिरमौम्पाकारं कान्तं च-कमनीयमत एव च प्रियं-वल्लभं द्रष्ट्टणां दर्शनं-रूपं यस्याः सा तथा। अत
॥२३॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥२४॥
धारिणीरा०
सूत्र ७
एवं 'सुरूवत्ति शोभनरूपा । 'करयलपरिमिअपसत्थतिवलियवलियमज्झा करतलपरिमितो-मुष्टियाधः, प्रशस्त:-शुभस्त्रिवलिको-
वलित्रययुक्तो, वलितः-सञ्जातवलिमध्यो-मध्यभागो यस्याः सा तथा । 'कुंडलुल्लिहियगंडलेहा' कुण्डलाभ्यामुल्लिखिता
गण्डलेखाः-कपोलपत्रवल्यो यस्याः सा तथा, 'कुण्डलोल्लिखितपीनगण्डलेखेति पाठान्तरं, व्यक्तं च । 'कोमुइरयणि-
यरविमलपडिपुण्णसोमवयणा' कौमुदी-चन्द्रिका कार्तिकी वा, तत्प्रधानस्तस्यां वा यो रजनीकर:-चन्द्रस्तद्वद्विमलं प्रतिपूर्ण
सौम्यं च वदनं यस्याः सा तथा। 'सिंगारागारचारुवेमा' भृक्षारस्य-रसविशेषस्यागारमिव-स्थानमिव चारु:--शोभनो वेपो-
नेपथ्यं यस्याः सा तथा, अथवा शृङ्गारो-मण्डनभूपणाटोपस्तत्प्रधानः आकारः-संस्थानं चारुथ वेपो यस्याः सा तथा 'संगयग-
यहसियभणियविहियविलाससललियसलावणिउणजुत्तोवयारकुसला' सङ्गता-उचिता गतहसितभणितविहितविलासा यस्याः सा
तथा, तत्र विहितं-चेष्टितं, विलासो-नेत्रचेष्टा, तथा सह ललितेन: प्रसन्नतया ये संलापा:-परस्परभापणलक्षणास्तेपु निपुणायासा
तथा, तथा युक्ताः-सङ्गता ये उपचारा-लोकव्यवहारास्तेषु कुशला या सा तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः, कचिदिदमन्यद्
दृश्यते-'सुंदरथणजघणवयणकरचरणनयणलावण्णविलासकलिया'व्यक्तमेव, नवरं जयनं-पूर्वकटीमागः, लावण्यम्-आकारस्य स्पृह-
णीयता, विलासः-स्त्रीणां चेष्टाविशेषः, आह च-"स्थानासनगमनानां, हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेपो, यः श्लिष्टः स तु
विलासः स्यात् ॥१॥" इति । तथा 'कोणिएणं रण्णा [भभमारपुत्तेणं] सद्धिं अणुरत्ता अविरत्ताइढे सद्दफरिसरसरूवगंधे पंचविहे माणु-
रूपए कामभीए पचणुभवमाणी विहरतित्ति व्यक्तमेव,नवरं अनुरक्ता अविरक्ता-अनुरज्य न विप्रियेऽपि विरक्ततां गतेत्यर्थः॥७॥
तस्स णं कोणिअस्स एणो एक पुरिसे विउलकयवित्तिए भगवओ पवित्तिवाउए भगवओ तद्देवसिअं
॥ २४ ॥
कोभिकरा- यवर्णनम् औपचाति. कपूपम् ॥२५॥ 'पवित्ति णियेपर, तस्स णं पुरिसरस पहवे अण्णे पुरिसा दिण्णभतिभत्तवेअणा भगवओ पविसिवाउआ भगवो तदेवसियं पवित्ति णिवेदेति ।। (सू०८)॥ 'तम्म प' मित्यादौ 'रिउलयविनिए'नि विहितप्रभूतजीनिक इत्यर्थः, वृत्तिप्रमाणं चेदम्-अर्द्धत्रयोदशरजतसहस्राणि, पदाह-"मंडलियाण महसमा पीईदाणं सपसहस्सा" । 'पवित्तियाउए नि प्रवृत्तिव्यापृतो वार्ताव्यापारवान , वार्तानिवेदक इत्यर्थः । तदेवमिति दिवसे मया देवसिकी सा चासो विवक्षिता-अमुत्र नगरादावागतो विहरति भगवानित्यादिरूपा, दैव- गिकी ऐति तवमिकी, अतस्ता निवेदयति । 'वस्स ण' मित्यादि अत्र 'दिग्णभतिभत्तवेयपत्ति दर्त भृतिभक्तरूपं वेतन-मूल्यं पेषां ने व्या, तर भृतिः-फापिणादिका भक्त च-भोजनमिति ॥८॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं कोणिए राया भंभसारपुत्ते पाहिरियाए उचहाणसालाप अणेगगणनायगदंड- नायगराईसरतलपरमाईपिअकोडंपिअमंतिमहामंतिगणगदोवारिअअमबचेडपीदमदनगरनिगमसेटिसेणाव- हमत्यपाहतसंधिवाल सदि संपरिचुडे विहरइ ।। (सू०९) 'मंमसारपुने'त्ति श्रेणिकराजमनुः । 'अणेगगणे'त्यादि, अनेके ये गणनायका:-प्रकृतिमहत्ता, दण्डनायका:-तन्त्रपालाः राजानी-मण्डलिका ईश्वरा-युवराजाः, मतान्तरेणागिमाद्यैश्चर्पयुक्ताः, तलवरा:-परितुष्टनरपतिप्रदत्तपटवन्धविभूपिताः राजस्था- नीयाः, 'माईविया' छिनमडम्याधिपाः, 'कोडविया' कतिपयकुटुम्बप्रभवोऽवलगकाः मन्त्रिणः प्रतीताः, महामन्त्रिणो-मन्त्रिम- १ माण्डलिकानां सहस्राणि प्रीतिदानं शतसहस्राणि (आगमने) । २५ ।।
भोपपाति- कसूत्रम् ॥२६॥ महावीर- वर्णनम् सूत्र ९ ण्डलप्रधानाः, इस्तिसाधनोपरिका इति वृद्धाः, गणका-ज्योतिपिकाः, भाण्डागारिशा इति वृद्धाः, दौवारिका:-प्रतीहाराः राज- दौवारिका वा, अमात्या-राज्याधिष्ठायकाः, चेटाः-पादमूलिकाः, पीठमर्दाः-आस्थाने आसनासन्नसेवकाः, वयस्या इत्यर्थः, नगरं-नगरवासिप्रकृतयः, निगमा:-कारणिकाः वणिजो वा, श्रेष्ठिनः-श्रीदेवताच्यासितसोवर्णपट्टविभूपितोत्तमाङ्गाः, सेनापतयो- नृपतिनिरूपितचतुरङ्गसैन्यनायकाः, सार्थवाहाः-सार्थवाहकाः, दूता-अन्येषां राजादेशनिवेदकाः, सन्धिपाला:-राज्यसन्धिरक्षकाः, एपा द्वन्द्वस्ततस्तैः, इह तृतीयाबहुवचनलोपो द्रष्टव्यः, 'सद्धिति सार्द्ध सहेत्यर्थः, न केवलं तत्सहितमेव, अपि तु तैः समिति- समन्तात्परिवृतः--परिकरित इति ॥९॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे आइगरे तित्थगरे सहसंबुद्धे पुरिसुत्तमे पुरिससीहे पुरिसवरपुंडरीए पुरिसवरगंधहत्थी अभयदए चक्खुदए मग्गदए सरणदए जीवदए दीवो ताणं सरणं गई पइटा धम्मवरचाउरंतचक्कवही अप्पडिहयवरनाणदसणधरे विअदृच्छउमे जिणे जाणए तिपणे सारए मुत्ते मोयए बुद्धे पोहए सब्वण्णू सव्वदरिसी सिवमयलममअमणतमक्खयमव्वाबाहमपुणरावत्ति सिद्धिगइ- णामधेयं ठाणं संपाविउकामे अरहा जिणे केवली सत्तहत्थूस्सेहे समचउरंससंठाणसंठिए वरिसहनाराय- संघयणे अणुलोमवाउवेगे कंकरगहणी कवोपपरिणामे सउणिपोसपिढेतरोरुपरिणए महावीरवर्णके लिख्यते-'श्रमणो' महातपस्वी नामान्तरं वा इदमन्तिमजिनस्य 'भगवान्' समग्रेश्वर्यादियुक्तः 'महावीरो' १ सयं प्र० ॥२६॥ भा
महावीर
वर्णनम्
सूत्र ९
सरसन्
दगदिनोरमर्गादिपललितनापतया देवप्रतिष्ठितनामा, 'आदिकर!' आदौ प्रथमतया श्रुतधर्मस्य करणशीलत्वाद, 'तीर्थहरः
मारपीतवान् महसमुदः स्वपमेव सम्पन्नोद्धव्यस्य पोषाद, कुत एतदित्याह-यतः 'पुरुषोत्तमः' तथाविधातिशयस-
पन्न पुरुषप्रधानः, उत्तमत्वमेोपमाययेगाह-'पुरुषसिंह' शौर्यातिशयान, 'पुरुपवरपुण्डरीका' पुरुष एवं वरपुण्डरीकम्-
पालपमं पुकाररपुण्डरीक, धालता चास्य मर्याशुभमलीममरहितत्वाद, एवं 'पुरुषवरगंधहस्ती' गन्धहस्तिता चास्य सामान्य-
गनरूपपरनकभिजनमरकादिदुरितविनाशनात् , तया न भयं दयते-ददाति प्राणापहारकरणरसिकोपसर्गकारिण्यपि प्राणिनी-
त्यमपदपः, अमपा पा-गर्मप्राणिमयपरिहारवती दया-घृणा यस्य सोऽभयदयः, न केवलमयमनर्थ न करोति अपि त्वर्थ करो-
नीति दीपमाह-यासि चक्षुः-युतलानं तदयते यः स चक्षुर्दयः, यथा हि लोके चक्षुर्दमा वान्छितस्यानमार्ग दर्शयन्महोप-
फारी मानि इत्यामिहापीति दर्शयमाह-मार्ग-सम्पग्दर्शनादिकं मोक्षपथं दयत इति मार्गदयः, यथा हि लोके चक्षुरुद्घाटन
मागइननं य कृत्या चौरादिविलुप्तधनानिरुपद्रवं स्थान प्रापयन् परमोपकारी भवतीत्येवमिहापीति दर्शयन्नाह-'शरणदयो' निरु-
पद्रपस्थानदापको, निर्वाणहेतुरित्यर्थः, यथा दि लोके चक्षुमार्गशरणदानादुरुस्थानां जीवनं ददात्येवमिहापीति दर्शयन्नाह-जीवनं
जीरो-मारमागधारणम् , अमरणधर्मत्यमित्यर्थः, तं दयत इति जीवदयो, जीवेषु या दया यस स जीवदयः, तथा दीप इव
ममस्तास्तुप्रकाशकत्यात् दीपो या संसारसागरान्तर्गतानिवर्गस्य नानाविधदुःखकल्लोलानिपातदुःस्थितस्याश्वासहेतृत्वात् , तथा
वाणम्-अनर्थप्रतिइननं तदेतत्त्वात्राण, तथा शरणम्-अर्थसंपादनं तदेतत्वाच्उरणं, तथा 'गइति गम्यतेऽभिगम्यते दुःस्थितैः
गुस्सतार्षमाश्रीपते इति गतिः, 'पइति प्रतिष्ठन्त्यस्यामिति प्रतिष्ठा-आधारः संसारगर्ने प्रपततः प्राणिवर्गस्पेति, तथा त्रयस्समु-
॥ २७॥
भोपपाति-
कसूत्रम्
॥२६॥
महावीर-
वर्णनम्
घन ९
ण्डलप्रधाना, हस्तिसाधनोपरिका इति श्रद्धाः, गणका-ज्योतिपिकाः, भाण्डागारिशा इति वृद्धाः, दौवारिका:-प्रतीहाराः राज-
दौवारिका वा, अमात्या-राज्याधिष्ठायकाः, चेटाः-पादमूलिकाः, पीठमर्दाः-आस्थाने आसनासमसेवकाः, वयस्या इत्यर्थः,
| नगर-नगरवासिप्रकृतयः, निगमाः-कारणिकाः वणिजो वा, श्रेष्ठिनः-श्रीदेवताध्यासितसोवर्णपदविभूपितोत्तमाङ्गाः, सेनापतयो-
| नृपतिनिरूपितचतुरङ्गसैन्यनायकाः, सार्थवाहाः सार्थवाहकाः, दूता-अन्येषां राजादेशनिवेदकाः, सन्धिपाला:-राज्यसन्धिरक्षकाः,
एपो द्वन्द्वस्ततस्तैः, इद तृतीयाबहुवचनलोपो द्रष्टव्यः, 'सद्धिति साई सहेत्यर्थः, न केवलं तत्सहितमेव, अपि तु तैः समिति-
समन्तात्परिवृतः-परिकरित इति ॥९॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे आइगरे तित्थगरे सहसंबुद्धे पुरिसुत्तमे पुरिससीहे
पुरिसवरपुंडरीए पुरिसवरगंधहत्थी अभयदए चक्खुदए मग्गदए सरणदए जीवदए दीवो ताणं सरणं गई
पइट्टा धम्मवरचाउरंतचकबद्दी अप्पडिहयवरनाणदंसणघरे विअदृच्छउमे जिणे जाणए तिण्णे तारए मुत्ते
मोयए बुद्धे पोहए सवण्णू सव्वदरिसी सिवमयलममअमणंतमश्वयमव्वावाहमपुणरावत्तिअं सिद्धिगइ-
णामधेयं ठाणं संपाविउकामे अरहा जिणे केवली सत्तहत्थूस्सेहे समचउरंससंठाणसंठिए बजरिसहनाराय-
संघयणे अणुलोमवाउवेगे कंकरगहणी कवीयपरिणामे सउणिपोसपिटुंतरोरुपरिणए
महावीरवर्णके लिख्यते-'श्रमणो' महातपस्वी नामान्तरं वा इदमन्तिमजिनस्य 'भगवान्' समग्रेश्वर्यादियुक्तः 'महावीरो'
१ सयं प्र०
॥२६॥
महावीर-
वर्णनम्
पत्र ९
॥२०॥
देरादिकोपरगादिपगलिगमस्यतया देवप्रतिष्टिननामा, 'आदिकर: आदौ प्रथमतया युवधर्मस्य करणशीलत्वात् , 'तीर्थहर
मारमशीनगन् 'मदममा सयमय सम्पग्मोदयस्य पोधाद, कुत एतदित्याइ-यतः 'पुरुषोत्तमः' तथाविधातिश्चयस-
मन पुरुषप्रधाना, उधमत्रमेरोपमानयेणाह-'पुरुपसिंह' शौर्यातिशयान्, 'पुरुषतरपुण्डरीका' पुरुष एवं वरपुण्डरीकम्-
परनपं पुगाररपुण्डरीक, पालता चास्य सर्वाशुममलीममरहितत्वात् , एवं 'पुरुषवरगंधहस्ती' गन्धहस्तिता चास्य सामान्य-
गान्पारणकर्मियजनमरकादिदुरितविनाशनान, तया न मयं दयते-ददाति प्राणापहारकरणरसिकोपसर्गकारिण्यपि प्राणिनी-
समपदसः, अमपा पा-पप्राणिमपपरिदाररती दया-घृणा यस सोऽभयदयः, न केलमयमनर्थ न करोति अपि त्वर्थ करो-
नीनि दर्शपसारनपुरिस पशुः-पुतनानं सइयते यः स चक्षुर्दयः, यथा हि लोके चक्षुर्दवा वाञ्छितसानमार्ग दर्शयन्महोप-
फारी मानि इत्येमिहापीति दीपमाह-मार्ग-सम्यग्दर्शनादिकं मोक्षपथं दयत इति मार्गदपः, यथा हि लोके चक्षुरुद्घाटन
मार्गदर्मन प हत्य गौरादिविलुप्तधनानिरुपद्र्य स्थान प्रापयन् परमोपकारी भवतीत्येवमिहापीति दर्शयबाह-'शरणदयों' निस-
प्रस्यानापो, निर्माणरित्यर्थः, पया दि लोके चतुमार्गशरणदानाहुःस्थानां जीवनं ददात्येवमिहापीति दर्शयन्नाह-जीवन
जीरो-मारमाणधारणम् , अमरणधर्मत्यमित्यर्थः, ते दयत इति जीनदयो, जीवेषु वा दया यस्य स जीवदयः, तथा दीप इव
गमम्मरमाप्रशासनात् दीपो या संसारसागरान्तर्गताणिवर्गस्य नानाविधदुःखकल्लोलानिधातदुःस्थितस्याश्वासहेतुत्वाद, तथा
पाणम्-अनप्रतिहननं तदेतत्वात्राणं, तथा शरणम्-अर्थसंपादनं तद्धेतुत्वाचरणं, तथा 'गईति गम्यतेऽभिगम्यते दुःस्थितैः
मुस्थतार्थमाभीपने इति गतिः, 'पद्धति प्रतिष्ठन्त्यस्यामिति प्रतिष्ठा-आधारः संसारगर्ने प्रपततः प्राणिवर्गस्येति, तथा त्रयस्समु-
१॥२७॥
औपपाति-
कमूत्रम्
॥२८॥
महावीर-
वर्णनम्
यत्र ९
द्राचतुर्थो हिमवानेते चत्वारः पृथिव्या अन्ता:-पर्यन्तास्तेषु स्वामिसया भवतीति चातुरन्ता, स चासौ चक्रवर्ती च चातुरन्तच-
क्रवर्ती, वस्थासौ चातुरन्तचक्रवर्ती च वरचातुरन्तचक्रवर्ती-सर्वराजातिशायी, धर्मविषये वरचातुरन्तचक्रवर्ती धर्मवरचातुरन्तच-
क्रवर्ती, सकलधर्मप्रणेतॄणां मध्ये सातिशयत्वादिति, तथा अप्रतिहते-कटादिभिरस्खलिते अविसंवादके वा अत एव क्षायिकत्वादा
बरे-प्रधाने ज्ञानदर्शने-केवललक्षणे धारयतीति अप्रतिहतवरज्ञानदर्शनघरः, कथमस्यैते इत्यत आह-पतो 'व्यावृत्तच्छमा' नि.
तज्ञानाचावरणो निर्मायो वा, एतच्च रागादिजयात्तस्येत्याह-'जिनो' रागादिजेता, रागादिजयथ' रागादिस्वरूपादिज्ञानादित्यत
आह-'जाणए'त्ति ज्ञायको-ज्ञाता रागादिभावसम्बन्धिनां स्वरूपकारणफलानामिति, अत एव 'तिण्णो'त्ति तीर्ण इव तीर्णः, संसा-
रसागरमिति गम्यते, अत एव 'तारका' संसारसागरादुपदेशवर्तिनां भगवानिति, तथा 'मुक्तो' वायाम्पत्तरग्रन्थात् कर्मवन्धनाद्वा,
अत एव 'मोचका' अन्येपामुपदेशवर्तिनां, तथा 'बुद्ध'त्ति बुद्धवान् बोद्धव्यम् , अत एव 'बोधकः' अन्येपामिति, एतापन्ति
विशेषणानि भवावस्थामाश्रित्योक्तानि, अथ सिद्धावस्थामाश्रित्योच्यते-'सबष्णू सव्यदरिसीति, इह ज्ञान-विशेपावबोधः,दर्शनं
च-सामान्यावयोधः, सिद्धावस्थायां पुरुषस्य कैश्चित् ज्ञानं नाम्युपगम्यते प्रकृतिविकारस्य बुद्धेरभावादित्येतन्मतव्यपोहार्थमिदं
तथा 'शिव' सर्वोपद्रवरहितत्वाद् ‘अचलं' स्वाभाविकप्रायोगिकचलनरहितत्वात्. 'अरुन' रोगाभावात् 'अनन्तम्' अनन्तार्थविषय-
ज्ञानस्वरूपत्वात् , 'अक्ष्यम्' अनाशं, साद्यपर्यवसितत्त्वाद , अक्षयं वा परिपूर्णत्वात् , 'अन्यायाधम्' अपीडाकारित्वात् , 'अपुन-
रावर्तके' पुनर्भवाभावात् , सिद्धिगतिरिति नामधेयं-प्रशस्तं नाम यस्य तसिद्धिगतिनामधेयं, तिष्ठन्त्यसिन्निति स्थान-क्षीण-
कर्मणो जीवस्य स्वरूपं लोकाग्रे वा, जीवस्वरूपविशेषणानि तु लोकाने उपचारादवसेयानीति, 'संपाविउकामेत्ति संप्राप्तुकामस्त-
॥२८॥
श्रीवीरव०
पत्र १०
हरयम्
॥२९॥
पायाप्त इत्यर्थः, 'जिणे जाणए' इत्यादिविशेषणानि कचिन्न दृश्यन्ते, दृश्यन्ते पुनरिमानि-'अर'हत्ति अर्हन्-अशोकादिमहा-
पूजाईत्वान् अरिपमानं पा रहा-एकान्तं प्रच्छन्नं सर्वज्ञत्याद् यस सोरहाः, जिनः प्राग्य , केवलानि-सम्पूर्णानि शुद्धानि
अनन्तानि या मानादीनि यस मन्ति म कैवली, अत एव 'सव्वष्णू सव्वदरिसी' । 'सत्तहत्थुस्सेहे' मप्तहस्तप्रमाणः । 'समचउ-
रंगमंटाणसंठिए' मम-तुल्यं अपःकायोपरिकाययोर्लक्षणोपपेततया तच तचतुरस्रमिव चतुरस्र च-प्रधानलक्षणोपपेततयैव समच-
तरमं नग नद संस्थानं च-आकारस्तेन संस्थितो यः स तथा । 'वजऋपभनाराचसंहनन' इति प्रथमसंहननः। 'अणुलोमवाउवेगे'
अनुलोमः-अनुलो यापुर्वगः-गरीरान्वर्वतिवाययो यस्य स तथा । 'कङ्कग्रहणी' कङ्क:-पशिविशेषः तस्येव ग्रहणी-गुदाशयो
पस नीरोगार्चस्तया म तथा । 'कोयपरिणामे कपोतस्येव-पक्षिविशेपस्येव परिणामः-आहारपाको यस्य स तथा, कपो.
तस्य हि पापाणलपानपि जठरामिर्जरपतीति किल श्रुतीः । 'सउणिपोसपिढेंतरोरुपरिणए' शकुनेरिव-पक्षिण इव 'पोस'ति अपा-
नदेशः पुरीपोत्सर्गनिर्लेपतया यस्य स तथा, "ठव-प्रतीवमन्तरे च-पृष्ठोदरयोरन्तकाले पावित्यर्थः,उरू च-जचे इति द्वन्द्व-
स्तन एते परिणता-विशिष्टपरिणामवन्तः सुजाता यस स तथा ।
पउमुप्पलगंधसरिसनिरसाससुरमिवयणे छवी निरायंकउत्तमपसत्यअइसेयनिरुवमपले जल्लमल्लकलंकसे-
परपदोसयवियसरीरनिरुवलेवे छायाउनोइअंगमंगेघणनिचियसुबद्धलक्खणुण्णयकूडागारनिभपिडिअग्ग-
सिरण सामलियोंडघणनिचियच्छोडियमिउविसयपसत्थसुहुमलक्खणसुगंधसुंदरभुअमोअगभिंगनेलकजल-
पहिभमरगणणिदनिकुम्यनिचिपकुंचियपयाहिणायत्तनुदसिरए दालिमपुप्फप्पगासतवणियसरिसनिम्म-
॥२९॥
श्रीवीरव०
सूत्र १०
औपपाति-
कात्रम्
॥३०॥
लसुणिद्धकेसंतकेसभूमी घण(निचिय) उत्तागारुत्तमंगदेसे णिवणसमलट्ठमद्दचंदद्धसमणिडाले उडवइपडिपु-
पणसोमवयणे अल्लीणपमाणजुत्तसवणे सुस्सवणे पीणमंसलकवोलदेसभाए आणामियचावरुइलकिपहन्म-
राइतणुकसिणणिद्धभमुहे अवदालिअपुंडरीयणयणे कोआसिअपवलपत्तलच्छे गरुलायतउज्जुतुंगणासे उव-
चिअसिलप्पवालविवफलसण्णिभाहरोट्टे पंडुरससिसअलविमलणिम्मलसंग्खगोक्खीरफेणकुंददगरयमुणालि-
आधवलदंतसेढी अखंडदंते अप्फुडिअदंते अविरलदंते सुणिद्धदंते सुजायदंते एगदंतसेदीविव अणेगदंते
हुयवहणिद्धंतधोयतत्ततवणिज्जरत्ततलतालुजीहे
'पउमुप्पलगंधसरिसनिस्साससुरमिवयणे' पन कमलं उत्पलं च-नीलोत्पलमथवा पद्म-पनकामिधानं गन्धद्रव्यमुत्पलं च-
उत्पलकुष्टं तयोर्गन्धेन-सौरम्येण सदृशः-समो यो निश्वासः-धासवायुस्तेन सुरमि--सुगन्धि वदनं मुखं यस्य स तथा ।
'छवी'ति छविमान उदात्तवर्णः, सुकुमारत्वाचा युक्त इत्यर्थः । 'नीरायंकउत्तमपसस्थअइसेयनिरुवमपले' निरातकनीरोगमुत्तमं-
प्रशस्तमतिश्वेतं निरुपमं च पलं-मांसं, पाठान्तरेण तलं-रुपं यस्य स तथा, पाठान्तरपक्षे 'अतिस्सेय' इति अतिश्रेयः-अत्यन्त-
प्रशस्यम् । 'जल्लमल्लकलंकसेयरयदोसवजियसरीरनिरुवलेवे याति चा लगति चेति यल्ल:-स्वल्पप्रयत्नापनेयः स चासौ मछश्चेति
यल्लमल्लः, स च कलई च-दुष्टतिलकादिकं स्वेदश्च-प्रस्वेदो रजश्व-रेणुस्तेषां यो दोपो-मालिन्यकरणं तेन वर्जितं शरिरं यस्य
स तथा, स चासावत एव निरुपलेपश्चेति कर्मधारयः । 'छायाउलोइयंगमंगे' छायया-दीप्त्या उद्योतितं-प्रकाशित अङ्गमङ्गं यस्य ।
'घणनिचियसुबद्धलखणुण्णयकूडागारनिमपिडियग्गसिरए'धननिचितम्-अत्यर्थनिविडं धनवद्वा-अयोधनवत् निचितं-सुबद्धं सुष्टु
॥३०॥
श्रीवीरव०
सूत्र १०
বিবি-
करणम्
म्नायुपदं लयमोना-प्रशस्तलक्षणं घटस्य-पर्वतशिखरस्य आकारेण-संस्थानेनं निभं-सदृशं यत्तत्तथा,पिण्डिकेव-पाषाणपिण्डिके-
पारम्-उपणीपलक्षणं यस्य तत्नया, तदेवंविधं शिरो यस्य स घननिचितादिविशेषणशिरस्कः। सामलिवोंडघणनिचियप्फो(च्छो)डिय-
मिउपिमयपमस्याहमलकरणमुगंधसुंदरभुअमोअगमिंगनेलकअलपहिहभमरगणणिद्धनिकुरुंघनिचियकुंचियपयाहिणावत्तमुद्धसिरए
मान्मली-वविशेगः तस्या योण्डं-फलं पननिचितम्-अतीव निविडं 'छोटिय'ति छोटितं स्फाटितं तद्वत् मृदवः-सुकुमाराचं
विभदाय-व्यताः प्रशस्ताव-शुभाः सूक्ष्माय-लक्ष्णाः लक्षणाच-लाक्षणिकाः सुगन्धयश्च-सुरभयः सुन्दराय-शोभनाः भुज-
मोपकाद्-रत्नविशेष व भृत्यत्-कीटविशेषवदगारविशेषवद्रा नैलवत्-नीली विकारवत् अथवा भृङ्गनेलवत् कसलवत्-मपीव प्रह-
एप्रमरगपरन-निरुजदिरेफयन्दमिव स्निग्धा-कृष्णछायो निकुरुम्बः-समूहो येषां ते तथा, ते च निचिताश्व-निविडाः कुञ्चिताथ-
हुण्डलीभूताः प्रदक्षिणापांव-प्रतीताः मूर्धनि-मस्तके शिरोजा-वाला यस्य स तथा, अधिकृतवाचनायां भुजमोचकशब्दादारम्प
पेदमधीयते न मामीत्यादीति । 'दालिमपुफप्पगासनवणिजसरिसनिम्मलसुणिद्धकेसंतकेमभूमी' दाडिमपुष्पप्रकाशाच रक्तेत्यर्थः,
सपनीयमशी च-रक्तगुवर्णसमपर्णेत्यर्थः, निर्मला च सुस्निग्धा च प्रतीता केशान्ते-चालतमीपे केशभूमिः-केशोत्पत्तिस्थानभूता
मस्तकता यस्य म तथा । 'पणनिचियेत्यादि प्राग्वत्, छत्राकारोत्तमादेशः, उन्नतत्वसाधात् । “णिवणसमलट्ठमट्ठचंदद्धस-
मणिडाले' निर्वर्ण-विस्फोटकादिकृतक्षतरहितं समम्-अविषममत एष लष्टं-मनोज्ञं मृष्टं-शुद्धं चन्द्रार्धसम-शशधरशकलसदृर्श
ललाटम्-अलिकं यस्य स तथा । 'उड्डयइपडिपुण्णसोमवयणे इह प्राकृतत्वात् प्रतिपूर्णोडुपतिसौम्यवदन इति दृश्यम् , उडुपति-
पन्द्रः। 'अल्लीणपमाणजुत्तसरणे' आलीनी न तु टप्परौ प्रमाणयुक्तो-खप्रमाणोपेतौ श्रवणौ-कौँ यस्य स तथा, अत एव 'सु-
॥३१॥
औपपाति-
कमत्रम्
॥३२॥
श्रयणः' शोभनोत्रः शोमनश्रवणव्यापारो वा । 'पीणमंसलकवोलदेसभाए' पीनौ-अकशौ यतो मांसलौ-समांसौ कपोलौ-गण्डौ श्रीवीरव०
तयोस्तावेव वा मुखख देशरूपी भागौ यस्य स तथा। 'आणामियचावरुइलकिणभराइतणुकसिणणिद्धभमुहे' आनामितम्-ईपनामितं । स्त्र १०
यच्चाप-धनुस्तद्रुचिरे-मनोने कृष्णाभ्रराजीव-कालिकमेघरेखेव ननुके कृष्णे-काले स्निग्धे च-सुच्चये ध्रुवौ-नेत्रावयपविशेपो
यस्य स तथा, वाचनान्तरे तु दृश्यते 'आणामियचावरुदलकिण्हन्भराइसंठिपसंगयआययसुजायभमुए' आनामितचापवद्रुचिरे कृष्णा-
राजीवच संस्थिते-तत्संस्थानवत्यो सङ्गते-उचिते आयते-दीघे सुजाते-सुनिष्पन्ने भुवौ यस्य स वया। 'अबदालिपपुंडरीयणपणे'
अवदालितं-रविकरैर्विकासितं यत्पुण्डरीकं-सितपय तद्वन्नयने यस्य स तथा, अत एव कोआसिअपवलपत्तलच्छे' कोकासियत्ति-
पयवद्विकसिते धवले च क्वचिद्देशे पत्रले च-पक्ष्मवत्यौ अक्षिणी-लोचने यस्य स तथा । 'गरुलायतउज्जतुंगणासे' गरुडस्येवा-
यता-दीर्घा ऋज्वी-अवका तुङ्गा-उन्नता नासा-नासिका यस्य स तथा । 'उअचिअसिलप्पवालपिनफलसम्णिमाहरोडे' उअनि-
अत्ति-परिकर्मितं यच्छिलारूपं प्रवालं विद्रुममित्यर्थो, विम्बफलं-गोल्हाफलं तयोः सनिमः-सदृशो रक्तवया उन्नतमध्यतया व
अधरोष्ठः-अधस्तनदन्तच्छदो यस्य स तथा । 'पंडुरससिसअलविमलणिम्मलसंखगोक्खीरफेणकुंददगरयमुणालियाघवलदंतसेढी'
पाण्डुरम्-अकलङ्गं यच्छशिशकलं-चन्द्रखण्डं विमलानां मध्ये निर्मलश्च यः शङ्खः गोक्षीरफेने च प्रतीते कुन्दं-पुप्पविशेपः उदक-
रजच-तोयकणा मृणालिका च विशिनी तद्वद्धवला दन्तश्रेणियस्य स तथा। 'अखण्डदन्ते' सकलरदनः, 'अप्फुडियदंते' अजर्ज-
रदन्तः, 'अविरलदंते' घनरदनः, 'सुणिद्धदंते"ति व्यक्तं, 'सुजायदंते' सम्यगनिष्पन्नदन्तः 'एगदंतसेढीविय अणेगदंते एकस्य
दन्तस्य श्रेणिः-पतिर्यस्य स तथा, स इव परस्परानुपलक्ष्यमाणदन्तविभागत्वात् अनेके दन्ता यस्य स तथा । 'हुयवहणिद्धत ॥३२॥
श्रीवीरव० सूत्र १० औपचाति- सगवम् घोयतनागिमरमतलतालजीह हुतवहेन-अमिना निर्मात-दग्दमलं धोतं-जलप्रक्षालितं तप्तं सतापं यत्तपनीयं-सुवर्ण तद्र- नालं-लोहितरूपं तालु य-कादं बिहा च-रसना यस्य स तथा। अपहिषमुविभत्तचित्तमंसू मसलसंठियपसत्थसहलविउलहणूट घउरंगुलसुप्पमाणकंवुवरसरिसग्गीचे परमहिमयराहसीहमदलउसभनागवरपडिपुण्णविउलवघे जुगसत्रिभपीणरइयपीवरपउद्दसुसंठियसु- सिलिपिसिषणथिरसुपद्धसंधिपुरवरफलिहवहियभुण भुईसरविउलभोगआदाणपलिहउच्छूददीहबाहू र- ततलोयइपभउअमंसलसुजायलक्ग्यणपसत्यअच्छिद्दजालपाणी पीयरकोमलवरंगुली आर्यघतंयतलिणसुइरु- इलणिदणपरो चंदपाणिलेहे सूरपाणिलेहे संग्यपाणिलेहे चक्रपाणिलेहे दिसासोत्थिअपाणिलेहे चंदसूरसंम्वच- फदिमामोरिथमपाणिलेहे कणगसिलातलुबलपसत्यसमतलउपचिपविच्छिण्णपिहुलवच्छे सिरिवच्छकियव- घले अरंतुअकणगरुययनिम्मलसुजायनिस्वयदेहधारी असहस्सपडिपुण्णवरपुरिसलवणधरे सपणय- पासे संगरापासे सुंदरपासे सुजायपासे मियमाइअपीणरइअपासे उज्जुअसमसहियजचतणुकसिणणीद्धआ- उबलहरमणिवरोमराई झसविह्गसुजापपीणकुच्छी 'अद्विपाविमचचिनमय' अवस्थितानि-अवर्द्धिष्णूनि सुविभक्तानि-विविक्तानि चित्राणि-आतिरम्यतया अद्भुतानि श्म- यूणिरुचीया यस्य स क्या । 'मसलसंठियपमस्थसद्लविउलहणूए' मांसल-उपचितमांसः संस्थितो-विशिष्टसंस्थानः प्रश- स्वः-शुभः शार्दूलस्येव-व्यानस्यैव विपुलो-विस्तीणों इनुः-चियुकं यस्य स तथा । 'चउरंगुलसुप्पमाणकंबुवरसरिसग्गीचे' ।३३॥
श्रीवीरर० यत्र १० जोपपाति- कसूत्रम् ॥३४॥ चतुरजुललक्षणे सुष्ठु प्रमाणं यस्याः सा तथाविधा कम्बुवरसदृशी च-उन्नततया वलित्रययोगाच प्रधानलमाशी ग्रीवा-कण्ठो यस्य स तथा ।'वरमहिसवराहसीहसद्लउसमनागवरपडिपुष्णविउलक्वंधे' वरमहिएः-प्रधानः सैरीमेयः वराहः-शूकरः मिदः- केसरी शार्दूलो-व्याघ्रः प्रापभो-वृषभो नागवरः-प्रधानगजः एपामिव प्रतिपूर्णः-स्वप्रमाणेनाहीनो विपुलो-विस्तीर्णः स्कन्धः- अंशदेशो यस्य स तथा । 'जुगसन्निमपीणरइयपीपरपउढसंठियसुसिलिट्ठविसिट्टयणधिरसुषसंघिपुरवरफलिहवट्टियभुए' युगम- | निभौ-वृत्तत्वायतत्वाम्यां युपतुल्यो पीनी-उपचितौ रतिदौ-पश्यतां मुखकरो पावरप्रकोष्ठो-अकसकलाचिको संस्थिती-विशि- एसंस्थानौ सुश्लिष्टा:-सङ्गता विशिष्टा:-प्रधानाः धना-निरिडाः स्थिरा:-नातिश्लथाः सुपद्धाः-सुष्टु नदाः स्नायुभिः सन्धयः-- सन्धानानि ययोस्ती तथा, पुरवरपरिघपत्-नगरागलावद्वतितौ च बाहू यस्य स तथा, याचनान्तरे 'पुरवरफलिहवाट्टियभुए' इत्ये. तावदेव भुजविशेषणं दृश्यते । 'भुयईसरविउलभोगादाणपलिहउच्छूददीहयाहू' भुजगेश्वरो-नागराजस्तस्य यो विपुलो-महान् भोगो-देहः स तथा, स चासौ आदानार्थम्-ईप्सितार्थग्रहणाय 'पलिहोच्छूद्धति पर्यवक्षिप्तश्व-प्रसारित इति समासः, पाठान्तरे 'आयाणफलिहओदनि आदीयते अस्मादित्यादानम्-अर्गलास्थानं तस्माद् ‘उच्छूटो'त्ति निष्काशितः ‘फलिहो नि अर्गलादण्डः स इव वाविव वा दीपौ पाहू यस्य स तथा, वाचनान्तरे युगसनिमपीनरतिदपीवरप्रकोष्ठथासौ संस्थितोपचितवनस्थिरमुसम्प- द्वसुनिगूढपर्वसन्धिश्चेति कर्मधारयपदमिति । 'रत्नतलोवइयमउयमसलसुजायलक्खणपसत्यादिजालपाणी' रक्ततलौ-लोहिता- भोमागो उपमिती-उन्मतो मृदुको-कोमलो मांसलौ-समांसौ सुनातौ-मुनिष्पनौ प्रशस्तलक्षणौ-सुभचिहौ अनिद्रजालौ- विवक्षिताकुल्यन्तालसम्हरहितौ पाणी-हस्तौ यस्य स तथा । 'पीवरकोमलवरंगुली' ग्यतं, नवरं पीवरा महत्वः कचितुरश्यते
श्रीवीरव.
औरानि
समाम
'पीरहियमुजायफोमलारंगुली' व्यक्तं च । 'आयंवतंयतलिणगुइइलणिद्धणखें 'आयंवतंब'त्ति ताम्रपत् आताम्रा-ईपल्लोहिताः
नलिना:-पतला गुरपा-पवित्रा निराः-दीमाः स्निग्धा-अरुक्षा नखाः कररुहा यस्य स तथा । 'चंदपाणिलेहे' चन्द्राकाराः
पानी रेखा यस्य म नथा, एपमन्यान्यपि त्रीणि । 'दिमासोरिथअपाणिलेहें' दिक्वस्तिका-दक्षिणावर्तस्वस्तिका, एतदेवानन्त-
रोक विशेषणपश्यकं तत्प्रभस्ततामकर्षप्रतिपादनाय सांप्रदयचनेनाह-चन्द्रसूर्यशङ्खचक्रदिक्वस्तिकपाणिलेखः,अत एव वाचनान्तरेऽ-
धीयते-'ररिममिसंगचस्मोस्थिपविभत्नमुचिरइयपाणिलेहे' व्यक्तं, नवरं विभक्ता-विभागवत्यः सुपिरचिवा-सुष्ठुकताःखकीयक-
मगा। 'गणेगवरलक्म्यणुत्तिमपमत्थसुइरइयपाणिलेहे' अनेफेरलक्षणैरुत्तमाः प्रशस्ताः शुचयो रतिदाय-रम्याः पाणिलेखा यस्य स
नपा अपप्राताननाऽनुश्रीयते-'कणगमिलापलुअलपसत्थममतलउवचियविच्छिन्नपिहलवच्छ कनकशिलातलवदुज्ज्वलं प्रशस्तं
ग-गुमं गमतलय-अरिपमरूपम् उपनितश्च-मामलं विस्तीर्ण पृथुलंच-अतिविशालं च वक्षः-उरो यस्य स तथा। 'सिरिवच्छंकि-
या व्यक्त,वाचनान्तरं तु यशोविशेषगान्येवं दृश्यन्ते-'उपचियपुरवरकबाडविच्छिष्णपिहुलवच्छे' उपचितं पुरयरकपाटयद्विस्तीर्ण
पशुलं च-अतिएधु पक्षो यस्यम तथा, 'कणपसिलायलुअलपसत्यसमतलसिरिखच्छरइयवच्छे' पूर्ववनवरं श्रीवत्सेन रतिदं-रम्यमिति
विशेषः । 'अकरमणगरुयपनिम्मलमुजायनिरुपयदेहधारी' अकरण्डुकम्न-मांसलतपाऽनुपलक्ष्यमाणपृष्ठवंशास्थिकं, कनकस्येव
हरको रुचिर्पस्य म तया,तं च निर्मलं च मुजातं च निरुपहतं च-रोगोपहतिवर्जितं देहं धारयतीत्येवंशीलो यः स तथा। 'अट्टस-
इस्मपडिपुण्णरपुरिसलसिणधरे नि फचिद् दृश्यते, अष्टसहस्रम्-अष्टोत्तरसहस्रं परिपूर्णम्-अन्यून वरपुरुषलक्षणानां स्वस्तिका-
दीनां धारपति यः स तथा । 'सम्णयपासे' अधोऽधःपार्श्वयोरवनतत्त्वात् 'संगयपासे” देहप्रमाणोचितपार्श्वः,अत एव 'सुंदरपासे'ति
॥३५॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥३२॥
श्रीवीरव०
सूत्र १०
व्यक्तं, 'सुजायपासे' सुनिष्पन्नपार्श्व:, 'मियमाइअपीणरइयपासे' मितमात्रिको-अस्यर्थ परिमाणवन्तौ पीनौउपचितौ रतिदौ-रम्यौ
पाऽधौं-कक्षाघोदेशो यस्य स तथा । 'उज्जयसमसंहियजवतणुफसिणणिद्धआइजलडहरमणिजरोमराई ऋजुकानाम्-अवक्राणां
समानाम्-अविषमाणां संहिताना-संहतानां जात्यानां प्रधानानां तनूना-सूक्ष्माणां कृष्णानां-कालानां स्निग्धानाम्-अरूक्षाणाम्
आदेयानाम्-उपादेयानां लडहानां-सलावण्यानाम् अत एव रमणीयानां च-रम्याणां रोम्णां-तनूरुहाणां राजिः-पतिर्यस्य स
तथा । 'झसविहगसुजायपीणकुच्छी' मत्स्यपक्षिणोरिव सुजातौ सुनिष्पन्नौ पीनौ-उपचितौ कुक्षी-उदरदेशविशेषौ यस्य स तथा ।
झसोदरे सुइकरणे पउमविअडणाभे गंगावत्तकपपाहिणावत्ततरंगभंगुररविकिरणतरुणपोहियअकोसा-
पंतपउमगंभीरवियडणाभे साहयसोणंदमुसलदप्पणणिकरियवरकणगच्छरसरिसवरवइरवलिअमझे पमुइ-
पवरतुरगसीहवरवटियकडी वरतुरगसुजायसुगुज्झदेसे आइण्णहउच्च णिरुवलेवे वरवारणतुल्लविक्कमविल-
सिपगई गपससणसुजाथसन्निभोरु समुग्गणिमग्गगूढजाणू एणीकुरुविंदावत्तवाणुपुषजंघे संठियसुसिलि-
ट्ठगदगुप्फे सुप्पइहियकुम्मचारुचलणे अणुपुवसुसंहयंगुलीए उपणयनणुतंबणिदणक्खे रतुप्पलपत्तमउअ-
सुकुमालकोमलतले अट्ठसहस्सवरपुरिसलवणधरे नगनगरमगरसागरच कंकवरंकमंगलंकियचलणे विसिट्ठ-
रूवे हुयवहनिधुमजलियतडितडियतरुणरविकिरणसरिसतेए अणासवे अममे अकिंचणे छिन्नसोए निम्व-
लेवे क्वगयपेमरागदोसमोहे निग्गंथस्स पवयणस्स देसए
'समोदरे'त्ति व्यक्तं । 'सुइकरणे' शुचीन्द्रियः । 'झपोदरपद्मविकटनामि' इति पाठान्तरं । 'गङ्गावत्तकपयाहिणावत्ततरंगमं-
॥३६॥
श्रीवीरव०
सूत्र १०
औपपाति.
करणम्
३७॥
गुररविकिरणतरुणमोहियअकोमायतपउमगंभीरवियडणाहे' गङ्गावर्तक इव प्रदक्षिणावर्ततरङ्गैरिस-वीचिमिरिच भरा च-भमा
रपिकिरणतरुणत्ति-तरणरविकिरणैर्योधित-स्पृष्ट अकोसायतत्ति-विकाशीभवद् यत्पनं तद्वद्गम्भीरा च विकटा च नाभिर्यस्य स
तथा । 'साहयमोणदमुमलदप्पणणिकग्यिवरकणगच्छरुसरिसवरवइरवलियमझे साहयत्ति-संहतं सक्षिप्तमध्य यत्सोणंद-त्रिका- ||
ठिका मुशल च-प्रतीत दर्पणश्च-आदर्शकदण्डो निगरिपत्ति-सारीकृतं यदरकनक तस्य यात्सरुः-खड्गमुष्टिः स चेति द्वन्द्वः,
मदृशो परवन इस वलित:-क्षामो मध्यो-मध्यभागो यस्य स तथा ! 'पमुइयवस्तुरयसीहवरवट्टियकडी' प्रमुदितस्य-रोगशोका-
धनुपहतस्य परतुरगस्येव सिंहररस्येव च प्रतीतस्य वर्तिता-वृत्ता कटी-नितम्मदेशो यस्य स तथा, पाठान्तरे तु 'पमुइयवरतुरग-
सीहाइरेगाहियकडी'चि दश्यते, तर प्रमुदितयोर्वरयोस्तुरगमिहयोः कट्याः सकाशादतिरेकेण-अतिशयेन वर्तिता-वृत्ता कटी
यस्य स तथा, 'परतुरगमुनायगुज्ज्ञदेसें' वरतुरगस्येच सुजातः-सङ्गुप्तत्वेन सुनिष्पन्नो गुपदेशो यस्य स तथा, वाचनान्तरे तु 'प-
सत्यवरतुरगपुज्झदमें व्यक्त च । आइण्णहउद निरुपलेचे' जात्यश्व इस निरुपलेपो-लेपरहितशरीरः, जात्यश्वो हि मूनपुरीपाद्य-
नुपलिप्तगानो भवति । वरवारणतुल्लविकमविलसियगई' वरवारणस्य-गजेन्द्रस्य तुल्यः-सदृशो विक्रमः-पराक्रमः विलसिता च-
विलामपती गति'-गमन यस्य स तथा। 'गयमसणमुजायसन्निभोरु' गजश्नसनस्य-हस्तिनासिकायाः सुजातस्त-सुनिष्पन्नस्य
सन्निमे-सदृश्यो अरू-जद्धे यस्य स तथा । 'समुग्गणिमग्गगूढजाणू' समुद्गः-समुद्काख्यभाजनविशेपस्तस्य तत्पिधानस्य च
सन्धिस्तद्वनिमनगूढे-अत्यन्त निगूहे मासलत्वादनुन्नते जानुनी-अष्ठीवती यस्य स तथा । 'एणीकुरुविंदारचवट्टाणुपुत्वजंघे'
एणी-दरिणी तस्मा इस कुरुविन्दः-तृणविशेषः वर च-मूत्रवलनकं ते इच च वृत्ते-वर्तुले आनुपूर्पण तनुके चेति गम्यं, जथे-
॥३७॥
श्रीवीव०
सूत्र १०
औरपाति-
रुय्यम्
॥३८॥
प्रसने यस्य स तथा, अन्ये त्याहुः-एण्यः-स्नायवः कुरुविन्दा-कुटिलकामिधानो रोगविशेषः तामिस्त्यक्ते, शेषं तथैव । 'संठि-
यसुमिलिट्ठगूदगुप्फे संस्थितौ-संस्थानविशेषवन्तौ सुश्लिष्टौ-सुघटनौ गूढौ-मांसलत्वादनुपलक्ष्यौ गुल्फौ-पादमणिबन्धौ यस्य
म तथा । 'सुपट्टियकुम्मचारुचलणे' सुप्रतिष्ठितौ-शुभप्रतिष्ठितौ कूर्मवत्-कच्छपवच्चारू-उन्नतत्वेन शोभनौ चलनौ-पादौ यस्य
स तथा । 'अणुपुवसुसंहयंगुलीए' आनुपूर्येण-क्रमेण वर्धमाना हीयमाना वा इति गम्यं, सुसंहता-सुष्टु अविरला अमुल्यः--
पादानापयवा यस्य स तथा, 'अणुपुन्यमुसाहयपीवरंगुलीए'त्ति क्वचिद् दृश्यते । उग्णयतणुतंबणिद्धणहे' उनता-अनिम्नाः तन.
:-प्रतला ताम्रा-अरुणाः स्निग्धाः कान्ता नखा:-पादाङ्गुल्यवयवा यस्य स तथा। 'रतुप्पलपत्तमउयसुकुमालकोमलतले' रक्तं-
लोहितमुत्पलपत्रवत्-कमलदलवन्मृदुकम्-अस्तब्धं सुकुमाराणां मध्ये कोमलं पादतलं यस्य स तथा । 'अट्ठसहस्सवरपुरिसल-
पवणधरति व्याख्यातमेव । वाचनान्तरेऽधीयते-'नगनगरमगरसागरचकंकवरंकमंगलंकियचलणे नगः-पर्वतो नगरं-पत्तनं
मकरो-जलचरविशेषः सागरः-समुद्रः चक्रं रथाङ्गं एतान्येवाङ्का-लक्षणानि वराकाय-नगादिव्यतिरिक्तप्रधानलक्षणानि मङ्गलादीनि
च-खस्तिकादीनीति द्वन्दः, तैरक्षितौ चलनी यस्य स तथा। 'विसिहरू'त्ति व्यक्तं । 'हुयवहनिधूमजलियतडितडिपतरुणरवि-
फिरणमरिसतेए' हुववहस्य निर्धूमं यद् ज्वलितं तस्य तटितडितश्च-विस्तारितविद्युतः तरुणरविकिरणानां च-अभिनवादित्यक-
राणां स-समं तेजः-प्रभा यस्य स तथा । 'अणासवे' प्राणातिपातादिरहितः। 'अममें ममेतिशब्दरहितो, निर्लोभत्यात् ।
'अकिंचणे' निर्द्रव्यः, परिग्रहसंवारहितत्वान् । 'छिन्नसोए' छिन्नश्रोताः त्रुटितभवप्रवाहः, छिन्नशोको वा । 'निरुवलेवे' द्रव्यतो
निर्मलदेहो, मावतस्तु कर्मबन्धहेतुलक्षणोपलेपरहितः । पूर्वोक्तमेव विशेषेणाह-वगयपेमरागदोसमोहे' व्यपगतं-नष्टं प्रेम च-
॥३८॥
श्रीवीरव.
सूत्र १०
औपपाति-
करत्रम्
॥३९॥
अमिप्पङ्गलक्षणं रागय-विषयानुरागलक्षणो द्वेपश्च-अनिटेऽपीतिरूपो मोहश्र अज्ञानरूपो वा यस्य स तथा । 'निग्गंधस्स पवयणस्स
देमए' निर्धन्यस्य-जैनस्य प्रवचनस्य-शासनस्य देशकः,
सत्थनायगे पइटावए समणगपई समणगविंदपरिअट्टए चउत्तीसवुद्धवयणातिसेसपत्ते पणतीससचव-
यणातिसेसपत्ते आगासगएणं चकेणं आगासएणं उसेणं आगासियाहिं चामराहिं आगासफलिआमरणं
सपायधीदेणं सीहासणेणं धम्मज्झएणं पुरओ पकढिजमाणेणं (चउद्दसहिंसमणसाहस्सीहि छत्तीसाए अनि-
आसाहसीहिं) सद्धि संपरिबुडे पुवाणुपुर्वि चरमाणे गामाणुग्गामं दूइज्जमाणे सुहंसुहेणं विरहमाणे पाए
णयरीए पहिया उवणगरग्गामं उवागए चपं नगरिं पुण्णभदं चेइअं समोसरिउं कामे।। (सू०१०)
शास्ता नायकः, तस्यैव नेता स्वामीत्यर्थः । 'पइट्ठावए तस्यैव प्रतिष्ठापकः, तैस्तैरुपायैर्व्यवस्थापकः । 'समणगपई' श्रमण-
कपतिः, साधुसवाधिपतिः। 'समणगविंदपरिअट्टए' श्रमणा एव श्रमणकास्तेषां वृन्दस्प परिवर्तको-घृद्धिकारी परिकर्षको वा-
अग्रेगामी तेन वा पर्यायकः-परिपूर्णो यः स तथा । 'चउत्तीमबुद्धवयणातिसेसपत्ते चतुस्त्रिंशत् बुद्धानां-जिनानां वयणत्ति-वचन-
प्रमुग्याः 'सर्वसभाषानुगतं वचनं धर्मावयोधकर मित्यादिनोक्तखरूपा येऽतिशेपा-अतिशयास्तान प्राप्तो यःम तथा। इह च वच.
नाविशपस्स ग्रहणमत्यन्तोपकारित्वेन प्राधान्यख्यापनार्थम् , अन्यथा देहवैमल्यादयस्ते पठ्यन्ते, यत आह-""देहं विमलसुयं,
१.आगसगयाहि सेयवरचामराहि । २ नैतव्याख्यानुगतम् । ३ देहो विमला सुगन्ध आमयप्रखेदवर्जितः अरुजः । रुधिरं
गोक्षीरामं निर्चित्रं पाण्डुरं मांसम् ॥१॥
॥३९॥
श्रीवीरव०
सूत्र १०
आमयपस्सेयरअियं अरुयं । सहिरं गोक्सीरामं निवीसं पंडुरं मंसं ॥१॥" इत्यादि। 'पणतीससचक्यणाइसेसपत्ते' पञ्चत्रिंशत् ये
औपति-
फश्यम् मत्यवचनस्यातिशेषा-अतिशयास्तान प्राप्तो यः स तथा, ते चामी वचनातिशया:-तयथा-संस्कारवत्त्वम् १ उदाचत्वम् २ उप-
॥ ४० ॥d धारोपेतलं ३ गम्भीरशन्दलम् ४ अनुनादित्वं ५ दक्षिणत्यम् ६ उपनीतरागत्वं ७ महार्थत्वम् ८ अव्याहतपौर्वापर्यत्वं ९ शिष्टत्वं
१० अमन्दिग्धत्वम् ११ अपहतान्योत्तरत्वं १२ हृदयग्राहित्वं १३ देशकालाव्यतीतत्वं १४ तत्वानुरूपत्वम् १५ अप्रकीर्णप्रसृत-
त्वम् १६ अन्योऽन्यप्रगृहीतत्वम् १७ अभिजातत्यम् १८ अतिस्निग्धमधुरत्वम् १९ अपरमर्मवेधित्वम् २० अर्थधर्माभ्यासानपेत-
त्वम् २१ उदारत्वं २२ परनिन्दात्मोत्कर्षविप्रयुक्तत्वम् २३ उपगतश्लाघ्यत्वम् २४ अपनीतत्यम् २५ उत्पादिताच्छिन्नकौतूहलत्वम् |
२६ अद्भुतत्वम् २७ अनतिविलम्वित्वं २८ विभ्रमविक्षेपकिलिकिश्चितादिविप्रयुक्तत्वम् २९ अनेकजातिसंश्रयाद्विचित्रत्वम् ३०
आहितविशेषत्वं ३१ साकारत्वं ३२ सत्परिगृहीतत्वम् ३३ अपरिखेदित्वम् ३४ अव्युच्छेदित्वं ३५ चेति वचनातिशयाः। तत्र
'संस्कारपर्च' संस्कवादिलक्षणयुक्तत्वं १ उदात्तत्वम्-उचैर्वृत्तित्वम् २ उपचारोपेतत्वम्-अग्राम्यता ३ गम्भीरशन्दत्वं-मेघस्येव ४
अनुनादित्वं-प्रतिरयोपेतत्यादि ५ दक्षिणत्वं-सरलत्वम् ६ उपनीतरागत्वं-मालवकेशिकादिग्रामरागयुक्तता ७ एते सप्त शब्दापेक्षा
अतिशयाः, अन्ये त्वर्थाश्रयाः, तत्र महार्थत्वं-वृहदमिधेयता ८ अव्याहतपूर्वापरत्वं-पूर्वापरवाक्याविरोधः९शिष्टत्वम्-अभिमत-
सिद्धान्तोक्तार्थता वक्तुः शिष्टतासूचकत्वं वा १० असन्दिग्धत्वम्-असंशयकारिता ११ अपहतान्योत्तरत्वं-परदूपणाविषयता १२
रदयग्रादित्व-श्रोतमनोहरता१३ देशकालाव्यतीतत्व-प्रस्तावोचितवा१४ तच्चानुरूपत्वं-विवक्षितवस्तुखरूपानुसारिता१५ अप्रकी-
प्रस्तत्वं-मुसम्बद्धस्य सतः प्रसरणम् , अथवा असम्बद्धाधिकारत्वातिविस्तरयोरमावः१६ अन्योऽन्यप्रगृहीतत्वं-परस्परेण पदानां
NIELHIRAIGARH
॥४०॥
औराति
श्रीवीरव.
सूत्र १०
पारपाना या माधना १७ अमिजानन्यं यः प्रतिपायस्य या भूमिकानुसारिता १८ अतिस्निग्धमधुरत्वं-घृतगुडादिनत् सुख-
काग्निं १०. अपरमर्मवेधित्वं-परमर्मानुद्घाटनम्यरूपत्वम् २० अर्थधर्माम्यामानपेतत्-अर्थधर्मप्रतिबद्धत्वं २१ उदारत्वम्-अमि-
याधण्यानुसत्यं गुम्फगुणपियपो पा २२ परनिन्दात्मोत्कर्षविप्रयुक्तत्वमिति प्रतीवमेव २३ उपगतलाध्यत्वमेव-उक्तगुणयोगात्
प्रामभायना २४ अनपनीतररम्-कारककालपचनलिङ्गादिव्यत्ययस्परचनदोपापेतता २५ उत्पादिताच्छिन्नमौतूहलत्वं-स्वविपये
योगा जनितमविनिउन कौतुकं येन तनया तदारस्तवम् २६ अद्भुतत्वम् अनतिविलम्वित्वं च प्रतीत २७-२८ विक्रमविक्षेप-
फिलिमिशिनादिपिपुक्त-पिश्रमो-चमनमो भ्रान्तता निक्षेपः-तस्यैाभिधेयार्थ प्रत्यनामक्तता फिलिकिश्चित-रोपभयामिला- |
पादिभागानों पुगपदम करकरणम् , आदिशन्दान्मनोदोषान्तरपरिग्रहः, तेवियुक्तं यत्तथा तदारस्तच २९ अनेकजातिसंथयाद्विचि-
प्रत्वम्, इह जातयो वर्णनीयवस्तुम्यरूपरर्णनानि ३० आदिवविशेपत्र-वचनान्तरापेक्षया दौफितविशेपता ३१ साकारत्व-विच्छि-
परर्णपदवाक्य घेनाकारप्रामन्नं ३२ मचपरिगृहीतत्व-साहसोपेतता ३३ अपरिखेदितत्वम्-अनायामसम्भः ३४ अव्युच्छेदित्वं--
रिवशिनार्धगम्यरसिदि याद् अव्यान्छिन्नाचनप्रमेयतेति ३५ ।। अथ प्रकृतनाचना-'आगामगएणति आकाशवर्तिना 'चफ्रेण'
धर्मचक्रेण 'आगासगएणं उत्तेणं ति छयायेण 'आगामियाहिति आकाशम्-अम्बरमिताभ्यां प्राप्ताभ्यां आकर्पिताभ्यां वा-आठ-
शाम्यामुत्पाटिनाम्यामित्यर्थः, 'चामराहिं'ति चामराम्यां-प्रकीर्णकाम्यां, प्राकृतत्वाच लिन्ड्रयत्ययः, लक्षित इति सर्वत्र गम्यम् ।
'भागामफलिपामएणं'ति आकाशतुल्यं स्वच्छतया यत् स्फटिकं तन्मयेन, सपादपीठेन सिंहासनेनेति व्यक्तं । 'धम्मज्झएणीति
धर्मचक्रागिन्यसंयुचकन केतुना-महेन्द्रपजेनेनेत्यर्थः, 'पुरओ'त्ति अग्रतः 'पकढिञ्जमाणेणं ति देवैः प्रकृष्यमाणेनेति, 'मद्धिं' सह
॥४१॥
सौपराति
श्रीवीरव०
सूत्र १०
॥४२॥
'संपरिपुडे'चि मम्मरु परिकरिवः समन्ताद्वेष्टित इत्यर्थः । 'पुन्वाणुपुब्बिति पूर्वानुपूर्व्या न पश्चानुपां नानानुपूर्व्या वेत्यर्थः,
क्रमेणेति हृदयं, 'चरन्' सनरन्, एतदेवाह-गामाणुग्गामं दूहलमाणे'त्ति ग्रामश्च प्रतीतोऽनुग्रामच-विवक्षितग्रामानन्तरो ग्रामो
प्रामानुग्रामं वद 'द्रवन्' गन्, एकसादामादनन्तरं ग्राममनुल्लास्यन्नित्यर्थः, अनेनाप्रतिवद्धविहारमाह, तत्राप्यौत्सुफ्यामावमिति ।
'मुहंगुइणं विहरमाणेनि अत एव सुखसुखेन-शरीरखेदाभावेन संयमाधाभादेन च 'विहरन्' स्थानात् स्थानान्तरं गच्छन् ग्रामा-
दिए वा तिष्ठन् 'पहियानि बहिस्तात् 'उवणगरग्मामति नगरस्य समीपमुपनगरं वत्र ग्राम उपनगरग्रामस्तमुपागतः ॥१०॥
तर णं से पवित्तिवाउए इमीसे कहाए लट्टे समाणे हहतुहचित्तमाणदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए
गरिसबसविसपमाणहियए पहाए कयबलिकम्मे कयकोउअमंगलपायच्छित्ते सुद्धम्पवेसाई मंगलाई पत्याई
पचरपरिहिए अप्पमहग्याभरणालंकियसरीरे सआओ गिहाओ पडिणिक्खमइ, सआओ गिहाओ पडि-
णिस्वमित्ता चपाए गयरीए मज्झमज्झेणं जेणेव कोणियस्स रपणो गिहे जेणेव याहिरिया उवट्ठाणसाला
जेणेच कृणिए राया भंभसारपुत्ते तेणेव उवागच्छई २ करयलपरिग्गहियं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु
जएणं विजएणं यद्धायेइ २ एवं पयासी-जस्स णं देवाणुप्पिया दसणं कंग्वंति जस्स णं देवाणुप्पिया दंसणं
पीहंति जस्सणं देवाणुप्पिया दसणं पत्यति जस्स णं देवाणुप्पिया दसणं अभिलसंति जस्स णं देवा-
शुपिया गामगोत्तस्सवि सपणयाए हतुजावहिअया भवंति, से णं समणे भगवं महावीरे पत्र्याणुपुधि
१ क्रियापदम्याग्रे विकलक्षणालेन तस्यैव पूर्वकालकदन्तता ज्ञेयेति लिपनशैली, चित्तु अग्रे 'ता' इति लिखनमपि,
॥१२॥
प्रवृत्तिया०
सूत्र ११
ओपपाति-
परमाणं गामाणुग्गानं दृत्रमाणे चंपारणयरीए उयणगरगामं उवागए चंपं जगरिं पुण्णभई चे समो-
मरिडं कामे, २ एम पं देवाणुप्पियाण पिअहयाप पिणिवेदेमि, पिअंते भवउ ॥ (१० ११) ॥
ननोऽनन्तरं, “ग'मिति वाफ्यालधारे, 'से' इति अमौ 'पवित्तिवाउएति प्रवृत्तिव्यापतो भगवद्वार्ताव्यापारवान 'इमीसे
कदापनि अस्या भगवदागमनलक्षणायां शर्वायां 'लढे समाणेनि लब्धार्थः सन्-प्राप्ताः मन , विज्ञः मनित्यर्थः, 'हट्टतु-
दुनिमार्गदिए नि इष्टतष्टम् अत्यर्थतुष्टं दृष्टं वा-विस्मितं तुष्टं च-नोपरचितं-मनो यत्र तत्तथा तत् हएतएचित्तं यथा भवति,
परमानन्दिन-पन्मुग्यमौम्यतादिभावैः समृदिमुपगतः ततभ 'गदिए'ति नन्दितः-समृद्धितरतामुपगतः । 'पीइमणे' प्रीतिः-
प्रीमनमाप्यायनं मनमि यस्य स तथा, 'परमगोमणस्सिए' परमं मौमनस्य-सुमनस्कता संजातं यस्य म परमसौमनस्पिक:
नाम्यास्तीति परमपीमनस्यिकः, 'हरिसबसविमप्पमाणहिपए हर्पवशेन विसर्प-विस्तारं ग्रजद्धृदयं यस्य स तथा, सर्वाणि
पैतानि इष्टादिपदानि प्राप एकार्यानि, न च दुष्टानि, प्रमोदप्रकर्षप्रतिपत्तिहेतुत्वान् स्तुतिरुपत्वाच, यदाह-"वक्ता हर्पमयादिभि-
राक्षिप्तमनाः स्तुसंस्तथा निन्दन् । यस्पदममद् ब्रूयात्तत्पुनरुक्तं न दोपाय ॥१॥" 'हाएत्ति' व्यक्तं, 'कयवलिकम्मे'त्ति स्ना-
नान्तरं कृतं पालार्म सगृहदेवतानां येन स तथा, 'कयकोउअमंगलपायच्छिते' कृतानि कौतुकमङ्गलान्येव प्रायश्चित्तानि-
मादिपिपावार्थमवश्यकरणीयत्वापेन स तथा, तत्र कौतुकानि-मपीतिलकादीनि मङ्गलानि तु-सिद्धार्थदध्यक्षतर्चाकुरादीनि 'सु-
दापयेमाई मंगलाई कत्थाई पत्रपरिदिए' शुद्धामा-स्नानेन शुचिरुवदेहः वेश्यानि-वेशे साधूनि अथवा शुद्धानि च तानि प्रवे-
'ग्यानि च-राजमभाप्रवेशोचितानि पैति पिग्रहः, मालानि-मालकरपणे माधूनि पखाणि व्यक्तं, पवरनि-द्वितीयावहुवचनलोपात्
॥४३॥
भोपपाति-
करणम्
॥४४॥
प्रवृत्तिवा०
सूत्र ११
प्राराणि-प्रधानानि परिहितो-निवसितः अथवा प्रवरथासौ परिहितश्चेति समासः। 'अप्पमहन्याभरणालंकियसरीरेति व्यक्तं,
नारं अल्पानि-स्तोकानि महाणि-पहुमूल्यानि । 'सआओ'त्ति स्वकाल-स्वकीयात् । 'जेणेव'त्ति यस्मिन्नेव देश इत्यर्थः ।
'पाहिरियत्ति अभ्यन्तरिकापेक्षया बाह्या । 'उवट्ठाणसालति आस्थानममेति । तेणेवति तम्मिन्नेव देश इत्यर्थः। 'सिरसावत्त'ति
शिरमामस्तकेनाप्राप्तम्-अस्पृष्टं शिरमि या आवर्तत इति शिरस्यावर्तोऽतस्तं । 'जएणं विजएणं वद्धावेति'त्ति जयः-सामान्यो
विमादिविषयो विजयः म एव विशिष्टवरः प्रचण्डप्रतिपन्यादिविषयः वर्धयति-जयेन विजयेन च वर्द्धख त्वमित्येवमाशिपं प्रयुङ्क्ते
मेत्यर्थः । 'देवाणुप्पियति सरलस्वमाः । 'दमण ति अवलोकन । 'कखंति'त्ति प्राप्त सद्विमोक्तुं नेच्छन्ति । 'पीहंति'त्ति स्पृह-
यन्ति अनाप्तमवाप्तुमिच्छन्ति । 'पत्थंति'त्ति प्रार्थयन्ति-तथाभूतसहायजनेभ्यः सकाशाद्याचन्ते । अमिलसंति'त्ति अमिलपन्ति-
आमिमुग्वेन कमनीयमिति मन्यन्ते । 'णामगोत्तस्सवित्ति नाम च-अमिधानं यथा महावीर इति, गोत्रं च-वंशो यथा काश्यप-
गोत्र इति, नामगोत्रमिति द्वन्द्वकत्वमतस्तस्य, अथवा नामाभिधानं गोत्रं च यथार्थ, ततः कर्मधारय इति । 'सवणयाए'त्ति श्रव-
णानां मावः अाणता नया, स्वार्थिको वा ताप्रत्ययः प्राकृवशैलीप्रभव इति ॥ ११ ॥
तए णं से कृणिए राया भंभमारपुत्ते तस्स पवित्तिवाउअस्स अंतिए एयमढे सोचा णिसम्म हहतुट्ट-
जायडिअप विअसिअवरकमलणयणययणे पअलिअवरकडगतुडियकेयूरमउडकुंडलहारविरायंतरइयवच्छे
पालपपलंपमाणघोलंतभूसणधरे ससंभमं तुरियं चवलं नरिंदे सीहासणाउ अन्भुढेइ २ त्ता पायपीढाउ
परोरुहाइ र त्ता पाउआओ ओमुअट २ त्ता अवहट्ट पंच रायककुहाई तंजहा-बग्ग१ छत्त२ उप्फेसं ३ वाह-
॥४४॥
कोणिक० सूत्र १२ स्पषम् पाओ४ पालागणं ५ पसारियं उत्तरासंग करेइ २ त्ता आयंते चोक्खे परमसुइभूए अंजलिमलिग्गहत्ये निरपगरामिमुहे मत्तट्ट पपाई अणुगच्छति मत पयाई अणुगच्छित्ता वामं जाणुं अंचेइ वाम जाणुं अंत्ता पाहिणं जाणं घरणितलंसि साइटु तिरुयुत्तो मुद्घाणं धरणितलंसि निवेसेइ २ त्ता ईसिं पण्णमति पगु- पणमिता फगतुडिपभिआओ भुभाओ पहिमाहरति रत्ता करयल जाय कटु एवं वयासी- 'गोगा जिसम्म नि युन्या-थोत्रेणाकर्ण्य निशम्य-दृदयेनाचार्य। 'घाराहयनीवसुरमिकसुमचंचुमालइअउछिपरोमकूवे' पागनिः-जलपरसारिधागमिहतं यनोपम्य-कदम्यम्य मुरभिमुमं तत्तया, तदिव चंचुमालइयत्ति-पुलकितोऽत एव उन्छूितरोम- अपय यःम नया, इदं न विपणं कचिदेव दृश्यते । 'विअसियररकमलगयणपणे विकसितानि-भगवदागमनयाश्रिवणज- निशानन्दानिशपादकस्यानि परकमलपमपनपदनानि यस्य स तथा पनलियपरकडगडिपकेऊरमउडकुंडलहारविरायंतरइयवच्छे प्रपलिनानि-मगरदागमनापजनितमम्भ्रमातिरकान् कम्पितानि पराणि-प्रधानानि कटकानि च करणानि तुटिकाथ-बाहुर- धरा, फेयूगगि -प्रामानि मुरुदं च-किरीटं कुण्डले च-कर्णाभरणे यस्य म तधा, हारो-मुक्ताकलापो विराजन्-शोभमानो रपिता-पिहिनो रक्षमि उरमि येन म तया, ततः कर्मधारयः । 'पालंयपलंत्रमाणपोलंतभूमणधरे' प्रालयो-युपनकं ग्रलम्बमानं पोलं प-दोलापमानं यद्धपणम्-आमरणं तदारयति य स वया । 'मसमर्मति मादरं 'तुरियं' (त्वरित) चालति-अतित्वरितं, क्रियारिगेपणे ऐते । 'पयोरुदइ नि प्रत्यपरोहति-अवतरतीत्यर्थः, पचिदिदं पादुकाविशेषणं दृश्यते- वेरुलियपरिवरिट्ठअंजण- निउणोपियमिगिमिमिनमणिरपणमंदियाभो नि एवं चाणाक्षरपटना-चरिष्ठानि-प्रधानानि वैडूर्यरिष्ठाजनानि-रवरिशेपा पपोते औपपाति- करणम् ॥१६॥ कोणिक. सूत्र १२ नया निपुणेन-कुशलेन शिल्पिना ओवियनि-परिकर्मिते ये ते तथा, अत एव मिसिमिर्मितत्ति-चिकिचिकायमाने मणिरलैः- चन्द्रकान्तादिकतनादिमिर्मण्डिते-भूपिते ये तथा, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः। तयेदमपि 'अवहट्टु पंच रायककुहाई, तंजहा- खग्गं छत्तं उप्फेसं वाहणाओ वालवीअणं ति तनावहट्टु-अपहृत्य-परिहत्य राजककुदानि राजचिहानि उपफेसंति-मुकुटं वालव्य- जनी-चामरमिति । 'एगसाडियं उत्तरासंगति एका माटको यसिन्नस्ति स एकमाटिकः उत्तरासडो-वैकक्षकम् आयते'त्ति आ- चान्तो-जलस्पर्शनात् 'चोरनि चोक्षो-विवक्षितमलापनयनात् , किमुक्तं भवति ?-'परमसुइभूए' अतीव शुचिः संवृत्तः। 'अंज- लिमउलियहत्य' अअलिना-अअलिकरणतो मुकुलितो-मुकुलाकृतीकृतौ हस्तौ येन स तथा । 'अवेइति आकुञ्चयति माहटु'त्ति संहत्य निवेश्य । 'तिफयुत्तोति विकृत्यत्रीन् वारानित्यर्थः, 'निवेसेइति न्यस्यति, 'इसिं पचुन्नमइति ईपन्-मनाक् प्रत्युत्भमिति- प्रश्नतत्वं विमुश्चति 'पडिमाहरईत्ति ऊर्घ नयति ।। णमोऽत्युणं अरिहंताणं भगवंलाणं आइगराणं तित्यगराणं सयंसंयुद्धाणं पुरिसुत्तमाणं पुरिससीहाणं पुरिसपरपुंडरीआणं पुरिसयरगंघहत्थीणं लोगुत्तमाणं लोगनाहाणं लोगहियाणं लोगपईवाणं लोगपजोअग- राणं अभयदयार्ण चरखुदयाणं मग्गयाणं सरणयाणं जीययाणं योहिदयाणं धम्मयाण धम्मदेसयाणं धम्मनायगाणं धम्मसारहोणं धम्मवरचाउरंतचवटीणं दीयो ताणं सरणं गई पइट्टा अप्पडियवरनाण: दसणधराणं विअदृछउमाणं जिणापां जावयाणं तिपणाणं नारयाणं वुद्धाणं योहयाणं मुत्ताणं मोअगाणं मगन्नणं सव्वदरिसीणं सिवमयलमम्मतमस्ययमब्यायामपुणरावत्तिसिद्धिगइनामधेयं ठाणं संप-
प्रवृत्तिवा
सूत्र ११
औपति-
॥४७॥
ताणं, नमोऽत्यु णं समणस्स भगवओ महायोरस आदिगरस्स तित्थगरस्स जाव संपाविउकामस्स मम
धम्मायरियस्स धम्मोवदेसगस्स, चंदामि णं भगवंतं तत्य गयं इह गते, पासइ मे (मे से) भगधं तत्थ गए
इह गयन्ति कटु यंदामि णभमति ।।
'नमोऽत्यु ण' मित्यादि प्राग्वत् , नवरं 'दीयो ताणं सरणं गई पइट्ठा' इत्यत्र जे तमि नमोऽत्थु णमित्येवं गनिका कार्येति ।
'धम्मायरियस्से'ति धर्माचार्याय, न तु कलाचार्याय, धर्माचार्यत्वमेव कथमित्यत आह-'धम्मोवदेसगस्स' धर्मोपदेशकायेति ।
'तत्य गर्य'ति तत्र ग्रामान्तरे स्थितम् , 'इह गए'ति अत्रास्थितोऽहं वन्दे । कम्मादेवमित्यत आह-'पासइ मै'नि पश्यति मां, सेत्ति
म-मगान् 'इतिरुटु' इतिकृत्वा-इतिहेतोः 'वंदइति पूर्वोक्तस्तुत्या स्तौति 'णमंसईचि नमसति-शिरोनमनेन प्रणमति ॥
पंदित्ता णमंसित्ता सीहासणवरगए पुरत्याभिमुहे निसीअइ, निसीइत्ता तस्स पवित्तिवाउअस्स अटु-
त्तरसयसहस्सं पीतिदाणं दलयति, दलइत्ता सफारेति सम्माणेति सकारिता सम्माणित्ता एवं वयासी-
जया णं देवाणुप्पिया! समणे भगवं महावीरे इहमागच्छन्ना इह समोसरिना इहेव चंपाए णयरीप पहिया
पुण्णभद्दे घेइए अहापडिरूवं उग्गहं उग्गिणिहत्ता संजमेणं तवमा अप्पाणं भावमाणे विहरेजा तया णं
मम एगमट्ट निवेदिजासित्तिकटु विसजिते ॥ (सू०१२)
'अठ्ठत्तरसयसहस्सं पीइदाणति अष्टोत्तरं लक्षं रजनस्य तुष्टिदानं ददाति सेति, तचावश्यके भाण्डलिकानां प्रीतिदानमर्द्ध-
॥१७॥
औपपाति-
स्याम्
॥४८॥
प्रवृत्तिवा०
सूत्र १२
प्रयोदशलधमानमुक्तं, यदाह-"वित्ती उ सुवण्णरसा पारस अद्धं च सयसहस्साई । तावइयं चिय कोडी पीईदाणं तु चकिस्स
॥१॥ एवं पेर पमाणं नवरं स्पयं तु केसवा दिति । मंडलियाण सहस्सा पीईदाणं सयसहस्सा ॥२॥" इति, इह पुनस्तदष्टोत्तर-
लधमानमुक्तमिति कथं न विरोध ?, उच्यते, भगवति चम्पायामागते तद्दास्यतीति न विरोधः। 'सकारेइ'त्ति प्रवरवस्त्रादिभिः
पूजपति । 'मम्माणेइ'त्ति नथाविधया वचनादिप्रतिपन्या पूजयत्येवेति । एवं 'सामित्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणेइ'त्ति वाच.
