·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·SINO 72.
Sri Harsha's.
Naisshadkan.
Part I (sargasi-vi
Bil No TB 83 A.
CC.NO
3850
ünus, ani ga.ne.by
M.K.china

·No text on this page.

·SRI HARSHA'S
NAISHADHAM
WIJIL
The s'ommentury of Mallinatha
få 17" 1. (SARGAS 1- VI).
नैपधकाव्यरत्नम्
पदवास्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्याय
कोलचलमुल्लिनाथसूरिविरचितजीवातुसमाख्यव्याख्यासहितम् ।
p.11ED BY
MANYA VADHYAR,
VillierRamaruthamu"nım. Palghal
LYAN
TRICIIINOPOLY:
ST. JOSEPH'S INDUSTRIAL. SCH001. PRISS.
1918..:
[Postage: Extra.
H

·श्रीगीर्वाणवाणीपुस्तकालये विक्रेयसंस्कृतकाव्यपुस्तकानि ... ... " ... ... ... ... ... अच्युतरायाभ्युदयकाव्यम्-सर्गषट्कम् 100 अमरशतकम् 010 in Grandha 030 1. ऋतुसंहारम्-मूलमात्रम् 0 30 2. सटीका 040 3. with Eng. Notes 0 60 4. Eng. Translation 0 120 कथासरित्सागरम् 500 कादम्बरकिथासारम् .. ... 08 0 किरातार्जुनीयम्-मटीकम् 18 0 " Eng. Translation 1-10 cantos. 20 1. कुमारसम्भवम्-सटीकम् 1 0 2. in Grandha (1-8 sargas) 06 0 3. Glazed 0 7 0 4. Superior glazed . .0 10 0 5. in Telugu 1 012.0 6. in Malayalam 1 ० ० ... ... ... ... " " " . " ... ... -- R. Subrahmanya Vadhiar, Bookseller & Publisher. Palghat, (Malabar).

·SRI HARSHA'S
NAISHADIAM
HITI
The Conumentury of Mallinathic
past
1.
(SARGAS I-VI).
नैपधकाव्यरत्नम्
पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्याय
कोलचलमल्लिनाथसूरिविरचित जीवातुसमाख्यव्याख्यासहितम् ।
PUBLISHED BY
R. SUBRAMANYA VADHYAR,
Bookseller Publisher Ramanapuram, L' ALGILAT,
TRICHINOPOLY:
Sr. JOSRE\u's INDUSTRIAL SCHTOI. PRESS.
1916

·S
n
891-21
5 774
s
COMPUTI...20
891.21
5774n
C1191
V. I
3820
Slno 79104..

·॥ श्रीरस्तु॥ जीवातुसमाख्याव्याख्यासहितं ॥ नैपधकाव्यरत्नम् ॥ प्रथमः सर्गः। निपीय यस्य शितिरक्षिणः कथास्तथाद्रियन्ते न बुधास्सुधामपि । नलस्सितच्छत्रितकीर्तिमण्डलस्स राशिरासीन्महसां महोज्ज्वलः ।। 6 इन्दीवरदलश्याममिन्दिरानन्दकन्दळम् । वन्दारजनमन्दारं बन्देऽहं यदुनन्दनम् ॥ अन्तरातिभिरोपशान्तये शान्तपावनमचिन्त्यवैभवम् । तं नरं चयुपि कुमार मुख मामहे किमपि तुन्दिलं भहः॥ अथ तत्रभवान् श्रीहर्षकविः -~~ -व्य यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सयः परनिर्वतय कान्ता सम्मिततयोपदेशयुजे ४' इत्याल क्वारिकवचनप्रामाण्यात् काव्यस्यनिकत्रेयस्साध. नता काल्यालापांश्च वजयादति तनिषेधस्यासत्काव्यविषयतां च पश्यन् नैषधाख्यं महाकायं चिकीर्षुः चिकीर्षिताविघ्रपरिसमाप्तिसम्प्रदायाविच्छेदलक्षण-' फलसाधनत्वात् 'आशीनमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम्' इत्याशीराचन्य- तमस्य प्रबन्धमुग्यलक्षणत्वाच कथानायकस्य राज्ञो नलस्य भूतिलक्षणं परम- माल वस्तु निर्दिशति-निपीयेति ॥ क्षितिरक्षिणः क्षमापालस्य यस्य नलमा कथा उपाख्यानानि, निपीय नितरामाखाद्य । “पाहस्समासेको स्थप" इति 4 .

·२ नैषधकाव्ये रसैः :: कथा यस्य सुधावधीरिणी नलस्स भूजानिरभू गुणाद्भुतः । सुवर्णदण्डैकसितातपत्रितज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डलः ॥ २ ॥ ल्यबादेशः । “न ल्यपि" इतात्त्वप्रतिषेधान्नेत्वम् । “बुधातज्ज्ञास्सुराश्च'। 'ज्ञातृ चान्द्रि सुरा युधा' इति क्षीरस्वामी । सुधामपि तथा यथैतत् कशा इत्यर्थः । नाद्रियन्त न रोचन्त इत्यर्थः । अमृतादतिरिच्यन्ते रसस्तत् कथा इति भावः । सित्तच्छत्रं कृतं सितच्छवितं श्वेतातपत्रीकृतमित्यर्थः । “ तत्करोनि" इति ण्यन्तात् कर्मणि कः । तत् कीर्तिमण्डलं यस्य सः महसां तेजसा राशिः रविरिव तेजखीलर्भः । महै सत्सवैरुज्ज्वल: प्रकाशमानः, नित्यमहोत्सव शालीत्यर्थः । 'मह उद्धव उत्सवः' इत्यमरः । एतेन समृद्धिमदस्तुवर्णनादुदात्ता- लहारो व्यज्यते । नलो नलाग्ल्यः स राजा आसीत् अस्ति स्म । अत्र सुधागा अनादरामम्बन्धऽपि तत्सम्बन्धोक्तेरतिशयोक्तिः । महसां शिरिति तेज- स्तद्वतोरभेदाभेदेऽप्यभेदरूपातिशयोक्तिः । कीर्तिमण्डले सितछत्रत्वनिरूप णात रूपकालङ्कार इति त्रयाणां संमृतिः । अस्मिन्सर्गे वंशस्थवृत्तम् । 'जतील. वंशस्थमुदीरितं जरौं' इति लक्षणात् ॥१॥ अथ तस्य गुणवर्णनायोपोद्धातत्वेन सामान्यतः गुणाव्यत्वं तावदाह- रसैरिति ॥ यस्य नलस्य, कथा, रसैः स्वादैः । 'रसो गन्धे रसे स्वाद.' इति विश्वः । सुधामधारयति तिरस्करोतीति सुधावधीरिणी । अमृतादतिरिच्यमान- स्वादसतिशयोकि । “ताच्छील्ये णिनिः" । भूर्जाया यस्य सः भूजानि:, भूमेरेकाधिराडित्यर्थः । “जायाया निङ्" इति बहुव्रीही जायाशब्दस्य निडादेशः। स नल: गुणैः पुण्यश्लोकत्वादिभिरद्भुतोऽभूत् । अत्र नलस्य पूर्व लोकोक्कसत्तानु. वादेन गुणाढ्यत्वविधेर्न पोनरुक्त्यम् । कथं भूतः सुवर्णदण्डव एकसितातपत्रः ते कृते तयो के । द्वन्द्वात् “तत्करोति" इति ण्यन्तात् कर्मणि कः । सुवर्णदण्डै सितातपत्रिते, ज्यलत्प्रतापालि: कीर्तिमण्डलच ते येन स तथोक्तः अप्रतिहत - कीर्तिप्रताप इत्यर्थः । अत्रावलिमण्डलशब्दो प्रतापकीयोर्दण्डत्वातपत्रत्वरूपण- .

·प्रथमः सर्गः। ३ . पवित्रमत्रातनुते जगद्युगे स्मृता रसझालनयेव यत्कथा । कथं न सा मद्गिरमाविलामपि स्वसेचिनीमेव पवित्रयिष्यति ॥३॥ अधीतिबोधाचरणप्रचारणैर्दशाश्चतस्रः प्रणयन्नुपाधिभिः । चतुर्दशत्वं कृतवान् कुनस्स्वयं न वेद्मि विद्यासु चतुर्दशस्वयम् ॥ योगार्थम् । इह कीर्तेरातपत्रत्वरूपण पूर्व लोकोक्तमपि मुवर्णदण्डवैशिष्ट्यादस्या- त्वपूर्वत्वादचित्यविशेषः । , प्रतापकीर्योर्यथासङ्खथं सुवर्णदण्डत्वसितातपत्रत्व- रूपगाद्यधासङ्खयरूपकातिशयोक्तीनां समृधिः ॥ २ ॥ कविः काव्यवMनायकस्योत्कर्षावन् सम्प्रति स्वविनयमाविष्करोति- पविधमिति ॥ अत्र युगे अम्मिन् कलियुगे, तस्य नलस्य कथा तत्कथा, म्मृता सती जगत लोकम् स्मक्षालनगव अम्बुक्षालनयंवत्युत्प्रेक्षा । 'दहधा वम्बुपारदा' इनि निशब्दाक्तिी विश्वः । विनमातनुन शुभ्र करोति । मा तत्कथा आविला कलुपामा । स्वसविनोमेव व सेवमानाम, निरन्तर- कीर्तनासमित्यर्थः । मन्दिर कथ न वियिायति, पवित्र करिष्यत्येवेत्यर्थः । "कोटकम्य नागस्य दमयन्त्या नलस्य च । तुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलि- नादानम्” इति म्मरणादिति भावः। या स्मृतिमात्रेण शोधनी सा कीर्तनात किनुनि कैमुत्यन्याय शोधकत्वोक्तेरापत्तिरलङ्कारः । 'एकख वस्तुनो भावाय ! वस्तन्यथा भवत् । कैमुत्यन्यायतस्सा सादापत्तिरलकिया ।।' इति लक्षणात् ॥ ३ ॥ अथास्य पूर्वोक्तगुणाद्भुतत्वं प्रपञ्चति---अधीति ॥ अयं नल: चतु. र्दशसु विद्यासु, पदवेदाङ्गादिषु। आहानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश' इति स्मरणादिति भावः । अधीति- रध्ययनम । वोधोऽवगतिः । आचरणं तदर्थानुष्ठानं प्रचारणमध्यापन तैश्चतु- भिरूपाधिभिविशेषणेः । “उपाधिर्धर्मचिन्तायां कैतवेऽपि विशेषण' इति

·४
नैषधकाव्ये
अमुष्य विद्या रसनापनतेकी त्रयीव नीताङ्गगुणेन विस्तरम् ।।
अगाहताष्टादशतां जिगीषया नववयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ॥ ५ ॥
विश्वः । चततः दशाः अवस्थाः प्रणयन् प्रापयन् अर्थाद्विधानामेव कर्मत्वं
आधारत्वन्तु वक्ष्यमाणचतुर्दशत्वधर्मापेक्षयति विवेकः । चतस्रो दशा अवस्था.
यासा तामां भाववतुर्दशत्वम् । “वतलोर्गुणवचनस्य पुंकद्भावो वक्तव्यः"
इति स्त्रियाः पुंबद्भावः । संज्ञाजातिव्यतिरिक्ताच गुणवचना इति सम्प्रदायः ।
चतुर्दशसलगाकर गम्यते । तदभेदाध्यवसायन विरोधमाभासयति । बानः
कथं वा स्वय कृतवान् न वेनि तत्करणं दुर्विज्ञेयमित्यर्थः । स्वतः सिद्धस्य
स्वयं करणं कथ पिष्टपेषणादित्येको विरोधः । चतुर्दशाना चतुर्थावृत्ती पट्
पञ्चाशतः कथ चतुर्दशत्वमित्यपरः । चतुरवस्थापरत्वेन तत्परिहारात् विरोधा-
भासोऽलङ्कारः । 'आभास विगेस्य विरोधाभास उच्यत' इति लक्षणात् ।
फलनदीवनाधपर्यन्ताऽख विद्यापरिश्रम इति भावः ॥ ४ ॥
अमुष्यति ॥ अमुष्य नलस्य रसनाअनर्तकी रसनानसभारिणीलार्थः ।
शिलिपनवुन “पौरादिभ्यश्च” इति डीप् । सा विद्या सूदविद्येत्यर्थः ।
अस्थाथ सन्द्रियग्राह्यायप्रतिपादकत्वासनाप्रनर्तकीति व्यपदेशः । श्राप
निवेद इव । 'सत वदास्त्र यत्रयी' इत्यमरः । अहानाम् अङ्गभूतानाम्
रसानां पण्णा गुणेन । उल्बमानुल्बणसमानरूपण त्रिविधेन भर्मण, अन्यत्राझानां
पण निरुकादानां गुणेन आवृत्त्या विस्तरं प्रपचं नाता सती, नेवानां द्वयं
लक्षणया नवयम् , बादशेत्यर्थः । तस्य द्वापानां याः । पृथग्मता जयश्रियः
स्तासां जिगापया अतुभि छपवेत्यर्थः । व्यसकाप्रयोगाद्गम्योत्प्रेक्षा । अष्टादसताम् ।
अगाहत अमजत । विद्यापले षाणां रसानामुक्तरीत्या गुण्यान् त्रयीपक्षे
तु एकैकंवदस्मैक कायशिष्टोन बाडिव्याचाष्टादशत्वलाभः ‘विद्या ह्यष्टादशस्ना'
इति स्मरणात् । अङ्गवियागुणेन त्रय्या अष्टादशत्वमिति । उपाध्यायविश्वेश्वरभट्टारक-
व्याख्याने तु 'अङ्गानि वेदाचत्वारः' इत्यधर्वणस्य पृथग्वेदत्वे त्रयीत्वहातिः ।
अय्यन्तभवि तु नाष्टादशत्वादिः' इति चिन्यम् । उपमोक्षयोस्संमृष्टिः ॥ ५ ॥

·प्रथमः सर्गः दिगीशवृन्दांशविभूतिरीशिता दिशां सकामप्रसभावरोधिनीम् । बमार शास्त्राणि दृशं द्वयाधिका निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥६ पदैश्चतुभिस्सुकृते स्थिरीकृते कृतेऽमुना के न तप: प्रपेदिरे । भुवं यदेकानिकनिष्ठया म्पृशन दधावधर्मोऽपि कृशस्तपस्विताम् ॥ दिगीशेति ॥ दिगीशवृन्दस्य इन्द्रादिदिक्पालकसजस्य अंशा मात्रा- स्तेषां विभूतिमहिना । अष्टाभिश्च सुरेन्द्रायां मात्राभिनिर्मितो नृप इति स्मरणा- दिति भावः । अन नलस्म विभूतभदऽमभदोक्तगतशयोक्तिः । दिशामीशिता दिशामिति बहुववनात इन्द्रादीना मकैकादगीश-नम् । नलस्य सर्वदिगीशत्वमिति व्यतिरेको व्यज्यत । म नल. कामपेच्छायाः प्रसभं बलात्कारमवरुणद्धीति तथोक्ताम् । स्वच्छावृत्तिनिवार कामित्यर्थः । अन्यत्र कन्दर्पघ्नीमित्यर्थः । निजभा.मीय यत् त्रिनेत्राबल दिगांशांशप्रभवत्वप्रयुक्तमीबगवतारत्वम् । तस्य बोधिका ज्ञापतान । तृतीयःश इबरलक्षणत्वादिति भावः । अत्र " कर्तरि च" इति कृयागलक्षणममामस्येव निवपाषषष्ठीपमासः । “तत्प्रयुक्तम्" इति सूत्र- कारादिप्रयोगदर्शगांदति । बास्त्राणि श्रुतिस्मृल्यादीनि, द्वयाधिका नृतीयां दृश- मिति पक. धभार । ईरांशवं सिमित्यर्थः । निशालाक्षाऽपि शास्रेव चक्षुामानामादिति भावः । अवतर इत्यत्र “ऋदोः" इति अप्प्रत्ययस्तन तर- शब्देनावशन्दस्य “सुप सुपा” इति समासः । न तृपसृष्टात्प्रत्ययोत्पतिः । "अंत तृवात्र इनि प्रत्ययस्स्यात् । गाते तु तस्मिन्नवता इति स्यात् । अत्रोक्तया: स्यकातिशयोक्त्योस्संमृष्टिः ॥६॥ पदेरिति ॥ अमुना नलेन कृते कृतयुग धर्मस्य वृषरूपत्वाचतुर्भिः पदैः चरणैस्तुर्गभागथ सुकृते स्थिरीकृत सति तपः के न प्रपेदिरे । सर्वेऽपि. प्राप्ता एवेत्यर्थः । कुतः गन् यस्मात् अधर्मोऽपि कृशस्सन् एकांघ्रः एकपादस्य कनिष्ठया अगुल्या भुवं स्पृशन् । कृतेऽप्यधर्मस्य लेशतस्सम्भवादशेन स्पृशती- त्यर्थः । तपस्वितां तापसत्वं दीनत्वं च दधौ । 'मुनि दीनी तपस्विनौ' इति .

·नेषकाव्ये
६
यदस्य यात्रासु बलोद्धतं रज: स्फुरत्प्रतापानलधूममजिम ।
तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ दधाति पदीभवदतां विधौ ॥८॥
स्फुरद्धनुनिस्वनतद्वनाशुगप्रगल्भवृष्टिव्ययितम्य सङ्गरे ।
निजस्य तेजदिशखिन: परशता वितेनुरिङ्गालमिवायशः परे ॥ ९
विक्षः । अस्य सामनादधोऽपि धार्मिकोऽभूत् । किमुताऽन्य इति भावः ।
अत एवार्थापानलकारः । तेन धर्मोऽपि धार्मिक भावनानि विराधी
व्यज्यते ॥४॥
यदिति ॥ यस्य नलस्य यात्रामा बलोद्धतं सन्चाधिकरतः प्रताप.
स्यैवालस्य यो धूमस्तस्यैव मामा मजुत्त यस्य तत्तथोक्तम् । मामाने
लादिना बहुदः । मञ्जुशब्दादिमानम् । यसः नदेव गाया सुधा बुधी
पतितं सत् पर्याभवत् इव रमेळनान पहाभूतम् । विधौ चन्द्र । अता करवं
दधाति । पादुत्पन्नः पाकला भवति पहिलवं चाभ्यान्यथा न भवदिति
भावः । रूपकासा गम्मा ११ ।। ८ ॥
.
स्फुरदिति ।। सारे गुढे शतापरे पर३शता अपोता इत्यर्थः ।
पनगीति योगांवभागात समासः ! राजदन्तादिलादुपसर्जनस्य पनिपातः,
पास्करा पत्यान्स गमः । परे शत्रवः स्फुरन्ती धनुनिस्वनी निजचापतदोषावव
इन्न चापगजिते च स तथोकः, स चामी धनलद्धनः स नल एव धनस्तस्या-
शुगनां प्रगल्भवधिमहाधिः । सैनाशुगेन वायुना प्रगल्भवृष्टिः । 'आशुगी
वायुविशिखौ' इत्यमरः । नया व्ययितस्य निवापितस्य विपूर्वादयः कर्माण सः।
निजस्य तेजशिासनः प्रतापारिजालमामिवेत्युत्प्रेक्षा । · देश्यशब्दोऽयं
अयशोपकीति वितेनु: 'अयशः श्यामम्' इति कविप्रसिद्धिः। असपनोऽयमिति
भाव: । रूपकोत्प्रेक्षयोः सङ्करः ॥ ९॥

·. प्रथमः सर्गः। अनल्पदग्धारिपुरानलोज्ज्वलैर्निजप्रतापैर्वलयं ज्वलद्भुवः । 'प्रदक्षिणीकृत्य जयाय सृष्टया रराज नीराजनया स राजघः ॥१० निवारितास्तेन महीतलेऽखिले निरीतिभावं गमितेऽतिवृष्टयः । न तत्यजुर्नूनमनन्यसंश्रयाः प्रतीपभूपालमृगीदृशां दृशः ॥ ११ ॥ सितांशुवर्णैर्वयनि स्म तद्गुणैर्महासिवेम्नस्सहकृत्वरी बहुम् । दिगङ्गानाङ्गांवरणं रणाङ्गणे यशःपटं तटचातुरीतुरी ।। १२ ।। अनपेति ॥ राजा हन्तीति राजघः, शत्रुघातीत्यर्थः । 'राजघ उप- संख्यानम् ' इति निपातः । रानलअनल्पदग्यान्यरिपुराणि येते अनल्पदग्धारि- पुराः, अत एव अनलवदुरज्वला अनलायमानास्तैनिजप्रतापैरेव जयाय मृष्टया नीराजनया आरानिकया वलट्टीप्यमान भुवोवलयं प्रदक्षिणीकृत्य प्रदक्षिण परिभ्रम्य राज। अत्र बलप्रतापानलो नलः दिग्त्रयात्रां प्राब्यादिप्रादक्षिण्येन भूमण्डल परिभ्रमन् निजप्रतापनी राजनया भूदेवतां नीराजयन्निव रराजेत्युत्प्रेक्षा। सा च व्यबकाप्रयोगादगा । किन प्रतापानलैनीराजनयेति प्रतापानलस्य नीराजनत्वरूपणमर्थादम्पुिराणां वर्तित्वरूपणगमकानयेक देशवी तदुत्थापिता चेयमुपेक्षत्यनयोरमाक्षमावेन सङ्करः ॥ १० ॥ निधारिता इति ॥ तेन नलेन । सतिभावम् ईतिबाधारांहृतत्वं गामेते खिले महीतले । निनारिता निष्कासिता अपि शरणं गता, अति- वृष्टयः अनन्यसंधया आश्रयान्तर शून्यारमयः प्रतापभूपालमृगीहशाम् शत्रु- पंधूनां दृशः चक्षुपि न तत्यजुः । यथा निष्कासिता अपि शरणङ्गतास्तत्रैव तदाज्ञया कुत्र तिष्ठन्ति तद्वदित्यर्थः । नूनमित्युत्प्रेक्षा । अरिवधात्तनार्यों निरन्तर रुदन्तीति भावः । 'अतिवृष्टिरनावृष्टिभूषकाशलभाश्शुकाः । अत्या- सन्नाश्च राजानषडेता ईतयस्मृताः' इति ॥ ११ ॥ सितांशुवर्णरिति ॥ महासिरेव वेमा वायदण्डः । 'पुसि वेमा वाय- दण्डः' इत्यमरः । तस्य सहकृत्वरी सहकारिणी । 'सहे च' इति करोतः ·नैषधकाव्ये ८ प्रतीपभूपैरिव किं ततो भिया विरुद्धधर्मैरपि भेत्तृतोज्झिता । अमित्रजिन्मित्रजिदोजसा स यद्विचारदृक्चारहगण्यवर्तत ॥ १३॥ सदोजसस्तद्यशसस्थिताविमौ वृथेति चित्ते कुरुते यदा यदा । तनोति भानोः परिवेषकैतवात्तदा विधिः कुण्डलनां विधोरपि । कनिप् प्रत्ययः । “वनोरच " इति डीप रेफश्च । तस्य नलस्य भटानां चातुरी चातुर्य सैव तुरी क्यनसाधनविशेषस्सैव की सितांशोः चन्द्रस्येव सवर्णो येषां तैः शुभैरित्यर्थः । अन्यत्र सिताः शुक्ला अंशूनामवयवानां वर्णाः कारणत्वेन येषी तैः कारणगुणपूर्वकैरित्यर्थः । तद्गुणैः तस्य नलस्य गुणैः शौर्यधैर्यादिभिः तैरेव गुणैः तन्तुभिः श्लिष्टरूपकम् । दिशामेवाङ्गनानाम् अङ्गावरणं गात्रसंवरणं, बहुं महान्तं यश एव पटं रणागणे, वयति स्म ततान । रूपकालङ्कारः ॥ १२ ॥ प्रतीपभूपैरिति ॥ प्रतीपभूपैः प्रतिपक्षराजैरिव, विरुद्धधर्मः सहानव- स्थायिधमैरपि, ततो नलाद्भिया भयेन भेत्तृता स्वाश्रयभेदकत्वमुज्झिता त्यक्ता। किं कुतो, यत् यस्मात् , स नलः, ओजसा तेजसा, मित्रजित् सूर्यजिदपि, अमित्र- जिन्मित्रजिन्न भवतीति विरोधः, शत्रुजिदित्यविरोधः । 'चारदृक् राजानचार- चक्षुषः' इति शास्त्रात् । गूढचारचक्षुरपि । विचारटक् चारदृक् न भवतीति विरोधः, विचारेण पश्यतीत्यविरोधः । अवर्तत । अपिर्विरोधे । अत एवायं विरोधाभासोऽलङ्कारः। एतदुपजीवनेन विरुद्धधर्माणां खाश्रयभेदकत्वाभावोत्प्रेक्षा। सा च प्रतीपभूपरिवेत्युपमानुप्राणितेति त्रयाणां सङ्करः ॥ १३ ॥ तदोजस इति ॥ तदोजसस्तत्प्रतापस्य तयशसः । स्थिती सत्या तयोः स्थितयोरित्यर्थः । इमौ वक्ष्यमाणौ भानुश्च विधुश्च पृथा व्यर्थाविति यदा यदा चित्ते कुरुते अनुसन्धत्ते । तदा तदा तदेत्यर्थः । परिवेषस्य कादाचित्- कत्वादिति भावः । विधिर्विधाता भानोर्विधारपि परिवेषस्य परिधः कैतवा. मिषात् । 'परिवेषस्तु परिधिः' इत्यमरः । कुण्डलनां कुण्डलरेखां तनोति क्या लिखन्तोऽधिकाक्षरवर्जनायेति मावः। विजितचन्द्राक़ौ तस्य कीर्तिप्रतापा-

·प्रथमः सर्गः।
९
अयं दरिद्रो भवितेति वैधसी लिपि ललाटेऽधिजनस्य जाप्रतीम् ।
मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः प्रणीय दारियदरिद्रता नलः ॥१५
विभज्य मेरुर्न यदर्थिसात्कृता न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्मरुः ।
अमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विकालबद्धाश्चिकुराश्शिरस्स्थितम् ।।
विति भावः । अत्र परिवेषमिषेण सूर्याचन्द्रमसोः कुण्डलितोत्प्रेक्षणात्सापहवो-
त्प्रेक्षा । सा च व्यअकाप्रयोगाम्या ॥ १४ ॥
अयमिति ॥ अल्पितकल्पपादपः त्यागशीलतया स्वल्पीकृतकल्पवृक्षो
नलः। अर्थिजनस्य ललाट जाप्रती प्रकाशमानाम् । अयं जनो दरिद्रो निःस्वो
भविता भविष्यतीत्येवरूपाम् । वैधसी वैधात्री लिपिम् अक्षरविन्यासम् । दारिद्य-
दरिद्रता दारिद्यरहितत्वम् । प्रणीय सम्पाद्य । मृषा मिथ्या न चक्र । ब्रह्म-
शासनस्यान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् कथञ्चिदस्याप्यर्थवत्ता सम्पादितवानित्यर्थः ।
ब्रह्मलिखितमप्यन्यथाकतुं क्षमोऽयमिति भावः एवंकरणासम्बन्धेऽपि
सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिभेदः ॥ १५ ॥
विभज्येति ॥ मेरुविभज्य अर्थिसादर्थ्यधीनः । “देये त्राच" इति
सातिप्रत्ययः । न कृतः । सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्दानाम्बुविनियोगैः मरुः निर्जल.
देशो न कृत इति यत् । तेन नलेन तत्पूर्वोक्तम् अयशोयुगमपकीर्तिद्वयम् ।
द्वयोः फालयोः शिरोभागयोद्धाः संयताः । फलतेर्विशरणार्थाद्ध प्रत्ययः ।
प्रायेणादाच्यानां पुंसामपि सीमन्तितशिरोरहत्वात् द्विफालबद्धा इत्युक्तम् ।
एवं द्विधा विभक्काः चिकुराः शिरोरुहाः तत् शिरः स्थितममानि । द्विधाकृत-
केशरूपेण अयशोयुगलमेव स्वशिरसि तिष्ठतीत्यमन्यतेत्यर्थः । 'मन्यतेः कर्मणि
लङ्' । केशेषु काष्र्ण्यसाम्येनायशोरूपणाद्रूपकालङ्कारः ॥ १६ ॥

·अजनमभ्याशभुपेयुषा समं मुदेव देवः कविना बुधेन च । दधौ पटीयान् समयं नयनयं दिनेश्वरश्रीरुदयं दिने दिने ॥१७॥ अधोविधानात् कमलप्रवालयोशिशरस्सुधानादखिलक्षमाभुजाम् । पुरेदमूर्ध्व भवतीति वेधसा पदं किमस्याङ्कितमूर्ध्वरेखया ॥ १८ ॥ जगजयं तेन च कोशमक्षयं प्रणीतवान् शैशवशेषवानयम् । सखा रतीशस्य ऋतुर्यथा वनं वपुस्तदालिङ्गदथास्य यौवनम् ॥१९ अजस्रमिति ॥ दिनेश्वरस्य श्रीरिव श्रीः यस्य स इति निदर्शनालकारः। पटीयानयं देवो राजा । सूर्यपक्ष सुरश्च । 'देवस्सुरे घने राज्ञि' इति विश्वः । अजनं मुदा सम्मानकृतसन्तोषेणैव । न तु निर्वन्धेनेति भावः। अभ्याशं समीप- मुपेयुषा । "पर्यायवाननाश्वाननूचानश्च" इति निपातः । कविना कविभिर्बुधेन बुधैश्च समम् । न तु दुष्टेरिति भावः । उभयत्र जात्येकवचनम् । अन्यत्र बुधशुक्राभ्यां सहेत्यर्थः । तत्साहचर्य सूर्यस्य ज्योतिश्शास्त्रादवगन्तव्यम् । समयं काल नयन् । दिने दिने प्रत्यहमुदयमाविर्भाव दधौ । अत्र निदर्शन- श्लेषयास्सरः ॥ १७॥ अध इति ॥ कमलप्रवालयोः पद्मपल्लवयोः कर्मणोः । अधोविधानात् अधःकरणातिरस्करणाचति सौन्दर्यातिशयोक्तिः । अखिलक्षमाभुजां सर्वराज्ञा शिरस्सुधानादिति शौर्यातिशयोक्तिः । इदमस्य नलस्य पदं चरणमूर्ध्वमुत्कृष्ट- मुपरिस्थश्च । पुरा भवति भविष्यति । "यावत् पुरा निपतियोर्लट्” इति भविष्यदर्थे लट् । इतीत्थम् । मत्वेति शेषः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः । वेधसा का । ऊर्ध्वरेखायाङ्कितम् । सौन्दर्यशौर्याभ्यां सर्वोत्तरं भवतीति सापनार्थं चिह्नितं किमित्युत्प्रेक्षा । ऊर्ध्वरेखातितपादस्सर्वोत्तरो भवतीति सामुद्रिकाः ॥ १८॥ एवमल गुणादुनत्वमभिधायाधुना वक्ष्यमाणकथोपयोगितयास्य यौवन- प्राप्तिमाह-जगदिति ॥ अयं नलः शैशवशेषवान पदवशिष्टशैशवावस्थ ..

·प्रथमः सर्ग:। अधारि पनेषु तदक्षिणा घृणा क तच्छयच्छायलवाऽपि पल्लवे । तदास्य दास्येऽपि गतोऽधिकारितां न शारदः पार्विकशर्वरीश्वरः ।। किमस्य रोम्णाङ्कपटेन कोटिभिर्विधिर्न रेखाभिरजीगणद्गुणान् । न रोमकूपौघमिषाजगत्कृता कृताश्च किं दूषणशून्यबिन्दवः ।। २१ एव । जगज्जयं प्रणीतवान् । तेन जगज्जयेन अक्षय कोशमर्थजातं च । प्रणीत- वान् सम्पादितवान् । अथ रतीशस्य सखा मदनमित्रम् । ऋतुर्वसन्तो वनं' यथा । तथा यौवनमस्य वपुरालिङ्गत् आश्लिष्यन् । रतीशस्य इत्यत्र "ऋत्यकः" इति सूत्रेण पाक्षिकः प्रकृतिभावः । उपमालङ्कारः ॥ १९ ॥ अथ यौवनं वर्णयति---अधारीति ॥ तदघ्रिणा तचरणेन पनेषु विषये । घृणा जुगुप्सा । अवज्ञेति यावत् । 'घृणा जुगुप्सा कृपयोः' इति विश्वः । अधारि धृता । तेषामतिनीचत्वादिति भावः । पल्लवे । तच्छयस्य तत्पाणे- च्छाया । तन्छयच्छायम् । 'पशाखश्शयः पाणिः' इत्यमरः । 'विभाषा सेना' इत्यादिन) समास छायाशब्दस्य नपुंसकत्वम् । तस्य लना लेशोऽपि क कुतः । शरदि भवः शारदः। “ सन्धिवलातुनक्षत्रेभ्यः” इत्यण । पर्वणि भवः पार्विकः । "कालाइ नस्तद्धित” इति टिलोपः । स चासौ शर्वरीश्वरः । तदास्यदास्ये नलमुखकैकयेऽप्यधिकारितां योग्यतां न गतः अनोऽस्य पादपाणिमुखमप्रतिमः मिति भावः। अत्रा यादीनां पद्मादिषु घृणासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः।। किमिति ॥ विधिर्वेधा अस्य नलस्य गुणान् रोम्णाङ्कपटेन मिषेण कोटिभिः रेखाभिः नाजीगणन् न गणितवान् किम् । "ई च गणः" इति गणेरभ्यासस्येकारः गणी चङ् । जगत्कृता विधाता रोमकूपानामोघस्य मिषात् दूषणानां दोषाणां शून्यस्यात्यन्ताभावस्य बिन्दवो ज्ञापकवतुलरेखाः न कृताः किम् । अस्मिन् गुणा एव, दोषा न सन्तीति भावः । अत्र रोम्णा रोमकूपाना च । कपटमिषशब्दाभ्यां साद्रूप्यायलवेन गुणगणनारेखात्वदूषणशून्यविन्दुत्वयोः रुस्प्रेक्षणात् सापहवोत्प्रेक्षयोः संसष्टिः ॥ २१॥ : .

·नेवारकाव्ये. अमुष्य दोामरिदुर्गलुण्ठने ध्रुवं गृहीतार्गळदीर्घपीनता । उरश्रिया तत्र च गोपुरस्फुरत्कवाददुर्धर्षतिर प्रसारिता ॥ २२ ॥ स्वकेलिलेशस्मितनिजितेन्दुनो निशांशहर्जितपनसम्पदः । अतद्वयीजित्वरसुन्दरान्तरे न तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे ॥२३॥ सरोरुहं तस्य दृशैव निर्जितं जिताः स्मितेनैव विधोरपि श्रियः । कुतः परं भव्यमहो महीयसी तदाननस्योपमितौ दरिद्रता ॥२४॥ अमुष्येति ॥ अमुष्य नलस्य दोामरिदुर्गाणां लुण्ठने भञ्जने अर्ग- लानां कवाटविष्कम्भदारूणाम् । 'तद्विष्कम्भेऽर्गळं म ना' इत्यमरः । दीर्घाणि च पीनानि च तेषां भावो दीर्घपीनता आयतपीवरत्वं गृहीता ध्रुवम् , किचामुष्यो- रशिया वक्षोलक्ष्म्या का च । तत्र अरिदुर्गलुण्ठने गोपुरेषु पुरद्वारेषु स्फुरतां कवाटानां दुर्धर्षाणि च तिरःप्रसारीणि च तेषां भावस्तत्ता अप्रधृष्यत्वं विशालत्ववेत्यर्थः । सा गृहीता ध्रुवम् अर्गलदीर्घबाहुरयं कवाटवक्षाचेति भावः । अत्राप्युत्प्रेक्षयोः समष्टिः ॥ २२ ॥ स्वकेळीति विकळिलेशस्मितेन स्वविलासलेशस्मितेन निर्जितेन्दुनो निराकृतचन्द्रस्य निजांश म्वावयवेन दृशा दृष्ट्या तर्जितपद्मसम्पदः भत्सित. कमलसौन्दर्यस्य तन्मुख्य तयोः चन्द्रारविन्दयोः द्वयी युग तस्याः जित्वरं जिष्णुतरं सुन्दरान्तरं यत्र, नास्ति तस्मिन् चराचरे जगति। चराचरं स्थाजगति' इति विश्वः । प्रतिमा उपमा नास्तीत्यर्थः । अस्तिर्भवतिशब्दोऽप्यप्रयुज्यमानोऽपि अस्तीति वचनात् । अत्र चन्द्रारविन्दविजयस्य विशेषगस्या नलमुखे अप्रतिमान- हेतुत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलकारः ॥ २३ ॥ उक्तमेवार्थ भङ्गयन्तरेणाह---सरोरुहमिति ॥ तस्य दृशेष सरोरुह निर्जितं मितेन मन्दहासेनैव विधोरिन्दोः श्रियः कान्तयोऽपि जिताः परं .. -

·१३
खवालंभारस्य तदुत्तमाङ्गजैस्वयमर्येव तुलामिलाषिणः ।
अनागसे शंसति वालचापलं पुनःपुनः पुच्छविलोलनच्छलात् ।।
महीभृतस्तस्य च मन्मथश्रिया निजस्य चित्तस्य च तं प्रतीच्छया ।
द्विधा नृपे तब जगत्रयीभुवां नतध्रुवां मन्मथविभ्रमोऽभवत् ॥२६
आभ्यामन्यद्भव्यं रम्य वस्तु कुतः न कुत्रापीत्यर्थः । तदाननस्योपमिती उप-
माने महीयसी गरीयसी दरिद्रता नास्तिता अहो । अत्रापि चन्द्रारविन्दविजयस्य
वाक्यार्थस्य मुखोपमानदारिद्राहे नुवाद्वाक्यार्थहेतुकं काव्यलिङ्गम् ॥ २४ ॥
स्ववालेति ॥ चमरी मृगविशेषः । स्वयमय तदुत्तमाङ्गजैनलमूर्धजैः
तुलाभिलाषिणः साम्याभिटापलक्षणापराधिन इत्यर्थः । जघनस्य उत्तमजन्मभिः
सह साम्याभिमानोऽपि महानपराध इति भावः । . खवालभारख निजरोम-
..नित्रयस्य अनागसे अनपराधाय क्वचित्तदभावेऽपि नसमास इष्यते । पुनःपुनः
पुच्छस्य विलोलन च्छलाद्विलोलनव्याजात् वालचापलं रोमचाश्चल्यम् । वबयो-
रभेदादालचापलं शमाले कथयति । बालचापलं सोढव्यमिति समाधत्त इत्यर्थः ।
अत्र पुच्छविलोलन छलशब्देनापहृत्य वबयोरभेदाध्यवसायेन बालचापलत्वारो-
पादपहभदः ॥ २५ ॥
अथास्य यौवनप्रवेशफलं प्रस्तौति----महीभृत इति ॥ तस्य महीभृतो
नलस्य मन्मथस्यैव श्रिया सौन्दर्येण निजस्यामायस्य चित्तस्य तं नलं प्रती-
च्छया रागेण च तत्र तस्मिन् नृपे विषये जगत्तयीभुवां लोकत्रयवर्तिनीना
मतभ्रुवाम् । द्विधा द्वधा मन्मथविभ्रमोऽभवत् । तत्सौन्दर्यान्मन्मथभ्रान्तिः
सानुरागान्मन्मथविकारश्च अभूदित्यर्थः । विश्वातिशायि सौन्दर्यमस्येति भावः ।
अत्र नलश्रीविश्ववनितेच्छयोः श्लिष्टपदोपात्तयोः विभ्रमद्वयेन यथासक्य सम्बन्धातू
श्लेषसही! यथासङ्ख्यालङ्कारः ॥ २६ ॥

·नायकाव्य निमीलनभ्रंशजुषा दृशा भृशं निपीय ते यखिदशीमिराजितः । अमूस्तमभ्यासभरं विवृण्वते निमेषनिःस्वैरधुनापि लोचनैः ॥२७॥ अदस्तदाकणि फलाढ्यजीवितं दृशोर्द्वयं नस्तदवीक्षि चाफलम् । इति स्म चक्षुश्श्रवसां प्रिया नले स्तुवन्ति निन्दन्ति हृदा तदात्मनः।। विलोकयन्तीभिरजनभावनाबलादमुं नेत्रनिमीलनेष्वपि । अलम्भि माभिरमुष्य दर्शने न विघ्नलेशोऽपि निमेषनिर्मितः ।। निमीलनेति ॥ त्रिदशीभिः निमीलनवंशजुषा निमेषनिवृत्तिभाजा । निर्निमेषयेत्यर्थः । दृशा दृष्ट्या । तं नलं निपीय गाढं दृष्टेत्यर्थः । योऽभ्यासभरः । आर्जितः कृतः। अमूः त्रिदश्यः । तं अभ्यासभर आवृत्त्यतिशयं निपनि स्वै- निमेषरहितैर्लोचनैः । अधुनापि विवृण्वते प्रकटयन्तीत्यर्थः । तासां स्वाभावि- कस्यानिमेषस्य तादृनलनिरीक्षणाभ्यासवासनया तहेतुकत्वमुत्प्रेक्षते । सा च इवायप्रयोगात्म्या ॥ २७ ॥ अद इति ॥ चक्षुःश्रवसा प्रियाः नागकान्ताः । अदः इन्दं नोऽस्माकं दृशोय चक्षुषोयुगम् । तं नलमाकर्णयतीति तदाकर्णि सत् । तासां चक्षु:- भ्रवस्त्वादिति भावः । फलान्यजीवितम् । न वीक्षत इत्यवीक्षि । अत्रापि ताच्छील्ये णिनिः । तखावीक्षि तदवीक्षिसदपश्यत्सत् , अफलवेत्येवम् । नले विषये तदा नलकाले आत्मनः स्वान् हृदा चित्तेन स्तुवन्ति निन्दन्ति स्म । उभयकारणसम्भघादुभयकार्योदय इति भावः । ईदृनिन्दास्तुल्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ २८ ॥ विलोकयन्तीभिरिति ॥ अजनभावनाबलाधिरन्तरध्यानप्रभावात् । भ{ नलं नेत्रनिमीलनेषु निमेषावस्थास्वपि । विलोकयन्तीभिरुन्मेषावस्थाविव साक्षात् कुर्वन्तीभिः मामिर्मानुषीभिः अमुष्य नलस्य । दर्शने निमेषनिर्मितो निमीलनकृतो विनलेशोऽपि नालम्भि नालाभि विभाषा चिपणमुलोः" इति ·" निका निशि स्वप्रगतं ददर्श जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम्। खदात्मताध्यातधवा रते च का चकार वा न स्वमनोभवोद्भवम् ।। श्रियाय योग्याहमिति स्वमीक्षितुं करे तमालोक्य सुरूपया धृतः । विहाय भैमीमपदर्पया कया न दर्पणश्श्वासमलीमसः कृतः ॥ ३१ यथोझमान: खलु भोगभोजिना प्रसघवैरोचनिजस्य पट्टणम् । विदर्भजाया मदनस्तथा मनोऽनलावरुद्धं वयसैवं वेशितः ॥३२॥ विकल्पान्नुमागमः । अत्र माना सर्वावस्थालोकनासम्बन्धेऽपि तत्कथनादति- शयोक्तिः :॥ २९ ॥ नेति ॥ का स्त्री निशि खप्नगतं स्वपलब्धमित्यर्थः । तं नलं न ददर्श । गोत्रस्खलिते नामविपर्यासे च । तं का न जगाद नाजुहावेत्यर्थः । रते व का वा तदात्मतया नलात्मकत्वेन ध्यातधवा भावितनिश्रिया सती । खस्य मनोभवोद्भवं मन्मथोद्रेकं न चकार । सर्वापि सर्वे चकारेत्यर्थः । कामान्धाः किं न कुर्वन्तीति भावः । अत्रापि दर्शनाद्यसम्बन्धेऽपि सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः। श्रियेति ॥ त नलमालोक्य श्रिया रामणीयकेन । अहमस्य योग्या अनुरूपेति स्वमात्मानम् ईक्षितुं परीक्षितुं करे धृतो दर्पणः, सुरूपया रम्ययैव नाहमस्य योग्यात बुद्ध्यमानया च । 'प्राप्तरूपो बुधे रम्येऽप्यभिरूपस्सुरूपवत्' इति विश्वः । अत एवापर्पया विगताहवारया कया स्त्रिया । भैमी विहाष दमयन्ती वर्जयित्वा श्वासर्मुखनिश्वासैः मलीमसो मलिनः । “ज्योत्स्ना तमित्रा" इत्यादिना निपातः । न कृत: सर्वयापि कृत एवेत्यर्थः । दर्पणे निजवैरूप्यदर्शनात अतिसुन्दर्योऽपि तदभिलाषचापलालजिता इति भावः । अत्रापि सर्वासामेवं- -विधव्यापारासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोकेरतिशयोकिः ॥३१॥ एवं नलस्य लोकोत्तरसौन्दर्यद्योतनाय स्त्रीमात्रस्य तं प्रत्यनुरागमुक्का सम्प्रति दमयन्स्यास्तमाह-यथेति ॥ मदनः प्राक् प्रद्युम्नावतार इति भावः । . ..

·तृपेऽनुरूपे निजरूपसम्पदा विदेश तस्मिन् बहुशः श्रुति गते । विशिष्य सा भीमनरेन्द्रनीन्दनी मनोभवाकवशंवदं मनः ॥ ३३ भोगभोजिना सर्पकायखादिना । वयसा खगेन गरुडेन ऊह्यमान ऊठस्सन् । "वहेः कर्मणि यकि सम्प्रसारणे पूर्वरूपम्" । अनलावरुद्धमग्निपरिवेष्टितम् । विरोचनस्थापत्यं पुमान् वैरोचनिः बलिः तज्जस्य बाणासुरस्य पट्टणं प्रसह्य यथा बेशितः प्रवेशितः खलु । "ततो गरुडमारुह्य स्मृतमात्रो गतो हरिः । बल- प्रद्युम्नसहितो बाणस्य अययौ पुरीम्" इत्युषाहरणे विष्णुपुराणात् । तथा नलावरुद्धं नलाक्रान्तम् । विदर्भजायाः दमयन्त्याः मनः भोगभोजिना सुख- भोजकेन । 'भोगस्सुखे स्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । “भुजेर्ण्य- न्ताणिनिः"। वयसा यौवनेनैव का । खगेनेवेति गम्यते । 'खगवाल्यादिनो- यः' इत्यमरः । ऊधमानः परैस्तय॑माणः । न तूक्त्या गृह्यमाणः । “ऊहे- वितर्कार्थात्कर्मणि यक् । वेशितः प्रवेशितः । रागिणां चेतसि यौवनमेव मदन- दोहनमिति भावः । अत्र यथोह्यमानः, मनो नलेति च शब्दश्लेषः । अन्यत्र अर्थश्लेषः । श्लिष्टविशेषणा चेयमुपमा । सा च वयसेंति वयसोरभेदाध्यवसाय- मूलातिशयोक्त्यनुप्राणितेति सङ्करः ॥ ३२ ॥ इह विरहिणां चक्षुः प्रीत्यादयो दशावस्थास्सन्ति । तत्र चक्षुः प्रीतिः श्रवणानुरागस्योपलक्षणम् अतस्तत्पूर्विको मनस्सनाख्यां द्वितीयावस्थामाह- नृप इति ॥ सा भीमनरेन्द्रनन्दिनी दमयन्ती । 'नन्द्यादित्वाल्ल्युट प्रत्ययः' । निजरूपसम्पदा खलावण्यसम्पत्तीनां अनुरूपे । बहुशो. बहुभ्य इत्यर्थः । बह्वल्पार्थाच्छस् कारकादन्यतरस्याम्" इत्यपादानार्थे शस् प्रत्ययः । श्रुति श्रवण गते । एतेन श्रवणानुराग उक्तः । तस्मिन्नृपे नले मनोभवाझाया एकवश- वदं एकस्यैव विधेयं, शिवभागवतवत्समाराः । "प्रियवो वदः खच्" । "अरु- द्विषत् " इत्यजन्तस्य मुम् । मनो विशिष्य दिदेश । 'अस्येदम्' इति निश्चित्य अतिससर्जेत्यर्थः । तद्गुणश्रवणात्तदास कचित्ताभूदित्यर्थः ॥ ३३ ॥ -- “ ·उपासनामेत्य पितुस्म रजते दिने दिने सावसरेषु बन्दिनाम् । पठत्सु वेषु प्रतिभूपतीनल विनिद्ररोमाजनि शृण्वती नलम् ॥ कथानुषङ्गेषु मिथस्सखीमुखात्तृणेऽपि वन्व्या नलनामनि श्रुते । दुतं विधूयान्यदभूयतानया मुदा तदाकर्णनसजकर्णया ॥ ३५ ॥ स्मरात्परासोरनिमेषलोचनाद्विभेमि तद्भिन्नमुदाहरेति सा । जनेन यूनः स्तुवता तदास्पदे निदर्शनं नैषधमभ्यषेचयत् ॥३६॥ अथास्याः श्रवणानुरागमेव चतुर्भिर्वर्णयति-उपासनामिति ॥ सा भैमी दिने दिने प्रतिदिनम् । "नित्यवी'सयोः' इति वीप्सायां विर्भावः । वन्दिनां स्तुनिपाठकानामवसरेषु पितुरुपासनां रोवाम् , एत्य प्राप्य, तेषु वन्दिषु भूपतीन् प्रतिभूपतीनुद्दिश्य पठत्सु स्तुतिविशेषनलं शृण्वती अलं रजते स्म, अनुरकाऽभूदित्यर्थः । अत एव विनिदरोमा हृष्टरोमा अजनीति सात्विकोकिः । "जनेः कर्तरि लुङ्" । " दीपजन" इत्यादिना ग्लेश्चिणादेशः । नलगुणश्रवण- जन्यो रागस्तख्या रोमाञ्चेन व्यक्तोऽभूदित्यर्थः ॥ ३४॥ कथानुषङ्गेविति ॥ मिथोऽन्योन्यम , रहसि वा । कथानुषरेषु विस्रम्भगोष्ठीषु सखीमुखानलनामनि नलाख्ये तृणऽपि । 'नल: पोटगले राज्ञि' इति विश्वः । श्रुते अनया तन्ध्या दमयन्त्या द्वतमन्यत्कार्यान्तरं विधूप । निराकृत्य मुदा हर्षेण तदाकर्णने नलशब्दाकर्णने। सजकर्णया दत्तकर्ण या अभूयत अभावि । “भुवो भावे लङ्” । अर्थान्तरे प्रयुक्तोऽपि नलशन्दो नृपस्मारकतया तदाकर्षकोऽभूदिति रागातिशयोक्तिः ॥ ३५ ॥ स्मरादिति ॥ परासोम॑तात् । अत एव अनिमेषलोचनात् निश्चलाक्षा- देवादिति च गम्यते । उभयथापि भयहेतूक्तिः । स्मराद्विमेमि । तद्भिनं ततो- ऽन्यमुदाहर तत्सदृशं निदर्शय, इत्येवं सा दमयन्ती, यूनः तुपता जनम प्रयोज्यको तदास्पदे तत्स्थाने निदर्शनं दृष्टान्त नैषधं निषधान सबानं नलम् । ।

·१८ नलस्य पृष्टा निषधागता गुणान् मिषेण दूतद्विजवन्दिचारणाः । निपीय तत्कीतिकथामथानया चिराय तस्थेऽभिमनायमानया ।। प्रियं प्रियां च त्रिजगजयिश्रियो लिखाथिलीलागृहभित्ति कावपि । इति स्म सा कारवरेण लेखितं नलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते ।। जनपदशब्दात् क्षत्रियादम्" । अभ्यषेचयत् । परासोः स्थाने तत्सदृश एवाभिषेकष्यः स च नलादन्यो नास्तीति तस्मिन्नेबोदाहृते सहर्ष भृणोतीति रागातिशयोक्तिः । “उपसर्गात् सुनोति" इत्यादिना अब्यवायेऽपि षत्वम् ॥ नलस्येति ॥ निषधेभ्य आगताः दूताः सन्देशहराः, द्विजाः ब्राह्मणाः, बन्दिनः स्तावकाश्चारणा देशभ्रमणजीविनः । त सवें मिषेण केनचियाजेन नलस्य गुणान् पृष्टाः । “पृच्छतेवुहादित्वादप्रधाने कर्मणि तः" । अथ प्रश्नानन्तरम् । अनया भम्या, तत्कीर्तिकथां नलयशःकथामृतं, निपीय, चिराय अभिमना हृष्टा भवतीत्यभिममायमाना तया। "भृशादित्वात् क्यङ् सलोपथ" । "अकृत्सार्व- धातुकयोः” इति दीर्घः । ततो लटश्शानजादेशः । तस्थ स्थितम् । भावे लिट् । अयश्च दूतादिव्यवधानेन गुणकीर्तनलक्षणः प्रलापाख्योरत्यनुभावः ॥ ३७ ॥ प्रतिकृतिखप्रदर्शनादयो विरहिणां विनोदपायाः अतस्तत्कथनमुखेन दर्शनानुरागं चास्या दर्शयन् प्रतिकृतिदर्शनं तावदाह-प्रियमिनि ॥ सा भैमी, श्रीणि जगन्ति समाहृतानि त्रिजगत् । समाहारे द्विगुरेकवचनम् । तस्य जयिनी। 'जिदक्षि" इत्यादिना इनिः । सा श्रीर्ययोस्तौ तथोकी। का च कश्च कावपि । पुमान् स्त्रिया” इस्पेकशेषः । प्रियं प्रियाश्च, कामिनावित्यर्थः । लीलागृह- भित्तावधि भधिलीलागृहभित्ति क्रीडागृहमध्य इत्यर्थः । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । लिखेति नियुज्येति शेषः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः प्रयोगे पौनरुक्त्यदोष इत्यालकारिकाः। कास्वरेण शिल्पिविशेषेण प्रयोज्येन लेखितं नलस्य च खस्स च इयोरेव तथात्वादिति भावः। सख्यमीक्षते । लिखितादिव्यवधानेन गुणकीर्तन- लक्षणः प्रलापाख्योरखनुभावः ॥३८॥ ।

·ममोरबेन स्वपतीकृतं नलं निशि क मा म स्वपती न पश्यति ।
अष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवात्करोति सुप्तिर्जनदर्शनातिथिम् ॥ ३९ ॥
निमीलितादक्षियुगाच निद्रया हृदोऽपि बाह्येन्द्रियमौनमुद्रितात् ।
अदर्शि सङ्गोप्य कदाप्यवीक्षितो रहस्यमस्यास्स महन्महीपतिः ।।
..
द्विविधं दर्शनम् । साक्षाचित्रादौ च । तत साक्षादलाभाचित्रदर्शनमुकम् ।
अथ द्वाभ्यां खप्नदर्शनच्चाह-मनोरथेनेति ॥ सा भैमी मनोरथेन साल्पेन
खपतीकृतं स्वभर्तृकृतम् । “अभूततद्भावे चिः"। "च्यौ" इति दीर्घः ।
नलं क कस्यां निशि । स्वपती निद्रावती सती न पश्यति । सर्वत्रापि निशि
अपश्यदवेत्यर्थः । तत्र सन्तं तं कथमदाक्षीदित्याशय समर्थयति-और-
मपीति ॥ सुप्तिः स्वप्नः अदृष्टमत्यन्ताननुभूतमित्यर्थः । किमुत श्रुतमिति
भावः । अदृष्टवैभवाद्धर्माधर्मसामयात् । जनदर्शनातिथिं लोकदृष्टिविषयं करोति।
तदत्रापि तन्निमित्तादृष्टात्ताहक्स्वप्रज्ञानमुत्पन्नमित्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थन-
रूपाऽर्थान्तरन्यासः ॥ ३९ ॥
निमीलितादिति ॥ निद्रया प्रयोजकया । निमीलितात् मुकुलितात्,
उपरतव्यापारादित्यर्थः । अक्षियुगाश्च तथा बाह्येन्द्रियाणां चक्षुरादीनां मौनेन
व्यापारोपरमेण मुदितात् प्रतिबद्धान्मनसो बहिरस्वातन्त्र्यात् । हृदो हदयादपि
सझोप्यापवार्य वश्चयित्वेत्यर्थः । अन्तों येनादर्शनमिच्छतीत्यक्षियुगमनसो-
रपादानत्वम् । अदर्शनचात्र मनसो बाध्यन्द्रियमौनमुद्रितादिति विशेषणसामा-
दिन्द्रियार्थसंप्रयोगजन्यज्ञानविरह एवेति ज्ञायते । स्वप्रज्ञानं तु मनोजन्यमेव ।
अतः तजन्यस्य ज्ञानस्यैवाभावादिति कदाप्यवीक्षितः अत्यन्तादृष्टचर इत्यर्थः ।
महद्रहस्यमतिगोप्यं वस्तु । स महीपतिः नलः । अस्थाः भैम्याः, अदर्शि
दर्शयाश्चके । “दृशेय॑न्तात् कर्मणि लुङ्” । यथा काचिोटी कस्यैचित्कामिन्यै
कचन कान्तं दर्शयति तद्वदिति भावः ॥ ४॥

·महो अहोमिर्महिमा हिमागमेऽप्यसिप्रपेदे प्रति तो स्मरार्दिवाम् । तप पूर्तावपि मेदसा भरा विमावरीभिर्विमरांवभूविरे ॥ ४१ ।। स्वकान्तिकीर्तिप्रजमौक्तिकमजः श्रयन्तमन्तर्घटनागुणश्रियम् । कदाचिदस्या युवधैर्यलोपिनं नलोऽपि लोकादशृणोद्गुणोत्करम् ।। समेव लब्ध्वावसरं ततः स्मरश्शरीरशोभाजयजावमत्सरः । अमोघशक्त्या निजयेव मूर्तया तया विनिर्जेतुमियेष नैषधम् ।। अथास्याः चिन्ताजागरावाह-अहो इति ॥'हिमागमे हेमन्तेऽपि मरादितां स्मरपीडितां तो दमयन्तीं प्रति अहोभिर्दिवसैरतिमहिमा अतिवृद्धिः प्रपेदे । तथा तपतपूर्ती प्रीष्मान्ते । विभावरीभिः निशाभिर्मेदसाम्भराः । मांसलातिशय इति यावत् । बिभरांबभूविरे बिभ्रिरे । भृशः कर्मणि लिट भीहीभृहुवा श्लुवश्च" इति विकल्पादाम् प्रत्ययः । अहो आश्चर्यम् । शास्त्र- विरोधादनुभवविरोधाधेति भावः । विरहिणां तथा प्रतीयतः इत्यविरोधः । एतेनास्याः निरन्तरचिन्ताजागरश्च गम्यते । अहोशब्दस्य । “ओत्" इति प्रगृह्यत्वात्प्रकृतिभावः ॥४१॥ अथ नलस्यापि श्रवणानुरागमाह--स्वकान्तीति ॥ अथ नलोऽपि स्वस्त्र कान्त्या सौन्दर्येण याः कीर्तयः तासां व्रजः पुञ्ज एव मौक्तिकस्रक्स मुक्ताहारः तस्य अन्तरभ्यन्तरे घटनागुणश्रियं गुम्भनसूतलक्ष्मी श्रयन्तं भजन्तं युवधैर्यलोपिनं तरुणचित्तस्थैर्यहारिणं अस्याः दमयन्त्याः गुणोत्तरं सौन्दर्यादि गुणसन्दोहं कदाचिल्लोकादागन्तुकजनादशृणोत् श्रुतवान् । अन्न कीर्तिव्रजगुणो. करयोर्मुक्ताहारगुम्भनसूत्रत्वरूपणाद्रूपकालकारः ॥ ४२.॥ अथास्य तस्यां रागोदयं वर्णयति समिति ॥ ततः गुणश्रवणानंतर सरीरशोभायाः देहसौन्दर्यस्य असेन. जातमत्सरः उत्पन्नवरः, स्मरस्तमेवायसर मबकाशं लब्ध्वा । मूर्तया मूर्तिमस्या : विजया आरमीयया, अमोघशक्त्ये।

·आकारि तेन श्रवणातिथिर्गुणः क्षमाभुजा भीमनृपात्मजाश्रयः ।
पतुचधैर्यव्ययसंहितेषुणा स्मरेण च स्वात्मशरासनाश्रयः ॥ ४४ ॥
अमुष्य धीरस्य जयाय साहसी शरासनज्यां विशिखैस्सनाथयन् ।
निमज्जयामास यशांसि संशये स्मरत्रिलोकीविजयार्जितान्यपि ॥
अकुण्ठसामर्थ्येनेवेत्युत्प्रेक्षा। तया दमयन्त्या नैषधं नलं विनिर्जेतुमियेष इच्छति
स। रन्ध्रान्वेषिणो हि विद्वेषिण इति भावः । एतेन रागोद्गम उक्तः ॥ ४३॥
अकारीति ॥ तेन क्षमाभुजा नलेन भीमनृपात्मजाश्रयो दमयन्त्या-
श्रयः । तदीय इत्यर्थः । गुणः सौन्दर्यादि श्रवणातिथिः श्रोत्रविषयोऽकारि कृतः।
श्रुत इत्यर्थः । “करोतेः कर्मणि लुङ्" । तस्य नलस्य उच्चधैर्यव्ययायोद्धतधैर्य-
नाशाय । संहितेषुणा स्मरेण च स्वात्मनः स्वस्य शरासनाश्रयः चापनिष्ठो गुणो
मौर्वी श्रवणातिथिरकारि । आकर्ण कृष्ट इत्यर्थः । दमयन्तीगुणश्रवणानलमनसि .
महान्मदनविकारः प्रादुर्भुत इत्यर्थः । अत्रोत्तरवाक्यार्थस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुकत्वा-
द्वाक्यार्थहेतुक काव्यलिङ्गमलङ्कारः॥ ४४ ॥
अमुष्येति ॥ मरः साहसी सन् । 'न साहसमनारुह्य नरो भद्राणि
पश्यति' इति न्यायावलम्बी सन्नित्यर्थः । धीरस्य दुर्जयस्यामुष्य 'नलस्य,
जयाय शरासनज्यां निधनुौर्वी विशिखैः बाणैः सनाथयन् सनाथं कुर्वन् ,
संयोजयनित्यर्थः । तदा तस्मिन् समये त्रयाणां लोकानां समाहारत्रिलोकी ।
"तद्धितार्थ" इत्यादिना समासः । “अकारान्तरोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाष्यः"
इति स्त्रीलिजत्वात् द्विगोरिति डीप्। तस्याः विजयेन आर्जितानि सम्पादितान्यपि
यासि संशय निमजवामास खलु । किं पुनः सम्प्रति सम्पाद्यमित्यपिशब्दार्थः।
वृध्यपेक्षया अनुचितकर्मारम्भे मूलमपि नश्येदिति संदिदेहेत्यर्थः । अत्र मर-
स्यांसंशयासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः ॥ ४५ ॥

·अनेन भैमी घटयिष्यतस्तथा विषेरवन्ध्येच्छया व्यलासि तत् । अभेदि तत्ताहगनङ्गमार्गणैर्यदस्य पौष्पैरपि धैर्यकन्धुकम् ॥४६॥ किमन्यदद्यापि यदलतापित: पितामहो वारिजमाश्रयत्यहो। स्मरं तनुच्छायतया तमात्मनः शशाक शके स न लवितुं नलः ॥ .. अथ देवसहायात् पुष्पोरेव पुरुषकारः फलित इत्याह-अनेनेति ॥ अनेन नलेन सह भैमी घटयिष्यतो विधेर्विधातुः । अवन्ध्येच्छतया अमोघ- सङ्कल्पस्वेन । तत् तस्मात् । तथा तेन प्रकारेण । योऽने वक्ष्यत इति भावः । व्यलासि विलसितम् । " लसतेर्भावे लुङ् ।" विधिसङ्कल्पः तथा विललासेत्यर्थः । यत् यस्मात् तत्प्रसिद्धम्, ताइक् तथा अभेद्यमित्यर्थः । अस्य नलस्य धैर्यमेव कञ्चुकं पोप्पैः पुष्पमयैरपि । तत्राप्यनस्याशरीरस्य मार्गणैरभेदि भिन्नम् । "भिदेः कर्मणि लुङ्" । दमयन्तीनलयोर्दाम्पत्यघटनायानबाणैर्नलधैर्यकञ्चुक- भेदनाद्विधेरप्यवन्ध्येच्छत्वं विज्ञायत इत्यर्थः । दैवानुकूल्ये किं केन दुष्करमिति भावः । अत्रानङ्गेन पुष्पैः कञ्चुकं भिन्नमिति विरोधः । तस्य विधिविलासेना- भासीकरणाविरोधाभासोऽलङ्कारः । स च धैर्यकञ्चुकमिति रूपकोत्थापित इति तयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्करः ॥ ४६॥ अथ विधिमपि जिग्युषः किं विध्यपेक्षयेत्याशयेनाह --किमिति ॥ किमन्यत् अन्यत्किमुच्यते । पितामहो विधिर्यस्य स्मरथास्तापितः । अद्यापि वारिजमाश्रयति । तस्य पद्मासनत्वादिति तत्वम् । शिशिरोपचारश्च गम्यते । महो विधरपि स्मरविधेयत्वमित्याश्चर्यम् । तं पितामहतापिनं स्मरम् । नल: मात्मनः तनोः छायेव छाया कान्तिर्यस्य तस्य भावस्तत्ता तया तनुच्छायतया । तनोः छाया अनातपः तनुच्छायम् । तत्तयेति च गम्यते । 'छाया त्वमातपे कान्तौ' इति वैजयन्ती। लखितुं न शशाकेति बारे । न हि स्वच्छाया लजितुं शक्येति भावः । अत्र स्मरलङ्कने पितामहोऽप्यशक्तः । किमुत नल इत्यर्यापत्ति- स्वावदेकोऽलकारः । तनोः छायेव छायेत्युपमा । छाययोरभेदाध्यवसायादति-

·२३.
डरोमुवा कुम्मयुगेन जृम्मितं नवोपहारेण वयःकृतेन Hि
प्रपासरितुर्गमपि प्रतीर्य सा नलस्य तन्वी हृदयं विवेश यत् ॥४.८
अपहनुवानस्य जनाय यनिजामधीरतामस्य कृतं मनोभुवा ।
अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी निशा च शय्या च शशाङ्ककोमला।
.
शयोक्तिः । एतत् विलयोपजीवनेनालवयत्वे तनुच्छायतया हेतुत्वोत्प्रेक्षणात्
हतूप्रेक्षा तत्सङ्कीर्णा । सा न शङ्क इति व्यजकप्रयोगाद्वाच्येति ॥ ४ ॥
उरोभुवेति ॥ मा तन्त्री भैमी । अव सरिदुर्ग नलसम्बन्धि तदपि
प्रतीर्य नलस्य हृदयं विवेशेति यत् । तत्प्रवेशन, यसदोनित्यसम्बन्धात् । वयः-
कृतेन नवोपहारेण नूतननिर्माणेन । उरोभुवा तजन्येन तत्स्थानकेन च ।
कुम्भयुगेन कुचयुगळाल्येनेति भावः । अत एव विषयनिगरणेन अभेदाध्यव-
सायादतिशयोक्तिः । 'न लोक' इत्यादिना कृयांगे पष्टीप्रतिषेधात् कर्तरि तृतीया।
'नपुंसके भावेऽप्युपसङ्खधानम्' इति षष्ठी तु शेषविवक्षायाम् । जृम्भितं जृम्भणं
किमित्युत्प्रेक्षा । सा चोक्तातिशयमूलेति सङ्करः । दमयन्तीकुचकुम्भविभ्रम-
श्रवणान्नलत्रपां विहाय नस्यामासक्तचित्तोऽभूदित्यर्थः । एतन मनस्सा
उक्तः॥४८॥
अथास्य जागरावस्थामाह----अपद्वानस्येति ॥ निजामधीरता च.
लत्वं जनायापलुवानस्य अपलपतः । " श्लाघहुङ्स्था" इत्यादिना सम्प्रदानत्वात्
चतुर्थी । अस्य नलस्य मनोभुवा कामेन । यजागरप्रलापादिकं कृतं तत्सर्षे
जागरदुःखस्य । साक्षिणी साक्षा;ष्ट्री । साक्षाद्रप्टरि संज्ञायाम्" इति साक्षा-
च्छब्दादिनिप्रत्यय डीप् । शशाडून कोमला रम्या निशा चाबोधि बुद्धम् ।
"दीपजन" इत्यादिना च्लेश्चिणादेशः । तथा शशाश्वत्कोमला मृदुला शय्या
चाबोधि । निशायां शय्यायां जागरणात्तयोस्तत्साक्षित्वमिति भावः ॥ ४९ ॥

