·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः - अन्धस्येव रूपाप्रतिपत्तावपि प्रदीपस्य प्रकाशकत्वादत आह न चेति * यदेकान्तेन कर्तुं शक्यमुच्चारणं तदेव मन्त्राणां कार्य मित्यर्थः । क्व चित्तु यदेकान्तेन कार्यमुच्चारणं तदेव शक्यमिति पाठः तत्र यदेकान्तेन पक्षद्वये ऽप्यनुष्ठेयमुच्चारणं तदेव मन्त्राणां कार्यमवधार्यते शक्यमिति कृत्वेति योज्यम् । अनित्यसंयोगव्या- ख्यानार्थमनित्यसंयोगः खल्वपीत्यादिभाष्यं कुसीदवृत्त्यादिनित्यार्थ- सम्भवादयुक्तमाशझ्याह * अर्थेति * यस्य मन्त्रस्य यो ऽर्थः स्व- रसतः प्रतीयते स एव तेन कर्मकाले प्रकाशनीयो नोत्प्रेक्षामात्रक- ल्पित इत्यर्थः । अतो भवत्यर्थपरत्वे केषु चिन्मन्त्रेष्वनित्यसंयोग इत्याह * केचिच्चेति * अनित्यस्यार्थस्याकर्माङ्गत्वेन प्रकाशनानहत्वा- तत्संयोगस्याविवक्षाहेतुत्वोपपादनाय कर्माङ्गभूतैरित्युक्तम् । अ- नित्यसंयोगोदाहरणं व्याख्यातुमाह * यथेति * ना शिरं दुर्दै नयन्ति धर्मआनोभर प्रमगन्दस्य वेदो चैवाशाख मञ्चवत् रन्धयान इति मन्त्रशेषः ऋषिप्रत्ययाधीनत्वादर्थतश्च निर्णयस्यार्षकथनम् । अपहारसामर्थ्यद्योतनार्थ त्रैलोक्यैश्वर्यवचनं किं कृतेनेति वदन्त इति कीकटशब्दनिर्वचनम् । तप्ते घृते पयोनिक्षेपेण निस्यन्दिते य- च्छिष्टं तद्धर्मशब्देनोच्यते । भृश्भरणइति भौवादिकस्य भृशो धात्वन्तरेणार्थकथनं व्याख्यानार्थम् । टुभृधारणपोषणयोरिति औहोत्यादिकस्य भृतो रूपं बिभृहीति दर्शितं यदीत्यानित्यसंयोगोप- संहारभायं व्याचष्टे * यद्येतदिति * नत्वनित्यसंयोगपरिहाराया- र्थान्तरमस्य मन्त्रस्य वक्ष्यामो ऽत आह * न चेति * अर्थाविवक्ष- थाप्यनित्यसंयोगपरिहारसम्भवानाप्रतीयमानार्थकथनं युक्तमित्या- शयः । मन्त्रानर्थक्यप्रतिज्ञाव्याख्यानार्थं तदेतरिति भाष्यं व्याचष्टे * अत इति * आविशिष्टस्तु वाक्यार्थः ॥ ४० ॥ सिद्धान्तसूत्रव्याख्यानार्थमविशिष्टस्त्वितिभाष्यं प्रतीतिमा- त्रेण विवक्षानुपपत्तेरयुक्तमाशङ्कयोपपादयति * मन्त्रेति । अयमा- शयः * मन्त्रोच्चारणस्य काङ्गत्वं प्रयाजादिवत्साक्षाद्वाभ्युपग- म्यते प्रोक्षणादिवो मन्त्रद्वारेण साक्षादप्यङ्गत्वं प्रकरणोन वा स्यादध्ययनविधिसामर्थ्यन वा न तावत्प्रकरणेन कर्मप्रकरणे मन्त्रो- धारणस्याविधानात् खाध्यायाध्ययनविधिना यथाम्नानवेदाध्यय- नविधानात्कर्मप्रकरणपठितानां तत्रैवाध्ययनं विदधता कर्मप्रकरणा- १ मोक्षणादीनामवधातादिद्वारायथा परम्परया काङ्गता तदिति।

·१०२ न्यायसुधायाम्। ध्ययननियमार्थवत्त्वाय तदङ्गत्वमाक्षिपतोच्चारणं विनाङ्गत्वायोगा- कर्मकालोच्चारणविधिकल्पने कृते कैमर्थ्यापेक्षायामुच्चारणस्य क- माङ्गत्वमाक्षिप्यतइति चेतू न । मन्त्राङ्गत्वनिर्वाहाय कल्पितस्योश्चा- रणस्य मन्त्राक्षराभिव्यक्तिमात्रेण निराकाङ्क्षस्य साक्षात्काङ्गत्वा- योगात् । नापि मन्त्रद्वारेणोच्चारणस्य कांगत्वं मन्त्राक्षराणाम- क्रियारूपत्वेन प्रकरणाग्राह्यत्वात् यथोक्तम् । नावान्तरक्रियायोगाहते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथम्भावैलन्ति प्रकृताः क्रियाः॥ इति अध्ययनविध्याक्षिप्तस्याप्यङ्गत्वस्य स्वव्यापारं विनानुपपत्तेरु- ञ्चारणस्य पुंव्यापारत्वेनाभिधानमन्तरेणानिर्वाहात्। अत एव श्रुतिवि- नियुक्तानामपीषेत्वादीनामभिधानं विनाङ्गत्वानुपपत्तिः।नच पदार्था- भिधानव्यापारमात्रेणाङ्गत्वं कर्मानुष्ठानानौपयिकत्वेन तस्य वाक्यार्थ- मात्रप्रतिपादनमात्रेपर्यवसानाताअतःप्रकरणावधारिताङ्गभावानांम- न्त्राणां कर्मानुष्ठानौपायकवाक्यार्थप्रतिपादनव्यापारेणाङ्गत्वावसाया- कर्मकाले मन्त्रोच्चारणार्थस्यार्थाभिधानपर्यवसानसिद्धिरिति कर्म- समवेतानुष्ठास्थमानार्थस्मृतिफलत्वेनेति करणामन्त्राभिप्राय क्रियमा- णानुवादिनामनुष्ठीयमानार्थस्मृतिफलत्वात् । अनुमन्त्रणादीनां च कृताकृतप्रत्यवेक्षणायानुष्ठितार्थस्मृतिफलत्वात्प्रोत्साहनार्थानां चाग- न्मखः संज्योतिषा भूमेत्यादीनां यदेव श्रद्धया करोति तदेव वीर्यव- तरं भवतीति वाक्यावधारितकर्माङ्गभूतश्रद्धाजननार्थमनुष्ठेयकर्म- स्मृतिफलत्वात्स्तोत्नशस्त्रमन्त्राणां चारादुपकारकत्वं स्तुत्यर्थत्वेन क- मंसमवेतार्थप्रकाशनानियमात् । एवं च कमौंपयिकार्थाभिधानार्थत्वेन प्रकरणपाठार्थत्वोपपत्तेर्नादृष्टकल्पना युक्त्याह * अतश्चेति * ननु प्रकारान्तरेणाप्यनुष्ठेयार्थस्मृतिसिद्धर्मन्त्रनियमस्यादृष्टार्थत्वं त्वत्पक्ष ऽपि कल्प्यमत आह * यद्यपि चेति * लिङ्गाच्च दृष्टार्थतावगतेन दुर्बलप्रमाणवशेनादृष्टार्थत्वं कल्पयितुं शक्यमित्याह *अवश्यं चेति* ननु प्रकरणबाधे सामान्यसंबन्धाभावात्तत्सापेक्षत्वेन लिङ्गस्यावि- नियोजकत्वं स्यादत आह * न चेति * नात्र प्रकरणावगम्यक्रतु- संबन्धाख्यसामान्यसंबन्धो बाध्यते विरोधाभावाद द्वारविशेषसंब- न्धे तु विरोधः तत्र च प्रकरणस्य शक्तिरूपलिङ्गसापेक्षत्वात्तबाध्य- त्वं युक्तमेवेत्याशयः । दृष्टार्थत्वेनाविरोधान कस्य चिद् बाध इत्याह * तस्मादिति * अभिधानार्थत्वाभावे च निर्व्यापाराणां मन्त्राणांप्र- १ उचारणेनाभिव्यक्तानामित्यर्थः । २ मन्नव्यापारवाभावात् अती मिधानलषण एव मनब्यापारः ।

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । करणग्रहणायोगादुच्चारणं व्यापारद्वारेण प्रकरणग्रहणे तस्यानुष्ठा- नानौपयिकत्वेनाभिधानवकर्मविधिनानाक्षेपादविधानाञ्चोच्चारण- द्वारेण प्रकरणग्रहणं प्रकरणग्रहणाच्चोच्चारणमितीतरेतराश्रया- पत्तेरुच्चारणविधिकल्पनं विना कर्मकालोच्चारणकर्तव्यतायां प्र- माणाभावाद्याक्षिकाचारदर्शनेनोञ्चारणविधिकल्पने क्लेशः स्यादित्य- र्थान्तरन्यासनाह * एवं चेति * उपसंहरति * अत इति * नैव- मित्याशङ्काभाष्यं व्याचष्टे नैवमित्यभिधानार्थत्वे ऽप्यसमवेतार्थप्रका- शनस्यादृष्टार्थत्वापरिहारातत्पर्यन्तत्वकल्पनं न युकमित्याशयः। त- दुच्यतइति परिहारभाज्यं व्याचष्टे * तत्रेति * ततश्च वचनान्नैषा- मितरार्थ प्रयुज्यतेत्यसमवेतस्यापि समवेतविशेषणत्वेनाभिधानस्य न- वमे वक्ष्यमाणत्वाद्विशिष्टरूपप्रकाशनस्यादृष्टार्थत्वापरिहारात्तात्पर्य- पूर्वकमनुष्ठितमभ्युद्यकारि भवतीति नियमादृष्टकल्पनेन चाभिधा- नार्थवत्त्वोपपत्तेः कामामत्युक्तं तस्मादस्तीत्युपसंहारभाष्यं व्याचष्टे * तस्मादिति * नन्वस्तु श्रुत्यविनियुक्तानामुक्तेन न्यायनार्थप्राधा- न्ये श्रुतिविनियुक्तानां त्वर्थप्राधान्ये ऽन्यादानादिमन्त्राणां लिङ्गा- देव विनियोगसिद्धस्तदर्थशास्त्रानर्थक्यं स्यादत आह * तां चतु- भिरिति * इतिकरणो ऽत्र मन्त्रविनियोजकश्रुतिमात्रपरिग्रहार्थः। चतुर्भिरितितृतीयया मन्त्राणां करणत्वे ऽभिहिते खव्यापार विना तदयोगातू उच्चारणस्यात्तद्वयापारत्वात्कर्मोत्पत्त्यनुपयोगित्वाच्च खव्यापारकर्मोत्पत्त्युपयोग्यभिधानव्यापारेण करणत्वाध्यवसायाश्च- तुर्भिरभयदानमभिदध्यादिति वाक्यार्थावगमे इति करणविनियु- तानामर्थक्रियारूपत्वेन कथम्भावाग्राह्यत्वात् द्रव्यदेवतावनियो- त्पत्त्युपयोगित्वावगतेः कारकत्वावसायात्करणव्यतिरिक्तकारकत्वा- नुपपत्तेः करणत्वनिश्चये सति पूर्ववदभिधानार्थत्वसिद्धः स्तोत्रश- स्त्रमन्त्राणां च स्तौतिशंसतिभ्यामेवाभिधानार्थत्वावसायातां चतु- भिरादत्तइत्यादिश्रुतिविनियोज्येष्वभयदानादिमन्त्रेषु तदर्थशास्त्रान- र्थक्यप्रसङ्गायोगेनाप्यर्थप्राधान्यमविहतमित्यर्थः । अनेन च नन्वि. त्याशङ्काभाष्यस्य काममित्युत्तरभाष्यं व्याख्यातं अथेत्याशङ्कानिरा- करणार्थत्वेन। गुणार्थेन पुनः श्रुतिरिति ॥ ४१॥ सूत्रमवतारयितुं न हीति भाष्यं व्याचष्टे * वदामइति * १ उत्पच्यपूर्वानुपयोगित्वात् द्रव्यदेवताप्रकाशकस्यैव कर्मोत्पत्यानुपयोगित्वमन्यस्य तु फ- लापूर्वोपकारित्वम् ।

·१०४ न्यायसुधायाम्। नन्विति प्रोक्तामाशङ्कामनुभाष्य चतुःसंख्याविशिष्टमितिभाष्येण प. रिहतं तदादानस्यापीष्टकामृच्चयनार्थमर्थात्प्राप्तगुणार्थेनेति च सूत्र- विरोधादयुक्तामित्याशङ्ख्य व्याचष्टे * यद्यपीति * अर्थप्राप्ते चा- दाने संख्याविधौ भवत्यादानसंख्याविशिष्टतेत्यर्थः । विशिष्टादानवि- ध्यभावादरुणैकहायनीन्यायानुपपत्तेः अर्थप्रातस्य चादानस्यानुवा- द्यत्वेनेकविधावितरेण विशेष्टुमशक्यत्वाल्लिङ्गतश्चैकैकस्यैव मन्त्रस्य प्राप्तेः । संख्यानाकाङ्क्षत्वात्समुच्चयासिद्धरपरितोषातू फलतो गु- णार्थत्वप्रतिपादनपरत्वेनान्यथा व्याचष्टे * अथ वेति * परिसंख्या ॥ ४२ ॥ अत्र भाष्यकृता परिसश्चक्षाणे चेति पूर्वोक्तदोषत्रयमनु- भाष्य लिङ्गाप्राप्तमन्त्रादानसम्बन्धविधानानर्थक्यापत्तेः । स्वार्थहानं स्यात् तदप्राप्तमन्त्राश्चाभिधानासम्बन्धविधानात्तु नैव दोषप्रस- क्तिरिति नैवमित्यादिना स्वार्थहानि परिहत्य लिङ्गादित्यादिना श्रुति- परिच्छिन्ने ऽर्थे लिङ्गस्याविनियोजकत्वाद्गर्दभरशनासम्बन्धाप्राप्तेन प्रा- तबाधःप्राप्त्यभावादेव च गईभरशनान्नेति प्रतिषेधायोगात्परार्थ- कल्पनाभाव इति दोषत्रयं परिहृतम् । तत्र प्राप्तबाधपरिहारभाष्यं तावहजुत्वाद्वयाख्यातुमाह * यावद्धीति * नन्वप्रामाण्यापत्तेर्मा नाम रशनामात्रे मन्त्रविनियोजकश्रुतिः कल्प्यतां लिङ्गादेव तु वि- नियोगस्सेत्स्यत्यत आह * नचेति * उक्त ऽर्थे भाष्यं योजयति * तदेतदाहति * श्रुत्याभिप्रायो भाष्ये वाक्यशब्दः खार्थहानपरिहार- भाष्यमिदानी व्याचष्टे * यदपीति * गर्थेिनापिशब्देन क्लिष्टत्वम- स्य भाज्यस्य सूचितं सामान्येनेत्यभिप्राय इति शाकपार्थिवादिवन्म- ध्यमपदलोपी समासः सामान्यशब्देन निर्विशेषणत्वमुक्तं नशब्देना- दाने मन्त्रस्य सम्बन्धो विधीयते येन लैङ्गिकप्राप्तिः । सम्भवात्तदर्थ- शास्त्रानर्थक्यप्रसक्तेः स्वार्थहानं स्यादित्यर्थः । किमित्येवं व्याख्या- यते इत्यपेक्षायां यतः क्रिययैवं मन्त्रस्य सम्बन्धो युक्तः इत्यध्याहा- रेण योज्यम् । तदेव कुत इत्यपेक्षायां कारकाणां साक्षात्परस्परस- म्बन्धाभावादित्युक्तं तेनादानसम्बन्धनिराकरणभाष्यस्यायमर्थो भव- तीत्याह * तस्मादिति * का तहात्यश्वाभिधानीमिति कारकस- म्बन्धप्रतिपादकस्य भाष्यस्य गतिरत आह * किंतहीति*द्वितीयान्तेन कर्मशक्त्याक्षिप्तविशिष्टक्रियासम्बन्धविवक्षयेदमुक्तमिति भावः । एवं ब्याख्यायमाने विशिष्टानुवाददोषापत्तेरपरितोषादश्वाभिधान्युद्देशन १ विष्टबञ्च मन्त्रावाभिधान्यी: कारकयोः संबन्धप्रतिपादनात् । .

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १०५ मन्त्रविशिष्टादानविध्युत्तरकालं परस्परनियमलभ्यकारकसम्बन्धा- भिप्रायेणान्यथा व्याचष्टे*अथवेति नन्वश्वाभिधानीविशिष्टेऽप्यादा- ने रशनादानत्वाविशेषेण लैङ्गिकमन्त्रप्राप्तिसम्भवात्तदर्थशास्त्रत्वम- परिहृतं स्यादत आह *सर्वथेति* परिसंख्याफलत्वेनायं दोषःपरिहार्य इत्याशयः। नन्वश्वाभिधान्यां मन्त्रविशिष्टादानविधौ वर्जनबोधकत्वा- भावान्न परिसंख्यात्वं स्यादित्याशङ्कते * नन्वेवमिति * परिहरति * फलेनोति * न चैवमौपचारिकत्वापत्तिः फलत एव परिसंख्या- व्यपदेशादित्याह * सर्वत्र हीति * प्रसङ्गानियमव्यपदेशो ऽपि फलेनैवेति दर्शयितुं नियमग्रहणं परिसंख्या वर्जनबुद्धिस्तदर्थो नजा- दिः परिसंख्याशब्दः तस्माद्वा ब्राह्मणो न हन्तव्यो नेक्षेतोद्यन्तमादि- त्यमित्यादीनामेव श्रुत्या परिसंख्यात्वं निषेधपर्युदासव्यपदेशविशे- षात्तु व्यवहारसिद्धः न परिसंख्याव्यपदेशः सत्यमेव वदितव्यमि- त्यादीनामेवकाराच्त्या नियमत्वम् । अन्यत्र तु फलेनैव नियमप- रिसंख्याव्यपदेशः । ननु प्रोक्षणादावप्यौदासीन्यनिवृत्तिकर्त्तव्यता- नियमदर्शनादवघातादौ चाप्राप्तप्रापणाहलनादिनिवृत्तिदर्शनादिमा- मगृह्णन्नित्यादावपि चाप्राप्तप्रापणकर्त्तव्यतानियमदर्शनात् फलतो व्यपदेश तत्सङ्करात विध्यादीनां सङ्करप्रसङ्ग इत्यभिप्रायेण पृच्छति * कस्तीति * फलासङ्कराभिप्रायेणोत्तरमाह * उच्यतइति * श्लोकं व्याचष्टे * विधिरेव हीति * को ऽसौ विशेष इत्यपेक्षाया- माह * ततति * विधेयखरूपप्राप्तेरेवात्र फलत्वसम्भवान्न तत्र नि- यमौदासीन्यनिवृत्त्योर्विप्रकृष्टयोः फलत्वंयुक्तमिति भावः। अवघाता- दौ तु नियमताफलत्वानियमव्यपदेशमाह * यत्र त्विति * ननु तत्राप्याक्षेपात् प्रागेव प्रत्यक्षेण विधिनावघातादेरप्राप्तस्यैव विधेः खरूपप्राप्तिरेव फलं स्यादत आह * तण्डुलति * नन्वर्थतः प्राप्तिस- म्भवान्माभूत्प्राप्तिमात्रस्य फलत्वम् । अप्राप्तांशपूरणवत्त्वन्यनिवृत्तेरपि प्रतीयमानायाः कस्मान्न फलत्वं स्यादत इत्याह * तदप्राप्तीति । अ- यमाशयः * अप्राप्तांशपूरणात्प्रागुपायान्तराक्षेपस्य निराक मश- क्यत्वातन्निवृत्त्यनुपपत्तेः उत्तरकालं चानुनिष्पादितत्वेन सिद्धेन प्र- योजनापरपर्यायमन्यनिवृत्तेः फलत्वं युक्तमिति । प्रसिद्धनियमव्य- पदेशहान्यापत्तेरपि नास्याः फलत्वमित्याह * न चेति * अविधेय- गतत्वेन च विप्रकृष्टत्वान्नान्यनिवृत्तिः फलमित्याह * प्रत्यासन्नं वे- ति * नन्वन्यनिवृत्तेः फलत्वाभावे विध्यनिवारितत्वादुपायान्तरा- णामप्याक्षेपः प्रसज्येतेत्यत आह * तत्प्रसक्तीति * अन्यनिवृत्ति वि- ना नियमानुपपत्तेर्नान्तरीयकान्यानिवृत्त्यवगतरुपायान्तराक्षेपवारण- १४ ·न्यायसुधायाम्। मित्याशयः । यदि चाक्षिप्तेषूपायान्तरेष्वयं विधिः प्रवर्तत ततः शा- स्त्रमन्तरण प्राप्तोपायान्तरनिवृत्त्ययोगाच्छास्त्रस्येधान्यनिवृत्तावपि तात्पर्यफल्पना स्यान्न त्वेतदस्ति श्रुतिकल्पनं विनार्थाक्षेपस्यामाप्त- त्वेने मन्थरत्वाच्छीघ्रप्रवृत्तेन प्रत्यक्षेण विधिनैवकोपायनियमे नैरा- काङ्क्षयेणाक्षेपानुपपत्तेः। प्रापकाभावादेवोपायान्तरनिवृत्तिसिद्धेर्न शास्त्रस्य तत्पर्यन्तं व्यापारः कल्प्यतइत्यभिप्रायेणाह * न चेति * उपसंहरति * सा चेति * उभयोस्तु नित्यप्राप्तौ पुनर्वचनस्य ख- रूपप्राप्तिनियमफलत्वायोगेनान्यनिवृत्तिफलत्वात्परिसंख्याव्यपदेश्य- त्वमित्याह * यत्पुनरिति * प्राप्तइति सप्तम्यास्तत्र चान्यत्र चेति सप्तमीभ्यां वैयधिकरण्येनान्वये तत्र चान्यत्र च प्राप्नुयादित्यर्थों भवति सामानाधिकरण्ये तु तच्चान्यश्चेति । यथासंख्येनोभयत्रोदा- हरणमाह * यथेति * चातुर्मास्येषु साकमेधपर्वणि पूर्वेयुरॅहमेधी- येष्टि विधाय श्रुतमाज्यभागौ यजति यज्ञताया इत्युदाहृत्य दशमे ऽष्टधा चिन्तयिष्यते तत्रातिदेशप्राप्तयोराज्यभागयोरनुवादमात्रमे- तदित्याद्यः पक्षः, द्वितीयस्त्वानर्थक्यपरिहारायोभयन विहितयोरा- ज्यभागयोरिहाभ्युदयकारित्वकल्पनया प्रकृतिवदित्थं कर्तव्यमि- त्युपदेशातिदेशाभ्यां संहृत्य विधिरिति तृतीयस्तूभाभ्यां विधान- स्यादृष्टार्थत्वापत्तेर्यज्ञताया इति च स्तुतिदर्शनातू प्रकृतगृहमेधीय- स्तुत्यर्थमिति चतुर्थस्तु गृहमेधीयविध्येकवाक्यत्वाभावेन तत्प्रशं- सार्थत्वायोगात् यज्ञताया इत्याज्यभागस्तुतिप्रतीतेरनन्यपरं पुनः श्रवणमाज्यभागधर्मककर्मान्तरविधानार्थमिति पश्चमस्त्वाज्यभागश- ब्दस्य धर्मलक्षणार्थत्वापत्तेः कर्मान्तरविध्ययोगादतिदेशेनाज्यभागयोः प्रयाजादिषु च प्राप्तेष्वाज्यभागपुनःश्रवणमन्यपरिसंख्यार्थमिति सो ऽयमिह दर्शितः । षष्ठस्तु चोदकप्राप्तेः प्राथम्यात्फलतः परिसं- ख्यानुपपत्तेत्रिदोषत्वापरिहारादुपदिष्टाज्यभागवर्जमतिदेश इति स- समस्त्वखण्डकरणोपकारातिदेशद्वारेण युगपत्सर्वपदार्थप्राप्तस्तद्वर्ज- नपक्षस्य तृतीये चोदनार्थकाात्तु मुख्यविप्रतिषेधात्प्रकृत्यर्थमि- त्यत्र निराकृतत्वादाज्यभागयोरेवातिदेशापसंहार इति । इममपि पक्ष- मतिदेशस्य ऋत्वर्थपदार्थविशेषगोचरत्वेन सामान्यविधिरस्पष्टः सं- ह्रियेत विशेषत इत्युपसंहारायोग्यत्वान्निराकृत्य क्लप्तोपकारप्राक- ताज्यभागनिराकाङ्गत्वेनातिदेशाभावाद् गृहमेधीयस्यापूर्वत्वज्ञापना- थेमिदं वचनमिति सिद्धान्तो वक्ष्यते । नन्वन्यनिवृत्तिफलत्वे परिस- १ लिङ्गरूपसामध्ये नापिः । २विधैः फलम् । नियमविधिफलम् ।

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। जन्याया निवृत्तेः प्राप्तिपूर्वकत्वात्प्राप्तमन्त्रविषयत्वापत्तेः त्रिदोषत्वं- मपरिहार्य स्यादत आह * अत्रापि चेति * नन्वेवं सत्यानुमानिक- वाक्यप्रतिबन्धकफलत्वेनार्थवत्त्वोपपत्तेन गर्दभरशनानिवृत्तिफलत्वं स्यादत आह * सर्वस्येति * अप्राप्तविधित्वे ऽपि फलतः परिसं- ख्यात्वे विस्तरेणोक्तम् । सुखग्रहणार्थ सफलयति * तेनेति * परिसंख्यानिरूपणस्य तदर्थशास्त्रतापरिहारोपयोगितामाह * इत्य- पौनरुक्त्यादिति * अर्थवादो वा ॥४३॥ * नन्विति * भाष्येण ब्राह्मणाम्नातस्य वाक्यस्य मन्त्रप्रदेशा- म्नातमन्त्रविशेषलिङ्गप्रकरणानुमितविधिशेषत्वाभावादर्थवादत्वं न युक्तमिति प्रागुक्तां शङ्कामनुभाष्य नायमित्यादिना मन्त्रस्तुत्यसम्भवे ऽपि प्रथमस्तुतिर्भविष्यतीति परिहृतं तद्वयचष्टे *यद्यपीति* प्रथ- नस्यार्थप्राप्तत्वेनाविधेयत्वात् । स्तुतिरयुक्तेति शङ्कते * ननु चेति * परिहरति * नैतदिति * आनर्थक्यातयविधेयं प्रथममत आह * विधाने त्विति * अस्तु वा नियोगतः प्राप्तिस्तथाप्याक्षेपात्प्रागध्व- र्युकर्तृकत्वसिद्ध्यर्थे विधिरर्थवान् भविष्यतीत्याह * एवं चति * उपसंहरति * तस्मादिति * मन्त्रः पुनरिति भाष्यमवतारयितुमा- शङ्कते * एवमपीति * एतदाशङ्कानिराकरणार्थत्वेन व्याचष्टे * नेति * कर्थ मन्त्रोपादानेन प्रथनस्तुतिरित्यपेक्षायां स्तुति- प्रकारदर्शनार्थमित्थमिति भाज्यं व्याचष्टे * प्रथनमिति * प्रसङ्गाद्य- शपतिप्रथनं पुरोडाशप्रथनस्य फलत्वेन कीर्त्यते स्तुत्यथै चंति जिज्ञा सितुं किमेतदिति पृष्टं तद्वयाचष्टे * किमिति * फलत्वेन मन्त्रार्थ- त्वेनानुसन्धानमनेकयजमानकेषु च विकारेषु यजमानशब्दवद्यज्ञप- तिशब्दस्योह इति जिज्ञासाप्रयोजनम् । नेति बम इत्युत्तरभाष्यम- र्थवादाभिप्रायेण तावत् व्याचष्टे * नेत्याहोत * एवं तु मान्त्रवर्णि- कफलकल्पनसम्भवेन यज्ञपतिप्रथनस्य फलत्वानपायात्पर्णमय्याध- करणे निराकृतत्वेन च जिज्ञासानुपपत्तरपरितोषान्मन्त्राभिप्रायेण. व्याचष्टे * मन्त्रो ऽपि विति * 'करणविभक्तिनिर्देशाभावे ऽपि भमाग्ने वर्ची विहवेम्वस्त्वितिपूर्वमग्निं गृह्णातीत्यादिषु तृतीये किमृ- त्विग्गामितया वर्चःप्रभृतिफलमाशास्य यजमानगामितया वेति वि- चारदर्शनेन फलकल्पनाभ्युपगमादिति करणावगतक्रियासंबन्धा- १पतीऽवापि करणविभत्य व विनियोगः ना रु. प्रथखेति भयमपि करणमन्त्र:- म रुपारप्राप्त ·१०८ न्यायसुधायाम्। भ्यथानुपपत्तिकल्पितकरणतान्वयसिद्धार्थ श्रुतार्थापत्त्याकरणविभ- क्तिकल्पनमभिप्रेत्य करणविभक्तिविनियुक्तानामित्युक्तम् । कथमि- त्यादिना भाष्यमाक्षिपति * कथमिति * कस्येति कर्मणि षष्ठी किं- विषये इत्यर्थः । समाधान प्रतिजानीते * उभयथा ऽपि त्विति * पुरोडाशप्रथनविषयत्वमङ्गीकृत्य प्रश्नं तावदुपपादयति * अस्तु तावदिति * सो ऽयं याशिकमतानुसारीत्यर्थः * खसिद्धान्तेनेति* निष्प्रमाणकत्वं सूचितम् । उत्तरमुपपादयति * तत्रेति * यस्त्व- यमध्वर्युकर्तृकः पुरोडाशविषयः प्रयोजकव्यापारात्मकः प्रथनरूपो ऽर्थो नास्तीत्युक्तः स यद्यपि पूर्वमेव कृतत्वादिदानीं नास्त्येव न व- ते तथापि यथा सत्ता वर्तमानता भवति तथा मन्त्रेणोच्यतंइत्य- थैः इत्थम्भूतलक्षणे सत्तयति तृतीया । ननु पुरोडाशकर्तृकः प्रयो- ज्यव्यापारो मन्त्रेणानुष्ठेयतयोच्यते नाध्वर्युकर्तृकः प्रयोज्यव्यापारी वर्तमानतयेत्याशङ्योपपन्नः शब्दार्थ इत्युक्तम् । अनुष्ठातृरूपप्रयो. नकव्यापारानभिधाने ऽपि प्रेषणात्मकप्रयोजकव्यापाराभिधानादु- पपन्नः प्रथयतिशब्दार्थ इति भावः । अनेन च यश्चेत्यादिभाष्यं व्या- ख्यातं लिङ्गान्मन्त्रस्य प्रथनाङ्गत्वावगतेरभिमर्शनकाले प्रयोज्यत्वानु- पपत्तेरपरितोषात्पुरोडाशप्रथनविषयएवान्यथाभाष्यं व्याचष्टे *अथ वेति * अस्मिन्पक्षे कथमसत्यनुक्ते पुरोडाशकर्तृके प्रयोज्यव्यापा ररूपे प्रथने प्रयोजकव्यापारवाची प्रथयतीतिशब्द इति प्रश्नभाष्या. र्थः । उत्तरभाष्यं व्याचष्टे * तदुपपादयतीति * प्रतीकेनैकदेशेन गृहीतो यो मन्त्रस्तेनोपात्तःप्रयोज्यव्यापारो यस्मिन्ब्राह्मणे तत्प्रथ- यतीति प्रयोजकव्यापार विधत्तइत्यर्थः । यश्चेति भाष्यं प्रथखति प्रेषणरूपे प्रयोजकव्यापाराभिधानेन प्रयोज्यव्यापाराभिधानानुपा- दानादस्मिन्पक्षेऽनुपपन्नमाशय प्रयोज्यव्यापारोपादानपरतया व्या- चष्टे * यश्चेति * नन्वेतयानाद्यकामं याजयोदत्यादिषु प्रयोज्य- व्यापारानुपादाने ऽपि प्रयोजकव्यापारोपादानदर्शनात्तत्पूर्वकत्वनि- थमो नास्तीत्युत्तरं कस्मान्नोक्तमत आह * यद्यपि चेति * अर्थक्र- मानुसारिशब्दक्रमनियमादर्शनेनास्याभिप्रायस्यातितुच्छत्वात्प्रश्नोत्तर- भाष्ययोश्चोभयोरप्यनार्जवापत्तेरपरितोषात्स्वमतेनार्थवादगतयज्ञप- तिप्रथनप्रश्नविषयतया व्याचष्टे * अथ वेति * अत्रैवोत्तरभायं व्याचष्टे * तदभिधीयतइति * नन्वस्मिन्पक्षे मन्त्रेणेत्यादिभाष्य पुरोडाशप्रथनाभिधायित्वादयुक्तं स्यादत आह * मन्त्रेणोति * न. न्वेवं त रु ते यज्ञपतिः प्रथतामिति ब्रवीति यश्चोरु ते यज्ञपतिः प्र- थतामिति बूत इति च वक्तव्यमत आह * प्रथखेत्ययमिति * तत- ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १०९ श्चैवं भाष्याथा भवतीत्याह * यश्चैवमिति * यश्चोर ते यज्ञपतिः प्रथतामिति शब्दोच्चारणेन यज्ञपति प्रथयतीत्यर्थः । कथं शब्दोश्चा- रणमात्रेण प्रथनकर्तृत्वं स्यादत आह * गुणवादादिति * प्रेषण- रूपप्रयोजकव्यापारकर्तृत्वमुत्पादनरूपप्रयोजकव्यापारकर्तृत्वेनोपच- र्यतइत्यर्थः । यद्वा तत्करोति तदाचष्टे इत्याख्याने ऽपि णिजुत्पत्ति- स्मरणान्मुख्यवृत्तित्वेन प्रथनाख्यानात्प्रथयतिशब्दोपपतिरित्याह * अथ वेति * एवं व्याख्याने यज्ञपतिप्रथनस्य फलत्वाभावे निरा- लम्बना स्तुतिन युक्तेत्याशङ्कोत्थानात्पूर्वग्रन्थसङ्गतिः समासेत्येत- देव व्याख्यानमभिप्रेतम् । अविरुद्धं परम् ॥४४॥ यदुक्तमिति भाष्येणार्थपरत्वे विशिष्टपदक्रमसमूहात्मकवा- क्यनियमार्थक्याशङ्कानुभाषणार्थत्वेन परमिति सूत्रावयवं व्याख्याय काममित्यादिना परिहारार्थत्वेनाविरुद्धमिति सूत्रावयवो व्याख्या- तस्तस्य तात्पर्यमाह * इष्टार्थेति * क्रमान्यत्वे ऽप्युच्चारणविशेषा- वगमाददृष्टान्तरं विनोच्चारणक्रमनियमानर्थक्यापत्तेरदृष्टद्वयकल्प- नात्पूर्वपक्षे गौरवमित्याशयः । वाक्यनियमहेतोर्व्याख्यानान्तरेष्व- प्येतदेव सूत्रं परिहारार्थत्वेन योजयति * एतेनेति * एतेन निय- माइष्टकल्पनायामपि दृष्टार्थस्याविरोधेनादृष्टार्थहेतुत्वेन मन्त्रत्वादि- नियमो निराकृत इत्यर्थः। एतदेव विवृणोति * सत्वपीति * सम्प्रेषे कर्मगर्हानुपालम्भः संस्कारत्वात् ॥ ४५ ॥ अथेति भाष्येण बुद्धशास्त्रानर्थक्याशङ्कानुभाषणार्थत्वेन सम्प्रै- षे कर्मगति सूत्रावयवं व्याख्याय तन्नेत्यनेन च परिहारप्रतिज्ञार्थ- त्वेनानुपालम्भ इति सूत्रावयवं व्याख्याय कर्तव्यमित्यनेन च हेतुप्र- तिपादनार्थत्वेन संस्कारत्वादिति सूत्रावयवं व्याख्याय पुनरुपाया- न्तरेणापि सा प्राप्नोतीत्यन्यथापि स्मृतिसिद्धरानर्थक्यमाशयाने नोपायेनेत्यनेन भाष्येणादृष्टसंस्कारत्वादित्यावृत्त्या स एव व्याख्या- तस्तत्सर्व तात्पर्यतो व्याचष्टे * येयमिति * संस्कारत्वादिति सूत्रा- वयवं खयमन्यथा व्याचष्टे * अथ वेति * अभिधाने ऽर्थवादः ॥ ४६॥ चत्वारीत्यादिभाष्येणाविद्यमानवचनपरिहारार्थत्वेन तावदे- तत्सूत्र व्याख्यातम् । तत्र कस्य स्तुतिः किमर्था वेत्यपेक्षायामाह ·न्यायसुधायाम्। * चत्वारिति * अस्मिस्तु व्याख्याने प्रदेशविशेषापरिज्ञानान्मन्त्र- स्यादृष्टार्थत्वापत्तेरपरितोषाद्विनियोगानुसारेण खयमन्यथा व्याचष्टे * होत्रे विति * हौत्रं प्रवचनमृग्वेदः तद्विहितानां मन्त्राणां नो- त्साहकरत्वं यजुर्वेदविहितानामेव केषां चित्तथात्वदर्शनादिति वक्तुं हौत्रग्रहणं विषुवन्नामैकाहविशेषः तत्रातिदेशतश्च चत्वार्याज्यसंश- कानि शस्त्राणि होतृमैत्रावरुणब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकप्रयोज्यानि प्राप्तानि । तत्रान्येषामनाग्नेयत्वाद्धौतृविशेषणम् । ततः किमिति चेदत आह * तस्येति * आग्नेयं होताज्यं शंसतीति श्रुति)तुरा- ज्यस्थाग्नेयत्वं सूर्यदेवत्यं ह्येतदहरिति श्रुतेर्विषुवत्संशकस्यान आदि- त्यदेवतत्वमातिदेशप्राप्तानेकैन्द्रवाय्वादिदेवतात्वान्न वस्तुवृत्त्यादि- त्यदेवतत्वमस्तीतिं कृत्वा संस्तवादित्युक्तं तेजस्वादिसामान्यं चा- दित्यधर्माणामग्नावुपचारस्यालम्बनं स्तोत्रशस्त्राणामदृष्टार्थत्वात्कर्म- समवेतदेवतानादरेणाव्यक्तलिङ्गत्वादस्य मन्त्रस्यास्येति च सर्वनाम- युक्तत्वात्सन्निहिताग्निस्तुत्यर्थत्वावधारणं यशसमृद्धयइत्यादिभा- ध्येण एतदेव सूत्रमचेतनार्थबन्धनपरिहारार्थत्वेनाप्यौषध्यादावचेत- नचैतन्याभिधानेनार्थवादत्वं परिहार इत्यावृत्त्या व्याख्यातम् । तत्क- रणमन्त्राणामदृष्टसाधनस्तुत्यर्थत्वानुपपत्तेरयुक्तमाशङ्याह * एव- मिति * अविद्यमानवचने यथा स्तुतित्वं परिहारः एवमचेतनार्थ- बन्धने ऽप्यनेन स्तुतित्वमात्रेण कर्मसाधनस्मृतिपरिहार इत्यर्थः । कर्मसाधनस्मृत्यर्थस्यापि मन्त्रस्य विशेषणांशे स्तुत्यर्थत्वोक्तिरिति भावः । सकलस्य तर्हि मन्त्रस्य कारणत्वं न सिद्धयेदित्याशङ्ग्यास्ति तावदित्युक्तम् । करणमन्त्रोच्चारणे कर्मसाधनस्मृतिस्तावद्भवति । तनाकर्मसमवेतार्थाभिधायिनामपि पदानां समवेतार्थपदशेषत्वेन स्मृत्यर्थत्वोपपत्तेः सकलस्य मन्त्रस्य करणत्वसिद्धिरित्याशयः। गुणादविप्रतिषेधः स्यात् ॥ ४७ ॥ यस्त्वर्थविप्रतिषेधः शङ्कितः स गौणत्वात्परिहर्त्तव्य इत्त्येवं सूत्रं व्याख्यातुमदितिरित्यादिभाष्यं व्याचष्टे * अदितिरिति * स्तुतिविषयत्वाद्गौणत्वस्य स्तुतित्वस्य चार्थवादाधिकरणव्युत्पादित- स्याप्यौदुम्बराधिकरणविधित्वशङ्कानिराकरणेन प्रतिष्ठानादौदुम्ब- राधिकरणवदित्युक्तम् । विद्यावचनमसंयोगात् ॥४८॥ यत्त्वित्यादिना भाष्यण विद्याकाले सन्निहितस्याप्यर्थस्य यद- वचनमनभिधानं तत्तस्य कमानङ्गत्वाधुक्तमिति सूत्रं व्याख्यातम् ।

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादुः। तदर्थस्य प्रागनुपन्यासादयुक्तमाशङ्ख्याह * यद्यपीति * व्याचष्टे * यदि हीति * नन्वित्यादिना प्रागुपन्यस्ताभिधानानभ्यासाशङ्का ऽनु- भाषणपूर्वकं परिहृता तद्व्याचष्टे * तदनभ्यासस्त्विति * सतः परमविज्ञानम् ॥ ४९ ॥ सूत्रव्याख्यानार्थ विद्यमाने ऽपीति भाष्यं व्याचष्टे * यस्त्वि- ति * लोकाप्रयुक्तपदार्थस्य केनापि ज्ञातुमशक्यत्वात्कथं सत्त्वाव- धारणेत्याशय निगमेत्यादिभाष्यकृतोतं तयाचष्टे * तत्र चति * अर्थः सामर्थ्य पदान्तरसामानाधिकरण्यादियोग्यता प्रकरणं प्रक्रमः तयोः सर्वत्र लोकवेदयोरर्थज्ञानोपायत्वं प्रसिद्धम् । सूक्तं देवताशा- नमव्यक्तलिङ्गायामृचि देवताशानहेतुत्वेनार्थज्ञानोपायः । आर्षज्ञान- स्याहं मनुरभवं सूर्यश्चेत्यादावस्मदर्थज्ञानहेतुत्वेनार्थज्ञानोपायत्वं नि- गमादेरपि प्रसिद्धमेवार्थज्ञानोपायत्वम् । सूक्तदेवतादिस्मरणाद- दर्शनाच्चैषामर्थज्ञानोपायत्वं विदुषामाभिमतमिति निश्चीयतइत्याह * तेषां हीति * ननु खार्थज्ञानस्योपायत्वे भूतांशो नाम ऋषिर्जराम- रणनिरासायाश्विनौ तुष्टावेत्येवमार्षस्योपाख्यानादनित्यसंयोगे नित्य- त्वं वेदस्यापद्येतात आह * यथैवेति * ननु लोपविकारादीनामु- पायमात्रत्वेनापारमार्थिकत्वात्पदानित्यत्वापादकत्वन्न जातमार्षे तु कथमित्याशङ्यार्षस्याप्युपायत्वेनाङ्गीकारेण तत्परिहारमाह * तत्रे- ति * पारमार्थिकत्वे ऽपि वा मन्त्राणामृषिकृतत्वाभावात्प्रयोगस्य च प्रवाहरूपेण सर्वदा सद्भावान वेदानित्यत्वापादकत्वमित्याह * अथ वेति * ननु वृद्धव्यवहारावगतपदार्थानुसारेणैव मन्त्रार्था- वगतिसम्भवानास्मदादीनां ऋषिप्रत्ययबलेन मन्त्रार्थप्रतिपतिरित्या- शङ्याह * प्रत्ययोति * आर्षस्मरणादरदर्शनातू ऋषिसम्प्रदायानुसा- रेणैवमन्त्रार्थतत्त्वावधारणं भवति नान्यथेतिभावासृण्येवजर्भरीतु- फैरीतुनैतौ शेव तुर्फरीपर्फरीका उदन्यजेवजेमना मदेरूता मेजराखज- रे मराखिति मन्त्रार्थतत्त्वावधारणायार्पोपाख्यानं दर्शयति *तति* अस्या ऋचःसूक्तादित्वाभावात् उभा उनूनं तद्विदर्शयेथे इत्यादिनैका- दशान सूक्तेन सृण्येवेत्यादिनोपमानरूपणाश्विनौ स्तुतवानिति व्या- ख्येयम् ।भाष्यकारेण च द्विवचनान्तत्वादाश्विनोरभिधानानीत्युक्त्वा मित्रावरुणादिष्वपि द्विवचनोपपत्तेः कथमश्विपरत्वनिर्णय इत्या- शङ्कानिराकरणायाश्विनोः काममित्युक्तं तद्वयाचष्टे * भूतांश इति* मन्त्रव्याख्यापरतया देवताभिधानानि 'चेत्यादिभाष्यं व्याख्यातुमाह * तत्रेति * चत्वारः पादा द्वौ दन्तौ शुण्डा च पुच्छं वेत्यष्टावङ्गा- ·न्यायसुधायाम्। नि कस्य चिजन्तोः पिपासायामनुत्पत्तेस्तत्र जातावित्युक्तमाश- झ्य चातकयोः पिपासाकालः प्रावृडिह लक्ष्यतइति प्रावृषि जाता- वित्युक्तं कथं जेमनशब्देनोदकवत्त्वमुच्यतइत्याशयोदकवाचिनो जे- मशब्दस्य पामादिषु पाठाल्लोमादिपामादिपिच्छादिभ्यः शनेलच इति यथासंख्यन्यायेन पामादिभ्यः परो विहितो नप्रत्ययो जेमश- ब्दात्परो भवतीत्युक्तम् । मे इतिषष्ठयाः शरीरसम्बन्धजनितत्वं द- यितुं मे शरीरमित्युक्तम् । पदार्थान्व्याख्याय वाक्याथै व्याचष्टे * तेनेति * एवं सर्वत्रेति भाष्येणोत्तरयोरपि मन्त्रयोः सूचितां व्या- ख्यां वक्तुमम्यक्सात इन्द्रऋषिरस्मे सनेम्यश्वं मरुतो जुनन्ति अ- ग्निश्चिद्धिष्मा ऽतसे शुशुक्वा नापो नद्वीय ददति प्रयान्सीत्येतस्यां ऋच्या!पाख्यानं तावदर्शयति * अम्यगिति * मरुत्वगुणकस्ये- द्रस्य देवतात्वं वक्तुं विनियोगं दर्शयति * इयं चेति * छन्दोमसं- शाकानां त्रयाणामहां मध्ये द्वितीये ऽह्नि मरुत्वतीयसंज्ञके शस्त्रे मह- सि त्वमिन्द्र यत एतानीति सूक्तमिति श्रुत्या विनियुक्तत्यर्थः । पदार्थोस्तावद्वयाचष्टे * तत्रेति * अकारस्य छान्दसवर्णव्यत्ययेने- कारादम्यगिति रूपसिद्धिः चिच्छब्दस्येवार्थे प्रयोगादुपमानार्थत्वं हिस्मेतिपदयोः पदपूरणार्थत्वादाकथनम् ।नकारस्येवार्थत्वकथना- याप इवेत्युक्तम् । द्वीपं पुलिनम् । वाक्याथै व्याख्यातुमाह * वा- क्याथै विति * द्वीपमन्नाद्यानि चेति चकारो ऽत्र कल्पः । एकया प्रतिधापि वत्साकं सरांसि त्रिशतं इन्द्रः सोमस्य काणुकेत्यूचं व्या- चष्टे * एकयेति * कान्तं प्रियं कमुदकं सोमं रसात्मकं येषु तानि कान्तकानि । सर्वत्र शब्दसूचितां मन्त्रान्तरव्याख्यां दर्शयित्वा भाष्यं व्याचष्टे * तदेवमिति * उक्तश्चानित्यसंयोगः ॥ ५० ॥ यस्त्वनित्यसंयोगः शङ्कितः स परं तु श्रुतिसामान्यमित्यत्र सूत्रे प्रत्युक्त इति । सूत्रव्याख्यानार्थ परं त्विति भाष्यं व्याचष्टे *प- रमिति * श्रुतिसामान्यमात्रतां दर्शयति * यजमानस्तावदिति * प्रमगन्दनवाशाखशब्दयो राजनगरविशेषसंज्ञत्वे सत्यनित्यसंयोगाप- त्तेरन्यथा व्याख्यानम् ॥ लिङ्गोपदेशश्च तदर्थवत् ॥ ५१ ॥ तदर्थशास्त्रादीनि पूर्वपक्षलिङ्गानि परिहत्य सिद्धान्त लिङ्ग- प्रय दर्शयितुं सूत्रत्रयम् । तत्र तेषां मन्त्राणामों यथा ऽस्ति तथा लिङ्गोपदेशो भवतीति सूत्रव्याख्यानार्थमाग्नेय्योति भाष्यं व्याचष्टे ·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। * आग्नेय्योति * लिङ्गशब्दस्य सामर्थ्य मीमांसकानां प्रसिद्धत्वात्त- द्वितप्रतिपादिताग्निदेवत्यत्वकल्पितं देवताभिधानसामर्थ्य लिङ्गश- ब्देन विवक्षितमिति व्याख्यानान्तरं लिङ्गशब्दस्याक्तं तृतीया चेत्थं- भूतलक्षणार्था । नन्वविवक्षितार्थत्वे ऽप्यभिधानमात्रेणाग्निलिङ्गत्व- मुपपत्स्यते ऽत आह * देवतेति * ननु देवतात्वमप्यभिधानमात्रेण सेत्स्यत्यत आह * यं चेति * एकदेवत्ये मन्त्रे त्वां हिमं द्रत मम- वंशोकरित्यादावनकेन्द्रवाय्वादिदेवतान्तरपदप्रयोगे सत्यप्यनेक- देवत्यव्यपदेशाभावादित्यर्थः । नन्वस्तु नामात्राग्नेः प्राधान्येनाभि- धानं तात्पर्य तु नास्तीत्याशझ्याह * प्राधान्येति * ऊहः॥ ५२ ॥ भाष्यकारेणोहश्च तदर्थवदिति पूर्वसूत्रगतपदवयानुषङ्गेणेदं सूत्रमूहदर्शनं चेत्यनेन व्याख्याय वेदे व चिदूहः कार्य इत्यश्रवणा- त्किमूहदर्शनमिति पृष्टे न माता वर्द्धते न पितेत्यूहप्रतिषेधस्यैवाप्रा- सप्रतिषेधायोगेनोहप्रापकत्वात् मात्रादिविशेषोपादानसामर्थेन वा शब्दान्तरोहप्रतीतेरूहदर्शनमित्युत्तरे दत्ते मात्राद्यर्थस्येह वृद्धिप्रतिषे- धात्कथं शब्दोहप्रापकत्वमित्याशङ्कानिराकरणाथै वृद्धेः प्रत्यक्षत्वेन प्रतिषेद्धमशक्यत्वाच्छब्दवृद्धिप्रतिषेध इति प्रत्यक्षमिति भाष्यणोक्तं तयाचष्टे * ऊहदर्शनमिति * शब्दबृद्धरपि वर्णान्तरोपजननादि- नोपपत्तेः । तस्यार्थपरत्वे ऽपि वचनमन्तरेणाप्राप्तेन सिद्धान्तिलिङ्गत्व- मिति प्रतिपादनार्थ का पुनरिति भाष्येण पृष्ट्वा यद् द्विवचनबहुवच- नसंयोग इत्युक्तं तद्वयाचष्टे * तनापीति * वर्णान्तरोपजनने पदा- न्तरत्वापत्तेरपदत्वापत्तेर्वा तत्पदवृद्ध्यसम्भवात्स्थौल्यादेश्च नाद्ध- मत्वेन वर्णेष्वसम्भवाद् द्विवचनबहुवचनान्तत्वेनाधिकार्थद्वारा शब्दवृद्धिरूहात्मिकेह प्रतिषिद्ध्यतइत्यर्थः । ऊहदर्शनस्य सिद्धान्त- लिङ्गत्वं भाष्योक्तमुपपादयति * स चेति प्रसक्तत्वादिति भावः । मात्रादिशब्दोहदर्शनस्य सिद्धान्तलिङ्गत्वमुपपाद्य शब्दान्तरोहदर्श- नस्योपपादयति * या चेति * अर्थपरत्वे च कल्प्यते इत्यनुषङ्गः । नन्विडानिगदगतयज्ञपतिशब्दवन्मात्रादीनां पारादिपारार्थे ऽपि चैकैकमात्रादिसंबन्धे पशुभेदो ऽपि मात्रादिशब्दोहस्यानाशयत्वा- न्मात्रादिभेदे ऽप्येकपशुसंबन्धाभावात् संबन्धिभेदेनैव भेदसिद्धः न्यायादेवानूहावगतेः प्रतिषेधायोगात्कथं तबलेनोहप्राप्तिरत आह १ तस्ये डास्तुत्यर्थत्वात्पाराष्यम् । २ पश्वर्थवादित्यर्थः ।