नान्तरे वाक्यम्, एमिति-यथाऽऽदेशं स्वामिनित्यामन्त्रणार्थः इति:-उपप्रदर्शने आशया-तदाज्ञां प्रमाणीकृत्येत्यर्थः विनयेन-
अलिकरणादिना वचनं राजादेशं प्रतिशृणोति-अभ्युपगच्छति इति ॥ १२ ।।
नपणं ममणे भगवं महावीरे कलं पाउप्पभायाए रयणीए फुलुप्पलकमलकोमलुम्मिलितमि आहा-
(अह)पंडुरे पहाए रत्तासोगप्पगासकिंसुअसुअमुहगुंजद्धरागसरिसे कमलागरसंडयोहए उठ्ठियम्मि सूरे
सहरसरस्सिमि दिणयरे तेयसा जलंते जेणेव चंपा णयरी जेणेव पुण्णभद्दे चेहए तेणेव उवागच्छति २ त्ता
अहापडिम्वं उग्गहं उग्गिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरति ॥ (सू० १३)
काठं पाउप्पभायाए रयणीए'नि कल्यमिति-सः प्रादुः ग्राफाश्ये ततः प्रकाशनभातायां रजन्यां 'फुल्लुप्पलकमलकोमलुम्मि-
लियमि'नि फुर्स-विकसितं तप तदुत्पलं च-पर्य फुल्लोत्पलं तच्च कमलश्च-हरिणविशेषः तयोः कोमलम्-अकठोरमुन्मीलितं-
१ तिम्तु सुवर्णानां द्वादश अर्द्व च शतमहस्राणाम् । तावत्य एर कोट्याश्च प्रीतिदानं तु चक्रिणाम् ॥११॥ एतदेव प्रमाणं
केरलं जनानां तु गिरा ददति । माण्डलिकाना महमाणि प्रीतिदानं गतमहमाणि ॥२॥
॥४८॥
সানি- अनगा सूत्र १४ दलानां नानयोयोन्मीलनं यनितनया तर 'अह पहरे पभापति अथ रजनीप्रभावानन्तरं पाण्डुरे शुक्ल प्रभाते-उपसि । रत्ता- योगपगामागुअगुप्रमुहगुंजद्धगगमरिसे कमलागरसंडयोहए ट्ठियमि रैनि रक्ताशोकस्य-तरुविशेषस्य प्रकाशः-प्रभा सच किंग-पलायसुमुमं गुरुमुग च-प्रतीवं गुला-रक्तक्रप्पः फलविशेषः तददं चेति द्वन्दः, एप यो रागो-रक्तत्वं तेन सदृश:- गमी या म नया,नया कमलाकरा:-पोत्पनिम्यानभूता दयादयस्तेषु यानि पण्डानि-नलिनवनानि तेषां वोधको-विकाशको यः ग नशा नम, उमिने-उद्गने गरे-खो । किम्भूते १-महस्सरस्मिमि दिणअरे तेत्रमा जलंते'त्ति विशेषणत्रयं व्यक्तम् । 'संपलियं- फोनमानि पपागने निपना, इशयाचनान्तरपदम् ॥ १३ ॥ तेणं फालेणं तणं ममपणं ममणरस भगवओ महावीरस्स अंतेवासी बहवे समणा भगवंतो अप्पेगड्या उग्गपन्यडया मोगपञ्चाया राइण्ण० णाय० कोरब्व० ग्पत्तिअपचड़आ भडा जोहा सेगावई पसत्यारो सेट्टी इन्भा अण्णे प यह एवमाइणो उत्तमजातिकुलस्यविणयविण्णाणवण्णलावण्णविफमपहाणसोभग्ग- फंतिगुत्ता पाधणधण्णणिचपपरियालफिडिआ णरयइगुणाइरेगा इच्छिअभोगा सुहसंपललिआ किंपागफलो- पमं प मुगिअ विमयमोरयं जलयुन्युअसमाणं कुसग्गजलविंदुचंचलं जीवियं च णाऊण अधुपमिणं रय- मिर पडग्गलग्गं संविधुणित्ता णं चइत्ता हिरणं जाव पन्यइआ,अप्पेगइया अद्धमासपरिआया अप्पेगइआ मामपरिमाया एवं दुमाम तिमास जाव एफारम० अप्पेगइआ पासपरिआया दुवास तिवास० अप्पेग- एमा अणेगवासपरिभाषा संजमेणं तयमा अप्पाणं भावमाणा विहरति ।। (मू०१४)॥
औपपाति- अनगा० सूत्र १४ ॥५०॥ 'अंतेवासित्ति शिष्याः। 'अप्पेगइय'त्ति अपिः-समुच्चये एकका-एक अन्वे केचिदपीत्यर्थः। 'उरगपबइय'त्ति उग्रा-आदि- देवेन ये आरक्षकत्वेन नियुक्ताः तवंशजाच अत उग्राः सन्तः अवजिता-दीक्षामाश्रिता उग्रप्रवजिता एवमन्यान्यपि पदानि, नवरं भोगा-ये तेनैव गुरुत्वेन व्यवहृतास्तद्वंशजाश्व, राजन्या ये तेनैव वयस्यतया व्यवस्थापितास्तद्वंशजाच, ज्ञाता-इक्ष्वाकुवंशविशेप- भूताः नागा वा-नागवंशप्रसूताः कोरब्बत्ति-कुखः-कुरुवंशप्रसूताः, क्षत्रियाधातुर्वर्थे द्वितीयवर्णभूताः, भडत्ति-चारभटाः, जोहत्ति- भटेम्यो विशिष्टतराः सहस्रयोधादयः, सेणावइत्ति-सैन्यनायकाः, पसत्यारत्ति-प्रशस्तारो धर्मशास्त्रपाठकाः, श्रेष्ठिन:-श्रीदेवता- ध्यासितसौवर्णपट्टाङ्कितमस्तकाः, इन्मत्ति-इभ्याः हस्तिप्रमाणद्रविणराशिपतयः 'अण्णे य वहवे एक्माइणो'त्ति एवम्प्रकाराः उत्तम- जाइकुलरूवविनयपिण्णाणवण्णलावण्णविक्कमपहाणसोहग्गतिजुत्तति उत्तमा ये जात्यादयः प्रधाने च ये सौभाग्यकान्ती तैर्ये युक्तास्ते तथा, तत्र जातिः-मातृका पक्षः, कुलं-पैतृकः पक्षः, रूप-शरीराकारः, विनयविज्ञाने च-प्रतीते,वर्णो-गौरत्वादिका कायच्छाया, लावण्यम्-आकारस्यैव स्पृहणीयता, विक्रमः-पौरुपं, सौभाग्यम्-आदेयता कान्तिः-दीप्तिः। 'बहुधणधण्णनिचयपरियालफिडिआ' यहयो ये धनानां-गणिमपरिमादीनां धान्यानां च-शाल्यादीनां निचया:-सञ्चयाः,परिवारश्च-दासीदासादिपरिकरस्तैः स्फुटिता- ईश्वरान्तराण्यतिकान्ताः अथवा तेभ्य: सर्वसङ्गत्यागेन दूरीभूता ये ते तथा, पाठान्तरे बहवो धनधान्यनिचयपरिवारा यस्यां सा नयाभूता स्थितिः गृवासे येषां ते वथा ! 'गरवइगुणाइरेआ' नरपतेः-राज्ञः सकाशाद्गुणैः-विभवसुखादिभिः अतिरेक:-अतिश- यो येषां ते तथा । 'इच्छियभोगा' ईप्सिता-वाच्छिताः भोगा:-शब्दादयो येषां ते तथा । सुहसंपललिया' सुखेन सम्प्रललिताः- ग्रक्रीडिता ये ते तथा । 'किंपागफलोपमं च'त्ति विपक्षफलतुल्यं पुनः 'मुणित्ति ज्ञात्वा 'विसयसुहति व्यक्तं, तथा 'जलयु- अनगा० औपपानि- फरयम् सू०१४ मुअमनान' कुद्याये जलबिन्दुः कुशाग्रजलबिन्दुस्तद्वयंचलं 'जीवियति जीवितव्यं च ज्ञात्वा, तथा 'अधुपमिणति इदं विपयसौ- म्यधनमश्चयादिकम् अभुवम्-अनित्यरूपं रज इन पटाग्रलनं 'संविधुणिचा पति विधूप-दागिति विहाय, तथा 'चइत्त'त्ति त्यरा, किं तदित्याह-'हिरण्यं च रूप्यं, यावच्छन्दोपादानादिदं दृश्यम्-चिचा सुवणं चिच्चा धणं एवं धणं वलं वाहणं कोसं कोहागारं रसं रडे पुरं अंतेउरं चिच्चा पिपुलधणफणगरयणमणिमोत्तिअसंखसिलप्पयालरत्तरयणमाईये संतसारमावतेजं पिचाइना दिगोपडला दाणं च दाइयाणं परिभायइत्ता मुंडा भवित्ता अगाराओ अपगारिय'मिति, व्यक्तं चैतत् , नवरं सुवर्ण पदितं धन-गदि वलं-चतुरङ्गं वाहनं-वेगमरादिकं पुनर्घनं-गणिमादि कनकम्-अघटितसुवर्ण स्लानि-कर्केतनादीनि मणयः- चन्द्रकान्तादयः मौक्तिकानि-मुक्ताफलानि शहाः-प्रतीताः शिलाप्रयालानि-विद्रुमाणि रक्तरनानि-पदरागा आदिशब्दाद्वस्त्रकम्ब- लादिपरिग्रहः, एतेन किमुक्तं भातीत्याह-'संत'त्ति विद्यमानं मारतापतेयं-प्रधानद्रव्यं, किमित्याह-विच्छर्य-विशेपेण त्यक्त्या पिच्छवटा कृत्या निष्क्रमणमहिमफरणतः, तथा तदेव गुप्तं सदिगोप्य-प्रकाशीकृत्य दानातिशयादत एव 'दाणं च दाइयाण'ति दानाम्यः परिभाज्य-दमा, गोत्रिकम्यो वा-विभागशो दचा मुण्डा भूत्वा-द्रव्यतः शिरोलुश्चनेन भावतः क्रोधाद्यपनयनेन अगाराद्-गेहान निष्क्रम्येति शेपः, अनगारिता-साधुता प्राजिता-गताः, विभक्तिपरिणामाद्वा अनगारितया प्रत्रजिताः-श्रमणी- भूताः, पर्यायात्राणि व्यक्तान्येवेति ॥१४॥ तेणं फालेणं तेणं समएणं समणरस भगवओ महावीरस्स अंतेवासी बहये निग्गंधा भगवतो अप्पेगइआ आभिणियोहियणाणी जाच केवलणाणी,अप्पेगइआ मणयलिआ वयमलिआ कायवलिआ अप्पेगइआ मणेणं
अनगा०
औपपाति.
करघम्
॥५२॥
यत्र १५
सापाणुग्गहसमल्या ३' अप्पेगइआ खेलोसहिपत्ता एवं जल्लोसहि० विप्पोसहि० आमोसहि० सन्योसहि.
अप्पेगइआ कोहयुद्धी पचं वीयबुद्धी पडवुद्धी अप्पेगइआ पयाणुसारी अप्पेगइआ संभिन्नसोआ अप्पेगइआ
ग्वीरासवा अप्पेगइआ महुआसवा अप्पेगइआ सप्पिआसपा अप्पेगइआ अकावीणमहाणसिआ एवं उज्जु-
मती अपेगइआ विउलमई विउच्चणितिपत्ता चारणा विजाहरा आगासातिवाइणो ।
माधुवर्णकगमान्तरं व्यक्तमेव, नवरं 'मणोबलियोनि मनोवलिका:-मानसावटम्भवन्तः वाग्यलिका:-प्रतिज्ञातार्थनिर्वाहकाः
परपक्षोभकारिवचना था, कापबलिकाः क्षुधादिपरीपहेष्वग्लानीभवत्कायाः, 'नाणपलिया' अव्यभिचारिज्ञानाः 'दसणवलिया'
पररक्षोम्यदर्शनाः 'चारित्तपलिया' इति व्यक्तं, वाचनान्तराधीतं चेदं विशेषणत्रयम् 'अप्पेगइआ मणेणं सावाणुग्गहसमस्था' मन-
मैव परेषां शापानुग्रहो कर्तु ममर्था इत्यर्थः, एवं वाचा कायेन चेति । 'खेलोसहिपत्त'ति खेलो-निष्ठीवनं स एवौषधिः सकलरो-
गायनर्थोपशमहेतुत्वान् खेलोपधितां प्राप्ता ये ते तथा, एवमन्यत्रापि, नवरं 'जल्लोसहि'त्ति जल्लो-मलः 'विप्पोसहिति विमुपः
प्रथरणादिविन्दवः, अथवा वि इति विष्ठा प्र-इति प्रथवणं ते एव ओपषिः इति । 'आमोसहि'त्ति आमर्पणमामर्प-हस्तादिसंस्पर्श
इति । 'मधोमदिनि सर्व एव खेलजल्लविनुट्कैशरोमनखादय ओपधिः सपिधिः, कोहबुद्धित्ति कोष्ठवत्-कुशूल इव सूत्रार्थधान्यस
पथाप्राप्तस्याविनष्टस्याऽऽजन्मधरणादुद्धिः-मतिर्येषां ते तथा । 'वीजबुद्धि'त्ति बीजमिव विविधार्थाधिगमरूपमहातरुजननाद्बुद्धिर्येषां
ने तथा । 'पडयुद्धि'नि पटवत् विशिष्टवक्तृवनस्पतिविसृष्टविविधप्रभूतस्त्रार्थपुष्पफलग्रहणममर्थतया बुद्धिर्येपो ते तथा । पदाणुसा-
१ वाभायशापानुग्रहममति ज्ञापनाय त्रिफलक्षणोक्षः ।।
॥५२॥
प्रोपरानि-
कम्यम्
अनगा
सूत्र १५
रिनि पदेन-यापपर्यनेफेनोपलन्धेन तदनुकूलानि पदशतान्यनुसरन्ति-अभ्यूहयन्तीत्येवंशीला पदानुसारिणः। 'संमिन्नसोऑत्ति
सम्मित्रान-पहभेदमित्रान गन्दान पृथक पृथक भुगपट्टण्वन्तीति सम्मिन्नयोतारः, सम्भिन्नानि वा शन्देन व्याप्तानि शब्द-
ग्राहीगि, प्रत्येकं वा शन्दादिविपयैः श्रोतांसि-सर्वेन्द्रियाणि येषां ते तथा। 'खीरासबतिक्षीरपन्मधुरत्वेन श्रोतृणां कर्णमनासुख-
करं ननमाश्रयन्ति-वरन्ति ये ते क्षीराश्रयाः । 'महुआसवति मघायराः प्राग्वन् , नवरं मधुरत्सर्वदोपोपशमनिमित्तत्वादाल्दा-
दकन्याग नद्वननस्य धीराश्रवेभ्यस्ते भेदेनोक्ताः । 'सप्पिासवनि सपिराश्रवास्तथैव, नवरं श्रोतृणां स्वविपये स्नेहातिरेकसम्पा.
दकत्वान् धीराश्रयमपाश्रवेम्यो भेदेनोक्ताः । 'अपसीणमहाणसीय'ति महानसम्-अन्नपाकस्थानं तदाथितत्वाद्वाऽनमपि महान-
समन्यते, ततयाधी-पुरुषशतमहरेभ्योऽपि दीयमानं स्वयमभुक्तं सत् तथाविधलब्धिविशेषादत्रुटितं तच तन्महानसं च-भिक्षा-
सन्ध भोजनमधीणमहानसं नदस्ति येषां ते तथा । 'उज्जुमइति भावी सामान्यतो मनोमात्रग्राहिणी मतिः-मनःपर्यायज्ञानं येषां
ते नपा । 'पिउलमहति पिपुला-बहुविधपिशेपणोपेतमन्यमानवस्तुमादित्वेन विस्तीर्णा मतिः-मनःपर्यापनानं येषां ते तथा वथाहि-
पटोऽनेन चिन्तितः म न द्रव्यतः सौवर्णादिः क्षेत्रतः पाटलिपुत्रकादिः कालतः शारदादिभवतः कालवर्णादिरित्येवं विपुलमतयो
जानन्ति, अनुमत्यस्तु सामान्यत एच, तथा अर्द्धरतीयागुलन्यूने मनुजक्षेने व्यवस्थितसंजिनां मनोग्राहिका आद्याः, इतरे तु
सम्पूर्ण इति । "विउपणिद्विपत्न'त्ति विकुर्वणा चैक्रियकरणलब्धिः सैव ऋद्धिस्तो प्राप्ता येते तथा। 'चारण'त्ति चरणं-गमनं
पदतिशयवदस्ति येषां ते चारणाः, ते च द्विधा-जवाचारणा विद्याचारणाय, तत्रामाष्टमेन क्षपतो यतेर्या लब्धिरुत्पद्यते यया च
कश्चिजवाव्यापारमाश्रित्येकनरोपपातेन त्रयोदशं रुचकवरामिधानं द्वीप मेरुमस्तकं च यावद्गन्तुं प्रतिनिवृत्तय तत उत्पातद्वयेने-
॥५३॥
जोपपाति- प्रश्नम् अनगाव सूत्र १५ दागन्तुं समर्थो भवति तया युक्ता आधार, या पुनः षष्ठं पठन क्षयत उत्पद्यते,यया श्रुतविहितेपदुपष्टम्भवयोत्सातदयेनाष्टम नन्दी- श्वरारूपं दीपं मेरुमस्तकं च गन्तुं ततः प्रविनिहत्तश्चकैनोत्पातेनेहागन्तुं समर्थो भवति तया युक्ता द्वितीया इति । 'विजाहरति प्रनायादिविविधविद्याविशेषधारिणः। 'आगासातिवाइणोति आकाश-पोमातिपतन्ति-अतिक्रामन्ति आकाशगामिवियाप्रभावाद पादलेपादिप्रभावाद्वा आकाशादा हिरण्यवृष्टवादिकमिष्टमनिष्टं वाऽतिशयेन पावयन्तीत्येवंशीला आकाशातिपातिना, आकाशादि- वादिनो वा-अमूर्वानामपि पदार्थानां साधन (ने) समर्थवादिन इति भावः। अपेगा कणगावलि तपोकम्म पडिपण्णा एवं एकावलि खुशागसीहनिशीलियं तवोकम्म पडिवण्णा अप्पेगइयामहालयं सीहनिकीलियं तवोकम्म पडिवण्णाभापडिमं महाभहपद्धिम सम्वतोभइपडिमं आयं- विलवद्धमाणं तवोकम्म पडिवण्णा 'कणगावलिं तवोकम्म पडिवण्णागति कनकमयमणिकमयो भूषणविशेषः, कल्पनया तदाकार यत्तपस्तत्कनकावलीत्युच्यते, वत्स्थापना चैधम्-चतुर्थ पष्ठमटम चोचराघXणावस्थाप्य तेपामघोऽष्टावष्टमानि चत्वारि चत्वारि पतिद्धयेनावस्थापनीयानि, उम- एतो वा रेखाचतुष्केण नव कोष्ठकान विधाय मध्यमे शून्यं विधाय शेषेवरसु तानि स्थापनीयानि, ततस्तस्याघोऽधः चतुर्थादीनि चतुस्त्रिंशत्तमपर्यन्तानि, ततः कनकावलिमध्यभागकल्पनया चतुस्त्रिंशदष्टमानि, तानि चोत्तराधर्येण द्वे त्रीणि चत्वारि पश पद पञ्च चत्वारि त्रीणि है पैत्यवं स्थाप्यानि, अथवाऽप्यानिः पड्मिय रेखामिः पश्चत्रिंशत्कोष्ठवान् विधाय मध्ये शून्यं कृत्वा शेषेषु वानि स्थापनीयानीति,
औपपाति-
.
है
३|३|
३|३|३|३|३|३|३
३|३|३|३|३||३, 3
३/३/३ ३/३
३|३|३|३||३|३
३|३|३|३|३|३|३
१२
१४
82
फनकावली
APUTRA
एन १५
अनगा०
औपपाति- कसूत्रम् सूत्र १५ तत उपर्युपरि चतुर्विंशत्तमादीनि चतुर्थान्तानि, ततः पूर्ववदष्टावष्टमानि, ततोऽष्टमं पष्ठ चतुर्थ चेति । चतुर्थादीनि च अनगा फ्रमेणैकोपवासादिरूपाणीति । अत्र चैकस्यां परिपाट्यां विकृतिभिः पारणकं, द्वीतीयस्यां निर्विकृतिकेन, तृतीयायामलेपकता, चतुर्थी चाचाम्लेनेति । अत्र चैकैकस्यां परिपाट्यामेकः संवत्सरो मासाः पञ्च दिनानि च द्वादश, परिपाटीचतुष्टये तु संवत्सराः पञ्च मासा नव दिनानि चाप्टादशैति । एवमेकावली' कनकावल्यमिलापेनेत्यर्थः, एकायली च नान्यत्रोपलन्धेति न लिखिता। 'खुड्डागसीहनिकीलिय'ति वक्ष्यमाणमहासिंहनिक्रीडितापेक्षया क्षुल्लकं सिंहनिक्रीडितं-सिंहगमनं तदिव यत्तपस्तत् सिंहनिक्रीडित- मित्युच्यते, तद्गमनं चातिकान्तदेशावलोकनतः, एवमतिक्रान्ततपःसमासेवनेनापूर्वतपसोऽनुष्ठानं यत्र तसिहनिक्रीडितमिति, तचैवम्-चतुर्थ ततः पष्ठचतुर्थेऽष्टमपष्ठे दशमाष्टमे द्वादशदशमे चतुर्दशद्वादशे पोडशचतुर्दशे अष्टादशपोडशे विंशतितमाष्टादशे विंशतितमं चेति क्रमेण विधीयते, ततः पोडशाष्टादशे चतुर्दशपोडशे द्वादशचतुर्दशे दशमद्वादशे अष्टमदशमे पष्ठाष्टमे चतुर्थपष्ठे चतुर्थ चेति, स्थापना चैवम्- २३४५६७८९ ४५, ७६५४३२१ अत्र च एकस्यां परिपाट्यां दिनमानम् नवकसङ्कलने द्वे ४५ । ४५ ९। १२३४५६७८ ४५ ' ८७६५४३२ अष्टफसङ्कलना चैका ३६ सप्तकसङ्कलनाऽप्येकैच २८ पारणकदिनानि ३३, सर्वाग्रम् १८७, एवं च मासाः ६ दिनानि च ७, चतसृषु पोरेपाटीवेतदेव चतुर्गुणं स्यात्, तत्र वर्षे २ दिनानि, २८, तत्र प्रथमपरिपाव्यां पारणकं सर्वकामगुणितं, द्वितीयस्यां निर्विकतिकं, तृतीयायामलेपकारि, चतुर्ध्यामाचामाम्लमिति ।। एवं महासिंहनिक्रीडितमपि, नवरमिह स्थापना एकादयः पोडशान्ताः पुनः पोडशादय एकान्ता स्थाप्यन्ते, तत्र द्वयादीनां ॥५६॥ १ अनगा. सूत्र १५ औपपाति- फमत्रम् ॥५७॥ Mov96A M 6 V950mmar ~ urs. wrm ur, vown पोडशान्तानामने प्रत्येकमेकादयः पञ्चदशान्ताः स्थाप्यन्ते, तथा ये पोडशादय एकान्ताः स्थापितास्तेषु पञ्चदशादीनां घन्ताना. मादौ चतुर्दशादयः स्थापनीयाः, चतुर्थादिना चामिलापन ते समुत्कीर्तनीयाः । दिनमानं चैकस्यां परिपाट्यामिदमत्र-द्वे पोडशाना मलने १३६, १३६ एका पञ्चदशानां १२० चतुर्दशानामप्येकैव १०५ एकपष्टिश्च पारणकानीति,६१सर्वाग्रं च ५५८,एवं च वर्षमेकंषद् 2 च मामाः दिनान्यष्टादशेति, परिपाटीचतुष्टये चतुर्गुणमेतदेव वर्षाणि : मासौ २ दिनानि १२ । तथा भद्रप्रतिमा-पस्या पूर्वदक्षिणापरोनराभिमुखः प्रत्येकं प्रहरचतुष्टयं कायोत्सर्ग करोति- एपा चाहोरात्रदयमानेति, महाभद्राऽपि तथैव, नवरमहोरात्रं यात्रदेकैकदिगभिमुखः कायोत्सर्ग करोति, अहोरात्रचतुष्टयं चास्यां- मानमिति, सर्वतोभद्रा पुनर्यस्यां दशसु दिक्षु प्रत्येकमहोरात्रं कायोत्सर्ग करोति । अस्यां च दशाहोरात्राणि मानमिति । अथवा द्विविधा सर्वतोभद्रा-क्षुद्रा महती च, तत्र क्षुद्रायाः स्थापना-स्थापनोपायगाथा चेयमत्र-'एगाई ||२|३|४५ पंचते ववि मज्झं तु आइमणुपंति । सेसे कमेण ठविडं जाणेशा सव्यओमदं ॥१॥' तपोदिनानीह ३१४/५/१/२ पश्चसप्ततिः, पारणकदिनानि तु पञ्चविंशतिः,सर्याणि दिनानि शतमेकस्यां परिपाट्यां,चतसृपु त्वेतदेव ६ १२ चतुर्गुणम् । एवं महत्यपि, नवरमेकादयः सप्तान्तास्तस्यामुपवासा भवन्ति स्थापनोपायगाथा स्वियम्- २ | ३. | ४ ||१ 'एगाई सत्ता, उविउंमन्मं तु आइमणपति ।। सेसे कमेण ठबिउँ जाण महासन्यशोभदं ॥ १॥'४.५ १.२३ ४
औपपाति-
अनगा.
सूत्र १५
।।५८॥
१।२।३।४।५।६इयं प्रथमा पह्निः ४।५।६७।१२।३ द्वितीया ७१।२।३।४।५।६ तृतीया ३३४५६७२ चतुर्थी ६७१-
११२।३।४।५ पञ्चमी २।३।४।५।६७७१ पष्ठी ५।६।७।१२।३।४ सप्तमी । इह च षण्णवत्यधिकं शतं तपोदिनानां स्यादेकोनपश्चा-
शव पारणकदिनानि, एवं चाष्टौ मासाः पञ्च दिनानि, चतुस्पु परिपाटीप्वेतदेव चतुर्गुणमिति । 'आयविलवद्धमाण ति यत्र चतुर्थ
कृत्वा आयामाम्लं क्रियते, पुनश्चतुर्थ, पुनद्वै आयामाम्ले, पुनवतुर्थ, पुनस्त्रीणि आयामाम्लानि, एवं यावचतुर्थ शवं चापामा-
म्लानां क्रियत इति, इह च शतं चतुर्थानां तथा पञ्च सहस्राणि पश्चाशदधिकानि आयामाम्लानां भवन्तीति ।
मासि भिक्खुपडिमं एवं दोमासि पडिमं तिमासि पडिमं जावसत्तमासिअंभिक्खुपडिम पडि-
वण्णा पढमं सत्तराइंदिअं अप्पेगइया भिक्खुपडिमं पडिवण्णा जाव तचं सत्तराइंदिअंभिक्खुपडिमं पडि-
वषणा अहोराइंदिअं भिक्खुपडिम पडिवण्णा इकराइंदिअं भिक्खुपडिमं पडिवपणा सत्तसत्तमिअंभिक्खु-
पडिमं अहमि भिक्खुपडिमं णवणवमिअंभिक्खुपडिमं दसवसमिअं मिक्खुपडिमं खुड्डियं मोअपडिम
पडिवण्णा महल्लियं मोअपडिमं पडिवण्णा जवमझं चंदपडिम पडिवण्णा वहर (वज) मझं चंदपडिमं
पडिवपणा संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणा वीहरंति ।। (सू०१५)।
'मासिय मिक्युपडिमति मासपरिमाणा मासिकी तां भिक्षुप्रतिमां-साधुप्रतिज्ञाविशेष, तब हि मासं पायदेका दनिर्मक्त-
कैव च पानखेति, एवं द्वितीयाद्याः सप्तम्यन्ताः एकैकदत्तिवृद्धियुक्ता इति । 'पदमसत्तराईदिति तिसृणां मध्ये प्रथमा सप्त-
१ टीकादभिप्रायेण राइंदिरं । २ एगराइयंति वृत्तिः।
॥५०॥
अनगा०
सूत्र १५
औपपाति-
रुषम्
॥ ५९॥
रात्रिन्दिया-मताहोरात्रप्रमाणा, अस्यां च चतुर्थ चतुर्थेन पानकाहारविरहित उत्तानको वा पार्श्वशायी वा निपद्योपगतो वा ग्रामा-
दिम्यो बहिर्विदरति, द्वितीयसतरात्रिन्दिवाप्येवंविधैव, नवरं उत्कुटुको वा लगण्डशायी वा दण्डायतो वा विहरति, एवं रतीया
सप्तराविन्दिवापि, नवरं गोदोहिकस्थितो वा वीरासनिको वा आनकुन्जो वा आस्त इति । 'राइंदिति रात्रिन्दिवप्रमाणामहोरात्रि-
कीमित्यर्थः, अस्यां च पाठोपवासिको ग्रामादिभ्यो यहिः प्रलम्पभुजस्तिष्ठतीति । 'एगराइयंति एका रात्रिः प्रमाणमस्या इत्येकरा-
त्रिकी ताम्, अस्यां चाष्टमभक्तिको ग्रामादिवहिरीपदवननगात्रोऽनिमिपनयनः शुष्कपुद्गलनिरुद्धदृष्टिः जिनमुद्रास्थापितपादः प्रल-
मियतभुजस्तिष्ठतीति, विशिष्टसंहननादियुक्त एव चैताः प्रतिपद्यन्ते, आह च-"पडिवाइ एयाओ संघपणधिइजुओ महसनो।
पडिमाउ मावियप्पा मम्मं गुरुणा अणुन्नाओ।।१।।" इत्यादि । सत्तसत्तमियं नि मप्तसप्तमानि दिनानि यस्यां सा तथा, सा च सप्तमि-
दिनानां मप्तकर्भवति, तन च प्रथमदिने एका दचिर्भक्तस्यैकैव च पानकस्यैवं यादिवेकोत्तरया युझ्या सप्तमदिने सप्त दत्तया,
एवमन्यान्यपि पद मप्तकानि, अथवा प्रथमसमके प्रतिदिनमेका दत्तिद्वितीयादिपु तु द्वथादयो यावत्सप्तमे सप्तके प्रतिदिनं सप्तेति,
एवमष्यामिका नवनवमिका दशदशमिका चेति, नवरं दत्तिवृद्धिः कार्येति । क्वचिदिह स्थाने भद्रासुभद्रामहाभद्रासर्वतोभद्रा-
भद्रोनराश्च मिथुप्रतिमाः पट्यन्ते, तत्र सुभद्रा अप्रतीता, शेपास्तु, व्याख्याताः प्राक्, नवरं भद्रोत्तरास्थापना एवम्-
१६७१८१९॥ प्रथमा पङ्गिः १७८।२६। द्वितीया । ९।५।६।७।८ तृतीया ।६।८।९।५/ चतुर्थी ।८।९।५।६ पञ्च.
मीति । अथवा ।५।६।७।८।९।१०।११ प्रथमा पतिः ।।९।१०।११।६७। द्वितीया ।११।५।६७८।९।१० तृतीया ७८
१ प्रतिपयव एताः संहननधृतियुक्तो महासवः। प्रतिमा भावितात्मा सम्पग्गुरुणाऽनुज्ञातः ॥१॥
॥ ५९॥
औपपाति- अनगा. सूत्र १५ ॥६॥ ९।१०।१२।५।६ चतुर्थी ।१०।१५।६। पञ्चमी ६७१८/९।१०११११५। षष्ठी ।९।१०।११।५।६।७८) मप्तमीति । 'सुहियति क्षुद्रिका-महत्यपेक्षया लम्धी मोकप्रतिमा-प्रश्रवणामिग्रहः, इयं च द्रव्यतः प्रश्रवणविषया प्रश्रवणस्याप्रतिष्ठापने- त्यर्थः, क्षेत्रतो ग्रामादेहिः, कालतः शरदि निदाधे वा प्रतिपद्यते, भुक्त्वा चैत् प्रतिपद्यते चतुर्दशभक्तेन समाप्यते, अभुक्त्वा चेत् प्रतिपद्यते तदा पोडशमक्तेन समाप्यते, भावतस्तु दिव्यादिकोपसर्गसहनमिति । एवं महामोकप्रतिमाऽपि नवरं भुक्त्वा चेत् प्रति पद्यते तदा पोडशमतेन समाप्यते, अभुक्त्वा चेत्तदाऽष्टादशभक्तेनेति । 'अवमझ चंदपडिम'ति यवस्येव मध्यं यस्यां सा यवः मपा, चन्द्र इव कलावृद्भिहानियां या प्रतिमा सा चन्द्रप्रतिमा, तथाहि-शुक्लप्रतिपदि एकं कवलं मिक्षा वा अम्यवहृत्य प्रति- दिनं कालादिवृद्ध्या पञ्चदश पौर्णमास्यां कृष्णप्रतिपदि च पञ्चदशैव भुक्त्वा प्रतिपदिनमेकहान्या अमावास्यायामेकमेव यस्यां भुते मा स्थूलमध्यत्वात् यवमध्येति । 'वहरमज्यं चंदपडिमति वैरस्येव (वजस्येव) मध्यं यस्यां सा तथा, यस्यां हि कृष्णप्रति- पदि पञ्चदश कत्रलान् भुत्वा ततः प्रतिदिनमेकहान्या अमावास्यायामेकं शुक्लप्रतिपयप्येकमेव, ततः पुनरेकैकया पौर्णमास्यां पञ्चदश भुले सा तनुमध्यत्वाद्वजमध्येति ॥ वाचनान्तराधीतमय पदचतुष्कम्-'विवेगपडिमति विवेचनं विवेकः-त्यागः स चान्तराणा कपायादीनां बाह्यानां च गणशरीरानुचितभक्तपानादीनां तत्प्रतिपतिर्विवेकप्रतिमेति । 'विउस्सग्गपडिमति व्युत्सर्ग- प्रतिमा कायोत्सर्गकरणमिति । 'उवहाणपडिमति तपोषियोऽमिनहा, यद्यपि दशाश्रुतस्कन्धे मिथुपासकातिमाखरूपेयमका तथापीह तथा न व्याख्याता, मिथुप्रतिमाना ग्रागैव दर्शितत्वाइ, उपासकप्रतिमानां च साधूनामसम्भवात् । पडिसंलीणपदिमति संलीनतामिग्रामिति ।। १५ ।। ॥६० ।।
अनगा
सूत्र १६
औपपाति-
करणम्
तेणं कालेणं तेणं समपर्ण समणस भगवओ महावीरस्स अंतेवासी यहवे थेरा भगवंतो जातिसंपण्णा
फुलसंपण्णा पलसंपण्णा रूपसंपण्णा विषयसंपण्णा णाणसंपण्णा सणसंपण्णा चरित्तसंपण्णा लज्जास-
पपणा लाघयसंपण्णा ओअंसी तेअंसी वर्चसी जसंसी जिअकोहा जियमाणा जिअमाया जिअलोमा जिब-
इंदिआ जिअणिहा जिअपरीसहा जीविआसमरणभयविप्पमुक्षा वयपहाणा गुणप्पहाणा करणप्पहाणा
धरणप्पहाणा णिग्गहप्पहाणा निच्छयप्पहाणा अजयपहाणा मयप्पहाणा लाघवपहरणा खंतिप्पहाणा
मुत्तिप्पहाणा विलापहाणा मंतप्पहाणा अप्पहाणा यंभप्पहाणा नयप्पहाणा नियमप्पहाणा सच्चप्पहाणा
सोअपहाणा चारुवण्णा लजातपस्सीजिइंदिआ सोही अणियाणा अप्पुस्सुआ अपहिल्लेसा अप्पडिलेस्सा
मुसामण्णरया वंता इणमेच णिग्गंधे पावयणं पुरओकाउं विहरति ।
साधुवर्णकगमान्तरमेव, तत्र 'जाइसंपत्ति उत्तममाठकपक्षयुक्ता इत्यवसेयम् , अन्यथा मावकपक्षसम्पनत्वं पुरुषमात्र-
स्पापि स्यादिति नैपामुत्कर्षः कविदुक्तः स्या, उत्कर्माभिधानार्थ चैपां विशेषणकदम्बकं चिकीर्षितमिति एवं 'कुलसंपन्ना' इत्या-
पपि विशेषणनवकं, नवरं कुलं-पैठकः पक्षा बलं-संहननसमुत्या प्राण; रूपम्-आकृतिः विनपनाने प्रतीचे दर्शन-सम्यावं
चरित्रं-समित्यादि लआ अपवादमीस्ता संयमो वा लापर्व-द्रव्यतोऽल्पोपधिता भावतो गौरवायत्यागः 'ओसित्तिः ओजो-
मानसोऽवष्टम्मस्वदन्तः ओजस्विनः “तेयंसित्ति तेजा शरीरप्रभा तदन्तः तेजस्विनः मिसिसि बचो-वचनं सौभाग्याशुपेतं
समावि ते पखिनः, अथवा वर्ग:-तेजा,प्रभाष इत्यर्थः, वान्तो वर्षखिनः 'जसंसिति यशखिनः स्यातिमन्तः जितको-
॥ ६॥
अनगा
पत्र १६
औपपाति-
कम्पम्
॥ ६२॥
धादीनि सप्त विशेपणानि प्रतीतानि, नवरं क्रोधादिजया-उदयप्राप्तक्रोधादिविफलीकरणतोऽवसेयः, 'जीविआसमरणभयविप्पमुक्का'
जीविताशया मरणभयेन च विप्रमुक्ताः, तदुभयोपेक्षका इत्यर्थः, 'वयप्पहाणे ति व्रत-पतित्वं प्रधानम्-उत्तम शाक्यादियतित्वा-
पेक्षया निर्ग्रन्थयतित्वाद्येषां, व्रतेन वा प्रधाना ये ते तथा, निर्ग्रन्थश्रमणा इत्यर्थः, ते च न व्यवहारत एवेत्यत आह-गुणप्पहा-
'त्ति प्रतीत, नवरं गुणाः करुणादयः, गुणप्राधान्यमेव प्रपञ्चयन्नाह-'करणप्पहाणे' त्यादिविशेषणसप्तकं प्रतीतार्थ च, नवरं
करणं-पिण्डविशुद्ध्यादि चरण-महावतादि निग्रहः-अनाचारप्रवृत्तेनिषेधनं निधयः-तत्त्वनिर्णयः विहिवानुष्ठानेषु वा अवश्यंकर-
पाभ्युपगमः, आर्ज-मायोदयनिग्रहः मार्दवं-मानोदयनिरोधः, लाघव-क्रियासु दक्षत्वं क्षान्ति:-क्रोधोदयनिग्रह इत्यर्थः, मुक्तिः-
लोभोदयविनिरोधो विद्याः-प्रज्ञाप्त्यादिकाः मन्त्रा-हरिणेगमेष्यादिमन्त्राः वेदाः-आगमाः ऋग्वेदादयो वा ब्रह्म-ब्रह्मचर्य कुशला-
नुष्ठानं वा नया-नीतयः नियमा-अभिग्रहाः सत्यं-सम्यग्वादः शौवं-द्रव्यतो निर्लेपता भावतोऽनवद्यसमाचारः, याचेह चरणकर-
णग्रहणेऽप्यार्जवादिग्रहणं तदार्जवादीनां प्राधान्यख्यापनार्थमवसेयं, 'चारुवण्ण'ति सत्कीर्तयः गौराद्युदात्तशरीरवर्णयुक्ता वा सत्प्रज्ञा
वा 'लातवस्सीजिइंदिय'ति लञाप्रधानास्तपस्विनः-शिष्या जितेन्द्रियाश्च येषां ते लजातपस्विजितेन्द्रियाः, अथवा लज्जया
तपाश्रिया च जितानीन्द्रियाणि यैस्ते लज्जातपाश्रीजितेन्द्रियाः, यद्यपि जितेन्द्रिया इति प्रागुक्तं, तथापीह लज्जातपोविशेपित-
स्वान्न पुनरुक्तत्वमवसेयमिति, 'सोहि'त्ति सुहृदो-मित्राणि जीवलोकस्येति गम्यम् , अथवा शोधियोगाच्छोधय:--अकलुपहृदया
इत्यर्थः, 'अणियाणचि अनिदाना-निदानरहिताः 'अप्पुस्सुय'त्ति अल्पौत्सुक्या-औत्सुक्यवर्जिताः 'अपहिल्लेस'चि संयमादबहि-
भूतमनोवृत्तयः, 'अप्पडिलेस्सा [वा अप्रतिलेश्या-अतुलमनोवृत्तयः, 'मुमामण्णरय'ति अतिशयेन श्रमणकर्मासक्ताः, 'दंत'त्ति
॥३२॥
अनमा
औपपाति-
गुरुमिदमं प्राहिताः विनपिता इत्यर्थः, इदमेव नन्थ्यं प्राचनं 'पुरोकाउंति पुरस्कृत्य-प्रमाणीकृत्य विहरन्तीति, कचिदेवं च
पठ्यते-'यहणं आयरिपा' अर्धदायकत्वात् 'चहणं उपज्झायो' सनदायकत्वात् , बहूनां गृहस्थानां पत्राजितानां च दीपो मोहतम:-
पटलपाटनपटुत्वात् , दीप इव पा द्वीपः संसारसागरनिममानामावासभूतत्वाद, 'ताणति त्राणमनर्थेभ्यो रक्षकत्वात् , 'सरणं'ति
शरणमर्धमम्पादकत्वात् 'गईत्ति गम्यत इति गतिरमिगमनीया इत्यर्थः, 'पहह'त्ति प्रतिष्ठन्त्यस्यामिति प्रतिष्ठा आश्रय इत्यर्थः ।।
तेसि णं भगवंताणं आयायापावि विदिता भवंति परवाया विदिता भवंति आयावायं जमइत्ता न-
लयणमिव मत्तमातंगा अच्छिदपसिणवागरणा रयणकरंडगसमाणा कुत्तिावणभूआ परवादियपमद्दणा
दुवालसंगिणो समत्तगणिपिडगधरा सव्वक्वरसपिणवाइणो सव्वभासाणुगामिणो अजिणा जिणसंकासा
जिणा इव अवितहं वागरमाणा संजमेणं तवसा अप्पाणं भावमाणा विहरंति ॥ (सू० १६)
तेपा भगातां 'सायावायारित्ति आत्मवादाः-खसिद्धान्तप्रवादाः, अपिः समुचये, पाठान्तरेणात्मवादिनो जैना इत्यर्थः,
चिदिता:-प्रतीताः भवन्ति, तथा परवादा:-शाक्यादिमतानि, पाठान्तरेण परवादिनः-शाक्यादयो विदिता भवन्ति, स्वपर-
सिद्धान्तप्रवीणतया, तवय 'आयाताय'ति स्वसिद्धान्तं 'जमइत्त'त्ति पुनः पुनरावर्तनेनातिपरिचितं कृत्वा, किमिव के इत्याह-
नलवनमिव मत्तमातङ्गा इति प्रतीत नलवना इति पाठान्तरं नलवनानीवेति व्याख्येयं,ततः 'अच्छिद्दयसिणवागरण ति अविरलप्रश्ना
अविरलोचराश्च सम्भूताः सन्तो विहरन्तीति योगः, रयणकरंडगसमाण'त्ति प्रतीतं, 'कुत्तिआवणभूति कुत्रिक-स्वर्गमर्त्यपातालल-
धर्म भूमित्रयं तत्सम्भवं वस्त्वपि कुत्रिक, तत्सम्पादक आपणो-इवः कृत्रिकापणस्तद्भूताः-समीहितार्थसम्पादनलन्धियुक्तत्वेन
॥६३ ॥
अनमा
औपपाति-
कसूत्रम्
॥६५॥
सत्र?
तदुपमाः, 'परवाइयपमण'त्ति तन्मवप्रमईनाव 'परवाईहिं अणोकंवा इत्यादि चोइसपुवी'त्यन्तं वाचनान्तरं, तत्र अनुपक्रान्ता--
अनिराकृता इत्यर्थः, 'अण्णउत्थिएहिति अन्ययूधिकैः-परतीथिकै 'अणोद्धंसिजमाणति अनुपध्वस्यमानाः माहाल्यादपात्य-
मानाः, विहरन्ति-विचरन्ति, 'अप्पेगइया आपारधरेत्येवमादीनि पोडश विशेषणानि सुगमानि,नवरं सूत्रकृतधरा इत्यस्य प्राक्त-
नाङ्गधरणाविनाभूतत्वेऽपि तस्यातिशयेन धरणात्सूचकवधरा इत्यायुक्तम् ,अस एव विपाकथुतधरोक्तावपि एकादशाङ्गाविद इत्युक्तम.
अथवा विदेविचारणार्धत्वादेकादद्यानपिचारका, नवपूर्णादिग्रहणं तु तेषां सातिशयत्वेन प्राधान्यख्यापनार्थमिति, चतुर्दशपूर्विरवे
सत्यपि द्वादशागित्वं केपाश्चिन्न स्वाचतुर्दशपूर्वाणां द्वादशाङ्गस्यांशभूतत्वात् , अव आह-'दुवालसंगिणो' ति, तथा द्वादशाङ्गित्वे-
ऽपि न समस्तश्रुतधरत्वं केषाञ्चित्स्यादित्यत आह-'समत्तगणिपिडगधरा' गणीनाम्-अर्थपरिच्छेदानां पिटकमिव पिटकं-स्थानं
गणिपिटकम् , अथवा पिटकमिव पालकमाणिजकसर्वस्वाधारभाजनविशेष इव यचपिटकं, गणिन-आचार्यस्य पिटकं गणिपिट-
कं-प्रकीर्णकश्रुतादेशश्रुतनियुक्त्यादियुक्तं जिनप्रवचनं, समस्तम्-अनन्तगमपर्यायोपेतं गणिपिटकं धारयन्ति ये ते तथा, अत एव
'सबक्सरसाण्णवाइणो'त्ति सर्वे अक्षरमन्निपाता:-वर्णसंयोगा ज्ञेयतया विद्यन्ते येषां ते तथा, 'सबभासाणुगामिणोति सर्वभाषा:-
आर्यानार्यामरवाचः अनुगच्छन्ति-अनुकुर्वन्ति नापाभापित्वात् स्वभापयैव पा लन्धिविशेषात्तथाविधप्रत्ययजननात् , अथवा
सर्वभाषा:-संस्कृतप्राकृतमागध्याथा अनुगमयन्ति-व्याख्यान्तीत्येवंशीला येते तथा, अजिण'ति असर्वज्ञाः सन्तो जिनसङ्काशाः,
जिना इवावितथं व्याकुर्वाणाः ॥ १६ ॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतेवासी बहवे अणगारा भगवंतो ईरिआ-
॥६॥
अनगा०
पत्र १७
औपपाति-
कसूत्रम्
॥६५॥
समिमा मासासमिआ एसणासमिआ आदाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिआ उचारपासवणखेलसिंघाणजल्ल-
पारिहायणियासमिआ मणगुत्ता वयगुत्ता कायगुत्ता गुत्ता गुत्तिदिया गुत्तभयारी अममा अकिंचणा
छिण्णग्गंधा छिण्णसोआ निरुवलेवा कंसपातिव मुमतोआ संग्व इव निरंगणा जीवो विव अप्पडिहयगती
जयकणगंपिय जातरूवा आरिसफलगाविव पागडभावा कुम्मो इव गुत्तिदिआ पुक्खरपत्तं व निरुवलेवा
गगणमिव निरालंषणा अणिलो इव निरालया चंद इव सोमलेसा सूर इव दित्ततेआ सागरो इव गंभीरा
विहग इव सबओ विष्पमुका मंदर इव अप्पकंपा सारयसलिलं व सुद्धहिअया खग्गिविसाणं य एगजाया
मारंडपक्सी व अप्पमत्ता कुंजरो इव सोंडीरा वसभो इव जायत्थामा सीहो इव दुरिसा वसुंधरा इव
सपफासविसहा सुष्टुअआसणे इय तेअसा जलंता
तेणं कालेणमित्यादि गमान्तरं व्यक्तं च, नवरं समितिसूत्रे 'आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमियोति आदाने-ग्रहणे उपकरण-
स्येति गम्यते, माण्डमात्रायाः-चखाद्युपकरणरूपपरिच्छदस्य, भाण्डमात्रस्य चोपकरणस्यैव, अथवा भाण्डस्य-वस्त्रादेर्मुन्मयभाजनस्य
वा मात्रस्य च-पात्रविशेषस्य निक्षेपणायां-विमोचने ये समिताः-सुप्रत्युपेक्षितादिक्रमेण सम्यक् प्रवृत्तास्ते तथा, 'उच्चारपासवण-
खेलसिंघाणजल्लपारिद्वावणियासमिया' पुरीपमूत्रनिष्ठीवननासिकाश्लेष्ममलपरित्यागे समिता इति शुद्धस्थण्डिलाश्रयणात, 'मणगुत्ते'-
त्यादि पदार्य कण्ठ्यम् , अत एव 'गुत्ता' सर्वथा गुप्तत्वात् 'गुनिंदिय'ति शब्दादिषु रागादिरहिता इत्यर्थः, अथवा 'गुत्तागुत्ति-
१ पृत्यमिप्रायेण अग्गन्था।
॥६५॥
अनगा० मोपपाति- करत्रम् सूत्र १७ दिय'चि गुप्तानि शम्दादिपु रागादिनिरोधाद् अगुप्तानि च आगमश्रवणेर्यासमित्यादिवनिरोधादिन्द्रियाणि येषां ते वथा, 'गुत्त- मपारिनि गुप्तं चसत्यादिगुप्तिमद्ब्रह्म-मैथुनविरतिं चरन्ति-आसेवन्त इत्येवंशीला: गुप्तब्रह्मचारिणः, 'अमम'त्ति आभिष्वनि फममेतिशम्दर्जाः 'अकिंचनति निर्द्रव्याः (ग्रन्थानम् १०००) वाचनान्तरे 'अकोहे'त्यादीन्येकादश पदानि दृश्यन्ते, तत्र अको- हे त्यादि ४ प्रतीतानि, अत एव 'संतति शान्ता अन्तर्वृत्त्या 'पसंत'त्ति प्रशान्ताः बहिर्वृत्या 'उवसंतति उपशान्ता उभयतः, अपमा मनःप्रभृत्यपेक्षया शान्तादीनि पदानि, अथवा श्रान्ता भवभ्रमणात् प्रशान्ताः प्रकृष्टचित्तत्वात् उपशान्ता-निवृत्ता पापेभ्य, अथा प्रगमप्रकर्षामिधानायकाय पदवयमिदम्, अत एव 'परिनिव्वुआ' सकलसन्तापवर्जिताः 'अणासव'त्ति अनाश्रया:-अवि- धमानपापफर्मरन्धाः 'अगंय'त्ति अविद्यमानहिरण्यादिग्रन्थाः 'छिन्नसोत्ति छिन्नशोकाश्छिन्नश्रोतसो वा, छिनसंसारप्रवाहा इत्यर्थः, 'निरुवलेवनि उपलिप्यते अनेनेत्युपलेपस्तद्रहिताः, कर्मवन्धहेतुवर्जिता इत्यर्थः, अथ 'निरुपलेपतामेवोपमानैराह-वक्ष्यमा- पपदानां च भावनाध्पपनायुक्ते इमे महगाये-'कंसे १ संखे २ जीवे ३ गयणे ४ वाए ५ य सारए सलिले ६ । पुक्खरपत्ते ७ कुम्मे ८ विहगे ९ खग्गे य १० भारंडे ११ ॥१॥ कुंजर १२ वमहे १३ सीहे १४ नगराया चेव १५ सागरऽक्खोहे १६ । चंदे १७ सूरे १८ कणगे १९ वसुंधरा चैत्र २० मुहुयहुए २१ ॥२॥ उक्तगाथानुक्रमेणेह तानि पदानि व्याख्यास्यामः, वाचना- न्तरे इत्यमेव दृष्टत्वादिति, 'कंसपाईच मुकतीया' कांस्यपात्रीवेति व्यक्तं मुक्तं-त्यक्तं तोयमिव तोयं चन्धहेतुत्वात् स्नेहो यैस्ते तथा, 'संखो इव निरंगणेति कम्नुवन् रगणं-रागायुपरञ्जनं तसानिर्गताः, 'जीत्र इव अप्पडिहयगती' प्रत्यनीककुतीथिकादि- मुक्तेपपि देशनगरादिषु विहरन्तो वादादिसामोपेवत्वेनास्खलिवगतय इत्यर्थः, संयमे वा अप्रतिहतधृत्तय इत्यर्थः, 'गगणमिव.
सू०१७ औपपाति- कमूत्रम् ॥६७॥ निरालंबण'त्ति कुलनामनगराधालम्बनवर्जिता इत्यर्थः, सर्वत्रानिश्रिता इति हृदयं, 'वायुरिय अपडिपद्धा ग्रामादिप्वेकराव्यादि- 'वामात् 'सारपसलिलं व सुद्धहिअय'ति अफलुपमनस्त्वात् , 'पुक्खरपत्तं व निरुखलेव'त्ति पङ्कजलकल्पस्वजनविषयस्नेहरहिता इत्यर्थः, "कम्मो व गुर्तिदियोति कच्छपी हि कदाचिद् ग्रीवापादलक्षणावयचपन केन गुप्तो भाति; एवमेतेऽपीन्द्रियपश्चकेनेति, "विहग इन विप्यमुनि मुक्तपरिकरत्वादनियतवामाध, 'खग्गिविनाणं व एगजायति खड्गी-आटव्यो जीवस्तस्य विपाणं-शृङ्गं तदेकमेर मपति तदेकजाता-एकभूता रागादिसहायपैकल्यादिति, 'भारंडपक्खीव अप्पमचत्ति भारण्डपक्षिणोः किलक शरीर' पृथग्ग्रीवं त्रिपादं च भवति, तो चात्यन्तमप्रमत्तयैव निर्वाहं लभेते तेनोपमा कृतेति, कुंजरा सोंडीरा' हस्तीव शूराः कपायादिरिपून प्रती-- रयेति, 'यसभो इव आयस्थामा' गौरियोत्पन्नवाला, प्रतिज्ञातकार्यभरनिर्वाहका इत्यर्थः, 'सीहो इव दुद्धरिसा' परीपहादिमृगैरनमि- भवनीया इत्यर्थः, 'भंदरो इस अप्पकंपत्ति मेरुरिवानुकूलोपसर्गवायमिरविचलितसत्वाः, 'सागरो इव गंभीरति हर्पशोकादिकार- सम्पऽप्यविकृतचित्ताः, चंदो इव सोमलेस्सति अनुपतापहेतुमनःपरिणामाः,'सूरो इव दित्ततेत्ति दीप्ततेजसो द्रव्यतः शरीर- दीया भावतो ज्ञानेन, 'जचकणगमिव जायरूवा' जातं-लब्ध रूपं-स्वरूप रागादिद्रम्पविरहाच यैस्ते जातरूपाः, 'वसुंधरा इव सवफासविसहति स्पर्शाः-शीतोष्णादयो अनुकूलेतराः परीपहास्तान् सर्वान् विपहन्ते ये ते.तथा, 'सुहुअहुआसणो इव तेअसा जलंता' सुष्ठु हुत--क्षिसं घृतादि यत्र हुताशने यहौ स तथा, तद्वत्तेजसा ज्ञानरूपेण तपोरूपेण च ज्वलन्तो दीप्यमानाः, पुस्त- कान्तरे, विशेषणानि सर्वाण्येतानीदं चाधिकम्-'आदरिसफलगा इव पायडभावा' आदर्शफलकानीव-पट्टिका इव प्रतले विस्तीर्ण वादादर्शफलकानि तानीवाप्रकटा-यथावदुपलभ्यमानखमावा भावा-आदर्शपक्षे नयनमुखादिधर्माः साधुपक्षे अशठतया मन:- ६७॥
अनगा० औपपाति- करवम् ॥६८॥ सूत्र १७ परिणामाः येषु ते प्रगटभावाः । नत्यिक तेसिक भगवंताणं कत्यद पडिबंधे भवइ, से अपडिपंधे चउधिहे पण्णते, तंजहा-दवओ खित्तओ कालओ भावओ, दवओणं सचित्ताचित्तमीसिएसु ब्वेसु, खेत्तओ गामे वा णयरे वा रण्णे वा खेत्ते या ग्वले वो घरे वा अंगणे वा, कालओ समए वा आवलियाए वा जाव अयणे वा अण्णतरे वा दीह- कालसंजोगे, भावओ कोहे वा माणे वा मायाए वा लोहे वा भए वा हासे या एवं तेसिं ण भवइ । ते णं भगवंतो यासावासवलं अह गिम्हहेमंतिआणि मासाणि गामे एगराइआ गयरे पंचराइआ वासीचंदणस- माणकप्पा समलेछुकंचणा समसुहदुषखा इहलोगपरलोगअप्पडियद्धासंसारपारगामी कम्मणिग्घायणट्ठाए अन्मुहिआ विहरंति ॥ (सू०१७)॥ 'नत्थी'त्यादि, नास्ति तेपां भगवतामयं पक्षो यदुत कुत्रचिदपि प्रतिवन्धो भवतीति, तद्यथा-द्रव्यतः ४, द्रव्यतः सचित्ता- दिपु ३, क्षेत्रतो प्रामादिषु ७, तत्र क्षेत्रं-धान्यजन्मभूमिः खलं-धान्यमलनपवनादिस्थण्डिलं, शेपाणि व्यक्तानि, कालतः समया- दिपु, तत्र समयः-सर्वनिकष्टः कालः, आवलिका-असङ्ख्यातसमया यावत्करणादिदं दृश्यम्-'आणापाणू वा उच्छासनिःश्वासकाल इत्यर्थः, 'योवे या' सप्तप्राणमाने 'लवे वा' मप्तस्तोकमाने 'मुहुत्ते या' लवमप्तमसतिमाने अहोरात्रपक्षमासाः प्रतीता:, 'अयणं' दक्षिणायनमितरच, अन्यतरे वा 'दीहकालसंजोएत्ति वर्षशतादौ, मावतः क्रोधादिषु ६, 'एवं तेसिं न भवईत्ति एवम्-अमुना प्रकारेण तेषां न भवति प्रतिबन्ध इति प्रकृतम् , 'वासारामजति वर्षासु-प्रापि वासो-निवासस्तद्वमित्यर्थः, गामे एगराइय'त्ति MITHIMATERNIMrattime सूत्र १७ औपपाति- करणम् ॥६९॥ एकरामो वासमानतया अस्ति येषां ते एकरात्रिकाः, एवं नगरे पञ्चरात्रिका इति, एवच प्रतिमाकल्पिकानाथित्योक्तम्, अन्येषां मासकल्पविहारित्वादिति, 'वासीचंदणसमाणकप्पत्ति वासीचन्दनयोः प्रतीतयोरथवा वासीचन्दने इव वासीचन्दने-अपकारकोप- कारको तयोः समानो-निपरागत्वात्समः कल्पी-विकल्पः समाचारोवा येपोते वासीचन्दनसमानकल्पाः, 'समलेढुकंचण'त्ति समे- तुल्ये उपेक्षणीयत्वाछेप्टुकाश्चने येषां ते तथा, 'समसुखे'त्यादि 'विहरती'त्येतदन्तं व्यक्तं, वाचनान्तरे पुनः 'तंजहा' इत्यतः परं गमान्तं यावदिदं पठ्यते-'अंडए इवा' अण्डजो-हंसादिः अण्डकं वा-मयूराण्डकादिः क्रीडादिमयूरादिहेतुरिति वा प्रतिबन्धः स्यात् , ससम्येकरचनान्तं चेदं व्याख्येयम् , इकारस्तु प्राकृतप्रभवः, 'पोयए इ वा पोतजो-हस्त्यादिः, पोतको वा शिशुरिति वा प्रति- पन्धः स्यात् , 'अंडजे इ वा बॉडजे इ वे त्यत्र पाठान्तरे अण्डज-चत्रं कोशिकारकीटाण्डकप्रभवं पोण्ड-कासीफलप्रभवं वखमेव, 'उग्गहिए इ या' अवगृहीतं-परिवेपणार्थमुत्पाटितं भक्तपानं 'पग्गहिए वा' प्रगृहीतं भोजनार्थमुत्पाटितं तदेव, अथवा अवग्रहिकं अवग्रहोऽस्यास्तीत्यवग्रहिक-वसतिपीठफलकादिक औपग्रहिकं वा दण्डकादिकमुपधिजातं, प्रगृहीतं तु प्रकर्षण गृहीत- त्वादौधिकमिति, 'जण्णं जगणं दिसति णकारस्य वाक्यालङ्कारार्थत्वाधा यां दिशमिन्छन्ति विहर्तमिति, शेपः, 'तं णं तंति of वां दिशं पिहरन्तीति योगः, 'सुइभुय'ति शुचिभूताः-भावशुद्धिमन्तः श्रुतिभूता वा-प्राप्तसिद्धान्ताः, 'लघुभूय'चि अल्पोप- धितया गौरवत्यागाच, अथवा लघुभूतो वायुस्तद्वत् ये सततविहारास्तै लघुभूताः, 'अणप्पगंथा' अनल्पग्रन्थाः-महागमाः अवि- धमानो वा आत्मनः सम्बन्धी ग्रन्थो-हिरण्यादिउँपां ते तथा, अमर्यग्रन्था वा भावधनयुक्ता इत्यर्थः ॥१७॥ तेसि णं भगवंताणं एतेणं विहारेणं विहरमाणाणं इमे एआख्वे अभितरवाहिरए तवोषहाणे औपपाति- सत्र १८ होत्या, तंजहा-अभितरए छविहे वाहिरएवि छविहे ।। (सू०१८) । अथ साघुवर्णका प्रकारान्तरेणोच्यते-सच 'तेसि 'मित्यादि से तं मावविउस्सग्गे इत्येतदन्तः अनशनादितपोमेदप्रति- पादनपरः सुगम एव, नवरं वाचनान्तरे 'जायामायाविचिति संयमयात्रामात्रार्थ गृत्तिः-भक्तग्रहणं यात्रामात्रापतिः 'अदुतरं व' ति अथापरं पुनरित्यर्थः। तथाऽधिकृतवाचनायाम् 'अम्भितरपति अभ्यन्तरम्-आन्तरस्पैच शरीरस्प तापनात्सम्यग्दृष्टिमिरेव तपस्तया प्रवीयमानत्वाच, 'बाहीरपंत्ति बाह्यस्यैव शरीरस्य वापनान्निध्याटिभिर्राप तपस्तया प्रतीयमानत्वाञ्चेति ॥१८॥ से कि तं पाहिरण ?, २ छविहे, तंजहा-अणसणे ऊणो (अवमो) अरिया भिक्वारिपारसपरिचाए कापकिलेसे पडिसलीणया | से कि तं अणसणे १, २ दुविहे पण्णते, तंजहा-इत्तरिए अ आचकहिए अ{ से किं ते इत्तरिए १, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-बउत्थभत्ते छट्ठभत्ते अट्ठमभत्ते वसमभत्ते बारसभत्ते चउहसभत्ते सोलसमते अद्धमासिए भते मासिए भत्ते दोमासिए भत्ते तेमासिए भत्ते चउमासिए भत्ते पंचमासिए भत्ते उम्मासिए भत्ते, से तं इत्तरिए । से किं तं आवकहिए १, २ दुविहे पण्णते, तंजहा~पा- ओवगमणे अ भत्तपञ्चकस्त्राणे अ । से किं तं पाओवगमणे १, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-वाघाइमे भ निवा- घाइमे अनियमा अप्पडिकम्मे, से तं पाओवगमणे । से किं तं भत्तपचक्खाणे १, २ दुविहे पण्पाते, तंज- -वाघाइमे अनिघाघाइमे अणियमा सप्पडिकम्मे, से तं मत्तपञ्चक्खाणे, से तं अणसणे। 'अणसणे'त्ति भोजननिवृत्तिः, चेत्कर्तुं न शक्नोति तदा कि कार्यमित्याह-'अवमोथरिति अवमोदरस्य करणमवमोद- बाखत सूत्र १८ औपपाति- ॥७१॥ रिका-ऊनोदरतेत्यर्थः,उपलक्षणत्वाच्चास्य न्यूनोपधिताऽपीह दृश्येति तत्राशक्तस्य यत्कार्य तदाह-'मिक्खायरिय'त्ति वृत्तिसंक्षेप इत्यर्थः, तत्राप्यशक्तस्य यत्कार्य तदाह-'रसपरिच्चाए'त्ति, तत्राप्यशक्तस्य यत्नदाह-कायकिलेसे', तत्रापि यत्तदाह-'पडिसं- लीणय'ति, 'इत्तरिए'त्ति इत्वरम्-अल्पकालिकमे कोपवासादि पण्मासान्तम् 'आवकहिए'त्ति यावती चासौ कथा च-मनुष्योऽय- मितिव्यपदेशरूपा यावत्कथा तस्यां मयं यावजीविकमित्यर्थः, पाश्रोरगमणेति पादपस्पेवोपगमनम्-अस्पन्दतयाऽवस्थानं पादपो- पगमनं 'वाधाइमे अति व्याघातवत्-सिंहदावानलाघभिभूतो यत् प्रतिपद्यते 'निवाघाइमे अत्ति व्यापातविरहितं । से किं तं ओमोअरिआओ, २ दुविहा पपणत्ता, तंजहा-दधोमोअरिआ य भावोमोअरिआ य, से किं तं दद्योमोअरिआ, २ दुविहा पण्णत्ता, तंजहा-उवगरणदधोमोअरिआ य भत्तपाणदवोमोअरिआ य से किं तं उवगरणदयोमोअरिआ, २ तिविहा पण्णत्ता, तंजहा-एगे वत्थे एगे पाए चियत्तोवकरणसाति- अणया, से तं उवगरणदयोमोअरिआ । से किं तं भत्तपाणदयोमोअरिआ ?, २ अणेगविहा पण्णत्ता, तंजहा-अढकुछडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे अप्पाहारे, दुवालसकुछुडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे अवडोमोरिआ, सोलसकुक्कुडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे दुभागपत्तोमोअरिआ, चउधीसकुक्कृडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे पत्तोमोअरिआ, एकतीसकुक्कुडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे किंचूणोमोअरिआ, पत्तीसकुक्कुडिअंडगप्पमाणमेत्ते कवले आहारमाणे पमाणपत्ता, एत्तो एगेणवि घासेण ऊणय आहारमाहारेमाणे समणे णिग्गये णो पकामरसभोईत्ति वतवं सिआ, से तं
औपपाति-
सम्वम्
॥७२॥
वाखत.
सूत्र १८
भत्तपाणदद्योमोअरिआ,से तं दधोमोअरिआ। से किं तं भावोमोअरिआ, २ अणेगविहा पपणत्ता,तंजहा-
अप्पकोहे अप्पमाणे अप्पमाए अप्पलोहे अप्पसहे अप्पझंझे, से तं भावोमोअरिआ, से,तं ओमोअरिआ।
से किं तं भिक्ग्यायरिया ?, २ अणेगविहा पण्णत्ता, तंजहा-दब्वाभिग्गहचरए खेत्ताभिग्गहचरए कालाभि-
ग्गहचरए भावाभिग्गहचरए उक्वित्तचरए णिक्खित्तचरए उक्वित्तणिक्खित्तचरए णिक्खित्तउक्खित्त-
परण पट्टिवमाणचरण साहरिजमाणचरए उवणीअचरण अवणीअचरए उवणीअअवणीअचरए अवणीअउ-
वणीअचरण संसहचरए असंसट्टचरए तज्जातसंसट्टचरए अण्णायचरए मोणचरए दिहलाभिए अदिहलाभिए
पुट्ठलाभिए अपुट्ठलाभिए भिग्वालाभिए अभिवलाभिए अण्णगिलायए ओवणिहिए परिमितपिंडवाइए
सुद्धसणिए संखायत्तिए, से तं भिक्खायरिया।
'चियचोरगरणसाइजणय'त्ति चियत्तं-प्रीतिकरं त्यक्तं वा दोर्यदुपकरणं-चत्रपात्रव्यतिरिक्तं वस्त्रपात्रमेव वा तस्य या
श्रयणीयता स्वदनीयता वा सा तथा, 'अप्पाहारे'त्ति द्वात्रिंशत्कवलापेक्षया अष्टानामरूपत्वात् , 'अबड्डोमोयरिय'त्ति द्वात्रिंशतोऽर्द्ध
| पोडश, एवं च द्वादशानामर्द्धममीपवर्तित्वादुपार्द्धाऽचमोदरिका द्वादशमिरिति, दुभागोमोयरियत्ति द्वात्रिंशतः पोडश द्विभागो-
ऽर्द्धमित्यर्थः, ततः पोडशकवलमाना द्विभागावमोदरिकेत्युच्यते, 'पत्तोमोयरिवत्ति चतुर्विंशतः कवलानां द्वात्रिंशद्वितीपार्द्धस्य
मध्यमार्ग प्राप्तत्वाच्चतुर्विशत्या कालैः प्राप्तावमोदरिकेत्युच्यते,अथवा प्राप्तेन प्राप्ता द्वात्रिंशतस्त्रयाणां भागानां प्राप्तत्वाच्चतुर्थभागस्य
चाप्राप्तत्त्वादिति, 'किंचूणूमोयरियत्ति एकत्रिंशतो द्वात्रिंशत एकेनोनत्वात् , 'पमाणपत्ते'त्ति द्वात्रिंशता कवलैः प्राप्तप्रमाणो भवति
॥७२॥
चायत.