·स्मरेषुततरेऽपि मृशं न स प्रमुर्विदर्भराज तनयामयाचत । यजन्त्यमूळशर्म च मानिनोवरं त्यजन्ति न स्वेकमयाचितव्रतम् ।। मृपाविषादाभिनयादयं कचिज्जुगोप निःश्वासतति वियोगजाम् । विलेपनस्याधिकचन्द्रभागताविभावनाचापललाप पाण्डुताम् ।। शशाक निहोतुमये न तत्प्रियामयं बभाषे यदलीकवीक्षिताम् । समाज एवालपितासु वैणिकैर्मुमूर्छ यत्पञ्चममूर्छनास्वपि ॥ ५२ ॥ D ननु किमनेन निबन्धेन याच्यतां भीमभूपतिर्दमयन्तीमित्याशझ्याह- स्मरेविति ॥ प्रभुः समर्थः स नलो भृशमत्यन्तं स्मरेषुतप्तोऽपि विदर्भराज भीमभूपति तनयां नायाचत । "दुह्याच्" इत्यादिना द्विकर्मकत्वम् । तथा हि मानिमोऽभिमानवन्तः असून प्राणान् शर्म मुखं च त्यजन्ति । वरं मनाक- प्रियं एकमद्वितीयं अयाचितव्रतं तु न स्यजन्ति । मानिनां प्राणत्यागदुःखानुस्मई याम्माबुःखमिति भावः। सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ५० ॥ मृषेति ॥ अयं नलः, कचित् कदाचित् , वियोगां दमयन्तीविरहजा निःश्वासतति निःश्वासपरम्परा, वस्त्वन्तरे मृषाविषादाभिनयान्मिथ्याभूनदुःख. प्रकटनाज्जुगोप प्रियाविरहसन्तापसम्भूतं दीर्घनिश्वासम् आरोपितमनःपीडा- व्यक्तीकरणादाच्छादयामासेत्यर्थः । किञ्च पाण्डुतां सन्ततकान्ताचिन्तासमुत्पन्न वर्मश्चैत्यं च, विलेपनस्य चन्दनस्य, अधिकचन्द्रभागताविभावनादधिको बहुलश्चन्द्रभागः कर्पूराशो यस्मिन् सोऽधिकचन्द्रभागस्तस्य भावस्तता । 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम्'। 'धनसारश्चन्द्रसंज्ञः' इत्यमरः । तस्याः विभावनादारोपणात् अपललाप शरीरवैवर्ण्यद्रष्टुनपि चन्दने घनसाराधिक्यव्याजेन प्रतारयामासेत्यर्थः । कर्पूरस्यातिशैत्यात्तदाधिक्ये शरीररक्तं शुष्कीभवतीति प्रसिद्धिः । अत्र प्रत्यक्ष- सिद्धयोनिःश्वासपाण्डुतयोरपहोतुमशक्यत्वात् उभयस्यापि विरहजन्यत्वमपलप्य तयोःखकाधिकत्वारोपादपहवप्रभेदः ॥ ५१ ॥ शशाकेति ॥ अयं नलः अळीकबीक्षिता प्रान्तिदृष्टां प्रियां भैमी ·प्रथमः सर्गः अलाप सापत्रपतां महीपतिर्जनेन्द्रियाणां धुरि कौतितस्थितिः । असंबरे शम्बरवैरिविक्रमे क्रमेण तत्र स्फुटतामुपेयुक्॥ि ५३ अलं नलं रोद्धमिदं किलाभवन् गुणा विवेकप्रमुखा न चापलम् । स्मरः स्म रत्यामनिरुद्धमेव यत्सनत्ययं सर्गनिसर्ग ईदृशः ॥ ५४ ।। बभाषे भाषितवानिति यत् । तथा समाजे सभायामेव, बीणा शिल्पमेषां तैः वैणिकैः। “शिल्पम्" इति ठक् । आलपितासु उच्चरितासु, व्यक्तिं गतास्वित्यर्थः। रागव्यञ्जनमालप्तिरिति लक्षणम् । पच्चमाख्यस्वराय । मूर्छमासु आरोहणाव- रोहणेषु । "क्रमात् स्वराणां मनानामारोह शावरोहणम् । मूर्छनेत्युच्यत" इति लक्षणात् । पञ्चमग्रहणं तस्य कोकिलालापकोमलत्वेनोद्दीपकल्यातिशय- विवक्षयेत्यंनुसन्धेयम् । मुमूर्छत्यपि यत् । तदुभयम् । निहोतुम् आन्छादयितुं न शशाक । अये इति विषादे हन्तेत्यर्थः । 'अये क्रोधे विषादे चहति विश्वः । एतेन ह्रीत्यागान्मादमूवस्थाः सूचिताः ॥ ५२ ॥ अवापेति ॥ जितेन्द्रियाणां धुर्यग्रे कीर्तित स्थितिः ख्यातप्रतिष्ठः मही- पतिनलः, असंवरे संवरणरहिते, मंबरीतुमशक्य इत्यर्थः । “गृहनिश्चिगमत्र" इत्यप्रत्ययः । शम्बरवैरिविक्रमे मन्मथक्किारे तत्र समाजे क्रमेण स्फुटतामुपेयुषि प्रकाशतां गते सति, सापत्रपतां सत्रपत्वम् अवाप । धैर्यशालिनां तद्धगरपाकर इति भावः ॥ ५३ ॥ ननु विवेकिनः कुत इदं चापलमित्यत आह-अलमिति ॥ युक्ता- युक्तविचारो विवेकः । तत्प्रमुखाः गुणाः धैर्यादयः नलम् । इदं स्त्रीलौल्यरूपम् । चापलं रोद्धम् । “दुइ-यान्" इत्यादिना रुधेर्द्विकर्मकत्वम् । अलं समर्थाः नाभवन् किल खलु । तथा हि-स्मरः कामः, जनमिति शेषः । रत्या रागे, अनिरुदम् , सति अनीश्वरमवशं करोति । रत्या रतिदेव्याम् । अनिरुखाख्यं कुमारं सजतीति ध्वनिः । इति यत् । अयं सर्गमिसर्गः सूधिप्रभावः ईदृशः स्म।

·मानचिहं स.विना शशाक नो यदासितुं संसदि यनवानपि । दारामविहारकैतवाभिषेवितुं देशमियेष नैषधः ॥ ५५ ॥ अथ श्रिया भसितमत्स्यकेतनस्सम वववैसवरहस्यवेदिभिः । पुरोपकण्ठोपवनं किलेक्षिता दिदेश यानाय निदेशकारिणः ॥ ५६ अमी ततस्तय विभूषितं सितं जवेऽपि मानेऽपि च पौरुषाधिकम् । उपाहरन्नश्वमजनचञ्चलैः खुराञ्चलैः क्षोदितमन्दुरोदरम् ।। ५७ ॥ . 'रतिः स्मरप्रियायाश्च रागेऽपि मुरतेऽपि च । अनिरुद्ध उषानाथे चारेचानीश्वरे- ऽपिच' इति विश्वः । अत्र स्मररागदुर्वारतायाः सर्वसृष्टिसाधारण्येन नलचापल- दुरितासमर्थनात्सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ५४ ॥ अथास्य मनोरथसिध्यौपयिकं दिव्यहंससंवादनिदानभूतं वनविहारं प्रस्तौति --अनक्षेति ॥ नैषधो नलः, यत्नवानपि । अनाचिह्न मूर्छाप्रलापादिस्मर- विकारं विना । संसदि क्षणमप्यासितुं यदा नो शशाक । तदा आरामविहार- कैतवात् उपवनविहरणव्याजात् । देशं निषेवितुमियेष देशाद्देशान्तरं गन्तु- मैच्छदित्यर्थः । एतेन चापलाख्यसञ्चारी भ्रमलक्षण उक्तः ॥ ५५ ॥ अथेति ॥ अथेच्छानन्तरं श्रिया सौन्दर्येण, भसितमत्स्यकेतनः तिरस्कृतस्मरो नलः, स्वरहस्यवेदिभिः । निजभैमीरागमर्मज्ञैः । वयसा तुल्याः वयंस्थाः स्निग्धाः । 'निग्धो वयस्यस्सवयाः' इत्यमरः । तैः स सह । पुरोपकण्ठोपवनं पुरसमीपारामम् । इक्षिता द्रष्टा, तृन्नन्तमेतत् । अत एवं 'न लोक' इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । किलेल्यळीके । निदेशकारिणः आझाकरान् । यानाय वाहनायं । यानमानेतुमित्यर्थः । “क्रियार्थ" इत्यादिना चतुर्थी । दिदेश भाज्ञापयामास ॥ ५६ ॥ समीति ॥ ततः आज्ञापनानन्तरम् । अमी निदेशकारिणः । तस्य नलस्य । विभूषितम् अलकृतम् । जबे केगेऽपि । माने प्रमाणेऽपि च ।

·२४ पान्तरणावटुगामिनावना निशीथिनीनाथमहस्सहोदरैः। गाढ़गाद्देवमणेरिवोत्थितैर्विराजितं केसरकेशरश्मिभिः ॥ ५४॥ जन्मभूमीतटकुट्टनोगतैरुपास्यमानं चरणेषु रेणुभिः । प्रकर्षाध्ययनार्थमागतैर्जनस्य चेतोभिरिवाणिमादितः ॥ ५९॥ छापलपोथतया महीभृते स्ववेगदानिव वक्तुमुत्सुकम् । लं गिरा वेद किलायमाशयं स्वयं हयस्येव च मौनमास्थितम् ।। षात् पुरुषगतिवेगात् , पुरुषप्रमाणाञ्च अधिकम् । 'ऊर्ध्वविस्तृतदो:पाणि- ने पौरुषं त्रिषु' इत्यमरः । पुरुषहस्तिभ्यामण् च" इत्यण् । मजलं लि: चटुलस्वभावैः । खुराञ्चलैः शफागः । क्षोदितमन्दुरोदरं चूर्णितशाला- न्तरम् । 'वाजिशाला नु मन्दुरः' इत्यमरः । एतच्चोत्तमावलक्षणं सितं म् अश्वम् , उपाहरन् आनिन्युरित्यर्थः ॥ ५५ ॥ अथ सप्तभिः कुलकमाह-अर्थति ॥ अथानयनानन्तरं स नल: हय- रोहेत्युत्तरेणान्वयः । कथंभूतम् । अन्तरेणाभ्यन्तरेण । अवटुगामिना टिकाख्यमस्तकपृष्ठभाजा । 'अवटुर्घाटा कृकाटिका' इत्यमरः । अध्यना णि, निगालगात् गलोद्देशगतात् । 'निगालस्तु गलोद्देशः' इत्यमरः । देवमणि- तविशेषः । “निगालजो देवमणिः" इति लक्षणात् । दिव्यमाणिक्यच ति । तस्मादुत्थितैरिवेत्युत्प्रेक्षा । निशीथिनीनाथमहस्सहोदरैः चन्द्रांशुसदृशै- (पमा । केसरकेशा एव रश्मय इति रूपकम् । तैविराजितम् ॥ ५८ ॥ । अजमेति ॥ अजस्रेण भूमीतटकुट्नेन, उद्तैरुत्थितः रेणुभिः । 'कर्षस्य वेगातिशयम्य । अध्ययनार्थमभ्यासाय । भागतः । अणिमास्ति- परिमाणविशिष्टै , जनस्य लोकस्य चेतोभिरित्युत्प्रेक्षा । चरणेषु पादेषु । त्यमानम् । अणुपरिमाणं मन इति तार्किकाः ॥ ५९॥: चलाचलेति ॥ पुनः चलाचलप्रोयतया खभावतः स्फुरमाणघोणतया। लिपदानामुपसङ्ख्यानाचलेर्द्विवचनम् , दीर्घश्च । 'घोणा तु प्रोष- ·.. महारथस्याध्वनि चक्रवर्तिनः परीनपेक्षोहनायशस्सिवम् ति : रहाक्दातांशुमिषावनीदृशां हसन्तमन्तवलमर्वतां रखेः ॥ ११॥ सितत्विषश्चञ्चलतामुपेयुषो मिषेण पुच्छस्य च केसरस्य च । स्फुटाञ्चलञ्चामरयुग्मचिह्नकरनिनुवानं निजवाजिराजताम् ।। ६२, मस्त्रियाम्' इत्यमरः । महीभृते नलाय । खवेगदपान् । वेगातिरेकान् वक्तुम् उत्सुकमुगुक्तमिवेत्युत्प्रेक्षा । अथाप्यवचने हेतुमुत्प्रेक्षते-अलमिति ॥ गिरा उक्त्या अलम् । कुतः । अयं नलः । खयम् । हयस्यायस्य । आशय- मभिप्रायम् । वेद वेत्ति किल । “विदो लटो वा" इति णलादेश । इति हेतोरिवेत्यनुषङ्गः मौनं तूष्णीभावं च आस्थितं प्राप्तम् । अश्वहृदयवेदी नल इति प्रसिदिः ॥ ६॥ महारथस्येति ॥ महान् रथो यस्य तस्य महारथस्य । "आत्मानं सारथिं चाश्वान् रक्षन्युध्येत यो नरः । स महारथसंक्षस्स्यादित्याहुनौतिकोविदा" इत्युकलक्षणस्य रथिकविशेषस्येत्यर्थः, अन्यत्र महतो रथस्य । चक्रं राष्ट्र वर्तयतीति चक्रवर्ती । सार्वभौमः तस्य नलस्य । " हरिश्चन्द्रो'नलो राजा" इत्युकलक्षणात् । अन्यत्र चक्रेणैकेन वर्तनशीलस्येत्यर्थः । अध्वनि मार्गे । मापेक्षत इत्यनपेक्षम् । “पचाद्यच्” । परेषामनपेक्षम् । तस्मादुद्वहनादसहायो. द्वहनाद्धेतोः । यशस्सितं कीर्तिविशदम् । अत एव अनीदृशाम् ईदृग्यशो- रहितानाम् । “सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रम्" इति सप्तानां सम्भूयोद्वहनश्रवणा- दिति भावः । रवः अवतामश्वानाम् अन्तर्बलम् अन्तस्सारम् । रदानां दन्तानां को अवदाताः सिताः अंशवः तेषां मिषात् हसन्तमिव स्थितमित्यर्थः । अत्र पशब्देन अंशूनामसत्यत्वमापाद्य हासत्वोत्प्रेक्षणात्सापहवोत्प्रेक्षा इयं गम्या च व्यजंकाप्रयोगात् । 'रदना दना दन्ता रदा' इत्यमरः ॥ ६१॥ सितस्विष इति ॥ पुनः सितत्विषः विशदप्रभस्य चञ्चलतामुपेयुषः, चालस्येस्यर्थः । पुच्छय व केसरस्य सटासमूहस्य च मिषण चलतचामर- ..

·अपि द्विजिहाभ्यवहारपौरुषे मुखानुषकायतवस्गुकल्पया । उपेयिवांसं प्रतिमल्लता रयस्मये जितस्य प्रसभं गहमतः ।। ६३॥ स सिन्धुजं शीतमहस्सहोदरं हरन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम् । जिताखिलक्ष्माभृदनल्पलोचनस्तमारोह क्षितिपाकशासनः ॥ ६४ निजा मयूखा इव तिग्मदीधितिं स्फुटारविन्दाङ्कितपाणिपङ्कजम् । तमश्ववारा जवनाश्वयायिनं प्रकाशरूपा मनुजेशमन्वयुः ॥ ६५ ॥ युग्मस्य । चिहकैलक्षणैः स्फुटां प्रसिद्धां निजां वाजिराजताम् । अश्वेश्वरत्वम् अनिहुवानम्, प्रकाशयन्तमिवेत्यर्थः । अराज्ञः कथं चामरयुग्ममिति भावः । पूर्ववदलङ्कारः ॥ ६२ ॥ अपीति ॥ पुनः रयस्मये वेगप्रयुक्ताहकारे प्रसभ प्रसन्न वितस्य प्रागेव निर्जितस्य गरुत्मतः । मुखानुषता वकालमा आयता दीर्धा बल्गू रम्या च या वल्गा मुखे रज्जुः। तया सन्मिषणेल्यर्थः । द्विजिह्वाभ्यवहारपौरुष सर्पभक्षण- पुरुषकारेऽपि, प्रतिमल्लता प्रतिभटत्वम् । उपेयिवांसं प्राप्तमिवेत्यर्थः । तथा प गम्योत्प्रेक्षयम् । “ उपेयिवाननाश्वाननूचानश्च" इति कसुप्रत्ययान्तो निपातः ॥ स इति ॥ जिताः अखिलाः, क्ष्माभृतो भूपाः, भूधराश्च येन सः । अनल्पलोचनो विशालाक्षः । अन्यत्र बहुनेत्रस्वहस्राक्ष इति यावत् । सः क्षिति- पाकशासनः क्षितीन्द्रो नलः । देवेन्द्रश्च । सिन्धुजं सिन्धुदेशोद्भवं, समुद्रोद्भवश्व । 'देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति नियाम्' इत्यमरः । शीतमहत्सहोदरम्। चन्द्रसवर्णमित्यर्थः । अन्यत्र चन्द्रभ्रातरम् । एकयोनित्वादिति भावः । उपौ:- श्रवसः इन्द्राश्वस्य श्रियं हरन्तम् । तत् सरूपमित्यर्थः । तं हयम् भारुरोह। अत्रोच्चैश्रवसः श्रियं हरैन्तमित्युपमा । सा च श्लिष्टविशेषणात् श्लेषपदीर्णा । क्षितिपाकशासन इत्यतिशयोक्तिः ॥ १४ ॥ निजा इति ॥ निजा आत्मीयाः, प्रकाशरूपा उज्ज्वलाकाराः, भाखररूपाय। अश्वान् धारयन्तीयश्ववारा: अश्वारोहाः । म्फुटारबिन्दारितपाणि- ·पलमलहत्य महारयं हयं समाहवाहोषित्वेषपेशलः । प्रमोदनिष्पन्वतराक्षिपक्ष्ममिबलोकि लोकैनंगराळयैर्नलः ॥६६॥ क्षणादयष क्षणदापतिप्रभः प्रमखनाध्येयजवेन वाजिना। सहैव ताभिर्जनदृष्टिवृष्टिमिहिः पुरोऽभूत् पुरुहूतपौरुषः ॥६७ ॥ सतः प्रतीच्छ प्रहरेति भाषिणी परस्परोल्लासितशल्यपल्लवे । मृषा मृथं सादिबले कुतूहलानलस्य नासीरगते वितेनतुः ॥ ६८ ॥ . परजम् पद्मरेखाङ्कितहस्तम् । अन्यत्र पद्महस्तम् । जवनो जवशील: । “यु चकम" इत्यादिना युच् । तेनाश्वेन । अन्यत्र तैरश्वैर्यातीति तथोक्तम् । मनुजाः मनोर्जाता नरा राजानश्च । तेषामीशं तं नलं तिग्मदीधिति सूर्यम् । मयूखा इव अन्वयुः मन्वगच्छन् । यातेर्लिट् । .र्जुसदिशः ॥६५॥ चलचिति ॥ वाहवाहोचितवषपेशलः अश्ववाहोचितनैपथ्यचारुः । 'चारौ दक्षे च पेशलः' इत्यमरः । स नल: महारयं जवनं हयम् । अलङ्कृत्य चलन् । खयं हयस्थ भूषणीभूय गच्छनित्यर्थः । प्रमोदन निष्पन्दतगणि अत्यन्तनिश्चलानि अक्षिपक्ष्माणि, येषां तैरनिमेषदृष्टिभिरित्यर्थः । नगरालयै- नगरनिवासिभिः, लोकैर्जनैफेलोकि, विस्मयहर्षाभ्यां विलोकित इत्यर्थः । वृत्त्यनु. प्रासोऽलङ्कारः ॥६६॥ क्षणादिति ॥ अथ क्षणदापतिप्रमः चन्द्रद्युतिः, पुरुहूतपौरुषः इन्द्र. पराक्रमः, एष नलः । प्रभजनाध्येयजवेन वायुनाभ्यसनीयवेगेन, ततोऽयधिक- वेगेनेत्यर्थः । बाजिना भवन, क्षणात्ताभिः जनदृष्टिष्टिभिः दृष्टिपातैः सह । जनैश्वमान एवेत्यर्थः । बहिः पुरः पुरावाहः) बहिः स्थितोऽभूत् । पूर्व पुरे दृष्टः क्षणान्तर एव पुरादहिष्ट इति वेगातिशयोकिः ॥ ६॥ तत इति ॥ ततः पुरावहिर्गमनानन्तरं प्रतीच्छ गृहाण प्रहर जहीति भाषिणी:भाषमाणे इत्यर्थः । परस्परमन्योन्योपरि, उल्लासितानि प्रसारितानि, ·प्रयातुमस्माकमियं कियस्पद धरा तदम्भोधिरपि स्थलापताम् । इतीव वाईनिजवेगदर्पितैः पयोधिरोपक्षममुत्थितं रजः ।। ३९ ।। हरेर्यदक्रामि पदैककेन खं पदैश्चतुभिः क्रमणेऽपि तस्य नः । त्रपा हरीणामिति ननिताननैयवर्ति तैरर्धनभःकृतक्रमैः ॥ ७० ॥ शल्यपल्लवानि तोमराग्राणे याभ्यां ते तथोक्ते । 'शल्यं तु तोमरः' इत्यमरः । नलस्य नासीरगते सेनाप्रवर्तिनी । 'सेनामुखं तु नासीरम्' इत्यमरः । सादिषले तौरशिकसैन्ये । कुतूहलान्मृषामृथं मिथ्यायुद्धम् , युद्धनाटकमित्यर्थः । वितेमतुः चक्रतुः ॥ ६८॥ प्रयातुमिति ॥ इयं धरा भूः समुद्रातिरिक्तेति भावः । अस्माकं प्रयातुं प्रस्थातुम् । कियत्पदं गन्तव्यस्थानम् , न किश्चित्पर्याप्तमित्यर्थः । तत् तस्मात् अम्भोधिरपि । स्थलायतां स्थलवदाचरतु भूरेव भवत्वित्यर्थः । "कर्तुः क्यद सलोपश्च" इति क्यङ् प्रत्ययः । इतीव इति मत्वेव । इतिनैप गम्य- मानार्थत्वादप्रयोगः । अन्यथा पौनरुक्त्यात् । क्रियानिमित्तोत्प्रेक्षा । निजवेगेन दर्पितैः सजातदः, वाहनलाश्वैः । पयोधिरोधक्षम समुद्रच्छादमपर्याप्तम् । रज उत्थितं उत्थापितं, तथा सान्द्रमिति भावः ॥ ६९ ॥ हरेरिति ॥ यत् खम् आकाशम् । हरेरेककेन एकाकिना । “एकादा- किनौच्चासहाय” इति चकारात् कन्प्रत्ययः ।, पदा पादेन । 'पादः पदधि- श्चरणोऽस्त्रियाम् ' इत्यमरः । “पदन्" इत्यादिना पदादेशः । भकामि अलहिं । तस्य खस्य । चतुर्भिः पादःक्रमणे लङ्घने, कृते सत्यपीति शेषः । हरीणां वाजिना, विष्णूनां चेति गम्यते । ‘यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णुसिंहांशुवाजिषु । शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु' इत्यमरः । नोऽस्माकं प्रपा इतीवेत्यर्थः । गम्यात्वादिवशब्दस्याप्रयोगः । अत एव गम्योत्प्रेक्षा । ननितानि.नमीकृतानि आमनानि यस्तैः इरिभिः । अधे नभसि कृतकमैः कृतम्मनैः सद्भिः। न्यवर्ति ·चमूचरास्तस्य नृपस्य सादिनो जिनोतिषु श्राद्धतयेव सैन्धवाः । विहारदेशं तमवाप्य मण्डलीमकारयम् भूरि तुरजमानपि ॥७१.।। द्विषद्भिरेवास्य विलहिता दिशो यशोभिरेवाब्धिरकारि गोष्पदम् । इतीव धारामवधीर्य मण्डलीक्रियाश्रियामण्डि तुरङ्गमैः स्थली ॥ . निवर्तितम् । यदन्येन पुंसा लघूपायेन साधितं तस्य गुरूपायेन करणं समानस्य लाधवाय भवेदिति भावः । एतेन प्लुतगतिरुक्ता तत्र गगनलानन सम्भूवा- दिति ॥ ७० ॥ चमूचरा इति ॥ तस्य नृपस्य, चमूचराः सेनाचराः । “चरेष्टन्" । सिन्धुदेशभवाः सैन्धवाः, अश्वाः । 'हयसैन्धवसप्तयः' इत्यमरः । “तत्रभवः'' इत्यण् । तत्सम्बन्धिनोऽपि सैन्धवाः । “तस्येदम्" इत्यण् । ते सादिनाऽथ- सादिन इत्यर्थः । जिनोतिषु श्राद्धतयेव । जैनदर्शनश्रद्धालुतयेवेत्युत्प्रेक्षा । "श्रद्धा वृत्तिभ्योऽण्” इति मत्वर्थीयोऽष्प्रत्ययः । तं विहारदेश सधारभूमि, सुगतालयञ्च । 'विहारो भ्रमणे स्कन्धे लीलायां सुगतालय' इति विश्वः । अवाप्य तुरङ्गमान् भूरि बहुळं मण्डलीमपि, मण्डलाकारश्च । अकारयन् । अपिशब्दोवाप्तिसमुच्चयार्थः । अन्यत्र मण्डली मण्डलासनमित्यर्थः । बौद्धाः खकर्मानुष्ठाने प्रायेण मण्डलासनं कुर्वन्तीति प्रसिद्धिः ॥ १॥ द्विषद्भिरिति ॥ अस्य नलस्य द्विषद्भिरेव, पलायमानैरिति भावः । दिशो लचिताः अस्य यशोभिरेवाब्धिः । गोः पदं गोष्पदमकारि गोष्पदमात्रः 'कृतः। “गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु" इति सुडागमषत्वयोर्निपातः । इतीव इति मत्वेवेत्युत्प्रेक्षा । अन्यसाधारणं कर्म नोत्कर्षाय भवेदिति भावः । तुरनमैर्धारा गतिम् । जातावेकवचनम् । पश्चापि धारा इत्यर्थः । 'भास्कन्दितं धौरितकं रेचितं बल्पितं प्लुतम् । गतयोमूः पञ्चधाराः' इत्यमरः । अपभीर्यानात्य । मण्डलीकियाश्रिया अर्धप्लुतायितमण्डलीकरणलक्ष्या, मण्डलगत्यैवेत्यर्थः ।

·बचाकरवाह हयेन या भ्रमीनिजातपत्रस्य तलस्थले नखः । महत् किमयापि न तासु शिक्षते वितत्य वात्यामयचक्रचमान् ।। विवेश गत्वा स विलासकाननं ततः क्षणात् क्षोणिपतिधृतीच्छया । प्रवालरागच्छुरितं सुषुप्सया हरिर्धनच्छायमिवाम्भसां निधिम् ।। वनान्तपर्यन्तमुपेत्य सस्पृहं क्रमेण तस्मिन्नवतीर्णदृक्पथे । न्यवति दृष्टिप्रकरैः पुरौकसामनुप्रजद्वन्धुसमाजबन्धुभिः ।। ७५ ॥ स्थली कृत्रिमभूमिः । 'जानपद' इत्यादिना कृत्रिमार्थे वीप् । अमण्डि अभूषि । 'मडि भूषणे' इति धातोर्ण्यन्तात्कर्मणि लुङ् । इदित्वान्नुमागमः ॥ ७२ ॥ अचीकरदिति ॥ नलः चारु यथा तथा । हयेन प्रयोज्यक; निजातपत्रस्य तलस्थले अधःप्रदेशे । 'अधः स्वरूपयोरस्त्री तलम्' इत्यमरः । याः भ्रमीः मण्डलगतीः । अचीकरत् कारितवान् । 'करोतेणी चड्” । तासु भ्रमिषु विषये मरुदद्यापि वातानां समूहाः वात्याः । “पाशादिभ्यो यः" । अत्र तवमयो लक्ष्यन्ते-तन्मयान् तद्रूपान् । चकचकमान् मण्डलगतीः । वितत्य विस्तीर्य । न शिक्षते किं नाभ्यस्यते किमित्युत्प्रेक्षा। शिक्षितश्चेत् तथा सोऽपि गतिं कुर्यादिति भावः । वायोरप्यसम्भाविता गतीरचीकरदिति भावः ॥ ३ ॥ विवेशेति ॥ ततः सः क्षोणिपतिः क्षणात् गत्वा धृतीच्छया सन्तोष- काइया । प्रवालाः पल्लवाः, अन्यत्र विद्रुमाः । 'प्रवालो पालकीदण्डे विठुमे नवपल्लव' इत्यमरः । तेषां रागेणारुण्येन । छुरितं रूषितम् । धनच्छायं सान्दानातपम् , अन्यत्र मेघकान्तिम् । 'छाया त्वनातपे कान्ती' इति विश्वः । विलासकाननं क्रीडावनम् । अन्यत्र बस्योरमेदात् । बिलासकानां विलेशयानां सर्पाणाम् । अननं प्राणनम् । सुषुप्सया खप्तुमिच्छया, हरिविष्णुः । सम्ममा निधिमन्धिमिव विषेश ॥४॥ बनान्तेति ॥ अनुव्रज(न्धुसमाजबन्धुभिः बहादनुगच्छदन्धुसासही- रित्यर्थः । अत एवोपमालङ्कारः । पुरोकसां दृष्टिप्रकरैः दृष्टिसमूदः कर्तृमिः । , .

·ततः प्रसूने च फले च मम्जुले स सम्मुखीनाइलिना वाधिक नियमानं वनपालपाणिना व्यलोकयत्काननग्रमणीयकम् ॥७६।। फलानि पुष्पाणि च पल्लवे करे वयोतिपातोगतवातपिते । स्थितैः समाधाय महर्षिवार्धकाने तदातिथ्यमशिक्षि शाखिभिः ।। बनान्तपर्यन्तं काननोपान्तसीमाम् । उदकप्रान्तपर्यन्तश्चेति गम्यते । 'वने सलिलकानने' इत्यमरः । सस्पृहं साभिलाषं यथा तथा उपेत्य गत्वा । क्रमेण तस्मिन् नले अवतीर्णहक्पथे अतिक्रान्तदृष्टिविषये सति । न्यवर्ति निवाम् । भावे छन् । यथा बन्धुभिरोदकात् प्रियं पान्थमनुव्रजेदित्यागमात् प्रवसन्तमनु- बज्य निवर्यते तददित्यर्थः ॥ ७५ ॥ तत इति ॥ ततो वनप्रवेशानन्तरं स जनाधिपो नलः । मम्जुले मनोह, प्रसूने पुष्पे, फले च । सम्मुखीना सन्दर्शिनी, सम्मुखावस्थितवस्तु- प्रकाशिकेति यावत् । “यथामुखसम्मुखस्य दर्शन" इति खप्रत्ययः । सा अनुलियस्य तेन । वनपालपाणिना निवेद्यमानम् इदमिदमित्याच्या पुष्पफलादि- निर्देशन प्रदर्श्यमानमित्यर्थः । काननरामणीयकम् । “योपधाद्गुरूपोत्तमादुम्" इति प्रत्ययः । व्यलोकयदपश्यदिति स्वभावोक्तिः ॥ १६ ॥ फलानीति ॥ क्योतिपातेन पक्षिपातेन, बाल्याद्यपगमेन । । उद्गतेन उत्थितेन, वातेन वायुना, वातदोषेण च, वेपिते कम्पिते । 'खगवाल्यादिनी- यः' इत्यमरः । पालव एव कर इति व्यस्तरूपकम् । फलानि पुष्पाणि च, समाधाय निधाय, स्थितैः तिष्टद्भिः, वने शाखिभिवृक्षः, वेदशाखाध्यायिभिश्च । 'साखा बेदप्रभेदे च' इति वैजयन्ती । तदातिथ्यं तस्य नलस्य आतिभ्यम् , अतिभ्यर्थ कर्म । "अतिथयः" इति ध्यप्रत्ययः । महर्षाणां वार्धकात् वृद्ध- समूहात् , तत्र वृद्धमहर्षिसङ्घादित्यर्थः । शिवभागवतवत्समासः । 'वृद्धसङ्घ तु वार्थकम्' इत्यमरः । “वृद्धावति वसव्यम्" इति समूहाथै वुञ्प्रत्ययः । अशिक्षि शिक्षितम् अभ्यस्तम् । अन्यथा कपमिदमाचरितमिति भावः । .

·विनिपारिवारिकतामणगाडाबाणिवर्जनार्जितम् । पक्षममाशाहु चरिणः शुशाला कौतुकी तत्र पदर्श केतकर में वियोगभान हदि कण्टकैः कटुनिधीयसे कणिशरः स्मरेण अत् । सो दुराकर्षतया सदन्तकद्विगीयसे मन्मथदेहदाहिना ॥ ७९ ॥ कर्मणि लड् । उत्प्रेक्षयम् । स च व्यजकाप्रयोगाद्गम्या । पूर्वोकरूपकोषा- भ्यामुत्यापिता चेति सकरः ॥ ७७ ॥ विनिद्रेति । विनिद्रपत्रालिगतालिकैतवात् विकचदलाबलिस्थितमा यातू, मृगाचूडामणेरीश्वरस्य कर्तुः, वर्जनेन परिहारेण, आर्जितं सम्पादितम्। "म केतक्या सदाशिवम्" इति निषेधादिति भावः । आशासु, चरिष्णु सञ्चरण- सीलम् । “अलंकृञ्" इत्यादिना चरतेरिष्णुच्प्रत्ययः । दुर्यशः अपकीर्तिम् । दधान केतकं केतकीकुसुमम् । तत्र वने, स नल: कौतुकी सन् ददर्श, अहंसं महापुरुषबहिष्कारो दुष्कीर्तिकर इति भावः । अत्र अळिकैतवादित्यळित्यापहनेन तेषु दुर्यक्षस्त्वारोपालीवालङ्कारः । “निषेध्य विषयं साम्यादन्यारोपे खपहवः" इति लक्षणात् ॥ ८॥ अथ त्रिभिः कैतकोपालम्भमाह-वियोगेति ॥ हे केतक, ययस्मात् त्वं स्मरेण वियोगमाजा हदि, कण्टकैः निजतीक्ष्णावयवैः, कटुः तीक्ष्णः केतक- विशेषणस्यापि कर्णिशरत्वविशेषणविवक्षया पुल्लिङ्गनिर्देशः। किंतूद्देश्यविशेषणस्य विषयविशेषणत्वं हिटम् । कर्णवत् कर्णि । प्रतिलोमशल्यं, तद्वान् शरः कर्णि- शरस्सन् निधीयसे । कष्टककठोरकैतकस्य कर्णिशरत्वरूपणादूपकालारः । ततः कणिशरत्वादेव दुराकर्षतया तदन्तकृतेषां वियोगिनां मारकं सत् । मन्मयदेहदाहिना सरहरेण, विगीयसे विगर्यसे । द्वेष्यवद्वेष्योपकरणमपि असत्यमेव । तदपि हिंस्बञ्चेत्किम वक्तव्यमिति भावः । अत्रेश्वरकर्तृकस्य केतकी- विगालस्य तदतबियोगिहिवताहेतुकत्वोस्प्रेक्षणादसूत्प्रेक्षा । म्यमकाप्रयोगादम्या। सा चोकरूपकात्यापितति सकरः ॥ ७९ ॥ ..

·-1 त्वदप्रसूचीसचिवस्स कामिनोमनोमवस्सीव्यति दुर्यशःपटौ । स्फुटप पत्रैः करपत्रमूर्तिभिर्वियोगिहारुणि दारणायते ॥ ८॥ धनुर्मधुस्विनकरोऽतिभीमजापरं परागैस्तव धूलिहस्तयन् । प्रसूनधन्वा शरसात्करोति मामिति क्रुधाक्रुश्यत तेन कैतकम् ॥ विदर्भसुभ्रूस्तनतुगताप्तये घटानिवापश्यदलं तपस्यत: । फलानि धूमस्य धयानधोमुखान् स दाडिमे दोहदधूपिनि द्रुमे ।। त्वदप्रसूचीति ॥ तव अप्राण्येव । सूच्यः सचिवाः साकारिणो यस्य स तथोकः, सः प्रसिद्धः मनोभवः । कामिनी च कामी च कामिगै तयोः । पुमान् स्त्रिया" इत्येकशेषः । दुर्यशसी। अधीराविन्यपकीती एव पटाविति रूपकम् । सीम्यति कण्टकस्यूतं करोतीत्यर्थः । किं चेति पार्थ. । कापत्रमूर्तिभिः ककचाकारैः । 'कचोली करपत्रम्' इत्यमरः । पत्रैः। वियोगिनां, हथेक दारूणि । दारयतीति दारण: विदारकः छेत्ता । स इवाचरतीति पारणायते । 'कर्तुः क्या सलोपश्च" इति क्यान्तालट् । दारणायत इत्युपमा । सा च हदारुणीति रूपकानुप्राणितेति सकरः ॥ ८॥ धनुरिति ॥ हे कैतक, प्रसून धनुर्यस्येति प्रसूनधन्या पुष्पचापः । "बा संज्ञायाम् ' इत्यनसदेशः । अत एव धनुषः मधुना मकरन्देन, खिन्नकरः आईपाणिस्सन् । तव परागैः रजोभिः, धूलिहस्तयन् पुनःपुनः धूल्युद्वापित- हस्तमात्मानं कुर्वन् । अन्यथा धनुःखंसनादिति भावः । "तत्करोति" इति ज्यन्तामटश्शत्रादेशः । अतिभीमजापरं अत्यन्तदमयन्यासक्तं, माम् , शरसा- पराधीनं करोति । "तदधीनबचन" इति सातिप्रत्ययः । अन्यथा त्रस्त बापस्सन् मा किं कुर्यादिति भावः । इतीत्वं श्लोकत्रयोकरीत्या तेन राहा कुधा कैतकम, माकुश्यत अपराधोद्धाटनेन अयोध्यतेत्यर्थः ॥ १॥ विदर्मेति ॥ स नलः । 'तरुगुल्मलतादीनामकाले कुशलैः कृतम् । ..

·वियोगिनीक्षत दाडिमीमसौ प्रियस्मृतेः स्पष्टमुदींवकण्टकाम् ।
फलस्तनस्थानविदीर्णरागिदिशच्छुकास्यस्मरकिंशुकांशुगाम् ।। ८३
"-
पुमाथुत्पादक द्रव्यं दोहदं स्यातु तत्किया' इति शब्दार्णवे । दाह वासी
धूपंछ । तदुक्तम् “मेषामिषाम्बुसंसेकतत्केशामिषधूपनम् । स्यानयं प्रयोगो
हि दाडिमीफलवृद्धये ॥ मरस्याज्यत्रिफलालेपैौसैराजाविकोद्भवैः । लेपिता
धूपिता सूते फलं ताळीव दाडिमी ॥ आविकाधेन संसिका धूपिता सस्य
लोमभिः । फलानि दाडिमी सूते सुबहूनि पृथूनि च॥” इति । तद्वति दाडिम-
द्रुमे फलानि विदर्भसुध्रुवो दमयन्त्याः स्तनयोर्या तुनता । तदाप्तये तस्प्राप्तये ।
तारंगीनत्यलाभायेत्यर्थः। अलमत्यन्तं तपस्यतः तपथरतः । "कर्मणो रोमन्ध-
तपोभ्यावर्तिचरोः" इति क्यङ्प्रत्यये, “तपसः परस्मैपदश्च" इति परस्मैपदम् ।
धूमस्य दोहदधूमस्य धयन्तीति धयान् पातुन् । अत्र "आतश्चोपसर्ग" इति
उपसर्गग्रहणाननुवृत्तिवत् "पाघ्रा" इत्यादिना अनुपसृष्टाया अपि धेटश्शप्रत्यय
इति गतिः। अत एव काशिकायां 'केचिदुपसर्ग इति नानुवर्तयन्ति' इति ।
अधोमुखान् घटानिव । अपश्यदित्युत्प्रेक्षा । फलार्थिन उप्र तपस्सन्तीति
भावः ।। ८२ ॥
वियोगिनीमिति ॥ असौ नलः, प्रियस्मृतेः दयितस्मरणात्, स्पष्टं
व्यकम् उदीतेति । " इण गती" इति कर्तरि कः । उदीताः उद्गताः,
सावयवसूचय एव । कण्टका रामाचा यस्यास्तामिति विपकम् । वणी
हुमाझे रोमाने क्षुदशत्रौ च कण्टक? इति वैजयन्ती । फलान्येव स्तनौ,
तादेव स्थानम् । तत्र विदीर्णः रागोऽस्खास्तीति रागि, रकवर्णमनुरकर ।
यत्तस्मिन् हृदि, विशदीजभक्षणायान्तः प्रविशत् । शुकास्यं शुकतुण्डमेव ।
स्मरथ, किंशुकं पलाशकुयलमेव आशुगो बाणो यशास्ताम् दारिमीमेव,
वियोगिनी विरहिणी, ऐक्षत अपश्यत् । रूपकालहारः । विः पक्षी, तयोगिनी-
मिति गम्यते ॥ ८॥

·स्मरार्धचन्द्रेषुनिभे कशीयसां स्फुटं पलाशेऽध्वजुषां पलाशनात् । सन्तमालोकत खण्डमन्वितं वियोगिहत्खण्डिनि कालखण्डजम् ।। नवा लता गन्धवहेन चुम्बिता करम्बिताङ्गी मकरन्दशीकरैः । दशा नृपेण स्मितशोभिकुड़मला दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे । मरेति ॥ स नलः स्मरस्य योऽर्धचन्द्रः अर्धचन्द्राकारः, इषुः तन्निभे तस्वरशे । नित्यसमासत्वादस्खपदविग्रहः । अत एवाह अमर:--"स्युरुत्तरपदे त्वमी।" 'निभसाशनीकाशप्रतीकाशोपमादयः' इति । वियोगिनां हत्खण्डिनि दियभेदिनि । ऋशीयसां कृशतराणाम् । अध्वजुषामध्वगामिनाम् । पलाशना- न्मांसभक्षणादेतो! पलाशे पलमनातीति व्युत्पत्त्या पलाशसंज्ञाभाजि किंशुक- कलिकायामित्यर्थः । अन्वितं सन्दष्टं स्फुटम् । यन्तं प्रसवबन्धनम् । तदेव कालखण्ड खण्डं यकृत्खण्डमिति व्यस्तरूपकम् । आलोकत आलोकितवान् । कालखण्डयकृती तु समे' इत्यमरः । तत्र दक्षिणपार्श्वस्थकृष्णवर्णमांस- विशेषः॥ ८४ ॥ नवेति ॥ गन्धवहेन वायुना, चुम्बिता स्पृष्टा । अन्यत्र अनुलिप्तेन पुंसा वीक्षिता । मकरन्दशीकरैः पुष्परसकणैः, करम्बिताशी व्यामिश्रितरूपा। भन्यत्र खिन्नाशीति च गम्यते । स्मितशोभिनः विकासरभ्याः, कुड्मला मुकुलाः यस्यास्सा मन्दहासमनोहरदन्तमुकुला च गम्यते । दरकम्पिनी वायुस्पर्शादीष- कम्पा सात्विकवेपथुमती च । नवा लता वल्ली, तस्सदशी कान्ता च गम्पते । मृपेण की । दशा । करणेन । दरादराभ्यो भयतृष्णाभ्याम् उपलक्षितेन सता। पपे पीता, गाढं दृष्टेत्यर्थः । उद्दीपकत्वाइरः, प्रियासादृश्याददरश्च । 'दरोऽस्त्री शाहभीगर्तेष्वल्पार्थे त्वव्ययम्' इति वैजयन्ती । अत्र प्रस्तुतविशेषणसाम्या- प्रस्तुतनाविकाप्रतीतेः समासोक्तिरलधारः । विशेषणानां तौल्येन यस प्रस्तुतवर्णनात् । अप्रस्तुतस्य गम्यत्वे सा समारोक्तिरिष्यत इति लक्षणात ॥८५ ·. M विचिन्वती: पान्थपतहिंसनैरपुण्यकर्माण्यळिकाळच्छलात् । व्यलोकयचम्पककोरकावळीस्स शम्बरारेबलिदीपिका इव ।। ८६॥ अमन्यतासौ कुसुमेषुगर्भज परागमन्धकरणं वियोगिनाम् । स्मरेण मुक्तेषु पुरा पुरारये तदङ्गभस्मेव शरेषु सङ्गतम् ।। ८७ ॥ पिकाइने शृण्वति भृङ्गहुकृतैर्दशामुञ्चत्करुणं वियोगिनाम् । अनास्थया सूनकरप्रसारिणीं ददर्श दूनः स्थलपग्निनी नलः ।।८८॥ विचिन्वतीरिति ॥ पन्थानं गच्छन्ति नित्यमिति पान्थाः, निम्म- पथिकाः। "पन्थे णः नित्यम्" इति णप्रत्ययः । पन्था देशश्च । त एव पता: पक्षिणः । 'पतङ्गः पक्षिसूर्ययोः' इत्यमरः । तपाम् , हिंसनैर्वधैः, अपुण्यकर्माणि । अळयः कजलानीवेत्युपमितसमासः । तेषां छलादित्यपढ़वालकारः । विचिन्वतीः सह्नतीः हिंसापापकारिणीरित्यर्थः । चम्पककोरकावळी: । शम्बरारेः स्मरस्य । बलिदीपिकाः पूजादीपिका इवेत्युत्प्रेक्षा । स नलो व्यलोकयत् ॥ ८६ ॥ अमन्यतेति ॥ असी नल: कुसुमान्येव इषवः कामबाणाः, तेषां गर्भजं गर्भजातम् । वियोगिनामिति कर्मणि षष्ठी । अनन्धा अन्धाः क्रियन्ते भनेनेत्यन्धकरणम् । “आन्यसुभग" इत्यादिना व्यर्थे ख्युन्प्रत्ययः । “भरु- द्विषत्' इत्यादिना मुमागमः । तं परागम् , पुरा पूर्व, पुरारये पुरहराय । स्मरेण मुक्केषु शरषु । सातं संसकं तस्य पुरारेरणे यद्भस्म तदिवामन्यते- त्युत्प्रेक्षितवानित्यर्थः । पुरा पुरारये ये मुक्तास्त एवैते पुरोवर्तिनः, कुसुमेषण इत्यभिमानः । अन्यथा एषां तदाभस्मसमोत्प्रेक्षानुत्थानादिति ॥ ८७ ॥ पिकादिति ॥ वने श्रोतरि, पिकाद्वक्तः सकाशात् , भृङ्गहुकृतैः । बियोगिनां दशां अळिहुधारकृतां दुरवस्थामित्यर्थः । उदश्चत्करुणं विकसदक्ष- विशेषम् । उद्यत्कृपञ्च यथा तथा गण्यति सति । 'करुणस्तु रसे वृक्षे कृपा करणा मता' इति विश्वः । भनास्थया श्रोतुमनिच्छया सून प्रसूनमेव करं .

·साम्ये रसालसालस्समदृश्यतामुना स्फुरहिरेफारवरोषहुतिः । समीरलोलैर्मुकुलैर्वियोगिने जनाय दित्समिव सर्जनामयम् ॥८९॥ दिने दिने त्वं तनुरेधि रेऽधिकं पुनःपुनर्मूर्छ च मृत्युमृच्छ च । इतीव पान्थं शपतः पिकान द्विजान सखेदमैक्षिष्ट स लोहितेक्षणान् ।। न प्रसारयतीति तथोक्ताम् । अनिष्टकयां करेण वारयन्तीमिव स्थितामित्यर्थः । सूनकरेति रूपकानुप्राणिता गम्योत्प्रेक्षेयम् । स्थलपद्मिनीम् । नलः, दून: परितप्तस्सन । “दूयतेः कर्तरि कः" । 'लादिभ्य" इति निष्ठानत्वम् । ददर्श ॥ ८८॥ रसालेति ॥ अमुना नलेन स्फुरहिरेफारवः भ्रमरमकार एवं रोषेण या हुकृति कारः सा यस्य सः। समीरलोलैर्वायुचलै: मुकुलैरङ्गुलिभिरेवेति भावः। वियोगिने जनाय । तर्जनाभयम् । दित्सन् दातुमिच्छत्रिव स्थितः । “ददातेः सन्प्रत्ययः" । " सनि मीमा" इत्यादिना इसादेशः। “अत्र लोपोऽभ्यासस्य" इत्यभ्यासलोपः । “सस्यार्धधातुक" इति सकारस्य तकारः .। रसालसाल: चूत- वृक्षः, समदृश्यत सम्यग्दृष्टः । द्विरेफेल्यादि रूपकोत्थापितेयं तर्जनाभयजनगो- प्रेक्षांत सङ्करः ॥ ८९॥ 1 . दिने दिन इति ॥रे इति हीनसम्बोधने । रे, त्वं दिने दिने । अधिकं तनुरेधि कृशो भव । “अस्तेर्लोटि सिप्"। " शुझस्भ्यो हेर्षिः" इति धित्वम् , “ ध्वसोरेद्धावभ्यासलोपश्च" इत्येत्वम् , “भसोरलोपः" इत्यकारलोपः पुनःपुनर्मूर्छ च । मृत्यु मरणम् । प्रच्छ चेति । पान्यं नित्यपथिकम् , शपतः शपमानानिव स्थितानित्युत्प्रेक्षा । लोहितेक्षणान् रकदृष्टीन् । एकत्र स्वभावतः, अन्यत्र रोषाचेति द्रष्टव्यम् । पिकान् द्विजान्, कोकिलान् पक्षिणो ब्राह्मणांच, स नलः, सखेदम् ऐशिष्ट । खस्याप्युक्तशायेति भावः ॥ १...

·प्रथमः सर्गः। अळिमजा कुड़मलमुच्चशेखरं निपीय चाम्पेयमधीरया दृक्षा । स धूमकेतुं विपदे वियोगिनामुदीडशाशहितवानशस्त ॥ ९१ ॥ गलत्परागं भ्रमिभङ्गिमिः पतत्प्रसक्तभृङ्गावलि नागकेसरम् । स मारनाराचनिघर्षणस्वलज्ज्वलत्कणं शाणमिव व्यलोकयत् ।। तदनमुरिश्य सुगन्धि पातुकाश्शिलीमुखालीः न माद्गुणस्पृशः । स्वचापदुर्निर्गतमार्गणभ्रमात् स्मरः स्वनन्तीरवलोक्य लज्जितः ।। अळिनजेति ॥ अळिसजा भ्रमरपङ्खया, उच्चशंखरं उम्रतशिरोभूषणं, तिमलिनाङ्गमित्यर्थः । 'शिखाखापीडशेखरौ' इत्यमरः । चाम्पेयं चम्पक- विकारं कुड्मलम् । 'अथ चाम्पेयश्चम्पको हेमपुष्पकः' इव्यमरः । नन्वयुक- मिदम् । “न षट्पदो गन्धफलीमजिघ्रन्" इत्यादौ अळीनां चम्पकस्पर्शाभाव- प्रसिद्धेरिति चेत्र, स्पृशन्त्येव । किं तु स्पृष्टा म्रियन्ते तावतैव स्पर्शाभावप्रसिद्धि- रिति कचित्कीर्तितः परिहारः । अथवा चाम्पेय नागकेसरम् । 'चाम्पेयः केसरो नागकेसरः काश्चनाह्वयः' इत्यमरः । अधीरया दृशा निपीय, विक्लवदृष्ट्या गाढं दृष्ट्वा आशक्तिवान् किश्चिदनिष्टमुत्प्रेक्षितवान् स नमः । “अनिष्टाभ्यागमो- स्प्रेक्षां शंकामाचक्षते बुधाः" इति लक्षणात् । वियोगिनां विपदे । उदीतम् उत्थित धूमकेतुम् , अशकत । अतर्कयदित्युत्प्रेक्षालहारः ॥ ९१ ॥ गळदिति ॥ स नल:, गळत्परागं निर्यद्रजसं, भ्रमिभत्रिभिः भ्रमण- प्रकारैः, उपलक्षितं, पतत् भ्रश्यत् । प्रसक्तभृङ्गावकि संसकाळिकुल, भगकेसरं कुसुमविशेष, मारनाराचनिघर्षणैः, स्खलन्तः लुठन्तः, ज्वलन्तश्च कणाः स्फुलिङ्गाः, यस्य तम् निकषोपलमिवेत्युत्प्रेक्षा । ध्यलोकमत् । 'शाणस्तु निकषः कषः' इत्यमरः ।। ९२ ॥ सदामिति ॥ सुगन्धि शोभनगन्धम् । “गन्धस्य" इत्य समासान्त इकारः । तदनं तस्य नलस्य भामुहिश्य नक्षीकस्य, गुणो गन्धादिः ·महलसत्पल्लवकण्टकैः क्षतं समुपरवन्दनसारसौरभम् । स वारनारीकुचसधितोपमं ददर्श मालूरफलं पवेळिमम् ॥ ९४॥ युववयीचित्तनिमज्जनोचितप्रसूनशून्येतरगर्भगहरम् । स्मरेषुधीकृत्य धिया भयान्धया स पाटलाया: स्तबकं प्रकम्पितः।। . मौर्वी च । 'गुणस्त्वात्तिशब्दादिज्येन्द्रियामुख्यतन्तुषु' इति वैजयन्ती । तत्स्पृशः तद्युकात् । “स्पृशोऽनुदके” इति विन्प्रत्ययः । कुसुमादपादानात् पातुकाः घावन्तीः । " लषपत" इत्यादिना उकम्प्रत्ययः । खनन्तीः, शिली- मुखाळीरळिपलीः, बाणपतीश्च, अवलोक्य । स्मरः खचापात् पौष्पात्, दुर्निर्गता विषमनिर्गताः, ये मार्गणा बाणाः, तद्धमाद्धेतोः, लजितोऽभवत् । नूनमिति शेषः । दुर्निर्गतषवो अधिकं स्वनन्तीति प्रसिद्धम् । अत्र स्वनच्छिलीमुखेषु दुर्निर्गतमार्गणभ्रमात् भ्रान्तिमदलकारः । स च शिलीमुखेति श्लेषानुप्राणितः । तदुत्पापिता चेयं स्मरस्य लज्जितत्वोत्प्रेक्षेत्यनयोरङ्गाशिभावेन सङ्करः ॥ १३ ॥ मरुदिति ॥ मरुता, लसत्पालवानां चलत्किसलयाना, कण्टकैः तीक्ष्णाप्रै. रवयवैः, क्षतम् । अन्यत्र, लसद्विटन सैः क्षतमिति गम्यते । समुञ्चरत् परितः प्रसर्पत् , चन्दनसारस्येव सौरभं यस्य तत् । अत एव वारनारीकुचेन वेश्या- स्तनेन, सश्वितोपमं सम्पादितसादृश्यमित्युपमालकारः । 'वारली गणिका बेश्या' इत्यमरः । कुलानासु नखक्षतावनौचित्याद्वारविशेषणम् । पचेळिमं स्वतः पकम् । “कर्म कर्तरि केळिम उपसापानम्" इति पचेः केळिमम्प्रत्ययः । मालूरफलं बिल्वफलम् । 'बिल्वे शाण्डिल्यशैलूषौ मालूरश्रीफलावपि' इत्यमरः। सनलो ददर्श ॥ ९४ ॥ - युषद्वयीति ॥ युवा च युबतिश्च तयोयूनोः, यी मिथुनम् । तस्याः वित्तयोः कर्मणोः । मजने । ण्यन्ताल्ल्युट् । उचितैः क्षमः, प्रसूनैः पुष्पवाणैः, 'शून्येतरवशून्यं. पणे गर्भगहरं यस्य तम् । पाटलायाः पाटलपास्य. स्तबकं .

·१५ 2 मुनिद्रुमः कोरकितश्शितियुतिर्वनेऽमुनाऽमम्बत सिंहिकासुतः ।। तमिस्रपक्षत्रुटिकूटभक्षितं कलाकलापं किल वैधवं वमन् ॥ ९६॥ पुरो हठाक्षिप्ततुषारपाण्डरच्छदावृतेर्वीरुषि पद्धविभ्रमाः । मिळनिमीलं विदधुर्विलोकिता नभस्वतस्तं कुसुमेषु केलयः ॥ ९७ कुसुमगुच्छम् , भयान्धया भयमूढया, धिया भयजन्यभ्रान्त्येत्यर्थः । स्मरेपु- धीकृत्य कामतूणीकृत्य, तथा वित्रम्येत्यर्थः। अत एव भयात् प्रकम्पितः चकम्पे। अत्र'पाटलस्तबके मदनतूणीरभ्रमात् भ्रान्तिमदलङ्कारः । “कविसम्मतसारश्या- द्विषयेऽपिहितात्मनि । आरोप्यमाणानुभवोयत्र स भ्रान्तिमान्मतः ॥” इति लक्षणात् ॥ १५॥ मुनिद्रुम इति ॥ अमुना नलेन, वने, कोरकितः सजातकोरका, शितियुतिः पत्रेषु कृण्णच्छविः, मुनिमः अगस्त्यवक्षः, तमिस्रपक्षे, त्रुटिकूटेन क्षयव्याजेन, भक्षितम् । अभक्षितत्वे कुतः क्षय इति भावः । अत्र कूटशम्देन क्षयापहवेन भक्षणारोपादपहवभेदः । वैधवं चान्द्रमसम् । 'विधुः सुधांधः शुभ्रांशुः' इत्यमरः । कलाकलापं कलासमूह, बमन् उद्गिरन् , सिंहिकायाः सुतो राहुः, अमन्यत किल । अत्र कोरकितशितिद्युतित्वाभ्यां मुनिङमस्येन्दुकला कलापवमनविशिष्टराहुत्वोत्प्रेक्षा । सा चोकापहवोत्थापितेति सारः ॥१६॥ . , . पुर इति ॥ पुरोऽग्रे, हठाजटिल्याक्षिप्ता कृष्टा, तुषारण हिमेन, पाण्डराणां छदानां पत्राणां, तुषारवत्पाण्डरस्य, छदस्याच्छादकस्य, वनस्व , आवृतिः आवरणम् येन तस्य नभस्वतः वायोः, वीरुषि लतायाम् । बदा. भनुबद्धाः, विभ्रमा भ्रमणानि लीलाश्च यासु ताः । कुसुमेषु विषये, कलयः क्रीडाः । कुसुमेषुकेलयः कामक्रीडाश्च । बिलोकिताः सत्यः तं नकम् । मिलन्ती सजन्ती निमीला मीलनश्च यस्य तम् । विदधुः निमीलिताक्षं कुरित्सर्षः । 7.

·गवा यदुत्समतले विशालतां दुमारिशरोभिः फलगौरवेण ताम् । कथं स धात्रीमतिमात्रनामितैर्न वन्दमानानभिनन्दति स्म तान ।। नृपाय तस्मै हिमितं वनानिलैस्सुधीकृतं पुष्परसैरहर्महः । विनिर्मित केतकरेणुभिस्सितं वियोगिनेऽदत्त न कौमुदी मुदः ।। विरहिणामुद्दीपकदर्शनस्य दुस्सहदुःखहेतुत्वादन्यत्र “नेक्षेतार्क न ननां स्त्री न च संसकमैथुनम्" इति निषेधादिति भावः । भन्न प्रस्तुतनभस्वद्विशेषण- सामर्थ्यादप्रस्तुतकामुकविरहप्रतीतेः समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ९ ॥ गता इति ॥ द्रुमाः, यम्या धायाः उत्सङ्गतले उपरिदेशे, आदेशे च । विशालता वृद्धि गताः। तां धात्री भुवं, मातरच, उपमातरं वा । 'धाती जनन्यामलकीवसुमत्युपमातृषु' इत्यमरः । “कर्मणि शून्' इति दिवो दधाते- यो ट्रन्प्रत्ययः । फलगौरवेण सुकृतातिशयेन, फलभरेण च हेतुना । भतिमात्रं नामितैः प्राहीकृतैः । नमेर्मित्वविकल्पाद्रखाभावः । शिरोभिरत्रै- रुत्तमाझैश्च । वन्दमानान् स्पृशतोऽभिवादयमानांश्च, तान् प्रकृतान् । अत एव यच्छन्दानपेक्षा । स नलः, कथं नाभिनन्दति स्म अभिननन्दैवेत्यर्थः । क्षाणां क्षेत्रानुरूपफलसम्पतिम् , अपत्यानां मातृभक्तिं च को नाग नाभि- नन्दतीति भावः । अत्रापि विशेषणसामर्थ्यात् पुत्रत्वप्रतीतेः समासोक्किरलकारः॥ अत्रातपस्य चन्द्रिकात्वरूपणाय तदर्मान् सम्पादयति-नृपायेति ॥ बनानिलैः उद्यानवनवातः, हिमं शीतलं कृतं हिमितम् । “तत्करोति" इति मन्तात्कर्मणि कः । पुष्परसैः 'वनवातानीतैः मकरन्दैः, सुधीकृतं अमृतीकृतं, तथा केतकरेणुभिः, सितम्, विनिर्मितं शुभ्रीकृतम् । अहो महः तेजः महर्महः भातपः । “रोः मुपि" इति रेफादेशः । तदेव कौमुदीति व्यस्वरूपकम् । पियोगिने तस्मै नृपाय । मुदः प्रमोदान , नादत्त न दत्तवती । प्रत्युतोद्दीपक- बाभूदिति भाषः ॥ ९९ ॥ .

·५
वियोगभाजोऽपि नृपस्य पश्यता तदेव साक्षादमृतांशुमाननम् ।।
पिकेन रोषारुणचक्षुषा मुहुः कुहूरुताहूयत चन्द्रवैरिणी ॥ १०॥
अशोकमर्यान्वितनामतशयागतान शरण्यं गृहशोचिनोऽध्वगान् ।
अमन्यतावन्तमिवैष पल्लवैः प्रतीष्टकामज्वलदखजालकम् ॥ १०१॥
.
वियोगभाज इति ॥ वियोगमाजोऽपि वियोगिनोऽपि, नृपस्य ।
तदाननमेव, साक्षादमृतांशुं प्रत्यक्षचन्द्रम् , पश्यता । अत एव रोषादद्यापि
चन्दतां न जहातीति क्रोधादिव अरुणचक्षुषा पिकेन । चन्द्रवैरिणी कुहूः
निजालाप एव कुहूर्नष्टचन्द्रामावास्यति श्लिष्टरूपकम् । 'कुहूस्स्यात्कोकिलालाप-
नष्टेन्दुकलयोरपि' इति विश्वः । मुहुराष्ट्रयतोऽत आहूता किमित्युत्प्रेक्षा :
पूर्वोकरूपकसापेक्षेति सङ्करः। आननचन्द्रस्पेयमेष कुर्राहयनीया । भस्या एप
तत्कान्तिहारित्वसम्भवादिति भावः ॥ १०॥
'अशोकमिति ॥ एष नलः, पालवैः, प्रतीष्टानि प्रतिगृहीतानि.संचनानि,
कामज्वलदस्त्राणि तद्रूपाणि, मालकानि क्षारकाः बालमुकुलगुच्छा येन तम् ।
पल्लवसंछन्नजालकरूपकामास्वमित्यर्थः । अन्यथा तदर्शनादेव ते मियेरमिति
भावः । अशोकम् । अत एवार्थान्वितनामता नास्ति शोको यस्मिनिस्यन्वर्थ-
संज्ञता तत्कृतया आशया । अस्मानप्यशोकान् करिष्यतीत्य मिलाषण । पारणे
रक्षणे साधु समर्थ शरण्यम् । मत्वेति शेषः । 'शरणं रक्षणे गृह' इति विनः।
आगतान् शरणागतानिस्यर्थः । गृहान् दारान् सोचन्तीति गृहयोचिनः गृहा-
नुदिल्य शोचन्त इत्यर्थः । 'गृहाः परन्यां गृहे स्मृताः' इति विश्वः। ममगान्
प्रोषितान् भवन्तमिव धरणागतरक्षणे महाफमस्मरणात् । अन्वया महादोष
स्मरणाचे रक्षन्तमिवेत्यर्थः । श्रमन्यत हातवान् । भन्मभीरूणां तद्रोपनमेव
रक्षोपाय इति भावः ॥ १.१ ॥

·'नताका T विकासबापीतटबीपिवादनापिकालिगीतेशिक्षिकास्थलाघवात् । बनेऽपि वौर्यत्रिकमारराध तक भोगमामोति न भाग्यभाग्जनः ।। तदर्थमध्याप्य जनेन तद्वने शुका विसृष्टाः पटवस्तमस्तुवन् । स्वरामृतेनोपजगुश्व शारिकास्तथैव तत्पौरुषगायनीकृताः ॥ १०३ इतीष्टगन्धाढ्यमटनसौ वनं पिकोपगीतोऽपि शुकंस्तुतोऽपि च । अविन्दतामोदभरं बहिः परं विदर्भसुभ्रूविरहेण नान्तरम् ॥ १०४ विलासेति ॥ विलासवापी विहारदीपिका तस्यास्तटे वीचीनां बाइनास्पिकानामळीनाञ्च गीतेईनात् , शिखिरी मयूराणाम् , लास्थलाघवात् नृत्तनैपुण्याच । बनेऽपि । तं नलम् , तौर्यत्रिक नृत्तगीतवाद्ययं, कर्तृ, भारराध आराधयामास । तथा हि भाग्यभाक् भाग्यवान् जनः क । भुज्यत इति भोगः सुखम् । तं नाप्नोति सर्वत्वाप्नोतीत्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः॥ १०२ ॥ तदर्थमिति ॥ जनेन सेवकजनेन, तदर्थ नलप्रीत्यर्थम् । अध्याप्य सति पाठयित्वा तस्मिम् बने, विसृष्टाः मुक्काः । पटवः स्फुटगिरः । शुकास्त मलम् अस्तुवन् । तथैव शुकबदेव । तदर्थमध्याय मुक्ताः । तत्पौरुषस्य जलपराक्रमस्य, गायिभ्यो गायकाः कृताः गायिनीकृताः, शारिकाः स्वरामृतेन मधुर स्वरेणत्यर्थः । उपजगुरु ॥ १०३ ॥ 'इतीति ॥ इति इटगन्धात्यम् इष्टसौगन्ध्यसम्पन्नं, वनमटन् । 'देश- कालावगन्तव्याः कर्मसंज्ञा स्वकर्मणाम्' इति बनस्य देशत्वाकर्मत्वम् । असो भा, पिकै कोकिलैः, उपगीतोऽपि पुकैः स्तुतोऽपि च । परं केवलम् । 'परं साबुत्तमानाप्पैरिदूतेषु केवक' इति विश्वः । बहिः, आमोदभरं सौरभ्यातिरेक- मेष, भविन्दत । विदर्भसुभूपिरहेज हेतुना । आन्तर भामोदमरं आनन्दाति- २, माविन्दत म लम्बवान् । प्रत्युतदुःखमेवान्वभूवित्वर्षः। 'आमोदो गन्ध- हयोः इति विश्वः ॥ १०४॥ .

