·SWAMI BHASKARA NAND SARASWATI
THE FAMOUS ASCETIC OF BENARES.
श्रीमान् स्वामो भास्करानन्दजी सरस्वती काशी।

·Su00 04.00ago INSTA
परिभ Heer
সুপ্রিল ফুল খ শুন্তু লুন
शिक्षा संस्थान, सुसरा पारावास
काराणसी
६ रन शिजती
1"1584
. . .
these aahe
.40

·Attila PREFACE. This excellent treatise on our Sanskrit Philosophy, he Vedant, was written by the celebrated author Paula it Suresh waràchárya of yore. There being no casy anlotation on the said work, the Sanskrit-reading public elt much inconvenience in arriving at the true meaning of the Shlokas. Being requested by Chaudhary Mahadeo rasad Raees of Allahabad, our venerable Swami Bhaskaránand Saraswati, prepared a Sanskrit Tikä on the said vork so as to render it easy for the students' study. The rst Edition of the book was freely distributed among he Pandits and the Sanskrit-reading public at large at the the expense of the said Chaudhry Sahch, who is a devoted follower and a staunch believer in Shri Swami ji's teachings. Likewise the second Edition of the book has been re-published under the kind permission of Chaudhry Mahadeo Prasad and our vencrable Strami Bhaskaranand Saraswati by our friend Babu Ambika Charan Banerji of village Agarpara Zillah 24 Pergannahs Bengal who is also a devoted follower of Sri Swami ji Maharaj. RAMKRISHNA VARMA Printer and Publisher - BENARLS CITY. 41+ Wii ·Threewan निवेदन। अनेक धन्यबाद उस करुणामय जग- दीश्वर को है कि जिसकी अपार कृपासे आज मुझे आप सज्जन महाशयों की सेवा में इस अपूर्व ग्रन्थ के भेंट करने का अवसर प्राप्त हुआ है। इस प्राचीन ग्रन्थ के सदु- पदेश और महान आशय मुझे ऐसे रुचे कि मैने सर्व साधारण के प्रति इस का प्रचार होना अत्यन्त आवश्यक समझा इसी विचार से मैने एक दिन जगतपूज्य श्रीमान स्वामी भास्करानन्दसरस्वती जी महाराज से प्रार्थना करी कि आपकी कृपा बिना मेरा यह मनोर्थ पूर्ण नहीं हो सकता। उक्त श्रीमान स्वामी जी महाराज ने मेरी भक्ति और सत् उद्देश से प्रसन्न होकर मेरी प्रार्थना स्वीकार की और इस स्वारा- ·Thtt ܕܪ ज्यसिद्धि नामक ग्रन्थ की अत्यन्त सरल टीका करदी जिसे मैं आप लोगों के सन्मुख भेट करता हूं आशा है कि आप लोग इस ग्रन्थ को देख और सज्जनों में इसका प्र- चार कर मुझे अनुग्रहित करेंगे। आपलोगों का अनुग्रहकांक्षी चौधरी महादेवप्रसाद प्रयागनिवासी। इस ग्रन्थ का दूसरा संस्करण मैंने निज मित्र बाबू रामकृष्णवर्मा द्वारा उक्त चौ- धरी साहब से आज्ञा लेकर प्रकाश किया है आशा है कि वेदान्त प्रिय महाशय इ- सके द्वारा बहुत कुछ लाभ उठावेंगे। अम्बिकाचरण बानर्जी मौजे अगरपारा जिला २४ पर्गना बङ्गाल।

·श्रीगणेशाय नमः। स्वाराज्यसिद्धिः । बाङ्गापुरपचलितजटास्रस्तभो- गीन्द्रभीतामालिङ्गन्तीमचल- तनयां सस्मितं वीक्षमाणः। लीलापाङ्गैःप्रणतजनतां नन्द- यश्चन्द्रमौलिर्मोहध्वान्तं हरतु परमानन्दमूर्तिः शिवोनः॥१॥ निष्किञ्चनानां मन्दानां स्वाराज्यपदलब्ध- ये। क्रियते भास्करानन्दस्वामिना सरलोन्व- शिवः महादेवः नः अस्माकम् मोहध्वा- न्तम् अज्ञानान्धकारम् हरतु नाशयतु, की- RAILERTIME ·स्वाराज्यसिद्धिः। दृशः चन्द्रमौलिः चन्द्रमस्तकः वस्तुतस्तु परमानन्दमूर्तिः निरतिशयानन्दस्वरूपः पर- ब्रह्म, पुनः अचलतनयाम् पर्वतसुताम् । र्वतीम् सस्मितम् मन्दहाससहितं यथा: तथा वीक्षमाणः पश्यन्, कीदृशीम् गङ्ग गङ्गाप्रवाहेण, प्रचलितजटाभ्यः अन्तः म्पितजटाभ्यः स्रस्तःअधःपतितः भोगीन्द्र शेषः तस्मात् भीताम् चकिताम् अतः अ लिङ्गन्तीम् दृढं स्वाङ्के कृत्वा शिवांके निम जन्तीम् पुनः प्रणतजनताम् कृतप्रणामाति नधीभूतमुमुक्षुजनसमूहम् लीलापाङ्गैः सह- जप्रीतिजकटाक्षः नन्दयन् आनन्दयन् ॥१॥ स्मारंस्मारंजनितिभयं जात निर्वेदवृत्तिायध्यायं पशुप- तिमुमाकान्तमन्तनिषण्णम्। पायं पायं सपदि परमानन्द- ·स्वाराज्यसिद्धिः। पीयूपधारां भूयो भयो निज- गुरुपदाम्भोजयुग्मं नमामि॥ गुरुकृपया लब्धं क्रमेण सूचयन् आशी- वादात्मकमङ्गलानन्तरं नमस्कारात्मकमङ्- गलाचरति । स्मारमिति–निजगुरुपदा- म (जयुग्मम् स्वगुरुचरणकमलद्वयम् भूयो- भूयः पुनः पुनः अहम् नमामि नमर करोमि किं कृत्वा जनिमृतिभयम् जन्ममरणभयम् स्मारस्मारम् पुनः पुनः स्मृत्वा जातनिर्व- दत्तिः उत्पन्नवैराग्यहेतुभूतविषयदोषदर्श- नत्तिकःसन्अन्तर्निषण्णम् हृदये उपविष्टम् उमाकान्तम् उमाप्रियम् पशुपतिम् शि- वम् ध्यायम्ध्यायम् पुनः पुनः ध्यात्वा अ- नन्तरम् सपदि शीघ्रम् परमानन्दरूपपीयूष- धाराम् अमृतधाराम् पायम् पायम् पुनः पुनः पीत्वा ॥२॥ क ·स्वाराज्यसिद्धिः। HTRINA नतिमिषेण वस्तुनिर्देशात्मकम- ङ्गलमाचरति, यस्मादिति- यस्माद्विश्वमुदेति यत्र निव- सत्यन्तेयदप्येतियत्सत्यज्ञान- सुखस्वरूपमवधिद्वैतप्रणाशो- ज्झितम् । यज्जाग्रत्स्वपनप्रसु- प्तिषु विभात्येकं विशोकं परं प्रत्यग्ब्रह्मतदस्मि यस्य कृपया तं देशिकेन्द्रंभजे ॥३॥ यस्य कृपया तत् प्रत्यग्ब्रह्म सर्वानुगतं ब्रह्म अहम् अस्मि तम् देशिकेन्द्रम् सर्वगुरु- श्रेष्ठम् ज्ञानप्रदगुरुम् अहम् भजे सेवे, तत् कीदृशम् यस्मात् विश्वम् जगत् उदेति आ- विर्भवति यत्र यस्मिन् अधिष्ठाने निवसति अन्ते तिरोभावसमये यत् अप्येति यद्रूपं ·स्वाराज्यसिद्धिः। भवति, पुनः यत् सत्यज्ञानसुखस्वरूपम् पुनः अवधिद्वैतप्रणाशोज्झितम् क्रमेण देशवस्तु- कालकृतपरिच्छेदशून्यम् अथवा परिच्छेद- प्रपञ्चविनाशशून्यम् पुनः यत् जाग्रतस्व- पनप्रसुप्तिषु अवस्थासु विभाति न व्यभि- चरतीतिभावः पुनः एकम् नत्ववस्थाभेदेन भिन्नम् विशोकम् शोकशून्यम् आनन्दस्वरू- पम् परम् अवस्थात्रयसंबन्धरहितम् ॥३॥ अधिकारिणं वदन् कर्तव्यप्रतिज्ञांकरोति । अधीतेज्यादानबतजपसमा- धाननियमविशुद्धस्वान्तानां जगदिदमसारं विमृशताम् । अरागद्वेषाणामभयचरितानां हितमिदं मुमुक्षूणांहृद्यं किम- पि निगदामः सुमधुरम् ॥४॥ F ·स्वाराज्यसिद्धिः M सुमधुरम् सुतराम् श्रवणसुखदम् हृद्यम्म- नसः सुखदम् हितम् उपकारकम् किमपि इदम् गोप्यश्रुतितात्पर्यरूपप्रकरणम् वयम् निगदामः कथयामः केषाम् हृद्यं हितं च अ- धीतेज्यादानव्रतजपसमाधाननियमैःअध्यय- नयज्ञदानव्रतजपोपासनेन्द्रियनिग्रहैः विशु- द्वस्वान्तानाम् निर्मलान्तःकरणाणाम् पुनः इदं जगत् असारम् सत्यताशून्यम् विम- शताम् निश्चिन्वताम् पुनः अरागद्वेषाणाम् भोगेच्छापरनिष्टचिन्तनरहितानाम् पुनः अ- भयचरितानाम् प्राणिभयाजनकचेष्टावताम् पुनः मुमुक्षूणाम् मुक्तिमिच्छताम् ॥४॥ अथ सकलवेदान्तप्रवृत्तिमूलभूताध्यासे परम्परया श्रुति प्रमाणयति, ज्ञात्वेति- ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानि- नाऽन्यः पन्थाश्चेति भूयो व-

·स्वाराज्यसिद्धिः।
M
चोभिः । ज्ञप्तस्साक्षान्मुक्ति-
हेतुत्वसिद्धावध्यासत्वं वन्ध-
नस्यार्थसिद्धम् ॥ ५॥
वन्धनस्य दुःखहेतुत्वाइन्धनरूपस्य जग-
तः अध्यासत्वम् शुक्तिरजतादिवत्आरोपित-
त्वम् अर्थसिद्धम् अर्थात्सिद्धम् कस्याम् अ-
त्रएवं विधानुक्तश्रुतिस्मृतिवाक्यसंग्रहार्थःच-
कारस्तथा चप्रकाशं चैतन्यम् ज्ञात्वाअभेदेन
साक्षात्कृत्य सर्बवन्धविनाशः भवति तथा
अन्यः ज्ञानान्मुक्तिप्राप्तिसाधनरूपमार्गः न
विद्यते इत्यर्थक ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः
नान्यःपन्थाश्च इति भूयोवचोभिः बहुवाक्यैः
ज्ञप्तेः आत्मज्ञानस्य साक्षातव्यवधानं विना
मुक्तिहेतुत्वसिद्धौ बन्धनिवृत्तिकारणतासिद्धी
सत्याम् लोके अध्यस्तान्यस्य ज्ञाननिवर्त्य-