सू०१९
औपपाति-
॥७३॥
सापून न्यूनोदर इति, 'इनोति इचो द्वात्रिंशत्कयलमानादेकेनापि 'घासेणं ति ग्रासेन 'णो पकामरसभोईत्ति वत्तवं सिया' इति
नात्यर्धमन्नभोक्तेति वाच्यं सादिति, 'अप्पसद्देत्ति अल्पकलह इत्यर्थः, कलहः-क्रोधार्यम् 'अपझेत्ति' अल्पझयः-अविद्य-
मानकलहविशेषः, अल्पशब्दवाभावाचनोऽप्यस्ति, 'दवामिगहचरए'त्ति द्रव्याश्रिताभिग्रहेण चरति-मिक्षामति द्रव्याभिंताभि-
ग्रहं या परति-आसेरते यः स द्रव्यामिग्रहचरका, इह च मिक्षाचर्यायां प्रक्रान्तायां यद् द्रव्यामिग्रहंचरक इत्युक्तं तद्धर्मधर्मिणो,
रभेदविपक्षणात् , द्रव्यामिग्रहथ लेपकृतादिद्रव्यविषयः,क्षेत्राभिग्रहः-खग्रामपरग्रामांदिविषयः, कालीमिग्रहः-पूर्वाहादिविषयों, भावा;
मिग्रहस्त गानहसनादिप्रवृत्तपुरुषादिविषयः, 'उक्खित्तचरएति उत्क्षिप्त-स्वप्रयोजनाय पाकभाजनादुद्धृतं तदर्थमभिग्रहंतश्वरति-
तद्वेषणाय गच्छत्तीत्युत्क्षिप्तचरकः, एवमुत्तरत्रापि, 'निक्खिनचरएचि निक्षिप्तं-पाकभांजनार्दनुद्धृतं 'उक्खितनिक्खिनचरपति
पाकभाजनादुत्क्षिप्य निक्षिप्तं तत्रैवान्यत्र वा स्थाने यत्तदुत्क्षिप्तनिक्षिसम् अथवोत्क्षिसं च निक्षिप्तं च यचरति स तथोग्यवे
निक्सिक्सित्तचरएति निक्षिप्तं भोजनपाच्यामुरिक्षतं च खार्थ तत एव निक्षिप्तोत्क्षिप्तं यष्टिजमार्णचरएतिपरिवेष्यमाणचरकः
'साहरिजमाणचरए'चि यत् कूरादिकं शीतलीकरणार्थ पटादिषु विस्तारित तत्पुन जने क्षिप्यमान सहियाणमुच्यते, 'उवणी
अपरएति उपनीतं केनचित्कस्यचिदुपदौकितं प्रहेणकादि, 'अवणीयचरएति अपनीतं दैयद्रयमध्यादपसारितमन्यत्र स्थापित
मित्यर्थः, 'उपणीयावणीयचरएति उपनीत-विनीतं ढौकितं सत् प्रहेणकापनीतं स्थानान्तरस्थापित अर्थवोपनीनं चापनीत
यवरति स तथा, अथवा उपनीतं-दायकेन वर्णितगुणं अपनीत-निराकंतगुणम् उपनीतापनीतं यदेकन गुणेन वर्णित गुगान्तरा-
पेक्षया तु दूपित, यथाऽहो शीतलं जलं केवलं क्षारमिति, यत्तु क्षारं किन्तु शीतलं वदंपनीतोपनतिमच्यत इति, अंत आह-अव-
॥७३॥
भोपपाति- बाबत सूत्र १९ ॥४॥ पीयउवणीयचरएत्ति, 'संसहचरएत्ति संसृष्टेन-खरण्टितेन हस्तादिना दीयमानं संसृष्टमुच्यते तचरति यः स तथा, 'असंसट्टच- रए ति उक्तविपरीतः, वज्जायसंसठ्ठचरए'त्ति तज्जातेन देयद्रव्याविरोधिना यत् संसृष्टं हस्तादि तेन दीयमानं यश्वरति स तथा, 'अण्णायचरएत्ति अज्ञातः-अनुपदर्शिवस्खाजन्यादिभावः सँवरति यः स तथा, 'मोणचरएति व्यक्त, दिठ्ठलामिय'त्ति दृष्टस्यैव भक्कादेष्टाद्वा पूर्वोपलब्धादायकालाभो यस्सास्ति स दृष्टलामिकः, 'अदिट्ठलामिए'त्ति तत्रादृष्टस्यापि अपवरकादिमध्यानिर्गतस्य श्रोत्रादिमिः कवोपयोगस्य भक्तादेरदृष्टाद्वा पूर्वमनुपलब्धादायकालामो यस्यास्ति स तथा, 'पुट्ठलामिए'त्ति पृष्टस्यैव हे साधो ! किं वे दीयत इत्यादिपश्नितस्य यो लामः स यस्यास्ति स तथा, 'अपुट्ठलाभिएत्ति उक्तविपर्ययादिति, 'मिक्खालामिए'त्ति मिक्षेव मिधा तुच्छमविज्ञातं वा तल्लामो ग्राह्यतया यस्यास्ति स मिक्षालामिकः, 'अमिक्खलामिए'त्ति उक्तविपर्ययात्, 'अण्णगि- लापए ति अनं-मोजनं विना ग्लायति अन्नग्लायका, स चाभिग्रहविशेषात् प्रातरेव दोपानभुगिति, 'ओवणिहिए'त्ति उपनिहितं पया कथञ्चित् प्रत्यासनीभूतं तेन चरति यः स औपनिहितिका उपनिघिना वा चरतीत्यौपनिधिकः, परिमियपिंडवाइपत्ति परि- मिवपिण्डपात:-अर्द्धपोपादिलामो यस्यास्ति स तथा, 'सुद्धसणिए'त्ति शुद्धपणा शङ्कादिदोषरहितता शुद्धस्य वा निर्व्यञ्जनस्य हरादरेपणा यस्यास्ति स तथा, 'संखादत्तिएत्ति सङ्ख्याप्रधाना दत्तयो यस्य स तथा, दत्तिय एकक्षेपभिक्षालक्षणा। से किं तं रसपरिचाए ?, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-णिवि (य) तिए पणीअरसपरिचाए आयंबिलए आपामसित्यभोई अरसाहारे विरसाहारे अंताहारे पंताहारे लूहाहारे, से तं रसपरिचाए । से किं तं काय- किलेसे १, २ अणेगविहे पण्णत्ते, तंजहा-ठाणहितिए ठाणाइए उपकुडआसणिए पडिमट्ठाई वीरासणिए नेस- ॥७४।।
बाशत०
सू०१९
औपपाति.
करनम्
।। ७५॥
लिए दंडायए लउडसाई आयावए अवाउडए अकंडुअए अणिछुहा सचगायपरिकम्मविभूसविष्पमुके
तं कायकिलेसे । से किं तं पडिसंलीणया?,२ चउधिहा पण्णत्ता, तंजहा-इंदिअपडिसंलीणया कसायपडि-
संलीणपा जोगपडिसलीणया विवित्तसयणासणसेवणया,
णिवियतिति निर्गतकृतादिविकृतिकः, 'पणीयरसपरिचाई प्रणीवरसं गलघृतदुग्धादिविन्दुः,'आयविलए'त्ति आयाम्लम्-
ओदनकुल्मापादि, 'आयामसित्थभोईत्ति अवश्रावणगतसिक्यभोक्ता 'अरसाहारेति अरसो-हिग्वादिभिरसंस्कृत आहारो यस्य
स तथा, 'विरमाहारे'त्ति विगतरस:-पुराणधान्यौदनादिः, 'अंताहारे'त्ति अन्ते भवमन्त्यं जघन्यधान्यं वल्लादि, 'पंताहारेति
प्राणान्त्यं वल्लाघेप भुक्तापशेपं पर्युपितं वा, लूहाहारे'त्ति रूक्षं-रुक्षस्वभावं, कचित् 'तुच्छहारेति दृश्यते तत्र तुच्छोऽल्पोऽमारथ ॥
'ठाणहिइए'त्ति स्थान कायोत्सर्गस्तेन स्थितियस स स्थानस्थितिका, पाठान्तरेण 'ठाणाइए'ति स्थान-कायोत्सर्गस्तमतिगच्छति-
करोतीति स्थानातिगः, 'उफुडयासणिए ति प्रतीत, 'पडिमट्ठाईति प्रतिमा-मासिक्यादयः, वीरासणिए ति वीरासन-सिंहासननिवि-
एस्य भून्यस्तपादस्य सिंहासनापनोदे यादृशमवस्थानं तद्यस्यास्ति स वीरासनिकः, 'नेसलिए'त्ति निपया पुताभ्यां भूम्यामुपवेशनं
तया चरति नैपधिकः, 'दंडायए रुगंडसाईत्ति कचिदृश्यते वत्र दण्डस्थेवायतम्-आयामो यस्यास्ति स दण्डायतिका लगण्डं--
चक्रकाष्ठं तद्वच्छेचे यः स लगण्डशायी वस्य पार्णिकाशिरांस्येव पृष्ठमेव का भूमौ लगतीति, 'आयायए'त्ति आतापयति-शीतादि-
मिर्दै सन्तापपती त्यातापका, आतापना च त्रिविधा भवति-निष्पन्नस्योत्कृष्टानिष्पन्नस्स मध्यमा ऊर्ध्वस्थितस्य जघन्या, निष्प-
सातापनाशपि विधा-अधोरुखशायिता १ पार्श्वशायिता २ उत्तानशायिता चेति ३, अनिष्पन्नतापनाऽपि विधा-गोदोहिका उल्लू-
॥७५॥
मोपपाति
बोबत
सूत्र १९
टुकामनता पर्यबामनवा चेति, ऊधंस्थानावापनाऽपि विधैव-हस्तिंशोण्डिका एकपादिका समपादिका चेति, एतेषु चातापनामे,
दत्रितयेषु उत्कष्टादित्रयं प्रत्येकं योजनीयमिति, 'अवाउडए'त्ति अप्रातकः प्रावरणवर्जक इत्यर्थः, अकण्डूयकानिष्ठीवको व्यत्त
'धुयकैममंसुलोम'त्ति क्वचिदृश्यते,तत्र धुतानि-निष्प्रतिकर्मतया त्यक्तानि केशश्मयुरोमाणि-शिरोजकूर्चकक्षादिलोमानि येन स तथा
किमुक्तं भवति १-सर्वगात्रप्रतिकर्माविभूपाविप्रमुक्त इति ।
से किं तं इंदियपडिसंलोणया १, २ पंचविहा पणत्ता, तंजहा-सोइंदियविसयपयार निरोहों वा सोई।
दियविसयपत्तेसु अत्येसु रागदोसनिग्गहो वा चखिदियविसयपयारनिरोहो वा चक्खिदियविसयपत्तेसु
अत्येसु रागदोसनिग्गहो वा घाणिदियविसयपयारनिरोहो वा धाणिदियविसयपत्तेसु अत्येसु रागदोस
निग्गहो पा जिन्भिदियविसयपपारनिरोहो वा जिभिदियविसयपत्तेसु अत्थेसु रांगदोसनिग्गहो वा
फासिदियपिसयपयारनिरोहो वा फासिदियविसयपत्तेसु अत्थेसु रागदोसनिग्गहो वा, से ते इंदियप-
डिसंलोणया । से किं तं कसायपडिसलीणया?, २ चउचिहा पण्णत्ता, तंजहा-कोहस्सुदयनिरोहो वा
दयपत्तरस वा कोहस्स विफलीकरणं माणस्सुदयनिरोहो वा उदयपत्तस्स वा"माणस्स विफलीकरणं
याउदयगिरोहो वा उद्यपत्तस्स (ताए) वा मायाए विफलीकरणं लोहस्सुदयणिरोहो वा उदयपत्तस्स वा
लोहस्स विफलीकरणं, से तं कसायपडिसंलीणया। से कितं जोगपडिसंलोणया १, २ तिविहा पण्णता,
तंजड़ा-मणजोगपडिसंलीणया वपजोगपडिसंलीणया कायजोगपडिसंलोणया । से किं तं मणंजोगपडिसं-
॥७६॥
बाबत.
सूत्र १९
औपपाति-
कमन्नम्
॥७७॥
लीणया ?, २ अफुसलमणणिरोहो वा कुसलमणउदीरणं वा, से तं मणजोगपडिसंलीणया। से किं तं वय-
जोगपडिसंलीणया ?, २ अकुसलवयणिरोहो या कुसलवयउदीरणं वा, से तं वयजोगपडिसंलीणया । से
किं तं कायजोगपडिसंलीणया १, २ जपणं सुसमादिअपाणिपाए कुम्मो इव गुत्तिदिए सव्वगायपडिसंलीणे
चिट्ठइ, से तं कायजोगपडिसंलीणया । से किं तं विवित्तसयणासणसेवणया, २ ज णं आरामेसु उन्नाणेसु
देवकुलेसु सभासु पवासु पणियगिहेसु पणिअसालासु इत्थीपसुपंडगसंसत्तविरहियासु वसहीसु फासुएस-
णिवपीढफलगसेनासंथारगं उवसंपजित्ता णं विहरइ, से तं पडिसंलोणया, से तं पाहिरए तवे (सू० १०)
'सोइंदियविमयप्पयारनिरोहो वति श्रोत्रेन्द्रियस्य विषये-शब्दे प्रचारस्य-प्रवृत्तेनिरोधो-निषेधः श्रोत्रेन्द्रियविषयप्रचारनि-
रोधः, स च 'सोइंदियविषयपत्तेसु अत्थेतुति श्रोत्रेन्द्रियगोचरप्राप्तेष्वर्थेषु-शब्देषु कर्णप्रविष्टेपित्यर्थः, 'आरामेसु'त्ति पुष्पप्रधा-
नवनेषु 'उआणेसु'त्ति पुष्पफलोपेतादिमहावृक्षसमुदायरूपेषु 'सभासु'चि जनोपवेशनस्थानेषु 'पवासु'त्ति जलदानस्थानेषु 'पणि-
पगिहेसुत्ति भाण्डनिक्षेपार्थगृहेषु 'पणियसालासुति बहुग्राहकदायकजनोचितेषु गेहविशेपेषु शय्या यत्र प्रसारितपादैः सुप्यते,
संस्तारकस्तु ततो हीनः ॥१९॥
से किसं अभितरण त ? २ धिहे पण्णते, तंजहा-पायच्छितं विणओ वेयावचं सज्झाओ झाणं
मिउस्सगो। से फि तं पायचित्ते , २ दसविहे पण्णत्ते, तंजहा-आलोअणारिहे पडिफमणारिहे तदुभ-
पारित निषेगारिहे पिउस्सग्गारिहे तवारिहे छेदारिहे मूलारिहे अणवढप्पारिहे पारंचिआरिहे, से तं पाय-
॥ ७७॥
आन्दर
एर २०
औपपाति-
कसूत्रम्
।। ७८॥
चिछत्ते। से किं तं विणए ?, २ सत्तविहे पण्णत्ते, तंजहा-पाणविणए दंसणविणप चरित्तविणए मगविणप
वइविणए कायविणए लोगोवयारविणए ।.से किं तं णाणविणए ?, २ पंचविहे पण्णते, तंजहा-आभिणिपो.
हियणाणविणए सुअणाणविणए ओहिणाणविणए मणपल्लवणाणविणए केवलणाणविगए। से किं तं दस-
पविणए १, २ दुविहे पणत्ते, तंजहा-सुस्सुसणाविणए अणचासायणाविशए।से किंतं सुस्सुसणाविणए ?,
२ अणेगविहे पण्णते, तंजहा-अन्भुट्ठाणे इ वा आसणाभिग्गहे इ चा आसणप्पदाणे इ वा सफारे इवा
सम्माणे इ वा किइकम्मे इ वा अंजलिपागहे इ पा एतस्स अणुगच्छणया ठिअस्स पज्जुबासणया गच्छतस्स
पडिसंसाहणया, से तं सुस्सुसणाविणए ।
'पायच्छित्तति अतिचारविशुदिः, सा च चन्दनादिना विनयेन विधीपत इत्यत आह-'विणओ'त्ति कर्मविनयनहेतुर्व्यापारविशेपः,
तद्वानेव च वैचावृत्ये वर्तत इत्यत आह-वेयावचंति भक्तादिमिरुपरम्भः, वैयावृत्यान्तराले च साध्यायो विधेय इत्यत आह-
'सज्झाओ त्ति शोभनो मर्यादया पाठ इत्यर्थः, तत्र च ध्यानं भवतीत्याह-'झाणं'ति, शुमध्यानादेव हेयत्यागो मवतीत्यत आइ-
'विउस्सग्गेनि, 'आलोयणारिहे'त्ति आलोचना-गुरुनिवेदनां विशुद्धये यदईति मिक्षाचर्यायतिचारजातं तदालोचनाई, तद्विषय-
त्वादालोचनालक्षणा विशुद्धिरपि आलोचनाहमित्युक्तं, तस्सा एव तपोरूपत्वादिति, एवमन्यान्यपि, नवरं 'पडिफमणारिहेत्ति
मिथ्यादुष्कृतं, 'तदुभयारिहै ति आलोचनाप्रतिक्रमणस्वभावं, 'विवेगारिहेनि अशुद्धभक्तादिविवेचनं, विउस्सग्गारिहेति कायो-
त्सर्गः, 'तवारिहेति निर्विकृतादिकं तपः, 'छेदारिहेत्ति दिनपश्चकादिना कमेण पर्यायल्छेदनं, 'मूलारिहेत्ति पुनर्वतोपस्थापनम्,
॥७८॥
सूत्र २०
औपपाति-
करतम्
॥७९॥
'अनवदुष्पारिहेचि अचरिततपोविशेषस्य व्रतेष्वनवस्थापन, 'पारचिआरिहेति तयोविशेषेणैवातिचारपारगमनमिति, आसणाभिगाहे
इति या पत्रोपवेष्टुमिच्छति तत्र तत्रामननयनं, 'आसणप्पयाण'ति आसनदानमात्रमेवेति ।
से कि तं अणचासायणाविणए १, २ पणतालीसविहे पण्णते, तंजहा-अरहंताणं अणचासायणया अर-
हंतपपणत्तरस धम्मस्स अणचासायणया आयरियाणं अणचासायणया एवं उवज्झायाणं थेराणं कुलस्स
गणरस संघस्स किरिआर्ण संभोगिअरस आभिणियोहियणाणस्स सुअणाणस्स ओहिणाणस्स मणपनव-
णाणस्स केवलणाणस्स गएसिं चेव भत्तिवहुमाणे एपसिं चेच वण्णसंजलणया, से तं अणचासायणाविणए।
से किं ते चरित्तविणए ? २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-सामाइअचरित्तविणए छेओवढावणिअचरित्तविणए
परिहारविसुद्धिचरित्तविणए सुहुमसंपरायचरित्तविणए अहक्खायचरित्तविणए, से तं चरित्तविरए । से कि
तं मणविणए ?, २ दुबिहे पण्णत्ते, तंजहा-पसत्थमणविणए अपसत्यमणविणए । से किं तं अपसत्यमण-
विणए !, २ जे अ मणे सावजे सकिरिए सकफले कडए णिटुरे फरसे अपहृयकरे छेयकरे भेयकरे परिताय.
णकरे उद्दवण करे भूओवघाइए तहप्पगारं मणो णो पहारेजा, से तं अपसत्यमणोविणए । से कितं पसत्य-
मणोविणए!, २ तं चेव पसत्थं णेयवं, एचं चेव वइविणोऽपि एपहिं पएहिं चेवणेअन्यो, सेतं चइचिएण।
"किरियाण'ति क्रियावादिना 'संभोइबस्स'त्ति एकसमाचारिकताया इति । मनोविनये लिख्यते-जे अमणे ति यत्पुनर्मन:-
चितमसंयतानामिति गम्यते, 'सावज्जे सि सहावयेन-गर्हितकर्मणा हिंसादिना वर्तत इति सापद्यम्, एतदेव प्रपञ्च्यते-'सकि-
॥७९॥
औपपाति- कसूत्रम् ॥८॥ आन्तर. सूत्र २० रियत्ति कायिक्यादिक्रियोपेतं, 'सकसे ति सकार्कश्यं कर्कशभावोपेतं, 'कडुए'त्ति परेपामात्मनो वा कटुकमिव कटुकमनिष्ट- मित्यर्थः, 'निद्रे'त्ति निष्ठुरं-मार्दवाननुगतं, 'फरसे'त्ति स्नेहाननुगतं, 'अण्हयकरें'त्ति आश्रवकरम्-अशुभकर्माश्रवकारि, कुन इत्याह-'छैयकरे'चि हस्तादिच्छेदनकारि, 'भेयकरे ति नासिकादीनां मेदनकारि, 'परितावणकरेति प्राणिनामुपतापहेतुः, 'उद्द- वणकरे' चि मारणान्तिकवेदनाकारि घनहरणायुपद्रवकारि वा, भूओवघाइए चि भूतोपघातो पत्रास्ति वस्नोपपातिकमिति, वहप्प- गारंति एवम्प्रकारं असंयतमनःसदृशमित्यर्थः, 'मणो णो पहारेज'त्ति प्रवर्तयेत् । से किं तं कायविणए ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-पसत्यकायविणए अपसत्यकायविणए । से कितं अप- सत्यकायविणए ?, २ सत्तविहे पण्णत्ते, तंजहा-अणाउत्तं गमणे अणाउत्तं ठाणे अणाउत्तं निसीदणे अणाउत्तं तुअट्टणे अणाउत्तं उल्लंघणे अणाउत्तं पलंधणे अणाउत्तं सबिदियकायजोगजुंजणया, से तं अपसत्थकाय- विणए । से किं तं पसत्थकायविणए ?, २ एवं चेव पसत्यं भाणियव्वं, से तं पसत्थकायविणए; से तं काय- विणए । से किं तं लोगोषयारविणए ?, २ सत्तविहे पण्णत्ते, तंजहा-अन्भासवत्तियं परच्छंदाणुवत्तियं कनहेर्ड कयपडिकिरिया अत्तगवेसणया देसकालण्णुया सबढेसु अपडिलोमया,सेतं लोगोवयारविणए, सेतं विणए। 'अणाउत्त'ति असावधानतया, उल्लंघणे'त्ति कर्दमादीनामतिक्रमणं पौनःपुन्येन तदेव प्रलङ्घनमिति, 'सन्धिदियकायजो- गजुंजणय'त्ति सन्द्रियाणां काययोगस्य च योजन-प्रयोजनं व्यापारणं सर्वेन्द्रियकाययोगयोजनतेति 'अन्भासवलिय'त्ति अभ्यामवृत्तिता-समीपवर्तित्वं 'परच्छंदाणुवत्तियत्ति परामिनायानुवर्तनं 'कज्जहउँति कार्यहेतोः-ज्ञानादिनिमित्तं भक्तादिदा-
আবও
सत्र २०
औपपाति-
कसूत्रम्
11८१॥
नमिति गम्यं, 'कयपडिकिरियोचि अभ्यापितोऽहमनेनेतियुद्धया भक्तादिदानमिति 'अत्तगवेसणय'ति आर्तस्य-दुःसितस्प
वार्तान्पेपण 'देसकालण्णुय'ति प्रस्तायता-अवसरोचितार्थसम्पादनथित्यर्थः 'महत्थेसु अपडिलोमयत्ति सर्वप्रयोजनेष्वाराध्य-
सम्बन्धिष्यानुल्यमिति ।
से किं तं वेआव , २ दसविहे पण्णते, तंजहा-आयरियआवंचे उवज्झायवेआवच्चे सेहवेआपचे
गिलाणवेआवचे तवस्सिवेआयचे धैरआवचे साहम्मिअवैआवच्चे कुलवेआवचे गणवेआपचे संघवेभावचे,
से तं वेआवचे। से किं तं सज्झाए १, २ पंचविहे पण्णत्ते, तंजहा-चायणा पडिपुच्छणा परिअहणा अणुप्पहा
धम्मकहा, से तं सज्शाए । से किं तं शाणे?, २ चउबिहे पण्णते, तंजहा-अज्झाणे रुद्दज्ज्ञाणे धम्मज्झाणे
सुफज्शाणे, अहयाणे घउबिहे पण्णते, तंजहा-अमणुण्णसंपओगसंपउने तस्स विप्पओगस्सतिसमपणा-
गए आधि भवइ, मणुण्णसंपओगसंपउत्ते तस्स अचिप्पओगरसतिसमपणाए आवि भवद, आयकसंपओ-
गसंपत्ते तस्स बिप्पओगस्सतिसमण्णाए आवि भवई, परिसियकामभोगर्सपओगसंपउत्ते तस्स अवि-
प्पओगरसतिसमपणागए आवि भवइ ।
'वेआयचे'त्ति वैयावृत्यं भक्तपानादिभिरुपष्टम्भः 'सेह'त्ति अमिनवप्रजितः तपस्वी-अष्टमांदिक्षयक: 'त्ति स्थविरों
जन्मादिनिः, सायमिकः साधु साची वा, कुलं गछसमुदायः, गणः कुलानां समुदाय, सो गणसमुदायः इति । 'अमणुष्ण-
संपओगसंपउत्तेति अमनोशा-अनिष्टो यः शब्दादिस्तस्य यः सम्प्रयोगो-योगस्तेन सम्प्रयुक्तो यः स तया, तथाविधः सन्
॥८१॥
औपपाति.
कमत्रम्
।।८२॥
आन्तर०
सूत्र २०
'तस्मति तस्य-अमनोज्ञस्य शब्दादेविप्रयोगस्मृतिसमन्वागतश्चापि भवति-वियोगचिन्तानुगतः स्यात्, वापीत्युत्तरवाक्यापेक्षया
समुच्चयार्थः, असावार्तध्यानं स्यादिति शेषः, धर्मधर्मिणोरभेदादिति । तथा 'मणुष्णसंपओगसंपउत्तेत्ति व्यक्तं, नवरं मनोज-
धनादि 'तस्म'त्ति मनोवस्य धनादेः 'अविप्पओगस्सइममण्णागए आवि भवई'त्ति व्यक्तं, नवरम्-आर्तध्यानमसावुच्यत इति
वाक्यशेपः, । तथा आयंकसंपओगसंपउत्ते'त्ति व्यक्तं, नवरमातङ्को-रोगः 'तस्स'त्ति तस्यातकस्य 'विप्पओगसइसमण्णागए'त्ति
व्यक्तं, वाक्यशेपः पूर्ववत् । तथा 'परिजुसियकामभोगसंपओगसंपउनेति व्यक्तं, नवरं परिजुसियत्ति-'जुपी प्रीतिसेवनयों'
रितिवचनात् सेवितः प्रीवो वा यः कामभोगः-शब्दादिभोगो मदनसेवा वा 'तस्सत्ति तस्य कामभोगस्य 'अविप्पओगस्सइ-
समण्णागए'ति प्राग्वत् ।
अस्स णं झाणस्स चत्तारि लक्खणा पण्णत्ता, तंजहा-कंदणया सोअणया तिप्पणया विलवणया।
महज्झाणे चउधिहे पण्णत्ते, तंजहा-हिंसाणुबंधी मोसाणुबंधी तेणागुबंधी सारक्खणाणुयंधी, रुदस्सणं झाणस्स
चत्तारि लक्खणा पपणत्ता, तंजहा-उसण्णदोते यहुदोसे अण्णाणदोसे आमरणंतदोसे। धम्मज्झाणे चउ-
बिहे चउप्पडोयारे पण्णत्ते, तंजहा-आणाविजए अवायविजए विवागविजए, संठाणविजए धम्मस्स णं
झाणस्स चत्तारि लक्खणा पण्णत्ता, तंजहा-आणाई णिसग्गरुई उवएसई सुत्तरई, धम्मस्सणं झाणस्स
चत्तारि आलंयणा पण्णत्ता, तंजहा-वायणा पुच्छणा परियट्टणा धम्मकहा, धम्मस्स णं झाणस्स चत्तारि
अणुप्पेहाओ पपणत्ताओ, तंजहा-अणिचाणुप्पेहा असरणाणुप्पेहा एगत्ताणुप्पेहा संसाराणुप्पेहा।
॥८२ ॥
आन्तर०
मूत्र २०
औपपाति-
कसत्रम्
'कंदणय'ति महता शब्देन विरवणं 'सोअणय'ति दीनता, 'तिप्पणय'ति तेपनता तिपेः क्षरणार्थत्वादश्रुविमोचनं, विलप-
नता-पुनः पुनः क्लिष्टभाषणमिति, 'उमण्णदोसे'त्ति उमण्णेन-बाहुल्येनानुपरत्वेन दोपो-हिंसाऽनृत्तादत्तानसंरक्षणानामन्यतमः
उत्तप्णदोषः, तथा 'बहुदोसे'त्ति बहुष्वपि सर्वेष्वपि हिंसादिपु ४ दोप-प्रवृत्तिलक्षणो वहुदोपः 'अण्णाणदोसेति अज्ञानाद कुशा-
स्त्रसंस्काराद्धिंसादिष्वधर्मखरूपेषु धर्मवुद्ध्या या प्रवृत्तिस्तल्लक्षणो दोषः अज्ञानदोपा, 'आमरणंतदोसे'त्ति मरणमेवान्तो मरणान्त:
आ मरणान्तात् आमरणान्तम् , असञ्जावानुतापस्य कालसौकरिकादेवि या हिंसादिपु ४ प्रवृत्तिः सैव दोपः आमरणान्तदोपः, इह
चातरौद्र परिहार्यतया साधुविशेषणे धर्मशुक्ले वासेव्यतयेति । 'चउप्पडोपारे'त्ति चतुर्पु-भेदलक्षणालम्पनानुप्रेक्षालक्षणेषु पदार्थेषु
प्रत्यवतारः-समवतारो वक्ष्यमाणखरूपो यस्य तचतुष्प्रत्यवतारमिति ।'आणाविजए'त्ति आज्ञा-जिनप्रवचनंतस्या विचयो-निर्णयो यत्र
तदाज्ञाविवर्य, प्राकृतत्वादाणाविजय, आज्ञागुणानुचिन्तनमित्यर्थः, एवं शेषपदान्यपि, नवरम् अपाया:-रागद्वेपादिजन्या अनर्थाः, |
विपाका कर्मफलं, संस्थानानि-लोकद्वीपसमुद्राद्याकृतयः । 'आणाईत्ति नियुक्त्यादिश्रद्धानं 'णिसग्गरुईत्ति स्वभावत एव तच्च-
श्रद्धानम् 'उपएसरुईत्ति माधूपदेशात्नच श्रद्धानं 'सुत्तरुईति आगमातत्त्वश्रद्धानम् 'आलंवण'त्ति आलम्वनानि धर्मध्यानसौधशिख-
रारोहणार्थ यान्यालम्ब्यन्ते-आश्रीयन्ते तान्यालम्बनानि-वाचनादीनि, अनित्यत्वाशरणत्वैकत्वसंसारानुप्रेक्षाः प्रतीताः।
सुझज्झाणे चउधिहे चउप्पडोमारे पण्णत्ते, तंजहा-पुहुत्तवियफ सविआरी १ एगत्तवियो अविआरी २
सुहुमकिरिए अप्पडिवाई ३ समुच्छिन्नकिरिए अणिअही, ४, सुफस्स णं झाणस्स चत्तारि लक्खणा पण्णत्ता,
संजहा-विवेगे विउसग्गे अबहे असम्मोहे, सुफस्स णं झाणस्स चत्तारि आलंवणा पण्णत्ता, तंजहा-रवंती
॥८३॥
औरपातिक करत्रम् ॥८४॥ आन्तर० सूत्र २० मुत्ती अन्नवे मद्दवे, सुकरस' झाणस्स चत्तारि अणुप्येहाओ पण्णत्ताओ, तंजहा-अवाणुिप्पेहा असु. भाणुप्पेहा अणंतवित्तिआणुप्पेहा विप्परिणामाणुप्पेहा, से तं झाणे || 'पुहुत्तविय के सविारी'त्ति पृथक्त्वेन-एकद्रव्याश्रितानामुत्पादादिपर्यायाणां भेदेन वितर्को विकल्पः पूर्वगतथुतालम्बनो नानानयानुसरणलक्षणो यत्र तत् पृथक्त्ववितर्क, तथा विचारः-अर्थाद्वयञ्जने व्यञ्जनादर्थे मनःप्रभृतियोगानां चान्यस्मादन्यतर- सिन् विचरणं सह विचारेण यत्तत्सविचारि, सर्वधनादित्वादिन् समासान्तः, तथा 'एगत्तवियके अविआरीति एकत्वेन-अमेदे- नोत्पादादिपर्यायालम्बनतयेत्यर्थः, वितर्का पूर्वगतथुताथयो व्यञ्जनरूपोथरूपों वा यस्य तदेकत्ववितर्क, तथा न विद्यते विचा- रोऽर्थव्यञ्जनयोरितसादितरन तथा मनाप्रभृतीनामन्यतरसादन्यत्र यस्य तदविचारीति, 'सुहुमकिरिए अप्पडिवाइ'त्ति सूक्ष्मा क्रिया यत्र निरुद्धवाश्मनोयोगत्वे सत्यर्द्धनिरुद्धकाययोगत्वात् तत् यक्ष्मक्रियम् , अप्रतिपाति-अप्रतिपतनशील प्रबर्द्धमानपरिणाम- त्वाद्, एतञ्च निर्वाणगमनकाले केवलिन एव स्यादिति, 'समुच्छिन्नकिरिए अणियट्टी'त्ति समुच्छिन्ना-क्षीणा-कायिक्यादिका शैलेशीकरणे निरुद्धयोगत्वेन तसिंस्तत्तथा, अनिवर्ति-अव्यावर्तनखभावमिति। 'विवेगे'त्ति देहादात्मन आत्मनो वा सर्वसंयोगानां विवेचन-युद्धया पृथकरणं विवेकः, विउसग्गे ति व्युत्सर्गो-निःसङ्गतया देहोपधित्यागः देवाघुपसर्गजनितं भयं चलन वा व्यथा वदभावोऽन्यथं 'असंमोहे'त्ति देवादिकृतमायाजनितस्य सूक्ष्मपदार्थविषयस्य च सम्मोहस्य-मूढताया निषेधोऽसम्मोहः, 'अवायाणु- प्पेहति अपायानां-प्राणातिपाताधाश्रवद्वारजन्यानर्थानामनुप्रेक्षा-अनुचिन्तनमपायानुप्रेक्षा 'असुमाणुप्पेह'त्ति संसाराशुभत्वानु- चिन्तनम् 'अणंतवतियाणुप्पेह'ति भवसन्तानस्यानन्तवृत्तिताऽनुचिन्तनं 'विपरिणामाणुप्पेहति वस्तूनां प्रतिक्षणं विविधपरिणा- ॥८४।
आन्तर सू०२० औपपाति- करणम् 11८५॥ मगमनानुचिन्तनमिति । से किं तं विउस्सग्गे ?, २ दुविहे पण्णत्ते, तंजहा-दयविउस्सग्गे भावविउस्सग्गे । से किं तं दववि- उस्सग्गे ?, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-सरीरविउस्सग्गे गणविउस्सग्गे उवहिविउस्सग्गे भत्तपाणविउस्सग्गे ?, से तं ददविउस्सग्गे, से किं तं भावविउस्सग्गे !, २ तिविहे पण्णत्ते, तंजहा-कसायविउस्सग्गे संसारविउ- स्सग्गे फम्मविउस्सग्गे, से किं तं कसायविउस्सग्गे ?, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा-कोहकसायविउस्सग्गे माणकसायंविउसिंग्गे मायाकसायविउस्सग्गे लोहकसायविउस्सग्गे, से तं कसायविउस्सग्गे, से किं तं संसारविउस्सग्गे ?, २ चउबिहे पण्णत्ते, तंजहा णेरअसंसारविउस्सग्गे तिरियसंसारविउस्सग्गे मणुअसं- सारविउस्सग्गे देवसंसारविउस्सग्गे, से तं संसारविउस्सग्गे, से किं ते कम्मविउस्सग्गे, २ अट्टविहे पण्णत्ते, तंजहां-णाणावरणिनकम्मविउस्सग्गे दरिसणावरणिचकम्मविउस्सग्गे वेअणीअकम्मविउस्सग्गे मोहीयकम्मविउस्सग्गे आऊअझम्मविउस्सग्गे णामकम्मविउस्सग्गे गोअकम्मविउस्सग्गे अंतरायकम्म- विउस्संग्गे, सेतै कम्भविउस्सग्गे, से तं भावविउस्सग्गे ॥ (सू० २०)॥ 'संसारविउस्सग्गेचि नरकायुकादिहेतूनां मियादृष्टित्वादीनां त्यागा, 'कम्मविउस्सग्गे'त्ति ज्ञानावरणादिकर्मवन्धहेतूनां। ज्ञानप्रत्यनीकत्वादीनां त्यागः ॥२०॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स यहवे अणगारा भगवंतो अप्पेगईआ आयार- ॥८५ ।।
औपपाति- कसूत्रम् ॥८६॥ आन्तर० सूत्र १९ घरा जाव विवागसुअधरा तत्थ सत्य तहिं तहिं देसे देसे गच्छाच्छि गुम्मागुम्नि फडाफर्डि अप्पेगइआ वायंति अप्पेगइआ पडिपुच्छंति अप्पैगइया परियहँति अप्पेगइया अणुप्पेहंति अप्पेगइआ अक्खेवणीओ विक्रोवणीओ संवेअणीओ णिवेणीओ चउबिहाओ कहाओ कहंति अप्पेगइया उजाणू अहोसिरा झाणकोहोयगया संजमेणं तवसा अप्पाणं भावमाणा विहरंति। 'अप्पेगइया आयारधरे त्यादि प्रतीतं, कचिद् दृश्यते 'तत्थ तत्थति उद्यानादौ 'तहिं तर्हिति तदंशोक्तमेवाह देशे देशे-- अपग्रहभागे, वीप्माकरणं चाधारयाहुल्येन साधुबाहुल्यप्रतिपादनार्थ, 'गच्छागछिति एकाचार्यपरिवारो गच्छ गच्छेन गच्छेन च भूत्वा गच्छागच्छि वाचयन्तीति योगः, दण्डादण्ड्यादिवच्छन्दसिद्धिः, एवं 'गुम्मागुम्मि फडाफाई च' नवरं गुल्म-गच्छैकदेशः उपाध्यायाधिष्ठितः फडकं-लघुतरो गच्छदेश एव गणावच्छेदकाधिष्ठित इति । अथ प्रकृतवाचना 'वायंति'त्ति सूत्रवाचनां ददति 'पडिपुच्छति'नि सूत्रार्थी पृच्छन्ति परियटृति'त्ति परिवर्तयन्ति तायेय, 'अणुप्पेहंति'त्ति अनुप्रेक्षन्ते तावेव चिन्तयन्ति । 'अक्खे. वणीयोनि आक्षिप्यते-मोहाताचं प्रत्याकृष्यते श्रोता यकामिरित्याक्षेपण्यः 'विक्खेवणीओ'ति विक्षिप्यते-कुमार्गविमुखो विधी- पते श्रोता यकाभिस्ता विक्षेपण्यः 'संवैयणीयोति संवेज्यते-मोक्षसुखामिलापो विधीयते श्रोता यकाभिस्ता संवेजन्यः 'निव्वेय- जीओ'त्ति निर्वेद्यते संमारनिर्विष्णो विधीयते श्रोता यकाभिस्ता निदिन्यः, तथा उडूजाणू अहोसिर'त्ति शुद्धपृथिव्यासनवर्जना- दौपग्रहिकनिपद्याया अभावाचोत्कुटुकासनाः सन्तोऽपदिश्यन्ते-ऊर्ध्व जानुनी येषां ते ऊर्घजानवः, अधःशिरसो-अधोमुखा, नोर्च तिम्या क्षिप्तदृष्टय इत्यर्थः, 'झाणकोडोरगयत्ति ध्यानरूपो यः कोप्टम्तमुपागता येते तथा, ध्यानकोष्ठप्रवेशनेन संवृतेन्द्रियमनो- आन्तर औपपाति- निधान्या इत्यर्थः, संयमेन तपसाऽऽरमानं भावयन्तो विहरन्तीति। संसारभउविग्गा भीआजम्मणजरमरणकरणगंभीरदुखपक्खुठिभअपउरसलिलं संजोगविओगविची- चिंतापसंगपसरिअवयंचमहल्लविउलकल्लोलफलुणपिलविअलोभकलकलंतबोलयहुलं अवमाणणफेणतिब्व- पिसणपुलंपुलप्पभूअरोगयेअणपरिभवविणिवायफरसधरिसणासमावडिअकाढणकम्मपत्थरतरंगरंगतानच- मगुभयतोअपर्ट फसायपापालसंकुलं भवसयसहस्सकलुसजलसंचयं पतिभयं अपरिमिअमहिच्छकलसम- तिवाउवेगउधुम्नमाणदगरयरयंधणारचरफेणपउरआसापियासधवलं मोहमहावत्तभोगभममाणगुप्पमा- गुच्छरतपचोणियत्तपाणियपमायचंटबहुदुसावयसमाहउद्घाघमाणपन्भारपोरकंदियमहारवरवंतभेरवरवं। प्रकारान्तरेण स एवोच्यते-'संसारभउचिम्गति प्रतीत 'जमणजरमरणकरणगंमीरदुरुखपक्खुम्भियपउरसलिल' जन्मजरा- मरणान्येव करणानि-साधनानि यस्य तत्तथा, तब तद्गम्भीरदुःखं च तदेव प्रक्षुभितं-प्रचलितं प्रचुरं-प्रभूनं सलिल-जलं यत्र स तथा तं, संसारमागरं तरन्तीति योगः, 'संजोगविओगवीइचिंतापसंगपसरियवहबंधमहल्लविउलकल्लोलकलुणविलविअलोभकलक- लिंबोलपहुलं' संयोगवियोगा एव वीचय:-तरड़ा यत्र स तथा, चिन्ताप्रमङ्ग:-चिन्तासातत्यमित्यर्थः स एव प्रसृतं-प्रसरो यस्य स तथा, वधाः हननानि बन्धा:-संयमनानि तान्येव महान्तो दीर्घा विपुलाच-विस्तीर्णाः कल्लोला-महोर्मयो यत्र स तथा, करु. णानि ग्लिपितानि यत्र स तया, स चासौ लोभव, स एव कलकलायमानो यो बोलो-धनिः स बहुलो यत्र स तथा, ततः सं. योगादिपदानां फर्मधारयः, अतस्तम् , 'अवमागणफेणतिबखिसणपुलंपुलप्पभूयरोगवैभणपरिभवविणिवायफसधारसणाममावडिय- 1८७॥
औपपाति- कसूत्रम् 11८८॥ श्रमण सूत्र २१ कढिणकम्मपत्थरतरंगरंगतनिचमचुभयंतोयपटुं' अपमाननमेव-अपूजनमेव फेनो यत्र स' तथा तीनखिसनं च अत्यर्थनिन्दा पुल- म्पुलंप्रभूता अनवरतोद्भूताः या रोगवेदनाः, पाठान्तरे तींवखिंसनं प्रलुम्मनानि च प्रभूतरोगवेदनाथ परिभवचिनिपातय-परामि- भवसम्पर्क पुरुषर्षणाश्व-निष्ठुरवचननिर्भर्त्सनानि समापतितानि-समापन्नानि बद्धानि यानि कठिनानि-कर्कशोदयानि कर्माणि- ज्ञानारिंणादीनि तानि चेति द्वन्द्वः, तत एतान्येव ये प्रस्तराः-पाषाणास्तैः कृत्वा तरङ्ग रङ्गद्-वीचिमिश्वलन् नित्य-ध्रुवं, मृत्यु- भयमेव-मरणभीतिरैव तोयपृष्ठं-जलोपरितनभागो यत्र स तथा, ततः कर्मधारयः, अथवा अपमानफेनमिति तोयपृष्ठस्य विशेप- णम्, अतो यहुव्रीहिरेवातस्तं, 'कसायपायालमंफुलं' कपाया एव पाताला:-पातालकलशास्तैः सङ्कलो यः स तथा तं, 'भवसयस्स- कलुसजलंसंचयं' भवशतसहस्राण्येव कलुपो जलानां सञ्चयो यत्र स तथा तं, पूर्व जननादिजन्यदुःखस्य सलिलतोक्ता इह तु मवानां जननादिधर्मवता जलविशेषसमुदायतोकेति न पुनरुतत्वमिति, 'पइभय'ति व्यक्तं, 'अपरिमिअमहेच्छकलुसमइवाउवेगउधुम्ममा- णदगरयरयंधारवरफेणपउरआमापिवासधवलं' अपरिमिता-अपरिमाणा ये महेच्छा-वृहदमिलापा लोकास्तेषां कलुषा-मलिना या मतिः सैव वायुवेगेन उधुवम्ममाणं उद्धृहमाणं वा-उत्पाद्यमानं यदुदकरजः-उदकरेणुसमूहस्तस्य रयोवेगस्तेनान्धकारो यः सं तथा, वरफेनेनेव प्रचुराशापिपासामिस्तत्र प्रचुरा-वहय आशा-अप्राप्तार्थानां प्राप्तिसम्भावनाः पिपासास्तु-तेषामेवाकांक्षा अत- स्ताभिर्धवल इव धवलो यः स तथा, ततः कर्मधारयः, अतस्तं, 'मोहमहारत्तभोगमममाणगुप्पमाणुच्छलंतपयोणियचपाणियप- मायचंडबहुदुट्ठसावयसमाहउद्धायमाणपन्भारपोरकंदियमहारवरवंतमेस्वरवं' मोहरूपे महापर्ते भोगरूपं भ्राम्यत्-मण्डलेन भ्रमद्गु- प्यत्-व्याकुलीभयदुच्छलत्-उत्पतत् प्रत्यवनिपतच-अधःपतत् पानीयं-जलं यत्र स तथा, प्रमादा-मद्यादयस्त एव चण्डबहुदुष्ट- 11८८।
श्रमण
सूत्र २१
औपपाति-
कसूत्रम्
१॥८९॥
चापदाः-रौद्रभूरिक्षुद्रव्यालास्तैये समाहता:-ग्रहता उद्धावन्तश्च उत्तिष्ठन्तो वा विविधं चेष्टमानाः समुद्रपक्षे मत्स्यादयः संसारपक्षे
पुरुषादयस्तेषां प्राग्भारः पूरो वा समूहो यत्र स तथा, तथा घोरो यः क्रन्दितमहारवः स एव खन्-प्रतिशब्दकरणतः शन्दीय-
मानो भैरवरखो-भीमघोपो पत्र स तथा, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तम् ।
अण्णाणभमंतमच्छपरिहत्यअणिहुतिंदियमहामगरतुरिअचरिअखोखुन्भमाणनचंतवलचंचलचलंतघुम्म
तजलसमूहं अरतिभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकडं अणाइसंताणकम्मयंधणकिलेसंचिविल्लंसुदुत्तारं अम-
रनरतीरियनिरयगइगमणकुडिलपरिवत्तविउलवेलं चउरंतमहंतमणवदग्गं रुई संसारसागर भीमदरिसणिज
तरंति धीईवणिअनिष्पकंपेण तुरियचवलं संवरवेरग्गतुंगकृवयसुसंपउत्तेणं णाणसितविमलमूसिंएणं सम्मत्त-
विसुद्धलद्वणिजामएणं धीरा संजमपोएण सीलकलिआ पसत्यज्झाणतयंवायपणोल्लिअपहाविएणं उनमेव-
वसायग्गहियणिज्जरणजयणउवओगणाणदसणविसुद्धवयभंडभरिअसारा जिणवरवयंणोवर्दिछमग्गे अकु
डिलेण सिद्विमहापट्टणाभिमुहा समणवरसत्यवाहा सुसुइसुसंभासमुंपण्हसासों गामें गामें एगराय
णगरे णगरे पंचरायं दृइज्जन्ता जिइंदिया णिन्भया गयभया सचित्ताचित्तमीसिएंसुं देवेसु विरागये गया
संजया, विरया मुत्ता लहुआ गिरवकंखा साह णिहुआ चरंति धम्म (सू० २१)
'अण्णाणमर्मतमच्छपरिहत्यअणिहुतिंदियमहामगरतुरियचरियखोखुममाणनचंतचवलचंचलचलतघुम्मतंजलसमूह अज्ञानी-
न्येव भ्रमत्तो मत्स्याः परिहत्यत्ति-दक्षा यत्र स तथा अनिभृतानि-अनुपशान्तानि यानीन्द्रियाणि वान्येवं महामकरास्तेषां यानि
॥८९ ॥
श्रमण.
औपपाति-
करत्रम्
॥२०॥
व २१
चरितानि-शीघ्राणि चरितानि-चेष्टिवानि तैः खोखुन्ममाणत्ति भृशं क्षुभ्यमाणो नृत्यन्निव नृत्यन् चपलानां मध्ये चञ्चलय,
अस्थिरत्वेन चलँच स्थानान्तरगमनेन घूर्णश्व-भ्राम्यन् जलसमूहो-जलसङ्घातोऽन्यत्र जडसम्हो यत्र स तथा,ततः कर्मधारयस्तत-
स्तम् , 'अरइभयविसायसोगमिच्छत्तसेलसंकर्ड' अरतिमयधिपादशोकमिथ्यात्वानि प्रतीतानि तान्येव शैलास्तैः सङ्कटो यः स तथा
तम् , 'अणाइसंताणकम्मबंधणकिलेसचिक्खिल्लमुदुत्तारं' अनादिसन्तानम्-अनादिप्रवाह यत् कर्मबन्धनं तत्र क्लेशाय-रागादयस्त-
छक्षणं पचिक्खिल्लं-कर्दमस्तेन सुप्ठु दुस्तारो यः स तथा तम्, 'अमरनरतिरियनिरयगइगमणकुडिलपरिवनविउलवेलं' अमरनर-
तिर्यनिरयगतिषु यद्गमनं तदेव कुटिलपरिवर्ता-चक्रपरिवर्तना विपुला च-विस्तीर्णा वेला-जलवृद्धिलक्षणा यत्र स तथा तं, 'चउरं-
वमहंतति चतुर्विभागं दिग्भेदगतिभेदाम्यां महान्तं-महायामम् , 'अणवदरगं'ति अनवदग्रम्-अनन्तमित्यर्थः, 'रुंदति विस्तीर्ण,
संसारमागरमिति व्यक्तं,'भीमदरिसणिज'ति भीमो दृश्यत इति भीमदर्शनीयस्तं, तरंति' लश्यन्ति, संयमपोतेनेति योगः, किम्भू-
तेन ?-'धीईघणियनिप्पकंपेण धृतिरज्जुबन्धनेन धनिकम्-अत्यर्थ निष्प्रकम्पः-अविचलो यः स मध्यपदलोपातिधनिकनिष्प्रक-
पस्तेन त्वरितचपलम्-अतित्वरितं यथा भवतीत्येवं तरन्ति, 'संबरवेरग्गतुंगक्षयसुसंपउत्तेणं' संवरः-प्राणातिपातादिविरतिरूपो
वैराग्यं-कपायनिग्रहः एतलक्षणो यस्तुङ्गः-उचः कूपका-स्तम्भविगेपस्तेन सुष्टु सम्प्रयुक्तो यः स तथा तेन, 'गाणसियविमल-
मसिएणति ज्ञानमेव सितः-सितपटः स विमल उच्छ्रितो यत्र स तथा तेन, मकारश्वेह प्राकृतशैलीप्रभवः 'सम्मत्तविसुद्धलद्धणि-
आमएणं' सम्यक्त्वरूपो विशुद्धो-निर्दोपो लब्धः-अवाप्तो निर्यामकः-कर्णधारो यत्र स तथा तेन, धीरा-अक्षोमाः संयमपोतेन
शीलकलिता इति च प्रतीतं, 'पसत्यज्झाणनववारपणोल्लियपहाविएणं प्रशस्तध्यान-धर्मादि तद्रूपं यत्तपः म एव वातो-चापुस्तेन
MOT
॥९॥
श्रमणदृ०
सूत्र २१
औपपाति-
करत्रम्
॥९॥
यत् प्रमोदितं-प्रेरणं तेन प्रधावितो-वेगेन चलितो यः स तथा तेन, संयमपोतेनेति प्रकृतम् , 'उजमववसायग्गहियणिज्जरणज-
यणउबओगणाणदंसणविसुद्धययभंडभरिअसारा' उद्यमः-अनालय व्यवसायो-वस्तुनिर्णयः सदयापारो वा ताम्यां मूल्यकल्पाभ्यां
यद्गृहीत-फ्रीतं निर्जरणयतनोपयोगज्ञानदर्शनविशुद्धव्रतरूपं भाण्ड-क्रयाणकं तस्य भरितः-संयमपोतभरणेन पिण्डितः सारो यैस्ते
तथा, श्रमणवरसार्थवाहा इति योगः, तत्र निर्जरणं-तपः यतना-बहुदोपत्यागेनाल्पदोपाश्रयणम् उपयोगः-सावधानता ज्ञानदर्श-
नाम्यां विशुद्धानि यतानि, अथवा ज्ञानदर्शने च विशुद्धब्रतानि चेति समामः, व्रतानि च-महाव्रतानि, पाठान्तरेण 'माणदंसण-
चरिचविसुद्धवरभंडमरियमार'चि तत्र ज्ञानदर्शनचारित्राण्येर विशुद्धवरभाण्डं तेन भरितः सारो यैस्ते तथा, जिणवस्त्रयणोपदिट्ठ-
मग्गेणं अकुडिलेण सिद्धिमहापट्टणाभिमुहा समणवरमत्थवाह'त्ति व्यक्तं, 'सुसुइसुसंभाससुपण्हसास'चि सुश्रुतयः-सम्यक्युतग्रन्थाः
ससिद्धान्ता वा सुशुचयो वा सुखः सम्भापो येषां सुखेन वा सम्भाष्यन्त इति सुसम्भापाः शोभनाः प्रश्नाः येषां सुखेन वा
प्रश्न्यन्ते ये ते सुप्रश्नाः शोभना आशाः चान्छा येषां ते स्वाशाः अथवा सुखेन प्रश्श्यन्ते शास्यन्ते च-शिक्ष्यन्ते ये ते सुप्रश्न-
शास्याः शोभनानि वा प्रश्नशस्यानि-पृच्छाधान्यानि येषां ते तथा अथवा सुप्रश्नाः शस्याथ-प्रशंसनीयाः, ततः कर्मधारय इति,
'दूहअन्तत्ति द्रवन्तो-वमन्तः, अनेकार्थत्वाद्धातूना, 'णिन्भय'त्ति भयमोहनीयोदयनिषेधात् 'गयभय'त्ति उदयविफलताकरणात्
'संजय'त्ति संयमवन्तः, कुत इत्याह-'विरय'त्ति यतो निवृत्ताः, हिंसादिभ्यः, तपसि वा विशेषेण रताः विरताः, विरया वा-
निरौत्सुक्याः विरजसो वा-अपापाः, 'संचयाओ विरय'ति कचिद् दृश्यते, तत्र सन्निधेर्निवृचा इत्यर्थः, 'मुत्पत्ति मुक्ताः ग्रन्थेन
'लहुत्ति लघुकाः स्वल्पोपधित्वात् 'गिरवकंखति अप्राप्ताकालावियुक्ताः 'साहू मोक्षसाधनात् 'णिहुआ' प्रशान्तवृत्तयः 'चरंति
॥९॥
अमुरांग
सूत्र २२
भोपपाति-
कसूत्रम्
॥९२॥
'धम्मति व्यक्तम् । अत्र साधुवर्णके जितेन्द्रियत्वादीनि विशेपणानि पहुशोऽधीतानि, तानि च गमान्तरतया निरवंद्यानि, यत्
पुनरत्रैव गमे पुनरुक्तमवभासते नत् स्तवत्वान्न दुष्ट, यदाह-सज्झापझाणतवओसहेसु उर्वएसयुंइपयाणेसुं । संतंगुणकितणांसु ये
न हुंति पुनरुत्तदोसा उ॥१॥" ॥ २१ ॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स यहवे असुरकुमारा देवा अंति पाउँभवित्या
कायमहाणीलसरिसणीलगुलिअगवलअयसिकुसुमप्पगासा विअसिअसयवत्तमिव पत्तलनिम्मलईसिसितर-
ततंवणयणा गरुलायतउज्जुतुंगणासा उअचिअसिलपवालपियफलसपिणभाहरोहा दुरसर्सिसंकलविं-
मलणिम्मलसंग्वगोक्वीरफेणदगरयमुणालियाधवलदंतसेढी हुयवहणिवंतधोयतत्ततवणिरत्ततलतालजीही
अंजणघणकसिणरुयगरमणिज्जणिद्धकेसा वामेगकुंडलधरा अद्दचदणाणुलित्तगत्ता।
असुवर्णके किमपि लिख्यते-'कालमहाणीलसरिसणीलगुलिअगवलअयसिकुसुमप्पगासा' कालो यो महानीलो-मणिविशेष-
स्तेन सदृशा वर्णतो ये ते तथा, नीलो-मणिविशेषः, गुलिका-नीलिका गवलं माहिपं शृङ्गम् अतसींकुसुम-धान्यविशेषपुष्पं एते-
पामिव प्रकाशो-दीप्तियेषां ते तथा, चतः कर्मधारयः, कालपर्णा इत्यर्थः, विअसिअमयवत्तमिवेति व्यक्तं, 'पत्तलणिम्मलईसीसि-
परततंबणयणा' पत्तलानि-पक्ष्मवन्ति निर्मलानि-विमलानि ईपत् सितरक्तानि-कचिद्देशे मनाक् श्वेतानि कचिंच मनाग्रंक्तानी-
त्यर्थः कचिच ताम्राणि अरुणानि नयनानि येपो ते तथा, शतपत्रसाधयं च व्यक्तमेन, 'गरुले त्यादि विशेषणचतुष्टयं महावीर-
१ स्वाध्यायध्यानतपऔषधेषु उपदेशस्तुतिप्रदानेषु । सद्गुणकीर्तनेषु च न भवन्ति पुनरुक्तदोपास्तु ॥१॥
असुरांग सू०२२ औपपाति. रुयाम् ॥९३॥ वर्णनमेषम् 'अंजणघणकसिणरुपगरमणिमणिद्धकेमा' अञ्जनपनौ-प्रतीतौ कृष्णः कालः रुचको-मणि विशेपत्तद्वद्रमणीयाः स्नि- ग्धाय केमा येषां ते तया, 'वामेगकुंडलधरा' वामे कर्णे एकमेव कुण्डलं धारयन्ति ये ते तथा, दक्षिणे त्वाभरणान्तरधारिण इति मामर्थ्यगम्यम्, आर्द्रचन्दनानुलिप्तगात्रा इति व्यक्तम् । ईसिसिलिंघपुष्फप्पगासाई सुहुमाई असंकिलिहाई वत्थाई पवरपरिहिया वयं च पदम समतिर्कता वितिअं च ययं असंपत्ता भद्दे जोवणे वयाणा तलभंगयतुडिअपवरभूसणनिम्मलमणिरयणमंडिअभुआ दसमुहामंडिअग्गहत्या चूलामणिचिंधगया सुख्या महिड्डिा महज्जुतिा महयला महायसा महासोक्खा महाणुभागा हारविराइतवच्छा कडगतुडिअर्थभिअभुआ अंगयकुंडलमट्टगंडतलकण्णपीढधारी विचित्तवत्था- भरणा पिचित्तमालामउलिमउडा कालाणकयपपरयत्थपरिहिया कल्लाणकयपवरमल्लाणुलेवणा भासुरमोंदी पलंयवणमालधरा। 'इसिसिलिंघपुष्फप्पगासाई' इति मनाक् सिलिन्ध्रकुसुमप्रभाणि, ईपत्सिवानीत्यर्थः, सिलिन्ध-भूमिस्फोटकच्छयकम् असुरेसु- होति रति मतान्तरम्, 'असंफिलिट्ठाईति निर्दूपणानि 'सुइमाईति श्लक्ष्णानि 'वत्थाई ति वसनानि 'पवरपरिहिया' प्रवराध ते. परिहिताश-निवसिता इति समासः, 'वयं च' इत्यादि सूत्र, तत्र त्रीणि वयांसि भवन्ति, यदाह-'आपोडशावेदालो, यावत् क्षीरान्नवर्तकः। मध्यमः सप्तति यावत्, परतो वृद्ध उच्यते ॥१॥" आद्यस्य वयसोऽतिक्रमे द्वितीयस सर्वथैवाप्राप्तो भद्रं यौवन- भवत्येति भने यौवने इत्युक्तं, तलभंगयतुडियपपरभूमणनिम्मलमणिरयणमंडिअभुआ' तलभङ्गकानि-यासाभरणानि श्रुटिकाश्च
भोपपाति-
करत्रम्
॥१४॥
अमुराग०
सूत्र २२
बाहुरक्षिकास्ता एव वरभूपणानि तैनिर्मलमणिरत्नेश्व मण्डिता भुजा येषां ते तथा, 'चूलामणिचिंधगया' चूडामणिलक्षणं चिदं प्राप्ताः
श्रूयन्ते चासुरादीनां चूडामण्यादीनि चिहानि,यदाह-"चूडामणिफणिवजे गरुडे घड अस्स बद्धमाणे य । मयरे सीहे हत्थी असु-
राईणं मणसु चिंधे ॥१॥" 'महिड्डिअति महर्द्धयो विशिष्टविमानपरिवारादियोगात् 'महज्जुइय'त्ति महाद्युतयो विशिष्टशरीराभरण-
प्रभायोगाद 'महावलति विशिष्टशारीरप्रामाणाः 'महायस'त्ति महायशसो-विशिष्टकीर्तयः 'महासोक्वति महासौख्याः 'महाणु-
माग'त्ति अचिन्त्यशक्तियुक्ता इति, इहैव गमान्तरं 'हारविराजितवक्षसः कटकत्रुटिकस्वम्भितभुजाः' इह कटकानि-कङ्कणानित्रुटिका-
वाहुरक्षकाः । 'अंगपकुंडलमट्टगंडकण्णपीढधारी' अङ्गदानि-बाह्वाभरणविशेपान् कुण्डलानि च-कर्णाभरणविशेपान् मृष्टगण्डानिच-
उल्लिखितकपोलानि कर्णपीठकानि-कर्णाभरणविशेषान् धारयन्तीत्येवंशीला ये ते तथा, 'विचीत्तहत्याभरण'त्ति व्यक्तं, 'विचिच-
मालामउलियमउडा' विचित्रा माला:-कुसुमस्रजो येषां मौलौ च-मस्तके मुकुटं-किरीटं येषां ते तथा, शेषं सुगमं वर्णकान्तं
यावत्, नवरं माल्पानि पुष्पाणि योन्दिः-शरीरं प्रलम्बो-गुम्बनकं वनमाला-आभरणविशेपः प्रलम्बवनमाला वा तस्याः कण्ठतो
जानुप्रमाणत्यादिति ।
दिवेणं वपणेणं दिघेणं गंघेणं दिवेणं रूवेणं दिघेणं फासेणं दिघेणं संघाए (घयणे) णं दिवेणं संठाणेणं दिखाए
इड्डीए दिखाए जुत्तीए दिवाए पभाए दिवाए छायाए दिवाए अञ्चीए दिवेणं तेएणं दिवाए लेसाए दस दिसाओ
उनोवेमाणा पभासेमाणा समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतिअं आगम्मागम्म रत्ता समणं भगवं महा-
१ चूडामणिः फणी वजं गरुडः घटः अश्वो बर्द्धमानश्च । मकरः सिंहो हस्ती असुरादीनां मुण चिहानि ॥१॥
॥१४॥
भवनवा०
२०२३
औपपाति-
कम्तम्
॥९५॥
वीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ २ त्ता वंदति णमंसंति वंदित्ता णमंसित्ता पचासणे णाइदूरे
सुस्सूसमाणा णमंसमाणा अभिमुहा विणएणं पंजलिउडा पज्जुवासंति ॥ (सू० २२)
'दिवेणं' देवोचितेन प्रधानेनेत्यर्थः, 'संघाए (घयणे)गीति संहननेन वचऋपभनारावेनेत्यर्थः, 'संठाणेणं ति समचतुरस्रलक्ष-
गेनेत्यर्थः,'रिद्वीए नि परिवारादिकया 'जुइए ति युक्या-विवक्षितार्थयोगेन 'पभाए'त्ति यानादिदीप्या 'छायाए'त्ति शोमया 'अची-
एत्ति अर्चिपा शरीरस्थरतादितेजोज्वालया 'तेएणति तेजसा-शरीरसम्बन्धिरोचिपा प्रभावेन वा 'लेसाए'त्ति देहवर्णेन, एकार्था |
वा धुत्यादयः शन्दाः प्रकाशप्रापप्रतिपादनपराश्चेति न पौनरुक्यमिति, उजओएमाण'त्ति उद्योतयन्तः प्रकाशकरणेन 'पभासयन्तः-
शोमयन्तः, एकार्थी चैताविति, 'रत्न'त्ति रक्ताः-सानुरागाः 'तिक्खुनोति विकृत्वः-त्रीन् वागन् आदक्षिणात्-पार्थात् प्रदक्षिणो
दक्षिणपार्श्ववर्ती आदक्षिणप्रदक्षिणस्तं 'बंदंति'त्ति स्तुवन्ति 'नमसंति'त्ति नमस्सन्ति शिरोनमनेनेति । वाचनान्तरे दृश्यते-'साई
साईति खकीयानि स्वकीयानि 'नामगोयाईति नामगोत्राणि-यादृच्छिकान्नामिधानानीति 'साविति'त्ति श्रावयन्ति ॥ २२ ॥
तेणं कालेणं तेणं समरणं समणस्स भगवओ महावीरस्स बहवे असुरिंदवजिआ भवणवासी देवा
अंतियं पाउभवित्था णागपइणो सुवण्णा विज्जू अग्गीआ दीवा उदही दिसाकुमारा य पवण थणिमा य
भवणवासी णागफडागरुलवपरपुण्णकलससीहहयगयमगरमउडवहमाणणिजुत्तविचित्तचिंधगया सुरुवा
महिड्डिया सेसं तं चेव जाव पज्जुवासंति ॥ (सू० २३)॥
'नागे'त्यादि व्यक्तं, नागादीनां च नागफणादीनि चिह्नानि भवन्ति, तानि क्रमेण दर्शयन्नाह-'नागफडा १ गरुल २ वइर
॥९५॥
ओपपाति-
फपत्रम्
व्यन्वरा
सूत्र २४
३ पुष्णकलस ४ सीह ५ हयवर ६ गयंक ७ मयरकवरमउड़ ८ बद्धमाण ९ निजुत्तविचित्तचिंधगया' नागफणादयो गजान्ता
अशा-चितानि येपो मुकुटानों तानि तथा, तानि च मकराङ्गानि च-मकरचितानि यानि वरमुकुटानि तानि च, वर्द्धमानकं च-
शरावं पुरुषारूढपुरुषरूपं वेति द्वन्दः, तानि च तानि नियुक्तानि-यथास्थानं नियोजितानि विचित्राणि च विविधानि चिहानि च-
लक्षणानि गता:-प्राप्ता ये ते तथा, इह सूत्रे 'पुण्णकलससंकियणउपफेससीहे'त्येवं कचिद विशेपो दृश्यते, वन नागफणादिमिरविता
ये उम्फेसा-मुकुटास्ते तथा, शेषं तथैव ॥ २३ ॥
तेणे कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगगो महावीरस्स यहवे वाणमंतरा देवा अंतिअंपाउन्भवित्था
पिसाया भूआ य जक्ख रक्खस किंनर किंपुरिस भुअगवइणो अ महाकाया गंधव्वणिकायगणा जिउण-
गंधवगीतरइणो अणपणिअ पणपपिणअ इसिवादीअ भूअवादीअ कंदिय महाकंदिआ य कुहंड पयए य
देवा चंचलचवलचित्तकीलणदवप्पिआ गंभीरहसिअभगिअपीसगीअणक्षणरई घणमालामेलमउडकुंडल-
सच्छंदविउधिआहरणचारुविभूसणधरासबोउयसुरभिकुसुमसुरइयपलंयसोभंतकंतविअसंतचित्तवणमालर-
इअवच्छा कामगमी कामरूवधारी जाणाविद्दयपणरागचरवत्थचित्तचिल्लियणियंसणा विविहदेसीणेवस्थग्ग-
हिअवेसा पमुइअकंदप्पालहकेलिकोलाहलप्पिआ हासयोलबहुला अणेगमणिरयणविविहणिजुत्तविचित्त
चिंधगया सुरुवा महिडिआ जाव पज्जुवासंति ।। (सू० २४)॥
'भुयगवइणोति महोरगाविपाः, किम्भूतास्ते इत्याइ-'महाकाय'त्ति बृहदेहाः, इदं च विशेषणमवस्थाविशेषाश्रयम् , अन्यथा
॥१६॥
व्यन्तरा
सू०२४
औपपाति-
करणम्
॥९७॥
सई एर सप्तहस्तप्रमाणा भवन्ति, पदाह-"भवणपणजोइसोहमीसाणे सत्त होति रयणीओ" 'गंधयनिकायगणति गन्धर्वाणां-
च्यन्तराष्ट्रमभेदभूतानां निकायो-वर्गों येषां ते गन्धर्वनिकाया गन्धर्वा एव तेषां ये गणा-राशयस्ते तथा, पाठान्तरे 'गन्धर्वपति-
गणावेति व्यक्तमेव, किंविधास्ते इत्याह-'निउणगंधव्यगीयरइणोचि निपुणे-सूक्ष्मे गन्धर्वे च-नाटथोपेतगाने गीते च-नाट्यव-
जिंतगेये रतिउँपां ते तथा, अणपनिकादयोऽष्टौ व्यन्तरनिकायविशेषभूताः रत्नप्रभापथिव्या उपरितनयोजनशतवर्तिनः, किंविधा
एत इत्याह-चंचलचवलचित्तकीलणदवप्पिया' चञ्चलचपलचिताः-अतिचपलमानसाः क्रीडनं-क्रीडा द्रवश्च-परिहासस्तत्प्रियाः,
ततः कर्मधारयः, गंमीरहसियभणियपियगीयणच्चणरई' गम्भीर हसितं येषां भणितं च-वाक्प्रयोगः प्रियं येषां गीतनृत्तयोथ
रतिर्येषां ते तथा, 'गहिरहसियगीपणच्चणरइति क्वचिदृश्यते व्यक्तं च, वणमालामेलमउडकुंडलसच्छंदविउवियाभरणचारुविभू-
सणधरा' वनमाला-रलादिमय आप्रैपदीन आभरणविशेषः आमेलक:-पुप्पोखरकः मुकुटं-सुवर्णादिमयं कुण्डलानि च-प्रतीतानि
एतान्येव स्वच्छन्दविकुर्विताभरणानि-स्वाभिप्रायनिर्मितालङ्कारास्तैर्यच्चारु विभूपर्ण-भूषा तद्धारयन्ति ये ते तथा, 'सव्वोउयसुर-
मिकुसुमसुरश्यपलंघसोहंतकंतविपसंतचित्तवणमालरइयवच्छा' सर्वतकानि-सर्वक्रतुसम्भवानि यानि सुरभीणि-कुसुमानि तैः सुर-
चिता या सा तथा,सा चासौ प्रलम्बा च शोभमाना च कान्ता च विकमन्ती च चित्राच वनमालाच वनस्पतिस्रा इति समासः,
सा रचिता वक्षसि यैस्ते तथा, 'कामगमित्ति इच्छागामिनः 'कामरूवधारित्ति ईप्सितरूपधारिणः 'णाणाविहवण्णरागयरवत्थचित्त-
चिल्लियनियंसणा' नानाविधरों रागो येषु तानि तथा, तानि चरवस्त्राणि चित्राणि-विविधानि 'चिल्लियति लीनानि दीप्तानि
१ भवनवनज्योतिष्कसौधर्मेशानेपु सप्त भवन्ति रत्नयः । २ प्रत्यन्तरे नास्ति ।
॥९७॥
सूत्र २५
औपपाति-
कसूत्रम्
॥९८॥
वा निवसनानि-परिधानानि येषां ते तथा, 'विविधदेसीणेवत्थग्गहियवेमा' विविधदेशिनेपथ्येन-नानादेशरूरत्रादिन्यासेन
गृहीतो वेषो-नेपथ्य यैस्ते तथा, 'पमुइयकंदप्पकलहकेलिकोलाहलप्पिया' प्रमुदितानां यः कन्दर्पः-कामप्रधानः केलिः, काम
एव बा, कलहश्व-राटी केलिच-नर्मकोलाहलश्च-कलकलस्ते स्वपरकृताः प्रिया येपो ते तथा, अथवा प्रमुदिताय ते कन्दर्यादि-
प्रियाचेति समासः, 'हासपोलबहुला पाठान्तरे 'हासकेलिपहुला' इति व्यक्तम् , 'अणेगमणिरयणविविहनिजुत्तचितचिंधगया'
अनेकानि-बहूनि मणिरत्नानि-प्रतीतानि विविधानि बहुप्रकाराणि नियुक्कानि-नियोजितानि येषु तानि तधा, वानि चित्राणि
चितानि गताः-पासा ये ते तथा, चिह्नानि च पिशावादीनां क्रमेणैतान्युच्यन्ते-'चिंधाइ कलंचझए १ सुलस २.बडे ३ तह य
होइ. सगे ४ । आसोए ५ चंपए वा ६ नागे ७ तह तुंधुरी चेव ८ ॥१॥ ॥२४॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स जोइसिया देवा अंतिभं पाउभवित्था वि-
हस्सती चंद सूर सुफ सणिधरा राहू धूमकेतृ घुहा य अंगारका य तत्ततवणिज्जकणगवपणा जे गहा जोइसं-
मि चारं चरंति केऊ अ गइरइआ अट्ठावीसविता य णखत्तदेवगणा णाणासंठाणसंठियाओ पंचवण्णाओ
ताराओ ठिभलेस्सा चारिणो अ अविस्साममंडलगती पत्तेयं णाभकपागडियचिंधमउडा माहिढिया जाव
पन्जुवासंति ॥ (सू० २५) ।।
ज्योतिष्कवर्णको ध्यक्तो, नवरम् 'अंगारका यत्ति मङ्गलाः, यहुत्वं च प्रत्येक ज्योतिपामसलयातत्वात् , 'तत्ततवाणिअकणग-
१ चिहानि कदम्बध्वजः सुलसः वटा तथा च भवति सदागम् । अशोकश्वम्पको वा नागस्तथा तुम्बरी चैच ॥ १ ॥
॥९८॥
वैमानिक
सू०२६
औपपाति-
कवनम्
॥९९॥
वण्णा' तप्तस्य तपनीयस्य-सुवर्णस्य यः कणको-विन्दुः शलाका वा अथवा तपनीयं-रक्तं सुवर्ण कनक-सुवर्णमेव पीतं तद्वद्वों
येषां ते तथा, 'जे य गह'ति उक्तव्यतिरिक्ताः, 'जोइसंमि'त्ति ज्योतिश्यके 'चारं चरन्तीतिभ्रमणं कुर्वन्ति, 'केऊय'त्ति केतवो
जलकेत्वादयः, किम्भूता :-'गइरइय'त्ति मनुष्यलोकापेक्षयोक्तं, 'ठियलेस्स'चि स्थितलेश्या:-निश्चलप्रकाशाः 'चारिणो यत्ति
सश्चरिणवः, अत एवाह-'अविस्साममंडलगईत्ति प्रतीतं, नामंकपागडियचिंधमउडा' नामाङ्कितानि प्रकटितानि चिक्षत्र-
धानानि मुरुटानि यरिति ममासः ॥२५॥
तेणं फालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स वेमाणिया देवा अंतिअंपाउभवित्था सोह-
म्मीसाणसणंकुमारमाहिंदयंभलंतझमहासुक्कसहस्साराणयपाणयारणअच्चुयवई पहिठ्ठा देवा जिणदसणुस्सु-
गागमणजणियहासा पालकपुष्फकसोमणससिरिवच्छणंदिआवत्तकामगमपीइगममणोगमविमलसव्वओभव-
णामधिज्जेहिं विमाणेहिं ओइण्णा वंदका जिणिंदं । मिगमहिसवराहछगलददुरहयगयवइभुअगरवग्गउसभं-
कविडिमपागडियचिंधमउडा पसिढिलवरमउडतिरीडधारी कुंडलउज्जोविआणणा मउडदित्तसिरया रत्ताभा
पउमपम्हगोरा सेया सुभवण्णगंधफासा उत्तमविउविणो विविवत्वगंधमल्लधरा महिदिआ महज्जुति-
आ जाव पंजलिउडा पज्जुवासंति ॥ (सू० २६) ।
वैमानिकवर्णकोऽवि व्यक्ती, नगर वाचनान्तरगतं किश्चिदस्य व्याख्यायते, तदन्तर्गतं किञ्चिदधिकतवाचनान्तरगतंच,
तत्र 'सामाणियतापत्तीसमाहिया' सामानिका-इन्द्रसमानायुकादिभावाः प्रायस्त्रिंशाः-महत्तरकल्पाः पूज्यस्थानीयाः 'सलोगपालअ-
॥९९॥
औषपाति-
कमूत्रम्
111००11
वैमानिक
सूत्र २६
गगमहिसिपरिसाणीअअप्परक्खेहिं संपरिवुडा' सह लोकपालैः-सोमादिमिर्दिक्पालकनियुक्तकैः या अग्रमहिन्यः-प्रधानजाया:
परिपदय-बाह्यमध्यमाभ्यन्तरा जघन्यमध्यमोत्कृष्टपरिवारविशेषभूताः अनीकानि च-इस्त्यश्वरथपदातिपमनर्तकगाथकजनरूपाणि
मैन्यानि आत्मरक्षाव-अङ्गरक्षा इति द्वन्द्वः, अतस्तैः सम्परिवृता इति, देवसहस्रानुयातमागैः सुरवरगणेश्वरैः प्रयतैः 'ममणुग-
म्मतसस्सिरीय'त्ति समनुगम्यमानाच ते सश्रीकाश्चेति समासः, सर्वादरभूषिताः सुरसमूहनायकाः सौम्यचारुरूपाः 'देवसंघजय-
सहकयालोया' देवसचेन जयशब्दः कृत आलोके-दर्शने येषां ते तथा ।
'मिग १ महिस २ बराह ३ छगल ४ ददुर ५ हय ६ गयवइ ७ भुपग ८ खग्ग ९ उमभंक १० विडिमपागडियचिंध-
मउडा' मृगादयो दश दशानां शक्रादीन्द्राणां चिहभूताः, तत्र वराहः-शूकरः खड्ग-आटव्यचतुष्पदविशेषः ऋपभो-वृषभः शेपाः
प्रतीताः,तब मृगादयः अका-लाञ्छनानि विटपेपु-विस्तरेषु येषां मुकुटानां तानि तथा,तानि प्रकटितचितानि-रत्नादिदीप्या प्रकाशि-
तमृगादिलाञ्छनानि मुकुटानि येषां ते तथा । पालक १ पुष्पक २ सौमनस ३ श्रीवत्स ४ नन्द्यावर्त ५ कामगम ६ प्रीतिगम ७
मनोगम ८ विमल ९ सर्वतोभद्र १० नामधेयैर्विमानैः, उत्तरवैक्रियैरित्यर्थः, सम्पस्थिता इति योगः,एतानि च क्रमेण शकादी.