·करेण मीनं निजकेतनं दधमालवालाम्बुनिवेशशड्या । व्यकि सर्वर्तुषने बने मधुं स मिलमत्रानुसरमिव स्मरः ॥ १०५ लताबलालास्यकलागुरुस्तरुप्रसूनगन्धोत्करपश्यतोहरः । असेवता, मधुगन्धवारिणि प्रणीतलीलाप्लवनो वनानिलः ॥१०६ अथ स्वमादाय भयेन मन्थनाचिरत्ररत्नाधिकमुषितं चिरात् । निलीय तस्मिन्निवसनपानिधिर्वने तटाको ददृशेऽवनीभुजा ॥१०७ करेणेति ॥ स नलः, निजकेतन निजलाञ्छनं, मीनं दुमालबालाम्बुषु, निवेशशझ्या प्रवेशभिया करेंण, दधत् तादृक्छुभरेखाव्याजेत दधान इत्यर्थः । सर्वर्तुषने सर्वर्तुसङ्कले । अत्र अस्मिन् वने, मितं सखायं, मधुं वसन्तम् , अनु- सरन, अन्विध्यन् , स्मर इव व्यतर्कि तर्कित इत्युत्प्रेक्षा ॥ १०५ ॥ लतेति ॥ लता एवाबलाः, तासां लास्यकलासु मधुरनृत्यविद्यासु, गुरुरुपदेष्टेति मान्योक्तिः । तरुप्रसूनगन्धोत्कराणां वृक्षकुसुमसौरभसम्पदा, पश्यतोहरः पश्यन्तमनादल्य हरः, प्रसह्यापहतत्यर्थः । ‘पश्यतो यो हरत्वर्थ स चोरः पश्यतोहरः' इति हलायुधः । “पचाद्यम्" । “षष्टी चानादरे" इति षष्ठी । “वाग्दिक्पश्ययो युक्तिदण्डहरेषु" इत्यलुक् । एतेन सौरभ्यमुत्तम् । मधु मकरन्द एव, गन्धवारि गन्धोदकं, तत्र प्रणीतलीलाप्लवनः कृतलीलावगाह इति शैत्योक्तिः । ईदृग्वनानिलः । अमुं नलम्, असंवत । गुणवानेव सेवकः सेव्यप्रियो भवतीति भावः ॥ १०६ ॥ अथेति ॥ अथ बनालोकनानन्तरं मन्धनाद्भयेन । धनार्थ पुनर्मथिष्य- न्तीति भयादिति भावः । चिरात्, उचितं सवितं, चिरनं चिरन्तनम् । "चिरपरुत्परारिप्रगेभ्यः नोवतव्यः" इति अप्रत्ययः । तब तद्रनाधिकम् । 'रनं स्वजातिश्रेष्ठेऽपि' इत्यमरः। खं धनम् , आदाय तस्मिन् बने । निली- यान्तर्धाय निषसन् वर्तमानः अपांनिधिरिवेत्युत्प्रेक्षा । तटाक: सरोविशेषः, अवनीभुजा राक्षा, ददृशे दृष्टः ॥ १.७॥ : .

·पयोनिलीनाभ्रमुकामुकावलीरदाननन्तोरगपुग्छसच्छवीन् । जलार्धनद्धस्य तटान्तभूमिदो मृणालजालस्य निभावभार यः ।। तटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटास्फुटानुबिम्बोदयचुम्बनेन यः । बमौ चलद्वीचिकशान्तशातनस्सहस्रमुचैःश्रवसामिव श्रयन् ।।१०९ सिताम्बुजानां निवहस्य यश्छलाद्मावलिश्यामलितोदरश्रियाम् । तमस्समच्छायकलङ्कसङ्गुलं कुलं सुधांशोबहुलं वहन् बहु ॥ ११० . यदुक्तं धनमादायेति तदेवात्र सम्पादयति । पय इत्यादि नवभिः श्लोकैः -पय इति ॥ यस्तटाकः, जलेनार्धरुद्धस्य अर्धस्छन्नस्य, तटान्तभूभिदस्तट- प्रान्तदेशनिर्गतस्येत्यर्थः । मृणालजालस्य बिसवृन्दस्य, निभायाजादित्यपलवाल- कारः। 'निभो व्याजसहक्षयोः' इति विश्वः । अनन्तोरगस्य शेषाहः, पुरछेन सरथ्वीन सवर्णान् , तद्वद्धवलानित्यर्थः । पयोनिलीनानां, अभ्रमुकामुकावलीना ऐरावणश्रेणीना, रदान दस्तान् , बमार । तत्र एक एवैरावण: अत्र त्वसङ्ख्या इति व्यतिरेकः । अभ्रमुकामुक इति द्वितीयासमासा मधुपिपासुरितवत् । "न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधात् । “लषपत" इत्यादिना कमेरुकाम्- प्रलयः॥ १०८ ॥ तटान्तविश्रान्तेति ॥ यस्तटाकः, तटान्ते तटप्रान्ते, विधान्ता या तुमच्छटा नलानीताश्वश्रेणी तस्याः स्फुटं यथा तथा अनुविम्योदयचुम्बनेन प्रतिबिम्बाविर्भावव्याप्त्या निमित्तेन, जय एवं कशास्तासाम् अन्तशातनैः अप्रताउनैः। "भवादेस्तानी कशा इत्यमरः । बलदुबलत् । उचैःश्रवा- सहवं धयन् प्राप्नुवनिव । बभावित्युत्प्रेक्षा । व्यतिरेकच पूर्ववत् । एतेन नलाभाना उच्चैःश्रवासाम्य गम्यत इत्यलहारेण वस्तुवनिः ॥ १.९॥ सिताम्बुजानामिति । सलटाकः, अनिभिः, श्यामलितोदरश्रियां श्यामीकृतमध्यशोभानां, सिताम्बुजानां पुण्डरीकाना, निवहस्य, छलात् ।

·रथानभाजा कमलानुषङ्गिणा शिलीमुखस्तोमसखेन शाङ्गिणा । सरोजिनीस्तम्बकदम्बकैतवात् मृणाळशेषाहिभुवान्वयायि यः । तरङ्गिणीरङ्कजुषस्स वल्लभास्तरङ्गरेखा बिभरांबभूव यः । दरोद्गतैः कौकनदीघकोरकैधृतप्रवाळाङ्कुरसञ्चयश्च यः ॥ ११२ ॥ तमस्समच्छायैः तिमिरसवर्णैः, कल हैः समुलं बहुलं सम्पूर्णे, बबनेकं सुधांशोः चन्द्रस्थ, कुलं वंशं, वहन् बभौ । अत्र छलशब्देन पुण्डरीकेषु विषयापहवेन चन्द्रत्वारोपादपह्नवभेदः । व्यतिरेकस्तु पूर्ववत् ॥ ११ ॥ रथाङ्गेति ॥ यस्तटाकः, रथाङ्गं चक्रवाकं, चक्रायुधं च । यद्यपि चक्रवाके रथाङ्गनामेति प्रयोगो रूढः, तथापि प्रायेणास्य चक्रशब्दपर्यायत्वेन प्रयोगदर्शनानददस्थापि उभयत्र प्रयोग मन्यते कविः । तद्धाजा। भजो बिन कमलैः कमलया च, अनुषङ्गिणा संसर्गवता, शिलीमुखस्तोमसखेन अळिकुल. सहचरेण । अन्यत्र सखिशब्दः सादृश्यवचनः, तत्सनणेनेत्यर्थः । मृणा शेषा- हिरिवेत्युपमितसमासः । तद्रुवा तदाकारेण । अन्यत्र मृणालमिव शेषाहिः तद्भुवा नदाधारकेण, शाणा विष्णुना, सरोजिनीनां स्तम्बाः गुल्माः । 'अप्रकाण्डे स्तम्बगुल्मी' इत्यमरः । तेषां कदम्बस्य कैतवामिषात्, अन्व. यायि अनुयातोऽधिष्ठित इति यावत् । अत्रापि कैतवशब्देन स्तम्बत्वमपाल्प तत्र शामित्वारोपादपलवभेदः ॥ १११ ॥ तरङ्गिणीरिति ॥ किश्च, यस्तटाकः, अङ्कजुषः अन्तिकभाजः, उत्सर, सानीथ । तरङ्गरेखास्तरराजिरेव स्ववालभास्तरङ्गिणीरिति व्यस्तरूपकम् । बिभरांबभूव बभार । “भीहीभृहुवां श्लवच" इति विकल्पादाम्प्रत्ययः । किन यस्तटाकः, दरोगतः ईषदुडुद्धैः, कोकनदौघकोरकैः रकोत्पलषण्डकलिकाभिः, धृतप्रवालाकुरसञ्चयः धृतविद्रुमाहुरनिकरथेति । अत्रापि कोकनदीघकोरकाणां विद्यमत्वेन रूपणाद्रूपकमेव ॥ ११२ ॥ .

·महीयस: पङ्कजमण्डलस्य यश्छलेन गौरस्य च मेचकस्या नलेन मेने सलिले निलीनयोस्त्विषं विमुञ्चन्विधुकालकूटयो । चलीकृता यत्र तरङ्गरिङ्गणैरबालशैवाललतापरम्पराः । ध्रुवं दधु डबव्यवाडधस्स्थितिप्ररोहत्तमभूमधूमताम् ॥ ११४ ॥ प्रकाममामोदभरं विवृण्वती करम्बितादित्यमवाप्य कण्टकैः । धृतम्फुटश्रीगृहविग्रहा दिवा सरोजिनी यत्प्रभवाप्सरायिता ॥११५ . . . महीयस इति ॥ यस्तटाकः, महीयसः महत्तरस्य, गौरस्य च, मंच- कस्य च, पजमण्डलस्य सितासितसरोजषण्डयोः, छलेन सलिले निलीनयोः विधुकालकूटयोः, सितासितयोरिति भावः । विषं विमुशन् विरजनिव नलेन मेने । अत्र छलेन विमुश्चनिवेति सापहवोत्प्रेक्षा ॥ ११३॥ चलीकृता इति ॥ यत्र यस्मिन् तटाके, तरङ्गारिशणैः तरङ्गका पनैः, चलीकृताः चालीकृताः, अबालानां कठोराणां, शैषाललतानाम् , परम्पराः पञ्जयः, हव्यं बहतीति हव्यवाडग्निः । "वाहश्च" इत्यणप्रत्ययस्य छन्दोमात्र- विषयत्वादनादरेण भाषायां प्रयोगः । बाडवहव्यवाहो बडबामेः, अधःस्थिला अन्तरवस्थानेन, प्ररोहत्तमो बहिःप्रादुर्भवत्तमो भमा येषां ने व ते धूमाश्च तेषां भावस्तत्ता तो दधुः, बहिरुस्थितधूमपटलवद्वभुरित्यर्थः । ध्रुवमित्युप्रेक्षा- याम् ॥ ११४ ॥ प्रकाममिति ॥. आदित्यं सूर्यम् , अवाप्य । प्रकामं कष्टकैः नाळगतै- स्तीक्ष्णाप्रैरवयवैः, करम्बिता दन्तुरिता । अन्यत्र आदित्यम् अदितिपुत्रमिन्द्रम् , भवाप्य कण्टकैः पुलकैः करम्बिता । अत एव आमोदभरं परिमळसम्पदं, आनन्दसम्पदश्च । विवृण्वती प्रकटयन्ती । दिवा दिवसेन, धृतानि स्फुटश्री. गृहाणि पानि यस्य सः विग्रहः स्वरूपं यस्यास्सा । अन्यत्र दिवा सर्गेण ' स्फुटश्रीगृहम् उज्ज्वलशोभास्पदं, विग्रहो देहो यस्यास्सा, खोकवासिनीत्योः । , " ..

·११ यदम्पुरमावावम्बितायतिर्मरुत्तरङ्गैस्तरळस्तटदुमः । निमज्य मैनाकमहीभृतस्सतस्ततान पक्षान् धुवतस्सपक्षमाम् ॥ पयोधिलक्ष्मीमुषि केलिपल्वले रिरंसुहंसीकलनादसादरम् । स तत्र चित्रं विहरन्तमन्तिके हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः । प्रियासु बालासु रतिक्षमासु च द्विपत्रितं पल्लवितश्च विभ्रतम् । स्मरार्जितं रागमहीरुहाङ्कुरं मिषेण चवोश्चरणद्वयस्य च ॥ . . यस्तटाकः, प्रभवः कारणं यस्यास्सा। यजन्या सरोजिनी . अप्सरायिता अप्सरा इवालरिता । उपमानात् “कर्तुःक्यद मलोपश्च" इति । ततः कर्तरि कः । * ओजसोऽप्सरसो नियम" इति गकारलोपः । श्लिष्टविशेषणेयमुपमा ॥ ११५ यदिति ॥ यस्य तटाकस्याम्बुपूरे, प्रतिविम्बितायतिः प्रतिफलितायामः, मरुत्तर : वातवीजनैः, तरल: तद्रुमः, निमज्य सतः वर्तमानस्य, पक्षान् पत्राणि धुवनः कम्पयर । मैन महीत: मैनाकाः, सपक्षतां सदृशता इन्द्रादिक्षितत्वात्पक्षका : नमानलमा ॥ ११६ ॥ पयांधीति ॥ अथ नैषधो निषधानां राजा नलः। “जनपदशग्दात् क्षत्रियाद ” । ज्योधिलक्ष्मभुषि तत्कल्प इत्यर्थः । तत्र केलिपल्वले काटा. सरसि, रिमूना रन्तुमिन्टना, मानां कलनादेषु मधुरखरेषु, सादरं सस्पृहम् । अत एवान्तिक तपे विहरन्तं चरन्तम् । चित्रमदुतं, हिरण्मयं सुवर्ण- मयम् । दाण्डिनायनादिना निपातनात्साधुः । इंसम् अबोधि ददशेत्यर्थः ।। 'पुस्तमेष विशिनष्टि-प्रियास्विति ॥ बालासु अरतिक्षमासु, विधि- दासनगोषनास्वित्यर्थः । अन्यथा रागारासम्भवात् । रतिक्षमासु युवतिषु चेति द्विविधासु प्रियासु विषये कमात् । वडच्चोः प्रोव्योः । 'चञ्चुलोटिरुमे बियाम्' इत्यमरः । चरणद्वयस्य च मिषेण, द्विपत्रितं सातद्विषत्रं, पवितं ·काव्ये महीमहेन्द्रस्तमवेक्ष्य स क्षणं शकुन्तमेकान्तमनोविनोदिनम् । प्रियावियोगाविधुरोऽपि निर्भरं कुतूहलाक्रान्तमना मनागभून् ।। 4 सबा तपासवञ्च, बरबोर्द्वयोः संपुटितत्वसाम्याविपत्रितत्वम्। चरणयोस्तु विस- मरालित्वेन पल्लव साम्यात् पल्लवितत्वं राजहंसानाम् । लोहित वञ्चुचरणत्वात् तमिणत्युक्तम् । स्मगजित स्मरेणैव वृक्षारोपणोत्पादितमित्यर्थः । राग एवं महीरुहः, तस्थादुर रागयुक्तमहीरुहाङ्करं, बिभ्रतम् । चञ्चुपुटमि. द्विपतितं बालिकागोचररागम् । चरणमिषेण पल्लवितं युवतिविषयरागञ्च बिभ्रतमित्यर्थः । सः हंसम् अबाधीत पूर्वेणान्धयः । “नाभ्यस्ताच्छतुः" इति नुमप्रनिषेधः । क्षाकरः प्रथम द्विपत्रिनो भवति । पत्रात् पल्लवित इति प्रसिद्धम् । अत्र गागं बभ्रतमिति हसविशेषणादागस्य इंसाधिकरणत्वाकः प्रियास्वधिकरणभूताखिति उपाध्यायविश्वेश्वरमहारकव्याख्यानं प्रत्याख्येयम् । अन्यनिष्ठस्य रागस्य अन्या- धकरणवायोगात् न चायमेक एव उभयनिष्ठ इति भ्रमितव्यम् । तस्येच्छापर- यायस्य तथात्वायोगात् । अन्यथा युद्ध्यादीनामपि तथात्वापसी सर्वसिद्धान्त- वरोधाद्विषयानुरागाभावप्रसाच । उभयोरपि रागित्वसाम्यादुभयनिष्ठत्वभ्रमः वाञ्चित् । तस्मात्कामिनोरन्योन्याधिकरणरागयोरन्योन्यविषयत्वमेव नाधिकरण- वामिति सिद्धम् । प्रियास्विति विषयसप्तमीति सर्व रमणीयम् । अत्र रागमही- हारमिति रूपकम् च-चुचरणामेषणेत्यपहवानुप्राणितामति सारः । तेन । बाह्याभ्यन्तररागयो देऽपि तदभेदरूपातिशयोक्त्युत्यापिता चञ्चुच - याजनान्तरितम्यैव रागस्य बहिरङ्कुरितत्वोत्प्रेक्षा व्यज्यत इत्यलधारेणाल . ९- बनिः ॥ ११८॥ ' महीमहेन्द्र इति ॥ महीमहेन्द्रः भूदेवेन्द्रः, स नलः, एकान्तं नितान्तं नोविनोदयतीति तथोक्तम् । त शकुन्तं पक्षिणं, क्षणम् अवेक्ष्य । प्रयावियोगानिर्भरमतिमात्रं विधुरो दुःस्थाऽपि मनागीपत्कुतूहलाकान्तमनाः तुकान, अभूत् तं गृहीतुकामोऽभूदित्यर्थः ॥ ११९ ॥ -- .

·ल अवश्यमान्वेष्वनवग्रहप्रहा यया दिशा धांवति वेधसः स्पृहा । वणेन वात्यैव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशावशात्मना ।। अथावलम्ज्य क्षणमेकपादिकां तदा निदद्रावुपमल्वलं खगः । स तिर्यगावर्जितकन्धरश्शिरः पिधाय पक्षेण रतिकमालसः ।। संगीळमात्मानननिर्जितप्रभं ह्रिया नतं काधनमम्बुजन्म किम् । अबुद्ध तं विदुमदण्डमण्डितं स पीतमम्भःप्रभुचामरश्च किम् ॥ ननु कश्मीरशी चपलवृत्तिरस्य धीरोदातम्येत्याशक्य नात्र जन्तोः खातन्त्र्यं किं तु भाव्यर्थानुसारिणी विधातुरिच्छेव तथा प्रेरयतीत्याह- अवश्येति ॥ अवश्यभट्येषु अवश्यंभाव्यर्थेषु विषये । “भव्यगय" इत्यादिना कर्तरि यप्रन्ययान्तो निपातः : "लुम्पेदव्यमः कृत्व" इत्यवश्यमो मकारलोपः । अनवग्रहप्रहा अप्रतिबन्धनिर्बन्धा, निरशाभिानवशति यावत् । 'ग्रहोऽप्रह- निबन्धग्रहणेषु रणोद्यमः' इति विश्वः । वधमः स्पृहा विधातुरिरछा, यया दिशा धावति येन अध्वना प्रवर्तते । तयैव दिशा । भृशावशात्मना अत्यन्तपरतन्त्र- खभावेन, जनस्य नितेन तृणेन वाल्या वातसगृह इव । पाशादिभ्यो यः" अनुगम्यते । वेधसः स्पृहा कर्म ॥ १२० ॥ . चिकीर्षितार्थे दैवानुकूल्यं कार्यतो दर्शयति -अथेति ॥ अथ नलदृष्टि- पथप्राप्त्यनन्तरं, रातेक्लमालसः स खगो हंसः, तदा नलकुतूहलकाल एवं क्षणं, एकः पादो यस्यां क्रियायामित्येकपादिकाम् । एकपादेनावस्थानम् । मत्वर्थीयः छन्प्रत्ययः । "तद्धितार्थ" इत्यादिना सङ्ख्यासमासः । “यस्वेति च" इत्यकारलोपस्य स्थानिवद्भावेन ताद्रूप्याभावान पादः पदादेशः । तामेकपादिकां, अवलम्ब्य । तिर्यगावर्जितकन्धरः आवर्तितग्रीवस्सन् , पक्षण शिरः, पिधाय, उपपल्वलं पल्वलसमीप, निदद्री मुज्वाप । स्वभावाचिरलङ्कारः। "स्वभावोक्ति- रसौ चारु यथावद्वस्तुवर्णनम्" इति लक्षणात् ॥ १२१ ॥ सनालमिति ॥ स नल, त निद्राणं हंसम् , आत्मानननिर्जितप्रमं .

·कृतावरोहस्य हयादुपानही ततः पदे रेजतुरस्य बिभ्रती ।
तयो: प्रवाकैर्वनयोस्तथाम्बुजैनियोद्भुकामे किमु बद्धवर्मणी ॥
विधाय मूर्ति कपटेन वामनी स्वयं वलिध्वंसिविडम्बिनीमयम् ।
उपेतपार्श्वश्वरणेन मौनिना नृपः पतङ्गं समधत्त पाणिना ॥ १२४
निजमुखनिराकृतशोभम् । अत एव हिया नतं सनालं नालसहितं, काचनं
सौवर्ण, अम्बुजन्म अम्बुजं किम् । तथा विद्रुमदण्डेन प्रवालमयदण्डन मण्डितं
भूषितं, पीतं पीतवर्ण, अम्भःप्रभोः अपांपत्युर्वरुणस्य, चामरं किम् । इति.
शब्दोऽत्राध्याहार्यः । इति चाबुद्ध बुद्धवान् , उत्प्रेक्षितवानिवर्थः । बुध्यते डि
तङ् । “अषस्तथा| धः” इति तकारस्य धकारः ।। १२२ ॥
कृतेति ॥ ततस्तनिदानन्तरं, भयात्, कृतावरोहस्य कृतावतारस्य,
अस्य नलस्य, उपानही चार्मणी पादत्राणे । 'पादत्राणे उपानहीं' इत्यमरः ।
बिभ्रती बित्राणे । पदे चरण, नयोः प्रकृतयोः, वनयोः सलिलकाननयोः ।
'वने सलिलकानने' इत्यमरः । प्रवालैः पालवैः, तथा भम्बुजैश्च सहेत्यर्थः ।
सहार्थे तृतीया । नियोद्ध कामो ययोन्ते नियोद्धकामे युद्धकामे इत्यर्थः ।
"तुं काममनसोरपि" इति मकारलोपः । अतो बद्धवर्मणी किमु बद्धकवचे इव
रेजनुरित्युत्प्रेक्षा ॥ १२३ ॥
विधायेति ॥ अयं नलः, स्वयमेव कपटेन छगना । वामनी हल
गौरादित्वात् डीप् । बलिध्वंसिविडम्बिनी कंपटवामनविष्णुमूर्त्यनुसारिणीमित्यर्थः
मूर्ति विधाय कायं सहोच्येत्यर्थः । मौनिना निश्शब्देन । चरणेन । उपेतपार्थः
प्राप्तहंसान्तिकः पाणिना । पतझं पक्षिणं समधत्त सङ्कटितवान् अप्राहेत्यर्थः
समायोतिरलङ्कारः ॥ १२४ ॥

·प्रथमः सर्गः।
सदात्तमात्मानमवेत्य संभ्रमात्पुनःपुनः प्रायसदुत्लवाय सः ।
गतो विरुत्योड्यने निराशतां करौ निरोडुर्दशति स्म केवलम् ॥
ससम्भ्रमोत्पातिपतत्कुलाकुलं सर: प्रपद्योत्कतयाऽनुकम्पताम् ।
तमूर्मिलोलैः पतरागृहान्नृपं न्यवारयद्वारिरहै: करैरिव ।।
पतत्रिणा तद्रुचिरेण वञ्चितं श्रियः प्रयान्याः प्रविहाय पल्वलम् ।
चलत्पदाम्भोरुहन पुरोपमा चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥ १२७॥
,
.
.
तदात्तमिति ॥ स. हसः, आत्मानं, तदात्तं तेन नलेन, आत्तं गृहीतं,
अवस्य ज्ञात्वा, सम्भ्रमात् , उल्लवाय उत्पतनाय, पुनःपुनः प्रायसत् आयस्तवान्।
यसुप्रगान इति धातो ङि पुषादित्वात् लरहादेशः । अयने उत्पतने
निराशतां गतः, विहत्योत्क्रुश्य, निरोद्धः गृहीतुः, करी केवलं करावेव, दशति
स्म दष्टवान् । अत्रापि स्वभानोक्तिभेदः ॥ १२५ ॥
ससम्भ्रमेति ॥ ससम्भ्रमं सत्वरं, उत्पातिनोतीरामानेन, पतत्कुलेन
पक्षिसक्छन, आकुलं सर: कई । उत्कतया उन्मनस्कतया । "उत्क उन्मन:'
इति निपातनादभिधानाच साधुः । अनुकम्पतां दयालुता, प्रपद्य प्राग्य, तं नृपं,
अमिभिः लार बैले: बारिरह: करैरिति व्यस्तरूपकम् । पतगप्रहात् पक्षि-
ग्रहणान , न्यबारदिवेत्युत्प्रेक्षा । वास्तवनिवारणासम्भवादुरप्रेक्षा । निवारणस्य
करसाध्यस्पात्तत्र काय पणम् । अत एव इवस्योपमानाभावेन अनुसारा.
यहितान्वयेनाप्युत्प्रेक्षाव्य : त्वमिति रूपकात्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गिभावन सङ्करः ॥१२६
पतत्रिणेति ॥ हचिरेण पतत्रिणा हसेन, वश्चितम् । तत्पल्वलं सरः
प्रविहाय । यान्त्याः गच्छन्त्याः पियो लक्ष्म्याः, चलयां पदाम्भोरुहनपुराभ्या,
उपमा साम्य स्थास्मा कलहंसमण्डली कूले चुकूज। स्वयूध्यनशे तेषां कूजनं
खभावः । व हंसेनैव सह गच्छन्त्याः सर.शोभायाः, श्रीदव्या सहाभदाध्य-
बसायेन कूज. लहसमण्डल्या तन्नूपुरत्वमुत्प्रेक्ष्यत । उपमाशब्दोऽप्युपमार्था-
नुपपत्तेः सम्भावनालक्षक इत्यवधेयम् ॥ १२ ॥

·५६ न बासयोग्या वसुधेयमीदशस्त्वदङ्ग यस्याः पतिरुज्झितस्थितिः । इति प्रहाय क्षितिमाश्रिता नभः खगास्तमाचुक्रुशुरारवैः खलु ।। न जातरूपच्छदजातरूपता द्विजस्य दृष्टेयमिति स्तुवन् मुहुः । अवादि तेनाथ स मानसौकसा जनाधिनाथ: करपञ्जरस्पृशा ।। धिगस्तु तृष्णातरळं भवन्मनस्समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मनः । तवार्णवस्येव तुषारशीकरैर्भवेदमीभिः कमलोदय: कियान् ॥१३० . . न वासयोग्येति ॥ इयमीहग्वसुधा वासयोग्या निवासाही न । कुतः । मा भो यस्याः वसुधायाः, उज्झितस्थितिः त्यक्तमर्यादः, इंदृशः धातुकः, त्वं पतिरितीत्य खगाः क्षिति प्रहाय नमःश्रिताः त नलं आग्वैः उन्नध्वनिभिः, आचुकुशुः खलु । उक्तरीत्या सनिन्दोपालम्भं चकुरिवेत्युत्प्रेक्षा गम्या ॥ १२८ ॥ न जातरूपेति ॥ इयं ईटक , जातरूपच्छदैः सुवर्णपक्षः, जातरूपता उत्पनसौन्दर्य, द्विजस्य पक्षिणः, न दृष्टा अदृष्टचरी । हिरण्मयपत्री कुत्रापि न दृष्ट इत्यर्थः । इति मुहुः स्तुवन् । स जनाधिनाथः, अथास्मिन्नन्तरे करपअर- स्पृशा करतलगतेन, मानसं मानससरः, ओकः स्थानं यस्य तन मानसौकसा तेन हसेन । 'इंसास्तु श्रेतगहतकाङ्गा मानसौकम' इत्यमरः । अवादि उक्तः। बदेः कर्मणि छु ॥ १२९ ॥ तदेव चतुर्भिराह--धिगस्त्विति ॥ हेनो जन्म येषां तान् हेमजन्मनः हैमान् , मम पक्षान् पत्राणि, समीक्ष्य तृष्णातरलं आशावशगं, भवन्मनः धिगस्त्विति निन्दा । ‘धिनिर्भर्सननिन्दयोः' इत्यमरः । धिगुपयर्यादिषु त्रि विति धिग्योगात्मन इति द्वितीया । तुषारशीकरैर्हिमकणैः, अर्णवस्येव तक बमीभिः पक्षैः कियान् । कमलायाः लक्ष्म्याः कमलस्य जलस्य च, उदयो वृद्धिः, भवेत् । न कियानपीत्यर्थः ॥ १३०॥ .

·प्रथमः सर्गः। न केवलं प्राणिवधो वधो मम त्वदीक्षणाविश्वसितान्तरात्मनः । विहितं धर्मधनिबर्हणं विशिष्य विश्वासजुषां द्विषामपि ॥१३१ पदे पदे सन्ति भटा रणोद्भटा न तेषु हिंसारस एष पूर्यते । धिगीदृशं ते नृपतेः कुविक्रमं कृपाश्रये य: कृपणे पतत्रिणि ।। फलेन मूलेन च वारिभूरुहां मुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः । त्वयाध तस्मिन्नपि दण्डधारिणा कथं न पत्या धरणी घृणीयते ॥ न केवलमिति ॥ हे नृप, स्वदीक्षणात् यन्मूर्तिदर्शनात , विश्वसिता- न्तरात्मनो विनम्धचिनस्य विश्वस्तस्येत्यर्थः । म वधः केवल प्राणिवधः 'प्राणिमानवधः, न भवति । कितु, विश्वासघातपातकमित्यर्थः । ततः किमत आह---विश्रासजुषां विस्रम्भमाजां द्विषामपि, निबहणं हिंसनं, धर्मधनैर्धर्मपरै- भन्वादिभिः विशिष्यातिरिच्य, विहितं अतिगर्हितमित्यर्थः ॥ १३१ ॥ पदे पद इति ॥ रणोद्रटा: रणषु प्रचण्डाः, भटा योधाः, पदे पदे सन्ति सर्वत्र सन्तीत्यर्थः । वीप्सायां द्विर्भावः । एषः हिंसारसः हिंसारागः, तेषु भटेषु न पूर्यते । अत्र काकु: --न पूर्यते किमित्यर्थः । नृपतेमहाराजस्य ते तव, इंदृशमवध्ययधरूप, कुविकर्म कुत्सितपराक्रम, धिक् । यः कुविक्रमः, कृपाश्रय कृपाविषये, अनुकम्पनीये कृपणे दीने पतत्रिणि क्रमत इति शेषः॥ फलेनेति ॥ यस्य मम मुनेग्वि वारिभूरुहां जलाशयरुहाणां पद्मिनी- नाम् । अन्यत्र वारिरुहां भूगहाच, फलंन मूलेन च, इत्थमनेन दृश्यमानप्रकारेम, वृत्तयो जीविकाः । तस्मिभप्यनपराधेऽपीति भावः । दण्डधारिणा दण्डप्रयोका, अदण्ड्यदण्डिनेत्यथः । पत्या त्वया हेतुना । अद्य धरणी कथं न घृणीयते न जुगुप्सते, जुगुप्सत एवेत्यर्थः । 'घृणा जुगुप्मा कृपयोः' इति विश्वः । । घृणते: “कण्ड्वादिभ्यो यक्” इति यगन्ताह । तत्र पाठे “घृणिङ्" इति विकरणादात्मनेपदम् । अकार्यकारिणं भर्ताकपि गहन्ते गृहिण्य इति भावः । A ·नेपंधकाम्ये इतीरशस्सं विरचय्य वाड्यये मचित्रलक्ष्यकृपं नृपं खगः । दयासमुद्रे स तदाशयेऽतिधीवकार कारुण्यरसाग- गिरः ।। मदेकपुत्रा जननी जरातुग नवप्रसूतिर्वरटा नपस्विनी । गतिस्तयोप जनस्तमर्दयन्त्रहो विधे त्वां करुणा रुणद्धि नो । मुहूर्तमा निन्दया दयासखास्सखायरलवदश्रवो मम । निवृत्तिोप्या परं दुरुत्तरस्त्वयैव मातम्सुतशोकसागरः ॥ १३६ . , इतीति ॥ स्थ, स सग हंगा, तनां ईशी सनिन्दोपलम्भैः रित्यर्थः । वायविकारः । “एक ची निल! "टामिन' दांत मयट- प्ररायः । लियोऽभिवादनादाश्चर्य चित्रं पर बकाप्रपा बेलक्ष्य, पनिदर्शने तारवर्तनेरछा कृपा, मभिः सद : इदि विवलपर कृप, निरन। विधाय , "यपि लघुवान" इत्य पाशः । दयासमुंद्र नाशये धन गिर एव चारण्यरमापगाः करुणारसनदाः, अतिथी नकार संशयामास- थि: । पदे नदी परशा युक्त भावः । रूपका.... ॥ ३४ ॥ तार गिर: प्रायति-मदे कपुत्रेति ॥ तत्र तावदेवमुपालगते । हे विधे, जनमा माता, अहमकः पुत्रा यन्याः सा मदकपुत्रा, खनाशे तस्या अपलान्तरं नास्तीत्यर्थः । जरानुरा स्वयमप्यशक्ता, वरटा स्वभार्या । 'हंसस्य योपदासा' इत्यमरः । ननप्रसूतिरचिरप्रसवा, तपस्विनी अनाथा शोच्या । 'तपस्सी -4 वाच्य इति वैजयन्ती । एष जनः स्वयमित्यर्थः । तयोर्जाया जन , . पम् । त जनं, अर्दयन् विधे अहो विधातः विशिष्ट- मामन्त्रित सम्बोधन च" इति सम्बोधनार्थ लटः शत्रादेशः । त्वां करुणा नो रुद्धि, निधारयतीति काकुः । न इणद्धि किमित्युत्प्रेक्षा ॥ १३५ ॥ ७५ गातर शचात... मुहर्नेति ॥ हे मातः, मम सखायः सुहृदः दयाससाः सदाः । अत एव नवदश्रवः सन्तः । अश्रु नेत्राम्दु । 'रोदनश्चान- " ·मदर्थसन्देशमृणाळमन्थर: प्रिय: कियहूर इति त्वयोदिते । विलोकयन्त्या रुदतोऽथ पक्षिण: प्रिये स कीहरभविता तव क्षणः।। कथं विधातर्मयि पाणिपङ्कजात्तव प्रियाशैत्यमृदुत्वशिल्पिनः । वियोक्ष्यसे वल्लभयेति निर्गता लिपिर्ललाटंतपनिष्ठुराक्षरा ॥ १३८ मश्रु च' इत्यमरः । मुहूर्तमात्रम् । भवनिन्दया ससारगण निवृत्तिं शोकोपरति एष्यन्ति । किंतु, त्वयैव सुतशोक एव सागरः । परमत्यन्तं, दुःखेनोसीयर्त इति दुरुत्सरो दुसरः। तरतेः कृच्छार्थेषु लट् प्रत्ययः ।। १३६ ॥ अथ भार्या शोचति-मदर्थेति ॥ हे प्रिये, मामिमे मदर्थे । “अर्थेन सह नित्यसमासः सर्वलिङ्गता च वक्तव्या" । तयोः सन्देशमृणाळयोर्वाधिकविसयोः मन्थर: तत्प्रेषणे विलम्बितप्रवृत्तिः, प्रियः । कियटूरे कियति दूरे देश, वर्तत इति, स्वया उदिते उक्त पृष्ट सतीत्यर्थः । अथ प्रश्नानन्तरं रुदतः अनिष्टो. चारणाशक्तया अश्रृण विमुञ्चतः । पक्षिणः इतो गन्छता गतान् खगान्, विलोकयन्त्याः तव । सः क्षणः कालः, कीरभविता भविष्यति, वज्रघातप्राय इति भावः । भवतेः करि लुट् ॥ १३७ ॥ कथामिति ॥ ६ विधानः, प्रियायाः वरटायाः, शैत्यमृदुत्वशिल्पिनः तादृक्तदाशैलमार्दवनिर्माणकुशलात् , तव पाणिपरजात्पाजमृदुशिशिरात. पाणरित्यर्थः । मयि विषये 'वल्लभया वियोश्यस' इत्येवरूपा, अत एव ललाट तपन्ति दहन्तीति ललाटतपानि । “असूर्यललाटयोहशितपोः" इति खच्प्रत्ययः “अषित् '' इत्यादिना मुमागमः । तानि निष्ठुराक्षराणि कर्णकटोराणि चाक्ष- राणि यस्याः मा, लिपिरक्षरविन्यासः, कथं निर्गता निस्मृता । अत्र कारण- विरुद्धकार्योत्पत्तिकथनाद्विपमालङ्कारः । "विरुद्ध कार्यस्योत्पत्तिर्यत्रानर्थस्य वा भवेत् । विरूपघटना वा स्याद्विषमालकृतिविधा ॥” इति लक्षणात् ॥ १३॥ -

·नैवधाम्ये
अपि स्यय येरशनिक्षतोपमं ममाध वृत्तान्तमिमं बतोदिता ।
मुखानि लोलाक्षि दिशामगंशयं दशापि शून्यानि विलोकयिष्यसि ।।
ममैव शोकेन विदीर्णवक्षमा चया विचित्राणि विपद्यते यदि ।
तस्मि देवेन हतोऽपि हा हतस्स्फुटं यतन्ते । शव: परासवः ।।
बवापि हा हा विरहात्क्षुधाकुला: कुलायब्लेषु विलुव्य तेषु ते ।
चिरेण लन्धा बहुभिर्मनोरथैर्गनाः क्षणेनास्फुटितेक्षणा मम॥१४१
अपीति । अपि चेत्यपेरर्थः, अद्यास्मिन् दिने । “सद्यः परुत्" इत्या-
दिना निपानः । स्वस्य युध्धै!थभवै हचरेइमः कर्तृभिः अगनिक्षतोपमं
वज्रप्रहारप्राय, मा इमं उत्तान्त अनर्थवान , उदिता 75 सती। वदेव्रअर्थस्य
दुहादित्वादप्रधाने मग ः । वचिस्वपि” इत्यादिना सम्प्रसारणम् ।
हे लोलाक्षि चधलाक्षि, दशापि दिशा मुखानि शून्यानि अलक्ष्यलक्षकानि,
विलोकयिष्यसि, अनशय संशयो नास्तीत्यर्थः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । यतेति खेदे॥
ममैवेति ॥ हे विचित्राणि लोहितचञ्चुत्ररणत्वाद्विचित्रगात्रि, मम
शोकेनैव मांद्वपत्तिदुःखेनैव, विदा वक्षसा विदारितहृदयया त्वया विपद्यते
प्रियते यदि, ताः देवेन हतोऽपि स्फुटं व्यक्तम् , पुनः हतोऽस्मि । हेति
विषादे । 'हा विम्मयविषादयोः' इति विश्वः । कुतः? यतः ते शिशनः, परासवः,
मातुर यभावे पोषकाभावान्मृताः । अतः शिशुगरणभावनया च द्विगुणितं मे
मरणदुःखं प्राप्तमित्यर्थः ॥ १४ ॥
ननु मन्मृती तेषां कथं मरणमत आह--तवेति ॥ हे प्रिय, बहुभिः
मनोरथै चिरेण लब्धाः कृच्छलब्धा इत्यर्थः । अस्फुटितेक्षणाः अद्याप्यनुन्मी-
लिताक्षाः, मम ते शिशवः । तवापि, न केवलं ममैवेति भावः । विरहाद्विपत्तेः
क्षुधाकुलाः क्षुत्पीडिताः, तेषु स्वसम्पादितेष्वित्यर्थः । कुलालकूल नीडान्तिकेषु ।
कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इत्यमरः । विलुव्य परिवृत्य क्षणेन गताः । हा
हेति खेद ॥ १४१॥

·प्रथमः सर्गः। पुताः कमाहूय चिराय चुकृतैर्विधाय कम्प्राणि मुखानि के प्रति । कथासु शिष्यध्वमिति प्रमील्य स सुतस्य सेका{बुधे नृपाश्रुणः ॥ इत्थम विलपन्तममुञ्चहीनदयालुतयावनिपालः । रूपमदर्शि धृता नि यदर्थ गच्छ यथेच्छमथेत्यभिधाय ॥ १४३॥ आनन्दजाश्रभिरनुत्रियमाणमार्गाः प्राक्छोकनिर्गमितनेत्रपयःप्रवाहान् । चक्रे स चक्रनिभचमणच्छलेन नीराजनां जनयनां निजबान्धवानाम् ॥ १४४ ॥ सुता इति ॥ हे सुताः, चुक्तैः चुकारः, चिराय चिरं कम् आहूय कमप्याहूय क प्रति कमपि प्रति मुखानि कम्प्राणि विधाय कथासु शिष्यध्वं कथामात्रशेषा भवत । कुत्रापि पित्रोरदर्शनान म्रियध्वम् । प्राप्तकाल लोद । मरणकालः प्राप्त इत्यर्थः । इति इत्युक्त्यर्थः । गम्यमानार्थत्वादप्रयोगः । प्रमील्ध मर्छित्वा । य इम: तस्य दयाभावान प्रवहतः । नृपस्य अश्रुणो बापन्य कारबुधे संज लेभे । प्रायेणात्र बमायोक्तिरूया ॥ १४२ ॥ अश सर्वत्र भिन्नसन्तैिरिनि काव्यलक्षणावृत्तान्तरेण श्लोकद्वयमाह-- इत्थामति । इत्थ नलपन्न परिदेवयमानं अमुं इंसं, अवनिपालो नल:, दीनेष्वार्नेगु, दयान... रूपमाकृतिः, अदर्शि अपूर्ववादवलोकितम् । यस्मै यदर्य दर्शना+ , . हीतः, अभि । अथ यथेच्छं गच्छ इत्यभिधाय अनुछ । तोटा त । नारकतमि भभभा गौ" इति लक्षणात् ।। आनन्दति ॥ मग, चक्रनिभचमणस्य मण्डलाकारभ्रमणस्य, छले नीराजनां नियता । बान्धवानां पन्धमुकं बान्धवा नीराज. यन्तीति समाचार । नाचनात् प्रनं, शोकेन निर्गमिता निस्तारिताः । ये नेत्रपयःप्राहा: पूराः, तानाना. अभिरानन्दवाः, अनुझियमाण- मार्गान् अनुगमनमागान , चक्र कृतवान, । अत्र पक्षिणां स्वभावविवं बन्धमुफ स्वयूथ्यभ्रमणं, छलादनापत्य तत्र गजनत्वारोपादपावभेदः । -- , ·नैषधकाव्ये . श्रीहर्ष कविराजराजिमकुटालङ्कारहीरस्सुतं श्रीहीरस्सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामलदेवी च यम् । तचिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शारभङ्गगा नहा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽयमादिर्गतः ॥ १४५ अत्र चमत्कारकारित्वान्मङ्गळावरणरूपत्वाच सर्वत्र सर्गान्तलाकेषु आनन्द- शब्दप्रयोगः । यथा भगवान महाभाध्यकारः । “माळादीनि माळमध्यान मालान्तानि हि शास्त्राणि प्रयन्ते वीरपुरुषाण्यायुष्मन् पुरुषाणि च भवन्ति । अध्येतरः प्रवक्तारो भवन्ति" इति । वसन्ततिलका वृत्तम् । “उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगी गः” इति लक्षणात् । सर्गान्तत्वावृत्तभेदः । यथाह दण्डी-.-" सगै- रनतिविस्तीण: श्राव्यवृत्तेः सुसन्धिभिः । सर्वत्र भिन्नमर्गान्तरुपत नोकरशनम् ॥" इति । १४४ ॥ अथ कविः काबीनामाट्यानपूर्वक सर्गसमाप्ति श्लोकनिवन्धनेनाह ---- श्रीहर्षमिति ॥ कविराजराजिभकुटानां विद्वच्छ्रेष्ठश्रेगिमौलीनां, अलङ्कारः अलङ्कारभूतः, हीरः वज्रमणिः, श्रीहीरो नाम विद्वान् जितः इन्द्रियचयो यन तं श्रीहर्षे श्रीहर्षनामक यं सुतं सुपुवे जनयामास । मामादेवी नाम खमाता सा च ग, मुषुवे । तस्य श्रीहर्षस्थ, यश्चिन्तामणिमन्त्रस्य चिन्तनं उपासना । तस्य फल फलभूने हार माया भङ्गाररसवृत्या, चारुणि । निषधाना जन- पदानां राजा नैषधः , दीयनरिते नलचरितनामके, महाकाव्ये, अय आदिः प्रथमः सर्ग., गतः समास इत्यर्थः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । शार्दूल- विक्रीस्तिमेतत् । “सूर्याश्वमसजास्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्” इति लक्षात् ।। १४५॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल- मलिनाथसूशिवरचिते नैषधव्याख्याने जीवातुसमाख्याने प्रथमः सर्गः समाप्तः। .. . - ·द्वितीयः सर्गः अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात्ततः । वचसामपि गोचरो न यस्स तमानन्दमविन्दत द्विजः ॥ १ ॥ अधुनीत खगस्स नैकधा तनुमुत्फुल्लतनूरुहीकृताम् । करयन्त्रणदन्तुरान्तरे व्यलियम चुपुटेन पक्षती ।। २ ।। . . अधिगत्येति ॥ अथ मोचनानन्तरं, स द्विजः पक्षी विप्रश्च । ‘दन्त- विप्राण्डजा द्विजा' इत्यमरः । जगत्यधीश्वरात् क्षमापतेः भुवनपतेश्च । 'जगती भुवने मायाम्' इति विश्वः । पुरुषोतमान, पुरुषश्रेष्ठात् , विष्णोस । ततः तस्मात् प्रकृतानलात् । अन्यत्र प्रसिद्धाश्च । मुक्ति मोचनं, निर्वाण । अधि- गत्य प्राप्य । य आनन्दो वचसामपि न गोचरः वक्तुमशक्यः । "यतो वाचो निवर्तन्त " इल्प देनाकानमगोचरश्च । तमानन्दं परमानन्दम, अविन्दतालभत। विदेर्लाभार्थात "भिप्राय क्रियाफले” इत्यात्मनेपदम् । शेमुबादीनामिति नुमागमः । अत्राभिधाया: कतार्थमाननियन्त्रणादुमयश्लेषानुपपत्तेदान्तरा- नवकाशालक्षणायाश्च मुख्यार्थवाघमन्तरेणासम्भवाद्यनिरेवायम् । ब्राह्मण विष्णोर्मोक्षानन्दप्राप्तिलक्षणार्थान्तरप्रतीतेनं पः । प्रताप्रकृतोभयगतः । अस्मिन् सगें एकशतलोकपर्यन्तं वियोगिनतम् । “विषमे ससजा गुरुस्समे सभरा लोऽथ गुरुर्वियागिनी" इति लक्षणादिति सहपः ॥१॥ अधुनीतेति ॥ स खगो हंसः, उत्फुल्लतनूरुहीकृतां नृपकरपीडना- दुदुद्धपतत्री कृताम् । 'पतत्रश्च नरुहम्' इत्यमरः । तनु शरीरम् । नेकपा अनेकथा, न पर्यस्य नशब्दस्य 'सुमपा" इति समासः । नसमासे नलोप- प्रसङ्ग गुनीत भुतवान् । धूमः पादेर्लकि तङ् । पादीनां हख [६३] ·नैषधकाव्य . अयमेकतमेन पक्षतेरधिमध्योर्ध्वगजमणिा । स्खलनक्षण एव शिश्रिये द्रुतकण्डूयितमौळिरालयम् ॥ ३ ॥ स गरुद्वनदुर्गदुर्घहान कटु कीटान् दशतस्सतः क्वचिन् । नुनुदे तनुकण्डु पण्डितः पटुचञ्चूपुटकोटिकुट्टनैः ॥ ४ ॥ अयमेत्य तटाकनीडजैर्लघु पर्यश्रियताथ शक्तैिः । उदडीयत वैकृतात्करणहजादस्य विकस्वरस्वरैः ॥ ५ ॥ , इनि हस्तः । किन करयन्त्रणेन नृपकरपीडनेन दन्तुरे निनोन्नतमध्यप्रदेश, पक्षना पक्षमूले । 'बी पक्षतिः पक्षमूलम्' इत्यमरः । न चुपुटेन नोटिसम्पुटेन म्यलिखत् , विलेखनेन ऋजूचकारेत्यर्थः । एतदादिश्लोकचतुष्टये खभावोक्ति- रलधारः ॥ २ ॥ अयमिति ॥ अयं हसः, स्खलनक्षण एवं मोचनानन्तरमवेत्यर्थः । एकतमेनाघ्रिणा पक्षते: पक्षमूलस्याधिमध्यं मध्ये ऊर्ध्वगा ऊर्ध्वगामिनी जङ्का यस्मिन् कण्डूयने तनथा, द्रुतकण्डयितमौळि:, सत्वरकर्षितचूडस्सन । आलयं निजावासं, शिश्रिये श्रितवान् ॥ ३ ॥ स इति ॥ पण्डितः निपुणः, स हंसः, गरुतः पक्षा एव वनदुर्गम् , तन दुर्घहान् प्रहीतुमशक्यान , कटु तीक्ष्णं, दशतः दन्तैस्तुदतः, क्वमित् कुत्रचिदेव सतः वर्तमानान् कीटान् क्षुद्रजन्तून् पटुचञ्चू पुटस्य समर्थत्रोटेः कोट्या अग्रेण कुनैः घटनैस्तनुररूपा कण्डूर्यस्मिन् तनुकण्डु यथा तथा । "गोत्रियोरुपसर्जनस्य" इति हस्खः । नुनुदे निवारितवान् । “स्वरितजितः" इस्यात्मनेपदम् ॥ ४ ॥ अयमिति ॥ अयं हंसः, तटाकनाडजैः सरःपक्षिमिस्तत्रत्यहंसैः । 'नीडोद्भवा गरुत्मन्तः'. इत्यमरः । लघु क्षिप्रमेत्यागत्य, पर्यवियत परिसृतः । .. .

·बघतो बहुवलक्ष्मयां धृतरुद्राक्षमधुप्रतं खगः ।
स नलस्य ययौ करं पुनस्सरसः कोकनभ्रमादिव ।। ६ ॥
पतगश्चिरकाललालनादतिविनम्भमवापितो न किम् ।
अतुलं विदधे कुतूहलं भुजमेतस्य भजन्महीभुजः ।। ७॥
वृणोतेः कर्मणि लङ् । अय परिघटनानन्तरं, अस्य हंसस्य, करपहजामलकर-
पीडनजन्याद्विकृतादेव वैकृताद्विललितपक्षरूपाद्विकारदर्शनादित्यर्थः । स्वाऽण-
प्रत्ययः । शक्तिश्चकितैः । अत एव विकखरखरैरुपैस्तैरुदडीयतोडीनम् ।
दीको भावे लङ् ॥५॥
दधत इति ॥ अथ म खगो हंसः, बहुशैवला भूरिशैवला मा
भूर्यस्य तद्बहुशैवलक्ष्म, तस्य भावः तत्ता तां दधतो दधानात् सरसः पवमात् ।
बहूनि शैवलक्ष्माणि शिवभक्तचिहानि यस्य स बहुशैवलक्ष्मा तस्य भावः, तत्ता
तां दधतो दधानस्य नलस्य रुद्राक्षाणि मधुव्रता इवेत्युपमितसमासः । ते पता
येन तं करं कोकनदभ्रमाद्रकोत्पलश्रान्तेरिव पुनर्ययो। कोकनदं तु रुद्राक्षसहम-
मधुव्रतं खलु । अत्र बहुशैवलेल्यादौ शब्दश्लेषस्तदनुप्राणिता, खाक्षमधुनत-
मित्युपमा तत्सापेक्षा चेयं कोकनदभ्रमादिवेत्युत्प्रेक्षेति सहरः ॥ ६ ॥
अथास्य स्वयमागमनादुत्प्रेक्षते-पतग इति ॥ पतगो इसथिरकाम-
लालना दुपलालनादतिविस्रम्भमतिविश्वासम् । 'समौ विनम्भविश्वासौ' इत्यमरः।
अवापितः प्रापितो नु किमित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा कथं पुनः खयमागोदिति
भावः । किन, एतस्य महीभुजो भुज भजन खयमाप्नुवन् , भतुलं कुछ
विदधे कौतुकच कारेत्यर्थः । अत्रोत्प्रेक्षा वृत्त्यनुप्रासयोः शन्दापालकारयोः तिक-
ण्डलवत्तरटः । “एकद्विश्यादिवर्णानां पुनरुक्तिभवेद्यदि । साया नियम-
राय वन्यनुप्रा । ईरितः ॥” इति ॥ ७॥

·नृपमानसमिष्टमानसस्स निमजत्कुतुकास्तोर्मिषु । अवलम्बितकर्णशष्कुलीकलशीकं रचयन्नवोचत ।॥ ८ ॥ मगया न विगीयते नृपैरपि धर्मागममर्मपारगैः । स्मरसुन्दर मां यदत्यजस्तव धर्मस्सदयोदयोज्ज्वलः ॥ ९ ॥ अबलस्वकुलाशिनो झषाग्निजनीडद्रुमपीडिन: खगान् । अनवद्यतृणादिनो मृगान मृगयाघाय न भूभृतां व्रताम् ।। नृपमानसमिति ॥ इष्टमानसः प्रियमानमः, राजहंसः, कुतुकं हर्ष- स्तदेव अमृतं सुधा तस्योर्मिषु निमज्जदन्तर्गतं नृपमानसं नलमनः, कों शष्फुल्याविव कर्णशष्कुल्यौ ते एव कलश्यौ ते अवलम्बिते अवहिते कृते धुते च येन तत्तथोक्तम् । “नद्यतश्च" इति कप् । रचयन् कुर्वन् , सवोचत उकवान् । जले मजन्नपि तरणार्थ कलशमवलम्बते, तद्वत् । कर्णशष्कुलीकलश्या वित्युपमारूपकयोः संसृष्टिः ॥ ८॥ मृगयेति ॥ धर्मागममर्मपारगैर्धर्मशास्त्रतत्त्वपारदर्शिभिरपि, अन्ता- सन्ताध्वदूरपारसर्वानन्तेषु ड इति गमेर्डप्रत्ययः । नृपर्मगया आखेटो न विगीयते न गर्यते। तथापि हे स्मरसुन्दर मामत्यज इति यत्, स त्यागस्तव दयोदयेनोज्ज्वलो . विमलो निरुपाधिक इति यावत् । धर्मः सुकृतं न केवल- माकारादेव सुन्दरोऽसि किंतु धर्मतोऽपीति भावः ॥ ९ ॥ ननु प्राणिहिंसा कथं न विगीयतेऽत आह-अबलेति ॥ अवल- खकुलाशिनी अषान् । दुर्बलखकुलघातिनो मत्स्या इति प्रसिद्धिः । निजनीडाम- पीडिनो विण्मोक्षफलभक्षणादिना स्वाश्रयवृक्षपीडाकरान् खगान्, अ.नवद्यतृणा- दिनः भनपराधितृणहिंसकान्मृगान् । 'अन्तः संज्ञा भवन्सेंते सुखदुःख- समन्विता" इति मनुस्मृत्या तरुणादीनामपि प्राणित्वात्तदिशापि दोष. इति भावः । सर्वत्रापि ताच्छील्ये णिनिप्रत्ययः । प्रतां हिंसता भूमता माया काय ॥१५ न भवति । तद्वधस्य दण्डरूपत्वात् , प्रत्युताकरणे दोष इति भावः ।।

·द्वितीयः सर्गः। . यदवादिषमप्रियं तव प्रियमाधाय नुनुत्सुरस्मि तत् । कवमातपसंज्वरं तरोरभिवामृतमंशुमानिव ॥ ११ ॥ उपनम्रमयाचितं हितं परिहतु न सवापि साम्प्रतम् । करकल्पजनान्तराद्विधेश्शुचितः प्रापि स हि प्रतिप्रहः ॥१२॥ पतगेन मया जगत्पतेरुपकृत्यै तव किं प्रभूयते । इति वेनि न तु त्यजन्ति मां तदपि प्रत्युपकर्तुमार्तयः ॥१३॥ तथापि किमर्थं पुनरागतं त्वयेत्यत आह--यदिति ॥ तव यदप्रिय- मवादिषमवोचं, प्रियमाधाय प्रियं कृत्वा तदप्रियं, तरोः कृतं स्वकृतमातप- संज्वरमातपसन्तापं अमृतमुदकमभिवर्ण्य । ‘पयः कीलालममृतम्' इत्यमरः । अंशुमानिव नुनुत्सुतॊत्तुं प्रमामिच्छुः, अस्मि । नुदप्रेरण इत्यस्माद्धातोः सन्नन्ता. दुप्रत्ययः ॥ ११॥ तर्हि भवन्मोचनसुकृतमेव मम पर्याप्तं किं दृष्टोपकारेणेति न वाच्य- मित्याह-उपनम्रमिति ॥ अयाचितमप्रार्थितमपि नम्रमुपनतं हितं इह चामुत्र चोपकारक वस्तु, तवापि परिहर्तु न साम्प्रतं न युक्तम् । "अयाचित हितं प्राह्यमपि दुष्कृतकर्मण" इति स्मरणादिति भावः । तदपि मादृशम कथं पृथग्जनात् प्राह्यमत आह-करेति ॥ हि यस्मात् कारणात् , स प्रति. प्रहः, करकल्पं करस्थानीयमित्यर्थः । ईषदसमाप्ती कल्पप्रत्ययः । यज्जनान्तरं स्वयं यस्य तस्माच्छुचितः शुद्धाद्विधेः ब्रह्मणः, प्रापि प्राप्तः। न तु मत्त इति भावः। आप्नोतेः कर्मणि लुङ् । विधिरेव ते दाता अहं तस्योपकरणमात्रम् । श्रतो न अधमयारमालाघवं तवेति भावः ॥ १२ ॥ ननु सार्वभौमस्य मे तिरथा त्वया किमुपकरिष्यते तत्राह--पतगेनेति। पतगेन पक्षिमाशेण, मया जगत्पतेस्सार्वभौमस्य तवोपकृत्यै उपकाराय प्रभूयते क्षम्यते किंान भूयत एवेत्यर्थः । भावे लट् । इति बेनि अक्षमत्वं जानामि । तदपि तथाप्यातयः, यास्तु त्वया विनिवर्तिता इति भावः । मा प्रत्युपकर्तुं न .

·Feat नेपथकाव्य अचिरादुपकराचरेदयवात्मौपयिकीमुपक्रियाम् । पृथुरित्थमथाणुरस्तु सा न विशेष विदुषामिहामहः ।। १४ ॥ भविता न विचारचार चेत्तदपि श्राव्यमिदं मदीरितम् । खगवागियमित्यतोऽपि किं न मुदं दास्यति कीरगीरिव ।। स जयत्यरिसार्थसार्थकीकृतनामा किल भीमभूपतिः । यमवाप्य विदर्भभूः प्रभुं हसति द्यामपि शकभर्तृकाम् ।।१६ स्वजन्ति प्रत्युपकारकरणाय प्रेरयन्तीत्यर्थः । अन्न पतगोऽप्यहं महोपकारिणस्ते महोपकारं करवाणीति भावः ॥ १३ ॥ अथवा यथाशक्तिपक्षोऽस्त्वित्याह-अचिरादिति ॥ अथवा उपकर्तु- रचिरादविलम्बादुपाय एवौपयिकः, विनयादित्वात्स्वार्थे ठक् । 'उपधाया हस्खत्व व' इति हस्वः । तत आगता औपयिकी तामात्मौपायको खोपायसाध्यामित्यर्थः । तत आगत इत्यणप्रत्यये, “टिड्ढाणम्" इत्यादिना डीम् । उपक्रियामाचरेत प्रत्युपकारं कुर्यात् । चरधातोविधिलिङ् । इत्यमेवं सति सोपक्रिया पृथुरधि- कास्तु । अथ अथवा अणुरल्पास्तु, विदुषां विवेकिनामिहास्मिन् विषये विशेष आग्रह आग्रहो न । गुणग्राहिणो विवेकिनः कृतज्ञतामेव अस्य पश्यन्ति न दोषमन्विष्यन्तीत्यर्थः ॥ १४ ॥ अथ स्ववाक्ये आदरं याचते-भवितेति ॥ हे नृप, इदं वक्ष्यमाणं मदीरितं मद्वचनं, विचार विमर्श चारु युक्तं न भविता न भविष्यति चेत्तदपि अविचारितरमणीयं श्राव्यं श्रोतव्यं, इयं खगवागित्यतोऽपि हेतोः काली: शुकवागिव मुदं न दास्यति किं दासत्येष, प्रयोजनान्तराभावेऽपि कौतुकादपि श्रोतव्यमित्यर्थः । ददातेः लट् ॥ १५ ॥ अथ यद्वक्तव्यं तदाह-सति । अन अभिषेयेन सह पतंत इति सार्थकम् । “तेन सहेति तुल्ययोग" इति बहुमीहि"गोपाईनस्य' इति. - ·हितीयः सर्गः। दमनादमनाक्प्रसेदुषस्तनयां तथ्यगिरस्तपोधनात् । वरमाप स दिष्टविष्टपत्रितयानन्यसदृग्गुणोदयाम् ॥ १७ ॥ भुवनत्रयसुभ्रुवामसौ दमयन्ती कमनीयतामदम् । उदियायं यतस्तनुश्रिया दमयन्तीति ततोऽभिधां दधे ॥१८॥ . . हिन्दस्य विकल्पात् सभावः । “शेषाद्विभाषा" इति कप्समासान्तः । ततः वरभूततद्भावे, अरिसार्थेषु शत्रुसकेषु, सार्थकीकृतनामा भीम इत्याख्या येन 1 तथोकः, स प्रसिद्धः । बिभ्यत्यस्मादिति भीमः । ‘भियो म' इत्यपादानायें नेपातनान्मप्रत्यय औणादिकः । भीम इति भूपतिः नृपः, जयति किल सर्वोत्कर्षेण वर्तते खर्छ । विदर्भभूर्विदर्भदेशः, यं भूपतिं प्रभुं भर्तारमवाप्य शको भर्ता यस्थांस्तां शकभर्तृकाम् नवृतश्च” इति कप् । यो दिवमपि हसति । किमुतान्यभर्तृकदेशानित्यर्थः । स्त्रियो हि भर्तुरुत्कर्षाद्धासं कुर्वन्तीति भावः । अत्र विदर्भभुवोऽपि गुहासासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिः ॥ १६ ॥ दममादिति ॥ स भीमभूपतिरमनागनल्पं प्रसेदुषो निजोपासनया प्रसन्नात् । "भाषायां सदवसश्रुवः” इति सदेलिट: कसादेशः । दमनात् , दमनाख्यात् तथ्यगिरः अमोधवचनात् तपोधनाढणे, दिष्टानां कालानां विष्टपाना लोकानां च त्रितययोरनन्यसहारगुणोदयां कालनये लोकत्रये बानन्यसाधारण- गुणप्रकर्षी तनयां दुहितरं वरमाप । वरत्वेन लन्धवानित्यर्थः । 'देवाइते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीवे मनाक् प्रिय' इत्यमरः ॥ १७ ॥ अथास्या नामधेयं व्युत्पादयमेवाह-भुषनत्रयेति ॥ असौ वरप्रसाद- लग्धा तनया की यतस्तनुश्रिया निजशरीरसौन्दर्येण करणेन । भुवनत्रय- सुध्रुवां त्रैलोक्यसुन्दरीणां कमनीयतामदं सौन्दर्यगर्ने दमयन्ती अस्तं गमयन्ती। दमेमेन्तात् "न पादमि" इत्यादिना कर्षभिप्राय आत्मनेपदापवादात् परम्मैपद- प्रतिषेधेऽप्यकर्षभिप्रायविवक्षायां परस्मैपदेनटः शत्रादेशः । उदियाय उदिता, इमो लिट । ततस्तस्मादेव निमित्तादमयन्तीत्यभिधामाख्या दधे। दवातेलिट् ॥ - ·७० श्रियमेव परं धराधिपाद्गुणसिन्धोरुदितामवेहि ताम् । ध्यवधावपि वा विधोः कलां मृडचूडानिलयां न वेद कः ।। चिकुरप्रकरा जयन्ति ते विदुषी मूर्धनि सा बिभर्ति यान् । पशुनाप्यपुरस्कृतेन तत्तुलनामिच्छतु चामरेण कः ॥ २० ॥ भयकविंशतिश्लोकैश्चिकुरादिपादपर्यन्तं दमयन्तीं वर्णयति-धियमिति ॥ हे नृप, तां दमयन्ती, गुणसिन्धोः गुणसागराद्धराधिपाद्भीमनरेन्द्रादुदितामुत्पत्रां श्रियं साक्षालक्ष्मीमेव परं ध्रुवमवेहि जानीहि । अवपूर्वादिणो लोटि सेहिरिति यादेशे डिवान्न सार्वधातुकगुणः संहितायामागुणः । अत्र केवलावपूर्वस्य इणो ज्ञानार्थत्वादाप्रश्लेषे तदलाभात् । प्रश्लेषेऽपि “ओमाडोश्च" इति पररूपमिति केषाञ्चित्प्रक्रियोपन्यासो वृथा प्रक्षाळ्य त्यागः । भवहीति वृद्धिरवद्येति वामनसूत्र- मप्यवाप्रश्लेष एव भ्रान्तिप्राप्तवृद्धिप्रतिषेधपरम्। गुण एव युक्त इति व्याख्यानात् भन्यथा “ओमाडोश्च" इति पररूपमेव युक्तमित्युच्येत इति । न च देश- व्यवधानान श्रीरेषेति वाच्यमित्याह-व्यवधी व्यवधाने सत्यपि । “उपसर्गे घोः किः" इति किप्रत्ययः । मृडचूडानिलयां हरशिखाश्रयां, कलां विधोः इन्दो- रेव कलां को वा न वेद । सर्वोऽपि वेदेवेत्यर्थः । “विदो लटो वा" इति वैकल्पिको गलादेशः । यथा हरशिरोगतापि कला चन्द्रकलैव । तथा भीम- भवनोदिताप्येषा श्रीरेवेति सौन्दर्यातिशयोक्तिः । अत्र श्रीकलयोः नृपमृडौ वाक्यद्वये बिम्बप्रतिबिम्बभावेन सामान्यधर्मयत्तया निर्दिष्टाविति दृष्टान्तालङ्कारः। 'यत्र वाक्यद्वये विम्बप्रतिबिम्बतयोच्यते । सामान्यधर्मः काव्यः स दृष्टान्तो निगद्यत ॥” इति लक्षणात् ॥ १९ ॥ चिकुरप्रकरा इति ॥ ते चिकुरप्रकराः केशसमूहाः, जयन्ति सर्वो- स्कर्षेण वर्तन्ते । यान् वेतीति विदुषी विशेषज्ञा । विदेः शतुर्वसुः । “उगितथ" इति सेप् । वसेः सम्प्रसारणम् । सा दमयन्ती, मूर्धनि विभर्ति । विवाह एव सर्वस्याप्युत्कर्षहेतुरिति भावः । अत एवं पशुना तिरथा यमरीमगेणाप्यपुरस्कते.