त्वादृष्टेरितिभावः ॥५॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। ननु लोके भेदनप्रहारादि क्रियया माव- पदार्थानां नाशदर्शनात् कर्मणो मुक्तिसा- धनतोपपादकश्रुतिस्मृतिदर्शनाच्च भोगाव- हपुण्यकर्मणापि वन्धनाशे नाऽनन्तरोक्तं सेत्स्यतीत्यत आह । सत्यं भावं न वित्तिय॑पनुदति यतः कर्मनाश्यो घटादिमि- थ्याभूतं च कर्म क्षपयति न तथा वित्तिघात्यं यतस्तत् । इत्थं सिद्धे विभागे श्रुतिशि- खरगिरावित्तिघात्यः प्रतीतो वन्धो मिथ्येति सिद्धे न तद- पहतये कर्मजातं समर्थम् ॥६॥ लोके घटादिभावपदार्थः कर्मनाश्यः अ- ·स्वाराज्यसिद्धिः । है हारादिक्रियाविनाश्यः प्रसिद्धः यतः अतःवि- त्तिः ज्ञानम् सत्यम् अनारोपितम् भावम् भा- वपदार्थम् न व्यपनुदति न नाशयति तथा कर्म क्रिया मिथ्याभूतम् आरोपितं शुक्तिरज- तादि नक्षपयति न नाशयति यतः लोके तत् मिथ्याभूतं वस्तु वित्तिघात्यम् अधिष्ठानज्ञान- नाश्यम् प्रसिद्धम् इत्थम् अमुना प्रकारेण विभागे वस्तुस्वभावभेदे सिद्धे सति श्रुतिशि- खरगिरा वेदान्तवाक्येन वित्तिघात्यः ज्ञान- विनाश्यः सन् प्रतीतः निश्चितःवन्धःमिथ्या इतिसिद्धे तदपहतये वन्धविनाशाय कर्मजा- तम् अग्निहोत्रादिपुण्यकर्मसमूहः न समर्थम् निजस्वभादितिभावः ॥ ६ ॥ नन्वेवमपि अज्ञानविरोधिज्ञानस्य अवि- रोधिजगहन्धनिवर्तकत्वं कथमित्याशंकाम- पनुदन् ज्ञानोपाये प्रवर्तयति, आविद्य इति- आविद्यो ह्येष बन्धो विरमति ·स्वाराज्यसिद्धिः। GRAT न विना वेदनं कर्मजालैर्मा- लोद्भुतोऽहिरस्तं व्रजति किमु नमस्कारमन्त्रौषधाद्यैः । एवं निश्चित्य नागस्त्वचमिव वि- धिना कर्मबन्धं विधूय ज्ञानो- पायेगुरुश्रीचरणमभिगतःसेव- मानो यतेत ॥ ७॥ गुरोः तत्वनिष्ठस्य गुरोः श्रीचरणम् अभि- गतः संमुखंगतः सन् सेवमानः ज्ञानोपाये श्रवणादौ यतेत यत्नं कुर्यात् किंकृत्वा एवम् उक्तप्रकारेण निश्चित्य निश्चियंकृत्वा विधिना शास्त्रोक्तप्रकारेण कर्मवन्धम् कर्मवन्धनम् विधूय सम्यक् त्यक्त्वा कः किमिव नागः सर्पः त्वचम् जीर्णकञ्चकम् इव एवमकथम्मालो- द्भूतः मालायां कल्पितः अहिः सर्पः नम- ·स्वाराज्यसिद्धिः। स्कारमन्त्रौषधाद्यैः उपायैः अस्तम् नाशम् किमु व्रजति किन्तु न ब्रजति, तद्वत् एष वन्धः वेदनम् अधिष्ठानज्ञानम् विना कर्म- जालैः कर्मसमूहैः न विरमति न नश्यति,कुतः हि यतः आविद्यः अविद्योद्भूतः अज्ञान- मूलक इतियावत् श्रुत्याद्युक्तज्ञाननिवर्त्यत्वो- क्तयन्यथानुपपत्त्याऽज्ञानकार्यवन्धोऽज्ञानमेवे- ति भावः ॥७॥ अथ मुक्तिसाधने मतान्तराण्यनूद्य दूष- यति, केचिदिति- केचित्कमैव काम्योज्झित- मुदितपदप्राप्त्युपायं प्रतीता- स्तच्चोपास्ति च मुक्तौ मिलि- तमथ परे साधनं संगिरन्ते । अन्ये तु ज्ञानकर्मोभयमिति- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ज्ञानादेवेति मतिभिः स्वाभिरुत्प्रेक्षमाणा वाक्याद्वयमिह सहसा नानुमन्यामहे तान् ॥ केचित् भाट्टैकदेशिनःप्राभाकराश्च का- म्योज्झितम् कमैव फलेच्छां विना कृतनि- त्यनैमित्तिककर्मैव उदितपदप्राप्त्युपायम् क- थितमुक्तिप्राप्तिसाधनम् प्रतीताः निश्चित- वन्तः अथपरे भर्तृप्रपञ्चभास्करप्रभृतयः त- वोपास्ति च मिलितम् कर्म चप्राणाद्युपासनं च मिलितं मुक्तौ साधनं संगिरन्ते प्रवदन्ति अन्ये तु उक्तैकदेशिनस्तु ज्ञानकर्मोभयम् मु- तौसाधनम् इतिसंगिरन्ते, एतेआचार्या यतः स्वाभिरेव मतिभिः वेदार्थम् उत्प्रेक्षमाणाः कल्पयन्तेनतु तत्त्वज्ञप्रदर्शितपथेन अतःज्ञा- नादेवतुकैवल्यमित्यादिवाक्यात् हेतोः इह मुक्तिसाधनविचारे वयम् तान् पक्षान् स- हसा न अनुमन्यामहे नाङ्गीकुर्मः ज्ञानसा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। १३ धनतया तु मोक्षसाधनतां कर्मणोनुमन्यामह एवेति भावः ॥८॥ अथ वाक्यान्नित्यनैमित्तिककर्मणोः फलान्त- रहेतुत्वेपि न ज्ञानहेतुतेतिवदति, पैत्र इति- पैत्रोलोकोधिगम्यः क्रतुभिर- धिगतो विद्यया देवलोको यद्वा चेतः कषायक्षपणमिह तयोः स्मार्तमेवास्तुसाध्यम्।यज्ञेने- त्यादिवाक्याद्भवतु विविदिषा वेदनं तत्फलं वा ज्ञानादेवामृ- तत्वं नहि शशकवधूःसिंहपोतं प्रसूते ॥ ९॥ पैत्रोलोकः पितृलोकः क्रतुभिः नित्यनैमि- त्तिकयागादिकर्मभिः अधिगम्यः प्राप्यः अ- धिगतः निश्चितः श्रुत्या तथा विद्यया उपा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। सनकर्मणा देवलोकः अधिगम्योधिगतः श्रु- त्या यहा अथवा तयोः विद्याकर्मणोः सा- ध्यम् फलम् स्मातम् कषायपक्तिः कर्माणीत्या- दिस्मृत्युक्तम् कषायक्षपणम् एव रागद्वेषादि- संस्काररूपहनतमलनाशनमेव इह लोके अ- स्तु अथवा यज्ञेनेत्यादिवाक्यात् यज्ञेन दाने- नेत्यादिवचनात् विविदिषा ज्ञानेच्छा वेदनं वा ज्ञानं वा तत्फलम् नित्यादिकर्मफलम् भ- वतु अस्तु यज्ञादीनां विविदिषापदार्थज्ञाने- च्छयोरन्वयविकल्पादिति भावः तथापि अम- तत्वम् मोक्षस्तु ज्ञानादेव भवति हि यतः शशकंवधूः शशस्त्री सिंहपोतम् सिंहवालक- म् न प्रसूते न जनयति स्वभावः कारणं पर- मितिभावः :॥९॥ विरुद्धाधिकारित्वाज्ज्ञानकर्मणोः साहित्ये- न मुक्तिजननयोग्यता नेति सोपहासमाह, अति- अर्थी दक्षो द्विजोहं बुध इति F ·स्वाराज्यसिद्धिः DHATHMAUNIMIT मतिमान्कर्मसूक्ताधिकारी शा- न्तोदान्तः परिबाडुपरमपरमो ब्रह्मविद्याधिकारी । इत्थं भेदे विवक्षन्समुदितमुभयं मुक्ति- हेतुं सुशीतं नीरं वैश्वानरं चो- भयमहह तृपोच्छेदकामः पि- बेत्सः ॥ १०॥ अर्थी धनवान् दक्षः समर्थः द्विजः त्रैव- र्णिकः बुधः पण्डितः अहम् इति मतिमान् इत्याद्यभिमानी कर्मसु अधिकारी उक्तः मी- मांसाशास्त्रे तथा शान्तः रागादिहीनः दान्तः वशीकृतबाह्यान्तरेन्द्रियः परित्राट् सन्न्यासी उपरमपरमः देहधारणातिरिक्तव्यापारनिवृ- त्तिशीलः ब्रह्मविद्याधिकारी ब्रह्मज्ञानाधि- कारी उक्तः वेदान्ते इत्थमुक्तप्रकारेण भेदे ·१६ स्वाराज्यसिद्धिः। Samachar सति उभयम्ज्ञानं कर्मच समुदितम् मुक्तिहे- तुम् विवक्षन् वक्तुमिच्छन् सः वादी अहहइति खेदे तृषोच्छेदकामः पिपासानिवृत्तिकामः सन् सुशीतम नीरम् सुशीतलजलम् वैश्वानरं च आग्निं च उभयम् सहवयम् पिबेत् द्वयोः सह- पानं कुर्यादिति संभावनास्तीतिभावः ॥१०॥ उक्तमुक्तिहेतुज्ञानस्वरूपं वदन् असंभावना- निवृत्तये विचारः कर्तव्य इत्याह, ज्ञानमिति- ज्ञानं चाप्य द्वितीयखरससु- खघनानन्तचिन्मात्ररूपब्रह्मा त्मैकत्वबोधः स भवति सुम- तेस्तत्त्वमस्यादिवाक्यात्। दे- हाद्यध्यासदााच्छ्तमपि सहसा नैव संभावनीयं ब्रह्मत्वं ·स्वाराज्यसिद्धिः। HAMROIDH खस्यतस्मानयगुरुवचनैःसा- धुमीमांसनीयम् ॥ ११॥ ज्ञानं चापि ज्ञानमपि च ज्ञानमपि तु अ- द्वितीय सर्वभेदरहित स्वरसस्वयंसारभूतसु- खघनसुखमूर्त्यनन्तसर्वपरिच्छेदशून्यचिन्मा- त्ररूपचैतन्यस्वरूपब्रह्मात्मनोः एकत्वबोधः अभेदानुभवः स उक्तविधबोधः सुमतेः सुबु- द्धेः शुद्धबुद्धेः मुख्याधिकारिणःपुरुषस्य तत्व- मस्यादिगाक्यात् भवति श्रुतम् अपि ज्ञात- मपि स्वस्य ब्रह्मत्वम् देहाद्यध्यासदाात् असंख्यजन्मद्वैतवासनया देहपुत्रादिषु अह- न्ताममतारूपतादात्म्याऽध्यासस्य दृढ़त्वात् विपरीतभावनाया दृढत्वात् इतियावत् सहसा नैवसंभावनीयम् आशु संभावयितुमशक्यम् तस्मात् कारणात् नयगुरुवचनैः युक्तिगुरू- पदेशैः साधु यथास्यात्तथा मीमांसनीयम् नि- ·१८ स्वाराज्यसिद्धिः। श्चयपर्यन्तम् स्वस्य ब्रह्मात्मत्वम् विचारणी- यम् ॥ ११ ॥ अथ बिचाराङ्गजीवविषयकानेकमतमादौ दर्शयति, देहमिति देहं केपि वदन्ति खानि तु परे प्राणान् मनश्चापरे बुद्धिं च क्षणिकां स्थिरामथ परे केचि- चितं निःसुखाम् । आत्मानं जड़चित्खभावमपरे चिद्वज- ई चेतरे सत्यज्ञानसुखा द्वि- तीयमपरे तत्रास्य को निश्च- यः॥१२॥ केपि चार्वाकाः देहम् आत्मानम् वदन्ति परे त चार्वाकाः खानि इन्द्रियाणि आत्मा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। १४ . Ansulin नम् वदन्ति अपरे प्राणान् आत्मानं वदन्ति तेश्योप्यपरे ते मनःआत्मानं वदन्ति परे वै- नाशिकाः क्षणिकाम् बुद्धिम् वृत्तिज्ञानरूपा- म् आत्मानं वदन्ति अथ अनन्तरम् परे भास्करादयः स्थिराम् बुद्धिम् विज्ञानमयको- शम् आत्मानं वदन्ति केचित् सांख्यपातज- लादयः निःसुखाम् सुखदुःखादिसंगशून्याम् चितम् चिन्मात्रम् आत्मानं वदन्ति अपरे भाट्टाः जड़चित्स्वभावम् चिजड़रूपम् आ- त्मानम् वदन्ति इतरे प्राभाकरनैयायिकादयः चिद्वजड़म् चिद्युक्तज्ञानगुणजड़द्रव्यरूपम् आत्मनं वदन्ति अपरे वेदान्तिनः सत्यज्ञा- नसुखा ऽद्वितीयम् निर्विशेषनित्यज्ञानानन्द- स्वरूपम् आत्मानं वदन्ति तत्र उक्तपक्षेषु अस्य जिज्ञासोः को निश्चयः न कोपि नि- इचयो भवति ॥ १२॥ . आहुः केचिदणुं शरीरसदृ- ·स्वाराज्यसिद्धिः। SHARE तु शं केचिद्विभुं तं परे ते तं मा- नसगोचरं तदपरे नित्यानुमेयं जगुः। अन्ये चिद्विषयं परे परमखज्योतिराभ्यन्तरं सत्ये वं श्रुतियुक्तिभिर्विविदिपोर्य तो विचारो मुहुः॥१३॥ केचित् पाशुपतपाञ्चरात्राद्यागमज्ञाः तम् आत्मानम् अणुम् परमाणुपरिमाणम् आहुः वदन्ति केचित् आर्हन्तादयः शरीरसदृशम् देहपरिमाणम् तमाहुः परे नैयायिकादयः वि- भुम् व्यापकम् तमाहुः ते उक्ताः त्रयः वा दिनः तम् आत्मानम् मानसगोचरम् मान- सप्रत्यक्षविषयम् जगुः ऊचुः तदपरे तेभ्यो- न्ये साङ्ख्यादयः नित्यानुमेयम् विषयप्रका- शादिना केवलम् अनुमानगम्यम् तं जगुः ·स्वाराज्यसिद्धिः। २१ अन्ये वैनाशिकाः चिद्विषयम् वृत्तिज्ञानप्र- काश्यम् तं जगुः अपरे वेदान्तिनः आभ्य- न्तरम् पञ्चकोशेभ्योप्यन्तस्थम् परमस्वज्यो- तिः सर्वप्रकाशोत्कृष्टस्वयंप्रकाशम् तं जगुः एवम् उक्तप्रकारेण सति मतभेदे सति वि- विदिषोः जिज्ञासोः श्रुतियुक्तिभिः मुहुः पुनः पुनः साक्षात्कारपर्यन्तम् विचारः युक्तः कर्तु- मुचितः ॥ १३॥ अथ विचाराङ्गेश्वरविषयकानेकमतं दर्शयति, एवमिति- एवं विश्वस्य हेतुं प्रकृति- मभिदधुः केपि केचित्पराणू- नीशेनाधिष्ठितांस्तान्कतिचन कतिचिन्नश्वरज्ञानमेव। अन्ये शून्यं स्वभावं कतिचनसमयं ·२२ स्वाराज्यसिद्धिः। भOMM .. केपि केचिद्यदृच्छां कर्मान्ये ब्रह्ममायाशवलितमपरे सोपि तस्माद्विमृश्यः ॥ १४॥ एवम् जीवात्मानमिव केपि कापिलाः वि- श्वस्य हेतुम् जगतः उपादानकारणम् प्रकृति प्रधानम् अभिदधुः ऊचुः केचित् वैना- शिकाः आर्हन्ताश्च पराणून् भूतचतुष्टयपर- माणून विश्वस्य हेतुमभिदधुरिति सर्वत्र यो- ज्यम् कतिचन पातजलाः काणादगौतमी- याश्च ईशेनाधिष्ठितान् ईश्वरेणप्रेरितान् सा- चतेच ते इत्येकशेषः तान् प्रकृतिम् परमाणूं- श्च तत्र पातजलाः प्रकृतिमिति विवेकः क- तिचित् विज्ञानवादिनः नश्वरज्ञानमेव क्ष- णिकविज्ञानमेव अन्य माध्यमिकाः शून्यम् कतिचन लोकायतिकाः स्वभावम् पाठान्तरे हैरण्यगर्भाः हिरण्यगर्भम् इत्यर्थः केपि मौ- ·स्वाराज्यसिद्धिः। २३ हूर्तिकाः समयम् कालम् केचित् यदृच्छाम् आकस्मिकत्वम् अन्ये मीमांसकाः कर्म अपरे वेदान्तिनः मायाशवलितम् मायया प्राप्तवि- चित्रभावम् ब्रह्म तस्मात् मतभेदात् सोपि जगहेतुरपि विमृश्यः जिज्ञासुना विचार- णीयः : ॥ १४॥ अथ स्वमतसर्वस्वं ब्रह्मलक्षणप्रमाणाभ्यां बोधयन् विवक्षितं सर्व प्रतिजानीते, यस्मादिति-- यस्मादुत्पत्तिगुप्तीक्षतिरपि जगतां यच्च शास्त्रैकयोनिःस र्वशं मायया यत्सहजसुखस- दद्वैतसंवित्स्वरूपम् । तद्ब्रह्म श्रुतिशिखरगिरां सैव तात्पर्यभूमिः स्वात्मासौ स्वप्रकाशं

·स्वाराज्यसिद्धिः।
न
यं विदित्वा जनिमृतिजलधि
निस्तरन्तीह सन्तः ॥१५॥
जगताम् सकलकार्याणाम् उत्पत्तिगुप्ती उ-
त्पत्तिपालने क्षतिरपि नाशश्च मायया यस्मा-
द्भवति पुनः यत् मायया शास्त्रैकयोनिः शा-
स्पैकप्रमाणकम् केवलं शास्त्रगम्यम् सर्वज्ञ
च पुनः यत् सहजसुखसदद्वैतसंवित्स्वरू-
पम् स्वभावभूतसुखस्वरूपम् नित्यद्वैतसंब-
न्धशून्यज्ञानस्वरूपम् तद्ब्रह्म तच्च ब्रह्म की-
शम् स्वप्रकाशम् स्वसाक्षिकम् श्रुतिशिखर-
गिराम् वेदान्तवाक्यानाम् सा एव उक्तब्रह्मै-
व तात्पर्यभूमिः तात्पर्यलक्ष्यम् असौ ब्रह्म
स्वात्मा निजस्वरूपम् यम् ब्रह्मरूपनिजा-
मानम् विदित्वा ज्ञात्वा सन्तः महात्मानः
जनिमृतिजलधिम् जन्ममरणरूपसमुद्रम् इह
अस्मिन् जन्मनि निस्तरन्ति नितरां लङ्घ-
यन्ति ॥ १५॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। २५ जगत्कारणवादे अन्योक्तकारणायोग्यता स्वोक्तकारणयोग्यतांचाह, साङ्ख्यैरिति- साङ्ख्यैः प्रख्यापितं न क्ष- ममिह जगतांनिर्मितीतत्प्रधा- हेतु३तादृशेर्थे प्रभवति ग- दितस्तार्किकैरीश्वरोपि। नाणुः काणादवौद्धक्षपणकभणितो नापि निःसाक्षिशून्यं तस्मा- दास्माकमेव श्रुतिगदितपरब- म सिद्धं निदानम् ॥१६॥ इह अस्याम् जगतां-निर्मितौसकलकार्या- णाम् उत्पादने साङ्ख्यैः प्रख्यापितम् का- पिलपातञ्जलैःप्रसिद्धि प्रापितम् तत्प्रधान ·२६ स्वाराज्यसिद्धिः नक्षमंन समर्थ तथा तार्किकैः केवलतर्काव- लम्बिभिः पातज्जलगौतमकाणादतान्त्रिक- पाशुपतैः उक्तः हेतुः निमित्तकारणरूपः ई- श्वरोपि एतादृशेर्थे उक्तसकलकार्योत्पादन- रूपे न प्रभवति समर्थो नास्ति, तथा का- णादबौद्धक्षपणकभणितः अणुः कणादशिष्य बुद्धशिष्यार्हन्तकथितः परमाणुः एताह- शेर्थे न प्रभवति तथा कैश्चिदुक्तम् निःसाक्षि- शून्यम् अपि असाक्षिकम् शून्यमपि एताह- शेर्थे न प्रभवति तस्मात् आस्माकम् अस्माकं वेदान्तिनामिदम् श्रुतिगदितपरब्रह्म एव ए- तादृशेर्थेनिदानम् आदिकारणम् सिद्धम्।१६। अथ विशेषतः कपिलमतं खण्डयति, द्वाभ्याम् नेति- नाचैतन्यानधानं प्रभवति चलितुं तनिसर्गक्रियं चेन्नि- ·स्वाराज्यसिद्धिः। त्यसर्गप्रसङ्गोनियतिरपियतः सर्गपूर्वानपूर्वम् । बन्धो निर्हेतु कः स्यात्कथमथ न भवेद्वन्ध- मोक्षाव्यवस्था निःसौख्यं ना- पि मोक्षं स्पृहयति मतिमान कापिलं तेन दुष्टम् ॥१७॥ प्रधानम् गुणत्रयसाम्यरूपम् चलितुम् पुरुषभोगाय सृष्टी प्रवर्तितुम् न प्रभवति न समर्थम् कुतः अचैन्यात् जड़त्वात् चेत् यदि तत् प्रधानम् निसर्गक्रियम् प्रवृत्तिस्व- भावम् मन्येत तर्हि नित्यसर्गप्रसङ्गः सृष्टि- रेव स्यात्सदा न प्रलय इतिभावः जलादिज- डप्रवृत्तौ निम्नत्वादिवददृष्टं हेतुर्न सम्भवति यतः नियतिरपि अदृष्टमपि सर्गपूर्वा प्रत्या सृष्टौ सत्यां भवति न पूर्वम् शरीरकार्यवा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ददृष्टस्य प्रवृत्तेः पूर्व सृष्टयन्तरसिद्धादृष्टस्य हेतुत्वे तत्सृष्टिहेतुप्रत्तिहेत्वदृष्टान्तरंकल्प्य- मनन्योन्याश्रयायेत्यनवस्थान्तो दोष इति भावः किंच पुरुषस्य सर्वथा सङ्गशून्यस्य कपिलमते बन्धः निर्हेतुकः स्यात् कारणस- म्बन्धाङ्गीकारेऽसङ्गत्वक्षतेः अथअनन्तर- म बन्धमोक्षाऽव्यवस्था अस्य वन्धः अस्य मोक्षः इति व्यवस्थाया अभावः कथं न भ- वेत् किन्तु सम्बन्धविनापि प्रधानस्य बन्ध- मोक्षापादकत्वेन मुक्तस्यापि वन्धो वडस्यापि मुक्तिस्तुल्यकारणसत्वादितिरूपो भवेदेव किं च मतिमान् बुद्धिमान्पुरुषः निःसौख्यम् नि- रानन्दरूपम् मोक्षमपि न स्टहयति न वा- छति का वार्तान्यपदार्थस्य कापिलानां च तादृश एव मोक्ष इति न कोपि मनीषी मु. मुक्षुः स्यादिति भावः तेन हेतुना कापिलम् कपिलमतम् दुष्टम्सदोषमग्राह्यमिति भावः॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। किंचाकव भोक्ता यदि वत कृतहा नाकृताभ्यागमःस्यात् कीदृग्भोगोप्यसङ्गे ऽनतिश- यिनि भवेत्तेन भोग्यस्य को- र्थः । कीदृक्कस्याविवेकःक- थमथ स भवेदोगहेतुविवेकः कस्य स्यात्तेन किं स्यादिति च विमृशतो दुर्वचं ब्रह्मणो- पि ॥१८॥ किंच कर्तृताप्रधाने पुरुषे च भोक्ततेति कपिलमते यदि अतैव सन् पुरुषो भोक्ता तर्हि वतेति खेदे पुरुषाकृतकर्मफलानां पुरु- श्यागमः प्रधाने च फलादर्शनात्प्रधानकृ- तकर्मणां हानिश्च स्यात् एतत्परिहाराया- ·स्वाराज्यसिद्धिः न्यकृतकर्मफलान्यगामित्वाङ्गीकारेन्यभोज- नेनान्यतृप्तिप्रसङ्ग इति भावः स्यादेतत् असङ्गे सम्बन्धमात्रशून्ये अतएव अनति- शयिनि किञ्चित्सम्बन्धकृतातिशयशून्ये पुरुषे भोगोपि कीहक् स्यात् प्राक् पश्चाद्वाकिञ्चि- सम्बन्धातिशयमन्तरा कीदृशोपिभोगएवन सम्भवति किञ्चि तेन पुरुषभोगेन भोग्यस्य प्रधानस्य कोर्थः क स्वार्थः जड़े स्वार्थानु- सन्धानासम्भवेनन कोपिस्वार्थः स्वार्थमन्त- राप्रवृत्तिरेव न संभवतीति भावः पुरुषप्र- धानयोः परस्पराविवेको भोगे प्रवृत्तिहेतुरिति चेत् अविवेकः कीदृक् अभावरूपश्चेदपसि- द्वान्तः नाप्यैक्यज्ञानम् वास्तवभिन्नयोरैक्य- स्यवास्तवस्यासम्भवात् मिथ्याया अनङ्गी- कारात् किञ्चि अविवेकः कस्य जड़त्वासङ्ग- त्वाभ्यां प्रकृतिः पुरुषो वा न तदाश्रय इति भावः अथ अनन्तरम् सः अविवेकः भोग- हेतुः कथम् केन प्रकारेण भवेत् असङ्ग- ·स्वाराज्यसिद्धिः। त्वात्पुरुषस्यकिञ्च मोक्षहेतुतयाङ्गीकृतस्तैः विवेकः कस्य स्यात् जड़ासङ्गयोर्नकस्यापि किञ्च तेन विवेकेन किं स्यात् असङ्गे ब- न्धासंभवेन तन्निवृत्यादि न किमपि फलं स्यात् इति उक्तप्रकारेण विमृशतो विचार- यतः ब्रह्मणोपि दुर्वचम् दुर्निरूपणीयम् कपिलमतम् इति शेषः॥१८॥ अथाचेतनप्रधानपरमाणूनां प्रवर्तकत- या केवलनिमित्तकारणं जगत ईश्वर इति योगिकणादगौतमाहेश्वरमतं खण्डयति द्वाभ्याम्- नेशोधिष्ठातुमीशो तनुकर- णगुणस्तार्किकाणांप्रधानस्या. चेत्तन्वक्षवत्त्वंसुचरितदुरितो- द्भूतभोगप्रसङ्गः । दुःखाढ्य ·स्वाराज्यसिद्धिः। कुर्वतोस्य प्रसरति विषमाचा- रनैघृण्यदोषःकर्मेप्सोश्चक्रका- वस्थितिहतिविफलत्वान्यथा- सिद्धयः स्युः॥१९॥ तार्किकाणाम् तर्केणैव कारणं निरूपयतां अतनुकरणगुणः ईशः शरीरेन्द्रियेच्छाप्र- यत्नादिगुणहीन ईश्वरः निरवयवं नीरूपत्वे- नाप्रत्यक्षं प्रधानम् अधिष्ठातुम् प्रवर्तयितुम् नेशः न समर्थः प्रधानमुपलक्षणं परमाणू- नामपि चेद्यदि तन्वक्षवत्त्वम् शरीरोन्द्रयादि- मत्वम् स्यात्तर्हि सुचरितदुरितोद्भूतभोगप्र- सङ्गः पुण्यपापोत्पन्नभोगप्रसङ्गः इश्वरे स्यात् शरीरादेर्भोगसामग्रीत्वनियमादिति- भावः किञ्च दुःखान्यम् दुःखप्रधानम् जगत् कुर्वतः रचयतःअस्य अनवस्थाभिया स्वत- न्वेश्वरस्य विषमाचार घृण्यदोषः प्रसरति ·स्वाराज्यसिद्धिः। ३३ विविधसुखदुःखिजनरचनयाविषमाचरणदो- षः अतिदुःखिरचनया निर्दयत्वदोष इति वि- वेकःअथोक्तदोषपरिहाराय कर्मेप्सोःसुखदुः- खप्रदत्वे प्राणिकर्मसापेक्षस्य अस्याङ्गीकारे चक्रकाऽवस्थितिहतिविफलत्वान्यथासिद्धयः स्युः तत्र प्राणिकर्मणेश्वरप्रवृत्तिः तया च प्रधानप्रत्तिद्वारा सृष्टिः तया च शरीरादि- सिध्द्या कर्म कर्मणाचेश्वरप्रसत्तिरिति चक्रव- द्रमणम् एतदभावाय पूर्वपूर्वसृष्टिगतकर्मेप्सु- व अवस्थितिहतिः अनवस्थान चेयं प्रत्य- क्षसिद्धवीजाङ्कुरवत्प्रामाणिकी कर्मणाईश्वर- प्रवृत्ती हेतुत्वे प्रधानप्रवृत्तौ चेश्ववस्य हेतुत्वे गौरवात् प्रधानप्रत्तिरेव कर्मणास्तु तथाचे- श्वराङ्गीकारो विफलः किञ्च कर्मेप्सुत्वे मा- याशवलत्वस्य गले पतितत्वात् अन्यथा ए- थनिमित्तेश्वरकल्पनं विनैवउपादानभूतश- वलब्रह्मणैव जगत्सिद्धिरिति विवेकः॥