नामच्युतान्तानां दशानामिन्द्राणां भवन्तीति । किंविधैस्तैरिल्याह-तरुणदिवागरफरातिरेगप्पहेहि तरुणदिवाकरफरेम्योऽतिरेकेण-
अतिशयेन प्रभा येषां तानि तथा तैः, 'मणिकणगरयणघडियजालुञ्जलहेमजालपेरंतपरिगएहि मणिकनकरघटितं-युक्तं यज्ज्वा-
लोज्ज्वलं--प्रभोज्ज्वलं हेमजाल-स्वर्णजालकं तेन पर्यन्तेषु परिगतानि तानि तथा तैः, 'सपयस्वरमुत्तदामलतभूसणेहि सह
प्रतरैः-आमरणविशेपैरमुक्तादामलक्षणानि लम्बमानानि भूपणानि येषु तानि तथा तैः, 'पचलियघंटारलिमहुरसबंमतंतितलता.
॥१०॥
वैमानिक सूत्र २६ औपपाति- कसूत्रम् ॥१०॥ लगीयवाइयरवेणं प्रचलितायाः घण्टावल्या-यो-मधुरः शब्दः स तथा वंशश्व-वेणुस्तत्री च-वीणा तलतालाश्व-हस्ताः तालाश्च- कंशिका गीतं च गेयं वादित च-वादिमिति द्वन्द्वः अतस्तेषां यो स्वः-शब्दः स तथा, ततः पदद्वयस्य समाहारद्वन्द्वः, अत- स्तेन करणभूतेन मधुरेण-मनोहरेण पूरयन्तः अम्बरं, दिशश्च शोभयन्तस्त्वरितं मम्मस्थिताः स्थिरयशसो देवेन्द्रा इति व्यक्तं, 'हट्टतुट्ठमणम'त्ति अतीव तुष्टचित्ताः 'सेसावि यत्ति इन्द्रमामानिकादयः, तानेवाह-'कप्पवरविमाणाहिवा' कल्पेषु यानि वरविमा- नानि तेपामधिपा इत्यर्थः, समनुयान्ति सुरवरेन्द्रानिति योगः, अत एव सुरवराः 'सविमाणविचित्तचिंधनामकविगडपागडमउडा- डोरसुभदंमाणिज्जा' स्वविमानविचित्रचिट्टानां नामाङ्कविकटप्रकटमुकुटानां च य आटोपः-स्फारता तेन शुभा ये दृश्यन्ते ते तथा ते विचित्रकल्पपरविमानाधिपाः, 'नमन्निति नि समनुगच्छन्ति सुरवरेन्द्रानिति, तथा 'लोयंतविमाणवासिणो यावि देवसंघाय'त्ति लोकस-ब्रह्मलोकस्यान्ते ममीपे यानि विमानानि तद्वासिनो लोकान्तिकाथापीत्यर्थः, 'पत्यविरायमाणचिरइयमणिरयणकुंडलमि• संतनिम्मलनियर्गकियविचित्तपागडियचिंधमउडा' प्रत्येकं विराजमानानि-शोभमानानि विरचितानि-कर्णेषु कृतानि मणिरतकुण्ड- लानि येषां ते तथा,मिसंतत्ति-दीप्यमानानि निर्मलानि 'निजासितानि निजकेन नामादिनाङ्केनाङ्कितानि विचित्राणि-विविधानि प्रकटितानि-प्रकाशितानि चिह्नानि च मुकुटानि चिहप्रधानानि वा मुकुटानि यैस्ते तथा,तथा दायत'ति दर्शयन्तः 'अप्पणो समु. दयंति आत्मीयं मद्धयादिसमूह 'पेच्छंतावि य परस्स रिद्धीउत्ति प्रेक्षमाणाश्च परीः उत्तमाः, एवं कल्पालयाः सुरवराः 'जिर्णि. दवंदणनिमिचभनीएनि जिनेन्द्रवन्दनहेतुभूवभावेन 'चोइयमइति प्रेरितबुद्धयः, इर्पितमानसाथ जीतकल्पमनुवर्तमाना देवाः 'जिणर्दसणूस्सुयागमणजणियहासा' जिनदर्शनाय यदुन्सुकं-शीघ्रमागमनं तेन जनितो हर्षो येषां ते तथा, 'विउलपलसमूहपिंडिया' ॥१.ir
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१०॥
वैमानि.
सूत्र २६
विपुलो वलसमूहः-सैन्यसमुदायः पिण्डितो यैस्ते तथा,कथमित्याह-'संभमेणं'ति भक्तिकृतौत्सुक्येन 'गयणतलविमल विउलगमणग-
इचवलचलियमणपवणजइणसिग्यवेगा' गगनतले विमले विपुले च यद्गमनं तस्य सम्बन्धी शीघ्रवेग इति सम्बन्धः गतिथपला स्व.
रूपत एव यख तद्गतिचपलं तच तच्चलितं च गन्तुं प्रवृत्तं तद्विधं यन्मनः पवनश्च तयोर्जयनशीलोऽत एव शीघ्रो वेगो येषां ते
तथा, नानाविधयानवाहनगताः यानानि-रथादीनि वाहनानि-गजादीनि उच्छ्रितविमलधवलातपत्राः । 'विउन्वियजाणवाहणवि-
माणदेहरयणप्पभाए'त्ति वैक्रियाणां यानादीनां ४ रत्नानां च स्वाभावाविकानामितरेषां च या प्रभा सा तथा तया, 'उज्जोएंता
नह' कथमित्याह-'वितिमिरं करता' नभ एवेति 'सबिडिए' युक्ता इति शेषः, 'हुलिय'ति शीघं प्रयाताः। गमान्तरमिदम्-
'पसिढिलवरमउडतिरीडधारी' प्रश्लथाः-शिथिलबन्धना, गाढवन्धनानां बाधाजनकत्वात् (वर)मुकुटाश्चतुरस्राः शेखरविशेषाः तिरी-
टास्त एव शिखस्त्रययुक्तास्तान् धारयन्ति ये तच्छीलाश्च ते तथा, कुण्डलोद्योतिताननाः, 'मउडदित्तसिरिय'त्ति मुकुटेन दीप्ताः
शिरोजा-मस्तककेशा येषां ते तथा, मुकुटदीप्तशिरस्का या, रत्ताभनि लोहितवर्णाः 'पउमपम्हगोर'त्ति कमलगर्भकान्ता पीता
इत्यर्थः, 'सेय'त्ति शुक्लाः त्रिवर्णा एवं वैमानिका भवन्ति, यदाह-"कणगत्तयरत्तामा सुरवसभा दोसु होति कप्पेसु । तिसु होति
पम्हगोरा तेण परं सुकिला देवा ॥१॥" शेपं व्यक्तमेवेति ॥ २४ ॥
पुस्तकान्तरे देवीवर्णको दृश्यते, स चैवम्-'तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्म यहवे अच्छरगणसंघाया
अंति पाउन्भवित्था, ताओ णं अच्छराओ धंतधोयकणगरुअगमरिमप्पभाओ' घ्मावम्-अग्निना तापितं धौतं-जलेन क्षालितं
१ कनकत्वग्रक्तामाः सुरवृपभा द्वयोर्भवन्ति कल्पयोः । त्रिषु भवन्ति पद्मगौरास्ततः परं शुक्ला देवाः ॥१॥
॥१०२॥
(देवीवर्णनम् औपपाति- कसूत्रम् ॥१०॥ पत्कनकं तस्य यो रुचको-वर्णस्तत्सदशनमाः गौराव इत्यर्थः, 'समइकता य पालभाति अतिक्रान्ता इव शिशुत्वं, मध्यनजर- ठपयोविरहिताः, नवयौवना इवेत्यर्थः, 'अणइवरसोम्मचारुरुवा' अनतिवरम्-अविद्यमान हासतया प्रधानं न विद्यते अतियां यस्मात्तदनतियरमिति वा सौम्य-नीरोगं चार-शोभनं रूपं यासां तास्तथा, 'निरुवहयसरसजोबगककमतरुणवयभावमुवगयाओं निरुपहतं-रोगादिना अबाधितं सरसं च शृङ्गाररसोपेतं निरुपहतो वा खो रसो यत्र तत्तथाविधं यौवन तथा कर्कश:-अश्लथाङ्ग- तया यस्तरुणवयोमावस्तारुण्यं ते चोपगता यास्तास्तथा, इह च यौवनतरुणभावयोर्यधप्येकार्थता तथापि सरसत्वालथाङ्गत्वलक्ष- गयोर्मनाशरीराधितयोः प्रधानतया विवक्षितयोधर्मयोराधारतया भेदेन विवक्षणान पौनरुक्यमिति, 'निचमवाहियसहावा' न जरां प्राप्नुपन्तीत्यर्थः, सच्वंगसुंदरीउत्ति 'इलियनेवस्थरइयरमणिज्जगहियवैसा' इश्वस्त्राभरणादिरूपनेपथ्यस्य रचितेन-रचनेन रतिदो या अत एव रमणीयो गृहीतः-आत्तो वेपः-आकृतिविशेषो यकामिस्तस्तथा, "किते'त्ति तयथार्थः, 'हारद्धहारपाउत्तरयणकुंडल- वामुचगहेमजालमणिजालकणगजालसुत्तगउरितियकडगखड्ड्यगएगावलिकंठसुत्तमगदगधरच्छगेवेअसोणिसुत्तगतिलगफुल्लगसिद्ध- स्थियकण्णवालियमसिबरउसभचकयतलभंगयतुडियहत्थमालयहरिसकेऊरवलययालंपलंगअंगुलिज्जगवलक्षदीणारमालियाचंद- परमालियाकंचिमेहलकलावपयरगपरिहेरगपायजालघंटियाखिखिणिरयणोरुजालखुड्डियवरनेउरचलणमालियाकणगणिगलजालग- मगरमहविरायमाणनेऊरपचलियसहालभूसणधरीउत्ति हारादीनि मकरमुखविराजमाननूपुरान्तानि प्रचलितानि सन्ति सद्दालति- शब्दवन्ति यानि भूपणानि तानि धारयन्ति यास्तास्तथा, तन हारः-अष्टादशसरिका अर्द्धहारो नवसरिका पाउत्तनि-प्रयुक्तानि माणिक्यपुक्तकरणानि रत्नकुण्डलानि-प्रतीतानि अथवा प्रयुक्तरत्नकुण्डलानि-प्रयुक्तरत्नानि यानि कुण्डलानि तानि तथा तथा ॥१०३.
औपपाति-
कम्त्रम्
||१०४॥
देवीवर्णनम्
सूत्र २६
व्यामुक्तकानि-परिहितानि प्रलम्बितानि वा यानि हेमजालादीनीति कर्मधारयः, तत्र हेमजालं-सच्छिद्रः सुवर्णालङ्कारविशेषः एवं
मणिजालमपि कनकजालहेमजालयोस्तु आकारकतो विशेषः स च रूढिगम्यः सूत्रक कक्षककृतं सुवर्णसूत्रम् 'उरितिय'त्ति
उरसि त्रिकं त्रिसरकं कटकानि-कक्षणानि खइडगत्ति-अकुलीयकविशेषः एकावली-नानामणिकमयी माला कण्ठमूत्रं-गलावलम्बि
सङ्कलविशेषः मगधकं धराक्षं च रूढिगम्यं ग्रैवेयक-कण्ठलं श्रोणिसूत्रक-सौवर्ण कटीसत्रं तिलको-विशेपको ललाटाभरणमित्यर्थः
फुल्लक-पुप्पाकृतिललाटाभरणं सिद्धाथिका-सर्पपप्रमाणसुवर्णकणरचितसुवर्णमणिमयी कण्ठिका कर्णवालिका-कर्णोपरितनभागभू-
पणविशेषः शशिखरऋपभचक्रकानि तलभङ्गकं च रूढिगम्यानि त्रुटिकाः-वाहुरक्षिकाः हस्तमालगः-अङ्ग(ग)णेत्रिका हरिसत्ति-
रूढिगम्यं केयूरम्-अङ्गदं बाह्वाभरणविशेषः वलयानि-कटकविशेषाः पालम्बो-युम्बनकं प्रलम्बो गलाभरणविशेषः इत्यर्थः अगु-
लीयकानि-अङ्गुल्याभरणविशेषाः बलाक्ष-रूढिगम्य दीनारमालिकाचन्द्रमालिकासूर्यमालिकास्तु दीनाराद्याकृतिमालाः काञ्चीमेख-
लयोः कट्याभरणयोर्यद्यपि नामकोशे एकार्थत्वमधीयते तथापीह विशेपो रुढेरवसेयः, कलापः-कण्ठाभरणविशेषो मेखलाकलाप
इति वा द्रष्टव्यं प्रतरकाणि-वृत्तपतला आभरणविशेषाः परिहेरगत्ति-रूट्यनसेयं पादजालघण्टिकाः पादाभरणविशेषाः किङ्किणीका:-
क्षुद्रघण्टिकाः रत्नोरुजालं रत्नमयं घश्योः प्रलम्बमानं मङ्कलक क्षुद्रिकाः-तत्प्रान्तघण्टिका वरनूपुराणि-प्रतीतानि क्षुद्रिकावरनू-
पुराणि वा-क्षुद्रघण्टिकामधानतुलाकोटिकानि चलनमालिका-पादाभरणविशेषः कनकनिगलानि-निगडाकाराः सौवर्णपादाभरणवि-
शेषा जालक-चरणाभरणविशेषः, मकरमुखविराजमाननूपुराणि-प्रतीतानि । 'दसवण्णरागरइयरत्तमणहरे ति दशार्द्धवर्णैः-पञ्चवर्ण
राग-रञ्जनद्रव्यैः कुसुम्भादिमिर्यानि रञ्जितत्वेन रक्तानीय रक्तानि मनोहराणि च तानि तथा तानि अंशुमानि नियमिता इति योगः,
॥१०४॥
९०२६
औपपाति-
कवचम्
॥१०५॥
महार्याणि, नासानिःश्वासवायुवाहानि लघूनीत्यर्थः, चक्षुर्हराणि अङ्गावारकत्वात् , वर्णस्पर्शयुक्तानि अतिशयवर्णादीनीत्यर्थः, देवीवर्णनम्
'हयलालापेलयारेगे' अश्वलालाम्यः सकाशात् पेलवानि-मुकुमाराण्यतिरेकेण यानि तानि तथा, 'धवलैत्ति कानिचिद्धवलानि,
'कणगखचियंतकम्मे' कनकखचितं-सुवर्णमण्डितम् अन्तकर्म-अश्चलकर्म वानलक्षणं येषां तानि तथा,'आगासफालियमरिसप्पहे'
आकाशस्फटिकयोराकाशरूपस्फटिकस्य वा सहशी प्रभा येषां तानि तथा 'अंसुए नियत्थाओत्ति वस्त्राणि निवसिताः, 'आयरे.
गंति व्यक्तं, 'तुसारगोक्खीरहारदगरयपंडुरदुगुल्लसुकुमालसुकयरमणिनउत्तरिआई पाउयाओ'त्ति व्यक्तं, नवरं तुपारं-हिम दगर-
यत्ति-उदकरजस्तद्वत् पाण्डुराणि यानि दुकूलानि वस्राणि तान्येव सुकुमालानि सुकृतानि रमणियानि च यान्युत्तरीयाणि तानि
तथा तानि प्रवृताः,'वरचन्दनचर्चिताः वराभरणभूपिता' इति व्यक्तं,'सच्चोउयसुरमिकुसुमसुरइयविचित्तवरमल्लधारिणीओ' सर्वर्तुकैः
सुरभिकुसुमैः सुरचितं विचित्र पर माल्य-मालां धारयन्ति यास्तच्छीलाच तास्तथा, 'सुगंधिचुण्णंगरागवरवासपुष्फपूरगविराइया'
सुगन्धिचूर्णैरङ्गरागेण च-देहरञ्जनेन वरखासैः पुष्पपूरकेण च-पुष्परचनाविशेषेण विराजिता यास्तास्तथा, 'अहियसस्सिरीया अधिक
सह श्रिया-शोभया पास्तास्तथा, 'उत्तमवरधूवधूपिया' उत्तमानां मध्ये यो वरधूपः स तथा तेन धूपेन धूपिता:-कृतसौगन्ध्याः
पास्तास्तथा, 'सिरीसमाणवेसा' श्रीः-देवता सा च लोके शोमनवेपेति रूढा अतस्तयोपमा कृतेति, दिवकुसुममल्लदामपन्मंजलि-
पुडाओ' दिव्यैः-चरैः कुसुमैः अविकसितैः माल्यैः-विकसितैः दामभिव-तन्मयमालाभिः प्रहा-पूजासाः अञ्जलिपुटा:-अज-
लय एव यासां तास्तथा, उच्चत्वेन च सुराणां स्तोकोनमुच्छ्रिताः, 'चन्द्रानना' इति व्यक्तं, 'चंदविलासिणीति चन्द्रस्येव
विलास:-कान्तिर्यासा तास्तथा, 'चन्द्रार्द्धसमललाटाः चन्द्राधिकसौम्यदर्शना उल्का इवोद्योतमाना' इति व्यक्तं, 'विन्जुषणमिरी
-॥१०॥
औपपाति- कसूत्रम् ॥१०६|| इवरदिपंततेअअहियतरसंनिकासाओं' विद्युतो ये घना मरीचयः-किरणाः सूरस्य च यद्दीप्तं-तेजस्तेभ्योऽधिकतरः सन्निकाशो- देवीवर्णनम् दीप्तिर्यासां तास्तथा, 'सिंगारागारचारुवेसाओ' शृङ्गारो-रमविशेषस्तत्प्रधान आकार:-आकृतिश्चारुथ वेपो-नेपथ्यं यासां वास्तथा, सत्र २६ अथवा शृङ्गारस्थागारमिव-गृहमिव याश्चारुवेषाश्च यास्तास्तथा, 'संगयगयहसियभणियचेट्ठियविलाससलियसंलावनिउणजुत्तोषयार- कुमलाओ' सङ्गतानि-उचितानि यानि गतादीनि तेषु निपुणा याः सङ्गतोपचारकुशलाश्च यास्तास्तथा, तत्र गतं-गमनं हसितं- हासः भणितं वचनं चेष्टितं-चेष्टा विलासो-नेत्रविकारः, यदाह-"हावो मुखविकारः स्यात् , भाववित्तममुद्भवः । विलासो नेत्रजो ज्ञेयो विश्रमो भ्रूसमुद्भव ॥१॥" सललितः-समाधुर्यः संलाप:-परस्परभापणम् , आह च-"संलापो भाषणं मिथः" अथवा ललितेन सह यः संलापः स तथा, ललितलक्षणं चेदम्-"हस्तपादाङ्गविन्यामो, भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः। मौन्दर्य कामिनीनां यल्ललितं तत्प्रकीर्तितम् ॥ १॥" उपचार:-पूजा, 'सुन्दरस्तनजघनवदनकरचरणनयनलावण्यरूपयौवनविलामकलिताः' सुन्दराः स्तनादि- नयनान्ता अवयवा यासां लावण्यप्रधानरूपेण स्पृहणीयेनेत्यर्थो यौवनेन विलासेन च कलिता यास्तास्तथा, इह च रिलास एवं- लक्षणो ग्राह्यो, यदुक्तम्-स्थानामनगमनाना हत्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव । उत्पद्यते विशेपो यः श्लिष्टः म तु विलामः स्यात् ।। १॥" इति, लिष्ट इति सुश्लिष्टः 'सुरवधुओ'त्ति विशेष्यपदं, सिरीमनवणीयमउयमुकुमालतुलफामाओं' शिरीपं-शिरीपामिधानतरुकुसुमं नवनीतं च-प्रक्षणं ते च ते मृदुकसुकुमारे च-अत्यन्तसुसुमारे इति विशेष्यपूर्वपदः कर्मधारयः ततुल्यः स्पर्शो यामां वास्तया, 'ववगयकलिकलुसधोयनिद्धंतरयमलाओ' व्यपगते कलिकलुपे-राटीपापकर्मणी यामां तास्तथा धौती-प्रक्षालितौ निर्मानौ-दग्धो रजः स्पृष्टावस्थो रेणुः, मलस्तु बद्धायम्यं रज एवेति धौतनिर्मातापित्र धौतनिर्मातौ रजोमलौ यामां तास्तथा, ततः कर्मधारयः, ॥१०६॥ LAR
जननिर्ग
सू० २७
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१०७॥
घा जणयोले
'सोमाउति मोम्या-नीरुजः कंताओ'त्ति काम्याः 'पियदंसणाओ'त्ति सुभगाः, सुरूपा इति व्यक्तं, जिणभत्तिदसणाणुरागेण हरि-
सियाओं'चि जिनं प्रति भक्क्या कृत्वा यो दर्शनानुरागो-दर्शनेच्छा स तथा तेन हर्पिताः-सञ्जातरोमाञ्चादिहर्षकायाः, 'ओवइया
यापि नि अवपतिताश्चाप्यवतीर्णाः, 'जिनसगासंति जिनममीपे, 'दिब्वेण मित्यादि देववर्णकवनेय, नवरं 'ठियाओ चेव'नि ऊर्ध्व-
स्थानस्थिता इति ॥ २६॥
तए णं चंपाए नयरीए सिंघाडगतिगचउकचच्चरचउम्मुहमहापहपहेसु महया जणसद्दे इ वा जणवूहे इ
इ चा जणकलकले इ वा जणुमी ति वा जणुकलिया इ वा जणसनिवाए इ वा बहुजणो
अपणमण्णस्स एवमाइक्खइ एवं भासइ एवं पण्णवेइ एवं परूवेइ-एवं ग्वलु देवाणुप्पिआ! समणे भगवं
महावीरे आदिगरे तित्थगरे सयंसंबुद्धे पुरिसुत्तमे जाव संपाविउकामे पुव्वाणुपुचि चरमाणे गामाणुगामं
दूइज्जमाणे इहमागए इह संपत्ते इह समोसढे इहेव चंपाए णयरीए बाहिं पुषणभद्दे चेहए अहापडिरूवं उग्गहं
उग्गिण्हित्ता संजमेणं तवसा अप्पाणं भावेमाणे विहरइ ।
'तए पंत्ति ततोऽनन्तरं, णमित्यलङ्कारे, सिंघाडयेत्यादावयं वाक्यार्थः-सिङ्घाटकादिपु यत्र महाजनशन्दादयः तत्र बहु-
जनोऽन्योऽन्यस्यैवमाख्यातीति, तत्र सिद्घाटक-सिङ्घाटकाभिधानफलविशेषाकारं स्थानं त्रिकोणमित्यर्थः त्रिकं-यत्र स्थाने रथ्या-
प्रयमीलको भवति चतुष्कं यत्र रध्याचतुष्कमीलकः स्यात् चत्वरं-यत्र बहवो मार्गा मिलन्ति चतुर्मुख-तथाविधदेवकुलादि
महापथो राजमार्गः पन्था-रथ्यामात्रं 'महया जनमद्दे इ या' महान् जनशब्दः-परस्परालापादिरूपः इकारो वाक्यालङ्कारार्थो वा-
॥१०७॥
वननिर्ग
सूत्र २७
भोपपाति
कश्त्रम्
॥१०८॥
शब्दः पदान्तरापेक्षया समुच्चयार्थः, अथवा 'सद्देइ वत्ति इह सन्धिप्रयोगादितिशब्दो द्रष्टव्यः, स चोपप्रदर्शने,ततश्च यत्र महान्
जनशन्दः इति तद्वंस्तु, कचित् 'बहुजणसद्दे इ वत्ति पाठो व्यक्तथ, यत्र च जनव्यूह इति वा-लोकसमूहः, परस्परेण वा पदा:
र्थानां विशेषेणोहनं वर्तत इत्यर्थः, एवं सर्वत्र, कचित्पठ्यते-'जणवाए इ वा जणुल्लावे इ वा' इति तत्र जनवादो-जनानां
परस्परेण वस्तुविचारणं उल्लापस्तु-तेपामेव काका वर्णनम्, आह च-"स्यात्सम्भापणमालापः, प्रलापोऽनर्थकं वचः । काका
वर्णनमुल्लापः, संलापो मापणं मिथः ॥ १॥" एवं बोल:-अव्यक्तवर्णो ध्वनिः, कलकला-स एवोपलभ्यमानवर्णविभागः,
ऊर्मि:-सम्बाधः उत्कलिका-लघुतरः समुदाय एव सन्निपातः-अपरापरस्थानेभ्यो जनानामेकत्र मीलनमिति, 'एव'मिति वक्ष्य-
माणप्रकारं वस्तु 'आइक्वइति, आख्याति सामान्येन 'भासइति भापते विशेषतः एतदेवार्थद्वयं पदद्वयेनाइ-'प्रज्ञापयति प्ररूप-
यति चेति, अथवा आख्याति-सामान्यतः भाषते-विशेषतः प्रज्ञापयति-व्यक्तपर्यायवचनतः प्ररूपयति-उपपत्तितः 'इह
आगए'त्ति चम्पायाम् 'इह संपत्ते'त्ति पूर्णभद्रे 'इह समोसढे'त्ति साधूचितावग्रहे, एतदेवाह-'इह चंपाए' इत्यादि 'अहापडिरूचं'
ति यथाप्रतिरूपम् उपचितमित्यर्थः ।
तं महप्फलं ग्बल भो देवाणुप्पिया तहारूवाणं अरहंताणं भगवंताणं णामगोअस्सवि सवणताए,
किमंगपुण अभिगमणवंदणणमंसणपडिपुच्छणपज्जुवासणयाए ?, एक्कस्सवि आयरियस्स घम्मिअस्स सुवय-
णस्स सवणताए १, किमंगपुण विउलस्स अत्थस्स गङ्गयाए ?, तं गच्छामो णं देवाणुप्पिया!समणं भगवं
महावीरं वंदामो मंसामो सकारेमो सम्माणेमो कल्याणं मंगलं देवयं चेइविणएणं पज्जुवासामो एतं
॥१०८॥
जननिर्ग
सूत्र २७
औपाति-
संगमम्
॥१.९॥
णे पेघभवे इहभये अहियाप सुहाग ग्यमाए निस्सेअसाए आणुगामिअत्ताए भविस्सइत्तिकटु यहवे उग्गा
उग्गपुत्ता भोगा भोगपुत्ता
'तं महफलति यसादेवं तम्मान्महद्-विशिष्टं फलम्-अर्थो भवतीति गम्यं, 'तहारूवाणं ति तत्प्रकारस्वभावानां महाफल-
जननसभागनामित्यर्थः, णामगोयस्सवित्ति नाम्नो-यादृच्छिकामिधानस्य गोत्रस्य-गुणनिष्पनाभिधानस्य 'सवणयाए'त्ति
श्राणमेर श्रवणता तया, श्रवणेनेत्यर्थः, 'किमंग पुण'त्ति किं पुनरिति पूर्वोक्तार्थस्य विशेषयोवनार्थः, अङ्गेत्यामन्त्रणे, अथवा
परिपूर्ण एवायं शब्दो विशेषणार्थः, 'अभिगमणवंदणनमसणपडिपुच्छणपज्जुवामणयाए ति अभिगमनम्-अभिमुखगमनं वन्दनं-
स्तुतिः नमस्सन-प्रणमनं प्रतिप्रच्छन-शरीरादिवार्ताप्रश्नः पर्युपासनं-सेवा एतेषां भावस्तत्ता तया, तथा 'एगस्सवित्ति एकस्यापि
'आरियस्म' आर्यखार्यप्रणेकत्वात् 'धम्मियस्मति धार्मिकस्य धर्मप्रयोजनत्वात् , अत एव सुवचनस्येति, 'चंदामोति स्तुमः
'नमंसामो'नि प्रणमामः 'मफारेमोति सत्कर्मः, आदरं वस्त्रायर्चनं वा विदध्मः, 'संमाणेमो'त्ति सन्मानयामः उचितप्रतिपत्तिमिः,
'कल्लागं मंगलं देवयं पज्जुवासेमो' कल्याणं-कल्याणहेतुत्वादभ्युदयहेतुमित्यर्थो भगवन्तमिति योगः, मङ्गलं-दुरितोपशमहेतुं
देवत-देवं चैत्यम्-इष्टदेवप्रतिमा तदिव चैत्यं, 'पर्युपासयामः' सेवामहे, 'एयं णे'त्ति एतद्-भगवन्दनादि असा 'पेच भवेत्ति
प्रेत्यभवे-जन्मान्तरे पाठान्तरे 'इहमवे य परभवे य"हियाए'त्ति हिताय पथ्यानवत् 'सुहाएत्ति सुखाय शर्मणे 'खमाए'त्ति क्षमाय
सङ्गवत्वाय 'निस्सेयसाए ति निःश्रेयसाय मोक्षाय 'आणुगामियत्ताएति आनुगामिकत्वाय भवपरम्परासु सानुपन्धसुखाय भवि-
प्यतीतिकृत्वा-इतिहेनोरित्यर्थः, 'उग्गति आदिदेवावस्थापितारक्षवंशजाः 'उग्गपुत्तत्ति त एव कुमारावस्था: 'भोगति आदिदेवा.
॥१०९॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥११॥
जननिर्ग
छत्र २७
वस्थापितगुरुवंशजाः 'भोगपुत्त'त्ति त एव कुमारावस्थाः ।
एवं दुपडोआरेणं राइण्णा खत्तिआ माहणा भडा जोहा पसत्यारो मलई लेच्छई लेच्छईपुत्ता अण्णेय
बहवे राईसरतलवरमाडंवियकोडंविअइन्भसेहिसेणावइसत्यवाहपभितिओ अप्पेगइआ वंदणवत्ति अप्पे-
गइआ पूअणवत्तिअं एवं सकारवत्तियं सम्माणवत्तियं दसणवत्तियं कोऊहलवत्तियं अप्पेगइआ अट्टविणि-
उछयहेडं अस्सुयाइ सुणेस्सामो सुयाई निस्संकियाई करिस्सामो अप्पेगइआ अट्ठाई हेऊई कारणाई वागर-
णाई पुच्छिस्सामो।
एवं पदद्वयोच्चारणेन शेषपदानि ज्ञेयानि, तत्र 'राजन्यका' भगवद्वयस्यवंशजाः, कचित्पठ्यते 'इक्खागा नाया कोरवा' तत्रे.
क्ष्वाकवो-नाभेयवंशजाः नायत्ति-नागवंश्या ज्ञातवंश्या वा कोरवत्ति-कुरुवंशजाः खत्तियत्ति-सामान्यराजकुलीनाः माहणत्ति-
प्रतीताः भडत्ति-शूराः जोहत्ति-योधाः सहस्रयोधादयः पसत्यारोत्ति-धर्मशास्त्रपाठमाः 'मलई लेच्छइति मल्लकिनो लेच्छकिनव
राजविशेपाः, यथा श्रूयन्ते चेटकराजस्याष्टादश गणराजा:-नवमलई नवलेच्छई कासीकोमलगा अट्ठारस गणरायाणो' इति, 'राई-
सरतलबरमाईवियकोईवियदन्भसेडिसेगावइमस्थवाहपमितिओति राजानो-माण्डलिका ईश्वरा-युवराजाः, अणिमाद्यैश्वर्ययुक्ता इति
कैचिन, नलवराः-परितुष्टनरपतिवित्तीर्णपट्टबन्धविभूषिता राजस्थानीयाः माण्डविका:-मण्डपाधिपाः कौटुम्बिका:-कतिपयकुटु-
म्पप्रभवोऽवलगकाः इम्याः-यद्रव्यनिचयान्तरितो महेभो न दृश्यते, श्रेष्ठिन:-श्रीदेवताध्यासितसौवर्णपट्टविभूपितोत्तमाङ्गाः सेना-
पतयः-नृपतिनिरूपितायतुरङ्गसैन्यनायकाः सार्थवाहा:-सार्थनायकाः 'वंदणवत्तिय'ति वन्दनार्थमित्यर्थः, 'अट्ठाई हेऊई कारणाई
॥११॥
जननिर्ग सूत्र २७ औपपाति- कसूत्रम् ॥११॥ वागरणाई पुच्छिस्सामो'त्ति कचिद् दृश्यते, तत्र अर्थान्-जीवादीन् हेतून्-तद्गमकानन्वयव्यतिरेकयुक्तान् कारणानि-उपपत्तिमा वाणि, यथा निरुपमसुखः सिद्धो, ज्ञानानाबाधत्वप्रकर्षादिति,व्याकरणानि-परप्रनितार्थोत्तररूपाणि । अप्पेगइआ सबओ समंता मुण्डे भवित्ता अगाराओ अणगारिअं पपइस्सामो, पंचाणुवइयं सत्तसि- क्खावइयं दुवालसविहं गिहिधम्नं पडिवजिस्तामो, अप्पेगइआ जिणभत्तिरागेण अप्पेगइआ जीअमेअंति- कटु ण्हाया कयबलिकम्मा कयकोज्यमंगलपायच्छित्ता सिरसाकंठेमालकडा आविद्वमणिसुवण्णा कप्पिय- हारद्धहारतिसरयपालंयपलंयमाणकडिसुत्तयसुकयसोहाभरणा पवरवत्थपरिहिया चंदणोलित्तगायसरीरा। 'कयवलिकम्म'त्ति कृतं बलिकर्म स्वगृहदेवतानां यैस्ते तथा, 'कयकोऊयमंगलपायच्छित्त'त्ति कृतानि कौतुकमङ्गलान्येव प्राय- वित्तानि-दुःखमादिविघातार्थमवश्यंकरणीयत्वाद् यैस्ते तथा, तत्र कौतुकानि-मपीतिलकादीनि मगलानि तु-सिद्धार्थकदध्यक्षता- दीनि 'उच्छोलणयधोय'त्ति कचिदृश्यते, तत्र उच्छोलनेन-प्रभूतजलक्षानक्रियया धौताः-धौतगात्रा ये तें तथा, इदं च खानसा प्रचुरजलत्वसूचनार्थ विशेपणं, नानव्यतिरिक्तप्रयोजनगतं वेदमिति, 'सिरसाकंठेमालकड'त्ति शिरसा कण्ठे च माला कृता-धृता- यैस्ते तथा, 'आविमणिसुवण्ण'त्ति आविर्द्ध-परिहितं 'कप्पियहारहारतिसरयपालंबपलबमाणकडिसुत्तसुकयसोहाभरणा' कल्पि- तानि-इष्टानि रचित्तानि चा हारादीनि कटीबान्तानि येपामन्यानि च सुकृतशोभान्याभरणानि येषां ते तथा, पवरवत्थपरिहिय'ति निवसितप्रधानवाससः 'चंदणोलित्तगायसरीरा' चन्दनानुलिप्तानि गात्राणि यत्र तत्तथाविधं शरीरं येपा ते तथा ।। अप्पेगइआ हयगया एवं गयगया रहगया सिवियागया संदमाणियागया अप्पेगइआपायविहारचारिणो
औपपाति-
कमूत्रम्
॥११२॥
जननिर्ग
सूत्र २७
पुरिसवग्गुरापरिखित्ता महया उकिट्ठिसीहणायवोलकलकलरवेणं पक्खुभिअमहासमुद्दरवभूतंपिव करे-
माणा चंपाए णयरीए मझमज्झेणं णिगच्छंति २ त्ता जेणेव पुण्णभद्दे चेहए तेणेव उवागच्छंति २त्ता सम-
णस्स भगवओ महावीरस्स अदूरसामंते छत्ताईए तित्थयराइसेसे पासंति,पासित्ता जाणवाहणाई ठाचइंति,
२ ता जाणवाहणेहिंतो पचोकहंति, पचोरुहित्ता जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छंति, उवाग-
छित्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेंति, करित्ता वंदंतिणनंसंति, वंदित्ता णमं-
सित्ता पचासपणे पाइदूरे सुस्सूसमाणाणमंसमाणाअभिमुहा विणएणं पंजलिउडा पज्जुवासंति॥(सू०२७)।
वाचनान्तराधीतमय पदपञ्चकं 'जाणगय'त्ति यानानि-शकटादीनि 'जुग्गगय'त्ति युग्यानि-गोल्लविषयप्रसिद्धानिजम्पानानि-
द्विहस्तप्रमाणानि चतुरस्राणि वेदिकोपशोमितानि 'गिल्लित्ति हस्तिन उपरि कोल्लररूपा या मानुषंगिलतीवेति थिल्लित्ति लाटानां
यानि अहपल्यानानि तान्यन्य विषयेषु थिल्लीओत्ति अभिधीयन्ते 'परहण'त्ति प्रवहणानि वेगसरादीनि 'सीय'त्ति शिविकाः कूटा.
काराच्छादिता जम्पानविशेषाः 'संदमाणिय'त्ति सन्दमानिकाः पुरुषप्रमाणायामा जम्पानविशेपा एव 'पायविहारचारेणं' पादविहा-
ररूपो यश्वारः-सञ्चरणं स तथा तेन, 'पुरिसत्रागुरत्ति वागुरा-मृगवन्धनं पुरुपा वागुरेव सर्वतोऽवस्थानाव पुरुषवागुरा 'यग्गावरिंग
गुम्मागुम्मिति क्वचिदृश्यते, कत्र वर्ग:-समानजातीयवृन्दं वर्गेण वर्गेण च भूत्वा वर्गावर्गि अव एवेहाव्ययीभावसमासः, गुम्मा-
गुम्मिति-गुल्म-वृन्दमानं गुरमेन च गुल्मेन च भूत्वेति गुल्मागुल्मि, 'महयत्ति महता, रवेणेति योगः, 'उकुटिसीहनायबोल-
कलकलरवेणं'ति उत्कृष्टिन-आनन्दमहाध्वनिः सिंहनादश्व-प्रतीतः बोलव-वर्णव्यक्तिवर्जितो ध्वनिरेव कलकलव-व्यक्तवचन:
alilltITIRAM
॥११२॥
जननिर्ग०
सू० २७
औपपाति.
कसूत्रम्
॥११३॥
स एव एतल्लक्षणो यो खः स तथा तेन, 'पक्खुभियमहासमुसभूयं पिव करेमाण'त्ति प्रक्षुभितमहाजलधेोषप्राप्तमिव-तन्मय-
मिव नगरं विदधाना इत्यर्थः, क्वचिदिदं पदचतुष्टयं दृश्यते-'पायदद्दरेणं भूमि कंपेमाणति त्वरितगमनजनिवपादनहारेण, 'अंब-
रतलमिव फोडेमाणत्ति पादपातप्रतिरवेणाकाशं स्फोटयन्त इव, 'एगदिसि ति एकया दिया पूर्वोक्तलक्षणया, 'एगामिमुह'त्ति एक-
भगवन्तममि-लक्षणीकृत्य मुखं येषां ते एकाभिमुखाः, 'तित्थगराइसेसेति तीर्थकरातिशेपान् जिनातिशयान्, 'जाणवाहणाई
ठापति'चि यानानि-शकटादीनि वाहनानि-गवादीनि स्थापयन्ति-स्थिरीकुर्वन्ति, कचिद् 'विद्वन्भंतीति दृश्यते, वत्र विशेपेण
स्तम्भयन्ति-निश्चलीकुर्वन्ति, इतो वाचनान्तरगतं बहु लिख्यते-'जाणाई मुयंति'त्ति भुवि विन्यस्यन्ति, 'वाहणाई विसर्जेति'त्ति
चरणार्थ मुत्कलयन्ति, पुप्फतंयोलाइयं आउहमाइयं मचित्चालंकार'ति सचित्तं च-मवेतनमलङ्कारं च-राजलक्षणं च विसर्जयन्तीति
योगः, किंरूपं सचित्तमित्याह-पुप्पताम्बूलादिकम् , आदिशब्दात् तथाविधफलादिग्रहः,तथा अलङ्कारं च फिविमित्याह-आयु-
धादिकम् , आयुध-खड्गादि आदिशब्दाच्छत्रचामरमुकुटपरिग्रहः, 'पाहणाओ यत्ति उपानही च, 'एगसाडियं उत्तरासंग'ति एक-
शाटकवन्तमुत्तरीयविन्यासविशेष, 'आयंत'त्ति आचान्ताः-शौचार्थ कृतजलस्पर्शाः, 'चोक्ख'चि आचमनादपनीताशुचिद्रभ्याः,
'परमसुईभूय'ति अत एवात्यर्थ शुचीभूताः, 'अमिगमेणं'ती उपचारेण, अभिगच्छति' भगवन्तमुपचरन्ति,'चपखुप्फासे'त्ति दर्शने
'मणसा एगचीभावकरणेणीति अनेकत्वस्य एकत्वस भवनम् एकत्वीभावस्तस्य यत् करणं तत्तथा तेन एकत्वीमावकरणेन, आत्मन
इति गम्यते, मनसः एकाग्रतयेत्यर्थः, कायिकपर्युपासनामाह-सुममाहियपसंतसाहरियपाणिपाया' सुसमाहितः पहिच्याऽत्यन्त-
निभृतैः प्रशान्तै-अन्तर्वृत्या उपशान्तैः मद्भिः संहृत-संलीनीकृतं पाणिपादं यैस्ते तथा, अत एव 'अंजलिमउलियहत्या' अञ्ज-
॥११३॥
औपपाति- कवयम् ॥११४॥ जननिर्ग यत्र २७ लिना-अनलिरूपतया मुकुलितो-मुकुलाकारी कृतौ हस्तौ यस्ते तथा, वाचिकपर्युपासनामाह-'एवमेय भंते'त्ति एवमेतद्भदन्त !- भट्टारकेति सामान्यतः 'अवितहमेय'ति विशेषतः, अत एव 'असंदिद्धमेति शङ्काया अविषय इत्यर्थः, अत एव 'इच्छियमेयंति इष्टमसाकमेतत् , अत एव 'पडिच्छियमेय'ति भगवन्मुखात् पतत् प्रतीमितमागृहीतमेतत् , इह च किञ्चिदिष्टमेव दृष्टमन्यत् प्रतीप्रितमेवेत्यत उच्यते-'इच्छियपडिच्छियमेयंति, 'सच्चे गं एसमडे' प्राणिहितोऽयमर्थ इति, माणसियाए 'तचित्त'त्ति तसिन् भगवद्वचने चित्त-भावमनो येषां ते तचित्ताः, सामान्योपयोगापेक्षया वा वञ्चित्ताः, 'तम्मणति तन्मनसो द्रव्यमनः प्रतीत्य विशेषोपयोगं वा, 'तल्लेस्सति उल्लेश्याः भगववचनगतशुभात्मपरिणामविशेषाः लेश्या हि कृष्णादिद्रव्यमाचिव्यजनित आत्म- परिणामः, तदाह-कृष्णादिद्रव्यसाचिव्यात् , परिणामो य आत्मनः । स्फटिकस्येव तत्रायं, लेश्याशब्दः प्रयुज्यते ॥१॥" 'ठय- झवसिय'त्ति इहाध्यवसायः अध्यवसितं तचित्तत्वादिभावयुक्तानां मतां तस्मिन्-भगवद्वचने एवाध्यवसितं क्रियासम्पादनविपयं येषां ते तदध्यवसिताः, 'तत्तिवज्झत्रमाणति तस्मिन्नेव-भगवद्वचने तीवमध्यवसानं-श्रवणविधिक्रियाप्रयत्नविशेषरूपं येषां ते तथा, 'तदप्पियकरण'त्ति तसिन्-भगवत्यषितानि करणानि-इन्द्रियाणि शब्दरूपादिषु श्रोत्रचक्षुरादीनि यस्ते तदप्तिकरणाः, 'तयहोवउत्त'त्ति तस्य-भगवद्वचनस्य योऽर्थस्तत्रोपयुक्ता ये ते तदर्थोपयुक्ताः,'तम्भावणाभाविय'त्ति तेन-भगवद्वचनेन तदर्थेन या यका भावना-वासना प्राक्तनमुहूर्ते तया भाविना-वामिता न वामनान्तरमुपगता ये ते तद्भावनामाविताः, अत एव 'एगमणपति मनमो वा प्रमुदितत्वात् , अणन्नमणत्ति भगवन्मनम इत्यर्थः, किमुक्तं भवति ?--'जिणवयणधम्माणुरागरत्तमणा' जिनवचने १ अप्रमादित्वात् ।
जननिर्ग
मूत्र २७
औपपाति-
कसूत्रम्
॥११५॥
जिनपदने या धर्मानुरागण रक्तं मनो येषां ते तथा, एकार्थिकानि वैतानि तन्मनप्रभृतीनि सर्वाणि पदानि तदेकाग्रताप्रकर्षप्रति-
पादनार्थानीति, 'वियसियवरकमलनयणवयणति विकसितानि वरकमलानीव नयनवदनानि येपो ते तथा पर्युपासत इति ।
'ममोसरणाईति समवसरणानि-वमतयः 'गवेसह ति भगवदवस्थानावगमार्थ निरूपयत, फ भगवानवस्थित इति जानितेति
भारः । 'पागंतारेसु वत्ति आगन्तुगाराणि-येप्यागन्तुका वसन्ति, 'आरामागारेसु वनि आराममध्यवर्तिगृहेषु 'आएसणेसु वति
आवेशनानि येषु लोका आविशन्ति तानि चायकारकुम्भकारादिस्थानानि,'आवसहेसु बत्ति आवमथा:-परिवाजकस्थानानि, पणि-
यगेहेसु यति पण्यगृहाणि हटा इत्यर्थः, 'पणियसालासु पत्ति भाण्डशालासु, गृहं सामान्यं शाला तु गृहमेव दीर्घतरमुञ्चतरं च,
एवं 'आणगिहेतु जाणमालासुत्ति 'कोडागारेसुनि धान्यगृहंषु 'मुमाणेसु'त्ति श्मशानेषु 'सुन्नागारेसुति शून्यगृहेषु 'परिहिंडमा-
णे'त्ति भ्रमन् 'परिघोलेमापणे'त्ति गमागमं कुर्वन् ॥२७॥
तए णं से पवित्तिवाउए इमीसे कहाए लढे समाणे हहतुढे जाव दियए पहाए जाव अप्पमहग्याभ-
रणालंकिअसरीरे सयाओ गिहाओ पडिणिकनभइ, सयाओ गिहाओ पडिणिकग्वमित्ता चंपाणयरिं मशं-
मझेणं जेणेव पाहिरिया सद्येव हेडिल्ला बत्तधया जाव णिसीयइ णिसीइत्ता तस्स पवित्तिवाउअस्स अद्व-
तेरमसयसहस्साई पीइदाण दलयति,२ त्ता सफारेइ सम्माणेइ सफारेत्ता सम्माणेत्तापडिविसज्जेइ (सू०२८)।
तए णं से कृणिए राया भंभसारपुत्ते बलवाउअं आमंतेइ आमंतेत्ता एवं वयासी-सिप्पामेव भो देवाणु-
प्पिआ! आभिसेफ हत्थिरयणं पडिकम्पेहि, हयगयरह पवरजोहकलिअंच चाउरंगिणिं सेणं सपणाहिहि,
॥११५॥
औषपाति-
कसूत्रम्
॥११६॥
नगरीस०
सूत्र २९
सुभदापमुहाण य देवीणं वाहिरियाए उवट्ठाणसालाए पाडिएकपाडिएकाई जत्ताभिमुहाई जुत्ताई जाणाई
उवट्ठचेह, पं णारं सम्भितरयाहिरिजं आसित्तसित्तसुइसम्मट्टरत्यंतरावणवीहिअं मंचाइमंचकलिअं
जाणाविहरागउच्छियज्झयपडागाइपडागमंडिअं लाउल्लोइयमहिय गोसीससरसरत्तचंदणजावगंधवाहिभूक्षं
करेह कारवेह करित्ता कारवेत्ता एअमाणत्ति पचप्पिणाहि, निजाइस्सामि समणं भगवं महावीरं अभि-
वंदए । (सू. २९) ।
प्रकृतवाचनाऽनुश्रीयते-'वलयाउय'ति वलव्याप्तं-सैन्यव्यापारपरायणम् 'आभिसेक ति अभिपेकमहतीत्याभिपेक्य, 'हत्थि-
रयणति प्रधानहस्तिनं 'पडिकप्पेहित्ति प्रतिकल्पय सन्नद्धं कुरु 'पाडेकं ति प्रत्येकमेकैकशः 'जतामिमुहाईति गमनाभिमुखानि
'जुत्ताईति युक्तानि चलीवादियुतानि, क्वचिद् युग्यानि पश्यन्ते, तानि च जम्पानविशेषाः, 'जाणाई ति शकटानि 'सभितरयाहि-
रियति सदाभ्यन्तरेण नगरमध्यभागेन वाहिरिका-नगरवाहि गो यत्र तत्तथा, क्रियाविशेषणं चेदम् , 'आसित्तसंमझियोवलितं
आसिक्ताम्-उदकच्छटेन सम्मार्जितां कचवरशोधनेन उपलितां-गोमयादिना, केप्चित्याह-सिंघाडगतिगचाकचञ्चरचउम्मुहमहा-
पहपहेसु' इदं च वाक्यद्वयं कचिनोपलभ्यते, तथा 'आसित्तसित्तसुइसम्मट्ठरत्यंतरावणवीहियं आसिक्कानि-ईपसिक्तानि सिक्तानि
च-तदन्यथा अत एव शुचीनि-पवित्राणि संमृष्टानि कचवरापनयनेन रथ्यान्तराणि-थ्यामध्यानि आपणवीथयश्व-हट्टमार्गा यत्र
मा तथा वां, मंचाइमंचकलिय' मचा-मालका प्रेक्षणद्जनोपवेशननिमित्तम् अतिमंचा:-तेपामप्युपरि ये तैः कलिता या सा
तथा तां, 'गाणाविहरागउच्छियज्झयपडागाइपडागमंडियं नानाविधरागैच्छितः अकित्तैः ध्वजैः-चक्रसिंहादिलान्छनोपेतैः
॥११६॥
सेनासअ० सूत्र ३० औपपाति- कम्यम् ॥११॥ पताकामिः-तदितराभिरतिपताकामिश्न-पताकोपरिवर्तिनीमिर्मण्डिता या सा तथा तां, शेपो नगरीवर्णकवैत्यवर्णक इवानुगमनीयः, 'आणनि पञ्चप्पिणाहि'त्ति 'आज्ञप्तिकाम्' आज्ञां प्रत्यर्पय-सम्पाद्य मग निवेदयेत्यर्थः ॥२९॥ तए णं से यलपाउए कूणिएणं रपणा एवं वुत्ते समाणे हतुहलावहिअए करयलपरिग्गहिअं सिरसावत्तं मत्यए अंजलि कटु एवं वयासी-सामित्ति आणाइ विणएणं चयणं पडिसुणेइ २त्ता हत्धिवाउअं आमंतेइ आमतत्ता एवं चयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिा! कूणिअस्स रपणो भंभसारपुत्तस्स आभिसेफ हत्थिर- यणं पडिकप्पेहि, हयगपरहपवरजोहफलियं चाउरंगिणिं सेणं सण्णाहिहि सपणाहित्ता एअमाणत्तिअंपञ्चप्पि- णाहि । तर णं से हथियाउए पलवाउअस्स एअमटुं सोचा आणाए विणएणं वयणं पडिसुणेइ पडिसुणित्ता ऐआयरियउयएसमाविकप्पणाविकपेहिं सुणिउणेहिं उजलणेवत्थहत्यपरिवत्थिअंसुसज्जं धम्मिअसण्णद्धप- दफवइयउप्पीलियकच्छवच्छगेवेयवद्धगलवरभूसणविरायंतं अहियतेअजुत्तं सललिअवरकपणपूरविराइअं पलंयउचूलमटुअरकयंधयारं चित्तपरिच्छेअपच्छयं पहरणावरणभरिअजुद्धसज्ज सच्चत्तं सज्झयं सघंटे सप- डागं पंचामेलअपरिमंडिआभिरामं ओसारियजमलजुअलघंटे विलुपणद्धं व कालमेहं उप्पाइयपचयं व चंक- मंतं मत्तं गुलगुलंतं मणपणजइणवेगं भीमं संगामियाओळ आभिसेकं हत्थिरयणं पडिकप्पइ पडिरुप्पेत्ता हयगयरहपवरजोहकलिअं चाउरेगिणिं सेणं सग्णाहेइ, सण्णाहित्ता जेणेव बलवाउए तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता एअमाणत्ति पचप्पिणइ । तए णं से पलवाउए जाणसालिअं सद्दावेइ २ त्ता एवं वपासी- ॥११७) औपाति- कात्रम् ॥११८॥ सेनामजः मंत्र ३० खिप्पामेव भो.देवाणुप्पिा! सुभदापमुहाणं.देवीर्ण याहिरियाए उचट्ठाणसालाए पाडिाकपाडिएकाई जत्ता- मिमुहाई जुताई जाणाई उववेह र त्ता एअमाणत्तिअं. पचप्पिणाहि । 'हत्थिवाउएत्ति हस्तिव्यावतो महामात्रः, इह प्रदेशे 'आभिसेयं हस्थिरयति यत्कचिद् दृश्यते सोपपाठ, अग्रे एतस्य वक्ष्यमाणत्वात् , 'छैआयरियउवएसमइकप्पणाविकपैदि' छैको-निपुणो. य आचार्य:- शिल्पोपदेशदाता तस्योपदेशाद्या :मति:- बुद्धिम्तस्या ये कल्पना-विकल्पाः क्लप्तिभेदास्ते तथा तैः, किंविधैः १-'मुणिउणेहिति व्यक्तं, निपुणनरैर्वा, 'उअलणेवत्यहत्य: परिवस्थिय ति, उज्ज्वलनेपथ्येन-निर्मलवेपेण हत्यंति-शीचं परिषक्षित-परिगृहीतं. परिवृतं यत्तत्तथा. वत्, पाठान्तरे उज्ज्वलने.. पथ्यैरिति, सुसजति सुप्त प्रगुण, 'पम्मियसण्णबदकवइयउम्पीलियकच्छवच्छगेवेयबलूगलवरभूसणविरार्यत' ति धर्मणि नियुक्ता धार्मिकाः तैः सनद्ध-कसलाई यतद्धानिकसन्नद्धं बद्धं कवचं-मन्नाइविशेपो यस्य तत्तथा, तदेव बद्धकवचिकम् , अथवा धर्मि:: खादयः शब्दा एवार्था एव मनद्धताप्रकर्पख्यापनार्थाः, मेदो वैषामस्ति, स च रूदितोऽवसेयः, तथा उत्पीडिता-गाढीकृता कक्षा-हृदयरज्जुर्वक्षसि-उसि यस्य तत्तथा, 'वक्षाकर' इति पाठान्तरं, तथा बद्धं ग्रेवेयक-ग्रीवाभरणं गले यस्य, तत्त्था, तथा वरभूपर्णविराजमानं तत्तत्तथा,ौवेयकबद्धभूषणविराजितमिति पाठान्तरं ततो धर्मितादीनां कर्मधारयः, अतस्तव ,'अहियाहियतेयजुः 'ति कचिदृश्यते, तत्राधिकाधिकेन-अत्यर्थमधिकेन अहिवानां का शत्रूणामहितेन-अपथ्येन तेजसा-प्रभावेण युक्तं यत्तत्तथा वन् । 'मललियररकण्णपूरविराइयं सललिते-लालित्योपेते वरे ये, कर्णपूरे-झर्गाभरणे ताम्यां विराजितं यत्तनथा तत् , 'पलंबउ- च्चूलमहुअरफयंधवारं' प्रलम्बान्यवचूलानि-टगमन्यताधोमुखकूर्चका यस्य तत् प्रलम्पावचूलं मधुकरैः-अमरैर्मदजलगत्वाकुष्टैः सेनासन औपपाति करत्रम् ॥११९॥ कृवमन्धकार यस तत्तथा, ततः कर्मधारया, अतस्तत्, वाचनान्तरं त्वे नेपं 'विरचितारकर्णपूरं मललितप्रलम्बावचूलं च चामरोत्करकृतान्धकार च यत्तत्तथा तत्, चामरोल्करझवान्धकारता तु चामराणां कृष्णत्वात् , 'चित्तपरिच्छेयपत्यं' चित्रः परि- छेको लघुः प्रच्छदो-पखविशेपो यस्य तत्तथा तद्, 'पहरणावरणभरियजुद्धसज' प्रहरणावरणानाम्-आयुधकवत्तानां भृवं यत् युद्धसझं च-सद्रामप्रगुणं यत्तत्तथा तत् , पाठान्तरे 'सचापशरप्रहरणावरणमरितयुद्धसमिति,मच्छन्नं सध्वजं सघण्टमिति व्यक्तम् । सपताकमित्यपि दृश्यते, तर पताका-गरुडमिंदादिचिवरहिनाः, 'पंचामेलयपरिमंदियाभिराम' पञ्चमिः-आमेलकैः चूडामिः परिमण्डितमत एखामिराम-नम्यं यत्तत् तथा तत्, 'ओमारियजमलजुपलघंट' अवसारितम्-अवलम्बितं यमलं-समं युगल- दिकं घण्टयोर्यत्र तत्तथा तत् , 'विज्नुपणदं व कालमेह' घण्टाप्रहरणादीनामुज्ज्वलदीप्तियुक्तत्वेन विद्युत्कल्पत्वात् विद्युत्परिगत- मिवेत्युक्तं, इस्तिदेइस कालत्वेन महत्वेन च मेघकल्पत्वात् कालमेघत्युक्तम् , 'उप्पाइयपञ्चर्य व चंकमंत' स्वाभाविकपर्वतो हिन चह्नमते अत उच्यते औत्सातिकपर्वतमिव चद्गम्यमाणं, पाठान्तरे तु औत्पातिकपर्वतमिव सक्खंति-साक्षात् , 'मत्तं गुलगुलंत मिति व्यक्तं, कचित् 'महामेपमिवेति दृश्यते, 'मणपवणजइणवेग' मनःपवनजयी वेगो यस्य तत्तथा तत्, शीघ्रवेगमिति कचित् , 'भीमं संगामियायोग्ग' साम्रामिक आयोगः-परिकरो यस्य तत्तथा तत्, पाठान्तरे 'संगामियाओ सानामिकातोयं-साधानिक- वापमित्यर्थः, पाठान्तरे सानामिकम् अयोध्यं-येन सहापरो हस्ती न योध्धुं शक्नोति तदयोध्य तए णं से जाणसालिए बलवाउसस्स एअमढे आणाए विणएणं वयणं पडिसुगेइ पकिसुणित्ता जेणेव तेणेव उवागच्छ तेणेव उबागड़िता जाणाई पच्चुवेक्खेइ २ त्ता जाणाई संपमजेइ २त्ता ॥११॥ जाणसाला
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१२०॥
सेना-
निर्गमन
सूत्र ३०
जाणाई संवदेइ जाणाई संवटेत्ता जाणाई णीणेइ जाणाई णीणेत्ता जाणाणं दूसे पवीणेइ २त्ता जाणाई सम-
लंकरेइ २ त्ता जाणाई वरभंडकमंडियाई करेति २त्ता जेणेव वाहणसाला तेणेव उवागच्छइ तेणेव उवाग-
च्छित्ता वाहणाई पच्चुवेक्खेइ २ त्ता वाहणाई संपमजइ २ त्ता वाहणाई णीणेइ २त्ता वाहणाई अप्फालेइ
२ त्ता दूसे पवीणेइ २ ता वाहणाई समलंकरेइ २ त्ता वाहणाई वरभंडकमंडियाई करेइ २ त्ता वाहणाई
जाणाई जोएइ २ त्ता पओदलडिं पओअधरे अ समं आडहइ आडहित्ता वहमग्गं गाहेइ २ त्ता जेणेव पल-
वाउए तेणेव उवागच्छइ २त्ता बलवाउअस्स एअमाणत्ति पचप्पिणइ । तए णं से पलवाउए णयरगुत्तिए
आमंतेइ २ त्ता एवं वयासी-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! चंपं णयरिं सम्भितरयाहिरियं आसित्त जाव.
कारवेत्ता एमाणत्ति पचप्पिणाहि । तए णं से णयरगुत्तीए बलवाउअस्स एअमटुंआणाए विणणं (वयणं)
पडिसुणेइ २त्ता चंपंणयरिंसभितरवाहिरियं आसित्तजाव० कारवेत्ता जेणेव यलवाउए तेणेव उवागच्छइ २
त्ता एअमाणत्ति पञ्चप्पिणइ । तए णं से वलवाउए कोणिअस्स रण्णो भंभसारपुत्तस्स आभिसेकं हत्थि-
रयणं पडिकप्पि पासइ हयगय जाव० सण्णाहि पासइ, सुभद्दापमुहाणं देवीणं पडिजाणाई उवट्ठवि-
आई पासइ, चंपं णयरिं सम्भितरजाव० गंधवद्दिभूअं कयं पासइ, पासित्ता हतुद्वचित्तमाणदिए पीअमणे
जाव हिअए जेणेव कूणिए राया भंभसारपुत्ते तेणेव उवागच्छइ २ त्ता करयलजाव एवं वयासी-कप्पिए णं
देवाणुप्पियाणं आभिसिक्के हत्थिरयणे हयगयपवरजोहकलिआ य चाउरंगिणी सेणा सण्णाहिआसुभद्दाप-
॥१२॥
सेना-
निर्गमन
औपपाति-
सूत्र ३०
॥१२॥
मुहाणं च देवीणं याहिरियाए अ उपहाणसालाए पाडिएकपाडिएकाई जत्ताभिमुहाई जुत्ताइं जाणाई उपहा-
वियाई पंपा णयरी सभितरवाहिरिया आसित्तजाय गंधयदिभूआकया,तं निजंतु णं देवाणुप्पिया! समणं
भगवं महावीरं अभिवंदआ॥ (सू. ३०)
'जाणाई पशुवैक्सेइति शकटादीनि प्रत्युपेक्षते-निरीक्षते 'संपमछेति विरजीकरोति, 'नीणेइति शालाया निष्काशयति,
'संबडेइति संवर्तयति एका स्थाने न्यस्पति, 'दूसे पीणेइ'त्ति दृष्याणि-तदान्छादनवस्त्राणि प्रविनयति-अपसारयति, 'समलं-
कारेइ नि ममलकरोति-पत्रयोक्रादिभिः कवालङ्काराणि करोति, 'वरभंडगमंडियाईति प्रवराभरणभूषितानि, 'पाहणाईति वलीव-
ददिीन् 'अप्फाले 'नि आस्फालयति हस्तेनाऽऽताउयति-उनेजयतीत्यर्थः,'दूसे पवीणेइति मक्षिकामशकादिनिवारणार्थ नियुक्तानि
वरयाणि व्यपनयति 'जाणाई जोएईत्ति वाहनैर्यानानि योजयतीति संवन्धयतीत्यर्थः, 'पोयलहिति प्रतोत्रयष्टि-प्राजनकदण्डं,
'पोयघरे यति प्रतोत्रधरान् शकटखेटकान् ‘समंति एककालं 'आडहइति आदधाति नियुङ्क्ते, 'वढे गाहेइति वम ग्राहयति
यानानि मागें स्थापयतीत्यर्थः ॥ ३०॥
तग णं से कूणिए राया भंभसारपुत्ते बलयाउअस्स अंतिए एअमट्टं सोचा णिसम्म हहतुजावहिअए
जेणेव अणसाला तेणेय उवागच्छइ २ त्ता अट्टणसालं अणुपविसहारत्ता अगवायामजोग्गवग्गणवामद्द-
णमाजद्धकरणेहिं संते परिस्सते सयपागसहस्सपागेहिं सुगंधतेल्लमाइएहिं दप्पणिज्जेहिं मपणिज्जेहिं विहणि-
ज्बेहि मर्षिदियगायपल्हायणिन्नेहिं अभिगेहिं अभिगिए समाणे तेल्लचम्मंसि पडिपुण्णपाणिपायसुकु-
॥१२१॥
मोपपाति-
कमत्रम्
॥१२२॥
कोणिक
मूत्र ३१
मालकोमलतलेहिं पुरिसेहिं छेएहिं दक्खेहिं पत्तट्टेहिं कुसलेहिं मेहावीहिं निउणसिप्पोयगएहिं अभिगणपरि-
महणुधलणकरणगुणणिम्माएहिं अहिसुहाए मंससुहाए तयासुहाए रोमसुहाए चड़धिहाए संवाहणाए, संवा-
हिए समाणे अवगयखेअपरिस्समे अदृणसालाउ पडिणिस्बम पडिणिकम्वभित्ता जेणेव मजणधरे तेणेव
उवागच्छइ तेणेव उवागच्छित्ता मजणघरं अणुपविसइ.२ त्ता समुत्तजालाउलाभिरामे विचित्तमणिरयण-
कुटिमतले रमणिज्जे पहाणमंडवंसि णाणामणिरयणभत्तिचित्तंसि पहाणपीढंसि सुहणिसण्णे सुद्धोदएहिं
गंधोदएहिं पुष्फोदएहिं सुहोदएहिं पुणो २ कल्लाणगपवरमजणविहीए मजिए तत्य कोउअसमहि यहुविहेहि
कल्लाणगपवरमवणावसाणे पम्हलसुकुमालगंधकासाइयलूहिअंगे सरमसुरहिगोसीसचंदणाणुलित्तगत्ते ।
अहयसुमहग्धदूसरयणसुसंबुए सुइमालावरणविलेवणे आविद्धमणिसुवण्णे कप्पियहारहारतिसरयपाल:
यपलंघमाणकडिसुत्तसुकयसोभे पिणद्धगेविजअंगुलिज्जगललियंगयललियकयाभरणे घरकडगतुडियर्थभिअभु
|ए अहियरुवसस्सिरीए मुद्दिआपिंगलंगुलिए कुंडलउज्जोविआणणे मउडदित्तसिरण हारोत्थयसुकयरइयवच्छे.
पालंयपलंबमाणपडसुकयउत्तरिने णाणामणिकणगरयणविमलमहरिहणिउणोविअमिसिमिसंतविरझ्यसुसिः
लिट्टविसिट्टलट्टआविद्धवीरवलए ।
'अणसाल'चि व्यायामशाला 'अणेगवायामजोग्गरम्गणवामदणमल्लजुदूकरणेहिति अनेकानि यानि व्यायामाय-व्याया-
मनिमित्तं योग्यादीनि तानि तथा तैः, तत्र योग्या-गुणनिका वल्गनम्-उल्लङ्घनं व्यामईनं-परस्परस्याङ्गमोटनं मल्लयुद्धं प्रतीतं.
॥१.२२॥
कोणिक.
सू० ३१
औपपाति-
कम्यम्
॥१२॥
करणानि च-अभङ्गपिशेया मल्लशास्त्रप्रसिद्धा, 'सयपागमहसपागेहिति शतकलो यत्पकमपरापरोपधीरसेन सह शतेन वा कार्या-
पणानां यत्पर्क तच्छवपाकमेवमितरदपि, 'सुगंधतेल्लमाईएहिति अन अभ्यटैरिति योगः, आदिशब्दाद् घृतक'पानीयादिपरि-
ग्रह, किम्भूतैरित्याइ-'पीणणि हिति रमरुधिरादिधातुसमताकारिभिः 'दप्पणिज्जेहिति दर्पणीयैर्चलकरैः 'मयणिज्जेहिति
मदनीयैर्मन्मथवर्द्धनैः 'पिंहणिज्जेहिति बृहणीयैर्मासोपचयकारिभिः 'सबिंदियमायपल्हापणिज्जेदिति प्रतीवं, एतानि पदानि
वाचनान्तरे क्रमान्तरेणाधीयन्ते, 'तेल्लचम्मंसी'त्ति तैलास्यक्तस्य तर स्थितस्य सम्बाधना क्रियते तत्तैलचर्म, तन संवाहिएत्ति
योगः, 'पडिपुष्णापाणिपायमुकुमालकोमलतलेहिति प्रतिपूर्णातां पाणिपादानां सुकुमारकोमलानि-अत्यन्तकोमलानि तलानि-
अधोभागा येषां ते तथा तैः, 'छेएहिति छेकैः-अपसरज्ञैः, द्विमातिकलापण्डितैरिति वृद्धाः, 'दखेहिति कार्याणामविलम्मित-
कारिमिः 'पत्तद्वेदिति प्राप्ताथैः-लब्धोपदेशरित्यर्थः ‘कुमलेहिति सम्बाधनाकर्मणि साधुभिः 'मेहावीहिति मेधाविमिः-अपूर्व-
विज्ञानग्रहणशक्तिकै 'निउणसिप्पोरगरहिति निपुणानि-सूक्ष्माणि यानि शिल्पानि-अङ्गमदनादीनि तान्युपगवानि-अधिगतानि
यैस्ते तथा तैः, 'अभंगणपरिमदणुवलणकरणगुणणिम्माएहिति अभ्यङ्गनमर्दनोद्वलनानां प्रतीतार्थानां करणे ये गुणाः-विशपा-
स्तेपु निर्माता ये ते तथा वैः । 'अछिसुहाएति अस्थ्नां सुखहेतुत्वादस्थिसुखा तया, एवं शेपाण्यपि, 'संवाहणाए नि सम्माधनपा
१ न च वाच्यं 'प्राणितुर्यागाणा' मिति द्वन्द्वकत्वभागादमाधु, सिद्ध एकाचन कार्ये वडाचनात्तदनित्यता, न च ततो-
ऽसाधुरयं, यद्वाऽनेकपाणिविवक्षया पाणिपादं च पाणिपादं च पाणिपादं च पाणिपादानि तेपामिति ममाहारगर्भो द्वन्द्वः तेषां
पाणिपादानामिति स्याद्, आलोन्यमेतदनिरोधेन सुधिया।
॥१२॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१२॥
कोणिक
सूत्र ३१
-
संवाहनया वा, विश्रामणयेत्यर्थः, 'अवगयखेयपरिस्समेति खेदो-दैन्यं 'खिद दैन्ये' इति वचनात् परिश्रमः व्यायामजनित-
शरीरास्वास्थ्यविशेषः, 'समत्तजालाउलाभिरामे'त्ति समस्तः-सर्यो जालेन-विच्छत्तिच्छिद्रोपेतगृहावयव विशेषेणाकुलो-व्याप्तोऽ-
मिरामश्च-रम्यो यः स तथा, पाठान्तरे ममुक्तेन-मुक्ताफलयुतेन जालेनाऽऽकुलोऽमिरामश्च यः स तथा, विचित्तमणिरयणकुहि
मतले ति कुट्टिमतलं-मणिभूमिका, 'सुहोदएहिति शुभोदकैस्तीर्थोदकैः सुखोदकर्या नात्युष्णैरित्यर्थः, 'गंधोदएहि 'ति
श्रीखण्डादिरसमिथैः 'पुष्फोदएहिं ' ति पुष्परसमित्रैः 'सुद्धोदएहि ' ति स्वाभाविकैरित्यर्थः, तत्थ कोउयसएहिति तत्र-
स्नानायसरे यानि कौतुकानां-रक्षादीनां शतानि तैः ‘पम्हलसुकुमालगंधकासाइलहियंगे' पक्ष्मला-पक्ष्मवती अत
एव सुकुमाला गन्धप्रधाना कापायी-कपायरक्तशाटिका तपा लूक्षित-विरुक्षितमङ्गं शरीरं यस्य स तथा । 'अयसु.