·न्यायसुधायाम् । * यद्यपीति * न्यायसिद्धानुवादस्यापि प्रयोजनापेक्षायां न्यायरहि- तेषूहप्राप्तिरेव प्रयोजनमवसीयतइति भावः । अविवक्षितार्थत्वेन सिध्येदित्याह * अन्यथेति * ऊहदर्शने स्वयमुदाहरणान्तरमाह * तथति * त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोतेति मनोता सूक्तस्य वायव्ये प- शावतिदेशप्राप्तस्योहः प्रसक्तो ऽनेन वचनेन वार्यते । उदाहरणा- न्तरमाह * एवमिति * गवादिपशुके अतिदेशप्राप्तस्य छागस्य व- पाया मेदसो ऽनुब्रूहीति मन्त्रस्योहप्रसक्तौ उस्रादिपदयुक्तस्यार्थपरत्वे छागपदस्थाने ऽस्य प्रयोगपाठः अपर्यायान्तरनिवृत्त्यर्थः । अर्थवान् भविष्यतीत्यर्थः । नन्वर्थपरत्वे ऽप्युस्रादिपदनिययस्यादृष्टार्थपरिहारा- त् केन विशेषेणाविवक्षितार्थता निराक्रियते इत्याशङ्याविवक्षितार्थे कल्पनागौरवमाह * इतरथेति * विधिशब्दश्च ॥ ५३ ॥ भाष्यकारेण विधिशब्दश्च तदर्थवदिति पूर्वसूत्रगतपदानुष- ङ्गण सूत्रं व्याख्याय शतं हिमा इति मन्त्रगतहिमाशब्दव्याख्यानार्थ शतं वर्षाणीत्यर्थवाद उदाहृतः। तत्र विधिशब्दानुपपत्तिमाशङ्ख्याह * विधिरेवेति * सिद्धान्तमुपसंहरति * तस्मादिति * इति श्रीमत्रिकाण्डमीमांसामण्डनप्रतिवसन्तसोमयाजिमा- धवभट्टात्मजभट्टसोमेश्वरविरचितायां सर्वानवद्यकारिण्यां न्या- यसुधाख्यायां तन्त्रवार्तिकटीकायां प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पाद: समाप्तः ॥

·॥ न्यायसुधायाम् ॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीयपादः ॥ अथ स्मृतिप्रामाण्याधिकरणम् ॥१॥ धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात् ॥ १ ॥ अत्र भाष्यकारेण सङ्गतिप्रदर्शनार्थमेवं तावदिति वृत्तमनु- कीर्तितं तच्च नामधेयप्रामाण्यस्यानुक्तत्वादयुक्तमाशय ब्याचष्ट * एवं तावदिति * अयमाशयः नामधेयानां विध्युद्देशान्तर्भावात् ध्यंश एव वेदः कृत्स्नश्चासावर्थवादाद्यनुपयोगनिराकरणेन प्रमाण- तया साधितः । नामधेयाधिकरणे तु विधिस्तुतिस्मृतिवन्नामधेय- त्वमपि प्रामाण्यद्वारं भवति वा न वेति चिन्तयिष्यते । नामधेयस्य धर्मप्रयोगाभावात्त्वानर्थक्येन पूर्वपक्षकरणं नामधेयं रूपाभिप्रायम् । गुणविधित्वेनापि उद्भिदादिपदानां दध्यादिपदवत्प्रामाण्योपपत्तेन खरूपेणाप्रामाण्यं शङ्कितुं युक्तम् । न चैवमुभयथापि प्रामाण्यसि- द्धेः प्रमाणलक्षणासङ्गतिः शङ्कनीया । को धर्मः कथं लक्षणश्चेत्ये- केनैव सूत्रेण व्याख्यातं चोदनालक्षणो ऽर्थों धर्म इत्यत्र कथमिति प्रकारवचने थालप्रत्ययप्रयोगेण प्रामाण्यप्रकाराविशेषनिरूपणस्यापि प्रतिज्ञासूत्रार्थत्वेनोक्तत्वात् । अन्यथा हि किलक्षण एवावक्ष्यत् । अत एव स्मृतिविचारस्यापि सङ्गतिः। अनवगतखरूपस्य हि वेदस्य प्रामाण्यायोगात्स्वरूपावगतिः प्रामाण्यप्रकारः । तत्र किं प्रत्यक्षा- घगतिरेव प्रकारो ऽथ स्मृत्याचारद्वारेणाप्यवगतिरिति प्रामाण्य- प्रकारविशेषनिरूपणरूपत्वास्मृतिविचारस्यापि सङ्गतिः सिद्धा । अतः स्मृत्याचारद्वाराया अपि चावगतेः सत्याः प्रामाण्यप्रकारत्वस्य निराकर्तुमशक्यत्वात्सैव सम्भवति न वेति इह चिन्त्यते । यद्वा स्मृत्याचारावगतानामपि कर्मणां परिग्रहदादर्यात् धर्मवाक्गते- चोदनैवेत्यवधारणाक्षेपेण सङ्गतिः तत्समाधानार्थमेव चेह चोद- नामूलत्वमस्ति न वेति चिन्त्यते । चोदनाशब्दस्य वा प्रत्यक्षाप्रत्यक्ष- चोदनासाधारण्यादप्रत्यक्षचोदनानां च स्मृत्या चारोपस्थापनं विना ·न्यायसुधायाम्। प्रामाण्यायोगात स्मृत्याचारप्रामाण्यमपि प्रतिक्षातं भवतीति नासङ्ग तिः। जिज्ञासासूत्रेण वा सफलधर्मप्रमाणजिज्ञासा कर्त्तव्यत्वाभि धानाञ्चोदनासूत्रप्रतिज्ञातवेदप्रामाण्यप्रतिपादने पर्यवसिते प्रसङ्गा दार्यप्रसिद्धादीनामपि प्रसिद्धं (प्रामाण्यं ययोः स्मृत्याचारयोः प्रसि द्धप्रामाण्ययोः स्मृत्याचारयोरपि) प्रामाण्यमिह चिन्त्यते। सर्व चै तत्तावच्छब्देन सूचितम् । वेदस्य तावदुपयोगः साधित इत्युत्तं ऽन्यस्यापि साधयितव्य इति प्रतीतेः परतः प्रामाण्यादिद्वारा प्रा माण्यस्य प्रथमपादएव निराकृतत्वे ऽपि प्रामाण्यप्रकारासम्भवेनाप्रा माण्यमाशय प्रकारविशेषनिरूपणं द्वितीयपादेन कृतमित्युपयोग शब्देनोक्तम् । अथेदानीमिति भाष्येण वर्तिष्यमाणसङ्कीर्तनं कृतं तः वेदमूलकत्वनिबन्धनत्वात्स्मृतिप्रामाण्यस्य वेदप्रामाण्यविचारानन्तर स्मृतिप्रामाण्यविचारसङ्गतिरथशब्देनोक्ता। प्रत्यक्षवेदगामिनामधेय विचारात्पूर्व स्मृतिविचारानौचित्यमाशङ्कय कस्याश्चित्स्मृतेर्नामधे यमूलत्वाभावेन तदनपेक्षत्वान्महो वा महाजं वा श्रोत्रियायोपक ल्पयेदित्यादिस्मृतस्तु तद्यथैवादौ मनुष्यराजआगते ऽन्यस्मिन्वाह त्युक्षाणं वा वेहतं वा छदन्त इत्याद्यर्थवादमूलत्वान्न पचे दन्नमात्मन इत्यादिस्मृतेश्च केवलाद्यो भवति केवलादीत्यादिम न्त्रमूलत्वात्तत्प्रामाण्ये प्रतिपादिते नामधेयविचारात्पूर्व स्मृतिप्रा माण्यं वक्तुमुचितमिति सूचयितुमिदानीमित्युक्तम् । तद्विषयप्रद शनपरतया तावद्वयाचष्टे * इदानीमिति * पौरुषेयीष्विति वेदना माण्यहेत्वभावो दर्शितः। स्मर्यमाणो ऽर्थो ऽवधिर्मर्यादा यास नार्थमतिक्रम्य तस्य प्रमाणमपि विषयीकुर्वन्तीत्यस्मर्यमाणमूलत्व स्मर्यमाणार्थविधिष्वित्यनेनोक्तम् । एतच्चाप्रामाण्योपयोगिविशेष णद्वयम् । अस्मर्यमाणार्थावधिष्वितिपाठे त्वितः प्रभृतीयं स्मृति प्रवृत्तेत्यस्मर्यमाणो ऽर्थस्यावधिर्यासामिति षष्ठीतत्पुरुषगर्भबहुव्रीहिः सिद्धान्तोपयोगिविशेषणं मन्वादिप्रणीतो ग्रन्थो निबन्धनं यासा. मिति शिष्टप्रणीतत्वं मन्वादिप्रणीतनिबन्धनाखित्यनेन प्रामाण्योप- योगिविशेषणमुक्तम् । आचारग्रहणेनाशब्दत्वपूर्वपक्षहेतुकर्तृसा. मान्यसिद्धान्तहेतुसाम्यादाचाराणामप्यधिकरणविषयत्वमुक्तम् । ननु यत्रेत्यादिभाष्येणैव विषयावगतिसिद्धः तत्स्वरूपगतस्य च वि- शेषस्यात्राविचार्यत्वादष्टकादिस्वरूपोदाहरणं व्यर्थमित्याशङ्कयाह * तत्रेति * स्वरूपगतविशेषाविचारे ऽप्युदाहरणविशेष विना नैराका- नयभावादष्टकाद्युदाहरणमिति भावः । मन्वादिस्थानां स्मरणानाम- १पयं पा. २ पु. ना. ।

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। न्येन ज्ञातुमशक्यत्वात्कथं विचारविषयत्वमित्याशङ्कय तद्ग्रन्थस- मर्पितानीत्युक्तम् । विषयप्रदर्शनार्थतया भाष्यं व्याख्याय सन्देह- हेतुश्चानेन भाष्येणाभिधीयतइत्याह * सन्देहेति * कथमित्यपेक्षिते पूर्वपक्षप्रतिभानार्थत्वेन यत्रेति भाष्यं व्याचष्टे * पारतन्त्र्यादिति * सिद्धान्तप्रतिभानार्थत्वेनाथ वेति भाष्यं व्याचष्टे * अप्रामाण्यति * श्लोकं विवृणोति * मन्वादीति * (शब्दानामर्थपरत्वे खतः प्रामाण्ये च सत्यपि वक्तृज्ञानानुमानं विनार्थाभावव्युदासरूपपरिच्छेदाख्य- विज्ञानानुत्पादकत्वाद् ज्ञानमात्रस्य च प्रामाण्याभावाद्वक्तृज्ञानानु- मानद्वारा विज्ञानोत्पादकत्वावगतेमन्वादिवचनस्य स्मृत्यपेक्षतोक्ता भाष्यकृता । आचाराणामप्युदाहरणत्वसिद्ध्यै वाक्यानुदाहरणे ऽपि पूर्वोत्तरपक्षहेतुसाम्यात्तेषामप्युदाहरणत्वोपपत्तिसूचनार्थ वचनो- क्तिः)। तदुच्यतइति पूर्वपक्षभाष्यं व्याचष्टे * तत्रेति * पूर्वविज्ञानं मूलप्रमाणं तस्य यो विषयस्स एवास्येति पूर्वविज्ञानविषयविषय- मित्येको त्र विषयशब्दो लुप्तो द्रष्टव्यः । श्लोकं विवृणो- ति * सर्वेति * ननु शब्द एवात्र मूलप्रमाणं भविष्यत्य- त आह * शब्दो ऽपीति * ननु प्रत्यक्षानुपलब्धो ऽपि कल्पयिष्य- त्यत आह * प्रत्यक्षेति * प्रमाणशब्देन भावव्युत्पत्त्या कल्पनमाभ- प्रेतम् । तदेव तावन्निष्प्रमाणकत्वात्कल्पाद्धर्मास्तित्वाद्विप्रकृष्टं दूरे न तत्स्पृशतीत्यर्थः योग्यानुपलब्ध्यभावाद्धर्मास्तित्वकल्पनापेक्षया ऽसन्निकृष्ट धर्मास्तित्वं शब्दास्तित्वस्य योग्यप्रत्यक्षानुद्यनाभावनि- श्चयात्तत्कल्पना विप्रकृष्टतरा । श्लोकं व्याचष्टे * शब्दस्य तावदि- ति * अभ्युपगतमित्यनेन कल्पनार्थत्वेन प्रमाणशब्दो व्याख्यातः । नन्वनुमानादिनापि शब्दावगतिसम्भवात्प्रत्यक्षमेव प्रमाणमित्ययुक्त- मुक्तमत आह * न चेति * श्लोकं व्याचष्टे * यथैवेति * आगमं निराकरोति * न चेति * कृतके नास्ति विश्रम्भ इत्येतद्वयाचष्टे *य- द्यपीति * दुष्टैः प्रतारकैः पुरुषैराकुलितं भ्रामितं चेतो येषामस्मदा- दीनामित्यर्थः । नित्यो नैवोपपद्यतइत्येतद्वयाचष्टे * नित्यस्य त्विति * ननु धन्वन्निव प्रपेत्यादिमन्त्रलिङ्गानां प्रपादिस्मृतिमूलत्वदर्शनाद्वेद- मूलत्वाभिधायिनां मन्वादीनां तदृष्टान्तेन सत्यवादित्वावगतेः कृतके नास्ति विश्रम्भ इत्ययुक्तमत आह * न चेति * एवं तर्हि मूलान्त- रसूचकत्वान्नित्यो नैवोपपद्यतइत्ययुक्तमत आह * न चेति * कर्त- १श्रयं पा. २ पु. ना० । २ कल्पयितव्य . २ पु. पा० । इधर्मास्तित्वमिति १ पु. ना.।

·न्यायसुधायाम् । व्यतानुवादे विधिसूचनं स्यात्वरूपमात्रानुवादस्तु यहच्छासिद्धप्र- पादिविषयत्वेनोपपन्नो न विध्याक्षेपायालमित्याशयः । मन्त्रलिङ्गानां च स्मृतिमूलसूचकत्वनिराकरणेन नित्यानुमेयश्रुतिमूलत्वमपि नि- राकृतं भवति । अन्धपरम्परान्यायापत्त्या स्मरणेन नित्यानुमेय- श्रुतिकल्पनस्य निराकरिष्यमाणत्वात् प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वे त्वैकरूप्या- तस्यास्तन्मूलानां स्मृतीनामप्यैकरूप्यं स्यान्न त्वेतदस्ति । यदुच्यते द्विजातीनां शूद्राहारोपसंग्रहः । न तन्मम मतं यस्मात्तत्रात्मा जायते खयम् ॥ इत्यादिविगानदर्शनादित्याह * न चेति * ननूपलब्धश्रुति- मूलत्वे ऽपि विगीतानेकश्रुतिमूलत्वात् स्मृतिविगानमाविरुद्धमत ७१३२ आह * न चेति * श्लोकं व्याचष्टे * यदि हीति * विधिरूपं वाक्यं मन्वादिभिर्निरूपितमुपलब्धमिति यदि विज्ञायेत ततः कापि विगी- तानेकश्रुतिमूलत्वादिकल्पना स्यात् अर्थवादपरेष्वपि त्वद्यत्वे ऽपि स यदि हवा अपि मृषा वदति सत्यं हैवास्योदितं भवति य एवमेतत्स- त्यस्य सत्यत्वं वेदेत्यादिषु मृषोद्याभ्यनुज्ञाभ्रान्तिदर्शनेन मन्वादिष्वपि भ्रान्तिशङ्काया निराक मशक्यत्वादेकश्रुतिमूलत्वे ऽपि भ्रान्त्यवसि- तानेकतात्पर्यविगाननिमित्तस्मृतिविगानोपपत्ते नेकश्रुतिमूलत्वक- ल्पनोचितेति भावः । प्रलीनशाखामूलत्वं तहस्त्वत आह * मृते- ति * प्रासङ्गिक परिसमाप्य प्रकृतमुपसंहरति * तस्मादिति * उपमानं निराकरात * उपमानं त्विति * अर्थापत्तिं निराकरोति * अर्थापत्त्यापीति * श्लोक व्याचष्टे * यदि हीति * सामान्यतो दृष्टग्रहणं दृष्टान्तार्थमतो निर्मूलत्वादित्युपसंहारभाष्यं निर्मूलस्मृ- त्यसम्भवेन कस्य चिद् भ्रान्त्यादेरवश्यकल्प्यत्वादयुक्तमाशय व्या- चष्टे * तस्मादिति * नन्वितिभाष्यमर्वाचीनाभिप्रायेण तावद् द्वेधा योजयति * नन्विति * अर्वाचीनानां कर्तव्यत्वाज्ञानाद्ये विदुरि- त्ययुक्तमित्याशङ्कते * नन्विति * वदनानुमेयत्वात्परिज्ञानस्य पद- न्तीत्युक्तं तेषामपि मन्वादिवाक्यश्रवणाद्भवति कर्त्तव्यत्वज्ञानमिति परिहरति * कथमिति * एवं कर्तव्यज्ञानात्कर्त्तव्यत्वाभिधानयोर्वि- प्रतिषेधप्रतिपादनपरत्वेन व्याख्याय न विदुषामुपदेशो नावकल्पत- इत्यनेन न्यायेनोपदेशान्यथानुपपत्त्या मन्वादेः पूर्वज्ञानकल्पनाशङ्का- थैमेतद्भाष्यमित्यन्यथाचष्टे * अथ वेति * ये कर्तव्य इति न विदुः कथमिव ते वदिष्यन्तीत्थमसौ पदार्थः कर्त्तव्य इति व्यत्ययेनास्मि- व्याख्याने भाष्यं योज्यम् । निषेधाभावेन त्वकर्तव्यत्वस्यानाश- यत्वात्कर्त्तव्यत्वाशानमेवाकर्तव्यत्वज्ञानमुखेनाकर्त्तव्यो यस्मिन्नि- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। त्यनेनोक्तम् । विवक्षितार्थलाभाय च व्यत्ययाङ्गीकरणमदोषः । स्मरणानुपपत्त्यति भाष्यमर्वाचीनानां स्मरणानुपपत्त्येत्येव कैश्चि- द्वयाख्यातं तन्मन्वादिवाक्यश्रवणजनितस्यार्वाचीनानामष्टकादिक- र्तव्यताज्ञानस्याकर्तव्यत्वाभिधानविरोधित्वेनोपन्यस्तस्य स्मृतित्वे- नाशङ्कितत्वादयुक्तमित्यभिप्रायेण दूषयति * स्मरणति * तदर्वा. चीनानामष्टकादिकर्त्तव्यत्वज्ञानमाशङ्कावादिनैव तावन्न स्मृतित्वेने- ष्टमतस्तस्य स्मृतित्वनिराकरणमयुक्तमिति तावच्छब्दस्यार्थः । ननु मन्वादीनामपि स्मरणं निराक मशक्यं तद्भावे ग्रन्थरचनानुपप- त्तेरित्याशयाह * मन्वादीनामपीति * तस्माद्व्याख्यानद्वये ऽपि ७२ार मन्वाद्यभिप्रायेणेवैतत्परिहारभाष्यं योज्यमिति भावः । तत्रार्वाची- नाभिप्रायशङ्काव्याख्याने मन्वादिवाक्योत्पन्नकर्त्तव्यत्वज्ञाना अप्य- श्चिो मन्वादीनां स्मरणानुपपत्तिमालोच्याकर्त्तव्यत्वं वदन्तीति योज्यम् । द्वितीयव्याख्याने तूपदेशकल्प्यस्मरणस्य पूर्वविज्ञानकार- णाभावेनानुपपत्त्या नोपदेशस्य तत्कल्पकत्वं सम्भवतीत्यसम्भवतो ऽर्थापत्त्या कल्पयितुमशक्यत्वादिति भावः।विदितपूर्वस्याप्यस्मृतस्यो- पदेष्टुमशक्तेः स्मरणद्वारेणोपदेशस्य ज्ञानकल्पकत्वात्स्मरणनिराक- रणेन ज्ञानमेव निराकृतम् । वन्ध्यादौहित्रोदाहरणस्य प्रश्न- पूर्वमाभिप्रायमाह * कस्मात्पुनरिति * कारणाभावेन कार्याभावो ऽत्र दृष्टान्तो वाच्य इति दौहित्रस्य कारणभूतदुहित्रभावेनाभावो निदर्शनीयः । दुहितुस्तु वन्ध्याकारणमस्तीति न कारणाभाव इत्या- शयः। उपदेशान्यथानुपपत्त्या मन्वादिस्मरणे ऽवश्यकल्पे सम्यक्- त्वमात्रमिह निषेध्यमिति सूचयितुं दृष्टान्तभाष्ये सम्यग्ग्रहणम् । एवमपीत्याशङ्काभाष्यं पूर्वविज्ञानकारणाभावे स्मृतिप्रामाण्यानुपप- तेरयुक्तमाशङ्कय पूर्वविज्ञानकारणभूतवेदवाक्यानुमानाभिप्रायत्वेन व्याचष्टे * यथैवेति * एवं तर्हि नैतदेवमिति परिहारभाष्यं पूर्ववि- ज्ञानकारणाभावे हेत्वप्रदर्शनादयुक्तं स्यादित्याशङ्कयागृहीताभिप्रा- यत्वेन व्याचष्टे * इतरस्त्विति * एतदेव भाष्यमवयवशो व्याचि- ख्यासुर्वेदत्वस्मृतिप्रामाण्योपपत्तिप्रतिपादकं तावत् प्रत्पक्षणतिभा- घ्यावयवं व्याचष्टे * वेदः पुनरिति * ननु वर्णवरूपस्य प्रत्यक्षत्वे ऽपि तस्य वेदावेदसाधारण्यावदत्वस्मृतिनिर्मूलैव स्यादत आह * शब्देति * वेदशब्दवाच्यत्वमात्रमेव तत्राप्रत्यक्षं तदपि तु वृद्धव्यव- हारावगम्यत्वान्न निष्प्रमाणकं ग्रन्थान्तरविलक्षणमेतत्खरूपं प्रत्य- क्षमेवति भावः । एतदेवोपपादयति * प्रागपि हीति * वेदशब्द- स्योपलक्षणत्वात् हग्वेदादिविशेषमन्त्रब्राह्मणोपन्यासःनिनु वेदशब्दा- ·न्यायसुधायाम्। प्रागपि वेदादिखरूपप्रतीतौ वेदादिसंज्ञानां डित्यादिवत्पौरुषेयत्वा- निष्प्रमाणकत्वं स्यादित्याशङ्कयाह * सर्वेषां चेति * नन्वेवमपि वे- दादिशब्दोल्लेखावगतेवृद्धव्यवहाराधीनशब्दार्थसम्बन्धप्रतीत्युत्तरका- लीनत्वात् प्रत्यक्षत्वं न स्यादत आह * इतीति * शब्दोल्लेखप्रती- तिनिर्देशार्थ इतिकरणः । संज्ञाद्वारेण तदुल्लेखेनोत्तरकालमपि गम्यमानानां प्रत्यक्षसूत्रे तत्र शब्दार्थसम्बन्धप्रमातुरित्यत्र प्रत्यक्ष- त्वं साधितमित्यर्थः । दान्तिके वैषम्यप्रतिपादनार्थमष्टकादिषु त्विति भाष्यावयवं व्याचष्टे * नन्विति * कुम्भकारक्रियाखिवेति वैधर्म्यदृष्टान्तः । एतदेवोपपादयति * यदीत * अन्धपरम्परान्या- येनेति व्याख्येयतयोपक्षिप्तस्यान्धपरम्परानिदर्शनस्य प्रयोजनं ताव- दाह * सर्वस्येति * वेदत्वस्मृतिवदष्टकादिस्मृतावप्यनादित्वात्प्रा- माण्यप्रसिद्ध्यभिमानं निवर्तयितुमन्धपरम्परानिदर्शनमित्यर्थः। कथ- मनेन निदर्शनेन प्रामाण्यप्रसिद्ध्यभिमाननिवृत्तिरित्यपेक्षिते ऽस्मिन्नि- दर्शनेऽनादित्वस्याप्रामाण्यापादकत्वदर्शनादित्याह * वेदे हीति * ७३।१ एतदेव प्रश्नपूर्वमुपपादयन्निदर्शनभाष्यं व्याचष्टे * कथमिति * दा- ान्तिके योजयति * तादृशं वेति * ननूभयविधदृष्टान्तोपलब्धौ क- थमष्टकादिस्मरणस्यान्धरूपस्मृतितुल्यत्वं न तु वेदत्वस्मृतितुल्यतति निर्णय इत्याशय पूर्वविज्ञानकारणाभावादिति भाष्योक्तहतुव्याख्या- नार्थ पूर्वोक्तमेव चोदनामूलत्वनिराकरणं स्मारयति * न चेति * मूलसद्भावे प्रमाणं नास्तीत्युक्त्वा तदभाव एव तु स्मर्त्तव्यास्मरणं प्र- माणमस्तीत्याह * यदि चेति * अनेन चाप्तोक्तिनिबन्धनेषु व्यव- हारेषु प्रामाण्यहेतुभूतस्य मूलस्य स्मरणेन व्याप्तत्वाद्वयापकस्मरणा- भावेन व्याप्यमूलाभावानुमानमुपन्यस्तमर्थापत्तिर्वा व्यवहारार्थिनां व्यवहारहेतुमूलविस्मरणानुपपत्तेईश्यादर्शनवद्वा स्मर्तव्यास्मरण- स्याप्यनवगतपूर्वातीताभावज्ञानकरणतायाः खरूपमात्रं दृष्टं च पश्चा- त्किञ्चित्स्मरन्नपितत्रान्येनास्तितां पृष्टस्तदेव प्रतिपद्यत इति वदद्भिरा- चारिष्टत्वादभावाख्यमेव प्रमाणमनेनोपन्यस्तम् । नन्वविच्छिन्नपार- म्पर्यहढस्मरणमात्रेण व्यवहारसिद्धिरवश्यस्मर्त्तव्यत्वविशेषणाभा- वादस्मरणमात्रस्य च चिरवृत्तेषुसत्स्वपि पदार्थेषूपलब्धेरभावात्साध- कत्वान्नास्मरणेन मूलाभावसिद्धिरित्याशङ्कते * स्यादेतदिति * नि- मूलस्य स्मरणस्याप्रमाण्येन व्यवहारासाधकत्वान्मूलस्यावश्यस्मत- व्यत्वं साधयति * तदयुक्तमिति * अवश्यसमर्पणीयासमर्पणा- दपि स्मृतिमूलभूतानां चोदनानामभावो ऽवसीयतइत्याह * अपि १तवत्य नास्ति तामिति २ पु. पा.

·प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १२१ चेति * ननु स्वयंदृष्टस्य मूलस्यावश्यसमर्पणीयत्वं भवेत् मन्वादि- भिस्तु स्मृतिमूलभूतानां चोदनानां स्वयमहष्टत्वादशक्यं समर्पणामि- स्याशङ्कयाह * यदि हीति * एवमपि मन्वादिभ्यः पूर्वैराचार्यैः खयंहष्टत्वे समर्पणीयत्वापत्तेरदृष्टत्वे वा नित्यानुमेयत्वापत्तेस्तस्य च निराकरिष्यमाणत्वान्निर्मूलत्वमेव बलादापद्यतेति भावः । ननु पू- र्धाचार्यैः समर्पितमपि स्मृतेर्मूलं प्रलीनत्वेन मन्वादिभिः स्वयमदृष्ट- त्वान्न समय॑ते ऽत आह * यदि त्विति * ननु मन्वादिभिः खयं दृष्टानामपि मूलानामन्यैरपि स्वयं दृष्टत्वादसमर्पणमित्याशङ्कयास्मि- पक्षे स्मृतिप्रणयनवैयर्थ्यमाह * अथेति * इतश्च वैयर्थ्यमित्याह * युक्ततरा चेति * किं चान्यैः स्वयंदृष्टानामपि वेदवाक त्पर्याज्ञानेनेदमस्याः स्मृतेर्मूलमिति निर्णेतुमशक्यत्वात्तात्पर्यज्ञाप- नार्थ मन्वादिभिरवश्वं समर्पणं कर्तव्यमित्याह * न चेति * प्र- माणशून्यो मूलविशेषनिर्णवो ऽशक्य इत्यन्यथैव दृष्टान्तमाह * पश्येति * ननु यः कश्चित्कस्य चिद्धर्मों मनुना परिकीर्तितः। स सर्वो ऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः ॥ इति मन्वादिभिः सामान्येन स्वस्मृतीनां वेदलमूलत्वाभिधा- नाद्विशेषासमर्पणो ऽपि स्मृत्यनुरूपमूलविशेषनिर्णयो भविष्यत्यत आह * न चेति * अतो ऽनादर्तव्यमित्युपसंहारभाष्यं व्याचष्टे । तस्मादिति । अपि वा कर्तृसामान्यात्प्रमाणमनुमानं स्यात् ॥२॥ अत्र भाष्यकारेण प्रमाणं स्मृतिरिति सौत्रं प्रमाणशब्दं सि- द्धान्तप्रतिज्ञानार्थत्वेन व्याख्याय विज्ञानं हि तत्किमित्यन्यथा भवि- ध्यतीति करणव्युत्पन्नेन विज्ञानशब्देन विज्ञानोत्पादकत्वं हेतुत्वेनो- तं तद्वयाचष्टे * सर्वथेति * पक्षद्वये ऽपि विज्ञानोत्पादकत्वं ता- वदविप्रतिपन्नामिति हेतुत्वोपपत्त्यर्थ दर्शयितुं * सर्वथेत्युक्तम् * म- न्वादिस्थानां स्मरणानां पुरुषान्तरं प्रति ज्ञानोत्पादकत्वाभावमाश- निबन्धनद्वारेण ज्ञानोत्पादकत्वं सूचयितुं * सन्निबन्धना इत्यु- क्तम् * विद्यमाननिबन्धना इत्यर्थः । शोभनार्थेन वा सच्छब्देन सा- धुनिबन्धनत्वाभिधानादसाधुशब्दभूयिष्ठनिबन्धनत्वेन शाक्यादिव- निबन्धुर्मन्वादेरप्रत्यायितत्वानुमानं प्रत्युक्तम् । स्मृतिशब्दस्य धर्म- शास्त्रेष्वेव प्रसिद्धत्वात्पुराणादीनां प्रामाण्यमिह न प्रतिपाद्यतइति कस्य चिच्छङ्का स्यात्तनिवृत्त्यर्थ वेदातिरिक्तसमस्तविद्यास्थानविषयत्वं १६ ७४ ·१२२ न्यायसुधायाम्। दर्शयितुं * शेषाणि च विधास्थानानि * इत्युक्तं भाग्यकारण पूर्व- विज्ञानमस्य नास्ति कारणाभावादिति कारणाभावेन स्मृतिमूलभूत- विज्ञानाभाषमप्रामाण्यहेतुं पूर्वपक्षोक्तमनुभाष्य तन्निराकारणार्थत्वे- नानुमानं स्यादिति सूत्रावयवो ऽस्या एव स्मृतरित्यादिना ग्रन्थस्त्व- नुमीयतइत्यन्तेन व्याख्यातस्तदुपपादयितुमाह * मन्वादीनां चेति * प्रत्यक्षत्वे मन्वादीनां तत्स्मृतिमूलविज्ञानमूलस्य द्रष्टुं शक्यत्वादहष्ट- कल्पनानुपपत्तरप्रत्यक्षत्वादित्युक्तम् । ननु कल्पना नामादृष्टं विक्षा- नकारणं तत्तु चोदनाख्यमेवेति कथमध्यवसीयते ऽत आह * तत्रे- ति * श्लोकं व्याचष्टे * सर्वत्रैवेति * भ्रान्तेस्तावद् दृष्टानुगुण्येनासा- ध्यत्वमाह * तत्रेति * सम्यनिबद्धाच्छास्त्राद्यष्टकादीनां धर्मत्व- दर्शनं तद्विरोधापत्तिरित्यर्थः । मन्वादीनामिति कर्तरिषष्ठी । स्मृ- तिग्रन्थमाहिणः पुरुषान्प्रति खज्ञानस्य भ्रान्तस्यापि भ्रान्तत्वपरिहा- रोपन्यासो मन्वादिकर्तृकः कल्प्यतइति शेषः । अनुभवस्याह * अ- नुभवे ऽपीति * पुंवाक्यस्याह * पुरुषति * विप्रलम्भनस्याह *त. थेति * अनुवृत्तिहेतोन्तत्वपरिहारोपन्यासस्यादिशब्देनोपादानं विप्रलम्भे न केवलमनेकाष्टकल्पनाप्रसङ्गःकिंतु हष्टप्रामाण्यविरोधो ७५। पीत्याह * उत्पन्नस्य चेति * चोदनायास्तु दृष्टानुगुण्येन साध्य- त्वाज्यायसी कल्पनेत्याह * तस्मादिति * ननु चोदनाकल्पने ह- ष्टानुगुण्यसाध्यत्वस्य हेतुत्वे क सामान्यादिति सौत्रं हेत्वभिधानम- नर्थकं स्यादित्याशय सम्भावनामात्रे ऽसौ हेतुर्न निर्णायक इति सूच- यितुं मन्वादीनां विज्ञानस्य चोदनामूलत्वसम्भावनामाह * सम्भा- व्यते चेति * एतमेवार्थ वक्ष्यमाणभाष्यारूढं करोति * तदर्थमेवा- हेति * नन्वेवमप्यनेनैव हेतुना चोदनामूलनिर्णये सिद्धे किम- साधकेन सम्भावनामात्रहेतुनेत्याशङ्कय म्लेच्छस्मृतिवैषम्यप्रदर्शना- र्थः सम्भावनाहेतूपन्यास इति सूचयितुं म्लेच्छार्यस्मृत्योर्वैषम्यमाह * यानि पुनरिति * अनुभव(वाक्यपरम्परयोमिथ्यात्वहेतुतामापाद्य चतुष्टयोक्तिः। प्रत्यक्षानुपलब्धे चेति श्लोकोक्तं योग्यानुपलम्भविरोध परिहर्तुमनुभाषते * यत्त्विति * परेषां परिहारं दूषयितुमुपन्यस्यति *तत्रेति* अनुश्चरितानामज्ञातत्वेनाबोधकत्वान्मूलत्वानुपपत्तिमाश- ङ्कते *कथमिति* मन्वादिभिरप्यस्मदादिवत्पूर्वाचार्यस्मरणान्यथानु- पपत्त्यानुञ्चरितानामपि ज्ञातुं शक्यत्वान्मूलत्वोपपत्तिरिति परिहरति * नैष इति * पूर्वाचार्याणामपि चोदनोपलम्भ विना कुतः स्मरण- मित्याशय पारम्पर्येणेत्युक्तम् । एवं सत्यनवस्थापत्तिमाशङ्ख्य पा- बाविच्छेदवदित्युक्तम् । एकपुरुषपाठस्याविशम्भणीयत्वेन चोद- ·प्रथमाध्यायस्य वृतीयः पादः। १२३ नायाथात्म्यनिश्चायकत्वायोगात्पारम्पाविच्छेदेनैव विधायकत्वम- ङ्गीकार्यमनादित्वाच्चानवस्थादोषाभावः तद्वदनापीत्याशयः । एतदेव विवृणोति * यथैव हीति * प्रतिस्मर्तृपूर्वपूर्वाचार्यस्मरणान्यथानु- पपत्त्या श्रुतिज्ञानं प्रतिक्षातयेत्यर्थः । इमं परिहारं दूषयति * त- त्त्वितिः * अयमाशयः यद्यप्यष्टकादिकर्तव्यत्वस्मरणस्य पूर्ववि- शानायत्तत्वात्तस्य च श्रुतिज्ञानं विनानुपपत्तेमन्वादीनां श्रुतिज्ञानं कल्प्यते तथाप्यनुच्चरितानां प्रत्यक्षत्वायोगाद्वयाप्त्याद्यभावन चा- नुमानाद्यप्रवृत्तेर्मूलप्रमाणासम्भवात्स्वप्नादिमूलापत्तेन श्रुत्यस्तित्वनि- श्चयोपपत्तिरिति । दृष्टान्तवैषम्यमाह * लिङ्गादीनां त्विति * स्मृ- तेरनित्यत्वेन पूर्वज्ञानापेक्षत्वात्तस्य चानुश्चरितश्रुतिज्ञानासम्भवेना- नुपपत्तेः पारिशेष्याद भ्रान्त्यादिमूलत्वापत्तिसूचनार्थ लिङ्गादीनां नित्यत्वाभिधानम् । परिहारान्तरमाह * तेनेति * नित्यत्वव्याघा- तापत्तरत्राप्यपरितोषसूचनार्थ वरमित्युक्तम् । अध्येतृपरम्पराविच्छे- दाभावात्प्रलयानुपपत्तिमाशङ्कयाह * न चेति * अन्यत्रासक्तिः प्रमादस्तत्रानासक्तिरालस्यमादिशब्देन विघ्नयोगादिभिरध्यापकपुरुष क्षयाश्च खल्पो वेदाध्येतृणां विषयो दृश्यतइत्यर्थः । सबीजत्वायास्य पक्षस्य पूर्वोक्तं दोषं परिहरति * न चेति * खमतमाह * यद्वे- ति * अस्मिन्मते ऽनुपलब्धिविरोधं परिहर्स्मनुभाषते * कथमि- ७६१ ति * पारिहरति * उच्यतइति * नानादेशपव्यमानानां शाखानां प्रमादिभिः पुरुषैस्तद्देशागमनाच्छोतुमशक्तस्तद्तश्रुत्यनुपलब्धिसंभवः एकशाखागतानामपि श्रुतीनां नानाप्रकरणस्थानां तत्सतकर्तृधर्मत्व- बाधेन पुरुषधर्मत्वस्य प्रमादिभिनिर्णेतुमशक्तः स्मृतिमूलत्वनिरूप- णानुपलब्धिसम्भव इत्यर्थः । स्मर्त्तव्यास्मरणस्याभावसाधनत्वेनोप- न्यस्तस्य विस्मरणमप्युपपद्यतइति भाध्ये निराकरिष्यमाणत्वात्तदुपे- श्य समर्पणीयासमर्पणमभावसाधनत्वेनोपन्यस्तं निराक मनुभाषते * यत्त्विति * निराकरोतिः * सम्प्रदायेति *समर्पणैः सम्प्रदायवि- नाशापत्तिमुपपादयति * विशिष्टेति * यस्य व्रत्येहनि फल्यनालम्भु- का स्यात्तामवरुध्य यजेतेत्यवरोधवचनाद्दर्शपूर्णमासयोरुदक्या सं- वादाप्रसक्तेन मलवद्वाससा सह संवदेदिति प्रतिषेधः प्रकरणादुत्- कृष्यते ब्राह्मणावगोरणप्रतिषेधस्य ऋत्विगानमनार्थ प्रसक्तावपि (देवा वै यज्ञस्य स्वगाकारं नाविन्दत तेशंयुं बार्हस्यत्यमब्रुवनिमन्त्रो यझं खगाकुर्विति सो ब्रवीद्वरं वृणै येदेवा ब्राह्मणोक्तो श्रद्दधानो य- जातै सनियज्ञस्याशीरसदिति तस्माद ब्राह्मणोक्तो श्रधानो यजते १ विधनयोगः रिति २ पु. पा. ।

·१२४ न्यायसुधायाम्। शयुमेव पार्हस्पत्यं यस्याशीर्गच्छत्वेतन्ममेत्यब्रवीतिक मे प्रजा- या इति यो ऽवगुराति तं शतेन यातयाधोनिह तत्सहस्रेण यातयाद्यो लोहितं करवद्यावतः प्रस्कध पा सून संगृहात्तावतः संवत्सरान पितृलोकं न प्रजानादिति तस्माद ब्राह्मणो नावगुरेत्तेन निहन्यान्न- लोहितं कुर्यादेतायता हैनसा भवति) इत्याद्यर्थवादात्सर्वेभ्यो वरदा- भावगतरवगोरणप्रतिषेधस्य ब्राह्मणमात्रविषयत्वावसायात्प्रकरणा- दुत्कर्षः *कौपयिकमा घेति* येन यत्कर्मानुतिष्ठासितं स तदौ- पयिकमात्रमधीयीतेत्यर्थः । स्वयमपठितत्वादप्यसमर्पणमुपपद्यतइ- त्याह * न चेति * स्वयमपठितायाः श्रुतेः कथं मूलत्वमित्याश. झ्याह * ते हीति * यत्त्वसमर्पणे मूलविशेषस्य निर्णेतुमशक्यत्वाद- पश्यं समर्पणीयत्वमुक्तं तन्निराकरोति * न चेति * असिद्धं चा- समर्पणं सामान्येन वेदमूलत्वस्य समाप्तित्वादित्याह * अपि चेति * आत्मा वेदमूलाभिधायितया बध्वा नियम्यसमर्पित इत्यर्थः । यत्तु वेदमूलत्वाभिधानस्य लोकवचनार्थत्वशङ्कया मूलसमर्पणा- सामर्थ्य मुक्तं तन्निराकरोति * तश्चैतदिति * यथैव शिष्टत्रैवर्णिक- दृढपरिग्रहान्यथानुपपत्त्या मम्वादीनां श्रुतिदर्शनं कल्प्यते तथैव त- त्कालीनानां तद्रन्थपरिग्रहीतॄणामपि तत्कल्प्यमित्याशयः । सि. द्धान्तमुपसंहरति * अत इति * एवं स्वमतेन दृष्टानुसाराद् दृष्टक- ल्पनालाघवं तर्कोपहितशिष्टनैवर्णिकदृढपरिग्रहान्यथानुपपत्तिप्र- सवयार्थापत्त्या वेदमूलत्वकल्पनेन स्मृतिप्रामाण्यं साधितं कर्तृसा- मान्यं तु चोदनामूलत्वसम्भावनहेतुत्वेन व्याख्यातम् । अन्यैस्तु व्या- ख्यातृभिः साक्षात् प्रामाण्यानुमाने वेदमूलत्वानुमाने वा लिङ्गत्वेन कर्तृसामान्य व्याख्यातं मन्वादिस्मृतिप्रमाणम् । वेदार्थानुष्ठातृभिर- नुष्ठीयमानार्थत्वात् वेदवत, वेदमूला वा वेदवादिस्मृतित्वात्प्रत्यक्ष- घेदार्थस्मृतिवत् स्मृत्यों वा श्रेयोहेतुर्वेदमूलो वा वेदार्थानुष्ठातृ- भिरनुष्ठीयमानत्वात् । प्रत्यक्षवेदार्थवदिति दूषयितुमुपन्यस्यति * यस्त्विति * स्वतन्त्रशब्देन सम्भावनानैरपेक्ष्यमुक्तम् । दूषयति ७७१ * तस्येति * अनुमानस्य स्मृत्याचारयोस्तुल्यत्वादाचारग्रहणेन स्मृ- तिमप्युपलक्षयति पठयमानस्य तावद्वेदवाक्यस्य धूयमाणस्यैव श्री- तृन्प्रति प्रमाजनकत्वमश्रोतुः प्रमानुपपत्तेलिङ्गादिकल्प्यस्यापि श्रूय- माणमन्त्रादिश्रुत्यधीनमेव प्रामाण्यं दृष्टमित्यव्यभिचारान्मन्वादि- स्मृतेरपि भूयमाणश्रुत्यधीनमेवास्मदादीन्प्रति प्रामाण्यं प्रसज्य- तेति साध्यधर्मविशेषविपरीतसाधनाद्विरुद्धत्वम् । न च मन्वादि- १पयंपा. २. ना. किंतु किं में प्रभाया प्रति पा. १॥