१९॥ सर्वज्ञः सर्वलिप्सुः सकलक- ·स्वाराज्यसिद्धिः। MINS तियुतो नित्यमीशो यदिस्या- त्सर्व कार्य सदास्यादुदय- तिलयायोगपद्येन च स्युः । वाह्योपादानवत्स्यात्तनुकरण- धियां विश्वसर्गेव्यपेक्षा निस्त- कै चानुमानं कृतिरपि हि यत- श्वेष्टयाथै विधत्ते ॥२०॥ किंच यदि नित्यम् सततम् सर्वविषयक- ज्ञानेच्छाकृतियुतः ईशः स्यात् तर्हि सर्व कार्य- म् फलपुष्पादि सदा स्यात् जगदुत्पत्तिपा- लनप्रलयाश्च यौगपद्येन एकदैव स्युः किंच यदि स्वस्माद्भिन्नपरमाण्वाद्युपादानमपेक्षेते- श्वरस्तर्हि वाह्योपादानवत् शरीरेन्द्रियबुद्धी- नामपि जगदुत्पत्तौ व्यपेक्षा स्यात् तस्य किंच ईश्वरसाधकानुमानमपि निस्तर्कम् व्य- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ३५ भिचारशङ्कानिवर्तकतर्कशून्यम्नच यत्नवत एव कार्यजनकताकुलालादेदृष्टेति क्षित्याद्यनु- कूलयत्नाश्रयतयेश्वरः सेत्स्यति यतः यस्मात् कृतिरपि हि यत्नोपि हि चेष्टया शरीरक्रिय- या अर्थम् कार्यम् विधत्ते कुरुते तथा च य- नस्य शरीरक्रियां प्रति कारणत्वेपि क्षित्या- दिसकलकार्य प्रत्यकारणतया नोक्तविधया- पीश्वरसिद्धिरितिभावः॥२०॥ अथ परमाणुकारणतां खण्डयति, कस्मादिति- कस्मादण्वोः क्रियास्यात्क- थमथ मिलितौ निष्प्रतीको कथं वा कार्य ताभ्यां तृतीयं किमितिचनमहत्पारिमाण्ड- ल्यतः स्यात् । तेभ्यः कस्मा- न्महान्स्यात्किमिति पुनरसा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। INTIMATrtnokhara वेव नित्यो नतेस्यान्नित्यश्चा- णुः कथं वा निरवयवइति - ह्यसत्कार्यवादिन् ॥ २१॥ हे असत्कार्यवादिन् मृदादिकारणे सर्वथा असदविद्यमानमेव कार्य घटादि पश्चादुत्प- द्यते इति वादिन् द्यणुकोत्पत्तये संयोगाय सर्गादौ अण्वोः परमाण्वोः क्रिया कस्माद्धेतोः स्यात् ईश्वरेच्छाहेतोरनन्तरपद्ये दूषितत्वात् अथ अनन्तरम् निष्प्रतीको निरवयवो अणू कथम् मिलितौ संयुक्तौ स्याताम् संयोगस्यै- कदेशत्तित्वनियमात् कार्यम् घणुकम् ता- भ्याम् कारणपरमाणुभ्याम् तृतीयम् सर्वथा भिन्नम् कथं वा स्यात् कारणावयवातिरिक्ता- वयवस्य कार्येनुपलम्भात् च पुनः कारणगु- णानां कार्ये सजातीयगुणान्तरोदये हेतु- तायाधणुकादौ दर्शनात् पारिमाण्डल्यतःपर- ·स्वाराज्यसिद्धिः। MUSIRAMMAHINI PEDIA HARMIRMIntv imill माणुनिष्ठपरिमाणात् द्यणुकं महत् किमिति न स्यात् ध्यणुकवदिति भावः अन्यथा तेभ्यः घणुकेश्यः जातस्त्रयणुकपदार्थः महान् मह- त्वपरिमाणवान्कथं स्यात् पुनः किं च असौ एव ज्यणुकपदार्थ एव नित्यः ते तव किमिति न स्यात् परमाणुकल्पना किमर्थति भावः दृश्यद्रव्यस्य सावयवत्वानित्यत्वनिय- मे तु मूर्तद्रव्यस्यापि तथा नियम इति अणुर्वा परमाणुर्वा नित्यो निरवयवश्च कथं स्यात् ॥ २१ ॥ अथ क्षणिकवाह्यार्थवादिवौद्धमतं तिर- स्करोति त्रिभिः, वाह्येति वाह्यं भोग्यं प्रजल्पन्क्षणि- कमणुचयं भोक्तृसंघातमन्तः स्कन्धानां पञ्चकं चेदृशमिति सुगतः पृच्छयतां वेदवाह्यः ।

·स्वाराज्यसिद्धिः। किं ते मानान्तरेण प्रमितमि- दमुत प्रौढिरेपा त्वदीया किंवा मोहासलापः किमथ जड़ज- गद्विप्रलिप्सा कुबुद्धे ॥२२॥ सुगतः बुद्धः इति वक्ष्यमाणरीत्या पच्छ्य- ताम् कीदृशः वेदवाह्यः वेदविरोधी पुनः वा- ह्यम् शरीराबहिः स्थितम् सर्वभूतभौतिकम् क्षणिकम् उत्पत्तिक्षणमात्रस्थायिनम् अणुच- यम् भूतचतुष्टयपरमाणुराशिरूपम् भोग्यं प्र- जल्पन् तथा अन्तः शरीरान्तः ईदृशम् वा- ह्यवत्क्षणिकम् स्कन्धानाम् रूप १ विज्ञान २ वेदना ३ संज्ञा ४ संस्काराख्यानाम् सविष- येन्द्रिया १ हङ्कारेन्द्रियनिर्विकल्पज्ञान २ सुखदुःखज्ञान ३सविकल्पज्ञान ४ रागद्वेषध- धिर्मादिरूपाणाम् पञ्चकम् भोक्तसंघातं च भोक्तसमुदायं च प्रजल्पन हे जड़ हे कुबुद्धे ·स्वाराज्यसिद्धिः। Mantras an ते तव मानान्तरेण प्रत्यक्षाद्यन्यमानेन इ- दम् क्षणिकत्वादि प्रमितम् निश्चितम् किम् उत अथवा एषा क्षणिकत्वादिकल्पना त्व- दीया प्रौढिः त्वबुद्धिवैभवम् किंवा एषः त्वदीयः प्रलापः व्यर्थवचः मोहात् भ्रान्त्या किमथ किंवा जगद्विप्रलिप्सा जनवञ्चनेच्छा अकारणद्वेषाद्वेदमाद्भिशनायजनमनोरुज- नायाप्रामाणिककल्पनेति भावः ॥२२॥ संघीभावः कथं वा चलन- विरहिणां भङ्गुराणामणूनां संघोनन्यः कथं वा विषयप- दमियात्कश्वसंघंविधत्ते।स्क- न्धानां सन्निपातः कथमिव कियतां भोक्तृता का च धारा कस्यस्तां भोगमोक्षौ वद जड़ ·स्वाराज्यसिद्धिः। -assairatousinemwwwm सफलंकेन वा दर्शनं ते॥२३॥ चलनविरहिणाम् कारणासंभवात् क्रिया- रहितानाम् भङ्गुराणाम् क्षणिकत्वेन क्रियो- त्पत्तिक्षणास्थायिनाम् अणूनाम् कथम् वा केन प्रकारेण च देहादिरूपेण संघीभावः वा पुनः त्वन्मतेणुभ्यः अनन्यः आभिन्नः संघः देहादिरूपपरमाणुराशिः विषयपदम् कथम् इयात् अणूनामिन्द्रियावषयत्वायोग्यतया इन्द्रियगोचरत्वं कथं प्राप्नुयात् च पुनः त्वन्मते देहादिसंघातातिरिक्तचेतनस्य क- स्यचिदभावात् भूतभौतिकसंघम् कः वि- धत्ते कः करोति स्कन्धसंघः करोतीति न स्कन्धानां सन्निपातः संघः कथामव केन प्र- कारेणेव एतत्संघोपि कर्ज़न्तरापेक्षा तुल्यै- वेति भावः किंच त्वन्मते समुदायस्यावय- वानन्यत्वेन पञ्चसु कियतां भोक्तृता कर्तृतेति यावत् अहमाकारविज्ञानधारास्कन्धस्य कर्तृ-

·स्वाराज्यसिद्धिः।
ARTH
तेत्यपि न, धारा च का धारापिका क्षणिकवि-
ज्ञानमेव तथा च क्षणान्तरास्पर्शित्वेन कथं
सा की भोकी वा एवं च भोगमोक्षौ कस्य
स्ताम् स्थायिभोगमोक्षेच्छाकर्तुरभावेन न
कस्यापि तथा च हे जड़ त्वम् वद कथय ते
तव दर्शनम् शास्त्रम् केन वा केन फलेन प्र-
कारेण वा सफलम् ॥ २३ ॥
नाविद्यादिप्रवृत्तेर्द्विविधसम्-
दयस्तेयदेकैकसन्नानश्यन्नुत्वा-
दनेन प्रभवति किमरे हेत्व-
संवन्धिकार्यम् । तच्चेन्निहेतुकं
स्यात्करणविफलताखप्रतिज्ञा-
विरोधौ त्रैविध्यं चाप्यभावे
कथमिति वितथो बुद्धवन्धोः
प्रलापः॥२४॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। .. द्विविधसमुदयः उक्तभोक्तभोग्यसमुदायः अविद्यादिप्रटत्तेः कार्यकारणभावेन अविद्या- दीनां निरन्तरप्रवृत्तेः हेतोः न स्यात् कुतः यत् यस्मात् ते अविद्यादयः एकैकसन्नाः ए- कैकस्मिन्नष्टाः एकैकोत्पत्तिहेतुत्वेपि कथंचित् क्षणिकानामुत्पन्नानेकसंघीभावेन हेतुता ए- कैककार्योत्पत्तिक्षणएवनष्टत्वादितिभावंः व- स्तुतस्तु उत्पत्तावपि न हेतुत्वम् यस्मात् न- श्यन् स्वयं विनश्यन्पदार्थः उत्पादने न प्र- भवति स्वविनाशक्षणे कार्योत्पादने न समर्थों भवति कार्यणासंवन्धादिति भावः इष्टवेत्वा- है अरे किं कार्यम् हेत्वसंचन्धि कारणसंवन्धं विनान किंचित्कार्यमिति भावः चेत् यदि तत् कार्यम् निर्हेतुकम् कारणसम्बन्धं विनैवस्यात् उत्पद्येत तर्हि करणविफलतास्वप्रतिज्ञा- विनैव कारणं कार्योत्पत्ति- प्रसङ्गेन तत्तत्कार्य प्रतिलोकेङ्गीकृततत्तत्का- रणानां विफलता तथा चतुर्विधान्हेतून्प्रती- विरोधौ स्याताम् ·स्वाराज्यसिद्धिः। त्य चित्तचैत्ता उत्पद्यन्त इतिसूत्रस्वप्रतिज्ञा- विरोधः च पुनः त्वन्मते अभावे त्रैविध्यमपि कथम् अभावस्यावस्तुत्वेनाङ्गीकारात्कार- णादिकिंचित्सम्बन्धस्य तत्रासत्वेनविशेषस्य दुर्निरूप्यत्वादितिभावः इति उक्तप्रकारेण बुद्धबन्धोः कुत्सितबुद्धस्य प्रलापः विरुद्धाने- कवादः वितथः न सम्यक् ॥ २४ ॥ स्वप्नवद्विनापि वाह्यार्थ सर्वाकारज्ञानेनै- वाखिलव्यवहारसिद्धर्बाह्यार्थोत्पत्त्य- नुपपत्तेश्च विज्ञानकवादिनो बु- दस्य मतं खण्डयति,नेति- नापोद्यं मानसिद्धं कथमिव विविधं ज्ञानमर्थापलापे वा- धोर्थानां न दृष्टो वहिरिति च पदं न प्रसिद्धार्थमृच्छेत्।वेद्या ·स्वाराज्यसिद्धिः। विज्ञानभेदाः कथमथ विवि- धा वासना वा कुतः स्युः किं च प्रागुक्तदोषाःक्षणिकचिति- हतस्तेन विज्ञानवादः॥२५॥ मानसिद्धम् प्रत्यक्षादिसिद्धं वाह्यघटादि- वस्तु नापोद्यम् नास्तीति वाच्यम् न किंच अर्थापलापे वाह्यार्थास्वीकारे ज्ञानम् विविधं कथमिव नानाकारं कथमिव स्यात् विषयवै- चियतन्त्रत्वात्तस्य स्वप्ने इव वासनावचि- त्र्याज्ञानवैचित्र्यमिति चेत् अर्थानाम् जाग्र- पदार्थानाम् वाधो न दृष्टःतथा सति स्वा- नानामिव वाधः स्यात् च पुनः वहिः इति पदम् प्रसिद्धार्थम् प्रसिद्ध कंचिदर्थम् न ऋ- च्छेत् न प्राप्नुयात् निरालम्बमेव वहिः पदं स्यात् किंच विज्ञानभेदाःज्ञानानांव्यावृत्तयो वैलक्षण्यादीति च कथं वेद्याः ज्ञातुं शक्याः ·स्वाराज्यसिद्धिः ज्ञानानां क्षणिकत्वात् स्थायिज्ञानन्तराभा- वात् अथ ज्ञानरूपाखिलपदार्था इत्यङ्गीका- रानन्तरमपि विविधाः वासना वा वासना एव कुतः कस्मादेतोः स्युः ज्ञानानां हेतुत्वे- न्योन्याश्रयादयः हेतुभूतवाह्यार्थो नास्त्येवेति भावः किंच क्षणिकचिति क्षणिकविज्ञाने प्रा- गुक्तदोषाः अनन्तरपद्योक्तदोषाः क्षणिकानां कारणत्वानुपपत्त्यादयः स्युः तेन हेतुना क्ष- णिकविज्ञानवादः हतः विनष्टः ॥