·खशोर्जनयन्ति सान्त्वनां खुरकण्डूयनकैतवान्मृगाः । जितयोरुदयत्प्रमीलयोस्तदखर्वेक्षणशोभया भयात् ॥ २१ ॥ अपि लोकयुगं दशावपि श्रुतदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितया दमस्वसुर्व्यतिमाते सुतरां धरापते ॥ २२ ॥ " नानाइतेन चामरेण चमरीपुच्छेन सह तत्तुलनां तेषां चिकुराणां तुलना समीकरणं क इच्छतु न कोऽपीत्यर्थः । सम्भावनायां लोट् । अन तुलना- निषेधस्यापुरस्कृतपदार्थहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं कायलिमलकारः । "तो. क्यिपदार्थत्वे काव्यलिङ्गमुदाहृतम्" इति लक्षणात् ॥ २० ॥ स्वशोरिति ॥ मृगाः हरिणाः, तस्या दमयन्त्याः, अखर्वयोरायतयो- रीक्षणयोः शोभया का जितयोरत एव भयादुदयत् प्रमीलयोरुत्पद्यमाननिमील- नयोः स्वदृशोर्निजनयनयोः, खुरैः शफैः । 'शफं क्लीवे खुरः पुमान्' इत्यमरः । कण्ड्रयनस्य कर्षणस्य केतवाच्छलात् सान्त्वनां जनयन्ति । लालना कुर्वन्ति । यथा लोकेऽपरपराजिता निर्मालिताक्षाः खजनैर्भयनिवृत्तये करतलास्फालनादिना परिसान्त्व्यन्ते तद्वदिति भावः । अत्र कैतवशब्देन कण्डूयनमपत्य सान्त्वना- रोपादपलवभेदः ॥ २१॥ अपीति ॥ हे धरापते, दमो नाम भीमस्ययात्मजस्तस्य स्वमुर्दमयन्याः, लोकयुगं मातापितृकुलयुगं, श्रुतिगामितया वेदप्रसिद्धतया, सुतरां व्यतिभाते परस्परोत्कर्षेण भाति । तथा दृशी नेत्रे अपि श्रुतिगामितया कर्णान्तविधान्त- तया व्यतिभाते परस्परोत्कर्षण भातः । तथा श्रुताः श्रुतिप्रसिद्धाः, ते पते दृष्टाः लोकप्रसिद्धाश्च विशेषणयोरपि विशेषणविशेष्यमावविवक्षायां विशेषण- ममासः । ते रमणीगुणाः स्त्रीधर्मा अपि श्रुतिगामितया जनैः श्रूयमाणतया । 'श्रुतिः श्रोत्रे तथानाये वार्तायां श्रोत्रकर्मणि' इति विश्वः । सुतरां व्यतिमाते यतिहारेण भान्ति । “आत्मनेपदेष्वनतः” इति झस्थादादेशः । सर्वक कारि

·नाळिनं मलिनं विवृण्वती पृषतीमस्पृशती सदीक्षणे ।
अपि खजनमनाश्चिते विदधाते रुचिगर्वदुर्विधम् ।। २३ ॥
अधरं किल बिम्बनामकं फलमस्मादिति भव्यमन्वयम् ।
लभतेऽधरबिम्बमित्यदःपदमस्या रदनच्छदं वदत् ॥ २४ ॥
कर्मव्यतिहार इत्यात्मनेपदम् । अदादित्वाच्छपो लक्, सर्वत्र टेरेत्वम् । भत्र
लोकयुगादीनां त्रयाणामपि प्रकृतत्वात्केवलप्रकृतविषयतुल्ययोगितामेदः ॥
"प्रस्तुताप्रस्तुतानाच केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्यं गम्यते यत्र सा मता
तुल्ययोगिता".इति लक्षणात् ॥ २२ ॥
नळिनमिति ॥ नळिनं पद्म, मलिनमचारु, विवृण्वती कुर्वाणे पृषती
मृगीमस्पृशती । असमानत्वाद्दरादेव परिहरत इत्यर्थः । तदीक्षणे तल्लोचने
भजनाचिते कजलपरिष्कृते सती, खजनं खजरीटाख्यं, खजननामकः पक्षि-
विशेषः । 'खभरीटस्तु खञ्जनः' इत्यमरः । तमपि रुचिगर्वदुर्विधं चारुत्वगर्व
निःख विवधाते कुर्वाते। सर्वथाप्यनुपमेये इत्यर्थः । 'निःस्वस्तु दुर्विधो दीनो
दरिद्रो दुर्गतोऽपि सः' इत्यमरः । ईक्षणयोर्नळिनादिमलिनीकरणाद्यसम्बन्धेऽपि
सम्बन्धोतरतिशयोक्तिः। तया चोपमा व्यज्यत इत्यलधारणालद्वारम्वनिः॥
अधरमिति ॥ अधरविम्वमित्यदःपदं अधरं विम्बभिवेत्युपमित-
समासाश्रयणेन स्त्रीणामधरेषु यत्पदं प्रयुज्यते तदित्यर्थः । अस्याः दमयन्त्याः,
रदनच्छदं ओष्ठं, वददभिदधत्, तदमिधानाय प्रयुकं सदित्यर्थः । बिम्बनामक
फलं बिम्बमस्मादमयन्तीरदनच्छदादधरं किल अपकृष्टं खस्विति अधरशब्दस्य
अपकृष्टार्थत्वे अधरं विम्ब यस्मात्तदिति बहुव्रीहिसमासे च सति, भव्यमबाधित-
मन्वयं वृत्तिपदार्थसंसर्गलक्षणं लभते । अन्यथा, समर्थसमासाश्रयणे “ समर्षः
पदविधिः" इति समर्थपरिभाषा भज्येत । तहि नोपमा स्यादिति भावः ।
मन दमयन्तीदन्तच्छदस्य बिम्बाधरीकरणासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोकरतिशयोतिः,
निश्च ॥ १४ ॥

·हतसारमिवेन्दुमण्डलं दमयन्तीवदनाय वेषसा । कृतमध्यबिलं विलोक्यते धृतगम्भीरखनीखनीलिम ॥ २५ ॥ धृतलान्छनगोमयाञ्चनं विधुमालेपनपाण्डरं विधिः । भ्रमयत्युचितं विदर्भजानननीराजनवर्धमानकम् ॥ २६ ॥ सुषमाविषये परीक्षणे निखिलं पद्ममभाजि तन्मुखात् । अंधुनापि न भङ्गलक्षणं सलिलोन्मजनमुज्झति स्फुटम् ॥ २७ .. हृतसारमिति ॥ इन्दुमण्डलं दमयन्तीवदनाय तनिर्माणायेत्यर्थः । क्रियार्थोपपदस्य" इति चतुर्थी । वेधसा हृतसारमुद्धृतमध्यांशमिव । कुतः ! तमध्यबिल विहितमध्यरन्ध्रमत एवं धृतो गम्भीरखनीखस्य निम्रमध्यरन्ध्रा- शस्य, नीलिमा नैल्यं येन तत्तथा विलोक्यते । 'खनिः खियामाकरस्यात्' यमरः । “कृदिकारादक्तिनो वा ङीष्वाकव्यः" इति सष् । अत्र कलापहवेन बनीलिमारोपादपढ़वभेदः । स च कृतमध्यबिलमित्येतत्पदार्थहेतुककाम्य- जानुप्राणितः । तदपेक्षा चेय हृतसारमिन्युत्प्रेक्षेति सङ्करः । तया चोपमा यज्यत इति पूर्ववद्धवनिः ॥ २५ ॥ धृतेति ॥ विधिर्ब्रह्मा, धृतं लाञ्छनमत एव गोमयाननं मध्यस्थित- मयसंश्लेषणं येन तम् , भालेपनपाण्डरं निजकान्तिसुधाद्रव्यधवलितमित्यर्थः । बेधुं चन्द्रमेव विदर्भजाननस्य वैदर्भामुखस्य नीराजनवर्धमानक नीराजनशरा. म् । 'शराबो वर्धमानकः' इत्यमरः । किरणदीपकळिकायुक्तमिति भावः । प्रमयति । उचितम् । लोकोत्तरत्वादिति भावः । एवं नीराजयन्तीति देशाचारः। अत्र विधुतलान्छनादेन राजनशरावगोमयादित्वेन रूपणात् सावयवरूपकम् ॥२६ . सुषमेति ॥ सुषमा परमा शोभा, सैव विषयः तस्मिन् परीक्षणे ·पषकाये धनुषी रतिपश्चवाणयोरुदिते विश्वजयाय तदुवौ । नळिके न तदुपनासिके त्वयि नाळीकविमुक्तिकामयोः ।। २८ सदृशी तव शूर सा परं जलदुर्गस्थमृणालजिदुजा । अपि मित्रजुषां सरोरुहां गृहयालु: करलीलया श्रियः ॥ २९ *जलदिव्यशोधनं कृते निखिलं पर्व पयजातं, तन्मुखादपादानात् ,भावधित्वा- रभाजि अभजि, स्वयमेव भनमभूदिल्यर्थः । स्फुटम् । कर्तरि लुङ् । “भजेश चिणि" इति वैभाषिको नकारलोपः । अत एवाधुनापि, भालक्षण पराजयां सलिलादुन्मजन क्षणमपि नोज्झप्ति न जहाति । जलदिव्योन्मजनस्य पराजय. लिहत्वस्मरणादिति भावः । उन्मजनक्रियानिमित्तय मात्प्रेक्षा ॥ २७॥ धनुषीति ॥ तब्रुवौ विश्वजयायोदिते उत्पन्ने रतिपञ्चबाणयोर्धनुषी, नूनमित्यादिव्यञ्जकाप्रयोगात्म्योत्प्रेक्षा। किञ्च, तस्याः दमयन्त्याः, उचनासिके उपतनासापुटे, त्वयि नाळीकानां द्रोणीचापशराणा,. विमुक्ति कामयते इतेि तथोक्कयोस्तयोः, शिलिकामिभिक्षाचरेभ्यो ण हात णप्रत्ययः । 'नाळीकं पद्मपण्डे श्री नाळीकः शरशल्ययोः' इति विश्वः । नळिके न द्रोणीचापे न किमिति काकुः । पूर्ववदुत्प्रेक्षा ॥ २८ ॥ सरशीति ॥ हे शूर, जलदुर्गस्थानि मृणाळानि जयन इति तजितौ . * जलदिव्यशोधन नाग, वादिप्रतिवादिनोर्विवादनिर्णयोपाये चकतममेतत् । तद्यथा-वादी प्रतिवादी वा यः खव्यवहारं सत्यापयितुमिच्छति, तेन तावत्पर्यन्तं जलान्तर्मनन भवितव्यं, यावत् बलवता दूरे विक्षिप्तं दण्डमादाय कवित्सत्वरं समागच्छति तं देशं, यतः स. दण्डी विक्षिप्तः । यदि निमनः पुरुषः श्वास रोद्भुमशक्नुवन् दण्डानयनात् प्राक् सलिलादुन्मन्नति, स पराजितो मन्यते इति प्रानां सहेतः । प्रकृते च पद्यानां सलिलोन्मजन, भैमीवदन- सुषमाप्राप्तपराजयहेतुकमिति व्याख्यातुराशयः ।

·दयसी शिशुतातदुसरे सुदृशि स्वाभिविधि विधित्सुनी । विधिनापि न रोमरेखचा कृतसीनी प्रविभज्य रज्यत: ।। ३० अपि तद्वपुषि प्रसपेतोगमिते कान्तिझरैरगाधताम् । स्मरयौवनयोः खलु द्वयोः प्लवकुम्भौ भवतः कुचावुभौ ।। ३१ . " भुजी यस्थास्सा, मित्रज्षामर्कसेविनां, सुहृताविनाच, सहायसम्पन्नानामपीत्यर्थः । 'मित्रं सुहृदि मित्रेऽर्क' इगि विश्वः । सरोरुहां श्रियः शोभाः, सम्पदश्च । "न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । करलीलया भुजविलासेन भुजव्यापारण बलिहणेन च । 'बलिहस्तांशवः कराः, लीलाविलासक्रिययोः' इति चामरः । गृहयालुः होता । “ग्रह प्रह" इति धाताश्चीरादिकात "स्पृहि गृहि इत्यादिना आलुच्प्रत्ययः । “अयामन्न" इत्यादिना ग्यादेशः। सा दमयन्ती, तष परमत्यन्त सदशा अनुरूपेत्युपमालधारः । शूरस्य शूरव भार्या भवितु- महतीति भावः ॥ २९ ॥ वयसी इति ॥ सुशि दमयन्त्यां, स्वाभिविधि स्वव्याप्ति, विधित्सुनी विधातुमिच्छती । अहमहमिकया स्वयमेवाक्रमितुमिच्छतीत्यर्थः । शिशुता- तदुत्तरे बाल्ययौवने वयसी विधिना सीमाभिन रोमरेखया सीमाचिहेन प्रविभज्य, रोमराजेः प्रागेवात्र शैशवन स्थातव्यम् । ततःपरं यौवनेनेति कालतो विभागं कृत्वा कृतसीनी कृतमर्यादे अपि । “विभाषा डिश्योः" इत्यत्रोपः। न रज्यतः न सन्तुष्यतः, रम्यं वस्तु दुस्त्यजामति भावः । एतेन वयःसन्धिरका। भत्र प्रस्तुतवयाविशेषणसाम्यादप्रस्तुततिवादप्रतीतः समासोक्किरलकारः ॥ ३० ॥ सम्प्रति यौवनमेवाश्रित्य आह - अपीति ॥ कान्तिझरेलीवण्यप्रवाहैः, अगाहतां दुरवगाहतां गमिते तद्वपुषि दमयन्तीशरीरे, प्रसर्पतोस्तरतोः, स्मर. यौवनयोयोरपि, उभी कुची लवस्योन्मजनस्य कुम्भी प्लवनार्थी कुम्भावित्यर्थः । प्रकृतिविकारभावाभावादश्वघासादिवत्तादर्थे षष्ठीसमासः । लोके तरधिः, अनि- ·कलशे दिनहेतुदण्डज: किमु चक्रभ्रमकारितागुणः । स तदुश्चकुचौ भवन प्रभाझरचक्रभ्रममातनोति यत् ।। ३२ भजते खलु षण्मुखं शिखी चिकुरैनिर्मितबहगईणः । अपि जम्भरिपुं दमस्वसुर्जितकुम्भः कुचशोभयेभराट् ॥ ३३ ।। मजनाय कुम्भादिकमवष्टभ्यत इति प्रसिद्धम् । भवतः खलु । अत्र कुचयोः स्मरयौवनप्लवनकुम्भत्वोत्प्रेक्षया तयोरौत्कट्यं कुचयोश्चातिवृद्धिय॑ज्यत इयैलङ्का- रंण मत्ववनिः ॥ ३॥ का इति ॥ निहतुदण्डजः स्वनिमित्तकारणजन्यः, चाश्रम गरिता कुमालभाण्डभ्रमणजनकला, सैव गुणो धर्मो रूपादित्र । गुणः प्रधान रूपादो" इत्यमरः । सः कलशे किमु दण्डकार्थे कलशे सङ्कान्तः किमु इत्यर्थः । कुतः यस्मात् स कलशः तस्या दमयन्त्याः उच्चकुचौ भवन् तत्कुचामना परिणतः सन् प्रभाझरे लावण्यप्रवाहे, चक्रभ्रमं चक्रवाकभ्रान्ति, कुलालदण्ड :प्रमणश्चातनोति 'चको गणे चक्रवाके चक्र सैन्यरथानयोः। पामजाले कुलालस्य भाण्ड राष्ट्रा स्त्रयोरपि ।' इत्युभयत्रापि विश्रः । अत्र मवायिकारणगुणा रूपादयः कार्य सामन्ति न निमित्तगुणा इति तार्किकाना समये नाले, गुण इति चक्रभ्रम इति, बोभयत्राशि वाच्यप्रतीयमानयोः, अभेदाभ्यवसायेन ‘स तदुचकुची भवमिति' कुचकलशयोरभेदातिशयोक्त्युत्थापिता भरचक्रभ्रमात्मकक्रियानिमित्ता कुबा- त्मनि । कलशे काये चकभ्रमकारितालक्षणनिमित्तकारणगुणसम गोत्प्रेक्षेति सापः । तार्किकसमये विरोधात् विरोधाभासोऽलकार इति कैश्चिदुक्तम् । तदेत- दत्यन्ताश्रुतचरमलद्वारपारवान शृण्वन्तु ॥ ३२ ॥ भजत इति ॥ दमस्वसुर्दमयन्त्याः, चिकुरैनिर्मितबहगर्हणः कृतपिञ्च- निन्दः, जितबह इत्यर्थः । शिखी मयूरः षण्मुखं विशाखं भजते सेवते खलु । तथा कुचोभया जितकुम्भ इभराडरावतोऽपि जम्भरिपुमिन्द्र भजते । परपरि- . ।

·सदरं नतमध्यपृष्ठतास्फुरदकुष्ठपदेन मुष्टिना । चतुरङ्कुळिमध्यनिर्गतत्रिवळिभ्राजि कृतं दमखसुः ॥ ३४ ॥ उदरं परिमाति मुष्टिना कुतुकी कोऽपि दमस्वसुः किमु । धृततचतुरळीव यलिभिर्भाति सहेमकाश्चिभिः ॥ ३५ ॥ भूताः प्राणत्राणाय प्रवलमन्यमाश्रयन्त इति प्रतिवम् । अत्र शिल्यैरावणयोः षण्मुखजम्भारिभजनस्य जितवई त्वजितकुम्भवपदार्थहेतुकत्वात्तदेतुके काव्यालले तदसम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिश्च ॥ ३३ ॥ उदरमिति ॥ दमस्व मुरुदरं, नतमय निम्नमध्यप्रदेशं पृष्ठं यस्योदरस्य तस्य भावस्तत्ता तया स्फुरत् दृढप्रहणात् पृष्ठफलके स्फुटीभवदगुष्ठपदमपुष्ट- न्यासस्थानं यस्य तेन मुष्टिना करणेन, चतगणामडळीनां समाहारचतुरळि, "तद्धितार्थ" इत्यादिना समाहारद्विगुरे कवचनपुंसकत्वे। तस्य मध्येभ्योऽन्तराळे- भ्यो निर्गतं यत् त्रिवळि, पूर्ववत्समासादिकार्य, यतकं वामनेन त्रिवळिशब्दः " संज्ञा चेत्" इति सूत्रंग सप्तर्षय इत्यादिवत् , "दिक् साये मक्षायाम्" इति संज्ञायां द्विभुरिति । तदपि चत्करणसामर्थ्यात् त्रिवळय इति बहुवचनप्रयोग- दर्शने स्थित गतिमात्रं न सार्वत्रिकमिति प्रतीमः । तेन भाजत इति तहाजि, वळियशोभि कृतमित्युत्प्रेक्षा । कोकिनेति शेषः । मुष्टिप्रायमध्येयमित्यर्थः । अधिग्रहणादङ्गुष्टनोदनात् पृष्ठमध्ये निम्रता उदरे च चतुरङ्गुलिनोदनाळित्रया- विर्भावश्चेत्युत्प्रेक्षते ॥ ३४ ॥ उदरमिति ॥ कोऽपि कुतुकी दमखसुरुदरं मुष्टिना परिमाति किमु परिच्छिनत्ति किमित्युत्प्रेक्षा । कुतः ? यद्यस्मात् सहेमकाश्चिभिषेलिभिमकाच्या सह चतभित्रिवळिभिरित्यर्थः । एतस्याः कनकसाबण्ये सूचितम् । धृतं तस्य मातुचतुरनुल्यद्गुळिचतुथ्यं येन तदिव मातीत्युत्प्रेक्षा । असोत्प्रेक्षयोतहेतु- मद्भूतयोरणाङ्गिभावेन सजातीयसङ्करः । पूर्वश्लोके वळीना तिसणां चतुरकि- ?

·नैववाये पृथुवर्तुलतनितम्बकृन्मिहिरस्पन्दनशिल्पशिक्षया । विधिरेककचक्रचारिणं किमु निर्मित्सति मान्मथं रथम् ॥३६॥ तरुमूरुयुगेन सुन्दरी किमु रम्भा पारेणाहिना परम् । तरुणीमपि जिष्णुरेव तां धनदापलातप:फलस्तनीम् ॥ ३७ ॥ जलजे रविसेवयेव ये पदमेतत्पद गामवापतुः । ध्रुवमेत्य रुतस्सहंसकीकुरुतस्ते । धिपत्रदम्पती ॥ ३८ ॥ . . मध्यनिर्गतत्वमुत्प्रेक्षितम् । इह तु तासामेन काञ्चीसहितानाश्चतुरळित्वमुत्प्रेक्षत इति भेदः । प्रेक्षितुरिति भावः ॥ ३५॥ पृथ्विति ॥ पृथु वर्तुलश्च तस्य : नितम्बं करोतीति नितम्वकृनितम्ब कृतवान् , विधिः ब्रह्मा, मिहिरस्यन्दनशि पशिक्षया रविरथनिर्माणाभ्यासपाटवेन, एकक एकाकि, "एकादाकिनि चासहाय" इति चकारात् कप्रत्ययः । तेन बकेष चरतीति तचारिणं मान्मथं रथं निर्मित्मति किमु, सूर्यस्येव मन्मथस्यापि एक- चक्रं रथं निर्मातुमिच्छति किमित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा, किमर्थमिदं नितम्ब- निर्माणमिति भावः । मातेः सचन्तालट् । " सनि मीभा" इत्यादिना इसादेशः। स स्यार्धधातुक" इति सकारस्य तकारः । अन लोपोऽभ्यासस" इत्य- भ्यासलोपः ।। ३६ ॥ तरुमिति ॥ सुन्दरी दमवसा, परिणाहिना विपुलेन, ऊम्युगेन उम्भा रम्भा नाम तक परं, तरुमेव । “न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । जिष्णुः किमु । किन्तु, धनदापत्यस्य नलकूबरन, तपसः फलस्तनी फलभूतकयां, तां रम्भा नाम तरुणीमपि जिष्णुरेव । 'रम्भा कदल्यप्सरसोः' इति विश्वः । रम्भ श्व रम्भाया इव चोरू यस्याः सा इत्युभयथा रम्भोरुरित्यर्थः ॥३७॥ जलजे इति ॥ ये जलजे द्विप , रविसेक्या सूर्योपासनयेव, एतस्याः पदतां वरणत्वमेव पदं प्रतिष्ठामनापतुः । ते जलजे कर्मभूते, विधिपत्रदम्पती .

·१
भितपुण्यसरस्सरित्कथं न समाषिक्षपितालिकक्षपम् ।
जलजं गतिमेतु मजुळां दमयन्तीपदनानि जन्मनि ॥ ३९॥
सरसीः परिशीलितुं मया गमिकर्मीकृतनैकनीवृता ।
अतिथित्वमनायि सा दृशोस्सदसत्संशयगोचरोदरी ॥ ४०॥
.
द्वन्द्वचारिणौं ब्रह्मवाहनहंसी, एत्यागत्य, रुतः रवात् कूजनादित्यर्थः । रौतेः
सम्पादादित्वात् किपि गुगागमः । सहसकी सकटकी सईसकी च कुरुतः ।
अभूततद्भावे विः । इसकः पादकटकः' इत्यमरः । सपक्ष वैभाषिक:
का ... । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम् । पाइंसयोरविनाभावारकयोश्चिरिष्यपद्मयो-
स्तत्पदानमुत्प्रेक्ष्य दिव्यईसयोरेव हंसकत्वं चोरप्रेक्षते ॥ ३८ ॥
धितेति ॥ श्रिताः सेविताः, पुण्याः सरःसरितः मानसादीनि परासि
गहाण सरितश्च येन तत् समाधिना ध्यानेन निमीलनेन क्षपिताखिलक्षपंयापित-
सर्वरात्रं जल दमयन्तीपदमिति नाम यस्मिन् तस्मिन् जन्मनि, मजुला गति
रम्यगति उसमदशाश्च । 'गतिर्मार्गे शायाश्च' इति विश्वः। कर्ष नेतु एत्ववेत्यर्थः ।
पदस्य गतिसाधनत्वातत्रापि दमयन्तीमत्पन्धाचोभयगतिलाभः । तथापि .
जन्मान्तरेऽपि सर्वथा नपः फलितमिति भावः । सम्भावनायो लोट् ॥ ३९ ॥
अथ कथं चमेनां वेत्सीत्यत आह - सरसीरिति ॥ सरसी सरामि
परिशीलितुं परिचेतुं, तत्र विमिलर्थः । पुरादिणेरनिस्यत्वादण्यन्तप्रयोगः ।
गमिर्गमनं शब्दपरशब्देनार्थो गम्यते । तस्य मर्मीकृताः कर्मकारकीहताः, नेके
भनेके, नअर्थस्य नशम्दस्य, ‘सुप्सुपा ममासः । नितरां वर्तन्ते जना
एचिति नीवतः, जनपदाः येन तेन क्रान्तानेकदेशेनेत्यर्थः । “नहिति"
इत्यादिना दीर्घः। मया मदसति संशयगोचरः ग्रन्देहास्पदं उदरं यस्याः का
कृशोदरीत्यर्थः । नासिकोदरेत्यादिना डीप् । सा दमयन्ती इशारतियित्वममाथि
खविषयता नीता दृष्टेत्यर्थः । नयतेः कमणि ला ॥ ४ ॥

·अवधृत्य दिवाऽपि यौवतै सहाधीतवतीमिमामहम् ।
कतमस्तु विधातुराशये पतिरस्या वसतीत्यचिन्तयम् ॥ ४५ ॥
अनुरूपममुं निरूपयनथ सर्वेष्वपि पूर्वपक्षताम् ।
युवसु व्यपनेतुमभमस्त्वयि सिद्धान्तधियं न्यवेशयम् ॥ ४२ ॥
अनया तव रूपसीमया कृतसंस्कारविबोधनस्य मे।
चिरमप्यवलोकिताच सा स्मृतिमारूढवती शुचिस्मिता ॥ ४३
अषधृत्येति ॥ अहमिमां दमयन्ती, दिवः स्वर्गस्य सम्बन्धिभियावतैः
युवतिसमूहैरपि । 'गार्भिणं यौवतं गण'' इत्यमरः । भिक्षादित्वात् समूहार्थे-
पुण्प्रत्ययः । तत्राप्यस्य युवतीति स्त्रीप्रत्ययान्तस्यैव प्रकृतित्वेन ताहणात्तत्सा-
मादेव “भस्याढे तद्धिते" इति पुंबद्भाव इति वृत्तिकारः । न सहापीतवती-
मसदृशी, ततोऽप्यधिकसुन्दरीमित्यर्थः । नमर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समास
इति वामनः । अवधूल्य निश्चित्य विधातुः ब्रह्मणः, आशये हृदि अस्याः पतिः
कतमस्तु कतमो वा वसतीत्यचिन्तयं तदेवेति शेषः ॥४१॥
अनुरूपमिति ॥ अथेदानीमनुरूपं योग्यममुं त्वां निरूपयनस्याः
पतित्वेनालोचयन् , सर्वेष्वपि युवसु पूर्वपक्षतां दूष्यकोटित्वं व्यपनेतुमक्षमस्सन्
स्वयि सिद्धान्तधियं न्यवेशयम् । त्वमेवास्याः पतितिति निरचैषमित्यर्थः ।
अयमेव विधातुरप्याशय इति भावः ॥ ४२ ॥
अथ त्वद्रूपदर्शनमेष सम्प्रति तत्स्मारकमिलाहअनयेति ॥ चिर-
मबलोकितापि सा शुचिस्मिता सुन्दरी अद्याधुना हस्तेन निर्दिशन्नाद-अनया
तब रूपसीमया सौन्दर्यशाष्ठया कृतसंस्कारवियोधनस्य बुद्धसंस्कारस्य में स्थति-
-मारूढवती स्मृतिपथं गता । सहशदर्शनं स्मारकमित्यर्थः ॥ ४ ॥

·- त्वयि बीर विराजते परं दमयन्तीकिलिकिथितं किल । तरुणीस्तन एव दीप्यते मणिहारावलिरामणीयकम् ॥ ४४ ॥ तव रूपमिदं तया विना विफलं पुष्पमिवावकेशिनः । .इयमृद्धधना वृथावनि: स्ववनी सम्प्रवदपिकापि का ॥४५॥ अनयामरकाम्यमानया सह योगस्सुलभन्तु न त्वया । घनसंवृतयाम्बुदागमे कुमुदेनेव निशाकरविषा ।। ४६ ॥ ततः किमत आह-त्वयीत्यादि ॥ हे बीर, दमयन्त्याः किलि किश्चितम् । “कोषाधुहर्षभीत्यादेः सङ्करः किलिकिश्चितम्" इत्युक्तालक्षणलक्षित- भारचेष्टितं त्वयि परं, त्वय्येव विराजते किल शोभत खलु । तथाहि, मणि- हारावळेर्मुक्ताहारपङ्केः, रामणीयक रमणीयत्व, योपधाद्गुरूपोत्तमाद्रुम्। तरुणीस्तन पान दीयते नान्यत्रेत्यर्थः । सनादीनां द्वित्वविशिष्टा जातिः प्रायेणेति प्रायग्रहणा- देकननमोगः । अत्र द्वारकिलिकिश्चितयोरुपमानोपमेययोर्वाक्यद्वये बिम्बप्रति- विम्यतया स्तननृपयोः समानधर्मत्वोक्तेदृष्टान्तालङ्कारः । लक्षणन्तूकम् ॥ ४ ॥ नवेति ॥ हे वीर, तवेदं रूपं सौन्दर्य तया दमयन्त्या विना, भव. केशिनो बन्यवक्षस्य । 'वाध्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । पुष्पमिन विफलं नरर्थकम् । ऋद्धधना सम्पूर्णवित्ता इयमवनिथा निरर्थका । सम्प्रवदपिका कूजत्कोकिला स्ववनी निजोद्यानमपि ही । का तुच्छा निरर्थकेयर्थः । तयोगे तु सर्व सफलमिति भावः । “किं वितकें परिप्रश्ने क्षेपे निम्दापराषयोः' इति विश्वः । अत्र नलस्पावनिवनीना दमयन्स्या विना रम्यतानिषेधाद्विनीचि "विना सम्बन्धि यत्किश्चिदत्रान्यत्र परा भवेत् । रम्यतारम्यता वा स्यात् सा विनोक्तिग्नुस्मृता ।" इति लक्षणात् । तस्याच पुष्पमिवेत्युपमया समृधिः॥४५॥ भत्र स्वापेक्षा दर्शयितुं तस्याः दालभ्यमाह--अनयति। अमेरैः R ·८२ तदहं विदधे तथा तथा दमयन्त्यास्सविधे सव स्तवम् । हृदये निहितस्तया भवानपि नेन्द्रेण यथापनीयते ॥४७॥ तब सम्मतिमत्र केवलामधिगन्तुं विगिर्द निवेदितम् । युवते हि फलेन साधवो न तु कण्ठेन निजोपयोगिताम् ।। तदिदं विशदं वचोमृतं परिपीयाभ्युदितं द्विजाधिपात् । अतितृप्रतया विनिर्ममे स तदुगारमिव स्मितं सितम् ।। ४९ ॥ इन्द्रादिभिः, काम्यमानयाभिलष्यमाणया दमयन्त्या सह योगः अम्बुदागमे धनसंवृतया मेघावृतया, निशाकरत्विषा सह योगः कुमुदेनेव त्वया न सुलभो दुर्लभ इत्यर्थः । अत्र तत्संयोगदालभ्यस्य अमरकामनपदार्थहेतुकत्वात्काव्य. लिङ्गभेदः । तत्सापेक्षा चेयमुपमेति सङ्करः ॥ ४६ ॥ अत्र का गतिरत आह-तदिति ॥ तत् तस्मात् , कार्यस्य सप्रति- बन्धत्वादहं दमयन्त्याः संविधै समीपे तथा तथा तव स्तवं स्तोत्रं विदधे विधास्य इत्यर्थः । सामीप्ये वर्तमानप्रत्ययः । यथा तया हृदये निहितो भवा- निन्द्रेणापि नापनीयते नेतुमशक्य इत्यर्थः । यथेन्द्रादिप्रलोभितापि त्वय्येव गाढानुरागा महानथा करिष्यामात्यर्थः ॥ ४७॥ तहिं तथैव क्रियतां कि निवेदनेनेत्यत आह-सवेति ॥ अत्रास्मिन् कायें केवलामेको तव सम्मतिमङ्गीकारमधिगन्तुमिदं निवेदितं निवेदनं धिक् । तथा हि ---साधा निजीपयोगितां खोपकारित्वं फलेन कार्येण ब्रुवते बोधयन्ति । किन्तु कण्ठेन वाग्वृत्या न ब्रुवते । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ तदिति ॥ स नलो द्विजाधिपासाचन्द्राचाभ्युदितमाविर्भूतं विशवं प्रसत्रमवदातश्च तत्पूर्वोक्तमिदमनुभूयमानं वन एवामृतमिति रूपकम् । तत्परिपीय। भत एवातितृप्तत्यातिसाहित्येन तस्य वचोऽमृतस्य उद्रारमिव सितं स्मितं ·परिमृज्य मुजामजन्मना पसगं कोकनदेन नैषधः । मृदु तस मुदेऽकिरद्गिरः प्रियवादामूतपकण्ठजाः ।। न तुलाविषये तवाकृतिर्न वचोवम॑नि ते सुशीलता। त्वदुदाहरणाऽऽकृतौ गुणा इति सामुद्रिकसारमुद्रणा ॥ ५१ ।। न सुवर्णमयी तनुःपरं ननु किं वागपि तावकी तथा । न परं पथि पक्षपातिताऽनवलम्बे किमु मादृशेऽपि सा॥५२॥ विनिर्ममे निर्मितवान् । माङः कर्तरि लिट् । अतितृप्तस्य किश्चिनिस्वार उदारः। सितत्वसाम्यात् , स्मितस्य वागमतोगारत्वोत्प्रेक्षा ॥ ४९ ॥ परिमृज्येति ॥ निषधानां राजा नैषधः नलः । अनपदशब्दात क्षत्रियाद । भुजामजन्मना कोकनदेन पाणिशोणपङ्कजेनेत्यर्थः । पतगं हवं परिमृज्य तस्य हंसस्य, मुदे हर्षाय प्रियवादानामेवामृतानां कूपो निधिः कण्ठो वागिन्द्रियं तनाः तजन्याः, गिरो मृदु यथा तथा । अकिरत् प्रियवाक्यामृते. रसिञ्चदित्यर्थः । अत्र भुजाप्रजन्मना कोकनदेनति विषयस्य पाणेनिंगरणेन विषयिणः कोकनदस्यैव उपनिवन्धनादतिशयोक्तिः । “विषयस्यानुपादानादिक- युपनिबध्यते । यत्र सातिशयोक्तिः खात् कविप्रौढोक्तिसम्मता" इति लक्षमाद। सा च पाणिकोकनदयोरमेदोक्रभेदरूपा । तस्याः प्रियवादामृतकूपकण्ठेति रूपकसंसृष्टिः ॥ ५० ॥ नेति ॥ हे हंस, तवाकृतिराकारस्तुलाविषये सादृश्यभूमौ न न वर्तते असदृशीत्यर्थः । ते तव, सुशीलता सौशल्यं वचोवर्मनि न न वर्तते वक्त. मशक्येत्यर्थः । अत एवाकृतौ गुणाः 'यत्राकृतिस्तत्र गुणाः' इति सामुद्रिकाणां पा सारमुद्रणा सिद्धान्तप्रतिपादनं सा त्वमेवोदाहरणं यस्याःसा तथोकामाकृति- सौशील्ययोस्त्वय्येव सामानाधिकरण्यदर्शनादिति भावः। अत एवोत्तरवाक्यार्थस्य वाक्याहतुकत्वात् काव्यलिङ्गमलबारः ॥५१॥ नेति ॥ ननु हंस, तवेयं तावकी । “युष्मदस्मदोर यतरस्यां कम्प" ·भृशतापभृता मया भवान्मरुदासादि तुपारसारमान । धनिनामितरस्सता पुनर्गुणवत्समिधिरेव समिषिः ॥ ५३॥ शतशःश्रुतिमागतैव सा त्रिजगन्मोहमहौषधिर्मम । अमुना तव शंसितेन तु खदृशैवामिहितामवैपिताम् ॥ ५४॥ अखिलं विदुषामनाविलं सुहृदा व खादा च पश्यताम् । सविधेऽपि नसूक्ष्मसाक्षिणी वदनालकृतिमात्रमक्षिणी ॥५५॥. इति धकारादप्रत्यये डीप् । “ तवकममकावेकवचन" इति तवकादेशः । तनुः पर मूर्तिरेव सुवर्णमयी हिरण्मयी न । किन्तु, बागपि तथा सुवर्णमयी शोभना- क्षरमयीत्यर्थः । अनवलम्बे निरबलम्बे पथि परम् आकाश एव पक्षपातिता पक्ष- पातित्वं न । किमु कि वित्यर्थः। निपातानामनेकार्थत्वात् । नवलम्बे निराधारे मारशेऽपि सा पक्षपातिता बहवत्तस्यर्थः । अत्र सनुवानोः प्रकृताप्रकृतयोः सुवर्णमयाति शब्दश्लेषः। एवं पथि माशेऽपि पक्षपातितेति सजातीयसंसृष्टिः । तया चोपमा व्यज्यते ।। ५२ ॥ भृशेति ॥ भृशतापभृता भतिसन्तापभाजा मया भवान् तुषारैः शीकरैः सारवानुत्कृष्टो मरुन्मारुतः, (सन् ) आसादि प्राप्तः सन्तापहारित्वादिति भावः । तथा हि धनिनां धनिकानां कुबेरादीनामितरः पद्मशतादिस्संश्चासौ निधिश्चेति सन्निधिः सतां विदुषां पुनर्गुणवतां गुणिनां सनिधिस्सानिध्यमेव सन्निधिर्महानिधिः सन्तापहारित्वात् , त्वमेव शिशिरमाइतः भन्यतु दहन एवेति भावः । रान्तालङ्कारः॥ ५३॥ शतश इति ॥ त्रिजगतबैलोक्यस्य मोहे मौने महौषषिः महौषध- मिति रूपकम् । सा दमयन्ती शतशो मम श्रुति श्रोत्रमागतैब । भमुना तब कसितेन कयनेन तु खदृशा स्वदृष्ट्येष अभिहिता बोषितो तामवैमि साक्षा मन्ये । आप्तोक्तियामाण्यादिति भावः ॥५४॥ अथ खदृष्टेरप्याप्तदृष्टिरेष गरीयसील्याह-अखिलमिति ॥ सुहृदा ·मंमितं मधु तत्कथा मम श्रवणाहुणिकीकृता जनैः मदनानलबोधने भवेत्खग धाय्या धिगधैर्यधारिणः ॥५६॥ विषमो मलयाहिमण्डलीविषफूत्कारमयो मयोहितः । बत कालफलत्रदिग्भवः पवनस्तविरहानलैधसा ॥ ५७ ।। - - आप्तमुखन च खहृदा वान्तःकरणेन च सहाहणं तद्वत्सुहृदः श्रद्धेयत्वज्ञापना भखिलं कृत्स्नमर्थमनाविलमसन्दिग्धमविपर्यस्तं यथा तथा पश्यतामवधारयता विदुषां विवेकिनां सविधे पुरोऽपि नसूक्ष्मसाक्षिणी असूक्ष्मार्थदर्शिनी । 'सुप्सुपा' इति समासः । अक्षिणी वदनालङ्कृतिमात्रम्, न तु दूरसूक्ष्मार्थदर्शनो- पयोगिनी इत्यर्थः ॥ ५५॥ अमितमिति ॥ हे खग, जनैर्विदर्भागतजनमम श्रवणाहुणिकीकता कर्णातिथीकता, तद्विषयीकृतेत्यर्थः । 'आवेशिकः प्राहुणिक आगन्तुरतिथिस्वथा' इति हलायुधः । अमितमपरिमितं मधु क्षौद्रं तद्वदतिमधुरेत्यर्थः । तत्कथा तडण- वर्णना अधैर्यधारिणोऽत्यन्ताधीरस्य मम मदनानलबोधने कामामिप्रज्वलने धाग्या सामिधेनी भवेत् । “ऋक् सामिधेनी धाय्या च या स्यादमिसमिन्धनी' इत्यमरः । “पाय्यसान्नाम्य" इत्यादिना निपातः । धिक् वाक्यार्थो निन्धः । अत्र तत्कधायाः धाय्यात्मना प्रकृतमदनानीन्धनोपयोगात् परिणामालकारः । आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणाम इत्यलकारसर्वखकारः ॥ ५६॥ विषम इति ॥ विषमः प्रतिकूलः कालकळदिग्भवोऽन्तकदिग्भवः, प्राणहर इति भावः । पवनो दक्षिणमारुतः, तद्विरहानलैघसा दमयन्तीविरहा- मिसमिधा तद्दायेनेत्यर्थः । मया मलये मलयाचले, या महिमण्डली पर्पसरः तस्याः विषपूत्कारमयः, अहितः तद्रूप इति सर्कित इत्यर्थः । कोच अमि- रेषांसि निधाय पूत्कारयातायत इति भावः । बतेति खेदे । विरहाननेपोति रूपकोत्यापितेयं दक्षिणपवनस्य मनयाहिमण्डलीपूत्कारत्वोत्प्रेक्षेति सररः ॥५५

·प्रतिमासमसौ निशाकरः खग सङ्गच्छति चदिनाधिपम् ।
किमु तीव्रतरैस्तत: करैर्मम वाहाय स धैर्यतस्करैः ॥ ५८ ॥
कुसुमानि यदि स्मरेषवो न तु वर्ण विषवल्लिजानि तत् । ।
हृदयं यदमूमुहन्नमूर्मम यञ्चातितरामतीतपन् ॥ ५९॥
तदिहानवधौ निमजतो मम कन्दर्पशराघिनीरधौ ।
भव पोत इवावलम्बनं विधिनाकस्मिकसृष्टसनिधिः ।।
।
प्रतिमासमिति ॥ हे खग, असौ निशाकरः मासि मासि प्रतिमासम् ,
प्रतिदर्शमित्यर्थः । वीप्सायामध्ययीभावः । दिनाधिपं सूर्य सङ्गच्छति प्राप्नोतीति
यत् । ततः प्राप्तेः स निशाकरस्तीव्रतरैरत एव धैर्यतस्करैर्मर्यहारिभिः करैः
सौरैः तत आनीतैर्मम दाहाय सङ्गच्छत्तीत्यनुषहः । किमुशब्द उत्प्रेक्षायाम् ।
अत्र सङ्गमनस्य दाहार्थत्वोत्प्रेक्षणात् फलोत्प्रेक्षा ॥ ५८ ।।
कुसुमानीति ॥ स्मरेषवः यदि कुसुमान्येव, वज़मशनिस्तु न, सद्यो
मरणाभावादिति भावः । तत्सर्हि विषवलिजानि विषलतोद्भवानि । यद्यस्मा-
दमः स्मरेषवः । 'पत्री रोप इषुर्द्वयोः” इति स्त्रीलिङ्गता, मम हृदयममूमुहन्नमूर्छ-
मन् । मुह्यतेो चङ् । यद्यस्मादतितरामतिमात्रम् । अध्ययादामप्रव्ययः ।
भतीतपन तापयन्ति स्म च । तपतेौँ चङ् । मोहतापलक्षणविषकार्यदर्शना-
द्विषवडिलवोत्प्रेक्षा ॥ ५९॥
तदिति ॥ तत्तस्मादिहामिभनवधौ अपारे कन्दर्पशरैर्य आधिर्मनो-
म्बधा । 'पुस्याधिर्मानसी बाधा' इत्यमरः । तस्मिन्नेव नीरची समुद्रे निमज्जतो-
ऽन्तर्गतस्य मम विधिन्य देवेन अकस्मादकाण्डे भवमाकस्मिकम्। अध्यात्मादित्वात्
ठक् । अन्ययानां भमात्रे टिपः । तथया तथा वासनिधिः कृतसभिधानं
मायादागत इत्यर्थः । त्वं पोतो यानपात्रमिय। 'यानपासं तु पोतः' इस्यमरः ।
सवसम्बनं भव ॥६॥

·४
बका भवतः प्रवर्तना न कथं पिष्टमियं पिनष्टि नः।
खत एव संतां परार्यता ग्रहणानां हि यथा यथार्थता ॥६॥
तव वर्त्मनि वर्ततां शिवं पुनरस्तु त्वरितं समागमः ।
अधिसाधय साधयेप्सितं स्मरणीयास्समये वयं वयः ।। ६२ ।।
इति तं स विसृज्य धैर्यवान् नृपतिस्सूनृतवाग्बृहस्पतिः ।
अविशदूनवेश्म विस्मितश्रुतिलग्नैः कलहंसशंसितैः ।। ६३ ।।
अथ भीमसुतावलोकनैस्सफलं कर्तुमहस्तदेव सः ।
क्षितिमण्डलमण्डनायितं नगरं कुण्डिनमण्डजो ययौ ॥ ६४॥ .
अथ वेति ॥ अथवा इयं नोऽस्माक गम्बन्धिना । उभयप्राप्तौ कर्मणि
हति नियमात् कर्तरि कृयोगे षष्ठीनिषेधेऽपि शेषषष्ठीपयवमानात् कर्थलाभः
भवतः । उभयप्राप्ती कर्मणीति षष्ठी। प्रवर्तना प्रेरणा ण्यासअन्धो युच् । कथं पिष्ट
न पिनष्टि, सतः प्रवृत्तविषयत्वात् पिष्टपेषणकल्पेत्यर्थः । हि यस्मात् प्रहणाना
याथार्थ्य यथा प्रामाण्यमिव, स्वतः गर्वप्रमाणानां प्रामाण्यम्, 'गृह्यता, जाता
मनीषा खत एव .मानम् ' इति मीमांसकाः । सतां परार्थता परार्थप्रवृत्तिा
खत एव न तु परतः । उपमाममृष्टोऽर्थान्तरन्यासः ॥६॥
तवेति ॥ हे चयः खग तव वर्मनि शिवं माल वर्तता त्वरितं
क्षिप्रमेव पुनः समागमास्तु अधिसाधय गच्छ ईप्सितमिष्टं साधय सम्पादय
समये कार्यकाले वयं मरणोयाः अनन्यगामि कार्य कुर्यादित्यर्थः ॥ ६२ ॥
इतीति ॥ धैर्यवानुपायलाभात् सधैर्यः सूनृतवाक्षु सत्यप्रियवादेषु
बृहस्पतिः तथा प्रगल्भ इत्यर्थः । 'मूनृतं प्रियसत्यवाक् ' इत्यमरः । स नृपति-
रितीत्थं तं इंसं विमृज्य अतिलौः श्रोत्रप्रविष्टः कलहंसख शसिविस्मितः सन्
वनवेश्म वनस्थविहारगृहमविशत् ॥ ६३ ॥
अथेति ॥ अथ सोऽण्डजो हंसस्तदहरेव भीमसुतायाः भैम्याः भव.
लोकनैः सफलं कर्तुं तम्मिनवाहनि तां श्रुमित्यर्थः । क्षितिमण्डलमण्डनायितं
भूमण्डलस्यालधारभूतं कुण्डिनं कुण्डिनाख्यं नगरं ययौ ॥ १४ ॥

·८८.
पकाये
प्रथमं पथि लोचनातिथिं पथिकमाथितसिदिशंसिनम् ।
कलशं जलसंभृतं पुरः कलहंस: कलयांबभूव सः ।। ६५ ।।
अवलम्ब्य दिदृक्षयांबरे क्षणमाश्चर्यरसालसं गतम् ।
संविलासवनेऽवनीभुजः फलमैक्षिष्ट रसालसङ्गतम् ॥ ६६ ॥
नभस: कलभैरुपाश्रितं जलदै रितरक्षुपनगम् ।
स ददर्श पतङ्गपुङ्गवो विटपच्छन्नतरक्षुपं नगम् ।। ६७ ॥ •
अथ लोकत्रयेण शुभनिमित्तान्याह-प्रथममित्यादिना ॥ स कल-
हंसः प्रथममादौ पथि लोचनातिथिं दृष्टिप्रियं पथिकानां प्रस्थातॄणां प्रार्थितस्य
इष्टार्थस्य, सिद्धिसिनं सिद्धिसूचकं जलसंभृतं जलपूर्ण कलशम् , पूर्णकुम्भं
पुरोऽभे कलयांबभूव ददर्श ॥ ६५ ॥
अवलम्ब्यति ॥ स हंसो दिक्षया म्वगन्तव्यमार्गालोकनेच्छया
अम्बरे क्षणमाश्चर्यरसेन नद्वस्तुदर्शननिमित्तेनाद्भुतरसेनालसं मन्दं गतं गतिमव-
लम्ब्यावनीभुजो नलस्य विलासवने विहारवने रसालेन चूतवृक्षण सङ्गतं
सम्बदम् । 'आम्रचूतो रसालोऽसौ' इत्यमरः । फलमैक्षिष्ट इक्षितवान् ॥ ६६
नभस इति ॥ पुमान् गौः वृषभः, विशेषणसमासः । “गोरतद्धित-
लकि' इति समासान्तष्टच् । स इव पतङ्गः पतङ्गपुवः पक्षिश्रेष्ठः उपमित-
समासः । नभसः कलभः खेचरकरिकल्परित्यर्थः । जलदैरुपाश्रितं व्याप्तम् ।
भूरयः बहवः तरक्षवो मृगादनाः पनगा यस्य ताम् । विटपैः शाखाविस्तारेण ।
'विस्तारो विटपो नियाम्' इत्यमरः । छन्तराः अतिशयेन छादिताः क्षुपाः
हखशाखा यस्य तम् । 'हखशाखा शिफः क्षुपः' इत्यमरः । तं नगं पर्वतं
ददर्श पूर्णकलशादिदर्शनं पान्थक्षेमकरमिति निमित्तज्ञाः ॥ ६ ॥

·८९ पा धुतपक्षतिः क्षणं क्षणमूर्ध्वाय. युर्विभावनः । विततीकृतनिश्चलच्छदः क्षणमालोक दत्तातुकः ॥ ६ ॥ तनुदीधितिधारया रयाद्गतया लोफ.विलोकनाममौ । छदहेम कन्निवालसत्कषपाषाणनिभे नभःस्थले ॥ ६९ ॥ विनमद्भिरध:स्थितैः खगैर्झटिति श्येननिपातशक्तिभिः । स निरैक्षि दृशैकयोपरि स्वदझाङ्कारिपतत्रिपद्धांतः ॥ ७० ॥ ददृशे न जनेन यन्नसौ भुवि तच्छायमवेक्ष्य तत्क्षणान् । दिवि दिनु वितीर्णचक्षुपा पृथुवेगदुतमुक्तपथः ।। ७१ ॥ स इति ॥ स इंसः क्षणं धुतपक्षतिः कम्पितपक्षमूल , क्षणमूर्ध्वायनेन ऊर्ध्वगमनेन दुर्विभावनः दुष्करावधारणा दुलश्य इत्यर्थः । विततीकृतौ । विसारिती निश्चलौ छदौ पक्षी यस्य स. । तथाऽऽलोककानां दट्टणा दत्तकौतुकः सन् ययौ। स्वभावोक्तिः ॥ ६८ ॥ तन्विति ॥ असा इंसा रयाद्धतौरुत्पन्नयेति शेष । लोकस्यालोकि- जनस्य परीक्षकजनस्य विलोकनां दर्शनं गतन्या कौतुकाद्वर्णपरीक्षार्थम विलोक्य- पाययर्थः । तनोः शरीरस्य तन्वा सूक्ष्मया च दधितिधारया रश्मिरेस्खया निमित्सेन । कषपाषाणनिभं निकषोपलनिभे नमःम्बल दहेम निजपक्षसुवर्ण कषन् घर्षत्रिवालसत् अशोभतेत्युत्प्रेक्षा ॥ ६९ ॥ धिनमद्भिरिति ॥ स्यदेन वेगेन साहारिणा आमिति शन्दं कुर्वाणा पतत्रिपद्धतिः पक्षिसरणिः यस्य स हसः । श्येननिपातकान्त इति तच्छडिभि- रत एव विनमद्भिविलीयमानेरध स्थितः खगैर्सटिति वाक् कया दशा उपरि उपरिष्टात् निरैक्षि निरीक्षितः । कर्मणि लुङ् । स्वभा शकिः ॥ ७० ॥ दहश इति ॥ यन् गच्छन् । इणी लरः मात्रादेशः । असी हसः । भवि तच्छायं तस्य छायाम् । “विभाषा सेना" इत्यादिना नपुंसकत्वम् । ..

·-- न वनं पथि शिश्रियेऽमुना कचिदप्युचवरदुचारुवम् । न सगोत्रजमन्ववादि वा गतिवेगप्रसरदुचा रुतम् ।। ७२ ॥ अथ भीमभुजेन पालिता नगरी मञ्जुरसौ धराजिता । पतगस्य जगाम दक्पथं हिमशैलोपमसौधराजिता ॥ ७३ ॥ दयितं प्रति यत्र सन्तता रतिहासा इव रेजिरे भुवः । स्फटिकोपलविग्रहा गृहाश्शशभृद्भित्तनिरङ्कभित्तयः ॥ ७४ ॥ अवक्ष्य तरक्षणादिवि दिक्षु च वितीर्णचक्षुषा दसदृष्टिना जनेन पृथुवेगेन द्रुतं शीघ्रं मुक्तदृक्पयस्सन् न दरशे न दृष्टः, क्षणमात्रं दृष्टिपथमतिक्रान्त इत्यर्थः । नेति ॥ गतिवेगेन प्रसरदुचा प्रसर्पसेजसा अमुना हंसेन क्वचिदपि उनतरात्युनता, द्रूणां छमाणां, चारुता रम्यता यस्मिन् तत् । 'पलाशी. हुमागमा' इत्यमरः । वनं न शिधिये । सगोत्रज वन्धुजन्यं रुतं कूजितं वा नान्ववादि नानूदितं मध्यमार्गमध्वश्रमापनोदनबन्धुसम्भाषणादिकमपि न कृत- मिति सुहत्कार्यानुसन्धानपरत्वोक्तिः ॥ ७२ ॥ अथेति ॥ धराजिता भूमिजयिना । "सत्सूद्विष" इत्यादिना क्विपि तुक् । भीमस्य भीमभूपस्य भुजेन पालिता हिमशैलोपमैः सौधेः राजसदनै: राजिता मञ्जः मजुळा मनोज्ञा असौ पूर्वोकनगरी कुण्डिनपुरी पतगत इंसस्य दृक्पथं जगाम स तो ददशेत्यर्थः । अत्र यमकाख्यानुप्रासस्य हिमशैलो- पमेति उपमायाश्च संसृष्टिः ॥ ७३ ॥ अथ नगरी वर्णयति-दयितमिति ॥ यत्र नगर्यो, स्फटिकोपल- विग्रहाः स्फटिकमयशरीरा इत्यर्थः । अत एव शशभृद्भिननिरङ्कभित्तयः शशाक- शकलनिष्कलानि कुज्यानि येषां ते । 'मित्तं शकलखण्डे वा' इत्यमरः । भिदः किन्प्रत्ययः । “भित्तं शकलम्" इत्यादिनिपातनात् "रदाभ्याम्" इत्यादिना निष्ठानत्वाभावः । गृहाः दयित भीमं प्रियं प्रति सन्तता भुवो भूमेनायिकया रतिहासा इव केळिहास्यानीव रेजिरे इत्युत्प्रेक्षा ॥ ४ ॥ ..

·नृपनीलमणीगृहत्विषामुपधेर्यत्र भयेन भावतः । शरणाप्तमुवास वासरेऽप्यसदावृत्युदयत्तमं तमः ॥ ५ ॥ सितदीप्रमणिप्रकल्पिते यदगारे हसदारोदसि । निखिलानिशि पूर्णिमा तिथीनुपतस्थेऽतिथिरेफिका तिथिः ।। सुदतीजनमजनार्पितघुमृणैर्यत्र कषायिताशया । 'न निशाखिलयापि वापिका प्रससाद महिलेव मानिनी ॥ नृपेति ॥ यन नगर्यो तमोऽधकारः, भाखतो भास्करात् भयेक नृपस्य ये नीलमणीना गृहाः तेषां त्विषस्तासामुपधेश्छलादिस्यपनवभेदः । 'रनं मणियोः' इत्यमरः । कृदिकारादक्किनो वा वक्तव्यः । शरणाप्तं धरणं गृहं रक्षितारवागतम् । 'शरणं गृहरक्षित्रोः' इत्यमरः । वासरे दिवसेऽप्यसरा- वृत्त्यपुनरावृति किचोदयतम सदुवास ॥ ४५ ॥ सितेति ॥ सितैदीप्रेश मणिभिः प्रकल्पिते उज्जलस्फटिकनिर्मित इसद श्रोदसि विलसदरोदस्के द्यावापृथिवीध्यापिनीत्यर्थः । यदमारे यस्याः नगर्याः गृहे वित्यर्थः । जातावेकवचनम् । निशि निसिलान् तिषीनेकाकिनी एक- वेत्यर्थः "एकादाकिनिन्चासहाय" इति चकारात् कन्प्रत्ययः । प्रत्ययस्वाद कात्पूर्वव" इतीकारः । पूर्णिमातिषिः राकातिथिः । तदायाविषयो यो।' इल्यमरः । अतिथिरुपतस्थे अतिथीभूय सहतेत्यर्थः । " उपारेषपूर्णा" इत्यादिना सानिकरणे आत्मनेपदम् । स्फटिकमवनकान्तिनित्यकौमुदीयोगात् सर्वा अपि रात्रयो सकारात्रय एवासनित्यभेदोकेरतिशयोक्किमेदः ॥ ६ ॥ सुदतीति ॥ यत्र नगर्यो शोभना दम्ता यास ताः सुदस्यः लियः अत विधानाभावात्रादेशविन्त्य इति केचित् । “अप्रान्तशुराप्रपषमपराहे- ध्यक्ष" इति चकारात् सिद्धिरिति केचित् । सुदत्यादयः योगमा नियां मंशावाम् इति दनादेशात्माधव इसपरे । तबैतत्सर्वममिसम्याय माहेरवामनः।

·१२ क्षणनीरवया यया निशि श्रितवप्रावलियोगपट्टया । मणिवेश्ममयं सुनिर्मलं किमपि ज्योतिरबालमिज्यते ।। विललास जलाशयोदरे कचन धौरनुबिम्बितेव या। परिघाकपटस्फुटस्फुरत्प्रतिबिम्बानवलंबिताम्बुनि ॥ ७९ ॥ बजते दिवि यद्गृहावळीचलचेलाचलदण्डताडनाः । व्यतरनरुणाय विश्रमं सृजते हेळिहयाळिकालनाम् ॥ ८९ ।। 'सुदत्यादयः प्रतिविधेया' इति । ता एवं जनाः लोकाः तेषां मज्जनादवगाहनादर्पितः सहमितैरपि घुसूणैः कुमैः कषायिताशयां सुरभिताभ्यन्तरा भोगचिहैः कलु- षितहृदया च । वाप्येव वापिका दीर्घिका प्रहिला ग्रह आग्रहः तद्वती दीर्घरोषा । पिञ्छादित्वादिलच् । मानिनी । "स्त्रीणामीा कृतः कोपो मानो व्यासमिनि प्रियः" इत्युक्तलक्षणो मानः । तद्वी नायिकेव अखिलया निशा निशया सर्व- रात्रिप्रसादनेनेत्यर्थः। न प्रससाद प्रसन्नाशया नाभूत् तादृक्षोभादिति भावः ॥ भणेति ॥ निशि निशीथे क्षणं नीरवया एकत्र सुप्तजनवादपरत्र ध्यानस्तिमितत्वानिश्शक्या, त्रितः प्राप्तो प्रावलियोंगपट्ट इव, अन्यन वप्रावळि- रिख योगपट्टो यया सा तथोक्का, यया नगर्या मणिवेश्ममयं तद्रूपं निर्मल अबाह्य- मन्तर्वति किमप्यवादानसगोचरं ज्योतिः प्रभा आत्मज्योतिश्च इज्यते सव्यते स्म । अत्र नगरीविशेषणसाम्पादप्रस्तुतयोगिनीप्रतीतेः समासोतिः ॥ ७८ ॥ विललासेति ॥ या नगरी परिचायाः कपटेन ब्याजेन स्फुटं परितो व्यकं यथा तथा स्कुरता प्रतिबिम्बेनानवलम्बितं, मध्ये अगृह्यमाणं च अम्यु यस्मिन् तस्मिन् । प्रतिबिम्बाक्रान्तमम्बु परितः स्फुरति, प्रतिबिम्बदेशे तु नस्फुरति सेनैव प्रतिबिम्बादिति भावः । कचन कुत्रचिजलाशयोदरे हदमध्ये कस्यचि- अदस्य मध्य इत्यर्थः । अनुविम्बिता चौरमरावतीव विललासेल्युत्प्रेक्षा ॥ ९ ॥ व्रजत इति ॥ यस्यां नगर्यो गृहावळीषु चलाश्चलन्तः चेलाबलाः पताकामाथि त एव. दण्डातैताडनाः कशापाता इत्यर्थः । ताः कार्यः विवि , ·विसराम्बरालयस्तलमभ्योपरिपूरिणां पृथक् । जागा खलु याखिलाडुताजनि सारैर्निजचिहापारिमिः ॥ ८१ पदम्बुदनीलकण्ठतां वहदत्यच्छसुधोज्ज्वलं वपुः । कथमृच्छतु यत्र नाम न मितिभृन्मन्दिरमिन्दुमौळिताम् ।। बजते से गरछते । हेलिहयाळे. सूर्याश्वपतः । ‘हेळिरालिङ्गने पौ' इति वैजयन्ती । कालानाश्चोदनां मृजते कुर्वते । अरुणाय सूर्यसारथये विश्रम स्वयं तत्कार्यकारणाद्विश्रान्तिम् । "नोदात्तोपदेश" इत्यादिना पयसिप्रतिषेधः । ध्यतरन् ददुः । अत्र हेळिहयाळेश्वेलामलदण्डताडनासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धोचे- रतिशयोकिभेदः । तेन च गृहाणाममण्डलपर्यन्तमौनत्यं व्यज्यत इत्यलहरेण प्रस्तुध्वनिः॥ ८॥ क्षितीति ॥ तलमध्योरि अधोमध्योर्धदेशान् पूरयन्तीति तत्परिणा जगतां पातानभूमिवर्गाणां पृथगसङ्कीर्ण यानि निजानि प्रतिनियतानि बिहानि निध्यन्नपाननक्वन्दनादिलिङ्गानि धारयन्तीति तयारिभिस्तथोक्तः सारेको क्षितिगमें पाताळे धरायां भूपृष्ठ अम्बरे भाकाशे च ये मालवा गृहात भूम्यन्तर्बहिःशिरोररित्यर्थः । या नगरी अखिला कृत्मा भगुता बिना भनि माता। 'दीपजन" इत्यादिना अनेः कर्तरि लङ् । एलेक्षिणादेशः । भस क्षतिगादीनां तलमध्योपरिजगतां चिहानाच यथासायसम्बन्धायथासापा- हङ्कारः । तेन त्रैलोक्यवैभवं गम्यते ॥ १॥ दधदिति ॥ यन नगर्यामम्बुदैरम्बुदक्नीलकण्ठः शिखरोपकण्ठः गळया पस्य तस्य भावस्तत्ताम् । 'कण्ठो गळे समिधानः' इति विश्वः । वपत् बल्ययाया पुषया लेपनायेण च सुधावदमृतवयोज्ज्वलं वपुः वहत् । 'सुभालेपोऽमत पा' इत्यमरः । क्षितिभृन्मन्दिरं राजभवमं इन्दुमीहितामिन्दुमालपर्यन्त. सरत्वम् । भय नाम न ऋच्छतु. गरमत्ववेत्यर्थः । राजभवनय ताहमालय ·बहुरूपकसालमखिकामुखचन्द्रेषु कारवः । यदनेककसौधकन्धराहरिभिः कुक्षिगतीकता इव ॥ ८३ ॥ बलिसदिवं स तथ्यवागुपरि स्माह दिवोऽपि नारदः । अधराध कृता ययेव सा विपरीताजनि भूमिभूषया ॥ ८४ ।। प्रतिहट्टपथे घरट्टजात्पथिकाहानदसक्तुसौरभे । कलहान धनाद्यदुत्थितादधुनाप्युज्झति घर्घरस्वनः ॥ ८५ ॥ युक्तमिति भावः । अन्यत्र इन्दुमौळित्वमीश्वरत्वश्च तच्च नीलकण्ठस्य युफमिति भावः । अत्र विशेषणविशेष्याणां श्लिष्टानामभिधायाः प्रकृतार्थमालनियन्त्रणा. दप्रकृतेश्वरप्रतीते निरेव ॥ ८२ ॥ बह्निति ॥ बहुरूपका भूयिष्ठसौन्दर्याः शैषिकः कप्रत्ययः । तेषु साल. भक्षिकानां कृत्रिमपुत्रिकाणां मुखचन्द्रेषु कळकरायः चन्द्रत्वात् सम्भाविताः कळमृगास्ते यस्यां नगर्यो, अनेककेषां बहूनां सौधानां कन्धरासु कण्ठप्रदेशेषु ये हरयः सिंहास्तैः कुक्षिगतीकृता इव प्रस्ताः किमित्युत्प्रेक्षा मुखचन्द्राणां विष्कळत्वनिमित्ता। अन्यथा कथं चन्द्रे निष्कळतेति भावः ॥ ८३ ॥ बलीति ॥ स प्रसिद्धस्तभ्यवाक् सत्यवचनो नारदः बलिमद्यदिवं पाताळस्वर्ग दिवो मेरुखर्गादप्युपर्युपरि स्थितामुत्कृष्टाश्च स्माह उक्तवान् । अथेदानी भूमिभूषया यया नगर्या । भधरा न्यून। भवस्ताच कृतेवेत्युत्प्रेक्षा। सा बलिसमद्यौः नारदोफिविपरीताजनि । सर्वोपरिस्थितायाः पुनरधस्थितिः परीत्यम् ॥ ८४ ॥ प्रतीति। पन्धान गच्छन्तीति पथिकाः तेषामाहानं ददातीति तथोक भाडायकं अधानं गच्छतामाकर्षकामेत्यर्थः । तत्सक्तूनां सौरभं सुगन्धो चालिन् प्रतिहपथे प्रत्यापणपथम् । "भव्ययं विभकि" इत्यादिना वीप्साया- सध्ययीभावः । "तृतीयासप्तम्योबहुलम्" इति सप्तम्या ने भम्भावः घरघः