महग्यदूसरयणसंचुए' अहतं-मलमूषिकादिभिरनुपपितं प्रत्यग्रमित्यर्थः सुमहाधं च बहुमूल्यं यदुष्परसं-प्रधानपखं तेन
संवृतः परिगतः तद्वा सुष्ठु संवृतं-परिहितं येन स तथा, 'सुइमालावण्णगविलेषणे यति शुचिनी-पवित्रे माला च-कुसुमदाम
वर्णकविलेपनं च-मण्डनकारि कुङ्कुमादिविलेपनं यस्य म तथा, चः समुचये, यद्यपि वर्णकशब्देन नामकोपे चन्दनमभिधीयते
तथापि 'गोसीसचंदणाणुलित्तगर्ने' इत्यनेनैव विशेषणेन तसोक्तत्वादिह वर्णकश्चन्दनमिति नव्याख्यातम् ,'आविमणिसुवणे ति
आविद्ध-परिहितं, कप्पिय इत्यादि प्राग्मत् , 'पिणद्धगेवेजगअंगुलिजगललियंगयललियफयाभरणे' पिनहानि-यदानि ग्रीनादिषु
| अवेयकाङ्गुलीयकानि-ग्रीवाभरणागुल्याभरणानि येन म तथा, ललिताड़के-ललितशरीरे कतानि-विन्यस्तानि ललिताभरणानि तद्-
न्यानि येन स तथा, ततः कर्मधारयः, अथवा पिनद्धानि वेयकामुलीयकानि ललिताङ्गदेव ललितकचाभरणानि च-मनोजके-
॥१२४॥
कोणिक
सूत्र ३१
ओपपाति शाभरणानि पुष्पादीनि येन स तथा, 'परकडगतुडियर्थमियए' परफटफटिक-प्रधानहस्ताभरणचाहाभरणविशेषैर्वहुत्वात्तै वैः
स्वग्मिताविय स्तम्भिती भुजी यस्य स तथा, 'अहियरुघमस्मिरीए अधिकरूपेण सश्रीका-सशोमो यः स तथा, 'मुद्रिकापिङ्गला-
कम्यम्।
1१२५॥ कुलीक' इति चिहपते, 'कुण्डलोद्योतिताननो मुकुटदीमशिरस्कः' इति प्रवीत, 'हारोत्थयमुकपरइयवच्छे' हारावस्तृतेन-हारा-
यादनेन सुग्छ कृतरविकं वक्ष-उरो यस्य स तथा, 'पालंवपलंघमाणपडसुकयउत्तरिज्जे' प्रलम्बेन-दीर्घेण प्रलम्पमानेन च-~
एम्यमानेन पटेन सुप्तु कृतमुत्तरीयम्-उत्तरासको येन स तथा, 'णाणामणिका गरयणचिमलमहरिहणिउणोवियमिसिमिसंतविरह-
यमुसिलिपिसिट्ठलहाविद्धवीरवलए नानामणिकनकरत्नर्षिमलैर्महाहनिपुणेन शिल्पिनाओवियत्ति--परिकर्मितैः मिसिमिसंतत्ति-
देदीप्यमानविरचितानि निर्मितानि सुलियानि-सुसन्धीनि विशिष्टानि अन्येभ्यो विशेपबन्ति लष्टानि-मनोहराणि आविद्धानि-परि-
हितानि वीरवलयानि परवलयानि वा येन स तथर, सुभटो हि यदि चिदन्योऽप्यस्ति वीरस्तदाऽसौ मां विजित्याऽऽमोचयत्वे-
तानि वलयानीति सर्द्धयन् यानि कटकानि परिदधाति तानि वीरवलयानीत्युच्यन्ते ।
किं पहुणा ? कम्पकपए चेप अलंकियविभूसिए गारवई सकोरंटमल्लदामेणं उत्तेणं धरिजमाणेणं चउचा.
मरवालधीजियंगे मंगलजयसहकवालोए मजणघराओ पडिनिक्खमइ मजणघराउ पडिणिक्खमित्ता अणे-
गणनायगवंदनायगराईसरतलवरमाडंपियकोईविधइन्भसेहिसेणावइसत्यवाहदूअसंधिवाल सद्धि संपरिखुडे
धवलमहामेहणिग्गए इव गहगणदिपंतरिक्खतारागणाण मज्झे ससिव्य पिअदसणे परवई जेणेव याहि-
रिआ उपहाणसाला जेणेय आभिसेफे हत्थिरयणे तेणेव उयागच्छइ उवागच्छिता अंजणगिरिकूडसपिणभं
॥१२॥
भोपपाति-
कोणिक
सूत्र ३१
.
गहराई गरवई दूरूदे।
'कप्परुक्खए चेव'त्ति कल्पवृक्ष इव 'अलंकियविभूसिए'ति अलहतो-मुकुटादिमिः विभूपितो-वस्त्रादिमिरिति, 'सकोरंट-
मल्छदामेण ति सकोरण्टानि-कोरण्टकामिधानकुसुमस्तवकवन्ति माल्यदामानि-पुष्पसजो यत्र तत्तथा तेन । वाचनान्तरे पुन छ-
वर्णक एवं दृश्यते-'अम्मपडलपिंगलुअलेण' अभ्रपटल मित्र-मेघवृन्दमित्र वृहच्छायाहेतुत्वात् अभ्रपटलं पिङ्गलं च-
कपिशं सुवर्णकम्बिकानिर्मितत्वात् उज्ज्लं-निर्मलं यत्चत्तथा, अथवा अभ्रम्-अम्रकं पृथिवीकायपरिणामविशेषस्तत्पटलमित्र
पिङ्गलं च यत्तत्तथा तेन, 'अविरलसमसहियचंदमंडलसमप्पभेणं' अविरलं घनशलाकावत्वेन समं तुल्यशलाकायोगेन
सहियत्ति-संहवमनिम्नोनतशलाकायोगात् चन्द्रमण्डलसमप्रमं च यद्दीप्त्या तत्तथा तेन, 'मंगलसयभत्तिछेयविचित्तिय-
खिखिणिमणिहेमजालविरइयपरिगयपेरंतकणगघंटियापयलियकिणिकिर्णितसुइसुहसुमहुरसदालसोहिएणं' मङ्गलामिः-माङ्गल्या-
मिः शतमक्तिमिः-शतसङ्ख्याविच्छित्तिभिः छैकेन-निपुणेन शिल्पिना विचित्रितं यत्तत्तथा, किकिणीमी:-क्षुद्रपण्टिकामिः
मणिहेमजालेन च-रत्नकनकजालकेन विरचितेन-कृतेन विशिष्टरतिदेन वा परिगत-परिवेष्टित यत्तत्तथा, पर्यन्तेषु-प्रान्तेषु कनक-
घण्टिकामिः प्रचलितामिः किणिकिणायमानामिः श्रुतसुखसुमधुरशब्दवतीमिश्थ, अलप्रत्ययस्य मत्वर्थीयत्वात् , शोमितं यत्तत्तथा,
वतः पदत्रयस्य कर्मधारयोऽतस्तेन,'सप्पयरवरमुत्तदामलंवतभूमणेणं' मप्रवराणि-आभरणविशेषयुक्तानि यानि वरमुक्तादामानि-पर-
मुक्ताफलमालाः लंचंतत्ति-प्रलम्बमानानि तानि भूपणानि यस्य तत्तथा तेन, 'नरिंदवामप्पमाणलंदपरिमंडलेणं नरेन्द्रस्य-तस्यैन
राम्रो वामप्रमाणेन-प्रमारितभुजयुगलमानेन रुन्दं-विस्तीर्ण परिमण्डलं-वृत्तभावो यस्य म तत्तथा तेन, 'सीयायवायवरिमविम-
॥१२॥
सूत्र ३१
रुपयम्
॥१२॥
दोगनाम' सीतापरावहिरिपजन्यदीपाणां शीतादिलक्षणदोषाणां वा विनाशनं यत्तत्तथा तेन, 'वमरयमलबहलपडणधाडण.
प्पमाऊरंग' नमः-अन्यकार रजो-रेणुमल:-प्रतीतः एपो रहलं-धनं यत्पटलं पृन्दं तस्य धाडनी-नाशनी या प्रमा-कान्तिस्त-
करपशीले यसाया नेन, अथा-रजोमलवमोचहलपटलम्य पाडने प्रभाकर इव-दिवाकर इस यतत्तथा, 'उउसुहसिवच्छापसम.
पुरदे मनो-कालनिग्रो मुगा-मुखहेतुः मातमुखा शिप-निरुपद्रवा या छापा-आतपवारणलक्षणा तया समनुबद्धम्-अनव-
पिंपरागपा तेन, 'पेरुलिपदंडमज्जिएणं ति वैयमयदण्डे सज्जितं-विवानितं यत्तत्तथा तेन, 'वइरामयपत्थिनिउणजोइया-
इनाम्गारकंरणसलागनिम्मिएणं' पत्रमय्यां यस्तो-शलाकानिवेशनस्थाने निपुणेन शिल्पिना योजिता:-सम्बन्धिताः अहसह-
स्मनि-अष्टोनरसहसमस्याः या यरकाशनशलाकास्तामिनिर्मितं यत्तत्तथा तेन, 'सुनिम्मलरययसुच्छएणं'ति सुनिर्मलो रजतस्य
सम्रन्पी गुच्छरः-शोमनाच्छादनपटो यत्र तत्तथा तेन, 'निउणोपियमिसिमिसिंतमणिरयणसूरमंडलवितिमिरकरनिग्गयग्गपडि-
इपपुणरविपपायउंतपंचलमिरिइकरयं विणिमुयंतेणं निपुणेन शिल्पिना निपुणं वा तथा भवति एवं उवियत्ति-परिकर्मितानि
मिसिमिगिंतगि-देदीप्यमानानि यानि मणिरतानि तानि तथा सूरमण्डलाद्-आदित्यविम्पात् ये वितिमिरा-इतान्धकाराः करा:-
फिरणा निर्गवास्तेपो यान्यग्राणि तानि प्रतिहानि-निराकृतानि पुनरपि प्रत्यापतन्ति च-प्रतिवर्तमानानि यस्माचश्चलमरीचिकय-
पापनपा, अथया सूरगण्डलाइ वितिमिरफराणां निर्गतानामौः प्रतिहतं पुनरपि प्रत्यापतब तब तबश्चलमरीचिकवचं च-चपल-
रश्मिपरिकर इति समासः, निपुगोपितमिसिमिसायमानमणिरत्नानां पत्रमण्डलपितिमिरकरनिर्गताणप्रतिहतं पुनरपि प्रत्यापतच्च-
अलमरीपिच परात्तथा तद्विनिर्मश्चता-विराजता, 'मपडिदंडेणं अतिभारिकतया एकदण्डेन दुर्वहत्वात्सप्रतिदण्डेन, 'परिजमाणेणं
॥१२॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१२८॥
कोणिक०
घर ३१
आयवत्तेणं विरायते' इति व्यक्तम् , अधिकृतवाचनायां तु चतुश्चामरवालवीजिताङ्ग इति व्यकं,वाचनान्तरेतु 'चउहियपवरगिरीकहर-
विचरणसुमुहयनिरुवहयचामरपच्छिममरीरसंजायसंगयाहि चउहियत्ति-चतुसृभिः, ताहिय'ति कचित् तत्र तामिश्च तथाविधामिर्वर्ण-
कवर्णितस्वरूपाभिः चामराभिः कलित इति योगः इह चचामरशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वेऽपि स्त्रीलिङ्गानिर्देशो लोकरूढे छान्दसत्वाद्वान
दुष्टः, प्रवरं यगिरिकुहरं-पर्वतनिकुञ्जस्तत्र यद्विचरणं-सञ्चरणं तेन सुमुदिता-अतिहटा निरुपहता-उपधातरहिता ये चमरा:-आट-
व्यगोविशेषास्तेषां यत्पश्चिमशरीरं--देहस्य पश्चिमो भागस्तत्र या सञ्चाता-उत्पन्नाःसङ्गताच अनवद्यास्तास्तथा तामिः, अमलियसि-
पकमलविमलुजलियरयपगिरिसिहरविमलससिकिरणसरिसकलधोयनिम्मलाहिं' अमलितम्-अमर्दितं यत्सितकमलं-पुण्डरीकं तथा
विमलं-निर्मलं उज्वलितम्-उद्दीप्तं यद्जतगिरिशिखरं-वैताढ्यगिरिकूटं तथा विमला ये शशिकिरणास्तत्सदृश्यो यास्तास्तथा ताश्च ताः
| कलधौतनिर्मलाश्च-रूप्यवदुज्ज्वला इति समासोऽतस्ताभिः, 'पवणाहयचवलललियतरंगहत्याचंतबीइपसरियखीरोदगपवरसागरुप्पू-
रचंचलाहि' पवनाहताः-वायुप्रेरिताश्चपला:-तरला ललिता-मनोहरास्तरङ्गहस्ताः-प्रतनुकल्लोलपाणयस्तैः नृत्यन्निव नृत्यन् यः स
तथा वीचयो-महाकलोलास्त: प्रसृतश्च-विस्तारमुपगतः स चासौ क्षीरोदय-क्षीराकारजलः स चासौ प्रवरसागरवेति कर्मधारय.
स्तस्य य उत्पूर:-प्रकटः मवादः स तथा तद्वच्चनला यास्तास्तथा तामिः,'माणमयरपरिमरपरिचियावासविसयसाहि' इ६ इंसवधू-
मिरिच कलित इत्यनेन सम्बन्धः,मानमामिधानमरसः परिसरे-प्रान्ते परिचितः-पुनः पुनः कत आवासो-निशसो यकामिस्ता
स्तथा तान ता विशदवेपार-धवलाकारा इति कर्मधारयोऽतस्तामिः, कणगगिरिमिहरसंसियाहि कनकगिरेः-मेरोरन्यस्य वा यच्छि-
सरं तत्संसृता यास्तास्तथा तामिः,'उवइयउप्पइयतुरियचरलजइमिग्यवेगाहिं' अवपतितोत्पतितयो:--निपतनोत्पतनयोस्त्वरितच-
॥१२॥
सपना
कोणिक.
सूत्र ३१
भोपाति-
पश्यम्
॥१२९॥
पत:-अत्यन्तनपला-जपिन:-शीघ्रो वेगपता मध्येऽतिशीघो वेगो-गतिविशेषो यासां वास्तथा तामिः, हंसवध्याहि वेव कलिए'
इंगियामिरिर युक्तः, इह च हमिकामियामराणां घरलरवेन दण्डोपरिवर्तित्वेन चपलत्वेन च साधर्म्यमिति, तथा 'णाणामणिकण-
गरपणविमलमहरिहवाणिजुअलविचित्तदंडाहि नानामणिकनकरत्नानां सम्बन्धिनो निर्मला महरिहत्ति-महाास्तपनीयोज्ज्वला:-
रक्तरर्णमुरर्णदीमा विचित्रा-विविधचित्रादण्डा यासा वास्तथा,'चिल्लियाहि दीप्यमानामिर्लीनाभिर्वा 'नरयासिरिसमुदयपगासण-
फरीहिति व्यक्तं,'यरपट्टणुग्गयाहि प्रधानपचनममुद्भगामिः,वरपत्तने हिवराः शिल्पिनो भवन्तीति तत्परिकर्मिताः प्रधाना भवन्तीति
घरपवनोद्गतामिरित्युक्तम्, अथवा वरपहनाव-प्रधानाच्छादनकोशकादुद्गवा-निष्काशिता यास्तास्तामिः, समिद्धापकुलसेविया-
हिति प्यक्तं, 'कालागुरुपरांदुरुस्तुरुफारसपणासगंधुप्पुयामिरामादि' कालागुरुः-हणागुरुः प्रवरकुन्दुरु-सच्चीडा तुरु-
सिन्दकं वरवर्णः-प्रधानचन्दनं एतयों वासो-यामनं तम्मायो गन्धः-सौरभ्यम् उध्धून-उद्भूतस्तेनामिरामा रम्या यास्तास्तथा
तामिः, 'मललियाहिति व्यक्तम्, 'उभओ पासंपिति उमयोरपि पार्थयोरित्यर्थः, 'उक्खिप्पमागाहिं चामराहि"ति व्यक्तं, कलित
पति पतने, 'गुहसीपलवायवीइयंगे'ति समुत्क्षिप्यमाणचामराणामेव यः शुभः शीतलच वातस्तेन वीजितमङ्गं पस स तथेति ।
इतोऽपिस्तवाचना-मंगलजयमदकयालोए' मालाय जयशमः कृतो जनेनालोके-दर्शने यस्य म 'अणेगगणनायगे'-
त्यादि पूर्ववत्,
तए णं तस्स कृणियस्स रणो भंभसारपुत्तस्स आभिसिफ हत्थिरयणं दुरुदस्स समाणस्स तप्पटमयाए
इमे अष्टमंगलया पुरओ अहाणुपुपीए संपद्विआ, तंजहा-सोवत्थिय सिरिवच्छ गंदिआवत्त वद्धमाणक
॥१२९॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१३०॥
कोणिक०
सत्र ३१
महासण कलस मच्छ दप्पण, तयाऽणंतरं च णं पुण्णकलसभिगारं दिवा य छत्तपडागा सचामरा सण-
रइअभालोअदरसणिज्जा वाउध्धूयविजयवेजयंती ऊस्सिआ गगणतलमणुलिहंती पुरओ अहाणुपुधीए संप-
द्विआ, तयाऽणंतरं च णं वेरुलियभिसंतविमलदंडं पलंयकोरंटमल्लदामोवसोभियं चंदमंडलणिभं समूसिअ-
विमलं आयवत्तपवरं सीहासणं वरमणिरयणपादपीदं सपाउआजोयसमाउत्तं बहुकिंकरकम्मकरपुरिसपाय-
तपरिक्खित्तं पुरओ अहाणुपुवीए संपट्टियं । तयाऽणंतरं यहवे लट्ठिग्गाहा कुंतग्गाहा घावग्गाहा चामर-
ग्गाहा पासग्गाहा पोत्ययग्गाहा फलकग्गाहा पीढग्गाहावीणग्गाहा कुतुवग्गाहा हडप्फग्गाहापुरओ अहा-
गुपुधीए संपट्टिआ । तयाऽणंतरं यहवे डंडिणो मुंडिणो सिहंडिणो जडिणो पिंछिणो हासकरा डमरकरा
चाटुकरा वादकरा कंदप्पकरा दवकरा कोइआ किट्टिकरा वायंता गायंता हसंता णचंता भासंता साता
| रकवता आलोअंच करेमाणा जयरसदं पहुंजमाणा पुरओ अहाणुपुबीए संपट्टिआ।
'पुण्णकलसभिंगारंति जलपरिपूर्णो घटभृङ्गारावित्यर्थः । 'दिवा य छत्तपडागा' दिव्येव दिव्या-गोमना सा च छत्रेण मह
पताका छत्रपताका, 'सचामर'त्ति चामरयुक्ता, दंसणरइयआलोयदरमणिज्जा' दर्शने-राज्ञो दृष्टिमार्गे रचिता-विहिता दर्शनरचिता
दर्शने वा मति रतिदा-सुखप्रदा दर्शनरतिदा आलोकं-दृष्टिपथं यावदृश्यते अत्युच्चैस्त्वेन या सा आलोकदर्शनीया ततः कर्म-
धारयः, 'पाउध्धूयविजयवेजयंती' वातेनोध्धूता-उत्कम्पिता विजयसूचिका वैजयन्ती पार्श्वतो लघुपताकिकादययुतः पताकाविशेष
एव, 'उस्मिय'ति उन्मृता-ऊर्वीकवा 'सपाउयाजोयसमाउत्त'त्ति स्वः-स्वकीयो राजमन्क इत्यर्थो यः पादुकयोगः-पादुकापुगं
॥१३॥
कोणिक
सूत्र ३१
জীবনি
नेन गमायुक्त पननधा, 'पहुकिंकरकम्मरपुरिसपापनविखन वहयो ये फिकराः-प्रतिकर्म प्रमोः पृच्छापूर्वकारिणः कर्म कराव-
दिन्यमिधाम्नै च ते पुरुपाक्षेति ममागः, पादान-पदातिसमूहस्तैः परिक्षिप्तं यत्तत्तथा, कचित् 'दासीदासकिंकरकम्मरपुरिसपा-
पत्नपरिरित्त'मिति दृश्यते, तन दाखव-पेटयो दामाद चेटकाः । 'लद्विग्गाह'त्ति काठिकाः, कचिदृश्यते 'असिलडिग्गाहा' तत्र
अगिः-पहः म एर पष्टि:-दण्डोऽसियष्टिः, अपना असिश्च यष्टिश्चेति द्वन्द्वः, कुन्तचामराणि प्रतीतानि, पाशा-यूतोपकरणं उत्र-
म्नाधादिपन्धनानि वा चार्प-धनुः पुस्तकानि-आयपरिक्षानहेतुलेखकम्पानानि पण्डिचोपकरणानि वा फलकानि-सम्पुटफलकानि
गेटकानि वा अष्टम्मनानि या प्तोपफरणानि या पीठकानि-आमननिशेषा वीणा:-प्रतीताः कुतुषः-पकतैलादिभाजनं हडप्फो-
द्रम्मादिमाजनं ताम्पूलार्य पूगफलादिभाजन वा 'सिहंडिगो'ति शिसाधारिणः 'पिन्छिणोनि मयूरादिपीच्छवाहिनः 'डमरकर'ति
रिहरकारिणः 'दाफर'त्ति परिहासकारिणः 'चाटुकर नि प्रियवादिनः 'कंदप्पिय'त्ति कामप्रधानकेलिफारिणः 'कोकुइय'त्ति भाण्डा
भाण्डागा वा 'सामिता यति शिक्षयन्तः 'मावेत'त्ति इदं चेदं च परुत्परारि वा भविष्यति इत्येवम्भूतपचांसि श्रावयन्तः शपन्तो
या 'रक्यंत'पि अन्यायं रक्षन्तः, कचिद् 'राविता यति रावयन्तः शब्दान् कारयन्तो रामयन्तो वा 'आलोय'ति अवलोकन
राजादः कुन्तिः, इह गमे कानिचित पदानि न स्पृष्टानि स्पष्टत्वात् , सहगायावास्य गमस्य कचिदृश्यन्ते तद्यथा-'असिलडिकुंन-
पाये चामरपासे र फलग पोत्ये य । वीणास्यग्गहे तनोय हडफगाहे य ॥१॥ दंडी मुंडी सिहंडी पिच्छी जडिणो य हासकिड्डाय ।
दपसाग पदुकारा कंदपिय कोइयगाहा ।।२।। गायंता वायंता नचंतातह हसंत हामिता। साउतारावेता आलोय जयं पउंजंता॥३॥"
तपाणंतरं जाणं तरमल्लिहायणाणं हरिमेलामउलमल्लियच्छार्ण चुचियललिअपुलियचलचवलचंच.
॥१३॥
कोणिक
नौपपाति-
कम्पम्
॥१३२॥
सूत्र ३१
लगईर्ण लंघणवग्गणघावणधोरणतिवईजइणसिक्खिअगईणं ललंतलामगललायवरभूसणाणं मुहभंडगउच्चू-
लगधासगअहिलाणचामरगण्डपरिमंडियकडीणं किंकरवरतरुणपरिग्गहियाणं अढसय वरतुरगाणं पुरओ
अहाणुपुवीए संपट्टियं । तयाऽणंतरं च णं ईसीदंताणं ईसीमत्ताणं ईसीतुंगाणं ईसीउच्छंगविसालधयलयंताणं
कंचणकोसीपविट्ठदंताणं कंचणमणिरयणभूसियाणं धरपुरिसारोहगसंपउत्ताणं अट्ठसयं गयाणं पुरओ अहाणु-
पुवीर संपहियं । तयाऽणंतरं सच्छताणं सज्झयाणं सघंटाणं सपडागाणं सतोरणवराणं सणंदिघोसाणं सवि-
खिणीजालपरिक्खित्ताणं हेमवयचित्ततिणिसकणकणिजुत्तदारुआणं कालायससुकयणेमिजंतकम्माणं सुसि-
लिहवत्तमंडलघुराणं आइपणवरतुरगसुसंपउत्ताणं कुसलनरच्छेअसारहिसुसंपग्गहिआणं बत्तीसतोणपरि-
मंडिआणं सफंकडवडेंसकाणं सचावसरपहरणावरणभरिअजुद्धसज्जाणं अहसयं रहाणं पुरओ अहाणु-
पुपीए संपद्वियं । तयाऽणंतरं च णं असिसत्तिकोततोमरसूललउद्धभिडिमालधणुपाणिसज्जं पायत्ताणीयं
पुरओ अहाणुपुरीए संपट्टि।
'वरमल्लिहायणागति तरो-वेगो पलं या तथा 'मल मल्ल धारणे' ततश्च तरोमल्लो-तरोधारकः वेगादिकारको दायनः-संव-
रसरो वर्तते येषां ते तरोमलिहायनाः, यौवनवन्त इत्यर्थः, अतस्तेषां वरतुरगाणामिति योगः, वाचनान्तरे त्वेवमधीयते-'वरमल्लि-
भामणाणं' प्रधानमाल्यवताम् , अत एव दीप्तिमतां येत्यर्थः, 'हरिमेलामउलमल्लियच्ाणं' हरिमेला-वनस्पतिविशेपस्तस्या मुकुलं-
कुड़मलं मल्लिका च-विचफिलस्तद्वदक्षिणी पेपा ते तथा तेषां, शुक्लाक्ष्णामित्यर्थः, 'चंचुचियललियपुलियचलचवलचंचलगईणं'
॥१३२॥
कोणिक०
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१३३॥
सूत्र ३२
चंचुचियंति प्राकृतत्वेन चञ्चुरितं-कुटिलगमनं अथया चञ्चुः शुकचञ्चुस्तद्वद्वक्रतयेत्यर्थः, उच्चितम्-उच्चताकरणं पादस्य उचितं
वा-उत्पाटनं पादस्वैवं चञ्चुचितं तच ललितं च-विलासवद्गतिः पुलितं च-गतिविशेषः प्रसिद्ध एव एवंरूपा चलानाम्-अस्थि-
राणां च सतां चपलेभ्यः सकाशाचश्चला अतीव चटुलेत्यर्थो, गतिर्येषां ते तथा तेषां, 'लंघणवग्गणधावणधोरणतिवईजइणसिक्खि-
यगईणं' लङ्घनं-ग देरतिक्रमणं वल्गनम्-उत्कुईनं धावन-शीघ्रमृजुगमनं धोरणं-गतिचातुर्य त्रिपदी-भूमौ पदत्रयन्यास: जयिनि
च-गमनान्तरजयवती जपिनी वा-वेगवती शिक्षिता-अभ्यस्ता गतिर्यस्ते तथा तेषां, 'ललंतलामगललायवरभूसणाणं' ललन्ति-
दोलायमानानि लामंति-प्राकृतत्वाद्रम्याणि गललातानि-कण्ठेनाऽऽत्तानि वरभूपणानि येषां ते तथा तेषां, 'मुहभंडगओचूलगथा-
सगमिलाणचमरीगंडपरिमंडियकडीण' मुखभाण्डकं-मुखामरणम् अवचूला:-प्रलम्पमानगुच्छाः स्थासकाच-आदर्शकाकारा येषां
ते तथा मिलाणत्ति-पर्याणैरथवा अम्लानैः-अमलिनैः चमरीगण्डैः-चामरदण्डैः परिमण्डिता कटिर्येषां ते तथा ततः कर्मधारयो-
ऽवस्तेपा, 'किंकरवरतरुणपरिग्गहियाणं'ति व्यक्तम् । अथाधिकृतवाचनाऽनुश्रीयते-'थासगअहिलाणचामरगण्डपरिमंडियकडीणं'
थासगअहिलाणत्ति इह मत्वर्थीयलोपात् स्थासकाहिलाणवतामित्यर्थः, अहिलाणं च-मुखसंयमनं, शेष प्राग्वत् , 'ईसिदंतागति
ईषत्-मनाग दन्तानाम् 'ईसिउच्छंगविसालधवलदंताणं' उत्सङ्गः-पृष्ठदेश ईपदुत्सङ्गे विशाला ते ये यौवनारम्भवतित्वात्ते तया ते
च धवलदन्ताश्चेति समासोऽतस्तेषां । 'कंचणकोसीपविट्ठदंताणं' काश्चनकोशी-सुवर्णखोला, 'वरपुरिसारोहगसुसंपउत्ताणं ति क्वचि-
दृश्यते, तत्रारोहकाः-हस्तिपकाः, 'सझयाणं सपडागाण'मित्यत्र घजो-गरुडादियुक्तस्तदितरा तु पताका, 'सनंदिघोसाणं'ति नन्दी-
द्वादशतूर्यनिर्घोपः, तद्यथा-'भंमा १ मउंद २ मद्दल ३ कडंब ४ झल्लरि ५ हुडुक ६ कंसाला ७) काहल ८ तलिमा ९ वंसो १०
॥१३३॥
कोणिक.
सूत्र ३१
औपपाति-
कम्पम्
॥१३॥
संखो ११ पणयो १२ पारममो ॥१॥' 'सखिखिणीजालपरिक्खित्ताण सह किङ्किणीकामिः क्षुद्रपाण्टिकाभिः यजालं-जालकं
तदामरणविशेपस्तेन परिक्षिप्ता-परिकरिता ये ते तथा तेषां, 'हेमवयचित्ततेणिसकणगणिज्जुत्तदारुयाणं' हैमवतानि-हिमवगिरि-
सम्भवानि चित्राणि-विविधानि तैनिशानि-तिनिशामिधानतरुसम्बन्धीनि कनकनियुक्तानि-सुवर्णखचितानि दारुकाणि-काष्ठानि
येषु ते तया तेषां, 'कालायससुकयनेमिजंतकम्माणति कालायसेन-लोहविशेषेण सुष्टु कृतं नेमेः-चक्रगण्डधारयाः यत्र कर्म-
पन्धनक्रिया येषां ते तथा, 'सुसिलिट्ठवत्तमंडलधुराणेति सुष्टु श्लिष्टा वृत्तमण्डला-अत्यर्थ मण्डला धूर्येपां ते तथा तेषां, क्वचि-
दृश्यते 'मुसंविद्धचक्षमंडलधुराणं' सुसंविद्धानि-कृतसवैधानि चक्राणि-रथाङ्गानि येषां मण्डला च-वृत्ता धूपां ते तथा तेषाम् ,
'आइण्णवरतुरगसुसंपउनाणं' आकीर्णाः-जात्याः, 'कुसलनरच्छेयमारहिसुसंपग्गहिआण' कुशलनरा-विज्ञपुरुषास्ते च ते छेकसार-
ध्यक्ष आशुकारिपाजितार इति समासः, तैः सुप्ठु संप्रगृहीता ये ते तथा तेपा, क्वचित्पठ्यते 'हेमजालगवक्खजालखिखिणिघंटा-
जालपरिक्खिनाणं' हेमजालं-सौवर्ण आभरणविशेषः गवाक्षजालं-जालकोपेता गवाक्षाः किङ्किण्य:-क्षुद्रघण्टिकाः घण्टास्तु-बृहद्-
पष्टास्तामा यमाल-समूहस्तत्तया, हेमजालादिमिः परिक्षिप्ताः-परिकरिता येते तथा तेपो, 'यत्तीसतोरणपरिमंडियाण'ति द्वात्रिं-
आता तोणः-भखकैः परिमण्डिता ये ते तथा तपा, कचित्पठ्यते 'वत्तीसतोरणपरिमंडियाणंति द्वात्रिंशद्विभागं यत्तोरणं तेन परि.
मण्डिताना, 'सकंकडव.मगाणं' सह कपटैः कवचैवतंसकैव-शेखरकैः शिरस्त्राणैर्वा ये ते तथा तेपा, सचावसरपहरणावरणभरि-
यजुमआणं' मह चापग:-धनुर्णियनि-प्रहरणानि खणादीन्यावरणानि च-स्फुरकादीनि तेषां भरिता-भृता अत एव युद्ध-
माः-रणप्रहा ये ते वधा नेपाम् , 'असिसत्निकुंततोमरसूललउलभिंडिमालधणुपाणिम' अस्यादीनि प्रसिद्धानि नवरं-शक्तिस्त्रि-
॥१३४॥
कोणिक०
सूत्र ३१
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१३५||
शूलं त्वेकशूलं लउलोत्ति-लकुटः भिण्डिमालं-रूढिगम्य, ततः असादीनि पाणी-हस्ते यस्य तत्तथा तच तत्सजंच-प्रगुणं युद्ध-
स्पेति समासः, 'पायत्ताणीय'ति पादातानी-पादातिकटकं (अन्धा २०००) याचनान्तरे पुनः 'सन्नद्धबद्धवम्मियकवयाणं तत्र
पद्धं कशाबन्धात् पर्मितं च-वर्मीकृतं तनुत्राणहेतोः शरीरे नियोजनात् कवचम्-अङ्गरक्षको यैस्ते तथा, सन्नद्धाथ ते सन्नहन्या
बन्धनाद्ववर्मितकवचाचेति समासस्तेपाम् , उप्पीलियसरासणवट्टियाणं' उत्पीडिता-आरोपितप्रत्यञ्चा शरासनपट्टिका-धनुर्य-
ष्टिः, अथवा-उत्पीडिवा-याही पद्धा शरासनपट्टिका-धनुर्दण्डाकर्षणे पाहुरक्षार्थ चर्मपट्टो पैस्ते तथा तेषां, 'पिनद्धगेवेअविमल-
वरपद्धचिंधपहाण पिनद्ध-परिहितं ग्रैवेयक-ग्रीवाभरणं यैस्ते तथा, विमलो वरो बद्धो शिरसीति गम्यं चिरपट्टो-वीरतासूचको
नेत्रादिवत्रमयं पट्टो पैस्वे वथा, ततः कर्मपारयोऽतस्तेषा, 'गहिपाउहप्पहरणाणं गृहीतान्यायुधानि-खगादीनि प्रहरणाय यैस्ते
तथा तेपाम् , अथवा-आयुधान्यक्षेप्याणि प्रहरणानि तु क्षेप्याणीति विशेषः ।
तए णं से कृणिए राया हारोत्थयसुकपरइयवच्छे कुंडलउज्जोविआणणे मउडदित्तसिरए णरसीहे पर-
वई परिंदे णरवसहे मणुअरायवसभकप्पे अभिहिअरायतेअलच्छीए दिपमाणे हथिक्खंधवरगए सकोरंट-
मल्लदामेणं छत्तेणं धरिजमाणेणं सेअवरचामराहिं उध्धुवमाणीहिं २ वेसमणो चेव णरवई अमरवईसण्णि-
भाइ इड्डिए पहियकित्ती हयगयरहपवरजोहकलियाए चाउरंगिणी सेणाए समणुगम्ममाणमग्गे जेणेव
पुण्णभद्दे चेइए तेणेव पहारित्व गमणाए, तए णं तस्स कूणिअस्स रपणो भंभसारपुत्तस्स पुरओ महंआसा
आसघरा उभओ पासिं पागा पागधरा पिट्टओ रहसंगल्लि ।
॥१३५॥
जोपपाति-
कयाम्
॥१३६॥
कोणिक०
सूत्र ३१
अधाषिकतवाचनाऽनुश्रीयते-'तए णं से कूणिए राया' इत्यादि 'महमास' इत्येतदन्तं सुगमं व्याख्यातप्रायं च,नवरं 'पहा-
रेस्थगमणाएनि मम्बन्धः, नरसीहे शूरत्वात् नरवई स्वामित्वात् नरिंदे परमैश्वर्ययोगात् नरपसमे अङ्गीकृतकार्यमरनिर्वाहकत्वात्
'मणुयरायवसहकप्पे' मनुजराजाना-नृपतीनां धूपमा नायकाचक्रवर्तिन इत्यर्थः, तत्कल्पः-तत्सन्निभ उत्तरभरतार्द्धस्यापि साधने
प्रवृत्तत्वान् , एवंविधय 'वेपमणे येव' यक्षराज इत्र, तथा 'नरवईअमरवईसन्निभाए इड्डिए पहियकित्ती' नरपतिरसो केवलममर-
पतिमन्निभया ऋद्धया प्रथितकीर्तिः-विश्रुतयशा इति, 'जेणेव पुण्णमद्दे'त्ति यस्यामेव दिशि पूर्णभद्रं चैत्यं 'तेणेव'त्ति तस्यामेव
दिशि 'पहारित्यत्ति प्रधारितवान्-विकल्पितवान् प्रवृत्त इत्यर्थः, 'गमणाएत्ति गमनाय गमनार्थमिति । 'महंआस'त्ति महाश्वा-
घृहत्तुरङ्गाः 'आमधरति अश्वधारकपुरुषाः 'आसपरति पाठान्तरं तत्र किम्भूता अश्वा इत्याह-'अश्ववराः' अश्वानां मध्धे प्रधानाः
'पागनि हस्तिनः 'पागधरति हस्तिधारकपुरुषाः पाठान्तरं तथैव, 'रहसंगल्लिति रथसमुदायः ।
तगणं से कृणिए राया भभसारपुत्ते अभुग्गभिंगारे पग्गहियतालियंटे उच्छियसेअच्छत्ते पीइअवा-
लवीयणीए सषिवीण सबजुत्तीए सबवलेणं सबसमुवएणं सपादरेणं सबविभूईए सबविभूसाए सबसंभमेणं
सपपुष्पगंधमलालंकारेणं सबतुडिअसद्दसणिणाएणं महया इड्डीए महया जुत्तीए महया यलेणं महया
ममुदपर्ण महया वरतुडिअजमगसमगप्पयाइएणं संवपणवपडहभेरिझल्लरिखरमुहिकमुखमुरवमुअंगदु-
दुभिणिग्योसणाइयरवेणं चंपाए णयरीए मज्झं मझेणं णिगच्छह ॥ (सू० ३१)।
'तए णं से कूणिए' इत्यादि सुगम, नगरम् अस्य निर्गच्छतीत्यनेन सम्बन्धः, तथा 'अन्मुग्गयभिंगारे'त्ति अभ्युद्गतः-अमि-
OrigatharinfINLIRINDI
MAHARADHERITTENIHAR
॥१३६॥
औपपाति- कसूत्रम् ॥१३७॥ कोणिक० सूत्र ३१ मुसमुद्गत-उत्पाटितो भृङ्गारो यस्य स तथा, 'पग्गहियतालियंटे' प्रगृहीतं तालवृन्तं यं प्रति स तथा, 'उच्छियसेयच्छत्ते' उच्छूि- तश्वेतच्छत्रः, 'पवीयवालवीयणीए' प्रवीजिता वालज्यजनिका यस्य स तथा, 'सचिड्डीए'त्ति समस्तयाऽऽभरणादिरूपया लक्ष्म्या, युक्त इति गम्यम् , एवमन्यान्यपि पदानि, नगर 'जुत्तीए'ति संयोगेन परस्परोचितपदार्थानां 'चलेणेति सैन्येन 'समुदएणं'ति परिवारादिसमुदायेन 'आदरेण ति प्रयत्नेन 'विभूईए'त्ति विच्छन 'विभूसाए'ति उचितनेपथ्यादिकरणेन 'संभमेणं'ति भक्तिकृती- त्सुक्येन, फचिदिदं पदचतुष्कमधिकं दृश्यते-'पगईहिंति कुम्भकारादिश्रेणिमिः 'नायगेहिति नगरकटकादिप्रधानैः 'तालायरेहिति तालादानेन प्रेक्षाकारिभिः दण्डपाशिर्वा 'सपोरोहेहि ति मविरोधैः-समस्तान्त पुरैः 'सय्यपुष्फगंध(पास)मल्लालंकारेणं ति पुष्पा- णि-अग्रथितानि वामा:-प्रतीता:-माल्यानि तु-ग्रथितानि एतान्येवालझारो मुकुटादिवा,समासथ समाहारद्वन्द्वः,कचिदृश्यते 'सव्व- पुप्फवत्थगधमल्लालंकारविभूसाए'ति, व्यक्तं च, समतुडियसहसण्णिणाएणं'ति सर्वतूर्याणां यः शब्दो-धनिर्यश्च सङ्गतो निनादः- प्रतिशन्दः स तथा तेन, पूर्वोक्तानामृत्यादिपदार्थाना सर्वत्वे सत्यपि महापं न स्यादपीत्यत आह-'महया इड्डीए' इत्यादि महा, युक्त इति गम्यम् , एवमन्यान्यपि पदानि, 'महया वरतुरियजमगसमगपाइएणीति महता-वृहता वरतूर्याणां यमकसमकं-युग- पत् यत्प्रवादितं-घनितं तत्तथा तेन, 'संखपणवपडहमेरिझल्लरिखरमुहिङडुक्कमुरवमुईगढुंदुमिणिग्योमणाइयरवेणे'ति शङ्कः-प्रतीतः पणवस्तु-भाण्डपडहो लघुपटह इत्यन्ये, पटहस्त्वेतद्विपरीतः, भेरी-महाकालहा झल्लरी-वलयाकारा उभयतो बद्धा खरमुही- काहला हुडका-प्रतीता मुरजो-महामर्दलो मृडङ्गो-मर्दल: दुन्दुभी-महाढका ए(ते)पां यो निघोप:-नादितरूपो रवः स तथा तेन, तन निर्घोपो-महाध्यनिर्नादितं तु-शब्दानुसारी नाद इति ।। ३१ ।। १९३७॥
औपपाति-
कम्यम्
॥१३८॥
आशीर्व०
सूत्र ३२
तए णं कृणिअस्स रपणो चंपानगरि मज्झमझेणं णिग्गच्छमाणस्स बहवे अत्यअस्थिया कामथिआ भो.
गत्थिया किन्चिसिआ करोडिमा लाभत्थिया कारवाहिया संखिआ चकिया णंगलिया मुहमंगलिआ वद्धः
माणा पुस्समाणवा ग्वंडियगणा ताहि इहाहिं कंताहि पिआर्हि मशुण्णाहिं मणामाहिं मणोमिरामाहिं हिय-
यगमणिन्नाहि वग्गहि जयविजयमंगलसपाहि अणवरयं अभिणंदंता य अभियुणंता य एवं वयासी-जय २
गंदा ! जय २ भदा! भई ते अजियं जिणाहि जिअं (च) पालेहि जिअमझे वसाहि।
'अत्यत्थिया' द्रव्यार्थिनः 'कामत्थिया' मनोजशब्दरूपार्थिनः 'भोगस्थिया' मनोज्ञगन्धरसस्पर्शार्थिनः 'लाभत्थिया' भोज-
नमानादिप्रायधिनः 'किब्लिसिया' किल्विपिकाः परविदूपकत्वेन पापव्यवहारिणो माण्डादयः 'कारोडिकाः' कापालिकाः ताम्बू-
लस्थगिकावाहका वा 'कारवाहिया' करपीडिता नृपामाव्यवाहिनो वा 'संखिया' शालिकाः चन्दनगर्भशङ्खहस्ता माङ्गल्यकारिण
भक्ष्वादका वा 'चनिया' चाक्रिकाश्चमाहरणाः कुम्भकारतैलिकादयो का 'नंगलिया' गलावलम्बितसुवर्णादिमयलाङ्गलाकारया-
रिणो मदृविशेषाः कर्षका वा 'मुहमंगलिया' मुखे मगलं येपामस्ति ते मुखमाङ्गलिकाः-चाटुकारिणः 'वद्धमाणा' स्कन्धारोपित-
पुरुषाः 'पूममाणवा' पूप्यमानवा मागधाः 'खंडिअगणा' छात्रममुदायाः 'ताहिति तामिविवक्षितामिरित्यर्थः, विवक्षितत्वमे-
वाह-'इटाहि' इम्यन्ते स्म इतीश-वाञ्छिनास्तामिः, प्रयोजनवशादिष्टमपि किश्चित्स्वरूपतः कान्तं स्यादकान्तं चेत्यत आह-
'कंनाहिंति कमनीयगन्दामिः 'पियाहिति प्रियाधि(था)मिः 'मणुण्णाहि' मनमानायन्ते सुन्दरतया यास्ता मनोज्ञाः,मावतः सुन्दरा
इत्यर्धस्ताभिः 'मणामाहि मनमा अभ्यन्ते-गम्यन्चे पुनः पुनः सुन्दरत्वातिशयाचा मनोऽमाः 'मणोमिरामाहिति तत्र मनो-
॥१३८॥
औपपाति-
करतम्
॥१३९॥
.
ऽभिविधिना बहुकालं यावत् रमयन्तीति मनोऽमिरामा अतस्तामिः,वाचनान्तराधीतमथ प्रायो वाग्विशेषणकदम्बकम् 'उरालाहिं' आशीर्ष
उदाराभिः शन्दतोऽर्थतश्च 'कल्लाणाहि' कल्याणाभिः-शुभार्थप्राप्तिमचिकाभिः 'सिवाहि' उपद्रवरहिताभिः शब्दार्थदूषणरहिताभि-सूत्र ३२
रित्यर्थः 'धण्णाहिं धन्यामि:-धनलम्मिकाभिः 'मंगल्लाहि मङ्गले-अनर्थप्रतिघाते साध्वीभिः 'सस्सिरीयाहिं' सश्रीकाभिः शोभायु-
ताभिः 'हिययगमणिजाहि हृदयगमनीयाभिः,मुधोधाभिरित्यर्थः,हिययपल्हायणिजाहि' हृदयप्रसादनीयामिः हृदयगत कोपशोक-
ग्रन्थिविलयनकरीमिरित्यर्थः, 'मियमहरगंभीरगाहिगाहिं' मिताः-परिमिताक्षराः मधुरा:-कोमलशन्दाः गम्भीरा-महाध्वनयः
दुरखधार्यमप्यर्थ श्रोतॄन् ग्राहयन्ति यास्ता ग्राहिकाः, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयोऽतस्तामिः, 'अट्ठसइयाहिं' अर्थशतानि यासु
सन्ति ताअर्थशतिकास्तामिः, अथवा सइ बहुफलत्वमर्थतः सझ्याओ अट्ठसइयाओ ताहि 'अपुनरुक्तामि'रिति व्यक्तं, 'वग्गूहिति
वाग्भिः-गीभिः, एकाथिकानि वा प्राय इष्टादीनि वाग्विशेषणानीति, 'जयविजयमंगलसएहि जयविजयेत्यादिमिर्मङ्गलामिधा-
यकवचनशतैरित्यर्थः, 'अणवरयं' 'अभिणदता य' अभिनन्दयन्तश्च-राजानं समृद्धिमन्तमाचक्षाणाः 'अमिथुर्णता यअभिष्दुव-
न्तय राजानमेवेति 'जय जय णंदा जय जयेति सम्भ्रमे विर्वचनं नन्दति-समृद्धो भवतीति नन्दस्तस्यामन्त्रणमिदम्, इह च
दीर्घत्वं प्राकृतत्वात् , अथवा जय त्वं जगन्नन्द-भुवनसमृद्धिकारक ! 'जय जय भद्दा !' प्राग्वत् , नवरं भद्रः-कल्याणवान् ।
कल्याणकारी वा 'जय जय नन्दा भद्रं ते प्राग्वदेव, नवरं भद्रं ते तव भवत्विति शेषः, अजिय' मित्यादीन्याशंसनानि व्यक्तानि ।
इंदो इव देवाणं चमरो इव असुराणं धरणो इव नागाणं चंदो इव ताराणं भरहो इव मणुआणं यहूई
वासाई यहूई वाससआई यहूई वाससहस्साई यहूई वाससयसहस्साई अणहसमग्गो हस्तुट्ठो परमाउं ॥१३९॥
औपपाति-
कम्यम्
॥१४॥
आशीर्वक
सूत्र ३२
पालयाहि इजणसंपरिबुडो चंपाए णयरीए अण्णेसिं च बहूणं गामागरणयरखेडकब्बडमडंवदोणमुहपद्दण-
आसमनिगमसंवाहसंनिवेसाणं आहेवचं पोरेवचं सामित्तं भहित्तं महत्तरगत्तं आणाईसरसेणावचं कारेमाणे
पालेमाणे महयाऽऽहयणगीयवाइयतैतीतलतालतुडियघणमुअंगपडुप्पघाइअरवेणं विउलाई भोगभोगाई
भुंजनाणे विहराहित्तिक१ जय २ सई पउंजंति ।
'इंदो इवेन्यादि विहरादिति एतदन्तं वाचनाद्वयेऽपि व्यक्तं, नवरम्-'अणहसमग्गो'चि अनघो-निदोपः समग्रः-समग्रपरि-
वारः, 'हट्टत8'चि अतीव तुष्टः 'परमाउं पालयाहित्ति तत्कालापेक्षया यदुत्कृष्टमायुस्तत् परमायुः ‘गामागरणगरखेडकब्बडमडं-
बदोणमुइपट्टणासमसंवाहसंनिवेसाणं' ग्रामो-जनपदाध्यासितः आकरो-लवणाद्युत्पत्तिभूमिः नगरम्-अविद्यमानकरं खेटं-धुलीपा-
कारं कर्यट-कुनगरं मडम्यम्-अविद्यमानासन्ननिवेशान्तरं द्रोणमुखं-जलपथस्थलपथोपेतं पत्तनं-जलपथोपेतमेव स्थलपथोपेतमेव वा,
पत्तनं रनभूमिरित्यन्ये, आश्रमः-तापसायावासः संवाहः-पर्वतनितम्यादिदुर्गेस्थानं सन्निवेशो-घोपप्रभृतिरिति 'आहेवञ्चति आधि-
पत्यं तदाश्रितलोकैम्य आधिक्येन तेप्यवस्थायित्वं 'पोरेवचंति पुरोवर्तित्वम्-अग्रेसरत्वं 'भट्टित्त'ति भर्तृत्वं पोपकत्वं 'सामित्त'ति
स्वस्वामिसम्बन्धमा 'महयरत्त महत्तरत्वं तदाश्रितजनापेक्षया महत्तमता 'आणाईसरसेणाव आत्रेश्वर-आज्ञाप्रधानो यः सेना-
पतिः-सैन्यनायकः तस्य भावः कर्म या आनेश्वरसेनापत्यं 'कारेमाणेत्ति अन्यैः कारयन् 'पालेमाणे ति स्वयमेव पालयन्निति,
'महयाऽयनदृगीयवाइयतीतलतालतुडियघणमुइंगपट्टप्पवाइयरवेणं' महता रवेणेति योगः,आयत्ति-आख्यानकप्रतिवद्धं अहत
वा-अव्यवच्छिन्नं आहतं वा आस्फालितं यन्नाटय-नाटकं तत्र यद्गीतं चोयं यादिवं च-चाचं तत्तथा तथा तन्त्री च-वीणा
॥१४॥
आशीर्व०
सूत्र ३२
औपपाति-
फरत्रम्
॥१४॥
तलतालाश-हस्तास्फोटरवाः तला या-हस्ताः ताला:-कंशिकाः तुडियत्ति-शेपतूर्याणि च धनमृदङ्गाय-गेघवनिर्मदलः पटुप्रया-
दिवो-दधपुरुषास्फालित इति कर्मधारयगों द्वन्द्वः, ततश्व एतेषां यो रवः स तथा तेन ।
तए णं से कृणिए राया भभसारपुत्ते णयणमालासहस्सेहिं पेच्छिन्नमाणे २ हिअयमालासहस्सेहिं अभि-
दिवमाणे २ मणोरहमालासहस्सेहिं विच्छिप्पमाणे २ वयणमालासहस्सेहिं अभिथुषमाणे २ कंतिसोह-
ग्गगुणेहिं पत्थिनमाणे २ पहणं णरणारिसहस्साणं दाहिणहत्थेणं अंजलिमालासहस्साई पडिच्छमाणे २
मंजुमंजुणा घोसेणं पडिबुज्झमाणे २ भवणपंतिसहस्साई समइच्छमाणे २ चपाए णयरीए मझमज्जेणं
णिग्गच्छइ २ त्ता जेणेच पुण्ण भद्दे चेइए तेणेव उवागच्छइ २ त्ता समणस्स भगवओ महावीरस्स अदूर-
सामंते छत्ताईए तित्थयराइसेसे पासइ पासित्ता आभिसे हत्थिरयणं ठवेइ ठवित्ता आभिसेकाओ हत्यि.
रयणाओ पचोरहइ आभिसेकाओ रत्ता अवहटु पंच रायककुहाई, तंजहा-वागं छत्तं उप्फेसं वाहणाओ
पालवीअणं, जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं पंचवि-
हेणं अभिगमेणं अभिगच्छति, तंजहा-सचित्ताणं दवाणं विउसरणयाए १ अचित्ताणं दघाणं अविउसरण-
याए २ एगसाडियं उत्तरासंगकरणेणं ३ चक्खुफासे अंजलिपग्गहेणं ४ मणसो एगत्तभावकरणेणं ५ समणं
भगवं महावीरं तिफरयुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेइ तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेत्ता वंदति णमंस-
ति पंदित्ता णमंसित्ता तिविहाए पज्जुवासणाए पज्जुवासइ, तंजहा-काइयाए चाइयाए माणसियाए, काइ-
॥१४॥
भोपपाति-
फरत्रम्
॥१४२॥
पर्युपास.
सूत्र ३२
याए ताय संकुइअग्गहत्यपाद सुस्सूसमाणे णमंसमाणे अभिमुहे विणएणं पंजलिउडे पज्जुवासइ, वाइयाए
जंज भगवं वागरेइ एवमेअं भंते ! तहमेयं भंते ! अवितहमेयं भंते! असंदिद्धमेअंभंते ! इच्छिअमेअं भंते!
पडिशिअमेअं भंते ! इच्छियपडिच्छियमेअं भंते ! से जहेयं तुन्भे वदह अपडिकूलमाणे पज्जुवासति, मा-
णसिगाए मया संवेगं जणइत्ता तिवधम्माणुरागरत्तो पज्जुवासइ ॥ (सू. ३२)।
नपणमालामहस्सेहिति नयनमालाः-श्रेणिस्थितजननेत्रपतयः तासां यानि सहस्राणि तानि तथा तैः, हिययमालासहस्सेहिं
अमिनंदिअमाणे'त्ति जनमनःसहस्रैः समृद्धिमुपनीयमानो जय जीव नन्देत्यादिपर्यालोचनादिति भावः, 'उन्नइजमाणे'त्ति कचि-
दृश्यते, तत्र उन्नति क्रियमाण-उन्नति प्राप्यमाण इति 'मणोरहमालासहस्सेहिं विच्छिप्पमाणे' एतस्य वासे वत्स्याम इत्यादिमि-
जनविकल्पैः विशेषेण स्पृश्यमान इत्यर्थः 'चपणमालासहस्सेहिं अमिथुबमाणे ति व्यक्तं, 'कंतिसोभग्गगुणेहिं पत्थिजमाणे २'
कान्त्यादिगुणैर्हेतुभूतैः प्रार्यमानो-मर्तृतया स्वामितया वा जनेनामिलप्यमाणः 'मंजुमंजुणा घोसेण पडिपुच्छमाणे मञ्जमजुना-
अतिकोमलेन पोपेण-स्वरेण प्रतिपृच्छन्-प्रश्नयन् प्रणमतः स्वरूपादिवाना 'पडिबुज्झमाणोति पाठान्तरे प्रतियुद्ध्यमानो जाग्रद्,
अप्रनलायमान इत्यर्थः, अपडियुज्झमाणे'त्ति पाठान्तरं,तत्राप्रत्यूद्यमानः-अनपहियमाणमानस इत्यर्थः 'समइच्छमाणे ति समति-
गच्छन्नतिक्रामप्रित्यर्थः, वाचनान्तरे त्वैवं 'तंवीतलतालतुडियगीयवाइयरवेणं' व्यक्तमेव,किंविधेन रवेणेत्याइ-मधुरेण, अत एव
'मणहरेणं' तथा 'जयमदुग्योसविमएणं मञ्जमणा पोसेणं ति जयेति शब्दस्याभिधानस्य उद्घोषः--उद्घोपणं विशदं स्पष्टं यत्र
मतया तेन,मञ्जुमञ्जुना-कोमलेन घोपेण-घनिना 'अपडियुज्झमाणे'त्ति प्राग्वत् , 'कंदरगिरिविवरकुहरगिरिवरपासादुषणमरण-
॥१२॥
औपपाति-
करणम्
॥१४३॥
पर्युपास.
सू०३२
देवलसिंघाडगतिगचउक्कचचरारामुआणकाणणसभापरापदेसदसभागे' कन्दराणि-दर्यो गिरीणां विवरकुहराणि-गुहाः पर्वतान्तरा-
णि रा गिरिसराः-प्रधानपर्वताः प्रासादा:-सप्तभूमिकादयः ऊर्घघनभवनानि-उचाविरलगेहानि देवकुलानि-प्रवीतानि शृङ्गाटकत्रि-
कचतुप्कचत्वराणि प्राग्वत् आरामा:-पुप्पजातिप्रधानाः यनपण्डाः उद्यानानि-पुष्पादिमवृक्षयुक्तानि काननानि-नगरा दूसर्तीनि
समा-आम्यायिकाः प्रपा-जलदानस्थानम् एतेपो ये प्रदेशदेशरूपा भागास्ते वथा तान्, तत्र प्रदेशा-लघुतरा भागा देशास्तु-
महत्तराः, 'पडिमद(डिंसुआगपसहस्ससंकुलं करेंति' प्राकृतत्वेन बहुवचनार्थे एकवचनमत्र, ततः प्रतिशब्दलक्षसङ्घलान् कुर्वन्
रुणिको निर्गतीति सम्पन्धः, तथा 'हयहेसियहत्थिगुलुगुलाइपरहघणघणसमीसएणं महया कलकलरवेणं जणस्स महुरेणं पूर-
यंते' इत्यत्र नम इत्यनेन सम्बन्धः, प्रदेशदेशभागान् वैत्यनेन, 'सुगंधवरकुसुमचुण्णउविद्धवासरेणुकविल नभं करते' सुगन्धीनां
परकुसुमानां चूर्णानां च उविद्धः ऊर्च गतो यो वासरेणुः-यासकं रजः तेन यत्कपिलं तत्तथा 'नति नम आकाशं कुर्वन् ,
'कालागुरुइंदुरुपातुरुपधूपनिवहेण जीवलोगमिव वासयंते' जीवलोकं वासयन्निर, शेपं प्राग्वत् , 'समंतओ खुमियचकवाल' सर्वतः
सुमितानि चक्रपालानि-जनमण्डलानि यत्र निर्गमने तत्तथा तद्यथा भवतीत्येवं निर्गच्छतीत्येवं सम्बन्धः,तथा 'पउरजणघालवुडुप-
मुइयतुरियपहाविपपि(पा)उलाउलयोलबहुलं नभं करते' प्रचुरजनाश्च अथवा पौरजनाथ पालद्धाथ ये प्रमुदितास्त्वरितप्रधाविताथ-
शीघ्र गच्छन्तस्तेषां व्याकुलाकुलानाम्-अतिव्याकुलानां यो बोलः स बहुलो यत्र तत्तथा तदेवम्भूतं नमः कुर्वन्निति । अथाधिकृत-
वाचनाऽनुश्रीयते-'अदूरमामंते' अनिकटासने उचिते देशे इत्यर्थः, 'ठवेइति स्थिरीकरोति 'अवहट्ठति अपहृत्य-परित्यज्य
'रापककुद्दाईति नृपचिष्टानि 'उपफेसं ति मुकुटं 'बालवीयणिय'ति चामरं 'सचित्ताण दवाणं विउसरणयाए'ति पुष्पादिसचेतनद्रव्य-
॥१४३॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१४४॥
देवी निर्ग०
सूत्र ३३
त्यागेन 'अचित्ताणं दवाणं अविउसरणयाए'त्ति वस्त्राभरणायचेतनद्रव्याणामत्यजनेन 'चतुफासेति भगवति दृष्टिपाते 'हत्थिक्वं
धविट्ठभणयाए'ति वाचनान्तरं, वत्र हस्तिलक्षणो यः स्कन्धः-पुद्गलसञ्चयस्तस्स या विष्टम्मना-स्थापना मा क्या तया, 'तिस्सु-
चोचि विकृत्वः त्रीन् वारानित्यर्थः 'आयाहिणं पपाहिणं ति आदक्षिणात्-दक्षिणपार्धादारम्प प्रदक्षिणो-दक्षिणपार्धवर्ती यः स
आदक्षिणप्रदक्षिणस्तं करोति, दक्षिणपार्श्वतखिभ्राम्यतीत्यर्थः 'वंदई त्यादि प्राग्वत् ।। ३२ ॥
तए णं ताओ सुभद्दापमुहाओ देवीओ अंतो अंतेउरंसि पहायाओ जाय पायच्छित्ताओ सवालंकार-
विभूसियाओ पहहिं खुजाहिं चेलाहिं चामणीहिं वडभीहिं वन्धरीहिं पयाउसीयाहिं जोणिआहिं पण्डविभाहिं
इसिगिणिआहिँ वासिइणिआहिं लासियाहिं लउसियाहिं सिंहलीहिं दमीलीहिं आरबीहिं पुलंदीहिं पफणीहिं
पहलीहिं मुरुंडीहिं सपरियाहिं पारसीहिं जाणादेसीविदेसपरिमंडिआहिं इंगियचिंतियपत्थिपविजाणियाहिं
सदेसणेवत्थग्गहियवेसाहिं चेडियाचकवालयरिसधरकंचुइजमहत्तरगवंदपरिक्खित्ताओ अंतेउराओ णिग्ग-
च्छंति अंतेउराओ णिग्गच्छित्ता जेणेव पाडिएफजाणाई तेणेव उवागज्छन्ति उवागच्छित्ता पाडिएफपाडि.
एकाई जत्ताभिमुहाई जुत्ताई जाणाई दुरूहति दुरूहित्ता णिअगपरिआल सदि संपरिखुडाओ चंपाप णय-
रीए मझमझेणं णिग्गच्छंति णिग्गच्छित्ता जेणेव पुण्णभद्दे चेइए तेणेव उवागच्छति उवागच्छित्ता सम-
णस्स भगवओ महावीरस्स अदूरसामंते छत्तादिए तित्थयरातिसेसे पासंति पासित्ता पाढिएफपाडिएफाई
जाणाई ठचंति ठवित्ता जाणेहिंतो पचोरुहंति जाणेहिंतो पचोरुहित्ता यहहिं खुनाहिं जाव परिफियत्ताओ
॥१४४॥
देवीनिर्ग
सत्र ३३
औपपाति-
फमत्रम्
॥१४५||
जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छंति तेणेव उवागच्छित्ता समणं भगवं महावीरं पंचविहेणं|
अभिगमेणं अभिगच्छंति, संजहा-सचित्ताणं दव्वाणं विउसरणयाए अचित्ताणं दवाणं अविउसरणयाए
विणओणताए गायलट्ठीए चक्खुप्फासे अंजलिपग्गहेणं मणसोपगत्तकरणेणं समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो
आयाहिणं पयाहिणं करेन्ति वंदति णमंसंति चंदित्ता णमंसित्ता कूणियरायं पुरओ कटु ठिइयाओ चैव
सपरियाराओ अभिमुहाओ विणएणं पंजलिउडाओ पज्जुवासंति ॥ (सू० ३३)
'सुभद्दापमुहाओ'त्ति सुभद्राप्रमुखाः, धारिण्याः सुभद्रेति नामान्तरं सम्भाव्यते, तेनेत्थं निर्देशः, कचिद्धारिणीप्पमुहाओ
इत्येतदेव दृश्यते, 'अंतो अंतेउरंसि व्हायाओ'त्ति अन्तः-मध्ये अन्तःपुरस्खेत्यर्थः, वाचनान्तरं पुनः सुगममेव, नवरं 'बाहुपसुम-
यमोरस्थियपद्धमाणपुस्ममाणवजयविजयमंगलमएहिं अमिथुवमाणीओ' व्याहृतं सुभगं येषां ते व्याहृतसुभगास्ते च ते सौवस्ति-
काश्च-खम्तिवादका इति समासः, ते च बद्धमाना:-कृतामिमानाः पूष्यमानवाश्च-मागधा इति द्वन्द्वस्तेषां यानि जपविजयेत्या-
दिकानि मगलशतानि तानि तथा तैः, 'कप्पायछेयायरियरइयसिरसाओ' कल्पाकेन-शिरोजवन्धकल्पज्ञेन छेकेन-निपुणेनाऽऽचा-
र्येण-अन्तःपुरोचितशिल्पिना शिरांसि-उपचारात् शिरोजबन्धनानि यासां तास्तथा, 'महया गंधद्धणि मुयंतीओं' महतीं गन्धधाणि
मुश्चन्त्यः, अधाधिकृतवाचना 'खुजाहिति कुन्जिकाभिः 'चेलाहिति चेटिकामिः अनार्यदेशोत्पन्नाभिर्वा युक्ता इति गम्यं, 'वाम-
णीहि अत्यन्तहखदेहामिः इखोन्नतहृदयकोष्ठाभिर्वा 'वडभियाहिति वटभिकामिर्वक्राधः कायामिः 'पन्चरीहिंति पर्वराभिधाना-
नार्यदेशोत्पन्नामिः, एवमन्यान्यपि पोडश पदानि, 'गाणादेसीहि नानाजनपदजावामिः,'विदेशपरिमंडियाहिं विदेशः परिमण्डितो
॥१४॥
धर्मकथा औपपाति- कसूत्रम् पत्र ३४ यकामिस्तास्तथा 'विदेसपरिपिडियाहिति वाचनान्तरं, तत्र विदेशे परिपिण्डिता-मिलिता यास्तास्तथा तामिः, 'इंगियचिर्तिय- पत्थियरियाणियाहिं' इङ्गितेन चेष्टितेन चिन्तितं प्रार्थितं च वस्तु जानन्ति यास्तास्तथा पाठान्तरें 'इंगियचितियपस्थियमणोंगत- वियाणियाहि इङ्गितेन चिन्तितप्रार्थिते मनोगते-मनसि वर्तमाने वचनादिनाऽनुपदेशित विजानन्ति यास्तास्तथा तामिः, सदेसणे- पत्थगहियवेसाहि' स्वदेशनेपथ्यमिव गृहीतो पो यकामिस्तास्तथा ताभिः, तथा 'चेडियाचंकवालवरिसघरकैचुइजमहत्तरवंदपरि- विखनाओ' वर्पधराः चर्चितकाः कश्चुकिनस्तदितरे च ये महत्तरा-अन्तःपुररक्षकास्तेषां यद्वन्दं तेन परिक्षिसा यास्तास्तथा, "णियगपरियाल सद्धिं संपरिपुडाओ'चि निजकपरिवारेण लुप्ततृतीपैकवचनदर्शनात् साधे-सह संपरिवता:-तेनैव परिवेष्टिताः 'ठियाउ चेवनि ऊ स्थिता एवेति ।। ३३ ।। तए णं समणे भगवं महावीरे कूणिअस्स भभसारपुत्तस्स सुभद्दाप्पमुहाणं देवीण तीसै अमहर्तिमही- लियाए परिसाए इसीपरिसाए मुणिपरिसाए जइपरिसाए देवपरिसाए अणेगसयाएं अणेगसयवदाएं अणेग- सयचंदपरिवाराए ओदयले अइवले महव्यले अपरिमिअवलवीरियतेयमाहप्पर्कतिजुत्ते सारयनवत्थणियमहु- रगंभीरकोंचणिग्योसदुंदुभिस्सरे उरेवित्थडाए कंठेऽवद्वियाए सिरे समाइपणाए अगरलाए अमम्मणाए सव- फरवरसण्णिवाइयाए पुण्णरत्ताए सव्वभासाणुगामिणीए सरस्सइए जोयणणीहारिणा सरणं अद्धमागहाएं भासाए भासति अरिहा धम्म परिकहेइ। 'तीसे य महामहालियाए तस्याच महातिमहत्या, गुरुकाणां मध्येऽतिगुरुकाया इत्यर्थः, 'इसिंपरिसापति पश्यन्तीति धर्मकथा सूत्र ३४ औपपाति- कसूत्रम् ॥१४७॥ ऋपयस्व एव परिपत्-परिवारः पिपरिपत्तस्या अतिशयज्ञानिसाधूनामित्यर्थः, धर्म कथयतीति योगः, 'मणिपरिसाए' मौनव- साधूनां वाचंयममाधूनामित्यर्थः, 'जइपरिसाए'त्ति यतन्ते चारित्रं प्रति प्रयता भवन्तीति यतयस्तरपरिपदश्चरणोयतसाधूनामि- त्यर्थः, 'अणेगमयदाएत्ति अनेकानि शतप्रमाणानि वृन्दानि यस्यां सा तथा तस्याः, 'अणेगमयवंदपरियालाए' अनेकशतमा- नानि यानि पृन्दानि तानि परिवारो यस्याः सा तथा तस्याः । किम्भूतो भगवानित्याह-'ओहबले'त्ति अव्यवच्छिन्नवला 'अर- चले ति अतिशययला 'महब्बले'त्ति प्रशस्तबलः 'अपरिमियबलवीरिपत्तेपमाहपर्फतिजुत्ते अपरिमितानि-अनन्तानि यानि बला दीनि तैयुक्तो यः स तथा, तब पलं-शारीरः प्राणः वीर्य-जीवनभवं तेजों-दीप्तिः माहात्म्य-महानुभावता' कान्ति:-काम्यता, 'सारयनवत्थणियमगुरगंमीरकुंचनिग्योसदुंदुमिस्सरे' शारद-शरत्कालीनं यन्नवस्तनित-मेघध्वनितं तदिव मधुरो गम्मीरच क्रौश्च- निर्पोपवच दुन्दुभेरिष च स्वरो यस्य स तथा, किम्भूतया कथया धर्म कथयतीत्याह-'उरे वित्थडाए" उरसि विस्तृतया उरसो विस्तीर्णत्वात् , मरस्वत्येति योगः, 'कंठेऽवट्ठियाए' गलविवरस्य वर्तुलत्वात् 'सिरे समाइण्णाए. मूर्धनि सङ्कीर्णयां आयामस्य मूर्धा स्सलितत्वात् 'अगरलाए'त्ति सुविभक्ताक्षरतया 'अमम्मणाय'त्ति अनपखञ्च्यमानतया 'सब(सुदत्त क्खरसन्निवाइयाए' सुव्यक्त अक्षरसन्निपातो-वर्णसंयोगो यस्यां सा तथा तया 'पुण्णरत्ताएत्ति पूर्णा च सरकलामिः रक्ता च-गेयरागानुरक्ता या सी तथा तया, फचिदिदं विशेषणद्वयं-'फुडविसयमकुरगंभीरगाहियाए' स्फुटविशदा-अत्यन्तव्यक्ताक्षरा स्फुटविषया या स्फुटार्था मधुरा- कोमला गम्भीरा-महती ग्राहिका-अक्लेशेनार्थयोधिका, एतेषां कर्मधारयोऽतस्तया, 'सच्चवरसण्णिवाइपाए' सर्वाक्षराणां सनि- पात:-अवतारो यस्यामस्ति सर्वे वाऽक्षरसनिपाता:-संयोगाः सन्ति यस्यां सा सर्वाक्षरसमिपातिका तया, 'सरस्सहए वाया
धर्मकपा
पत्र ३४
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१४८॥
'जोयणणीहारिणा' योजनातिकामिणा स्वरेण 'अद्धमागहाए भासाए'त्ति 'रसोलशौ मागध्यामित्यादि यन्मागधभाषालक्षणं तेना-
परिपूर्णा प्राकृतभाषालक्षणबहुला अर्द्धमागधीत्युच्यते ।
तेसिं सवेसिं आरियमणारियाणं अगिलाए धम्ममाइक्खइ, साऽविय णं अद्धमागहा भासा तेसिं
सवेसिं आरियमणारियाणं अप्पणो सभासाए परिणामेणं परिणमइ, तंजहा-अस्थि लोए अस्थि अलोए
एवं जीवा अजीवा बंधे मोक्खे पुण्णे पावे आसवे संवरे वेयणा णिज्जरा अरिहंता चकवही यलदेवा वासुदेवा
नरका रइया तिरिक्वजोणिआ तिरिक्ग्वजोणिणीओ माया पिया रिसओ देवा देवलोआ सिद्धी सिद्धा
परिणिव्वाणं परिणिव्वुया अत्थि पाणाइवाए मुसावाए अदिण्णादाणे मेहुणे परिग्गहे अस्थि कोहे माणे
माया लोभे जाव मिच्छादसणसल्ले ।
'आरियमणारियाणं'ति आर्यदेशोत्पन्नतदितरनराणाम् 'अप्पणो सभासाए परिणामेणं परिणमईत्ति आर्यादीनामात्मनस्तत्स-
म्पन्धिजीवस्य स्वभापाया-निजभाषायाः सम्बन्धिना परिणामेन-स्वरूपेण परिणमति-वर्तते । यादृशं धर्म कथयति वदर्शनार्थमाह-
'तंजहे त्यादि, 'अस्थि लोए इत्यादि कल्लाणपावए' इत्येतदन्तं, सुगम, नवरं लोका-पञ्चास्तिकायमयः अलोकः-केवलाकाशरूपः,
अनयोश्वास्तित्वाभिधानं शून्यवादनिरासार्थ, तन्निरासोपपत्तिश्च ग्रन्थान्तरावगम्या, एवं प्रायेणोत्तरत्रापि, 'अस्थि जीवा' अस्तीति
क्रियावचनप्रतिरूपको निपातो बहुवचनार्थो द्रष्टव्यः, इदं च लोकायतमतनिषेधार्थमुक्तम् , 'अस्थि अजीवत्ति पुरुषाद्वैतादिवाद-
१ श्रीसिद्धहैमशब्दानुशासने तु ८-४-२८८ तमं सूत्रं 'रसोर्लशौ' इति, वत्र मागध्यामित्यस्यानुत्तेला भाव ।
alll
॥१५८॥
श्रीवीरदे०
सूत्र ३४
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१४९।।
निषेधार्थम् , 'अस्थि बंधे अस्थि मोक्खे'त्ति बन्धः कर्मणा जीवस्य मोक्षःसकलकर्मवियोगः तस्यैव, एतच द्वयं "संसरति वध्यते
मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिरेय, नात्मे"त्येवंविधसाबमतनिषेधार्थमिति, 'अस्थि पुण्णे अस्थि पावे'त्ति पापमेवापचीयमानमुप.