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १२५ भिः श्रूयमाणत्वात्सिद्धसाध्यताशङ्का तान्प्रति स्मृतेः प्रामाण्याभावा- तू प्रत्यक्षवेदार्थस्मृतौ चैवमेव, वेवादिस्मृतित्वस्य श्रूयमाणश्रु- तिमूलत्वलक्षणेन श्रुत्यधीनत्वेन सह व्याप्त्युपलब्धेधर्मविशेषविपरी- तसाधनत्वम् । तदा च श्रूयमाणश्रुत्यधीनत्वापत्तर्विरुद्धतेति यो- ज्यम् । कथं तर्हि सूत्रभाज्ययोरनुमानशब्दो ऽत आह * तस्मादि- ति * एवमस्या एवेत्यादिभाष्योक्तं चोदनाकल्पनमुपपाद्यैतदेव भा- ष्यमवयवशो व्याचष्टे * अस्या एवति * द्रढिम्न इति पञ्चमी ष- ष्ठीवेत्यर्थः । कारणविशेषाकाङ्क्षायामनुपपत्तिमनुभवस्य कारणमु- क्त्वा न हीत्यादिभाष्येणानुपपत्तिरुपपादिता तत्र मनुष्यग्रहणस्य क- मैफलसंबन्धानुसन्धानासम्भवकारणमरणधर्मकत्वप्रदर्शनमस्मिंश्च जन्मनि विश्वजिन्न्यायावगतां विमिश्रसुनात्मकवर्गाख्याष्टकादिफ- लोपभोगस्य मनुष्यशरीरेणासम्भवप्रदर्शनं प्रयोजनमिति च दर्शयितुं व्याचष्टे * न हीति * जन्मान्तरीयस्य कस्य चिदर्थस्यास्मरणान्निः शेषस्मृतिबीजसंस्कारनाशकत्वं भरणस्यावसीयते । जातमात्रस्य तु स्तन्यपाने प्रवृत्तिर्यादृच्छिकी 'प्रथमस्त्रीभोगप्रवृत्तिवत् । किं तर्हि कारणमनुमीयते इत्यपेक्षिते ग्रन्थस्त्वनुमीयतइत्युक्त्वा सौत्रहेतु- व्याख्यानार्थकर्तृसामान्यात्स्मृतिवैदिकपदार्थयोरिति भाष्यकृतोक्तं तद्वेदानुमाने कर्तृसामान्यस्य हेतुत्वं दर्शयतीति भ्रान्ति व्यावतयि- -तुमाह * स्मृतीति * मन्वादीनां वेदसंयोगोपपत्त्यर्थे त्रैवर्णिकत्वं विशेषणत्वेनोपात्तमुपपादयितुं (स्मृतिवैदिकपदार्थयोः कर्तृसामान्या- दित्युक्तम् । पदार्थशब्दः स्मृतिशब्देन स्मृतेः पदार्थ इति वैय्यधिक- रण्येन संबद्ध्यते वैदिकशब्देन सामानाधिकरण्येने)वैदिकपदार्थकर्तृ- भित्रैवर्णिकैः स्मातीनां पदार्थानां क्रियमाणत्वात्तेषां चात्रैवर्णि- कोक्तपदार्थाननुष्ठातृत्वखभावदर्शनात्स्मृतिप्रणेतृणां त्रैवर्णिकत्वं कल्प्यतइत्यर्थः । यद्वा स्मृतिकर्तृणां मन्वादीनां वैदिकपदार्थकर्तृणां चेदानीन्तनानां शिष्टानां त्रैवर्णिकत्वेन समानत्वादिदानीन्तनवन्म- न्वादीनामप्युपपन्नो वेदसंयोग इत्यर्थः । सम्भवद्वेदसंयोगत्वप्रति- पादनप्रयोजनं च चोदनाख्यस्य मूलस्य सम्भावनापदलाभ इति * चोदनेत्यनेनोक्तम् * नन्विति भाष्यणानुपलब्ध्याविरोधाश्चोदनाक- ल्पनानुपपत्तिमाशङ्यानुपलब्धमानोऽपीत्यनेन विप्रकीर्णशाखानेकप्रक- रणस्थत्वेनोपलब्ध्ययोग्यत्वापनुपलब्धिमात्रस्य दविरोधमुक्त्वा विस्मरणमप्युपपद्यतइत्युक्तं तत्प्रलीनत्वनिमित्तानु- पलम्भप्रतिपादनपरत्वेन तावत्सोपपत्तिकं व्याचष्टे * विस्मरण- १पयंपा. २ पु. ना.। चाभावासाधनत्वा- ·न्यायसुधायाम्। मपीति * नित्यत्वव्याघातापतेस्त्वेतत् पक्षापरितोषाद्विद्यमा- नशाखामुलत्वपक्षएव स्मर्त्तव्यास्मरणात्तदभावमाराम सामा- न्यतो घेदमूलत्वस्याभियुक्तः स्मरणाद्विशेषस्य स्वनीपयिकत्वे- नावश्यस्मर्त्तव्यत्वाभावादस्मरणमात्रस्य चाभावासाधकत्वादविरो- धप्रतिपादनपरतया स्वमतेन व्याचष्टे * यदा विति * तदु- पपन्नत्वादित्युपसंहारभाध्यं मन्वादीनां चैवर्णिकत्वेन सम्भवद्वेदसं- योगतया पूर्वविज्ञानोपपत्तेरिदानीन्तनानां च त्रैवर्णिकानां स्मृति- मूलविशेषास्मरणस्यानुपलम्भस्य चोपपन्नत्वेनाभावासाधकत्वाद्र- न्थानुमानाविरोधोपसंहारार्थतया स्पष्टत्वान्न व्याख्यातं स्मृतिप्रामा- एये लिङ्गदर्शनान्युपन्यस्याष्टकालिङ्गो मन्त्रो भाष्यकृतोदाहृतः । यां जनाः प्रतिनन्दन्ति रात्रिधेनुमिवायतीम् । संवत्सरस्थ या पत्नी सा नो अस्तु सुमङ्गली ॥ अष्टका यैस्तु राधसे खाति तस्याष्टकादेवतारात्रि- प्रकाशकत्वादेषा वै संवत्सरस्य पत्नी यदष्टकोति संवत्सरपत्नी त्वसंस्तुताष्टकाप्रकाशकत्वाचाष्टकालिङ्गत्वं स्पष्टमेवेति तदपि न व्याख्यातम् । तथेति भाष्यं व्याचष्टे * तथति * आक्षिपति * पत- दिति* श्लोकं व्याचष्टे *न हीति* ननु धर्माप्रामाण्यमेवानेन प्रका- रेणोक्तमिति शङ्कते *स्यादेतदिति निराकरोति *तथा सतीति* वेदमूलत्वनिराकरणार्थस्तर्हि दृष्टार्थत्वोपन्यासो भविष्यतीत्यत आह *न चेति* वैदिकेष्वपि च सर्वत्र दृष्टार्थत्वस्योत्प्रेक्षितुम् शक्यत्वान्न ७१२ तेनावैदिकत्वसिद्धिरित्याह * सर्वत्र चेति * लोकपंक्तिलाकोपसं- प्रहस्तदुत्पादकत्वरूपादनादेईष्टार्थताध्यापनादेः शिष्यादिसहायोपा- दानोत्पादकत्वरूपा सवनस्थक्षत्रियवैश्यवधे ब्रह्महत्येति यागस्यात्म- रक्षणोत्पादकत्वरूपा कुटुम्बभरणस्य प्रीत्युत्पादकत्वरूपेत्यर्थः । पारमार्थिक्यपि दृष्टार्थता नावैदिकत्वसाधिकेत्याह * न चति * दृष्टार्थत्वस्य वेदमूलत्वाविरोधित्वमुक्तमुपसंहरति * तस्मादिति * भवत्ववघातादीनां नियमादृष्टार्थाद्वेदमूलत्वं गुर्वनुगमनादीनां तु क- थमित्याशङ्कयाह * अतश्चेति* निष्पन्न विद्यैरप्यनुष्ठीयमानस्य गुर्वनुगमनादेईष्टार्थत्वायोगावश्यकर्त्तव्यतान्यथानुपपत्तेरकरणनि- मित्तप्रत्यवायपरिहार्यत्वावसायात्तस्य चानन्यप्रमाणकत्वाद्वेदमूलत्व- सिद्धिरित्याशयः । यत्तु दृष्टार्थत्वं भाष्यकृतोक्तं तदानुषङ्गिकमि- त्याह * दृष्टं चेति * निष्पद्यतइत्यनेनानुषङ्गिकत्त्वं दर्शितं दृष्टार्थ- त्वे पि वा नियमस्यादृष्टार्थत्वाद्वेदमूलत्वं सेत्स्यतीत्यभिप्रायेणाह * नियमाञ्चेति * षष्ठे च सकृदसकृदनुष्ठानविचारात्सूत्रकारस्यापि ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ૧૭ केवलदृष्टार्थत्वाभिप्रायो लक्ष्यतइत्याह * एवं चेति * गुरुगमनाथ- तौ तदनुगमनमावर्त्तनीयं न वेति सन्दिह्य गुरुगमनस्य निमित्तत्वा- भावे ऽपि तदभावे ऽनुगमनस्यासम्भवात् तत्काले ऽनुष्ठेयत्वोपपत्ते- निमित्तत्वे प्रमाणाभावात्सकृदनुष्ठानेन शास्त्रार्थसिद्धरनावृत्तिप्राप्ती वक्ष्यते आचारानुमितस्य विधेरधिकारिविशेषणापेक्षायामावश्यक- त्वोपपत्तये गुरुगमनस्य निमित्तत्वेनाधिकारविशेषणत्वावसायाभेदेन होमादिवनैमित्तिकत्वाद् गुर्वनुगमनस्याप्यावृत्तिः सिद्धा कथं तर्हि दृष्टार्थत्वादेवत्येवकारो ऽत आह * यत्त्विति * तथा चेति गुर्वनु- गमनलिङ्गदर्शनभाष्यं तावदतिक्रम्य प्रपा इतिभाध्यं न धर्मायेत्यदृष्टा- र्थत्वनिषेधेन प्रपादेर्गुर्वनुगमनादिवत् केवलहष्टार्थत्वप्रतिपादकत्वेन बुद्धिस्थत्वाद्वयाचष्टे * सभति * प्रपादिष्वपि स्मृत्यनुरूपानेकश्व- तिकल्पनौचित्यात् पूर्वभाष्यपदस्याप्यतिशयार्थत्वसूचनार्थ * यद्य- पीत्युक्तम् * परोपकारश्रुतेः सर्वसाधारण्यप्रदर्शनार्थ समस्तग्रह- णम् । अतिक्रान्तलिङ्गदर्शनं व्याचष्टे * तस्मादिति * प्रपालिङ्ग- मपि स्तुतिपरं मन्त्रावयवं व्याचष्टे * यथेति * स्थलयोदकम्परिगृ- हन्तीति जानपदकुण्डगोणस्थलेत्यादिसूत्रेणाकृत्रिम स्थले ङीष्प्रत्यय- विधानात्कृत्रिमे टाप्प्रत्ययानपवादप्रतीतेः स्थलाद्राष्ट्रस्य कृत्रिमतीर- वाचित्वात्तडागलिङ्गं स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् । शिखाकर्मणो ह- टार्थत्वप्रतिपादकं गोत्रचिह्नमित्यपि भाष्यमतिशयार्थमेवेति व्याचष्टे * गोत्रेति * चतुरवत्तस्य सामान्येन विहितस्य पञ्चावत्तं भृगूणामि- त्यपवादाच्चतुरवत्तपञ्चावत्तविभागं कर्माकं वसिष्ठशुनकात्रिवा- ध्रयश्वानां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजस्तनूनपादन्येषामिति द्वितीय- प्रयाजविभागस्ताभिर्यथाप्राणीयादित्यापासूक्तविभागश्चादिशब्दो- पात्तः । तदुपयोगित्वादौपचारिकी गोत्रस्य कर्माङ्गभूततोक्ता त- स्थाश्चार्षसंख्याशिखाविधानाच्छिखाकल्पस्त्रिशिखपञ्चशिखत्वादिरू- पश्चिह्नमिति दर्शनं चेति भाष्यं कुमारा विशिखा इवति नानाशिख- त्वद्योतकशिखाकर्मलिङ्गदर्शनप्रतिपादनार्थतया स्पष्टत्वान्न व्याख्यातं तेनेत्युपसंहारभाष्यस्य तात्पर्य व्याचष्टे * तेनेति * यद्यप्यत्र वेद- मूलतया स्मृतीनां धर्मप्रामाण्यं प्रतिपाद्यं तथाप्यर्थकामविषयासु प्रमाणान्तरमूलत्वेन प्रामाण्योपपत्तेस्तत्प्रणेतृणामाप्तत्वावधारणाद- दृष्टविषयासु वेदमूलत्वं सुकल्प्यमिति दर्शयितुं सामान्यतः प्रयोज- नवत्वाभिधानम् । अदृष्टार्थस्मृतिप्रामाण्यं प्राधान्येनेह प्रतिपाद्य- मिति सूचयितुं व्युक्रमेण विवेककथनम् । धर्मविशेषस्यापि मोक्षस्य प्राह्मणपरिवाजकवद्भेदेनोपादानम् । भाष्ये तु कर्मव्युत्पत्त्या पदार्थ- ·१२८ न्यायसुधायाम्। प्रामाण्याभिधानम् । अनेन च भाष्यण वेदातिरिकसकलविद्या- स्थानप्रतिपाद्यानां पदार्थानांदृष्टादृष्टप्रयोजनभेदेनमूलविवेककथनं कृ- तमिति दर्शयितुं पुराणेतिहासगतेषु दृष्टादृष्टोपदेशवाक्येषु तावधर्म- शास्त्रोक्तं विवेकमतिदिशति * तथैवेति * ननूपाख्यानासत्यत्वेने- तिहासपुराणप्रणेतृणामनामत्वावसायात्कथमत्रोपदेशवाक्यानां मू- ७९।६ लप्रमाणकल्पनमित्याशझ्याह * उपाख्यानानि त्विति * तेषामप्यर्थ- वादन्यायेन प्रयोजनत्त्वं प्रामाण्यं चोक्तमित्यर्थः । पृथिवी विभागक- थनस्य कथं प्रयोजनत्वप्रामाण्ययोः सिद्धिरित्यपेक्षायामाहं * यत्त्वि- ति * धर्माधर्मसाधनप्रदेशो जम्बूद्वीपस्य भारतवर्ष तत्कथनं दर्श- नपूर्वकं तदतिरिक्तफलोपभोगप्रदेशकथनं भारतवर्षस्य च धर्माध- मसाधनत्वं वेदमूलम् । वंशानुक्रमणस्य प्रयोजनं मूलं चाह *वंशेति* तिर्यग्यवोदराण्यष्टावूर्वा वा ब्रीहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं वितस्तिदशाङ्गुला ॥ हस्तो वितस्तिद्वितयं दण्डो हस्तचतुष्टयम् । तत्सहस्रद्वयं कोशो योजनं तच्चतुष्टयम् ॥ इतिदेशपरिमाणं निमेषकाष्ठाकलामुहूत्ताहोरात्रमासवर्षभेदेन च कालपरिमाणं लोकव्यवहारसिद्ध्यर्थ ज्योतिःशास्त्रव्यवहारसि- ध्यर्थं च दर्शनपूर्वकम् । चन्द्रसूर्यान्तरालादिदेशपरिमाणं युगादि- कालपरिमाणं च ज्योतिःशास्त्रव्यवहारसिद्ध्यर्थे गणितविषयसम्प्र- दायोत्थानुमानपूर्वकमित्याह * देशेति * कलावधर्मभूयिष्ठाः सर्वे भविष्यन्त्यल्पीयसापि धर्मेण भूयानभ्युदयो भविष्यतीत्यादिभविष्य- त्कथनस्य प्रयोजनं युगखभावनिबन्धनस्य धर्माधर्मानुष्ठानवैचित्र्यम्य फलपाकवैचित्र्यस्य च ज्ञानं तत्कारणत्वेन वा धातागच्छान् उपबङ्घ- हिवृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे पति मत् इत्युत्तरार्द्धचः ( आ घा तागच्छान् उत्तरा युगानि इति पदानि घनिश्चितम्घा इति दीर्घछान्द- सः। तानि उत्तराणि युगानि आगच्छान आगमिष्यान्ति। यत्रः जामयः बालिशाः अजामि अतिरिक्तानि शास्त्रविरुद्धानि कर्माणि कृण्वन् करिष्यन्तीति नियमोक्तिः । अत्रेदं निरुक्तम् । आगमिष्यन्ति ता. न्युत्तराणि युगानि यत्र जामयः करिष्यन्त्यजामि कर्माणि जाम्यतिरे- कनामबालिशस्य वा समानजातीयस्य वोपजनउपधेहिवृषभाय बाहुम- न्यमिच्छख सुभगे पति मदिति व्याख्याते)मित्यादिर्वेदोमूलमित्याह * भविष्यत्कथनमपीति * नित्यवेदविषयत्वाविरोधायानादिकालप्रवृ- १ भयंपा २ पु. मा. । धाताग कानुत्तरायुगानियत जामयः कृपावन नामौत्यादिवे. दोमुखमिति पु. पा.।

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सत्वं युगस्थमावस्योक्तम् । अङ्गानां मूलप्रयोजने विवेचयिष्यत्सा- मान्यतस्तावद्यथासम्भवं क्रत्वर्थप्रतिपादनं पुरुषार्थप्रतिपादनं च-प्र- योजनं लोको वेदश्च मूलमित्याह * अङ्गोति * शिक्षायां वर्णादिख- रूपकथनं लोकमलं तद्विज्ञानपूर्वकस्य तूच्चारणस्य ऋत्वर्थपुरुषा- र्थत्वकथनं वेदमूलमित्याह * तत्रेति * अकारादयो वर्णाः संवृता- दीनि करणान्युदात्तादयः खराः हखादयःकालाः। कण्ठादिस्थाना- न्यादिशब्देनोक्तानि । कल्पेष्टु सूत्रेषु च क्रत्वर्थपुरुषाथाङ्गप्रधानप्रति- पादनं प्रयोजनं वेदश्च मूलामत्याह * कल्पेति * अर्थवादमन्त्र मिश्राणां विधीनामुपसंहारो विविक्तीकरणं शाखान्तरविप्रकीर्णाना- नामकत्र सन्निवेशो न्यायलभ्यानां तात्पर्यनिर्णयस्तत्तद्विधिरूपमि- त्यर्थः । ये तु कल्पसूत्रेप्पलिंगादीनां को यज्ञ इति प्रश्नोत्तरादिव्य- वहारास्तेषामनुष्ठानसौकर्यादिमुखं प्रयोजनं दक्षिणा प्रश्नोत्तरादि- व्यवहाराणां चार्थः प्रयोजनं लोकश्चाभयत्र मूलमित्याह * लोके- ति * व्याकरणे शब्दान्वाख्यानं लोकमूलं साध्वसाधुप्रयोगयोस्त्वि- टानिष्टहेतुत्वकथनं वेदमूलमित्याह * व्याकरणे ऽपीति * निग- मनिरुक्तयो.कमूलपदार्थज्ञामप्रयोजनत्वस्य स्पष्टत्वादनुपन्यासः । छन्दोविचित्त्याङ्गायत्र्यादिविवेककथनं लोकवेदमूलं तद्विज्ञानपूर्वकस्य त्वर्थपुरुषार्थत्वकथनं वेदमूलमित्याह * छन्दोविचित्यामपीति * प्रत्यक्षा चासौ श्रुतिरित्याह * तथा चेति * ज्योतिःशास्त्रे तिथ्या- दिकथनं गणितानुमेयत्वाल्लोकमूलं ग्रहसौस्थ्यादिनिमित्तेष्टानिष्टफ- लविपाकसूचनं तु वेदमूलमित्याह * ज्योतिःशास्त्रे ऽपीति * क- ल्पादावेकनक्षत्रे स्थिताश्चन्द्रादयः ततः प्रभृत्यात्मनो गतिविशेषण शीघ्रमन्दत्वरूपेणान्यान्यन्यानि नक्षत्राण्युपसंक्रामन्ति तेषां च नक्ष- प्रचक्रे सञ्चरतां शीघ्रमन्दत्वविशेषेण गतिपर्यायवलक्षण्यं भवति चन्द्रादित्यगतिविशेषावच्छिन्नस्य च कालस्य तिथिनक्षत्रव्यपदेश्व- त्वाञ्चन्द्रादित्यगतिविभागज्ञानेन तिथिनक्षत्रज्ञानं भवति एतावन्त श्चन्द्रादित्ययोगतिपर्याया एकस्मिन्युगे भवन्तीत्यवगतेषु तद्भागेषु संवत्सरादिविहेदानी चन्द्रमा इदानीमादित्य इत्येवं चन्द्रादित्या- दिगतिविभागज्ञानस्य तिथ्यादिज्ञानोपयोगित्वर । एतावद्भिर्युगपर्या- यैः एतावन्तश्चन्द्रादित्यगतिपर्याया इति च युगपरिवर्तपरिमाणद्वा- रेण चन्द्रादित्यादिगतिविभागो शायते एतावन्तो युगपरिवर्ता जाता इति ज्ञाते ऽस्य युगस्यैतावन्त्यहोरात्राण्यस्यैतावन्तीति समस्तातीता- होरात्रसंख्यानात्मकमहर्गणं कृत्वा ऽस्य ग्रहस्येदानीमीहशी गतिवर्तते ऽस्येडशीति शानं भवतीति युगपरिवर्चपरिमाणशानस्य चन्द्रादित्यादि- ·न्यायमुचायाम्। गतिविभागक्षानीपयोगिस्व यथा दिवसस्याष्टमी या मुहूर्तस्तेनास्मि- न्मुहूर्त नभोमध्ये सूक् इति मुहसंख्यामेनादिस्वस्य गतिविशेष- शानं भवतीत्यर्थः। यथा च प्रकृतिप्रत्ययादिप्रक्रिया साधुशब्दावधा- रणे लिंङ्ग तथात्र गणितं तस्य चास्मिन् गणित सत्यस्मिन्देश च- न्द्रादयो भवन्तीति प्रत्यक्षेणैव केन चिभियुक्तेन व्याप्तिं गृहीत्वा न्यस्मै गणितलिङ्गोपदेशे ते तस्याप्याप्तीपदेशे कृते तस्याप्याप्तो- पदेशावगतान्वयस्यानुमाने जाते खप्रतिपत्तिवत्परस्यापि प्रतिपत्ति कर्तुमुपदेश इति सम्प्रदायाविच्छेदान्न निर्मूलत्वाशङ्कोति दर्शयितुम- विच्छिन्नेत्युक्तं, ग्रहसौस्थित्यनिमित्तपूर्वकृतस्य शुभकर्मणः फलविपा- काग्रहदौखित्यानिमित्तो ऽशुभस्य तद्वतशब्देन सौस्थित्यदौ स्थित्यवि- षयतोता, ज्योतिःशास्त्रे अहंदौःस्थित्ये शान्तिविधानात्सौस्थित्ये चो- पनयनादिविधानात्तस्य च वेदमूलत्वात्कर्मफलविपाकसूचनं वेद- मूलमित्यर्थः। ज्योति शास्त्रन्यायं साधुमुद्धादिष्वतिदिशति * एतेने- ति * पूर्व शान्त्यादिविधानद्वारेण केदमूलत्वमुक्तम् । यद्वा साक्षा- देव तत्प्रतिपादका विधयो ऽनुमातव्या इत्याह * ईशा वेति * गृ- हसनिवेशो वास्तुविद्याविषयः । शरीरसन्निवेशः सामुद्रविषयः । आदिशब्दोपात्तानां ग्रहाणां सौस्थित्वदौ स्थित्यरूफ.. सत्रि- वेशो ज्योति शास्त्रविषयः मीमांसामा धर्मशानप्रयोजनत्वस्य प्रथमसूत्रेणवोक्तत्वात्तापेक्ष्य लोको मूलमित्याह * मीमां- सात्विति * कथं लोकात्प्रवृत्तेत्यपेक्षिते प्रत्यक्षानुमानादि- भिरित्युक्तम् प्रत्यक्षादिसिद्धत्वे शास्त्रानर्थक्यमाशयावि- च्छिन्नसम्प्रदायानां पण्डितानां व्यवहारो यैरित्युक्तम् । सम्प्रदाय- विच्छेदस्य प्रयोजनमाह * न होते * मीमांसामूलप्रयोजने न्याय- विस्तरे ऽतिदिशति * एतेनेति * ननु प्रत्यक्षादिलक्षणपरस्य न्या- यविस्तरस्य कथं धर्मज्ञानप्रयोजनत्वमित्याशङ्कच वाक्यार्थधर्मप्रतिप- त्युपायभूतपदार्थविवेकहेतुप्रत्यक्षादिविवेचनति श्लोकद्वयनाह*वि- षय इति * वेदखरूपावधारणद्वारेणार्थस्य धर्मज्ञानोपयोगत्वमाह * वेदो ऽपीति * प्रत्यक्षमात्रेण वेदावधारणसिद्धरादिशब्दानर्थ- क्यमाशङ्कय विप्रकीर्णात्मकेत्युक्तम् प्रतीकग्रहणेन मन्त्रशे- पस्यानुमेयत्वात्स्वयमश्रुतस्यापि कस्य चिद्वेदभागस्याप्तवाक्यावसे- यत्वाद्विश्वजिदादौ च ज्योतिष्टोमवदित्यादिवाक्यशेषस्योपमानाधी- नावगतित्वात्वर्गकाम इत्यस्य वार्थापत्तिगम्यत्वाद्विचित्रप्रमाणगम्य इत्यर्थः । न्यायविस्तरस्य धर्मज्ञानोपयोोगत्वं मनुनाप्युक्तमित्याह * तथा चति * प्रयमित्युपलक्षणार्थमुक्तम् । ननु तर्कस्य धर्मशानो- ·प्रथमाध्यायस्य-तृतीयः पादः । पयोगित्वे बौद्धादिताणामपि धर्मकानोपयोगित्वं प्रसज्यतेल्याश- कय सेषामपि पूर्वपक्षप्रतिपादनार्थत्वेनोपयोगादानष्टापत्त्यभावं.द- शयितुमाह * प्रायेण चेति * कुमार्गप्रवृत्तावधर्मवासितान्तःकर- रणत्वं हेतुः । निश्चितचन्द्रेक्यस्य दोषवशाद् द्विचन्द्रभ्रमोत्पादे ऽपि द्वित्वानध्यवसायाधर्मतत्त्वज्ञस्याधर्मवासनादोषात् कुमार्गप्रवृत्ताव- पि तत्राध्यवसायानुपपत्तिमाशङ्कय * तत्त्वज्ञानप्रतिबद्धत्वमुक्तम् * खोत्प्रेक्षितत्वनिरासार्थ लोकादिमूलोपत्यासः। सर्वासां विरुद्धानां प्रतिपत्तीनां यानि मुखानि विषयास्तेषां प्रदर्शन क्रियतइति शेषः । तेषां च मुखानामुपपत्तयः कथ्यन्तइति वक्ष्यमाणमाख्यातं विपरि- पामय्यानुषज्यते । तासां चोपपत्तीनां बलाबलसम्पधारणपूर्वक तत्त्वनिश्चयस्य द्वारनियमे चोपपत्तिरिति कथ्यतइत्यर्थः । ननु खो- प्रेक्षितेनापि तर्केण तत्त्वनिश्चयोपपत्तेः किं लोकादिप्रसूतस्तर्कशा- रित्याशङ्कयाह * अन्यथा पुनरिति * भ्रान्त्युत्पादनशक्तिहेतुत्वे- शर नोक्तं बहुजनवचनसम्मतत्वमुपपादयितु *मज्ञानबोधनादित्युक्तम* न्यायविस्तरानभिशत्वेनोपपत्तिबलावलज्ञानरहितानां पुंसां बोधो- त्पादनादित्यर्थः । ननु.न्यायविस्तरस्योपदेशशास्त्रत्वाभावात्कथं तेन बलाबलावधारणमित्याशझ्याह * सर्वासु त्विति * स्वातन्त्र्येणेति* प्रत्यक्षादिप्रमाणानुसारेणेत्यर्थः । चनु धर्मप्रमाणनिरूपणार्थस्य तर्क- स्योकेन प्रकारणास्तु धर्मज्ञानोपयोगित्वं यस्तु सर्व जगन्नित्यमेवेति सांख्यानां नित्यत्वैकान्तप्रतिपादन बौद्धानां च सर्व जगदानित्यमेव सर्वात्मना पृथग्भूतं चेत्यनित्यत्वपृथक्त्वैकान्तप्रतिपादनमद्वैतवादि- नां च सर्वेषामेकत्वैकान्तप्रतिपादनं सामान्यविशेषयोश्च न्यतिरेकै- कान्तप्रतिपादनमौलुक्यानामादिशब्दोपात्तं वा व्यतिरेकैकान्तप्रति- पादनं सांख्यानां तस्य कथं धर्मज्ञानोपयोगितेत्याशय निष्कृष्टैकैक- पदाथोशनिरुपणार्थत्वेनोपयोगमाह * यदपि चेति * मनु समु- स्धेनापि वस्तुना वाहनदोहनादिव्यवहारसिद्धेः किमंशनिष्कर्षेणे- स्याशय वाक्यार्थप्रतिपचेः पदार्थ प्रतिप्रतिहेतुकत्वात्प्रदार्थानां च यस्त्वंशविष्यत्वात्तनिष्कर्षों ऽवश्यकार्य इलाह- * अवश्यं चेति * एतदेव: व्यतिरेकमुखेनोपपादयति * अन्यथति * मन्त्रार्थवादी यः स्तुतिनिन्दालम्बननिरूपणार्थमप्येकान्तप्रतिपादनमवश्यकार्यमित्याह *मन्त्रेति * ननु वैषा सुखदुःखमोहात्मकसत्वरजस्तमोरूपं प्रधा- नं जगत्कारणामति प्रक्रिया स्थितिसिद्धान्तापरपर्याया सांख्यैः पुरुष इति ब्रह्मविद्भिरीश्वर इति पातअलीयैः परमाणक इत्यौलुक्यरादि- गब्दात्तत्तत्कार्य जगदिति यथाक्रम सांख्याविभः प्रतीताः प्रतिम ·न्यायसुधायाम्। ताः प्रतिज्ञाताजीकृताः किमासां सर्वासां भूलमित्याशयाह * या- ता इति * सृष्टिप्रलयादिरूपेणेति प्राधानादिभ्यो जगतः सृष्टिप्रलया- दिरूपेणेति प्रधानादिभ्यो जगतः सृष्टिरुत्पत्तिस्तेष्वेव च प्रलय इत्यु- पादानकारणत्वमुक्तमादिशब्देनेश्वरस्य. निमित्तकारणत्त्वमुक्तं तृती- येत्यम्भूतलक्षणार्थी सूक्ष्मावटबीजातू स्थूलपक्षोत्पत्तिदर्शनात्प्रधा- नादेः सूक्ष्मात् स्थूलं जगदुत्पद्यतहत्यनुमानमित्यर्थः । प्रयोजने स- त्यपि वेदप्रामाण्ये खर्गयागादीनां साध्यसाधकत्वावबोधे कथं सू क्ष्मादपूर्वात्स्वर्गादेः स्थूलस्योत्पत्तिः सम्भवतीति हेतुकानां विचिकि- त्सानिवृत्तिरित्याह * प्रयोजनतेति * सृष्टिप्रलयाङ्गीकरणस्य प्र- योजनमाह * सर्गेति * यस्मात्सत्यसति वा पुरुषकारे तबलेन दैवबलेन कार्य प्रवर्तते दैवोपरमे चोपरमति, सृष्टयादौ तु पुरुषका- राभावे ऽपि देवमात्राजगदुत्पत्तेः प्रलयकाले च सत्यपि पुरुषका- रे दैवोपरमे जगदुपरमते तस्मादेवस्याधिकः पुरुषकारात्प्रभावः सा- मर्थ्यमिति मत्वा श्रौतस्मातकर्मानुष्ठाने यतितव्यमिति सृष्टिप्रलय- विषयस्यापि तर्कस्य धर्मोपयाोगतेति भावः । विज्ञानमानादिप्रक्रि- याणां मूलप्रयोजनं चाह * विज्ञानमात्रोत * निवर्तयितुं पादाना. मित्यन्वयः एवं बाह्यतर्काणामपि कथं चिद्धर्मज्ञानोपयोगसम्भवा- भानिष्टापत्तिरित्युक्त्वा प्रकृतं सकलं वेदातिरिक्तविद्यास्थानप्रामा- ण्यमुपसंहरति * इत्युपपन्नमिति * अतश्वोपसंहारभाध्ये दृष्टाह- टप्रयोजनभेदेन मूलविवेककथनं सर्वविषयमेव योजनीयमित्याह ८२२ * सर्वत्र चेति * वृश्चिकविद्याग्रहणेनायुर्वेदोपलक्षणादादिशब्देन च नीतिशास्त्राद्युपसंग्रहात्रैवर्णिकपरिगृहीतानामर्थकामापयोगिना- मपि विद्यास्थानानां प्रामाण्यं सूचितं त्रैवर्णिकापरिगृहीतानां बौद्धा- दिग्रन्थानां प्रामाण्याभ्यनुज्ञानाशङ्कया निषेत्स्यमानत्वात् ।-. ॥ अथ श्रुतिप्राबल्याधिकरणम् ॥२॥ विरोधे त्वनपेक्षं स्यादसति ह्यनुमानम् ॥ ३ ॥ सङ्गतिमाह * स्मृतीति * कथमपोद्यतइत्यपेक्षिते सूत्रारूढं तत्खरूपमाह * विरोधे त्विति * कस्मिन्नसतत्यिपेक्षिते विरोधे वे- दवाक्येनेत्युक्तं विरोधे ऽपि वैपरीत्यपरिच्छेदात्प्रागनुपसातविरो- धित्वाच्त्यनुमानसम्भवाच प्रत्यक्षश्रुतितः प्रागनुमानं प्रवर्तते.म- स्थरत्वादित्युक्तं तेन चार्थेनाधिष्ठिते इति वेदवाक्येन स्मृत्यर्थं वैप- रीत्येनापरिच्छिन्ने परिच्छेदात्मागित्यर्थः । सङ्गतिमुक्त्वा विषयप्र- १ प्रतिमतातिर पु. ना.।

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १ ३ दर्शनपूर्वकं सन्देहमाह * यावतीति * सम्प्रधार्यतइत्यनेन यत्रतु श्रुतिविरोधस्तत्र कथमिति भाष्यगतः कथं शब्दः सन्देहप्रदर्शना- र्थत्वेन व्याख्यातः। अकथिते च विषये सन्देहस्य वक्तुमशक्यत्वा- देतदेव भाष्यं विषयकथनार्थमपीति वक्ष्यमाणोदादरणभाष्यानादरा- योदाइत्येत्यनेन सूचितम् । यावन्तीत्यादिना चानादरकारणमुक्तम् । पर्युदस्यतइत्यनेनापवादत्वं दर्शितम् । निषेधस्य विकल्पापादकत्वेना- पवादत्वायोगात् । प्रश्नपूर्वकं सन्देहहेतुमाह * कुत इति * ननु कथं प्रतीयमानस्य विरोधस्य परिहारः कथं वा तस्मिन्सति बाधमन्तरेण गतिरित्याशङ्कय सामान्यन्यायप्रदर्शनपूर्वकमुभयमुपपादयति * ए- कविषयेति *विचाराविषयत्वापत्तेविरोधपरिहारेण पूर्वपक्षोन युक्त इत्याशङ्कित विरोधयोरपीत्युक्तम् । * केन चित्प्रकारणेति * वेष्टन- स्मृतेर्द्विव्यङ्गुलव्यतिरिक्तविषयत्वात्स्पर्शश्रुतेश्च तन्मात्रविषयत्वा- द्राजक्रयाग्नीषोमीयावध्योश्चापद्विषयत्वादष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्य- स्मृतिकृष्णकेशाधानश्रुत्योश्चगार्हथ्यायोग्यायोग्यविषयत्वादित्यर्थः। विधेयप्रतिषेध्ययोर्वेत्यनेन सत्यग्येकविषयत्वे विरुद्धार्थोपसंहारि- त्वाभावादपि विरोधपरिहारः * सम्भवतीत्युक्तम् * राजक्रयादू- विधेयस्याभोजनसङ्कल्पस्य प्रतिषेध्यमं च राजक्रयात्प्राम्भोजनस्य विरोधाभावेनैकस्मिन्नपि दीक्षितान्नरूपे विषये समुश्चयसम्भवादि- त्यर्थः । स्पर्शवेष्टनयोः कृष्णकेशाधानाष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्ययो- रप्येकविधानेनार्थादितरप्रतिषेधमाभिप्रेत्य वेष्टिताया अपि स्पर्शस- म्भवात् कृष्णकेशत्वस्य नानवस्थितवयोवस्थां कालविशेषत्वनाष्टाच- त्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्योत्तरकालमपि करिमश्चित्पुरुषे सम्भवाद्विरोधप- रिहारो वक्तुं शक्यते सति वा तुल्यमूल इत्येतद्व्याख्यातुम् * एक- प्रयोगेत्यायुक्तम् * विकल्पाश्रयणे ऽप्युभयप्रामाण्यमुपपत्स्यतइत्यु- के विरोधिनोःसमावेशायोगात्कथमुभयप्रामाण्यमित्यशय * अत्य- न्तविरोधाभावादित्युक्तम् * कथं विरोधाभाव इत्याशझोभयोः प्रा- माण्याङ्गीकरणेनेत्युक्तम् । प्रामाण्यशब्देनात्रानुष्ठानलक्षणफलानप- हारो ऽभिप्रेतः समुच्चय एव तर्हि कस्मान्नेष्यतइत्याशङ्कयैकप्रयो- गगतत्वासम्भवादित्युक्तम् । कथं तर्हि फलानपहार इत्याशङ्कय प्रयोगान्तरे चोभयानुग्रहः स्यादित्युक्तम् * प्रत्यक्षानुमेयश्रुत्यो- रतुल्यबलत्वाद्विकल्पासम्भवमाशङ्कय * प्रक्षत्येत्यायुक्तम् * सम- स्तफक्किकायोजनं त्वेवं यद्याशङ्कितविरोधयोरपि भिन्नविषयत्वेन व्यवस्था सिद्ध्येद्यदि वैकस्मिन्नपि विषये विधेयप्रतिषेध्ययोर्विरो- धाभावेन समुच्चयासम्भवादुभयप्रामाण्यमुपपत्स्यते एकप्रयोगग- ·न्यायसुधान्याम् । तत्वासम्भवाद्विकल्पाश्रयणे ऽपि याभयप्रामायणमुपपल्स्यते ततो विरोधविषये ऽपि स्मृतिप्रामाण्यमादर्तव्यमिति सिद्धान्तसम्भवा- भिधानार्थ * बाधो वा तद्वि पर्ययादिति यदुक्तम् * तद्विवृणोति * ८३१ * अथ त्विति * महान् बलाबलविशेष इति महच्छब्देन प्रत्यक्षश्रु- तिविरुद्धाया श्रुतेरनुमानमेव नास्तीति सूचितम् । लौकिकप्रत्यक्षानु- मानवदिति दृष्टान्तेन चैतदेव प्रकटितं प्रत्यक्षबिरोधे त्वनुमानस्योत्प- त्तिरेव प्रतिवद्ध्यते यथोक्तं मूले तस्य नुत्पन्नपूर्वेण विषयो हत इति । पूर्वपक्षमारभते * किं तावदिति * अन्यथा ह्यविरोधे ऽप्य- प्रामाण्यप्रसङ्गे सत्यप्रामाण्येन विरोधमर्यादातिकमात्पूर्वाधिकरण- सिद्धान्तः प्रत्युद्धियेतेत्यर्थः : एतदेवोपपादयति * अनाशङ्कितेति* अतिप्रसक्तिप्रदर्शनार्थ हेतुदर्शनाडुपन्यासः । आदिशब्देन पूर्वानु- भवपारतन्त्र्यमभिप्रेतम् । खिलानि परिशिष्टानि । धायाश्च खि- लानि प्रकरणानि वा आदिशब्दोक्तानि काण्डांनि तेषां ये बहवो भेदास्तैर्भिन्ने विति विग्रहः लिङ्गादीत्यादिशब्देन समस्तोपदेश- प्रामाण्याभिधानं नामादीत्यादिशब्देनातिदेशकवचनाभिधानं श्रु- तिलिङ्गाद्यात्मकश्चोपदेशो नामादिद्वारश्चातिदेशस्तदात्मका वि- चित्राः प्रमाणभागा येषां वेदानामिति विग्रहः । ननु विरोधाश- कानिराकरणेनान्यत्र 'प्रामाण्यस्याध्यवसातुं शक्यत्वात्कथं सर्वन प्रामाण्यप्रतिघातापतिरित्याशङ्ख्याह *तथा हीति* ननु त्वत्पक्षे कर्थ भ्रान्त्यादिमूलत्ववारणमत आह *एकेनेति* एवं तावत् (स्थिततदु- पेक्षणे एकमूलव्यवस्थोपेक्षणे अप्रामाण्यनिवृत्त्यर्थ मूलान्तरनियाक्रि- या नशक्येत्यन्वयः।सिद्धान्तिमते स्मृत्यधिकरणसिद्धान्तः')।सि- द्धान्तहानिभयाद्विरोधे ऽपि वेदमूलत्वं न निराकार्यमित्युक्तमिदानीं विरोधो मूलभूतवेदनिराकरणं कर्तुमपि न शक्नोत्यनैकान्तिकत्वादि- र त्याह * किं चेति * श्लोक व्याचष्टे : * यदा किति * कल्पित- स्यापि वचनस्य शाखान्तरीयत्वेनानादराशङ्का निराकर्तुं सर्वशा- खाप्रत्ययकर्मव्यवहारिणामिति । यदुक्तं तद्वयाचष्टे * न चेति * न च प्रमाणाभावेनाकल्पनामति यद् दृढस्मरणोपस्थापितसब्देनोक्तं तदुपपादयति * अध्ययनवच्चेति न शोभतइत्यनेनोमयोरपिप- चम्योरन्वयः । एतदेवोपसहरति * तस्मादिति * अर्द्धशसा- पत्तेरपि नेह श्रुतिमूलत्वं निराकार्यमित्याह *किं चोत * एकस्यां धर्मसंहितायामद्धमस्यार्धान्तरेण वैशसं विरोध इत्यर्थः । अति- क्रियालक्षणश्चास्मिन्पक्षे दोषः स्यादित्याह * मुलान्तरमिति.* १पयं पा. २ पु. का. .