·वरण: कनकस्य मानिनी दिवमादमरादिगवाही
घनरत्नकबाटपक्षति: परिरभ्यानुरसन्नवास याम् ॥ ८६ ।।
अनलैः परिवेषमेत्य या ज्वलदर्कोपलवप्रजन्ममिः।
उदयं लयमन्तरा रवेरवहद्राणपुरीपरायंताम् ॥ ८७ ।।
गोधूमचूर्णयावाण तज्बात् यस्यां नगर्यो उत्थितात् कलहात् पर्षरस्वनी
निषिद्धनिः कण्ठध्वनिः घनान्मेघादधुनापि नोमति न त्यजति । सर्वदा
सर्वहषु घरट्टा मेघवान ध्वनन्तीति भावः। अत्र धनानां घरहकलहासम्बन्धेऽपि '
तत्सम्बन्धोकेरतिशयोक्तिः । तथा च तद्धघरम्खनस्य तहेतुकन्योत्प्रेक्षा म्यजका-
प्रयोगागम्या चेति सङ्करः ॥ ८५ ॥
घरण इति ॥ कनकस्य सम्बन्धी वरणः प्राकारः । 'प्राकारो वरण.
सालः' इत्यमरः । तद्विकारः स एवामरादिः मेरुः, यां नगरीमेव मानिनी
कंपसम्पन्नामत एव असिजोन्सहादागतां भूलोकं प्राप्तो दिवममरावती घने
निबिडे रमानां कबाटे रनमयकवाटे एव पक्षती पक्षमूले यस्य स सन् परि-
ग्भ्योपगृहा मेराः पक्षवत्वात् पक्षातरूपत्वमनुसरन् अनुवर्तमान उवास ।
कामिनः प्रणयकपिता प्रेयसी आप्रसादमनुगच्छन्तीति भावः । रूपकालाहारः
स्फुटमेव । तेन चेयं नगरी कुतश्चित्कारणादागता द्यौरेव वरणः स्वर्णादिरेवेत्यु.
स्प्रेक्षा व्यज्यते ।। ८६ ॥
अनलरिति । या नगरी रवेरुदयं लक्मतमयश्चान्तरा, तयोर्मध्यकाल
इत्यर्थः । “अन्तरानारेण युक्त" इति द्वितीया । ज्वलतां अकौशुसम्पर्कात
प्रज्वलतामोपलानां वप्रात् जन्म येषां तैः सूर्यकान्तः प्राकारजन्यैरनलैः
परिवेषमेत्य परिवेष्टनं प्राप्यणपुर्याः वाणासुरनगर्याः शोणितपुरस परायता
श्रेष्ठतामवहत् । अत्रान्यधर्मस्यापन सम्बन्धासम्भावात् तादशी परार्यतामिति
सारश्याक्षपानिदर्शनालकारः ॥ .. ॥

·बहुकम्बुमणिर्वराटिकागणमाटत्करकर्कटोत्करः । हिमवालुकयाच्छवालुकः पटु दध्वान यदापणार्णवः ।। ८८ ॥ यदगारपटादृकुट्टिमस्रवदिन्दूपलतुन्दिलापया । मुमुचे न पतिव्रतौचिती प्रतिचन्द्रोदयमभ्रगल्या ॥ ८९ ॥ बहिति ॥ बहवः कम्बयः शङ्काः मणयश्च यस्मिन् सः, वराटिकागण- नाय कपर्दिकासजधानाय अटन्तस्तिर्यक् प्रचरन्तः कराः पाणय एव कर्कटोकरा: कुळीरसङ्घाः यस्मिन् सः हिमवालुकया कर्पूरेणाच्छवालुकः स्वच्छसिकतः यस्याः पुरः आपणो विपणिरेव अर्णवः पटु धीरं दध्वान ननाद । 'कपर्दो वराटिका' इति हलायुधः। 'शङ्खस्स्यात्कम्पुरस्त्रियाम्' इत्यमरः । “सिताम्री हिमवालुका । स्यात् कुलीरः कर्कटः' इति चामरः ॥ ८८ ॥ यदिति ॥ यस्याः नगर्या अगारघटासु गृहसमूहेषु अट्टानां अहालकानां कुहिमधु बद्धभूमिषु । 'कुटिमोऽस्त्री बद्धभूमिः' इति यादवः । स्रवद्भिः इन्दु. सम्पर्कस्यन्दमानैरिन्दूपलैश्चन्द्रकान्तहेतुभिः, तुन्दिलाः प्रवृद्धाः आपो यस्यास्तया 'तुन्दादिभ्य इलच्' । “ऋवपूः" इत्यादिना समासान्तः । अभ्रगनाया मन्दाकिन्या । 'मन्दाकिनी वियद्गला' इत्यमरः । चन्द्रोदये चन्द्रोदये प्रति- चन्द्रोदयम् । वीप्सायामव्ययीभावः । पतिवतानामौचिती औचित्यम् । ब्राह्मणा- दित्वात् गुणवचनेत्यादिना ध्यप्रत्ययः । “षिदौरादिभ्यश्च" इति डीम् । स च "मातरिषच" इति पित्वादेव सिद्धे मातामहशब्दस्य गौरादिपाठेनानित्यत्व- झापनात् वैकल्पिकः । अत एव वामनः-"व्यमष्षित्कार्य बहुळम्" इति जीनपुंसकयोर्भावक्रिययोष्म्यञ् क्वचिच खुम् । 'औचित्यमौचिती मैत्र्यं मैत्री बुर प्रागुदाहृतम्' इत्यमरश्च । न मुमुवे न तत्यजे। भर्तुः समुद्रस्य चन्द्रोदये वृद्धिवर्धनात्तस्यापि तथा वृदिरुचिता । "आर्ते मुदिते हटा प्रोषिते मलिना हमा । ते म्रियेत या नारी सा बोझया पतिव्रता ॥" इति स्मरणादिति • अभ्रगाया यदगारेत्यादिविशेषणार्थासम्बन्धऽपि सम्बन्धोके- ·चयोस्तमितस्य भाखतः स्खलिता पत्र निराळया बा। अनुसायमभुर्विपनापणकाश्मीरजपण्यवीथयः ।। ९० ।। विततं वणिजापणेऽखिलं पणितुं यत्र जनेन वीक्ष्यते । मुनिनेव मृकण्डसूनुना जगती वस्तु पुरोदरे हरेः ॥ ९१ ॥ सममेणमर्यदापणे तुलयन् सौरभलोमनिश्चलम् । पणिता न जनारवैरवैदपि कूजन्तमलिं मलीमसम् ।। ९२ ॥ -. .. रतिशयोक्तिः । तथा च यदगाराणां अतीन्दुमण्डलमौनत्यं व्यज्यते । तदुत्था- पिता चेयं अस्याः पातिव्रत्यधर्मापरित्यागोत्प्रेक्षेति सङ्करः । सा व्यजकाप्रयोगा- दम्या ॥८॥ रुचय इति ॥ यत्र नगर्यो अनुसायम् । वीपसायामध्ययीभावः । विलेपनापणेषु सुगन्धद्रव्यनिषद्यासु काश्मीरजानि कुामान्येव पण्यानि द्रव्याणि सेषां वीथयः श्रेण्यः अस्तमितस्य अस्तगतस्य भास्वतः सम्बन्धियः स्खलिता अस्तमयक्षोभात् च्युताः अत एव निरालया निराश्रया रुचयः प्रभा अभुः सनु । कयश्चित् प्रच्युताः सायन्तनार्कस्विष इव भान्ति स्मेत्यर्थः । कुलमरासीनां सदा तत्सावादियमुत्प्रेक्षा व्यजकाप्रयोगागम्या । भातर्लङ् । भेर्जुसादेशः ॥ विततमिति ॥ यत्र नगर्यो, वणिजा बणिग्जनेन पणितुं व्यवह भापणे पण्यवीभ्या, विततं प्रसारितं, अखिलं जगत्यां लोके स्थितं वतु पदार्थ- जातं, पुरा पूर्व हरेः विष्णोरुदरे मृकण्डसनुना मुनिना मार्कण्डेयेनेव जनेन लोकन भीक्ष्यते विष्णूदरमिव समस्तवस्त्वाकरोऽयमाभासत इत्यर्थः । पुरा किक मार्कण्डेयो हरेरुदरं प्रविश्य विश्वं तत्रादाक्षीदिति कथयन्ति ॥११॥ सममिति ॥ यस्या नगर्या, आपणे सौरभलोभानिश्चलं गन्धग्रहण निष्पन्द, ततः क्रियया दुर्योधमित्यर्थः । मलीमसं मलिनं सर्वानीलमित्यर्थः । अन्यया पीतमध्यस्याळे: पीतिनवं व्यवच्छेदादतोगुणतोऽपि दुर्घहमियर्थः । C 7

·रविकान्तमयेन सेतुना सकलाहज्वलनाहितोमणा ।
शिशिरे निशि गच्छता पुरा चरणौ यत्र धुनोति मो हिमम् ।।
विधुदीधितिजेन यत्पथं पयसा नैषधशीलशीतलम् ।
शशिकान्तमयं तपागमे कलितीब्रस्तपति स्म नातपः ॥ ९४ ॥
.
"ज्योत्स्ना तमिना" इत्यादिना निपातः । अकिं भृङ्गमणमदैः समं कस्तूरीभिः
सह तुलयन पणिता ऋता, कूजन्तमपि जनारवैः कलकलैः नावैत्ततोऽपि
नाजानादित्यर्थः । इह निश्चलस्याळे: गुञ्जनं कविना प्रौढवादेनोमित्यनुसन्धेयम् ।
अत्रा: नल्यादेशमदोक्तेः सामान्यालधारः । “समान्यं गुणसाम्येन यत्र
यस्त्वन्तरकता" इति लक्षणात् । तेन भ्रान्तिमदलङ्कारो व्यज्यते ॥ ९२ ।।
रवीति ॥ यत्र नगर्यो, सकलं कृत्स्नमहः । “राजाहस्सखिभ्यष्टन्”,
"रात्राबाहाः पुंसि” इति पुंलिङ्गता अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । योगविभागा-
मामः । ज्वलनेन तपनकराभिघातात् प्रज्वलनेनाहितोमणा जनितीण्येन
रविकान्तमयेन सेतुना मेनुसदृशेन सूर्यकान्तकुहिमाञ्चनेत्यर्थः । गच्छतां सन्नर-
माणानां चरणौ चरणानीत्यर्थः । स्तनादीनां द्वित्वविशिष्टाजातिः । प्रागेति
जातौ द्विवचनम् । शिशिरे शिशिरतौं । तत्रापि निशि हिमं पुरा नो धुनोति
नापीडयत् । यावत्पुरा निपातयोर्लट् । अन्न सेतोमासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धी
केरतिशयोक्तिः । तत्रोत्तरस्याः पूर्वापेक्षत्वात्रा ": ।। ९३ ॥
विधिति ॥ विधुदीधितिजेन इन्दुर-पर्कजन्येन, पयसा सलिलेन
नैषधस्य नलस्य, शीलं वृत्तं स्वभावो वा तद्वन्छीतं शशिकान्तमयं यत्पथं यस्याः
नगर्याः पन्थानं, तपागमे प्रीष्मप्रवेशे, कल्तिा: कलिकालबत् प्रचण्ड आतपो
न तपति स्म । नलव.यायाः कलिनाशकला त भावः । अत्र नगरपथस्येन्दू
पलपयस्सम्बन्धोतरातिशयोक्तिः। तत्सास्वादुपमयोस्सारः ॥ १४ ॥

·। परिपावलयच्छलेन या न परेषां ग्रहणस्व गोचरा । फणिभाषितभाष्यफकिका विषमा कुण्डलनामवापिता ॥१५॥ मुखपाणिपदाक्षिण पङ्कजैरचिताङ्गेष्वपरेषु चम्पकैः । खयमादित यत्र भीमजा स्मरपूजाकुसुमस्रजः श्रियम् ॥१६॥ जघनस्तनभारगौरवाद्वियदालम्ब्य विहर्तुमक्षमाः । ध्रुवमप्सरसोऽवतीर्य यां शतमध्यासत तत्सखीजनः ।। ९७ ॥ - परिघेति ॥ परिघावलयच्छलेन परिघावेटनव्याजेन, कुण्डलना मण्डलाकाररेखामवापिता परेषां शत्रूणां ग्रहणस्याक्रमणस्य, अन्यत्रान्येषां प्रहण झानस्य न गोचरा अविषया या नगरी विषमा दुर्बोधा फणिभाषितभाष्यफक्किका पतञ्जलिप्रणीतमहाभाष्यस्थकुण्डलिनन्धः, नूनमिति शेषः । अत्र नगर्याः कुण्डलि- प्रन्थत्वेनोत्प्रेक्षा । सा च परिधावलयच्छलेनेत्यपह्नवोत्थापितत्वात्सापहवा म्यप्रका- प्रयोगाद्गम्या ॥ १५॥ मुखेति ॥ यत्र नगर्यो, भुषश्च, पाणी च, पदे च, अक्षिणी च तस्मिन् । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । पङ्कजैः रचिता मष्टा अपरेषु मुखादिव्यतिरिकेषु अनेषु चम्पकैश्चम्पकपुष्पैः, रचिता सर्वत्र सादृश्याध्यपदेशः, भीमजा भैमी, स्वयं मर- पूजा कुसुमनजः श्रियं शोभामादित प्राप्तवती । ददातेर्छ । “स्थावारिव" इतीत्वम्, “हस्वादशात्" इति सलोपः । अत्रान्यत्रियोऽन्यत्रासम्भवात् श्रियमिव श्रियमिति सादृश्यापेक्षानिदर्शनाभेदः । तथा तदनाना पाजायभेदो- केरतिशयोकिः । तदुत्थापिता निदर्शनेति सङ्करः ॥ १६ ॥ जघनेति ॥ जघनानि स्तनाथ जघनस्तनम् । प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । तदेव भारः तस्य गौरवागुरुत्वात् वियदालम्थ्य विहर्तुमक्षमाः शतं शतसकपकाः 'विंशत्याद्याः सदैकत्व सर्वाः सायसाययोः' इत्यमरः । अप्सरसोऽवतीर्य खर्गादागस्य तत्सखीजनः सत्यः । जातायेकवचनम् । यो नगरी, अध्यासत । .

·खितिशालिसमस्तवर्णतां न कयं चित्रमयी विमर्नु मा। स्वरभेदमुपैतु या कथं कलितानल्पमुखारवा न वा ॥ ९८ ॥ खरुचारुणया पताकया दिनमर्केण समीयुषोत्तषः । लिलिहुर्बहुधा सुधाकरं निशि माणिक्यमया यदालयाः॥ ९९ "अधिशीड्स्थासां कर्म" इति कर्मत्वम् । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षा । अप्सरसः भारः- कल्पाः शतं सत्य एनामुपासत इत्यर्थः ॥ ९७ ॥ स्थितीति ॥ चित्रमयी आश्चर्यप्रचुरा, मालेल्यमयी च । 'आलेख्या- पर्ययोचित्रम्' इत्यमरः । या स्थिस्या मर्यादया स्थायित्वेन च शालन्ते ये ते समस्तावर्णाः ब्राह्मणादयः शुक्लादयश्च यस्यास्तस्याः भावः तत्ताम् । 'वों द्विजादौ शुक्कादौ' इत्यमरः । कथं न बिभर्तु विभत्ववेत्यर्थः । कलितः प्राप्तः भनल्पाना बहूना मुखानां आरवो बहुमुखानो षण्मुखादीनाश्च आरवः शब्दो यस्याः या पुरी, खरस्य धनेभेदं नानात्वम् । स्वः स्वर्गादभेदश्च कथं नोपैतु उपत्वेवेत्यर्थः । उभयत्रापि सति कारणे कार्य भवेदिति भावः । अत्र केवल- प्रकृत श्लेषालङ्कारः । उभयोरप्यर्थयोः प्रकृतत्वात्, किं त्वेकनाले फलट्यव- देकस्मिभेव शम्देऽर्थद्वयप्रतीतेरर्यश्लेषः प्रथमार्थे, द्वितीये तु, जतुकाष्ठवदेकवद्भूत- शन्दद्वयार्थद्वयप्रतीतेः शन्दश्लेषः ॥ ९८ ॥ स्वरुचेति ॥ माणिक्यमयाः पनरागमयाः, यदालयाः यस्यां नगर्यो गृहाः दिनं दिने । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । समीयुषा समतेन अर्केण हेतुनान उत्तषः अर्कसम्पर्कादुत्पनपिपासाः सन्तः । खरुचा खप्रभया, अरुणया भारुण्य प्राप्तयेति तनुणालङ्कारः । “तद्वणः खगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाहतिः" इति लक्षणात् । पताकया रसनायमानयेति भावः । सुधाकर, बहुधा लिस्टिः भाखादयामामुरित्यर्थः । भहि सन्तप्ता निशि शीतोपचारं कुर्वन्तीति भावः । अस गृहाणी सन्तापनिमित्तः सुधाकरलेहनात्मा शीतोपचारः उत्प्रेक्ष्यते । सा बोकतनोति सारः। व्यजकाप्रयोगादम्या ॥१९॥ .. ..

·लिलिहे स्वरुषा पताकया निशि जिहानिया निशाकरम् । भितमर्ककरैः पिपासु यन्नृपसग्रामलपरागजम् ॥ १०० ।। अमृतयुतिलक्ष्म पीतया मिळितं यद्वलभीपताकया । बलयायितशेषशायिनस्सखितामादित पीतवाससः ॥ १०१॥ अश्रान्तश्रुतिपाठपूतरसनाविर्भूतभूरिस्तवा- जिब्रह्ममुखौघविनितनवस्वर्गक्रियाकेलिना । पूर्व गाधिसुतेन सामिघटिता मुक्ता नु मन्दाकिनी यत्प्रासाददुकूलवल्लिरनिलान्दोकैरखेलहिवि ।। १०२।। अथानयैव भाया राजभवन वर्णयति-लिलिह इति ॥ अमलपप्र. रागजं, यस्यां नगर्यो, नृपसन राजभवन, अर्ककरैः श्रितं अतिसामीप्यादमि- च्याप्तम् । श्रयतेः कर्मणि कः । “श्रिणातेः पक्कार्यात्' इति केचित् । तदा हस्वः चिन्त्यः, प्रकृत्यन्तरं मग्यमित्यास्तां तत् । अत एव पिपासु तृषितं सत् । पिवतेः समन्तादुप्रत्ययः । खकीया रुग्यस्यां तया खरुचा तदूषितयेत्यर्थः । अत एव जिहानिभया पताकया सुधाकरं लिलिहे आखादयामास । लिहे: कर्तरि लिट् । खरितत्वादात्मनेपदं, अलारच पूर्ववत् । जिहानिभमेत्युपमा सकरच विशेषः ॥१०॥ अमृतेति ॥ पीतया पीतवर्णया, यस्या नगर्याः, वलभ्याम् । 'कूटा- गारन्तु बलभिः' इत्यमरः। पताकया मिलितं सामीप्यात् सङ्गतं अमृतधुतिलक्ष्म बन्द्रलाञ्छनं बलयायिते वलयीभूते शेषे शेत इति तच्छायिनः पीतवासस पीताम्बस्स्य विष्णोः, सखितां सदृशतामादित अप्रहादित्युपमालहारः ॥१०॥ अभाम्तेति ॥ यस्या नगर्याः, प्रासादे दुकूल वलिरिव दुकूलवालिः हुकूलमयी पताकेवर्षः । अश्रान्तेन श्रुतिपाठेन नित्यवेदपाठेन, पूताभ्यः पवित्राम्बा, रसनाभ्यो जिहाभ्यः, भाविभूतेषु भूरिस्तवेषु अनेकस्तोत्रेषु भनिन ..

·पदतिविमलनीलवेश्मरश्मिनमरिकमा अलभत शमनस्वसुश्मिशुत्वं दिवसकराहवले पछा छुठन्त्री स्वप्राणेश्वरनर्महर्म्यकटकातिथ्यग्रहायोत्सुकं पाथोदं निजकेळिसौधशिखरादाबा यत्कामिनी । अकुण्ठेनं ब्रह्मणो मुखानामोधेन हेतुना । विनिता सातविना नववर्गक्रिया नूतनस्वर्गसृष्टिरेव केलिलीला यस्य तेन गाधिसुतेन विश्वामित्रेण, पूर्व ब्रह्म- प्रार्थनात् पूर्व सामिघटिता अर्धसृष्टा । 'सामि त्वधै जुगुप्सन' इत्यमरः । मुक्ता पश्चात्त्यक्ता मन्दाकिनी नु आकाशगङ्गा किम् , अनिलस्य कर्तुरान्दोलन- श्वलनदिवि आकाशे असेलत् विजहारेत्युत्प्रेक्षा । एषा कथा त्रिशपाख्याने अष्टध्या । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् । “सूर्याश्वैर्मसजास्ततास्सगुरवः शार्दूल- विकीडितम्" इति लक्षणात् ॥ १०२ ॥ यदिति ॥ यम्या नगर्याः, अतिविमलेनीलवेश्मनः इन्द्रनीलनिकेतनस्य रश्मिभिः त्रमरिता भ्रमरीकृता भ्रमरशब्दातकरोतीति ण्यन्तात्कमणि 'कः । वल्यां च श्रमरैर्भाव्यमिति भावः । तथाभूता भाश्छाया यस्यास्सा श्यामीकृत- प्रभेत्यर्थः । अत एव तद्गुणालधारः । शुचिः स्वभावतः शुभ्रा सौधस्य वस्त्रमेव पशिः वनवलिः, पताकेत्यर्थः । रूपकसमासः । भ्रमरितभा इति रूपकादेव . साधकात् दिवसकरस्य सूर्यस्य अङ्कतले समीपदेशे उत्सङ्गादेशे च चला चपला लुठन्ता परिवर्तमाना सती शमनस्वसुर्यमुनायाः शिशुत्वं शैशवमलभत । बाल- यमुनेव बभावित्यर्थः । बालिकाश्च पितुरके लठन्तीति भावः । अत्रान्यशैशवेना- न्यसम्बन्धासम्भवेऽपि तत्सदृशमिति सादृश्याक्षेपानिदर्शना । पूर्वोक्तदुणरूप- काभ्यां सङ्कीर्णा ॥ १०३॥ स्वेति ॥ यत्कामिनी यनगराङ्गना, विमानेन कलितं कान्तं व्योम माभिस्तास्साक्षादप्सरसो दिव्याजनैवाभवत् । “त्रियां बहुष्यप्सरसः" इत्यभि- भानादेकत्वेऽपि बहुपचनप्रयोगः । कुतः ययस्मानिजलिसोधशिखरापादानात ·. पाण्यात कस्या नोत्तानगामा दिवि सुरसुरमेरोदेशासा- यद्रोमासप्रदानव्रतसुकृतमविश्रान्तमुज्जरमते स्म ॥ विधुकरपरिरम्भादात्तनिष्यन्दपूर्ण- शशिरषदुपक्लौरालवालैस्तरूणाम् । विफलितजलसेकप्रक्रियागौरखेण व्यरचि स हृतचित्तस्तत्र भैमीवनेन ॥ १०६ ॥ खप्राणेश्वरस्य नर्महस्य क्रीडासौधं तस्य कटकानितम्बादातिथ्यस्य प्रहार खीकाराय, तत्र विश्रमार्थमित्यर्थः । उत्सुकमुटुक्कं गच्छन्तमित्यर्थः । पायो मेघमारुह्य रसादागाद्यान्ती गच्छन्ती । अध्वनि अभ्रतरसा मेघवेगेन हेतुना निमेषं न प्राप । अत्र नगरामराङ्गनया देऽपि अनिमेषमेघारोहणव्योमवा सेवेत्यभेदोफेरतिशयोकिभेदः । शार्दूलविक्रीडितवृत्तम् ॥ १०४॥ वैदर्भीति ॥ उत्ताना वै देवगवा बहन्तीति श्रुत्यर्थमात्रिस्य' आह बैदकिलिशैले मरकतशिखरादुत्थितैः अथ ब्रह्माण्डाघातेन भनो स्यदजमई बेगगर्यो येषां तत्तया हिया धृतं अपामुखत्वं यैस्तैरधोमुखैः । अत एप दिव्युत्तानगाया ऊर्ध्वमुखाया इत्यर्थः । कस्याः सुरसुरभेर्देवगव्या आस्यदेव गतारशुभिरेव दभैर्यस्या नगर्याः सम्बन्धिगोप्रासादानव्रतसुकृतमविश्रान्त नोज्जृम्भते स्म । किंतु सर्वस्या अपि प्रासदानाचत्तत् सुकृतमेवोज्जृम्भित मित्यर्थः । अत्युक्सासेऽसमिति केचित् । अंशुदर्भाणां ब्रह्माण्डाघाताच सम्बन्धेऽपि सम्बन्धोकेरतिशयोकिभेदः । स्रग्धरा वृत्तम् । “म्रर्याना अयेग विमुनियतियुता सम्परा कीर्तितेयम्" इति लक्षणात् ॥ १.५ ॥ विञ्चिति ॥ तत्र तस्यां नगर्यो, शशिरषदुलचन्द्रकान्तासिनः ·R अथ कनकपतनस्तत्र तां राजपुत्री सदसि सहशभासां विष्फुरन्ती सखीनाम । उडुपरिषदि मध्यस्थायिशीतांशुलेखा- नुकरणपटुलक्ष्मीमक्षिलक्षीचकार ॥ १०.७ ।। भ्रमणरयविकीर्णस्वर्णभासा खगेन कचन पतनयोग्य देशमन्विष्यताधः मुखविधुमदसीयं सेवितुं लम्बमान- शशिपरिधिरिवोधमण्डलस्तेन तेने ॥ १०८ ॥ बढेरत एव विधुकरपरिरम्भाश्चन्द्रकिरणसम्पर्कातोरात्तनिष्यन्दैः जलप्रलंवगैरेव पूर्णस्तकणामालवालविफलितं व्यर्थीकृतं जलसेकस्य प्रक्रियायां प्रकारे पर भारो यस्य तेन भैमीवनन स हंसो हसचित्तो व्यरचि । कर्मणि छ । अवाल- वामानां चन्द्रकान्तनिष्यन्दासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोफेरतिशयोक्तिभेदः रभ्य चतुःश्लोकपर्यन्तं मालिनीवृत्तम् । " ननमययुतेयं मालिनी भौगलोकैः” इति सक्षम्यत् ॥ १.६॥ अथेति ॥ अथ दर्शनानन्तर कनकपतत्रः वर्णपक्षी, सत्र बने सरस- भावां मारमतुल्यलावण्याना सखीन सदसि विष्फुरन्तीम् । “स्फुरतिस्फुललो:- परिनिविभ्यब" इति षत्वम् । उडुपरिषदि तारकासमाजे मध्यस्थापिन्या: सीताशुलेखायाश्चन्द्रकलायाः अनुकरणे पटुः, समर्था लक्ष्मीः शोमा यस्याः इत्युपमालकारः । तो राजपुत्री अक्षिलक्षीचकार भवाक्षीदिस्पर्षः॥१.७॥ भ्रमणेति ॥ अधो भूतले कचन कुत्रचित् पतनयोम्ब देखें भविष्यता गवेषमाणेन । अत एव भ्रमणरयेन विकीर्णा स्वर्णस्य मा सिर्विस तेन खगेन, अमुष्या भयमदसीयम् । इति वंहा। मुखबिधु मत्य सेवितं लम्बमानः समानः शशिपबिपरिवेश स, स्वरुपरि मण्डलो बलयस्तेने वितेने । तनोतेः कर्मणि सिन् ।

·मपातसचात्य सा वाचामुखामि- सह सहचरीमिर्नन्दनानन्दमुरैः इति मतिरुदयासीत्पक्षिणः प्रेक्ष्य भैमी विपिनमुवि सखीभिस्सार्धमावरखेलाम् ॥ कविराजराजिमकुटालहारहीरस्सुतं श्रोहीरस्सुषुवे जितेन्द्रियंचयं मामलदेवी च यम् । द्वतीयीकवया मितोऽयमगमत्तस्य प्रबन्धे महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सों निसर्गोज्ज्वलः ।। . अनुभवतीति ॥ विपिनभुवि बनप्रदेशे, सखीभिः सहचरीभिः, 'संख्यशिश्वीति भाषायाम्" इति निपातनात् अप् । साथै भाषबखेला अनु- अदकीडाम् । 'क्रीडा खेला च कुर्दनम्' इत्यमरः । भैमी प्रेक्ष्य पक्षिणा, शची इन्द्राणी, घृताचीमुखाभिः सहचरीमिः, सह स्त्यमुस्कर नन्दनानन्द मन्दनसुखं नानुभवतीति मतिः बुद्धिरुदयासीदुत्थिता । पत्र प्रेक्ष्य मतिरिति मननक्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वात् पूर्वकालत्याच प्रेक्ष्येति का- निर्देशोपपत्तिः । तावन्मात्रस्यैव तत्प्रत्ययोत्पत्ती प्रयोजकत्वात् प्राधान्य वायो- जकमिति नः कश्चिद्विरोधः । अत्रोपमानादुपमेयस्याधिक्योमेतिरेकालहारः । "मेदप्रधानसाधर्म्यमुपमानोपमेययोः । आधिक्यादल्पकथनाव्यतिरेकस्स उच्यत" लक्षणात् ॥ १.९॥ श्रीहर्षमित्यादि व्याख्यातम् । द्वितीय एष दैतीयीकः । द्वितीयादीक मार्थे वा वकव्य इतीक । द्वैतीयीकतया मितो द्वितीयत्वेन गणितः द्वितीय इत्यर्थः। अगमत् ॥ ११०॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल. मालिनाथसूरिविरचिते नैषधव्याख्याने जीवातुसमाख्याने द्वितीयः सर्गः समाप्तः।

·manavr or-ms, I .................. तृतीयः सर्गः आकुञ्चिताभ्यामथ पक्षतिभ्यां नभोविभागात्तरसाऽवतीर्य । निवेशदेशांततधूतपक्षः पपात भूमावुपभैमि हंसः ॥ १ ॥ आकस्मिकः पक्षपुटाहतायाः क्षितेस्तदा यस्स्वन उच्चचार । द्रागन्यविन्यस्तदृशस्स तस्यास्संभ्रान्तमन्त:करणश्चकार ।। २ ।। नेत्राणि वैदर्भसुतासखीनां विमुक्ततत्तद्विषयमहाणि । प्रापुस्तमेकं निरुपाख्यरूपं ब्रह्मेव चेतांसि यतत्रतानाम् ।। ३ ॥ आकुञ्चिताभ्यामिति ॥ अथ मण्डलीकरणानन्तरं, हसः, आकुश्चि- ताभ्यामावर्जिताभ्या, पक्षतिभ्यां पक्षमूलाभ्यां, नभोविभागादाकाशदेशात्, तरसा वेगेन, अवतीर्य । निवेशदेशे उपवेशस्थाने, आततौ प्रसारितौ धूतौ कम्पिती च पक्षी येन सः तथाभूतस्सन् , उपभैमि भैम्याः समीप । सामीप्ये- ऽव्ययीभावः । नपुंसकत्वं हस्खत्वञ्च । भूमौ पपात । खभावोक्किरलकार ॥१॥ आकस्मिक इति ॥ तदा पतनसमये, पक्षपुटाहतायाः क्षितेर्भूतलात् अकस्माद्भव आकस्मिकः निर्हेतुकः अपरिदृष्टहेतुक इत्यर्थः । यः स्वनो ध्वनिः, वाग्झटिति उच्चचार उत्थितः । सः खनः, अन्यविन्यस्तदशः विषयान्तरनिष्ठदृष्टे- स्तस्या भैम्याः, अन्तःकरणं सम्भ्रान्तं ससम्नमञ्चकार । अकाण्डे असम्भावित- सन्दश्रवणाश्चमत्कृतचित्ताभूदित्यर्थः । अनापि खभावोक्तिः ॥ २ ॥ नेत्राणीति ॥ विदर्भाणां राज्ञो वैदर्भस्य भीमस्य सुतायाः भैम्याः सनीनां नेत्राणि विमुकास्तत्तद्विषयग्रहास्तत्तदर्थग्रहणाणि । अन्यत्र तत्तद्विषया [१९६] . .. .

·हस तनौ समिहितं चरन्तं मुनेमनोवृत्तिरिब खिकायाम् । प्रीतुकामादस्णिा शयेन यबादसौ निश्चलता जगाहे ॥ ४ ॥ सामिङ्गितैरप्यनुमाय मायामयं न धैर्याद्वियदुत्पपात । तत्पाणिमात्मोपरिपातुर्फ तु मोघं वितेने प्लुतिलाघवेन ॥ ५ ॥ व्यर्थीकृतं पत्ररथेन. तेन तथाऽवसाय व्यवसायमस्याः । परस्परामर्पितहस्तताळं तत्कालमाळीभिरहस्यतालम् ॥ ६ ॥ सहो यैस्तानि सन्ति । एकमेकचरमद्वितीयं नोपाख्यायत इति निरुपाख्यमवाच्य रूपमाकारः खखरूपञ्च यस्य, तं पुरोवर्तिनं हंसं तत् पदार्थभूतश्च । यतब्रताना योगिनां चेतांसि ब्रह्म परमात्मानमिव प्रापुः अत्यादरेणाद्राभुरित्यर्थः ॥ ३ ॥ हंसमिति ॥ असौ दमयन्ती, मुनर्योगेनो मनोतिरिव खिकायां खकीयायाम् । “प्रत्ययस्थात्कात्पूर्वस्य " इतीकारः । तनौ शरीरान्तिके, अन्यत्र तदभ्यन्तरे, सनिहितमासनमाविर्भूतञ्च । चरन्तं सचरन्तं वर्तमानव हंसं मराळं परमात्मानश्च । 'हसो विहगभेदे रगत् परमात्मनि मत्सर' इति बिश्वः । अदरिणा निर्भीकेन शयेन पाणिना । 'दरोऽत्रियां भये श्रधे ; परशाखः शयः पाणिः' इति चामरः । अन्यत्र आदरिणा आदरवता, आशयेन चित्तेन ग्रहीतु- कामा साक्षारकतुकामा च । यत्नानिश्चलता निश्चलानत्वं निचलचित्तत्वक, गाहे जगाम ॥ ४ ॥ तामिति ॥ अयं इंस', तां पूर्वोक्ता मायां कपट, इशितैश्वेधामिः मनुमाय निश्चित्यापि, धैर्यात् धैर्य स्थैर्यमास्थाय । ल्यब्लोपे पश्चमी । विय- दाकाशं प्रति । नोत्पपात नोटिज्यं । आत्मन उपरि पातुकम्पतयालम् । पत" इत्यादिना उकञ्प्रत्ययः । तस्याः पाणि तु 'लुतिलाघवेन उत्पतनकौशलेन मोषं वितेने व्यवत्त । विफलयमं अकरोत् आशाच जनयति न तु पाणी लगतीत्यर्थः ॥ ५ ॥ व्यकृतमिति ॥.अस्खा भैम्याः, व्यवसायं इंसग्रहणीयोग, सेन, .

·नैषणा उचाटनीयः करतालिकानां दानादिदानी भवतीभिरेषः । यान्वेति मां दुपति मह्यमेव सात्रेत्युपालम्भि तयाळिवर्गः ॥ ७॥ धृताल्पकोपा हसिते सतीनां छायेव भास्वन्तमभिप्रयातुः । श्यामाथ हंसस्य करानवाप्तर्मन्दाक्षलक्ष्या लगति स्म पश्चात् ॥ ८ पत्ररथेन पक्षिणा व्यर्थीकृत यथा तथा । अवसाय सम्यक् ज्ञात्वा, तत्कालं तस्मिन्काले । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । स एव कालो यस्य इति बहुव्रीहिणा कियाविशेषणं वा । परस्परां परस्परस्यामित्यर्थः । कर्मव्यतीहारे सर्वनाम्रो द्विर्भाव: । “भमासवञ्च बहुळम्" इति बहुळग्रहणादसमासवद्भावे पूर्वपदस्य प्रथमैकवचने कम्कादित्वाद्विसर्जनीयस्य सत्वम् । उत्तरपदस्य यथा योगं द्विती- यैकवचनम् । “स्त्रीनपुंसकयोरुत्तरपदस्याम्भावो वक्तव्य" इति विकल्पा- दामादेशः । अर्पितहस्तताळं दत्तहस्तताडनं यथा तथा । आळीभिः सखीभिः, अलमहयत हसितम् । भावे लङ् ॥ ६ ॥ उच्चाटनीय इति ॥ हे सख्यः, इदानी भवतीभिरेष हंसः, करतालि- कानां दानादन्योन्यहस्तताडनकरणादुच्चाटनीयः निष्कासनीयः किमिति काकुः । नोच्चाटनीय एवेत्यर्थः । अत्र सखीसमूहे यामामन्वेति । सा मह्यमेव द्वयति मां जिघांसतीत्यर्थः । “कुधदुह" इत्यादिना सम्प्रदानत्वाचतुर्थी । इतीत्थं तया भैम्या, आलिवर्गः सखीसङ्घः, उपालम्भिं अशापि शापेनैव निवारित इत्यर्थः ॥ ७ ॥ धृतेति ॥ अथ सखीनिवारणानन्तरं, सखीना इसिते हास्यनि सति, प्रताल्पकोपा । तास्वीपत्कुपितेत्यर्थः । भाखन्तमभिप्रयातुः सूर्यामिमुखं गच्छतः छाया अनातपरेखेव । श्यामा यौवनमध्यस्था । 'श्यामा यौवनमध्यस्था' इत्युत्पलमालायाम् । अन्यत्र श्यामला । हंसस्य कर्मणि षष्ठी । करण हस्तेन अनबाप्तेरग्रहणाद्धेतोर्यन्मन्दाक्षं हीस्तेन लक्ष्या उपलक्ष्या हीणा सतीत्यर्थः । अन्यत्र हंसस्य रवः करानवाप्तेरशुस्पर्शाभावान्मन्दाक्षरपटघिमिलक्ष्या प्राया । .

·शस्ता न हंसामिमुखी तवेयं यात्रेति ताभिश्छलहास्यमाना। साह म नैवाशकुनीभवेन्मे भाविप्रियावेदक एष हंसः ॥ ९॥ हंसोऽप्यसो हंसगतेस्सुबत्याः पुरापुरश्चारु चरन् बभासे । वैलक्ष्यहेतोर्गतिमेतदीयामप्रेऽनुकत्योपहसग्निवोचैः ॥ १० ॥ . तैः छाया लक्ष्यते । न प्रकाश इति भावः । पचालगति स्म पृष्ठलमाभूत् । प्राप्त्याशया तमन्वगादेवेत्यर्थः । 'रविभेतच्छदौ हंसी । बलिहस्तांशवः कराः' इति चांमरः ॥ ८॥ शस्तेति ॥ तवेयं हंसस्य वेतच्छदस्य सूर्य । च, अभिमुखी यात्रागमन शस्ता प्रशस्ता श्रेयस्करी न । शास्त्रविरोधात् श्रमसन्तापरूपदष्टदोषाचंति भावः । साइतीत्यं ताभिः सखीभिः छलेन व्याजोक्क्या । हास्यमाना परिहायमान सती भाविप्रियावदकः मालमूर्तित्वादागामिशुभसूचकः एष हंसः, म मम नाशकुनीभवेत् न दुःखशकुनीभवेदेव । किन्तु, सुशकुनमेव भवेदित्यर्थः । अपक्षी न भवेदिति च गम्यते । शकुनन्तु शुभा शंसा निमित्ते शकुन: पुमान्' इति विश्वः । अभूततद्भावे चिः । प्रार्थनायां लिङ् । इत्याह स्म अवोचत् । “लट् स्म" इति भूतार्थे लट् । “ब्रुवः पश्चानाम्" इत्याहादेशः । एतेन तदीययात्रानिषेधाक्तदोषः परितो वेदितव्यः ॥ ९॥ एवं दमयन्तीव्यापारमुक्ता सम्प्रति हंसव्यापारमाह-हंस इति ॥ असौ हमाऽपि हंसम्य गतिरिव गतिर्यस्यास्तस्याः मुदत्याः शोभनदन्ताया भैम्याः मुदती व्याख्याता । पुरःपुरः । वीप्सायां द्विर्भावः । अप्रे समन्तादित्यर्थः । चार चरन् रम्यं गच्छन् , वैलक्ष्यमेव हेतुः, तस्य लक्ष्यहतोः । अयं मामपि विडम्बयतीति तस्या विस्मयजननार्थमित्यर्थः । 'विलक्षो विस्मयान्वितः इत्यमरः । “षष्ठी हेतुप्रयोगे" इति षष्ठी । एतदीयां गतिमप्रेऽनुकृस्याभिनीयो. रुपहसत्रिवेत्युत्प्रेक्षा । बभासे बभौ । यथा लोके परिहासकास्तचष्टायनुकरणेन परान्विलक्षयन्ति तद्वदिति भावः ॥ १० ॥ .

·११० नैषधकाव्ये पदे पदे भाविनि भाविनी तं यथा करप्राप्यमवैति नूनम् । तथा सखेलं चलता लतासु प्रतार्य तेनाचकृषे कशाङ्गी ॥ ११ ॥ हषा निषिद्धालिजनां यदैनां छायाद्वितीयां कलयाञ्चकार । तदा श्रमाम्भःकणभूषिताङ्गी स कीरवन्मानुषवागवादीत् ॥ १२ ॥ अये कियदावदुपैषि दूरं व्यर्थ परिश्राम्यसि वा किमर्थम् । उदेति ते भीरपि किन्नु बाले विलोकयन्त्या न घना वनाळी ॥ वृथार्पयन्तीमपथ पदं त्वां ममल्ललत्पल्लवपाणिकम्पैः आळीव पश्य प्रनिषेधतीयं कपोतहुङ्कारगिरा बनालिः ॥ १४ ॥ .1 पदे पद इति ॥ भावयतीति भाविनी तद्ब्रहणमेव मनसा भावयन्ती कृशाङ्गी भैमी, भाविनि भविष्यति, अनन्तर इत्यर्थः । “भविष्यति गम्यादय" इति साधुः । पदे पदे त हंसं यथा करप्राप्यं करप्राह्यम् , नूनं निश्चितं अवैति प्रत्येति, नथा सखलं सलीलं, चलता गच्छता, तेन हंसेन प्रतार्य वञ्चरित्या लतासु, आनको आकृष्टा एकान्तं नीतेत्यर्थः ॥ ११ ॥ रुषेति ॥ यदा, मषा निषिद्धाळिजनां निवारितसखीजनां, एनां छायव द्वितीया पस्यास्तामेकाकिना, कलयाञ्चकार विवेद । तदा, श्रमाम्भःकणैः भूषि- ताही खिन्नगाग्री तां, स हंसः कीरवच्छुक इव मनुष्यस्येव बाग्यस्य स सत्रवादीत ।। १२॥ अय इति ॥ अये बाले, व्यर्थ कियहर, यावदुपैषि उपैयसि । " । "यावत् पुरा निपातालद" इति लत् । किमर्थं परिश्राम्यसि वा । धनाः सान्द्राः बनालीवनपद कपन्यास्ते भीरपि नोदेति किन्नु ॥ १३ ॥ वृथति ।। वृथा व्यर्थमेव । न पन्थाः अपथम् । “ऋक्तः" इत्यादिना समासान्तोऽन् । “अपथं नपुंसकम्” इति नपुसकत्वम् । तस्मिन्नपथे दुर्गम- ·तृतीयः सर्गः। धार्यः कथंकारमहं भवत्या वियबिहारी वसुधैकगत्या । अहो शिशुत्वं तव खण्डितं न स्मरस्य सख्या वयसाप्यनेन ॥१५ सहस्रपत्रासनपत्रहंसवंशश्च पत्राणि पतत्रिणः स्म । अस्मादृशां चाटुरसामृतानि स्वर्लोकलोकेतरदुर्लभानि ॥ १६ ॥ मार्गे अकृत्ये च, पद पादं व्यवसायश्च । अर्पयन्ती कृर्वन्ती त्वाम् । ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माधिवस्तुपु' इत्यमरः । मरुता ललन् चलन पल्लव एक पाणिस्तस्य कम्पैः कपोतहुशार एवं गी: तया व । इयं बनालि: आलीव समीव, प्रतिषेधति । पश्य । अस्य वाक्यार्थः कर्म । यथा लोके अमार्गप्रश्तं सुहवनः पाणिना वाचा च वारयति तद्वदित्यर्थः । अत एव पल्लवपाणिरित्यादौ रूपका- श्रयणम् । तत्सकीणा चेयमालीवेत्युपमा ॥ १४ ॥ धार्य इति । एकत्रैव गतिर्यस्यास्तया एकात्या वसुधायामेकगल्या, वसुधामात्रचारिण्येत्यर्थः । शिवभागवतवत्समासः । भवस्या वियद्विहारा खेच रोहम् । कथंकार कथमित्यर्थः । “अन्यथैवंकथमित्थंमु सिद्धाप्रयोगश्चेत्" इति कथं- शब्दोपपदात्करोतेणमुत्प्रत्ययः। धार्यः धर्तु गृहीतुं शक्य इत्यर्थः । 'शकि लिह च' इति चकाराच्छक्त्यार्थे कृत्यप्रत्ययः। अनेन स्मरस्य सत्या मुखिना तदुद्दीपन वयसा यौवनेन । सखिशब्दस्य भाषितपुंस्कत्वान, पुंवद्भावः । तव शिनत्वं शैशवं, न खण्डित न निवर्तितम् । अहो निम्पयसारिकत्र समावेशशाश्चर्य: मित्यर्थः । अधार्यत्वस्य वसुधागतिवियांद्वहारपदार्थहेतुकत्वादेकः, काव्यलि. "भेदः। तथा शैशवाखण्डनस्य पूर्ववाक्यार्थहेतुकत्वादपर इति सजातीयसहरः ।। अथ प्रस्तुतोपयोगितया निजान्ववायं निवेदयति--सहनेति ॥ सहन- पक्षासनस्य कमलासनस्य, पत्रहंसाः वाहनहंसास्तेषां वंशस्य कुलस्य, वेणोथ, पक्षाणि वाहनानि पर्णानि च । 'वंशो वेणौ कुले वर्गे । पलं स्याद्वाहने पर्ण' इति च विश्वः । पतत्रिणः म्म ब्रह्मवाहनहंसवंश्यवयामित्यर्थः । अस्मानिय .

·१२ खर्गापगाहेममृणालिनीनां नाळामृणाळाप्रमुजो भजामः । मन्नानुरूपां तनुरूपऋद्धि कार्य निदानाद्धि गुणानधीते ॥ १७ ॥ धातुर्निदेशादिह नैषधीयं लीलासरस्सेवितुमागतेषु । हैमेषु हंसेष्वहमेक एव भ्रमामि भूलोकविलोकनोत्कः ॥ १८ ॥ . 'पश्यन्ति तानित्यस्मादशस्तेषामस्मद्विधानाम् । 'त्यदादिषु" इत्यादिना दृशेः क्विन्प्रत्ययः। बाटुपु मुभाषितेषु ये रसाः शृङ्गारादयः त एवामृतानि खोके लोकाः जनाः । 'लोकस्तु भुवने जन ' इत्यमरः । तेभ्यः इतरैमनुष्यर्दुर्लभानि ॥ अथ खकायस्थ कत्वे कारणमाह-स्वर्गेति ॥ स्वर्गापगा स्वर्णदी । तयां हेममृणालिन्यः कनकमलिन्धः, तासां या नालाः काण्डाः, यानि मृणालानि कन्दाश्च । अन मृगालिनीशब्दस्य । अथ शब्दानुशासनं कषां शब्दानामितिवत्समासे गुणभूतेन सम्बन्धः सोढव्यः । 'नाला नालम्' इत्यमर- बचनात् खलिहानर्देशः । न च, तत्रापि सन्देहः कार्यः । तयाख्यानेषु देशान्तर- कोशेषु च, सर्वत्र स्त्रीलिङ्गपाठस्यैव दर्शनात् । तथात्रैव प्रथममर्गे प्रयुज्यते । मृदुत्वमप्रौढमृणालनालयेति । 'मृणालं स्याद्विसः कन्द' इति हलायुधः । तेषामपाणि भुञ्जत इति तद्भुजः, वयमिति शेषः । अनानुरूपा बाहारसदृशी तनोः शरीरस्य रूपऋद्धि वर्णसमृदिम् । 'ऋत्यक” इति प्रकृतिभावः । भारः प्राप्ताः स्म इत्यर्थः । तथाहि--कार्य जन्यद्रव्यम् । निदानादुपादान- कागात् । “आख्यातोपयोग इत्यपादानता । गुणाम् रूपादिविशेषगुणान् , अधीते प्राप्नोतीत्यर्थः । प्राप्ति विशेषवाची इण्धातुः । प्रायेणाहारपरिणति- पूर्षिकाः प्राणिनां कायकान्तय इति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपो- पान्तरन्यासः ॥ १७॥ आत्मनः क्ष्मालोकसञ्चारे कारणमाह--धातुरिति ॥ धातुः ब्रह्मणः, नियोगादादेशात, इह भूलोक, नैषधीयं लीलासरः सेवितुं क्रीडासरसि विहर्तु- मित्यर्थः । आगतेषु हैमेषु हेममयेषु, विकारार्थेऽप्रत्ययः। “नस्तद्धित" इति .

·विधेः कदात्रिमणीविलासे श्रमातुरेभ्यस्स्वमहत्तरेभ्यः ।
स्कन्धस्य विश्रान्तिमदां तदादि श्राम्यामि नाविश्रमविश्वगोपि ॥
बन्धाय दिव्ये न तिरश्चि कश्चित्पाशादिरासादितपौरुषस्स्यात् ।
एक विना माशि तं नरस्य स्वभॊगभाग्यं विरळोदयस्य ।। २०
..
टिलोपः । हंसेषु मध्ये अहमेक एव भूलोकविलोकने उत्कः उत्सुकस्सन् ।
'दुर्मना विमना अन्तर्मनास्स्यादुत्क उन्मनाः' इत्यमरः । उत्क उन्मना इत्यु.
च्छन्दात्कप्रत्ययान्तो निपातः । भ्रमामि पर्यटामि ॥ १८ ॥
अनवरतभ्रमणेऽपि श्रमजये कारणमाइ-विधेरिति ॥ कदाचिद्विधे-
ब्रह्मणः भ्रमणीविलासे भुवनभ्रमणविनोदे श्रमादातुरेभ्यः अवसनेभ्यः स्वमह-
तरेभ्यः स्वकुलद्धेभ्यः स्कन्धस्यांसस्य । 'स्कन्धो भुजशिरोऽयो स्त्री' इत्यमरः ।
विधान्तिम् । अदां प्रादाम् । स्वयमेक एवं वहामीत्यर्थः । ददातेलंह । “गाधि-
स्था" इत्यादिना सिचो लुक् । तदादि तत्प्रभृति, अविश्रममनवरतम् ।
"नादातोपदेशस्य" इत्यादिना धमधन वृद्धिप्रनिषेधः । विश्वगोपि विश्वं
गच्छन्नपि । अतोऽन्यत्रापि दृश्यत इति गमप्रत्यय. । न धाम्यामि न खिद्य ॥
अथ व्याधादिबन्धभयमपि न मेऽस्तीत्याह बन्धायेति ॥ मादृशि
दिव्ये तिरश्चि विषये विरलोदयस्य दुर्लभजन्मनो नरस्य मर्त्यस्य प्रायेणैवंविधो
नास्तीत्यर्थः । अन्यत्र, विरो विगतरेफः, म चासौ कोदयो कोदयवांश्च । मत्वर्थीयो-
कारः। तस्य रेफस्थानाविष्टळकारखेत्यर्थः (नळस्येति भावः) शन्दधोऽर्थ उपचर्यते।
भुज्यत इति भोगः सुखं, स्वर्भोगस्य स्वर्गसुखस्य भाग्यम् , तत्प्रापकादृष्टमित्यर्थः।
खप्राप्तेस्तत्प्रायत्वादिति भावः । तदेकं विना कश्चित्पाशादिः पाशायुपायः,
बन्धाय बन्धनार्थ, आसादितपौरुषः प्राप्तव्यापारः न स्यात् । स्वभॊगभाग्यक-
सुलभा वयं नोपायान्तरसाध्या इति भावः । अम्मारक्संसर्गादन्यः को नाम
वर्गपदार्थ इति भावः ॥ २० ॥

·नैषधकाम्बे ११४ इष्टेन पूर्तेन नलस्य वश्यास्वर्भोगमत्रापि सृजन्त्यमाः । महीरहो दोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्रिन्ति ॥ २१ ॥ सुवर्णशैलादवतीर्य तूर्ण स्वाहिनीवारिकणावकीर्णः । तं वीजयामस्स्मरकेळिकाले पक्षैर्नृपं चामरबद्धसख्यैः ।। २२ ।। क्रियेत चेत्साधुविभक्तिचिन्ता व्यक्तिस्तदा सा प्रथमाभिधेया। या स्वौजसा साधयितुं विलासैस्तावत्क्षमानामपदं बहु स्यात् ।। , तब भाग्यं नलस्यैवास्तीत्याह -- इष्टेनेति ॥ इष्टेन यागेन पूर्तेन खातादि- कर्मणा । 'निवथ केतुकर्मेष्टं पूर्त खातादि कर्म यत्' इत्यमरः । वशाः वश्यगताः वशगत इति प्रारदीव्यतीयो यप्रत्ययः । अमाः देवाः, नलस्यात्रापि भूलोकेऽपि खर्भोग गजन्ति वर्गमुखं सम्पादयन्तीत्यर्थः । ननु देवाश्च कथं कालान्तरभोग्यं वर्गसुखमिहदानी गृजन्तीत्याशा हष्टान्तेन पराचष्टे । महीरुहो वृक्षाः दोहद- स्थाकालप्रसवोत्पादकस्य द्रव्यस्य, सेकस्य जलसेचनस्य शक्तः सामर्थ्यात् । 'तरुगुल्मलतादीनामकाले कुशलैः कृतम् । पुष्पायुत्पादक द्रव्यं दाहदं स्यासु तत्किया" इति शब्दार्णव । समानकालावाद्यन्तावुत्पत्तिविनाशावस्येत्याकालिक: उत्पत्यानन्तरविनाशीत्यर्थः। "आकालिकडायन्तवचने" इति समानकालशब्दस्या- कालशब्दादेशे प्रत्ययान्तो निपातः । प्रकृतत्त्वकालभवं कोरकमुनिरन्तीत्यर्थः। दोहदवशा वृक्षा इव देवा उत्कटपुण्यवशाददेशकालेऽपि फलं प्रयच्छन्तीत्यर्थः । दृष्टान्तालकारः॥२॥ खोगमवाह--सुवर्णेति ॥ सुवर्णशैलात् मेरोः तूर्णमवतीर्य वाहिनी वारिकणावकीर्णैः मन्दाकिनीजलबिन्दुसंपृक्तैः, चामरेषु बद्धसख्यैः, तत्सदशै- रित्यर्थः । पक्षः पतत्रः स्मरकेलिकाले तं नृपं बीजयामः । ताइक् पक्षवीजनैः सुरतश्रान्तिमपनुदाम इत्यर्थः ॥ २२ ॥ क्रियेति ॥ साधुविभक्तिचिन्ता सुजनविभागविचारः, क्रियेत चेत् ।

·तृतीयः सर्गः । । , राजा स यज्वा विबुधब्रजत्रा कृत्वाध्वराज्योपमयेव राज्यम् । मुझे श्रितश्रोत्रियसात्कृतश्री: पूर्व त्वहो शेषमशेषमन्त्यम् ॥२४॥ दारिद्यदारिद्रविणोघवरमोघमेघवतथिसार्थे । सन्तुष्टमिष्टानि तभिष्टदेवं नाथन्ति के नाम न लोकनाथम् ॥ २५ तदा, सा नलाभिधाना व्यक्तिः मुर्तिः, प्रथमाभिधेया प्रथम परिगणनीया । कुतः, या व्यक्तिः, खोजसां खतेजसां विलासैः व्याप्तिभिः, नावटहु तथा प्रभूतम् । नास्ति नाम नतिर्यस्येयनाम अनम्र पदं परराष्ट्र, साधयितुं स्वायत्तीकर्तुं क्षमा शका स्यात् । अन्यत्र, साधु मम्य विभक्तिचिन्ता सप्तविभक्तिविनारः, क्रियेत चेत् । प्रथमा व्यक्तिः प्रथमा विभक्तिः, अभिषया विचार्या, या स्वौजसाम् सु, भो, जस् इत्येषां प्रत्ययाना, विलासैः विन्यासः, तावद्वहु अनेक, नामपदं सुबन्तपदं, वृक्ष इत्यादिकं, साधयितुं निष्पादयितुं, क्षमा । अत्राभिधायाः प्रकृतार्थमात. नियन्त्रितत्वालक्षणयाश्चानुपपत्त्यभाषादप्रकृतार्थप्रतीतेप्रनिरेव ॥ २३ ॥ राजेति ॥ यज्वा विधिनेष्टवान् । 'यज्वा तु विधिनेत्रवान्' इत्यमरः । सुयज्योईनिप् । श्रिताः आश्रिताः, ये श्रोत्रियाः छान्दसाः, अधातवेदा इत्यर्थः । 'श्रोत्रियश्छान्दमी समा' इत्यमरः । श्रोत्रियः छन्दोऽधीत ' इति निपातः । सात्कृता दानेन तदधीना कृता श्रीसम्पयेन सः म राजा नलः, अध्वरेषु पु, यदाज्यं तदुपमया तत्सादृश्येनैन, तद्वदेवेत्यर्थः । राज्यम् , विबुधा देवाः विद्वांसश्च, तजना दानेन तत्साधीनं कृया, “ तद्धितश्चासर्वविभक्तिः" इत्य- व्ययसंक्षा । चकारात् "देये त्राच" इति त्राप्रत्ययः । त्रा च" इति चकारा- दितरत्र सातिप्रत्ययश्च । पूर्व पूर्वनिर्दिष्टम् । अध्वराज्यं शेषं हुतशेष भुते । अन्त्यं पश्चाग्निर्दिष्टं, राज्यम् अशेष कृत्स्नं अखण्डं गुहे। भदौ । उपयुकादन्यः प्रेषः। तथा च, पूर्वस्य तथाभूतस्य शेषत्वम् । अन्त्यस्याशेषत्वा वयं विरोधा- देत्याधर्यम् । अत एव विरोधाभामोऽलारः ॥ २४ ॥ दारिद्येति ॥ दारिद्र दारयति निवर्तयनीति दारिता, तस्य विणौघस्य धनराशेर्वषः, अर्थिसा कि अगोधमेघवारा वर्षकत्व लक्षः यस्य ९. -

·अस्मत्किल श्रोत्रसुधां विधाय रम्भा चिरं भामतुलां जलस।
तत्रानुरक्ता तमनाप्य भेजे तन्नामगन्धानलकूबरं सा ॥ २६ ॥
स्वर्लोकमस्माभिरितः प्रयातै: केळीपु तद्गानगुणाग्निपीय ।
हो. इति गायन यदशोचि तेन नाम्नापि हाहा हरिगायनोऽभूत् ।।
.
तम् । सन्तुष्ट दानहटन, इष्टदेवं यज्ञाराधितसुरं लोकनाथं, तं नलं, के नाम
इटानीमितानि, न नाथन्ति न याचन्ते । मर्वेऽपि नाथन्सेवेत्यर्थः । नाथते-
स्त्रिार्थला दुहादि वाटिकर्मकत्वम् ।। २५ ॥
अस्मदिति ॥ सा प्रसिद्धा रम्भा, नलस्य, अतुलामनुपमां, भां
कान्ति सौन्दर्य चिरं अस्मत् मत्तः श्रोत्रसुधां विधाय कर्णामृतं कृत्वा, रसादा-
कयेत्यर्थः । नत्र तस्मिन्नले, अनुरक्ता सती, तं नल, अनाप्याप्राय ! आङ्पूर्वा-
दामोश: को ल्याप नसमासः । अन्यथात्वसमासे ल्यबादेशो न स्यात् ।
त! गन्धात् तस्य नलस्य नामाक्षरस्पर्शाद्धेतोः, नलकूबरं कुबेरात्मसम्भवं
में किल । लादृक् तस्य सौन्दर्यमित्यर्थः ॥ २६ ॥
स्वलोकमिति ॥ केळीषु विनोदगोष्ठीषु, तस्य नलस्य, कर्तुः ग
गुणविशेषान् , निपायाखाद्य, इतोऽस्माल्लोकात्, स्वर्गलोकं प्रयातरस्मा
इरिगायनः इन्द्रगायको गन्धर्वः । “ण्युल् च” इति गायतेः शिल्पे ण्युल्मल्ययः।
गायन यद्यस्मात् हा हेत्यशोचि शोचितः तेनैव कारणेन नाम्नापि हा हा अभूत् ।
म त्वालापाक्षरानुकारादिति भावः । 'हाहा हूहूश्चैवमाया गन्धर्वास्त्रिदिवौकसः'
इत्यमरः । आलापाक्षरानुकारनिमितोऽयं हाहा-शब्द आकारान्तः। "पुंसि च"
इति केचित् । अत एव 'हाहा खेदे, हूहू हर्षे, गन्धर्वेऽमू त्वनव्यय' इति
विक्षः । 'अव्ययमेव' इति श्रीभोजराजः । अत्र शोकनिमित्तासम्बन्धेऽपि
तत्सम्बन्धोकेरतिशयोक्तिः । तथा च गन्धर्वातिशायि गानमस्येति बस्तु
ध्यज्यते ॥ २७॥

·शृण्वान् सदारस्तदुदारभावं हृष्यन्मुहुर्लोम पुलोमजायाः । पुण्येन नालोकत नाकपाल: प्रमोदवाष्पावृतनेत्रमालः ॥ २८ ॥ सापीश्वरे शृण्वति तहणौधान प्रसह्य चेतो हरतोऽर्धशम्भुः । अभूदपर्णाङ्गुलिरुद्धकर्णा कदा न कण्डूयनकैतवेन ॥ २९ ॥ अलं सजन धर्मविधौ विधाता रुणद्धि मौनस्य मिषेण वाणीम । तत्कण्ठमालिङ्गच रसस्य तृप्तां न वेद तां वेदजडस्स वक्राम ।। . शृण्वन्निति ॥ नाकपाल इन्दः, सदारः सवधूकः, तस्य नलस्य, उदारभावमौदार्थम् , पृण्वन । अन एव, प्रमोद यापैः आनन्दाभिः, आवत- नेत्रमाल: तिरोहितष्ठिस्सन् , पुलोम जायाः शच्याः, मुहुः हृप्यत् नलानुरागा. दाहसन् , लोम रोमाञ्चम् , पुण्येन शनीभाग्येन, नालोकत नापश्यन् । अन्यथा, मानमत्यभिचारापगवाद्दण्ज्यैव स्मादित्यर्थः ॥ २८ ॥ सेति ॥ ईश्वरे, प्रसय चतो हरतः बलान्मनोहारिणः, तम्य नलस्य, गुणाचान् शृण्वति सति । सा प्रसिद्धा अर्थ शम्भोः अर्धशम्भुः, शम्भोरर्धात- भूतेत्यर्थः । तथा चापसरणमशक्यमिति भावः । अपर्णा पायपि, कदा कण्डूयनकैतवेन कण्डूयापनोदनव्यानेन, अङ्गल्या रुद्धः पिहिन., कर्णो यया सा, नाभूत् सर्वदा अभूदेवेत्यर्थः । अन्यथा, चित्तचलनभयादिनि भावः ॥ २९॥ अलमिति ॥ विधाता ब्रह्मा, अलमत्यन्त, धर्मविधी मुक्ताचरणे सजन् धर्मासक्तस्सन्नित्यर्थः । वाणी स्वभार्या वाग्देवीं वात्मिकाच, मानस्य वाग्यमनप्रतस्य, मिषेण सणादि । नलकथाप्रसङ्गानिकन्धे तख्या उभय्या अपि तदामाभयादिति भावः । किन्तु, वेदजडः छान्दसः, स विधाता, तामुभयी. मपि वाणीम् । तस्य नालस्य, कष्टं ग्रीवामालिङ्गय मुखमाश्रित्य च, रसभ्य तृप्तां तद्रागसन्तुष्टाम् ! अन्यत्र नारादिरसपुष्टां सम्बन्धमामान्ये षष्टी । “पूरण- गुण" इत्यादिना षटीसमामनिषेधादेव ज्ञापकादिति केचित । वक्रां प्रतिकूल- . .

·११८ नेपधकाम्ये , श्रियस्तदालिङ्गनभून भूता प्रतक्षतिः कापि पतिव्रतायाः । समस्तभूतात्मतया न भूतं तद्भर्तुरीर्ध्याकलुषाऽणुनापि ॥ ३१ ॥ धिक् तं विधेः पाणिमजातलजं निर्माति य: पर्वणि पूर्णमिन्दुम् । मन्ये स विज्ञ: स्मृततन्मुखश्रीः कृतार्धमौज्झद्धरमूनि यस्तम् ।। निलीयते ह्रीविधुरः स्वजैत्रं श्रुत्वा विधुस्तस्य मुखं मुखान्नः । सूरे समुद्रस्य कदापि पूरे कदाचिदभ्रभ्रमदभ्रगर्भे ॥ ३३ ॥ कारिणी, वक्रोक्त्यलङ्कारयुक्ताश्च, न वेद न वेत्ति । “विदो लटो वा" इति णलादेशः । अशक्यरक्षाः स्त्रिय इति भावः । अत्र प्रस्तुतवाग्देवीवृत्तान्तवर्णना- दप्रस्तुतवर्णात्मकवाणीवृत्तान्तप्रतीतः प्रागुक्तरीत्या ध्वनिरेवेलनुसन्धेयम् ॥ ३० ॥ श्रिय इति ॥ पतिव्रतायाः श्रियः, तद्भतुर्विष्णोः समस्तभूतात्मतया सर्वभूतात्मकत्वेन, नलस्यापि विष्णुरूपत्वेनेत्यर्थः । तदालिङ्गनभूः नलाश्लेष- भवा। कापि व्रतक्षतिः पातिव्रत्यभङ्गो न भूता नाभूत् । अत एव, तद्भर्तुर्विष्णोश्च ईग्रंया नलालिङ्गनभुवा अक्षमया, यत्कलुषं कालु य मनःक्षोभः सुखादित्वेनास्य धर्मधर्मिवंचनत्वात् । अत एव क्षीरस्वामी च--'शस्तश्चाथ त्रिषु द्रव्ये पाप- पुण्यसुखादि च' इत्यत्रादिशब्दाच्छेयःकलुषशिवभद्रादीन् सजग्राह । तस्या- णुना लेशेनापि, न भूत नाभावि । नपुंसक भावे क्तः । अत्र शच्यादिनित्त. चाचल्यातः नलसौन्दर्ये तात्पयात्रानौचित्यदोषः ॥ ३१ ॥ धिगिति ॥ तमजातलजं निवपं विधेः पाणिं धिक् । यः पाणिः स्मृततन्मुखश्रीरपि, पवाण । जातावकवचनम् । पर्वखित्यर्थः । पूर्णमिन्दु निर्माति । अद्यापीति भावः । स तु विज्ञः अभिज्ञ इति मन्ये । यः पाणिः, श्रिततन्मुखश्रीस्सन् तमिन्दं कृतः अर्ध एकदेशो यस्य तं कृतार्धम् , अर्धनिर्मित- मेव । हरमूर्टि भवशिरीस । औसदत्यजत् । अतान्दुसौन्दर्यमस्यास्यमिति भावः ॥ ३२॥ निलीयत. इति ॥ विधुश्चन्द्रः, खजैत्रं खस्य जेतृ । प्रज्ञादित्वात् ..