पीयमानं च मुखदुःखनिवन्धनं न पुण्यं कर्मास्ति, पुण्यमेव चोपचीयमानमपचीयमानं च सुखदुःखहेतुर्न पापमस्तीत्येवंविधवाद-
निरासार्थमुक्तं जगद्वैचित्र्यनिवन्धनकेवलस्वभाववादनिरामार्थ वा, 'अस्थि आसवे अस्थि मंघरे' कर्मबन्धहेतुराश्रयः आश्रवनिरोधः
संवरः, एतच पन्धमोक्षयोनिष्कारणत्वप्रतिषेधार्थ वीर्यप्राधान्यख्यापनार्थ वा, 'अस्थि वेयगा अस्थि णिजरा' वेदना-कर्मणोऽनु-
भवनं पीडा वा निर्जरा-देशतः कर्मक्षयः, एतच नाभुक्तं क्षीयते कर्मे'त्येतत्प्रतिपादनार्थम् , अर्हदादिचतुष्कमत्तामिधानं तु तद्व-
नातिशायित्वमश्रधां तच्छूद्धोत्पादनार्थ, नरकनैरयिकास्तित्वप्रतिपादनं च प्रमाणाग्राह्यत्वात्ते न सन्तीति मनिपेघार्थ, तिर्यगा-
यस्तित्वप्रतिपादनं तु प्रत्यक्षप्रमाणस भ्रान्तत्वात् कुवासनाजन्योऽयं तिर्यगादिप्रतिभासो न तत्सत्तानिवन्धन इति ये मन्यन्ते
तन्मतनिषेधार्थ, मातापित्सवाभिधानं तु ये मन्यन्ते-योऽयं मातापितृव्यपदेशः स जनकत्वकृतो जनकत्वाच यूफाकृतिगण्डोल-
कादीनप्याश्रित्य स स्यात्, न चैवं, तसान वास्तयो मातापित्रव्यवहार इति, तन्मतनिरासार्थ, निरासश्च जनकत्वे समानेऽप्यु-
पकारित्वकृतस्तद्वयपदेश इति, तथा ये मन्यन्ते अतीन्द्रियार्थद्रटारो न सम्भवन्ति, रागादिमत्वात्पुरुषाणाम् , असदादिवदिति
तन्मवनिरामार्थमृपिसनाभिधानं, तन्निरासश्च चन्द्रोपरागादिवानानामविसंवाददर्शनादिति, देवाधस्विताभिधानं च ये मन्यन्ते-न
सन्ति देवादयोऽप्रत्यक्षत्वात् , तन्मतव्युदासार्थ, तत्र सिद्धिः-ईपत्प्राग्भारा निष्ठिनार्थता वा सिद्धास्तु-तद्वन्तः परिनिर्वाणं-कर्मकृत-
सन्तापोपशान्त्या मुस्थत्वं परिनिर्वृतास्तु-तद्वन्तः, तथा ये मन्यन्ते-प्राणातिपातादयो न बन्धमोक्षहेतपो भवन्ति, वन्धनीयस्य
॥१४९॥
श्रीवीरदेव
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१५॥
सूत्र ३४
मोचनीयस्य च जीवस्याभावात् , तन्मतनिषेधार्थम् 'अस्थि पाणाइवाए' इत्यायुक्तं, केवलमत्र सूत्रे पन्धमोक्षहेतुरिति वाक्यशेपो
दृश्यः, इह च यावत्करणादिदं दृश्यं-'पेले दोसे कलहे अभक्खाणे पेसुन्ने परपरिवाए अरइरई मायामोसे'त्ति तत्र पेज्जेत्ति-
प्रेमानभिव्यक्तमायालोभव्यक्तिकमभिष्वङ्गमानं 'दोसेति द्वेषः अनमिव्यक्तकोधमानव्यक्तिकमप्रीतिमात्रं कलहो-राटिः अभ्या-
ख्यानम्-असद्दोपारोपणं पैशून्य-प्रच्छन्नं सद्दोपाविष्करणं परपरिवादो-विप्रकीर्ण परेपां गुणदोपवचनम् 'अरइरईत्ति अरतिः-अर-
तिमोहनीयोदयाञ्चित्तोद्वेगस्तत्फला रतिः-विपयेषु मोहनीयाञ्चित्तामिरतिः अरतिरतिः 'मायामोसित्ति तृतीयकपायद्वितीयाथवयोः
संयोगः, अनेन च सर्वसंयोगा उपलक्षिताः, अथवा वेपान्तरभाषान्तरकरणेन यत्परवञ्चनं तन्मायामृपावाद इति,'मिच्छादसणसल्लेति
मिथ्यादर्शनं शल्यमिव विविधव्यथानिवन्धनत्वात् मिथ्यादर्शनशल्यं ।
अस्थि पाणाइवायवेरमेणे मुसावायवेरमणे अदिण्णादाणवेरमणे मेहुणवेरमणे परिग्गहवेरमणे जाव
मिच्छादसणसहविवेगे सवं अत्थिभावं अत्थित्ति वयति, सर्वणत्यिभावं णस्थित्ति वयति, सुचिण्णा कम्मा
सुचिण्णफला भवंति, दुचिपणा कम्मा दूचिपणफला भवंति, फुसइ पुण्णपावे, पञ्चायति जीवा, सफले कल्ला-
णपावए । धम्ममाइक्ग्वइ-इणमेव णिग्गंथे पावयणे सच्चे अणुत्तरे केवलए संसुद्धे पडिपुण्णे णेआउण सल्ल-
कत्तणे सिद्धिमग्गे मुत्तिमग्गे णिवाणमग्गे णिजामग्गे अवितहमविसंधि सबदुग्वप्पहीणमग्गेइहडिआजीवा
सिझंति वुझंति मुचंति परिणिवायंति सवदुक्खणमंतं करंति ।
'पाणाइवायवेरमणे' इत्यादौ तु तत्सत्ताभिधानम् अप्रमादस्य सर्वथा कर्तुमशक्यत्वे तदसम्भव इत्येतन्मतनिषेधार्थ, किं बहूना?
॥१५॥
श्रीवीरदे०
सुन्न ३४
'गवमथिमावि अस्तीतिक्रियायुक्तो भागोऽस्तिभावस्तं, नास्तीविवक्षानिबन्धनभूतो भावो नास्तिभावोऽतस्तं,'सुचिण्णा कम्मति
औपपाति-
मुचरिनानि तप-प्रभृतीनि कर्माणि-क्रियाः 'मुचिण्णफल'त्ति सुचरितं सुचरितहेतुकत्वात् पुण्यकर्मवन्धादि तदेव फलं येषां तानि
करणम्
तथा, शुभफलानीत्यर्थः,न निष्फलानि नाप्यशुभफलानीति हृदयम् , एवं विपर्ययवाक्यमपि,ततच 'फुसइ पुण्यपावै' बध्नाति जीरः
शुभाशुभ कर्म मुगरिततरक्रियामिः, ततः 'पायतिति जीपाः प्रत्याजायन्ते-उत्पद्यन्ते, न पुनः 'भसीभूतस्य शान्तस्य, पुनरा-
गमनं तः १' इत्येतदेव नास्तिकाननं सत्यं,ततश्चोत्पत्तो मत्यां 'मफले कल्लाणपाए' सौभाग्यादीतरनिवन्धनत्वात् फलवच्छमा.
शुभं कर्मेति । प्रकारान्तरेण भगरतो धर्मप्ररूपणां दर्शयन्नाह-'धम्ममाइक्सइ इत्यारि पडिरूवे इत्येतदन्तम्', इदं च व्यक्तं नवरम्
'इदमेव प्रत्यक्षं 'णिग्गंधे पापपणे नैर्ग्रन्थं प्राचन-जिनशासनं 'म' सद्भयो हितम् 'अणुतरे नेतः प्रधानतरमन्यदस्तीत्यर्थः
'केरले अद्वितीय कालिपची(णी)तं पा अनन्तं या-अनन्तार्थविषयलात् 'पडिपुण्णे' प्रतिपूर्णमल्पग्रन्थत्लादीमिः प्राचनगुणैः 'संशुद्धे
फपादिमिः शुद्धं सुवर्णमित्र निदोपं गुणपूर्णत्वात् 'गोयाउए' नेपायिक-न्यायानुगतं प्रमाणाबाधितमित्यर्थः, सल्लत्तणे' मायादि-
शल्पफर्तनं, तन्नावितानां हि भावशल्यानि व्यवच्छेदमापान्तीति 'सिद्धिमग्गे' निहितार्थत्योपायः 'मुत्तिमग्गे' मुक्तेः सकलकर्म-
वियोगस हेत: अथवा मुक्ति:-निर्लोभत्ता मार्गो यस प्राप्तः तन्मुक्तिमार्ग 'णिजाणमग्गे' निर्याणस्य-अनावृत्तिकगमनस मार्गो-
ता, 'णियमग्गे' निर्माणस्य-सकलसन्तापरहितलस्य पन्थाः 'अविवह' सद्भूतार्थ 'अविसंधि' अविरुद्धपूर्वापरघट्टनं 'सचदुक्खप्प-
पीणमग्गे' सफल समक्षयस्य पन्थाः अथवा मर्माणि दुःखानि प्रहीणानि यत्र सन्ति स तथा स मार्गः-शुद्धियंत्र तत्तथा, अत एव
'शष्ट्रिय जीवा सिजांति' विशेषतः सिद्धिगमनयोग्या भवन्ति अणिमादिमहासिद्धिप्राप्ता वा भयन्ति 'बुज्झवि' केरलज्ञानप्राया
॥१५॥
औपपाति.
करत्रम्
॥१५२॥
श्रीवीरदे०
सूत्र ३४
'मुचंति' भवोपग्राहिकमांशापगमात् 'परिणिवायंति' कर्मकृतसकलसन्तापविरहाद , किमुक्तं भवतीत्यत आह-सवदुक्खाणमंतं करेंति ।
एगचा पुण एगे भयंतारो पुषकम्मावसेसेणं अण्णयरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवंति, महड्डी-
एसु जाव महासुक्खेसु दूरंगइएसु चिरट्टिईएसु, ते णं तत्थ देवा भवंति महङ्गीए जाव चिरहिईआ हारवि-
राइयवच्छा जाव पभासमाणा कप्पोवगा गतिकल्लाणा आगमेसिभद्दा जाय पडिरूवा, तमाइक्खइ एवं
खलु चउहिं ठाणेहिं जीवा रइअत्ताए कम्मं पकरंति,णेरइअत्ताए कम्मं पकरेत्ताणेरइसु उववज्जति, तंजहा-
महारंभयाए महापरिगयाए पंचिंदियवहेणं कुणिमाहारेणं, एवं एएणं अभिलावेणं तिरिकग्वजोणिएसु माइ-
लयाए णिअडिल्लाए अलिअवयणेणं उपंचणयाए वंचणयाए, मणुस्सेसु पगतिभद्दयाए पगतिविणीतताए
साणुकोसयाए अमच्छरियताए, देवेसु सरागसंजमेणं संजमासंजमेणं अकामणिजराए चालतवोकम्मेणं तमा-
इक्खइ-जह णरगा गम्मति जे णरगा जा य वेयणा णरए। सारीरमाणसाइंदुग्वाइं तिरिक्ग्वजोणीए॥१॥
माणुस्सं च अणिचं वाहिजरामरणवेयणापउरं । देवे अ देवलोए देविष्ड्डि देवसोक्खाई ॥२॥णरगं तिरिक्व-
जोणिं माणुसभावं च देवलोअं च । सिद्धे अ सिद्धवसहिं छज्जीवणियं परिकहेइ ।। ३ ।। जह जीवा यज्झति
नुबंति जह य परिकिलिस्संति। जह दुक्खाणं अंतं करंति केई अपडियद्धा ॥ ४॥ अदृदुहद्दियचित्ता जह
जीवा दुक्खसागरमुर्विति । जह वेरग्गमुरगया कम्मसमुरगं विहाडंति ।।५।।
'एगचा' एकार्चा-एका अर्चा-मनुष्यतनुर्भाविनी येषां ते तथा, ते पुनरेके केचन 'भयंतारोति भदन्ताः-कल्याणिनः
॥१५२॥
श्रीवीरदे०
सू०३४
औपपाति-
कम्यम्
॥१५३॥
भक्तारो वा-नग्रन्थप्रवचनस्य सेनयितारः पूर्वकर्मावशेषेण 'अण्णयरेसु देवलोएसुत्ति अन्यतरदेवानां मध्य इत्यर्थः, 'महड्डिएसु' इह
पारकरणादिदं दृश्यं-'महज्जुइएसु महावलेसु महायसेसु महाणुभागेसुत्ति, व्याख्या च प्राग्वत् , 'दूरंगइएसुचि अ(नुत्तरा)च्यु-
तान्तदेवलोकगतिकेप्रित्यर्थः 'हारविराइयवच्छा' इह यावत्करणादिदं दृश्यं-कडयतुडियर्थभियभुया अंगयकुंडलमट्ठगंडयलकण्णपी-
दधारी विचित्तहत्याभरणा दिवेणं संपारणं दिवेणं संठाणेणं दिवाए इडीए दिवाए जुईए दिवाए पभाए दिव्याए छायाए दिव्वाए
अचीए दिव्याए तेएणं दिव्याए लेमाए दस दिसाओ उज्जोरेमाणा' इति व्याख्या चासुरवर्णकवद् दृश्या, 'कप्पोवगति कल्पो-
पगा-देवलोकजाः 'आगमेसिभ'ति आगमिष्यद्-अनागतकालभावि भद्रं-कल्याणं निर्वाणलक्षणं येषां ते तथा, इह यावत्करणा-
दिदं दृश्य-'पासाईया दरिसणिा अभिरुव पडिरूव'त्ति व्याख्या प्राग्यदेवेति, निम्रन्यप्रवचनफलवक्तव्यतां निगमयन्नाह-'तमा-
इक्खइति तत्प्रवचनफलमिति । अथ प्रकारान्तरेण धर्ममाह-एवं खल्वित्यादि पालतयोकम्मेण मित्येतदन्तं, व्यक्तमेव, नवरं
'एवमिति वक्ष्यमाणेन प्रकारेण, खलुक्यालङ्कारे, 'कुणिमाहारेण ति कुणिमं-मांसं, 'उकंचणयाए चंचणयाए'त्ति ,उत्कञ्चनता
मुग्यवञ्चनप्रवृत्तस्य समीपतिविदग्धचित्तरक्षार्थ क्षणमव्यापारतयाऽवस्थानं वञ्चनता-प्रतारणं 'पगइभद्दयाए'त्ति प्रकृतिभद्रकता
खभावन एवापरोपवापिता 'साणुकोसयाए'ति सानुक्रोशता-सदयता 'तमाइक्खइ'त्ति तं धर्ममाख्यातीति धर्मकथानिगमनम् ।
अथोक्तधर्मदेशनामेव सविशेषां दर्शयन्नाह-'जह गरगा गम्मन्ती'त्यादिगाथापञ्चकं, व्यक्तं, नवरं यथा नरका गम्यन्ते तथा परि-
कथयतीति सर्वत्र क्रियायोगः, नरगं चेत्यादि गाथा उक्तसङ्क्राहिकेति, तथा 'अट्टा अहियचित्ता' इति आर्ताः-शरीरतो दुःखिता
१ एप एव चेत् पाठस्तदाऽहमिन्द्रेषु तारतम्याभावात् तेणं तस्थेत्यादिना च तदुक्तेरसंगतिः सादिति ।
॥१५॥
पपाति-
करत्रम्
॥१५॥
श्रीवीरदे.
सूत्र ३४
आर्तितचित्ताः-शोकादिपीडिताः आद्विा-ध्यानविशेषादाविचिचा इति, 'अणियहियचित्त'त्ति पाठान्तरं, तत्र आर्तेन नितराम-
दितम्-अनुगतं चित्तं येषां ते तथा, 'अट्टहुट्टियचित्तेत्ति वा आर्तेन दुःखादितं चित्तं येषां ते तथा।
जहा रागेण कडाणं कम्माणं पावगो फलविवागोजह य परिहीणकम्मा सिद्धा सिद्धालयमुर्विति, तमेव
धम्म दुविहं आइकग्वइ, तंजहा-अगारधम्म अणगारधम्मं च, अणगारधम्मो ताव इह खल सवओ सब-
ताए मुंडे भवित्ता अगारातो अणगारियं पबयइ सघाओ पाणाइवायाओ वेरमणं मुसावाय. अदिण्णा-
दाण० मेहुण० परिग्गह. राई भोयणाउ वेरमणं अयमाउसो! अणगारसामइए धम्मे पण्णत्ते, एअस्स
धम्मस्स सिक्खाए उपाहिए निग्गंथे या निग्गंथी वा चिहरमाणे आणाए आराहए भवति ।
वाचनान्तरे गाथा क्रमान्तरेणाधीयन्ते, तदन्ते च 'एवं खलु जीवा निस्सीले' त्यायधीयये, तत्र शीलं-महाव्रतरूपं, समा-
धानमात्रं वा 'णिवय'त्ति व्रतानि-अनुव्रतानि 'णिग्गुण'त्ति गुणा-गुणग्रतानि 'निम्मे त्ति निर्मर्यादा मर्यादा च-गम्यागम्यादि-
व्यवस्था 'णिप्पचक्खाणपोमहोववासा' तत्र प्रत्याख्यान-पौरुष्यादि पौपधा-अष्टम्यादिपर्वदिनं तत्रोपवसनं पौपधोपवापः, अको-
हति क्रोधोदयाभावात् 'णिकोहा' उदयप्राप्तक्रोधस्य विफलताकरणात् , अत एव 'छीणकोहा' क्षपितकोधाः एवं मानाधमिला.
पका आपे 'अणुपुषण' 'अणमिच्छमीससम्म'मित्यादिना क्रमेणं । अथाधिकृतवाचना-'इह खल इहैव मर्त्यलोके 'सबओ' सन्च-
चाएं ति सर्वतो द्रव्यतो भावतश्चेत्यर्थः, सर्वात्मना-सर्वान् क्रोधादीनास्मपरिणामानाश्रित्येत्यर्थः, एते च मुण्डो भूत्वेत्यस्य
विशेषेण अनगारिका प्रवजितस्येत्येवस्य वा, 'अयमाउसो'ति अयमायुष्मन् ! 'अणगारसामइए ति अनगाराणां समये-समाचारे
॥१५॥
श्रीवीरदे०
सू०३४
औपपाति-
करनम्
सिद्धान्ते वा भयो अनगारसामापिकः अनगारसामायिकं वा 'सिक्खाए' शिक्षायाम्-अम्यासे 'आणाए'ति आज्ञया विहरन्
आराधको भगति ज्ञानादीनाम् , अथवा आज्ञाया-जिनोपदेशस्याराधको भवतीति ।
अगारधम्म दुवालसविहं आइक्खइ, तंजहा-पंच अणुचयाई तिपिण गुणवयाइं चत्तारि सिक्वाय-
पाइं, पंच अणुव्ययाई, तंजहा-थूलाओ पाणाइवायाओ रमणं थूलाओ मुसावायाओ वेरमणं थूलाओ
अदिनादाणाओ वेरमणं सदारसंतोसे इच्छापरिमाणे, तिपिण गुणवयाई संजहा-अणत्थदंडवेरमणं दिसिवयं
उपभोगपरिभोगपरिमाणं, चत्तारि सिक्खावयाई, संजहा-सामाइ देसावगासि पोसहोववासे अतिहि-
संयअस्स विभागे, अपच्छिमा मारणंतिआ संलेहणाजूसणाराहणा अयमाउसो! अगारसामइए पम्मे
पण्णते, अगार धम्मस्स सिक्खाए उवट्ठिए समणोवासए समणोवासिआ वा विहरमाणे आणाइ आराहए
भवति ॥ (सू. ३४) ।
'अपच्छिमा मारणन्तिया संलेहणाझ्सणाराहणा' अपच्छिमत्ति-अकारस्यामङ्गलपरिहारार्थत्वात्पश्चिमा-पथात्कालभाविनी
अव एव मारणान्तिकी मरणरूपे अन्ते-अवसाने भवा मारणान्तिकी संलेखना-फायस्य तपसा कशीकरणं तस्याः जूपणा-
सेवा संलेखनाजूपणा आराधना-ज्ञानादिगुणानां विशेषतः पालना ॥ ३४ ॥
तए णं सा महतिमहालिया मणूसपरिसा समणस्स भगवओ महावीरस्स अंतिए धम्म सोचा
णिसम्म हतुजावहिअया उद्याए उहेति, उहाए उद्वित्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं
॥१५॥
उपपात० औपपाति- फरत्रम् ॥१५६॥ सूत्र ३७ पयाहिणं करेइ २ त्ता वंदति णमंसति वंदित्ता णमंसित्ता अत्येगइआ मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पबहए, अत्थेगइआ पंचाणुवइयं सत्तसिक्खावइ दुवालसविहं गिहिधम्म पडिवण्णा, अवसेसा णं परिसा समणं भगवं महावीरं वंदति गमंसति वंदित्ता णमंसित्ता एवं बयासी-सुअक्खाए ते भंते ! णिग्गये पावयणे एवं सुपण्णत्ते सुभासिए सुवीणीए सुभाविए अणुत्तरे ते भंते । णिग्गंये पावयणे, धम्म णं आइ- क्खमाणा तुन्भे उवसमं आइक्ग्वह, उवसमं आइक्वमाणा विवेगं आइक्खह, विवेगं आइक्खमाणा वेर- मणं आइग्वह, वैरमणं आइक्वमाणा अकरणं पावाणं कम्माणं आइक्वह, णत्यि णं अण्णे केइ समणे वा माहणे वा जे परिसं धम्ममाइक्खित्तए, किमंग पुण इत्तो उत्तरतरं ?, एवं वंदित्ता जामेव दिसं पाउ- भूआ तमेव दिसं पडिगया ॥ (सू० ३५) ।। तए णं कूणिए राया भंभसारपुत्ते समणस्स भगवओ महावी- रस्स अंतिए धम्मं सोचा णिसम्म हट्टतुट्टजावहियए उठाए उठेइ उट्ठाए उहित्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं कति २त्ता वंदिति णमंसति वंदित्ता णमंसित्ता एवं क्यासी-सुअरग्वाए ते भंते ! जिग्गंथे पावयणे जाव किमंग पुण एत्तो उत्तरतरं ?, एवं वदित्ता जामेव दिसं पाउन्भूए तामेव दिसं पडिगए ॥ (सू० ३६ ) ॥ तए णं ताओ सुभद्दापमुहाभो देवीओ समणस्स भगवओ महावीरस्स | अंतिए धम्मं सोचा णिसम्म हतुट्टजावहिअयाओ उठाए उहित्ता समणं भगवं महावीरं तिक्खुत्तो आ: याहिणं पयाहिणं करेन्ति २ त्ता वंदति णमंसंति वंदित्ता णमंसित्ता एवं वयासी-सुअवाए ते भंते ।
उपपात
सू०३८
औषपाति-
कसूत्रम्
॥१५७॥
णिग्गंथे पावयणे जाय किमंग पुण इत्तो उत्तरतरं ! एवं पदित्ता जामेव दिसि पाउन्भूआओ तामेव दिर्सि
पडिगयाओ। समोसरणं सम्मत्तं ।। (सू० ३७)।
'महइमहालिया महचपरिस'चि महातिमहती-अतिगरीयसी महत्पर्पत-महत्वोपेतसभा महतां समूह इत्यर्थः, 'मणूसपरिस'
चि तु व्यक्तमेव, सोचा निमम्मति श्रुत्वा-आकये निशम्प-अवधार्येति 'उहाए उढेई चि उत्थया-कायस्योर्धभवनेन 'सुयक्खा-
ए'चि मुष्ठु आख्यातं सामान्यभणनतः 'सुपण्णते' सुष्ठ प्रज्ञप्तं विशेषभणनवः 'सुभासिए' सुभापितं वचनव्यक्तिवः सुविणीए'
सुविनीतं शिष्येषु सुन्छु विनियोजितं 'सुभासिए' सुष्ठ भावितं-तचभगनात् 'उवसमं आइक्खईचि क्रोधादिनिरोधैमित्यर्थः, 'विवे-
गंति पाद्यग्रन्थत्यागमित्यर्थः, 'वेरमण'ति मनसो निवृत्ति 'धर्मम्' उपशमादिरूपं बूथेति हृदयं, 'नस्थि णं'ति न प्रभवति-न शक्तो
भवति 'आइक्खित्तए'चि आख्यातुं, 'किमंग पुणति अग्रेत्यामन्त्रणे, किं पुनरिति विशेपयोतनार्थः, 'उपरतरं' प्रधानतरं 'जामेव
दिसं पाउन्भूया' यस्या दिशः सकाशात् प्रकटीभूता-आगतेत्यर्थः, समासरणवर्णकः।। ३५-३६-३७ ॥
तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स जेठे अंतेवासी इंदभूई नामं अणगारे गोयम-
सगोत्तेणं सत्तुस्सेहे समचउरंससंठाणसंठिए वदरोसहनारायसंघयणे कणगपुलकनिग्यसपम्हगोरे उग्गतवे
दिचतवे तत्ततवे महातवे घोरतवे उराले घोरे घोरगुणे घोरतवस्सी घोरवंभचेरवासी उच्छ्दसरीरे संखित्त-
विउलतेअलेस्से समणस्स भगवओ महावीरस्स अदूरसामंते उइंजाणू अहोसिरे झाणकोडोवगए संजमेणं
सवसा अप्पाणं भावमाणे विहरति ।
॥१५७॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१५८॥
उपपात.
पत्र ३८
'वणं कालेणमित्यादि व्यक्तं, नवरं 'सतुस्सेहे ति सप्तइस्तोच्छ्रयः, विशेपणद्वयं वागमसिद्, 'कणगपुलगनिग्यसपम्हगोरे'
कनकस्य-सुवर्णस्य पुलको-लबस्तस्य यो निकपा-कपपहे रेखालक्षगस्तथा पम्हति-पद्मगर्भस्तद्वद्गौरी यः स तथा, वृद्धव्याख्या
तु कनकस्य न लोहादेयः पुलकः-सारो वर्णातिशयस्तत्प्रधानो यो निरूपो-रेखा तस्य यत्पक्षम-यगुलत्वं तद्वद् यो गौरः स
तथा, 'उग्गत उग्रम्-अप्रधृष्यं तपोऽस्वेत्युग्रतपाः 'दित्ततवे' दीप्तहुताशन इव कर्मवनदाहकत्वेन जलत्तेजः तपो यस्य स
वथा, 'तत्तवे' तप्तं तापितं तपो येन स वप्ततपाः, एवं तेन तवरतप्तं येन कर्माणि सन्ताप्य तेन तपसा खात्माऽपि वपोरूप:
सन्तापितो, यतोऽन्यस्यास्पृश्यमिव जातमिति, 'महात' महातपाः प्रशस्ततपाः वृहत्तपा वा 'ओराले'तिमीमः कथम् -अतिकष्टं
वपः कुर्वन् पार्श्ववर्तिनामल्पसचानां भयानको भवति, अपरस्त्वाह-'ओराले ति उदार:-प्रधानः 'धोति योरो-निघणः परीपहे-
न्द्रियफपायाख्यानां रिपूणां विनाशे कर्तव्ये, अन्ये त्वात्मनिरपेक्ष घोरमाहुः, 'पोरगुणो' घोराः-अन्यैर्दुरनुचरा गुणाः-मूलगुणादयो
यस्य स तथा, 'घोरतबस्सी' घोरैस्तपोभिस्तपस्वी 'घोरपंभचेरखासी' पोरं-दारुणमल्पसत्वैर्दुरनुचरत्वाद्यद् ब्रह्मचर्य तत्र वस्तुं शीलं
यस्य स तथा, 'उच्छूटशरीरे' उच्छूढम्-उज्झितमिवोज्झितं शरीरं येन तत्संस्कारत्यागात् स तथा, 'संखिनविउलतेपलेस्से' संक्षिप्ता-
शरीरान्वीना विपुला च विस्तीर्णा अनेकयोजनप्रमाणक्षेत्राऽऽधिववस्तुदहनसमर्थत्वात् तेजोलेश्या-विशिष्टतपोजन्यलब्धिविशेष-
प्रभा वेजोज्वाला यस्य स तया, 'कहूंजाणू' शुद्धपधिव्यासनपर्जनात् औपग्रहिकनिपधाया अभावाच उत्कुटुकासनः सन्नपदिश्यते,
ऊर्षे जानुनी यस्य स ऊर्वजानुः, 'अहोसिरे' अधोमुखो नोचं तिर्यग्या नि(वि)क्षिप्तदृष्टिरिति भावः,'झाणकोहोवगर' ध्यानमेव
कोष्ठो ध्यानकोष्ठस्तमुपगतो यः स तथा, यथा हि कोष्ठके धान्य प्रक्षिप्तमविप्रकीर्ण भवत्येवं स भगान् धर्मध्यानकोष्ठकमनुप्रवि-
॥१५८॥
उपपाव
औपपाति:
कम्तम्
॥१५९।।
इपेन्द्रियमनास्यधिकृत्य संवृवात्मा मवतीति भावः ।
तए णं से भगवं गोअमे जायसङ्के जायसंसएजायकोऊहल्ले उप्पण्णसड्डे उप्पण्णसंसए उप्पण्णकोउहल्ले
संजायसढे मंजायसंसए संजायकोहल्ले समुप्पण्णसढे समुप्पण्णसंसए समुप्पण्णकोऊहल्ले उठाए उड़
उठाए उहित्ता जेणेव समणे भगवं महावीरे तेणेव उवागच्छति तेणेव उवागच्छित्ता समर्ण भगवं महावीर
तिम्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेति तिक्खुत्तो आयाहिणं पयाहिणं करेता वंदति णमंसति वंदिता णमं-
सित्ता पचासपणे णाइदूरे सुस्सूसमाणे णमंसमाणे अभिमुहे विणएणं पंजलिउडे पज्जुवासमाणे एवं वयासी।
'जायसड़े' जाता-प्रवृत्ता श्रद्धा-इच्छाऽस्येति जातश्रद्धः, क-वक्ष्यमाणानां पदार्थानां तचपरित्राने, 'जायसंसए' जातः
संशयोऽस्येति जातसंशयः, संशयस्त्वनिर्धारितार्थ ज्ञानमुभय(विरोधिोवस्त्वंशावलम्विया प्रवृत्त, सत्वे तस्य भगरतो जाता,यथा-:
श्रीमन्महावीरवर्द्धमानसामिना प्रथमाङ्गप्रथमथुतस्कन्धप्रथमाध्ययने प्रथमोदेशके आत्मन उपपात उक्तः, स किमसत एवात्मनः
उत सतः परिणामान्तरापचिरूपः, 'जापकोहल्ले जातं कुतूहलं-कौतुकं यस्य स तथा, कीरशमुपपा भगरान्वक्ष्यतीत्यरूप-
जातश्रवणौत्सुक्य इत्यर्थः, 'उप्पन्नसट्टे' प्रागभूता उत्पन्ना श्रद्धा यस्य स उत्पन्नश्रद्धः, अथोत्पन्नश्रद्धत्वस्य जातश्रद्धत्वस्य च
कोऽर्थभेदो, न कश्चिद्, अथ किमर्थ तत्प्रयोगः १, उच्यते, हेतुत्वप्रदर्शनार्थः, तथाहि-उत्पन्नश्रद्धमाजातश्रद्धः प्रवृत्तश्रद्ध
इत्यर्थः, 'संजायसड़े' इत्यादौ च संशब्दः प्रकर्षादिवचनः, अपरस्त्वाह-जाता श्रद्धा प्रष्टुं यस्य स जातश्रद्धा, कथं जातश्रदो,
यस्माआतसंशयः, कथं संशयः अजनि ?, यस्मात् प्राक्तूहलं-किंविधो नामायमुपपातो भविष्यतीत्येवंरूपमित्येप वावदवग्रहः,
Dil
॥१५॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१६॥
उपपात
सूत्र ३८
एवमुत्पन्नसञ्जातसमुत्पन्नश्रद्धादय ईहापायधारणाभेदेन वाच्या इति, उपोद्घातग्रन्थो व्याख्यातः।
जीवे णं भंते! असंजए अविरए अप्पडिहयपचक्खायपावकम्मे सकिरिए असंखुढे एगंतदंढे एगंतयाले
एगंतसुत्ते पावकम्मं अण्हाति ? हंता अग्हाति १ । जीवे णं भंते! असंजअअविरअअप्पडिहयपचक्खाय-
पावकम्मे सकिरिए असंखुडे एगंतदंडे एगंतयाले एगंतसुत्तमोहणिजं पाचकम्मं अण्हातिी, हंता अण्हाति ।
जीवे णं भंते ! मोहणिजं कम्मं वेदेमाणे किं मोहणिजं कम्मं बंधइ? वेअणिजं कम्मं बंधइ', गोयमा!,
मोहणिजंपि कम्मं बंधइ वेअणिजपि कम्मं बंधति, णण्णत्थ चरिममोहणिज कम्मं वेदेमाणे वेअणिज्जं कम्म
यंघइ णो मोहणिज्नं कम्मं बंधइ ३॥ जीवे णं भंते! असंजए अविरए अप्पडियपचक्खायपावकम्मे सकिरिए
असंखुडे एगंतदंदे एगंतवाले एगंतसुत्ते ओसण्णतसपाणघाती कालमासे कालं किचा णिरइएसु उववनंति ?,
हंता उववजंति ४ा जीवे णं भंते ! असंजए अविरए अपडिहयपञ्चक्खायपावकम्मे इओचुए पेचा देवे सिआ?,
गोअमा! अत्थेगइया देवे सिया अत्येगइया णो देवे सिया, से केणद्वेणं भंते ! एवं बुचइ-अत्येगइआ देवे
सिमा अत्थेगइआ णो देवे सिआ?, गोयमा! जे इमे जीवा गामागरणयरणिगमरायहाणिखेडकन्यडमडं-
पदोणमुहपट्टणासमसंबाहसण्णिवेसेसु अकामतण्हाए अकामछुहाए अकामयंभचेरवासेणं अकामअण्हाण-
कसीयायवदंसमसगसेअजल्लमल्लपंकपरितावेणं अप्पतरो वा भुचतरो वा कालं अप्पाणं परिकिलेसंतिअप्प-
तरो या मुजतरो वा कालं अप्पाणं परिकिलेसित्ता कालमासे कालं किच्चा अण्णतरेसु वाणमंतरेसु देवलो.
॥१६॥
उपपात.
यत्र ३८
औपपाति-
करत्रम्
॥१६॥
एसु देवत्ताए उववत्तारों भवंति, तहिं तेसि गती तहिं तेसिं ठिती तहिं तेसिं उववाए पण्णते।
अथामिधिसितोपपातस्य कर्मपन्धपूर्वकवाद कर्मवन्धप्ररूपणायाह-'जीवे णमित्यादि, 'असंजयअविरयसप्पडिहयपर-
स्खायपायकम्मे असंयतः-असंयमवान् अविरत:-तपसि न विशेषेण रतः, अथवा कम्मादसंयतो?, यस्मादविरतो-विरतिव-
जिंतः, तथा न प्रतिहतानि-मम्यस्वप्राया इस्वीकृतानि प्रत्याख्यातानि च-सर्वविरतिप्रतिपत्तितः प्रतिषेषितानि पापकर्माणि-
शानावरणादीनि येन स तथा, अथवा प्रतिहतानि अतीतकालकृतानि निन्दाद्वारेण प्रत्याख्यातानि अनागतकालमातीनि निवृत्तितः
पापकर्माणि-प्राणातिपातादिपापक्रिया येन स तथा, तनिषेधेनाप्रतिहतप्रत्याख्यातपापकर्मा, ततः पूर्वपदाम्यां सह कर्मधारयः,
अत एव 'सकिरिए' सक्रिया-कायिक्यादिक्रियायुक्तः 'असंयुडे' असंवृतः-अनिरुद्धेन्द्रियः 'एगंतदंडे' एकान्तेनैव-सर्वथैव दण्ड-
पत्यात्मानं परं या पापप्रवृत्तितो यः स एकान्तदण्डः, 'एगंतबाले' सर्वथा मिथ्यादृष्टिः, अत एव 'एगंतसुत्ने' सर्वथा मिथ्यात्व-
निद्रया प्रमुप्तः 'पापकर्म ज्ञानावरणायशुभ कर्म 'अण्हाई' आस्नौति-आश्रवति वनातीत्यर्थः, हन्तेति कोमलामत्रणे प्रत्यवधारणार्थों
पा, 'अण्डाइति आस्नीत्येव वधात्येवेत्युत्तरं, न ह्यसंयवादिविशेषणो जीवः कस्याश्चिदवस्थायां कर्म न बनातीति १ । वृतीयपत्रे
'णग्णत्व परिममोहणिजं कम्म वेदेमाणे वेअणिशं कम्मं बंधइ णो मोहणिजंति ननत्यत्ति-नवरं केवलमित्यर्थः, चरममोहनीय
पक्ष्मसम्परायगुणदान के लोभमोहनीयसूक्ष्मकिटिकारूपं वेदयन् वेदनीयं बभाति, अयोगिन एव वेदनीयस्यावन्धकत्वात्, न पुन-
मोहनीयं पभाति, सूक्ष्मसम्परायस्य मोहनीयायुष्कवर्जानां पण्णामेव प्रकृतीनां बन्धकत्वाद, पदाह-संचविहबंधगा होति पाणिणो
१ सप्तविधबन्धका भवन्ति प्राणिन आयुर्वानामेव । तथा सूक्ष्मसम्परायाः पड्बिन्धका विनिर्दिष्टाः ॥१॥ मोहायुर्वानां
प्रकृतीनां ते तु पन्धका भणिवा।
॥१६॥
औपपाति- कसूत्रम् ॥१६॥ उपपात आउवजियाणं तु । वह सुहमसंपराया छविधा विणिहिट्ठा ॥१॥ मोहाउपवजाणं पपडीणं ते उबंधगा भणिया" ३॥ अथा- मिधित्सितोपपातनिरूपणायाह-'जीवे ण मित्यादि, व्यक्तं, नवरं 'उस्मण बाहुल्यतः 'कालमासे कालं किच'चि. मरणावसरे मरणं विधायेत्यर्थः । । 'इओ चुए पेवति इतः स्थानान्मयलोकरक्षणाच्च्युतो भ्रष्टः 'प्रेत्य' जन्मान्तरे देवः स्यात्, ‘से केण- द्वेणंति अथ केन कारणेनेत्यर्थः, 'जे इमे जीवति य इमे-प्रत्यक्षासन्नाः जीवा:-पत्रेन्द्रियविर्यअनुप्पलक्षणाः, प्रामागरादयः प्राग्वत् , 'अकामवण्हाए'त्ति अकामानां-निर्जराधनमिलापिणां सतां तृष्णा-उद् अकामतृष्णा तया, एवमन्यत्पददयम्, 'अकाम- अण्हाणगसीयायवदंसमसगसेयजल्लमाष्टपंकपरितायेणं' इह खेदः-प्रस्खेदो याति च तगति चेति जल्लोनजोमात्र मला-कदिनी- भूतः पङ्को:-मल एव स्वेदेनाीभूतः अखानादपस्तु प्रतीताः अस्नानादिनिर्यः परितापः स तथा तेन, 'अप्पतरो वा मुबवरो वा कालंति प्राकृतत्वेन विभक्तिपरिणामादल्पतरं वा भूयस्तरं वा कालं यावत् 'अण्णतरेसुति रहना मध्ये एकतरेप 'गणमंत. खति व्यन्तरेषु देवलोकेषु-देवजनेषु मध्ये 'तहि तेसिं गईत्ति तसिन्-वानमन्तरदेवलोके तेषाम्-असंयतादिविशेषणजीराना गतिः-गमनं 'ठिईत्ति अवस्थानम् 'उववाओ'त्ति देवत्या भवनम् । तेसिणं भंते! देवाणं केवइ कालं ठिई पण्णता?, गोअमा! दसवाससहस्साइंठिई पपणता, अस्थि णं भंते ! तेसिं देवाणं इड्डी वा जुई वा जसे ति वा घले ति वा वीरिए इ वा पुरिसफारपरिकमेहया, हंता अत्यि, ते णं भंते ! देवा परलोगस्साराहगा १, णो तिणढे समढे ५। से जे इमेगामागरणयरणिगमरायहा- णिखेडकबडमईयदोणमुहपट्टणासमसंवाहसण्णिवेसेस मणुआ भवंति, तंजहा अंडनरका पिअलपदका उपपात० सत्र २८ औपपाति- कसूत्रम् हरिपद्का पारगपद्धका हत्यच्छिमका पायच्छिन्नका कण्णच्छिण्णका कक्षिण्णका उमिका जिंभ. जिनका सीसच्छिनका मुखच्छिन्नका मज्झन्छिमका वेकच्छच्छिमका हियउप्पाडियगा णयणुपाडियगा दसणुप्पाटियगा धसणुप्पादियगा गेवच्छिपणका तंडलच्छिपणका कागणिमंसक्खाइयया ओलंबिया लंबित अपा घंसिया घोलिअया फाहिया पीलिया सूलाइअया मूलमिण्णका खारवत्तिया वसावतिया सीहपुच्छियया दवग्गिदडिगा पंफोसण्णका पंफे सुत्तका चलयमयफा क्समयका णियाणमग्रका अंतो. सल्लमपका गिरिपडिअका तरूपतिका मरुपदियका गिरिपक्वंदोलिया तरुपत्रंदोलिया मरूपखंदोलिया जलपवेसिका जलणपवेसिका विसभक्खितका सत्योवावितका बेहाणसिआ गिद्धपिट्टका कंतारमतका दुभिक्खमतका असंकिलिट्ठपरिणामा ते कालमासे कालं किया अण्णतरेसु थाणमंतरेसु देवलोएस देवताए उववत्तारो भवंति, सहि तेसिं गती तहिं तेसिं ठिती तर्हि तेसिं उववाए पण्णत्ते, तेसि णं भंते ! देवाणं फेवइ कालं ठिती पण्णत्ता, गोअमा!, यारसवारससहस्साई ठिती पपणत्ता । अत्यि णं भंते। तेसिं देवाणं इसी वा जुई वा जसे ति या पले ति वा वीरिए इ वा पुरिसझारपरिकमे इ वा, इंता अत्थि, ते भंते । देवा परलोगस्साराहगा, णो तिण समढे ६। 'ड्डी इ पति ऋद्धिः-परिवारादिसम्पत् 'जुई इवति द्युतिः-शरीराभरणादिदीप्तिः, इन्दो निपातो वाक्यालकारार्थः, इतिशब्दो वाऽयं कृतसन्धिप्रयोग उपप्रदर्शनार्थः, 'जसे इवति यः-म्यातिः, चाशन्दो विकल्पार्थः कचित्तव्यते-'उड्डाणे ।
भोपपाति.
कपत्रम्
१६४॥
उपपति
सूत्र ३८
वा कम्मे इ वति तत्रोत्थानम्-जीभवनं कर्म च-उत्क्षेपणादिका क्रिया 'बले इ वत्ति बलं शारीरः प्राणः 'वीरिए इवा'
वीर्य-जीवप्रभवः प्राण एव 'पुरिसकारपरिकमे इ बत्ति पुरुपकार:-पुरुषामिमानः स एव निष्पादिवफलः पराक्रमः, इंते'त्ति एव-
मेवेत्यर्थः, ते णं देवा परलोगस्स आराहगति ते अकामनिर्जरालब्धदेवभवा व्यन्तराः 'परलोकस्य'जन्मान्तरस्य निर्वाणसाधना-
नुकूलस्स 'आराधका निष्पादका इति प्रश्नः १, नो इणद्वेचि नायमर्थः 'समडेत्ति समर्थ:-सङ्गत इत्युत्तरम्, अयममिप्रायो-ये
हि सम्यग्दर्शनज्ञानपूर्वकानुष्ठानतो देवाः स्युस्त एवावश्यंतया आनन्तर्येण पारम्पर्येण वा निर्वाणानुकूलं भवान्तरमावर्जयन्ति,
तदन्ये तु भाज्या: ५। 'से जे इत्यादिपत्रं व्यक्त, नारं सेशन्दोऽधशब्दार्थः, अथशन्दथेह वाक्पोपक्षेपार्थो, ग्रामादयः प्राग्वन ,
'अंइबद्धगति अनि-अन्दुकानि काष्ठमयानि लोहमयानि वा हस्तयोः पादयो; पन्धनविशेषाः 'निपलबद्धगति निगडानि--
लोहमयानि पादयोन्धनानि 'इडिबद्धगत्ति हडिः-खोटकः 'चारगवद्धगति चारको-गुप्तिः 'मुरवचिनगाचि मरजो-गलपण्टिका
'मज्झन्छिनगति मध्य-उदरदेशः 'वइकच्छजिन्नगति उत्तरासङ्गन्यायेन विदारिताः,'हियउप्पाडियगति उत्पाटितहदया आक-
एकालेयकमांसा इत्यर्थः, 'वसणुप्पाडियग'सि उत्पाटितपणा आकृष्टाण्डा इत्यर्थः,'उण्डुलच्छिन्नति तण्डलप्रमाणखण्डैः खण्डिताः
'कागणिमंसखाइय'त्ति काकणीमांसानि तदेहोइधृतश्लक्ष्णमांस-खण्डानि तानि सादिताः 'उल्लंबियगति अवलम्बितका: रज्ज्वा
बद्धा (वा) गर्वादाववतारिता,उल्लम्बितपर्यायास्तु नैते भवन्ति,उल्लम्बिवानां वैहायसिकशब्देन वक्ष्यमाणत्वादिति, 'लंबियग'त्ति
लम्पितकाः-तरशाखायां पाही पद्धाः 'घसियगत्ति धर्षितकायन्दनमिव पदि 'पोलिययाति पोलिवका दधिपट इत्र पट इव
वा 'फालियय'ति स्फालितकाः कुठारेण दारुपाटकवता, पुस्तकान्तरे 'पीलियगति पीडितका यन्त्रैरिक्षुवदिति 'एलाइयगति
॥१६॥
उपपात.
मूत्र ३८
औपपाति-
करणम्
॥१६॥
शूलाचिकाः गृलिकाप्रोताः 'मूलभिन्नग'त्ति मस्तकोपरि निर्गतशूलिकाः 'खारवत्तिय'चि क्षारेण शारे वा तोक्षकतरुममादिनिर्मि-
तमहाक्षारे पतिता-वृति कारिता र शिता इत्यर्थः, क्षारपात्र चा कृत्ता:-क्षारयात्रिताः तं भोजितास्तस्य वाऽऽधारतां नीता
इत्यर्थः, यज्झवत्तिय'ति वर्धेण सह वृत्ति कारिताः वधपारिता वा-तेन बद्धा इत्यर्थः, उत्पाटितवद्धा(वर्धा) का, 'सीहपुच्छिययाचि
इह पुच्छशन्देन मेदनं विशिवम् उपचारात ततः सीहपुच्छं कृतं मजातं वा येषां ते सिंहपुच्छिनास्त एव सिंहपुच्छितका,सिंहस्य
हि मैथुनानिवृत्तस्पात्याकर्षणात् कदाचिन्मेहने वृद्ध्यति एवं ये कचिदपराधे राजपुरुपैखोटितमेदनाः क्रियन्ते ते सिंहपुच्छितका
व्यपदिश्यन्त इति, अथवा कमाटिकातः पुतप्रदेश यावयेषां वर्ध उत्कर्त्य सिंहपुच्छाकारः क्रियते ते तथोव्यन्ते इति, 'दवग्गिद-
डगति दयाग्निा-दावानलस्तेन ये दग्यास्ते तथोक्ताः 'कोसनगति पथे ये अवसना-सर्वथा निमशास्ते पङ्कावसन्नाः 'पंके
सुतगति पढे मनाङ् मनाः केवल तत उत्तरीतुमशता 'वलयमयगति वलन्तः-संपमा भ्रश्यन्तः अथवाघुमुक्षादिना वेल्लन्तो
ये मृतास्ते वलन्मृतकाः 'वमट्टमयगति चशेन-विपयपारतन्त्र्येण ऋता:-पीडिता यशाताः, वशं या-विषयपरतन्त्रता ऋता-गता
वशास्तेि सन्तो ये मृतास्ते वशामृता चशमृतावा शब्दादिरक्तहरिणादिवदिति 'णियाणमयगति निदानं कृत्वा पालतपश्चरणा-
दिमन्तो ये मृतास्ते तथा 'संतोसल्लमयगति अनुभृतभावशल्या मध्यवर्ति मल्लयादिशल्या वा सन्तो ये मृताः 'गिरिपडियगपत्ति
गिरेः-पर्वतात्पतिताः गिरि-महापापाः पतितो येपामुपरि ते तथा,एवं तरुपतितकाः,'मरुपडियगति मरौ-निर्जलदेशे पतिता
ये ते नथां, मरोर्वा-निर्जलदेशावयबविशेपाव स्थलादित्यर्थः पतिता ये ते तथा, 'भरपडियगति क्वचित्तत्र भरात्-तृपकर्षासादि-
१ मोक्षक प्र०
॥१६५॥
भोपपाति- करणम् उपपाता सत्र ३८ भरात्पतिवा भरो वा पतितो येषामुपरि ते वथा, 'गिरिपक्खंदोलपा' गिरिपक्षे-पर्वतपार्थे छिन्नटङ्कगिरौ चाऽऽत्मानमन्दोलयन्ति ये ते तया, वेप च वदन्दोलनमन्दोलकात्पातेनात्मनो मरणार्थम्, एवं तरुपक्षान्दोलकादयोऽपीति, 'सत्योवाडियगति शस्त्रेणा- स्मानमरपाटयन्ति-विदारयन्ति मरणार्थ ये ते तथा, 'वेहाणसिग'त्ति विहायसि-आकाशे तरुशाखादापात्मन उल्लम्बनेन यन्मरणं भवति तद्वैहापसं तदस्ति येषां ते प्राकृतशैलीरशात् वेहाणसिंया, 'गिद्धपट्ठग'त्ति ये मरणार्थ पुरुषकरिकरभरासभादिकलेवरमध्ये निपतिताः सन्तो गृधैः स्पृष्टास्तुण्डैर्विदारिता नियन्ते ते गृध्रस्पृष्टकाः 'असंकिलिट्ठपरिणाम'त्ति संकिष्टपरिणामा हि महारौद्र- ध्यानावेगेन देवत्वं नलमन्त इति भावः ६। सेजे इभे गामागरणयरणिगमरापहाणिखेडकन्नडमडंवदोणमुहपणासमसंवाहसंनिवेसेसु मणुआ भवंति, तंजहा-पगइभएगा पगइउपसंतापगइपतणुकोहमाणमायालोहा मिउमदवसंपण्णा अल्लीणा विणीआ अम्मा- पिउसस्तूसका अम्मापिईणं अणतियमणिजवयणा अप्पिच्छा अप्पारंभा अप्पपरिग्गहा अप्पेणं आरंभेणं अप्पेणं ममारंभेणं अपेणं आरंभसमारंभेणं वित्तिं कप्पेमाणा यहई वासाई आउ पालंति पालित्तो काल- मासे फालं किया अण्णतरेसु वाणमंतरेसु देवलोएसु देवत्ताए उववत्तारो भवति, तहिं तेसि गती तहि तेमि ठिती तहिं तेसि उपवाए पपणते, तेसि णं भंते । देवाणं केवइ कालं ठिती पण्णता?, गोयमा! घउद्दसवामसहस्सा ७। 'एगइमदगति प्रकृत्या-खभारत एव न परानुपश्यादिना भद्रका:-परोपकारकरणशीलाः प्रकविभद्रकाः 'पगइउवसंता' ॥१६६।
उपपात
सूत्र ३८
औपपाति-
कम्त्रम्
॥१६७||
इत्यत्र उपशान्ता:-क्रोधोदयाभावात् 'पगइतणुकोहमाणमायलोहति सत्यपि कयायोदये प्रतनुक्रोधादिभावाः मिउमद्दवसंपनीति
मृदु यन्मार्दवम्-अत्यर्थमहङ्कतिजयं ये सम्पन्नाः प्राप्तास्ते तथा 'आलीग'ति आलीना-गुरुमाश्रिताः, 'भदगति कचित्तंत्र भद्र-
का:-अनुपतापकाः सेन्यशिक्षागुणात् , तत एव विनीताः, एतदेवाह-'अम्मापिऊण सुस्ममगा' अम्बापित्रोः शुश्रूपकाः-सेवकाः,
अव एवं 'अम्मापिऊणं अगइफमणिजयपणा' इहैवं सम्बन्धः-अम्पापित्रोः सत्कमनतिक्रमणीयं वचनं येषां ते तथा,तथा 'अप्पि-
ग' अमहेच्छाः 'अप्पारंभां अप्पपरिग्गह'त्ति इहारम्भ:-पृथिव्यादिजीवोपमर्दः कृष्यादिरूपः परिग्रहस्तु-धनधान्यादिस्वीकारः,
एतदेव वाक्यान्तरेणाह-'अप्पेण आरंभेणमित्यादि, इहारम्भो-जीवानां विनाशः समारम्भः-तेषामेव परितापकरणं, आरम्भस-
मारम्भस्त्वेतवयं, "विचिति वृत्ति-जीविका 'कप्पेमाण'त्ति कल्पयन्तः कुर्वाणाः ७।
से जाओ इमाओ गामागरणयरणिगमरायहाणिखेडकबडमडयदोणमुहपट्टणासमसंवाहसंनिवेसेसु इत्थि
याओ भवंति, तंजहा-अंतो अंतेउरियाओगयपइआओ मयपआओ वालविवाओ छडितल्लिताओ माइ-
रविआओ पिअरक्खिआओ भायरक्खिआओ कुलघररक्खिआओ ससुरकुलरक्विआओ परूढणहमं-
सुकेसकक्खरोमाओ ववगयपुप्फगंधमल्लालंकाराओ अण्हाणगसेअजल्लमलपंकपरिताविआओववगयखीरद-
हिणवणीअसप्पितेलगुललोणमहुमज्जमंसपरिचत्तकयाहाराओ अप्पिच्छाओ अप्पारंभाओअप्पपरिग्गहाओ
अप्पेणं आरंभेणं अपेणं समारंमेणं अप्पेणं आरंभसमारंभेणं वित्ति कप्पेमाणीओ अकामयंभचेरवासेणं
१ संघ इवि प्र.
॥१६॥
औपपाति- कसूत्रम् ॥१६८॥ उपपात मुत्र ३८ तमेव पइसेनं माइकमइ, ताओ णं इस्थिभाओ एपारवेणं विहारेणं विहरमागीओ यहूई वामाई सेसं तं चेव जाव चउसहि वामसहस्साई ठिई पण्णत्ता ८1 'से जाओ इमाओ'ति अथ या एता 'अंती अंतेउरियाओ'त्ति अन्तः-मध्ये अन्तःपुरस्येति गम्यं, 'कुलपररक्खिपाओ'त्ति कुलगृह-पितगृहं 'मित्तनाइनिययसंबंधिरक्खियाओ'त्ति कचित् , तत्र मित्राणि पितृपत्यादीनां नापामेव या सुहृदः एवं प्रातयो- मातुलादिखजना निजका-गोत्रीयाः सम्बन्धिनो-देवरादिरूपाः 'परूढणहयाखरोमाओनि प्रस्ता-वृद्धिमुपगताः विशिष्टसंस्का- राभावानखादयो यासां सास्तथा, पाठान्तरे 'परूदनहकेममंसुरोमाओंति इह श्मश्रूणि-कुर्चरोमाणि, तानि च यद्यपि स्वीणां न भवन्ति तथापि कासाश्चिदल्पानि भवन्त्यपीति तद्दणम् , अण्हाणगसेयजल्लमलपंकपरितावाओं अस्नानकेन हेतुना खेदादिमिः परिवापो पासां वास्तथा, तत्र खेदः-अखेदः जल्लो-रजोमात्र मला कठिनीभूतं वदेव पङ्कः-स्वेदनाद्रीभूतं वदेव, 'चायसीर- दहिणवणीयसप्पितेलगुललोणमङ्गमञ्जमंसपरिचत्तकयाहाराओ'त्ति व्यपगतानि क्षीरादीनि यतस्तथा परित्यक्तानि मध्यादीनि ३ येन स एवंविधः कृतः-अभ्यवहृत आहारो यकाभिस्तास्तथा, 'तमेव पइसेझं नाइकमंति' या निधुवनार्धमाश्रीयते तामेव पतिशम्पां- भईशयनं नातिकामन्ति-उपपतिना सह नाऽऽश्रयन्तीति ८॥ से जे इमे गामागरणयरणिगमरापहाणिखेडकपडमडंपदोणमुहपणासमसंवाहसन्निवेसेसु मणुआ भवंति, तंजहा-दगविइया दगतइया दगसत्तमा नगएकारसमा गोअमा गोवइआ गिहियम्मा धम्मर्चितका अविमुन्द्रविरुद्धबुदसापकप्पभिअओ तेसिं मणुआणं जो कप्पइ इमाओ नव रसविगईओ आहारित्तए, ॥१६८।
उपपात
सू०३८
ओपपाति-
करणम्
॥१६९॥
तंजहा-वीरं पहिं णवणीयं सप्पि तेल्लं फाणियं महुं मजं मंसं, णण्णत्थ एकाए सरसवविगइए, ते गं
मणुआ अप्पिच्छा तं चेव सवं णवरं चउरासीइ वाससहस्साई ठिई पण्णत्ता ९।
'दगवीय'ति ओदनद्रव्यापेक्षया दकम्-उदकं द्वितीय भोजने येषां ते दकद्वितीयाः 'दगतइयांचि ओदनादिद्रव्यद्वयापे-
क्षया दकम्-उदकं तृतीयं येप ते दकतृतीया, 'दगसत्तमति ओदनादीनि पद् द्रव्याणि दकं च सप्तम भोजने येषां ते देकस.
समा, एवं दगएकारसमा एतदपीति, गोतमगोवइयगिहिधम्मधम्मचिंतकअविरुद्धवुड्ढसावगप्पमियओ'त्ति गौतमो-इस्यो पली-
पर्दस्तेन गृहीवपादपतनादिविचित्रशिक्षेण जनचित्ताक्षेपदक्षेण निक्षामटन्ति ये वे गौतमाः, गोधइपत्ति-गोवतं येषामस्ति ते
गोवतिकाः, ते हि गोषु ग्रागान्निर्गच्छन्तीपु निर्गच्छन्ति चरन्तीपु चरन्ति पिबन्तीपु पिबन्ति आयान्तीष्वायान्ति शयानासु व
शेरते इति, उक्तं च-"गांवीहि समं निग्गमपवेससयणासणाइ पकरेंति । मुंजति जहा गावी तिरिक्खवासं विहाविता ॥ १॥
'गृहिधर्माणो' गृहस्थधर्म एव श्रेयानित्यभिसन्धेर्देवातिथिदानादिरूपगृहस्थधर्मानुगवाः 'धर्मचिन्तका' धर्मशास्त्रपाठका सभासदा
इत्यर्थः, 'अविरुद्धाः' वैनयिकाः उक्तं च-"अविरुद्धो विणयकरो देवाईणं पराए भत्तीए । जह वेसियायणसुओ एवं अनेऽवि
नापया ।।१।" विरुद्धा-अक्रियावादिनः केचिदात्माधनम्युपगमेन वाघान्तरविरुद्धत्वात् , युद्धाः-तापसा पद्धकाल एवं दीक्षाभ्यु-
पगमात् , आदिदेवकालोत्पनत्वेन च सकललिङ्गिनामाद्यत्वात् , श्रावका-धर्मशास्त्रश्रवणाद् ब्राह्मणाः अथवा वृद्धश्रावका ब्राह्मणाः,
१ गोमिः समं निर्गमप्रवेशशयनाशनादि प्रकुर्वन्ति । भुञ्जते यथा गावस्तिर्यग्वासं विभावयन्तः ॥१०॥
२ अविरुद्धो विनयकरो देवादीनां परया भक्या । यथा वैश्यायनसुतः एवमन्येऽपि ज्ञातव्या ॥१॥
॥१६॥
भोपपाति-
कसूत्रम्
॥१७॥
उपपात.
सूत्र ३८
एते प्रभृतिः-आदिऊँपां ते तथा, 'गवणीयंति प्रक्षण सम्पिति घृतं 'फाणिय'ति गुडं 'गणत्य एकाए मरिसबविगईए नि न
इति आहारनिषेधः अन्यत्र तां वर्जयित्वैत्यर्थः, एकस्याः सर्पपविकृतेः मर्पपतैलविकृतरित्यर्थः १ ॥
से जे इमे गंगाकूलगा वाणपत्था तारसा भवंति, तंजहा-होत्तिया पोत्तिया कोत्तिया जण्णई सई थालई
हुंपउट्ठा दंतुक्खलिया उम्मजका सम्मज्जका निम्मन्जका संपखाला दक्षिणकूलका उत्तरकूलका संग्वपमका
कूलधमका मिगलुद्धका हत्यितावसा उदंडका दिसापोक्खिणो वाकवासिणो अंबुवासिणो चिलवासिणो
जलवासिणो वेलवासिणो रुक्खमूलिआ अंबुभक्खिणो वाउभक्विणो सेवालमक्खिणो मूलाहारा कंदा-
हारा तयाहारा पत्ताहारा पुप्फाहारा वीयाहारा परिसडियकंदमूलतयपत्तपुष्फफलाहारा जलाभिसेअकविण-
गायभूण आयावणादि पंचग्गितावेहिं इंगालसोल्लियं कंडुसोल्लियं कंठसोल्लिपंपिव अपाणं करेमाणा पहुई
वासाई परियायं पाउणंति यहई वासाई परियाय पाउणित्ता कालमासे कालं किचाउकोसेणं जोइसिएसुदेवेसु
देवत्ताए उववत्तारो भवति, पलिओवमं वाससयसहस्समभहि ठिई, आराहगा?, णो इणहे समढे १०।
'गंगाकूलगति गङ्गाकूलाश्रिताः 'वानप्पत्य'चि वने-अटव्यां प्रस्था-प्रस्थान गमनमवस्थान वा वनप्रस्था सा अस्ति
वेषां तस्यां वा भवा वानप्रस्था:-'ब्रह्मचारी गृहस्थश्व, वानप्रस्थो यतिस्तथे त्येवंभूततीयाश्रमवर्तिनः 'होतियाति अमिहोत्रि-
काः पत्तियति वस्त्रधारिणः 'कोत्तियति भूमिशायिनः 'जन्नईत्ति यज्ञयाजिनः सडइति श्रादाः 'थालनि गृहीतमाण्डाः ।
१ मूले अविरुदत्यादितः समासः ।
॥१७॥
उपपात
औषपाति-
सू०३८
'बउनि एण्डिकायमणाः 'दंतुस्खलिय'त्ति फलमोजिनः 'उम्मज्जकति उन्मज्जनमात्रेण ये स्नान्ति 'संमज्जगोत्ति उन्म-
ज्जनस्पैयामहत्करणेन ये स्नान्ति 'निमज्जा'नि स्नानार्थ निममा एप ये क्षणं तिष्ठन्ति 'संपखालति मृत्तिकादिघर्षणपूर्वक
येऽ धालयन्ति 'दक्षिणकूलगति यैर्गङ्गाया दक्षिणकूल एव वस्तन्यम् 'उत्तरकूलगति उक्तविपरीताः 'संखधमगति शङ्ख
मात्या ये जेमन्ति पद्यन्यः कोऽपि नागच्छतीति 'कूलधमगति ये कूले स्थित्या शब्दं कृत्वा भुञ्जते 'मियलद्धयत्ति प्रतीता एव,
'दस्थितारमति ये हस्तिनं मारयित्वा तेनैव बहुकालं भोजनतो यापपन्ति 'उइंडगति ऊर्कीकतदण्डा ये सश्चरन्ति 'दिसापे-
स्तिणोनि उदकेन दिशः प्रोक्ष्य ये फलपुष्पादि ममुचिन्वन्ति 'वाकवासिणो' त्ति वल्कलवाससः 'चेलगासिणोति व्यक्तं पाठा-
न्तरे 'पेलवासियोति समुद्रवेलासनिधिवासिनः 'जलवासिणोति ये जलनिममा एवासते, शेपाः प्रतीताः, नवरं 'जलामिसेयक-
दिणगापा' इति चे अस्नात्वा न भुञ्जते स्नानाद्वा पाण्डुरीभूतगात्रा इति युद्धाः, पाठान्तरे जलामिपेककठिनं गावं भूताः-
प्राप्ता ये ते ग्या, 'इंगालसोष्ठिय' ति अङ्गारैरिव पकं 'कंडमोल्लिय' ति कन्दुपकमिवेति 'पलिओवमं वाससयसहस्समन्भहियं'
ति मकारस्य प्राठवाभवत्वादर्पयवसहस्राम्यधिकमित्यर्थः, अथवा पल्पोपमं वर्षशतसहस्रमम्पधिकं च पल्योपमादित्येवं
गमनिका ॥१०॥
से जे इमे जाप सन्निवेसेसु पपइया समणा भवंति, तंजहा-फंदप्पिया कुसुइया मोहरिया गीयरइप्पिया
नएणसीला ते गं पपणं विहारेणं विहरमाणा पहुई चासाई सामण्णपरियायं पाउणंति पहई वासाइं साम-
पणपरिपायं पाउणित्ता तस्स ठाणस अणालोइअअप्पडिता कालमासे कालं किचा उफोसेणं सोहम्मे कप्पे
॥१७॥
औपपाति-
करत्रम्
॥१७२।।
जीवोप.
पत्र ३८
कंदप्पिएसु देवेसु देवत्ताए उववत्तारो भवंति, तहिं तेसिं गती तहिं तेसिंठिती, सेसं तं चेव, गवरंपलिओ-
वमं वाससहस्समन्भहियं ठिती १११ से जे इमे जाव सन्निवेसेसु परिवायगा भवंति, तंजहा-संखा जोई
कविला भिउच्चा हंसा परमहंसा यहुउद्या कुडिवया कण्हपरिवायगा, तत्थ खलु इमे अट्ट माहणपरिवायगा
भवंति, तंजहा-कण्हे अ करकंडे य, अंबडे य परासरे। कण्हे दीवायणे चेव, देवगुत्ते अ णारए ॥ १ ॥ तत्थ
खलु इमे अट्ठ खत्तियपरिव्वायया भवंति, तंजहा-सीलई ससिहारे(य), णग्गई भग्गई ति। विदेहे रांपा
राया रायारामे वलेति अ ॥१॥ ते णं परिव्वायगा रिउव्वेदजजुब्वेदसामवेयअहव्वणवेय इतिहासपंचमाणं
णिग्धंडण्टाणं संगोवंगाणं सरहस्साणं चउण्हं वेयाणं सारगा पारगा धारगा'वारगा सडंगवी संहितंत-
विसारया संखाणे सिक्खाकप्पे वागरणे छंदे णिरुत्ते जोतिसामयणे अण्णेसु य यंभपणएंसु अ सत्येसु सुप-
रिणिहिया यावि हुत्था । ते णं परिवायगा दाणधम्मं च सोअधम्मं च तित्थाभिसेअंच आघवेमाणा पण
वेमाणा पखवेमाणा विहरंति, जपणं अम्हे किंचि असुई भवति तण्णं उदएण य महिआए अ पक्वालिअं
सुई भवति, एवं खलु अम्हे चोक्खा चोक्खायारा सुई सुइसमायारा भवेत्ता अमिसेअजलपूअप्पाणो अवि-
घेण सग्गं गमिस्सामो, तेसि गं परिवायगाणं णो कप्पइ अगडं वा तलायं वा णई वा वावि वा पुख-
रिणी वा दीहियं वा गुंजालिअंवा सरं वा सागरं वा ओगाहित्तए, णपणत्थ अद्वाणगमणे, णोकप्पाइसगडे
पा जाव संदमाणिकं वा दुहिताणं गच्छितए, तेसिणं परिवायगाणं णो कप्पई आसं वाइल्धि वा उदं
॥७२॥
जीवोप०
सत्र ३८
औपपाति-
कसूत्रम्
॥१७॥
वा गोणि वा महिसं वा खरं वा दुरुहिता णं गमित्तए, तेसि णं परिवायगाणं णो कप्पइ नडपेच्छा इ वा
जाव मागहपेच्छा इ वा पिच्छित्तए, तेसिं परिवायगाणं णो कप्पइ हरिआणं लेसणया वा घट्टणया वा धंभ.