२५॥ अभावाजगदुत्पद्यते शून्याहृति मतं खण्डयति, नेति- नाभावाभावजन्म कचिद- पि कलितं निर्विशेषाद्विचित्रं न स्यात्तेनानुविद्धे ह्यसदसदि- ति च प्रत्ययः स्यादशेषे । के- BAAR ·स्वाराज्यसिद्धिः। MINEERMA नाभावप्रथा ते किमिति न स- कलं सर्वतः स्यादभीष्टं सर्वेषा स्यादयत्नं किमिति जड़ भवा- नात्मघाते प्रवृत्तः॥२६॥ क्वचिदपि कुत्रापि अभावात् भावजन्मभा- वपदार्थोत्पत्तिःन कलितम् न ज्ञातम् तथा- सति खपुष्पादेरपि शस्यादिस्यादितिभावः किंच निर्विशेषात् एकविधशून्यरूपाभावात् विचित्रम् नानाविधजगत्कार्यम् न स्यात् किं च कार्यकारणान्वितंभवति तथाच तेन अ- भावेन अनुविढे अन्विते अशेषे सर्वस्मिन् ज- गति हिः प्रसिद्धौ यद्यदन्वितं तत्रतत्प्रत्ययः प्रसिद्धः तथाच असत असत इतिच इत्येव प्रत्ययःस्यात् किंच ते तव अभावप्रथा अभा- वरूपकारणस्यप्रसिद्धिः केनअवस्तुनीन्द्रिया- द्यसम्बन्धेनन केनापिप्रत्यक्षादिप्रमाणेन त- SA ·स्वाराज्यसिद्धिः। AAR प्रसिद्धिरितिभावः किंच सामान्याभावरूप- कारणस्य सर्वत्रसत्वात् सकलम् सर्व कार्यम् सर्वतः सर्वत्र किमिति न स्यात किंचामावस्य सुलभत्वात् अयत्नम् यत्नं विनैव सर्वेषाम् अ- भीष्टम् स्यात् तस्मात् हे जड़ आत्मघाते स्व- नरकहेत्वसदुपदेशे भवान् किमिति कथम् प्रटत्तः ॥ २६ ॥ सदैकस्वाभावादर्शनेन सर्वे पदार्थाः सप्त स्वभावाः स्यादस्ति १ स्यान्नास्ति २ स्याद- स्ति च नास्ति च ३ स्यादवक्तव्यः४ स्या- दस्ति चावक्तव्यश्च ५ स्यान्नास्ति चावक्त- व्यश्च ६ स्यादस्ति च नास्ति चावक्तव्यश्चे- ति स्यादिति कथं चिदर्थकः इत्यादि च दि- गम्बरमतं खण्डयति, नैक इति- नैकोर्थः सप्तधा स्याद्भवति यदि भवेत्साप्तविध्यं च तद्व- जीवा जीवादयोः किमिति ·स्वाराज्यसिद्धिः। THAN चन तथास्याज्जगच्चाव्यवस्थ- म् । संदेहः स्याद्विरोधादव- तिरथ ते बन्धमोक्षाव्यवस्था सर्वानैकान्त्यवादो गतवसन ततो भातिमत्तप्रलापः॥२७॥ एकार्थः घटाघेकपदार्थः सप्तधा न स्यात् विरुद्धधर्माणां कथञ्चिदेकत्र समावेशपि ध- Hभेदादिति भावः यदि सर्ववस्त्वनैकान्तम् भवति तर्हि साप्तविध्यं च सप्तविधत्वमपि त- इत् भवेत् घटादिवदनैकान्तं भवेत् तथा च भग्नस्ते नियमः च पुनः जीवाऽजीवाद- यः अर्थाः तथासप्तविधाः किमिति न भवेयुः इष्टापत्तौ तु जगत् चात् शास्त्रम् अव्यव- स्थम् स्यात् अयं जीवोयमजीवः इदमिष्ट- साधनमिदमनिष्टसाधनमिति नियमस्य स- प्तभङ्गीन्यायेन भङ्गात् किंच ते तव अवधू- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ४६ तिः स्वशास्त्रीयनिश्चयः सन्देहः स्यात् स. न्देहरूप एव स्यात् कस्मात् विरोधात् नि- श्चयेपि सप्तप्रकारन्यायावतारेण विरुद्धसप्त- कोट्यवगाहित्वान्निश्चयस्य अथ अनन्तरम् उक्तप्रकारेणबन्धमोक्षाऽव्यवस्था स्यात् ततः तस्मात् हे गतवसन वस्त्रहीन सर्वानैकान्त्य- वादः मत्तप्रलापः भाति मत्तप्रलाप इव नि- रर्थकोनुपादेयो भातीति भावः ॥ २७ ॥ हैरण्यगर्भमतं खण्डयति, एवमिति- एवं हैरण्यगर्भाधुदितमपि जगत्कारणं नादरा, यस्मा- कस्य प्रसूतिः श्रुतिभिरधि- गता क्लृप्तमायुर्मितं च । अस्य ज्ञानादियोगं गमयति च यतो ब्रह्मतो ब्रह्मवाणी तस्माद्ब्रह्मैव ,

·स्वाराज्यसिद्धिः
मायाशवलितमुचितं श्रौतमे-
कं निदानम् ॥२८॥
एवम् नैयायिकाद्यभिमतकेवलनिमित्तका-
रणवत् हिरण्यगर्भोपासकादिकथितमपि ज-
गत्कारणं हिण्यगर्भादि आदराहम् आदर-
योग्यं न कस्मात् यस्मात् श्रुतिभिः कस्य
ब्रह्मणः प्रसूतिः उत्पत्तिः अधिगता निश्चिता
तथा पुराणादौ मितमद्विपराईसंमितम् आ-
युश्च क्लप्तम् निरूपितम् हिरण्यगर्भोपिका-
र्यमेवेति भावः च पुनः यतः यस्मात् ब्रह्मवा-
णी वेदः अस्य कार्यब्रह्मणः ज्ञानादियोगम्
ज्ञानशक्त्यादेः सम्बन्धम् प्राप्तिम् ब्रह्मतः
ईश्वरात् गमयति वोधयति तस्मात् श्रौतम्
श्रुत्येकगम्यम् एकम् अद्वितीयम् ब्रह्मणैव मा-
याशवलितम् अध्यस्तमायायोगिनिदानम्ज-
गदादिकारणम् उचितम्॥२८॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। RAGHASIRAMES ली अथ देहात्मवादिमतं खण्डय- ति, कश्चिदित्यादिचतुर्भिः- कश्चिदुःखी खजन्मप्रभृति सुखयुतश्चापरः कस्य हेतोःक- स्मादाद्या प्रवृत्तिस्तनुरपि च कुतःकिन वेत्ति प्रमीतः। खा- भाव्यं हेतु साम्ये सममिति वि- दितं दीपवीजाङ्कुरादौ वैष- म्यं कर्मजन्यं यदि गदसि ज- नेः पूर्वमध्यात्मसिद्धिः॥२९॥ स्वजन्मप्रकृति स्वजन्मकालादारभ्य क- श्चिदुखी अपरश्च अन्यश्च सुखयुतः सुखी कस्य कस्मात् हेतोः तथा आद्या प्रथमा स्त- न्यपानादौ प्रवृत्तिः कस्मात् हेतोः च पुनः

·स्वारराज्यसिद्धिः
तनुरपि शरीरमपि
कुतः
: कस्माद्धेतोः तथा
प्रमीतः मृतः किं न वेत्ति कथं न जानाति
शरीरात्मात्वस्त्येवस्वभाव एव विचित्रदुःखा-
दिहेतुरिति चेत् हेतुसाम्ये कारणसमत्वे स्वा-
भाव्यम् स्वभावभावः निजधर्मवत्त्वम् समम्
भवति इति दीपवीजाङकुरादौ विदितम् प्र-
सिद्धम् तैलादिहेतुसाम्ये सर्वदीपानां प्रका-
शनत्वादि स्वभाव्य समम् तथा वीजादिहे-
तुसाम्ये व्यक्तिविशेषत्वादि वीजाङ्कुराणाम्
हेतुवैषम्ये तु स्वभाव्यवैषम्यम् तथा च न
वैचि ये हेतुःस्वभाव इति भावः यदि वैष-
म्यम् सुखदुःखादिवैचियम् कर्मजन्यम् ग-
दसि बदसि त्वम् तर्हि जनेः शरीरोत्पत्तेः
पूर्वमपि आत्मसिद्धिः शरीरोत्पत्तिसमये ता-
दृशकर्मणामसंभवेन स्वदृष्टरूपप्राचीनकर्म-
कर्तृशरीरातिरिक्तनित्यात्मसिद्धिर्बलात्सिद्देति
भावः ॥ २९॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। ५३ RELATIMIT मानं प्रत्यक्षमेकंयदि कथय कथं भाषितं ते प्रमाणं सम्भा- व्याथै सदोषं यदि तदपि वली किंन वेदो विदोषः। न ह्यध्य- क्षं विनाझन च तव सुगमा मानताध्यक्षमात्रज्ञानं नान्य- स्य बोर्बु प्रभवति च भवां- स्तेन मिथ्याप्रलापी॥३०॥ आत्मादिनिश्चये यदि त्वन्मते प्रत्यक्षम् एकम् मानम् प्रत्यक्षरूपमेकमेव प्रमाणम् तर्हि ते तव भाषितम् वचनम् कथम् प्रमाणम् इति त्वम् कथय प्रत्यक्षातिरि- तं हि वाक्यम् स्यादेतत् सदोषम् भ्रमप्र- मादादिदोषवत्पुरुषजन्यत्वदोषसहितम् तद- ·स्वाराज्यसिद्धिः। पि त्वद्भाषितमपि यदि सम्भाव्यर्थम् नि- श्चितार्थकम् प्रमाणमिति यावत् तर्हि वि- दोषः अपौरुषेयत्वेनोक्तदोषशून्यः वेदः किम् बली न प्रमाणं न किन्तु प्रमाणमेव किञ्च अनुमानमानमवश्यमङ्गीकार्यम् हियतः अक्षैः इन्द्रियैः विना अध्यक्षम् प्रत्यक्षम् न सि- ध्यति इन्द्रियाणित्वनुमेयान्येवेति भावः तत् अध्यक्षमात्रे प्रत्यक्ष एव मानता प्रामा- ण्यम् तव न सुगमा नैव सुलभा किञ्च केव- लप्रत्यक्षवादी भवान् अन्यस्य पुरुषस्य ज्ञानम् ज्ञानेच्छादि बोडुम् ज्ञातुम् न च प्र- भवति नैव समर्थोभवति परेच्छादीनां चेष्टा- दिनानुमेयत्वात् तेन उक्तसर्वहेतुना भवान् मिथ्याप्रलापी मिथ्यावदनशीलः ॥ ३०॥ गौरः स्थूलो युवाहं पटुरि- ति च तनावात्मबुद्धिर्जनानां ·स्वाराज्यसिद्धिः। ५५ स्वाभाव्यादेवसिद्धेत्यधिगम- यदिदं निष्फलं दर्शनं ते। वेद- द्वेषाप्रवृत्तं यदि वत नतरां द्वे- षमूलं प्रमाणं दैवान्नष्टस्त्वमे- कः किमिति शठ परान् हन्त हन्तुं प्रवृत्तः ॥३१॥ किञ्च जनानाम् प्राणिनाम् गौरः स्थूलःयुवा च पुनः पटुः कुशलः अहम् इति इत्याकारा तनौ शरीरे आत्मबुद्धिः स्वभाव्यात् स्वभा- वात् एव सिद्धा इति अस्मात् हेतोः इदम् स्वभावसिद्धदेहात्मत्वम् अधिगमयत् बो- धयत् ते तव दर्शनम् शास्त्रम् निष्फलम् त्वदर्शनम् यदि वेदद्वेषात्प्रवृत्तम् तर्हि वते- ति खेदे द्वेषमूलम् अतः प्रमाणम् नतराम् कथमपि प्रमाणं न स्यात् तस्मात् हे शठ व·milanmathrmaharani स्वाराज्यसिद्धिः। ञ्चक दैवात् अशुभप्रारब्धात् एकः त्वम् नष्टः विपरीतबुद्धिर्जातः परन्तु हन्तेति खेदे परान् अन्यान् हन्तुम् शास्त्ररचनया वेदविरुद्धम- तीन् कर्तुम् किमिति किमर्थम् प्रवृत्तः॥३१॥ रतोरक्तप्रसूतं जड़मशनचि- तंपड्विकारं त्वगस्थिस्नायुक्र- व्यान्नमज्जारुधिरमयमतिस्व ल्पमाध्यामयाट्यम्।प्राणाया- मे मृदादिप्रतिममपि च विट कीटभस्मावशेष देहं तंमूढ़क- स्मादहमिति मनुषे केन वा वञ्चितोसि ॥ ३२॥ हे मूढ़ तम् तुच्छत्वेन प्रसिद्धम् देहम् क- स्मात् हेतोः अहम् इति त्वम् मनुषे आत्म- म mule HALAYA ·स्वाराज्यसिद्धिः। लेनाङ्गीकरोषि न तु ग्लानिमिति भावः अ- वश्यं मूढत्वात् केन वा केनापि वञ्चितः स्वम् असि देहम् कीदृशं रेतोरक्तप्रसूतम् पित्रोर्धा- तुभ्यामुत्पन्नम् जड़म् अशनेन अन्नादिभक्ष- णेन चितम् सुद्धम् षड्डिकारम् जायते स्ती- त्यादिषड्विकारयुतम् त्वक् चर्म अस्थि स्नायु नाड़ी क्रव्यमांस अन्त्रमालाकारमलाद्याशय- विशेष मज्जा अस्थ्यन्तःसंसक्तरसरुधिरमयम् एतत्प्रचुरम् अतिस्वल्पम् आध्याऽऽमयान्य- म् मानसशारीरदुःखयुतम् प्राणापाये प्राण- वियोगे मृदादिप्रतिमम् मृत्पिण्डादितुल्यम् अपि च किञ्च विट् कीटभस्मावशेषम् मृत्य्व नन्तरं भक्षणबहुंकालस्थितिदाहैमलकृमिभ- स्मरूपेणावशिष्यमाणम् परिणतम् ॥