·तृतीयः सर्गः। ११९ - संज्ञाप्य नस्वध्वजभृत्यवर्गान् दैत्यारिरत्यजनलास्यनुत्यै । तत्संकुचन्नाभिसरोजपीताद्धातुर्विलजं रमते रमायाम् ॥ ३४ ॥ रेखामिरास्ये गणनादिवास्य द्वात्रिंशता दन्तमयीभिरन्तः । चतुर्दशाष्टादश वात्र विद्या द्वेधापि सन्तीति शशंस वेधाः ॥३५॥ श्रियो नरद्रस्य निरीक्ष्य तस्य स्मरामरेन्द्रावपि न म्मरामः । वासेन सम्यक् यो तस्मिन बुद्धौ न धर्मः खलु शेषबुद्धौ ॥ बार्थे ऽपत्ययः । तस्य न गुख, नोऽस्माक मुखाच्छ्न्वा, हीविधुरो लजा. क्लिष्टस्सन् । सूरे सूर्य, दश वति भावः । कदापि समुद्रस्य पूरे जलोष, कदाचित् असे खे भ्रमतामटता, अभ्राणां मेघानां, गर्भे उदरे, निलीयते अन्तर्वत । कदाचि... 1. चाल जोत्सहत इत्यर्थः । अत्र विधोः स्वाभाविके सूर्यादिप्रवेश पराजfo नत्वात्प्रेक्षा । व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या ॥ ३३ ॥ संज्ञाप्येति ॥ देल्यारिः विष्णु, ५ त्यनि नो. ऽम्मान अतिक्रान्तम जमत्यजं, अन्जविजयीत्यय । “अत्यादयः ... गाद्यर्थे द्वितीयया" राम नलस्य आवस्य नुन्य स्नोत्राय । (३: सोनं तुला... इत्यमरः । सज्ञाय सत्य । तया नुया, ग.नता निमीलता, नाभिसरोजेन पीतात् तिरोहितात् , धातुः ब्रह्मणः, विटनं यथा तथा । रमायां रमते । अत्र विगसब्यापारासम्बन्धेऽपि तत्सम्बकाकरतिशोरः॥ रेखाभिरिति ॥ अस्य नसम्म , अन्तदन्तमयीभिः त्रिशता- गणना ... 'न, चतुर्दश वाष्टादश वा विद्याः पाप्यत्रास्ये सन्ति । सम्भा यायेनेति : शशसंवत्युत्प्रेक्षा । अत्र मनुः --" अन!ने वेदाचत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रश्च विद्या घेताश्चतुर्दश ॥ भायुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वचल्ला: ।। अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या त्वष्टादश स्मृताः ॥" इति ॥ ५॥ श्रियाविति ॥ तस्य नरेन्द्रस्य, त्रियौ सौन्दर्यसम्पदौ, निरीक्ष्य । .. , , ·१२० नैवद्यकाव्ये विना पतत्रं विनतातनूजैस्समीरणैरीक्षणलक्षणीयः । मनोभिरासीदनणुप्रमाणैर्न ललिता दिक्कतमा तदश्वैः ।। ३७ ॥ सङ्गामभूमीपु भवत्यरीणामौनदीमातृकतां गतासु । तद्वाणधारापवनाशनानां राजव्रजीयैरसुभिस्सुभिक्षम् ॥ ३८ ॥ " "शोभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरपि कथ्यत" इति शाश्वतः । स्मरामरेन्द्रा- वपि न स्मरामः । किञ्च, नस्मिन्नरेन्द्र क्षमयोः क्षितिक्षान्त्योः । 'क्षितिक्षान्योः क्षमा' इत्यमरः । तत्र सम्यग्वासेन नियतस्थित्या, शेषबुद्धौ फणिपतिवुद्धदेवी, बुद्धों न धर्मः चित्ते न धारयामः । अत्र द्वयोरपि श्रियोः द्वयोरपि क्षमयोः, प्रकृतत्वात् केवलप्रकृतश्लेषः । तेन सौन्दर्यादिगुणैः स्मरादिभ्योऽधिक इति व्यतिरेको व्यज्यते । श्लेषयथासङ्ख्ययोः सङ्करः ॥ ३६ ॥ विनेति ॥ पतत्रं विना, स्थितैरिति शेषः । विनतातनूजैः वैनतेयैः, आक्षताक्ष्यरित्यर्थः । ईक्षणलक्षणीयैः समीरणैश्चाक्षुषवायुभिः, अनणुप्रमाणैः अणुपरिमाण मन इति काणादाः तद्विपरीतैः महापरिमाणैमनोभिः वैनतेयादि- समानवेगैरित्यर्थः । एवंविधस्तदश्वैः, कतमा दिक् न लखितासीत् । सर्वापि विललितामादित्यर्थः । अत्राश्वानां विशिष्टवैनतेयादित्वेन रूपणाद्रूपकालङ्कारः ॥ सदामेति ॥ परीणामौरसग्भिः, नद्येव माता यासा तास्तत्ता नदी- मातृकता, नद्यम्बुसम्पनसस्यादयता। 'देशो नद्यम्बुवृष्टयम्बुसम्पन्नप्रीहिपालितः। स्थानदीमातृको देवमातृकश्च यथाक्रमम्' इत्यमरः । “नवृतश्च" इति कम् । "वतलागुणवचनस्य" इति पुंवद्भावः । तां गतासु सङ्ग्रामभूमापु, तस्य नलस्य बाणधारा बाणपरम्परास्ता एव पवनाशनाः सर्पाः, तेषां, राजग्रजीयैः राजसख- सम्बन्धिभिः, “वृद्धाच्छः" । असुभिः प्राणवायुभिः, सुभिक्ष भिक्षाणां समृद्धि- * धर्मः इति रूपं चिन्त्यम् ; अथवा कवयो निराशाः। बुद्धौ न दम इत्यभियुक्ताः पठन्ति । .

·तृतीयः सर्गः। १२१ यशो यदस्याजनि संयुगेषु कण्डूलभावं भजता भुजेन । हेलणादेव दिगापगाळीकूलंकषत्वव्यसनं तदीयम् ॥ ३९ ॥ यदि त्रिलोकी गणनापरा स्यात्नस्यास्समाप्रिर्यदि नागुणास्थान । पारेपराध गणितं यदि स्याद्गणेयनिःशेषगुणोऽपि स स्यात् ॥ ४० भवति । समृद्धावव्ययीभावः । नदीमातृकदेशेष सुभा भवतीति भावः । रूपकालकारः॥ ३८ ॥ श इति ॥ सयुगेषु युद्धेषु, कण्डूलभावं कण्डतिमत्त्वं, “सिध्मादि- भ्यश्च" इति मत्वर्थीयो लन् । भजता अस्य भुजेन यद्यशः अननि जनितम् । जनेय॑न्तात्कर्मगि लुढ़ । तदीय तस्य यशस्सम्बन्धि । दिश एव आपगाः नद्यः, तासामाल्यः, तासाम् कूलं कषतीनि कूलंकषम । शिवभागवतवत्समासः। "सर्वकूल" इत्यादिना खचि मुभागमः । तस्य भावस्तत्त्वम् । तत्र व्यसन- मासक्तिः, हेतोः कारणस्य भुजम्य, गुणात्कण्हलवादेव, आगतमिति शेषः । अत्र यशसो दिवकुलकषणानुमिनायाः कण्डूलतायाः तत्कारणकण्डूलभुजगुणपूर्व- कत्वमुत्प्रेश्यते ॥ ३९ ॥ यदीति ॥ किंबहुना, त्रयाणां लोकानां समाहारबिलाकी । कत्री । 'तांद्धताथ" इत्यादिना ममाहारे द्विगुः । अकारान्तोत्तरपदो द्विगु: त्रियां भाष्यते । 'द्विगोः' इति डीम् । गणनापरा नलगुणसहयानतत्परा । स्यादि तस्याः त्रिलोक्याः, आयुषस्समाप्तिनं स्यायदि । अमरत्वं यदि स्यादित्यर्थः । परार्थस्य चरममचायाः पारे पारपरार्थम । “पारे मध्ये षष्ट्या वा व्ययीभावः । गणितं स्वादि । पराधीन एग्तो यदि सङ्ख्या स्यादित्यर्थः । तदा स नलोऽपि गणेयाः गणयितुं शक्या निश्शेषास्सर्वे गुणा यस्य सः ताहशस्स्यात् । गणेरेय इत्यौणादिक एयप्रत्ययः । अन नलगुणानां गणेयत्वासम्बन्धेऽपि सम्बन्धाभिधानादतिशयोक्तिभेदः ॥ ४०॥ ..

·१२२ नैषधकान्ये अवारितद्वारतया तिरश्चामन्त:पुरे तस्य निविश्य राज्ञः । गतेषु रम्येष्वधिक विशेषमध्यापयामः परमाणुमध्याः ॥ ४१ ।। पीयूषधारानधराभिरन्तस्तासां रसोदन्वति मजयामः । रम्भादिसौभाग्यरहःकथाभि: काव्येन काव्यं सृजताहताभिः ।। काभिर्न तत्राभिनवस्मराज्ञाविश्वासनिक्षेपवणिकियेऽहम् । जिह्वेति यन्नैव कुतोऽपि तिर्यकश्चित्तिरश्चखपते न तेन ॥ ४३ ।। एवं नलगुणाननुवर्ण्य गूढाभिसन्धिनात्मनस्तदन्त पुरे परिचयं दर्शयति-- अवारितेत्यादि ॥ तिरश्नां पक्षिणां, अवारितद्वारतया अप्रतिषिद्धप्रवेशतये- त्यर्थः । तस्य राज्ञो नलम्य, अन्न पुरे निविश्य संस्थाय, परमाणुमध्या अति- सूक्ष्ममध्यास्तदनना, मगषु गतेपु गतिषु, अधिकमपूर्व, विशेष भेदं, अध्या- पयामः अभ्यामयाम. । दुहादित्वाट्विकर्मकत्वम् ॥ ४१ ॥ पीयूषेति ॥ किल, पीयूषधाराभ्यः अनधराभिरन्यूनाभिः, अमृत- समानाभिः, काव्यं सृजता स्वयं प्रबन्धकर्ता । कवेरपत्येन पुंसा। काव्येन शुऊण । 'शुको दैत्यगुरुः काव्य' इत्यमरः। “कुर्वादिभ्यो ण्यः" इति ण्यप्रत्ययः । आहताभिः तम्यापि विस्मयकरीभिरित्यर्थः । रम्भादीनां दिव्यस्त्रीणां सौभाग्यं पत्युर्लभ्यं, तत्प्रयुक्ताषिः रहःकथाभिः रहस्यवृत्तान्तवर्णनाभिः, तासां नलानराः- पुरस्त्रीणां, अन्तरन्तःकरणं, रसोदन्वति मझाररससागरे, मजयामः अव- , . गाहयामः ॥ ४२ ॥ । काभिरिति ॥ किच, यद्यस्मात् , तिर्यक् पक्षी, कुतोऽपि जनात्, न जिह्वेति न लज्जत एव । 'ही लज्जायाम्' इति धातोर्लट् । “ श्लौ” इति इति विर्भावः । तिरश्नोऽपि कश्चिजनो न पते न लज्जते । तेन कारणेन, तत्रान्तःपुरे, काभिः नीभिः अहं अभिनवोऽपूर्वः स्मराज्ञा रतिरहस्यवृत्तान्तः, स एव विश्वासनिक्षेपः विश्वासेन गोप्यार्थः, तस्य वणिक् गोप्ता, न क्रिये न कृतोऽस्मि । सर्वासामप्यहमेव विसम्भकथापात्रमित्यर्थः ॥ ४३ ॥ .. .

·तृतीयः सर्गः। १२१ . बाती च साऽसत्यपि नान्यमेति योगादरन्ध्र दियां निहन्थे । विरिश्विनानाननवादधौतममाधिशास्त्रश्रुतिपूर्णकर्णः ॥ ४४ ॥ नलाश्रयेण त्रिदिवोपभोगं तवानवाप्यं लभते बतान्या । कुमुद्वतीवेन्दुपरिग्रहेण ज्योत्नोत्सवं दुर्लभमम्बुजिन्याः ॥ ४५ ॥ तत्रैषधानूढतया दुरापं शर्म त्वयास्मत्कृतचाटुजन्म । रसालवन्या मधुपानुविद्धं सौभाग्यमप्राप्तवसन्तयेव ॥ ४६॥ अथ स्वस्यैवं निभावत्वे हेतुमाह-वातति ॥ विरिब्रह्मणो नानाननै- बहुमुखैः, वादेन व्याख्यानेन, धौतस्य शोधितस्य, समाधिशास्त्रस्य बानियम- विद्यायाः, श्रुत्या श्रवणेन पूर्णकर्णः, चतुर्मुखादभ्यस्तवानियमविद्य इत्यर्थः । एवंभूतोऽहं, योगादुपायात् , या वातीम् , भरन्ध निरवकाशे, हदि निरुन्धे नियच्छामि । अत एव सा वार्ता च लोकवार्ता च लोकवार्तापि । किमुत रहस्य- वार्तेति भावः । असत्यपि विनोदार्थ कल्पितापि किमुत सतीति भावः । भन्यं नैति जनान्तरं न गच्छति, न कस्मैचित्कथ्यत इत्यर्थः । यथा स्यमती दुचरे नारन्ध्ररथाने रुदा नान्यमति तदिति भावः । अतोऽहमासा विश्वास्य इति पूर्वणान्वयः । अत्र वातानिरोधस्य विरिक्षीत्यादिपदार्थहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यालङ्गमलारः ॥ ४ ॥ अथ लोकद्वयेनास्या नलानुरागमुदापयति .. नलेति ॥ तवानवाप्यं नल- परिप्रहाभावात् त्वया दुरापम् । कृत्यानां कर्तरि वा" इति षष्ठी तृतीयार्थे । त्रिदिवः स्वर्गः । पृषोदरादित्वात्साधुः । तस्योपभोगं ताहग्भोगमित्यर्थः तस्येन्द्रसमैश्वर्यत्वादिति भावः । अम्बुजिन्या दुर्लभ इन्दुपरिग्रहाभावात् दुष्प्राप ज्योत्स्नोत्सवं चन्द्रिकाभोगं, इन्दोः कर्तुः परिग्रहेण कुमुदान्यस्यां सन्तीति कुमुदतीव कुमुदिनीव । कुमुदनडवेतसभ्यो दातुम् । "मादुपधायाच" इत्या- दिना मकारस्य वकारः । नलस्य कर्तुराश्रयेणाश्रयणेन स्वीकारेण, अन्या लभते। बतेति खेदे। ईदग्भोगोपेक्षिणी त्वं बुद्धिमान्यान शोचसीति भावः ॥ ४५ ॥ तदिति ॥ किश्च, तत्प्रसिद्धम् । अस्माभिः कृतेभ्यः चाटुभ्यः प्रिय. ..

·१२४ नैषधकाव्ये . . तस्यैव वा यास्यसि किं न इस्तं दृष्टं विधेः केन मनः प्रविश्यं । अजातपाणिग्रहणासि तावदृपस्वरूपातिशयाश्रयश्च ॥ ४७ ॥ निशा शशाङ्कं शिवया गिरीशं श्रिया हरिं योजयत: प्रतीतः । विधेरपि स्वारसिकः प्रयास: परस्परं योग्यसमागमाय ॥ ४८ ॥ वेलातिगस्त्रैणगुणाधिवणी न योगयोग्यासि नलेतरेण । सन्दभ्यते दर्भगुणेन मल्लीमाला न मृद्वी भृशकर्कशेन ।। ४९.॥ 'वाक्येभ्यः, जन्म यस्य तत्तजन्यमित्यर्थः । चालुप्रहण पूर्वोक्तनिजपक्षवीजना- दीनामप्युपलक्षणम् । शर्म मुखं, त्वया अप्राप्तो वसन्तो यया तया, वसन्ता- नधिष्टितयेत्यर्थः । रसालवन्या सहकारश्रेण्या, मधुपानुविद्धं सौभाग्यं भृङ्गसङ्ग- जन्यं, रामणीयकमिव नैषधेन नलेन, अनूढतया अपरिणीतत्वेन, हेनुना, दुरापं दुःप्रापं, तम्मात नलपरिग्रहे यत्नः कर्तव्य इति भावः ॥ ४६ ॥ अथ पुनरम्या नळप्राप्त्याशां जन यत्राह- तस्यैवेत्यादि । यद्वा, तस्य नलस्यैव हस्तं कि न थाम्यसि यास्यस्येव, केन विधेमनः प्रविश्य दृष्टम् । विध्यानुकूल्यमपि सम्भावितमिति भावः । कुतः तावदद्यापि अजातपाणिग्रहणा अकृतविवाहा, असि । तवाय विवाहविलम्बो नलपाणिग्रहणार्थ एव किं न स्यादिति भावः । किश, रूपं सौन्दय, स्वरूपं खभावः, शीलमिति यावत् । तयोरतिशयः प्रकर्षः, तस्याश्रयश्चासि योग्य गुणाश्रयत्वाच्च तद्धस्तमेव गमिष्य- सीति भावः ॥ ४७ ॥ सत्यं, विधिसङ्कल्पस्तु दुर्शय इत्यत आह-निशेति ॥ निशा निशया । 'पदन्” इत्यादिना निशाया निशादेशः । शशाएं, शिवया गौर्या, गिरीशं शिव, श्रिया हरिच, योजयतो विधेः, प्रयासः प्रयनोऽपि, परस्परम् । योग्य- समागमायव योग्यसकटनायेव, वारसिकः स्वरसप्रवृत्तः, प्रतीतः ज्ञातः । निशा शशावादिदृष्टान्ताद्विधिसङ्कल्पोऽपि मुज्ञात इति भावः ॥ ४८ ॥ नलान्यसम्बन्धस्त्वयोग्य इत्याह--वेलातिगेति ॥वेलामतिगच्छन्तीति -

·१२५
नलकेलियोग्याम् ।
मास्थ संक्रीडति चकचके ॥ ५० ॥
त्या त्वयि योजितायां विज्ञत्वकीया गतजन्मनो वा ।
जनापवादार्णवमुत्तरीतुं विधा विधातुः कतमा तरिस्स्यात् ।। ५१॥
वेलातिगाः निस्सीमाः, स्त्रीणामिमे स्णा: । स्त्रीपुंगाभ्यां नसयौ भवनादिति
नप्रत्ययः । गुणाः सोशील्यादयः, त एवाब्धिः, तस्य वेणी प्रवाहभूता। समिति
शेषः । वेलाब्धिजलबन्धने । काले सीनिं च । वेणी तु फेशबन्धे जलतो' इति
वैजयन्ती। नलादितरण योगयोग्या योगाही, नासि । तथा हि मृद्वी माली-
माला भृशकर्कशेन दर्भगुणेन कुशमूक्षण, न सभ्यते न गुम्भ्यते । भि
ग्थन' इति धातोः कर्मणि लट् । व्यतिरकेण दृष्टान्तालझारः ॥ ४९ ॥
विधिमिति ॥ किन्न, विधिं ब्रह्माण, नलस्य केले. क्रीडायाः, योग्या-
महाँ, वधूसृष्टिं स्त्रीशिल्प, तम्य विधेः यानन्य रथस्य, युग्यो युगवोढा, तत्र
परिचित इत्यर्थः । तदहति रथयुगप्रासमिति य प्रत्ययः । अहमपृच्छमेव ।
दुहादित्वाद्दिकर्मकत्वम् । मया अस्य तथा 4, चकचक्रे रथाङ्गप्रजे, संक्रीडति
कति सति “समोऽकूजन इति वक्तव्यम्" इति कूजने नात्मनेपदम् ।
त्वन्नामवर्णा इव कर्णेन पीता गृहीताः । न 4 लाम्कित्वागमादपि झातो.
यमर्थ इत्यर्थः ।। ५०॥
अन्येनेति ॥ किंव, लयि अन्येन . । पत्या, योजितायो, विद्वत्व.
कीर्त्या गतजन्मन: अभिज्ञवल्यात्यैव निर्गतायुष इत्यर्थः, विधानुर्वा । जनापवादा.
यं. उत्तरीतुं निस्तरितम् । “वृतो वा" इतीटो दीर्घः । कतमा विधा क:
प्रकारः नरिस्तरिणी स्यात् न कापीत्यर्थः । अतो देवगल्या नल एव ते भतेति
भावः ॥ ५१ ॥

·१२६ , आस्तां तदप्रस्तुतचिन्तयालं में सोऽहं तदाग: परिमार्पुकामस्तवेसि.: . इतीरयित्वा विरराम पत्री स राजपुत्रीहृदयं बुभुत्सुः हदे गभीरे हदि चावगाढे शंसन्ति कार्यावतरं हि सन्त: ॥ ५५ किञ्चित्तिरश्चीनविलोलमौलिविचिन्त्य वाचं मनसा मुहूर्तम् । पतत्रिणं सा पृथिवीन्द्रपुत्री जगाद वक्रेण तृणीकृतेन्दुः ॥ १४ ॥ इत्थनाशामु पाद्य अस्याः चित्तवृत्तिपरिज्ञानाय प्रराङ्गान्तरण निगमयति- आस्तामिति ॥ तत्पूर्वोक्तं, आस्तां तितु, अप्रस्तुतचिन्तया अलं, तया साध्यं नास्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनाक्रयापेक्षया करणत्वात्ततीया । अत एवाह "न केवलं धूयमाणक्रियापेक्षया कारकोत्पत्तिः । किंतु, गम्यमानक्रियापेक्षयापि" इति न्यासोद्योतकारः। किंतु, हे तन्वि कृशाशि, मया अतिवेलमत्यन्तं, अमितासि खेदितासि । श्रमण्यन्तात्कर्मणि क्तः । अहं तच्छमणरूपं आगोऽपराधम् । परिमार्मुकामः परिहतुकामः । "तुं काममनसोरपि” इति मकारलोपः । कि तवेप्सितं, विदधे । ते मनोरथं पूरयामि अभिधेहि बृहि ॥ ५२ ॥ इतीति ॥ स पत्री हसः, इतीरयित्वा राजपुत्र्याः भैम्याः, हत्य बुभुत्मः जिज्ञासुः, विरराम तूष्णीवभूव । व्यापरिभ्या रमः" इति रमेः परस्मैपदम् । तथाहि, सन्तः कार्यज्ञाः, गभीरे अगाधे, ह्रदे हृदि, परहृदये च, खवगाढे, प्रविश्य दृष्टे सति, कार्यस्य स्नानादेः रहस्योक्तेश्च अवतरं तीर्थे प्रस्तावश्च, शंसन्ति कथयन्ति । अन्यथा, अनर्थ स्यादि भावः । अवतरो व्यागातः । अर्थान्तरन्यासः ॥ किञ्चिदिति ॥ किश्चित्तिरश्वीना खभावादीषत्साचीभूता, विलोला आयासाद्विललिता मौलिः, केशबन्धो यस्याः सा । 'मौळयः संयताः कचा' इत्यमरः । नकण तृणीकृतेन्दुः अधरीकृनचन्द्रा, सा पृथिवीन्द्रपुत्री भैमी, मुहूर्त- मल्पकालं मनसा विचिन्त्य पर्यालोच्य, पतात्रणं, बाचं जगाद ॥ ५४ ॥ " ·१२७ विकापले बत्सिमवत्सलत्वं यत्प्रेरणादुत्तरळीभवन्त्या । समीरसङ्गादिव नीरभङ्गया मया तटस्थस्त्वमुपद्रुतोऽसि ॥ ५५ ॥ आदर्शतां स्वच्छतया प्रयासि सतां स तावत्खलु दर्शनीयः । आगः पुरस्कुर्वति सागसं मां यस्यात्मनीदं प्रतिविम्बितं ते ॥ ५६ अनार्यमप्याचरितं कुमार्या भवान्मम क्षाम्यतु सौम्य तावत् हंसोऽपि देवांशतयासि वन्धः श्रीवत्सलक्ष्मेव हि मल्पमूर्तिः ॥ धिगिति ॥ चापले चपलकर्मणि, युवादित्वादण्प्रत्ययः । वत्सब भावः वसिमा शिशुत्वम् । पृथ्दादित्वादिमनिचप्राययः । तेन निमित्तेन वत्सलत्वं वात्सल्यं, वाल्यप्रयुक्तचापलासक्तिमित्यर्थः । तद्धिक्, कुतः यस्य नापलवात्स. ल्यस्य, प्रेरणादुत्तरळीभवन्त्या चपलायमानया, मया, समीरसाद्वाताहतेः उत्तरळीभवन्त्या नीरभझ्या जलवीच्येव, तटस्थः उदासीनः, कूलगतश्च । त्वमुपलुतोऽसि पीडितोस । अतोऽनर्धहेतुत्वात् बालचापलं हेयमिति भावः ।। आदर्शनामिति ॥ म्वच्छतया, नैर्मल्यगुणेन, आदृश्यते पुगेर वस्तु. रूपमस्मिन्नित्यादर्शो दर्पणः, तत्ता प्रयासि । कुतः, गरग पच्छस्य, ते नव, सम्बन्धिान, सागसं सापराधाम् , मां पुरस्कर्वति पूजयति अग्रे कुर्वाण च । आत्मनि बुद्धौ स्वरूपे च । 'पुरस्कृतः पूजिते स्यादभियुकेऽप्रतः कृते । आत्मा यना धृतिबुद्धिः स्वभाषो ब्रहावर्म च' इति चामरः । इदं मदीयं, आगो. ऽपराधः, प्रतिविम्बितं, 'मयासि तन्वि श्रीमतातिवलम्' इत्येवंरूपेण प्रतिफसितम्। मदीयमागस्त्वय्यारोपितवानस्मीयर्थः पुरोवर्तिधर्माणामात्मनि, सहमणादादी- ऽसीति भावः । ततः किमित्यत आह-स आदर्शः, सतां साधूनां तावत् प्रथमम् , दर्शनीयः खलु । अथ पूज्यश्चेति तावशब्दार्थः । 'रोचनं चन्दन हेम मृदङ्ग दर्पणं मणीन् । गुरुममि तथा सूर्य प्रातः पश्येत्सदा बुधः" इति शास्त्रादिति भावः ॥ ५६ ॥ अनार्यमिति ॥ हे मौम्य साधो, भवान् कुमार्याः शिशा: मम सम्बन्धि - -

·१२८
नैषधकाव्ये
मत्प्रीतिमाधिससि कां त्वदीक्षामुदं मदक्ष्णोरपि यातिशेताम् ।
निजामृतैर्लोचनसेचनाद्वा पृथक्किमिन्दुस्सृजति प्रजानाम् ॥ ५८ ॥
मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु मनोरथः कण्ठपथं कथं सः ।
का नाम बाला द्विजराजपाणिग्रहाभिलाषं कथयेदभिज्ञा ॥ ५९॥
"
.
अनायमनुचितमपि आचरितं त्वदुपद्रवरूपं दुश्चष्टितम् । क्षाम्यतु सहताम् ।
हसाऽपि तियेगपीलार्थः । त्वमिति शेषः । भवानित्यनुषङ्गेवसीति मध्यम-
पुरुषा गोगात् । देवांशतया मत्स्यमूर्तिः श्रीवत्सलक्ष्मा विष्णुरिव वन्दोऽसि ॥ ५७
अथ यदुक्त, "वदीप्सितं कि विदधे अभिधेहि" इति तस्योत्तरमाह
मत्प्रीतिमिति ॥ कां मत्प्रीतिं कि वा मदीप्सितमित्यर्थः । आधित्ससि
आधातु कर्तुमिच्छसि । आदधातः सन्नन्तालाप सिप् । या प्रीतिः मदक्ष्णोः
त्वदीक्षामुद त्वदीक्षणप्रीतिम् , अतिशतामतिलङ्घताम् । त्वद्दर्शनोत्सवादन्यतिक
ममप्सितमित्यर्थः । तथा हि इन्दुः प्रजानां निजामृतः लोचनसेचनात् नेत्रा-
पवनात् पृथगन्यत् । 'पृथग्विना' इत्यादिना पामी। किं वा सृजति कति ।
न किक्षित्कगेतीत्यर्थः । दृष्टान्तालकारः ॥ ५८ ॥
अथ सर्वथा मनोरथः कथनीय इत्यभिप्रेत्य, नन्न शक्यमित्याह ----
मनस्त्विति ॥ मनो मञ्चित्तं (कर्तृ) यं मनोरथं जातु कदापि नोज्झति न
जहाति । स मनोरथः कण्ठपदं वाग्विषयं उपकण्ठदेशम कथम् यातु ।
सम्भावनायां लोट् । यानसम्भवनापि नास्तीत्यर्थः । केनापि प्रतिबद्धस्थ
रथस्य कथमन्तिके सवार इति भावः । कुतः अभिझा विवेकिनी, का बाला स्त्री
द्विजराजस्थन्दोः पाणिना, प्रहे प्रहणे, अभिलाषं कथयेत् । तथा हे द्विज पक्षिन् ,
राजपाणिग्रहाभिलाष नलपाणिप्रहेच्छामिति च गम्यते । तथा च दुर्लभजन-
प्रार्थना द्विजराजपाणिग्रहणकल्पा परिहासास्पदीभूता कथं लज्जावत्या वक्तुं
शक्यत इत्यर्थः ॥ ५९ ॥

·तृतीयः सर्गः। १२२ पापं तदीयां परिपीय मृद्वी मृद्वीकया तुल्यरसो स हंसः । तत्याज तोषं परपुष्टघोषे घृणाश्च वीणाकणिते वितेने ॥ ६॥ मन्दाक्षमन्दाक्षरमुद्रमुक्त्वा तस्यां समाकुचितवाचि हंसः । तच्छंसिते किश्चन संशयाळुगिरा मुखाम्भोजमयं युयोज ॥ ६१ करेण वाञ्छेव विधुं विधतु यमित्थमात्थादरिणी तमर्थम् । पातुं श्रुतिभ्यामपि नाधिकुर्वे वर्ण श्रुतेर्वर्ण इवान्तिमः किम् ॥ ६२ । पाचमिति ॥ स हंसः, मृद्वीकया द्राक्षया । 'मृद्धीका गोस्तनी द्राक्षा' इत्यमरः । तुल्यरसां समस्वादां, मधुरार्थमित्यर्थः । मृद्री मधुराक्षरी, तदीया वाचं परिपीय अत्यादरेणाकर्ण्य, परपुष्टघोषे कोकिलकूजिते तोष प्रीति तस्याज । वीणाकणिते च धृणां जुगुप्सां वितेने । 'घृणा जुगुप्सा कृपयोः' इति विश्वः ।। मन्दाक्षेति ॥ तस्यां भम्यां, मन्दाक्षेण लिया, मन्दा सन्दिग्धार्थी, अक्षरमुद्रा द्विजराजपाणिग्रहत्यादिरक्षरविन्यासो यस्मिन् तत्तथा । उक्त्वा समाकुचितवाचि निगमितवचनायां सत्याम् , अयं हंसः, तन्छंसिते भैमीभाषिते किश्चन लिग्नित संशयालुः सन्दिहानस्सन् । "स्पृहिगृहि" इत्यादिसूत्रे शाह- प्रहणोपसङ्ख्यानादालुच्प्रत्ययः । मुखाम्भोजं मुखकमलं, गिरा युयोज, मुखेन गिरमुवाचेत्यर्थः ॥ ६॥ करेणेति ॥ हे भैमि, करेण विधुं चन्द, विधर्तुं गृहीतुं, पाञ्छेन तत्कल्पं यमर्थम् , इत्थं द्विजराजपाणिप्रहल्यााकप्रकारेण, आदीरणी भादरवती सती, आत्य अवीषि । “ब्रुवः पञ्चानाम्" इत्यादिना सिपस्थादेशः। अनचाहा- आहस्थ” इति हकारस्य थकारः । तमर्थ मन्ते भयोऽन्तिमः वर्ण: शदः । “अन्ताचेति वक्तव्यम्" इतीमनिच्प्रत्ययः । श्रुतेर्वर्ण वेदाक्षरमिव, अतिभ्यां श्रोत्राभ्यां, पातुमपि श्रोतुमपीत्यर्थः । नाधिक किं नाधिकार्यस्मि किं मस्येवेत्यर्थः । अतस्सोऽयों व्यक पकव्य इति तात्पर्यम् ॥ १२ ॥ देशः।

·१३० नेषधकाम्ये अर्थाप्यते वा किमियद्भवत्या चित्रीकपद्यामपि वर्तते यः। यत्रान्धकारः किल चेतसोऽपि जिह्येतरैर्ब्रह्म तदप्यवाप्यम् ॥ ६३ ईशाणिमैश्वर्यविवर्तमध्ये लोकेशलोकेशयलोकमध्ये । तिर्यश्चमप्यच मृषानभिज्ञरसज्ञतोपज्ञसमज्ञमज्ञम् ॥ ६४ ।। ननु तमर्थमत्यन्तदुर्लभत्वाद्वक्तुं जिहमीत्याशय आह-अर्थाप्यत इति॥ हे भैमि, भवत्या किंवा, इयदेतावद्यथा तथा अर्थाप्यते । किमर्थमयमों द्विजराजपाणिग्रहणवदतिदुर्लभत्वेनाख्यायत इत्यर्थः । अर्थशब्दात्तदाचष्ट इत्यर्थे णिचि अर्थवेदसल्यानामापुरवक्तव्य इत्यापुगागमः । कुतस्तथा नाख्येय इत्याह.... योऽर्थः, एकः पादो यस्यामित्येकपदी, एकपादसञ्चारयोग्यो मार्गः । 'वर्तन्येक- पदी' इति चेत्यमरः । “कुम्भपदादिषु च" इति निपातनात्साधुः । चित्तैक- पद्यां मनोमार्गेऽपि वर्तते । चक्षुराद्यविषयत्वेऽपीत्यपिशब्दार्थः । स कथं दुर्लभ इति भावः । तथा हि, यत्र यस्मिन् ब्रह्मणि विषये चेतसोऽप्यन्धकार: प्रति- बन्धः किल, तद्ब्रह्मापि जिह्येतरैरकुटिलैः, कुशलधीभिरिति यावत् । अवाप्यं सुप्राग्यम् । अमनोगम्य ब्रह्मापि कैश्चिद्गम्यते, किमुत मनोगतोऽयमर्थ इत्यर्थः । भत एव अर्थापत्तिरलङ्कारः ॥ ६३ ॥ अथ मयि मृषावादित्वशङ्कया वक्तुं सोचस्तञ्च न शकितव्यमिति त्रये- णाह-ईशेत्यादि ॥ ईशस्य यदणिमैश्वर्य, तस्य विवर्तो रूपान्तरं मध्या यस्याः सा तथोक्ते । हे कृशोदरीत्यर्थः। लोकेशलोक शेरत इति लोकेशलोके- शयाः ब्रह्मलोकवासिनः । अधिकरणे शेत इत्यच्प्रत्ययः। शयवासवासिष्वकालात् इत्यलक् । तेषां लोकानां जनानां मध्ये अझं मूढे, तियश्चं पक्षिणमपि मां, मृषा अनृतं तस्यानभिज्ञा रसज्ञा रसना यस्य तस्य भावस्तत्ता, सत्यवादितेत्यर्थः । उपज्ञायत इत्युपज्ञा, आदी ज्ञाता । 'उपना बानमाद्यं स्यात्' इत्यमरः । "भातश्वीपसर्ग" इत्यप्रत्ययः । बहुळप्रहणात्कर्मार्थत्वम् । तथात्वेनोपज्ञा तदुपा, उपझोपक्रमं तदाद्याचिख्यासायाम् इति नपुंसकत्वम , समं साधारणम् ।

·तृतीयः सर्गः। मध्ये श्रुतीनां प्रतिवेशिनीनां सरस्वती वासवती मुखे ,नः । द्वियेव ताभ्यश्चलतीयमद्धापथान्न संसर्गगुणेन बद्धा ॥ ६५ ॥ पर्यतापन्नसरस्वदका लङ्कापुरीमप्यभिलाषि चित्तम् । कुत्रापि चेद्वस्तुनि ते प्रयाति तदप्यहि स्वशये शयाळु ॥ ६६॥ इतीरिता पत्ररथेन तेन ह्रीणा च दृष्टा च बभाण भैमी । चेतो नलं कामयते मदीयं नान्यत्र कुत्रापि च साभिलाषम् ॥६७ . समैस्स!ी ज्ञायत इति समज्ञा कीर्तिः । पूर्ववदप्रत्ययः । तदुपझं तथा- त्वेनादी ज्ञाता समज्ञा येन तं, तथोक्त, तं सत्यवादिनं, अञ्च विद्धीत्यर्थः । अञ्चतेरीत्यर्थत्वात् ज्ञानार्थत्वम् ॥ ६४ ॥ मध्य इति ॥ किश, प्रतिवेशिनीनां प्रतिवेश्यानां, श्रुतीनां ब्रह्ममुख- स्थानां, मध्ये वासवती निवसन्ती, इयं नोऽस्माकं मुखे, सरस्वती वाक्, संसर्ग एव गुणः श्लाघ्यधर्मः तन्तुश्च तेन बद्धा सती, ताभ्यः श्रुतिभ्यः । हियेवेत्युत्प्रे. क्षा । अद्धापथात्सत्यमार्गात् , न चलति । संसर्गजा दोषगुणा भवन्तीति भावः । सत्येत्वद्धाअसा द्वयम्' इत्यमरः ॥ ६५ ॥ ततः किमत आह --पर्यतेति ॥ कुनापि वस्तुनि द्वीपान्तरस्थऽपीति भाषः । अभिलाषि साभिलाषं, ते तव, चित्तं (कर्तृ), पर्यकतामवसस्थिकात्वं, आपन्नः सरखान् सागरः अक: चिह यस्यास्तामतिदुर्गमामित्यर्थः । तां लङ्का- पुरीमपि, प्रयाति चेत् । तदपि दुर्गस्थमपि वस्तु खशये स्वहस्ते, शयाल स्थितं, अवहि । शयालुाख्यातः। 'पर्यन्तामपि पर्यः' इति वैजयन्ती ॥६६॥ इतीति ॥ तेन पत्ररथेन पक्षिणा हसेन, इतीत्थं, ईरिता उक्ता, भैमी, हीणा स्वयमेव वाकूतकथनसकोचालज्जिता च । 'नुदविद" इत्यादिना विकल्पानिष्ठानत्वम् । हृष्टा उपायलाभान्मुदिता च सती बमाण । किमिति मदीयं चेतो लङ्का नायते नैति । अयनेर्लट । अन्यत्र, कुत्रापि वस्तुनि, साभि- ·नैषधकावे, विचिन्त्य बालाजनशीलशैलं लज्जानदीमज्जदनङ्गनागम् । आचष्ट विस्पष्टमभाषमाणामेनां स चक्राणपतङ्गशक्रः ॥ ६८ ।। नृपेण पाणिग्रहणे स्पृहेति नलं मन: कामयते ममेति । आश्लेपि न श्लेषकवेर्भवत्याः श्लोकद्वयार्थस्सुधिया मया किम् ।। त्वचेतसः स्थैर्यविपर्ययं तु सम्भाव्य भाव्यस्मि तदज्ञ एव । लक्ष्ये हि बालाहृदि लोलशीले दरापराद्धेषुरपि स्मरस्स्यात् ।। ७ लाषं न । अतो वस्त्वन्तरनस्पृह्यात् लङ्का नायते। किंतु, नलं राजानं, कामयत इति श्लेपभनया बभाणेत्यर्थः ॥ ६॥ विचिन्त्येति ॥ विस्पष्टमभाषमाणां श्लेषोक्तिवशात्सन्दिग्धं भाषमाणा- मित्यर्थः । एनां दमयन्ती, स चक्राङ्गपतङ्गशकः हंसपक्षिश्रेष्टः, बालाजनस्य मुग्धाङ्गनाजनस्य, शीलशैलं स्वभावशैलं, लज्जायामेव नद्या, जननङ्ग एव नागो गजो यस्य तं, विचिन्त्य विचार्य, आचष्ट । तस्या लज्जाविजितमन्मथत्वं दृष्ट्वा लज्जाविसर्जनार्थ वाचमुवाचेत्यर्थः ॥ ६८ ॥ नृपेणेति ॥ श्रेषकवेः भेषभङ्ग या कवयित्र्याः श्लिष्टशब्दप्रयोगा इत्यर्थः । 'कविवर्णन' इति धातोरौणादिक इकारप्रत्ययः । भवत्यास्तव सम्बन्धि नृपेण (का), पाणिग्रहणं पाणिपीडनं, उभयप्राप्ती कर्मणि विवक्षितायाः षष्ठ्याः कर्मणि च" इति निषेधेऽपि शेषे षष्ठीसमासः । तत्र स्पृहेति मम मनो नलं कामयत इति च । एवंरूपः श्लोकद्वयार्थः द्विजराजपाणिप्रहेति चेतो नलं कामय इत्येतत् श्लोकद्वयार्थः । सुधिया विदुषा मया नाश्लेषि कि नाप्राहि किं गृहीत एवेत्यर्थः ॥ ६९॥ तहि किमर्थं करेण वाञ्छेवेत्यादिकमज्ञवदुक्तमित्यत आह-त्वचेतस इति ॥ किंतु त्वचेतसः स्थर्यविपर्ययमस्थिरत्वं सम्भाव्याशय, तंदज्ञः तस्य .. . .

·महीमहेन्द्रः खलु नैषधेन्दुस्तद्बोधनीयः कथमित्यमेव । प्रयोजनं संशयकम्पमीहक्पृथग्जनेनेव स मद्विधन ॥ ७१ ॥ पितुर्नियोगेन निजेच्छया वा युवानमन्यं यदि वा वृणीषे । त्वदर्थमर्थित्वकृतिप्रतीतिः कीदृङ्मयि स्यानिषधेश्वरस्य ॥ ७२ ॥ श्लोकद्धयार्थस्य अज्ञोऽनभिज्ञः, भावी भविष्यन् । “भविष्यति गम्यादयः" इति साधुः । अस्मि त्वञ्चित्तस्थैर्यनिश्चयपर्यन्तमित्यर्थः । “धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः" इति भविष्यत्तायागुणत्वाद्वर्तमानतानुरोधः । नन्वेवमनुरक्तायां मयि कुत इयं शक्रेत्याशक्य स्त्रीणां चित्तवाचल्यसम्भवादित्याह-लक्ष्य इति ॥ लोलशीले चञ्चलखभावे, बालायाः हृदि चित्त एव, लक्ष्ये, स्मरोऽपि दरापराद्धेषुः ईष- च्च्युतसायकस्स्यात् , कुशलोऽपि धन्वी चललक्ष्यात् कदाचिदपराध्यतीति भावः । 'अपराद्धपृषत्कोऽसौ लक्ष्याद्यश्च्युतसायक' इत्यमरः । अर्थान्तरन्यासोऽलकारः॥ महीति ॥ किच, नैषधः इन्दुरिवेति नैषधेन्दुः नलचन्द्र, महीमहेन्द्रो भूदेवेन्द्रः, खलु । तत्तस्मात् , स नलः, पृथग्जनेन प्राकृतजनेनेव, मद्विधन मादृशेन, विदुषा । ईदृक् संशयकम्पं सन्देहदुःस्थमास्थितं प्रयोजनम् , इत्थमेव सग्दिग्धाकारेणैव, कथं बोधनीयः ज्ञापनीयः, अनई इत्यर्थः । “गतिबुद्धि" इत्यादिना अणि कर्तुनलस्य कर्मत्वं ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण इत्यभिहितत्वं च ॥१॥ अथेत्थमेव बोधने को दोषस्तत्राह --पितुरिति ॥ पितुर्नियोगेन आज्ञया निजेच्छया खेच्छया वा, अन्यं नलादन्यं युवानं यदि वा वृणीषे । तदा निषधेश्वरस्य नलस्य, मयि विषये, त्वदर्थे तुभ्यम् । “चतुर्थी तदर्थ" इत्यादिना चतुधासमासः । अर्थेन सह नित्यसमासः विशेष्यलिङ्गता च वक्तव्या । तद्यथा तथा, अर्थित्वकृतिः अर्थित्वभजनं, तत्र प्रतीतिर्विश्वासः, कीटक स्यात् नश्येदित्यर्थः । तस्मादसन्दिग्धं वाच्यमिति भावः ।। ७२ ॥

·१३४. त्वयापि किं शङ्कितविक्रियेऽस्मिन्नधिक्रियेऽहं विषये विधातुम् । इतःपृथक् प्रार्थयसे तु यद्यत्कुर्वे तदुर्वीपतिपुत्रि सर्वम् ॥ ७३ ॥ श्रवःप्रतिष्ठा इव तद्रिस्ता विधूय वैमत्यधुतेम मूर्धा । ऊचे हिया विश्वथितानुरोधा पुनर्धरित्रीपुरुहूतपुत्री ।। ७४ ।। मदन्यदानं प्रति कल्पना या वेदस्त्वदीये हृदि तावदेषा । निशोऽपि सोमेतरकान्तशङ्कामोङ्कारमप्रेसरमस्य कुर्याः ।। ७५. ।। अथ तथा वक्तुं न शक्यते । ताई ततोऽन्यत्तवेप्सितं करिष्ये प्रतिज्ञा भङ्गपरिहारायेल्या - त्वयति ॥ हे उर्वोपतिपुत्रि भैमि, त्वयापि वा किं विधातुं कि कर्तुम् , शक्षितविक्रेये सम्भावितविपर्यये, अस्मिन् विषये रस्जपाणि- प्रहणसङ्घटनकाये, अहमधिनिये नियोज्ये, न नियोग्य इत्यर्थः । करोतेः कर्मणि लट् । किन्तु, इतः पृथक् अस्मादन्यत् ययत् प्रार्थयसे तत्सर्वं कुर्वे करिष्यामी- त्यर्थः । सामी ये लट् । कृतप्रायमिलार्थः ॥ ७३ ॥ . श्रव इति ॥ धरिय पदतपुत्री भूमान्द्रसुता भैमी, श्रवःप्रविष्टाः कर्ण- प्रविष्टा :व, . १ प्रविष्टाः, तद्रिः हसवाचः, वैमत्येन असम्मत्या धुतेन कम्पितेन मूमी, विष प्रनिषिध्य, हिया (का) विश्थितानुरोधा शिथिलिता- नपत्तिः, त्यकलला सती, पुनर गो वाच ॥ ४ ॥ मदिन मान्यन्मन प्रति दानमुद्दिश्य, या कल्पना पितुनियोगले त्यादिश्लोकांना . । या कल्पना बदी हृदि, वेदस्तावत् सत्यैवत्यर्थः । निशः निशाया अपि । “पदन्" इत्यादिना निशायानिश् । सोमाचन्द्रादितर- कान्तशहां पुपान्तरकल्पनामेव, ओंकारं प्रणवं, अस्य वेदस्य, अग्रेसग्मायं, कुर्याः । सर्वस्यापि वेदरय प्रणवपूर्वकत्वादिति भावः । यथा निशायाः निशाकरे- सरपरिग्रही न शक्तिव्य । तथा ममापि नळेतरपरिग्रह इत्यर्थः । रूपकालकारः॥ - ..

·. सरोजिनीमानसरागवृत्तेरनसम्पर्कमत अदन्यपानिमहशवितेयमहो महीयस्तव साहसिक्यम् ।। ७६ ।। साधु त्वयातक देकमेव स्नानलं यत्किल संश्रयिष्ये । विनामुना सातु प्रहाँ मृणागिरं त्वां नृपतौ न कर्तुम् ।। मविप्रल : पनराह यस्त्वां तर्क किं तत्कलवाचि मूकः । अशक्य यांभचारहेतुर्वा न वेदः पदि सन्तु के तु ॥ ७८ ॥ सरोजनीति !! ५.जिन्याः पद्मिन्याः, मानसरागयतेः मनोऽनुराग- शतः, अन्यन्तरारुण्यप्र, अनसम्पर्कमतरकान्तसहान्ति, अतर्कयित्वा महित्वा; तव, मन्यस्य नलेतरस्य पाणिग्रह शकत इति तच्छवी, तस्य भातसा । महीयः महनरं साहसिक्यं साहसिकत्वं, अहो असम्भावितार्थ- सम्भावनादव यम् ॥ ७६ ॥ सावति ॥ किञ्च, खेन खेच्छया, अनलं नलादन्यमनिश्च, संश्रयिष्ये प्राप्स्यामीति यत् त्वया अर्कि अहितं, तदेकमेव साध्वतर्कि । किंतु, अमुना जतेन विना, तदलाभ इत्यर्थः । खात्मनि प्रहर्ने खात्मानं हिसितुं, कर्मण्यधि- रणत्वविवक्षायां सप्तमी । “अनेकशक्तियुक्तस्य विश्वस्यानेककर्मणः । सर्वदा सर्वधाभावात् कचित् किनिद्विवश्यत" इति वचनात् । अनलं संश्रयिष्यन इत्यनुषाः। नृपतौ नले विषये, त्वां मृषागिरं असत्यवाचं कर्तुं न । नल एवं मे शरणं, अन्यथा मरणमेव शरणमिति भावः ॥ ७७ ।। मदिति ॥ किञ्च, यस्तर्कः अहः, त्वां मद्विपलभ्यं मया विप्रलम्भनीयम् । "पोरदुपधात्" इति यत्प्रत्ययः । आह बोधयतीत्यर्थः । स तर्कः, तस्य विप्रलम्भस्य, फलवाचि प्रयोजनाभि पाने, मूको शक्तः किम् । अतो मय्यसत्य- बादिवशका न कार्येत्यर्थः । कथमतावता सत्यवाक्त्वनिश्चयोऽत आह-- अशक्येति ॥ अशक्या शङ्का यस्य सोऽशक्यशः शहितमशक्यः, व्यभि- चारहेतुः विप्रलीप्सालक्षणो यथास्सा वाणी, न वेदा यदि न प्रमाणश्चेत् । - ·। जुन कि मां तात: कृशानौ न शरीरशेषाम् । मनः पणनाथस्तु नलमा एक ॥ ७९ ॥ तंद विपदा । यदी म. साधु विधित्सु ते । अहेति के नाते सुधाकरेणापि सुधाकरः ॥ ८० ।। . - मनो. " सहि केतु के वा, वेदा, म न सम्मानना । अट । वेद मानामसत्यले मान यशेति पर. १८ ॥ एवं निजेच्छा {":६; . . त नराति... अंनषधाोते 31. पितः इमरः । अनैषधायव नलाद . , ... पति ददाति का । शरीरशेषां मृतां, तत. प कृशी न जुईानि तिम् ।।...माप्यग्नेरन्यत्र जुहोतीत्यर्थः । तदङ्गीकतन्यमेवेति भाः । कुतः, स । रात्मजशरीरस्य, ईष्टे सामी भवतीत्यर्थः । “अधीगर्थदय!! कमणि शेषे षष्ठी । तथापि शरीरस्य पितृम्वामिकत्वेऽपीयर्थ स नल एव, प्राणानातजन्यवादः . भाव कुर्विलय. ॥ १९ ॥ फलितमा, --तदान ॥ तस्य नलस्य गवस्त दान पदाधिकारः, तमा धके, भदी"सते पन. १३.१६ वषय. ते का विधित्सुता विचिकीपुतैव, साधु साध्वी, अविचारेण पर युफमिय: । मानिति सामान्योपक्रमानपुंसकत्वम् । “बिमा क्षुश्वितीयनुम्' इनिभाष्यकारवचन ।। ननु किमत्राभिनिनो गर तर दान खीकारे को दोषस्तत्राह-अहेळिनेति ॥ नीळनी मुना करेषु निविनापे अहेळिना असूर्येण, कारण चन्द्रण किं विधत्ते, किं तेन तस्या इति भावः। तद्वन्ममापि युवान्तरेणेति भावः । दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ८ ॥ .

·तुतीयः सर्गः। वदेकलुब्धे हदि मेऽस्ति लब्धं चिन्ता न चिन्तामणिमप्यनर्षम् । वित्त ममैकस्सकलत्रिलोकीसारो निधिः पद्ममुखस्स एव ॥ ८॥ श्रुतश्च दृष्टश्च हरित्सु मोहाड्यातश्च नीरन्ध्रितबुद्धिधारम् । ममाद्य तत्प्राप्तिरसुव्ययो वा हस्ते तवास्ते द्वयमेव शेषः ।। ८२ ।। सश्चीयतामाश्रुतपालनोत्थं मत्प्राणविश्राणनजं च पुण्यम् । निवार्यतामार्य वृथा विशङ्का भद्रेऽपि मुद्रेयमये भृशं का ।। ८३॥ . तदिति ॥ किञ्च, तस्मिनल एवैकस्मिन् लुब्धे लोलुपे, मे हृदि, अनर्थे चिन्तामणिमपि, लब्धं चिन्ता विचारो नास्ति । तथा वित्ते धनविषयेऽपि, मम सकलत्रिलोकीसारः त्रैलोक्यश्रेष्ठः, पद्ममुख: पद्माननः, स नल एव त्रैलोक्यसारः पद्ममुखो निधिश्च । नलादन्यत्र कुत्रापि में स्पृहापि नास्ति । किमुत युवान्तर इति भावः ॥ ८१॥ श्रुतश्चति ॥ किं बहुना, स नलः, श्रुतः दूतद्विजवन्दिचारणादिमुखा. दाकर्णितः, मोहात् भ्रान्तिवशात, हरित्सु दिक्षु, दृष्टः साक्षात्कृतश्च । तथा नीरन्धितबुद्धिधारं निरन्तरीकृततदेकविषयबुद्धिप्रवाहं यथा तथा, ध्यातः चिन्तितश्च । तथाय मम तत्प्राप्तिः नलप्राप्तिः, असुव्ययः प्राणित्यागो वा, द्वयमेव द्वयोरन्यतरमेवेत्यर्थः शेषः कार्यशेषः । स च तव हस्ते आस्ते त्वदायत्तस्तिष्ठतीत्यर्थः । तत्र तत्वार्थश्रवणमनननिदिध्यासनसम्पन्नस्य ब्रह्म- प्राप्तिदुःखाच्छेदलक्षणो मोक्षो गुर्वायत्त एवेत्यर्थान्तरप्रतीतेनिरेव । अभिधायाः प्रकृतार्थनियन्त्रणादिति सङ्कपः ॥ ८२ ॥ . .. . सञ्चीयतामिति ॥ हे हंस, आश्रुतपालनोत्थं प्रतिझातार्थनिर्वाहोत्पन्नम् । 'अङ्गीकृतमाश्रुतं प्रतिज्ञातम्' इत्यमरः । मत्प्राणानां विश्राणनं दानं तज्जत पुण्यं सुकृतं, सञ्चीयता सस्वताम् । हे आर्य, वृथा विशका सन्देहः, निवार्यता .

·१३८
नैवषकाव्ये
भलं विलय प्रिय विज्ञ याच्यां कृत्वापि वान्यं विविधं विधेये ।
यशःपथादाश्रवतापदोत्थात् खलु स्खलित्वास्तखलोक्तिखेलात् ।।
स्वजीवमप्यातमुदे ददद्भ्यस्तव त्रपा नेशबद्धमुष्टेः ।
मह्यं मदीयान्यदसूनदित्सोधर्मः कराश्यति कीर्तिधौतः ॥ ८५ ।।
त्यज्यताम् । अये अन, भद्रे पूर्वोकपुण्यरूपे श्रेयस्यपि विषय भृशं केय मुदा
औदासीन्यम् । श्रेयसि नोदामितव्यमित्यर्थः ॥ ८३ ॥
।
अलमिति ॥ हे प्रिय प्रीतिकर, विज्ञ विशेषज्ञ, उभयत्र “इगुपध"
इत्यादिना कप्प्रत्ययः । यात्रा प्रार्थना, विलच्यालं याच्याभो न कार्य
इत्यर्थः । विधेये विनीतजने, विविधं वाम्यं वक्रत्वं कृत्वाप्यलम् । तच न
कार्यमित्यर्थः । आश्रवो यथोक्तकारी । 'वचने स्थित आश्रव' इत्यमरः ।
सस्य भावस्तत्ता । सैव पदं. पदक्षेपः, तदुत्थात् अस्तखलोक्तिखेलान् अस्ता
निरस्ता खलाक्तिखला मिथ्यालापविनोदो येन तस्मात् , यशःपथात् , स्खलित्वा
चलित्वा खलु । न स्खलितव्यमित्यर्थः । अन्यथा यशोहानिस्स्यादिति भावः ।
‘निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खल' इत्यमरः । 'अलं खल्वोः प्रतिषेधयोः'
इत्यादिनोभयत्रापि नाप्रत्ययः । इह "न पादादौ खल्वादयः" इति निषेध-
स्योद्वेजकाभिप्रायत्वानसर्थस्य खलुशब्दस्यानुद्वेजकत्वानञ्त्वादेव पादादी प्रयोगो
न दूष्यत इत्यनुसन्धेयम् ॥ ८४ ॥
स्वेति ॥ हे हंस, ईदृशबद्धमुष्टेः ईदृशकष्टलुब्धस्य, तव आर्तानां मुदे
प्रीत्य, खजीवं ददन्यः स्वप्राणव्ययेनापि परप्राणत्राणं कुर्व झ्यो जीमूतवाहनादिभ्य
इत्यर्थः । 'जीवं जीमूतवाहन' इति प्रसिद्धिः । त्रपा नेति काकु: । त्रपायाः
मनः प्रत्यारत्तिरूपत्वात्तदपेक्षया तेषामपादानत्वात् पञ्चमी । यद्यस्मात् मदीया-
मेव असून प्रणान् मधमदित्सोः तव, की| धौतः शुद्धः, धर्मः करावस्तात् ,
अश्यति । न चैतत्तवाहमिति भावः ॥ ८५॥

·तृतीयः सर्गः। १३९ दत्वात्मजीवं त्वयि जीवदेऽपि शुद्ध्यामि जीवाधिकदे तु केन । विधेहि तन्मां त्वदृणेष्वशोद्भुममुद्रदारिद्र्यसमुद्रममाम् ॥ ८६ ।। क्रीणीष्व मन्जीवितमेव पण्यमन्यं न चेद्वस्तु तदस्तु पुण्यम् । जीवेशदातर्यदि ने न दातुं यशोऽपि तावत्प्रभवामि गातुम् ।। ८७ वराटिकोपक्रिययापि लभ्यानेभ्या: कृतज्ञानथवाद्रियन्ते । प्राणैः पणैः स्त्रं निपुणं फणन्त: क्रीणन्ति तानेव तु हन्त सन्तः । । . दत्वेति ॥ किन्च, जावदे प्राणप्रदे, स्वयि विषये, आत्मजीवं मत्प्राणं, दत्वापि, शुद्ध्यामि आनृण्यं गमिष्यामीत्यर्थः । किंतु, जीवादधिक: प्रियः तद्दे त्वयि केन शुद्ध्यामि न केनापि तत्तुल्यवर वभावादिति भावः । सन्ति प्राणाः प्राणैस्समाः, प्राणाधिकममन्तु न किादिति भावः । ततम्मात्तदभावादेव । मां त्वदृणेषु विषये अशो मृणप्रस्ता भवितुमेव । अमुद्र अपरिमित, दारिद्य स्वद्देयवस्त्वभावः तस्मिन्नेव समुद्रे ममां विधेहि । नलसपटनेन मामृणग्रस्तां कुर्वित्यर्थः । अशोर्बु मनामिति ममत्वानुवादेन अशुद्धिर्विधीयते । दरिद्राणा- मृणविमुक्तिर्नास्तीति भावः ॥ ८६ ॥ क्रीणीष्वेति ॥ हे जीवेशदातः प्राणवरप्रद, मजीवितमेव पण्यं केयं वस्तु क्रीणीष्व, जीवितेशरूपमूल्यदानेन स्वीकुरुष्वेत्यर्थः । अन्यदेतन्मूल्यानु- रूपं वस्त्वन्तरं नास्ति चेत् । ततर्हि, पुण्यं सुकृतं अस्तु । किच, यदि ते तुभ्यं दातुं यत्किश्चित् प्रदातुं न प्रभवामि न शक्नोमि । तावत्तर्हि, यशोऽपि कीर्ति वा, गातुं प्रभवामि । यातिसुकृतार्थमेवोपकुरुष्वेत्यर्थः ॥ ८७ ॥ अथ साधुखाभाव्येनापि परोपकारं कुर्वियात्----वराटिकेति ॥ अथवा वराटिकोपक्रियया कपर्दिकादानेनापि, लभ्यान् सुलभान् कृतज्ञान् तावर्तव बहुमन्यमानानुपकारज्ञान् , इभ्याः धनिकाः । 'इभ्य मान्यो धनिको स्वामी' इत्यमरः, नादियन्ते । धनलोभानोपकुर्वन्तीत्यर्थः । सन्तो विवेकिनस्तु स्वमात्मानं नेपुणं फणन्तः व्यवहरन्तः । एते वयं त्वदीना इति साधु.वदन्त इत्यर्थः ।

·नैषधकाव्ये १४० स भूभृदष्टावपि लोकपालास्तै, तदेकाप्रधियः प्रसेदे । न हीतरस्माद्धटते यदेत्य स्वयं तदाप्तिप्रतिभूर्ममाभूः ॥ ८९ ॥ अकाण्डमेवात्मभुवार्जितम्य भूत्वापि मूलं मयि वीरणस्य । भवान्न मे किं नलदत्वमेत्य कर्ता हृदश्रन्दनलेपकृत्यम् ॥ ९० ॥ . .. - तानेव कृतज्ञान प्राणैरेव पणैमूल्यैः, क्रीणन्वात्मसात्कर्षन्ति । किमुत धनैरिति भावः । अतस्त्वयापि सता कृतज्ञाह मुपकर्तव्येति भावः । इन्तेति हर्षे ॥ ८८ ॥ स इति ॥ किच, स भूभन्नल' अष्टावपि लोकपालाः तदात्मक इत्यर्थः । अष्टाभिर्लोकपाला मात्राभिनिर्मितो नृप” इति स्मरणात् । अत एव तदेकाधियः नलैकतानबुद्धेः मे मम तैलॊकपालैः, प्रसेदे प्रसन्नम् । भावे लट् । देवता हि यायतः प्रसीदन्तीति भावः । कुतः, इतरस्मात् प्रसादादन्यथे. त्ययः । त्वं वयमेव, एत्यागत्य, मम तदाप्तिप्रतिभूः नलप्राप्तिलग्नकोऽभूरिति यत् , तन्न घटते हि । तत्प्रसादाभावे कुतो ममेदं श्रेय इति भावः ॥ ८९ ॥ अकागडमिति ॥ हे हंस, वि: पक्षी। 'वि विकिरपतत्रिण' इत्यमरः। “रो रि" इति रेफलोपे “ठूलोपे पूर्वस्य दीर्घो णः” इति दीर्घः । भवाः काण्डं अनवसर एव । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । आत्मभुवा कामन, मरि विषय आर्जितस्य कृतस्य रणस्य गाढप्रहारलक्षणस्य, मूलं हंसानामुद्दीपकत्वेन निदानं भूत्वापि । अन्यत्र, काण्डः दण्डः तद्वर्जितमकाण्डं यथा तथा । आत्म मुवा ब्रह्मणा, आर्जितस्य मष्टस्य, वीरणस्य तृणविशेषस्य, मूलं भूलावयत्रक भूत्वा । अत एव नलदत्वं नैषधदातृत्वम् । अन्यत्र, उशीरत्वश्च । एय, हदः चन्दनलेपकृत्य शैयोत्पादनं, न कर्ता न करिष्यति किं करिष्यत्येव परोपकारशीलत्वादिति भावः । 'काण्डोऽत्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु स्याद्वीरणं वीरतृणं मूलेऽस्योशीरमस्त्रियाम् ॥ अभयं नलदं सेव्यम्' इति त्रामरः अत्र वीरणस्येति शब्दलषः । तथा च नलदत्वमेत्येति प्रकृताप्रकृतयोरभेद .

·तृतीयः सर्गः। भलं विलम्ब्य त्वरितुं हि वेला कार्ये किल स्थैर्यसहे विचारः । गुरूपदेशं प्रतिभेव तीक्ष्णा प्रतीक्षते जातु न कालमातिः ॥ ९१॥ अभ्यर्थनीयस्स गतेन राजा त्वया न शुद्धान्तगतो मदर्थम् । प्रियास्यदाक्षिण्यबलात्कृतो हि तदोदयेदन्यवधूनिषेधः ॥ ९२ ॥ शुद्धान्तसंभोगनितान्ततृप्ते न नैषधे कार्यमिदं निगाद्यम् । अपां हि तृप्ताय न वारिधारा स्वादुस्सुगन्धिः स्वदते तुषारा ॥ ज्यवसायेन हंसे आरोप्यमाणोशीरत्वस्य प्रकृततादात्म्येन चन्दनकृत्यलक्षणप्रकृत- कार्योपयोगात्परिणामालङ्कारः । 'भारोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः' इति लक्षणात् । स चोक्तश्लेषप्रतीपोत्थापित इति सङ्करः ॥ ९ ॥ अलमिति ॥ है हंस, विलम्ब्यालं न विलम्बितव्यमित्यर्थः। अलं खल्वित्यादिना काप्रत्यये ल्यबादेशः । त्वरितुं वेला हि त्वराकाल: खल्वय- मित्यर्थः । कालसमयवेलासु तुमुन । कुतः स्थैर्यसहे विलम्बसहे, कार्ये विचारः विमर्शः । किलेति प्रसिद्धौ । अन्यथा, विपत्स्यत इति भावः । तथा हि तीक्ष्णा शीघ्रप्राहिणी, प्रतिभा प्रज्ञा गुरूपदेशमिव । आर्तिराधिः, जातु कदापि कालं न प्रतीक्षते कालक्षपं न सहत इत्यर्थः । उपमार्थान्तरन्यासयोः संमृष्टिः ॥११॥ अथानन्तरकृत्यं सविशेषमुपदिशति-अभ्यर्थनीय इत्यादिना श्लोक- पश्चकेन ॥ गतेन इतो यातेन । त्वया स राजा नलः शुद्धान्तगतोऽन्तःपुरस्थः, मदर्थे मत्प्रयोजनं, नाभ्यर्थनीयः न याच्यः । दुहादित्वादिकर्मकत्वम् । अत एवाप्रधाने दुहादीनामपि राज्ञोऽभिहिते कर्मत्वम् । कुतः, हि यस्मात् , तदा तस्मिन्काले, प्रियाणामास्यदाक्षिण्यं मुखावलोकनोत्थतच्छन्दानुवृत्तिबुद्धिरित्यर्थः । तेन बलात्कृतः बलात्प्रवृत्तः, अन्यवधूनिषेधः उदयेदुत्पयेत ॥ ९२ ॥ शुद्धान्तेति ॥ किच, शुद्धान्तसम्भोगेन अन्तःपुरस्त्रीसम्भोगेन, निता- स्ततृप्ते अत्यन्ततुष्टे, नैषधे नले विषये, इदं कार्य न निगाद्यं च निगदितव्यम् । , ·१४२ नैषधकाव्ये विज्ञापनीया न गिरो मदर्थाः क्रुधा कदुष्णे हृदि नैषधस्य । पित्तेन दूने रसने सितापि तिक्तायते हंसकुलावतंस ॥ ९४ ।। धरातुरासाहि मदर्थयाच्या कार्या न कार्यान्तरचुम्बिचित्ते । तदार्थितस्यानवबोधनिद्रा बिभर्त्यवज्ञाचरणस्य मुद्राम् ॥ ९५ ॥ ऋहलामेत् । गदमदेत्यादिना सोपसर्गाद्यतो निषेधात् । तथा हि अपां तृप्ताय, अद्भिस्तृप्तायेत्यर्थः । “पूरणगुण" इत्यादिना षष्टीसमप्रतिषेधादेव ज्ञापकात् षष्ठी । " कृत्यर्थानां प्रीयमाण." इति सम्प्रदानत्वाचतुर्थी । स्वादुमधुरा, सुगन्धिः कर्पूरादिवासनया, शोभनगन्धा। अत्र कवीनां निरङ्कुशत्वाद्गन्धस्यत्वे तदेकान्त. नियमानादरः । नुषारशीतला वारिधारा, न स्वदते न रोचते हि । दृष्टान्ता- लङ्कारः ॥ ९३ ॥ विज्ञापनीया इति ॥ हे हंसकुलावतंस, नैषधस्य नलस्य, हृदि हृदये, क्रुधा क्रोधेन, कदुग्णे ईषदुग्णे सति। "कवं चोष्ण" इति चकागत्कोः कदादेशः । ममिमा मदर्थाः । अर्थेन सह नित्यसमासः विशेष्यलिङ्गता च वक्तव्या। गिरो वाचः, न विज्ञापनीयाः क्रोधावस्थायां न विज्ञाप्या इत्यर्थः । तथा हि पित्तन पित्त- दोषेण, दुने दूषिते, रमचे रसनेन्द्रिये, सिता शर्करापि, तिक्तायते तिक्ता भवति। लोहितादित्वात् क्यए । “वा क्यषः” इत्यात्मनेपदम् । अत्रापि दृष्टान्तालङ्कारः ॥ धरेति ॥ तुर त्वरितं, साहयत्यभिभवत्यरीनिति तुराषाडिन्द्रः, साहयते- श्रीरादिकत्वात् विप् । “नहिवृति" इत्यादिना पूर्वपदस्य दीर्घः प्रतिकृति- करणे ण्यधिकरणस्यापि ग्रहणात् । मुग्धोधस्तुराशन्दं डाबन्तमाह । तम्मिन् धरानुरासाहि भूमीन्द्र नले, अजादिष्वसाढूपत्वात् सहेस्साढस्सः" इति षत्वं नास्ति । कार्यान्तरचुम्बिचित्ते अन्यकार्यन्यासकचित्ते सति मदर्थयाच्या मत्प्रयोजनप्रार्थना न कार्या। तथा हि, तदान्यासङ्गकाले अर्थितस्य प्रार्थितार्थस्य अनवबोधो बोधाभाषः, स एव निद्रा सा, अवज्ञाचरणस्थानादरस्य मभि- ज्ञानं बिभर्ति । अनादरप्रतीतिं करोतीत्यर्थः । तच्चातिकष्टमिति, भावः ॥ ९५ ॥ .