·प्रथमाध्यायंस्था तृतीयः पादः । उचितां क्रियामतिक्रम्य क्रिया प्रतिक्रिया का पुनरुचिता. क्रियेत्य- पेक्षायामाह *तेनेति * एकस्मिश्च धर्मशास्त्रेक चित्प्रामाण्यसि- द्ध्यर्थ भ्रान्त्यादिमूलानामसम्भवः क . चिच्च बाधसिद्ध्यर्थे स- म्भवो ऽङ्गीकार्य इति विरुद्धसम्भवासम्भवापादकत्वादपि स्मृति- बाधो न युक्त इत्याह * किं चेति *विरोधपक्षेबाधो बाधपक्षः पक्ष चदबाधोन युज्यते किन्तर्हि युज्यतेऽत आह * तेनेति* केन चित्पा- शुपतेन सर्वजरत्या योषितो. नुपभोग्यत्वात्सर्वतरुण्याश्च वृद्ध व्यरु- ८५ चिप्रसङ्गादर्द्धजरत्यानयने दूतःप्रेषित इति लोकप्रवादोऽर्द्धजरतीयशब्दे नात्रोपमानत्वेनोक्तः। अस्तुतकरूप्याय सर्वासामप्रामाण्यमत आह *विरुद्धत्वं चेति* विशिष्टपुरुषप्रणीतत्वं प्रामाण्यकारणत्वेनोकं वि रोधे ऽपि निराक मशक्यमित्याशयः । यचात्र हेतुदर्शनं स्मृत्यप्रामा- ण्यकारणमुच्यते तदपिस्थितसिद्धान्तहान्यापादकत्वादयुक्तामित्याह * गृह्यमाणेति * उत्प्रेक्षणीयो हेतुर्यस्य धर्मशास्त्रस्य तत्तथोक्को लो- भादेः सर्ववेष्टनादिस्मृतिहेतुत्वं न केन चित्प्रमाणेनावगतं किं तत्प्रे- क्षामात्रेणोच्यते सा चाष्टकादावपि शक्या कर्तुमित्याशयः । एत- देव प्रपञ्चयति * रागेति * रागः प्रीतिद्वषो प्रीतिः मदो गर्वः उ- न्मादो ग्रहावेशः प्रमादालस्ये त्वन्यासक्तयनासक्तयर्थे व्याख्याते लु- ब्धता लिप्सातिशयः प्रत्युत प्रामाण्यहेतुकल्पनमेव सुलभमित्याह * अदुष्टे न हीति * जिज्ञासुचित्तेन मन्वादिष्वदुष्टेन निराशङ्केने- त्यर्थः । यदि चोत्प्रेक्षामात्रकल्पितेन हेतुना प्रत्यक्षश्रुतिविरोधेन वा प्रामाण्यमपनूयते ततो वेदस्यापि सर्वस्याप्रामाण्यं प्रसज्येतेत्याह * का चेति * न चेयमुत्प्रेक्षास्माभिरेव श्रूयते किंत्वन्यैरेव सर्वा- प्रामाण्यवादिभिः कृतत्याह * लोकायतिकोत * उत्प्रेक्षाभिनिवे- शे तेषां मूर्खत्वं मुग्धत्वं भ्रान्तत्वाख्यं कारणत्वेनोक्तम् । कर्मव्य- वहारः कस्मादन्यदपेक्षिते यावतिक चिदित्यादिना सार्द्धश्लोकेन तद्दर्शितम् । अग्निहोत्रं त्रयो वेदास्त्रिदण्डं भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौरुषहीनानां जीविकेयं बृहस्पतिः॥ इत्यग्निहोत्रादीनां दृष्टार्थत्वं नास्तिकैरुक्तम् । अग्नीषोमीयादि- हिंसाविधेश्च न हिंस्यात्सर्वाभूतानीति निषेधेन विरोधो योजितः । अतश्चैवंखभावानां लोकायतिकानामवकाशदानमशेषमेव धर्ममार्ग चाशयेदित्याह * तेभ्यश्चेह इति * ईषदर्श नामशब्दः । एतदेव ह- शान्तत्वेनोपपादयति * प्रसरमिति * ननु विरोधहेतुदर्शनकारण- कमप्रामाण्यमुच्यमानंतद्भावे कथं चार्वाकैरापाद्यते ऽत आह *क ·न्यायसुधायाम। चिदिति * धाम स्थान तस्माचेभ्यो बकायो नक्वचिदेय इत्याह *तस्मादिति लोकायतं नास्तिकवासं तब तिष्ठन्तीति लोकायत- स्थाश्चार्वाकाः धर्मो नाश्यते येन युक्तिजालेन तत्संपधाः । पुराण मानवो धमः साङ्गो वेदश्चिकिस्सितम् । आशासिद्धानि चत्वारिन हन्तव्यानि हेतुभिः॥ इति च निषिद्धत्वात्स्मृतिप्रामाण्ये विचिकित्सा न कायेंत्या- १ ह * यश्चादाविति * राजाधाशाया यत्कार्यत्वेन सिद्धं निश्चितंत- द्वेदे विचारितमाशासिद्धमुच्यते आज्ञासिद्धं प्रमाणत्वं यस्य पुराणा- दिचतुष्टयस्य तत्तथोक्तं कथमविचारितसिद्धतेत्यपेक्षायामादौ न्याय- निरूपणात्प्रागनादिकालमहाजनपरिग्रहदाळप्रसवया श्रद्धया पु- राणादिचतुष्टयमाशासिद्धप्रमाणत्वरूपेण सिद्धमित्युक्तमान चैताव- ता न्यायशून्यत्वं शङ्कनीयामिति दर्शयितुं* पुनायेन साधित- मित्युक्तम् * विचिकित्सायां को दोषः स्यादित्यपेक्षायामाह * सर्व- मिति * पराभवभयादपि नान्तरा श्लथयितव्यमित्याह *पक्षइति* एवं तावदुत्प्रेक्षामात्रकल्पितं दृष्टार्थत्वं न वेदमूलत्वनिराकरणाया- लमित्युक्तमिदानी वास्तवमपि दृष्टार्थत्वं विरोधवदनैकान्तिकत्वान तनिराकरणायालमित्याह * वेदश्चेति * श्रूयमाणविरोधि वेतीवा- थे समुद्रो का महासत्वैत्वहति या शब्दः । अनैकान्तिकत्वं दर्शय- ति * यद्वा त्विति * ननु पुरुषार्थसाधनत्वलक्षणं दृष्टार्थत्वमिह हेतुःन चावधातादीनां तदास्त क्रत्वर्थपुरोडाशनिष्पत्त्यर्थ तण्डुलीभा- वादिसाधनत्वादित्याशयोदाहरणान्तरमाह * ऋत्विग्भ्य इति * ऋत्विगभिमतदक्षिणालाभहेतुत्वेन दानस्य पुरुषार्थतापि वक्तुं श- क्यतेति सूचयितुम् * ऋत्विग्भ्य इत्युक्तम् * तानूनपंपरस्परम- त्विजां यजमानस्य चाव्यभिचारार्थ कर्मारम्भे शपथकर्म अतश्च सि- मनैकान्तिकत्वाद् दृष्टार्थत्वस्यासाधकत्वमित्याह * यदा चेति * तस्माद्विरोधहेतुदर्शनाभ्यां न वेदमूलत्वं निराकर्तुं शक्यमित्युपसं- हरति * तेनोति * वेदमूलत्वानिराकरणाच्च न प्रामाण्यं निरा- कर्तुं शक्यमित्याह * तस्मादिति * पूर्वपक्षमुपसंहरति * अवि- शिष्टमिति * ईदृशं मूलश्रुत्यनुमानद्वारमविशिष्टं सामान्यतः सर्वा- सा स्मृतीनां यत्पूर्वन्यायेन प्रमाणत्वं प्राप्तं तदधुना विरुद्धश्रुत्यन्त- रपर्यालोचनकाले सत्यपि विरोधे युक्तमित्यर्थः । साध्याहारं सूत्रं योजयसिद्धान्तमारभते * एवमिति * निर्मूलस्मृत्ययोगाद्वदमू- लत्त्वाभावे किमन्यमूलं स्यादित्याशङ्याह * यात्विति * स्पष्टग्रह- समान्यांपरशुतिमूलत्वे ऽप्यप्रापाण्योपपत्तेस्तात्पर्यमात्रापवादो ऽय- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । १३७ मिति दर्शितम् । न च सत्यपि वेदमूलत्वे खातन्त्र्येण प्रामाण्यं भ- विष्यत्यत आह * स्वातन्त्र्येणोत * अस्तु तर्हि वेदस्यैवानुमानमत ८७ार आह * वेदोत * ननु सत्यपि प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे किमिति नानु- मीयते ऽत आह * वेदोत * तस्यानुमयस्य वेदवाक्यस्य वो ऽर्थ औदुम्बर्यादिस्तद्विषयं प्रत्यक्षं वेदवाक्यं यावन्नोपलभ्यतइत्यर्थः । अनुमानस्यासनिकृष्टार्थविषयत्वात्सन्निकृष्टस्य च ताप्यतद्विपर्ययप- रिच्छेदयोस्तुल्यत्वाद्विपर्ययपरिच्छिन्नस्याननुमेयत्वे ताद्रूप्यपरिच्छिन्नं दृष्टान्तयति *नहीति* एतदेव विवृणोति *स्मृतीनामिति* निवारणे कारणमाह * तावदेवेति * ननु प्रत्यक्षेणानुमानस्योत्पत्तिप्रतिबन्ध- क्षणो बाधो भवति स्मार्त तु सर्ववेष्टनादिकर्तव्यताशानं विरोधे ऽप्युत्पद्यमानं कथं बाध्यते न झुत्पन्नस्य ज्ञानस्य मिथ्यात्वलक्षणो बाधः सम्भवतीत्याशङ्कयाह * कृत्तसूला इति * मूलप्रमाणापक्षत्वा- स्मृतिप्रामाण्यं तदभावे इदं न सम्भवतीत्याशयः । एतदेवोपपा- दयति * न हीति * यतो वेदाख्यान्मूलात्स्मृतिप्रामाण्यं स्यात्त- छेदाख्यं मूलं न विद्यतइत्यर्थः । किमिति न विद्यतइत्यपेक्षिते पू. ोक्तमेव प्रत्यक्षशास्त्रेण मूलश्रुत्पनुमानप्रतिबन्धमुपपादयितुं स्मार- यति * प्रत्यक्षेति * उपपादयति * नैराकाझ्यादिति * अयमाश- गृहीतव्याप्तिकस्याप्यजिज्ञासो—मादिदर्शने ऽप्यग्न्यादिज्ञाना- नुपलम्भात्परोक्षार्थविषयशाने जिज्ञासापि सहकारिकारणमवसी- यते । स्पर्शश्श्रुत्या चावेष्टितत्वरूपेणौतुम्बर्याः परिच्छिन्नत्वात्कीह- श्योदुम्बर्यङ्गमिति जिज्ञासा नास्तीति जिज्ञासैवात्राकाक्षाशब्देनो- क्ता । कथं नैराकाक्ष्यमित्याशझ्याह * प्रमेयमिति * यत्पर्वतादिप्रमेयं केन चिदग्निमत्वादिरूपेण परिच्छेद्यं भवेत्तस्य पर्वतादस्तेन रूपेण परिच्छेदात्सावकाशप्रमाणता स्यादित्यन्वयः । अवकाशः प्रमाणस्य प्रमेये प्रवर्तितुं मार्गो जिज्ञासोपलक्षणो ऽभिप्रेतः । प्रमाणं तस्मि- न्प्रमेये सावकाशं स्यादिति समासार्थः । नन्वसत्यामपि जिज्ञासायां किमित्यनुमानं न प्रवर्तते व्याप्यशानं हि ब्यापकशाने कारणम् । यत्तु व चिद्वयाप्यशाने ऽपि व्यापकाशानं तद्व्याप्त्यस्मरणादप्युपप- त्स्यते । द्रव्यत्वस्य चानौष्ण्यव्याप्तिस्मरणे ऽपि तेजस्यनौष्ण्यानुमा- नानुपपत्तिः प्रत्यक्षेणोष्ण्यावगतौ तेजसो विपक्षत्वे सति तवृत्तव्य- त्वस्य व्याप्तिभङ्गादुपपत्स्यते इह तु स्पर्शश्श्रुत्या वेष्टनाभावावगमे ऽपि सर्ववेष्टनस्मरणस्य श्रुतिकल्पकस्य सद्भावाद्विरुद्धश्रुतिदर्शनस्य चानकान्तिकत्वेन सर्ववेष्टनश्रुत्वभावानुमापकत्वायोगात्कथं श्रुत्य- १ शास्त्रीयस्यज्ञानस्येति २ पु. पा. । य ·न्यायसुधायाम्। नुमानानुपपत्तिरित्याशस्याह * तादूप्येणेति * प्रत्यक्षावगते नौ व्याप्तिस्मरणे सत्यपि घूमज्ञानस्याग्निज्ञानजनकत्वादर्शनादजिज्ञासैव तत्रानुमानानुत्पत्तिकारणमवसीयतइति भावः । नन्वेवमपि स्मृत्या परिच्छिन्ने श्रुतेरप्रवृत्तिरिति विपरीतं कस्मान स्यादित्याशङ्याह * भिन्नति * भिन्नयोः सन्निकृष्टविप्रकृष्टत्वरूपेण विलक्षणयोः क- श्ययोः प्रकोष्ठयोः स्थिते प्रमाणे तत्रैकस्मिन्प्रमेये धावतइत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षशास्त्रस्यापि पदपदार्थपर्यालोचनादिसापेक्षत्वेनार्थपरिच्छेदवि- क्षेपात्तद्विरोधात्पूर्व मन्थरस्याप्यारब्धव्यापारत्वात्कथमप्रवृत्तिरित्या- ८८२ शयाह * तद्धीति * एकमपीत्यपिशब्दो यद्यपि शब्दार्थे व्याख्ये- यः । यद्यपि तन्मन्थरं प्रमाणं दूरमपि प्राप्तं बहूनपि व्यापारान् कृ- तवतू एकमेवार्थपरिच्छेदाख्यं पदमगतमर्थपरिच्छेदमात्रं न कृत्तव- दित्येवकाराध्याहारेण व्याख्येयम् । तथापीतरेणादौ गतेनार्थपरि- च्छदं कृतवता जीयतइति तथापि योत्वौशब्दो त्राध्याहार्यः । मन्थ- रत्वाविशेषात्तरविरोधे ऽप्यप्रामाण्यापत्तेर्मर्यादातिक्रमः स्यादित्या- शङ्कयाह * यति * नन्वेवं सत्यर्द्धवैशसादिदोषपरिहारार्थ वि- रोधे ऽपि प्रामाण्यमिष्यतामित्याशङ्कयार्द्धवैशसं परिहर्तुमारभते *न हीति * यस्मादेवमैकरूप्यनियमो नास्ति तस्माच्छीघ्रप्रमाणभावा- भावयोमन्थरप्रमाणप्रवृत्त्यप्रवृत्तिव्यवस्था न विरुद्धति हिशब्दयोज- ना । एतदेवोपपादयितुं सामान्यन्यायं तावद्वयुत्पादयति * सर्व- मिति * मूलमेव निकृत्यते मुखं वा विरुद्ध्यतइति च पूर्वश्लोकोक्त- स्य विरोधस्यैव द्वैविध्यमुक्तम् । श्रुत्या हि लिङ्गादीनां मूलं विनि- योगहेतुः श्रुतिरेव छिद्यते नास्तित्वेन बोध्यते लिङ्गादिभिस्तु वाक्या- दीनां मुखं विनियोजकश्रुत्यनुमानस्य द्वारं लिङ्गादि प्रतिबध्यते श्रु. त्यननुमापकत्वेन शाप्यते । न च रोधारोधव्यवस्थैव न युक्तति वा- च्यमित्याह * न चेति * अवाच्यत्वे.कारणमाह * उत्सर्गश्चोति * कथं तद्युत्सर्गापवादयोर्व्यवस्थेत्याशङ्ख्याह * विषयाविषयाविति * उत्सर्गस्य विषयमपवादस्याविषयं ज्ञात्वा बाधाभावः । अपवादस्य विषयमुत्सर्गस्याविषयं ज्ञात्वा बाथ इति विवेक इत्यर्थः । व्यवस्थान- भ्युपगमे तु व्यवहारविरोधः स्यादित्याह * यो हीति * यस्तु क- श्चिद्वैयात्यादेवमपि व्यवहर्तुमारभते तस्य लोकविरोधमाह * ता- वदेव हीति * अनुमानस्य च प्रत्यक्षविरोधाविरोधयोर्बाधाबाध- ८९ यथा लोकप्रसिद्धैवेत्याह * अनुमानमिति * सामान्यन्यायमु- क्त्वा प्रकृते योजयति * एवमिति * न्यायलभ्यव्यवस्थाप्रतिपादन- स्वार्द्धवैशसादिदोषपरिहारोपयोगितामाह * अत इति * अर्द्धवैशस- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ग्रहणमतिक्रयाईजरतीयत्वयोरच्युपलक्षणार्थम् । कथं न्यायतो व्यवस्थेत्यपेक्षायामुकामेव व्यवस्था सुग्रहणार्थमनुसन्दधाति *म- माणत्वाप्रमाणत्वइति * अतश्चैकरूप्यमेवायुकमित्याह * तस्मा- दिति * सिद्धान्तमुपसंहरति * तेनेति * ननु मृगतृष्णानुमानादेः सिद्धवस्तुविषयत्वेन वैकल्पिकतया विरोधपरिहारासम्भवादाबाधो युक्तः। स्मृतेस्तु कार्यविषयतया विकल्पेनोभयानुग्रहसम्भवादत्यन्त- बाधो न युक्त इत्याशङ्कते * विकल्प इति * परिहरति * उच्यत इति * पूर्वार्द्धनात्यन्तबाधादपि विकल्पः पापीयानित्युक्तमुत्तरार्द्धन स्वङ्गीकृते पि विकल्पे स्मृतरत्यन्तबाधो ऽपरिहार्य इत्युक्तमिति वि- घेकः । विकल्पस्य सुखाभ्युपगम्यत्वाभावोत्या तुल्यबलयोरगत्या तदङ्गीकरणमिह तु स्मृतेरत्यन्तबाधेन गत्यन्तरसम्भवाद्विकल्पाङ्गी- करणमत्यन्तमन्याय्यमिति सूचितं तत्तावद्वयाचष्टे * तुल्यबलोत * कक्षाभ्यां विलक्षणाभ्यामन्तरितेन विलक्षणीकृतेन श्रुतिस्मृत्योः प्रा- माण्येन विषमत्वेन शिष्टयोरवगतयोः श्रुतिस्मृत्योर्विकल्प इति वि- ग्रहः । किसुतेत्यनेनोक्तमतुल्यबलविकल्पस्यात्यन्तान्याय्यत्वमुक्तमु- पपादयति * तथा हीति * न च स्मृतिरपि निरपेक्षा येन तुल्य- बला स्यादित्याह * स्मृतरिति * ननु सापेक्षत्वे ऽप्यनुमीयमानायाः श्रुतेः प्रत्यक्षया सह तुल्यबलत्वाद्विकल्पो भविष्यत्यत आह * परा- धीनेति * यदि विरोधे पि श्रुतिरनुमीयेत ततः पराधीनप्रमाण- ९०१ त्वाच् त्या बाधितापि पुनरुज्जीवितुं क्षमा स्थान त्वेतदस्तीत्युक्तम *म प्रमाणपदे स्थितति * श्रुत्याख्यं प्रमाणं पद्यते मन्यते ऽनेनेति श्रुत्यनुमानं प्रमाणपदं तत्त्वमस्थिताअननुमितश्रुतिकेत्यर्थः । विकल्प- स्याष्टदोषत्वमुपपादयितुमारभते * तुल्यकश्येत्ति * तुल्या समाना कक्षा ययोस्ते तुल्यकक्षे तयोर्विकल्प इति विग्रहः ब्रीहियव- शास्त्रयोर्नियमार्थवनान्यनिवृत्तिपर्यन्तत्वाद् ब्रीहिशास्त्रप्रामाण्ये य- घप्रयोगानुपपत्तेर्यवशास्त्रप्रामाण्ये च ब्रीहिप्रयोमानुपपत्तेरितरे- तराप्रामाण्यकल्पनं विना विकल्पो न युक्त इत्यर्थः । ततः किमिति चेदत आह * प्रमाणस्येत्ति * कीहशं दोषद्वयमित्यपेक्ष- यामाह * प्रमाणत्वमिति * प्रतीतप्रमाणत्वापहवः प्रतीतिविरोधा- देवदोष इत्यर्थः। अप्रतीताप्रामाण्यकल्पनं च द्वितीयो दोष इत्याह * तथेति * सन्देहविपर्यययोर्दोषजन्यत्वाद्वेदे च तसावात्प्रामाण्या- भावरूपमेवाप्रामाण्यं वाच्यं तस्मिश्च प्रामाण्योपलम्भाभावः-प्रमा- णमिति तच्छब्देन इर्शितम् । तस्य प्रमाणस्याप्रमाणत्वमित्यर्थः । कलं त प्रामाण्योपलम्भस्याभाव इत्यपेक्षिते * प्रामास्योपलम्भस भाने ·न्यायसुधायाम्। सतीत्युक्तम् * यत्परिकल्पत इति यच्छब्दस्य क्रियाविशेषणत्वात्सो ऽप्यप्रमाणत्वकल्पनरूपो दोष:स्यादित्यनेनान्वयः। प्रमेयवचमो ऽर्थ- शब्दः। प्रमाणप्रमेययोः प्रामाण्योपलम्भाभावात् प्रमाणत्वयोः पर- स्परं विपर्ययाद्विरोधादित्यर्थः । कल्पिताप्रामाण्यस्य च शास्त्रान्त- रस्य प्रामाण्योपजीवनं विना तदर्थानुष्ठानायोगात्तदर्थानुष्ठानकाले तस्मिन्नेव शास्त्रान्तरे परं दोषद्वयं स्यादित्याह * अङ्गीकृत्यापीति * कीदशमित्यपेक्षिते कल्पिताप्रामाण्यत्यागं तावदोषमाह * यद्भाव- प्रमाणत्वमिति * प्रामाण्योपलम्भाभावः प्रभाणं यस्याप्रमाणत्वस्य तत्तथोक्तमेतस्याप्रमाणत्वस्येत्यर्थः ।निराकृतप्रामाण्योपजीवनं च द्वि- तीयो दोष इत्याह * प्रत्यक्षमिति * शास्त्रान्तरवर्जनाश्रयणयोरुप- पादितं दोषचतुष्टयमुपसंहरति * एवमिति * वाक्यान्तरे ऽप्येवं दोषचतुष्टय योज्यमित्याह * एत एवेति * द्वितीयेऽपिवाक्ये प्रतीत- प्रामाण्यापहवे ऽनुपलब्धेचाप्रामाण्ये कल्पितस्य चाप्रामाण्यस्य त्यागे निराकृतस्य च प्रामाण्यस्योपजीक्ने प्रकल्पितइत्यर्थः । यद्यष्टदोषो विकल्पः कस्माद् व्रीहियवादिष्वाधीयते ऽत आह * एवमिति * गत्यन्तराभावमेवोपपादयति * वीहीति * ततः किसितिचेदत आह * द्वाभ्यामिति * अश्वमुखीभ्यां किंनरीश्यामिवेत्यर्थः । एक- स्मिन् श्रुत्यर्थे बुद्धिमुपसंहर्तुमपश्यन्तं श्रोतारं प्रत्युभयोः श्रुत्योर- प्रामाण्यं प्रसज्यतेत्यर्थः। अस्तु तद्युभयाप्रामाण्यमेवात आह * त- ९१२ प्रेति * किमत्र गत्यन्तरमित्यपेक्षायामाह * एकस्य चेति एकाप्रा- माण्यमात्रागतिसम्भवेन द्वयोरप्रमाणता युक्तति साध्याहारंयोज्यम्। कस्मान्न युक्तेत्याशङ्कयाह * सिद्ध इति * एकं विनाशयितुं शीलं एषां चानेकन्तेषाम्मध्ये सर्वनाशे समुत्पन्ने घई त्यजति पण्डित इति अयं लोकप्रवादः प्रसिद्ध इत्यन्वयः । भवति च प्रस्तुतो ऽर्थों ऽस्य प्रवादस्य विषय इत्याह * सचायमिति * उभयोः श्रुत्योर्याव- यी तयोरपरिग्रहादित्यर्थः । ननु मित्रैर्यागादुभयोरनुग्रहो भवि- प्यत्यत आह * मिति * अप्यर्थे वाशब्दः मिश्ररपि यागं कुर्वा- णस्योभयोः श्रुत्यो श इत्यनुषङ्गः । ननु विधिस्त्वेकश्रुतित्वादित्य- नेन न्यायेन सर्वाङ्गोपसंहारिणा प्रयोगवचनेन व्रीहियवयोः समु- घयावगमात्कथं मिश्रविधेरदर्शनमत आह * नियमार्थे हीति * अ- प्राप्तविधिगोचरप्रयाजादिविषयो ऽसौ न्यायः। प्रीहियवयोस्तु निय- मविधिगोचरत्वात्समुचयो न युक्त इत्याशयः । ननु समुश्चये ऽपि नियमफलस्य नित्यत्वस्य सिद्धरविरोध इत्याशयाह * प्राप्ते चेति* पुरोडाशापादेव प्राप्तेषु बीद्यादिषुद्रव्यान्तरसक्किनिमित्तानियत- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १४१ त्वनिवृत्त्यर्थनियतत्वफलस्य नियमस्य समुच्चयानुपपत्तिरित्याशयः। ननु श्रुतबीहियवातिरिक्तगोधूमादिनिवृत्त्यापि नियमोपपत्तेन ब्रीह- यवयोरितरेतरनिवर्तकत्वमित्याशङ्कयाह * ब्रीहय इति * समर्थः पदविधिरिति पदमात्रविधेः सामर्थ्यापेक्षत्वादुव्रीह्यादिप्रातिपदिकस्य च यवादिसापेक्षत्वेन व्याघातापत्तेर्विभक्त्यन्वयायोगानिरपेक्षाणा- मेव व्रीहियवानां तृतीयया करणत्वप्रतीतेर्मिश्रत्वं न युक्तमिति भावः । किं चादृष्टार्थत्वे सत्यनिर्घातोपायपरिमाणत्वेन प्रधानस्यैका- ङ्गविधानेन नैराकाश्याप्रतीतेः समुश्चयः स्यात् ब्रीह्यादेस्तु प्रदेयप्र- कृतित्वेन दृष्टार्थत्वादेकविधानेन नैराकाङ्क्षयावगतेः समुच्चयो न युक्त इत्यभिप्रायेणाह * नैवेति * यथाश्रुतैर्निरपेक्षतया प्रदेयप्रकृति- त्वेन श्रुतेरित्यर्थः । तस्मादुभयार्थापरिग्रहवन्मिश्रयागे ऽप्युभयना- शः स्यादित्युपसंहरति * एवमिति * अप्रतिपत्तिरपरिग्रहः एकस्य चांप्रमाणत्वमित्यादिना पर्यायेणैकैकाप्रामाण्याश्रयणं नाम यद्त्यन्त. रमुपपादितं तदुपसंहरंति * तेनेति * एतच्चैकैकाप्रामाण्यमसम्भ- धात कचिदङ्गीक्रियते न तु दोष एव न भवतीति शङ्कनीयमित्या- * सेयमिति * येयमेकैकाप्रमाणता द्वयोरप्यनवस्थिता सात्यन्त- मन्याय्येत्यर्थः । कथमन्याय्येत्यपेक्षायामाह * अव्यवस्थेति * अयु- तत्वे हेतुमाह * सर्वत्रैव हीति * एवं तईप्रतीयमानमपि गत्यन्तरं किंचित् ब्रीहियववाक्ययोरपि मृग्यतांन त्वत्यन्तान्याय्यविकल्पा- ङ्गीकरणं युक्तमित्याशयाह * तदेतदिति * श्रुतिस्मृत्योरत्वेकरूपत्वे ९२२१ व्यवस्थितं चिह्नमस्तीत्याह * श्रुतीति * किं तदित्यपेक्षायामाह * खरूपेणेति * ततः खरूपादित्यर्थः । अन्यशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वा- समासाविघातः । कथमनयोर्व्यवस्थाकारणत्वमित्याराड्याह * यो यस्यति * न च श्रुतेः खरूपाश्रयस्य प्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य बलव- कारणान्तरं बाधकमस्तीत्याह * न चेति * ततश्च स्मृतेः खरूपा- श्रयस्याप्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य बाधकं मूलश्रुत्यनुमानं प्रत्यक्षश्रुतिवि- रोधान्नास्तीत्यर्थादुक्तं भवति । अन्यापेक्षस्य तु स्मृतेः प्रामाण्यरूपस्य श्रुतिरेव बाधिकास्तीत्याह * स्मार्तस्येति * ततश्च श्रुतेरन्यापेक्षस्या- स्याप्रामाण्यरूपस्य धर्मस्य कारणाभाव एव बाधको ऽस्तीत्येतदप्यर्था- वुक्तं भवति । कथं श्रौतप्रत्ययस्य स्मार्तप्रत्ययाद् बलवत्त्वमित्याश- ङ्कयाह * प्रत्यक्षे चेति * सन्निकृष्टविप्रकृष्टार्थत्वादपि श्रुतिस्मृत्यो- बलावलव्यवस्था प्रतीयतइत्याह * श्रुतिलिङ्गति * ननु श्रौतप्रत्ययस्य समकालमेव स्मार्तप्रत्ययोदयात्कथं सन्निकर्षविप्रकर्षावित्याशया- ह* स्मृत्येति * प्रतीतिमात्रं स्मृत्या तदा क्रियते न श्रुतिवत्प्रमि- ·१४२ न्यायसुधायाम्। तिरित्यर्थः।कचिद्विपरीतपाठस्तत्र । प्रमीयतइति भावे लकारः । यावत् स्मृत्या श्रुत्यनुमानेन प्रमाणोभूयत भवितुमारभ्यते तावच्छ- त्यार्थ एव प्रतीयतइत्यर्थः । नन्वर्थपरिच्छेदाय प्रवृत्ता स्मृतिः पश्चा- दपि तावदर्थपरिच्छेदं करिष्यतीति किमिात विकल्पो न स्यादित्या- शयापवादसिद्ध्यर्थं जिज्ञासाविरहेणकप्रमाणपरिच्छिन्ने ऽयं प्र- माणान्तराप्रवृत्तिं पूर्वोकामेव विकल्पनिरासाथै स्मारयति * विरु- खेति * प्रमेयाकाङ्गानिराकरणेन प्रभामा आकाङ्क्षवं निराकृता ताद- प्यपरिच्छिन्ने ऽपि मन्थरं न-प्रवर्तते किमुत वैपरीत्यपरिच्छिन्नइत्या- ह * न चेति * ननु श्रुत्यर्थपरिच्छेदकाले यद्यपि स्मृत्यार्थी न प- रिच्छिद्यते तथापि श्रुतिस्तावदनुमीयते ततश्चानुमितायाः श्रुतेः प्रत्य- नया सहाविशेषात्किमिति विकल्पो न स्यादित्याशङ्कयाह' * स्मृत्या चेति * स्मार्तार्थपरामर्शमात्रं तदोत्पद्यते न. श्रुत्यनुमानमित्यर्थः । नन्वन्यतः परिच्छिन्नोऽप्यर्थो सत्यामपि जिज्ञासायां खसामर्थ्य- स्मृत्यापि पश्चाच्छेत्स्यते ऽत आह * किं कर्तव्यमिति * यदि चैव- मभविष्यत्ततः सन्निकार्षविप्रकर्षविशेषाभावाद् बलाबलव्यवस्था ना- भविष्यदित्याह * युगपदिति * यदि च श्रुत्यर्थपरिच्छेदसमकाल- मेव स्मृत्या खमूलं स्मृतिरनुमीयेत नतोऽर्थविसकर्षे ऽपि भुस्यवध- ९३।१ म्भात् बलाबलव्यवस्था च स्याम वेतदस्तीत्याह * यद्धति * तसिस- नव क्षणे मूलं याद कल्पयदिति यदिशब्दो ऽध्याहार्यः यद्वेति वा यच्छब्द एव यदिशब्दार्थे व्याख्येयः यतस्तु स्मृत्या गृहीते ऽप्यर्थे मूलान्तरनिषेधयुक्तिपर्यालोचनापेक्षत्वाचिरेण श्रुतिकल्पनेति तु श- ब्दाध्याहारेण व्याख्येयः । ननु श्रुत्यनुमानासम्भवे ऽपि स्वतन्त्रेव स्मृतिः प्रतिष्ठास्यतीति विकल्पो ऽपरिहार्य इत्याशङ्कयाह * स्मृ- तिरिति * अतो ऽस्ति श्रुतिस्मृत्योरेकरूपत्वे व्यवस्थित चिह्नमित्युप- संहराति * तदपेक्षेति * ततश्चेत्यस्मिन्नर्थे पुनः शब्दः । एवं विक- ल्पस्याष्टदोषत्वान्न तावत्स्वाभ्युपेयतेति पूर्वार्द्ध व्याख्याय पाक्षिके चाप्रमाणत्वे स्मृतयः सुनिराकरा इत्युत्तरार्ध व्याख्यास्यन्विवेकार्थ पूर्वाद्धोक्तं बाधप्रकारमुपसंहरति * एष तावदिति * उत्तरार्द्ध व्याचष्टे * द्वितीयेनेति * विकल्पपदवीं गतायाः स्मृतेरत्यन्त- बाध इति द्वितीयः प्रकार इत्यर्थः । कथमित्यपेक्षायामापन्नापाक्षिक बाधमित्युक्तम् । अत्रैवार्थे ऽनारब्धव्याख्यानमपि भाष्यं प्रसङ्गाद्विवे- क्तुं योजयति * तदर्शयतीति * नासप्ति व्यामोहविज्ञानइल्यादिभा- ध्येणैको बाघप्रकार उक्तः । विकल्प वित्यादिना द्वितीय इति वि- वेकः । पाक्षिकबाधापत्तावपि कथमात्यन्तिको बाध त्याशङ्याहह ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । * तदा चेति * भाष्योक्तः श्रुतिप्रमाणपक्षस्तदाशब्देन परामृष्टः । किं तु तदानीं स्मृत्यप्रामाण्यकल्पनावेलायां सा स्मृतिरश्रुतिमूला- वधार्यते यतस्तस्याः प्रमाणत्वं श्रुतिमूलत्वकारितमित्यन्वयः । ननु श्रुतिमूलत्वाभावे ऽपि स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यसम्भवात्कथमत्यन्तबाध इत्याशङ्कयाह * श्रुतीति * विप्रलम्भादेनिराकृतत्वात्कथमापत्तिरि- त्याशय निराकृतेत्युक्तम् । वातन्त्र्यनिरासायाविगानेत्युक्तम् । नि- त्यत्वद्वारेत्यनेन नित्यत्वं विना खातन्त्र्यं न सम्भवतीत्युक्तम् । न- म्वेवमपि प्रमाणान्तरमूलतया प्रामाण्यं भविष्यतीत्यत आह * श्रु- तिमिति * स्मृतरतीन्द्रियार्थविषयत्वात्प्रमाणान्तरं मूल न सम्भ- वतीत्याशयः । श्रुतेरिवेति पूर्वोपन्यस्तं वैधHदृष्टान्तं विवृणोति * ब्रीहीति * अयमाशयः सन्देहविपर्ययोस्तावदोषजन्यत्वादेदे च तदभावादसम्भवः।विज्ञानानुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यं संवेदनविरोधा- दयुक्तं, न च यथा सामान्यशास्त्रादेरापाततो विशेषशास्त्राद्यवरुद्ध ऽपि विषये प्रवृत्तिप्रतीतावपि विरोधपरिहारार्थापत्त्या विशेषशा- खाद्यनवरुद्ध ऽर्थे तात्पर्यावसायात्तात्पर्यावधारणसहकृतेन सामा- न्यशास्त्रादिना तत्रैव विषये परिच्छेदफलात्मकविशिष्टशानाख्यं वि- मानमुत्पाद्यतइति विशेषशास्त्राद्यवरुद्ध ऽर्थे विज्ञानमुत्पत्तिलक्षणम- प्रामाण्यं जातं तथात्रापि यवशास्त्रस्य यवव्यतिरिक्तद्रव्यमात्रनि- स्यर्थत्वप्रतीतावपि व्रीहिशास्त्रपालोचनया व्रीहिव्यतिरिक्तद्रव्या- न्तरनिवृत्तौ तात्पर्यावसायासदद्वधारणसहकृतस्य यवशास्त्रस्य तत्रैव विज्ञानोत्पादकत्वाद् ब्रीहिनिवृत्त्य विज्ञानानुत्पत्तिलक्षणमप्रामाण्यं भविष्यतीति वाच्यम् । तथा सति मिश्रत्वस्य निराक मशक्यत्वा- तू । किञ्च व्रीहियवशास्त्रयोनिरपेक्षत्रीहियवविधानत्वे. अपि प्रयोग- भेदेनोभयोनिरपेक्षसाधनत्वोपपत्तेर्विनियोगावस्थायां विरोधाभावा- कस्याप्यप्रामाण्यं कल्प्यं प्रयोगावस्थायां त्वेकोपादानेनैव कार्यसि- द्धरितरोपादानानर्थक्याद्विरोधः स्यात् । न चानयोर्विनियोगविध्योः प्रयोगविधानार्थत्वमस्तीति विरोधाभावाद्वस्तुतो नास्त्येवापामा- एयम् । प्रयोगविधेस्तु समस्ताङ्गप्रधानशास्त्रपर्यालोचनपूर्वकत्वेन ब्रीहियवशास्त्रालोचनया वीहयो वा यवा वा प्रयोगभेदेनोपादेया इत्येवं रूपस्यैव कल्प्यत्वान्नाप्रामाण्यशङ्का तस्माद् व्रीहियवशास्त्रयोः प्रयोगविधानार्थत्वाभावे ऽपि स्वविषयानुष्ठापकत्वस्य सर्वविधिसा- धारणस्य खरसतः प्रतीयमानस्य निराक मशक्यत्वान्निरपेक्षवीहि- यवानुष्ठापकत्वस्य चैकस्मिन्प्रयोगे विरोधादवश्यमेकस्यानुष्ठापकत्वे शास्त्रान्तरस्याननुष्ठापकत्वमङ्गीकार्य दृष्टं चैकस्यापि विधेः सामर्थ्या- ·१४४ न्यायसुधायाम। अपेक्षया देशकालपुरुषविशेषापेक्षमष्ठापकत्वममनुष्ठापकत्वं चेति न कश्चिद्विरोधः भतश्चानुष्ठापकयोरपि ब्रीहियवशासयोरेकप्रयोग- काले शालान्तरस्यौदासीन्ये ऽनुष्ठानास्यफलापहारादारोपितमे- । प्रामाण्याभावरूपमप्रामाण्यमिति प्रयोगान्तरकाले वा स्ता- इनोज्जीवितेन तत्प्रामाण्येन बाधो युक्त इति । ननु स्मृ- तेप्रामाण्यस्यापि प्रयोगान्तरवेलायामुज्जीवनसम्भवात्कथमत्यन्त- ९४३३ प्रतीघात इत्याशयाह * नन्विति * ननु प्रयोगान्तरकाले त- स्याः स्मृतेः श्रुतिमूलत्वं कल्पयिष्यते ऽत आह * न हीति * ननु प्रथमप्रयोगकाले स्मृतन्त्यिादिमूलकल्पने माभूत्प्रयोगान्तरफाले प्रामाण्योज्जीवनं प्रागगृहीतविरुद्धश्रुतिकेन तु श्रुतिमूलत्वकल्पनेन स्मृत्यनुसारात्प्रथमप्रयोगे कृते प्रयोगान्तरकाले विरुद्धश्रुतिग्रहणे ऽप्यनुमितायाः श्रुतेः प्रत्यक्षया सहाविशेषाद्विकल्पो दुर्वार इत्याश- ङ्कते * आहेति । एतस्येति * सर्वदा प्रतिघातस्येत्यर्थः। यदि तु सर्वैः श्रुतिरेव प्रथमं ग्रहीतव्या न स्मृतिरिति नियमः स्यात्तथापि पौर्वापर्यनिबन्धनः सर्वान्प्रति बलाबले विशेषः स्यान्न त्वेतदस्तीत्या- ह * न चति * नन्वस्तु तर्हि प्रथमश्रुतिग्राहिपुरुषापेक्षो ऽयं स्मृ- तिप्रामाण्यापवाद इत्याशङ्कय पौर्वापर्यस्य बलाबलकारणत्वाभावे दृष्टान्तमाह * आद्यइति * तत्प्रथतीति पाठे येन पुरुषजातेनेति वक्तव्यं खपरशाखाविहितानांच सत्यपि पौर्वापर्ये कल्पसूत्रकारैरेवं प्रातरूपोदयं व्युषित उदिते वेत्यादिवदद्भिर्विकल्पाङ्गीकरणापौर्वा- पर्यस्य बलाबलकारणत्वं नास्तीत्याह * स्वशाखेति * जैमिनेरपि न चैकं प्रतिशिष्यतइति सर्वशाखापसंहाराभिधानात्पौर्वापर्यस्य बला- बलकारणत्वमनभिमतमित्यागमविरोधो भवत्पक्षे स्यादित्याह * स- ९५।१ वैति * पौर्वापर्यस्य बलाबलकारणत्वाभावमुपसंहरति * तस्मा- दिति * मातापितृप्रणीतोपदेशवत्पौर्वापर्यश्रवणमनाश्रित्य सर्वान्पू- र्वश्राविणः पश्चाच्छाविणश्च पुरुषान्प्रति निर्विचिकित्समेव प्रामाण्य- मान चैकं प्रतिशिष्यतइत्यनेनन्यायेन जिज्ञासुभिरभ्युपगन्तव्यमित्य- न्वयः । पौर्वापर्यश्रवणानाश्रयणहेतुत्वेन बलाबलापर्यालोचनात्को- बलाबलहेतुत्वे हि सतिं पौर्वापर्यश्रवणमाद्रियेत तस्य तुनित्याव- स्थितासु शाखासु वस्तुतः पौर्वापर्यरहिताखात्मीयाशक्तिमात्रकारि- तत्वाद् बलाबलहेतुत्वं नास्तीत्यर्थः । आत्मीयाशक्तिमात्रकारितस्य पौर्वापर्यस्य बलाबलहेतुत्वाभावे दृष्टान्तत्वेनैकवाक्यगतपूर्वोत्तरवर्ण- वदित्युक्त वर्णानां प्रत्येकमप्रत्यायकत्वेनार्थप्रतीत्यर्थतया तत्पौर्वापर्य- स्थाशक्तिमात्रकारितत्वाभावेनादृष्टान्तत्वात्पदवदिति दृष्टान्तान्तरमु- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। बलाबलस्या- तं, वेदवाक्यगतपदपौर्वापर्यस्य घेदो वा प्रायदर्शनादित्यत्र ब- लाबलहेतुत्वाभिधानाल्लौकिकवाक्यगतपदपौर्वापर्यमत्र दृष्टान्तः । वर्णपौर्वापर्यमपि बलाबलहेतुर्न भवतीत्येतावता दृष्टान्तितम् । पौ- पर्यस्य च बलाबलहेतुत्वे तस्यानवस्थितत्वेन नवस्थितत्वेन प्रामाण्यानवस्थानं स्यादित्याह * अन्यथा ही- ति * पौर्वापर्यस्य च बलाबलकारणत्वाभावे खोत्प्रेक्षामात्रेण वि- कल्पभ्रान्त्यादिमूलत्वकल्पनया स्मृत्यप्रामाण्यमङ्गीक्रियमाणमर्च- वैशसपरिहारार्थमविरोधे ऽप्यापादयेदित्याह * इत्थं चेति * ऐक- रूप्यमेवोत्प्रेक्षितुं युक्तमित्याह * सर्वे वेति * प्रथम स्मृतिग्रहणे ऽपि पश्चाद्विरुद्धश्रुतिदर्शनेन पूर्वोत्पन्नमूलश्रुत्यनुमानबाधाद्विकल्पे सर्वदा प्रामाण्यं प्रतिहन्येतेति परिहरति * उच्यतइति * अत्रैव दृष्टान्तमाह * यो हीति * द्वात्रिंशत्कृष्णलरजतपरिमाणं कार्षापणः कूटाकूटविलक्षणविवेकज्ञानेन जनिता व्युत्पत्तिः कूटत्वनिश्चयो यस्य स तथोक्तः । ननु श्रुत्यर्थपरिग्रहकाले मूलश्रुत्यनुमानबाधो ऽपि पूर्व स्मृत्यर्थपरिग्रहकाले बाधाभावाद्विकल्पो भविष्यत्यत आह * न चास्येति * ननु द्वितीयप्रयोगे विरुद्धश्रुतिदर्शने ऽपि पूर्वो- स्पन्नस्य मूलश्रुत्यनुमानस्य प्रतिबन्धायोगाद मितायाश्च श्रुतेरत्यन्त- बाधानुत्पत्ते१र्वारो विकल्प: स्यादित्याशङ्कते * ननु चेति * अ- प्रमितस्यार्थस्यानुष्ठातुमशक्यत्वादेकप्रयोगकालोत्पन्नायाश्च प्रमितेः प्रयोगान्तरकाले विनष्टत्वात्तन्मूलस्य स्मरणस्यानुवृत्तावपि मूलप्र- माणालोचनं विना निश्चायकत्वायोगात्प्रतिप्रयोगमनुष्ठयपदार्थ- विषयप्रमाणालोचनापेक्षणादेष्टितौदुम्बर्यङ्गमिति प्रथमप्रयोगवेलायां स्मृतिमूलस्मृत्यनुमानानिश्चितेऽपिपुनः प्रयोगान्तरवेलायां क्रीहश्यो- दुम्बर्यङ्गमित्याकाङ्क्षायां स्मृत्या श्रुतिमनुमिमानो विरुद्धश्रुतिदर्शना- निवार्यतइत्यननुमितमूलायाः स्मृतेरत्यन्तबाधो विकल्पाङ्गीकरणे प्रसज्येतेति परिहरति * नैतदेवमिति * एतदेव याशिकाचारेण द्रढयति *यदि हीति* ननु सङ्कर्षे व्रीहिभिरिष्ट्वा वीहिभिरेव यजेत यवेभ्यो यवैरिष्ट्वा यवैरेव यजेताव्रीहिश्य इति वाक्यमुदाहृत्य कि- मनेनाग्रयणाभ्यासो विधीयते दर्शपूर्णमासयोर्वा द्रव्यनियम इति स- न्दिह्याग्रयणप्रकरणे पाठायजेस्तद्विषयत्वप्रतीतेह्याग्रयणेनेष्ट्वा पु- नद्याग्रयणेन यजेतेत्याग्रयणाभ्यासविधिरयमिति वीहिभिरिष्टवा व्रीहिभिरेव यजेत यवेभ्य इत्याग्रयणाभ्यासः प्रकरणादित्यनेन सू- श्रेण पूर्वपक्षयित्वाभ्यासविधौ प्राप्ते कर्मण्यभ्यासद्रव्यरूपानेकगुण- विधानेन वाक्यभेदापत्तेः कर्मान्तरविधौ च गौरवापत्तेः । प्रकृताग्र- ·न्यायसुधायाम्। - यणप्रकृतित्वेनोपसापिते दर्शपूर्णमासाख्ये कर्मणि बहियवयोर्विक स्पेन प्राप्तयोर्यवतीह्याग्रयणाधिव्यवसाविधानार्थमेतद्वाक्यामिति दर्शपूर्णमासयोर्वान्तरालसंयोगान हन्यत प्रत्यर्थ विद्यतइति सूत्रेण सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात्कथं * यावज्जीवं तैरेव यजेतेत्युक्तम् * उ- च्यते । अग्निहोत्री वै नानादयिता तस्याः पयसाजुहुयादित्याप्रयणे- टिस्थाने अग्निहोत्रस्थाने अग्निहोत्रविशेषविधानात्तत्पक्षाश्रयणेनेह उक्तमित्यदोषः अव्यवस्थितविकल्पो ऽपि व्रीहियवयोरकृताग्रयण- विषयतयव व्याख्ययः । एतदेवोपसंहरति * नेति * यद्यपि सम- स्ताङ्गोपेतप्रधानविषयप्रयोगशास्त्रालोचनेनानुपानं प्रवते तथापि तस्य प्रत्येकपदार्थावधारणपूर्वकत्वात्तस्य च विनियोगशास्त्राधीनत्वा- त्तदालोचनमिहोक्तम् । प्रयोगशास्त्रस्य त्वनुष्ठानमात्रफलत्वेनाङ्गाङ्गि- भावे प्रमाणत्वाभावात्तदाभप्रायः प्रमाणशब्दो न युज्यते । यश्चात्य- ताप्रामाण्यवादिमत पौर्वापानवस्थानात्प्रामाण्यानवस्थानमुक्तं तद- स्मिन्नपि विकल्पवादिमते प्रथमश्रुतिग्रहणे ऽत्यन्तस्मृत्यप्रामाण्या ङ्गीकरणन पर्यनुयोगसाम्याद्विकल्पवादिना वा पौर्वापर्यानादरेत्य- न्ताप्रामाण्यवादिनापि तदनादरेण परिहारसाम्यादवाच्यमित्याह * यञ्चेति * पर्यनुयोगसाम्यमुपपादयति * यदा हीति-* ननु पर्यनुयोगसाम्ये ऽपि प्रथम स्मृतिग्रहणे विरोधादर्शनेन मूलश्रुतेर- घश्यकल्प्यत्वात्क्लप्तायाश्च श्रुतेरत्यन्तबाधायोगात्पौर्वापर्यानादरेत्य- न्ताप्रामाण्यसिद्धः परिहारसाम्यं नास्तीत्याशङ्कयाह * कालान्तरे ऽपीति * क्लप्ताया अपि श्रुतेविरुद्धश्रुतिदर्शने सत्यभावावधारणस्यो- क्तत्वादत्यन्ताप्रामाण्यवादिमते ऽपि पौर्वापर्यमकारणं तदनङ्गीकृत- मेव तु पौर्वापर्यस्य बलाबलहेतुत्वमापाद्य विकल्पवादिना निरस्त- मित्याशयः । किं च प्रथमं स्मृतिग्रहणे प पुरुषान्तरदृष्टया श्रुत्या तदानीमपि मूलश्रुत्यनुमानबाधाद्विकल्पो न युक्त इत्याह *पूर्वेति* ननु पुरुषान्तरस्य विरुद्धश्रुतिदर्शने ऽपि स्वयमदर्शनात्क- थं बाधो ऽत आह * पुरुषान्तरेति * एवं तर्हि व्रीहियवश्रुत्योरपि पुरुषान्तरबाधेनाङ्गीकृतप्रामाण्यमपि पुरुषं प्रत्यप्रामाण्यापत्तेः । स- वान्प्रत्यप्रामाण्यं प्रसज्यतेति शन्ते * यति * श्रुतेरननुष्ठापक- त्वमात्रमप्रामाण्यं,न च पुरुषान्तराननुष्ठापकत्वेन पुरुषान्तरं प्रत्यनु- ष्ठापकत्वं बाध्यते । न चैवं पुरुषव्यवस्थया विकल्पानापत्तिः शङ्क- नीया पठ्यमानत्वाविशेषेण प्रमाणीकृतयवश्रुतिकमपि पुरुषं प्रति ९७२ कालान्तरे यवश्रुतेः प्रामाण्याभ्युपगमादिति परिहरति * उच्यत- इति * प्रतियोगित्वेन व्रीहिश्रुतेरपि बुद्धिस्थत्वात्तयोरिति द्विवच- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १४७ नम् । ननु स्मृत्यनामताया अपि श्रुतेः पुरुषान्तरगतविरुद्धश्रुतिद- शेनेनाननुष्ठापकत्वरूपं निमज्जनमात्रं करिष्यते नाभावावधारणमि- त्याशङ्ख्याह * स्मृतित्विनि * सर्वेषां प्रथमस्मृतिग्रहणे निष्प्रति- द्वन्द्वानुमानसिद्धः पश्चाद्विरुद्धश्रुतिदर्शने सति निमज्जनमात्रकल्पनं भवेदपि केषां चित्तु प्रथमश्रुतिग्राहिणां स्मृतिमूलश्रुत्यभावावधारणे सत्येकस्याः श्रुतेः सदसत्त्वविरोधात्पुरुषान्तरगतमपि श्रुत्यनुमान मिथ्योति निश्चीयतइत्याशयः । सर्वदा तावतां पुंसामभावातून स्मृतिरप्रामाण्येन मुच्यतइत्याकारप्रश्लेषणान्वयः । कर्तरीयन्तृ- तीया । अप्रामाण्य स्मृतिमात्मनः सकाशान्न मुञ्चतीत्यर्थः । प्रामा- एयेनेति तु पाठे यदि सर्वदा तावतां भावः स्यात्ततो न प्रामाण्येन मुच्यते न त्वेतदस्ति । प्रथमश्रुतिग्राहिणामपि केषां चिद्भावादिति व्यवधारणकल्पनया योज्यम् । अभ्युपगमवादमात्रं चैतत्परमार्थ- तस्तु सर्वेषामपि प्रथमश्रुतिग्रहणे पश्चात्तेन विरुखश्रुतिदर्शनेन पू- वोत्पन्नस्मृतिमूलश्रुत्यनुमानमिथ्यात्वनिश्चयाद्विकल्पो न युक्त इत्याह * अप्रामाण्यपदं चेति * फारतन्त्र्यमप्रामाण्यपदम् ननु सत्यपि वि-' रुद्धश्रुतिदर्शने विकल्पेनोभयप्रामाण्यसम्भवात्किमिति स्मृत्यनुमि- तायाः श्रुतेरभावो ऽङ्गीक्रियतइत्याशझ्याह * अध्यारोप्यतोत * गत्यन्तरसम्भवे ऽष्टदोषदुष्टविकल्पापादकश्रुत्यनुमानस्यायुक्तत्वात स्मृत्यप्रामाण्यकल्पनमेव न्याय्यमित्याशयः । एतदेव विकृणोति * विरुद्धयोहीति * एवं चसति श्रुतिविरोधेऽत्यन्तदुष्टविकल्पपरिहा- रार्थ भ्रान्त्यादिमूलत्वकल्पनया स्मृत्यप्रामाण्याङ्गीकरणस्य न्याय- त्वेनार्द्धवैशसानापादकत्वान्न तत्परिहारार्थमविरोधे ऽप्यप्रामाण्यमा- पादनीयमित्याह * नन्विक्ति * यत्तु सर्वत्रैकरूप्योत्प्रेक्षैव युक्तेत्युक्तं तद्विरोधाविरोधाभ्यां सर्वत्र व्यवस्थादर्शनादयुक्तमित्याह * य- थेति * नास्त्येकरूपतेत्यतः शब्दाध्याहारेणोपसंहारः । अधिकरणा- थै व्याख्याय भाष्यमनुसन्दधानस्तत्र यथेत्युदाहरणभाष्यं पूर्वाधि- करणप्रतिपादितश्रुत्यनुमानद्वारस्मृतिप्रामाण्यापवादार्थे ऽस्मिन्नधिक रणे प्रत्यक्षश्रुत्यर्थोपसंहारपरकल्पसूत्रेकारवचनस्यानुदाहार्यत्वाद- युक्तमित्याशय समर्थयते * यद्यपीति * कल्पसूत्राधिकरणे स्वा-९८ार तन्यस्य निषेत्स्यमानत्वात्पौरुषेयत्वेन च वस्तुतो ऽप्यनुपपत्तेः कल्प- सूत्रमूलभूतानामपि श्रुतीनां शाखान्तराधीतानामनुमेयत्वाविशेषा- प्रत्यक्षश्नुत्यर्थोपसंहारपरत्वलक्षणस्य वैलक्षण्यात्मकस्यान्तरस्याव्याप- कत्वेनाल्पत्वाद्युक्तमुदाहरणत्वमित्याशयः। सर्ववेष्टनस्मृतेर्जेमिनि- कतिप.ना।

·न्यायसुधायाम्। हटशाट्यायनिवासासगतभुतिमूलत्वे ऽप्यस्मवादीनां मूलादर्शनाद- स्त्रदाहरणत्वं क्रीतराजकभोज्यानत्वस्मृतिमूलस्य तु तस्मादीक्षित- स्य विज्ञातस्य क्रीतराजकस्य भोज्यं भवतीत्यथर्ववेद पठ्यमानस्या- स्मदादिप्रत्यक्षत्वेन निराक मशक्यत्वात् क्रीतराजको भोज्यान इत्युदाहरणभाष्यमयुक्तमाशय समर्थयते * फ्रीतेति * बाध्यत्वा- सम्भवशानिराससाम्याइयक्रमो न दोषः । तथापि स्मृतिपक्षे बा- ध्यत्वे निक्षेपामुदाहियतइत्यन्वयः । अग्नीषोमीयसंस्थावधिभोजन- प्रतिषेधविरोधादिति बोध्यत्वे हेतुः विरोधे ऽपि कथं बाध इत्याश- म * अधिकृतानधिकृतत्युक्तम् * अधिकृतानधिकृतविवेकार्थ त- स्येत्याधुक्तं कथमधिकृत्तानधिकृतयोर्षलाबलविशेष इत्याशय प्रक- रणविशेषादिति प्रकरणाधोतसामिधेनीपाश्चदश्यानारभ्याधीतसा- मदश्यबलन्यायोदाहरणं दीक्षितासभोजनस्यायशाङ्गत्वेन यशाङ्गगो- चरन्यायाविषयत्वाखासंमतिसूचनार्थम् * भाष्यकारेणेत्युक्तम् * भाष्यकृतश्चैषो ऽभिप्रायः त्रयीप्रतिपादितस्य दीक्षितानभोजनप्रतिषे- धस्यावध्यपेक्षायामथर्ववेदप्रतिपादितस्यावधेर्दूरस्थत्वेन विलम्बित- स्वादथर्ववेदप्रतिपादितस्य तु तस्माहीक्षितस्याविज्ञातस्याक्रीतराज- कस्याभोज्यं भवतीति प्रतिषेधस्य निहीतावधित्वेनावध्यनपेक्षत्वादी- बल्यमिति अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्योदाहरणमयुक्तम् । कृष्णके- शत्वस्यानवस्थितवयोवस्थाविशेषत्वनानवस्थितवर्षसंख्यारूपकालविशे- षत्वेन चोत्तरकालमपि सम्भवात् । न च जातपुत्रो ऽग्नीनादधी- तेत्युत्तरकालं पुत्रजन्मप्रतीक्षणाद् बहुकालातिक्रमे सति कृष्णकेश- त्वापनयः शङ्कनीयः । जातपुत्रस्य पक्षान्तरत्वसम्भवेन समुश्च- यस्य संदिन्धत्वादित्याशय समर्थयते * कृष्णकेशत्वं चेति * तथा- पि व्यक्त एव विरोधो दृश्यतइत्यन्वयः । कथमित्यपेक्षिते स्मरणप्र- काशितस्यार्थस्य यौवनावस्थारूपस्य जातपुत्रत्वकृष्णकेशत्वाभ्यां बा- ल्यवार्द्धकव्यवच्छेदेन परिग्रहादुपलक्षणादित्युक्तम् । कृष्णकेश- त्वजातपुत्रत्वयोः प्रत्येकमाधानाधिकारिविशेषणत्वेऽष्टदोषविकल्पा- पत्तविशेषणविशेष्यभावाप्रतीतेश्च समुच्चयायोगाहारपरिग्रहोत्तर- काले च कृष्णकेशस्य नियमेनाधानप्राप्तेः पलितकेशव्यावृत्त्यर्थतया कृष्णकेशत्वविशेषणत्वविशेषणस्य परिसंख्यार्थत्वापत्तेरजातपुत्रस्या- पि च हरिश्चन्द्रादेः पुत्रार्थयागोपाख्यानेनाहिताग्नित्वदर्शनेनाजात- पुत्रत्वस्य स्वरूपेण विशेषणत्वानुपपत्तेः । स्मृत्यनुसाराश्चोभयोयौं- घनावस्थोपलक्षणार्थत्वमवसीयतइति भावः । ननु यौवनावस्थायाः किं चिच्छेषे ऽपि स्मृत्यनुसारोपपत्तेर्विरोधः स्यादित्याशय * अल- ·प्रथमाध्यायस्वतीयः पादः। १४९ तो वेत्युक्तम् * सतायुर्वे पुरुष इति श्रुतेः पाशवर्षस्या यो भवति तावता यौवनावस्वासमाप्तिरित्याशयः । तथापि कथ विरोध इत्याराम * अष्टाचत्वारिंशद्वयायुक्तम् * पञ्चवोपनयनपक्षे सातिरेकाणि द्विपञ्चाशवर्षाणि गर्भाधमपक्षे सातिरेकाणि चतुःप- चाशदिति । तत्प्रमाणमशक्यत्वादिति पूर्वपक्षसिद्धान्तमाये स्प- टत्वान्न व्याख्याते । वस्रान्तरितोदुम्बरीस्पर्श ऽप्योदुम्बरी स्पृष्ट- ति बुद्ध्यनपायात स्पर्शनसर्ववेष्टनयोरविरोध इति कथमशक्यतेत्य- विरोधाशङ्काभाच्याभिप्रायं व्याचष्टे * ननु चेति * नौपचारिक- शब्दप्रयोगमात्रेणानुपलब्धिाविरोधात धनान्तरितोदुम्बरीस्पर्शानुभ- वकल्पना युक्तति स्पर्शनविधानादित्यादिपरिहारभाज्याभिप्राय व्याचष्टे * कथमिति * ननु व्यक्तिद्वारेणेव जातेलद्वारेणोदुम्बर्याः स्पर्शो भविष्यतीत्याशङ्कां निराकर्तुमाह * न चेति * जात्योw- चयोः स्पर्शयोश्चेति विग्रहः । औपचारिकस्पाङ्गीकरणे तु विध्या- नर्थक्यमित्याह * अथेति * अविरोधवादी स्वाभिप्रायं विवृणोति * नन्विति * बुद्ध्यवैलक्षण्यमेव व्यवहारेण द्रढयति * तथा ही- ९९३ ति * परिहरी व्यवहारमन्यथोपपादयति * सत्यमिति * किंतु चण्डालस्पृष्टवस्त्रस्पर्शकारितमित्यर्थः । तद्वत्रं स्पृश्यमानमित्य- ध्याहारः । कथं तस्याशुद्धिकारणत्वमित्याशङ्कयाह * तथा चेति * नन्वशुचिस्पर्शो निषिद्धत्वादशुद्धिकारणं वस्त्रस्य च चाण्डालादि- वत् खतो ऽशुचित्वाभावान्मनुष्यवश्च निषेधाधिकाराभावेन नि षिद्धाचरणानिमित्ताशुचित्वाभावाचस्पर्शस्याशुद्धिकारणत्वानुप- पत्तेः पतितचण्डालसूतिकोदक्याशवस्पृष्टिवत्तत्स्पृष्टस्पर्शने सचैलो जलमाविशेदित्यस्य च मनुष्यमात्रविषयत्वोपपत्तेर्न चण्डालस्पृष्टव- सस्पर्श दोष कल्पनं युक्तमित्याशङ्कते * कथं पुनरिति * ननु सूत्यादिवदनिषिद्धो ऽपि वस्त्रस्याशुचिस्पर्शो शुचित्वमापाद- यिष्यतीत्याशङ्कयानिष्टापादनेन प्रत्याचष्टे * कथं वेति * तत्स्पृष्टेषु स्पृश्यमानेविति विग्रहः । अनिष्ठापत्तिं तावत्परिहरति * तदु- च्यतइति * काष्ठादीनां चण्डालादिस्पर्शापादितस्याप्याशुचित्वस्य अष्टाङ्गुलं भवेत्काष्ठं तृणमुष्टियंदा भवेत् । मारुतेनैव शुद्धिः स्यादूज़ स्पृष्टिर्न दूष्यति ॥ इति स्मृतेरादिशब्दोक्तानां च रथ्याकर्दमादीनां रथ्याकर्दमतोयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्ववायसैः । मारुतेनैव शुद्ध्यन्ति पक्केष्टकचितानिति ॥ स्मृतर्वायुस्पर्शनापनयातत्स्पर्शस्य च दोषकारणत्वं न ·न्यायसुधायाम्। जातमशुचित्वानापादनादित्यायः । ननु निर्वातखस्य । ठादेश्चण्डालादिस्पृष्टस्थापि शुद्ध्यन्तरास्मरणेन मारुतशुद्धिर तेरशुचित्वानापत्तिप्रतिपादनपरत्वावसायान्न तावत्ततूसार वस्त्रस्याशुचित्वापत्तिर्वक्तुं शक्यते न च प्रक्षालन द्धिस्मृतेर्वस्त्रस्याशुचित्वापत्तिर्वक्तुं शक्यते तस्याः गन्धलेपापकर्ष शौचममेध्यस्येति लेपापकर्षणोपदेशालिप्तविषयत्वप्रतीतेरित्यारा *नन्विति* प्राक्तनलेपापकर्षणविषयत्वेनापि विध्युपपत्ते श्रुता तविषयत्वकल्पनं युक्तमिति परिहरति * नेति * तुशब्दः शङ्कानि त्यर्थः । यद्यपि केन चिदमध्येन लिप्तस्येति लिप्तपदं प्रक्षिप्य पट ते तथाप्यभियुक्तबहुजनापतितत्वान्नासावार्षः पाठ इति चिरन्तन हणेन सूचितम् । एवं तर्हि वस्त्रस्यामेध्यत्वाभावान्नानेन शुद्धिरुत्त स्यादित्याशङ्कगह * चण्डालेति * आशङ्कावादी वाभिप्रायं प्रक यति ननु चेति * गवाश्वादितुल्यत्वावधारणहेतुःखाभाविकाशुनि त्वनिषेधाधिकाराभावलक्षणः प्रागेवास्माभिरुक्तः । स्वाभाविकाः चित्वनिषेधाधिकारयोरभावे ऽपि प्रक्षालनविधिसामर्थ्याचण्डार दिस्पर्शेन वस्त्रस्याश्रुचित्वापत्तिरवसीयतइति परिहारवादी स्वा प्रायं प्रकटयति * उच्यतइति * चण्डालस्पृष्टवस्त्रस्पर्शनिमित्सर पप्रतिपादनस्य प्रकृतोदुम्बरीस्पृष्टवस्त्रस्पर्शनिमित्तौदुम्बरीस्पर्श १००२ ध्यभावोपयोगितामाह * अतश्चेति * शाखान्तरे चौदुम्बर्योद्गा स्पृष्टव्य इति विधानात्तस्याश्चाचेतनत्वेन स्पर्शसंवेदनलक्षणस्पर योगात्प्राप्तिमात्रवचनत्वेन स्पर्शश्नुतेः प्राप्तेश्च व्यवधाने ऽनुपपत्ते विरोधाशङ्कव नास्तीत्याह * यदा त्विति * ननु कस्यां चिच्छारक यामौदुम्बर्याश्रयत्वमात्रविधानाद्वस्त्रान्तारताया अपि चौदुम्बर पतनप्रतिबन्धकत्वेनाश्रयत्वोपपत्तेरविरोधो भविष्यतीत्याशझ्याह अपाश्रयणेति * अस्पृष्टायाः संयोगाभावेनाश्रयत्वायोगादपाश्रया हस्तसंयोगाद्यनेकोपायसाध्ये च स्पर्शे ऽपाश्रयणनियमार्थत्वेनापाश्र णविधेरपाश्रयणेनैवोदुम्बरी स्पृष्येत्येकवाक्यत्वाक्सायादस्त्येवर रोध इत्याशयः । ननु संयुक्तस्यापि वस्त्रस्य पतनप्रतिबन्धकत्यायोग संयुक्तसंयोगो नास्पृष्टाप्यौदुम्बर्येवाश्रयो भविष्यतीत्याशझ्याह परेति* संयुक्तसंयोगमात्रेणाश्रयत्वाङ्गीकरणे विन्ध्यसंयुक्ताकाशर युक्तस्य हिमवतो ऽपि विन्ध्याश्रयत्वापत्तेर्वस्त्रस्यैवोदुम्बरीसंयो लब्धस्थैर्यस्य पतनप्रतिबन्धकत्वं प्रसज्येतेत्यपाश्रयणस्पर्शयोर्विो ऽस्तीत्याशयः। ननु सत्यपि विरोधे सर्वशब्दस्य कतिपयवेष्टने त न्तबाधानापत्तेः । स्पर्शश्रुतेश्चौदुम्बरीसम्बद्धवस्तुस्पर्शे ऽप्यौपचारी ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १५१ कत्वेनोत्पत्तेः कथं चिद बाधमात्रेण चानुपपत्तिपरिहारसम्भवे ऽत्य- न्तबाधायोगान्न सर्ववेष्टनस्मृतामोहत्वं युक्तमित्याशय कथं चि- दू बाधो ऽपि श्रुतेः कारणाभावादयुक्त इति तामुदायतेतिभाष्यणो- काः सर्वेत्यनेन स्मृतेर्बाधकारणत्वमाशय नन्वित्यनेन निर्मूलत्वा- निराकृत्य वैदिकमित्यनेन श्रुतिमूलत्वमाशय भवेदित्यादिना प्र- त्यक्षश्रुतिविरोधान्मूलश्रुतिकल्पनासम्भवमुत्का कथं न हीत्यनेन किं तर्हि मूलमिति पृष्ठा व्यामोहादित्युत्तरे दत्ते कथमित्यनेन व्यामोहसू- लत्वे किं प्रमाणमिति पृष्ट्वा श्रौतेत्यनेन विरुद्धश्रुत्यवगता यथार्थत्वान्य- थानुपपत्तिःप्रमाणमित्युक्तं, तत्सर्व संक्षेपेण तात्पर्यतोव्याचष्टे *इति युक्तमिति * पूर्वोक्तबलाबलहेतुपरामर्शार्थो ऽयमिति करणः अथे- त्याशङ्काभाष्यं श्रुतिमूलत्वस्य निराकृतत्वात्वातन्त्र्येण चाप्रामा- ण्यादविधित्वाचायुक्तमाशङ्कय विकल्पाङ्गीकरणेन विरोधपरिहार- सम्भवाच्छुसिकल्पनोपपत्तिमङ्गीकृत्यैतदुक्तमिति व्याचष्टे * अथे- ति * नासतीत्यादितुल्यकारणत्वादित्यन्तं भाष्यं तात्पर्यतस्ताव- द्वयाचष्टे * नासतीति * (हसे हसने मृङ् प्राणत्यागे गृ निगरणे इण गतौ वा गतिगन्धनयोः अम गती दम उपशमे लू छेदने पू पवने धुर्वी हिंसायाम् हस्तः करनक्षत्रयोः । मर्तः मूलोकः । गतः अवटः । एतः कर्बुरः । वातो वायुरोगश्च । अन्तः अन्ते ऽन्तिके च । दन्तः दशनम् । लोतः अश्रुवह्नयोः । पोतः बालवहिअयोः । धूर्तः शठः')। औणादिके तत्प्रत्यये कृतें गम्यतेऽसावित्यस्मिन्नर्थे ऽयमन्तश- ब्दः । एकेनाम्यते गम्यते प्राप्यते यो ऽसावैकान्तव्यामाहश्चासावका- न्तश्चेति तृतीयासमासगर्भःकर्मधारयः।विकल्पेऽङ्गीक्रियमाणे पूर्वो- केनैव तुल्यकक्षविकल्पोऽपीत्यादिनामार्गेण व्यामोहस्यैकविज्ञानगत- स्य कल्पनामवश्यमापन्नां पूर्वोक्तेनैव द्वितीयेन प्रकारेणेत्यादिना मार्गे- ण स्मृतावेव नियच्छतीति प्रथमपादावृत्त्या योज्यम् एतदेव भाष्य- मवयवशो व्याचिख्यासुामोहविज्ञानसमासं द्वेधा विगृह्णाति * * व्यामोहोत * विकल्पं त्विति भाष्ये न पाक्षिकीत्यपाक्षिकत्वाभि- धानमेकस्मिन्प्रयोगे ऽङ्गीकृतप्रामाण्याया अपि स्पर्शश्रुतेःप्रयोगान्त- रे ब्रीह्यादिश्रुतिवदप्रमाण्याङ्गीकरणोपपत्तेरयुक्तमाशङ्कयोपपादयति * विकल्पं त्विति * अपाक्षिकं चेति पाठे सर्ववेष्टनस्मरणं चेति भिन्नक्रमश्चाकारः । पक्षे तावदित्यादिपाक्षिकत्वोपपादनार्थमिति व्याचष्टे * एवमिति * यथाश्रुतिरपाक्षिकी तथा स्मरणमपीत्येवं १ अयंपा. २ पु० मा २ हसिमृग सवामिदमिनभिलपूसूर्षिभ्य तनित्यमर्गत्यर्थस्य - ति २ पु. पा. दृश्यते तात्पर्य वेकमेव प्रतिभावि। १ ·न्यायसुधायाम। शब्देनाभिधानानिकमत्वं सूचितं पाक्षिकं चेति तु पाठे विव ऽङ्गीक्रियमाणे पाक्षिकत्वमेवात्यन्ताप्रामाण्यहेतुरिति व्याचष्टे पाक्षिकं चेति * सतनाम्यामोहे तस्मिन्स्पर्शनविज्ञाने पक्षा ऽपीत्यध्याहृत्य भाष्यं योज्यम् । ननु पक्षान्तरे स्पर्शनश्रुतेक मोहत्वात्स्मृतिमूलश्रुतिकल्पनं भविष्यतीत्याशङ्कानिवृत्त्यर्थ न: सावितिभाष्यं व्याचष्टे * एकदापि चेति * यदेव हीत्यादि व्यं श्रुत्यपाक्षिकत्वोपपादनार्थतया व्याचष्टे * इति समर्थयमान १०११ ति * तस्याव्यामोहत्वस्य निरपेक्षप्रमाजनकत्वं मूलं तदपाधि त्वात्तद्वशेनैव च स्मृतिव्यामोहत्वस्यापाक्षिकत्वात्सर्वदा निर्विी कित्सश्रुतिप्रामाण्यसिद्धिरिति भाष्यार्थः । ननु पक्षान्तरे प्रमाद ठत्वानिरपेक्षप्रमाजनकत्वं न सम्भवतीत्याशङ्कानिरासार्थ नासा ति भाष्यं व्याचष्टे * न हीति * स्मृतेः श्रुत्यादिमूलत्वं वैधर्म्यह न्लत्वेनोक्तम् । तेनेति भाज्यं श्रुत्यपाक्षिकं चोपसंहारार्थत्वेन त याचष्टे *नोत* व्यामोहादिति हेतौ पञ्चमीत्यर्थः। अन्र र्यायान्तरशब्दयोगनिमित्तपञ्चम्यङ्गीकरणेन वा तेन श्रुतिविरोध रिहारासम्भवेन नैतरूमालविज्ञानं व्यामोहपक्षात्यामाण्यरूपं पा न्तरं सक्रान्तं किं तु दुःश्रुतादिविज्ञानं सर्वदा तस्य मूलमित्येवमें भाष्यं योज्यमित्याह * यति * दुःश्रुतखनादिमूलत्वेनेकदा कृतेन सर्वदापन्नेन हेतुना पक्षान्तरं न संक्रान्तमित्यर्थः । ननु सर विरोधे शिष्टत्रैवर्णिकदृढपरिग्रहस्य श्रुतिकल्पनहेतो वात्किार श्रुतिन कल्प्यतइत्याशङ्कय प्रमित्सानिरपेक्षपरोक्षार्थविषयप्रमाण त्पत्तेने विरोधे श्रुतिकल्पनं युक्तमिति प्रतिपादनार्थ न हीति भा किं कर्तव्यमिदानीं चेत्यनेन पूर्वमेव व्याख्यातप्रायत्वान्न ब्यार तम् । तस्मादित्युपसंहारभाष्ये तुल्यकारणत्वं व्याचष्टे * श्रुः ति * विषमशिष्टत्वादपि विकल्पो न युक्त इति प्रतिपादनार्थम चेति भाष्यं प्रमाणायां स्मृताबित्यत्रोभयं प्रामाण्यावधिविवरण र्शनादयुक्तमाशङ्कय विरोधप्रतिपादनपरतयैव तावद्वगचष्टे * 3 चेति * इतरस्मृतिप्रामाण्यं श्रुतिप्रमाण्यं चेतरच्छतिप्रामा स्मृतिप्रामाण्यं वा नाश्रयतीति नञ्समासो नन्वयमकारो दीर्घ त्याशयः । अन्यतो बलाबलपरिच्छेदाभावे तुल्यबलत्वावगत्या । कल्पः स्यात्सति तु तस्मिन्नष्टदोषविकल्पाङ्गीकरणं न युक्तमिति २ च्याभिप्रायः । क पुनरितरेतराश्रयविरोधे ऽन्यतः परिच्छेदोऽ इत्याशङ्कयाह * परस्परोति * प्रतिज्ञा यत्र बाध्येत पूर्वोक्तर्यस्थ बाधकैः ।