३२॥ इन्द्रियात्मवादिमतं खण्डयति, खानामिति- खानामात्मत्ववादे प्रतिनि- यतगतौ स्वामिनानात्वदोषा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। EMATRAMADurinati देहोन्माथप्रसङ्गः समुदितवि- पये त्वन्धमूकाम्रियेरन् । उ- क्तिर्दृष्टश्रुतानामपि च न घटते नापि संघोनिरूप्यःस्वप्नद्रष्टैव नस्याच्छयनमरणयोर्निर्विशे- षाभयं स्यात् ॥३३॥ खानाम् इन्द्रियाणाम् आत्मत्ववादे आ- त्मत्वोक्तो देहोन्माथप्रसङ्गः स्यात् कस्मात् प्रतिनियतगतौ प्रतीन्द्रियम् आत्मत्वस्य नि- श्चितप्राप्तिर्यत्र तत्र पक्षे स्वामिनानात्वदो- षात् बहुस्वामिभिः स्वस्वकार्यायभिन्नदेशे- प्वाकृष्ट उन्मथ्यत एवैको लोके समुदितवि- षये तु समुदायं प्राप्तानीन्द्रियाणि यत्र तत्र पक्षे तु अन्धमूका बियेरन् समुदायघटक- किञ्चिद्विनाशे तादृशसमुदायरूपात्मनो वि- ·स्वाराज्यसिद्धिः।. नाशादन्धादीनां मरणप्रसङ्गो दुर्वारः अपि च किंच दृष्टश्रुतानाम् पदार्थानाम् उक्तिः कथनम् लोके विदितम् न घटते नह्यन्यह- टोन्यश्रुतोवार्थों दर्शनश्रवणसामर्थ्यहीनो- न्येनोच्यते सङ्घोपि उक्तेन्द्रियसमुदायोपि न निरूप्यः सतिभिर्भिन्नः सङ्घो नवेति न निरूपणीयः तथास्वप्ने स्वप्नद्रष्टा नैव स्यात् खानामभावेनात्माभावात्स्वनवोधो न स्यादि ति भावः तथा मरणे इव शयनेपि भयं स्यात् कस्मात् शयनमरणयोर्निर्विशेषात् उभयत्रे- न्द्रियलयसाम्यात् ॥ प्राणात्मत्वं खण्डयति, प्राण इति- प्राणो नात्मा जड़त्वादश- नसिततया वृत्तिलाभात्सुषु- सावेतस्मिन्संचरत्यप्यहमचल इति प्रत्ययादम्मयत्वात् ।स्र- ·स्वाराज्यसिद्धिः। Rela टास्वोत्क्रान्तयेस्या मरणम- पि धृतेर्जीवशंकाभिधेयस्त- स्मादन्योस्ति रक्षन्स्वनिलय- ममुना दीप्तिमानेकहंसः॥३४॥ प्राणः आत्मा न कस्मात् जड़त्वात् जड़त्वं तु प्राणस्य अशनसिततया अन्नभक्षणेन ब- बतया प्राणस्थितेरन्नाधीनत्वात् तथा अम्म- यत्वात् आपोमयः प्राण इति जलाधीनत्वात पुनः कस्मात् सुषुप्तौ वृत्तिलाभात् अधिकप्र- वृत्त्युपलम्भात्प्राणस्य आत्मनश्चतदापरमा- त्मनिलयश्रवणादिति भावः पुनः एतस्मिन् प्राणे संचरत्यपि अहम् अचलः स्थिरः इति प्रत्ययात् प्रतीतेः किंच आत्मा तस्मात् प्रा- णात् अन्यः अस्ति कीदृशः स्वोत्कान्तयेश- रीरात् स्वस्य निर्गमाय अस्य प्राणस्य स्रष्टा उत्पादकः पुनः आमरणम मरणपर्यन्तम् ·स्वाराज्यसिद्धिः। ६१ अस्य धृतेः धारणात् जीवशब्दाभिधेयः जी- वशब्दवाच्यः पुनः स्वनिलयम् स्वालयं श- रीरम् अमुना प्राणेन रक्षन् पालयन हेतुरिदं विशेषणत्रयम् कर्मकरणप्राणात् कात्मनो भेदे पुनः दीप्तिमान् स्वप्रकाशवान् पुनः ए. कहंसः एकस्सन्नवस्थात्रये संचरति ॥३४॥ मनस आत्मत्वं निराकरोति, उद्भूतेरिति- उद्भूतेःसाधनत्वादशनमय- तया शुद्यशुद्धिपतीतेर्हेतुत्वा- द्वन्धमुक्तयोस्तदनुतनुभृते स्त- न्मयत्वश्रुतेश्च । जाग्रत्खमप्र- शान्तौ करणगणलये ताशा- न्तेः सुषुप्तेरुत्थाने सुप्तिसौख्य- स्मृतिभिरपि मितं मानसं चा. पि नात्मा ॥ ३५॥ न

·६२
स्वाराज्यसिद्धिः।
च पुनः मानसमपि मनोपि आत्मान इति
मितम् निश्चितम् कुतः उद्भुतेः उत्पत्तेःसा-
धनत्वात् श्रवणादौ करणत्वात् अशनमय-
तया अन्नविकारत्वात् शुद्यशुद्धिप्रतीतेः म-
नस्तुद्विविधंप्रतीयते नात्मातथा बन्धमुक्त्यो-
हेतुत्वात् तदनु तनुतेः मनोनुशरीरग्रहणा-
त् जीवस्य मनो यत्तनुं गृह्णाति जीवोथ तां
गच्छतीति भावः च पुनः तन्मयत्वश्रुतेः ता-
दात्म्याध्यासेनात्मनः मनोमयत्वश्रवणात्
जाग्रत्स्वप्नप्रशान्तौ सुषुप्तौ करणलये सति
तत्प्रशान्तेः मनसो लयात् सुषुप्तेः सकाशा-
त् उत्थाने जागरे सुप्तिसौख्यस्मृतिभिरपि
सुषुप्तितत्रत्यसुखयोः स्मरणाञ्च मनस आ-
त्मत्वे तत्र तल्लयेन तदानुभवितुरभावात्स्मृ-
त्यनुपपत्तिरिति भावः मनसीवात्मनि तूत्प-
त्याद्यष्टक न सम्भवतीति शास्त्रादिभिज्ञेय-
मिति च ॥ ३५॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। स्थिरविज्ञानमात्मेति कस्यचिन्मतन्नि- राकरोति, विज्ञानमिति- विज्ञानं स्थायि यत्तत्सम- मिह मनसा किञ्च नानात्म- तास्यात्तस्यानेकात्मकत्वात्तद. भिमतिवशादात्मबन्धश्रुतश्च। सारथ्यं तस्य क्लृप्तं यदपि तनु- रथे खात्मनो भोगमुक्तयोस्त- स्मादन्योस्य साक्षी तदुपहि- ततनुश्चिन्मयोस्त्यन्तरात्मा॥ इह शरीरे स्थायि नित्यम् यद्विज्ञानम् बु- ध्यपरपर्यायम् तत् मनसा समम् उत्पत्त्यादि- मत्त्वेन तुल्यम् किञ्च तद्यद्यात्मा स्यात्तर्हि नानात्मता स्यात् कुतः तस्य विज्ञानस्य ·स्वाराज्यसिद्धिः। अनेकात्मकत्वात् सावयवत्वात् अवयवाबय- विनोस्तादात्म्येन नानावयवरूपात्मानः स्यु- रिति भावः तदभिमतिवशात् आत्मबन्धश्रु- तेश्च विज्ञाने तादात्म्याध्यासहेतोः आत्मनो बन्धश्रवणाच्च बुद्धेरन्य एवात्मेति भावः स्वा- स्मनः भोगमुक्त्योः भोगमुक्तिनिमित्तम् तनुः रथे शरीररथे तस्य विज्ञानस्य यदपि सार- थ्यम् सारथित्वम् क्लुप्तम् कल्पितम् श्रुतौ तदपि बुद्ध्यात्मनो दे हेतुरित्यर्थः तस्मात् हेतोः अस्य विज्ञानस्य साक्षी ज्ञाता तदुप- हिततनुः विज्ञानेनैकीभूतस्वरूपः वस्तुतः चिन्मयः चिद्रूपः अन्तः सर्वान्तः अधिष्ठान- भूतः विज्ञानादेः अन्यः आत्मा अस्ति॥३६॥ संकलशरीख्यापिज्ञानगुणकोणुप्रमाण आत्मेति पाञ्चरात्रादिमतं खण्डयति, अण्वात्मेति अण्वात्मा चित्खरूपो यदि ·स्वाराज्यसिद्धिः। ६५ सकलतनौ शैत्यबोधो न ते स्यान्नावैधय॑स्यबोधः सकल- तनुगतग्राहकोन्यो गुणश्च । वै- धर्येणोर्गुणश्चित् कथमखि- लतनुम्व्यामुयादाणवं वा सि- द्धं केनात्मनस्ते श्रुतिभिरिति नयत्तास्तदानन्त्यनिष्ठाः॥३७ यदिचित्स्वरूपः अण्वात्मा अणुपरिमाण आत्मा तर्हि ते तव मते सकलतनौ आत्म- संबद्धाणुरूपशरीरावयवातिरिक्तसर्वदेहे शै- त्यवोधो न स्यात् व्यापिज्ञानगुणवानात्मेति नोक्तदोष इति चेत् वैधम्र्ये एव गुणगुणिभा- वदृष्टेः आत्मापि चित्गुणो ज्ञानं चेति अ- वैधये वैधाभावे सकलतनुगतग्राहकः स- वंदेहगतशैत्यादिग्रहणकर्ता अस्य आत्मनः ·स्वाराज्यसिद्धिः। HERRAHU SAJANANISHA वोधो गुणश्च ज्ञानाख्यगुणोपि अन्यो न स्यात् चित्त्वाविशेषादात्मातिरिक्तो न भवेत् वैधर्म्य आत्मज्ञानयोर्वैधम्यै तु अणोः जड़ा- स्मकाण्वात्मनः चित् चिद्रूपः गुणः ज्ञानम् अखिलतनुं कथं व्याप्नुयात् गुणगुणिनोः समानदेशत्वनियमादिति भावः वा किंवा आ- त्मनः आणवम् अणुपरिमाणम् ते तव केन प्रमाणेन सिद्धम् वालाग्रशतभागस्येत्यादि श्रुतिभिरिति न वाच्यम् यत् यस्मात् ताः श्रुतयः तदानन्त्यनिष्ठाः आत्मनो परिच्छि- नत्वेतात्पर्यवत्यः विरुद्धानेकात्मपरिमाणश्रु- तयस्तूपाध्यालम्बाः॥ ३७॥ माहमतं दूषयति, नैक इति- नैकः स्याचि जड़ात्मा क थमथ विषयः स स्वयं स्वस्य कौ ताशौ योगस्तथात्मा कि- ·स्वाराज्यसिद्धिः। MEANINOTMAJHari मिति च जड़ता केन वा चे- तनस्य । कर्तृत्वं तस्य कीदृक् करणसमुदयं सैप धत्ते कथं वा तत्त्वं जीवस्य देवप्रियपशुभि- रिदं कर्मठैर्दुर्निरूपम् ॥ ३८॥ आत्मा एकः सन् चिजड़ात्मा न स्यात् विरुद्धोभयरूपो न स्यात् अथ उभयरूपत्वो- त्यनन्तरम् जड़श्च चितो विषय इति स आत्मा स्वस्य विषयः स्वयं कथं स्यात् अं. शयोरशिनाऽभेदेपि परस्परं भिन्नयोर्विषय- विषयिभावो न विरुद्ध इति चेत् तौ चि- दचिद्रूपौ अंशौ कौ किमात्मको तयोः योगः सम्बन्धश्च कः अवयवत्वं सम्बन्धो वा ननि- रूपयितुं शक्यते चितीभावः तथा आत्मा कः अंशाभ्यां भिन्नाभिन्नत्वादिना न निरू- प्यः सोपि च पुनः चेतनस्य जड़ता किमि- ·स्वाराज्यसिद्धिः। भोगव्यवस्थाव्यतिकरमयतेये. न सवैमनोपि। नानात्म्यं चा- प्रमाणं गदसि यदि तनूपाधि- भिस्त्वं व्यवस्था सिद्धेऽसिद्धे- पि भेदे यत इह विफलाः क- ल्पनीया विशेषाः ॥ ३९ ॥ जीवानाम वैभवम् विभुत्वम् सर्वगतत्वं चेत् यदि तर्हि सर्वशरीरेषु सर्वात्मसत्तामम- तयोरनिवार्यत्वेन भोगव्यवस्था न स्यात् एष भोगोस्यैवेति किन्तुसर्वभोगास्सर्वेषां स्युः कस्मात् तनुकृतिकरणादृष्टसाधारणत्वा- त् शरीरप्रयत्नेन्द्रियप्रारब्धानाम् एतस्यैवा- मन इत्यत्र हेत्वसत्त्वेन सर्वात्मसु तुल्यत्वा- त् यन्मनसा यस्यात्मनस्संयोगस्तन्मनसा तस्यैव भोगो नैवमपि व्यवस्था येन हेतुना ·स्वाराज्यसिद्धिः। मनोपि मूर्तत्वात् सर्वैः आत्मभिः व्यतिकरम् सांकर्यम् संयोगम् अयते प्राप्नोति यदि त- नूपाधिभिः देहरूपोपाधिहेतुना व्यवस्थाम् त्वम् गदसि तत्तदात्मन्युत्पन्नभोगे कश्चिद्वि- शेषो भवतीति तत्तद्भोगविशेषे तत्तदेहहेतु- तेति तर्हि नानात्म्यं च आत्मनानात्वमेव अप्रमाणं स्यात् एकात्मवादेपीत्थं व्यवस्थो- पपत्तौ नानात्मस्वीकारो व्यर्थ इति भावः वि- शेष आत्मभेदे हेतुरिति चेत् एकविशेषस्य सर्वभेदकत्वे वियत्यपि भेदापत्तिः बहुनां तत्त्वे विशेषाश्रयाणां भेदा विनैव विशेषान्पूर्व- तः सिद्धाः इत्थम् यतः यस्मात् इह आ- त्मनि भेदे सिद्धे आसिद्धे अपि वा कल्पनी- या विशेषाः विफला विशेषपदार्थस्वीकार एव व्यर्थः ॥ ३९॥ किञ्चात्मन्यनवयवेन सम्प्र- योगः सम्भाव्यो निरवयवस्य ·स्वाराज्यसिद्धिः मानसस्य। न द्रव्यं निरवयवं न शाश्वतं वा तद्धर्मो न च धि- पणा यतो जड़ा स्यात् ॥४०॥ किञ्च अनवयवे आत्मनि निरवयस्य मा- नसस्य मनसः संप्रयोगः संयोगः आत्मनि बुद्ध्यादिगुणोत्पत्तये तार्किकाभिमतः न संभा- व्यः हेतवस्त्वणुकारणखण्डनोक्ताः तथा द्र- व्यम् निरवयवम् न संभाव्यम् शाश्वतं वा नित्यमपि न संभाव्यम् च पुनः धिषणा चै- तन्यम् ज्ञानमिति यावत् तदर्मः द्रव्यधर्मः न यतःयस्मात् जड़धर्मत्वे धिषणापि जड़ा स्यात् विरुद्वस्वभावयोधर्मधर्मिभावादर्शना- त् तथाच चेतनज्ञागुणत्वादात्माद्रव्यमतो जड़ इति वाग्विलासमात्रमिति भावः ॥४०॥ अज्ञानं स्वमथसुखंसुषुप्तबु- ·स्वाराज्यसिद्धिः। . और द्धं बुद्धस्त्वं स्मरसि कथं स्वतो जड़ात्मा।विज्ञानान्ययमय- मित्यनेकसङ्ख्यान्यद्राक्षंचि- रमितिकेनवेत्स्यसाक्षी॥४१॥ किञ्च हे तार्किक स्वतः स्वरूपतः जड़ात्मा जड़रूपः त्वम् सुषुप्तबुद्धम् सुषुप्तौ जड़त्वा- त् अननुभूतम् अज्ञानम् स्वम् आत्मानम् अ- थ तत्कालीनम् सुखम् बुद्धः सुषुप्तेः प्रतिबुद्धः सन् कथम् स्मरसि सुखमहमस्वाप्सं न कि- चिदवेदिषमिति तथा असाक्षी जड़त्वादि- न्द्रियादि विना द्रष्टुमशक्तस्त्वम् घटोयं प- टोयम् इति इत्याकाराणि अनेकसंख्यानि धारात्मकबहूनि विज्ञानानि केन विज्ञानेन वेसि जानासि येन चिरम् बहुकालम् अमुं घटम् अहम् अद्राक्षम् इति वदसि कमेणो- त्पन्नविनष्टविज्ञानानां समुदायासम्भवेन त- ·स्वाराज्यसिद्धिः । द्विषयकज्ञानान्तरासम्भव एव तस्मात्. सौ- पुप्तज्ञानधारादिसाक्षितया नित्यचिद्रूप आ- मावश्यमभ्युपेय इति भावः ॥४१॥ एवं द्वैतमतानि निरस्य श्रुतिता- त्पर्यवदद्वैतमात्मस्वरूपं बोध- यति, इच्छादेरित्यादिना- इच्छादेरुदयविनाशसन्त- तीनामक्षाणामसुमनसां धि- यश्च तस्मात् । द्रष्टान्योस्त्य- विपरिलुप्तदृक् स तत्वो निःस- ङ्गो विहरति यः पुरत्रयेपि ॥४२॥ तस्मात् जड़ानामनात्मत्वात् तेभ्यः अन्यः द्रष्टा साक्षी आत्मा अस्ति केषां द्रष्टा इच्छा- देः उदयविनाशसन्ततीनाम् इच्छाक्रोधलो- भादेः उत्पत्तिविनाशधाराणाम् अक्षाणाम् ·स्वाराज्यसिद्धिः। इन्द्रियाणाम् असुमनसाम् प्राणानाम् मन- साम् च पुनः धियः बुद्धेः कीदृशः अविपरि- लुप्तहक्सतत्वः अविनाशिज्ञानस्वरूपः पुनः यः आत्मा पुरत्रये शरीरत्रये अवस्थात्रये इति यावत् निःसङ्गः साक्षी सन् विहरति॥४२॥ श्रुतिषुद्रष्टाश्रोत्रादिप्रयोगाज्ज्ञानवान्ना- त्मा जड़ः किन्तु स्वयं प्रकाशज्ञान- मेवेति दर्शयति, संशान्ते इति- संशान्ते रविशशिवह्निवाक्- प्रकाशे निर्वाण करणगणे नि- रस्तसङ्गः। स्वज्योतिः प्रकटि- तवासनामयार्थश्चिद्धातुःश्रुति- भिरुदीरितोन्तरात्मा॥४३॥ रविशशिवट्विाक्प्रकाशेसूर्यचन्द्राग्निगि- रांप्रकाशे संशान्ते सम्यनित्ते सति कर- ·स्वाराज्यसिद्धिः। णगणे इन्द्रियसो निर्वाणे शान्ते लीने ऐ- न्द्रियप्रकाशाभावे च सति स्वप्ने इतिभावः श्रुतिभिः अन्तरात्मा उदीरितः कथितः की- दृशः निरस्तसंगः सुप्तशरीरेन्द्रियतादात्म्य- शून्यः स्वज्योतिः स्वयंप्रकाशः स्वप्ने प्रका- शान्तरानपेक्षः स्वरूपप्रकाशेनैव सर्वव्यवहा- रवान्भवतीति भावः पुनः तदा प्रकटितवा- सनामयार्थः ऐन्द्रजालिकवत् अभिव्यक्ती- कृतमनः परिणामरूपमिथ्यादेहेन्द्रियविषया- र्थः पुनः चिद्धातुः चिद्रूपधातुः नतु द्रव्या- दिरूपधात्वन्तरम् ॥ ४३ ॥ जागरे विविच्यात्मानं दर्शयति, वाह्येति- वाह्यार्थान्करणगणेन तं च बुध्या बुद्धिं यः प्रथयति सन्ततं खभासा । आत्मा सावनधि- ·स्वाराज्यसिद्धिः। गतः पराग्भिरोभिर्विज्ञेयस्तनु- भवनान्तरप्रदीपः ॥ ४४॥ असौ आत्मा विज्ञेयः असौ कः यः कर- णगणेन इन्द्रियसमूहेन वाह्यार्थान् वहिर्भव- विषयान् प्रथयति प्रकाशयति च पुनः तम् करणगणम् बुद्ध्या अन्तःकरणेन प्रथयति बु- दिम् स्वभासस्वरूपचैतन्येन सन्ततम् नि- रन्तरम् प्रथयति पुनः पराग्भिः स्वाधिष्ठान- चैतन्यात् परमन्यविषयं गच्छद्भिः एभिः वा- ह्याभ्यन्तरेन्द्रियः अनधिगतः न गृहीतः अत्र पराग्भिरिति हेतुः पुनः तनुभवनान्तरप्रदीपः शरीरगृहमध्यस्थदीपःसाक्षीति यावत्॥४४॥ चिद्रूपत्वमुक्तानन्दरूपत्वमाह, प्रेयानिति- प्रेयान्यः सदनधनात्मज- प्रियादेर्यप्रेम्णा प्रियमिति म- ·स्वाराज्यसिद्धिः। न्यते पराचः। पारार्थ्यावधि- रवधीरितैतरार्यो विज्ञेयः स खलु सुखाब्धिरन्तरात्मा ॥४५॥ सः अन्तरात्मा अहमहमिति सदाप्रसिद्धः सर्वाभ्यन्तरः सर्वाधिष्ठानम् आत्मा खलु नि- श्चयेन सुखाब्धिः सुखसमुद्रः अपरिच्छिन्न- सुखरूपः विज्ञेयः अथात्र हेतवः सोन्तरा- त्मा कीदृशः कः यः सदनधनात्मजप्रिया- देः प्रेयान् गृहधनपुत्रभार्यादेरपि अतिशयेन प्रियः यतस्तरात्मानं रक्षति पुनः यत्प्रेम्णा आत्मप्रीतिहेतुना पराचः आत्मान्यत्वं प्रा- प्तान पदार्थान्देहादीन् प्रियम् इति मन्यते प्रियत्वेन जानाति स्वप्रतिकूलेषु द्वेषदर्श- नादखिलेष्वितिभावः पुनः पारार्थ्यावधिः कि- चित्कस्याप्यर्थ किंचित्कस्याप्यर्थमिति सर्व आत्मार्थ तु सर्वमि- वस्तु परार्थत्वा क्रान्तम् ·७८ स्वाराज्यसिद्धिः। प्यते इति परार्थत्वस्यावधिरात्मा अतः अ. वधीरितैतरार्थ्यः निरस्तपरार्थत्वः आत्मा न कस्याप्यर्थे इति यावत् ॥४५॥ .. असङ्गचिदानन्दस्य कर्तृत्वाद्यध्यासत इत्याह, शुद्ध इति- शुद्धोसावहमिदमित्युपा- धिधर्मानध्यासादभिमनुतेप- रस्परेण।वृद्यादीनिवसलिल- प्रभेदधर्मान्त्रध्नेम्बुप्रतिफलिते मृषैव मोहात् ॥ ४६॥ शुद्धः असौ आत्मा उपाधिधर्मान देहे- न्द्रियान्तःकरणानाम कर्तृत्वादिधर्मान् मृषै- व स्वस्मिन् अभिमनुते अङ्गीकरोति कस्मात् मोहात् अज्ञानात् अविवेकात् स्वस्योपाधेश्च ·स्वाराज्यसिद्धिः। ७ परस्परेण अन्योन्यतादात्म्येन अध्यासात् आरोपात् कान् क्वेव सलिलप्रभेदधर्मान् - ध्यादीन् दीर्घहस्वशुद्धास्थिरादिजलभेदानां धान सद्धिहासस्वच्छत्वचञ्चलत्वादीन् अ- म्बुप्रतिफलिते जले प्रतिविम्बिते बने सूर्ये इव ॥ ४६॥ अध्यासहेत्वज्ञानं साधयति, अज्ञ इति- अज्ञोस्मीत्यनुभवनादनाद्य- बोधश्चिन्निष्ठश्चिति विषयस्त- मो यथेन्दुम्।प्रच्छाद्य स्फुरति चितं चितैव भूयो विक्षिप्यभ्र- मयति हन्तदुर्निरूपः॥४७॥ अहम् अज्ञःअस्मिइत्यनुभवनात् इत्यनु- भवप्रमाणात् सिद्धः चिन्निष्ठः शुद्धचैतन्ये स्थितः चिति विषयः शुद्धचिग्राहकः अ- ·स्वाराज्यसिद्धिः। नाद्यवोधः अजन्माज्ञानम् चितम् चैतन्यम् प्रच्छाद्य आइत्य चितैव तेनैव चिता स्फुरति प्रसिध्यति कथम् यथा तमः राहुः इन्दुम् चन्द्रम् प्रच्छाद्य इन्दुनैव स्फुरति तमोरूपो जनैदृश्यते भूयः आवरणानन्तरम् पुनः वि- क्षिप्य मिथ्यैव जगदुद्भाव्य भ्रमयतिं अह- मिदमित्यादिभ्रान्तियुतं चेतनं करोति हन्ते- ति खेदे स चावोधः दुर्निरूपः चित्यध्यस्त- त्वात्स्वप्नवदनिर्वचनीयः॥४७॥ .. स्वसिद्धौ स्वहेतुत्वादृष्टः सकलाध्यासहेत्व- ज्ञानाध्यासे हेत्वन्तरासिद्धेश्चनाज्ञान- सिद्धिरित्यत आह, चिद्भाने इति- चिद्भाने चितिरिव याभि- देव भेदे निर्वाहे निजपरयोः स्वतः समर्था । सम्भाव्यतर- ·स्वाराज्यसिद्धिः। : घटनापटीयसी सा समोहं ज- नयति विभ्रमेण माया॥४८॥ चिदाने चितिः इव सर्वमासिका चितिः यथा चिद्रूपस्वभासे समर्था अनपेक्षितभा- सकान्तरा भेदे भिदा इव यथाच घटपटादौ भिन्नव्यवहारहेतुर्भिदा घटपटादिभेदे स्व स्मिन्नपि परस्परभिन्नव्यवहारे समर्था अन- पेक्षितभेदान्तरा तहत् या माया आविद्या अज्ञानम् निजपरयोः स्वस्वकार्ययोः निर्वाहे अध्यासादिसाधने स्वतः समर्था न हेत्वन्त- रसापेक्षा सा माया विभ्रमेण विलासेन स- म्मोहम् जीवत्वादिमहाम्रान्तिम् जनयति प्रकटयति सा माया कीदृशी सम्भाव्येतरस्य असम्भाव्यस्य घटनायाम् सम्भावने पटीय- सी अतिसमर्था ॥ ४८ ॥ अध्यासलक्षणमध्यासभेदं च दर्श- यति, अध्यास इति- ·स्वाराज्यसिद्धिः। अध्यासोनधिगतवस्तुनिह्य- तस्मिंस्तबुद्धिः स्फुटमनुभू- यते प्रतीचि । अज्ञोहं गलित- बलो नरो दरिद्रो जीवेयुर्मम तनयाः कथं वतेति ॥४९॥ हिःप्रसिद्धौ अनधिगतवस्तुनि सामान्यतो भासमानेपि विशेषतो न भासमाने पदार्थे अतस्मिन् आरोप्यभिन्ने तबुद्धिः आरो- प्यबुद्धिः अध्यासः स चाध्यासः प्रतीचि प्रत्यगात्मनि अहमहमिति भासमाने साक्षि- णि स्फुटम् अनुभूयते साक्षात्प्रतीयते अहम् अज्ञः अहम् गलितबलः क्षीणवलः अहम् नरः मनुष्यः अहम् दरिद्रः धनहीनः इति वतेति खेदे मम तनयाः पुत्राः कथम् जीवे- युः जीविष्यन्ति इति च अहन्ता ममताभे- ·स्वाराज्यसिद्धिः। देन द्विविधोऽयमध्यासः प्रतीचि अवान्तर- भेदास्तु बहव इति भावः ॥ ४९ ॥ आत्मन्यनात्मधर्माणामध्यासमनात्म- न्यात्मधर्माणां तादात्म्यसंसर्गा- ध्यासं दर्शयति, शुद्ध इति- शुद्धो हृष्टः स्थिरोहं बुध इति च तनावात्मधर्मान्युवाह स्थूलो गौरोभिरूपः पटुरिति च निजे देहधान्मिमीते । अन्योन्याध्यस्तसत्यानृतव- लितवपुलोहापिण्डप्रविष्टो वहिः कूटाभिघातानिव विविधभ- वानर्थजातं प्रपन्नः ॥५०॥ तनौ शरीरे अहम् शुद्धः निर्दोषः हृष्टः ·oindaWAT स्वाराज्यसिद्धिः। सुखी स्थिरः बुधः चेतनः इति एवम् आ- मधर्मान् शुद्धत्वादीन् मिमीते अध्यस्यति तथा निजे स्वात्मनि अहम युवा स्थूलः गौरः अभिरूपः सुरूपः पटुः शीघ्रकारी इति ए- वम् देहधर्मान् युवत्वादीन् मिमीते एवं प- रस्परतादात्म्येन अन्योन्यस्मिन् अध्यस्ता- भ्यां सत्यान्ताभ्याम् वलितवपुः मिश्रितस्व- रूपः जीवः विविधभवानर्थजातम् नानावि- धसंसारानर्थसमूहम् प्रपन्नः प्राप्तः कः का- निव लोहपिण्डप्रविष्टः वनिः लोहपिण्डेन तादात्म्यं प्राप्तोग्निः कूटाभिघातान् कूटे लो- हपिण्डे लोहान्तरेण येभिघातास्ताड़नानि तान् इव अविवेकाद्यथा तत्र ताड़ित इव भवति वनिस्तथा देहेऽनर्थ प्राप्त इव जीव इति भावः ॥ ५० ॥ रूपवत्यारोप्य सदृशे एवाधिष्ठानेध्या- सदर्शनान्नात्मन्यध्याससम्भव इत्यत आह, दृष्ट इति- H मा ·स्वाराज्यसिद्धिः दृष्टः प्रत्यक्पराचोर्विषयि- विषययो स्तमोवद्विरोधेप्य- ध्यासोहं ममेति स्फुटमिति सुधियां नास्त्यसम्भावनात्र । खनादौ गत्यभावाद्गगनमलि- निमाध्यासदृष्टेव॒धानां पश्चा- दीनां च साम्याद्यवहृतिरखि- लाध्यासमूलेति सिद्धम्॥५१॥ भास्तमोवत् प्रकाशान्धकारयोरिव विरो- धेपि विषयिविषययोः ज्ञानज्ञययोः प्रत्य- पराचोः सर्वान्तरात्मतहाह्याखिलपदार्थयोः क्रमेण अहं मम इत्यध्यासः स्फुटं यथास्या- तथा सर्वैः दृष्टः अनुभूतः इति हेतोः विरो- धभानसादृश्याभानस्थलेपि अत्र उक्तेस्मि- ·स्वाराज्यसिद्धिः। नध्यासे सुधियाम् विदुषाम् असंभावना ना- स्ति गत्यभावात् अगत्या स्वप्नादौ आदि- शब्दात् स्फटिकलौहित्यस्थले विसदृशे ए- वात्मनि स्फटिके च स्वाप्नलौहित्याध्यासः त- था नीरूपेपि गगने मालिन्याध्यासदर्शनाच्च तथाच प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिव्यवहारे बुधानाम् शास्त्रिणाम् पश्वादीनां च साम्यात् तुल्यत्वा- त् अखिला लौकिकी वैदिकी सर्वा व्यवहृतिः व्यवहारः अध्यासमूला अध्यासादेव इति सिद्धम् ॥ ५१ ॥ अध्यासकृतानर्थ वैराग्याय दर्शयति, साईद्वाभ्याम्- धर्माद्देवत्वमेति ब्रजति पु- नरधः पातकैः स्थावरादीन्दे- हान्प्राप्य प्रणश्यन्कचिदपि लभते मानुषत्वं च ताभ्याम् ।

·स्वाराज्यसिद्धिः। कर्मज्ञानोभयेन ब्रजति वि- धिपदं मुच्यते कोपि तस्मिन् रागी प्रत्येति भूयो जनिमिति विषमं वंभ्रमीतीहलोकः॥५२॥ लोकः जनः धर्मात् विहितानुष्ठानजपु- ण्यात् देवत्वम् एति देवो भवति पुनः पा- तकैः विहिताकरणनिषिद्धकरणजपापैः अधः नरकम् ब्रजति ततः शेषपातकैः नीचा- न् स्थावरादीन् देहान् प्राप्य बहुशः प्र- णश्यन् विनश्यन् दैवात्फलाय सहोद्यताभ्या- म् ताभ्याम् निजधर्मपातकाभ्याम् क्वचिदपि कदाचिदपि मानुषत्वम् मनुष्यशरीरम् च लभते कर्मज्ञानोभयेन कर्मोपासनाभ्याम् वि- धिपदम् हिरण्यगर्भस्थानम् सत्यलोकम् - जति तस्मिन विधिपदे कोपि विरक्तः मुच्य-

·स्वाराज्यसिद्धिः
..
ते ब्रह्मणा सह मुक्तो भवति रागी भोगेच्छुः
भूयः पुनः पुनः जनिम् जन्म प्रत्येति ब्रह्मलो-
कादागत्य प्राप्नोतिइति इत्थं विषमम् वहुदुः-
खं यथास्यात्तथा इह संसारे लोकः जनः वं-
भ्रमीती पुनः पुनर्धमत्येव क्षणमात्रमपि न
विश्राम्यतीति भावः ॥ ५२॥
दुःखं खगीलपाते बहुविधन-
रके गर्भवासेतिदुःखं निःस्वा-
तन्त्र्याशनायग्रहगदरुदितैःशै.
शवे दुःखमेव । तारुण्ये ऽमर्ष-
लोभव्यसनपरिभवोद्वेगदारि-
यदुःखं वार्द्धक्ये शोकमोहे-
न्द्रियविलयगदैर्दुःखमन्तेति-
दुःखम् ॥ ५३॥

·स्वाराज्यसिद्धिः। Lanca स्वर्गात् उपरितनलोकात् प्रपाते पतनस- मये दुःखम्तत्रत्यभोगवियोगजम् ततः बहु- विधनरके नरकान्यूने गर्भवासे अतिदुःखम् ततः शैशवे वाल्ये निःस्वातन्त्र्याऽशनायग्र- हगदरुदितैः मशकमात्रनिवारणेपि स्वाधीन- ताया अभावेन भोजनेच्छया वालग्रहेण रोगे- ण रोदनेन दुःखमेव ततः तारुण्ये युवत्वे अम- पलोभव्यसनपरिभवोद्वेगदारिद्यदुःखम् क्रोधः धने रागाधिक्यम् स्त्र्यादिष्वासक्तिः शश्वा- दिभिस्तिरस्कारः चोराद्युपद्रवे व्यग्रतां दैवा- द्धनाभावे दरिद्रतैव दुःखम् ततः वाईक्ये - भावेपि दुःखम् कैः शोकमोहेन्द्रियविलय- गदैः इष्टवियोगादन्तर्दाहेन अविवेकेन इ- न्द्रियनाशेन रोगेण च ततः अन्ते भरणे अतिदुःखम् निपीड़नेन व्यापीक्षुरसस्येव स- र्वतः प्राणानां निष्क्रमणेधिकदुःखम् ॥५३॥ इत्थं यः कर्मवद्धो भ्रमति ·स्वाराज्यसिद्धिः। परवशः प्राणभृजन्मसधैर्दुः- खस्यान्तं न वेत्ति स्मरति न च जनिबातमज्ञानयोगात् । तंसर्वानर्थमूलप्रशमनविधिना खात्मराज्यभिषेक्तुं तात्पर्येण प्रवृत्ताः श्रुतिशिखरगिरः सूत्र- भाष्यादयश्च ॥ ५४॥ यःप्राणभृत् जीवःअज्ञानयोगात् अनाद्य- ज्ञानसम्बन्धात् कर्मवद्धः कर्मवन्धनयुतः पर- वशः शरीराधीनः सन् इत्थन् उक्तप्रकारेण जन्मसधैः जन्मसमूहेः भ्रमति तथा एत- हुःखस्य अन्तम् न वेत्ति न जानाति च पुनः जनितम् अतीतजन्मसमूहम न स्मरति अग्रिमग्रन्थप्रवृत्तिहेतुं दर्शयति उत्तरार्द्धन श्रुतिशिखरगिरः वेदान्तवाक्यानि सूत्रभा- ·स्वाराज्यसिद्धिः। प्यादयश्च शारीरकसूत्रतद्भाष्यादिग्रन्थाश्च तम् प्राणभृतम् स्वात्मराज्ये शुद्धनिजात्मरू- पपरमानन्दे अभिषेक्तुम् स्थिरीकर्तुम् तात्प- र्येण प्रवृत्ताः न तु साक्षात् केन सर्वानर्थमू- लप्रशमनविधिना अज्ञाननिवर्तकशुद्धात्मा- कारवोधोत्पादनेन ॥ ५४॥ इति श्रीमत्स्वाराज्यसिद्धौ प्रथम प्रकरणम् ।

·૨ स्वाराज्यसिद्धिः। अथ खाराज्यसिद्धेर्द्वितीयं प्रकरणम् । सकलानर्थनिवृत्तिपूर्वकनिर्विशेषपरमान- न्दे श्रुतितात्पर्यमुद्घाटयितुमध्यारोपप्रकर- णानन्तरमपवादप्रकरणं चिकीर्षुः प्रकरणद्व- यतात्पर्यस्य निर्विशेषविषयत्वेपि भ्रान्तवोध- नाय प्रवृत्तस्तदृष्टिसिद्धपदार्थतत्संबन्धादि- भेदमादाय लक्ष्यलक्षणभावं प्रकरणद्वयसि- द्वपदार्थयोरादौ दर्शयति हेतुत्वमिति ॥ हेतुत्वं लक्षणं यद्गदितमिदम- पादानकर्तृत्वरूपं ताटस्थ्या- दास्पदं खं गमयति परमं ब्रह्म शाखेव चन्द्रम् । एवं लक्ष्य चसञ्चित्सुखवपुरखिलद्वैतहीन ·स्वाराज्यसिद्धिः। सुसूक्ष्म सत्यज्ञानादिमन्त्रो- दितमखिलमनोवागतीतं गु- हास्थम् ॥ १॥ उपादानकर्तृत्वरूपम् उपादानत्वनिमित्त- वरूपम् अभिन्ननिमित्तोपादानरूपमितिया- वत् हेतुत्वम् जगजन्मादिकारणत्वम् यत् लक्षणम् गदितम् पञ्चदशपद्ये कथितम तत् इदम् लक्षणम् स्वम आस्पदम् निजाधिष्ठा- नम् परमं ब्रह्म शुद्धं ब्रह्म गमयति लक्षय- ति कस्मात् ताटस्थ्यात् तटस्थत्वात् साक्षा- संवन्धाभावेप्यध्यस्तत्वेन समीपे इव स्थि- तत्वात् नद्यसंवद्धेनापि तत्तटस्थेन उक्षादि- ना लक्षयति नदी नदी यियासुं जनं जनो यथा तथात्रापीति भावः कं केव चन्द्रम शाखा इव कल्पितचन्द्रसामीप्येन शाखाया लोके चन्द्रलक्षकत्वं प्रसिद्धम् लक्ष्यं च ल- ·स्वाराज्यसिद्धिः। क्ष्यमपि एवम् लक्षणमिवकल्पित संबन्धनैव अत्र हेतुः कीदृशम् सच्चित्सुखवपुः सच्चिदा- नन्दरूपम् पुनः अखिलढतहीनम् सर्वद्वैत- संवन्धशून्यम् पुनः सुसूक्ष्मम् यतो नाधिक किंचित्सूक्ष्मम् पुनः सत्यज्ञानादिमन्त्रोदितम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति श्रुत्युक्तम् पुनः अ- खिलमनोवागतीतम् वागाद्यविषयम् पुनः गुहास्थम् अधिष्ठानतयापञ्चकोशरूपावरक- स्थम् ॥१॥ लक्ष्यस्याद्वैतत्वायाह, कूटस्थमिति- कूटस्थं ब्रह्म विश्वं जनयति न विना मायया सा च मिथ्या तस्मिञ्च्छब्दप्रसिद्धः परसम- धिगमात्तन्निवृत्तिश्रुतेश्च सै- वाविद्या मृषार्था अपि सम- ·स्वाराज्यसिद्धिः। ६५ धिगताः कार्यदक्षाः प्रपञ्चस्त- स्मान्मायूरपिच्छच्छविरिव ग- हनो ब्रह्म संविद्विवर्तः ॥ २॥ कूटस्थम्लोहताड़नाधारलोहपिण्डवन्निवि- कारतया स्थितम् ब्रह्म विश्वम् जगत् जन- यति परन्तु मायया विना न किन्तु माययैव अन्यथा कूटस्थत्वासिद्धेः सा च माया तु मिथ्या कुतः तस्मिन् शब्दप्रसिद्धेः लोके न- टप्रदर्शितमिथ्यार्थे मायाशब्दस्य प्रसिद्धः च पुनः परसमधिगमात् ब्रह्मज्ञानात् तन्नि- त्तिश्रुतेः मायाया निवृत्तिश्रवणात् सैवाविद्या माया एव अविद्याएतेन ज्ञानाज्ञानविरोधेप्य- विरोधिमायानिवृत्तिःकथं ज्ञानेनेति चोद्योनि- रस्तःमृषार्थाः अपि असुरादिमायानिर्मित- जीवादिपदार्था अपि कार्यदक्षाःस्वोचितयु- द्धादिसमर्थाः समधिगताः पुराणादौ प्रसि-