·तृतीयः सर्गः १४३ विशेन विज्ञाप्यमिदं नरेन्द्रे तस्मात्त्वयास्मिन्समयं समीक्ष्य । आत्यन्तिकासिद्धिविलम्बसिद्ध्यो: कार्यस्य कार्यस्य शुभा विभाति ।। इत्युक्तवत्या यदलोपि लज्जा सानौचिती चेतसि नश्चकास्तु । स्मरस्तु साक्षी तददोषतायामुन्माद्य यस्तत्तदवीवदत्ताम् ॥ ९७ ॥ उन्मत्तमासाद्य हरः स्मरश्च द्वावप्यसीमां मुदमुद्हेते । पूर्वस्स्मरस्पर्धितया प्रसूनं नूनं द्वितीयो विरहाधिदूनम् ॥ ९८ ॥ विशेनेति ॥ तस्मादुक्तकारणात् , विज्ञेन विवेकिना, त्वया समय समीक्ष्य, इदं कार्य अस्मिन्नरेन्द्रविषये, विज्ञाप्यम् । नन्वेवं कार्यविलम्बस्था- दित्याशय आह-आत्यन्तिकेति ॥ हं हंस, कार्यस्य आत्यन्तिकासिद्धि- विलम्बसियोर्मध्ये, आर्यस्य विदुषः ते तव, का कतरा, शुभा समीचीना, विभाति प्रतिभाति । अनवसरविज्ञापनेन कार्यविधाताद्वरं विलम्बनेनापि कार्य- साधनमिति भावः ॥ ९६॥ इतीति ॥ इतीत्थं, उक्तवत्या तया भैम्या, लजा, अलोपि त्यक्तेति यत् , सा विधेयप्राधान्यात् त्रीलिङ्गनिर्देशः । अनौचिती अनौचित्यं कथं .नोऽस्माकं शृण्वतां चेतसि चकास्तु । कितु, तस्य लज्जात्यागस्य अदोषतायाम, स्मरस्साक्षी प्रमाणं, यः स्मरः, तां भैमी, उन्माद्य उन्मादावस्था प्रापय्य, तत्तदनुचितं अवीवदा वादयति स्म । वदतेणौं चह । “गतिबुद्धि" इत्यादिना वदतेरणिकर्तुः कर्मत्वम् । प्रकृतिस्थस्य स्मरस्यायं दोषो न कामोपहतचेतस इति भावः ॥ ९७॥ ननु कामो वा किमर्थमेवं कारयतीत्याशय, तस्यायं निसर्गों यदुन्मत्तेन क्रीडतीति सदृष्टान्त माह-- उन्मत्तमिति ॥ हरः स्मरश्च द्वावपि, उन्मत्त- मासाद्य असीमामनन्तां, मुदमुद्बहते । 'वहे. स्वरित' इत्यात्मनेपदम् । किंतु, तत्र निर्देशकमात्, पूर्वः पूर्वोक्तो हरः, स्मरस्पर्धितया स्मरट्रेषितया, प्रसून दुत्तूरकुसुमं, तस्य तदायुधतयेति भावः । नूनं द्वितीयः स्मरस्तु विरहाधिदून

·नैषधकाम्ये
,
सथाभिधात्रीमथ राजपुत्री निर्णीय तां नैषधबद्धरागाम् ।
अमोचि चञ्चूपुटमौनमुद्रा विहायसा तेन विहस्य भूयः ॥ ९९।।
इदं यदि क्ष्मापतिपुत्रि तत्वं पश्यामि तन्न स्वविधेयमस्मिन् ।
त्वामुच्चकैस्तापयता नलं च पञ्चेषुणैवाजनि योजनेयम् ॥१०॥
त्वद्वद्धबुद्धेर्बहिरिन्द्रियाणां तस्योपवासत्रतिनां तपोभिः ।
स्वामय लब्ध्वामृततृप्तिभाजां स्वं देवभूयं चरितार्थमस्तु ॥१०१॥
विरहव्यधातप्तं, उन्मादावस्थापनजनमित्यर्थः । तत्र विनोदलाभादिति भावः ।
* उन्मत्त उन्मादवति दुसूरमुचिकुन्दयोः' इति विवः । उभयोरप्यभेदाध्य-
वसायात्समानधर्मवम् । विशेषणमात्रश्लेषात् प्रकृताप्रकृतगोवरत्वाचाभय श्लेषः ।
तेन हरवत् स्मरोऽपि उन्मत्तप्रिय इत्युपमा गम्यते ॥ ९८ ॥
तथेति ॥ अथानन्तरं, तथा अभिधात्री वक्री, तां राजपुती, नैषधे
नले, बद्धरागां निर्णीय । तेन विहायसा विहङ्गेन, विहस्य भूयः पुनः, चञ्चू पुट-
मानमुद्रा निर्वचनत्वम् , अमोचि अवादीत्यर्थः ॥ ९९ ॥
इदमिति ॥ हे मापतिपुत्रि, इदं त्वदुक्तम् , तत्वं सत्यं, यदि तत्तर्हि,
अस्मिन्विषये स्खविधेय मत्कृतं न पश्यामि । किंतु, त्वां नृपच उच्चकैरत्यन्तं
तापयता पञ्चेषुणैव इय योजना युवयोः सङ्घटना, अजनि जनिता । जनेः
कर्मणि चिण् । चिणो लुक ॥ १० ॥
त्वदिति ॥ किंतु, त्वद्वद्धबुद्धस्त्वदासकचित्तस्य, त्यामेव ध्यायत इत्यर्थः ।
अत एव तस्य नलस्य, उपवासवतिनां त्वदासङ्गाद्विषयान्तरव्यावृत्ताना, तपोभि-
रुकोपवासव्रतरूपैः, अद्य त्वां लब्ध्वा मन्मुखेन लब्धप्रायां निश्चित्य साक्षात्कृत्ये-
ति च गम्यते । अत एवामृतेन या तृप्तिस्तद्भाजाम् , बहिरिन्द्रियाणां खं
खकीय, देवभूयं देवत्वमिन्द्रियत्वं सुरत्वश्च । 'देवस्सुरे घने राशि देवमाख्यात.
..' मिन्द्रियम्' इति विश्वः । चरितार्थ सफलम् अस्तु । अमृतपानेकफलत्वाद्देवत्व.
स्पेति भावः । अर्थान्तरप्रतीतिनिरेवेत्यनुसन्धेयम् ॥ १.१.॥

·तृतीयः सर्गः। तुल्यावयोर्मूर्तिरभून्मदीया दग्धा परं सास्य न ताप्यतेऽपि । इत्यभ्यसूयन्निव देहतापं तस्याऽतनुस्त्वद्विरहाद्विधत्ते ॥ १०२ ॥ लिपि दृशा भित्तिविभूषणं त्वां नृपः पिबन्नादरनिनिमेषः । चक्षुर्जलैराजितमात्मचक्षुरागं स धत्ते रचितं त्वया नु ॥ १०३ ॥ पातुर्दशालेख्यमयीं नृपस्य त्वामादरादस्तनिमीलयास्ति । ममेदमित्यश्रुणि नेत्रवृत्ते: प्रीतेनिमेपच्छिदया विवादः ॥ १०४ ॥ यदुक्तं नृपञ्च पश्चेषुस्तापयतीति तदाह----तुल्येति ॥ आवयोः नलस्य मम चेत्यर्थः । "त्यदादीनि सर्वेनित्यम्" इति सर्वग्रहणात्यदादीनां नलेन सह समासे कृते त्यदादरेकशेषः । मूर्तिस्तनुः, तुल्या तुल्यरूपा, अभूत् । अत्र मदीया सा मूर्तिः परं निश्शेषं, दग्धा भम्मीकृता । अस्य नलस्य, मूर्तिमस्तु न ताप्यतेऽपि तापमपि न प्राप्यत इति हेतो , अभ्यसूयन्निव ईय॑भिवे- त्युत्प्रेक्षा। अतनुरनगः, त्वद्विरहात् त्वद्विरहमेव रन्ध्रमन्विष्येत्यर्थः। तस्य नलस्य, देहतापं विधत्ते । तस्मात् सिद्धिपदमुपतिष्टते ते मनोरथ इति भावः ॥ १०२॥ अथास्य दशावस्थां वर्णयन् चक्षुःप्रीति तावत् श्लोकद्वयेनाह-लिपि- मिति ॥ हे भैमि, स नृपः भित्तिविभूषणं कुज्यालधारभूताम् । लिपि चित्रमयीं त्वाम् , आदरेणास्थया, निर्निमेषः दृशा पिवत् । चक्षुर्जलैर्निनिमेषत्वकृतैरश्रुभिः आजितं त्वया नु त्वया वा रचितम् । आत्मचक्षुषोरागमारुण्यमनुरागश्च धत्ते । अत्रोभयकार्यसम्भवादुभयस्मिन्नपि रागे जाते श्लेषमहिना एकत्रानभिमानात् कारणविशेषसन्देहः ॥ १०३ इममेवाथै भगवन्तरेणाह--पातुरिति ॥ अस्तनिमीलया निर्निमेषया दृशा आलेख्यमयीं चित्रगतां त्वां, आदरात् पातुः टुरित्यर्थः । पिबतेस्तृन्- प्रत्ययः। अत एव "न लोक" इत्यादिना षष्टीप्रतिषेधात् त्वामिति द्वितीया । नृपस्य नेत्रवृतेः नेत्रप्रवृत्तेः प्रीतेश्चक्षुःप्रीतेः, निमेषस्य छिदया विच्छेदेन सह नेत्रवृत्त्येति शेषः । भिदादित्वादप्रत्ययः । अश्रुणिविषये इदमथु । ममेति .. ॥ 10 ·नैषयकाव्ये त्वं हृद्गता भैमि बहिर्गतापि प्राणायिता नासिकयास्य गत्या । न चित्तमाकामति तत्र चित्रमेतन्मनो यद्भवदेकवृत्ति ॥ १०५ ॥ अजनमारोहसि दूरदीर्घा सङ्कल्पसोपानततिं तदीयाम् । श्वासान् स वर्षत्यधिकं पुनर्यद्ध्यानात्तव त्वन्मयतामवाप्य ॥१०६ . . . मत्कृतं मत्कृतमिति । विवादः कलहोऽस्ति भवतीत्यर्थः । अतिगाढा चक्षु:- प्रीतिरित्यर्थः ॥ १०४॥ अथ मनस्सङ्गमाह- त्वमिति ॥ हे भैमि, त्वं बहिर्गतापि हृद्गता अन्तर्गता। 'अपिविराधे' तस्याभासत्वाद्विरोधाभासोऽलङ्कारः । अस्थ नलस्य, कया गत्या केन प्रकारेण, प्राणायिता प्राणवदाचरिता प्राणसमा, उपमानादाचरे कर्नुः वयप्रत्ययः । नासि अस्येवेत्यर्थः । यतः प्राणोऽपि नासिकया नासाद्वारा, अश्य गत्या मुखद्वारेणोछासनिश्वासरूपेण, बहिर्गतोऽपि अन्तर्गतो भवतीति शब्दश्लेषः । अत एव प्राणायितेनि श्लिष्टविशेषणेयमुपमा । पूर्वोक्तविरोधाभासेन सङ्कीर्णा। तत्र प्राणायितत्वे, चित्रं आश्चर्यरसः, चित्तं नाकामति न किश्चि- चित्रमित्यर्थः । कुतः यद्यस्मादेतन्मनो नलचित्तम् , भवती त्वमेवैका वृत्ति विका यस्य तद्भवदेकवृत्ति, भवच्छब्दस्य सर्वनामत्वावृत्तिमात्रे पुंवद्भावः । जीवित- प्राणायितत्वे किं चित्रम् , जीवितस्य प्राणधारणात्मकत्वादिति भावः ॥ १०५ । अथ द्वाभ्यां सङ्कल्पावस्थामाह-अजनमिति ॥ दूरदीर्घामल्यायता, तदीयां नळीयां, सङ्कल्पा मनोरथा एव सोपानानि, तेषां ततिं पति, अजनं त्वमारोहसि, श्वासान् पुन: स नलः, अधिकं वर्षति मुश्चतीति यत्, तच्छास- वर्षणं, तब ध्यानात् त्वन्मयतां त्वदात्मकत्वं, अवाप्य प्राप्य, आप्नोतरामा समासे को ल्यबादेशः । नूनमिति शेषः । अन्यथा कथमन्यावासादस्य श्वासमोक्ष इति भावः । अत्र श्वाससोपानारोहणयोः कार्यकारणयोवैयधिकरण्योकेरसङ्गत्यलद्वारः । कार्यकारणयोभित्रदेशत्वे स्यादसङ्गतिः" इति लक्षणात् । तन्मूला चेयं नलस्म दमयन्तीतादात्म्योत्प्रेक्षात सकरः ॥ १०६ ॥ ।

·तृतीयः सर्ग: हत्तस्य यां मन्त्रयते रहस्त्वां तां व्यक्तमामन्त्रयते मुखं यत् । सबैरिपुष्पायुधमित्रचन्द्रसख्यौचिती सा खलु तन्मुखस्य ॥ १०७ स्थितस्य रात्रावधिशय्य शय्यां मोहे मनस्तस्य निमजयन्ती । आलिङ्गय या चुम्बति लोचने सा निद्राधुना न त्वदृतेऽङ्गना वा॥ स्मरेण निस्तक्ष्य वृथैव बाणैर्लावण्यशेषां कृशतामनायि । अनङ्गतामप्ययमाप्यमान: स्पर्धा न सार्ध विजहाति तेन ॥ १०९ हदिति ॥ तस्य नलस्य, हृत् हृदयं (कर्तृ), यां त्वां रहः उपांशु । रहश्चीपांशु चालिङ्ग' इत्यमरः । मन्त्रयते सम्भाषते । तां त्वां, मुखं (कर्तृ) व्यक्तं प्रकाशं, आमन्त्रयते सम्भाषते । हे प्रिये, व यासि मामनुयान्तं पश्यत्येव. मुबैरुचारयतीति यत् । सा तद्रहस्यप्रकाशनं, विधेयप्राधान्यात् स्त्रीलिङ्गता । तन्मुखस्य, तद्वैरिणो नलद्वेषिणः, पुष्पायुधस्य मित्रं सहचरश्चन्द्रः, तेन यत्सत्यं मैत्री सादृश्यं तस्यौचिती औचित्य खलु । अरिमित्रमित्रस्याप्यरित्वादुचितमेत- द्रहस्यभेदनमित्यर्थः । अत्र मुखकर्तृकरहस्योद्भेदनयोक्तवैरनिमित्तकत्वमुत्प्रेक्ष्यते ॥ अथैकेन जागरमरति चाह-स्थितस्येति ॥ रात्रौ शय्यामधिशय्य शय्यायां शयित्वा । “अधिशीस्थासां कर्म" इत्यधिकरणस्य कर्मत्वम् । स्थितस्य नलस्य मनः, मोहे सुखपारवश्ये, निमजयन्ती सती, या आलिङ्गय, लोचने चुम्बति । सा निद्रा त्वदृते त्वत्ता विना अन्यारादितरत" इत्यादिना पञ्चमी। त्वद्विरहाद्धतोः त्वदन्या चेति द्रष्टव्यम् । अङ्गना वा अधुना नास्ति । निद्रानिषेधाज्जागरः, अङ्गनान्तरनिषेधादिषयद्वेषलक्षणा अरतिश्चोक्का । अत्र निद्रानयोः प्रस्तुतयोरेवालिङ्गनाक्षिचुम्बनादिधर्मसाम्यादौपम्यप्रतीतेः केवल- प्रकृतगोचरा तुल्ययोगिता । 'प्रस्तुताऽप्रस्तुतानाच केवलं तुल्यधर्मतः । औपम्य गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता ॥” इति लक्षणात् ॥ १०८ ॥ अप कार्यावस्थामाह-मरणेति ॥ अयं नलः, स्मरेण बाणैः निस्तक्ष्य निशात्य, वृधव लावण्यं कान्तिविशेषः, “मुक्ताफलेषु च्छायाया- -- ·१४८ मैषधकाने त्वत्प्रापकात्रस्यति नैनसोऽपि त्वय्येष दास्येऽपि न लज्जते यत् । स्मरेण बाणैरतितक्ष्य तीक्ष्णैलूनःस्वभावोऽपि कियान् किमस्य । स्मारं ज्वरं घोरमपत्रपिष्णोस्निग्धागदकारचये चिकित्सौ निदानमौनादविशद्विशाला साक्लामिकी तस्य रुजेव लज्जा ॥ १११ स्तरलत्वमिवान्तरा । प्रतिभाति यदनेषु तल्लावण्यमिहोच्यत" इति भूपालः । तदेव शेषो यस्यास्तां कशतां कार्य, अनायि नीतः। नयतेर्द्विकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि लुङ् । प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनाहुविकर्मणामिति वचनात् । पृथात्वं व्यनक्ति । अनमतां कृशाङ्गता, अनुदरा कन्येतिवदीषदर्थे नसमासः । आप्यमानो नीयमानोऽपि पूर्ववदप्रधाने कर्मणि शानच्प्रत्ययः । तेन स्मरेण, साध स्पर्धा न विजहाति, तथापि तं जिगीषत्येवेत्यर्थः । अङ्गकार्येऽपि स्पर्धा बीजस्य लावण्यस्या कार्यादनकर्शनं वृथैवति भावः । अत एव विशेषोक्ति- रलङ्कारः । “तत्मामम्यामनुत्पत्तिर्विशेषोक्ति निगद्यत" इति लक्षणात् ॥ १०९॥ अथ द्वाभ्यां लजात्यांगमाह--वदित्यादि ॥ स्मरेण तीक्ष्णैर्वाणैः, अतितक्ष्य । शरीरमिति शेषः । अस्य नलस्य, स्वभावोऽपि पापभीरुत्वनीच- कृत्यगर्हताच्छील्यमपि, कियानल्पो लूनः किमित्युत्प्रेक्षा । कुतः, यद्यस्मात् , त्वत्प्रापकात्त्वत्प्राप्तिसाधनात् एनसः पापादपि, न त्रस्यति । " भीत्रार्थानां भयहेतुः" इत्यपादानत्वम् । एष नलः, त्वयि दास्येऽपि विषय न लज्जते ॥११० स्मारमिति ॥ घोरं दारुणं, स्मारं ज्वरं कामसन्तापं, चिकित्सौ प्रति- कर्तरि, 'कित निवास' इति धातोः, 'गुप्तिकिझ्यस्सन् ' निन्दा क्षमा व्याधिप्रती- कारेषु स्थाप्यत इति रोगप्रतीकारार्थे सन्प्रत्ययः। “सनाशंसभिक्ष उः, न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । स्निग्धागदंकारचये स्निग्धर्वद्यसङ्के । कर्मण्यच् । "कारे सत्यागदस्य" इति मुमागमः । निदानमौनाद्रोगनिदानानभिधानादतोः, अपत्रपिष्णोः लज्जाशीलस्य । "अलं कृन्" इत्यादिना , इष्णुच्प्रत्ययः । तस्य ·१४९ बिभेति नष्टासि किलेत्यकस्मात्स त्वां किलोपेत्य हसत्यकाण्डे । यान्तीमिव त्वामनुयात्यहेतोरक्तस्त्वयेव प्रतिवक्ति मोघम् ।। ११२ भवद्वियोगाभिदुरार्तिधारायमस्वसुर्मजति निश्शरण्यः । मूर्छामयद्वीपमहान्ध्यपके हाहा महीभृद्भटकुञ्जरोऽयम् ॥ ११३ ॥ सव्यापसव्यत्यजनाद्विरुक्तैः पञ्चेषुबाणैः पृथगाजितासु । दशासु शेषा खलु तद्दशा या तया नभःपुष्प्यतु कोरकेण ॥ नलस्य, विशाला महती, लज्जा सङ्कमादागता साकामिकी, रुजव । 'अक्षिरोगो स्वपस्मारः अय कुष्टं मसुरिका । दर्शनात् स्पर्शनादानात् सामन्ति नरानरम्' इत्युक्तरोग इवे गर्थः । भिदादित्वादप्रत्ययः । अविशत् , अज्ञातनिदाना हि लज्वाभाजिनो भवन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ अथोन्मादावस्थामाह --बिभेतीति ॥ स नलः, अकस्मात् अकाण्डे रुष्टा कुपिताांस, किलेति बिभेति । अकाण्डे अनवसरे, त्वामुपेत्य किल प्राप्येव, हसति । अहंतारकस्माद्यान्तीमिव गच्छन्तीमिव, वामनुयाति । त्वयोक इव मोघं निर्विषयं प्रनिवक्ति । सर्वोऽयमुन्मादानुभावः । उन्मादश्चित्तविभ्रमः ॥११२ अथ मूछावस्थामाह---भवदिति ॥ भवत्याः वियोगो भवद्वियोगः । सर्वनाम्नो वृत्तिमात्र पुंवद्भावः । तस्मिन् अभिदुरा अविच्छिन्ना । विच्छित्तेः कुरच् । आर्तिधारा दुःखपरम्परा, तस्या एव यमखसुः यमुनायाः, मूर्छामयं मूळवस्थारूपं द्वीपम् , तत्र यन्महान्ध्यं महामोहः, तस्मिन्नेव पके, अय मही- भृद्भटो राजवीर', स एव कुञ्जरः, शरण्यः त्राणसमर्थः । “तत्र साधुः" इति यत्प्रत्ययः । तद्रहितो निश्शरण्यः निरालम्बस्सन् , मजति । हाहेति खेदे। रूपकालकारः । आर्तिधारायास्तमोविकारत्वेन रूपसाम्यायमुनारूपणम् ॥ ११३॥ दशमावस्था तु तस्य कदापि सुगमा मा भूदित्याह-सव्यति। सन्यापसव्याभ्यां वामदक्षिणाभ्यां, त्यजनान्मोचनात्, द्विरुक्कैः द्विगुणीकृतैः,

·त्वयि स्मराधेस्सततास्मितेन प्रस्थापितो भूमिभृतास्मि तेन ।
भागत्य भूतस्सफलो भवत्या भावप्रतीत्या गुणलोभवत्याः ।। ११५
धन्यासि वैदर्भि गुणैरुदारैर्यया समाकृष्यत नैषधोऽपि ।
इतः स्तुति: का खलु चन्द्रिकाया यदब्धिमप्युत्तरळीकरोति ।।
दशभिरित्यर्थः । पञ्चेषुबाणैः पृथगार्जितामु प्रत्येकमुत्पादितासु, दशासु ।
"दृल्पनःसङ्गसङ्कल्पो जागरः कृशताऽरतिः । होत्यागोन्मादमूर्छान्ता इत्यना
दशा दश ॥” इत्युक्तासु चक्षुःप्रीत्यादिदशावस्थासु । शेषा अवशिष्टा या तशा
खलु तदशापि दशमावस्थेत्यर्थः । तयैव कोरकेण कलिकयेति रूपकम् । नभः-
पुष्प्यतु नभः पुष्पितमस्तु । मा दशा खपुष्पकल्पास्तु, कदापि मा भूदित्यर्थः ।
तब त्वत्प्राप्तिलाभादित्यर्थः । पुष्प विकसन इति धातोः देवादिकत्वाच्छयन् ॥
किं बहुना-त्वयीति ॥ अहमपि, त्वयि विषये, स्मराधेः कामदुःखा.
देतोः, सततमस्मितेन नित्यखिनेन, तेन भूमिभृता नलेन, प्रस्थापितोऽस्मि ।
अधागत्य, गुणलोभवत्याः भवत्यास्तव, भावप्रतीत्या अभिप्रायज्ञानन, सफलोभूतः
सिद्धार्थोऽस्मीत्यर्थः ॥ ११५॥
धन्यासीति ॥ हे वैदर्भि भैमि, वैदर्भी रीतिरपि गम्यते । धनं लब्धा
धन्या कृतार्थासीत्यर्थः । "धनगणं लब्धा" इति यत्प्रत्ययः । कुतः, यय
त्वया उदारमत्कृतैः, गुणः लावण्यादिभिः । अन्यत्र, कोपप्रसादादिभिः, पाशैश्चरि
गम्यते । नैषधः नलोऽपि, तादृग्विधोऽपीत्यर्थः । समाकृष्यत सम्यगाकृष्टः
वशीकृत इत्यर्थः । एतेन वैदर्भीरीत्या श्लेषादिगुणैर्भावैः, कविरिवेत्युपमालहार
व्यज्यते। तथा हि, चन्द्रिकायाः, अधिमपि अतिगम्भीरमपीत्यर्थः, उत्तरळी
करोति क्षोभयतीति यत् । इतोऽधिका स्तुतिवर्णना। का खलु न कापीत्यर्थः
रष्टान्तालहारः । तेन नलस्य समुद्रगाम्भीर्य दमयन्याश्चन्द्रिकासौन्दर्य
.
,
भ्यज्यते ॥ ११६॥

·नळेन भायारशशिना निशेव त्वया से भायानिशया शशीव । पुन:पुनस्तद्युगयुग्विधाता स्वभ्यासमास्ते नु युवां युयुक्षुः ॥ ११७ स्तनद्वये तन्वि परं तवैव पृथौ यदि प्राप्स्यति नैषधस्य । अनल्पवैदग्ध्यविवर्धिनीनां पत्रावळीनां रचना समाप्तिम् ॥११॥ एकस्सुधांशुर्न कथञ्चन स्यात्तृप्तिक्षमस्त्वन्नयनद्वयस्य । त्वल्लोचनासेचनकस्तदस्तु नलास्यशीतद्युतिसद्वितीयः ॥ ११९ ॥ फलितमाह-नलेनेति ॥ शाशेना निशेव त्वं नलेन भायाः भाहि । भातेराशिषि लिङ् । सोऽपि निशया शशीव त्वया भायात् भातु । पूर्ववल्लिङ् । किञ्च, अत्र दैवानुकूल्यमपि सम्भाव्यत इत्याह-पुन:पुनः मुहुर्मुहुः, तयोनिशा शशिनोः युगं युग्मं, युनक्ति योजयतीति तयुगयुक् । विप् । विधाता, युवां त्वां नलच । “त्यदादीनि सबैनित्यम्" इत्येकशेषः । योक्तुमिच्छुः युयुचः । युजे: समन्तादुप्रत्ययः । स्वभ्यास अभ्यासस्य समृद्धौ, निरन्तराभ्यास इत्यर्थः । समृज्यर्षे. ऽव्ययीभावः । ततः परस्याः सप्तम्याः वैकल्पिकोऽम्भावः । आस्ते नु, अद्यापि अभ्यस्यति किमित्यर्थः । अत्र तादर्थे चतुर्थ्यामम्भाव इति व्याख्याने अभ्यासार्थ- मभ्यस्यतीत्यर्थः स्यात् । तथा चात्माश्रयस्स्यादित्युपेक्षणीयम् । अत्र दमयन्ती- नलयोरन्योन्यशोभाजननोक्तेरन्योन्यालङ्कारः । परस्परक्रियाजननमन्योन्यमिति लक्षणात् । स चोपमाद्वयानुप्राणित इति सकरः । तन्मूला चयं विधातुः पुनःपुनः निशाशशियोजनायां दमयन्तीनलयोजनार्थाभ्यासत्वोत्प्रेक्षेति सहरः ॥ स्तनद्वय इति ॥ किञ्च, नैषधस्य नलस्य, अनल्पेन नैपुण्येन, विवर्धिनीनामुज्जृम्भितानां, पत्रावळीनां रचना, समाप्ति सम्पूर्णता प्राप्स्यति यदि, तर्हि, हे तन्धि, पृथौ पृथुनि, भाषितपुंस्कत्वाद्विकल्पेन घुबद्भावः, तवैव परं स्तनद्वये नान्यस्याः स्तनद्वय इत्यर्थः । अन्यासामयोग्यत्वादिति भावः।। एक इति ॥ एकः सुधांशुः त्वत्रयनद्वयस्य, कथञ्चन कश्चिदपि, तृप्ती प्रीणने, क्षमो न स्यात् । तत्तस्मात् , नलायशीतयुतिना नलमुखचन्द्रेण , महता, वैदग्ध्येन ·१५२ नेपथकाव्ये अहो तपःकल्पतरुनलीयस्त्वत्पाणिजाप्रस्फुरदकुरश्रीः । स्वद्भूयुगं यस्य खलु द्विपत्री तवाधरो रज्यति यत्कलम्बः ।। १२० यस्तै नवः पल्लवित: कराभ्यां स्मितेन य: कोरकितस्तवास्ते । अङ्गम्रदिना तव पुष्पितो य: स्तनश्रिया यः फलितस्तवैव ॥ " सद्वितीयः सन् । त्वलोचनयोरासेचनकः अनन्ततृप्तिकरोऽस्तु । 'तदासचनक तृप्तेर्नास्त्यन्तो यस्य दर्शनात्' इत्यमरः । आ सिच्यते आप्यतेऽनेनेत्यासेचनः । करणे ल्युट । म एवासेचनकः ॥ ११९ ॥ अथ द्वाभ्यां नलतपःसाफल्यमाह-- अहो इत्यादि ॥ नलस्यायं नळीयः । नामधेयस्य” इति वृद्धसंज्ञा, वृद्धाच्छः" । तप एव कल्पतरुः, प्रसिद्धकल्पतरूविलक्षण इत्यर्थः । अत एवाहो इत्याश्चर्यम् । वैलक्षण्य- मेवाह--स्वदिति ॥ अत्रापि यच्छन्दो द्रष्टव्य । यः कल्पतरुः, तव पाण- जाप्रैः करम्हारेव स्फुरन्ती, अङ्कुरधीर्यस्य मः, अङ्कुरवानित्यर्थः । यस्य त्वद्भयुगमेव, द्वयोः पत्नयोः समाहारः द्विपत्री, प्रथमोत्पन्नं पत्रद्वयं खलु । तवाधरी यकलम्बः यस्य नाळिका किसलयकाण्ड इत्यर्थः । 'अस्य तु नाळिका। कदम्बश्च कलम्बश्च' इत्यमरः । रज्यति स्वयमेव रक्को भवति । 'कुषिरजोः प्राचां श्यन् परस्मैपदश्चेति कर्मकर्तरि रूपम् ॥ १२० ॥ य इति ॥ यस्ते तन, कराभ्यां पल्लवितः सातपल्लवः, नवोऽभिनवः, प्रसिद्धकल्पतरविलक्षण इत्यर्थः । यः तव स्मितेन कोरकितस्सलातकोरकस्सनास्ते। यस्तवाशानां म्रदिना मार्दवेन, पुष्पितः सातपुष्पः । यः तवैष, स्तनश्रिया स्तनसौन्दर्येण, फलितः सजातफलः । सर्वत्र तारकादित्वादितच्प्रत्ययः । अक्ष श्लोकद्वय नलतपसि दमयन्तीनखादिषुः च कल्पतरुतदवयवत्वरूपणात्सावयव- रूपकम् । तच्चावयविनः कल्पतरोरवयवानां नखाङ्कुरादीनां च मिथः कार्यकारण- भूतानां भित्रदेशत्वादसमल्याश्रितमिति सङ्करः । “कार्यकारणयोर्भिनदेशत्वे स्वादसङ्गतिः" इति लक्षणात् ॥ १२१ ॥ .

·तृतीयः सर्ग: कंसीकृतासीत्खलु मण्डलीन्दोः संसक्तरश्मिप्रकरा स्मरेण । तुला च नाराचलता निजैव मिथोऽनुरागस्य समीकतौ वाम् ।। सत्वसुतस्वेदमधूत्थसान्द्रे तत्पाणिपने मदनोत्सवेषु । लग्नोत्थितास्त्वत्कुचपत्ररेखास्तन्निर्गतास्तं प्रविशन्तु भूयः ।। १२३।। बन्धादयनानारतमल्लयुद्धप्रमोदितै: केळिवने मरुद्भिः । प्रसूनवृष्टिं पुनरुक्तमुक्तां प्रतीच्छतं भैमि युवां युवानौ ॥ १२४ ॥ . किन, समानुरागित्वाच्च युवयोः समागमः श्लाघ्य इत्याशयेनाह --- कंसी. कृतेति ॥ स्मरेण (का), वां युवयोः, मियोऽनुरागस्य अन्योन्यानुरागस्य, यस्तव तस्मिन् , यश्च त्वयि तस्य तयारनुरागयोरित्यर्थः । समीकृतौ समीकरणे निमित्ते, तदर्थमित्यर्थः । संसक्तः संयोजितः, रश्मीनामंशूनां, सूत्राणाश, प्रकरः समूहो यस्यां सा । 'किरणप्रग्रह। रश्मी' इत्यमरः । इन्दोमण्डली बिम्बम् , कंसीकृता लोहपात्रीकृता, आसीत् । 'कंसोऽस्त्री लोहभाजनम्' इति शाब्दिक. मण्डने । निजा नाराचलता शरशलाकैव, तुला च तुलादण्डव, कृतेति शेषः । अवेन्दुमण्डलादौ कंसादिरूपणादेव स्मरे तालकत्वरूपणसिद्धरेकदेशवर्तिरूपकम् ॥ सत्वेति ॥ किञ्च, मदनोत्सवेषु सुरतकाळपु, सत्वेन मनोविकारेण, स्रुतो यः खदः, सत्वविकारविशेष , तेनैव मधूत्थन मधून्छिष्टेन, सान्द्रे निरन्तरे । अंत एव तस्य नलस्य पाणिपट्टे, लग्नाः सङ्कान्ताः, अत एवोत्थिताः त्वत्कुच- तटाद्विश्लिष्टाः, मधूच्छिष्ट निकषस्थकनकरेखावदिति भावः । स्नातानुलिप्तवत् पूर्वकालसमासः । तत्रिंगताः तत्पाणिपद्मोत्पन्नाः, त्वत्कुचपत्ररेखाः भूयः तं तत्पाणिपद्मम् । ‘वा पुसि पद्म नळिनम्' इत्यमरः । प्रवियन्तु । कार्यस्य कारण लयनियमादिति भावः । युवयोः समागमोऽस्त्विति तात्पर्यार्थः ॥ १२३॥ बन्धेति ॥ किञ्च, हे भैमि, बन्धानतादिकरणः कामतन्त्रप्रसिद्धः, भाव्यं समनं, नानारतं उत्तानकादिविविधसुरत, तदेव मल्लयुद्धम् । तेन ..

·[द्विलासे। अन्योन्यसङ्गमवशादधुना विभातां तस्यापि तेऽपि मनसी विकस- स्रष्टुं पुनर्मनसिजस्य तनुं प्रवृत्तमादाविव व्यणुककृत्परमाणुयुग्मम् ।। काम: कौसुमचापदुर्जयममुं जेतुं नृपं त्वां धनु- वल्लीमव्रणवंशजामधिगुणामासाथ माद्यत्यसौ । प्रीवालङ्कतिपट्टसूत्रलतया पृष्ठे कियल्लम्बया भ्राजिष्णुं कषरेखयेव निवसत्सिन्दूरसौन्दर्यया ॥ १२६॥ .. प्रमोदितैस्तोषितैः, केळिवने मरुद्भिर्वायुभिः, देवैश्च । 'मस्ती पवनामरौ' इत्यमरः । पुनरुक्तं सान्दं यथा तथा, मुक्कां प्रसूनवृष्टिं पुष्पवर्षे, युवतिश्च युवा च युवानी । “पुमान् स्त्रिया" इत्येकशेषः । प्रतीच्छतं स्वीकुरुतम् । युद्धविश्रान्ता हि देवैः पुष्पवृष्ट्या सम्भाव्यन्त इति भावः ॥ १२४ ॥ अन्योन्येति ॥ किश्च, अधुना, अन्योन्यसामवशात्, विकसद्विलासे वर्धमानीलासे, तस्यापि तेऽपि नलस्य तव च मनसी, मनसिजस्य कामय, तनुं शरीरं, पुनः स्रष्टुं, प्रवृनं आरब्धम् । अत एव आदौ द्वाभ्यामारब्धं कार्य घणुकं, करोतीति यत्, तदारम्भकम् । करोतेः क्विपि तुक् । परमाणुयुग्म- मिवेत्युत्प्रेक्षा । तार्किकमते मनसोऽणुत्वादिति भावः । विभाता कार्यावष्टब्ध- परमाणुयुगळवदविशेषेण विराजतामित्यर्थः । भातेर्लोट् । तसस्तामादेशः ।। -- काम इति ॥ असौ, यो नलजिगीषुरिति भावः । कामः, कौसुमेन पौष्पेण, चापेन दुर्जयं जितेन्द्रियत्वादिति भावः । अमुं नृपं, नलच, जेतुम् । अवणवंशजां सत्कुलप्रसूता, दृढवेणुजन्यो च । “द्वौ वंशौ कुलमस्करौ इत्यमरः । अधिगुणां अधिकलावण्यगुणां, अधिज्याश्च । किच, निवसदनुवर्त मानं सिन्दूरस्य अकुरावस्थायां नालान्तरालक्षिप्तस्य, सौन्दर्य शोभा यस्यां तया कषरेखया । कालान्तरे सिन्दूरसङ्कान्तिपरीक्षार्थकृतघर्षणरेखयेवेत्युत्प्रेक्षा

·तृतीयः सर्गः।
वगुच्छावाळमौक्तिकानि गुळिकास्तं राजहंसं विभो-
वेध्यं विद्धि मनोभुवः स्वमपि तां मनुं धनुर्म खरीम् ।
यनित्याकनिवासलालिततमज्याभुज्यमानं लस:
नाभीमध्यबिला विलासमखिलं रोमाळिरालम्बते ॥ १२७
.
.
पृष्ठे प्रीवापश्चाद्भागे, कियत्किश्चिद्यथा तथा, लम्बया सस्तया, प्रीवालकृतिः
कण्ठालकारभूता, या पसूत्रलता, तया, भ्राजिष्णुं ताच्छील्येन भ्राजमानाम् ।
भुवश्च" इति चकारादिष्णुच्प्रत्ययः । त्वामेव धनुर्वाली चापलतां, आसाय,
माद्यति हृष्यति । श्लेषोत्प्रेक्षासंकीर्णरूपकालङ्कारः ॥ १२६ ॥
त्वदिति ॥ किञ्च, विभोर्मनोभुवः कामस्य लक्ष्यवे द्रुरिति शेषः । तव
गुच्छावळेमुक्ताहारविशेषस्य, मुक्ता एव मौक्तिकानि, 'विनयादित्वात् खार्थे ठक्'
इति वामनः । गुलिकाः उण्डकान् , विद्धि जानीहि । तं राजहंस, राजश्रेष्ठ,
तमेव राजहंसं कलहंसं, लिष्टरूपकम् । 'राजहंसो नृपश्रेष्ठ कादम्बकलहंसयोः'
इति विश्वः । वेधितुं प्रहर्तु, अई वेध्य लक्ष्यम् । विध वेधने । “ऋहलोण्यत्"
अनेकार्था धातवः । एवमेवाह-“वेधितच्छिद्रितो' इत्यत्र क्षीरस्वामी ।
अन्येऽप्याहुः । स्वल्पेऽपि विधानार्थे प्रयोगश्च । विध वेधन इत्यवाकरस्थः पाठः ।
पाठान्तरं तु प्रामादिकमयुक्त परम्परायातम् । इति विद्धि । स्वमात्मानमपि,
'खो ज्ञातावात्मनि खम्' इत्यमरः । तां वक्ष्यमाणप्रकारां, मजुं मञ्जुळा,
धनुर्मजरी चापवालरी, विद्धि । यस्याः धनुर्मअर्याः, नित्यमनिवामेन समीप.
स्थित्या, लालिततमया अत्याहतया, ज्यया मौा, भुज्यमानं अनुभूयमानं,
अखिलं विलासं शोभा, ज्यारूपमित्यर्थः । लसनाभ्येव मध्यबिलं गुलिकास्थानं,
यस्याः सा, रोमावळिः त्वद्रोमरात्रिः, आलम्बते भजते । अत्र मौक्तिकादी
गुळिकाद्यवयवरूपणात् , अवयविनि कामे वृद्धत्वरूपणस्य गम्यमानत्वादकदेश-
वर्तिमावयवरूपकम् ॥ १२७॥

·नैषधकाव्ये पुष्पेषुश्चिकुरेषु ते शरचयं स्वं फालमूले धनू रौद्रे चक्षुषि यज्जितस्तनुमनुभ्राष्ट्रं च यश्चिक्षिपे । निविद्याश्रयदाश्रमं स वितनुस्त्वां तज्जयायाधुना पत्राळिस्त्वदुरोजशैलनिलया तत्पर्णशालायते ।। १२८ ।। इत्यालपत्यथ पतत्रिणि तत्र भैमी सख्यश्चिरात्तदनुसन्धिपरा: परीयुः । . पुणेषुरिति ॥ यः पुष्पेषुः कामः, यजितः येन नलेन, सौन्दर्यात्परा- भूतः । अत एव निर्विद्य ईयया जीवनवैययं मत्वेत्यर्थः । “तत्त्वज्ञानव- दीर्ध्यादेनिवेदो निष्फलत्वधाः" इति लक्षणात् । ते तव, चिकुरेषु, खं स्वकीय, शरचयं, त्वदुप्तकुमुमव्याजादिति भावः । फालमूले ललाटभागे, धूनुः, भ्रू- च्याजादिति भावः । तथा रौद्र रुद्रसम्बन्धिनि, चक्षुष्येव । अनुभ्राष्ट्रं अम्बरीषे। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । 'क्लीबेऽम्बरीषं भ्राष्टो न' इत्यमरः । तनुं शरीरं, चिक्षिपे क्षिप्तवान् । तद्दग्धतनुव्याजादिति भावः । खरितत्वात्तङ् । स पुष्पेषुः वितनुरनस्सन् अधुना तजयाय नलविजयाथै, त्वामेवाश्रमं तपोवनं, आश्रयत् आश्रितवान् , तपश्चर्यार्थमिति शेषः । अन्यथा, कथमेनं जेष्यतीति भावः । अत एव त्वदुरोजे एव शैलो निलयो यस्यास्सा तनिष्ठेत्यर्थः । पत्राळिः पत्ररचना पत्रचयश्व, तस्य कामस्य पर्णशालायते । सेव आचरर्तात्युपमानात् कर्तुः क्यङ् । अत्र पूर्वार्धे शरचापादीनां पूर्वोक्तपुष्पादिविषयनिगरणेन तदभेदा- भ्यवसायात् भेदे अभदलक्षणातिशयोक्तिः । तया तत्पशालायत इत्युपमया बोत्थापितेन त्वामाश्रमामांत रूपकेण सङ्कीणी व्यञ्जकाप्रयोगाद्गम्या । कामस्या- श्रमाश्रयणात्प्रेक्षात सक्षेपः ॥ १२८ ॥ इतीति । तत्र तस्मिन् , पततिाण भैमीमितीत्थमालपत्याभाषमाणे सति, अयास्मिन्नवसरे, चिरात् प्रभृति, तस्या भैम्याः, अनुसन्धिरन्वेषणम् । “उपसर्ने ·तृतीयः सर्गः। शर्मास्तु ते विसृज मामिति सोऽप्युदीर्य वेगाजगाम निषधाधिपराजधानीम् ॥ १२९ ॥ घेतोजन्मशरप्रसूनमधुभिर्व्यामिश्रतामाश्रय- स्प्रेयोदूतपतङ्गपुङ्गवगवीहैयङ्गवीनं रसात् । स्वादंम्वादमसीम मृष्टसुरभि प्राप्तापि तृप्तिं न सा तापं प्राप नितान्तमन्तरतुलामानर्छ मूर्छामपि ॥ १३० ।। 'घोः किः" । तत्पराः सख्यः, परीयुः तां परिवत्रः । इणो लिट् । अथ स हंसोऽपि ते तब, शर्म सुखमस्तु, मां विसृजेत्युदीर्य उक्त्वा वेगानिषधाधिपराजधानी जगाम ॥ चेत इति ॥ मा भैमी, चेतोजन्मन: कामस्य, शरप्रसूनानां शरभूत- पुष्पाणां, मधुभिस्तद्रमै , क्षौदैश्च । 'मधु मद्य पुष्परसे क्षौद्रऽपि' इत्यमरः । व्यामिश्रतामाश्रयत्, गधुमिश्रं मदित्यर्थः । असीम निम्सीम अपरिमित- मित्यर्थः । नकारान्तोतरपदवहुव्रीहिः। मृष्टमतिशुद्धमकपटम् , अन्यत्रामलं, तब तन्सुरभि श्राव्यं सुगन्धि च । खजकुब्जवद्विशेषणसमामः । प्रेयसो नलस्य, "तूतः सन्देशहरो यः पताः पुाव इवति पतमपुरुवः हंसः, पुमान् गौः पुङ्गवः । "गोरतद्धितलुकि" टचप्रत्ययः । तम्य गवी वाक् तद्रवी, पूर्ववत् । “टिड्ढाणञ्" इत्यादिना डीप् । मैन. हय्यावीनं गोदोहोद्भव, घृतमित्यवयवरूपकम् । " हय्यङ्गवीनं संज्ञायाम्" इति निपातः तत् । गवी धनुस्तस्या इति गम्यते । रसादागात् , खाद खादं पुनःपुनरावाद्य । आभीक्ष्ण्ये णमुलप्रत्ययः। पौनःपुन्यमा- भीक्ष्ण्यमाभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इत्युपसजथानाद्विभक्तिः । अतुलां अन्तस्तृप्ति प्राप्तापि, अपिविरोधे । नितान्त तापं न प्राप । मूर्ची नानछे नावाप । “ऋच्छत्यृताम् इति गुणः । “अत आदेः" इत्यभ्यासाकारस्य दीर्धे । “ तस्मान्नुद्विदल" इति नुन् । मधुमिश्रघृतस्य विषत्वात्सत्पानेऽपि तापाद्यभाव इति विरोधः । सच पूर्वोक्तरूपकोत्थापित इति सङ्करः । “भजते विषरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्विषोः इति बाहटः ॥ १३०॥ • " ·१५८ तस्या दृशो वियति बन्धुमनुव्रजन्त्या- स्तद्वाष्पवारि न चिरादवधिर्षभूव । पावेऽपि विप्रचकृषे तदनेन दृष्टे- रारादपि व्यवदधे न तु चित्तवृत्तेः ॥ १३१ ।। अस्तित्वं कार्यसिद्धेः स्फुटमथ कथयन् पक्षयोः कम्प्रभेदै- राख्याता वृत्तमेतनिषधनरपतौ सर्वमेकः प्रतस्थे । कान्तारे निर्गतासि प्रियसखि पदवी विस्मृता किन्नु मुग्धे मा रोदीरेहि यामेत्युपहतवचसो निन्युरन्यां वयस्याः ।। . - . . तस्या इति ॥ वियत्याकाशे, बन्धुमनुवजन्त्यास्तस्यादृशो भैमीदृष्टेः, तद्वाष्पवारि बन्धुजनविप्रयोगजन्यं, तदृग्जलमव, न चिरादचिरात् , अवविबभूव। 'ओदका प्रियं पान्थमनुव्रजेत्' इति शास्त्रात्तत् सीमाभूदित्यर्थः । तत्तस्माद्वाष्पो- दयादेव हेतोः, अनेन हसन, पार्श्वेऽपि समीपेऽपि, दृष्टेः विप्रचकृषे विप्रकृष्टेना- भावि । बाप्पावरणात्समीपस्थोऽपि नालक्ष्यतेत्यर्थः । चित्तवृत्तेस्तु, आरा रेऽपि न व्यवदधे व्यवहितेन नाभावि । नेहबन्धान्मनसा नातीत इत्यर्थः । उभयत्रापि भावे लिट् । समीपस्थस्य विप्रकृष्टत्वं, दूरस्थस्य सनिकृष्टत्वं चेति विरोधाभासो. ऽलङ्कारः॥ १३१ ॥ अस्तित्वमिति ॥ अथैनयोरेको हंसः, पक्षयोः कंप्रभेदैः चेष्टाविशेषैः, कार्यसिद्धः अस्तित्वं सत्ताम् । अस्तीत्यव्ययं विद्यमानपर्यायः । तस्मात् त्वप्रत्ययः। स्फुटं कथयन् व्यक्तं सूचयन् । वृत्तं निष्पन्नमेतत्सर्वम् । निषधनरपतौ नले विषये आख्याता । तस्मै निवेदयिष्यमित्यर्थः । प्रतस्थे । अन्यो दमयन्ती, वयसा नुल्या वयस्याः सख्यः । “णेवय" इत्यादिना यत्प्रत्ययः । हे प्रियसखि मुग्धे, कान्तारे विषमे, निर्गतासि कथं प्रविष्टासीत्यर्थः । पदवी विस्मृता किन्नु, मा रादीः, एहि याम गच्छामेत्युपहतवचसः दत्तवचनास्सत्यः, निन्युः ॥ १३२ ॥ .

·"
तृतीयः सर्गः
सिरसि नृपमपश्यद्यत्र तत्तीरभाज:
स्मरतरलमशोकानोकहम्योपमूलम् ।
किसलयदळतल्पम्लापिनं प्राप तं म
ज्वलदसमशरेपुस्पधिपुष्पर्धिमौळेः ॥ १३३ ॥
'परवति दमयन्ति त्वां न किश्चिद्वदामि
द्रुतमुपनय मामाह
सांशंस हंस।
इति वदति. नलेऽसौ तच्छशंसोपनम्रः
प्रियमनु सुकृताञ्च स्वस्पृहाया विलम्बः ॥ १३४ ॥
किं
.
सरसीति । स हमी यत्र सरमि नृपमपद पर पूर्व दृष्ट्वान् , तस्य
सरसस्तीरभाजः तटरहस्य ज्वलाद्भरसमशरस्य पञ्चेषोरिषुभिः स्पर्धत इति
तत्पनी तत्सदशी, पुष्पधिः पुष्पसमृद्धिः, मौली शिखर यस्य तस्याशोका.
नोकहस्याशोकवृक्षस्य, उपमूलं मृदयामी । विभक्तगऽव्ययीभाव: । स्मरेण
तरळं चपलं, किसलयदळतल्प पाश्वपतशयन म्लापयति स्वागदाहेन ग्लपयतीति
तथोक्तम् । तं नृपं प्राप ॥ १३३ ।।
परवतीति ॥ पुरवात पाधीने, दमयन्ति त्वां न किश्चिद्वदामि
नोपालभे । किञ्च, है हंस, द्रुत शांघ्रमुपनय समागच्छ । सा दमयन्ती मा
किमाह, शंस कथय, इति नले वदति भ्रान्त्या पुरोवर्तिनमिय, सबोध्यालपति
सति, असौ हंसः, उपनम्रः पुरोगतस्सन् , तत्सर्वे शशस कथयामास । तथाहि,
सुकृतां साधूनां, “सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृमः" इति कृत् । प्रियमनु दृष्टा
प्रति, खस्पृहाया एव विलम्बः ! नविच्छानन्तरं तत्सिदेविलम्ब इनि भावः ।
सामान्येन विशेषममर्थनरूपोऽन्तरन्यासः ॥ १३४ ॥

·नेपकाये कथितमपि नरेन्द्ररशंसयामास इंसं किमिति किमिति पृच्छन् भाषितं स प्रियायाः । अधिगतमतिवेलानन्दमा-कमत्तः स्वयमपि शतकृत्वस्तत्तथान्वाचचक्षे ॥ १३५ ॥ श्रीहर्ष कविराजराजिमकुटालङ्कारहीरस्सुतं श्रीहीरस्सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । नायीकतया मितोऽयमगमत्तस्य प्रबन्धे महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ॥ कथितमिति ॥ स नरेन्द्रो नलः, कथितमपि प्रियायाः दमयन्त्याः, भाषितं वचनम् । किमिति किमिति पृच्छन् हंसं शंसयामास पुनःपुनराख्यापया- मास । किञ्च, अतिवलोऽतिमात्रः य आनन्दः, स एव माकः मृवीकाविकारं द्राक्षामद्यम् । 'मृद्रीका गोन्तनी द्राक्षा' इत्यमरः । तेन मत्तः अधिगतं सम्यग्गृहीतं तत्तदुक्तम् । स्वयमपि, शतकृत्वः शतवारम् । सङ्ख्यायाः क्रिया- भ्यावृत्तिगणने सुन् । था तदुक्तप्रकारेण, अन्वाचचक्षे अनूदितवान् । मत्तो युक्तमेव पुनःपुनः प्रवक्तीति भावः ॥ १३५ ॥ श्रीहर्षमिति ॥ श्रीहर्षमित्यादिसुगतम् । तृतीय एव तार्तीयीकः, द्वितीयतृतीयाभ्यामीकक् खार्थे वक्तव्यः। स्थ भावस्तत्ता। तया मितस्तृतीय इत्यर्थः । शेष सुगमम् ॥ १३६ ॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल- मल्लिनाथसूरिविरचिते नैषधव्याख्याने जीवातुसमाख्याने तृतीयः सर्गः समाप्तः।

·॥ चतुर्थः सर्गः॥ . अथ नलस्य गुण गुणमात्मभूस्सुरभि तस्य यशःकुसुमं धनुः । अतिपथोपगतं सुमनस्तया तमिषमाशु विधाय जिगाय ताम् ॥ १ यदतर्नुज्वरभाक्तनुते स्म सा प्रियकथासरसीरसमजनम् । संपदि तस्य चिरान्तरतापिनी परिणतिविषमा समपद्यत ॥ २ ॥ अथ राज्ञः स्वयंवरं प्रत्युपोद्वातन्वेनास्मिन्सर्गे भैम्या मदनावस्थां वर्णयितु- मारभते--अथेत्यादि ॥ अथ भम्याः प्रियसन्देशश्रवणानन्तरं, आत्मरः कामः, नलस्य गुणः आत्मोत्कर्षहेतुशीयसौन्दर्गादिकोधर्मः, तमेव गुणं मौर्वी, विधाय । सुरभि सुगन्धि, मनोज्ञान । 'मुगन्धी च मनोज्ञे च वाच्यवत् सुरभिः स्मृतः' इति विश्वः । तस्य नलस्य, यद्यशः, तदेव कुसुमं धनुर्विधाय । तथा : सुमनस्तया सुमनस्कत्वेन पुष्पत्वेन च, श्रुतिपथोपगतं कर्णपथं गतं, पुनःपुनः भेम्या श्रुतमित्यर्थः । आकर्णमाकृष्टच, तं नलमेव, इणु विधाय । तां भैमी जिगाय । तदेकासक्तचित्तां चकारेत्यर्थः । “सन्लिटोर्जेः" इति कुत्वम् । रूपकालङ्कारः । अस्मिन्सर्गे इतविलम्वितं वृत्तम् । “द्रुतविलम्बितमाह नमी भरौ" इति लक्षणात् ॥ १॥ यदिति ॥ सा भैमी, अतनुपरमनङ्गज्वरं, अधिक ज्वरच, भजतीति तद्भाक् सती । भजो ग्विः । प्रियकथैव सरसी सरः तस्यां रसो रागः जलश्च, सत्र मजनमासक्किमवगाहश्च, तनुते ला । वकारेति यत् । “लट म्मे". म्मे". इति भूते लट् । तस्य मजनस्य, सपदि चिरं दीर्घकाल, अन्तरमभ्यन्तरं, तापयतीति तत्तापिनी, विषमा उद्दीपनात्मिका, परिणतिः परिपाकः, समपद्यत सजाता । [१६१] ·१६२ ध्रुवमधीतवतीयमधीरतां दयितदूतपसगतिवेगवः । स्थितिविरोधकरी व्यणुकोदरी तदुदितस्स हि यो यदनन्तरः ॥ ३ अतितमा समपादि जडाशयं स्मितलवस्मरणेऽपि तदाननम् । अजनि पङ्गुरपाङ्गनिजाङ्गणभ्रमिकणेऽपि तदीक्षणखञ्जनः ॥ ४ ॥ अत एव, चिरशान्त्यर्थाद्रसमजनात्तदुद्रेकरूपानर्थोत्पतेविषमालङ्कारभेदः । “वि- रुद्धकार्यस्योत्पत्तियत्रानीय वा भवेत् । विरूपघटना वा स्याद्रिषमालकृतिनिधा" इति लक्षणात् । एतेन द्वादशावस्थापक्षे नवमी संज्वरावस्थोता। दुपा- "चक्षुःप्रीतिर्मनःसः सङ्कल्पोऽथ प्रलापिता । जागरः कायमरतिर्लज्जात्यागो- ऽथ संज्वरः ॥ उन्मादो मूर्छनं चैव मरणश्चरमं विदुः ॥” इति ॥ २ ॥ ध्रुवमिति ॥ श्यणुकोदरी सूक्ष्ममध्या, इयं दमयन्ती, स्थितिमर्यादा- गतिनिवृत्तिव, तद्विरोधकरी तद्विरोधहेतुमित्यर्थः । गत्युत्पत्तस्तत् प्रागभाव. विरोधित्वादिति भावः। “कृओ हेतु" इत्यादिना हेत्वर्थे टप्रत्यये डीए । अधीरता चपलता, एकत्रानवस्थानलक्षणां, दयितदूतो यः पतन् पतत्री हंसः । 'पतत् पत्ररथाण्डजा' इत्यमरः । तस्य गतिवेगतः गमनवेगादधीतवती गृहीतवती, प्राप्तवतीत्यर्थः। एतेन चापलाख्यः सञ्चारीभाव उक्तः । "चापलं त्वनवस्थानं रागद्वेषादिसम्भवम्” इति लक्षणात् । तस्य हंसपक्षवेगजन्यत्वमुत्प्रेक्षते ध्रुवमिति । ननु कथमन्यवेगादन्यत्र क्रियोत्पत्तिरित्याशय यदनन्तरन्यायेन समर्थयति । योऽर्थो यस्यानन्तरस्मविहितः, स तस्मादुदित उत्पन्न इत्युत्प्रेक्षा- थान्तरन्यासयोराशिभावेन सहरः ॥ ३ ॥ अतितमामिति ॥ तस्या भैम्याः आननं, स्मितलवस्य हासलेशस्य, स्मरणेऽपि, किमुत करण इति भावः । अतितमामतिमात्रम् । “किमेतिङ्" • इत्यादिना अव्ययादामुप्रत्ययः । जडाशयं मूढचित्तं, समपादि सम्पनं, तदनं जातमित्यर्थः । “चिण्ते पदः" इति कर्तरि चिण् । तस्या ईक्षणमेव नयनमेव, खन्ननः खजरीट:, अपान एव निजाङ्गणं, तत्र भ्रमिभ्रमणं. तस्याः कणे लेशेऽपि ।

·तदन्तरभी मिषजौ दिवस्स्मरनलो विशतरस्म विगाहितुम् । बदभिकेन चिकित्सितुमाशु तां मखभुजामधिपेन नियोजितौ ॥५ कुसुमधापजतापसमा कमलकोमलमैक्ष्यत तन्मुखम् । अहरहर्वहदभ्यधिकाधिकारविरुचिम्लपितस्य विधोविधाम् ॥ ६॥ तरुणतातपनद्युतिनिर्मितद्रद्धिम तस्णुचकुम्भयुगं सथा। अबलसङ्गतितापमुपैतु ना कुसुम चापकुठालविलासजम् ॥ ७ ॥ पॉरसमर्थः, अजनि जातः । “दीपजन" इत्यादिना जनेः कौर चिम् । ज्वरवेगात् स्मितवीक्षणे लुप्ते इति भावः ॥ ४ ॥. अथास्याः परनलयोनिरन्तरान्तःप्रवेशमालक्ष्यः । यो --किम्विति ॥ तदभिकन भैमीकामुकेन, अनुकाभिकाभीक: कमिता" इति निपातितः । मखभुजामधिपन देवेन्द्रेण, नां भैमीमाशु चिकित्सितुमगदीवात, नियोजिती प्रेषितौ उभौ, दिवा भिषजौ स्वाधिनी, स्मरनली मन्ती, विगाहतुं रोग- निदानं निधेतुम् , तखाः दमयन्त्याः, अन्तरन्तशरीर प्रविशतः स्म किमु । प्रविश्य स्थितावश्विनावेव तो किमित्युत्प्रेक्षार्थः । तेनास्य मदनाविसमानसौन्दर्य व्यज्यते । अत्र चिन्ताख्यः सञ्चारमाय चितः । 'ध्यानश्चिन्तेप्सितानाप्तिः शून्यता श्वासतापकृत्" इति लक्षणान ॥ ५॥ अथ चिन्तानुभाव रातापं वर्णयति----कुसुमेत्यादि । कुसुमचापजेन स्परसमुत्थेन, तापेन समाकुलं विह्वलं, अत एवाहरहः अहन्यहनि । अत्यन्त- संयोगे वीप्सायां द्विवचनम् । “रो मुपि" इत्यको नकारस्य रेफादेशः । अभ्यधिकाधिकामत्यन्ताधिकाम् । आभीक्षये द्विर्भावः । रविरुचिग्लपितस्य अर्कोगुहतस्य, विधोरिन्दोः, विधां प्रकारं, तादृशीमवस्थामित्यर्थ. । अत एष, सादृश्याक्षेपादसम्भवद्वस्तुसम्बन्धानिदर्शनालकारः । वहत् प्राप्नुवत् , कमल. कोमलं तन्मुखमैक्ष्यत दृष्टं सखीजनेनेति शेषः । सकरुणमिति भावः ॥ ६ ॥ तरुणतेति ॥ तस्याः कुचायेव कुम्भी तयोर्युगं (कर्तृ), तरुणता , ·मैषधकाम्चे, अधृत यद्विरहोष्मणि मज्जितं मनसिजेन तदूरुयुगं तदा । स्पृशति तत्कथनं कदलीतरुर्यदि मरुज्वलदूषरदूषितः ॥ ८॥ स्मरशरांहतिनिर्मितसंज्वरं करयुगं हसति स्म दमवसुः । अनपिधानपतचपनातपं तपनिपीतसरस्सरसीरुहम् ॥ ९॥ ताहण्यमेव, तपनातिरातपस्तया निर्मितः कृतो ढिमा काठिन्यं यस्य तत्तया, कुसुमचाप एव कुलाल: कुम्भकारस्तस्य विलासेन व्यापारेण जातं तज्ज, अनल. सङ्गतिः नलसमात्याभावः । क्वचित् प्रसज्य प्रतिषेधे नसमास इष्यते। अर्थाभावे. ऽव्ययीभावे वा नपुंसकत्वम् । सैवानलसम्मतिरमिसंयोग इति श्लिष्टरूपकम् , तया तापमुपैतु मो, काकु: उपेयादेवेत्यर्थः । प्राप्तकाले लोट् । तथा हि, आमोघटः कुलालेन दााय प्रथममातपेन पत्का पश्चादमिना पच्यते । रूपकालङ्कारः ॥ ७॥ अधृतेति ॥ तदा यत्तस्या ऊरयुगं मनसिजेन विरहोष्मणि विरहदाहे, मजितं, अधृत अवस्थितम् । धृवस्थान इति धातोर्खडि तङ् । “हखादशात् इति सलोपः । कदलीतरः, मरौ मरुदेशे ज्वलता तप्यमानेन ऊपरणोषरक्षेत्रेण, दृषिता यदि दूषितश्चेत् । तत्कदनं, तेनोरुयुग्मेन कदनं कलहं साम्यमित्यर्थः । स्पृशति । अत्रोपमानस्य कदलीतरोरुपमेयत्वकल्पनात् प्रतीपालङ्कारभेदः । 'उपमानस्याक्षेपे उपमेयत्वकल्पनं प्रतीपम्" इति लक्षणात् । ऊषरप्ररूढकदली. काण्डकल्पं तदासीदित्यर्थः ॥ ८ ॥ स्मरेति ॥ स्मरशराहत्या निर्मितसंज्वरं जनिततापं, दमखसुः करसुंगं (कर्तृ), अनविधानादनावरणात् (हेतोः), पतन् प्रविशन् , तपनातपः सूर्यातपः, यस्मिन् तत्तथा, तपेन प्रीष्मेण निपीते शोषिते सरसि यत्सरसोरुहं पत्रं, तदसति स्म तत्सहशमभूदित्यर्थः । हसतीय॑त्यसूयतीति दण्डिना सदशपर्यावे पठितत्वात् । अत एवोपमालङ्कारः ॥९॥ .

·चतुर्थः सर्गः। मदनतापमरेण विदीर्य नो यदुदपाति हृदा दमनस्वसुः । निबिडपीनकुचद्वययन्त्रणा तमपराधमधात्प्रतिबनती ॥ १० ॥ निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कियनीमिव न व्यधाम् । मृदुतनोवितनोतु कथं न तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थितः ।। मनसि सन्तमिव प्रियमीक्षितुं नयनयोस्स्पृह्यान्तरुपेतयोः । ग्रहणशक्तिरभूदिदमीययोरपि न सम्मुखवास्तुनि वस्तुनि ॥ १२ ॥ मदनेति ॥ दमनखसुः, हृदा हृदयन । (का) मदनतापस्य भरेग औत्कय्येन (हेतुना), विदीर्य, नो उदपाति नोत्पतितमिति यत् , भावे लुङ् । तमनुत्पतनरूपमपराधं प्रतिबनती निरुन्धती, नियि पीनकुचयेन यन्त्रणा बन्धकः (की), अधात् । हृदयकृतापराध स्वयमुवाहत्यर्थः । अत्रातिदाहे- ऽप्यस्फुटनं हृदयस्यायुःशेर्षानबन्धनं, तस्य कुचय प्रणानिमित्तत्वमुत्प्रेक्ष्यते । सा च व्यञकाप्रयोगाद्गम्या ॥ १० ॥ निविशत इति ॥ शूकशिखा कण्टकाय, पदे चरणे निविशते प्रवि. शति यदि, “नर्विश" इत्यात्मनेपदम् । सा प्रविष्टा शूकशिखा । कियतीमिव व्यधां पीडां, इवशब्दो वाक्यालझारे । कीदशी व्यधारित्यर्थः । न मृजति नोत्पादयति, महतामेव सृजतीत्यर्थः । अवनिद्राजा नलः, पर्वतश्च । स तुं, हृदि निविश्य स्थितः सन् , मृदुननोः कोमलायाः, तां तथाविधां, ध्यधां कथं न वितनोतु तनोत्वेवेत्यर्थः । सम्भावनायां लोट् । अत्र पदे यूपमकण्टकप्रवेशे दुस्सहा व्यधा । किमुत मृद्वक्या हृदि मह प्रवेशनेति कैमुत्यन्यायेनार्थापत्ते. रर्थापत्तिरलङ्कारः ॥ ११॥ मनसीति ॥ मनसि सन्तं हृदि वर्तमान प्रियमीक्षितुं स्पृहया, अन्त- पेतयोरन्तःप्रयिष्टयोरिव, इदमीययोरस्याः सम्बन्धिनोः । इदंशब्दान्यदादेः वृद्धाच्छ:"। नयनयोस्सम्मुखं पुरोदेश: वास्तु स्थानं यस्य तस्मिन्नपि पुरो.