·प्रथमाध्यायस्य वृतीयः पादः । तत्पनजयतः कार्यो निर्णयो बाधवर्जनात् ॥ इत्यत्रोक्तो विरुद्धावयभिचारिणो विरोधे ऽन्यतः परिच्छदो इटान्तितः । प्रमाणशब्दमाक्षिपति * प्रमाणशब्दस्योत * प्रमा- णशब्दस्य स्मृतिसामानाधिकरण्यप्रयोगेण ज्ञानसामानाधिकरण्या- भावातू स्मृतेश्चाप्रमितित्वेन भावोत्पन्नल्युडन्तत्वायोगान्नानेन का- रणद्वयेन नपुंसकलिङ्गत्वसिद्धिरित्याशङ्कय प्रमाणशब्दस्य वेदाः प्र- माणमित्यादिप्रयोगेण लोके नियतलिङ्गत्वावधारणातू, क्षरणसाध- चत्वे पि ज्ञानशब्दवत्सामान्यक्विक्षया नपुंसकलिङ्गत्वातू: भावे ल्युट चोति ल्युट्प्रत्ययस्मरणात्तदाश्रयणेन नपुंसकलिङ्गत्वसमर्थनार्थ वेदाः प्रमाणमिति:निदर्शनं. ज्ञानसामानाधिकरण्येनेति च तस्य ज्ञान- मुपदेश इति करणव्युत्पन्नस्यापि ज्ञानशब्दस्य नपुंसकलिङ्गत्वदर्शना- घदेव शानशब्दस्याधिकरणमाभिधेयं नपुंसकलिङ्गं तदेवास्यापीति व्याख्येयं ज्ञानशब्दस्य च विषयाव्यभिचारिबुद्धिविशेषवाचित्वादव- यवार्थप्रत्यभिक्षानेन च रूढित्वायोगाद् बुद्धिबोधादिसामानाधिकर- पयाविशेषेण चानेकलिङ्गतापत्तेरव्युत्पन्नस्यैव प्रमाणशब्दस्य ज्ञानश- ब्दपर्यायत्वाभिप्रायं सामानाधिकरण्यव्याख्यानं कथं निर्वहतीति न विद्यःभावव्युत्पत्तौ तु स्मृतिजन्यसर्ववेष्टनज्ञानलक्षणया स्मृतिशब्द- स्य प्रमाणशब्दसामानाधिकरण्यं द्रष्टव्यम् । करणविशेषविवक्षा- यां वेति विशेषशब्देन पूर्व सामान्यविवक्षा द्योतिता समर्थन प्रति- जानीते * तमिममिति * समर्थयते *प्रमाणमिति * मूलप्रमा- णाश्रितायाः स्मृतेः श्रुत्या सह स्पर्धा भवति न स्वतन्त्राया इति प्र- तिपादयितुं प्रमाणशब्दात्परात्रायगतावित्येष धातु यकृता प्रयुक्तो न शुद्धः प्रमाणशब्दः ततश्च प्रमाणमयनायां गच्छन्त्यां प्रमाणायां स्मृतौ स्पर्शनं व्यामोहो न तन्निरपेक्षायामिति भाष्यार्थो भवतीत्या. शयः । योजना चैवम् । यतः स्मृतिः प्रमाणमयते तस्मात्प्रमाणो- च्यते धात्वन्तरेण यतिधात्वर्थव्याख्यानार्थम् * यातीत्युक्तम् * किं तत्पूमाणमित्यपक्षिते * मूलभूतां श्रुतिमित्युक्तम् * नन्वयतेर्य- कारान्तरत्वात्कथं प्रमाणेति रूपसिद्धिरित्याशङ्कय विपो वलादि- त्वेन लोपोव्योवलीति यकारलोपे सत्येतद्रूपसिद्धिरिति सूचनार्थ * विबन्तादयतेरित्युक्तम् * ननु कृताकृतएसाङ्गतयाः नित्यत्वेन विपो लोपस्य प्राथम्यात् वलः परभूतस्याभावे सति कथं यकार- लोपः स्यादित्याशय वल्पत्ययपरत्वनिमित्तयकारलोपाभ्युपगमे- नैव तावत्परिहरति तत्रेति * प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति- स्मरणात्पूथमं विपो लोपे ऽपि तत्कार्यसिद्धिरिति भावः । नन्विदं २० ·न्यायसुधायाम्। वल्ग्रहणं वर्णविषयं तथा सति गोधाया अपत्यामित्यस्मिार्थे गो या द्रगिति विहितदक्ट्रत्ययादिभूतहकारस्यायनेयीनियियः फढ च्छयां प्रत्ययादीनामित्ययादेशे कृते लोपोव्योर्वलीति यलोपाद्री इति रुपं सिद्ध्यति प्रत्ययविषयत्वे तु प्रत्ययमध्यगतस्य व रेफमात्रस्य प्रत्ययत्वाभावात्प्रत्ययमध्यगतयकारलोपनिमित्तत्वाः १०२।१ वेन रूपसिद्धिः स्यादित्याशङ्कयाह * न चेति * वर हणस्य वर्णविषयत्वेन प्रत्ययविषयत्वेन च वेधा वैयाव णैर्व्याख्यानादिह लक्ष्यानुसारेण पूत्ययविषयत्वाभ्युपगमेन लादिप्रत्ययनिमित्तो ऽत्र यलोपः प्रत्ययलोपलक्षणेन युक्त । भावः । माभूद्वा वल्पत्ययपरत्वनिमित्तो यकारलोपः त पि यदि वा कानि चिदन्यान्यपि वर्णाश्रयाणि कार्याणि पत्र लोपलक्षणेन भवन्ति तदिदमपि-भविष्यतीत्युत्का ऽथ वैवं वक्ष मि लोपोव्योवलि ततः वेय॑न्तस्य व्योलोपो भवतीति भाग्ये पत लिना वेरपृक्तस्येति योगविभागाभिधानाद्विभक्तस्य घेरिति सूत्र येनविधिस्तदन्तस्येति स्मरणेन व्यन्तस्येत्यर्थावगतेः कृताकृतपू ङ्गित्वेन च नित्यत्वे ऽपि विलोपस्य प्रथमकरणे व्यन्तशब्दामा वेरिति सूत्रस्यानवकाशापत्तेः सावकाशनिरवकाशयोनिस्वका विधिर्षलवानिति विलोपाथम्यबाधेनास्य व्यन्तत्वानपायाल्लं व्योरिति पूर्वसूत्रगतपदद्वयानुवृत्त्या व्यन्तस्य वकारयकारयोर इति सूत्रार्थनिष्पत्तेय॑न्तत्वनिमित्तो यकारलोपो भविष्यतीति प हारान्तरमाह * यति * वेरितीतिकरणाध्याहारेणैव योज्यं वे तिं योगविभागेन लोपो भविष्यतीत्युक्त कथमित्यपेक्षायां व्यन्त धकारश्च यकारश्च लुप्यत इत्येवमर्थावगमादिति न केवलं वल त्वनिमित्त एव वकारयकारयोर्लोपः किं तु व्यन्तत्वनिमित्तो ऽर्प चकारार्थः । ननु यकारलोपे ऽज्यकारस्य हखस्य पिति कृति तुरि तुगागमापत्तेरनित्यमागमशासनमिति स्मरणाद्वा तदकरणे : शुद्धस्याकारस्यादन्तत्वाभावात्प्रमाणपदसंहितायां वा दीर्घत्वाप ष्टाप्पत्ययाभावेन याडाप इति तन्निमित्तयाडागमाभावात्कथं पू. णायामिति रूपसिद्धिरित्याशङ्कयाह * यलोपे चेति * शुद्धग्रही तुगागमदीर्घत्वापादके निराकृते शुद्धस्याप्याधन्तवदेकस्मिन्नित्या वत्कार्यसिद्ध्या टाप्प्रत्ययोत्पत्तिसमर्थनार्थम् * तदन्तावधिकादिर क्तम् यः शुद्धःपरिशिष्टाकारः स एवान्तरूपो विधिः खार्थे व त्ययः । तस्मादन्तरूपावधिभूतादतः पश्चात् स्त्रियां विषये : क्रियतइत्यर्थः । ननूपपदाकारसंहितायाः प्रथमातिक्रमकारणामा ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। पूर्वकार्यवाहीर्घत्वापत्तेष्टापत्ययानुत्पत्तिः स्यात् पूर्वाकरणे वा भ्र- धावसरत्वेन पश्चादप्यकार्यत्वात्प्रमाणेतिरूपं न सिद्धयेदित्याशझ्याह * अक इति * एकपदाकारसंहितायाः पदान्तरसंहितातः शीघ्र- प्रतीतेर्दी_दीर्घयोश्चाधातुप्रत्ययाकारयोर्दीदेशस्यान्तरतमत्वातिश- यादातूहखाकारद्वयदीर्घादेशाच्छीघ्रप्रतीतेः परयोर्धातुप्रत्ययगतयो- रकाराकारयोरकः सवर्णदीर्घत्वं पूर्व कृत्वा ततः पूर्वेणाप्युफ्पदा- कारण अकः सवर्णदीर्घत्वं कृत्वा प्रमाणेत्यनुगम्यतइति योज्यम् । तदितरेतराश्रयमित्युपसंहारभाष्यमपीतरेतरविरोधपरतया पूर्वव- द्वयाख्यातं भवतीत्याह * तदेतदिति * उपक्रमोपसंहारानुरोधेन घा विवरणभाष्यमेवेतरेतराश्रयपरमध्याहारेण व्याख्येयमित्याह * यद्वेति * प्रमाणायामित्यत्र स्पर्शने व्यामोहे स्मृतिः प्रमाणमित्य ध्याहारः स्पर्शमहत्यत्र स्मृती व्यामोहे स्पर्शनं प्रमाणमिति । (प्रमा- त्याद्यमध्याहृतं भाभ्यामष्यमाणार्थत्वेन व्याख्यायते रुदित्युपसं- हारभाष्यं श्रुतावारोप्यमाणाप्रामाण्यपरतया व्याख्यातम् । एवं त- थेत्यादिना संहारमाध्यमावृत्त्या स्मृत्यप्रामाण्यसमानार्थत्वेन ब्या- ख्यायेत्यध्याहृतं स्पर्शने प्रमाणे इत्यादिभाष्यं श्रुतिप्रामाण्यासमर्थ- मार्थत्वे व्याख्यातम् । एतरुतिप्रामाण्यपक्षे ऽप्यन्योन्याश्रयस्य सुप- रिहरत्वं स्मृतिप्रामाण्यपक्षे ऽन्योन्याश्रयस्य दुःपरिहरत्वं वक्ष्यमाण- मभिप्रेत्योक्तम् । तत्राद्यश्लोकेनेष्यमाणार्थतयाध्याहृतं भाष्यं व्या- ख्यायारोष्यमाणार्थतया पठित व्याख्यातम् ।द्वितीयेन समर्थ्यमाना- थेतया पठितं व्याख्याय निश्चीयमानार्थतयाध्याहृत भाष्यं व्याख्यातं, ननु श्रुतिप्रामाण्यगतमितरेतराश्रयं सिद्धान्तवादिनो ऽपि समानत्वा- भोद्भावनीयमित्याशयाह * तदिदमिति*तस्यैकत्रैवेतरेतराश्रयं तच सुपरिहरमिति भाव। अन्यतःपरिच्छेदप्रदर्शनार्थ तत्रेति भाष्यं तत्पद- र्शनासमर्थत्वेनाक्षिपति *तति तत्रेतरेतराश्चयेऽन्यतःपरिच्छेदस्य प्रतिक्षातत्वात् स्फुटमत्यन्तव्यतिरिक्तं हेत्वन्तरं वाच्यम् । भाष्यका- रस्त्वेवमुक्त्वा तयोरेव श्श्रुतिस्मृत्योर्धर्ममेकं श्रुतिप्रामाण्यपरिच्छेदे फ्लप्तमूलत्वं स्मृत्यप्रामाण्यपरिच्छेदे चैकं कल्प्यमूलत्वं हेतुमिह किं प्रमाणं किमप्रमाणमिति परिच्छेदवेलायामुक्तवानित्यर्थः। (श्रुतेः क्लप्तमूलं स्मृतेः कल्प्यमूलस्वं धर्ममुक्तवान् न च सधर्मिणो न्यो धर्मधर्मिणोरभेदात तेन नान्यतः परिच्छेदो ऽयमित्याशयः) द्वितीय- व्याख्याने तु श्रुतिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रयस्य सुपरिहरत्वपरिच्छेदे १पयं पा. २ पु. ना.। २पर्य पा. २ पु. ना.।

·न्यायसुधारामा हेतुं क्लतमूलरवं स्मृतिप्रामाण्यगतेतरेतरामवस्य दुःपरिहरत्वपरि- बछेदे कल्प्यसूलत्वमिह किं सुपरिहरं किं दुपरिहरमिति परिच्छेद- घेलायामित्यर्थः । समाधते * नैवेति * श्रुतिस्मृत्योर्विपरीतार्थ- स्वकृतमितरेतरविरोधित्वमितरेतराश्रयत्वं तु श्रुतिस्मृतिप्रामाण्या: प्रामाण्ययोः खरूपकृतं समाहितं भाष्यं ब्याचष्टे * खत इति स्मृतिप्रमाण्यगतेतरेतराश्रमस्य दुःपरिहरस्वपरिच्छेदे कल्न्यमूल- त्वस्य हेतुत्वमुपपादयति * ततश्चेति * नन्वात्मलाभाय स्मृते - लप्रमाणापेक्षत्वे इप्यर्थप्रतिपादने निरपेक्षतया पुरुषवाक्यवत्वतः प्रमाणत्वेन श्रुत्यप्रामाण्यानपेक्षत्वासत्परिग्रहपक्षे वैकल्पिकशास्त्रा- न्तरवच्छृत्यप्रामाण्याध्याहारोपे ऽपीतरेतराधयानापत्तिरित्याश- १०।२ कयाह * न चेति * न तुल्यबलयोर्विकल्पः सम्भवतीत्याशयः । इष्टान्तेनैतदेवोपपादयति * बलवन्तमिति * स्मृतिप्रामाण्यगतेतरे- तराश्रयस्य दु:परिहरत्वमुपसंहरति * एवं तावदिति * श्रुतिप्रा- माण्यगतेतरेतराश्रयस्य सुपरिहत्वपरिच्छेदे क्लसमूलत्वस्य हेतु त्वमुपपादयति * यदा स्थिति * तदा पूर्वसिद्धस्मृस्यप्रामाण्यक्ति- प्सायां पूर्वानुभवपारतन्त्र्यलक्षणस्मृतिस्वरूपाश्रयमप्रमादि- तः सिद्धमेव प्राप्य श्रुतिः प्रामाण्यमश्नुतइत्यन्वयः । श्रुतेखा प्रामाण्यात्स्मृत्यप्रामाण्यलिप्सानुपपत्तिमाशङ्कय तत्रापि श्रुतावपि निरपवादप्रामाण्यावधारणसिद्धः * पराधीनत्वादित्युक्तम् * कि तत्परमित्यपेक्षिते * प्रतिपक्षेत्याधुक्तम् * पर्यालोचनापेक्षानिवृत्त्य- थै क्षणमात्रमपीत्युक्तम् उपसंहरति * तेनेति * अननुमितावला- यामित्यनेनाद्ये पदक इति व्याख्यातम् ।क्लप्कल्प्यमूलस्याम्यतः परि- च्छेदहेतुत्वप्रतिपादनार्थत्वेन सो ऽसाविति भाष्यं व्याचष्टे * इती ति:* सर्वमेव वा ततश्चेत्याद्येतद्भाष्यव्याख्यानार्य ततः परसवात ल्प्यमूलत्वादुक्केन प्रकारेणान्यतः परिच्छेद इत्यर्थः। उक्तमेव प्रकार कल्प्यमूलत्वादित्यादिभाष्यारूढं कर्तुं संक्षिप्य यथाक्रमं दर्शयाति * तेनेति * उक्तेन प्रकारेणेकत्र स्मृतिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रये शु. तेराधस्य स्वतः सिद्धस्य प्रामाण्यस्यापवादासम्भवेनापक्षितश्रुध्याना- माण्यालाभाद् दुःपरिहरत्वावसानं परिच्छेदो भवति अवसीयतहति भावे लकारः । अन्यत्र श्रुतिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रये स्मृत्यप्रामा- ण्यस्यापक्षितस्य लाभात्सुपरिहरत्वस्याघसानमित्यर्थः । नन्वेध स- त्यपेक्षितस्मृत्यप्रामाण्यलाभमात्रेण श्रुतिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रयस्य सुपरिहरत्वपरिच्छेदसिद्धेः किमर्थं भाष्यकृता ऽनुपूर्वी दर्शितेत्याश- माह * कृत्वेति* अपेक्षितलाभालासोपपादनार्थमुभयताप्यानुपूर्वी ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १५७ दर्शनीयेत्याशयः। श्रुतिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रयपरिहारायापेक्षितो यः स्मृत्यप्रामाण्यरूपोऽर्थस्तमाघे क्षणे हढसिद्धत्वेनावधिं कृत्वा विरोधे स्मृत्यप्रामाण्याच्छ्त्यबाधः श्रुत्यबाधाच तद्विरोधे स्मृतिमूलश्रु- तिकल्पनानुपपतिर्यावत्तावद्गच्छेत्तावताह्यपरश्रुतिप्रामाण्यगतेतरेत- राश्रयपरिहारसाध्यः श्रुतिप्रामाण्यरूपोऽर्थः सिद्ध्यति । तथा स्मृ- तिप्रामाण्यगतेतरेतराश्रयस्यापरिहार्यत्वायापेक्षितो यः श्रुतिप्रा- एयरूपो ऽर्थस्तमाये क्षणे हढसिद्धत्वेनावधिं कृत्वा विरोधे श्रुति- प्रामाण्यात स्मृतिमूलश्रुत्यकल्पनं तदकल्पनाश्च स्मृतेन्त्यादिमूल- त्वकल्पनं यावत्तावद्गच्छेत् तावता छपरः स्मृतिप्रामाण्यगतेतरेतरा- श्रयापरिहार्यत्वसाध्यः स्मृत्यप्रामाण्यरूपो ऽर्थः सिद्ध्यतीत्यर्थः । ननु भाष्यकृतकविधानुपूर्वीकथनादानुपूर्वीद्वयाभिधानं भाष्यव्या- ख्यानानुपयोगित्वादनर्थकं स्यादित्याशङ्ख्याह * तदेकेनेति * उपल- क्षणार्थमेकानुपूर्वीकथनमित्याशयः कीदृशी तर्हि द्वितीयानुपूर्वी द- र्शनीयेत्यपेक्षायामाह * द्वितीयेति * खयं पूर्वोक्तस्याप्यस्य मार्गस्थ भाष्योक्तापेक्षया द्वितीयत्वम् । नन्वित्याशङ्कापूर्वकं तुल्यबलंविक- ल्पोपपत्तिप्रतिपादनार्थ भाज्यं व्याचष्टे * वीहीति * तस्माधुक्ताभि- ति सूत्रार्थोपसंहारभाज्यं व्याचष्टे * अत इति * ॥ अथ दृष्टमूलकस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणम् ॥३॥ हेतुदर्शनाच्च ॥ ४॥ १०४१ सूत्रव्याख्यानार्थ लोभादित्यादिभाष्यं सर्ववेष्टनादिस्मृतीनां लोभ- कृन्नपुंसकत्वप्रच्छादनप्रयोजनमूलत्वेप्रमाणाभावादयुक्तमाशय श्रुत्यतिरिक्तसम्भवे मूलमात्रोपलक्षणार्थतया व्याचष्टे * इतश्चेति* विरोधो व्यभिचारशब्देनोक्तः । श्लोकं व्याचष्टे * श्रुतीति * ननु सत्यपि विरोधे भ्रान्त्यादिमूलत्वं विना बाध्यत्वायोगाद् बाध्यत्वेनैव भ्रान्त्याविमूलकल्पनायामितरतराश्रयं स्यात् इत्याशझ्याह * स्मृत तेश्चीत * विरोधपरिहारायावश्याङ्गीकार्ये ऽन्यतरस्य बाध्यत्वे स्मृते. रेव भ्रान्त्यादिमलत्वसम्भवेन बाध्यत्वोपपत्तेर्बाध्यत्वनिश्चयेन भ्रा. त्यादिमलत्वनिश्चयापत्तेरितरेतराश्रयपत्तिरित्याशयः । उपपत्रतरं चैतदिति वक्ष्यमाणवर्णकभाष्यमिहापियोज्यमिति सूचयितुमाशङ्को- तरत्वेन व्याचष्टे * यथैवेति * भाष्यकृतास्यैव सूत्रस्याधिकरणा- म्तरविषयत्वेन वर्णकान्तरं कृतं तत्पूर्वापरितोषविषयव्यातिव्यतिरे- केण कचिद्वर्णकान्तरस्य प्रयोजनान्तरा दर्शनात्तयोश्चापरितोषका- रणविषयान्तरादर्शनेनासम्भवादयुक्तमित्याक्षिपति * सर्वेति * न ·न्यायसुधावाम। च तयोर्मध्ये अन्यतरवण्यत्रास्तीति शेषः। समाधातुमपरितोषकारणं तापमन्दप्रयोजनत्वमाह * अपरितोषस्तावदिति *विषयव्याप्तिर- प्यत्राविरुद्धस्मृतिविषयत्वादस्तीत्याह * विरोधेन चेति * सत्य- प्यस्याविरुवस्मृतिविषयत्वे कारणान्तरेणापि केन चिदपवादान्तरो- पपत्तेः कथं विषयव्याप्तिरित्याशङ्कय कारणान्तरासम्भवानापवा- छा * स्तरोद्भव इत्युक्तम् * वैसर्जनहोमीयमित्यादिविषयप्रदर्शना- थै भाष्यं व्याचष्टे * वैसर्जनहोमीयमिति * श्रुत्यविरुद्धानामपि स्मृतीनां लोभादिमूलत्वसम्भवनाप्रामाण्याङ्गीकरणे दायधर्मादिस्मृ- सोनामध्यप्रामाण्यं स्यादित्याशय मन्वादिमहर्षिनिबन्धनस्य वेदसून लल्बकल्पना हेतोरविरोधे कल्पकत्वप्रतिबन्धाभावान्मूलान्तरकल्प- मानुपपत्तावप्यविरुद्धानामाचारानुमितानामर्वाचीनमनुष्यस्मृतीनां इमलासम्भवेनैव वेदमूलत्वस्यापि वा कारणाप्रप्रयुक्तानि प्रती- प्रेरभित्यत्र वक्ष्यमाणत्वातत्सम्भव पवावविषयत्वोपपादनार्थ मु- कमेवैतादित्युक्तम् तत्कर्तृसामान्यादिति पूर्वपक्षसिद्धान्त- १०५४ भाष्यद्वयमेकहेलयाँ व्याचष्टे * सनापीति * इदानी धर्मबुद्ध्यानुष्ठाने श्री. पूर्वप्रवृत्तिकाले लोभादिसूलत्वसम्भवप्रदर्शनार्थ पूर्वग्रहणम् । छोमस्य मूलत्वसम्भषः पूर्व कालान्तरे पस्मिन्कर्टसामान्ये तस्मा- दिन्ति हेतु विशेषणम् । लोभमूलत्वसम्भवमुपपादयति * ऋ- खिजो हीति * आशङ्काशब्देन लोभमूलत्वानिश्चये ऽपि वेदमूल- स्वनिश्चयस्तावन्नास्तीति सूचित, ननु वेदमूलत्वस्यापि सम्भवात्क- थमप्रामाण्यानश्चय इत्याशङ्कय निराकरणार्थमुपपन्नतरं चेदिति भाष्य ध्याचष्टे * पूर्ववञ्चेति * ननु वेदमूलत्वाभावनिश्चयाभिधानपर- त्वे ऽस्य माध्यस्य पूर्वलोभमूलत्वनिश्चयाभिधानपरत्वेन योजनमयुक्त एमावस्यायाह * इदं चेति * दृष्टे सम्भवत्यष्टकल्पनमयुक्त- मिति-न्यायस्य वेदमूलत्वाभावान्यमूलत्वयोनिश्चयकारणस्य तुल्य- स्वादुभयत्रापि योजितामित्यर्थः । यथाभाष्यमधिकरणद्वयं व्याख्या दूषयितुं प्रतिजानीते * एतावत्त्विति * सर्ववेष्टनस्मरणस्य लोभ- मूलत्वनिराकरणेन तुल्यन्यायतया यूपहस्तिदानादिस्मरणस्यालोभ- मूलत्वनिराकरणाधर्मबुद्धया चेदानीमनुष्टीयमानानां दृष्टमूलत्वक- ल्पनासम्भवाद् * अधिकरणद्वये ऽपीत्युक्तम् * प्रत्यक्षश्रुतिविरो- धेहि स्मृतिमूलश्नुत्यभावः साधकाभावाद्वा स्थादाबाधकसद्भावाडा तक, त्रैवर्णिकहढपरिग्रहादरस्य स्मृतिमूलश्रुतिसाधकस्य विरोधे अमनपायात्साधकामावस्तावनास्तीत्याह * स्मृतीनामिति * यन्तु जिज्ञासां विना प्रमाणाप्रवृत्तेः साधकाभाव इत्युक्तं तदेवं परिहर्त्तव्यं ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। यद्यपि पारीच्छिन्ने प्रमेये तत्परिच्छदार्थ श्रुत्यनुमानं न प्रवर्तते तथा- पि किमियं स्मृतिः प्रमाणमप्रमाणं वेति जिज्ञासायां तत्परिच्छेदार्थ श्रुत्यनुमानप्रवृत्तिर्न बारयितुं शक्यते । प्रमाणान्तरपरिच्छिन्ने ऽपि शङ्खशौक्लये शङ्कितपित्तोपघातस्य किं मे चक्षुर्दुष्टमदुष्टं वेति जि- शासया चक्षुर्विस्फुरणदर्शनात्परमारवादी च कदा चिदनुपलब्ध- त्वाद्वयवहारानुपयोगित्वाच जिज्ञासिते ऽन्युपलब्धस्थूलादिकार्या- नुपपत्तिपरिहारार्थ प्रमाणप्रवृत्तिदर्शनान जिज्ञासादरः । किं च स्मृ- तेर्मूलप्रमाणोपस्थापनमात्रेण कृतार्थत्वानोदुम्बरी प्रमेया तत्प्रमेया- याः श्रुतेः प्रत्यक्षश्रुत्यविषयत्वेन तया परिच्छेत्तुमशक्यत्वान्नानुमान- प्रतिबन्धो युक्त इति । बाधकं तु स्मृतिसूलश्रुत्यभावव्याप्त लिङ्ग विरुद्धश्रुतिदर्शनस्यानैकान्तिकत्वप्रतिपादनेन पूर्वपक्षवेलायामेव नि- रस्तम् । अनुपलब्धिस्त्वस्मदादीनां विप्रकीर्णशाखान्तरगतश्रुत्यु- पलम्भाशक्तः स्मर्तृप्रत्यक्षस्य च स्मृत्यधिकरणसाधितत्वेनेदानीत- नपुरुषान्तरप्रत्यक्षत्वस्य चोपनयादिस्मृतिमूलश्रुतिहष्टान्तेनानुमानो- पपत्तेः। सर्वान्प्रत्यसिद्धत्वानाभाषसाधनायालमित्याह * शाखान्त- रेति * न च स्मर्तृपुरुषाधीनप्रत्ययत्वमात्रेणानुमेयश्रुतिध्वनाश्वा- अध्यापकपुरुषाधीनप्रत्यक्षत्वेनेतराखप्यनाश्वासापत्तरित्याह * तत्रेति * नन्वग्निहोत्रादिश्रुतीनां प्रत्यक्षत्वान्न ताखनाश्वासाप- तिरित्याशय वर्णखरूपस्य प्रत्यक्षत्वे ऽप्यनादिसम्प्रदायागतत्वस्य पुरुषाधीनत्वात्तुल्यतामाह * वेदो हीति * न च स्मरणार्थत्वेन १०३७ पूर्वदृष्टघटादिवन्नित्यत्वानवधारणं शनीयमग्निहोत्रादिश्रुतिष्वप्य- विशेषादित्याह * अनुच्चारणकालोति * उपसंहरति *तेनति* ननु वेदविरोधेन स्मर्तृरनाप्तत्वान्न मूलश्रुत्यनुमानं सम्भवतीत्याश- य प्रत्यक्षवेदमूलोपनयनादिस्मृतिप्रणेतृत्वेनावधारितत्वाप्तभावस्थ सत्त्वादे'रेकदेशविरोधे ऽप्यनाप्तत्वकल्पनं न युक्तमित्याह * स्मृती- ति * किं च नित्यानुमेयायाः श्रुतेायेन बाधो युज्येतापि शाखा- न्तरपठितश्रुतिबाधे तु प्रत्यक्षविरोधाशङ्का दु-परिहरेत्याह * बाधि- ता चेति * उपरिष्टात्ते इति शब्ददर्शनात्त्वया न्यायविदा भूत्वेत्य: ध्याहारेण योज्यम् । न चिरादित्यव्ययान्वये ऽपि नओ विभाषा- धिकारे नसमासस्मरणान्न होतारं वृणीतइतिवदसमासान्नलो- पाभावो न दोषः । प्रत्यक्षविरोधाशङ्कया च त्वदुक्तस्य न्यायस्य सम्यक्त्वानवधारणान्न्यायाभासेन मूलश्रुत्यनुमानबाधाङ्गीकरणे मर्यादातिक्रमादिसर्व पूर्वोक्तमपरिहार्य स्यादित्याह*बाधेति* न्याय पवधारितत्वाप्तस्य मन्वारिति २ पृ. पा.।

·न्यायसुधायाम। । दूषयित्वोदाहरणानि दूषयन्नाचं तापवुदाहरणं सामूर्वदशेन वा ससा परिवेषयन्तीति प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वात वृक्षयति * यश्चतदिति * एतच्छान्दोग्यानुपपदे जैमिनिकते सूत्रनम्थे जैमिनिनवादुम्बरीप्रक- रणे चेत्यादिना दर्शयतीत्यन्तेन खान्थेन शाट्यायनिब्राह्मणगतश्रुति- मूलत्वेनान्वाख्यातमित्यन्वयः। शाट्यायनिनां शालिनामौदुम्बरीप्रक- रणे तामूर्ध्वदशेनेति श्रुतिरुभयत्र विष्टुत्यामौदुम्बयो च वाससी द- शेयतीति जैमिनिग्रन्थस्यार्थः । उभयत्र शब्दः किं विषय इत्यपेक्षायां वैष्टुतइत्याधुक्तं स्तोत्रीयपरिगणनार्थानामौदुम्बरीणां प्रादेशमात्राणां कुशानां विष्टुतिशब्दवाच्यानां स्थापनार्थ वासो वैष्टुतमुच्यते । त- स्मिन् श्रीवै वासः धीः सामेत्यर्थवादपुरः सरं प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वेन दर्शिते तत्प्रसङ्गेनौदुम्बरीवेष्टनवाससा ऽपि प्रकाशश्चतिमूलत्वमेवा- न्वाख्यातं तामूर्ध्वदेशेनेति प्रकृतोदुम्बरीपरामर्शिप्रतीकोपन्यासेनेत्य- १०७२ थैः । उपसंहरति * ततश्चेति. * अविरोधादपीदं नोदाहरणं यु- कामित्याह * विरुद्धत्वे चेति * औदुम्बरी परिवेष्टयितव्येत्येताव- न्मानं सूत्रकारेणोक्तं न सर्वेति तत्र यथोपनेष्यमाणमहतेन वाससा छादयन्तीति चक्षुर्मुखानाच्छादने ऽपि शास्त्रार्थसम्पत्ति प्रसिद्धा बथात्रापि भवतीत्याशयः। ननु सर्वशब्दाभावे ऽपि परिशब्देनापिस- बेसब्दार्थसम्पत्तेविरोध इत्याशमाह *- यदीति * औदुम्बर्याधु- तरदेशे पृष्टेन तां स्पृशतोदङ्मुखेनोपविष्टेनोगातव्यं तेन चौदुम्ब- रीमध्यस्योत्तरभागे द्वित्राङ्गुलमात्रं स्पृश्यते तदनुरोधेन चोत्तरभा- गतो मध्ये द्वित्राङ्गुलं विमुच्यते सर्ववेष्टने ऽपि परिशब्दार्थसम्पत्तेर- विरोध इत्यर्थः । एतदेव श्लोकद्वयं यथाक्रम श्लोकद्वयेन विवृणोति * सर्वोत * भाष्यकारेण गौरवात्कस्मिश्चित्सूत्रे कल्पे वा सर्वश- ब्दो भविष्यतीति कल्पनां निराकर्तुं * न हीत्युक्तम् * सर्ववेष्टन- वचने हि कर्णयोर्वेष्टनं कृत्वा वंशो निधेयो मूलं च वेष्टयित्वा निखा- तव्यं स्यान्न चैवं याशिकाः कुर्वन्ति परिशब्दस्तु समन्तार्थः सर्वतो देशवेष्टनं ब्रूते । न कृत्स्नाया इत्यौदुम्बरीमध्योत्तरभागा द्वित्राङ्गुलव- र्जितसौंदुम्बरी वेष्टने ऽप्यर्थवानित्यर्थः । हेतुदर्शनोदाहरणत्वम- प्यस्य न सम्भवतीत्याह * लोभमूलं चेति * यदि तर्हि शब्दार्थयो- यतदित्यव्यये मूलाग्रयोश्च वंशाधारयोः कर्णयोः परिधाने वेष्टने दीर्घवासोलाभाल्लोभमूले तदनुष्ठाने याक्षिकाचारविरोधः स्यादित्यर्थः अयंचापरो ऽचारविरोधोलोभमूलत्वे प्रसज्यतेत्याह *अन्तरीयति* पूर्वापरकाययोरन्तरस्य मध्यस्य परिधानार्थमधोवासोनान्तरीयैकदे- शस्य कल्पयित्वान्तरीयतामाचामेदिति प्रयोगदर्शनादन्तरीयशब्देनो- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ध्यते।अधरीयोत्तरीये हीत्यपि पाठेतदेवाक्तम्। कोर्शयस्य गुणाभावा- स्कार्पासस्य गुणराहित्यम् । लोभमूलत्वे चकुशवेष्टनपूर्वकत्वोर्ध्वदेश- स्वनियमौ न स्यातामित्याह *प्राक्चति* उदाहरणान्तरमपि दूषय- ति * किं चेति * अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्यस्य चाष्टाचत्वरिंशद्वर्षे सर्व वेद ब्रह्मचर्यमित्यादि अथ सर्ववैदिकविहितत्वादमुदाहरणता चकारसूचिंता पूर्वोक्तबलाबलविशेषं निराकति * यदीति * किं तदर्थान्तरमित्यपेक्षयामाह * शान्तीति * न चास्यानारभ्याधीत- न्यायेन दौर्बल्यम् । तस्य कल्प्यक्रतुसम्बन्धमनारझ्याधीतं क्लप्तं क्रतुसम्बन्धात्प्रकरणाधीताद् दुर्बलं क्रतुसम्बन्धविप्रकर्षादित्येवंरू- पस्य त्वङ्गविषयत्वादस्य च क्रत्वङ्गविषयत्वाभावादित्याह * न चेति * एतदेवोपपादयति * न हीति * विरोधपरिहारस्तर्हि कथ- १०८ार मित्यपेक्षयामाह * वाक्यान्तरैरिति * दशाह शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । अक्सिश्चयनादस्थ्नां व्यहमेकाहमेव च ॥ इत्याशौचच्छेदकालानां यथा व्यवस्थितो विकल्पस्तथेहापि भविष्यतीति व्यवस्थितविकल्पसूचनाय दृष्टान्ताभिधानं परत्वाशी- चकालानाम्। एकाहाच्छुद्ध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः । ध्यहाकेवलवेदस्तु द्विहीनो दशभिर्दिनैः ॥ इति वचनान्तरेण (दन्तजातपदेन बर्द्धमानोपलक्षकः कुमारा- दनुजातपदेन वध्वोपलक्षकः कृतचूडपदेन वर्षत्रयोपलक्षकः।') दन्तजाते ऽनुजाते च कृतचूडे च संस्थिते । अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतके च तथोच्यते ॥ इत्युपक्रमानुसारेण वा व्यवस्थावगमान्न तहष्टान्तेने- ह विकल्पाङ्गीकरणे युक्तमित्यगृहीताभिप्रायः शङ्कते * ननु चेति * अग्निवेदसमन्वितस्य दशाहाशौचानुवृत्तावुभयसाध्य- होमजपादिलोपायसी धर्मपीडा स्यात्केवलवेदस्य तन्मात्रसा- ध्यजपादिलोपादल्पा द्विहीनस्याल्पतरेति धर्मपीडाल्पत्वमहत्वा- पेक्षया आदिशब्दाजातदन्ताद्यपेक्षया चाशौचकालो ऽपि व्यव- स्थितविषय इत्यध्याहारेण योज्यम् । उभयत्र समविकल्पाना- श्रयणे कारणं पक्षयोरसाम्यं तावदाह * यस्य हीति * यस्तु वि- रोधं चापरं विकल्पानाश्रयणे कारणं दृष्टान्ते तावदाह * एकरात्र- इति * दार्शन्तिके ऽप्याह * एवमिति * ननु यो ऽल्पेन कालेनाहं १पयं पा. २ पु. ना.।

·न्यायसुधायाम्। शुद्धः स्यामिति सङ्कल्पयति तस्याल्पेन कालेन शुदिः बहुकालसङ्कल्पे तु बहुनेति परिग्रहव्यवस्थया शौचकालानामविरोधः। यश्चाहमक्री- तराजकस्य दीक्षितस्यान्नं न भोक्ष्यइति सङ्कल्पयति तं प्रति तावत्काल- मभोज्यानता पशुसंस्थावधिसङ्कल्पे तावत्कालमित्युभयत्रापि वस्तु- विरोधपरिझरमाशङ्कते * स्यादेतदिति * यथा यः प्रागुदये सूर्यो- दयोत्तरकाले ऽग्निहोत्रं होण्यामीति सङ्कल्पयति तं प्रत्युदयोत्तरकालो ऽग्निहोत्राङ्गं यस्तूर्योदये सूर्योदयात्प्राक्काले होज्यामीति सङ्कल्प- यति तं प्रत्यसाविति परिग्रहाव्यवस्थाया प्रागूोदययोः कालयोर- विरोधस्तथेहापीत्यर्थः । प्रागूर्व चोयो याभ्यामिति विग्रहः । सर्वे- ध्वपि वैकल्पिकेषु व्रीहियवादिषु परिग्रहव्यवस्थायै वाविरोध इति समविकल्पत्वाविघातः । आशङ्किता विकल्पे इमं परिहारं दूषयात * युक्तमिति * परिग्रहव्यवस्थया वस्तुविरोधपरिहारो वाभिप्रेतो ऽनुष्ठानविरोधपरिहारो वा तत्र वस्तुखरूपस्य पुरुषेच्छाधीनत्वान्न तदशेन वस्तुविरोधपरिहारः सम्भवति उदितानुदितहोमयोस्त्वनु- छानात्मकत्वाद्वस्तुविरोधो नास्त्यनेन श्लोकेनोक्तम् । अथानुष्ठान- विरोधपरिहारः परिग्रहव्यवस्थयानेन दृष्टान्तेनोच्यते तदप्ययुक्त पक्षद्वयस्य हि साम्ये सति पुरुषेच्छावशाद्विकल्पेनोभयानुष्ठावं युज्ये- त दृष्टान्ते च पक्षद्वयसाम्यात्तद्युक्तमित्याह * न चेति * क्लेशः शरीरायासः क्षयो न्यूनद्रव्यत्वं व्ययो ऽत्यन्तनाशः । आदिशब्दा- तत्कालीनलौकिककार्यान्तरबाधः । दान्तिके तु सिद्धे वस्तुनि सदसत्त्वविरोधस्यापरिहार्यत्वाद्विकल्पो * न सम्भवतीत्युक्तम् * न च दीर्घकालस्य परिग्रहःसम्भवत्याशौचाहवृद्धोनिषिद्धत्वादित्याह १०९।२ * इह त्विति * न केवलं सदसत्त्वविरोधान्निवार्यते किं त्वनेनापि मनुवचनेनेत्यपिशब्दार्थः । ननु दीक्षितान्नभोज्यत्वस्य दीर्घकालत्व- निषेधाभावात्परिग्रहव्यवस्थयानुष्ठानविरोधपरिहारो भविष्यतीत्या- शङ्कयोभयत्राप्यल्पकालनिरोधेन कृतार्थस्य बहुकालनिरोधे प्रवृत्त्यस- म्भवादीर्घकालवाक्ययोरानर्थक्यमेवापद्यतेत्याह * कुशति * उ- भयत्रापि समविकल्पासम्भवमुपसंहरति * तेनति * वस्तुविरो- धात्पक्षयोश्चासाम्याद्विषयान्यत्वमेव विरोधपरिहाराय वाच्यं न तु विकल्पो युक्त इत्यर्थः । स चान्यो विषयो दृष्टान्ते दर्शित इत्याह * स चेति * ननु यस्यापि धर्मपीडा नास्ति तस्याप्याशौचाहवृद्ध- निषिद्धत्वान्नेयं विषयव्यवस्था युक्तत्याशङ्कय निषेधो ऽपि तद्विषय एवेत्याह * तत्र चेति * धर्मपीडाद्यपेक्षयेत्यादिशब्दसूचितमाशी- चकालानां व्यवस्थान्तरमाह * दन्तोत * आहिताग्नचादिपाठा- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ज्जातशब्दस्य परनिपातः । मानवीयानुदातपदस्यानुपश्चाजातमपत्यं यस्मादिति व्याख्यानार्थो ऽन्यशब्दप्रक्षेपः । चितिक्रियाशब्दश्चतुर- होपलक्षणार्थः चितिक्रियाव्यहैकाहा ये विहितास्ते दन्तजातादिवि- षया इत्यर्थः । पारिशेष्याहशाहं कृतचूड़े चेति चकारसूचितोपनी- तविषयो ज्ञायते । कथमेषा व्यवस्था प्रतीयतइत्यपेक्षायां * क्रमा- दित्युक्तम् * दन्तजातादिषु संस्थितेष्वशुद्धा बान्धवा इत्युक्ते कस्मि- न्संस्थिते कियन्तं कालमशुद्धतेत्यपेक्षायां दशाहादीनामुक्तत्वात्स्मृत्य- न्तरपालोचनया प्रातिलोम्यक्रमेणेयं व्यवस्था प्रतीयतइत्यर्थः । अ- स्मिश्च पक्षे वृद्धिनिषेधो ऽप्येकशास्त्रगतत्वादेतद्विषय एवेत्याह * तत्र चेति * नन्वस्तु प्रातिलोम्यक्रमेणैकाहादीनां दन्तजातादि- विषयत्वं धर्मपीडाल्पत्वविषयत्वे तु किं कारणं दक्षवचनाच्चाग्निवे- दसमन्वितादिमात्रविषयत्वं प्रतीयते, न चाग्निवेदसमन्वितत्वं धर्मभू- यिष्ठत्वेन नियतै दाम्भिकादौ व्यभिचारदर्शनादित्याशय दक्षवच- चनस्य धर्मपीडाविषयत्वद्योतनार्थ गौतमवचनमुदाहरति तथेति* कार्यशब्दस्य धर्मविषयत्वात्तत्साहचर्येण च खाध्यायशब्दस्यापि खाध्यायसाध्यजपादिधर्मविषयत्वप्रतीतेस्तद्विधाताथै सद्यः शौचं विधताल्पाशौचस्य धर्मपीडापरिहारार्थत्वद्योतनान्महत्यामापद्य- ग्निवेदसाध्यकर्मानुष्ठानं विना प्रतीकारासम्भवे ऽनुष्ठात्रन्तराभावे वा तत्प्रतीकारार्थकर्मानुष्ठानमात्रविषयाशौचाभावप्रतिपादनपरमे- काहाच्छुद्ध्यते विप्र इति दक्षवचनं व्याख्येयामिति भावः । यथा- स्माभिर्दक्षवचनस्य धर्मपीडापरिहारार्थत्वाङ्गीकरणेनाल्पाशौचका- लानां * तद्विषयत्वमुक्तम् * गौतमेनापि तथोक्तं द्योतितमित्यर्थः। नन्वेवं सति तत्कालमात्राशौचाभावप्रतिपादनपरत्वेनोत्तरकालानु- वृत्तेरनुज्ञातत्वाजातदन्तादिविषयाणांचाशीचकालानां भिन्नविषय- त्वेन वृद्धेरप्रसक्तत्वान्निषेधो न युक्त इत्याशङ्कुय विषयान्तरमाह * अथ वेति * अन्तर्दशाहात्स्यातां चेत्पुनर्मरणजन्मनी । तावत्स्यादशुचिर्विरो यावत्तत्स्यादनिईशम् ॥ इति पूर्वाशौचासमाप्तावाशौचान्तरनिमित्तसन्निपात्ते पूर्वा- शौचकालशेषेण मनुना शुद्धिमुक्त्वा निमित्तावृत्तौ नैमित्तिकाशौचा- नावृत्तिरन्याय्येत्याशङ्कानिराकरणार्थ पूर्वाशौचपरिच्छेदार्थप्रवृत्तेन दशाहादिना प्रसङ्गेनान्तः पतितस्याशौचान्तरस्यापि परिच्छेतुं शक्य- त्वादाशौचानावृत्तेाय्यत्वं न वर्द्धयेदधाहानात्यनेनोकामति भावः। एतदेव विवृणोति नवर्द्धयेदिति* प्रसङ्गन्यायमात्रं योजयति *प्र.