णया वा लूसणया वा उप्पाडणया वा करित्तए,तेसिं परिवायगाणं णो कप्पइ इत्थिकहा इवा भत्तकहा इवा
देसकहा इ वा रायकहा इ वा चोरकहा इ वा अणत्थदंडं करित्तए, तेसि णं परिन्वायगाणं णो कप्पइ अयपा-
याई वा तउअपायाणि वा तंथपायाणि वा जसदपायाणि या सीसगपायाणि वा रुप्पपायाणि वा सुवण्णपा-
याणि वा अण्णयराणि बहुमुल्लाणि वा धारित्तए, णण्णत्थ लाउपाएण वा दारुपाएण वा महिआपाएण वा, तेसि-
णं परिवायगाणं णो कप्पइ अययंधणाणि वा तउअपंधणाणि वा तंवयंधणाणि जाव बहुमुल्लाणि धारित्तए,
तेसि णं परिवायगाणं णो कप्पइ णाणाविह्वण्णरागरत्ताई वत्थाई धारित्तए, णण्णत्थ एकाए पाउरत्ताए
तेसि णं परिवायगाणं णो कप्पड हारं या अद्धहारं वा एकाचलिं वा मुत्तावलिं वा कणगावलिं वा रयणा-
वलिं वा मुरवि वा कंठमुरविं वा पालंयं वा तिसरयं वा कडिसुत्तं वा दसमुद्दिआणंतकं वा कडयाणि वा
तुडियाणि वा अंगयाणि वा केऊराणि वा कुंडलाणि वा मउडं वा चूलामणिं वा पिणद्वित्तए, णण्णत्थ
एफेणं तंविएणं पवित्तएणं, तेसि णं परिवायगाणं णो कप्पड़ गंथिमवेढिमपूरिमसंघातिमे चउपिहे मल्ले धारि-
त्तए, णण्णत्व एगेणं कप्णपूरेणं, तेसि णं परिवायगाणं णो कप्पइ अगलुएण वा चंदणेण या कुंकुमेण वा
गायं अणुलिंपित्तए, णपणत्थ एकाए गंगामहिआए, तेसि णं कप्पइ मागहए पत्थए जलस्स पडिगाहित्तए,
॥१७३॥
औपपाति- कमूत्रम् ॥१७४॥ परिवाज सूत्र ३८ सेऽविय वहमाणे णो चैव णं अवहमाणे, सेऽविय थिमिओदए णो चेव णं कदमोदए, सेविय यहुपसपणे णो चेव णं अवटुपसणे, सेऽविय परिपूए णो चेव णं अपरिपूर, सेऽविय णं दिण्णे नोचेवणं अदिपणे, सेविय पिवित्तए णो चेव णं हत्यपायचरुचमसपक्खालणट्ठाए सिणाइत्तए वा, तेसि णं परिवायगाणं कप्पह मागहए अदाढए जलस्स पडिग्गाहित्तए, सेविय वहमाणे पो चेव णं अपहमाणे जावणोचेव णं अदिपणे, सेऽविय हत्थपापचरुचमसपक्खालणट्टयाए णो चेव णं पिचित्तए सिणाइतए वाते णं परिवायगा एयारूवेणं विहा- रेणं विहरमाणा यहई वासाई परियायं पाउणंति बहूई वासाइं परियायं पाउणित्ता कालमासे कालं किच्चा उकोसेणं यमलोए कप्पे देवत्ताए उववत्तारो भवंति, तहिं तेसिं गई तहिं तेसिं ठिई दस सांगरोवमाई ठिई पपणत्ता, सेसं तं चेव १२ ।। (सू० ३८)। 'पवइया समण'त्ति निग्रन्था इत्यर्थः, कंदप्पियति कान्दर्षिका:-नानाविधहासकारिणः 'कुंकुइय'त्ति कुकुचेन-कुत्सिताव- स्पन्देन चरन्तीति कौकुचिकाः, ये हि भ्रूनयनबदनकरचरणादिमिर्भाण्डा इव तथा चेष्टन्ते यथा स्वयमहसन्त एव परान् हासय- न्तीति 'मोहरियत्ति मुखरा-नानाविधासम्बद्धाभिधायिनस्त एव मौसरिकाः 'गीयरइपिय'त्ति गीतेन या रती-रमणं क्रीडा सा प्रिया येषां गीतरतयो या लोकाः प्रिया येषां ते तथा 'सामण्णपरियागंति श्रामण्यपर्यायं साधुत्वमित्यर्थः 'पाउणंति'चि प्रापयन्ति पूरयन्तीत्यर्थः ११ । 'परिवायगति मस्करिणः 'संख'त्ति साङ्ख्याः घुमहङ्कारादिकार्यग्रामवादिनः प्रकृतीधरयोः जगत्कारणत्व: मभ्युपगताः 'जोई ति योगिनः अध्यात्मशास्त्रानुष्ठापिना 'कविलति कपिलो देवता येषां ते कापिलाः, साया एव निरीश्वरा १७ -- परिव्राज. मन्त्र ३८ औपपाति- फरत्रम् ॥१७५।। इत्यर्थः, 'मिउच्चति भृगुः-लोकप्रसिद्ध ऋषिविशेषस्तस्यैते शिष्या इति भार्गवाः, 'हंसा परमहंसा पहुउदगा कुलिचया' इत्येते चत्वा- रोऽपि परिमाजकमते पतिविशेषाः, नत्र हंसा ये पर्वतकुहरपथाश्रमदेवकुलारामवासिनो मिक्षार्थं च ग्राम प्रविशन्ति, परमहंसास्तु ये नदीपुलिनसमागमयदेशेषु वसन्ति चीरकौपीनकुशांथ त्यत्वा प्राणान् परित्यजन्ति, पहूदकास्तु ग्रामे एकरात्रिका नगरे पञ्च रात्रिकाः प्राप्तभोगांश्च ये भुञ्जन्त इति, कुटीव्रता:--कुटीचराः, ते च गृहे वर्तमाना व्यपगतक्रोधलोभमोहा अहवारं वर्जयन्तीति; 'कण्हपरिवायगति कृष्णपरिवाजकाः परिव्राजकविशेषा एव, नारायणभक्तिका इति केचित् , कण्ड्वादयः पोडश परिव्राजका लोकतोऽवसेयाः, रिउवेदजजुवेदसामवेपअहवणवेदनि इह पष्ठीबहुवचनलोपदर्शनात ऋग्वेदयजुर्वेदसामवेदाथर्ववेदानामिति दृश्य, इतिहासर्पचमाण'ति इतिहासः पुराणमुच्यते 'निघंटुछट्ठाणंति निर्यण्टुर-नामकोशः 'संगोवंगाणंति अगानि-शिक्षादीनि-तदुक्कप्रप- शनपराः प्रबन्धाः 'सरहस्साणंति ऐदम्पर्ययुक्तानामित्यर्थः 'चउण्हं वेयाणति व्यक्तं 'सारयत्ति - अध्यापनद्वारेण प्रवर्तकाः सारका वा अन्येषां विस्मृतस्य सारणात् 'पारय'त्ति पर्यंतगामिनः 'धारयत्ति धारयितुं क्षमाः 'सडंगवी'त्ति पडङ्गाविदः- शिक्षादिविचारकाः 'सद्वितंतविसारयत्ति कापिलीयतन्त्रपण्डिनाः 'संखाणे ति साह्याने-गणितस्कन्धे सुपरिनिष्ठिता इति योगा, अथ पडङ्गानि दर्शयन्नाह-'सिक्खाकप्पेत्ति शिक्षा च-अक्षरस्वरूपनिरूपर्क शास्त्र कल्पश्च-तथाविधसमाचारनिरूपकं शाखमेवेति शिक्षाकल्पस्तत्र, 'यागरणे'त्ति शब्दलक्षणशास्त्रे 'छंदे'त्ति पथवचनलक्षणशास्त्रे 'निरुत्ते'त्ति शब्दनिरुक्तिप्रतिपादके 'जोइसामयणे'चि ज्योतिपामयने-ज्योतिशास्त्रे अन्येषु च बहुपु 'भण्णएसु यत्ति ब्राह्मणकेषु च-वेदव्याख्यानरूपेषु ब्राह्मणसंबन्धि शास्त्रेष्वागमेपु पा, वाचनान्तरे परिवायएमु य नपसुत्ति परिवाजकसम्बन्धिषु च नयेषु-न्यायेषु 'सुपरिनिट्ठियायावि होत्य'त्ति सनिष्णाता- औपपाति- कसूत्रम् परिवाज सूत्र ३८ थाप्यभूवन्निति, 'आधवेमाण'त्ति आख्यायन्तः-कथयन्तः 'पण्णवेमाणति बोधयन्तः 'परूवेमाणति उपपत्तिमिः स्थापयन्तः 'चोक्खा चोक्खायार'त्ति चोक्षा-विमलदेहनेपथ्याः चोक्षाचारा-निवद्यव्यवहाराः, किमुक्तं भवतीत्याह-सुई सुईसमायारनि, 'अमिसेयजलपूयप्पाणो'चि अभिपेकतो जलेन पूयत्ति-पवित्रित आत्मा यैस्ते तथा 'अविग्घेणं विनामावेन,'अगडं वत्ति अवटं- कूपं 'वाविं वत्ति वापी-चतुरस्रजलाशयविशेषः 'पुक्खरिणीं चति पुष्फरिणी वर्तुलः स एव पुष्करयुक्तो वा 'दीहियं वत्ति दीर्घिका- सारणी 'गुंजालियं 'चि गुञ्जालिका-चक्रमारणी 'सरसिं वत्ति कचिदृश्यते तत्र महत्सरः सरसीत्युच्यते, 'नण्णत्थ अद्धाणग- मणेणं'ति न इति यो निपेधः सोऽन्यत्राध्वगमनादित्यर्थः, सगडं वे'त्यय यावत्करणादिदं दृश्य-'रह वा जाणं चा जुग्गं वा गिल्लि वा घिल्लिं वा पवहणं वा सीयं चेति एतानि च प्रागिव व्याख्येयानीति, 'हरियाणं लेसणया वति संश्लेषणता 'घट्टणया वति सट्टनं 'थंभणया वति स्तम्भनम्-ऊर्वीकरणं 'लूसणया वत्ति चित्तत्र लूपणं-दस्तादिना यनकादेः संम्मार्जनं 'उप्पाडणया का उन्मूलनं, 'अयपायाणि वे' त्यादिनने यावत्करणात् वपुफसीसकरजतजातरूपकाचवेडन्तियवृत्तलोहकंसलोहहारपुटकरीतिकाम. णिशगुदन्तचर्मवेलशैलशब्दविशेषितानि पात्राणि दृश्यानि, 'अण्णयराणि वा तहप्पगाराणि महद्धणमोल्लाई' इति च दृश्यं तत्रायो- लोहं रजत-रूप्यं जातरूप-सुवर्ण काचः-पापाणविकारः वेडंतियत्ति-रूढिगम्यं वृत्तलोहं-त्रिकुटीति यदुच्यते कांसलोह-कांस्य- मेव हारपुटकं-मुक्ताशुक्तिपुटं रीतिका-पीतला अन्यतराणि वा एषां मध्ये एकतराणि एतद्वयतिरिक्तानि वा तथाप्रफराणि-मोज- नादिकार्यकरणसमर्थानि महत्-प्रभूतं धनं-द्रव्यं मूल्य-प्रतीतं येषां तानि तथा 'अलावुपाएणति अलाघुपात्रात् तुम्बकमाजनादि- त्यर्थः, तथा 'अयवन्धणाणि 'त्यत्र यावत्करणात् त्रषुकबन्धनादीनि शैलबन्धनान्तानि पात्राणि उदयानि, अण्णयराई तहप्पगाराई ॥१७६।।
परिवाना सत्र ३८ औपपाति- कसूत्रम् ॥१७॥ महद्धणमुल्लाई' इत्येतच दृश्यमिति, पुस्तकान्तरे समग्रमिदं सूत्रद्वयमस्त्येवेति, 'गण्णत्थ एगाए धाउरचाए'चि इह युगलिकयेति शेषो दृश्यः, हारादीनि प्राग्वन् , नवरं 'दसमुद्दियार्णवर्य'ति रूदशन्दत्वादस्प हस्ताङ्गुलीमुद्रिकादशकमित्यर्थः, 'पवित्तएण'त्ति पवित्रकम्-अमुलीयकं 'गंथिमवेदिमपूरीमसंपाइमेचि ग्रन्धिर्म-ग्रन्थनेन निर्वृत्तं मालारूपं वेष्टिम-मालावेष्टननिर्वृत्तं पुष्पलम्बूसकादि परिम-पूरणनिवृत्तं वंशशलाकाजालकपूरणमयतिति सङ्घातिम-सवातेन निवृत्तम् इतरेतरस्य नालप्रवेशनेन मल्लेत्ति-माल्पानि मा- लायां साधूनि तस्यै हितानि वेति पुप्पाणीत्यर्थः 'कण्णपूरएणति कर्णपूरक:-पुष्पमयः कर्णाभरणविशेषः 'मागहए पत्थए'ति 'दो असईओ पसई दोहिं पसईहिं सेइया होइ । चउसेइओ उ कुलओ चउकुलओ पत्थओ होई ॥१॥ चउपत्थमादयं वह चचारि य आढपा भवे दोणों' इत्यादिमानलक्षणलक्षितो मागधप्रस्था, 'सेऽवि य वहमाणए चि तदपि च जलं वहमानं-नयादिश्रोतो. यत्ति व्याप्रिपमाण वा, 'थिमिओदए'ति स्तिमिवोदकं यस्या(न्त)धः कर्दमो नास्ति 'बहुपसन्ने ति बहुप्रसन्नम्-अतिस्वच्छं परि- ए'त्ति परिपूतं वस्त्रेण गालित 'पिवित्तए नि पातुं 'चरुचमसति चरुः-स्थालीविशेषश्वमसो-दविकेति१२ ॥३८॥ तेणं कालेणं तेणं समएणं अम्मडस्स परिव्वायगस्स सत्त अंतेघासिसयाई गिम्हकालसमयंसि जेहा. मूलमासंसि गंगाए महानईए उभओकूलेणं कंपिल्लपुराओ गयराओ पुरिमतालं गयरं संपढ़िया विहाराए, तए णं तेसि परिव्वायगाणं तीसे अगामियाए छिण्णोवायाए दीहमद्धार अडवीए कंचि देसंतरमणुप. १ दे असती प्रसूतिः द्वाभ्यां प्रसृतिभ्यां सेतिका भवति । चतुःसेतिकस्तु-कुलवथतु कलयः प्रस्थो भवति ॥ १॥ चतुष्प्र- स्थमादकं तथा चत्वारि आटकानि भवेद् द्रोणः ॥
औपपाति-
अम्बड०
सूत्र ३९
॥९७८||
ताणं से पुब्बग्गहिए उदए अणुपुब्वेणं परिमुंजमाणे झीणे, तए णं ते परिवाया झीणोदगा समाणा
तण्हाए पारम्भमाणा पार २ उदगदातारमपस्समाणा अण्णमण्णं सहावेति संघावित्ता एवं वासी-
एवं स्खलु देवाणुप्पिया! अम्ह इमीसे अगामिआए जाव अडवीए कंचि देसंतरमणुपत्ताणं से उदय जावं
झोणे तं से ग्वल देवाणुप्पिया! अम्ह इमीसे अगामियाए जाव अडवीए उदगदातारस्स सव्वओ
समंता मग्गणगवेसणं करित्तए तिकटु अण्णमण्णस्स अंतिए एअमट्ठ पडिसुगंति रत्ता तीसे अगा-
मियाए जाव अडवीए उदगदातारस्स सवओ समंता मग्गणगवेसणं करेइ करित्ता उदगदातारमलम-
माणा दोपि अण्णमण्णं सद्दावेन्ति सहावेत्ता एवं वयासी-इह णं देवाणुप्पिया! उदगदातारो पत्थि
तं णो ग्वस्तु कप्पइ अम्ह अदिपणं गिणिहत्ता अदिणं सातिजित्तए, तं मा णं अम्हे इयाणिं आवइ:
कालंमि अदिपणं गिण्हामो अदिण्णं सादिज्जामो मा णं अम्हं तवलोवे भविस्सइ, तं सेयं खलु अम्हं
देवाणुप्पिया! तिदंडयं कुंडियाओ य कंचणियाओ य करोडियाओ य भिसियाओ य छण्णालए य
अंकुसए य केमरीयाओ य पवित्तए य गणेत्तियाओ य छत्तए य वाहणाओ य पाउयाओ य पाउर-
त्ताओ य एगते पडित्ता गंगं महाणई ओगाहित्ता वालुअसंधारए संधरित्ता संलेहणाझोसियार्ण भत्त-
पाणपडियाइक्खियाणं पाओवगयाणं कालं अणवकंवमाणाणं विहरित्तए त्तिकटु अण्णमण्णस्स अंतिए
एअम पडिसुगंति,अण्णमण्णस्स अंतिए० पडिसुणित्ता तिदंडए य जाव पगंते एदेव रत्ता गंगं महाणई
॥१७८॥
औरपानि
करणम्
1१७९॥
घर ३९
ओगाहेंति २त्ता पेलुआसंधारपं दुहिति यारत्ता पुरत्याभिमुहा संपलियंकनिसन्ना करयलजावकटु एवं
पगासी-णमोत्यु णं अरहताणं जाय संपत्ताण, नमोऽत्यु णं समणस्स भगवओ महावीरस्स जाव संपा-
विउकामरस, नमोऽत्यु णं अम्मठस्स परिव्वायगस्स अम्हं धम्मायरियस्स धम्मोपदेसगस्स, पुदिव णं
अम्हे अम्मदरस परिव्यायगस्स अंतिए यूलगपाणाइ-वाए पचक्खाए जावजीवाए मुसावाए अदिण्णा-
पाणे पगमगाए जायजीवाए सव्ये मेहुणे पचरखाए जावधीवाए धूलए परिग्गहे पचक्खाए जायजीवाए
इयाणि अम्हे समणस्स मगपओ महावीरस्स अंतिए सव्यं पाणाइवायं पचक्खामो जायज्जीवाए एवं
जाय सव्यं परिग्गई पचापामो जायजीयाए सव्यं कोह माणं मायं लोहं पेनं दोसं कलहं अब्भक्खाण
पेसुणं परपरियागं अरइरई मायामोसं मिगदसणसझं अकरणिजं जोगं पञ्चक्खामो जावजीवाए सव्वं
असणं पाणं स्पाइमं साइमं पउन्विहंपि आहारं पचक्खामो जायजीवाए जंपि य इमं सरीरं इ8 कंतं
पिपं माण्णं मणाम घेनं येसासिपं संमतं पहुमतं अणुमतं भंडकरंउगसमाणं मा णं सीयं मा णं
उहं मा णं खुहा मा णं पियासा मा णं वाला मा णं चोरा मा णं दंसामा णं मसगा माणं वाति-
पपित्तियसंनिवाइयविविहा रोगातं का परीसहोवसग्गा फुसंतु तिकटु एयंपिणं चरमेहिं ऊसासणीसासेहि
योसिरामि त्तिक संलेहणासणाझुसिया भत्तपाणापडियाइक्खिया पाओवयगा कालं अणवकंखमाणा
विहरंति, तए णं ते परिव्वाया पहई भत्ताई अणसणाए छेदेन्ति छेदित्ता आलोहा परिकता समाहि-
॥१७॥
औपपाति-
अम्बर
घन ३९
पत्ता कालमासे कालं किंवा बमलोप कप्पे देवत्ताए उवषण्णा, तर्हि तेसिं गई दससागरोवमाई ठिई
पण्णता, परलोगस्स आराहगा, सेसं तं व १३ (सू०३९)।
अथ ये चरकपरिव्राजका ब्रह्मलोकं गतास्तदुपदर्शनेनाधिकृतार्थ समर्थयबाह-'ते' मित्यादि व्यक्तं, नवरं 'जेहामूलमासं-
मिति ज्येष्ठा मूलं वा नक्षत्रं पौर्णमास्यां यत्र स्यात् स ज्येष्ठामूलो मासः, ज्येष्ठ इत्यर्थः, 'अगामियाय चि अविद्यमानमामाया
'छिभावाए नि छिन्ना व्यवच्छिन्नाः आपाताः सार्थगोकुलादिमम्पाता पस्यां सा तथा तस्याः 'दीहमदाए ति दीर्घावन दीर्घमा.
या इत्यर्थः 'सहाविति'ति शन्दयन्ति-सम्मापन्ते 'मम्गणगवेसण ति मार्गणं च-अन्वयधर्मरन्वेषणं गवेषणंच-व्यतिरेकपभैर-
वेषणमेवेति मार्गणगवेषणं 'साइञ्जितए'त्ति स्वादयितुं-भोक्तुमित्यर्थः,कचित 'अदिष्ण भुजित्तए अदिनं साइजित्तए'त्ति पाठः तत्र
'भुजित्तए ति मोक्तुं 'साइजितपत्ति भोजयितुं भुञ्जानं वाऽनुमोदयितुमिति व्याख्येयं,तिदंडए'त्तित्रयाणां दण्डकानां समाहारसिद-
ण्डकानि 'कुंडियायो यति कमण्डलाः 'कंचणियाशे यति कावनिका:-रुद्राक्षमयमालिकाः करोडियाओयति करोटिका:-
मृण्मपभाजनविशेषाः 'मिसिपाओ यत्ति घृपिका-उपवेशनपट्टडिकाः छण्णालए यति पानालकानित्रिकाष्ठिका अंकुसाए यत्ति
अडशका:-देवार्चनार्थ वृक्षपल्लवाकर्षणार्थ अङ्कुशकाः 'केसरियाओ पति केशरिका:-प्रमार्जनानि चीवरखण्डानि 'पविचए' य'
त्ति पवित्रकाणि-ताप्रमपान्यङ्गुलीयकानि 'गणेतियाओ याचि गणेत्रिका-इस्तामरणविशेषः पत्रमाणपानहरा, प्रतीता, पाउर-
पाओ पति धातुरका-गैरिकोपरजिवाः शाटिका इति गम्यं, 'पडिसुणेन्ति चि प्रतिशृण्वन्ति-अम्युपगमन्ति, 'संपलियंकनिस-
माति सम्पर्य:-पग्रामनं, प्राणातिपातादिव्याख्या पूर्वगत् , शरीरविशेषणग्याख्या त्वेवम्-'इति पलभं रति कान्तं का-
॥१८॥
अम्बड
सू०३९
औपराति-
॥१८॥
म्यस्यात् 'पिपत्ति प्रियं सदा प्रेमविपयत्वात् 'मणुष्ण मनोश-सुंदरमित्यर्थः, 'मणोमति भनसा अभ्यते-प्राप्यते पुनः पुनः
संस्मरणतो पतन्मनोऽमं 'पति सर्वपदार्थानां मध्ये अतिशयेन प्रियत्वात् प्रेयः, प्रकर्षण वा इज्या-पूजाऽस्येति प्रेज्यं, प्रेयं वा
कालान्तरनयनाद, 'येन्जति कचित्तत्र स्थैर्यम् , अस्थिरेऽपि मूः स्थैर्यसमारोपणाद, 'वेसासियति विश्वासः प्रयोजनमस्येति
वैश्वासिकं, परशरीरमेव हि प्रायेणाविश्वामहेतुर्मवतीति, 'समय'ति सम्मतं तत्कृतकार्याणां सम्मतत्वात् 'बहुमयंति पहुशो बहूना
पा मप्प मतम्-इष्टं यत्तद्वहुमतम् 'अणुमय'ति चैगुण्पदर्शनस्यापि पश्चान्मतमनुमतं 'भंडकरंडगसमाण ति आभरणकरण्डकतुल्य-
मुपादेयमित्यर्थः, तथा 'माणं सीय' मित्यादि व्यक्तं, नवरं माश-दो निपेपार्थः, षङ्कारो वाक्यालङ्कारार्थः, इह च स्पृशत्विति
यथायोग योजनीयम् , अथवा 'मा जति मा एतच्छरीरमिति व्याख्येयं, 'मा णं वालति व्याला:-धापदभुजगाः 'रोगार्यक'
लि रोगा:-कालमहाव्याधयः आतझा:-त एव सघोषातिनः 'परीमहोवसग्गति परीपहा:- दादयो द्वाविंशतिः उपसर्गा-
दिव्यादयः 'फुसंतु' स्पृशन्तु 'इतिकटु'ति इतिकृत्वा इत्येवमभिसन्धाय यत्पालितमिति शेषः, 'एयपि 'ति एतदपि शरीरं
'पोसिरामि तिकडे' इत्यत्र तिकटुत्ति इतिकृत्वा इति विसर्जनं विधाय विहरन्तीति योगः, 'संलेहनाथूसिय'ति संलेखना-
शरीरस्य तपमा कृशीकरणं तो तया वा 'सित्ति जुटा वा सेविता ये ते तथा 'सलेहणझुसणाझूसिय'त्ति क्वचित् तत्र संलेख-
नायां-कापशरीरकशीकरणे या जोपणा-प्रीतिः सेवा वा 'जुपी प्रीतिसेवनयो' रिति वचनात् सा तथा तया तां वा ये जुटा:-
सेवितास्ते तथा संलेखनाजोपणाया वा झसियनि-पिताः शीणा ये ते तथा, भत्तपाणपडियाइक्खिय'त्ति प्रत्याख्यातभक्तपानाः
'पाओगया' पादपोपगता वृक्षवनिष्पन्दतयाऽवस्थिता इत्यर्थः, 'कालं अणवखमाणति मरणमनवकासन्तः, आकाक्षन्ति हि
॥१८॥
औपपाति-
करत्रम्
।।१८२]]
अम्बड
सूत्र ४०
मरणमतिकटं गताः केचनेति तनिषेध उक्तः 'अणसणाए छेईति'त्ति अनशनेन व्यवच्छिन्दन्ति-परिहरन्तीत्यर्थः, एते च यद्यपि
देशविरतिमन्तस्तथापि परिव्राजकक्रियया ब्रह्मलोकं गता इत्यवसेयम् , अन्यथैतद्भणनं वृथैव स्याद्, देशविरतिफलं त्वेषां पर-
लोकाराषकत्वमेवेति, न च ब्रह्मलोकगमनं परिवाजकक्रियाफलमेषामेवोच्यते, अन्येषामपि मिथ्याशां कपिलप्रभृतीनां तस्योक्त-
स्वादिति १३ ॥३९॥
बहुजणे णं भंते ! अपामपयास्स एवमाइक्खइ एवं भासइ एवं परूवेइ एवं अंबडे परिव्वायए कंपि-
लपुरे गयरे घरसते आहारमाहरेइ, घरसए वसहिं उवेइ, से कहमेयं भंते! एवं ?, गोयमा!, जपणं से पहु-
जणो अण्णमण्णस्स एवमाइक्खइ जाव एवं परवेइ-एवं खलु अम्मदे परिव्वापए कंपिल्लपुरे जाव घरसए
वसहि उवेइ, सचे णं एसमहे, अहंपि णं गोयमा! एवमाइक्खामि जाव एवं परूवैमि-एवं खलु अम्मदे
परिवायए जाव वसहि उवेइ । से केणढे णं भंते ! एवं बुचइ-अम्मदे परिवायए जाव वसहिं उवेइ १, गोयमा,
अम्मरस णं परिवायस्स पगइभट्याए जाव विणीययाए उदछ?णं अनिक्वित्तेणं तवोकम्मेणं उड़ पाहाओ
पगिल्झिय २ सुराभिमुहस्स आतावणभूमीए आतावेमाणस्स सुभेणं परिणामेणं पसत्याहिं लेसाहिं विसु-
ज्झमाणीहिं अन्नया कयाइ तदावरणिजाणं कम्माणं ग्वओवसमेणं ईहाहामग्गणगवेसणं करेमाणस्स वीरि-
यलदीए वेवियलद्धीए ओहिणाणलवीए समुप्पण्णाए, तए णं से अम्मडे परिवायए ताए वीरियलद्धीए
घेउवियलदीप ओहिणाणलदीप समुप्पण्णाय जणविम्हावणहेर्ड कंपिल्लापुरै घरस जाब बसहि उबेह, से
॥१२॥
सू०४.
औपपानि-
स्याम्
॥१८॥
तेणढणं गोपमा! एवं पुपई-अम्मदे परिपायए कंपिल्लपुरे णयरे घरसए जाव वसहि उवेइ । पटणं भंते!
सम्मठे परिल्यायए देवाणुप्पियाणं अंतिए मुंडे भवित्ता अगाराओअणगारियं पव्वइत्तए, णोइणसमढे,
गोगमा! अम्मदेणं परिवायए समणोयासा अभिगयजीवाजीवे जाव अप्पाणं भावेमाणे विहरई, णवरं
जसियफलिहे अयंगुदुवारे नियत्तंतेउरघरदारपवेसी ण युगइ अम्मडस्स णं परिघायगस्सथूलए पाणाइवाए
पयरगाए जायनीवाए जाय परिग्गहे णपरं सव्वे मेहुणे पचक्रवाए जायजीवाए, अम्मडस्स गंणों कप्पड़
अपामोतपमाणमेत्तंपि जलं सयराहं उत्तरित्तए णण्णत्य अद्वाणगमणेणं, अम्मडस्स णं णो कप्पड़ सगर्ड
एवं चेव भाणियपं जाय णण्णत्व पगाए गंगामट्टियाए, अम्मडस्स णं परिवायगस्स णो कप्पइ आहाक-
म्मिए या उद्देसिए या मीसजाए इ वा अज्झोअरए इ वा पूइकम्मे इ वा कीयगडे इया पामिचे इ वा अणि-
सिटे या अभिहद इ या ठहत्तए या रस्त्तए वा फंतार भत्ते इ वा दुन्भिक्षत्ते इ वा पाहुणगभत्ते इ वा
गिलाणभत्ते इ या बदलियाभत्ते इ वा भोत्तए वा पाइत्तए वा, अम्मडस्स णं परिवायगस्स णो कप्पइ
मूलभोपणे या जाप पीयभोयणे या भोत्तए वा पाइत्तर वा, अम्मडस्सणं परिव्वायगस्स चउविहे अण-
सद पवग्याए जावजीवाए, तंजहा-अवज्झाणायरिए पमायायरिए हिंसप्पयाणे पावकम्मोवएसें, अम्म-
उस्स कप्पड़ मागहए अदाढए जलस्स पडिग्गाहित्तए सेऽविय वहमाणए नो चेव णं अवेहमाणए जाव
१ नेदं प्रत्यन्तरे गवरमित्यादितः,
॥१८३॥
भोपपाति-
॥१८४॥
सेऽविय पूए नो चेव णं अपरिपूए सेऽविय सावज्जेत्तिकाऊंणो चेव णं अणवजे सेऽविय जीवा इतिकटु णो
चेव णं अजीवा सेविय दिपणे णो चेव णं अदिण्णे सेऽविय दंतहत्थपायचरुचमसपक्वालणयाए पिवित्तए
वा णो चेव णं सिणाइत्तए, अम्मडस्स कप्पइ मागहए य आढए जलस्स पडिग्गाहित्तए, सेविय वहमाणे
जाव दिने नो चेव णं अदिण्णे सेऽविय सिणाइत्तए णो चेव णं हत्थपायचरुचमसपक्खालणट्टयाए पिबित्तए
वा, अम्मडस्स णो कप्पइ अन्नउत्थिया वा अण्णउत्थियदेवयाणि वा अण्णउत्थियपरिग्गहियाणि वा घेइ-
पाइं वंदित्तए वा णमंसित्तए वा जाय पज्जुवासित्तए वाणण्णत्थ अरिहंते वा अरिहंतचेइयाइं वा। अम्मडे
णं भंते ! परिव्वायए कालमासे कालं किच्चा कहिं गच्छिहिति ? कहिं उववजिहिति ?,गोयमा! अम्मडे णं परि-
घायए उचावएहिं सीलब्वयगुणवेरमणपञ्चक्खाणपोसहोवचासेहिं अप्पाणं भावेमाणे यहई वासाई समणो-
यासयपरियायं पाउणिहिति २त्ता मासियाए संलेहणाए अप्पाणं झूसित्तासढि भत्ताई अणसणाए छेदित्ता
आलोइयपडिकते समाहिपत्ते कालमासे कालं किचा यंभलोए कप्पे देवत्ताए उववजिहिति, तत्थ णं अत्थे.
गइयाणं देवाणं दस सागरोवमाई ठिई पण्णत्ता, तत्थ णं अम्मडस्सवि देवस्स दस सागरोवमाई ठिई ।
से गं भंते ! अम्मडे देवे ताओ देवलोगाओ आउक्खएणं भवक्खएणं ठिइक्खएणं अणंतरं चयं चइत्ता
कहिं गच्छिहिति कहिं उबवविहिति १,गोयमा! महाविदेहे वासे जाई कुलाई भवंति अट्टाई दित्ताई वित्ताई
विच्छिण्णविउलभवणसयणासणजाणवाहणाई यहुधणजायस्वरययाई आओगपओगसंपउत्ताई विच्छ-
॥१८॥
अम्मडा.
सूत्र १०
औपति-
॥१८॥
शिपपउरमत्तपाणाई यहुदासीदासगोमहिसगवेलगप्पभ्याई यहुजणस्स अपरिभ्याई तहप्पगारेसु कुलेस
पुमत्ताप परयाहिति । ताणं तस्स दारगस्स गन्भत्यस्स चेव ममाणस्स अम्मापिईणं धम्मे दढापतिण्णा
भविस्मद, से णं तत्य गवण्डं मामाणं यहपडिपुण्णाणं अट्ठमाणराइंदियाणं वीइताणं सुकुमालपाणिपाए
जाय ससिसोमाकारे फते पियदसणे सुरूवे दारए पपाहिति, तए णं तस्स दारगस्स अम्मापियरो पढमे
दियसे टिउवडियं काहिति, पिइयदिवसे चंदसूरदंसणियं काहिति, छठे दिवसे जागरियं काहिंति, एकार-
समे दिवसे पीतिते णिव्यित्ते असुइजायकम्मकरणे संपत्ते यारसाहे दिवसे अम्मापियरो इमं एयारूवं
गोणं गुणणिप्फण्णं णामधेनं फाहिति-जम्हा णं अम्हं इमंसि दारगंसि गन्भत्यंसि चेव समाणसि धम्मे
पापदण्णा तं होउ णं अम्हं दारए दठपइण्णे णामेणं, तए णं तस्स दारगस्स अम्मापियरोणामधेनं करेहि-
ति दढपाइपणेत्ति । तं दढपइण्णं दारगं अम्मापियरो साइरेगऽट्ठवासजातगं जाणित्ता सोभणंसि तिहिकरण-
णम्पत्तमुत्तसि फलापरियरस उवणेहिति । तए णं से कलायरिए तं दढपइण्णं दारगं लेहाइयाओ गणि-
यापहाणाओ सउणरूयपज्जवसाणाओ वावत्तरि कलाओ सुत्ततो य अत्थतो य करणतो य सेहाविहिति
सिसाविहिति, तंजहा-लेहं गणितं रूवं गीयं वाइयं सरगयं पुक्खरगयं समतालं जूयं जणवायं पासकं
अट्ठाययं पोरेकचं दगमहियं अण्णविहिं पाणविहिं वत्यविहिं विलेवणविहिं सयणविहिं अजं पहेलियं माग-
१ दुक्खवप्नातंति प्र.
॥१८५॥
मोपपाति- करणम् ॥१८६॥ अम्मडा० हियं गाई गीइयं सिलोयं हिरपणजुत्ती सुवण्णजुत्ती गंधजुत्ती चुण्णजुत्ती आभरणविहिं तरुणीपडिकम्म इत्थिलकवणं पुरिसलकावणं हयलक्वणं गयलक्खणं गोणलक्षणं कुक्कुडलक्खणं चक्कलक्खणं छत्तलक्षणं चम्मलपवणं दंडलग्वणं असिलक्षणं मणिलक्षणं काकणिलक्खणं वत्थुविजं खंधारमाणनगरमाणं वत्थुः निवेसणं चूहं पडिवूह चारं पडिचार चक्वूह गझलवूह सगडवूह जुदं निजुद्धं जुद्धातिंजुद्धं मुटिंजुद्धं याहुजुद्धं लयाजुदं इसस्थं छप्पवाहं घणुधेयं हिरण्णपागं सुवण्णपागं वट्टखेड खुत्ताखेडणालियाखेपत्तच्छेजकडन वच्छेनं सजीवं निजीवं सउणस्तमिति वाबत्तरिकला सेहाविति सिंक्खावेत्ता अम्मापिईणं उवणेहितिो तए णं तस्स ददपइण्णस्स दारगस्स अम्मापियरों त कलायरियं विपुलेणं असणपाणखाइमसाइमेणं वत्थ- गंधमल्लालंकारेण य सकारेहिंति सम्माणेहिति सकारत्ता सम्माणेत्ता विपुलं जीवियारिहं पीइदाणं दलइस्सहा विपुलं २ ता पडिविजेहिंति । तए णं से ददपइपणे दारए यावत्तरिकलापंडिए नवंगसुत्तपडियोहिंग अट्टार- सदेसीभासाविसारए गीयरती गंधवणकुसले हयजोही गयजोही रहजोही बाहुज़ोही बाहुप्पमहीं वियाल: चारी साहसिए अलं भोगसमत्ये आवि भविस्सइ ।तए णं दृढपइण्णं दारगं अम्मापियरो यावत्तरिकलापंडियं जाय अलं भोगसमत्वं बियाणित्ता विउलेहिं अपणभोगेहिं पाणभोगेहिं लेणभोगेहिं वत्यभोगेहि सयणभोगे- हिं कामभोगेहिं उवणिमंतेहिंति,तए णं से दद्वपइण्णे दारए तेहिं विउलेहि अण्णभोगेहि जाव सयणभोगेहूं १ परमप्र० २ वेज्मम्बेडम० ३ नेदं प्र०। itesh
औपपाति-
अम्मडा.
सूत्र ४०
॥१८७॥
णो सबिहिति णो रनिहिति णो गिझिहिति णो अज्झोववनिहिति,से जहाणामए उप्पले.इवा पउमे इ वा.
कुसुमे इ वा नलिणे इ या सुभगे इया सुगंधे इ वा पोंडरीए इ वामहापोंडरीए इवा सतपत्ते इ वासहस्सपत्ते
हवा सतसहस्सपत्ते इया पंके जाए जले संयुट्टे णोचलिप्पर पंकरएणं णोवलिप्पइ जलरएणं,एवमेव दढपइपणेवि
दारए कामेहिं जाए भोगेहिं संयुड़े णोपलिप्पिहिति फामरएणं णोवलिप्पिहिति. भोगरएणं णोवलिप्पिहिति
मित्तणाइणियगसयणसंबंधिपरिजणेणं, से णं तहारूवाणं थेराणं अंतिए केवलं योहिं बुज्झिहिति केवलबोहि
युज्झित्ता अगाराओ अणगारियं पपइहिति। से णं भविस्सइ अणगारे भगवंते ईरियासमिए जाव गुत्ता
पंभयारी । तस्स णं भगवंतस्स एतेणं विहारेणं विहरमाणस्स अणंते अणुत्तरे णिवाघाए.निरावरणे कसिणे
पठिपुण्णे केवलवरणाणदंसणे समुपजिहिति। तए णं से दढपइण्णे केवली. यहूई.वासाई के लिपरियागं
पाउणिहिति, केवलिपरियागं पाउणित्ता मासियाए संलेहणाए अपाणं शूसित्ता सहि भत्ताई अणसणाए
छएता जस्सद्वार फीरह णग्गभावे मुंडभावे अपहाणए अदंतवणए केसलोए यंभचेरवासे अच्छत्तकं अणोबा--
पाहणकं भूमिसेन्ना फलहसेना कट्ठसेना परघरपवेसो लद्धावलद्धं परेहिं हीलणाओ खिसणाओणिदणाओं
गरहणाओ तालणाओ तजणाओ परिभवणाओ पव्वहणाओ उच्चावयागामकंटका बावीसंपरीसहोवसग्गा.
अहियासिनति तमट्ठमाराहित्ता चरिमेहिं उस्सासणिस्सासेहिं सिज्झिहिति चुज्झिहिति मुचिहिति परिणि
म्यादिति सब्यदुफवाणमंतं करेहिति ॥१४॥ (सू०४०)॥
॥१८॥
अम्मडा० औपपाति- सूत्र ४० f/૨૮૮ इहैव नावान्तरमाह-'बहुजणेण मित्यादि व्यक्तं, नारं 'पगहभद्दयाए'इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यं-'पगइउपसंतयाए पग- इतणुकोहमाणमायालोहयाए मिउमद्दवसंपण्णयाए अल्लीणयाए भद्दयाए'त्ति व्याख्या प्राग्मत् , 'अनिक्खितेणीति अविश्रान्तेन 'पगिन्सिय'ति प्रगृह्य विधायेत्यर्थः, परिणामेणं'ति जीरपरिणत्या 'अज्झवसाणेहिंति मनोविशेपैः 'लेमाहिति तेजोलेश्यादिकाभिः 'तदावरणिआणति वीर्यान्तरक्रियलधिमाप्तिनिमित्तारधिज्ञानावरणानामित्यर्थः, 'ईहावूहमग्गणगवेसणं ति इह ईहा-किमिदमि- स्थमतान्ययेत्ये सदालोचनाभिमुखा मतिः चेष्टा, व्यूह-इदमित्थमेवंरूपो निश्चयः, मार्गणम्-अन्वयधर्मालोचनं यथा स्थाणौ निवेतन्ये इह पल्ल्युत्सर्पणादयः प्रायः स्थाणुधर्मा घटन्त इति, गवेषणं-व्यतिरेकधर्मालोचनं यथा स्थाणावेव निक्षेतव्ये इह शिरःकण्ड्यनादयः प्रायः पुरुपधर्मा न घटन्त इति, तत एषां समाहारद्वन्द्वः, 'वीरियलद्धीए'ति वीर्यलन्ध्या सह 'वेउवियल- दीए ति पैफियलन्ध्या सह 'ओहिणाणलदिति अवधिज्ञानलन्धिः समुत्पन्ना, वीर्यलन्भ्यादित्रयमुत्पन्नमित्यर्थः, वाचनान्तरे 'पीरिपलद्धी वैउवियलद्धीचि पठ्यते, यत्कचित् 'अम्म(म्ब)डे परिवायगैत्ति दृश्यते तदयुक्तं, अम्मडे इत्येतस्य स्थानाङ्गादिपु- स्तकेषु दर्शनात् , 'अहिगयजीवाजीवे' इत्यत्र यावत्करणादिदं दृश्यम्-'उवलद्धपुण्णपाचे' 'आसवसंवरनिारकिरियाहिगरणबंध- मोक्खड्सले' आश्रवाः-प्राणातिपातादयः संवराः-प्राणातिपातविरमणादयः निर्जरा-कर्मणो देशतः क्षपणं क्रियाः कायिक्या- दिकाः अधिकरणानि-सङ्गादिनिर्वर्तनसंयोजनानि यन्धमोक्षौ-कर्मविपयो, एतेन वास्य ज्ञानसम्पन्नतोक्ता, 'असहेजति अविद्य- मानमाहाय्यः कुतीथिकप्रेरितः सन् सम्यवाविचलनं प्रति न परमाहाय्यमपेक्षत इति भावः, अत एवाह-'देवासुरनागसुवण्ण- जक्खरक्खमकिणरकिंपुरिसगरुलगंधदमदोरगाइएहि निग्गंथाओ पारयणाओ अणइकमणिजे' इति देवा-पैमानिकाः अमरनाग- Il૨૮૮ી.
अम्मडा०
औपपाति-
फश्वम्
॥१८॥
नि-असुरामारा नागहमारावति भवनपतिविशेषाः सुत्रालि-सवर्णा ज्योतिष्का इत्यर्थः, कचिद्गरुडेत्ति नाधीयते, ततः सुव-
पणेनि-मुवर्णहमारा मकनपतिविशेपाः यक्षराक्षसकिन्नरकिम्पुरुषाः व्यन्तरभेदाः, गरुडत्ति-गरुडचिह्नाः सुवर्णकुमाराः, गन्धर्व-
महोरगाध व्यन्तराः, 'इणमो निग्गन्धे पावयणे'त्ति असिन्निन्धे प्रवचने 'निस्संकियोत्ति निःसन्देहः निखिय'ति मुक्तदर्शना-
न्तरपक्षपातः 'निधिइगिन्छे'चि निकिंचिकित्मकः फलं प्रति निःशकः 'लडे'त्ति लब्धार्थोऽर्थश्रवणतः 'गहियटेति गृहीतार्थोऽव-
धारणतः 'पुखिय?'ति पृष्टाः संशये सति 'अहिगयडे'त्ति अधिगतार्थोऽभिगतार्थो वा अर्थापयोधाद 'विणिच्छियडे'त्ति विनि-
चितार्थः पदम्पोपलम्भान् , अत एव 'अट्टिमिंजपेम्माणुरागरत्ते' अस्थीनि च-कीकमानि मिजा च-तन्मध्यवर्ती धातुविशेषः
अस्थिमिआस्ताः प्रेमानुरागेण-सार्बज्ञप्रवचनप्रीतिलक्षणकुसुम्भादिरागेण रक्ता इस रक्ता यस्य स तथा, केनोल्लेखेनेत्याह--'अय-
माउसो ! निग्गथे पाययणे अढे अयं परमढे सेसे अणडे'ति,अयमिति-प्राकृतत्वादिदम् ‘आउसो'त्ति आयुष्मन्निति पुत्रादेरामन्त्रणं,
फचित् 'इगमो निग्गन्धे' इति दृश्यते, 'सेसे ति शेर्प-धनधान्यपुत्रकलत्रमित्रराज्यकुप्रवचनादिकमिति, 'ऊसियफलिहे ति उछि-
तम्-उन्नतं स्फटिकमिव स्फटिक चित्तं यस्य म तथा, मौनीन्द्रप्रवचनावाप्या परिपुष्टमना इत्यर्थः, इति वृद्धव्याख्या, अन्ये
स्याहुः इच्छ्रित:-अर्गलास्थानादपनीयोवी तो न तिरथीनः, कपाटपश्चाद्भागादपनीत इत्यर्थः, उत्सृतो या अपगतः परिधः-
अर्गला गृहमारे यस्यासौ उच्छितरिय उत्कृतपरिधो का, औदार्यातिशयादतिशपदानदायित्वेन भिक्षुकप्रवेशार्थमनगलितगृह-
बार इत्यर्थः, इदं च किलाम्मडस्य न सम्भवति, स्वयमेव चस्य भिक्षुकत्वाद्, अत एव पुस्तके लिखितं यथा 'ऊसियफलिहे'-
॥१८९॥
अम्मडा० भोपपाति- करत्रम् ॥१९॥ त्यादिविशेषणयं नोच्यते, 'अवंगुयदुनारे ति अपावृत्तद्वार:-कपाटादिभिरस्थगितगृहद्वारा, सद्दर्शनलाभेन न कुतोऽपि पापण्डि- काद्विमेति, शोभनमार्गपरिग्रहेणोद्घाटशिरास्तिष्ठतीति भाव इति वृद्धव्याख्या, केचिचाहुः-भिक्षुकप्रवेशार्थमौदादिस्थगितगृह- द्वार इत्यर्थः, इदं चाम्मडस न घटते, 'चियत्ततेउरघरदारपवेसी'त्ति चियत्नोत्ति-लोकानां प्रीतिकर एव अन्तःपुरे वा गृहे वा द्वारे वा प्रवेशो यस्य स तथा, इन्प्रत्ययवान समामान्तः, अतिधार्मिकतया सर्वत्रानाशङ्कनीयोऽसाविति भावः, अन्ये त्याहु:- चियत्तोति-नाप्रीतिकरोऽन्तःपुरगृहे द्वारेण नापद्वारेण प्रवेश:-शिष्टजनप्रवेशनं यस्य स तथा, अनीकॊलताप्रतिपादनपरं चेत्थ- मिदं विशेषणं, न चाम्मडस्वेदं घटते, अन्तःपुरस्यैवाभावादिति, कचिदेवं दृश्यते-'चियत्तपरंतेउरपवेसी'ति चियत्तेत्ति-प्रीति- कारिण्येव गृहे चाऽन्तःपुरे वा प्रविशतीत्येवंशीलो यः स तथा, त्यक्तो वा गृहान्तःपुरयोरकसात् प्रवेशो येन स तथा, 'चउद्दस- अट्ठमुदिद्रुषुप्प्णमासिणीसुनि उद्दिष्टा-अमावास्या 'पडिपुण्णं पोसह अणुपालेमाणे'त्ति आहारपौपधादिभेदाचतूरूपमपीति 'समणे निग्गंधे फासुएसणिजेणं असणपाणखाइमसाइमेणं वत्थपडिग्गदकम्बलपायपुच्छणेणं' अत्रं च पडिग्गहचि प्रतिग्रहः पतगहों वा-पात्रं पायपुच्छणंति-पादप्रोक्षणं रजोहरणं 'ओसहभेसजेणीति औषधम्-एकद्रव्याश्रयं भैषज्यं-द्रव्यसमुदायरूपमथवा औपचं-त्रिफलादि भैपज्यं-पथ्यं 'पाडिहारिएणं पीढफलगसेजासंथारएणं पडिलाहेमाणे'त्ति प्रतिहारः-प्रत्यर्पण प्रयोजन मस्येति प्रातिहारिकं तेन पीठम्-आमनं फलकम्-अष्टम्भनार्थः काष्ठविशेषः शय्या-वसतिः शयनं वा यत्र प्रसारितपादैः १ सावामस्थानापेक्ष्या या स्यादपि, आगतस्यार्थिनो याचनापूर्णीकरणाद्वा,मक्ता वा तस्येदृशा स्युर्ये तन्निरासंस्थाने सत्र- शाला तथाविधां कुर्युः, उल्लिसितस्फटिकमद्वा निर्मलान्तःकरण इति वा, शेषपदद्वये तु न प्रथमव्याख्यानपक्षे दोपलेशांनकाशः।
अम्मडा०
औपपाति-
सू०३९
गुप्यते संस्तारको-लघुतर गयनमेर 'मीलवयगुणवेरमणपचक्सागपोसहोपासेहि अहापरिग्गहिएहिं तबोकम्मेहि अप्पाणं भावे-
माणेति शीलनतानि-अणुनतानि गुणा-गुणतानि विरमणानि-रागादिविरतिप्रकाराः प्रत्यारपानानि-नमस्कारसहितादीनि
पौषधोपचासः-अष्टम्यादिपर्वदिने पूपयमनम् , आहारादित्याग इत्यर्थः, 'णो कप्पइ अक्खसोयप्पमाणमेचपि जले सपराई उत्तरि-
नए' अक्षश्रोताप्रमाणा-गन्त्रीचक्रनामिच्छिद्रप्रमाणा माता यस्य तत्तया, सयरोह-अकस्मात् हैलवेत्यर्थः, 'आहाकम्मिए' इत्यादि
व्यक्त, नगर 'रइए इपत्ति रचितम्-औदेशिकमेदो यन्मोदकचूर्गादि पुनर्मोदकतया कूरदध्यादिक वा यत्करम्बकादितया विर-
चितं वचिनमित्युच्यते, इह चेतिशब्द उपप्रदर्शने, चाशब्दो विकल्पे, 'कान्तारमत्ते इ वत्ति कान्तारम्-अरण्य तंत्र भिक्षुकाणां
निर्वाहणार्य पसंस्क्रियते तत्वान्तारभक्तमिति, 'दुभिक्पमते ह यति दुर्भिक्षमक्तं यद्भिक्षुकार्थ दुर्भिक्षे संस्क्रियते, औदेशिका-
दिभेदायते, 'पद्दलियामते । प्रति वर्दलिका-दुर्दिन 'गिलाणभत्ते इ वत्ति ग्लानः सन्नारोग्याय यददाति वद ग्लानभक्तं 'पाहु-
गमते ३ पनि प्रापूर्णकः माऽपि कचिद्गतो यत्प्रतिसिद्धयें संस्कृत्य ददाति प्रापूर्णका वा-सापादय इहायाता इति यद्दापयति
तत्यापूर्णकमतं 'मूलभोयणे ४ वाति मूलानि-पमासि (पसीना)टिकार्दीनो यावत्करणादिदं पदम्य दृश्यं 'कन्दभोयणे इ वत्ति
कन्दाः-पूरणफन्दादयः 'फलभोयणे इ बत्ति फलानि आमादीनां 'हरियभोयणे इ बत्ति हरितानि-मधुरवणकंदुरुभाण्डादीनि
'पीपभोयणे पति बीजानि-शालितिलादीनि 'भोलए वोत्ति मोक्तुं वा 'पायए वत्ति पातु वा आंधाकर्मकांदिपानकादीनीति ।
'श्रमशाणापरिएति अपभ्यानेन-आर्तादिना आचरित-आसेवितो यः अपध्यानस्य वा यदाचरितम् आसेवन सोऽनर्थदण्ड इति,
'पमादापरिणनि प्रमादेन-धृतगुडादिद्रव्याणां स्थगनादिकरणे आलस्यलक्षणेन औचरितों यस्तस्य वा यदाचरितं सोनार्थदण्ड:
CODAITAN
॥१९॥
अम्मडा.
औषपाति-
कसूत्रम्
॥१९२।।
प्रमादाचरितः प्रमादाचरितं वेति 'हिंसप्पयाणे'त्ति हिंस्रस्य-खड्गादेः प्रदानम्-अन्यस्यार्पणं निष्प्रयोजनमेवेति हिंस्रप्रदान, पाव-
कम्मोवएसेत्ति पापकर्मोपदेशः-कृप्याद्युपदेशः प्रयोजनं विनेति, 'सावज्जेत्तिकटु'त्ति यदिदं जलस्य परिमाणकरणं तज्जले
सावधमितिकृत्वा, सावधमपि कथमित्याह-'जीवत्तिकटु'त्ति जीवा अप्कायिका एत इतिकृत्वा, अथवा कस्मात्परिपूतं गृह्णाती-
त्यत आह-सापयमितिकृत्वा, एतदेव कुत इत्याह-जीवा इतिकृत्वा, पूतरकादिजीवा इह सन्तीतिकृत्वेति भावः । 'अण्णउत्थिए
वत्ति अन्ययूधिका-अर्हत्सङ्घापेक्षया अन्ये शाक्यादयः 'चेइयाईति अर्हचैत्यानि-जिनप्रतिमा इत्यर्थः 'णण्णत्व अरहंतेहि बनि
न कल्पते, इह योऽयं नेति प्रतिषेधः सोऽन्यत्राहयः, अर्हतो वर्जयित्वेत्यर्थः, स हि किल परिव्राजकवेपधारकः अतोऽन्ययूथि-
कदेववावन्दनादिनिषेधे अईतामपि चन्दनादिनिषेधो मा भूदितिकत्या णण्णत्थेत्यायधीतं, 'उच्चावएहिति उच्चावचैः-उत्कृष्टानु-
स्कृष्टैः। 'आउक्खएणति आयुःकर्मणो दलिकनिर्जरणेन 'भवक्खएणं'ति देवभवनिवन्धनभूतकर्मणां गत्यादीनां निर्जरणेनेत्यर्थः,
'ठिइक्वएणीति आयुःकर्मणस्तदन्येषां च केपाश्चित् स्थितेर्विदलनेनेति 'अणंतरं चयं चइत्त'त्ति देवभवसम्पन्धिनं चयं-शरीरं त्य-
स्वा-विमुच्य अथवा 'चयं चइत्त'त्ति च्यवनं चित्या-कृत्वेत्यर्थः, 'अडाईति परिपूर्णानि 'दित्ताईति दप्तानि-दर्पवन्ति वित्ताईति
वित्तानि-व्याख्यातानि शेषपदानि कूणिकवर्णकवद् व्याख्येयानि, 'तहप्पगारेसु कुलेसुत्ति इह कचित् कुले इत्ययं शेपो दृश्यः,
'पुमचाए'त्ति पुंस्त्वतया, पुरुपतयेत्यर्थः, 'पचायाहिति'त्ति प्रत्याजनिष्यति उत्पत्स्यत इत्यर्थः, 'ठिइबडियं काहिति ति स्थितिप-
पतित-कुलक्रमान्तभूतं पुत्रजन्मोचितमनुष्ठानं करिष्यतः 'चंदसूरदसणिय'ति चन्द्रसूरदर्शनिकाभिधानं सुतजन्मोत्सवविशेष 'जा-
१ 'जनक् जनने हादिरयम्' इति न्यायमसहोक्तर्भवति परस्मैपदेऽपि प्रयोगो जनेः ।
॥१९२॥
अम्मडा०
सत्र ४०
औपपाति-
करणम्
॥१९३॥
गरिय'ति रात्रिजागरिकां सुतजन्मोत्सवविशेपमेव 'नियत्ते असुइजायकम्मकरणे'त्ति निवृते-अतिक्रान्ते अशुचीनाम्-अशौचवतां
जातकर्मणां-प्रमयव्यापाराणां यत्करण-विधानं तत्तथा, तत्र 'यारसाहे दिवसेत्ति द्वादशाख्ये दिवसे इत्यर्थः, अथवा द्वादशाना-
महा समाहारो द्वादशाहं तस्य दिवसो येनासो पूर्णो भवतीति द्वादशाहदिवसस्तत्र 'अम्मापियरोति अम्बापितरौ 'इमति इदं वक्ष्य-
माणम् , अयमिति कचिदृश्यते, तच्च प्राकृतशैलीवशात् , 'एयारूति एतदेव रूपं-खभायो यस्य नान्यधारूपमित्येतद्रूपं 'गोण'ति
गौणं, किमुक्तं भवतीत्याह-'गुणनिष्फणं'ति गौणशब्दोऽप्रघानेऽपि वर्तत इत्यत उक्तं गुणनिष्पन्नमिति, 'नामधेजति प्रशस्तं
नामैव नामधेयम् , इह स्थाने पुस्तकान्तरे 'पंचधाइपरिग्गहिए' इत्यादि ग्रन्थो दृश्यते, स च प्राग्वद् व्याख्येयः, किश्चिच तस्य
व्याख्यापते-'हत्था हत्थं संहरिजमाणे ति हस्तादस्तान्तरं संहियमाणो-नीयमानः, अङ्कादई परिभुज्यमानः-उत्सङ्गादुत्सङ्गान्तरं
परिभोज्यमानः उत्महत्पर्शसुखमनुभाव्यमानः, 'उपनचिअमाणे'त्ति उपनय॑मानो नर्तनं कार्यमाण इत्यर्थः, उपगीयमानः-तथा-
विषपालोचीतगीतविगेपैर्गीयमानो गाप्यमानो वा 'उवलालिजमाणे त्ति उपलाल्यमानः क्रीडादिलालनया 'उवगूहिजमाणेचि
उपगूह्यमानः आलिग्यमानः 'अवयासिज्जमाणे'त्ति अपत्रास्यमानः अपगतत्रामः क्रियमाणः, अपयास्यमानो वा उत्कण्ठातिरेका-
निर्दयालिगनेनापीड्यमानः, अप्रयास्यमानो वा समीहितपूरणेन प्रयासमकार्यमाणः, 'परिवंदिज्जमाणे'त्ति परिवन्धमानः स्तूय-
मानः परिचुम्न्यमान इति व्यक्तं, 'परंगिज्जमागे'त्ति प्ररयमाणः चङ्गम्यमाणः, एतेपां च संहियमाणादिपदानां द्विवचनमाभी-
क्ष्ण्यविवक्ष्येति निवायनिवाघाय'ति निर्यात निळ्यातं च यगिरिकन्दरं तदालीन इति । अथाधिकृतवाचना 'साइरेगट्टवरिसजायगं'ति
मातिरेकाण्यष्टौ वर्षाणि जावस्य यस्य स तथा तं 'अत्थउ'त्ति अर्थतो व्याख्यानतः 'करणओ यत्ति करणतः प्रयोगत इत्यर्थः ।
॥१९॥
अमाड़ा
सूत्र ४०
औपपाति.
कसूत्रम्
॥१९४॥
'सेदावेहिति'त्ति सेधयिष्यति निष्पादयिष्यति 'सिक्खावेहिति' शिक्षयिष्यति-अभ्यासं कारयिष्यति 'विनयपरिणयमेत्तेति कचि-
चत्र विज्ञ एर विज्ञकः म चासौ परिणतमात्रय-बुद्ध्यादिपरिणामवानेव विज्ञकपरिणतमानः, इह मात्राशब्दो पुशादिपरिणाम-
स्याभिननत्वख्यापनपरः, 'नवंगसुत्तपडियोहिए'त्ति नवाङ्गानि द्वे श्रोने द्वेनेत्रे द्वे घ्राणे एका च जिह्वा त्वगेका मनचैकमिति वानि
सुप्तानीव सुप्तानी वाल्यादव्यक्तचेतनानि प्रतियोधितानि-यौवनेन व्यक्तचेवनामन्ति कृतानि यस्य स तथा, आह च व्यवहार-
भाष्ये-'सोचाई नव सुत्ताई' इत्यादि, 'हयजोही'त्ति हयेन-अश्वेन युध्यत इति हपयोगी एवं रथयोधी पाहुयोधी च, 'पाहुप्र-
मर्दी ति बाहुभ्यां प्रमृद्नातीति बाहुप्रमर्दी 'चियालचारी'त्ति माहसिकत्वाद्विकालेऽपि रागारपि चरतीति विकालचारी, अत एव
साहसिकः-साचिका, 'अलं भोगसमत्थे ति अत्यर्थ भोगानुभवनसमर्थ', 'णो सज्जिहिति'त्ति न सङ्गं सम्बन्धं करिष्यति 'णो
रज्जिहिति'त्ति न राग-प्रेम भोगसम्बन्धहेतुं करिष्यति 'नो गिज्झिहिति'त्ति नाप्राप्तभोगेपाकाहां करिष्यतीति ‘णो अज्झोक्य-
जिहिति'त्ति नाघ्युपपत्स्यते-नात्यन्तं तदेकाग्रमना भविष्यतीति से जहाणामए'त्ति से इति अथशब्दार्थे अथशब्दश्च वाक्योपक्षे-
पार्थः, नामेति सम्भावनायाम् , एवंशब्दो वाक्यालङ्कारायः, 'उप्पलेवि वा उत्पलमिति वा, उत्पलादिपदाना चार्थमेदो वर्णादि-
मिर्लोकतोऽवसेयो, नवर पुण्डरीकं-सितपनं 'पंकरएणंति पङ्क:-कर्दमः स एव रजः पद्यस्वरूपोपरञ्जनात् श्लक्ष्णावयवरूपत्वेन या
रेणुतुल्यत्वादिति, कामरएणति कामः-शन्दो रूप च स एव रजः कामरजस्तेन 'भोगरएणं'ति भोगो-गन्धो रसः स्पर्शच 'मिच-
णाइणियगमयणसबंधिपरिजणेणं ति मिनाणि-मुहृदः ज्ञातयः-सजातीयाः निजका भावपुत्रादयः स्वजना मातुलादयः मम्बन्धिनः-
१ श्रोत्रादीनि ना मुप्तानि।
॥१९॥
जीवोप. सूत्र ११ औपपाति- करणम् ॥१९॥ बरादयः परिजनो-दामादिपरिकरः 'केवलं बोदि मुजिहिई नि विशुद्धं सम्यग्दर्शनमनुभविष्यति तल्लप्यत इत्यर्थः, 'अणते- त्यादि, 'अनन्तम्'-अनन्तार्थविषयत्नात् 'अनुतरं सोचमत्वात् 'निव्यायात' कटकुख्यादिमिरप्रतिहतत्वात् 'निरावरणं क्षायिक- त्वात् 'कुत्तनं सकलाधंग्राहकत्वात् 'प्रतिपूर्ण मालखांशसमन्त्रितत्वाद 'केरलवरणाणदंसणे'त्ति केवलम्-असहापं अत एव वरं सानं च दर्शन पति जानदर्शनं ततः प्राक्पदाम्यां कर्मधारयः, तत्र ज्ञान-विशेषानयोधरूपमिति दर्शनं-सामान्याषयोधरूपमिति, 'हीलणाओनि जन्मकर्ममोधनानि 'निंदणाओत्ति मनसा कुरसनानि 'सिंमणाओत्ति तान्येव लोकसमक्षं 'गरहणाओ'ति कुत्सनान्ये च गईणीयसमक्षाणि 'तजणाओनि शिरोऽगुल्यादिस्फोरणतो ज्ञास्पसि रे जाल्मेत्यादिमणनानि 'तालणाओ'त्ति वाउना:-चपेटादिदानानि 'परिभरणाओ'ति आभाच्यार्थपरिहारेण न्यक्किया:, 'पवणाओ'त्ति प्रव्यथना-भयोत्पादनानि 'उचा- वय'ति उत्कटेतराः 'गामकंटय'त्ति इन्द्रियग्रामप्रतिकूला इति 'सिज्झिहिए ति सेत्स्यति-कृतकृत्यो भविष्यति 'बुज्झिहिदति भो. स्यते-समस्तार्थान् केवलज्ञानेन 'मुचिहिइति मोक्ष्यते सकलकर्माशैः परिणिवाहिइति परिनिर्वास्थति कर्मकृतसन्तापामान शीतीमपिप्पति, किमुक्तं भवति ?-'सबदुक्खाणमंतं काहित्ति व्यक्तमेवेति १४॥ ४०॥ से इमे गामागा जाच मण्णिवेसेसु पव्वइया समणा भवंति, तंजला-आयरियपहिणीया उवज्झाय- पक्षिणीया कुलपडिणीया गणपउिणीया आयरियउवज्शायाणं अयसकारगा अवष्णकारगा अकित्तिकारगा पवई असन्भाचुन्भावणाहि मिच्चत्ताभिणिधेसेहि य अप्पाणं च परं च तदूभयं च बुग्गाहेमाणावुप्पाएमाणा चिहरित्ता यहई चासाइं सामण्णपरियागं पाउणंति यह तस्स ठाणस्स अणालोइयअपडिता कालमासे जीवोप० सूत्र ४१ औपपाति- करत्रम् ॥१९६॥ कालं किच्चा उच्छोसेणं लंतए कप्पे देवकिमिसिएसु देवकिन्धिसियत्ताए उयवत्तारो भवंति, तहिं तेसि गती तेरससागरोक्माई ठिती अणाराहगा सेसं तं चेव १५।सेजे इमे सणिपंचिंदियतिरिक्खजोणिया पजत्तया भवंति, संजहा-जलयरा ग्वहयरा धलयरा, तेसि णं अत्येगइयाणं सुभेणं परिणामेणं पसत्थेहिं अज्झवसा- हि लेसाहिं विसुज्झमाणाहिं तयावरणिजाणं कम्माणं ग्वओयसमेणं ईहावूहमग्गणगवेसणं करेमाणाणं सण्णीपुधजाईसरणे समुप्पज्जइ । तए णं ते समुप्पण्णजाइसरा समाणा सयमेव पंचाणुवयाइं पडिवजंति पडिवजित्ता बहर्हि सीलबयगुणवेरमणपचक्याणपोसहोवबसेहिं अप्पाणं भावमाणा यहूई पासाई आउयं पालेति पालित्ता भत्तं पचवखंति बहूई भत्ताई अणसणाए छेयंति २त्ता आलोइय पडियंता समाहिपत्ता कालमासे कालं किचा उकोसेणं सहस्सार कप्पे देवत्ताए उवयत्तारो भवंति, तहिं तेसिंगती अहारस साग- रोचमाई ठिती पण्णत्ता, परलोगस्स आहारगा, सेसं तं चेव १६ । से जे इमे गामागर जाव संनिवेसेसु आजीविका भवति, तंजहा-दुघरंतरिया तिघरंतरिया सत्तघरंतरिया उप्पलटिया घरसमुदाणिया विज्जु- अंतरिया उडियासमणा, तेणं पयास्वेणं विहारेणं विहरमाणा यहई वासाइं परियायं पाउणित्ता कालमासे कालं किचा उझोसेणं अजुए कप्पे देवत्ताए उववत्तारो भवंति, तहिं तेसिं गती बावीसं सागरोवमाई ठिती, अणाराहगा, सेसं तं चेय १७ । से जे इमे गामागर जाव सण्णिवेसेसु पवइया ममणा भवंति, तंजहा- अत्तुष्कोसिया परपरिवाइया भूइकम्मिया मुजोर कोउयकारका, ते णं एयारवेणं विहारेणं विहरमाणा बहुई ।।१९६।
जीवोय०
०४१
वासाई मामण्णपरियागं पाउणंति पाउणित्ता तस्स ठाणस्स अणालोइय अपडिता कालमासे कालं किच्चा
औपपाति-
उग्रोसेणं अणुए कप्पे आभिओगिएमु देवेसु देवत्ताए उववत्तारो भवंति, तहिं तेसिं गई वावीसंसागरोवमाई
कानम्
टिई परलोगरस अणाराहगा, सेसं तं चेव १८ । से जे इमे गामागर जाव सण्णिवेसेसु णिपहगा भवंति,
॥१९७॥
तंजसा-यहुरया १ जीवपरासिया २ अघत्तिया ३ मामुच्छेइया ४ दोकिरिया ५ तेरासिया ६ अवधिया ७
इचेते सत्त पयपणणिण्हगा फेवल(ल)चरियालिंगमामण्णा मिच्छपिढी यहहिं असम्भावुन्भावणार्हि मिच्छ-
ताभिणिवेसेहि य अप्पाणं च परं च तदुभयं च बुग्गाहेमाणा चुप्पाएमाणा विहरित्ता यहई वासाइं साम-
पणपरियागं पाउणंति २ कालमासे कालं किचा उफोसेणं उपरिमेसु गेवेजेसु देवत्ताए उववत्तारो भवंति,
तहि तेसि गती एकत्तीसं सागरोवमाई ठिती, परलोगस्म अणाराहगा, सेसं तं चेव १९। से जे इमे गामा-
गर जाय मण्णिवेसेसु मणुया भवंति, तंजहा-अप्पारंभा अप्पपरिग्गहा घम्मिया धम्माणुया घम्मिट्ठा
धम्मग्याई धम्पप्पलोइया धम्मपलबणा धम्मसमुदायारा धम्मेणं चेय वित्ति कप्पेमाणा मुसीला सुव्वया
सुप्पडियाणंदा साहहिं एकचाओ पाणाइवायाओ पडिविरया जावजीचाए एकचाओ अपडिविरया एवं जाव
परिग्गहाओ' एकचाओ कोहाओ माणाओ मायाओ लोहाओ पेजाओ कलहाओ अब्भक्खाणाओ पेसु-
i vणाओ परपरिवायाओ अरतिरतीओ मायामोसाओ मिच्छादसणसल्लाओ पडिविरया जावजीवाए एक-
१ प्रतिपिरताप्रविपिरवत्वसूचनार्थमेप द्विकः ।
॥१९७॥
औपपाति
कात्रम्
||१९८॥
जीवोप०
एत ४१
चाओ अपडिविरया, एकचाओ आरभसमारभाओ पडिविरया जायजीवाए एकचाओ अपडिविरया, एक-
चाओ करणकारावणाओ पडिविरया जावजीवाए एकच्चाओ अपडिविरया एकचाओपयणपयावणाओपडि-
विरया जावजीवाए एकमाओ पयणपयावणाओ अपडिविरया, एकचाओ कोहणपिट्टणतजणतालणवयंध-
परिफिलेसाओ पडिविरया जावजीनाए एकचाओ अपडिविरया, एकचाओ पहाणमद्दणपण्णगविलेवणसह-
फरिसरसरूवगधमलालकाराओ पडिविरया जावजीवाए एकचाओ अपडिविरया, जेयावण्णे तहप्पगारा
सावजजोगोचहिया कम्मंता परपाणपरियारणकरा कन्जंति तओ जाव एकचाओ अपडिविरया तंजहा-
समणोवासगा भवति, अभिगयजीवाजीगा उपलद्धपुण्णपाचा आसयसंवरनिजरकिरियाअहिंगरणपंधमो-
क्खफुसला असहेजाओ देवासुरणागजक्खरकण्यसकिन्नरकिंपुरिसगमलगंधवमहोरगाइहिं देवगणेहिं निग्ग-
थाओ पावयणाओ अणइफमणिजा णिग्गथे पावयणे णिस्संकिया णिस्वंखिया निवितिगिच्छा लहा
गहियहा पुच्छियहा अभिगयहा विणिच्छियहा अहिमिंजपेम्माणुरागरत्ता अयमाउसो! णिग्गंथे पावणे
अहे अयं परम सेसे अपहे उसिपफलिहा अवगुपदुवारा चियत्तंतेउरपरघरदारप्पवेसा चउद्दसहमुदि-
हपुषणमासिणीसु पडिपुण्णं पोसह सम्म अणुपालेत्ता समणे णिग्गं फासुएसणिज्जेणं असणपाणग्वाइम-
साइमेणं वत्थपडिगहस्यलपायपुंटणेण ओसहभेसज्जेणं परिहारपण य पीढफलगसेज्जासंथारएणं पडि-
लामेमाणा विहरति वितरित्ता भत्त पञ्चवति ते यहई भत्ताई अणसणाग छेविति छेदित्ता आलोइय पडि.
॥१९॥
जीवोप. ओपपाति- फम्यम् धना ममाहिपत्ता फालमासे कालं किया उघोसेणं अच्युए कप्पे देवत्ताए उपवत्तारो भवंति, तर्हि तेसिंगई पायीसं सागरोपमाई ठिई आराइया सेसं तहेव २० । से जे इमेगामागर जाप सण्णिवेसेसुमणुआ भवंति, तंजहा-अणारंभा अपरिग्गहा धम्मिया जाय कप्पेमाणासुसीला सुषया सुपडियाणंदासाहू सवाओ पाणा- इयाआओ परिविरया जाय सघाओ परिग्गहाओ पटिविरया सबाओ कोहाओ माणाओमायाओ लोभाओ जाव मिच्छादसणसल्लाओ पडिविरया सबाओ आरंभसमारंभाओ पडिविरया सघाओ करणकारावणाओ पदिविरया सद्याओ पयणपयावणाओ पदिविरया सबाओ कुणपिट्टणतज्जणतालणवहयंधपरिकिलेसाओ पडिविरया सपाओ पदाणमहणवण्णगविलेवणसफरिसरसरूवगंधमल्लालंकाराओ पडिविरया जेयावणे तहप्पगारा सावन जोगोवहिया कम्मंता परपाणपरियावणकरा कज्जंति तओवि पडिविरया जावज्जीवाए से जहाणामा अणगारा भयंति-ईरियासमिया भासासमिया जाव इणमेव णिग्गंध पावयणं पुरओकाउं चितरंति तेसि णं भगवंताणं पाणं विहारेणं विहरमाणाणं अत्यगइयाणं अणंते जाव केवलवरणाणसणे समुप्पज्जा, ते यदई वासाई केचलिपरियागं पाउणंति जाच पाउणित्ता भत्तं पञ्चकवंति भत्तं २ यहां भत्ताई अणसणाइ छेदेन्ति २ त्ता जस्सहाए कीरइ णग्गभावे० अंतं करंति,जेसिपि यणं एगइयाणं णो केवलपरनाणदंसणे समुप्पज्जा ते पहुई चासाई छउमत्यपरियागं पाउणन्ति २ आवाहे उप्पपणे वा अणु- प्पण्णे वा मत्तं पचकावति, ते यहुई भत्ताई अणसणाए छेदेन्ति २ त्ता जस्सट्टाए कीरइ जग्गभावे जाव ॥१९९||
जीवोप०
औपपाति-
कसूत्रम्
॥२०॥
सूत्र ४१
तमट्टमाराहित्ता चरिमेहिं ऊसासणीसासेहिं अणंतं अणुत्तरं निव्याघायं निरावरणं फसिणं पडिपुण्णं केवल-
वरणाणदसणं उपार्डिति, तओ पच्छा सिज्झिहिन्ति जाच अंतं करेहिन्ति । एगचा पुण एगे भयंतारो पुब्व-
कम्भावसेसेणं कालमासे कालं किच्चा उकोसेणं सघट्टसिद्धे महाविमाणे देवत्ताए उववत्तारो भवंति, तहिं
तेसिं गई तेत्तीसं सागरोवमाई ठिई आराहगा, सेसं तं चेव २१ । से जे इमे गामागर जाव सपिणवेसेसु
मणुआ भवंति, तंजहा-सबकामविरया सबरागविरया सवसंगातीता सबसिणेहातिता अक्कोहा णिकोहा
खोणयोहा एवं माणमायालोहा अणुपुघेणं अट्ठ कम्मपयडीओ ग्ववेत्ता उप्पि लोयग्गपहाणा हवंति २२
(सू० ४१) ।।
'अयसकारगति पराक्रमकृता सर्व दिग्गामिनी वा प्रख्यातिर्यशः तत्प्रतिपेधादयशः 'अवण्णकारयति अवज्ञा-अनादर:
अनादरः अवर्णो वा-वर्णनाया अकरणं 'अकिनिकारग'त्ति दानकृता एकदिग्गामिनी वा प्रसिद्धिः कीर्तिस्तनिषेधादकीर्तिः
'असब्भावुब्भावणाहिति असद्धावानाम्-अविद्यमानार्थानामुद्भावना-उत्प्रेक्षणानि असद्भावोद्भावनास्तामिः मिच्छत्ताभिनिवेसेहि
यति मिथ्यात्वे-वस्तुविपर्याये मिथ्याचाद्वा-मिथ्यादर्शनाख्यकर्मणः सकाशाद् अभिनिवेशा:-चित्तावष्टम्भा मिथ्यात्वामिनिवे-
शास्तैः 'युग्माहेमाणति व्युद्वाह्यमाणा:-ऋग्रह योजयन्तः 'घुप्पाएमाणत्ति व्युत्पादयमानाः-अमद्भावोद्भावनासु समर्थीकुर्वन्त
इत्यर्थः, 'अणालोइयअपडिकत'नि गुरूणां समीप अकृतालोचनास्ततो दोपादनिवृताश्वेत्यर्थः, एतेषां च विशिष्टश्रामण्यजन्यं
देवत्वं प्रत्यनीकताजन्यं च किल्लिपिकत्वं, ते हि चण्डालगाया एर देवमध्ये भवन्तीति १५॥ 'सण्णीपुषजाईसरणे'त्ति संन्निनां
॥२०॥
जीवोप०
सूत्र ४१
औपपाति-
कसूत्रम्
|॥२२॥
विक्तप्रतिभासोदयाभावात्ततश्चाव्यक्त वस्त्विति मतमस्ति येपा ते अव्यक्तिकाः, अविद्यमाना वा साध्वादिव्यक्तिरेपामित्यव्य-
क्तिकाः आषाढाचार्यशिष्यमतान्तःपातिनः 'सामुच्छेइय'त्ति नारकादिभारानां प्रतिक्षणं ममुच्छेद-क्षयं वदन्तीति सामुच्छे-
दिकाः अश्वमित्रमतानुसारिणः 'दोकिरिय'ति द्वे किये-शीतवेदनोष्णवेदनादिस्वरूपे एकर समये जीवोऽनुभवतीत्येवदन्ति
ये ते द्वैक्रिया गडाचार्यमतानुवर्तिनः 'तेरासिय'त्ति चीन राशीन् जीनाजीवानोजीवरूपान् वदन्ति ये ते पैराशिकाः रोहगुप्त-
मतानुसारिणः, 'अवद्धिय'त्ति अवद्धं सत्कर्म कञ्चुकवत्पार्श्वतः स्पृष्टमा जी समनुगच्छन्तीत्येवं वदन्तीत्याद्धिकाः गोष्ठा-
माहिलमतावलम्बिनः, उपलक्षणं चैतत् सक्रियापतिच्यापन्नदर्शनानामन्येपामपीति, 'पवयणनिण्हय'त्ति प्रवचन-जिनागमं नि-
हणुनते-अपलपन्त्यन्यथा तदेकदेशस्याभ्युपगमात्ते प्रपचननिवकाः केरलं 'चरियालिंगमाणण्णा मिच्छादिट्ठी ति मिथ्यादृष्टयस्ते
विपरीतबोधाः नवर चर्यया-भिक्षाटनादिक्रियया लिङ्गेन च-रजोहरणादिना सामान्याः-साधुतुल्या इति १९ । 'धम्मिय'त्ति
धर्मेण-श्रुतचारित्ररूपेण चरन्ति ये ते धार्मिकाः, कुत एतटेवमित्यत आह-'धम्माणुअति धर्म-श्रुतरूपमनुगच्छन्ति ये ते धर्मा-
नुगाः, कुत एतदेवमित्यत आह-'धम्मिट्टत्ति धर्मः श्रुतरूप एवेटो-वल्लभः पूजितो या येषां ते धर्मेप्टाः धर्मिणा वेष्टाः धर्मीयाः
अथवा धर्मोऽस्ति येपा ते धर्मिणः तएर चानेभ्योऽतिशयान्टो धर्मिष्ठाः,अत एप 'धम्मक्खाइ'त्ति धर्ममाख्यान्ति भन्यानां प्रति
पादयन्तीति धर्माख्यायिनः धर्माद्वा ख्यातिः-प्रसिद्धिर्येपा ते धर्मख्यातयः, 'धम्मपलोइय'त्ति धर्म प्रलोकयन्ति-उपपादेयतया
प्रेक्षन्ते पापण्डिपु वागवेपयन्तीति धर्मलोकिनः,धर्मगवेषणान्तर या चम्मपलज्जण'त्ति धर्म प्ररज्यन्ते-आसज्यन्ते येते धर्मप्ररज्यनाः,
ततश्च 'धर्मसमुदाचा'त्ति धर्मरूपचारित्रात्मकः समुदाचारः सदाचारः सप्रमोदो गाऽऽचारो येषां ते धर्मसमुदाचाराः,अत एव 'धम्मेण
॥२०२॥
जीवोप० सू०४१ औपपानि ॥२०॥ पेर पिति कपमान'नि धर्मेणैव-चारित्राविरोधेन श्रुताविरोधेन पावृत्ति-जीरिकां कल्पयन्तः-कुर्राणा विहरन्तीति योगः, 'सुबय'नि ममताः मोमननि(रि)नपतिवितरणा वा,'सुप्पडियाणंदा 'माहिति सुष्ठ प्रत्यानन्दः-चित्ताहादो येषां ते सुप्रत्यानन्दाः साधुपु- विपणनए अपना माहिति उत्तरसाये मम्बध्यते, ततय माधुभ्यः सकाशान् माघन्तिके इत्यर्थः,'एगचाओ पाणाइवायाओ'ति एकमा न मम्मान पाठान्तरे 'एगइयागोनि तत्र एकक एव एफकिका तम्मादेककिकात् , इत इदं सर्व प्रायः प्रागुक्तार्थ नारं 'मिसादंगणमालाओ'त्ति इह मिथ्यादर्शनं-नज्जन्यान्ययूथिकरन्दनादिका किया ततो भानतो निरताः राजाभियोगादिमिस्त्वा- सरिरिता इति, 'उद्यापिट्टणतज्जणवालणाहधपरिफिलेमाओं'नि कुट्टनं-खादिरादेसि छेदविशेषकरणं पिन-चखादेरिस मुद्ग- रादिना इननं नज-परं प्रति प्रास्यसि रे जास्मेत्यादिभणनं ताउनं-चोटादिना हननं तालनं मागृहद्वारादेस्तालकेन म्यगनं वधो- मारण बन्यो-रज्ज्यादिना यन्त्रणं परिक्लेशो-बाधोत्पादनं 'सारज्जजोगोरहिय'ति माद्ययोगा औपधिका-मायाप्रयोजनाः कपाय- प्रत्यया इत्यर्थः, उपकरणप्रयोना का ये ने तथा 'कम्मत'त्ति व्यापारांशाः, वाचनान्तरे 'मानज्जा अमोहिया कम्मत'ति अन अयोधिकाः अविधमानयोधिका वेति, एवं मामान्येनोक्तानां मनुष्याणां विशेषनिर्देशार्थमाह-'तंजहति त एते इत्यर्थः 'से जहा- नामएकि निशप्राप्ययमेवार्थः २० । 'आहे'नि रोगादिवाधायां 'एगचा पुण एगे मयंतारो'चि एका-असाधारणगुणत्वाद् अद्वितीया मनुजभवभारिनी या अर्चा-मोन्दिस्तनुर्येषां ते एकार्याः, पुनःशब्दः पूर्वोक्तार्थापेक्षया उत्तरखाक्यार्थस्य विशेपद्योत. नार्थः, पके-केरलज्ञानभाजनेम्पोऽपरे 'भयंतारो'त्ति भक्कार:-अनुष्ठानविशेपस सेवयितारो भयनावारोवा, अनुस्वारस्त्वलाक्षणिका, 'पुषकम्मापसेसेण क्षीणायशेषकर्मणा देवतयोत्पत्तारो भवन्तीति योगः २१ । 'सबकामविस्य'ति मर्व कामेम्पः-समस्तशब्दादिविष- ॥२०३।।
औपपाति-
कसूत्रम्
||२०४॥
समुद्घा०
सत्र ४२
MJHum
येभ्यो विरता-निवृचास्तेषु वा विरया-विगतौत्सुक्या ये ते तथा, 'सबरागविरय'चि सर्वरागात्-समस्ताद्विपयामिमुख्यहेतुभूतात्म-
परिणामविशेषाद्विरता-निवृत्ता ये ते तथा, 'सवमंगातीत'त्ति सर्वसात्सङ्गात्-मातापित्रादिमम्पन्धादतीताः-अपक्रान्ताः सर्वमङ्गा-
तीताः यतः 'सबसिणेहाइकंत'त्ति सर्वस्नेह-मात्रादिमम्बन्धहेतुं अतिक्रान्ताः-त्यक्तवन्तो ये ते सर्वस्नेहातिकान्ताः 'अकोहति
क्रोधविफलीकरणात् 'निकोह'त्ति उदयाभावात् , एतदेव कुत इत्याह-'खीणकोह'त्ति क्षीणक्रोधमोहनीयकर्माण इत्यर्थः, एकार्था
घेते शब्दाः २२ ।। ४ ।।
अणगारे णं भंते ! भाविअप्पा केयलिसमुन्याएणं समोहणित्ता केवलकप्पं लोयं फुसित्ता णं चिट्ठ,
हंता चिट्ठइ, से गुणं भंते ! केवलकप्पे लोए तेहिं णिज्जरापोग्गलेहिं फुडे ?, हंत फुडे, छउमत्ये णं भंते!