·न्यायसुधायाम्। वृत्त इति * नन्धसमानापि दशरात्राघवधिना शौचान्तरस्पैक- देशवर्तिनः कथं व्याप्तिरित्याशझ्याह * वितत्यति * नात्राहामा- शौचपरिच्छेदकत्वं किं तु संख्यायाः तस्याश्च व्यासज्यवृत्तित्वेना- न्त्ये ऽहन्युपजायमानायास्तत्कालवर्तित्वाविशेषात्पूर्वापरीभूतानेका- शौचापरिच्छेदकत्वमविरुद्धमित्याशयः । नन्वेवं तर्हि पूर्वाशौचका- लशेषेण तदन्तःपात्याशौचान्तरनिवृत्तेायसिद्धत्वाद्वचनान्तरा- नर्थक्यं स्यादित्यशायाह * शुद्धीति * अयमाशयः । शब्दैकसम- धिगम्यो ऽर्थो न स न्यायस्य विषयः तथा सत्यपेक्षाबुद्धिहेतुकत्वे- नैकत्वातिरिक्तसंख्यायाः संख्येयाहर्विशेषसमूहापेक्षत्वात्तस्य च जातमृतबन्धुभेदेन जन्ममरणावधिभेदेन भेदाज्जन्ममरणसामान्य विवक्षायां शावेन सूतिशुद्धरसम्भवादाशौचनिमित्तसामान्यविव- क्षायां वा सूत्यापि शावशुद्धयापत्तेः । यत्तु न वर्द्धयेदघाहानीत्यनेन शेषाहः शुद्धायमूलत्वदर्शनं तच्छुद्धिप्रतीक्षिजातोष्टिमासिकादिमा- नविषयशेषशुद्ध्यभिधानशङ्कानिवृत्त्यर्थमिति । नन्वेवं ताशौचका- लवदीक्षितान्नकालयोरपि व्यवस्थैवास्तु व्यवस्थितः कल्पो विकल्प इति तु व्युत्पत्त्या व्यवस्थामेव विकल्पशब्देनाभिप्रेत्याशौचच्छेद- कालवदिस्युक्तमित्याशयाह * नन्वेवमिति * अस्मिन्विषये अ- यमवधिरिति विषयव्यवस्थितो ऽवधिविषयावधिरिति मध्यमपद- लोपीसमासः तस्य कारणं विषयविशेषावधिव्यवस्थापकं कारणं भोजनान्वयेऽप्यवधेर्नित्यमवधिसापेक्षत्वात्कारणशब्दसमासाविधा- तः। तस्मादाष्टान्तिके विकल्पव्यवस्थयोद्धयोरप्यसम्भवाद्विरोधपरि- हाराशक्तेहीर्घावधेश्चाल्पावधिबाधं विनात्मलाभायोगादल्पावधेर्बाध इत्याशङ्किता खाभिप्रेतसिद्धिमुपसंहरति * तत्रेति * एवमाशङ्किते विरोधपरिहारवादी खाभिप्रायं प्रकटयति * तस्मादिति * यस्मा- दल्पावधेरपि वैदिकत्वात् बाधो न युक्तः तस्मादशौचच्छेदकालव- दिहापि भोजनावधिद्वये वैषम्यस्य व्यवस्थाया हेतुर्विषयभेदो वाच्यो न तु कस्य चिद् बाध इत्यर्थः । कीदृशो विषयभेद इत्यपेक्षायामा- ह * अत्रापीति * अनापद्यपि वा दीक्षितनियुक्तपुरुषान्तरदत्तान- स्य राजक्रयोत्तरकालं भोज्यत्वमिति परिहारान्तरम् * दीक्षिते वे. त्युक्तम् * अत्र सत्रिणो ह्यन्यैः प्रदापयेदन्नं भोज्यं तद्विजसत्तमै- रिति स्मृतिपर्यालोचनया सूतकादिसन्निपातभयान्मासादिपर्याप्त ब्राह्मणभोजनार्थमन्नमुपकल्प्यान्यमन्नं दानाय नियुञ्जते अग्नीषोमी- योत्तरकालंतु दीक्षितदत्तानभोजनमप्यतुष्टमित्याशयः । एतच परि- हारान्तरं दीक्षितो ददातीति निषेधेन भग्नषिोमायोत्तरकालमापदी- ·प्रथमाध्यापस्य तृतीयः पादः । क्षितस्यानदानायोगादापातप्रतिभानमात्रणापारमार्थिकमेवोक्तमित्य- पिशब्देन सूचितम् । नन्वन्नान्तरासम्भवे ऽपि निषिद्धान्नभोजनं न कार्यमित्याशझ्याह * आपद्धर्मइति * ननु करिष्यमाणप्रायाश्चत्तब- ११०९ लेनापत्काले ऽप्यनुष्ठितस्य निषिद्धस्य निर्दोषत्वाभावादनुज्ञाशास्त्रम- प्रमाणमित्याशङ्कते * हन्तैवमिति * आपद्यपि निषिद्धानुष्ठानस्य दो- षत्वोपपादनायेतिहासमुदाहरति * जग्धवानिति * स च दोष प्राप्तवानितिशेषः।श्वमांसभक्षणास्याननुज्ञानात्सदोषत्वं क्रीतराजका- नभोजनस्य त्वनुज्ञानानिर्दोषत्वमिति परिहरति * उच्यतइति * विशेषरूपेणानुज्ञानस्यात्यन्तनिर्दोषत्वसूचनार्थम् * महानित्युक्तम् । नन्वापत्काले निषिद्धान्नभोजनस्य । जीवनात्ययमापन्नो यो ऽनमत्ति यतस्ततः। आकाश इव पडून न स पापेन लिप्यते ॥ इति सामान्येन मनुनानुज्ञातत्वाद्विशेषानुज्ञानर्थिकेत्याशया- ह * सामान्येनेति * अनुशासाफल्यप्रदर्शनार्थः स्तोकशब्दः । सा- मान्यानुज्ञातानुष्ठानस्य अल्पदोषत्वं कथमवगम्यतइत्यपेक्षायामाह * तथा चेति * विशेषानुशातादन्येषां निषिद्धानां पापत्वे ऽपि तानि शेषाण्यल्पानीति अल्पवाची शेषशब्दः अन्ते शौचं भविष्य- तीत्यापद्धर्मगतं प्रत्युक्तमितीतिकारणाध्याहारेण योज्यम् । मनुव- चनमुदाहरति * कर्मणेत * ननु कथं धर्ममाचरेदित्यस्य शौचवि- धानार्थतावसीयतइत्यपेक्षायामाह * धर्मश्चेति * फलार्थस्य धर्मस्य वाक्यान्तरविहितत्वेन विध्यानर्थक्यादापत्कालीनस्य वा कार्यकर- णस्य निर्दोषत्वे धर्माधिकारनिवर्तकत्वायोगात्प्रतिप्रसवार्थमपि वि- ध्यनुपपत्तेः सदोषत्वे वा प्रायश्चित्तं विना धर्माधिकाराभावात्प्राय- श्चित्तविधानार्थमेवेदं वचनमिति भावः । अतो विशेषानुज्ञानस्या- त्यन्तनिर्दोषत्वज्ञापनार्थत्वान्नानर्थक्यमित्युपसंहरति * यत्त्विति * ननु क्रीतराजकान्नभोजनस्यात्यन्तनिर्दोषत्वे द्वितीयो ऽवधिरनर्थकः स्यादित्याशयानापदि सदोषत्वात्तद्विषयो ऽसाविति दर्शयितुमाह * तत्रापि विति * एवमाशौचच्छेदकालवदापदनापद्विषयत्वेना- वधिद्वयस्य व्यवस्थामुपपाद्याशौचकालानां जातदन्तादिविषयत्वपक्षे तत्साम्यार्थमन्यथा व्यवस्थामाह * यदि वेति * कालवैषम्यात्सम- विकल्पत्वाभावे ऽप्यविरोधो ऽवधार्यतइत्यपि शब्दाध्याहारेण यो- ज्यम् । कथमित्यपेक्षायाम् *अर्थभेदव्यवस्थानादित्युक्तम् तस्मा- दीक्षितस्याविज्ञातस्य क्रीतराजकस्याभोज्यं भवतीत्याथर्ववैदिकस्य दीक्षितान्नभोजननिषेधो ऽर्थस्तस्य तस्माद्दीक्षितस्य विज्ञातस्य क्रीत- ·न्यायसुधायाम्। राजकस्य भोज्यं भवतीत्याथर्ववैदिकोऽवधिर्न दीक्षितस्याश्नीयादिति त्रयीगतम्याभोजनसङ्कल्पविधिरर्थः । तस्य प्रयोगतोवधिरिति त्रय्य- थर्ववेदगतयोवाक्ययोरर्थभेदेन तद्विषयतया विधिद्वयस्य व्यव- ११।' स्थानादविरोध इत्यर्थः अर्थभेदं दर्शयति * दीक्षितानमिति * नि- त्यत्वप्रदर्शनार्थम् * ध्रुवमित्युक्तम् * न भोक्ष्यइति भोजनविषयो मनोव्यापारः सङ्कल्पो विधीयतइत्यर्थः नन्वभोजननियमस्यापि भोजननिषेधार्थत्वात्तत्करणे दोषापत्तेः क्रीतराजकस्याप्यभोज्यानत्वं स्यादित्याशय फलार्थ वर्जनीयस्यानुष्ठानं न दोषापादकमिति दर्श- यितुं दृष्टान्तद्वयमाह * यथैवेति * श्राद्धभोजनमांसभक्षणयोरपि निषिद्धत्वेन दोषवत्त्वात्साध्यविकलत्वाशङ्कानिराकरणार्थ न * सर्व- प्र निषिध्यतइत्युक्तम् * क्व निषिद्धता व वा नेति विवेकापेक्षाया- माह * श्राद्धमिति * सदेति सपिण्डीकरणात्प्रागूर्व चेत्यर्थः । सपिण्डीकरणोत्तरकालमप्येकोद्दिष्टमप्यन्येषां स्मर्तृणां मतेनानि- षिद्धमिति द्योतना * यैकेषामित्युक्तम् * प्रेतत्वनिवृत्त्या पितृत्व- प्राप्त्यर्थात्सपिण्डीकरणात्प्राक् पार्वणस्याविधानेन सपिण्डीकरणा- नन्तरभाविपार्वणश्राद्धस्येत्यादिप्रेतश्राद्धस्याभावात्पित्र्यशब्देनाभि- धानम् । मांसभक्षणे ऽपि विवेकमाह * तथेति * एतदेव मनुव- चनेन द्रढयति * यथाहेति * श्राद्धभोजनमांसभक्षणाभ्यां दीक्षि- 'तान्नभोजनस्य वैषम्यमाशङ्कते * ननु चेति * निःश्रेयसेन कारणेन प्रयोजनेनेति चतुर्थ्यर्थे तृतीया निःश्रेयसाथै नियमयतीत्यर्थः। नदी- क्षितस्याश्नीयादित्यस्याथर्ववैदिकवच्छतशब्दसामानाधिकरण्यवि- कल्पप्रसक्तिरूपपयुदासकारणाभावानिषेधार्थत्वप्रतीत्यविशेषेण ख- रूपभेदेऽप्यर्थैकत्वमाभप्रेत्य वाक्यैकत्वाभिधानम्।अन्यत्राव्युत्पादित- मप्यवधिद्वयान्यथानुपपत्तेः पर्युदासकारणत्वं न्यायोपेतत्वादिहा- ङ्गीकार्यमित्यभिप्रायेण परिहरति * स्यादिति * प्रत्यक्षस्यापि वा- क्यद्वयस्याभिन्नार्थत्वं न्यायकल्पमभिप्रेत्य * कल्पितमित्युक्तम् * कथमवधिद्वयेन भिन्नार्थत्वकल्पनेत्यपेक्षायामाह * यः पूर्वइति * यः प्रतिषेधः स क्रीतराजके स्थितो निवृत्तः कथं निवृत्ततावसीयत इत्यपेक्षिते * पूर्वइत्युक्तम् * अक्रीतराजकस्येति क्रयप्राग्भावावग- मात्प्रतिषेधस्योत्तरकालं व्यापाराभाव इत्यर्थः। ततश्च तस्य केवल- प्राग्भावित्वेनैकरूपत्वाद्वितीयो ऽवधिर्नावकल्पतइत्येकत्वादित्यनेनो- क्तम् । यदि ह्यसौप्रतिषेधोराजक्रयात्प्रागुत्तरकालं च व्याप्रियेत तत- स्तस्यैवापदनापद्विययत्वेनावधिद्वयमवकल्पेत । अतोऽन्यथानुपप- १ तत्सर्वत्रे त्युक्तमिति २ पु. पा० ।

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्याथर्ववैदिकादन्यस्य प्रयोगतस्य पर्युदासार्थत्वं कल्पनीयमित्याह *द्वितीयोति नन्वभोजनविधित्वेऽपि तत्र कालविशेषाश्रवणात क्रीते स्वभोजनं नामेति निष्प्रमाणमित्याशय * अथान्तरालिकइत्युक्तम् * निषेधेनैव प्राग्वर्जनसिद्धेःपर्युदासानर्थक्याद्राजक्रयाग्नीपोमीयान्त- रालकालविशेषवत्त्वमपि निश्चीयतइति भावः । दृष्टान्तं विवृणोति * यथेति * देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो ह- स्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामीति निर्वापमन्त्रे सवित्रश्विपूषशब्दा- नामसमवेतदेवताप्रकाशनार्थत्वायोगादन्यदेवत्यायां विकृतावनूहे प्रतिपादिते किमर्थस्तर्हि सवित्रादिशब्दप्रयोग इत्याशङ्कयं सवित्रा- दिशब्दानां यजमानपरत्वात्प्रसवशब्दस्य चानुज्ञार्थत्वाद्यजमानानुशाप्र- काशनार्थत्वे ऽभिहिते यजमानबहुत्वे त हो भविष्यतीत्याशङ्कय पूर्वा- नुज्ञातत्वेनेदानीं तत्प्रकाशनानर्थक्यान्निर्वापस्तुत्यर्थत्वेन तत्प्रकाशनस्य पारााद्यज्ञपतिशब्दवदनूह इति निगमसिद्धो दृष्टान्तः । ननु निर्वा- पकाले ऽपि यजमानहविनिर्वस्यामीत्यध्वर्युणानुज्ञायां पृष्टायामों नि- पेति यजमानेनानुज्ञानात्तदनुसन्धानार्थ निर्वापमन्त्रे प्रकाशनं भ- विष्यतीत्याशङ्कानिरासार्थ * तदानीन्तनेत्युक्तम् * पूर्वमेवानुशा- तत्वान्न निर्वापस्तुत्यर्थमिति भावः। दान्तिके योजयति * सथेहे- ११शर ति * उभयथापि सम्भवे तर्हि कथं पर्युदासत्वावधारणेत्याशङ्कय न होतारं वृणीतइति तद्विकल्पप्रसक्त्यैव पर्युदासत्वावधारणमाह *प्र- तिषिद्धति * क्रयोत्तरकालमर्थप्राप्तदीक्षितानभाजनप्रतिषेधे पूर्व- प्रतिषेधगतस्याक्रीतराजकस्यति विशेषणस्यानर्थक्यापत्तेः शास्त्रानुशा- तप्रतिषेधस्याभ्युपगमनीयत्वाद्विकल्पप्रसक्तिरित्यर्थः । उपसंहरति * दीक्षितान्नेति * ननु माभूदनुज्ञाग्नीषोमीयोत्तरकालं दीक्षिता- नभोजनस्य विधिरयं भविष्यतीत्याशय दृष्टार्थस्यादृष्टार्थत्वायोगा- द्विशिष्टविधौ च गौरवापत्तेः फलाश्रवणात्प्रकृताश्रयालाभादनेक- गुणोपादानाच फले गुणविध्ययोगाद्विधित्वं युक्तमित्याह * अह- ष्टार्थेति * न दीक्षितस्याश्नीयादित्यस्य त्वदृष्टार्थतोभयसाधारण्याद- दूषणम् । द्वितीयानुपपत्त्या च पर्युदासत्वं न्याय्यमेवेति भावः । को ऽनयोः पक्षयोर्मध्ये सम्मत इत्यपेक्षायामापद्विषयत्वे ऽनुकल्पत्वेन खरसावगततुल्यकल्पत्वबाधापत्तेरथर्ववैदिकस्य च निषेधस्यावध्य- नपेक्षत्वेन तस्माद्दीक्षितस्य विज्ञातस्य क्रीतराजकस्य भोज्यं भवती- त्यस्यावधिसमर्थकत्वायोगाच्छेयो ऽर्थमयं यजते न प्रायश्चित्तार्थमि- त्येवं विज्ञातस्य क्रीतराजकस्यान्नमदुष्टमेवेत्यवध्यन्तरदर्शनजनितदो- पाशङ्कानिराकरणार्थत्वप्रतीतेर्द्वितीयस्य पक्षस्य सम्मतत्वं दर्शयितु- ·न्यायसुधायाम्। माह * एवामति * ऐतरेयब्राह्मणगतस्य त्वशितव्यं वपायां हु. तायामित्यस्याग्नीषोमीयसंस्थावधिवाक्यवत्पर्युदस्तदीक्षितान्नभोजना- नुज्ञानार्थत्वे ऽपि बह्वल्पफलगुरुलघुकल्पत्वेनावधिद्वयव्यवस्थानाद- विरोध इत्येवंशब्देन सूचितम् । पर्युदस्तानुज्ञानार्थत्वसाम्येन चैत- दवधिद्वयमेकीकृत्यावधिद्वयोपन्यासः अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्य- स्मृत्युदाहरणमपि दूषयति * अष्टति * स्मार्त्तत्वेन तुल्यत्वाद्वि- कल्पनाविरोधं वक्तुं * स्मृतावेवेत्युक्तम् * स्मार्त्तत्वाविशेषे ऽपि पक्षाणामसाम्याद्विकल्पानुपपत्तेरपरितोषाद्विषयव्यवस्थां वक्तुमाश्र- यान्तरेत्युक्तमिति विवेकः । कीदृशानि पक्षान्तराणीत्यपेक्षिते मनु- वचनं तावदुदाहरति * तथा हीति * अविप्लुतब्रह्मचर्यो गृहस्था- श्रममावसदित्युत्तरार्द्ध तत्र द्वेधा विषयव्यवस्थामाह * सामर्थ्य- ति * यो ऽल्पेन कालेन बहून्वेदानध्येतुं समर्थस्तं प्रति बहुवेदपक्षो ऽसमर्थ प्रत्यल्पवेदपक्ष इति सामर्थ्यमङ्गीकृत्यागार्हस्थ्याश्रमायोग्यं प्र- ति बहुवेदपक्षस्तद्योग्यं प्रत्यल्पवेदपक्ष इत्याश्रमयोग्यत्वमङ्गीकृत्यापे- क्ष्यैतन्मनुनोच्यतइत्यर्थः । इह षट्त्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ त्रैवैदिक ब्रतम् । तदर्धिकं पादिकं वा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ इति मनुनैवोक्तत्वातू ग्रहणान्तिकपक्षे सामर्थ्यापेक्षावर्षसंख्यापक्षे त्वाश्रमयोग्यत्वापेक्षेति विवेकोऽवसीयते।अष्टाचत्वारिंशद्वर्षब्रह्मचर्य- स्मळ गौतमेनापि पक्षान्तरमुक्तमित्याह*गौतमेनापीतितत्राप्यष्टा- चत्वारिंशत्पक्षो गार्हस्थ्याश्रमायोग्यविषय इत्याह * तत्रैवमिति * नन्वाश्रमान्तरं तान्प्रति कस्मान्न विधीयतइत्याशङ्कय तेषां बहुक्लेश- त्वादविरक्तानधिकाराञ्चाल्पक्लेशबहुफलोपकुर्वाणकत्वेनैव बहुका- लक्षपणायैतद्विधानमित्याह * नैष्ठिकति * उपकुर्वाणको ध्ययनार्थ गुरूकुलवासी ब्रह्मचारिविशेषः । गमिष्यतीत्येतदुच्यतइत्यन्वयः । खाध्यायमात्रेणेष्टगतिप्राप्त्युपपादनार्थ द्वैपायनवचनमुदाहरति * द्वैपायनादयश्चाहुरिति * ब्रह्मयज्ञफलातिशयोपयोगितापि स्वाध्या- ११३।२ यतदर्थज्ञानभूयस्त्वस्यास्तीत्याह * यानि चेति * प्रतिदिनं प्र- तिदिनं प्रयुज्यमानैर्ऋगादिभियों ब्रह्मयज्ञः तन्निमित्तानि यानि यं य ऋतुमधीयित तस्य तस्याप्नुयात्फलमिति ऋतुसाध्यानि फलानि क- त्वधिकृतेभ्यो गृहस्थवानप्रस्थेभ्यो निवृत्तत्वादनधिकृतविषयत्वेनाव- तिष्ठन्तइत्यर्थः । ब्रह्मयज्ञस्याग्निहोत्रादिवन्नित्यकाम्योभयरूपत्वाद्य- थायोग व्यवस्था न विरुद्धत्याशयः । द्वादशवर्षपक्षो ऽपि गौतमी- येनैव शीघ्रवेदग्रहणसमर्थविषयेण ग्रहणान्तं वेति पक्षान्तरस्मरणेन ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। खविषयावयावर्तितत्वाश सर्वगृहस्सविषय इत्याह * यो वेति * वाशब्दो ऽष्टाचत्वारिंशत्पक्षविषयः पूर्वपक्षीकृतौ खविषयावयाव- तितावित्यर्थः उपसंहराति * इतीति * भाज्यभङ्गमुपसंहरति *ते- नेति * स्वयं द्वेधा सूत्रद्वयं व्याचष्टे * तेनाति * ननु न्यायनि- ष्ठत्वान्मीमांसायाः प्रयोगनिरूपणमयुक्तमित्याशङ्कय प्रयोगार्थत्वाश्र- यस्य तत्साम्ये ऽपि यत्र प्रयोगवैषम्यं तत्र तन्निरूपणीयमित्याह * एतद्धीति * किं प्रतिपाद्यतइत्यपेक्षायामाह * यावदिति * न- नूभयोः प्रामाण्ये कथं नियमेनैकार्थानुष्ठानमित्याशङ्कयाह * ब्रीही- ति* ब्रीहिभिरिष्ठवा व्रीहिभिरेव यजेत यवेभ्यो यवैरिष्ट्वा यवैरेव यजे- त व्रीहिश्य इत्याग्रयणे ऽवधिव्यवस्थया व्रीहियवव्यवस्थाविधानाद- ग्निहोत्री वै नानादयित्वात्तस्याः पयसाजुहुयादित्येतत्पक्षाश्रयणवि- षयो त्यो यावज्जीवशब्द इति प्रागेवोपपादितं श्रुत्या सह तुल्या कक्षा यस्याः सा तथोक्ता अनुष्ठाननियमे कारणमाह * यानीति * ११४।र वेदवचनस्य विश्रम्भणीयत्वं वदता स्मृतेर्यथाश्रुतमूलानिश्चयेनावि- श्रम्भणीयतार्थाबुक्का । कथमस्मिन्नर्थे सूत्रं बोज्यमित्याशङ्कयाह * सूत्रार्थो ऽपि चेति * यकाररहितः पूर्वपाठः तत्सहितो द्वितीयः तावच्छब्दाध्याहारे कारणमाह * तदानीन्तनेति * तावत्कालीन- व्यवहारप्रतिपादनार्थत्वाङ्गीकरणे प्रयोजनमाह * ततश्चेति * आ- कालान्दो यथाश्रुतमूलानिश्चयाभिप्रायः मात्रशब्दव्यावर्त्यमाह * यदा स्विति ननु प्रामाण्यस्य तुल्यत्वे ऽपि केन चिद्विशेषेणैका- दरे भिन्नशाखागतयोरुदितादिश्रुत्योरपि पठितत्वविशेषेणैकार्था- दरापत्तेरेवं प्रातरूपोदयं व्युषिते उदिते वेत्याश्वलायनस्य समवि- कल्पाभिधानं विरुद्ध्येतेत्याशङ्कते * नन्विति * स्मृतेर्विध्याक्षेपक- मन्त्रार्थवादमूलत्वस्यापि सम्भवान्नैकस्यै बहवः सह पतय इत्यर्थ- वादाक्षिप्तस्य च निषेधविधेनैका बहून्पतीन्विन्दतति श्रुतिनिषेधवि- ध्यनुसारेणाविवक्षितसाहित्यानेकपतिमात्रनिषेधपरतया व्याख्यान- दर्शनादुच्चा दिवि दक्षिणावन्तो अस्खये अश्वदाः सहते सूर्येणति म- न्त्राक्षिप्तस्य चाश्वदानफलविधेर्न केसरिणो ददातीति श्रुतनिषेधा- नुसारेण साक्षाद्विहिताश्वदानाविषयत्वेन व्याख्यानदर्शनात्तन्मूलानां स्मृतीनां प्रत्यक्षश्रुत्यनुसारेणान्यथाव्याख्यानसम्भवात्प्रत्यक्षमूलाद- र्शने यथाश्रुतमूलानिश्चयादनादरोन वैलक्षण्यमात्रमित्यभिप्रायेण प- रिहरति * सत्यमिति * अभिप्रायं विवृणोति * अतश्चोत * विप्रलम्भमूलत्वाभावानात्यन्तबाध्यत्वं यथाश्रुतमूलानिश्चताच्च नात्यन्ततुल्यतेत्यर्थः । एवं च पदता यथाश्रुतमूलानिश्चया- ૨૨ ।

·न्यायसुधायाम्। भिप्रायेणासति खनुमानमिति सूत्रावयवस्थ हेतुदर्शनसूत्रस्य च यथाश्रुतमूलत्वनिश्चयानिश्चयरूपविशेषस्यात्यन्तातुल्यत्वहेतोर्द- र्शनादित्येवं व्याख्या सूचिता । भायं च यथार्थतार्थप्रा- माण्याभावाभिप्रायत्वेन समाहितम् । उदाहरणभाज्यमप्यदृष्ट- मूलावस्थास्मृतिविषयत्वेन नेतव्यामति सर्वमदुष्टम् । द्वितीयव्याख्या- नं प्रपञ्चयति * यद्वेति * यान्येतानि सांख्यादिपरिगृहीतानि तैर्वि- परीतगृहीतयोर्द्धर्माधर्मयोर्निबन्धनानि यानि च बाह्यान्तराणि म्ले-. च्छाचारस्य बहुसमाहतैकदेशामिश्रानभोजनाचरणस्य निबन्धनानि- तेषामेवैतदनपेक्षणीयत्वं प्रतिपाद्यतइत्यन्वयः । न च तदप्रामाण्या- ङ्गीकरणे पूर्वोक्तमर्यादातिकमादिदोषापत्तिः शिष्टत्रैवर्णिकपरिग्र- हादरस्य स्मृतिप्रामाण्यहेतोस्तेष्वसम्भवादिति त्रयीविद्भिर्न परिगृही- तानत्यनेनोक्तम् । त्रयीवित्परिग्रहाभावे ऽप्यहिंसासत्यवचनादि- वाक्येषु वेदमूलत्वदर्शनेन वाक्यान्तरेष्वपि वेदमूलत्वानुमानसम्भ- वात्कथमप्रामाण्यमित्याशङ्कय किं चित्रयीमिश्रस्व धर्मकञ्चुकस्य छायायां पतितानीत्युक्तम् । यथा नर्तकी स्वाङ्गवैकृत्यं कञ्चुकेन छादयति तथा लोकवचनार्थ चैत्यवन्दनादिवाक्यानां मिथ्यात्वं छादयितुंक्वचिद्वेदमूलार्थाभिधानं नसर्वत्र तथात्वानुमानायलमित्या- शयः। किं तेषां लोकवचनं प्रयोजनमित्यपेक्षायां लोकोपसंग्रहादि- प्रयोजनपरत्वमुक्तम् । कस्मात्पुनः क चिद्वेदमूलत्वदर्शनेनान्यत्र त- थात्वानुमान न सम्भवतीत्याशङ्कानिराकरणार्थम् * त्रयीत्युक्तम्* त्रय्यप्रामाण्यापादकत्वात्तद्विपरीतेनात एवातन्मूलत्वात्तदसम्बद्धन दृष्टशोभाभिप्रायेण तत्प्रधानेन ततमूलेनोपनिबद्धानीत्यर्थः । प्रत्य- क्षादिमूलत्वस्य प्रागेव निरस्तत्वात्प्रत्यक्षाद्याभासेष्वेव पराभिमाना- प्रत्यक्षादिशब्दप्रयोगः । एवं तर्हि प्रामाण्याशङ्कानुपपत्तेस्तन्निराकर- णमयुक्तामत्याशय * विषचिकित्सेति * पूर्वपक्षबीजमुक्तम् * विषचिकित्सादिसमर्थानां कतिपयमन्त्रौषधीनां या कादाचित्का- सिद्धिस्तनिदर्शनबलेन जीविकाप्रधानस्यार्थान्तरस्योपदेशकानीत्य- र्थः । ननु विषचित्सादिदृष्टान्तेन प्रामाण्याध्यवसाने जीविकाप्राधा- न्याञ्चानुष्ठानारे सत्यपि धर्मत्वाध्यवसाने किं कारणमित्याशय *अहिंसादिस्तोकार्थगन्धवासितत्वमुक्तम् * ननु प्रत्यक्षादीनां धर्म- ११५३ प्रामाण्यनिराकरणेन प्रत्यक्षसूत्रएवं तन्मूलानां बाह्यस्मृतीनां प्रा- माण्यस्य निराकृतत्वात्पुनरुक्तमेतत्स्यादित्याशझ्याह * न चैत दिति * वेदमूलत्वं पूर्वमनिराकृतमिह निराकार्यमित्याशयः । ननु वेदमूलत्वस्य परैरनङ्गीकृतत्वेन तन्निराकरणमतिप्रसिद्धत्वान्न ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। कार्यमित्याराड्याह * न चेति * मीमांसकातिरिक्तैः सामवायिकार्थ- प्रतीत्ययुगमेन कस्मिाश्चिच्छब्दे वाचकत्वानङ्गीकरणाद्गाव्यादिश- दवाचकत्वस्य परैरनङ्गीकृतस्यापि निराकरण लोकेवाचकविवेक- स्याप्रसिद्धत्वाद्यथायुक्तं नैव बाह्यस्मृतीनां वेदमूलत्वानराकरणं यु- क्तमतिप्रसिद्धत्वादिति वैधय॑दृष्टान्छ । यद्वा यथा गाव्यादिशब्दाना- मवाचकत्वे प्रामाण्यस्यातिप्रसिद्धत्वादनारे लौकिकानां वाचका- वाचकेषु समहष्टित्वापत्तेस्तत्कथनं साधुशब्दाधिकरणे. करिष्यते तथा बाह्यत्वधर्माधर्मनिबन्धनाप्रामाण्यस्याप्यतिप्रसिद्धत्वादनादरे- णाकथने लौकिकानां मन्वादिनिबन्धनेषु बाह्येषु च समहाष्टित्वाप- तेस्तत्कथनीयमित्युत्तरशेषः साधर्म्यदृष्टान्तः । यद्वा शोभादिवशे- षवशेन कलिकालवशेन वा धर्मप्राबल्याद बाह्येष्वेव श्रद्धाविशेषाप- तेः श्रौतस्मातर्थस्यैव त्यागः प्रसज्येतेस्याह * शोभेति * सन्तु वा लौकिकाः परीक्षकाणामपि सम्भवद्वेदसंयोगत्रैवर्णिकप्रणीतत्वा- विशेषात्समहष्ठित्वापत्तिरित्याह * ब्राह्मणति * बाह्यस्मृत्यप्रामा- व्यस्यावश्यप्रतिपाद्यतामुपसंहरति *तेनेति * पूर्वपक्षमाह * म- हाजनति * (आदिपदेनानुपलब्धिविरोधपरिहाराय. मूलश्रुतेरपि द्वीपान्तरवर्तित्वमुपादीयते')ननु विरोधेका गतिरित्याशङ्कयाह * त- घेति * विरोधे ऽप्युक्तेन न्यायेन मूलश्रुत्यनुमानाविधाताव्यवस्था विकल्पो वा भविष्यतीत्याशयः । मूलानुमानस्य चानुपलब्धिविरोधः प्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वपक्षे तु विरोधशङ्खव नास्तीत्याह * यश्चेति * अस्मिन्पक्षे यस्मै यद्रोचते तत्प्रमाणीकुर्यादिति पूत्रोक्तं दूषणं परि- हरन्नुपसंहरति * ततश्चेति * सूत्रेण सिद्धान्तमाह * अत आ- ११६१ हेति * ननु पारतन्त्र्ये सति विरोधे मूलानुमानासम्भवेनानपेक्षत्वं स्याद्वेदवत्तु खातन्त्र्यसम्भवे मूलानुमानासम्भवे ऽपि न किं चिद् दूप्यतीत्याशयाह * पारतन्त्र्यं तावदिति * अतो वेदमूलत्वमात्रं निराकार्य तच्चापसिद्धान्तापत्तेबौद्धादिभिर्वक्तुं न शक्यतइत्याह * वेदमूलत्वं पुनरिति * यदि तु तावदेकदेशी कश्चिदभ्युपगच्छेत्तं प्रत्यनेन सूत्रेण निराकरोति * अन्यञ्चति * वेदविरुद्धस्यापि म- न्वादिवाक्यस्य वेदमूलत्वाभ्युपगमान्न तेन वेदमूलत्वं निराकर्तुं श- क्यमित्याशय समस्तविद्यास्थानविरुद्धत्वमुक्तम् । ग्रन्थकाराणां वा-- नेन सूत्रेण वेदविरोधो ऽभिधीयतइत्याह * त्रयीमार्गेति * वेद- विरुद्धाचरणानां तन्मूलोपदेशानुपपत्त्या वेदमूलानुमानस्य बाध इत्याशयः । वेदविरोधिभ्यश्च समर्पणं वेदविरोधिनां. वेदमूलोप- अयं पा० २ पु. ना.

·न्यायसुधायाम्। देशपरिप्रहानुपपत्तेर्वेदमूलानुमानस्य बाधकमित्याह *त्रयी बाह्ये- भ्यश्चेति * चतुर्थवर्णः शुद्रः। निरवसितो वर्णाश्रमाचाररहितः। परिग्रहीतॄणामपि वेदविरोधो वेदमूलानुमानस्य वाधको ऽनेन प्र- न्थेनोक्तो भवति । आत्मविरुद्धाचरितृत्वेन च शाक्यादेर्लोक- हितैषित्वस्य दूरनिरस्तत्वात्तदुपदेशस्य प्रमाणमूलत्वानुमानं न यु- तामित्याह * खधर्मेति * एतदेवाभियुक्तवचनेन द्रढयति * उक्तं चेति * मनोस्तु क्षत्रियस्यापि प्रवर्तकत्वे यद्वै किं चिन्मनुरवदत्त- श्रेषजामति वेदानुज्ञातत्वादविरुद्धमित्याशयः । स्वधर्मातिक्रम ए- वालङ्काराभिमानादत्यन्तमूढत्वं प्रतीयतइत्याह *बुद्धादेः पुनरिति* तद्रन्थपरिग्रहीतॄणामपि न शूद्राय मार्ति दयादित्यादिप्रतिषेधातिक- मसामर्थ्येन ब्राह्मणनिन्दा तत्कारित्वेन च शाक्यस्तुतिं कुर्वतामत्य- न्तमूढत्वमाह * स किलोति * तद्भन्थविहिताचरितृणां च वेदवि- रोधो वेदमूलत्वस्य बाधक इत्याह * तदनुशिष्टोत * षट्स्वप्यर्थेषु ११७१२ सूत्रं योजयति * तेनेति * बाह्यमन्थजातं वेदविरोधादनपक्ष्यामिति प्रथमव्याख्याने ऽर्थः। ग्रन्थकारिणां वेदविरोधात्तत्कृतं ग्रन्थजातमन- पेक्ष्यमिति द्वितीये परिग्रहीतृणां वेदविरोधाभ्यः समर्पकाणां ग्र- न्यकारिणां सम्बन्धिप्रथजातमपेक्ष्यामिति तृतीचे परिग्रहीनृणां वेद- विरोधात्तत्परिगृहीतं ग्रन्थजातमनपेक्ष्यमित्यर्थोक्ते चतुर्थे ग्रन्थकारि- णामात्मविरुद्धाचरितृत्वात्तत्कृतं ग्रन्थजातमनपेक्ष्यमिति पञ्चमे । आचरितृणां वेदविरोधात्तदनुस्मृतं ग्रन्थजातमनपेक्ष्यामिति षष्ठे चे- दविरोधाभावे ऽप्यनुपलब्धिविरोधेन पठितश्रुत्यनुमानायोगान्नित्य- त्वबाधापत्तेश्च प्रलीनशाखागतश्रुत्यनुमानायोगाद् बाह्यग्रन्थप्रामा- एयबाधमित्याह * न चेति * ननु मन्वादिस्मृतिवद्विप्रकीर्णशाखा- गतश्रुतिमूलत्वेनानुपलब्धिविरोधपरिहारो भविष्यतीत्याशय तासां क चित्सम्वाददर्शनात् तदृष्टान्तेनान्यत्रापि वेदमूलत्वानुमानं यु- कमिति इह तु क्वचिदपि सम्वादाभावाद्वैषम्यमित्याह *न हीति * अहिंसादिवचनस्यापि विषयविशेषानवच्छिन्नस्य विहितव्यतिरिक्त- विषयहिंसादिनिषेधश्रुत्या सम्बादो नास्तीत्याशयः । ननु श्रुतिमू- लत्वासम्भवे ऽपि प्रमाणान्तरमूलत्वेन प्रामाण्योपपत्तेर्ग्रन्थप्रामाण्यं बाधनं न युक्तमित्याशङ्ख्याह * मूलान्तरेति * अत्रैव हेतुदर्शना- ञ्चेतिसूत्रं योजयति * लोभादीति * किं चानोत्प्रेक्षणीयलोभादि- विषयतया हेतुशब्दव्याख्यानेन युक्त एव हेतुशब्दाभिधेयाधर्माधर्मों- पदेशमूलत्वेन तैरुपन्यस्ताः प्रत्यक्षं दृश्यन्ते इत्याह * शाक्यादयश्चे- वि. * अनु याज्ञवल्क्यादिभिरपि ।

·१७४ न्यायसुधायाम्। दिकालविरोधशङ्का न च सर्वादावनुष्ठीयमानस्य कमविरोध- शड्डत्याशयबहुश्रुत्यर्थत्युक्तम् । श्रौतपदार्थानां बहुत्वेन सकलपूर्वा- हादिव्यापित्वात्किं चिदाधिक्येऽपिकालातिक्रमापत्तिस्तन्मध्येच स्मा तपदार्थानुष्ठानक्रमबाधापत्तिरित्याशयः। ननु विरोधाविरोधमात्रस्य विचार्यत्वे कार्याकार्यशब्दावनर्थको स्यातामित्याशङ्कय विचारप्रयो- जनप्रतिपादनार्थत्वेन तयोःसाफल्यमाह * तनिर्णये विति * नन्वा- चमनादीनां निषेधाश्रवणे विरोधोनास्ति श्रवणे विरोध इति सन्दे- हानुपपत्तिमाशङ्कते * कथं पुनरिति * नात्र निषेधश्रवणाश्रवणाभ्यां सन्देहः किन्तु स्मार्तपदार्थानुष्ठाने श्रुत्यर्थवैगुण्यापत्त्यनापत्तिसन्दे- हादिति परिहरति * श्रुत्यर्थेति * एतदेव विवृणोति * यदीति * प्रकृतिमनुप्रवेश्यमानानि प्रयोगवचनेन निराक्रियन्ते तन्निराकृतानि च सामिधेनीसाप्तदश्यवद्विकृतिमनुप्रवेश्यमानानि प्राकृताङ्गनिरा- काङ्कत्वाञ्चोदकेन न परिगृह्यन्तइत्यर्थः । यद्धा नात्र विरोधाविरोधा- मात्र विचार्यते किं तु सत्यपि विरोधे किमाचमनादीनां धर्मित्वेन बलीयस्त्वाबाधः प्रमाणदौर्बल्याद् बाध इति विरोधाधिकरणापवा- दार्थ विचार्यतइत्यन्यथा सन्देहभाष्यं व्याख्यातुमाह * अन्यविति* सन्देहः किं कर्तव्यान्युताकार्याणीत्येवं रूप इति शेषः । अस्मिन्प- क्षे सिद्धान्तवचनव्यक्तिप्रतिपादकमुताविरुद्धानि कार्याणीति' भा. ज्यमविरुद्धानि विरुद्धान्यपि वा धर्मितया बलीयस्त्वेनाबाधितत्वा- कार्याणीति द्विविधसिद्धान्तप्रतिपादकतया व्याख्येयम् । यद्वा श्रौतैः क्रमकालपरिमाणैर्विरोधे ऽपि तदीयैः पदार्थैरविरुद्धत्वात्का- याणीत्येकरूपसिद्धान्तप्रतिपादकतयेति । यद्यपि शाखान्तराधिकर- णसमाप्तावपि वा क्रमसंयोगाद्विधिपृथत्वमेकस्यां व्यवतिष्ठतेति सू- त्रेण क्रमकालपरिमाणविरोधाच्छाखान्तरीयपदार्थानुपसंहारमाश- तय विरोधेनार्थसंयोगादकधर्थे तत्संयोगाद्विधीनां सर्वप्रत्यय इति सूत्रेण पदार्थानां क्रमादिबाधकत्वं वक्ष्यते तथापि स्मार्टानां पदा- र्थानां प्रमाणदौर्बल्याद बाध्यत्वाशङ्का न विरुध्यते तत्रत्यस्यैव प्रम- यबलाबलस्य प्रमाणबलाबलबाधायात्रोपन्यासात्तस्यापि नानेन पौन- रुक्त्यं शङ्कनीयम् । यद्यपि च पिकनेमाधिकरणे स्वरूपबलाबलेना- श्रयबलाबलस्य बाध्यत्वं वक्ष्यते तथाप्यनादित्वेन लब्धात्मकत्वा- समुदायप्रसिद्धराश्रयदौर्बल्ये पि क्लप्तत्वेन स्वरूपबलीयस्त्वाद- लब्धात्मकावयवप्रसिद्धिबाधकत्वेऽपि प्रमाणदौर्बल्ये प्रमेयस्यात्म- लाभायोगादलब्धात्मकस्मर्तृप्रमेयबाधकत्वं युक्तमित्याशङ्कात्र न वि- रुद्धयते । आश्रयदौर्बल्येन त्वात्मलाभायोगाशङ्का तत्र निराकरिष्य- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। तहति विवेकः । प्रत्यक्षश्रुतिविरोधे तु स्मृतिमूलश्रुत्पननुमाने स्मार्सपदार्थानामात्मलाभायोगाद्विरोधे ऽपि श्रुत्यनुमानमङ्गीकृस्य यथाश्रुतमूलानिश्चयात्प्रत्यक्षश्रुत्यनुरोधवृत्तित्वप्रतिपादनपरतया ना- त्यन्तमेव बाध्यत्वं, न चाप्यत्यन्ततुल्यतेत्यनेन यत्पूर्वाधिकरणस्य व्याख्यानं कृतं तदभिप्रायेण पूर्वाधिकरणोक्तस्य श्रुत्यनुरोधवृत्ति- त्वस्यापवादार्थमेतदधिकरणमिति योजयितुम् * अन्यदर्शनमित्युक्त- म् * एतदेव विवृणोति * तथा हीति * कथं धर्मिणां बलवत्ते- त्यपेक्षायां द्वादशाधिकरणन्यायमुदाहरति * वक्ष्यति हीति * यथा य इष्टया पशुना सोमेन वा यजेत सो मावास्यायां पौर्णमास्यां वेति दक्षिणीयष्टयादीनामङ्गानां प्रधानस्य च सोमस्य बहुदिनव्यव- धानेनोभयो पर्वकालत्वसम्पादनाशक्तः किं पर्वणि सोमो पर्वणि दीक्षा विपरीतं वेति सन्दिग्धे प्राथम्यात दीक्षायाः पर्वकालत्वे प्राप्ते प्रधानसागुण्यार्थत्वादङ्गानुष्ठानस्य प्रधानस्यैव पर्वकालतेति वक्ष्यते तथेहापि प्रधानस्याचमनादेर्यथाश्रुतस्यानुष्ठानक्रमादेस्तनुरोधेनान्य- थाकरणं प्रतीयतइत्यर्थः । सूत्रं च मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवदिति- पूर्वाधिकरणसूत्रात्प्राथम्याथै मुख्यशब्द प्राधान्यार्थत्वेनानुषज्य वि- प्रतिषिद्धधर्मसमवाये भूयसां स्यात् स्वधर्मत्वमिति तत्पूर्वसूत्राच स्वधर्मत्वशब्दं मुख्यशब्दान्वयाय भावप्रत्ययलोपेनानुषज्य प्रधानगु- यस्याङ्गगुणेन सह विराधे मुख्य प्रधानं स्वधर्मकं कार्य प्रधानार्थ- स्वादङ्गगुणस्थति योज्यं, नन्वस्तु क्रमपरिमाणयोर्द्धर्मरूपत्वाद्दौर्बल्यं कालस्य खतन्त्रद्रव्यत्वेन धर्मिरूपत्वात्कथ दौर्बल्यमित्याशङ्याह * न चेति * अनुष्ठेयपदार्थावच्छेदकत्वेन कालस्यापि वि- धेयत्वात्स्वतन्त्रविधेयत्वस्य धर्मित्वेन विवक्षितस्याभावाक्रमपरि- माणवद्धर्मत्वनिश्चय इत्याशयः । मन्वस्तु प्रमाणाप्रमेयबलाबलयो- विसम्वादः कथं त्वाचमनादीनामकर्त्तव्यत्वं कथं वा कार्यतेत्यपक्षा- यामाह * तत्रति * सिद्धान्तोपक्रमार्थत्वेन सूत्रं व्याख्यातुमिति चेदिति भाष्यं व्याचष्टे * किं युक्तमिति * द्वितीयविचारे ऽपि ११९४२ सिद्धान्तद्वविध्ये क्रमादिविरोधे ऽपि वा पदार्थः सहाविरोधाद्विरो- धाभावाभिधानमविरुद्धम् । नन्वविरोधे ऽपि शीघ्रप्राप्तः श्रौतेरे- वाङ्गैनिराकाङ्गत्वेन मन्थराणां स्मातीनामङ्गानां क्रत्वपूर्वैरग्रहणा- नानुष्ठानं सिद्ध्यतीत्याशङ्कय क्रत्वपूर्वाणामनिर्घातोपायपरिमाणतया श्रौताङ्गमात्रेण नैराकाङ्क्षयाभावाल्लिङ्गादिगम्याङ्गवत्स्मृत्याचारप्रापि- ताङ्गानामपि ग्रहणमित्याह * यथैवेति * भावनाभिर्भाव्यैरपूर्व- शोषिकथम्भावेन प्रार्थिताः सन्तस्ते सर्वेऽनारभ्यवादाधीतैः सह य- ·भ्यायसुधायाम थेच्छंभावेन गृह्यन्ते तथैव स्मृत्याचारार्पिता भपि गृह्यन्तइत्यन्व- यः । स्मृत्याचाराप्तिानामवैदिकत्वेनापूर्वग्राह्यत्वाशङ्कानिराकर- णार्थम् * साधनांशवदित्युक्तम् * यथाष्टकादयः साधनांशाः स्मृ- त्याचारार्पिता अप्यपूर्वैर्गृह्यन्ते तथेतिकर्तव्यतांशा अपीत्यर्थः । एत- देव विवृणोति * कथम्भावेति * उपसंहराति * तस्मादिति * न शास्त्रपरिमाणत्वादिति ॥ ६ ॥ पूर्वपक्षसूत्रमवतारणपूर्वकं व्याचष्टे * इतीति * नाचमना- दिपदार्थः कर्त्तव्यो भवेदिति नञर्थव्याख्या । अभ्यधिकत्वापत्तरि- ति शास्त्रपरिमाणत्वादित्यस्य विरोधोपपादनार्थत्वेन व्याख्या । न तु सत्यपि विरोधे प्रमेयबलाबलानुसारेणाचमनाद्यनुष्ठानं भविष्यती- त्याशङ्कय प्रमाणाधीनत्वात्प्रमेयांसद्धेः प्रमाणबलाबलस्य तस्माद् ब- लीयस्त्वाभिधानार्थ शास्त्रशब्दं व्याचष्टे * शास्त्रितामति * ननु सू- कृता परिमाणशब्दनेयत्ताबाधापत्तेरुक्तत्वात् शास्त्रपरिच्छिन्नं ही- त्यादिक्रमकालबाधापत्त्यभिधानभाष्यमयुक्तामत्याशय नेयतावचनः परिमाणशब्दः किं तु परिच्छेदश्चात्रैतक्रमका एवैतत्संख्याका एवैत- काला एवेति त्रिविधावधारणरूपान्तराचमनाउनुष्ठाने बाध्येतेत्याह *शास्त्रेण हीति* आशुनिर्माणशब्देन प्रधानप्रत्यासत्तिः पूर्वाह्वाधन- तिक्रमः प्रयोगशैघ्रयं चति त्रिविधा कालावच्छिन्नतोक्ता । समास- श्चात्र शास्त्रेण परिमाणं येषां पदार्थानामिति बहुब्रीहिरभिमतः कथं शास्त्रण क्रमेयत्ता कालावगतिः । किं च तेषां बाधकमित्यपेक्षायामाह * द्वाभ्यामिति * प्रयोगविधिश्नुत्याङ्गप्रधानविशिष्टभावनाविधानेन युगपदनुष्ठानाक्षेपादत्यन्तयोगपद्याशक्तेश्च प्रधानप्रत्यासत्तिलक्षण- प्रयोगप्राशुभावलक्षणश्च कालो ऽवगम्यते । पूर्वाह्लादिकालः पूर्वा- हादिश्रुत्याङ्गान्तरविनियोजकैः श्रुतिलिङ्गादभिः प्रचयशिष्टाङ्गसं- ख्यावगम्यते । क्रमनियामकैः श्रुत्यादिभिः क्रमस्तेषां श्रौतपदा- थेषु प्रविशन्तः स्मृत्याचारप्राप्ताः पदार्था बाधका इत्यर्थः । प्रयोगव- चनावगतस्य प्रधानप्रत्यासत्तिलक्षणस्य च शेषरूपप्रत्यासत्तिलक्ष- णस्य च कालस्य पूर्वाह्लादिविनियोजक श्रुत्यवगतस्य च पूर्वाह्नादि- कालस्य स्मृत्याचारप्राप्तपदार्थानुष्ठाने बाधापत्तिं विवृणोति * सर्वे हीति * अनेन च भाष्यकारीयस्य दक्षिणाचारप्रधानकालयार्विरो- धोपन्यासस्योपलक्षणार्थत्वं दर्शितम् । प्रयोगवचनावगम्यस्य प्र- त्यासत्तिलक्षणस्य च कालस्योपपाद्यत्वेनाभ्यर्हितत्वात्पूर्व तबाध- प्रसङ्गापादकभाष्यव्याख्योति व्युत्क्रमदाषाभावः । क्रमबाधप्रसङ्ग- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। भाष्ये प्रकृतोदाहरणविषयं श्रुतिग्रहणं क्रमप्रमाणमात्रोपलक्षणार्थ- माचमनग्रहणं च प्रयोगमध्यपातियज्ञोपवीतकरणोपलक्षणार्थमिति व्याचष्टे * क्रमश्चेति * ननु वेदवेद्यन्तरालाचमनविध्यभावात्सर्वा- च क्रियमाणस्य क्रमविरोधाभावात्कथमन्यथात्वप्रतिपत्तिरित्या- शङ्य * क्षुतादिनिमित्तेत्युक्तम् * ननु क्षुतादिनिमित्ताचमनप्रस- १२०।। कौ तावदाश्रयः क्रमो भविष्यतीत्याशङ्कय * विशातेत्युक्तम् * य- स्याश्रयणं प्रमाणानां च परिमाणमेतावत्वं विज्ञातं स तथोक्तः की- हशमाश्रयपरिमाणमित्यपेक्षिते यावन्तो वैदिकाःपदार्थास्तावन्त एवे- ति *वैदिकेत्यनेनोक्तम् * प्रमाणपरिमाणं तु श्रुत्याद्यनुक्रमणेन ज्ञा- तमेवान्तराले यज्ञोपवीतस्य नैमित्तिकस्याप्यप्राप्तेः कथं क्रमान्यथा- त्वापादकत्वामित्याशङ्कया * यासेत्युक्तम् * नन्वन्तराले स्मृत्या- चारप्रमाणकपदार्थप्राप्त्यभावे वैदिकमात्राश्रयत्वे ऽपि तत्प्राप्तावधि- काश्रयत्वं भविष्यतीत्याशङ्कयाह * यो हीति * प्रमाणान्तरं तर्हि कल्पयिष्यते ऽत आह * उक्तति * अङ्गपारमाणप्रमाणस्योति पाठे त्वञ्चुगतिपूजनयोरिति गत्यर्थादश्चतेरकर्तरि च कारके संज्ञाया- मिति को भवता दायो दत्त इत्यादिषु संज्ञाव्यभिचार्यत्वाञ्च कारक- स्थासंज्ञायामपि कर्मणि घनमुत्पाद्य चञोः कुघिण्यतोरिति कुत्वेन 'गतशब्दार्थे गमिति रूपानुसारेणावगतपरिमाणस्येत्यर्थः । नन्विय- तायाः केन चिच्छास्त्रेणाविधानात्तबाधे ऽपि न शिष्टकोपापत्ति- रित्याशङ्कय तस्या अपी शास्त्रीयतामाह * तथति * किं कश्चित्पदा- र्थो विस्मृतः कृतं वा सर्वमिति सन्देहस्यानुष्ठेयपदार्थसंख्यासम्प- त्तिपर्यालोचनं विना निराक मशक्यत्वात्प्रयोगवचनेनेयत्तावधार- णमप्यर्थादाक्षिप्यते । अज्ञातस्य परिमाणस्यानुष्ठानकाले ऽवधारणा- सम्भवमाशय श्रुत्याद्यवगतानां पदाथानां प्रचयशिष्टमित्युक्तम् । ननु विस्मरणे ऽपि सकलवैदिकपदार्थानुष्ठाने कृते सम्पूर्णफलप्राप्ते- ने कश्चिदोष इत्याशझ्याह * ततश्चेति * यतश्च पदार्थपरिमाणम- वधारणीयं ततश्च स्मार्तपदार्थानुष्ठानेन न्यूनफललाभप्रसङ्ग इत्यन्व- यः । अपूर्वदौर्बल्येनेति न्यूनत्वकरणम् । अपूर्वदौर्बल्ये किं कार- णमित्यपेक्षायामनिवृत्ते वैगुण्याशङ्कस्येति हेतुगर्भ विशेषणं किं कृतं किं वा नेति कृताकृतनिश्चयो वैगुण्याशङ्काकारणम् । कृताकृतनि- श्वयकारणं पूर्वावधारणत्रंशः । कथं तस्यानिश्चयकारणत्वमित्यपे- क्षिते सम्यकृतत्वदायनिमित्तसंस्कारपाटवाभावादित्युक्तम् । सम्यग्ध्यैतत्कृतमिति स्मृतिदायस्य यन्निमित्तं संस्कारपाटवं तस्या- प्रचशिष्टचामिति २ पु.पा.

·न्यायसुधायाम् । पश्चात्त- भावादित्यर्थः । अनुष्ठानात्पूर्व शेतावन्तो ऽनुष्ठेया इत्यवधारिते या- वन्तो ऽनुष्ठेयास्तावतामनुष्ठानोत्तरकाले ऽनुष्ठितत्वावधारणात्तत्प्रसू- तसंस्कारपाटवेन सम्यकृतत्वस्मृतिदायात्कृताकृतसन्देहो निव- ते नान्यथा । ननु सहेयत्तायाः पूर्वमवधारणात्कथं स्मार्तपदा- र्थानुष्ठाने पूर्वावधारणभ्रंश इत्याशय प्रथमेत्युक्तम् । प्रयोगवचनस्य श्रुत्याद्यवगतपदार्थमात्रपर्यवसायित्वेन स्मार्तेष्वव्यापारात्प्रथम प्र- योगवचनव्यापारवेलायामियत्ताश्रयत्वेनापारकल्पितस्य द्वयापारपर्यवसानोत्तरकालं स्मृतिवशादागतस्य प्राप्तस्य पदार्थस्या- नुष्ठानेन पूर्वस्य प्रयोगविधिव्यापारकालीनस्येयत्तावधारणस्य भ्रंशा- दित्यर्थः । वैदिकस्य सुभेदेन होमादेनैमित्तिकस्यापि प्रयोगविधि- व्यापारवेलायामेवानुष्ठेयत्वावधारणान तदनुष्ठाने पूर्वावधारणनं- शापत्तिः वैगुण्याशङ्कायां चापूर्वातिशयहेतुश्रद्धाविरहादपूर्वदौर्ब- ल्यमानं भवति न तु सर्वथानुपपत्तिः । तदुत्पादकसमस्ताङ्गप्रधा- नानुष्ठानस्य निष्पन्नत्वाच्छ्रद्धायाश्चापूर्वातिशयहेतुत्वं यदेव विद्यया करोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तरं भवतीत्यतिशयवाचितर- प्रत्यययुक्तया श्रुत्या। श्रद्धयेष्टं च पूर्त च नित्यं कुर्यादतन्द्रितः । श्रद्धाकृते गक्षये ते भवतः खागतैर्धनैः ॥ इति स्मृत्या चाक्षयहेतुत्वं श्रद्धाया वदन्त्यार्थान्तरभाव क्षीण- त्वप्रतिपादनादवसीयते । ननु किं चित्फललाभे ऽपिविधेरर्थवत्त्वान्न शिष्टकोपापत्तिरित्याशङ्ख्याह * तच्चेति * विधिसिद्धप्रवर्त्तनातिश- यार्थेनार्थवादेन प्रवर्तनातिशयावसेयफलातिशयवसायात्तत्फलं स- 4 समग्रमतिशयवच्चार्थवादसहिताद्विधेरवगतमिति कृत्वा न्यून- त्वासहिष्णुतया फलातिशयहेतुश्रद्धाविरहवैगुण्याशङ्कापादकपदा- थान्तरविधायकत्वेन विरुद्धामाचमनादिस्मृति बाधतइत्यर्थः । इय- ताविरोधएव सूत्रं योजयति * परिमितेति * अङ्गशास्त्राणां य- परिमाणं तदेवाङ्गजानामित्यर्थः । क्रमकालेयत्तासाधारणपूर्वव्या- ख्यानापेक्षो वा शब्दः प्रयोगविधिप्रमितप्रधानप्रत्यासत्त्याक्षिप्तप्रयोग- शैघ्रयविरोधं प्रधानप्रत्यासत्तिविरोधाभिधानेनार्थादुक्तमपीदानी प्र- योगविधिना साक्षादपि प्रयोगशैघ्यावगमात्पदार्थान्तरानुष्ठाने तद् विरोध इति प्रकारान्तरेणाह *सहति* उपसंहरति *तस्मादिति* अपि वा कारणाग्रहे प्रयुक्तानि प्रतीयेरनिति ॥७॥ सूत्रमवधिद्वयेन पूर्वपक्षनिराकरणार्थतयावतारयति * तदु- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीय-पादः। ध्यतइति* पूर्वपक्षोक्तविरोधाङ्गीकरणेन प्रमाणबलाबलात् प्रमेयब- लापलबलीयस्त्वमात्रेण सिद्धान्ते पूर्वा ऽवधिः पूर्वा समाप्तिः विरो- धाभावसिद्धान्ते द्वितीयति व्यवस्थाओं वाशब्दः । ननु भाष्यकृता- स्योत्तरसूत्रावयवत्वेन पठितत्वात्कथमेतत्सूत्रशेषत्वमित्याशङ्कयाह * अनन्तरेति * विप्रतिपत्तिशब्दोपात्तस्य विरोधस्यैतदवगताया १२॥ अभावोक्तोर्विरुद्धत्वेनानन्तरसूत्रे ऽनुपयुज्यमानत्वाद्विरोधाभावसि- द्धान्तपक्षे चेह सूत्रे पूर्वपक्षसूत्रोक्तविरोधाभावस्यावश्यवचनीयत्वा- दित्यर्थः। ननूत्तरसूत्रे ऽपि यवादिशब्दानां साधारणत्वे प्रियङ्ग्वादि- द्रव्यकार्ये विकृतावनहितयवादिशब्दप्रयोगाविरोधप्रतिपादनार्थत्वे- नोपयोगो भविष्यतीत्याशझ्याह * उपयोगेति * सकृत्पठितस्यापि व्याख्यानवेलायामुञ्चारणानुकृतिरनुषङ्गः । सकृदुश्चरितस्यैवोभयशे- षतया व्याख्याने तन्त्रत्वम् । आद्यावधिना विरोधे ऽपि प्रमेयबला- बलबलीयस्त्वेन सिद्धान्तप्रतिपादनार्थमपि चेत्यादिभाष्यं व्याचष्टे * अपि चेति * प्रयुक्तानि प्रतीयेरनिति सूत्रावयवस्य शिष्टैरनुष्ठि- तानाचमनादीनाद्रियेरभित्येवं व्याख्यानार्थ प्रमाणपदमुत्तरार्द्धन व्याख्यातम् । विरुद्धताशब्देन बाध्यतोता। श्लोकं व्याचष्टे * वि- रोधेति * प्रमाणबलाबलबलीयस्त्वाभिप्रायं नन्वित्यादिशाभाष्यं व्याचष्टे * इयत्तेति * प्रमेयबलाबलबलीयस्त्वाभिप्रायं नैष दोष इति सिद्धान्तभाष्यं ब्याचष्टे * पदार्थेति * पूर्वपक्षाभिप्राय विवृ- णोति * उच्यतइति * श्लोकं व्याचष्टे:* प्रमेयेति * नन्वापाततः प्रतीयमानमपि प्रमेयबलाबलं प्रमाणाधीनत्वात्प्रमेयसिद्धेः पश्चादा- लोच्यमानेन प्रमाणबलाबलेन बाधिष्यतइत्याशझ्याह * येषामिति* १२२ ननु श्रुतिविरोधिन्याः स्मृतेन्त्यिादिमूलत्वेनाप्रामाण्यादाचसनादे- स्तत्प्रमेयत्वानुपपत्तेः कथं बलीयस्त्वमित्याशझ्याह * नित्यमेवे. ति * विरोधे ऽपि श्रुत्यनुमानप्रतिबन्धाभावेन भ्रान्त्यादिमूलत्वायो- गाद् बलवद्विरोधापेक्षमुपक्रमविरुद्धोपसंहारवत्तदनुरोधवृत्तित्वेना- यथाश्रुतत्वमात्रं स्मृतेरप्रामाण्यं, न चाचमनादिस्मृतेर्बलवद्विरोधो ऽस्ति बलवत्प्रमेयावष्टम्भेन स्मृतौर्बल्याभावादित्याशयः । इममेवा- भिप्रायं विवृणोति *न चेति* हिशब्दार्थे चशब्दः । ननु श्रुतिप्रमेय- क्रमादिबाधे श्रुतिबाधापत्तेः तम्याश्चाप्रमादपाठत्वेन बाधायोगादग- त्या स्मृतिरेव बाधनीया स्यादित्याशङ्कयाह *न चेति * अबाधे का- रणमाह * तावतेति * न हि प्रमेयबलीयस्त्वमात्रेण स्मृतिः । श्रुतिं बाधितुं शक्नोति श्रुतिकल्पनव्याक्षेपण गततेजस्त्वादित्यर्थः । प्रमेयबलीयस्त्वस्य तर्हि क उपयोग इत्यपेक्षायामाह * एतदेवेति * ·न्यायसुधायाम्। प्रमेयबलीयस्त्वेन स्मृतेरबाध्यत्वमात्रं भवति न तु श्रुतिबाधकत्व- मित्यर्थः । द्वितीयावधिना विरोधाभावसिद्धान्तप्रतिपादनार्थमपि चेत्यादिभाष्यं तात्पर्यतस्तावद्वयाचष्टे * युगपदिति * नन्वयुगप- प्राप्तानामपि श्रुतिलिङ्गादिविनियोज्यानां पदार्थानां विरोधप्रदर्श- नान युगपत्प्राप्तिरेव विरोधे हेतुरित्याशङ्कच तुल्यकार्ययोरित्युक्तम् । इह तु करणोपकारसाधनपदार्थप्रयोगावच्छेदकत्वेन क्रमादीनां प- दार्थगुणत्वाभिधानेनैव तुल्यकार्यत्वं निरस्तं, युगपत्प्राप्तिरप्यत एव न सम्भवतीति द्वयमपि *नास्तीत्युक्तम्* ननु वैदिकपदार्थप्राप्त्युत्त- रकालीनानामपि क्रमादीनामाचमनादिभिः स्मार्तेः पदार्थैः सह योगपद्याद्विरोधो भविष्यतीत्याशङ्कयाह * कालेति * प्रयोगावस्था- यां क्रमाद्यपेक्षा स च सकलपदार्थप्राप्त्युत्तरकालभावीत्याशयः । इदानीमवयवशो भाष्यं व्याचिख्यासुः क्रमविरोधनिरासभाष्यं ता- बगचष्टे * प्राप्तेषु हीति * इयत्तावधारणस्याविहितत्वेनोपाया- न्तरेणाविस्मरणसिद्धावनादरणीयत्वात्तबाधे वेदविरोधशङ्का मन्द- त्वाद्भाष्यकृतोपेक्षितेति स्वयंशब्देन सूचयत्स्वयमियत्ताविरोधं प- रिहरति * परिमाणमिति * इयत्तायाः क्रमवत्पदार्थाश्रितत्वसूच- नार्थस्तदनन्तरं विरोधपरिहारः। कालस्य तु स्वतन्त्रत्वात्पदार्थप्रयो- गावच्छेदकत्वमात्रेण पदार्थधर्मत्वाभिधानं श्लोकं व्याचष्टे * न केन चिदिति * यदिशब्देन ध्यानाद्युपायान्तरसम्भवः सूचितः तथेति कालविरोधपरिहारभाष्यं व्याचप्टे * कालो जपि चेति * १२३१४ ननु यद्यपि प्रधानसाहित्यं शैघ्रयं च स्मात्तैः सह यादृशं सम्भवति तादृशाङ्गीकरणादविरोधस्तथापि पूर्वाह्नादिकालातिक्रमो भूयिष्ठाङ्गा- नुष्ठाने दुर्वार एवेत्याशङ्कयाह * कालो हीति * प्रधानस्यैव साक्षा- द्विहितः कालः स च प्रयोगाङ्गत्वात्प्रयोगस्य च साङ्गप्रधानविषय- त्वात् प्रधानद्वाराङ्गेषु प्राप्नोतीति प्रधानस्य स्वकालसम्पादमाह- त्याङ्गेषु यथासम्भवं सम्पाद्यमानो नविरुद्धयतइत्याशयः । साहित्य- सम्पत्ति विवृणोति * अङ्गैरिति * आशुत्वमपि सर्वाङ्गसहित- स्यैवेति तुल्यन्यायत्वादुक्तं भवति । उपसंहरति * तस्मादिति * विरोधनिरासे तेष्विति सूत्रावयव द्वेधा योजयति * इतीति * क्र- मादीनामाचमनाद्यनपेक्षत्वे ऽप्याचमनादेः स्वतन्त्रपदार्थत्वाभावे नाव्यवधायकत्वात्तद्विरोधाभावप्रतिपादनार्थमपि चेति भाष्यं व्या- चष्टे * अपि चेति * आचान्तेन कर्त्तव्यमित्यादिकर्तव्यमानोद्देशने विधानात्सर्वस्याचमनादेरङ्गप्रधानार्थतेत्याशयः । न चाङ्गस्य व्यव- धायकत्वमस्त्य तुल्यकक्षत्वाहित्याह * अतदङ्गेन हीति * अव्यव- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १८१ धानमेव दर्शयति * वेदमिति * कृत्वेत्यनेन । क्षुते निष्ठीविते सुप्ते परिधाने ऽश्रुपातने । कर्मस्थ एषु नाचामंदक्षिणं श्रवणं स्पृशेत् ॥ इति स्मृतिपयलोचनया पदार्थमध्ये नाचमनं सूचित कथ- माचमने कृत वदिः कृता भवतीत्याशड्याह * वैदिरेवेति * नन्य- ङ्गप्रधानार्थस्याप्याचमनस्य हस्तावनेजनादिवत्सादौ सकृत्कृतस्य सर्वोपकारकत्वात्कथमन्तरानाचमने वैगुण्यमित्याशङ्कानिरासार्थ- त्वन भाष्यगतं शौचशब्दं व्याख्यातुं शुद्ध्येत्युक्त शुचिना कर्तव्याम- ति शुद्धपि काङ्गत्वेन विधानात् क्षुताद्यापादिताशुद्ध्यनिवृत्तौ वैगुण्यं स्यादिति भावः । नन्वल्पकालत्वेनाप्यव्यवधायकत्वोपपत्तेः प्रधानार्थत्वमात्रेण निराकाङ्कस्याङ्गार्थतापि किमित्यङ्गोकृतेत्याशय नाल्पकालत्वमात्रेणाव्यवधायकत्वं भवतीत्यभिप्रायेण परिहरति * इममेवेति * तस्मादित्युपसंहारभाष्यमविरोधसिद्धान्ताभिप्रा- येण व्याचष्टे * तस्मादिति * एवं यथाभाष्यमधिकरणं व्याख्या- योदाहरणानि प्रत्यक्षश्रुतिदर्शनेन दूषयात * नन्विहति * आदि- शब्दो दर्शपूर्णमासविकृतिष्वस्य विधेरतिदेशतः प्राप्तयर्थः । नन्वस्यो- तरीयवासाविन्यासविशेषविधानार्थत्वात् त्रिसूत्रनवतन्तुकत्रिवृद्ध- न्थियज्ञोपवीतविधायकत्वं नास्तीत्याशङ्कय वाक्यान्तरं दर्शयति * तथेति * + वकर्मार्थत्वायानारभ्यविधित्वोपन्यासः । आचम- १२॥ नविधि दर्शयति । तथेति * नन्वस्य ब्रह्मयज्ञप्रकरणपाठादर्शपू- र्णमासादिष्वाचमनविधायकत्वं न सम्भवतीत्याशङ्कयाह * यद्य- पीति * ब्रह्मयज्ञे पूर्वगृहीतस्वाध्यायाध्ययनस्य कल्पसूत्राधिकरणे काभ्यासानुसन्धान विध्यर्थश्चानुगम्यतइत्यत्र प्रयोगप्राशुभावोपयो- गिकर्मानुसन्धानप्रयोजनकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन तदनुसन्धानस्य च लोकावगतशक्त्यनुसारेणाध्ययनसंस्कृतैरक्षरैः क्रियमाणस्यादृष्टार्था- चमनाद्यनपेक्षत्वादाचमनस्य नापूर्वलक्षणार्थ प्रकरणापेक्षास्तीति प्र- करणानादरेण वाक्यात्स्वाध्यायाध्ययनमात्राङ्गत्वप्रतीतेः। सर्वयज्ञेषु च मन्त्ररूपस्वाध्यायाध्ययनसद्भावात्तद्वारेणाचमनस्य सर्वयज्ञाङ्ग- त्वमवसीयते अध्ययनस्य त्वदृष्टार्थत्वे ऽपि तत्संस्कार्याणामक्षराणां ऋत्वपेक्षितनियमाद् दृष्टोपयोगिवेदत्वसम्पत्त्यर्थक्रमस्वरविशेषवदा- चमनाद्यपक्षा न विरुध्यते यथैव प्रत्यक्षस्यापि यूपादेरदृष्टोपयोगिरूपं प्रमाणान्तरागोचरत्वात्तदर्थविहिततक्षणादिसकलसंस्कारसमुदाय- जन्यत्वेनावसीयमानमेकसंस्कारवैकल्ये ऽपि नोत्पद्यते तथा वेदस्या- ज्यहोपयोगिरूपम्।

·न्यायसुधायाम्। तपोविशेषैर्विविधैर्वतैश्च श्रुतिचोदितैः। वेदः कृत्स्रो धिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना । इत्यादिवाक्यपर्यालोचनया तदर्थविहितसकलधर्मसम्पाद्य- मवसीयते ऽतो लौकिकरूपानभ्युपगमे च वेदवाक्यानामपि लौकि- कत्वानपायाल्लौकिकवैदिकव्यपदेशभेदो निरालम्बनः स्यात् तस्मा- दाचमनस्य वेदत्वसम्पादनार्थत्वाद्वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा सर्वस्मि- न्वेदकार्य प्राप्तिरिति श्रौतत्वान्न स्मार्तोदाहरणत्वमिति भावः । ता- वच्छब्देन च दर्शपूर्णमासप्रकरणे पठितः स वै व्रतमुपैष्यन्नन्तराह- वनीयं च गार्हपत्यं चोपविश्याप आचामतीत्याचमनविधिः क्रत्व- गाचमनविधानार्थः सूचितः । नन्वस्तु नामेदं सर्वयज्ञाङ्गमाघमा- चमनं प्रयोगान्तःपाति तु नैमित्तिकमिह क्रमविरोधित्वेनोदाहर्तव्यं तच्च प्रत्यक्षश्रुतिविहितं नास्तीत्याशङ्कय प्रयागान्तः पातिनैमित्ति- काचमनप्रापकं लिङ्ग दर्शयति * तथा चेति * दक्षिणाचारत्वप्रा- पकस्यापि वैदिकस्य लिङ्गस्य दर्शनात्तदपि नेहोदाहर्तव्यमित्याह * दक्षिणति * साक्षाद्विधिना यत्र विषये सव्यस्याजलेर्वा चोदना तस्मादेव विषयाइक्षिणाचारत्वं निवर्तत अन्यत्र तु विषये तदक्षि- णाचारत्वस्य निवर्तनं नाशङ्कयते ऽपीत्यर्थः किमिति नाशङ्कयते इत्य- पेक्षिते मनसि कृतं लिङ्गमुद्भावयति * यथा वा इति * प्रागुदक्प्र- वणं देवयजनं प्रत्यक् दक्षिणाप्रवणं स्मशानकरणं यथा वै दक्षिणतः पाणिरेव देवयजनं यथा वै सव्यस्तथा,स्मशानकरणमिति देवयजन- स्य यशभूमेः प्रागुदप्रवणत्वं विहितमौचित्येन स्तोतुं दक्षिणः पाणि- रुपमानं कृतं तदेव यजनवद्दक्षिणस्य पाणेर्यशाङ्गत्वे सत्यवकल्पते नान्यथेत्यर्थः । नन्वनारश्य विहितस्यापि यज्ञोपवीतस्यायज्ञरूपेषु दर्विहोमादिषु प्राप्तस्तेष्वपि वा कथं चिद्यज्ञत्वेन मन्त्रोच्चारणवत्वेन वा प्राप्तिसम्भवे ऽप्यानुषङ्गिकप्रयोगप्राशुभावोपयोगिकर्मानुसन्धान- प्रयोजनत्वे ऽपि ब्रह्मयज्ञस्याहरहःस्वाध्यायमधीयीतेति नित्यत्वश्रुते- रकरणे च प्रायश्चित्तस्मरणाददृष्टार्थत्वावधारणेनादृष्टार्थोपायापे- क्षित्वात्तत्प्रकरणपठितस्याचमनस्यान्यत्राप्राप्ते वाक्येन कथं चित्प्रा- सावपि प्रयोगारम्भे कृतस्य तत्प्रयोगान्तवर्तिसमस्तमन्त्रोच्चारणोप- कारकत्वेन प्रतिमन्त्रमनावृत्तेरन्तराले प्राप्त्यभावेन क्रमादिविरोधि- त्वान्न सोमेनोच्छिष्टा भवन्तीत्यस्य च स्मृतिप्राप्ताचमनप्रतिषेधार्थ- त्वेनाप्युपपत्तेर्यथा वै दक्षिणः पाणिरित्यस्य च यज्ञाङ्गभूतदक्षिणह- स्तविध्याक्षेपकत्वे यथासव्यस्तथाश्मशानकरणमित्यस्यापि प्रेतकर्मा- ङ्गभूतसव्यहस्तविध्याक्षेपकत्वापत्तेराचारविरोधप्रसङ्गात्स्मृत्याचार- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। OM प्राप्तदक्षिणहस्तोपमार्थत्वोपपत्तेर्विध्याक्षेपकत्वाभावात् क्रमादिवि- रोधे प्रत्यक्षाचमनादिविध्यभावान्नोदाहरणदूषणं युक्तमित्याशङ्याह * तेनेति * क्रमादेः प्रयोगाङ्गत्वात्प्रयोगस्य चाचारपर्यन्तप्रमाणप्रा- पितपदार्थविषयत्वात्सकलपदार्थप्राप्त्युत्तरकालभावित्वेन विरोध- पूर्वपक्षायोगात्स्मृतेश्च यथाश्रुतमूलानिश्चये प्रामाण्याभावेनाचमना- देस्तत्प्रमेयत्वायोगान्निश्चये वा प्रमाणदौर्बल्यानुपपत्तेः प्रमेयबलाब- लेन प्रमाणबलाबलबाधसिद्धान्तायोगादनुदाहरणतेत्याशयः। नन्वे- वंतीग्रवन्ति प्रागग्राण्युदगमाणि वापवर्गवन्ति प्रागपवर्गाण्युदग- पवर्गाणि वेत्यायुदाहरणं भविष्यतीत्याशङ्कय तत्राप्युक्तदोषसाम्याद् द्विविधस्यापि विचारस्यानुपपत्तेरधिकरणान्तरमेवेदं न भवतीत्याह * तस्मादिति * का तर्हि सूत्राणां गतिरित्यपेक्षायामाह * सूत्राणि त्विति * बाह्यस्मृतिविषयस्य विरोधाधिकरणस्याक्षपपरिहारार्थ सू. श्रद्वयं तृतीयं तु स्मृत्यधिकरणोक्ताचारप्रामाण्याक्षेपपरिहारार्थमि- ति विवेकः । आद्यं सूत्रं विरोधाधिकरणाक्षेप योजयति यत्तहीं- ति द्वितीयं परिहारे पठित्वा योजयति * परिमितान्येव हीति * १२५२ पुरानन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इति स्मृत्यैव चतुर्दशानां धर्मप्रमाणत्वमुपपादितं च स्मृ- त्यधिकरणे अथ। आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थ च विद्याह्यष्टादशैव तु ॥ इति स्मृत्या पूर्वैः सह संख्यानेनायुर्वेदादीनामपि क्रत्वर्था- ज्यावेक्षणादिसिद्ध्यर्थचिकित्सादिग्विजयाथै शास्त्रविद्यागानौपयिक- षड्गादिद्रव्यार्जनोपयोगिनीति द्वारेण धर्मप्रमाणत्वं तथापि बी- द्धादिग्रन्थानां तन्मध्यपाताभावान्न धर्मप्रामाण्यमित्यर्थः। आयुर्वे- धनुर्वेदगन्धर्ववेदास्त्रय उपवेदाः मीमांसान्यायविस्तरौद्धे तूपाङ्गे साधारणीविशेषविषया च द्विविधा शिक्षा तत्र साधारण्याद्वेदाङ्ग- त्वेन धर्मप्रामाण्ये ऽपि कात्यायनादिप्रणीताया विशेषविषयायाः प्र- तिवाक्यं प्रतिपदं चोच्चारणं नियच्छन्त्या धर्मप्रमाणत्वाभावशङ्का- निराकरणाथै पृथगुपादाने ऽपि शिक्षात्वेनैक्यान्नातिरेकापत्तिः । दण्डनीतिरर्थशास्त्रम् । ननु परिमिते विद्यास्थानबाह्यत्वे ऽपि तत्सं- वादिनां बौद्धादिग्रन्थानां कस्मान्न धर्मप्रामाण्यमित्याशझ्याध्ययन- विधिवशावेदादेवावगम्यानुष्ठितं कर्म श्रेयः साधयतीति नियमप्रती- तेबौद्धादिग्रन्थादवगम्यानुष्ठितस्यापि वेदार्थस्य श्रेयःसाधनत्वाभा- ·न्यायसुधायाम्। वावेदादिपूर्वशास्त्रार्थस्य गोचरस्य बुद्धादिकृतस्य वाक्यस्य धर्म- प्रामाण्यं नास्तीत्याह * प्रतीति * एतदेव व्यवहारेण द्रढयति * तथा चेति * नन्वेवं सति मन्वादिग्रन्यानामप्यप्रामाण्यं स्यादित्या- शङ्कगह * वेदेनैवेति * मन्वादीनां धर्मप्रवक्तृत्वस्य वेदानुज्ञा दर्श- यति * तथा चेति * नन्वनादेवॆदस्यादिमन्मन्वादिपुरुषविशेषाभि- धायित्वायोगाच्छतिसामान्यमात्रेण मन्यते ज्ञायते तेनेति व्युत्पत्त्या मनुशब्देन वेदाभिधानान्नानेन वाक्यशेषेण मनोः प्रवक्तृता ऽनुशा- यतइत्याशङ्कगह * न चैतिदिति * ननु मनोः प्रवाहनित्यत्वे ऽपि तत्स्मृतेरनित्यत्वान्न वेदेन प्रामाण्यानुज्ञानं सम्भवतीत्याशङ्कयाह * प्रतीति * ननु कल्पान्तरे मनूनामभावात्तद्वाक्यप्रामाण्यपरत्वे वे- दस्यानित्यत्वं स्यादित्याशङ्कयाह * स्थिताश्चेति * दृष्टान्तं विवृणो- ति * प्रतियज्ञमिति * मन्वादेःप्रवाहनित्यता कथमवगम्यतइत्यपे- १२क्षार क्षिते मनुवचनमुदाहरति * उक्तं चेति * दृष्टान्तान्तरमाह * इति- हासेति * उपसंहरति * तेनेति * कथं पुनर्वेदातिरिक्तानामपि तन्मूलानां ग्रन्थानां धर्मप्रमाङ्गत्वमतन्मूलानां च तत्संवादिनामप्य- नङ्गत्वमित्यवगम्यतइत्यपेक्षायामुभयद्योतकं लिङ्गं दर्शयति * तथा चेति * वेदमूलानां धर्मप्रमाङ्गत्वद्योतकत्वमस्योपपादयति * अन्य- था हीति * बाह्यानां धर्मप्रमानङ्गत्वद्योतकमुपपादयति * यदि चेति * वेदमुलग्रन्थनिबन्धनानां धर्मप्रामाण्यं न बाह्यानामिति यदि नाश्रीयते तथा सति बाह्यानां विज्ञातप्रत्यक्षातिमूलत्वान्नैवावि- ज्ञातमूलं किं चिदित्यर्थः । अतः साक्षात्परम्परया वा वेदादवग- म्यानुष्ठितो ऽर्थः श्रेयःसाधनमिति शास्त्रार्थावधारणद्वेदार्थस्यापि बाह्यस्मृत्यवगतस्य श्रेयःसाधनत्वं नास्तीत्यप्रामाण्याभिधानाभिप्राय प्रकटयति * तस्मादिति * एतदेव दृष्टान्तद्वारेण विवृणोति * यथैवेति* अतिक्रान्तं वेदोक्तं यथा मर्यादया तया व्यवहारिणामिति विग्रहः धर्मविप्लावकत्वाच्च शाक्यादीनामश्रद्धेयवचनत्वमित्याह १२७।१ * स्मर्यते चेति * ननु विसंवादिशाक्यादिवाक्यानामग्राह्यत्वे ऽपि संवादिनामहिंसादिवाक्यानां ग्राह्यत्वं भविष्यतीत्याशड्याह * यथे- ति * परपीडात्मकात्कर्मणस्तदनुरूपमात्मनः पीडात्मकं फलम्भव- तीति कर्मानुरूप्योपमानं वैदिक्यपि हिंसा लौकिकीवदधर्म इति सामान्यतो दृष्टदुःखोपभोगस्य पापफलत्वान्ननादुःखोपभोगात्पा- पक्षयो भवतीत्यर्थापत्तिः तबलाच्छाक्याद्यभिप्रायकल्पितानां ध- माभासानांमध्ये पतितमित्यर्थः। संवादोत्तरकाले तर्हि ग्रहीष्यतइत्या- शङ्कयाह * यदेति * सिद्धान्तमुपसंहरति *तस्मादिति * तृतीयं ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। सूत्र स्मृत्यधिकरणोक्ताचारप्रामाण्याक्षेपपरिहारे योजयितुमुपक्रम- ते * यत्त्वेतदिति * धर्मजिज्ञासाधिकारे ऽप्यर्थकामाचाराणामपि दृष्टप्रमाणमूलत्वेन प्रसङ्गान्प्रामाज्यसिद्धिमभिप्रेत्य त्रिवर्गग्रहणं स्मृ- तिन्यायसिद्धस्याचारप्रामाण्यस्याक्षेपानुपपत्तिमाशय तत्समर्थनार्थ सन्देहहेतुप्रदर्शनपूर्वकं पूर्वपक्षमाह * तद्विपतिति * त्रिवर्गविपरी तैरधर्मानर्थदुःखसाधनैरात्महननादिभिराचारैः सङ्कीर्णो व्यवहारो येषामिति विग्रहः वैद्यश्वासावातुरश्चेति कर्मधारयं कृत्वा पूर्वपदेन कर्मधारयः कार्यः अत्यन्तविलक्षणानन्ताचारमूलभूतैकश्रुत्ययोगात्प्र- त्याचारं च मूलकल्पने ऽनन्तश्रुतिकल्पनापत्ते चारमूलश्रुतिकल्पनं सम्भवतीति वक्ष्यमाणप्रकारेणाचाराणां श्रुतिकल्पकत्वासम्भवम- भिप्रेत्याशब्दत्वोक्तिः विरोधं दर्शयति * सदाचारषु हीति * लो- भाद्यभिभवात्सन्निहितानदर्शनेनाधर्माचरणं धर्मव्यतिक्रमः । ह- प्रस्याप्यनर्थस्य बलदर्पणानादराद्धर्माचरणं साहसं वहता व्यति- क्रमं साहसं च यथासम्भवं दर्शयति * प्रजापतस्तावदिति * इ- न्द्रस्यापि गौतमभार्यागमनेनागम्यागमनरूपाद्धर्माचरणाद्धर्मव्यति- क्रम इत्यनुषङ्गेण योज्यम् । इन्द्रे ब्रह्महत्याभयादपक्रान्ते नहुषः स्ववी- येणेन्द्रपदमाधिष्ठाय तद्भार्या शचीमभिगन्तुं यत्तं चकार वसिष्ठपुत्रे शक्तौ राक्षसैक्षिते तच्छोकान्मर्तुकामो जलं प्रवेष्टुमारेभे विश्वा- मित्रः क्षत्रियमपि त्रिशङ्ख ब्राह्मणकन्याहरणकुपितस्य पितुः शापा- चाण्डालत्वमापन्नं याजयामास । उर्वशीवियोगशोकात्पुरुरवा म- तुमियेष विचित्रविर्ये ऽनपत्यएव मृते तद्भार्यायामम्बिकायां धृतवाष्ट्र- मम्बालिकायां पाण्डुमम्बिकाप्रेषितायां दास्यां विदुरं कृष्णद्वैयायनो जनयामास विधवानियोगो ऽपि ब्रह्मचारिणो ऽनुचित इति गृहीते- त्यनेन सूचितं, नियोगविधेरप्येकापत्यविषयत्वादनकोत्पादनानौच- त्यं प्रसङ्गशब्देन सूचितम् । भीष्मस्यानाश्रमित्वमपत्नीकस्य च स एष भीष्मः कुरुवंशकेतुर्येनाडुतास्त्रिंशतो वाजिमेधाः क्रतुप्रयोग इति धर्मव्यतिक्रमद्वयम्, रामवदित्यनेन तस्यापि पत्नीत्यागेनेकाकिनः क्र- तुप्रयोगाद्धर्मव्यतिक्रमः सूचितः धृतराष्ट्रस्यान्धत्वेनानधिकृतस्य या- गकरणाद्धर्मव्यातिक्रमः । अन्धस्य मिरंशत्वेन धनाभावाद्यागास- म्भवमाशय। तस्य वीरस्य विक्रान्तैः सहस्रशतदक्षिणैः । अश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महामखैः॥ इति दर्शनापासवर्जितैर्थनैरित्युक्तम् । सुहृदश्चापि धर्मा- त्मा धनेन समतर्पयदिति च पाण्डुना धृतराष्ट्रादिभ्यः खार्जितधन- ૨૪ ·१८६ न्यायसुधाग्राम। समर्पणाचापहारः शङ्खनीयः । पाण्ड्वर्जितधनोपजीवन ज्येष्ठस्य धृतराष्ट्रस्यानुचितमिति व्यतिक्रमान्तरं चानेनोक्तम् । इदं सज्जं धनुः कृत्वा सज्जनानेन सायकैः । अतीत्य लक्ष्यं यो वेद्धा स लभेत सुतामिमाम् ॥ इति द्रुपदेनोद्घोषिते तथाकृतवते ऽर्जुनाय द्रौपदी निवे- दिता तया च विद्ध्येत य इमं लक्ष्यं तं वृणीष्व वरानने इति भ्रातृ- वचनाल्लक्ष्यवेधानन्तरमेवार्जुनो वृत इत्यपरिणयने ऽपि वरणे च जायात्वप्रक्रमादन्यस्य विशेषतो भ्रातुःकनीयसश्च जायायाः परिणय- नादेको युधिष्ठिरस्य धर्मव्यतिक्रमः तथा द्रोणो ब्राह्मणो युधिष्ठिरा- दीनां धनुर्वेदाचार्यों त्यक्तशस्त्रो न हन्तुं शक्यो ऽश्वत्थानि च पुत्रे हते शस्त्रं त्यक्ष्यतीति मत्वा वध्यत्वाय शस्त्रं त्याजयितुमंश्वत्थामा हत इत्यनृतं युधिष्ठिरेणोक्तमित्यपरः वासुदेवेन मातुलदुहिता रु- क्मिणी परिणीता ऽर्जुनेन सुभद्रेत्येकस्तयोर्द्धर्मव्यतिक्रमः । उभौ मध्वासवक्षीबौ दृष्टौमे केशवार्जुनाविति च सुरापानादपरः। अद्य- १२८।१ तनानां व्यतिक्रमं दर्शयति * अद्यत्वे ऽपीति * अश्वाश्वतरखरो ष्ट्राणां न केसरिणो ददाति निषेधविषयत्वार्थ केसरित्वविशेषणं नो- भयदतः प्रतिगृहातीति निषेधविषयत्वायोभयदत्तं विक्रयस्तु बीहि- यवाजात्यश्वभूमिधेन्वनडुहश्चैक इत्यश्वस्य गौतमेन निषिद्धः। बौधा- यनेन उभयतो दद्भिन व्यवहार इति सर्वेषां न केवलं श्रुतिस्मृति- विरोधेनैवं जातीयकानामाचाराणामनपक्षणीयत्वं किं तु परस्पर- विगानलक्षणाद्विरोधातुदर्शनाच्चेत्याह * सर्वत्रेति * इतरेतरा- श्रयापत्तेरपि नाचाराणां धर्मप्रामाण्यमित्याह * किं चेति * ननु मन्वादिस्मृतिप्रामाण्यस्य साधितत्वात्तैश्च वेदो ऽखिलो धर्ममूलं स्मृतिशीले च तद्विदामाचारश्चैव साधूनामिति श्रुतिस्मृतिवदाचा- रप्रामाण्यस्यापि स्मृतत्वात्तन्निराकरणमयुक्तमित्याशङ्कते * नन्वि- १२९।। ति * अतिप्रसङ्गापादनेनैतद् दूषयति * आत्मतुष्टिरिति * न- वसावप्यस्तु प्रमाणमित्याशङ्कयाह * धर्म इति * यद्यसौ धर्म एव व्यवस्थितः स्यात्ततो भवेत्प्रमाणं नन्वेतदस्तीत्याशयः । अनव- स्थितत्वमुपपादयति * यथाभ्यासं हीति * वैचित्र्यं प्रपञ्चयति * तथा हीति * अत्यन्तकारुण्याच्छाक्यानां पशुहिंसादर्शने पीडा भवति। ननु साध्यात्मतुष्टैः प्रामाण्यस्मरणाच्छाक्यादीनां चासाधु- त्वान्न तदीयान्यतुष्टयन्यथात्वेन किं चिद् दुष्यतीत्याशय साधु- वसम्मतानां वेदवादिनामथात्मतुष्टचत्र्यमाह * तथेति * स पापेन मनस्वापि तन्मातुलसुताप्रापणं न कुर्चत इत्यपिशब्दाध्याहारे- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। ण व्याख्येयम् । का तख़ुभयप्रामाण्यस्मृतेर्गतिरित्याशङ्कयाह *त- तश्चेति * श्रुतिस्मृतिसम्वाद्याचारात्मतुष्टिविषया स्मृतिरित्याशयः। किं चाचारमूलभूता श्रुतिमन्वादिभिर्दष्टान वा तत्र तैरदर्शनैवारची- नानां दर्शनस्थासम्भवनीयत्वान्निर्मूलत्वापत्तेराचारप्रमाण्यस्मृतेर- न्यपरतैवाङ्गीकार्येत्याह * स्वयमिति * श्रुत्यभावे च स्मृतिपार- तन्त्र्याच्छिष्टानां तदाचारप्रामाण्याभिधानं स्मृतिकाराणां न शोभ- तइत्याह * स्मृतीति * आचारमूलश्रुतिदर्शनं तु मन्वादेर्न कल्प- यितुं शक्यं तदर्थानिबन्धनादित्याह * न चेति * यदि ह्याचारमू- लभूता श्रुतिर्मन्वादिभिईष्टा स्यात्ततः परोक्षापि खरूपेणासमर्पिता- प्युपनयनादिश्रुतिवदर्थद्वारेण स्मर्येत तदर्थो निनिबध्येतेत्यर्थः । पू- र्वपक्षमुपसंहरति * तस्मादिति * सिद्धान्ते सूत्रं पठित्वा योज- यति * इति प्राप्तइति * दृष्टं फलमनुष्ठानकारणत्वेनाचरितृभि- नाश्रित येषु कर्मसु तानि दृष्टकारणहीनानि धर्मबुद्ध्या यानि क्रियन्ते इत्यर्थः विशेषणस्य व्यावर्त्यमाह * शरीरोति * अस्मिन्सूत्रे हेत्व- १३०९ नभिधानात्स्मृत्यधिकरणसिद्धान्तसूत्रोक्तं हेतुं योजयितुमाह * ध- मैत्वेनेति * तान्युदाहरति * प्रदानानीति * शक्रध्वजमहः श- क्रध्वजोत्सवः महति पाठे शक्रध्वजे महायात्रेति सप्तमीसमासः दे. वतायतनश्वित्यत्र महायात्रेत्यनुषङ्गः । सर्ववर्णसाधारण्यार्थे *स- सामित्युक्तम् * उदाहरणान्तराण्यपि दर्शयत्कारणाग्रह- णमुपपादयति * प्रदीपेति * प्रदीपानां कार्तिकशुक्ल- प्रतिपदि दान मोदकादिश्चतुर्भिद्रव्यैः तत्साध्यानि दानभक्षणादी- नि लक्ष्यन्ते । माघसप्तमीपौर्णमासीभ्यां तत्कालानुष्ठेयं कर्स लक्ष्य- ते । फाल्गुनीपौर्णमास्यनन्तरायां प्रतिपदि वसन्तनिमित्त उत्सवः । स्मृतितो ऽपि सदाचारप्रामाण्यमवसीयतइत्यतिप्रसङ्गदोषाभावं व- क्ष्यमाणमभिप्रेत्याह * स्मृतिकाराश्चेति * सर्वाचारसाधारण्यप्रद- शनार्थः सामान्यशब्दः उत्सवात्मकस्याचारस्य द्योतकं स्मृत्यन्तर- मुदाहरति * तथेति * वैदिकमप्युत्सवलिङ्गमुदाहरति. * वेदे ऽपि चेति * सिद्धान्तमुपपाद्य धर्मस्य शब्दमूलत्वादिति पूर्वपक्षहेतुं सा- भिप्रायविवरणमनुभाष्य निराकरोति * यत्त्विति * इहाचारेष्वन- न्तेषु परिमितशास्त्रमूलत्वासम्भवादशब्दत्वेनानपेक्षत्वं यदुक्तं तद् । भ्रान्तेरनुभवाच्चापि पुंवाक्याद्विप्रलम्भनात् । दृष्टानुगुण्यसाध्यत्वाच्चोदनैव लघीयसी॥ इति पूर्वोक्तेन प्रकारेण वेदमूलत्वानुमानात्प्रत्याख्ययमि- त्यर्थः । आचारप्रामाण्यप्रतिपादिकायाश्च स्मृतेर्निर्मूलत्वयोगा- ·१८८ न्यायसुधायाम्। दाचारमूलश्रुतिकल्पनमवश्यं भावीत्याह * न चेति * नन्वनन्ता- चारमूलभूतानां श्रुतीनामानन्त्यात्पठितुमशक्तरपठितानां च मूल- त्वायोगान्निर्मूलत्वमपरिहार्यमित्याशड्याह * विस्तरोति * कथमन- न्तानां संक्षेपवचनमूलत्वमित्याशयाह * शयं चेति * ननु स्मृ- त्यनुरूपाश्रुतिः कल्प्या कल्प्यमाना साध्वाचरणेनैवोपलक्षितानां धर्मत्वप्रतिपादिका कल्प्येत तत्र शाखव्यापारात्प्रागाचरणसिद्धौ शास्त्रानर्थक्यमसिद्धौ वा शास्त्रादाचरणं तदुपलक्षणेनैव च शास्त्र- प्रवृत्तिरितीतरेतराश्रयं स्यादित्याशङ्ख्याह * तथा हीति * श्लोकं १३०१ विवृणोति * न हीति * ननु व्यापाररूपत्वात्पदानादीनां यागादि- वत् खरूपेणापि शास्त्रगम्येन भवितव्यमित्याशङ्याह * यागादि- बपि चेति * पूर्वसिद्धत्वादेव च नेतरेतराश्रयमित्याह * अत इति * ननु यदिशास्त्रप्रवृत्तिमनुपलभ्यैव शिष्टप्रवृत्तिस्ततः स्वयमे- वानुष्ठितप्रदानादेर्भोजनादिवत्फलसाधनत्वसिद्धः शास्त्रानर्थक्यम- परिहृतं स्यादित्याशङ्कानिराकरणार्थम् * क्वाचिकत्वेत्युक्तम् * शिष्टप्रवृत्त्युत्तरकालं तर्हि शास्त्रस्य प्रवृत्तेरादिमत्त्वं स्यादित्याशय * सर्वकालं त्वित्युक्तम् * ननु शिष्टाचारस्यापि मातुलदुहित्र्युद्वा- हादिषु विगानदर्शनात्कथमुपलक्षणत्वमित्याशङ्कयाह * तेषांचेति * यस्मिन्देशे य आचार: पारम्पर्यक्रमागतः। वर्णानां सान्तरालानां स सदाचार उच्यते ॥ इति मनुना सदाचारशब्दार्थस्य निर्णीतत्वादितिभावः स्मृति- बलाश्च श्रुतिरपि विशिष्टविषयैव कल्प्येत्याह * वेदेनापीति * सरस्वत्या विनशनं तिरोभावः । सारखतसत्रारम्भदेशस्योपलक्षणं तस्या एव प्लक्षात्प्रस्रवणं सारस्वतसत्रोत्थानदेशस्योपलणं सदा- चारस्वरूपावधारणे यत्पूर्वमितरेतराश्रयत्वमुक्तं तदेव शिष्टप्रयोज्य- त्वस्योपलक्षणत्वे योजयन्परिहारायानुभाषते * नन्विति * परिह- रति * श्लोकं विवृणोति * प्रत्यक्षेति * ननु साक्षाद्विहितकारित्व- निबन्धनस्यापि शिष्टत्वस्य वेदाधीनत्वाद्वैदिके विधौ आत्माश्रयापत्त- नोंपलक्षणत्वं सम्भवतीत्याशङ्कय वैदिकत्वाभेदो ऽपि विशेषरूपेण भेदानात्माश्रयापत्तिरिति दृष्टान्तेनोपपादयति * तद्यथति * यद्य- प्यध्ययनविध्याक्षिप्तत्वाद्वेदाङ्गमीमांसाव्याकरणादिश्रवणवेदार्थशा- नयोरध्यापनविधिविहितत्वाच्चाध्यापनस्य शुश्रुवान्विद्वाननूचानश्च वैदिको वेदविहितश्रवणज्ञानप्रवचननिमित्तत्वाद्वेदाधीनस्तथापि य एवं विद्वान्स्वाध्यायमधीयीत तत्र यो वै गतश्रियः शुश्रुवान् ग्रा- मणी राज्यन्य इति गतश्रियं लक्षयित्वा गतधीरजस्रमग्नीधारये- ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। कामं यो ऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रवृज्यादिति वेदविहितेष्व- ध्ययनादिषु तेनैव तल्लक्षितस्तेन शुश्रुवत्त्वादिना कृत्वा लक्षित इति तथापि शब्दार्थे पुनः शब्दमङ्गीकृत्य व्याख्येयम् । नन्वेवमपि वेदप्रवृत्तौ सत्यां साक्षाद्विहितकारित्वलक्षणं शिष्टत्वं तस्मिश्च सति शिष्टप्रयोज्यत्वोपलक्षिताचारप्रामाण्यप्रतिपादकवेदप्रवृत्तिरितीतरे- सराश्रयं स्यादित्याशङ्कयाह * तेनेति * यत्तु स्वयमज्ञातमूलाश्चेत्या- दिना मन्वादिभिराचारमूलश्रुत्यदर्शने ऽन्येषां दर्शनस्य दूरोत्सारित- त्वाभाव एव प्रसज्येत दर्शने चोपनयनादिश्रुत्यर्थवदाचारमूलश्नु- त्यर्थो ऽपि निबन्धनीयः स्यादित्युक्तं तन्मन्वादीनामपि सर्वशाखा- ध्यायित्वनियमाभावात्तददर्शनमात्रेणाभावकल्पनानुपपत्तेर्दर्शनेऽपि- वा सदाचारःप्रमाणमिति सामान्याभ्यनुज्ञानमात्रेण सिद्धग्रन्थगौर- वभयाद्विशेषरूपेणानिबन्धनोपपत्तेर्भविष्योत्तरादौ च होलाकाद्या- चाराणां निबद्धत्वात्परिहतमिस्याह * स्मृतिरपीति * वेदविहित- कारिणां धर्मबुद्ध्याचरणस्य वेदमूलत्वं विनानुपपत्तेराचारादि- मनुमायापि स्मर्तृप्रणयनमुपपन्नामित्यभिप्रेत्या * चारमित्युक्तम् * ननु विस्तरवचनानामपीत्यनेन प्रत्येकमाचारामूलश्रुतिकल्पनमुक्तं किमुत संक्षेपवचनस्येत्यनेन स्मृत्यनुरूपसामान्यश्रुतिकल्पनं तत्को नियोः पक्षयोः सम्मत इत्यपेक्षायामुभयथापि दोषाभावप्रतिपाद- नार्थ पक्षद्वयोपन्यासः । परमार्थतस्त्वश्रीरातनूभवति रुशती जाययामुया पतिर्यद्बद्धो वाससा स्वमङ्गमभिधित्सतइत्याद्यानां स्त्रीवासोपरिधानाद्याचारमूलभूतानां बहीनां श्रुतीनां दर्शनात्प्र- त्यकश्रुतिकल्पनपक्ष एव ज्यायानिति सूचयितुमाह * इत्यदोष इति * हेतुदर्शनमनुभाष्य परिहरति * यत्त्विति * एतदेव विवृणो- ति * वेदे ऽपि हीति * ननु दृष्टार्थत्वसम्भवे ऽपि वेदमूलत्वक- १३२२२ ल्पने धर्माचारस्यार्थकामाचाराभ्यां विवेको न स्यादित्याशङ्कयाह * यानि त्विति * ननु म्लेच्छादिसाधारण्यात्कृष्यादेर्धमत्वानभ्यु- पगमे देवपूजादेरपि धर्मत्वाभावापत्तेर्दानन्दयादमः क्षान्तिः सर्वेषां धर्मलक्षणमित्यादिस्मृतिविरोधः स्यादित्याशङ्कयाह * किं त्विति * मनु सर्वसाधारणस्य कथमसाधारण्येन शिष्टाचारगतत्वमुच्यते इ- त्याशङ्कय शूद्रादिभिरपि शिष्टत्वायैव धर्मबुद्ध्याचरणादसाधारण्य- सिद्धिरिति परिहरति * लोके हीति * अतो ऽस्ति विवेक इन्युप- सहरति * तत्रति * यत्त्वात्मतुष्टेरपि प्रामाण्यापत्तेर्न स्मृतेराचा- रप्रामाण्यप्रतिपादनपरतेत्युक्तं तदात्मतुष्टेरपि प्रामाण्योपपादनेन दू- षयति * एतेनेति * वेदविहितकार्याचारस्य वेदमूलत्वं विनानु- ·न्यायसुधायाम्। पपत्तेर्वेदमूलतयाचारप्रामाण्यप्रतिपादनेन वेदजन्यानन्तधर्मधीसं- स्कृतान्तःकरणानामात्मतुष्टेरपि वेदमूलत्वं पिनानुपपत्तेः सन्दि- ग्धधर्मनिर्णयार्थत्वेन प्रामाण्यं वेदएव प्रसिद्धमित्यर्थः । शुद्धिशब्देन निर्णयो ऽभिहितः । श्लोकं विवृणोति * तथैवेति * वेदतदर्थशा- नस्याव्यवस्थितत्वनिराकरणार्थ तथैवेत्युक्तम् । प्रसिद्धि दर्शयितु- मित्याश्रित्योच्यतइति वेदवाक्यगतार्षशब्दव्याख्यानार्थ वेदएव सम्भवतीत्युक्तम् । एतदेव दृष्टान्तेनोपपादयति * तथा हीति * स- न्दिग्धार्थनिर्णायकत्वमात्मतुष्टेढयितुमभियुक्तसम्मतिमाह * एवं चेति * प्रसिद्ध्युपपादनायविद्वद्ध * चनादित्युक्तम् * निरूपणं दर्शयितुं कालिदासवाक्यमुदाहरति * सतां हीति * दुष्यन्तेन शकुन्तलेयं मम परिणतुमुचिता न वेति सन्दिह्यासंशयं क्षत्रपरिग्र- हक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मन इत्यात्मतुष्टयौचित्यं निश्चित्य कथमात्मतुष्टिमात्रेण निश्चय इत्याशय सतां हीत्युक्तम् । अस्यैव वाक्यस्याभिप्रायमाह * बहुदिनेति *एवं तावच्छिष्टात्मतुष्टेर्वेदनियत- मागानुसारित्वात्स्मृत्याचारवद्धर्मप्रतिज्ञापकहेतुत्वमुक्तमिदानीमा- त्मतुष्टया स्वविषयस्य कस्य चिच्छत्याद्यविरुद्धस्य कर्मणः श्रेयः साधनशक्तिरूपं धर्मत्वमुत्पाद्यत इति कारकतत्वमाह * यद्वेति * वचनादेवेत्यात्मनस्तुष्टिरेवेत्यत्रानुषज्यमानस्य धर्ममूलपदस्य धर्मो- त्पादकत्ववाचित्त्वमभिप्रेत्योक्तम् * धर्मतेति * अथ चोपरिष्टात्तथा- चारात्मतुष्टयादिधर्ममिति तस्मै हितमित्युपकारार्थ यत्प्रत्ययदर्शना- धर्मोपकारिता धर्महेतुतेत्यर्थः । स्वभावभिन्नानामप्येकोपधियोगा- देकशक्त्याविर्भावःसम्भवतीति दृष्टान्तेनोपपादितं यथा भिन्नानामपि देवदत्तादीनामेकपुण्यक्रियायोगाद्ध्यायमानानां श्रेयःसाधनत्वं त- था भिन्नानामपि कर्मणामेकशिष्टात्मतुष्टियोगात् श्रेयःसाधनत्वमि- त्यर्थः। तस्माच्छब्देन पुण्यकृद्ध्यानस्याश्रयः साधनत्वे प्रमाणं पापं ध्यात्वा पुण्यकृतोऽध्यापयेति वचनं परामृष्टम्। आचारे ऽपाम परि- हारमतिदिशति * आचारष्वपीति * आचारश्चैव साधनमित्यनेना- पि श्रुतिस्मृत्यविरुद्धं यत् किं चिच्छिष्टैः क्रियते तत्' श्रेयःसाध- नमित्युच्यतइत्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तान्तराण्याह * यथा चेति * भिन्नानामपि मन्त्राणामुच्चारयितृयोगादोषधीनां नकुलदंष्ट्रायोगा- द्भुवां पुण्यकृद्योगाद्यकशक्त्याविर्भावो यथेत्यर्थः । दार्शन्तिके योजयन्नुपसंहरति * तथेति * धर्मव्यतिक्रममनुभाष्य परिहरति । यत्त्विति * प्रजापतौ तावच्छतिसामान्यं विवृणोति * प्रजापति- सदिति र फ० मा.