मणुस्से तेसिं णिज्जरापोग्गलाणं किंचि वण्णेणं वण्णं गंघेणं गंध रसेणं रसं फासेणं फासं जाणइ पासइ!,
गोयमा !, णो इणढे समढे, से केणटेणं भंते !, एवं बुचइ-छउमत्थे णं मणुस्से तेसिं णिज्जरापोग्गलाणं
णो किंचि वष्णेणं वणं जाव जाणइ पासइ ? गोयमा, अयं णं जंबुद्दीवे २ सवदीवसमुदाणं सबभंतरए
सब्वखुड्डाए यद्दे तेल्लपूयसंठाणसंठिए वट्टे रहचकवालसंठाणसंठिए वट्ट पुश्वरकपिणयासंठाणसंठिए वहे
पद्धिपुण्णचंदसंठाणसंठिए एशेजोयणसयसहस्सं आयामविक्खंभेणं तिषिण जोयणसपसहस्साई सोलससह-
स्साई दोषिण य सत्तावीसे जोयणसए तिष्णि य कोसे अहायीसं च धणुसयं तेरस य अंगुलाई अद्धंगु-
लियं च किंचि विरोसाहिए परिक्खेवेणं पण्णते, देवे णं महिद्द्वीप महजुइए महन्यले महाजसे महासुक्खे
PentiITIHASINITIALITIES
HINDI
॥२.४॥
समुद्घा०
यत्र ४२
भोपपाति.
॥२०५11
महाणुमाये मविलेवणं गंघसनुग्गयं गिण्हइ स २ तं अवदालेइ तं २ जाव इणामेवत्तिकटु केवलकप्पं
जंगीप तिहिं अछराणिवाहिं तिसत्तसुत्तो अणुपरिअहित्ता णं हवमागच्छेज्जा, से गूणं गोयमा! से केव-
लकप्पे जंवूनीवे २ तेहिं घाणपोग्गले फुडे ?, हंता फुडे, छउमत्ये णं गोयमा! मणुस्से तेसि घाणपोग्गलाणं
किनि यपणेणं यण्णं जाय जाणंति पासंति ?, भगवं! णो इणद्दे समढे, से तेणटेणं गोयमा! एवं बुचइ-
एउमस्ये गं मणुस्से तेसिं णिज्जरापोग्गलाणं नो किंचि वण्णेणं वण्णं जाव जाणइ पासइ, ए सुहुमा णं ते
पोग्गला पण्णता, समणाउसो! सबलोयंपि य णं ते फुसित्ता णं चिट्ठति। कम्हा णं भंते ! केवली समो.
हणंति ? कम्हा णं फेवली समुग्धायं गच्छंति ?, गोयमा ! केवलीणं चत्तारि कम्मंसा अपलिक्खीणा भवंति,
तंजहा-येयणिन्नं आउयं णामं गुत्तं, सघयहुए से वेयणिज्ने कम्मे भवइ, सघत्थोवे से आउए कम्मे भवइ,
विसमं समं करेइ पंधणेहिं टिईहि य, विसमसमकरणयाए पंधणेहिं ठिईहि य एवं खलु केवली समोहणंति
एवं पलु केवली समुग्घायं गच्छंति। सब्वेवि णं भंते ! केवली समुग्घायं गच्छंति , णो इणढे समढे, 'अ-
कित्ता समुग्धापं, अर्णता केवली जिणा। जरामरणविप्पमुका, सिद्धिं वरगई गया ॥१॥' कइसमए णं
भंते ! आउजीकरणे पण्णत्ते?, गोयमा! असंखेजसमइए अंतोमुहुत्तिए पण्णत्ते । केवलिसमुग्घाए णं भंते!
करसमइए पण्णते?, गोयमा! अट्ठसमइए पण्णते, तंजहा-पढमे समए दंडं करेइ विइए समए कवाडं करेइ
तईए समए मंथ करेइ चउत्थे समए लोयं पूरेड़ पंचमे समए लोयं पडिसाहरइ छवे समए मंथं पडिसाहरइ
॥२०॥
भोपपाति- कसूत्रम् ॥२०६॥ समुद्घा. सत्तमे समए कवाई पडिसाहरइ अहमे समए दंडं पडिसाहरइ ,पहिसाहरिता,तओपच्चासरीरत्ये भवइ। सेणं भंते। तहा समुग्धायं गए किंमणजोग जुजइ वयजोग जुजइ, काययोग जुजइ, गोयमाणिो मण जोग जुजइ णो वयजोगं जुजइ कायजोग जुजइ, कायजोग जुजमाणे किं ओरालियसरीरकायजोंग जुजई। ओरालियमिस्ससरीरकायजोगं जुआइ ? उधियसरीरकायजोग जुजइ ? वेडवियमिस्ससरीरकापजोगं जुजई ? आहारसरीरकायजोगं मुंजइ ? आहारसरीरमिस्सकायजोगं.मुंजह १, कम्मासरीरकापजोगं उंजइ १ गोयमा! ओरालियसरीरकायजोगं जुजइ, ओरालियमिरससरीरकायजोगपि जुंजइ, णो येउधियसरीरकायजोग जुजई णो घेउधियमिस्ससरीरकायजोग झुंजह णो आहारगसरीरकायजोगं मुंजइ शो आहारगमिस्ससरीरकायजोगं गुंजइ कम्मसरीरकायजोगंपिगँजद्द, पढमट्टमेसु समासु ओरालियसरीरकायजोग जुंजड़ विइयइछसत्तमेसु समएसु ओरालिपमिस्ससरीरकायजोगं जुजइ तईयचउत्थपंचमेहि कम्मासरीरकायगोगं जुजह से गं भंते । तहा समुग्धायगर सिजिझहिइ बुज्झिहिंइ मुचहिइ परिनियाहिइ सव्वदुक्याणमंतं करे , णो इण्टे समझे, से णं नओ पदिनियत्तइ तओ पडिनियत्तित्ता इमागच्छद रत्ता तओ पच्छा मणजोगपि गुंजइ वयजोगपि झुंजइ कायजोगपि जुजइ मणजोगं जुजमाणे किं सचमणजोगं जुजइ मोसमणलोग जुंजइ सचामोसमणजोगं जुजइ असञ्चामोसमणजोगं मुंजइ ?, गोयमा सचमणजोगं जुजइ णो मोसमणजोग जुज़र णो संचामोसम- णजोगं जुंजइ असचामोसमणजोगपि जुजइ, वयजोगं झुंजमाणे किं सबवइजोगं झुंज मोसंवइजोगं मुंजइ २०६॥
समक्षा
सत्र ४२
"
गान्
॥२०॥
[ff] मयामोमागोगं जुजद अमयामोसवइजोगं गँजड १, गोयमा ! सचवइजोगं जुजइ णो मोसवइजोगं
मुंगः णो मयामोसपहजोगं मुंजइ असचामोसयइजोगपि जुजइ, कायजोगं जुजमाणे आगच्छेन वा चिटेज
पा णिसीएच ग तुपन पा उल्लंघेच या पलंघेच या उक्खेवणं या अवखेवणं वा तिरियक्खेवणे वी
करेजा पाविहारिणं या पीउफलहगसेनसंथारगं पञ्चप्पिणेना।। (सू०४२)॥
नदेवमुक्तो विपक्षितोपपातः, अधुनाऽनन्वरोक्तसिद्धोपपावसम्पन्धेन तत्कारणभूतसमुद्घातादिवक्तव्यवां दर्शपाइ-'अणा-
गारे नमित्यादि व्यक्तं, नरं 'केपलिममुग्पारण'ति न कषायादिसमुद्घातेन 'समोहए'चि समवृहतो विक्षिप्तप्रदेशः किलकप्पति
फेग्लशानकल्पं सम्पूर्णमित्यर्थः, पृद्धव्याख्या तु केरलः-सम्पूर्णः कल्पत इति कल्पः-खकार्यकरणसमर्थः वस्तुरूप इतियावद,
केरलामौ कल्पयेति ममासोऽतस्तं 'निज्जरापोग्गलेदिति निर्जराप्रधानाः पुद्गला निर्जरापुद्गलाः,जीवेनाकर्मतामापादिताः कर्मप्रदेशा
इत्पथी, अतस्तैनिरापुद्गलैः 'फडेनि स्पृटो व्याप्तः,'छउमत्थैण'ति छमस्सो निरतिशयज्ञानयुक्त, इह प्रतिपत्तन्यो यतः यसोऽपि
विशिष्टारपिनानयुक्तो निर्जरापुद्गलान् जानात्मय 'रूनगय(चैव)लहइ सबमिति वचनात् 'वष्णेण वण्ण'ति वर्णेन-वर्णतया याथा-
म्पनेत्ययः वर्ण-कालपर्णादिकं जानाति विशेषतः पश्यति सामान्यतः, 'गो 'इणद्वेत्ति, नायमर्थः 'समहत्ति समर्थः सङ्गतः,
कर्मपुद्गलानां साविश्वयज्ञानगम्पत्वात् , 'सबभतराए नि सर्वाम्यन्तरकः 'सबसुड्डाए'त्ति सर्वक्षुल्लकः, दीर्घत्वं चात्र प्राकृतत्वाद,
'पटेनि पुचः, पचय मोदकवद् पनवृचोऽपि स्यादतत्तद्वयवच्छेदेन प्रतरवृत्तामिधानार्थमाह- तेल्लापूयसठाणसंठिए ति उपलक्षण-
त्वादस्य पृतापूपादेरप्पा ग्रहः, 'रहचवालनि चक्रवालं-मण्डलं मण्डलत्वधर्मयोगाच्च रथचक्रमपिरथचक्रवाल पुक्खरकणियत्ति
॥२०७॥
औषपाति-
करत्रम्
॥२०॥
समुद्घा०
पत्र'४२
पनीजकोशः, 'जाव इणामेवत्तिकट्ठीचि यावदिति परिमाणार्थस्तावदित्यस्य गम्यमानस्य सम्पपेक्षः, 'इणामेव चिदं-गमनम् ,
एवमिति-चपुटिकारूपशीघ्रत्वावेदकहस्तव्यापारोपदर्शनपरः, अनुखाराश्रवर्ण च प्राकृतत्वात् , द्विवचनं च शीघ्रताविशयोपदर्शन-
परम् , इतिरुपप्रदर्शनार्थी, कृत्वा-विधाय 'तिहिं अच्छरानिवाएहि ति तिसृमियषुटिकामिरित्यर्थः 'तिस्सत्तखुत्तो'चि त्रिगुणाः
सप्त त्रिसप्त त्रिसप्तवारास्त्रिःसप्तकत्व एकविंशतिवारा इत्यर्थः, 'हवं'ति शीघ्र 'घाणपोग्गलेहिति गन्धपुद्गलैः इह स्थाने यावदित्यस
सव्यपेक्षस्तावदित्ययंशन्दो दृश्यः, 'एस्सुहुमाणति एतत्सूक्ष्माः, कोऽर्थः १ एवं नाम सूक्ष्मास्ते तथा तो छानस्थो वर्णादिमिर्न
जानातीति 'समणाउस्सो'त्ति हे श्रमण ! हे आयुष्मन् ! अथवा श्रमणासावायुष्माँश्चेति समासस्तस्यामन्त्रणं हे श्रमणायुप्मन् ,
यथा अतिसूक्ष्मत्वाद्गन्धपुद्गलान जानातीत्येवं निर्जरापुद्गलानपीति दृष्टान्तोपनयः । 'कम्हा ण मंते ! केवली समोहणंति'चि सम-
कान्ति-प्रदेशान् दिक्षु प्रक्षिपन्ति, एतदेव सुखप्रतिपत्तये वाक्यान्तरेणाह-'कम्हा णं केवली समुग्यायं गच्छंति'नि, 'अपलिक्खी-
गैत्ति स्थितेरक्षयात् 'अवैइया अनिजिण्ण'ति कचिदृश्यते, तत्र अवेदितास्तद्रसस्याननुभूतत्वात् अनिर्जीर्णाः-तत्पदेशानां जीव-
प्रदेशेभ्योऽपरिशटनात् 'बहुए से वेयणिज्जेत्ति से-तस्य केवलिनो यः समुद्घातं प्रतिपद्यते न पुनः सर्वस्यैव, केपाश्चिदकृतसमु-
घातानामपि सममावस्येष्टत्वात् 'बंधणेहिति प्रदेशबन्धानुभागवन्धावाश्रित्येत्यर्थः,'टिईहि यत्ति स्थिविपन्धविशेपानाश्रित्येत्यर्थः,
विसमसमकरणयाए बन्धणेहि ठिईहि य एवं खल केली समोहणंति' इहैवमक्षरघटना एवं खलु विषमसमकरणाय बन्धनादिमिः
केवलिनः समुद्यातयन्तीति 'आपज्जीकरणे'त्ति आवर्जीकरणम्-उदीरणावलिकायां कर्मप्रक्षेपव्यापाररूपं, तच्च केवलिसमृद्घात
प्रतिपाद्यमानः प्रथममेव करोति । 'पढमसमए दंड करेइ'त्ति प्रथमममय एव स्वदेहविष्कम्भपूर्वमधवायतमुभयतोपि लोकान्त-
॥२०८॥
समुद्घा
सूत्र ५२
औपपाति-
रायम्
||२०९॥
गामिनं जीरप्रदेशमजतं दण्डन्यानीयं कैपली मानभोगतः करोति, 'विइए कार्ड फरेइति द्वितीयसमये तु तमेव दण्डं पूर्वापर-
दिग्श्याप्रमाणात्सायनो लोकान्तगामिकपाटमिर कपाटं करोति, 'मंथति तृतीय समये तदेव कपाटं दक्षिणोत्तरदिग्द्यप्रसारणा-
न्मयिमरयं मन्यानं करोति लोकान्तप्रापिणमेर, 'लोगं पूरेइति चतुर्धसमये सह लोकनिष्कुटैर्मन्थान्तराणि पूरयति, ततश्व सक-
लो लोक पूरितो मरति, लोयं पडिमाहरइति पञ्चमै समये मन्यान्तरापूरकत्वेन चे लोकपूरकाः प्रदेशास्ते लोकशब्देन उच्यन्ते,
अनो मन्यान्तरालपूरकान् प्रदेशान् संहरति मथिस्यो भवतीतियारद, 'मंथं पडिसाहरइत्ति मथ्याकारव्यवस्थापितप्रदेशान् संहृत्य
फपाटम्यो भरतीतियारत् , 'कवाडं पडिमाहरइ'त्ति सप्तसमये कपाटाकारधारकप्रदेशसंहरणाद्दण्डस्थो भवतीत्यर्थः, 'अट्टमे समए दंडं
पडिमार, माहरिता मरीरत्ये माईति, इह यद्यपि संहृत्येत्यनेन संहरणस्य पूर्वकालता शरीरस्थभवनस्य च पश्चात्कालता शब्द-
पुश्या प्रतीयते, वयाऽप्यर्थवृत्या न कालमेदोऽस्ति, द्वयोरप्यष्टमसमयभावित्वेनोक्तत्वादिति । 'नो मणजोगं नो वयजोग मुंजइति
प्रयोजनामाना, काययोगचिन्तायां सप्तविधः काययोगः, तत्र-'ओरालियसरीरकायजोगति योगो-व्यापारः स च वागादेर-
प्यस्तीति कायेन विशेपितत्वात्कापयोगः स चानेऊधेति औदारिकशरीरेण विशिष्यते, तपोदारैः-शेषपुद्गलापेक्षया स्थूलैः पुद्गलै-
निर्वृत्तमित्यौदारिकं, तब तच्छरीरं चेति समासस्तस्य काययोगऔदारिकशरीरकाययोगः, 'ओरालियमीससरीरकायजोगति औदा-
रिकमिश्रकं नाम यच्छरीरं तस्य यः काययोगः स यथा, स च कार्मणौदारिकयोर्युगपदयापाररूपः, औदारिकशरीरिणामृत्पत्ति-
काले केलिसमुद्घाने चा, औदारिकक्रिपयोरौदारिकाहारकयोर्वा युगपद्वथापाररूपः, औदारिकशरीरिणां चैक्रियकरणकाले आहार-
ककरणकाले पैति, 'वेउवियसरीरकायजोगति पूर्वनिवरं विक्रिया प्रयोजनमस्येति वैक्रिय-मूक्ष्मतरविशिष्टकार्यकरणक्षमपुद्गल-
॥२०॥
भोपपाति- कपत्रम् ॥२१॥ सिद्धा सत्र ४२ निर्वृत्तमित्यर्थः, अयं च वैशियलन्धिमतां बादखायुकायिकपचेन्द्रियतिर्यग्मनुष्याणां देवनारकाणां च स्यादिति । 'वेशियमिस्स-, सरीरकायजोगति वक्रिय सन्मित्रं यत्कार्मणादिना तक्रियमिथ तच तरीरं चेति समासस्तस्य-काययोगो क्रियमिभशरीर- काययोगः, स च वैक्रियकार्मणयोर्युगपदयापाररूपः, स च देवनारकाणामुत्पत्तिकाले यावत् वैक्रियमपरिपूर्णमिति, वैक्रिपलन्धि- मता वा तिर्यग्मनुष्याणां विहितक्रियशरीराणां तत्यागेनौदारिकं गृङ्गतामिति, आहारगसरीरकायजोगति प्राग्वत् नवरम्-आहा- रका-विशिष्टतरपुद्गलास्तनिष्पनमाहारकम् , अयं च चतुर्दशपूर्वपरस्प समुत्पन्नविशिष्टप्रयोजनस्य कृताहारकशरीरस्य भवतीति, 'आहारगमीससरीरकायजोगति आहारक सन्मिथं पदौदारिकेण तदाहारकमिश्रं तय तच्छरीरं चेति, शेपस्तथैव, अयं चाहार- कौदारिकयोर्युगपद्यापाररूपः, स च कृताहारकस्य तस्यागेनौदारिफ गृहतो भवतीति, 'कम्मगसरीरकायजोगति प्राग्वत् , अयं चापान्तरालगतौ केवलिसमुद्घात वा स्यादिति, 'पदमहमेसु समएसु' इत्यादेरयमभिप्रायः-जीवनदेशानां दण्डतया प्रक्षेपे संहारे च प्रथमाष्टमसमययोसैदारिककायव्यापारादौदारिककाययोग एव, द्वितीयपष्ठसप्तमसमयेषु पुनः प्रदेशानां प्रक्षेपसंहारयोरौदारिके तस्माच बहिः कार्मणे वीर्यपरिस्पन्दादौदारिककार्मणमिश्रः, तृतीयचतुर्थपञ्चमेषु तु वहिरोदारिकात्कार्मणकापन्यापारादसहायः कार्मणयोग एव, तन्मात्रवेष्टनाद् , इह च यद्यपि मन्धकरणे कपाटन्यायेनौदारिकस्यापि व्यापारः सम्भाव्यते तथाऽपीत एव वचनादसौ कथञ्चिन्नास्तीति मन्तव्यमिति । 'सचमणजोगं जुजइ, असच्चामोसामणजोगपि जुजइति मनःपर्यायज्ञानिना. अनु. १ विशिष्टान्तरपुरलाः प्र० १२१०॥
सिद्धाषिक सत्र ४३ रुपय परपुरेण या मनमा पृष्टो मनमैर अस्ति जीवएवं कुर्वित्यादिकमुत्तरं यच्छन्, 'सच्चबहजोगति जीवादिपदार्थान् प्ररूपयन् 'अमपामोमावपजोगति आमन्त्रणादिम्पिति, समुद्यावानिवृत्तथान्तर्मुहर्तेन योगनिरोधं करोति २२॥४२॥ से गं भंते ! तहा सजोगी सिज्शिहिए जाव अंतं करेहिइ ?, णो इणढे समझे, सेणं पुषामेव संण्णिस्स पंपिंदिगस्स पनत्तगस्स जहपणजोगस्स हेहा असंखेनगुणपरिहीणं पढममणजोगं निरंभइ, तपाणतरंचणं पिदियरम पजत्तगस्स जहणजोगस्स हेहा असंखेनगुणपरिहीणं विइयं वइजोगं निरंभइ, तयाणंतरं ष णं सुदुमस्म पणगजीयस्स अपवत्तगस्स जहणजोगस्स हेवा असंखेजगुणपरिहीणं तईयं कायजोगं णिरंभइ,से णं पपणं उपापणं परममणजोगं णिभइ मणजोगं किंभित्ता वयजोगं णिभइ वयजोगं णिभित्ता काय- जोगणिरुंभइ कायजोगं निरुभित्ता जोगनिरोहं करेइ, जोगनिरोहं करेत्ता अजोगत्तं पाउणति, अजोगत्तं पाउणित्ता इसिंहस्सपंचपपरउचारणद्वाए असंखेजसमइयं अंतोमुहुत्तिर्य सेलेसिं पडिवजइ, पुब्बरइयगुण- सेदीयं पण कम्मं तीसे सेलेसिमदाए असंखेजाहि गुणसेटीहिं अणते कम्मंसे खवेति वेयणिनाउयणाम- गुत्ते, श्येते चत्तारि कम्मसे जुगचे खवेद वेदणिज्जा २ ओरालियतेयाकम्माई सवाहि विप्पयहणाहिं विप्पज- बड, ओरालियतेयाकम्माई सपाई विप्पयहणाहिं विप्पयहित्ता उसेढीपडिबन्ने अफुसमाणगई उ एकसम- पृषां अधिग्गहेणं गंता सागरोपउत्ते सिज्झिदिइ । ते णं तस्य सिद्धा हवंति सादीया अपज्जवसिया असरीरा जीवघणा सणनाणोवउत्ता निहियहा निरयणा नीरया णिम्मला वितिमिरा विसुद्धा सासयमणागयद्ध
औपपाति-
कसूत्रम्
॥२१२॥
सिदाधि०
सूत्र ४३
कालं चिट्ठति। से केणद्वेणं भंते ! एवं बुच्चइ-ते णं तत्थ सिद्धा भवंतिसादीया अपजवसिया जाव चिटुंति',
गोयमा! से जहाणामाए बीयाणं अग्गिदड्डाणं पुणरवि अंकुरुप्पत्ती ण भवइ, एवामेव सिद्धाणं कम्मयीए
दहे पुणरवि जम्मुप्पत्ती न भवइ, से तेणटेणं गोयमा! एवं बुच्चइ-ते णं तत्य सिडा भवंति सादीया अप:
जवसिया जाव चिठंति। जीवा णं भंते! सिज्झमाणा कयरंमि संघयणे सिझंति ?, गोयमा ! वइरोसभ-
णारायसंघयणे सिझंति, जीवा णं भंते ! सिज्झमाणा कयरंमि संठाणे सिमंति ?, गोयमा! छपहं संठा-
णाणं अपणतरे संठाणे सिझंति, जीवा णं भंते ! सिज्झमाणा कयरम्मि उच्चत्ते सिझंति ? गीयमा! जह-
पणेणं सत्तरयणीओ उक्कोसेणं पंचधगुस्सए सिझंति, जीवा णं भंते! सिज्झमाणा कयरम्मि आउए
सिमंति ?, गोयमा ! जहण्णेणं साइरेगट्ठवासाउए उक्कोसेणं पुवकोडियाउए सिझंति । अत्थि णं भंते!
इमीसे रयणप्पहाए पुढवीए अहे सिद्धा परिवसंति ?, णो इणढे समहे, एवं जाव अहे सत्तमाए, अत्थि णं
भंते! सोहम्मस्स कप्पस्स अहे सिद्धा परिवसंति ?, णो इणढे समहे, एवं सन्वेसिं पुच्छा, ईसाणस्स सणं-
कुमारस्स जाव अचुयस्स गेविज विमाणाणं अणुत्तरविमाणाणं, अस्थि णं भंते! ईसीपन्भाराए पुढवीए अहे
सिद्धा परिवसंति ?, णो इणढे समढे, से कहिं खाइ णं भंते ! सिद्धा परिवसंति ?, गोयमा ! इमीसे रयण-
प्पहाए पुढवीए बहुसमरमणिजाओ भूमिभागाओ उर्दू चंदिमसूरियग्गहगणणखत्तताराभवणाओ बहूई
जोयणसयाई वहुई जोयणसहस्साई बहई जोयणसयसहस्साई बहुओजोयणकोडीओ बहूओ जोयणकोडा-
॥११२॥
सिद्धाधि०
यत्र ४३
औपाति-
करत्रम्
॥२१३॥
कोडीओ उड़तरं उप्पइत्ता सोहम्मीसाणसणंकुमारमार्हिदयंभलंतगमहासुक्कसहस्सारआणयपाणयआरण-
चुप तिषिण य अट्ठारे गेविज विमाणायाससए पीइवइत्ता विजयवेजयंतजयंतअपराजियसव्वहसिद्धस्स य
महाविमाणस्स सबउपरिल्लाओ थूभियग्गाओ दुवालसजोयणाई अयाहाए पत्थं णं ईसीपन्भारा णाम पुढवी
पण्णत्ता पणयालीसं जोयणसयसहस्साई आयामविक्वंभेणं एगा जोयणकोडी यायालीसं सयसहस्साई
तीसं च सहस्साई दोणि य अउणापण्णे जोयणसए किंचि विसेसाहिए परिरपणं, ईसिपम्भारा य णं पुढ-
पीए यहुमज्मदेसभाए अट्ठजोयणिए खेत्ते अजोयणाई बाहुल्लेणं, तयाऽणंतरं च णं मायाए २ पडिहाय-
माणी २ सव्वेतु चरिमपेरंतेसु मच्छियपत्ताओ तणुयतरा अंगुलस्स असंखेनइभागं बाहुल्लेणं पण्णत्ता।
ईसीपभाराए णं पुढवीप दुवालस णामधेजा पण्णत्ता, तंजहा-ईसी इ वा इसीपन्भारा इ या तणू इ वा
तणूतणू इ चा सिद्धी इ वा सिद्धालए इ वा मुत्ती इ वा मुत्तालए इ वा लोयग्गे इ वा लोयग्गथूभिया इ या
लोयग्गपडिबुझणा इ वा सव्वपाणभूयजीवसत्तसुहावहा इ वा । ईसीपम्भारा णं पुढवी सेया संखतल:
विमलसोल्लियमुणालदगरयतुसारगोरग्वीरहारवण्णा उत्ताणयछत्तसंठाणसंठिया सव्वज्जुणसुवण्णयमई
अच्छा सम्हा लण्डा घट्टा मट्ठा णीरया णिम्मला णिप्पंका णिकंझडच्छाया समरीचिया सुप्पभा पासादीया
दरिसणिन्ना अभिरुवा पडिरूवा, ईसीपभाराए णं पुढचीए सीयाए जोयणमि लोगंते, तस्स जोयणस्स जे
से उपरिल्ले गाउए तस्स णं गाउअस्स जे से उचरिल्ले छभागिए तत्थ णं सिद्धा भगवंतो सादीया अपज-
॥२१३॥
औपपाति.
सिदाधिक
सत्र ४३
॥२१४॥
धसिया अणेगजाइजरामरणजोणिवेयणसंसारकलंकलीभावपुणभवगम्भवासवसहीपवंचसमइकंतासासय.
मणागयमद्धं चिति ॥ (सू० ४३)।
से गं पुवामेव सनिस्सै'त्यादि, अस्यायमर्थ:-स-केवली, णमित्यलङ्कारे, 'पूर्वमेव' आदावेव योगनिरोधावस्थायाः संनि-
नो-मनोलब्धिमतः पञ्चेन्द्रियस्येति स्वरूपविशेषणं, यतः संज्ञी पञ्चेन्द्रिय एव भवति, 'पअचस्स'त्ति मनःपहिया पर्याप्तस्य,
वदन्यस्य मनोलन्धिमतोऽपि मनमोऽभाव एवेति पर्याप्तस्येत्युक्तं, स च मध्यमादिमनोयोगोऽपि स्यादित्याह-'जहण्णजोगिस्स'
त्ति जघन्यमनोयोगवतः, 'हेट्ट'त्ति अघो यो मनोयोग इति गम्यते, जघन्यमनोयोगसमानो यो न भवतीत्यर्थः, मनोयोगाथ-
मनोद्रव्याणि-तद्वयापारश्रेति, जघन्यमनोयोगाधोभागपतित्वमेव दर्शयन्नाह-'असंखेजगुणपरिहीणति असङ्ख्यातगुणेन परिहीणो
पः स तथा तं जघन्यमनोयोगस्यामवेपभागमात्रं मनोयोग निरुणद्धि, ततः क्रमेणानया मात्रया समये समये तं निरुन्धानः
सर्वमनोयोग निरुणद्धि, अनुत्तरेणाचिन्त्येन अकरणवीर्येणेति, एतदेवाह-पढमं मनोजोगं निरंभइत्ति प्रथम-शेपवागादियोगापे-
क्षया प्राथम्येन-आदितो मनोयोग निरुणद्धीति उक्तं च-पञ्जत्तमेत्तसन्निस जत्तियाई जहन्नजोगिस्स । होति मणोदवाई तयाचारो
य जम्मत्तो ॥१॥ तदसंखगुणविहीणं समय समए निरंभमाणो मो। मणसो सबनिरोह करेअसंखेजममएहिं॥२॥"ति, एवमन्यदपि
१ पर्याप्तमात्रसंझिनो यावन्ति जघन्ययोगिनः। भवन्ति मनोद्रव्याणि तद्वयापारश्च यावन्मात्रः॥१॥ तदमयगुणविहीन समये
समये निरुन्धन मः मनसः सर्वनिरोधं कुर्यादसङ्ख्यममयः ॥२॥
GADITIN
॥२१॥
सिद्धाधिक सूत्र ४३ औपपाति- कम्त्रम् ॥२१५॥ सूत्रद्वयं नेयम्, 'अजोगय पाउणइत्ति अयोगतां प्रामोति, 'ईसिंहस्सपंचक्खरुल्चारणद्धाए'त्ति ईसिति-पत्स्पृष्टानि हस्वानि यानि पश्चाक्षराणि तेषां पदुच्चारणं तस्य याद्धा-कालः सा तथा तस्याम्, इदं चोच्चारणं न विलम्बि हुतं वा, किन्तु मध्यममेव गृपते, यत आह-"हस्मक्खराई मज्ोण जेण कालेण पंच भण्णंति । अच्छइ सेलेसिगओ तत्तियमेनं तओ कालं ॥१॥"शैलेशो- मेरुस्तस्येव स्थिरतासाम्याचाऽवस्था सा शैलेशी अथवा शीलेश:-सर्वसंवररूपचारित्रप्रभुस्तस्येयमवस्था योगनिरोधरूपेति शैलेशी ता प्रतिपद्यते, ततः 'पुन्चरइयगुणसेढीयं च गति पूर्व-शैलेश्यवस्थायाः प्राग रचिता गुणश्रेणी-क्षपणोपक्रमविशेषरूपा यस्य तत्तया, गुणश्रेणी चैवं-मामान्यतः किल कर्म बह्वल्पमल्पतरमल्पतमं चेत्येवं निर्जरणाय रचयति, यदा तु परिणामविशेषा- नत्र तथैव रचिते कालान्तरवेघमल्पं बहु बहुतरं बहुतमं चेत्येवं शीघतरक्षपणाय रचयति तदा सा गुणश्रेणीत्युच्यते, स्थापना कम्मति वेदनीयादिकं भवोपग्राहि 'तीसे सेलेसिमद्धाएं चि तस्यां शैलेशीअद्धायां-शैलेशीकाले धपयनिति योगः, देव विशेपेणाह-'असंखेजाहिं गुणसेढीबित्ति असझ्यावामिर्गुणश्रेणीमिः शैलेश्यवस्थाया अमझ्यातसमयत्वेन गुण- श्रेण्यप्यसलयानसमया ततः तस्याः प्रतिसमयभेदकल्पनया अमक्याता गुणश्रेणयो भवन्ति, अतोऽसङ्ख्यातामिः गुणश्रेणीमिरित्युक्तम् , असलपातसमपैरिति हृदयम्, 'अणते कम्मंसे खवयंतोत्ति अनन्तपुद्गलरूपत्वादनन्तास्तान् कर्माशान्-भवोपग्राहिकर्ममेदान् क्षप- पन्-निर्जयन 'वेयणिजाउयणामगोए'त्ति वेदनीयं सातादि आयु:-मनुष्पायुफ नाम-मनुष्यगत्यादि गोत्रम्-उधैर्गोत्रम् 'दचेते'नि इत्येतान् ‘चत्वारि'चि चतुरः 'फम्मसेपि कर्माशान्मूलप्रकृतीः 'जुगवं खवेद'त्ति योगपद्येन निर्जरयतीति । एतचैता भाष्यगाथा १ इस्वाक्षराणि मध्येन येन कालेन पञ्च भन्यन्ते । तिष्ठति शैलेशीगतस्तावन्मानं ततः कालं ॥१॥ २१५॥
सिद्धाधिक
सूत्र ४३
औपपाति-अनुश्रित्य व्याख्यातं, यदुत-तदसंखेजगुणाए सेटीए विरइयं पुरा कम्मं । समए समए खायं कम्मं सेलेसिकालेणं ॥१॥ सच्चं
कसूत्रम् खवेइ वं पुण निल्लेचं किंचिदुवरिमे समए । किंचिच होइ घरमे सेलेसीए तयं कोच्छं ॥२॥ मणुयगइजाइक्सपायरं च पजससु-
॥२१६॥
भगमाएजं ! अन्नयरवेयणिजं नगउमुच्चं जसोनामं ॥३॥ संभवओ जिणनामं नराणुपुत्री य चरिमसमयमि। सेसा जिणसंताओ
दुचरिममममि निट्ठति ॥४ाति, 'सबाहिं विष्पयहणाहिति सर्वामिः-अशेषामिः विशेषेण-विविधं प्रकर्पतो हानयः-त्यागा
विप्रहाणयो व्यत्यपेक्षया बहुवचनं तामिः, किमुक्तं भवति ?-सर्वथा परिशाटनं न तु यथा पूर्व सातपरिशाटाभ्यां देशत्यागतः
'विप्पजहित्तति विशेपेण प्रदाय-परित्यज्य 'उज्जूसेढिपडिवन्ने ति मजुः-अवका श्रेणिः-आकाशप्रदेशपतिस्तां ऋजुश्रेणिं प्रति-
पन्नः-आश्रितः 'अफुसमाणगई चि अस्पृशन्ती-सिक्ष्यन्तरालप्रदेशान् गतिर्यस्य सोऽस्पृशद्गतिः, अन्तरालंप्रदेशस्पर्शने हि' नैकेन
ममयेन सिद्धिः, इष्यते च तत्रैक एव समयः, य एव चायुफादिकर्मणां क्षयसमयः स एव निर्वाणसमयः, अतोऽन्तराले समया-
न्तरस्याभावादन्तरालप्रदेशानामसंस्पर्शनमिति, सूक्ष्मवायमर्थः केवलिगम्यो भावत इति, 'एगेणं समएण'ति, कुत इत्यांह-'अवि-
ग्गहेण ति अविग्रहेण-वरहितेन, वक एव हि समयान्तरं लगति प्रदेशान्तरं च स्पृशतीति, 'उड़ गंता' ऊर्ष गत्वा 'सागारो-
वउत्तेत्ति ज्ञानोपयोगवान् 'सिध्यति' कृतकृत्यतां लभते इति । गतमानुपङ्गिकमथ प्रकृतमाह-किं च प्रकृत ?, 'से जे इमे गामा-
१ तदसङ्खथेयगुणया श्रेण्या विरचितं पुरा कर्म । समये समय क्षपयन् कर्म शैलेशीकालेन ॥१॥ सर्व क्षपयति तत्पुननिलेप किञ्चिदु-
परितने समये। किश्चिय भाति चरमे शैलेश्यां तद्वक्ष्ये ॥२॥ मनुजगतिजातिवसवादरं च पर्याप्त सुभगमादेयम् । अन्यतरवेदनीय
नरायुरुचैः यशोनाम॥३॥सम्भवतो जिननाम नरानुपूर्वीच चरमममये । शेपा जिनमत्का द्विचरमममये निस्तिष्ठन्ति(निष्ठां यान्ति)॥४॥
॥२१६॥
सियागि.
सत्र ४३
औपपाति-
॥२१७॥
मर जाव,सत्रिवेरोसु,मणुया हवंति-सबकामविरया जाव अट्ठ कम्मपयडीयो खवइत्ता उपि लोयग्गपट्टाणा हवंतीति, लोकान-
प्रतिष्ठानाय सन्तो पाशास्ते भवन्ति तदर्शयितुमाह-'ते णं तत्थ सिद्धा हवंति'त्ति ते पूर्वोद्दिष्टविशेषणा मनुष्याः 'तंत्र' लोकाग्रे
निहितार्थाः स्युरिति, अनेन च यत्केचन मन्यन्ते, यदुत-'रागादिवासनामुक्त, चित्तमेव निरामयम् । सदाऽनियतदेशस्थ, सिद्ध
इत्यभिधीयते ॥१॥ यच्चापरे मन्यन्ते-"गुणसवान्तरज्ञानानिवृतप्रकृतिक्रिया। मुक्ताः सर्वत्र तिष्ठन्ति, व्योमवत्तापवर्जिता॥१"
सदनेन निरस्तं, ययोज्यते-सशरीरवायामपि सिद्धत्वप्रतिपादनाय, यदुत-"अणिमायष्टविधं प्राप्यैश्वर्य कृतिनः सदा । मोदन्ते
निर्वृवात्मनस्तीर्णाः परमदुस्तरम् ॥१॥" इति तदपाकरणायाह-'अशरीरा' अविद्यमानपश्चप्रकारशरीराः, तथा 'जीवधग'त्ति योग-
निरोधकाले रन्धपूरणेन त्रिभागोनाऽवगाहनाः सन्तो जीवधना इति, 'दसणनाणोवउत्त'त्ति ज्ञान-साकारं दर्शनम्-अनाकारं वयोः
क्रमेणोपयुक्ता ये ते तथा, 'निद्वियहीचि निष्ठितार्थाः-समाप्तसमस्तप्रयोजनाः निरयण'नि निरेजना:-निश्चलाः 'नीरय'त्ति
नीरजसो मध्यमानकर्मरहिता नीरया वा निर्गतीत्सुक्याः 'निम्मल'त्ति निर्मलाः पूर्ववद्धकर्मविनिर्मुक्ताः द्रव्यमलबर्जिता वा 'विति-
मनि विगताशानाः 'विसुद्धति कर्मविशुद्धिप्रकर्षमुपगताः 'सासयमणागयद्धं कालं चिट्ठति' शाश्वतीम्-अविनश्वरी सिद्ध-
त्वस्याविनाशाद, अनागताद्वा भविष्यकाल तिष्ठन्तीति 'जम्मुप्पत्तीति जन्मना-कर्मकृतप्रसत्या उत्पत्तिा सा तथा,
जन्मग्रहणेन परिणामान्तररूपात्तदुत्पत्तिर्भवतीत्याद, प्रतिक्षणमुत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तत्त्वात्सद्धावस्येति, 'जहण्णेणं सत्त रपणी-
एति सप्तहस्ते उच्चत्वे सिध्यन्ति महावीखा, 'उकोसेणं पंचधणुस्सए'त्ति ऋषभस्वामिवद्, एतच्च द्वयमपि तीर्थकरापेक्षयो-
कम्, अतो दिदस्तप्रमाणेन कर्मापुत्रेण न व्यभिचारो न वा मरुदेच्या सातिरेकपञ्चधनुशवप्रमाणयेति, 'साइरेगढवासाउए'त्ति
॥२१७॥
औपपाति-
कसूत्रम्
॥२१८॥
सिद्धाधिक
पत्र ४३
सातिरेकाण्यष्टौ वर्षाणि यत्र तत्तथा तच्च तदायुश्चेति तत्र सातिरेकाष्टवायुपि, तत्र किलाष्टवर्पवयावरणं प्रतिपद्यते, ततो
चर्षे अतिगते केवलज्ञानमुत्पाय सिध्यतीति, . उकोसेणं पुषकोडाउपत्ति पूर्वकोट्यायुर्नरः, पूर्वकोट्या अन्ते सिध्यतीति न
परतः । 'ते पं तत्य सिद्धा भवंतीति प्राक्तनवचनाद् यद्यपि लोकाग्रं सिद्धानां स्थानमित्यवसीयते तथापि मुग्धविनेयस्य
कल्पित विविषलोकाग्रनिरासतो निरुपचरितलोकाग्रस्वरुपविशेपावनोधाय प्रश्नोत्तरसूत्रमाह-'अस्थि णमित्यादि व्यक्तं, नवरं
यदिदं रत्नप्रभा (या) अधस्तदेव लोकाग्रमिति तत्र सिद्धाः परिवमन्तीति प्रश्नः, तत्रोत्तर-नायमर्थः समर्थ इति, एवं सर्वत्र,
'से कहिं खाइ णं भंते "ति इत्यत्र सेत्ति-ततः कहिंति-क्क देशे खाइ णति-देशभापया वाक्यालङ्कारे 'बहुसमे'त्यादि बहुसमत्वेन
रमणीयो यः स तथा तस्मात् 'अवाहाए'त्ति अवाधया-अन्तरेण 'इसिंपन्भारति ईपद्-अल्पो न रनप्रभादि पृथिव्या इव महान्
प्राग्भारो-महर्च यस्याः सा ईषत्माग्भारा । नामधेयानि व्यक्तान्येव, नवरं ईसित्ति चा-ईपत्-अल्पा पृथिन्यन्तरापेक्षया, इति-
शन्द उपप्रदर्शने, वाशब्दो विकल्पे, 'लोयग्गपडियुज्मणा इ वति लोकाग्रमिति प्रतिबुध्यते-अवसीयते या लोकाग्रं वा प्रतियु.
प्यते यया सा तथा, 'सबपाणभूयजीवसत्तसुहावह'त्ति इह प्राणा-द्वीन्द्रियादयः भूता-वनस्पतयः जीवाः-पञ्चेन्द्रियाः पृथिव्या-
दयस्तु-सचाः एतेषां च पृथिव्यादित्या तत्रोत्पन्नानां सा सुखावहा शीतादिदुःखहेतूनाममायादिति, 'सेय'ति श्वेता,एतदेवाह-
आयंसतलविमलसोल्लियमुणालदगस्यतुसारगोक्खीरहारवण्ण'चि व्यक्तमेव, नवरम् आदर्शतलं-दर्पणतलं कचिच्छसतलमिति पाठः,
आदर्शतलमिव विमला या सा तथा, 'सोल्लिय'त्ति कुसुमविशेष, 'सबज्जुणसुवण्णमईत्ति अर्जुनसुवर्ण-श्वेतकाशनं अच्छा आका.
शस्फटिकमिव 'मण्हात्ति श्लक्ष्णपरमाणुस्कन्धनिष्पन्ना श्लक्ष्णतन्तुनिष्पन्नपटवत् 'लण्ह'त्ति मस्णा घुष्टितपटवत् , 'घट्टत्ति घृष्टेव
॥२१॥
सिद्धस्व. औपपाति. कत्रम् ॥२१९।। खरशानया पापाणप्रतिमावद , 'महति मृष्टेष मृष्टा सुकुमारशानया प्रतिमेव शोधिता वा प्रमार्जनिकयेव, अत एव 'णीरय'त्ति नीरजाः-रजोरहिता 'णिम्मला' कठिनमलरहिता 'णिप्पंक ति निष्पका-आर्द्रमलरहिता अकलका वा 'णिकंकडळाय'ति निक- कटा-निष्कवचा निरावरणेत्यर्थः छाया-शोभा यस्याः सा तथा अकलकशोभा वा, 'समरीचिय'ति समरीचिका-किरणयुक्ता, अत एव 'सुप्पम'चि सुष्टु प्रकर्षेण च भाति-शोभते या सा सुप्रभेति 'पासादीय'चि प्रासादो-मनाप्रमोदः प्रयोजनं यस्याः सा प्रासादीया 'दरसणिज'त्ति दर्शनाय-चक्षुर्व्यापाराय हिता दर्शनीया, तां पश्यचक्षुर्न श्राम्यतीत्यर्थः, 'अमिरूवत्ति अमिमतं रूपं पस्पाः सा अमिरूपा, कमनीयेत्यर्थः, 'पडिरूवत्ति द्रष्टारं द्रष्टारं प्रति रूपं यस्या सा प्रतिरूपा, 'जोयणमि लोगते'त्ति इह | योजनमुत्सेघालयोजनमवसेयं, तदीयस्यैव हि क्रोशषड्भागस्य सत्रिभागस्त्रयस्त्रिंशदधिकधनुःशतत्रयीप्रमाणत्वादिति, 'अणेग- जाइजरामरणजोणिवेयणं' अनेकजातिजरामरणप्रधानयोनिषु वेदना यत्र स तथा वे 'संसारकलंकलीभावपुणन्भवगन्भवासवसहीप. पंचमइफवा' संसारे कलक (ग्रन्या० ३०००) लीमावेन-असमञ्जसत्वेन ये पुनर्भवाः-पौनःपुन्येनोत्पादा गर्मवासबसतयश्च- गर्भाश्रयनिवासास्तासां यः प्रपश्चो-विस्तरः स तथा तमतिक्रान्ता-निस्तीर्णाः, पाठान्तरमिदम् 'अणेगजाइजरामरणजोणिसंसार- कलंकलीभावपुणभवगम्भवासवसहिपवंचसमइकंत'त्ति अनेकजातिजरामरणप्रधाना योनयो यत्र स तथा स चासौ संसारश्रेति समासः, तत्र कलङ्कलीमावेन यः पुनर्भवेन-पुनःपुनरुत्पच्या गर्भवासवसतीनां प्रपश्चस्तं समतिक्रान्ता ये ते तथा ॥४३॥ गाथा:-कहिं पडिहया सिद्धा, कहिं सिद्धा पडिट्ठिया । कहि बोदि चहत्ता णं, कत्थ गंतूण सिज्मई ? ॥१॥ अलोगे पडिहया सिद्धा, लोयग्गे य पडिट्ठिया। इहं बोदि घइत्ता णं, तत्य गंतूण सिज्झई ॥२॥ ।।२१९॥
औपपाति-
सिद्धस्व.
पत्र ४३
॥२२०॥
जं संठाणं तु इहं,भवं वयं तस्स चरिमसमयंमि। आसी य पएसघणं तं संठाणं तहिं तस्स ॥३॥ दीदं वा
हस्सं वाजं घरिमभवे हवेज संठाणं ! तत्तो तिभागहीणं, सिद्धाणोगाहणा मणिया ॥ ४॥ तिपिण सया
तेत्तीसा धत्तिभागो य होइ योदया। एसा खलु सिद्धाणं, उकोसोगाहणा भणिया ॥ ५॥ चत्तारि य
रयणीओ रयणित्तिभागणिया य बोद्धवा ! एसा खलु सिद्धाणं मजिसमओगाहणा भणिपा ॥ ६॥ एका य
होइ रयणी साहीया अंगुलाई अट्ट भवे । एसा खलु सिद्धाणं जहण्णओगाहणा भणिया ॥७॥ ओगाहणार
सिद्धा भवत्तिभागेण होइ परिहीणा। संठाणमणित्यंथं जरामरणविप्पमुकाणं ॥ ८॥ जत्य य एगो सिद्धो
तत्य अणंता भवक्खयविमुका। अपणोण्णसमवगाढा पुट्ठा सव्वे य लोगते ॥९॥ फुसइ अणंते सिद्धे सब.
पएसेहिं णियमसो सिद्धा । तेवि असंखेनगुणा देसपपसेहिं जे पुट्ठा ॥ १० ॥ असरीरा जीवघणा उवउत्ता
दसणे य णाणे य । सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं ॥ ११ ॥ केवलणाणुवउत्ता जाणंति सबभाव-
गुणभावे। पासंति सघओ खल केवलदिट्टी अणंताहि ॥ १२॥ गवि अत्थि माणुसाणं तं सोक्वं णविय
सव्वदेवाणं । ज सिद्धाणं सोक्खं अव्वायाहं उवगयाणं ॥ १३ ॥ ज देवाणं सोक्खं सव्वापिंडियं अणंत-
गुण । ण य पावद मुत्तिसुह णंताहिं वग्गवग्गूहि ॥ १४ ॥ सिद्धस्स सुहो रासी सञ्चद्वार्पिडिओ जइ
हवेना । सोऽणतयग्गभइओ सव्वागासे ण मापना ॥ १५ ॥ जह णाम कोई मिच्छो नगरगुणे घरविहे
वियाणतो। न चएइ परिकहेडं उवमाएँ तहिं असंतीए ॥ १६ ॥ इय सीद्वाण सोक्खं अणोवमं णस्थि तस्स
॥२२॥
औपपादि- कम्त्रम् ।२२१॥ श्री ॥ ओवम्म । किंचि विसेसेणेत्तो ओवम्ममिणं सुणह वोच्छं ॥ १७ ॥ जह सव्वकामगुणियं पुरिसो भोसूण भोयर्ण कोइ । ताहाछुहाविमुको अच्छेज्ज जहा अमियतित्तो ॥१८॥ इय सव्वकाल तित्ता अतुलं निवाण- मुवगया सिदा । सासयमव्यायाहं चिट्ठति सुही सुह पत्ता ॥१९॥ सिद्धत्तिय वुद्धत्तिय पारगयत्तिय परंपर. गपत्ति । उम्मुकम्मकचया अजरा अमरा असंगा य ॥२०॥ णिच्छिण्णसव्वदुक्खा जाइजरामरणपंधण- विमुफा । अन्वायाहं सुक्खं अणुहोति सासयं सिद्धा ॥ २१॥ अतुलसुहसागरगया अव्वायाहं अणोवर्म पत्ता । सबभणागयमदं चिटुंती सुही सुहं पत्ता ॥२२॥ उपवाईउवंगं समत्तं ॥ शुभं भवतु ॥ ग्रन्था १६०० ॥ सूत्राणि विचत्वारिंशत्, गाथाः २९ अथ प्रश्नोत्तरद्वारेण सिद्धानामेव वक्तव्यतामाह-'कहि' इत्यादिश्लोकद्वयं, क प्रतिहता:-क प्रस्खलिता सिद्धा-मुक्ताः १, वयाः क सिद्धाः प्रतिष्ठिता-व्यवस्थिता इत्यर्थः १, तथा क योन्दि-शरीरं त्यक्त्वा ?, तथा क गत्वा सिज्झइत्ति-प्राकृतत्वाव 'से हु चाइत्ति आई त्यादिवत् सिध्यन्तीति व्याख्येयमिति ।।१।। अलोके- अलोकाकाशास्तिकाये प्रतिहवा:-स्खलिता: सिद्धा- मुक्ताः, प्रतिसवलन चेहानन्तर्यवृत्तिमात्रं, वथा लोकाग्रे च-पश्चास्तिकायात्मकलोकमूर्धनि च प्रतिष्ठिता-अपुनरागत्या व्यवस्थिता इत्यर्थः, तथा इह-मनुष्यक्षेत्रे वोन्दि-तनुं परित्यज्य तत्रेति-लोकाग्रे गत्वा सिझईत्ति-सिध्यन्ति निष्ठितार्था भवन्ति ॥२॥ १ बहुवचनप्रक्रमेऽप्युपसंहार एकवचनेन यथा तत्र 'जे य कन्ते' इत्यादिनोपक्रम्य 'वुचई' इति क्रिपयोपसंहार एकवचनेन, न्याख्यानां तु नहुवचनं कृतं तथाऽनापीतिभावः । * केवलाकाशास्तिकाये प्र० २२१॥
औपपाति-
सिद्धस्व.
सूत्र ५३
॥२२०]]
जं संठाणं तु इह.भवं चयं तस्स परिमसमयंमि । आसीय पएसघणं तं संठाणं तहिं तस्स ॥ ३ ॥ दीदं वा
हस्सं वा जं चरिमभवे हवेज संठाणं । तत्तो तिभागहीणं, सिद्धाणोगाहणा भणिया ॥ ४ ॥ तिणि सया
तेत्तीसा धत्तिभागो य होइ योदया। एसा खलु सिद्धाणं, उसोसोगाहणा भणिया ॥५॥ चत्तारि य
रयणीओ रणित्तिभागणिया य योद्धया । एसा खल सिद्धाणं मजिसमओगाहणा भणिया ॥६॥ एका य
होइ रयणी साहीया अंगुलाई अट्ट भवे । एसा खलु सिद्धाणं जहण्णओगाहणा भणिया ॥७॥ ओगाहणाएँ
सिद्धा भवत्तिभागेण होइ परिहीणा। संवाणमणित्थं जरामरणविप्पमुकाणं ।। ८ ।। जत्य य एगो सिद्धो
तत्य अणंता भवक्खयविमुका। अपणोण्णसमवगादा पुट्ठा सव्वे य लोगंते ॥९॥ फुसद्ध अणंते सिद्धे सह-
पएसेहिं णियमसो सिद्धा । तेवि असंखेजगुणा देसपपसेहिं जे पुट्टा ॥ १० ॥ असरीरा जीवघणा उवउत्ता
दसणे य णाणे य । सागारमणागारं लक्खणमेयं तु सिद्धाणं ॥ ११ ॥ केवलणाणुवउत्ता जाणंति सघभाव.
गुणभावे। पासंति सबओ खलु केवलदिट्टी अणंताहिं ॥ १२॥ णवि अत्थि माणुसाणं तं सोक्खं णविय
सव्वदेवाणं । सिद्धाणं सोक्खं अव्वाबाहं उवगयाणं ॥ १३ ॥ ज देवाणं सोक्खं सव्वापिंडियं अणंत-
गुणं । ण य पावइ मुत्तिसुहं णंताहिं वग्गवग्गूहि ॥ १४॥ सिद्धस्स सुहो रासी सव्वद्धापिंडिओ जइ
हवेना । सोऽयंतवग्गभइओ सव्यागासे ण माएजा ॥ १५ ॥ जह णाम कोई मिच्छो नगरगुणे बहुबिहे
वियाणंतो। न चएइ परिकहेडं उवमाएँ तहिं असंतीए ॥ १६ ॥ इय सीद्धाशं सोक्खं अणोवर्म णस्थि तस्स
॥२२॥
औपपाति-
॥२२॥
ओवम्म । किंचि विसेसेणेत्तो ओवम्ममिणं सुणह वोच्छ ॥ १७॥ जह सव्वकामगुणियं पुरिसो भौतूण
भोयणं कोई । ताहाछुहाविमुको अच्छेज्ज जहा अमियतित्तो ॥१८॥ इय सव्वकालतित्ता अतुलं निम्वाण-
मुवगया सिद्धा। सासयमव्वापाहं चिट्ठति सुही सुह पत्ता ॥१९॥ सिद्धत्तिय बुद्धत्ति य पारगयत्तिय परंपर-
गपत्ति । उम्मुकम्मकवया अजरा अमरा असंगा य ॥ २०॥ णिच्छिण्णसव्वदुक्खा जाइजरामरणपंधण-
विमुमा । अव्यापाहं सुक्खं अणुहोति सासयं सिद्धा ॥ २१ ॥ अतुलसुहसागरगया अव्वापाहं अणीवमं
पत्ता । सम्वमणागयमद्धं चिटुंती सुही सुहं पत्ता ॥२२॥ उयवाईउवंगं समत्तं ॥ शुभं भवतु ॥ ग्रन्धाय
१६०० ॥ सूत्राणि त्रिचत्वारिंशत्, गाथाः २२ ॥ श्री ॥
अथ प्रश्नोत्तरद्वारेण सिद्धानामेव वक्तव्यतामाह-'कहि' इत्यादिश्लोकद्वयं, क प्रतिहताः-फ प्रस्खलिताः सिद्धा:-मुक्ताः',
वयाः क सिद्धाः प्रतिष्ठिता-व्यवस्थिता इत्यर्थः १, तथा कपोन्दि-शरीरं त्यक्त्वा १, तथा क गत्वा सिज्झइत्ति-प्राकतत्वात
'से हु चाइत्ति पुचई'त्यादिवत् सिध्यन्तीति व्याख्येयमिति ।।१।। अलोके- अलोकाकाशास्तिकाये प्रतिहताः-स्खलिताः सिद्धा-
मुक्ताः, प्रतिस्खलनं चेहानन्तर्यत्तिमात्रं, तथा लोकाग्रे च-पश्चास्तिकायात्मकलोकमूर्धनि च प्रतिष्ठिता-अपुनरागत्या व्यवस्थिता
इत्यर्थः, तथा इह-मनुष्यक्षेत्रे बोन्दि-तर्नु परित्यज्य तत्रेति-लोकाग्रे गत्वा सिज्झईत्ति-सिध्यन्ति निष्ठितार्था भवन्ति ॥ २॥
१ पहुवचनप्रक्रमेऽप्युपसंहार एकवचनेन यथा तत्र 'जे य कन्ते' इत्यादिनोपक्रम्य 'बुचई' इति क्रिययोपसंहारएकवचनेन,
न्याख्यायां तु बहुवचनं कृतं तथाऽनापीतिभावः। * केवलाकाशास्तिकाये प्र०
॥२२॥
सिदस्व. औपपाति- कमूत्रम् ॥२२२॥ किश्च-'जं संठाणं' गाता व्यक्ता, नवरं प्रदेशघनमिति त्रिभागेन रन्ध्रपूरणादिति, 'तहिति सिद्धिक्षेत्रे 'तस्स'त्ति सिद्धस्येति ।।३।। तथा चाह-'दीहं वागाहा, दीर्घ वा-पञ्चधनुःशतमानं इखं वा-हस्तद्वयमानं, वाशब्दान्मध्यमं वा, यचरमभवे भवेत्संस्थान 'वतः तस्मात् संस्थानात त्रिभागहीना त्रिभागेन शुपिरपूरणात् सिद्धानामवगाहना-प्रागाहन्ते-अस्सामवस्थायामिति अवगाहना स्वास्थैवेति भावः, भणिता-उक्ता जिनैरिति ॥४॥ अथावगाहनामेवोत्कृष्टादिमेदत आह-'तिण्णि मयेत्यादि, इयं च पश्चधनु:- शवमानानां 'चत्तारि येत्यादि तु सप्तहस्तानाम् 'एगा येत्यादि द्विहस्तमानानामिति । इयं च त्रिविधाऽप्यूर्वमानमाश्रित्यान्यथा सप्तहस्तमानानां च उपविष्टानां सिद्ध्यतामन्यथाऽपि स्यादिति । आक्षेपपरिहारौ पुनरेवमत्र-ननु नाभिकुलकरः पञ्चविंशत्यधिक- पञ्चधनु शतमानः प्रतीत एव, तद्भार्याऽपि मरुदेवी तत्प्रमाणैव, उच्चतं चेव कुलगरेहिं सममिति वचनात् , अतस्तदवगाहना उत्कृष्टावगाहनातोऽधिकतरा प्रामोतीति कथं न विरोधः १, अत्रोच्यते, यद्यप्युच्चत्वं कुलकरतुल्यं तद्योपितामित्युक्तं,तथापि प्रायि. कत्वादस्य स्त्रीणां च प्रायेण पुग्भ्यो लघुतरत्वात् पञ्चैव धनुःशतान्यसावमवत्, वृद्धकाले वा सङ्कोचात् पञ्चधनुः शतमाना सा अभयद्, उपविष्टा चाऽसौ सिद्धेति न विरोधः, अथवा बाहुल्यापेशमिदमुत्कृष्टावगाहनामानं, मरुदेवी वाथर्यकल्पेत्येवमपि न विरोधः, ननु जघन्यता मप्तहस्तोच्छ्रितानामेव सिद्धिः प्रागुक्ता, तत्कथं जघन्यावगाहना अष्टाङ्गुलाधिकहस्तप्रमाणा भवतीति !, अत्रोच्यते, सप्तहस्तोच्छ्रितेषु सिद्धिरिति तीर्थक्षरापेक्षं, तदन्ये तु द्विहस्ता अपि कूर्मपुत्रादयः सिद्धाः अतस्तेषां जघन्याऽवसेया, अन्ये त्याहुः-सप्तहस्तमानस्य संवर्तिताङ्गोपाङ्गस्य सिद्धयतो जघन्यावगाहना स्यादिति ॥७॥ 'ओगाहणाए' गाहा व्यक्ता नव- १ उच्चत्वमेव कुलकरः मम। ॥२२२०
सिहस्व०
औपपाति-
कपत्रम्
॥२२३॥
रम् 'अणित्य'ति अमुं प्रकारमापन्नमित्थं इत्थं तिष्ठवीति इत्थंस्थं न इत्थंस्य अनित्थंस्थ-न केनचिल्लौकिकप्रकारेण स्थितमिति
IIII अथैते किं देशभेदेन स्थिता उतान्यथेत्यस्यामाशायामाह-'जस्थ यगाहा, यत्र च-पत्रैव देशे एकः सिद्धो-निर्वृत्तस्तत्र
देशे अनन्ता किम् ?-'भवक्षयविमुक्ता' इति भवक्षयेण विमुक्ता भवक्षयविमुक्ताः, अनेन खेच्छया भवावतरणशक्तिमत्सिद्धव्य-
वच्छेदमाह । अन्योऽन्यसमवगादाः सथाविधाचिन्त्यपरिणामत्वाद्धर्मास्तिकायादिवदिति, स्पृष्टाः-लमाः सर्वे च लोकान्ते, अलोकेन
प्रतिस्पलितत्वाद् , अत एव 'लोपग्गे य पइडिया' इत्युक्तमिति ॥९॥ तथा 'फुसई गाहा, स्पृशत्यनन्तान्सिद्धान् सर्वप्रदेशैरात्म-
सम्बन्धिभिः 'णियमसो'त्ति नियमेन सिद्धः, तथा तेऽप्यङ्ग्येयगुणा वर्तन्ते देशैः प्रदेशैश्च ये स्पृष्टाः,केम्यः ?-सर्वप्रदेशस्पृष्टेम्पः,
कथम् ?-सर्वात्मप्रदेशस्तावदनन्ताः स्पृष्टाः, एकसिद्धावगाहनायामन्तानामवगाढत्वात् , तथैकैकदेशेनाप्यनन्ता एवमेकैकप्रदेशेना-
प्पनन्ता एव, नवरं देशो-दधादिप्रदेशसमुदायः, प्रदेशस्तु-निविभागोऽश इति, सिद्धश्वासमयदेशप्रदेशात्मकः, ततश्च मूलान-
न्तकमसङ्खयेयैर्देशानन्तकैरसङ्खथैरेव च प्रदेशानन्तकैर्गुणितं यथोक्तमेव भवतीति । स्थापना चेयं ॥१०॥ अथ सिद्धानेव लक्षणत
आह-'अमरीरा' गाहा, उत्तार्था, सनहरूपत्वाचास्या न पुनरुक्तत्वमिति ॥११॥'उवउत्ता सणे यणाणे यति यदुक्तं, तत्र ज्ञान-
दर्शनयोः सर्वविषयतामुपदर्शयमाह-'केवल गाहा, केवलज्ञानोपयुक्ताः सन्तः न त्वन्तःकरणोपयुक्ताः, भावतस्तदभावात् , जानन्ति
'सर्वभावगुण मावान्' समस्तवस्तुगुणपर्यायान् , तत्र गुणाः-सहवर्तिनः पर्यायास्तु-क्रमवर्तिन इति, तथा पश्यन्ति 'सर्वतः खलु'
सर्वत एवेत्यर्थः केवलदृष्टिभिरनन्ताभिः-केवलदर्शनैरन्तैरित्यर्थः, अनन्तत्वात् सिद्धानामनन्तविपयत्वादा दर्शनस्य केवलदृष्टिमि-
रनन्नामिरित्युक्तम् , इह चादौ ज्ञानग्रहणं प्रथमतया तदुपयोगस्थाः सिध्यन्तीति ज्ञापनार्थमिति ॥१२॥ अथ सिद्धानां निरुपम-
॥२२३॥
औपपाति- कम्त्रम् ॥२२४॥ सिदस्व. सुखता दर्शयितुमाह-'णवि अस्थि गाहा व्यक्ता, नवरम् 'अबाबाहति विविधा आगधा व्यायाधा तनिषेधादव्यावाधा तामुए. गतानां प्राप्तानामिति ॥१३॥ कस्मादेवमित्याह-जं देवाणं गाहा, 'यतो' यसादेवानाम्-अनुत्तरसुरान्तानां 'सौख्य'त्रिकालिकसुखं सद्धिया-अतीतानागतवर्तमानकालेन पिण्डित-गुणितं सर्वाद्धापिण्डित, तथाऽनन्तगुणमिति, तदेवंप्रमाणं किलासद्भावकल्पनरी- कैकाकाशप्रदेशे स्थाप्यत इत्येवं सकललोकालोकाकाशानन्तप्रदेशपूरणेनानन्तं भवति, न च प्रामोति मुक्तिसुख-नैव मुक्तिमुखममा- नवां लभते, अनन्तानन्तत्वात्सिद्धसुखस्य, किंविधं देवसुखमित्याह-अनन्ताभिरपि 'वर्गवर्गामिः' वर्गवगैगितमपि, तत्र वगुणो गर्यो यथाद्वयोर्वर्गचत्वारः तस्यापि वर्गो वर्गवों यथा पोडश एवमनन्तशो वगितमपि । चर्णिकारस्त्वाह-अनन्तैरपि वर्गरंग:- ण्डखण्डैः खण्डितं सिद्धसुखं तदीयानन्तानन्तमसण्डसमतामपि न लभत इत्यर्थः, ततो नास्ति तन्मानुपादीनां सुखं यत्सिद्धाना• मिति प्रकृतम् ॥१४॥ सिद्धमुखस्यैवोत्कर्षणाय भानन्तरेणाह-'सिद्धस्स गाहा,'सिद्धस्य मुक्तस्य सम्बन्धी 'सुख' सुखानां सत्को 'राशिः' समूहः मुखसङ्घातः इत्यर्थः, सर्वाद्धापिण्डितः' सर्वकालसमयगुणितो यदि भवेद् , अनेन चास्य कल्पनामावतामाह,सोना न्तवर्गभक्तो-अनन्तवर्गापपर्तितः सन्समीभूत एवेति भावार्थः, 'सर्वाकाशे'लोकालोकरूपे न मायात् , अयमत्र मावार्थ:-इह किल शिष्टाहादरूपं सुखं गृह्यते, ततश्च यत आरम्य शिष्टानां सुखशब्दप्रत्तिम्तमाह्लादमवधीकृत्य एकैकगुणद्धितारतम्येन तावदमा. दो विशिष्यते यावदनन्तगुणवृक्ष्या निरतिशयनिष्ठां गतः, ततश्चासावत्यन्तोपमातीतैकान्तिकौत्सुक्यविनिवृत्तिरूपः स्तिमित- महोदधिकल्पश्वरमाहाद एव सदा सिद्धानां भवति, तस्साच्चारात्प्रथमान्चोर्चमपान्तरालवर्तिनो ये तारतम्येनाहादविशेषास्ते किाशप्रदेशराशेरपि भूयांसो भवन्तीत्यतः किलोक्तं-'मागासे ण माएजति,अन्यथा प्रतिनियनदेशावस्थितिः कथं तेषामिति
औपपाति-
करत्रम्
॥२२५॥
सूरयोऽमिदधतीति ॥१५॥ अस्य च वृद्धोक्तस्याधिकतगाथाविवरणस्यायं भावार्थ:-य एते सुखमेदास्ते सिद्धसुखपर्यायतया व्य-
पदिष्टाः, वदपेक्षया तस्य क्रमेणोत्कृष्यमाणस्यानन्ततमस्थानपतित्वेनोपचाराद , तद्राशिश्व किलासद्भावस्थापनया सहस्रं समयरा-
शिस्त शतं, सहसं च शतेन गुणितं जातं लक्षं, गुणनं च कृतं सर्वसमयसम्बन्धिनां मुखपर्यायाणां मीलनार्थ, तथाऽनन्तराशि
फिलं दम, तद्वगर्थ शतं, तेनापतित लक्षं जावं सहस्रमेव, अतः पूज्यैरुक्तं 'समीभूत एवेति भावार्थ इति, यन्वेह सुखराशेर्गुण-
नमपातनं च तदेवं सम्भावयामः-यत्र किलानन्तराशिना गुणितेऽपि सति अनन्तवर्गेणानन्तानन्तकरूपेणातीव महाखरूपेणापव-
तिते किश्चिदवशिष्यते, स राशिरतिमहान् , ततश्च सिद्धसुखराशिमहानिति बुद्विजननार्थ शिष्यस्य तस्यैव वा गणितमार्गे व्युत्पत्ति-
करणामिति । अन्ये पुनरिमा गाथामेवं व्याख्यान्ति-सिद्धसुखपर्यायराशिः नमःप्रदेशाग्रगुणितनमाप्रदेशाग्रप्रमाणः, तत्परिमा-
पत्वात्सिद्धसुखेपर्यायाणां, सद्धिापिण्डितः-सर्वसमयसम्बन्धी सङ्कलिवः सन्, स चानन्तैः अनन्तशो इत्यर्थः, वगै:-वर्ग-
मूलैर्मक्तः-अपवर्तितः अत्यन्तं लघूकृत इत्यर्थः, यथा किल सर्वसमयसम्बन्धी सिद्धसुखराशिः पञ्चपष्टिः सहस्राणि पत्र शतानि
पशिचेति (६५५३६), स च बर्गेणापवर्तितः सन् जाते द्वे शते पदपश्चाशदधिके(२५६)सोऽपि स्ववर्गापवर्तितो जाताः षोडश तत-
चत्वारः ततो द्वावित्येवमतिलघूछतोऽपि सर्वांकाशे न मायाद्, एतदेवाह-सव्वागासे न माएज'नि। अथ सिद्धसुखस्यानुपमा दृष्टा-
न्नाद-जह'गाहा, पूर्वाध व्यक्तं,'न चएईचि न शक्नोति परिकथयितुं नगरगुणानरण्यमागतोऽरण्यवासिम्लेच्छेभ्यः, कुत इत्याह-
उपमायां त्वत्र नगरगुणेम्वरण्ये वाऽसत्यामिति, कथानकं पुनरेवम्-म्लेच्छा कोपि महारण्ये, वसति स्म निराकुलः। अन्यदा तत्र
भूपालो, दुष्टाधेन प्रवेशिवः।।१।। म्लेच्छेनासौ नृपो दृष्टासत्कृतश्च यथोचितम् । प्रापितच निजं देशं, सोऽपि राज्ञां निजं पुरम् ॥२॥
॥२२॥
॥ इति श्रीमदभयदेवसूरिसूत्रितश्रीमद्रोणाचार्यशोधित- वृत्तियुतमौपपातिकमाद्यमुपाझं समाप्तम् ॥