·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। स्तावदिति * इन्द्रे विवृणोति * एवमिति * नहुषे श्रुतिसा- १३४ार मान्यमात्राद्वेति वाशब्दसूचितं सदाचारत्वाभावं विवृणोति * न- हुषण पुनरिति * सदाचारस्य प्रमाणत्वेनाभ्युपगतस्य व्यभिचा- रः परिहर्तव्यः नहुषाचारस्य त्वनन्तरमेवाजगरत्वप्राप्त्या सदाचा- रत्वाभावनिश्चयावयतिक्रमे ऽपि धर्मबुद्ध्या क्रियमाणस्याचारस्य व्यतिक्रमाभावान्न दोष इत्याशयः। परदाराभियोगोक्त्याभियुज्यमा- नायां शच्यामपि शङ्कितं व्यतिक्रमं निराकर्तुमाह * शच्याश्चेति * वशिष्ठाचारस्यापि पुत्रशोकजनितव्यामोहनिमित्तत्वारव्यानाद्धर्मबु- ध्या क्रियमाणत्वाभावात्सदाचारत्वाभावनिश्चय इत्याह * व- शिष्ठस्यापीति * श्लोकं व्याचष्टे * यो हीति * विश्वामित्रे तेजोबलवशेनेति परिहारं विवृणोति * तेनेति * स हि व्यामो- हाभावे ऽप्यापदि मत्कुटुम्बं भृतवतस्त्रिशङ्कोः प्रत्युपकर्त्तव्यं भयेति प्रत्युपकर्तव्यं मयेति प्रत्युपकारेच्छया चण्डालमपि वा सशरीरं खगै नयामीति स्वप्रभावरव्यापनेच्छया त्रिशङद्वेष्टरि वशिष्ठे द्वे- षाच्च तपोबलेन पापं नाशयामीत्यध्यवसाय चण्डालं याजयामा- स । येन कारणेन कामादिहेतुकस्याचारस्य धर्मादर्शनं नास्ति तेन कारणेन विश्वामित्रचरितमपि न धर्मादर्शत्वं प्रतिपद्यतइत्येवं तेन शब्दो योज्यः सर्व बलवतः पथ्यमित्येतमेव न्यायं प्रकृते योजयितु माह * महान्ति चेति* द्वैपायने गर्हानिरासाथै यथा वा न विरुद्धत्व- मिति परिहारमुपक्रम्यापरितोषात्तेजोबलवशेन वेत्येतमेव परिहार दर्शयति * द्वैपायनस्यापीति * कथं पराशरपुत्रस्य द्वैपायनस्य शन्त- नुपुत्रो विचित्रवीर्यो भ्रातेत्याशय मातृसम्बन्धवचनम् । सत्यव- त्यामनूढायां पराशराद् द्वैपायनो जातः शन्तनुना पश्चादूढायां वि- चित्रवीर्यः । एवमपि । यस्या म्रियत कन्याया वाचा सत्ये कृते पतिः। तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः ॥ इति नियोगस्य वाग्दत्ताविषयत्वादम्बिकाम्बालिकयोश्च वि- चित्रवीर्येण परिणीतत्वादास्याश्च भ्रातृजायात्वाभावाद् ब्रह्मचारिण- श्व मैथुनस्य निषिद्धत्वादपरितोषेण प्राकृतेत्युक्तम् । रामभीष्म- योर्यथा वा न विरुद्धत्वमिति परिहारं विवृणोति * रामेति * र- तिपुत्रार्थत्वनिरासाय मातृशब्दः * नन्वेवं सति * ऋतुस्नातां तु यो भार्या सन्निधौ नोपगच्छति । तस्या रजसि तं मासं पितरस्तस्य शेरते ॥ इति विहितातिकमात्प्रत्यवायः स्यादित्याशङ्कय स्नेहपितृ ·१९२ न्यायसुधायाम्। * भक्तिवशादित्युक्तम् * रामेण सीतास्तेहाद्भार्यान्तरागमनव्रत- ग्रहणाद्भीष्मेण च शन्तनवे सत्यवती तत्पितरं याचता त्वयि महा- बले राज्यभिलाषुके तिष्ठत्येतस्याः पुत्राणां राज्यालाभान्नेमां ददा- मीति तत्पित्रा प्रत्याख्यातेन राज्यं नाहं करिष्यामीति प्रतिज्ञाते त्व- य्यनिच्छत्यपि त्वत्सन्ततिभयानतस्याः सन्तती राज्यभागिनी स्या- दिति तत्पित्रा पुनः प्रत्याख्यातेन । अपत्यहेतोरपि च करोम्यताद्विनिश्चयम् । अद्य प्रभृति मे दाश ब्रह्मचर्य भविष्यति ॥ इति पितृभक्त्या ब्रह्मचर्यव्रतग्रहणानैमित्तिकेन च व्रतेन नित्यस्यञ्जकालगमनस्य बाधाद्धर्ममात्रार्थमहं भायों पारणे- यामीति परिभाष्य परिणीतायामगमने ऽप्यदोष इ- त्याशयः एवमप्यनपत्यत्वेन पितॄणामपाकरणात्प्रत्यवायः स्यादित्याशङ्कय * साक्षादित्युक्तम् * साक्षादपत्याभ्यां कुशलवा- भ्यां कृतपित्रा नृण्यो रामः व्यवहितैर्विचित्रवीर्यस्यापत्त्यैधृतराष्ट्रा- दिभिः कृतपित्रानुण्यो भीष्मः । ननु रामस्य धर्मार्थदारान्तरसद्भावे यज्ञे यज्ञे प्रकुरुते सीतां पत्नी हिरण्मयीमिति हिरण्मयीसीताकर- णमनर्थकं स्यादित्याशङ्याह * हिरण्मयीति * अपवादभीत्या त्य- का या सीता तद्गतं तद्विषयं यदानृशंस्यमनष्ठुर्य तदभावाशङ्कानि- त्यवृर्थमित्यर्थः। रावणापहारदूषितां सीतां रामो भजतइति लोकाप- वादभयमात्रेणासौ त्यक्ता न सीताया दुष्टत्वात् नापि रामस्य सी- तायां नैष्ठुर्यादिति द्योतयितुं लोकापवादभीति प्रति त्यागस्य नित्य- सापेक्षत्वदर्शनाय त्यक्तशब्दस्य सीताशब्देन सह सापेक्ष्यसमासः कृतः । कथं व्यवहितापत्यकृतपित्रानृण्यता भीष्मस्येत्यपेक्षायामाह * भीष्मश्चेति * ननु तयोद्धर्ममात्रार्थदारसद्भावः क चिदपि पु- १३५.१ राणेतिहासयोरनुक्तः केवलप्रमाणेनावगम्यतेत्याशङ्कयाह * केव- लेति * अपिशब्देनापत्यहेतोरद्य प्रभृतीति च विशेषणसामर्थ्यादप्ये- वमवगम्यतइति सूचितं, ननु मोहादप्यनुष्ठानोपपत्ते कान्ततोऽर्था- पत्तिः सम्भवतीत्याशङ्कय । श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिण्डः समुद्यतः तं पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत । नैष कल्पविधिद्देष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् । कुशंष्वेव तदा पिण्डं दत्तवानविचारयन् ॥ इति भीष्मस्यात्यन्तनपुण्यान्मोहासम्भवं दर्शयितुमाह * यो वेति*धृतराष्ट्रे ऽप्येतमेव परिहारं दर्शयतिधृतराष्ट्रो ऽपीत * हतेषु , ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । पुत्रेषु शोकार्तेन धृतराष्ट्रेण सकृत्पुत्रदर्शनं प्रार्थितं व्यासेन योगबला- सम्पादितमित्याश्चर्यपर्वणि कथापरिहारवैभवाय प्रकारान्तरेणावि- रोधमाह * यद्वति * नन्वेवं सत्यश्वमेधशतैरीजे धृतराष्ट्रो महा- मखैरित्यश्वमेधशब्दानुपपत्तिमाशङ्कयौपचारिकत्वेनोपपादयति *- तुफलेति * युधिष्ठिरग्रहणेन पञ्चानामप्येकपत्नीत्वलक्षणस्य धर्मव्य- तिक्रमस्य सूचितत्वात्तत्र मनुष्यप्रतिषेधाद्वति परिहारं दर्शयितुमाह * या चेति * प्रतिकूलतयापादितागमिता निराकृतेत्यर्थः । द्वै- पायनीयमुपपादनप्रकारमाह * यौवनेति * कुमारी चैव तन्वङ्गी वेदिमध्यात्समुत्थिता। श्यामा पनपलाशाक्षी पीनोन्नतपयोधरा ॥१॥ द्रौपद्येषा हि सा जज्ञे सुता ते देवरूपिणी । पञ्चानां विहिता पत्नी कृष्णा पार्वत्यनिन्दिता ॥२॥ खर्गस्त्रीपाण्डवार्थाय समुत्पन्ना महामने इत्यादिबहुप्रकारममनुष्यत्वोपपादनादविरोध इत्याशयःानन्वम- नुष्यत्वासस्या निषेधाभावे ऽपि पाण्डवानां मनुष्यकुन्तीमाद्रीयोनि- जत्वेन मनुष्यत्वान्निषेधो भविष्यतीत्याशङ्कयाह * सा चेति * लक्ष्मीश्चैषा पूर्वमेवोपदिष्टा भार्या चैषां द्रौपदी दिव्यरूपा कथं हि स्त्रीकर्मणोऽन्ते महीतलात्समुत्तिष्ठेदन्यथा दैवयोगादिति द्वैपायनेनैव तस्याः स्त्रीत्वाव्युत्पादनाच्छ्रिया सर्वसेव्यत्वादनिषेध इत्यर्थः । द्वैपाय- नीयस्य वेदिमध्योद्भवत्वाद्यभिधानस्यानिषिद्धत्वायामनुष्यत्वोपपाद- नार्थतामभियुक्तवचनेन द्रढयितुमाह * अत एव चेति * यदि मे पतयः पञ्च वरमिच्छामि याचितुम् । कौमारमेव तत्सर्व सङ्गमे सङ्गमे भवेत् ॥ इति पूर्वजन्मनि तया च पञ्चकृत्वः पतिं मे देहीति याचि- तेनेश्वरेण पञ्च ते पतयो भविष्यन्तीत्युक्ते पुरुषसंयोगजयोनिक्ष- ताभावरूपं कौमारं प्रार्थितमित्यभिधानात्प्रत्यहमक्षतयोनित्वरूपं क- न्यात्वं तस्याः सूचितमिति मत्वा जगाद विप्रर्षिः कृष्णद्वैपायन इ- त्युक्तम् । कृष्णेनापि कर्ण भेदयितुं पाण्डवास्त्वामेव मातृसम्बन्धा- ज्येष्ठं भ्रातरं मत्वा राज्ये ऽभिषेक्ष्यन्तीत्यादिप्रलोभयित्वा षष्ठे च त्वामहानि द्रौपद्यागमिष्यतीत्यभिधानादमनुष्यत्वेनानिषिद्धत्वं तस्याः सूचितमित्याह * अत एव चेति * यस्त्वश्रद्दधानतयेममा- गमिकमपि परिहारं नानुमन्यते तं प्रत्येकपत्नीत्वमेव पञ्चानामसि- अमिति दर्शयन्नन्यथा परिहारद्वयमाह * अथ वेति * निश्छद्र- १३॥ वायापारमार्थिको पि साधारण्यव्यवहारः पाण्डवानां नीतिशा- ·न्यायसुधायाम स्त्रानुसारात्सम्भवन्तीति दृष्टान्तेनोपपावयचाह * यथेति * रज- खलायाः खयं सभागमनस्यात्यन्तमसम्भवादू दुःशासनस्य चाप्रभु- त्वाद्धृतराष्ट्र पव मामानयतीति ख्यापयितुं रजखलावेषं कृतवती- त्यर्थः । आनायनख्यापनप्रयोजनं सपुत्रकस्येत्युक्तं दुःशासनस्याने- तृत्वख्यापनेनायशो ऽतिशयोत्पादनं चशब्देन सूचितम् । अन्या- य्बमानमिति पाठे दुःशासनो मां प्रत्यन्याय्य करोतीत्यस्मिन्नर्थे ऽन्याय्यप्रातिपदिकात्तत्करोति तदाचष्टइति णिचमुत्पाद्यातो लोप इत्यकारलोपे कृते कर्मणि लडादेशे शानचि परे सार्वधातुके यगिति यकि कृते णेरनिटीति णिलोपाद्रपसिद्धिः खापमानख्यापनप्रयोजनं च पाण्डवानां कोपातिशयोत्पादनं श्रीत्वदर्शनप्रयोजनं श्रीपते - रायणस्यैवांशा वयमिति शत्रून्प्रति ख्यापनं परिहारवैभवमात्रार्थमस्य परिहारद्वयस्य सूचयितुमादिशब्देनानवक्लप्त्यभिधानं दुराचारत्वा- भ्युपगमेन धर्मबुद्ध्यानाचरणादसङ्कर इति परिहारवैभवार्थमेव रा- गेति परिहारान्तरं दत्तम् । युधिष्ठिरस्याचार्यब्राह्मणवधार्थानृतभा- षणे रागादिकृतत्वमेव परिहार इति प्रायश्चित्तकरणेन दर्शयति * तथा चेति * ननु कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयतहति स्मृतेः कामकृते प्रायश्चितं नास्तीत्याशङ्कय कामकृते ऽप्येक इति स्मृतिरुदाहृता । अन्ते ऽपीत्यपिशब्देनास्य दुराचारत्वेनापि युद्धान्ते प्रायश्चित्तकरणानातिगहणीयो युधिष्ठिर इत्युक्तम् । कृष्णार्जुनयो- मद्यपानमातुलदुहितृपरिणयने यथा वा न विरुद्धत्वमित्येतं परिहा- रमाह * यत्त्विति * ननु सर्वा न पेया ब्रह्मवादिभिरिति वेदा- ध्ययनयोगात्रैवर्णिकमात्रस्य त्रिविधसुरानिषेधावधारणेन ब्राह्मणरा- जन्यौ वैश्यश्च न सुरां पिबेदिति सामान्यशब्दस्यापि विविधसु- राविषयत्वनिश्चयान सुरा वै मलमन्नानामिति वाक्यशेषानुरोधेन पैष्टीमात्रविषयत्वं युक्तमित्याशङ्कयाह * मधुसीध्वोस्त्विति * सी- धुगाडी । त्रिविधसुराव्यतिरिक्तताडादिप्रभवमद्यमात्रनिषेधो गौ- तमीये यथा केवलब्राह्मणविषयः तथा मानवीयो ऽपि त्रिविधसुरा- निषेधो ब्रह्मवादिशब्दस्य ब्राह्मणमात्रविषयत्वात्केवलब्राह्मणाविषय इत्यर्थः । को सौ मानवीयो निषेधः केवलब्राह्मणविषय इत्यपेक्षाया- माह * यदपीति * एतदपि मनुवचनं गौतमवचनवत्केवलब्राह्म- पविषयमिति विपरिणमतानुषक्तेन पूर्वेण समापनीयं कथमस्य के- चलब्राह्मणविषयतत्यपेक्षायामाह * ब्रह्मोति * ननु ब्रह्मवचनशील- १३७११ त्वादेरपि त्रिश्चापि वर्णेषूपपत्तेस्तन्निमित्तत्वे ऽपि कथं ब्राह्मणमात्रवि- षयतेसाशयाह * प्रवचनेति * बदतेरुवारपामात्रार्थत्वे त्रया ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। वास्य णामपि तच्छीलत्वादिसम्भवासाच्छील्यादिवचनस्य णिनेरविशेषक- त्वेनानर्थक्यापत्तेः। शूद्रानिवृत्तेश्च कर्तृमात्रवचनतृजादिप्रत्ययप्रयोग- मात्रेण सिद्धःप्रवचनार्थे वदत्याश्रयणेन यस्यैव प्रवचनमध्यापनम- स्ति स एवाध्यापनरूपब्रह्मवदनप्रवृत्तिखभावत्वात् ब्रह्मवदनशील- स्तस्यैवाध्यापनं खधर्म इति ब्रह्मवदनधर्मा स एवाभ्यासवशेनास्ख- लिताध्यापनशक्तत्वाद् ब्रह्मवदनसाधुकारी वा ब्रह्मवादिशब्देन विव- क्षितो भवतीत्यर्थः । कथं वदतेः प्रवचनार्थतेत्याशङ्गय अवदत्योरे * कार्थत्वादित्युक्तम् * प्रवचनमपि वर्णत्रयसाधारणं कस्मान्न भ- वतीत्याशङ्कय प्रब्रूयाद् ब्राह्मणस्तेषां नेतराविति निश्चय इति स्मृति- रुपन्यस्ता उपसंहरति * तस्मादिति * केवलब्राह्मणविषयत्वमे- नान्तरे ब्राह्मणग्रहणेन द्रढयति * तथा चेति * न तु पै- टीनिषेधस्य वर्णत्रयविषयत्वाभ्युपगमाद्यथैवैका तथा सर्वेति सुरा- मात्रनिषेधस्य वर्णत्रयविषयत्वप्रतीतेन केवलब्राह्मणविषयत्वं युक्त- मित्याशङ्कयैतद्वचनं ब्राह्मणविषयत्वे योजयति * तस्मादिति * ननु मद्यान्तरनिषेधवत्सुरान्तरनिषेधस्यापि ब्राह्मणमात्रविषयत्वशङ्कानि- वृत्त्यर्थ पदद्वयमप्यर्थवद्भविष्यतीत्याशय पूर्वोदाहृतेन मानवीयेनैव श्लोकेनतच्छङ्कानिवृत्तेरानर्थक्यं समर्थयते * श्लोकान्तरोति * न- न्वेवमपि कृष्णार्जुनयोः क्षत्रियत्वात्पैष्ठीपानं विरुद्धमेवेत्याशङ्ख्य तयोर्माध्वीपानस्मरणान्न पैष्टीपानशङ्कास्तीति परिहरति * तेनेति * केशवार्जुनयोर्मध्वासवपानस्याविरुद्धत्वमेव द्रढयितुं वेदवाक्यमुप- न्यस्यति * तथा चेति * क्षत्रियस्य मधुसीधुनिषेधाभावेनाभ्यनु- ज्ञानर्थक्यादन्यार्थदर्शनमेवेदम् अथापि केन चित्सामान्यवचनेन क्षत्रिये ऽपि निषेधः प्रसज्येत तथाप्यनेनानुज्ञातत्वाददोष इति वाश- ब्देन सूचितम् । सत्यपि तु निषेधे प्रतिषिद्धाभ्यनुज्ञायाः विकल्पा- पादकत्वेन दुष्टत्वाचायं पक्षविकल्पार्थो वाशब्दः । ननु नैव सुरा पीता हिनस्तीति सामान्याभिधानात्पैष्टीपानमपि क्षत्रियस्याविरुद्धं स्यादित्याशङ्कयाह * मध्विति * सुरा वै मलमन्नानामिति मनुना पैष्टया वर्णत्रये निषेधादस्याश्च श्रुतेरन्यार्थदर्शनमात्रत्वादित्याशयः । मातुलदुहितपरिणयने विरोधाभावमनुभाषणपूर्वकं दर्शयति * य- त्त्विति । अयमाशयः * नार्जुनमातुलस्य वसुदेवस्यात्मजा सुभ- द्रेति क्वचिदाख्यायते किं त्वनुजा वासुदेवस्य सुभद्रा वरवर्णिनी- त्यादिव्यवहारदर्शनात्कलप्यं स त्वन्यथाप्युपपत्तनैकान्ततः सुभद्रा- या धसुदेवात्मजात्वं कल्पयितुं शक्नोतीति । एतदेव विवृणोति * यद्यपीति * ननु बलदेवस्य रोहिणीसुतत्वाद्वासुदेवस्य च देवा ·न्यायसुधायाम्। कीसुतत्वादेकानंशायाश्च यशोदाकन्यात्वात्त्रयाणामपि निजत्वं ना- स्तीत्याशङ्कयोत्पत्तावित्युक्तम् । सप्तमो देवकीगर्भो यो ऽशः सो ऽन्यो ममाग्रजः । स संक्रामयितव्यस्ते प्रथमे मासिं रोहिणीम् ॥ इति देवकीगर्भसम्भूतस्यैव बलदेवस्य रोहिणीगर्भसङ्कर्ष- थे निद्राया विष्णुना प्रेरितत्वात्तया च तथाकृतत्वादेकानंशायाश्च । अष्टमे मयि गर्भस्थे कंसो यत्तं करिष्यति । या तु सा नन्दगोपस्य दयिता कंसगोपतेः ॥ यशोदा नाम भद्रं ते भायांगोपकुलोद्वहा । तस्यास्त्वं नवमो ऽस्माकं कुले गर्भो भविष्यसि ॥ इति यशोदागर्भसम्भूताया अप्येकानशाख्याया निद्राया नव- संख्यापूरणेन विष्णुनैव निजत्वान्वाख्यानादेवक्या ऽपि दारिका मम जातेति फंसं प्रोवाच देवकीति खगर्भसम्भूतत्वान्वाख्यानान्निजत्व- मित्याशयः। सुभद्रा तु यद्यपि रोहिणीदुहितृत्वेनान्वाख्यायते तथा- पि वसुदेवात्मजातत्वे तद्भागिनेयस्यार्जुनस्य परिणयनविरोधाद्वा- सुदेवस्य सापत्नमातू रोहिण्याः वसुः सुभद्रा दुहिता रोहिण्या एव वा पितृष्वस्त्रीयाया लाटादिषु भगिनीशब्दाभिलप्यत्वेन प्रसिद्धा या दुहिता तत्सपत्नीसुतस्य वासुदेवस्य भगिनीति व्यपदिश्यत इति यथासम्भवं व्यवधानं कल्पनीयमित्यर्थः । न त्वर्जुनमातुः पृथाया वसुदेवभगिन्याः पित्रा शूरेण कुन्ति भोजाय दुहितृत्वेन दत्तत्वा- त्पिण्डगोत्रे जनयितुर्न भजेद्दत्रिमः क चिदितिवचनात्सापिण्ड्य- निवृत्तेर्वसुदेवाङ्गजाताया अपि सुभद्रायाः पृथात्मजस्थार्जुनस्य प- रिणयनीवरोधपरिहारसम्भवाद्वयवधानकल्पनमनर्थकमित्याशया- ह * वसुदेवेति * कुन्तिभोजदुहितृत्वनिमित्तः पृथायां कुन्तीव्यप- देशः यद्यप्यर्जुनः कुन्तीभोजदत्तायाः पुत्रस्तथापि ऊर्द्धसप्तमात्पि- तृबन्धुभ्यो बीजिनश्चेति निषेधाद्वसुदेवाङ्गजातस्यापरिणेयेत्याशयः । ननु विरुद्धो ऽप्ययमाचारो वासुदेवेनार्जुनप्रीत्या प्रवर्तित इत्यपि परिहारोपपत्तेरनुक्तव्यवधानकल्पना न युक्तेत्याशङ्याह * येन हीति * एतमेव विरोधपरिहारन्यायं रुक्मिणीपरिणयने ऽप्यतिदि- १३१ शति * एतेनेति * अद्यतनाचाराणापपि श्रुतिस्मृतिविरोधाविरो- धाभ्यां प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थासिद्धरसङ्कर इति परिहारं वक्तु- मनुभाषणं तावत्करोति * यत्त्विति * परमतेन परिहारान्तरमुपन्य- स्य दूषयितुमाह * तत्रेति * विरुद्धानामप्याचाराणां देशव्यवस्थ- या प्रामाण्यमिति परिहारान्तरमुपन्वस्यति * अन्ये विति * ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः। १९७ आपस्तम्बवचनं प्रपश्चयति * येषामिति * (एतदेव परिहारं मनुव- चनेन दृढयन्नाह *तथेति*') एतमपि परिहारं देशाचारकुलधर्माश्चा- म्नायैरविरुद्धाः प्रमाणमिति गौतमवचनबलेन निराकरोति * ननु चेति * एतत् परिहारवादी स्वाभिप्रायमाशङ्कते * आहेति * निराकरोति * न त्विति * प्रयोगं दर्शयति * स्मार्तेति * एतदेव १३७।१ व्याचष्टे * ग्रन्थोति * मन्वादयो ये ग्रन्थकारास्तद्गतायाः स्मृतेर्मूला- यो मन्वादिकृतो ग्रन्थ आम्नायशब्दवाच्यः स स्मृतिग्रन्थाध्यायिनां तस्या एव मन्वादिगताया एव स्मृतेग्रन्थमूलत्वेनानुमेयाया धारणा- र्थत्वेनोक्त इत्यर्थः । अनेन च य आम्नायः स स्मृतिधारक इति शङ्खलिखितवाक्यस्य वचनव्यक्तिर्दर्शिता ततश्चार्थाद्यः स्मृतिधारको ग्रन्थः स आम्नाय इत्युक्तं भवति। यद्वा यः स्मृतिधारकः स आना य इति वचनव्यक्त्या स्मृतिधारणार्थत्वेन य आम्नायः स किंगता- याः स्मृतेः किं रूपः केषां चेत्यपेक्षिते * ग्रन्थकारेत्यायुक्तम् * अ- विभक्तिकाम्नायशब्दपाठे त्वाम्नायेन स्मृतिधारको ग्रन्थ इत्युक्त किं गतायाः स्मृतेः को ग्रन्थः केषां चेत्याकाङ्क्षानिवृत्त्यर्थत्वेनैतद्वया- ख्येयं स्मार्तधर्माधिकारादल्पाच्तरत्वेन ध्यन्तत्वेन च स्मृतिशब्द- स्य पूर्वनिपातोपपत्तेर्न द्वन्द्वसमासाशङ्का । स्वमतमुपसंहरति * ततश्चेति * नन्वापस्तम्बवचनस्य तर्हि का गतिरित्याशङ्ख्याह * आ- पस्तम्बेति * पश्चधा विप्रतिपतिर्दक्षिणतो ऽनुपतीतेन भार्यया च सह भोजनं पर्युषितभोजनमुच्छिष्टभोजनं पितृष्वस्टमातुलदुहितृप- रिणयनमिति तथोत्तरतः पञ्चधा ऊर्णाविक्रयः सीधुपानमुभयतो दद्भिर्व्यवहार आयुधीयकं समुद्रयानमितीति बौधायनेन स्मृतिविरु- दृष्टाचारोदाहरणानि दत्वेतर इतरस्मिन्कुर्वन्दुष्यति नेतरस्मिन्दे- शप्रामाण्यव्यवस्थया प्रामाण्यमापस्तम्बनेनोपन्यस्यति * मिथ्यैतदि- ति* गौतम उभयन्त्वेतन्नाद्रियते शिष्टस्मृतिविरोधादिति निराकृत- त्वादापस्तम्बस्यापि मन्वादिवद्धर्मशास्त्रप्रवक्तृतया याज्ञवल्क्येन स्म- रणात्तद्वचनस्य मिथ्यात्वायोगे ऽपि गर्हानिराकरणमात्रपरतया त- व्याख्येयमित्याशयः। मनुवचनं तु तेन यायात्सतां मार्गमिति विशे- षणादविरुद्धकुलधर्मविषयत्वेनाविरुद्धं, ननु विरुद्धाचाराणामापस्त- म्बवचनस्य वा श्रुतिमूलत्वं विना कथं प्रवृत्तिरित्याशङ्याह * दृष्टे- ति * ननूपादेयगतत्वेन सुरापाननिषेधे पुंस्त्वस्य विवक्षितत्वान्न ब्राह्मणानां सुरापानं निषिद्धमित्याशङ्कते * आहेत * अनुवाद्यगत- त्वेनाविवक्षामभिप्रेत्य परिहरति * उच्यतइति * आशङ्किता स्वा- १पयं पा. २ पु. ना.।

·न्यायसुधायाम्। भिप्रायमाह * नन्विति * पार्श्वस्थो हननप्रतिषेधे ऽपि भूतभाव्युप- योगित्वाभावेनासंस्कार्यत्वा ब्राह्मणस्थानुपादेयपश्चकव्यतिरिक्तत्वे- नानुद्देश्यत्वमभिप्रेत्यातिप्रसङ्गद्वयमापादयति * उच्यतइति * एक- त्वविवक्षाप्रसङ्गे को दोष इत्यपेक्षायामाह * आह त्वेति* पूर्ववच्छ- ब्देन निषेधानतिक्रमलक्षणकृतार्थतोक्ता । आशङ्किता द्वितीयातिप्र- सङ्गगतं दोषं तावत्परिहरति *आहेति* यद्यपिजातेर्वधपानायोग्य- त्वेन ब्राह्मणशब्दस्य व्यक्तिपरत्वात्तद्गतमेकत्वमत्रोच्यते तथाप्येकै- कस्या एव व्यक्तेर्वधपानप्रसक्तेबहुवधपाने ऽपिप्रत्येकमेकत्वसम्बन्धा- निषेधातिक्रमापरिहारानिषेधानतिक्रमलक्षणकृतार्थत्वदोषो नास्ति त्वत्पक्षे तूपादेयार्थत्वेन ब्राह्मणशब्दस्य प्रकृतव्यक्तिविशेषाभावेन जा- तिपरत्वात्तस्यां चैकत्वसंख्यासम्भवे लक्षणाकारणाभावाद् बहुवध- पाने ऽप्येकत्वानपायात्कृतार्थत्वलक्षणो दोषःपरिहार्य एवेत्यर्थः। बहु- वधपाने ऽपि प्रत्येक व्यक्तरेकत्वसम्बन्धाजातवैकत्वसम्बन्धादेकत्व- विवक्षागतं यदनेकवधपाने निषेधानतिक्रमापत्तिलक्षणं दूषणमुच्यते तन्न दूषणमिति योज्यम् । एतदेव विवृणोति* एकैकस्या एव हीति* व्यक्तिविशेषणत्वेन विवक्षितुमारभ्यमाणमप्येकत्वं नित्यप्राप्तत्वेनानू- धमानत्वापत्तेः प्रतिषेध्यायां वधपानक्रियायामव्यभिचाराद्विशेष- णत्वासम्भवन प्रतिषेधे ऽपि विशेषणत्वासम्भवान्नैष्फल्यापत्तेन विव- स्यते जातौ तु व्यावर्त्य संख्यान्तराभावात्तद्विशेषकत्वेन विवक्षाशकैव नास्तीत्यर्थः । प्रथममतिप्रसङ्गं वैषम्योपपादनेन परिहरति * आ- हेति * पुंस्त्वविवक्षातिप्रसङ्गे पि स एव शङ्किता परिहारमाहेत्या- हशब्दो योज्यःविधनिषेधे ब्राह्मणस्यानुपादेयपञ्चकव्यतिरेके ऽपि त- व्यद्वितीयाभ्यां कर्मत्वनिर्देशाच्छब्दवृत्तेनोंदेश्यत्वमुपपादयितुं * कर्म भूतस्येत्युक्तम्*सुरापाननिषेधे च ब्राह्मणस्य प्रत्यवायव्यावृत्त्यानुना- यत्वात् वर्गकामादिवदुद्देश्यत्वेऽपि निषेध्ये सुरापाने प्रथमातृतीया- १४०१ भ्या कर्तृत्वनिर्देशेनोपादेयत्वं वक्तुं *सुरापाने चेत्त्युक्तम् यथा स्वर्ग- कामस्य यागविधौ उद्देश्यत्वाल्लिङ्गाविवक्षौदुम्बरीसम्माने यजमान- स्योपादेयत्वाद्विवक्षा तथेहापीत्यर्थः । वधनिषेधे बाह्मणस्योद्देश्यत्वे- नाविवक्षितलिङ्गत्वं प्रकटयति * तथा हीति * यस्माद् ब्राह्मणमु- हिश्य हननस्य प्रतिषेधस्तस्माद् ब्राह्मणे लिङ्ग न विधीयते अन्यत्वेना- र्थान्तरत्वेनावृत्तिप्रसङ्गादित्याशयः । यस्माद् ब्राह्मणहननमिति चो- परिष्टा वधोद्देश्यस्यापि वक्ष्यमाणत्वात्तस्मिन्पक्षे यस्माद्धननमुद्दिश्य तस्य प्रतिषेधस्तस्माद्धनने कर्मव्युत्पनेन प्रतिषेधशब्देनोक्त लिङ्गं न विधीयतइति योज्यम् । हननमितिपाठे हननं प्रतिषेधतो वाक्यस्य ·प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । न लिङ्ग विधेयमित्यर्थः यद्वा यो ब्राह्मण इति यच्छब्दं नपुंसकलिङ्ग- त्वेन विपरिणतमनुषज्य यद्धननमित्युक्त तत्प्रतिषेधतो वाक्यस्योति योज्यम् । ये तु प्रवर्तनावाचित्वेन क्लप्तशाक्तिकस्य लिङो नज. श्चाभाववाचित्वेन क्लप्तशक्तिकस्य निवर्तनावाचित्वायोगानिषधा- धिकारे ऽपि नञर्थस्य प्रागभावरूपस्य सिद्धत्वे ऽपि रागायुपजनने विनाशोत्पत्तौ तत्परिपालनस्य प्रयत्नापाद्यत्वेन विधेयत्वोपपत्तेः प्रवर्तनैव लिङर्थ इत्येतन्मताभिप्रायमतत् श्लोकं व्याचक्षते तन्मते नैवं योज्यं यो ब्रह्मण इति ब्राह्मणमुद्दिश्य पूर्ववञ्च ब्राह्मणोदेशाभि- धानस्योपलक्षणार्थत्वाद् वधं चोद्दिश्य यो ब्राह्मणहननाभावस्तं कु- र्यादिति च वचनव्यक्त्यन्तरस्यापि सम्भवाद् ब्राह्मणवधाभावं चो- विश्य हननस्य प्रतिषेधादभावादन्यल्लिङ्गं ब्राह्मणे प्रतिषेधशब्दवा- च्ये वा ऽभावे वाशब्दाद् वधे वा न विधीयतइति हननमिति पाठे प्र- तिषेधत इति प्रथमार्थे तमङ्गीकृत्य यो ब्राह्मणो यद्धननं यः प्रतिषेध इत्युक्ते ब्राह्मणतद्वधतदभावानामुद्देश्यत्वात्तद्विशेषणं लिङ्गमन्यत्वाप- तेन विधीयतइति योज्यम् । परिपालनीयत्वरूपेण च विधेयस्या- प्यभावस्य स्वरूपेणोद्देश्यत्वमविरुद्धम् । ननु वधोद्देश्यपक्षे ब्राह्म- णस्याप्युद्देश्यविशेषणाविवक्षायामविवक्षा प्रसज्यतेत्याशङ्कां निरा- कुर्वत श्लोकं व्याचष्टे * प्रतिषेधेति * नान्तरिक्षे न दिवीत्यादिव- निषेधानुवादाशङ्कानिराकरणार्थो विधिशब्दः निर्विषयवधाप्रसक्तेम- ज्यामहे हविषा विशेषणमित्यनेन न्यायेनोद्देश्यान्तर्गत्यङ्गीकारेण ब्रा- ह्मण्यविवक्षायुक्तेत्याशयः । सकृच्छ्तप्रत्ययस्यानेकाविधिपरत्वा- योगानिर्विषयस्य च लिङ्गस्य विधातुमशक्यत्वाद्यो ब्राह्मणस्तं न ह- न्यात्तं च ब्राह्मणयुग्मं स मेति ब्राह्मणलिङ्गविधौ ब्राह्मणपदप्रत्यययो- रावृत्तिः यब्राह्मणहननं तन्न कुर्यात्तं च पुंसो हननमिति वधलिङ्ग- विधौ हन्तिप्रत्यययोरावृत्तिरिति विवेकः।प्रतिषेधशब्दो ऽपि कर्मव्यु- त्पत्त्या वधपर एव प्रतिषेधे वध इत्यर्थः । अविभक्तिकवधशब्दपाठे वधश्चासौ प्रतिषेधश्चेति कर्मधारयावृत्तिग्रहणमुपलक्षणार्थम् । द्वि- तीयव्याख्याने तु प्रतिषेधविधिपरो हि प्रतिषेधशब्देनाभावो ऽभिप्रे- तः । शुद्धवधासम्भवात्तद्विशेषणब्राह्मण्यविवक्षाप्रतियोगिनिरूप- णाधीनत्वेन शुद्धस्याभावाख्यस्य प्रतिषेधस्यासम्भवात्तद्विशेषणव- धविवक्षाप्रतिषेधे वेति यो ब्राह्मणहननामावस्तं कुर्यात्तं च पुंसोभा- वमित्यभावलिङ्गविधौ नअप्रत्यययोरावृत्तिरुक्ता एवं तावन्न पहि- तस्य लिङो निषेधकत्वे प्रवर्तनाप्रतीत्यभावेन तदाक्षिप्तसाध्याभा- वाद ब्राह्मणस्यानुपयोगित्वेनासंस्कार्यत्वादनुपादेयपश्चकव्यतिरेकेण ·न्यायसुधायाम्। घास्तवोद्देश्यत्वाभावे ऽपि शब्दवृत्तेर्नोद्देश्यत्वादविवक्षितलिङ्गतो- क्ता । यदा तु नमात्रेण निषेधसिद्धेषाद्यर्थप्राप्तप्रवर्त्तनानुवादा- र्थत्वं लिङो ऽङ्गीक्रियते तदा प्रवर्तनाक्षिप्तवैरनिर्यातनादिसाध्यास- द्धयुपयोगिहननसंस्कार्यत्वोपपत्तेर्वस्तुतो ऽप्युहेश्यत्वात्सुतरां लि- गाविवक्षेत्याह * येषां त्विति * प्रवर्तनात्मकनिषेधवचनत्वास- म्भवप्रतिपादनार्थ * मत्यन्तभिन्नावित्युक्तम् * वाक्यार्थभावना- विषयत्वेन विधिवन्निषेधस्यापि सर्वपदार्थान्प्रतिप्राधान्यात्तद्वाचिनो नमो ऽपि प्रत्ययानुग्राह्यत्वोपपादनायोपचारा * द्वाक्यार्थावित्यु- कम् * नानाख्यातार्थस्यापि प्राधान्ये वाक्यार्थाव्यवस्था स्या- दित्याशङ्कय भावनैव सर्वपदार्थानुरञ्जनसहत्वात्सर्वत्र वस्तुतो वा- क्यार्थस्तद्विषयत्वेन तूपचाराद्विधिनिषेधयोर्वाक्यार्थत्वं, न चान्य- स्य भावनाविषयतास्तीति सूचयितुं * द्वावेवेत्युक्तं * तेषां मते श्रूयमाणमपि लिङ्गं प्रतिषेधं प्रत्यनुपयुज्यमानत्वात्तेनापरिगृहीत- त्वादविवक्षितमित्यन्वयः तदुपपादनार्थ * नअित्याधुक्तम् * पूर्व- मतापेक्षयास्मिन्मते विध्यर्थनिषेधाधिक्याल्लिङ्गनिषेधे गौरवातिशय- द्योतनार्थों विध्यर्थमपीत्यपि शब्दः ब्राह्मणविशिष्टेन हननन विशिष्टं विध्यर्थ प्रतिषिध्य चरितार्थत्वान्न लिङ्ग ब्राह्मणे वधे विधौ वा कर्त्त- व्यतारूपे नजि निषेढुं शक्नोति यब्राह्मणं हन्यात्तं च ब्राह्मणं पु- मांसं नेति नब्राह्मणपदयोरावृत्त्यापत्तेः ब्राह्मणं न हन्यादित्यत्र च ब्राह्मणहननं न कुर्यादित्येव विगृह्यार्थप्रतीतेस्तच्च पुंसो हननं नेति वधे लिङ्गनिषेधेन नहन्त्योरावृत्त्यापत्तेः । विधौ च लिङ्गनिषेधे तञ्च पुंसः कर्त्तव्यं नेति नञ्प्रत्यययोरावृत्त्यापत्तेरित्यर्थः । ननु विशिष्टविधिवद्विशिष्टनिषेधेनापि विशेषणानामाक्षेपोपपत्ते!च्चा- रणावृत्त्यापत्तिरित्याशझ्या * नूदितमित्युक्तम् * विधेयस्य यागा- देरन्यतो सिद्धस्यापि विधितः खरूपावधारणसम्भवेन खरूपानु- वादानपेक्षत्वात्पश्वेकत्वाधिकरणन्यायेन विशेषणविवक्षा युक्ता । नि- ध्यस्य त्वन्यतो सिद्धौ निर्विषयनिषेधायोगेनानुवादापेक्षावश्य- म्भावानहाधिकरणन्यायेन विशेषणाविवक्षेति भावः । नन्वेवं सति- ब्राह्मणहननयोरप्यविवक्षा स्यादित्याशय * पूर्वोक्तत्युक्तम् * स- र्वव्यवहारनिरोधापादकत्वे कर्त्तव्यमानस्य निषेध्यत्वायोगाद्वधस्य च निर्विषयस्याप्रसक्तः प्रतिषेध्यत्वासम्भवस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् ब्राह्म- णविशिष्टस्यैव विध्यर्थस्योद्देश्यत्वेनोभयोरपि ब्राह्मणहननयोरुहे- श्यान्तर्भावात(यस्योभयं हविरार्त्तिमाईतीत्यत्र यस्य कस्यचिदा सत्यां निर्विषयकनिमित्तकयागस्याप्राप्तेः हविःशब्दस्य विवक्षा