·१६६ नेपथकाव्ये हृदि दमस्वसुरश्रुझरप्लुते प्रतिफलद्विरहात्तमुखानतेः । हृदयभाजमराजत चुम्बितुं नलमुपेत्य किलागमितं मुखम् ॥ १३ सुइदमग्निमुदञ्चयितुं स्मरं मनसि गन्धवहेन मृगीदृशः । अकलि निःश्वसितेन विनिर्गमानुमितनिहतवेशनमायिता, ॥ १४ ॥ विरहपाण्डिमरागतमोमषीशितिमतन्निजपीतिमवर्णकैः । दश दिशः खलु तद्गकल्पयल्लिपिकरी नलरूपकचित्रिताः ॥१५॥ वर्तिन्यपि वस्तुनि, प्रहणशक्ति: साक्षात्करणसामर्थ्य नाभूत् । नलव्यासान्न किञ्चिदन्यदद्राक्षीदित्यर्थः । तव्यासानिमित्तस्य बाह्यादर्शनस्य चक्षुषोरन्तः- प्रवेशननिमित्तत्वमुत्प्रेक्षते । चिन्तैव सञ्चारीभावः ॥ १२ ॥ हृदीति ॥ विरहेणात्ता प्राप्ता मुखानतिरीया सा तस्या नम्रमुखायाः दमवतुः मुखम् । अश्रुझरेणाचप्रवाहेण, प्लुते सिक्त हृदि हृदये, प्रतिफलत् प्रतिविम्बितं सत् , हृदयभाजं हृदि स्थितं, नलं, चुम्बितुमुपेत्य गत्वा, आगमितं सनातागमनं किल, प्रत्यागतमित्युत्प्रेक्षा । तारकादित्वादितच् । किलेति सम्भावनायाम् । 'वार्ता सम्भावयोः किल' इत्यमरः । अराजत. रराज । सम्भावनायामुत्प्रेक्षा ॥ १३ ॥ सुहदमिति ॥ गन्धबहन बाह्यवायुना, सुहृदं सखायम् । 'रोहिताश्वो वायुसख' इत्यमेवायुसखत्वाभिधानात् । मृगीदृशः भैम्याः, मनसि, स्मरमेवामि- मुदयितुमुद्दीपयितुं, निश्वसितेन निश्वासवातव्याजेन, विनिर्गमेण बहिनिस्सार- णेन, अनुमितं निद्भुतं, प्रागज्ञातं, यद्वेशनमन्त प्रवेशस्तत्र मायिता मायावित्वम् । तत्कल्पनापाटवं व्रीह्यादित्वादिनिः। अकलि कलितं प्राप्तम् , नूनमिति शेषः । अनिदो हि गूढं प्रविश्य प्रकाशं निर्गच्छति, तद्वद्वायुरपि तादृङ्निश्वासव्याजेन तथा कृत्वा निर्गत इत्युत्प्रेक्षा ॥ १४ ॥ विरहति ॥ तस्या दमयन्याः, दृग्दृष्टिरेव, लिपिकरी चित्रकरी, विरहेण पाण्डमा .शरीरश्वैत्यं, रागोऽनुरागः, स एव रागो रकिमा । लिंष्ट- .

·पतुषः सर्गः। स्मरकृति हृदयस्य मुहुर्दशां बहु वदन्निव निःश्वसितानिलः । व्यधित वाससि कम्पमदश्रिते त्रसति कः सति नाश्रयबाधने । करपदाननलोचननामभिश्शतदळेस्सुतनोविरहज्वरे । रविमहो बहु पीतचरं चिरादनिशतापमिषादुदमृज्यत ॥ १७ ॥ , रूपकः । तमो मोहस्तंदव मषी तस्याः शितिमा नीलिमा । तस्या भैभ्याः, निजो नैसर्गिकः पीतिमा कनकवर्णः, चतुर्णा द्वन्द्वः तैरेव वर्णकैः चित्रसाधनैः, दशदिशस्ता एव भित्तीरिति शेषः । नलस्य रूपकैः प्रतिकृतिभिः, चित्रिता: सातचित्राः, तारकादित्वादितच । अकल्पयदमृजत्खलु । निरन्तरचिन्ता. जनितया भ्रान्त्या प्रतिदिशं मिथ्यानलानद्राक्षीदित्यर्थः ॥ १५ ॥ : स्मरकृतिमिति ॥ निःश्वसितानिलः, स्मरकृति मदनकर्तृकश्रुष्टिरूपा, सदयस्य हृत्पिण्डस्य, दशामवस्था, बहु. बहुवारं (क्रियाविशेषणम् ), वदभिव एवं कम्पत इति कथयन्निवेत्युत्प्रेक्षा । अदो हृदयं, श्रिते वाससि कम्पश्चलनं, नत्कारणं त्रासन्न, मुहुः व्यधित विहितवान् । दधातेलेंडि तइ । “स्थाचोरिच" इतीकारः । “हखादात्" इति सिचो लोप; । तथा हि, आश्रयबाधने सति, को नाम न वसति । सर्वोऽपि त्रमत्येवेत्यर्थः । तद्वाध तदाधितष स्वस्यापि बाधादिति भावः। अर्थान्तरन्यासांऽलङ्कारः॥ १६॥ , . करेति ॥ करौ पदे आननं लोचन इति नामानि येषां तैः, तदाकार. परिणामात्तत्रामधारिधिः, शतदकैः कुशेशयैः (कर्तृभिः), चिरात् चिरात्प्रभृति, पीतचरं रसवशात् पूर्व पीतं, भूतपूर्ने चरट्प्रत्ययः । बहु भूरि रविमहः सूर्य- सुतनोः दमयन्त्या', विरहज्वर ज्वरावस्थायां, अनिशतापभिषानिरन्तरो. मव्याजात् , उदसूज्यत उत्सृष्टम् । नूनमिति शेषः । अत्र पद्मानां भैमी- क रचरणादिभ्यो नाममात्रभेदः । न रूपभेद इत्यभेदोकेरतिशयोक्तिः न्मूला चेयं पूर्वपीततेजोवमनोत्प्रेक्षा । सा च तापव्याजादित्यपहयानुप्राणितेति सारस। तेजः,

·१६८
उदयति स्म तदद्भुतमाळिभिर्धरणिभृद्भुवि तत्र विमृश्य यत् ।
अनुमितोऽपि च बाष्पनिरीक्षणाव्यभिचचार न तापकरो नलः ।।
हृदि विदर्भभुवं प्रहरन शरैरतिपतिनिषधाधिपतेः कृते ।
कृततदन्तरगस्वदृढव्य फलदनीनिरमूर्छदलं खलु ॥ १९ ॥
,
उदयतीति ॥ आदिभिः सखीभिः, तत्र तस्या, धरणिभृतो भीम-
भूपाद्भवतीति तद्भूः भैमी तस्यां पर्वतभूमौ च, विमृश्य व्याप्तिमनुसन्धाय,
पानिरीक्षणादश्रुलिङ्गदर्शनात् । अन्यत्र, धूमदर्शनात् । बाष्पोऽश्रुण्यम्बुधूमे
२' इति वैजयन्ती । अनुमितः अभ्यूहितः, अन्यत्र, लिङ्गभासावधारितोऽपि
तापकरः सन्तापजनकः, नल नैषधः, अन्यत्र अनलोऽनिः, न व्यभिचचार
नान्यथा नभूवेति यत् , तदद्भुतमुदयति स्म उत्पन्नमित्यर्थः । 'अय गता' इति
धातो ते लट् । नलचिन्ताजन्योऽयं सन्ताप इत्यश्रुदर्शनात्सखीभिरुहितमहो
इति परमार्थः । अप्रबाप्पलिङ्गदर्शनादनलझानम् । तचाव्यभिचारीति स्फुरतो
विरोधस्याश्रुलिङ्गात्सन्तापकरी नलो निश्चित इत्याभासीकरणाद्विरोधाभासः ।
स च श्लेपानुप्राणितः । सन्तापकरो नल इति शब्दश्लेषः । अन्यत्रार्थ श्लेषः ।
भपिविरोधे ॥ १८॥
हृदीति ॥ निषधाधिपतेः कृते नलस्यार्थे, तत्प्रहारार्थमित्यर्थः । “अर्थे
कृते च शब्दौ द्वौ तादयेऽव्ययसंहितौ" इति वचनात् । विदर्भभुवं दमयन्ती,
शरैर्हदि प्रहरन् , नलस्य सदा तद्गतत्वादिति भावः । रतिपतिः कामः, कृता
तदन्तरगस्य भैमीहरतस्य स्वस्य दृढव्यधा येन सः, खयमपि तद्गतत्वात् प्रहत.
स्सनित्यर्थः । फलन्ती अनीतिदुर्नीतिर्यस्य सोऽलमत्यन्तममूर्छदवर्धत खलु ।
अमुह्यदिति च गम्यते । 'मूर्छा मोहसमुच्छ्राययोः' इत्यनुशासनात्, तदभेदेन
मूर्छालक्षणकार्यदर्शनादतिपतेः स्मरस्यापि प्रहार उत्प्रेक्ष्यते । व्यञ्जकाप्रयोगागम्या।
सा च श्लेषमूलातिशयोक्त्युत्थापितेति सकरः । परप्रहारोयतस्य खप्रहार-
रूपानर्थोत्पत्तेविषमभेदक्ष व्यज्यते ॥ १९ ॥

·चतुर्थः सर्गः। विधुरमानि तया यदि भानुमान् कथमहो स तु तद्धृदयं वा । अपि वियोगभरास्फुटनस्फुटीकृतदृषत्त्वमजिज्वलदंशुभिः ॥ २०॥ हृदयदत्तसरोरुहया तया क सहगस्तु वियोगनिममया । प्रियधनुः परिरभ्य हृदा रतिः किमनुमर्तुमशेत चिताचिषि ॥२१ अनलभावमियं स्वनिवासिनो न विरहस्य रहस्यमबुद्धत । प्रशमनाय विधाय तृणान्यसून ज्वलति तत्र यदुज्झितुमैहत ॥२२ " विधुरिति ॥ तया दमयन्त्या, विधुश्चन्द्रः, भानुमान् सूर्यः, अमानि मेने यदि, विरहिणस्तन चित्रम् । किन्तु, सः सूर्यत्वाभिमता विधुः, वियोग एव भरो भारस्तेनापि यदस्फुटनमविशरणं, तेन स्फुटीकृतं दृषत्त्वं, सूर्योपलत्वं यस्य तत् । अन्यथातिभारालाष्टादिवद्विशीयतेति भावः । तदयमपि भैमीहृदयरूपं सूर्यकान्तमपीत्यर्थः । कथं तथा सूर्यनत् अंशुभिः स्वतेजोभिः, अजिज्वलत् ज्वलयति स्म । ज्वलतेाँ चङ् । अहो विधुविरहिणामुद्दीपकत्वात् सूर्यवत्तपतु नाम । तद्वदर्कोपलज्वलयितृत्वं तु चित्रमित्यर्थः ॥ २० ॥ हृदयेति । वियोगनिमाया विरहानिमग्नया, अत एव हृदयदत्तसरो- रूहया सन्तापशान्तये वक्षोनिक्षिप्तपद्मया तया, समाना दृश्यत इति सहा सदृशी स्त्री, समानान्ययोश्च इत्युपसङ्खयानात्समानोपपदादृशेः किन्प्रत्ययः । “दृग्दश- वतुषु" इति समानशब्दस्य सभावः । वास्तु न कापीत्यर्थः । यद्वा रतिः कामपनी, हृदा वक्षसा, प्रियस्य म्बभर्तुः धनुः पौष्पमित्यर्थः । परिरभ्य अनुमत अनुगमनं कर्तुं, चितार्चिषि, अशत शयिता किम् । श्रियमनुमत् चिताधिषि शयाना साक्षादतिरेवेयमित्युत्प्रेक्षा । तज्ज्वराग्निस्तथा प्रज्वलतीति भावः ॥ २१ अनलभावमिति ॥ इयं दमयन्ती, स्वनिवासिनः स्वनिष्ठस्य, विरहस्य नलवियोगजस्य, रहस्यं शमीवहिवनिगूढं, अनलभावममित्वं, नलरहितत्वय गम्यते । नाबुध्यत नाजानादित्यर्थः । कुतः, यद्यस्मात् , तत्र तस्मिन्विरहे ·प्रकृतिरेतु गुणस्स न योषितां कथमिमां हदयं मृदु नाम यत् । सदिषुभिः कुसुमैरपि धुन्वता सुविवृतं विबुधेन मनोभुवा ॥ २३ रिपुतरा भवनादविनियंती विधुरुचिहजालबिलैर्नु ताम् । इतरथात्मनिवारणशङ्कया ज्वलयितुं बिसवेषधराविशत् ॥ २४ ॥ हृदि विदर्भभुवोऽश्रुभृति स्फुटं विनमदास्यतया प्रतिबिम्बितम् । मुखदृगोष्ठमरोपि मनोभुवा तदुपमाकुसुमान्यखिलाश्शराः ॥२५॥ .. ज्वलति सति, प्रशमनाय प्रज्वलनप्रतीकारार्थ असून् प्राणान् , तृणानि विधाय तृणप्रायान् कृत्वा तृणात्मकानिति गम्यते । उजिमतुं त्यक्तुं प्रक्षिप्तुश्च । ऐहत ऐच्छत् । अमित्वज्ञान कथं तच्छान्तये तत्र तृणप्रक्षेप इत्यर्थः । विरहदुःखान्मर्तुमैच्छदिति तात्पर्यायः ॥ २२ ॥ प्रकृतिरिति ॥ योषितां हृदयं मृदु नामेति यत् । नामेति प्रसिद्धौ । स इति विधेयप्राधान्यात पुल्लिता । प्रकृतिः प्रकृतिसिद्धः, गुणो मार्दवगुणः, इमां दमयन्ती, कथं नैतु प्रामोत्येवेत्यर्थः । कुतस्तन्मृदुत्वं कुमुमैरपि इषुभिः, धुन्वता विबुधेन देवेन विदुषा च मनोभुवा, सुविकृतं सम्यग्व्याख्यातम् , विद्व- दधिकारत्वात्सन्दिग्धार्थनिर्णयस्येत्यर्थः । कुसुमादपि सुकुमारमस्या हृदयमित्यर्थः ।। रिपुतरेति ॥ रिपुतराऽतिद्वेषिणी, विधुरुचिश्चन्द्रप्रभा, भवनादविनियंती- मनिर्गच्छन्ती, इणश्शतरि ङीप् । तो भैमी ज्वलयितुं सन्तापयितुं, इतरथा, निजरूपेण प्रवेशे आत्मनिवारणशङ्कया स्वप्रवेशप्रतिषेधभिया, बिसवेषस्य धरा सती, गृहस्य जालबिलैर्गवाक्षरन्धैः, अविशन्नु प्रविष्टा किम् । शिशिरोपचार- बिसाकुरा निरन्तरान्तःस्थितभैमीबाधनाय प्रच्छन्नप्रविष्टेन्दुकरा इव प्रविभान्ति स्मेत्युत्प्रेक्षा ॥ २४ ॥ दीति ॥ विदर्भभुवो वैदाः, विनमदास्यतया नम्राननत्वेन (हेतुना), भभूणि बिभतीत्यश्रुभृत् , किम् । तस्मिनश्रुसिक, इत्यर्थः । हृदि यक्षत,

·विरहपाण्डुकपोलतले विधुळधित भीमभुवः प्रतिविम्बितः ।
अनुपलक्ष्यसितांशुतया मुखं निजसखं सुखमङ्कमृगार्पणात् ।। २६
विरहतापिनि चन्दनपांसुभिर्वपुषि सार्पितपाण्डिममण्डना ।
विषधराभबिसाभरणा दधे रतिपतिं प्रति शम्भुविभीषिकाम् ॥२७
बैमस्यात् स्फुट यथा तथा । प्रतिबिम्बितं मुखं च दशौ च ओष्ठं च मुखरगोष्ठम् ।
प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । मनोभुवा कामेन, तस्य मुखादेः उपमाकुसुमानि पग्रं
उत्पले बन्धूके च पश्चधा स्थितान्युपमानपुष्पाणि तान्येव अखिलाः पश्चापि शराः
सदरोऽपि रोपितम् । तस्यास्तथाविधे वक्षसि प्रतिफलितं मुखाद्यवयवपश्चर्क
पञ्चशरनिखातम् , तदुपमानकुसुमशरपञ्चकमिवालक्ष्यतेत्युत्प्रेक्षार्थः ॥ २५ ॥
विरहेति ॥ विधुः भीमभुवः भैम्याः, विरहेण पाण्डुनि कपोलतले
भाण्डस्थले, प्रतिबिम्बितस्सन् , अनुपलक्ष्यसितांशुतया सावात् दुर्लक्ष्य शुभ्र-
किरणतया, सुखमनायासेन, अमृगार्पणादसितकळमृगसमर्पणात्, मुखं
भैमीमुखं, निजसखं स्वसदृशं, व्यधित विहितवान् । दोषिणो हि स्वदोषं
निदोषेऽपि खससर्गिणि सङ्कमध्य समीकुर्वन्तीति भावः । केचित्किञ्चिदानेनामित्रं
मित्रं कुर्वन्तीति भावं वर्णयन्ति । अत्र चन्दस्य कपोलसावण्येन तदेकरव-
कथनात् सामान्यालङ्कारः । “सामान्यं गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता" इति
लक्षणात् ॥ २६ ॥
विरहेति ॥ सा दमयन्ती, विरहतापिनि वपुषि, चन्दनपांसुभिः, भस्म.
धवलैरिति भावः । अर्पितः सम्पादितः, पाण्डिमैव मण्डनं यस्याः सा, विष-
धराभं शेषाहिकल्पं, बिसमेवाभरणं यस्याः सा सती, रतिपति स्मरं, प्रति
शम्भुरेवेयमिति विभीषिकां विशेषेण भयोत्पादनं, भीषयतेधात्वर्थनिर्देशे ण्वुल् ।
"सुप्सुपा" इति समासः । न तु, शम्भोबिभीषिकेति कतार पष्ठीसमासः ।
तृजकाभ्यां कर्तरि" इति निषेधात् । दधे दधार नूनमिति शेषः । गम्यो-
स्प्रेक्षा ॥२७॥

·जैषधकाम्ने
विनिहितं परितापिनि चन्दनं हृदि तया भृत्तबुद्रुपमाबभौ ।
उपनमन् सुहृदं हृदयेशयं विधुरिवाङ्कगतोडुपरिप्रहः ॥ २८ ॥
स्मरहुताशनदीपितया तया बहु मुहुस्सरसं सरसीरुहम् ।
श्रयितुमर्धपथे कृतमन्तरा श्वसितनिर्मितममरमुज्झितम् ॥ २९ ॥
प्रियकरप्रहमेवमवाप्स्यति स्तनयुगं तव ताम्यति किं न्विति ।
जगदतुर्निहिते हृदि नीरजे दवधुकुड्मलनेन पृथुस्तनीम् ॥ ३० ॥
विनिहितमिति ॥. तया भैम्या, परितापिनि हृदये वक्षसि, विनिहित
भृतबुहुदं अतिक्काथकृपीटकं, चन्दनं सुहृदं सखायं, हृदये शेत इति हृदयेशयं
मन्मथं, “अधिकरणे शेतेः" इत्यच्प्रत्ययः । "शयवासवासिष्यकालात्"
इत्यलुक् । उपनमन्नुपसर्पन , अङ्कगतोडुपरिप्रहः अन्तिकस्थतरकापरिकरः,
विधुरिवाबभावित्युत्प्रेक्षा ॥ २८ ॥
स्मरेति ॥ म्मरहुताशनदीपितया कामानितप्तया, बहु भूरि सरसं
साई, सरसीरुहं सरोज, मुहुः, श्रयितुं शैत्याय सेवितुं, अर्धे पथि अर्धपथे कृतं,
तत्पर्यन्तमानीतं सत् , अन्तरा मध्ये, श्वसितेन भैमीनिश्वासेन, निर्मितं मर्मर
सद्य शोषात् कृतमर्मरशब्द सत्, उज्झितं वैयर्थ्यात्त्यक्तम् । तथोष्णस्तन्निश्वास
इति भावः । 'अथ मर्मरः । स्वनिते वस्त्रपर्णानाम्' इत्यमरः। ईदृग्धर्मासम्बन्ध-
ऽपि सम्बन्धोक्तरतिशयोक्तिभेदोऽलङ्कारः ॥ २९ ॥
प्रियेति ॥ हदि वक्षसि, निहिने न्यस्ते, नीरजे पद्मे, दवधुः परितापः,
दूषः टित्वादवधुच्प्रत्ययः । तेन यत्कुड्मलनं मुकुळनं निपीड्य ग्रहणमिति
यावत् । तेन पृथुस्तनी दमयन्ती, तव स्तनयुगं (कर्तृ), एवमनेन प्रकारेण,
प्रियकरण ग्रहं निपीज्यग्रहणं, अवाप्स्यति । किं नु किमर्य, ताम्यतीति जगदतुः
उचतुः । नूनमिति शेषः ॥ ३० ॥

·चतुर्यः सर्गः त्वदितरो न हृदापि मया धृतः पतिरितीव नलं हृदयेशयम् । स्मरहविर्भुजि बोधयति स्म सा विरहपाण्डुतया निजशुद्धताम् ।। विरहतप्ततदङ्गनिवेशिता कमलिनी निमिषहळमुष्टिभिः । किमपनेतुमचेष्टत किं पराभवितुमैहत तहवर्धं पृथुम् ।। ३२ ॥ इयमनङ्गशरावळिपन्नगक्षतविसारिवियोगविषावशा। शशिकळेव खरांशुकरादिता करुणनीरनिधौ निदधौ न कम् ।। त्वदिति ॥ सा भैमी, हृदयशयं हृदि स्थितं, नलं त्वदितरस्त्वत्तोऽन्यः, समानो वाऽन्यो वा पतिः, भया हृदापि न धृत. मनसापि न निन्तितः, इति निजशुद्धतां आत्मनिदोषता, पाण्डुत्वञ्च । विरहपाण्डुतया तब्याजेनेत्यर्थः । स्मरहवि- भुजि बोषयति स्लेव मदनाग्निमग्ना सा *अमिदीव्यन स्वसिद्धिं सीता राममिव नल बोधयामासेवेत्युत्प्रेक्षा । “गतिबुद्धि" इत्यादिना अणि कर्तुर्नलस्य णौ कर्मत्वम् ॥ विरहेति ॥ विरहतप्त तदझे भैमीशरीरे, निवेशिता निहिता, कमलिनी पद्मलता, निमिषद्भिरानमद्भिदलैः परेव, मुष्टिभिः मुष्टिवन्धैः, करणैः, पृथं तनधुं तस्यास्तापम् , अपनेतुमपच्छेत्तुमचेष्टित व्याधियत किम् । पराभवितुं तिरस्कर्तुमैहत किम् । अचेष्टत किमित्युत्प्रेक्षा । वस्तुतस्तु, न किश्चित्कर्तुं शशाक । प्रत्युत खयमेव दग्धेत्यर्थः । सोऽयं भापकस्य भयप्रवेश इति भावः । अत एवानर्थोत्पत्तिलक्षणो विषमालङ्कारः । तदुत्थापिता चेयमुत्प्रेक्षति सकरः ॥ इयमिति ॥ इयं भैमी, अनन्त शराबळिरेव पनगा: तैः क्षतं क्षतिः, नपुंसके भावे क्तः । तेन बिसारिणा व्यापिना, वियोगेनैव विषेण अवशा विवशा मती, खरांशोस्तिग्मांशोः, करैरर्दिता पीडिता, शशिकळेव के जन करुणनीरनिधी शोकरसान्धौ । 'करुणस्तु रसे वृक्षे कृपायां करुणा मता' इति विश्वः । न निदधौ निदधावेव, निमज्जयामासैवेत्यर्थः । अत्र रूपकोपमयोरगामिभावेन सहरः। * अमिदिव्यशब्दो जलदिव्यशब्देन व्याख्यातः । द्वितीयसर्गस्थ २७-तम- श्लोकव्याख्यानाद्विशेषोऽवगन्तव्यः । ।

·१७४.
नैषधकाव्ये
ज्वलति मन्मथवेदनया निजे हृदि तयामृणाललतापिता ।
स्वजयिनोस्रपया सविधस्थयोर्मलिनतामभजदुजयोर्भृशम् ॥ ३४ ॥
पिकरुतश्रुतिकम्पिनि शैवलं हृदि तया निहितं विचलनुभौ ।
सतततद्गतहकछयकेतुना हतमिव स्वतनूघनघर्षिणा ॥ ३५ ॥
न खलु मोहवशेन तदाननं नलमनशशिकान्तमबोधि तत् ।
इतरथाभ्युदये शशिनस्तत: कथमसुसुवदश्रुमयं पयः ॥ ३६ ।।
क
,
ज्वलतीति ॥ तया भैम्या, मन्मथवेदनया मदनज्वरदुःखेन, ज्वलति
प्रचलिते, निजे हृदि वक्षसि, अर्पिता आर्द्रा, सरसा, मृणाळलता बिसवल्ली,
खजयिनोः खजेत्रोः, "जिदक्षि" इत्यादिना इनिप्रत्ययः । भुजयोस्तदीपचोरेव,
सविधस्थयोस्समीपस्थयोस्सतोः, अपया अपयेवेत्यर्थः । गम्योत्प्रेक्षा । भृशं
मलिनता वैवर्ण्यमभजत् । जितो तुरने लज्जया वैवर्ण्य भजतीति भावः ॥ ३४
पिकेति ॥ तया भैम्या, पिकरुतश्रुस्या कोकिलकूजितश्रवणेन, कम्पिनि
वेपमाने, हृदि वक्षसि, निहितं शैत्यार्थे न्यस्तं, विचलत् आधारचलनादिति
भावः । शैवल, स्वतन्वा शवलशरीरेण सह, धनघर्षिणा भृशसकर्षिणा, द्वयोरपि
जलचरत्वादिति भावः । सततं तद्तस्य भैमीहन्द्रतम्य हृच्छयस्य कामस्य,
केतुना चिड्रेन, मत्सेन हतं ताडितमिव, बभावित्युत्प्रेक्षा ॥३५॥
नेति ॥ नलमनः (क), मोहवशेन विरहप्रयुक्ताज्ञानवलेन, तदाननं
भैमीमुखं, (कर्म) शशिकान्तमिन्दुसुन्दरं, इत्वूपलश्च, नाबोधि खलु नाबुद्ध
किमिति काकुः । अबुध्यत एवेत्यर्थः । तच सत्यमिति भावः । “दीपजन"
इत्यादिना कर्तरि चिण् । इतरथा, तदसत्यत्वे शशिनोऽभ्युदये ततो भैभी-
मुखादभ्रमयमभ्ररूपं पयः, कथं असुनुवत् नुतं, चन्द्रोदये पयस्त्रावाचन्द्रकान्तत्वं
सत्यमित्यर्थः : । चन्द्रोदये दाहोद्रेकाहरोदेति भावः । द्रवतेलु णिश्रीत्यादिना
चलेश्च धातोस्वमदेशः ॥३६॥

·रतिपतेर्विजयानमिपुर्यथा जयति भीमसुवापि तथैव सा ।
स्वविशिखानिव पञ्चत्या ततो नियतमैहत योजयितुं स ताम् ।।
शशिमयं दहनास्त्रमुदित्वरं मनसिजस्य विमृश्य वियोगिनी।
झडिति वारुणमश्रुमिषादसौ तदुचितं प्रतिशस्त्रमुपाददे ॥ ३८ ॥
अतनुना नवमम्बुदमांबुदं सुतनुरखमुदस्तमवेक्ष्य सा ।
उचितमायतनिश्वसितच्छलाच्छ्सनमस्रममुश्चदमुं प्रति ॥ ३९ ॥
रतिपतरिति ॥ रतिपतेः कामस्य, यथेषुः विजयस्यानं विजयानं
विजयसाधनमायुधं जयति । तथैव सा भीमसुतापि विजयावं सती जयति ।
ततस्तस्मात् (हेतोः), स कामः, स्वस्य विशिखानिषूनिव, तां भैमी, पञ्चतया
पश्चसङ्कथाकत्वेन, मरणेन च । 'पश्चता पश्चभावे स्यात् पश्चता मरणेऽपिच'
इति विश्वः । योजयितुमैहत । स्वेषुधर्मविजयानत्वेनेव पश्चत्वेनापि योजयितु-
मैच्छत् । नियतं सत्यमित्युत्प्रेक्षार्थः । अन्यथा, किमर्थमेनामित्थं पीडदिति
भावः । उपमानोत्प्रेक्षयोः सङ्करः ॥ ३७॥
शशिमयमिति ॥ वियोगिन्यसौ भैमी, उदतीत्युदित्वरमुद्यत् , "इण्नश-
जिसर्तिभ्यः करप्" ।. शशिमय शशिरूपं, मनसिजस्य दहनानं आनेयावं,
विमृश्यालोच्य, अखिति द्राक् । अश्रुमिषाद्वारुणं वरुणदेवतार्फ, “सास्य देवता"
इत्यण्प्रत्ययः। तस्यामेयस्योचितं प्रतीकारक्षम प्रतिशस्त्रमुपाददे प्रयुक्तवतीत्यर्थः।
चान्द्रतापासहिष्णुरशरणा केवलमरोदीदित्यर्थः । सापहवोत्प्रेक्षा ॥ ३८ ॥
अतनुनेति ॥ सा सुतनुभैमी, नवं नूतनं, अम्बुदं मेघमेव, अतनुना
अनझेन, उदस्तं उत्क्षिप्तं, आम्बुमम्बुदसम्बध्यत्रं पर्जन्यावं, अवेक्ष्य भायत.
निश्वसितच्छलादीनिश्वासमिषादमुमम्बुदं प्रति, उचितं प्रतीकारक्षम, श्वसन
श्वसनात्मकमस्त्रं वायव्यास्त्रममुश्चत् प्रायुक्त । मेघदर्शनात् दीप्तमदनज्वरा, दीर्ष-
मुष्णच निशश्वासेत्यर्थः । अत्रापि सापहवोत्प्रेक्षा ॥ ३९ ॥

·नैषधकाव्ये रतिपतिहितानिलहेतितां प्रतियती सुदती मलयानिले । तदुरुतापम यात्तमृणालिकामयमियं भुजगास्त्रभिवादित ॥ ४० ॥ न्यधित तादि शल्यमिव द्वयं विरहिताश्च तथापि च जीवितम । किमथ तन्त्र निहत्य निखातवानतिपतिस्तनविल्वयुगेन तन ॥ अतिशरव्य यता मदनन तां निखिलपुष्पमयस्वशरव्ययान । स्फुटमकानि फलान्यपि मुचता तदुरसि स्तनताळयुगाणा ।।१२ - रनिपतीति || मुदतीय भैमी, मलयानिले विषये, गनपानविदानिल. इतिता नामप्रयुकवायव्यानताम् । हताशघ्र प्रहर हायुधामन्य व इति इलायुधः । प्रतियता जानतः । इणशतरि डीम् । तेनालेण ५ उरुतापः ततो भयात, मृणाकिकामय वितपं, मजगारं, अदितीव आसवती निमि- प्रेक्षा । भुजगान तादालादिति भावः ! 'स्था व चि" इलाकार । “हामान" इति सयोगः ! ४० ॥ न्यधितेति ॥ तिपतिस्तदि, भैमीहदये, विहि: पिच 1, तथा वहिप, जीवित बासिन, शल्यं शशिन, क्यान निसाना- नियर्थः । जीवतो विरतः विहिणो जीवन द्वे अप शल्यप्राय यर्थः । दधालाई तह । “ स्थाधाम" इतकारः । “माना" दान सर: । अथ निखननाान्तरं, तछायदम सनावेव वित्वे परिगत बगे, तबोयुमन सत्र हदि निहत्य आइल, खातवान् किम् । क्या लोक निवातं शई दाय पाषाणेन नन्ति तददिति भावः । पूर्वा शल्यनिरखननोत्प्रेक्षा । उत्तरार्ध निहाय निहनना पक्षा। निखारावानि-रानुवादः ॥ ४१ ॥ अतीति । न इसमन्ता, अदितगं शरव्ययता, अन्य लक्ष्य कुर्वता, शरव्यशदान “लाकरोनि " इति ण्यन्तालदश्शतृप्रत्ययः । अत एव निखिला ये पुष्पमयाः भगोष, व्यवान् क्षयात् , मालान्यपि मुञ्चता क्षिपता ·-- . अय मुहुर्वेहुनिन्दितचन्द्रया स्तुतविधुन्तुदया च तया बहु । पतितया स्मरतापमये गदे निजगदेऽश्रुविमिश्रमुखी सखी ॥४३॥ नरसुराजभुवामिव यावता भवति यस्य युगं यदनेहसा। विरहिणामपि तद्रतवावक्षणमितं न कथं गणितागमे ।। ४४ ॥ अनुरधत्तं सती स्मरतापिता हिमवतो न तु तन्महिमादता । ज्वलति फालतले लिखिनस्सतीविरह एव हरस्य न लोचनम् ।। मदनेन तदुरसि भैविक्षस, सनादेव ताळे ताफलं, तयोर्युगर पार्पणा क्षेपः, अकारि । स्फुटमित्युत्प्रेक्षा । रिक्षय पाषाणादिनापि प्रदरतीति भावः ॥ ४२ ॥ अथति। अमानन्तरं, स्मरतापमये कामज्वररूपे, गदे रोगे । 'रोग- च्याधिगदा मया" इत्यमरः । पतितया मनया । अत एव, मुहुः बहु बहुधा, निन्दितनन्द्रया, तखोद्दीपकत्वादिति भावः । मुहुः स्तुतो विधुं तुदतीति विधु- न्तुदो राहुर्यया तया, विधुन्तुदत्वादेवेति भावः। तमस्तु राहुः स्वभानुगहिकेयो विधुन्तुद' इत्यमरः । “ विश्वरूपोस्तुद" इनि खन्प्रत्ययः । “अरुपिदजन्तस्य मुम्" इति मुमागमः । तया दमयल्या, 'अश्रुविमिधं मुसं यस्यास्सा अनिष्टा- शया रुदती सखी, निजगदे निगदिता । विकृती हातारं निन्दति तदप- कारच्च स्तोतीति भावः ॥ ४३ ॥ नरेति ॥ नरमगजभुव मनुश्य देवब्रह्माणामिव, यावता अनेहसा कालेन, यस्य जन्तोर्ययुगं भवदि, गणितागमे ज्योतिश्शाने, तत्सर्व वक्तव्य- मेवेति शेषः । यथा ब्रह्मणो दिन देवादीनां युगादिकमित्युत्तम् , तदन्यस्यापि गणितशाने वक्तव्यमिति भावः । ततः कामत्याशय आद । तह, विरहिणी सागं कथं किमिति रतवतामवियुकानां यूनां क्षणेन मिनं गाण न । अवि. युकान क्षणो वियुक्तानां युगमिति निमिति नामित्यर्थः । तथा स्या एकैक- क्षणः एकैकयुगकल्पोऽभूदित्यर्थः ॥ ४४ ॥ अनुरिति ॥ संती भवपूर्वपना दक्षान्या, म्मरतापिता विरहामितता हिमवतो जनुजन्मावत । तस्य हिमवतो महिमा आहती या सा .

·दइनजा न पृथुर्दकशुन्या विरहजैव पृथुय- नेदृशम् । दहनभाशु त्रिशन्ति ५ कि.7: मिनापासुनुवासित सुद्धराः ।। हदि लुठन्नि कला नितरामभूविरदिणीवधापककळताः । कुमुदसख्यकृतस्तु यहि कृतान्सखि विलोपान दुर्विन विधोः ।। अयि परिमल गुरोः कुन: स्फुटमशिक्ष्यत दावदाता। ग्लपितः : भुगलाद रलावया किमुदधौ जड वा बडबानला ।। तन्मदिर' :II, साइनन्महिमा सती तु न । आआहेतान्यादिला : ( निए । विरहतापशाम्यर्थं हिमादेर्जाना । तु सास्मामानध. ।' प्रेक्षः । दरस्य माउतले लिखित! ब्रह्मखित: मतावर एवं ज्नति, कंचन नेत्यारोप्यापहवालकारः ।।५।' दहनेति ॥ दहनला अगिदाद ... यो. ग्वधयथा ताप, पृथुः अधिका न । किनु, विर अव । ईदगां न याद मानवत । बिगः, अगसुगपगताण, मृतं भिन, सन्न वा धूभाग कसा । -रा. अनर्गलास्सत्य इत्यथः । “ मनपूः” इत्या भरगानकार; , इशभाश ददनं विशन्ति । तिहारदाः साधिक इ.५६ । तम्य अपरिहारार्थन प्राणाममिप्रवेशका समानात काय कायनापो. ऽथालयासः ॥ ४६॥ हृदीति ॥ विरहिणीवधायः ५६ मा । 'अत्री पई उमान् पाप्मः दत्यमरः । तन कविताः अत्रात:, अमू. काः हृदि अभ्यन्तरे नितरी अन्ति वर्तन्ते । कुमुदैः सत्य कवन्तीति तत्व ::, :, शृद्धा इला५ । (:. 1: + * ' हे सखि, विधोविनय दौर्न पिलो पर्जनाः पापिष्टा- तः । पन्ति विद्धान अहि कुर्वन्तीनि गावः ।। अयोति ॥ अपि सखि, विधु परिपृच्छ । हे । '.. पान्यता दाददातृवं, दाहकत्वमित्यर्थः । किं पतिशम्भुगतान ... २५ . ७॥

·पतुर्थः अयमयोगिवधूषधपातकैर्धमिमवाप्य दिवः खलु पात्यते शितिनिशादृषदि स्फुटदुत्पतत्कणगगाधिकतारकिताम्बरः ॥४९॥ त्वमभिधेहि विधुं सखि मदिरा किमिदमीटगधिक्रियते त्वया । न गणितं यदि जन्म पयोनिधौ हाशिरस्थितिभूरपि विस्मृता ॥ 'निपततापि न मन्दरभूभृता त्वमुदधौ शशलान्छन चूर्णितः । अपि भुनेर्जठराचिपि जीर्णतां वद गतोऽसिर न पीतपयोनिधः ।। कण्ठात् , गरळात् कालकूटात, उदा वडवानला कुतः कम्माद्गुरोः स्फुटमशिक्ष्यत शिक्षिता, अभ्यनेत्यर्थः ॥ ४८॥ अयमिति ॥ अयं निधु , अयोगिववधपात : विमोगिस्त्रीहिनापापैः, करण, श्रमि भ्रमणं, अवाप्य प्रापथ्य । आमोतेवनात् बोल्यबादेशः । "विभाषाऽऽप." इति विकल्पादगादेशाभावः । शतिनिशा कृष्णपक्षरात्रि- स्तस्यामेवादि शिला स्फुरन्तः पातवेगाद्विदवत: तत उत्पतन्तथ ये कणा खण्डाः, तषां गणराधक . सावर: भम्ना तारकवकताकाशन । पक्षे कबाहुल्यमिति । तारकवन्दा तत्करोति" इति यात् कर्मणि क । “विमतोलक” इति मतुपो लक । दिवोऽन्तरिक्षा- पपात्यते खलु । उत्कटपापकारिणः पुरे परिभ्राम्य शिलायां निपात्य हत्यन्त भावः ॥ ४९ ॥ त्वमिति ॥ हे ससि, त्वं मदिरा विधुमभिधेहि उपालभस्व । तत्प्रकार- मेवाह -- त्वया महात्मनेति भावः । किं किमर्थमिदमीहक स्त्रीदधात्मकं (कर्म), अधिकियत आचर्यते । पयोनिधी जन्म न गणिनं यदि मारतु । हरशिर एवं स्थतिभूनिवासभूमिः, सापि विस्मृता । महाकुलप्रसूतस्य शम्भुशिरोधृतस्य तवेदमनुचितमित्यर्थः ॥ १० ॥ निपततेति ॥ हे शशलाञ्छन, सकळत्यर्थः । त्वमुदधौ निपतना । थनसमम इति शेषः । मन्दरभूभृता मन्दराद्रिणापि न चूर्णित , पीनपयो- स्पत .

·किमसुमिगळितेजेड मन्यसे मैपि निमजन मम किल श्रुतिमाह तदर्षिकां नकमुखेन्दुपरी विषम मुखरयस्व. यशोनवडिण्डिमं जलनिधेः कुलमुज्ज्वल्पांधुनी अपि गृहाण वधूवधपौरुषं हरिणलाञ्छन मुश्च कवर्धनाम् ॥ १३ । निघराचमितसमुद्रस्य मुनरगस्त्यस्य, जठराविषि जठरानलेऽपि, जीर्णता गतोऽसि । वातापिवदिति भावः । बतति खेदे । मद्भाग्यविपर्यय एवायमिति भावः ॥ ५१ ॥ किमिति ॥ हे जड मूढ, गलितनिष्कामितः, असभिः प्राणैः, स्वमार- गेनेत्यर्थः । भीमसुतामनो मयि चन्द्रे निमजतु निमज्जेत् । सम्भावनायां लोट् । इति मन्यसे किम् । “यसास्थ पुरुषस्यामि बागप्येति वातं प्राणश्चक्षुरादिस्य जनश्चन्द्र दिशः श्रोत्रं पृथिवीण शरीरमाकाशमात्मौषधीलामानि वनस्पतीन कमा अप्सु रोहितंबरेतश्च निधीयतः” इति श्रुतिप्रामाण्यादिति भावः । सोऽपि धाभिमान इत्याह-सः मृतमनचन्द्रमेतीस्वरूपाचाऽभिधयो यस्यान्ता दधिका, “शेषाद्विभाषा" इति कप्समासान्त: । “प्रत्ययस्थात्कारपूस इदा यसुप" इतीकारः, श्रुति पूर्वोक्तवेदवाक्यम् । विबुधो देवो विद्वांच, स्मरः । मुखेन्दुः मुखचन्द्रः, परो मुख्याओं यस्यास्तां तत्पराम् । ‘पर दूरान्यमुस्येपु इति वैजयन्ती । मम आह किल ब्रूते खलु । विद्वदुक एवार्थो ग्राह्य इत्यर्थ परतोऽपि मे भर्ता नल एव नान्य इति भावः ॥ ५२ ।। मुखरयस्वेति । हे हरिणलाञ्छन शशाक, यशसः नवनिण्डिन कीर्तिप्रकाशकं नूतनवाद्यविशेष, मुखरयस्व मुखरं रवणं कुरु, अधुना मलनिये- स्स्वजनकस्य कुलमुज्वलय प्रकाशय वधूवधपौरुषमपि, स्त्रीवधशौर्यच, गृहाण म्वीकुरु । किंतु, कुत्सितोऽर्थः कदर्थः भाडाकरः,"कोः कत्तत्पुरुषेऽचि" इति कुशब्दस्य कदादेशः । कदीकरणं कदर्भना कदनशब्दात् “तोति यातायुच् । तो मुश्च शीघ्रं मारय । न पबित्यर्थः । अत्र व ·कसाबमानुतामसति भावति तापय पाप मान्यक्तीकवितास्मि ते पुनरहर्पतिनिधुतदर्पताम् ॥ ५४ अश्कल मयहर मादृशां ज्वलसि यन्निशि भूतपतिं श्रितः मुतस्य सवेशभूतताद्भुतकरी परमूर्धविघूननी ।। ५५ ।। पणपूरतमालदलाङ्करं शशिकुरङ्गमुखें सखि निक्षिप। किमपि तुन्दिलितस्स्थगयत्वमुं सपदि तेन तदुक्थैसिमि क्षणम् ।। निष्टत्वेनाविधेयस्य विधानात् । “विष भुक्ष्व" इतिवभिषेधपरो विध्यामांस अनिष्टनियाभासपराक्षेपालङ्कारभेदः। तथा चालङ्कारसूत्रम् । अनिष्टं विध्यांनाएर . निशीति ॥ हे शशिन , पाप क्रूर । 'नृशंसो घातुकः क्रूरः पाप इत्यमरः । निशि भास्वत्यसति । कैतषभानुता कपटसूर्यत्वं भज । मातापाय, किं त्वचाहनि, अहपतिना सूर्येण, "अहरादीनां पत्यादिषु" इति रेफापेक्षः । ते तव, निधुतदर्पता निरहङ्कारतां, अबलोकयितास्मि द्रक्ष्यामीत्यर्थः। लटि मिपि तासिप्रत्ययः । पापिष्ठाः स्वनाशमासनमपश्यन्तः परान् हिंसन्तीति भावः ॥ शशकळकेति ॥ हे शशकलङ्क शशाङ्क, मादृशो वियोगिनामिल: भयं करोतीति भयङ्कर उद्वेजक, “मेघर्तिभयेषु कृनः" इति स्वच्प्रत्ययः "अषित्" इत्यादिना मुमागमः। यद्यस्मात्, भूतपतिं शिव, पिशाचपतिक वितस्सन् निशि ज्वलसि प्रदीप्यसे । तत्तस्मादमृतस्यामृतमयस्य, मृततरम तक परेषा अधणां खाविष्टानां च, मूर्धनिधूननी एकत्र विस्मयादन्यत्रावेशाप कम्पकरी ईशभूतता इत्यंभूतत्वम् ईडसपिशाचवच, अदुतकरी विका शिरोमणमृतल तब इत्थं प्रज्वलनात्मकत्वमदुतमिति मक्याचः वित पातपिशाचवमतमिति व्यापाथः ॥ ५५॥ प्रवति ॥ हे सन्नि, श्रवणपूरः कर्णावतंसः, यस्तमालदाहरस्वमार, विनियमन ·"" . . . भसमय मतिरुन्मिपति ध्रुवं करगनैव गता बदिय कुहू में पुनरुपैति निरुर निवात्यते सखि मुखं न वियोः पुनरीक्ष्यते अयि ममैष चकोरशिशुर्मुनर्बजति सिन्धुपिषस्य न शिष्यताम् । अशितुभब्धिमधीत ततोऽस्य वा शशिकरा: पिवतः कति शीकराः।। कुन करे गुरुमेकमाघनं बहिरितो. मुकुरञ्च कुरुष्व मे । विशति तन्न यदैव विधुस्तदा सखि सुखादहितं जहि तं द्रुतम् ।। कियदपि, तुन्दलित तुन्दिलीकृतः, स्थूलीकृतस्सन् , अमुं शशिनं, स्थगयतु छादयतु । तत्तस्मादतः, क्षणमु सिमि प्राणिमि, “रुदादिभ्यासावधातुक इतोडागमः ॥५६॥ असमय इति ॥ हे सखि, असमये मतिः कार्यधीः, उन्मिषति उदेति ध्रुवम् । न तु, योग्यकाल इत्यर्थः । कुतः, यद्यस्मादियं कुहः नष्टचन्द्रामावास्या, करगला स्वायत्तेव, हस्तनक्षत्रगता च गना। तदास्तां, पुनरुपैति पुनरागच्छति बेदित्यर्थः । निरुभ्य निगायत स्थाप्यते । तम्य फलमाह-विधोर्मुखं पुन. नेक्ष्यते । तास्तत्राशकावादिति भावः । पापिष्ठस्य म्यादश मेव फलमित्यर्थः ।। अयोनि ॥ अयि सखि, एष मम चकोरशिशुविपार्थ गृहसंवर्धित बालचकोरः । यथाद कामन्दः "चकोरस्य विरज्येते पन विषदर्शनान इति। पिबतीति पिवः, "पाघ्राध्या" इत्यादिना शतृप्रत्यये पिलादेशः । सिन्धोः पिषस्य समुद्रपायिनो मुनेरगस्त्यस्य शिष्यता, न व्रजतीति काकुः । तथा च इयं चकोरश्चन्द्र निश्शेष पाबतीत्याशयः, न चैतदशक्यान याह- भब्धिमशितुं पातुमधीतवतः अभ्यस्तवतः, अत एव, पिवतः अधिपानप्रवत. स्यास्य चकोरस्य, शशिकराः कति वा शीकराः कतिचित्कणा इत्यर्थः । अत्र समुद्रपाचिनो दण्डापूपिकया शशिकरपानसिद्धरापत्तिरलहारः ।। ५८॥ कुर्विति ॥ हे सखि, एकं गुरुं महान्तं, अयोधनं तप्तायापिण्डयन अमोमुरं, करे कुरु विभृहीत्यर्थः । इतोऽस्मत्सामनाहि मे मम मुकर दर्पण . -- जतीत्यर्थः। - ·स्वमा म विषमी बडवानलवविध अवशिवमध्धमुना न स स्मरहरः किम, बुभुजे विमुः ।। मसितमेकमुराशितमप्यभून पुनरेष पुनर्विशई विषम् । भपि निपीय सुरैर्जनितक्षयं स्वयमुदेति पुनर्नवमार्णवम् ॥ ६१ ॥ विरहिवगेवायसनाकुलं कलय पापमशेषकळे विधुम् । सुरनिपीतसुधाकमयापकं ग्रहविदो विपरीतकथा: कथम् ।। ६२ ।। . च कुरुष्व विधेहि । तत्र मुकरे यदा विधुर्विशति प्रतिफलति, तदैव, दनायासात्, अहितं शत्रु, तं विधुं, द्रुतं जहि मारय । इन्तेर्लोटि सिभि हिरा- देशः । “हन्तेज" इति जादेशस्य " असिद्धवदत्रामात्" इत्यसिद्धत्वान हेलेन । अन चन्द्रप्रहारादिप्रलापा मेघसन्देशादिवन्मदनोन्मादविकारा इत्यनुसन्धेयम् ॥ उदर इति ॥ विषमः क्रूरकर्मा, विधुः, उदन्वता उदधिना, "उदन्वा- नुवर्थ, च" इति निपातः । बडबानलवगुडबामिना तुल्यं, "तेन तुल्यं किया चति' : उदरे कुक्षावेव किं न धृतः । अथवा, अमुना : उदन्वता उज्झित- सप्यम विधु विभुस्समर्थः स्मरहरः विषवद्विषेण कालकूटेन तुल्यं, पूर्ववद्वतिः । किं न बुभुजे न प्रसते । उभयथापि स्वयं जीवेम इति भावः ॥ ६॥ असितमिति ॥ आर्णवमर्णवे जातं, "तत्र जातः” इत्यष्प्रत्ययः । असितं मेचकं, विषं कालकूटाख्यमेकेनैव, सुरेण महादेवेन, अशिनं गळितमपि, पुनर्नाभूनाजनि । एष चन्द्रो नामार्णवं विशदं विषं पुनस्मिलविसंतु, मुरैर्बहुभि- देवैः, प्रथमा पर्वत वनिरित्यायुक्तकमेण, निपीय अनितक्षेय कृतनाशर्माप, स्वयं नवं तद्रूपेणैव, पुनरुदेस्यागच्छतीति व्यतिरेकः ॥ ६१ ॥ विरहीति ॥ हे सखि, विरहिवर्गवधे व्यसनेनासत्या, आकुनै सालं, सशब्द, अशेषकळ पूर्णकळं, विधं पापं कल्य क्रूरं विद्धि, सुरैनिधीता सुधा यस्य तं, क्षीणमित्यर्थः । शैषिक: कप्समासान्तः । “आमोऽन्यतरस्याम्", इति - ·विरहिमिबहुमानमवापि यस्स पाल तदमितिस्सकलैरपि यत्र तैयरचि सां. विधिः किममाकृता । स्वरिपुतीक्ष्णसुदर्शनविभ्रमाकिमु विधु प्रसते न विधुन्तुदः । निपतितं वदने कथमन्यथा बलिकरम्भनिभं निजमुज्झति ॥६४|| विकल्पाद्रस्वाभावः । अपाप एवापापकस्तं सौम्यं कलय। तथा जयदशेनाादीत भातः । किंतु, प्रदिदो देवज्ञास्तु कथं विपरीतकथाः--"क्षागेन्द्रर्कार्किभूपुत्राः पापास्तत्सयुतो बुधः । पूर्णचन्द्रबुधाचार्यशुक्रास्ते स्युश्शुभग्रहा.' ॥” इलेवं विरद्धयाचः । अनुभवविरोधादग्राह्यं तद्वाक्यमिति भावः ॥ १२ ॥ विरहिभिरिति ॥ यः पो विरहिभि. बहुमान सत्कार मवापि प्रापितः, क्षीरमाणचन्द्रत्वादिति भावः । अवपूर्वादानोतर्ण्यन्तात् कर्मणि लुङ् । "गतिबुद्धि" इत्यादिना अणि कर्तुः कर्मत्वम् । “ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मणः" इत्यभिधानम् । स विरहिभिर्बकृतः पक्षः इहास्मिन् लोके, बहु बहुकार, बहु बहुकार, लाति बाद स इति व्युत्पत्या बहुळ: “ आतोऽनुपसर्गे कः" । न तु 'बहोरुलच्' इति भावः । अजनि जातः । खाल्वत्युत्प्रेक्षा । किच, तत्रापि, यत्र यस्यां तिः सकलैरपि तैर्विरहिभिः सदमितिस्तस्य बहुमानस्यामितिरपरिमितिळतत्रि अन्दारि। नष्टचन्द्रत्वादिति भावः । सा च तिथिः अमा अमिति बहुमान स्थानमा व्युत्पत्त्या अमा, अमानामका कृता किं, मातेर्भावार्थे सम्पादिकिन ... मत्वर्था चाकारल्यये यति लोपे अजाद्यतष्टाप् । न त्वमा सहभावा: : सूर्याचन्द्रमसोरिति व्युत्पत्येत्युत्प्रेक्षा । अमेति सहाथै अव्ययं ततो भावप्रा न्मत्वीयाकारहाण ॥ ६३॥ ज्येति ॥ विधुन्तुदो गहुः, विधं चन्द्र, स्वरिपोर्विष्णोस्तीक्ष्णं निशितः सुदर्शन तदिति विभ्रमात् सादृश्यमूलभ्रमात्र प्रसते किमु । तालुच्छेदभयादिति भाव: । अन्यथा, भयाभावे वदने निपतितं वकान्तर्गतम् । अत एव, निलं खायतं, बलिकरम्भान उपहृतदध्युपसिकसक्तुसुवर्ण, स्वाधिष्ठितमिल करम्मा दधिसत्व' इत्यमरः । एनमिति शेष:पमुमति उद्गिरतीत्युत्प्रेक्षा। .

·माळरायमायं सखि विना गळनाळविलाध्वना ॥ ६॥ मायन्ति पुराविदो मधुमिदं किल राहुशिरश्छिदम् सिमि निगदन्ति न क नु शशी यदि तजठरानलः॥६६ सरसखी चिभिस्स्मरवैरिणा मखमृगस्य यथा दलितं शिरः । सपदि संदधातुभिषजौ दिवः सखि तथा तमसोऽपि करोतु क: ॥ पवनति ॥ हे सखि, यद्वा राहुः वंदनगर्भगतनासान्त:प्रविष्टं शशि निजेच्छया खेच्छया, नोति । असंशयं संशयो नास्ति । अर्थाभावेऽव्ययी- भावः । किं स्वयं शशी अशितो गन्ति एव अत्ययं विना अक्रन्छणेयर्षः अत्लयोऽतिकमे कृच्छ' इति वैजयन्ती । गळनाळबिलाघाना कण्ठनाकान्त:- कुदरमार्गेण, गळति निस्सरति । गहोः शिरोमात्रत्वेन कण्ठनाळनिस्तस्याशिता जठराग्निसंयोगविरहादस्य पापिष्ठस्यन्दोः पुनरुदय इन्युत्प्रेक्षार्थः ॥ ६५ ॥ ऋजुश इति ॥ ऋजुशः तादाविककार्थमात्रदर्शिनः, न त्यागामि- कार्यदर्शिन इत्यर्थः । पुराविदः पुराणज्ञाः, पूर्वपुरुषाः मधुभिद विj, राहुभिर- विछदै कषयन्ति किल । किलेति वार्तायाम् । विरहिमूभिदं वियोगिशिरशिद, न निगदन्तीति काकुः । तथैव कथनीयमित्यर्थः । कुतस्तस्य राहोजठरामको मदि.मस्तीति शेषः । शशी क नु न वापि स्यादित्यर्थः । गहुशिरश्छेदन हायवराशिविच्छेदकत्वाद्विरहिमारक शशिनमुज्जीवयायं विष्णुविरहिशिल व्यपदेश्यः न राहुशिरश्छेदीत्यर्थः ॥ ६ ॥ पारसखाविति ॥ रुचिभिः कायकान्तिमिः, स्मरसखौ सरस रियो च दिखो भिषजी खवैद्यौ मरवैरिणा हरण दलितं भिलं, मन्न एए मगरूपधारिणो मखस्येत्यर्थः, शिरो यथा सपदि संवतः संयोजवार अस्य मित्र स तस्य वैरं निर्यासयतीति युक्तम् । किंतु, सब .

·नलविमस्तकितस्य रण रिपोमिळतिक मृतिभिया भृशमुत्पततस्तमोप्रहशिरस्तवसन्हढबन्धनम् । सखि जरा परिपृच्छ तमश्शिरस्सममसौ दधतापि-कबन्धता मगधराजवपुर्द-युग्मवत् किमिति न प्रतिसीव्यति केतुना ॥ ६४५ वद विधुन्तुदमाळि मदीरितम्त्यजसि किं द्विजराजधिया रिपुम् । किमु दिवं पुनरेति यदीदश: पतित एव निषेव्य हि वारुणीम् ।। इस्तमसो राहारपि तथा शिरस्सन्धान करोतु । न कोऽपीत्यर्थः । हरस्थ मख- शृगशिरश्छेदे पुराण प्रमाण, अश्विनाः पुनस्तत्सन्धाने "ततो के तौ यशस्थ शिर: प्रत्यधताम्" इति श्रुतिः ॥ ६७ ॥ नलेति ॥ अथवा, रणे नलेन, विमस्तकितस्य तथापि मृतिभिया भयेन, भृशमुपतत उद्गच्छतो रिपोः, कबन्धगळेन अपमूर्धकळबरकण्टेन सह तमो- प्रहम्य शिरः, तस्य गलस्यासृजा रक्तेन दृढबन्धनं निविडसंयोग सत्कि न मिळति न मच्छी। तथा च तजठराग्निना चन्द्रो जीदिति भावः ॥ ६८ ॥ सखीति ॥ अथवा, हे सखि, जरा जराख्या, निशाचरी परिपृच्छ । असी जरा कबधितां अं!, 'कतां दधनापि केतुना समं केतुप्रहेण सह, तमसो राहोः शिरः, मगधराजा जरासन्धस्य, वपुर्दलयोश्शरीरार्धभागयोः, युग्मवत् युगळमिव, किमिति न प्रतिसीव्यति न सन्धत्ते । शिरोमानं राहुश्शरीरमात्र केतुः नयोस्स ने पूर्ववत्तज्यठरामिना चन्द्रो जीर्येदिति भावः । जराकृतार- समानो जरासा इति भारती कथानुसन्धेया ॥ ६ ॥ वदेनि ॥ हे आकि सखि, मदीरितैः भवाक्यैः, विधुन्तुदं राहु अद, रिपुं द्विजगलबन्दो ब्राह्मणश्रेष्ठश्च, तद्विषा त्यजसि किम । तयास्तीत्याह- यथस्मादेष चन्द्रो वारुणी प्रतीची सुराख । "वारुणी गन्धर्षायां प्रतीची सुरयोरपि' इति निनः । former marrfan x viriwna ·- समर्थ खल्ल तेन किं गाडवारिजवासनयोजितः तिएव विधुन्तुद दाहिका मयि निरागसि का बद विप्रता॥ कलया कलया किल दंष्ट्रया समवधाय यमाय विनिर्मितः विरहिणीगणचर्वणसाधनं विधुरतो द्विजराज इति श्रुतः ॥ ७२ ॥ सरमुर्ख हरनेत्रहुताशनाज्ज्वलदिदं विधिना चषे विधुः । बहुविधेन वियोगिवधैनसा शशमिषादथ कालिकयाङ्कित: ॥७३॥ ईदृशः पतितोऽपि पुनर्दिवमन्तरिक्ष स्वर्गच एनि मदि किमु । योरपि पतितयों रधोगतिरेव नार्ध्वगतिहित्यर्थः । अतः पतितस्य कुतः श्रेष्ठ्य कुतस्तरां तद्वये दोषधेति भावः ॥ ७० ॥ २. वहतीति ॥ हे विधुन्तुद, अयं विधुः द्विजवासनया द्विजत्वसामान्येने- त्यर्थः । पातित्येऽपि जातेरनपायादिति भावः । गरुडवरुडस्येव । “तत्र तस्वर इति पतिप्रत्ययः । ते तव कण्ठ दहति खलु । विधुः तेन दाहनोज्झितः किम् अस्य विप्रता का वद, न कापीत्यर्थः । तथा हि, अस्य विधोः प्रकृतिः निरागति निरपराधायां मयि दाहिका दग्धी । अनपराधस्त्रीपातुकरस्य कुतो ब्राह्मण्यमित्यर्थः "भागोऽपराधो मन्तुश्च" इत्यमरः । पुरा किल, क्षुधितेन गममता पित्रा- देशेन म्लेच्छान् भक्षयता गाळतः प्रशंदुजः कश्चित तदग्धगलेन सहसोनाम इति पौराणिकी कथा। तथा मापश्चाह---"वित्रं पुरा पतगराांडव निजगार इति सकलयेति ॥ विधुः सकलया कलया सकलाभिः कलामिणमा दंष्ट्राभिः पन्तविशेषः प्रकृतिद्रव्येण । उभयत्र जात्यकवचनम् । यमाम अन्सका समवाय सम्यगवहितीभूय, विरहिणीगणस्य चर्वणसाधनं, किश्चिक्षणसाया विनिर्मितः किल, ब्रह्मणेति शेषः । अतोऽस्माइंष्ट्राविशेषवत्याटिजराज इति वता विविशेषत्वादित्यर्थः । 'दन्तविप्राण्डजा द्विजा' इलामरः । वसमक्ष इति भावः ॥ ७२ ॥ सममिति॥ अथ विचन्द्रो नामेदं सरमुजगत् प्रज्वलदेव .

·व विधाषिविधोक्किविगणे ज्यवहितस्य तितरां वपती विरहज्वर दयमाजमुपार दयमाश्रयसे बत मामकं अवलयसीत्थमना देव किम् । खयमपि क्षणदग्धनिजेन्धनः क भवितासि हताश हुताशवत् ।। पुरभिदा गमितस्त्वमदृश्यतां त्रिनयनत्वपरिप्लुतिशङ्कया। मर निरेक्ष्यत कस्यचनापि न त्वयि किमक्षिगते नयनैत्रिमिः ॥ विधिना देवेन हरनेत्रहुताशनाचकृषे मध्ये भाकृष्टः । अथवा, बहुविधेन वियोगि- अपन यदेनः पापं, तेनैव कालिकया श्यामिकया, शशमिषादलितः । दाहकालिमा मा, पापकालिमा वा, शशमिषादृश्यत इति सापहवोत्प्रेक्षाद्वयम् ॥ ७३ ॥ इतीति ॥ अतितरामतिमात्रं, अव्ययघादामुप्रत्ययः । विरहज्वरं दधती सा दमयन्ती, इसीत्थं, व्यवहितस्य विप्रकृष्टस्य, विधोर्विविधोक्तिभि- विगईणं निन्दा थेति विमृश्य, अरण्यरुदितप्रायमिति विचार्य, हृदयमा सनिहितं मरमुपालभत निनिन्द । पाक्षिकफलसम्भावनगेति भावः ॥ ४ ॥ हृदयमिति ॥ हे अनझ, ममेदं मामकम् । “तषकममकावेकवचन त्यणि ममकादेशः । हृदयमाश्रयसे । तदेवत्यं किं ज्वलयसि दहसि, बतः । हताना खयं त्वमपि हुतमश्नातीति हुताशोऽमिः, कर्मण्यण् । तद्वत् । अणदल्लिन्धनी दग्धाश्रयस्सन्निस्यर्थः । क' भवितासि क्क भविष्यसि, झापानतिने लुट् । परं हिंसाव्यसनेनात्मनाशं न पश्यसीयाशयेन लामन्त्रणम् ॥ ५५॥ पुरमिदेति ॥ हे स्मर, स्वं अक्षिगत इति शेषः । अनक्षिसनिक- सम्म दग्धुमशक्यत्वादद्वेष्यस्य च दाहायोगादिति भावः । पुरभिदा हरेण अनयनवं यक्ष, सुभादित्वाण्णत्वाभावः तस्य परिप्लतिशल्या सर्व विवर्यमयनार्थः । अदृश्यतां गर्मिता प्रापित मासा ·भाचा विश्वातस्त्वाय वसत्यपि में न रविः सखा। न सस्पति सङ्गतिरस्ति वामनुमृता न भवन्तमियं किल ।। सिवियुक्तमनात्मपरक किं स्वमपि मामिव तापितवानसि । अमेवापमृतस्तव सङ्गमादितरथा हृदयं मम दह्यते ॥ ७॥ । हत्यादिना मणि कर्तुः कर्मत्वे तत्रैव कः । " ण्यन्ते कर्तुश्च कर्मण" इति वचनात् । किंतु, कस्यचनापि यस्य कस्यचिदपि, जनस्याक्षिगते दृग्गोचरे, देम्बे । 'देष्ये त्वक्षिगतो वध्यः' इत्यमरः । त्वयि त्रिभिनयनैः किं न निरव किमिति न निरीक्षितम् : सोऽस्य त्रिनयनत्वं व्यर्थमेवेत्यर्थः । खाक्षिगता माइशाक्षिगतेऽपि त्वयि तृतीयाक्षिनिरीक्षणाभावादपरोपकारिणस्तस्य वैयर्थ, निरीक्षणच देवस्य जितकामत्वादन्येषों तु कामजितत्वादुत्प्रेक्ष्यत इति । यदि विरेक्ष्यतेत्पन्न कर्मणोऽपि स्मरस्य अनेकशक्तियुक्तस्येति न्यायेन मातरि प्राव मित्यादिवदाधारत्वविवक्षायामविषक्षितकर्मकादीक्षतेर्भावे लकार: । "प्रसिद्धर- विवक्षातः कर्मणोऽकर्मिक किगा" इति वचनात् ॥ ७६ ॥ सहचर इति ॥ हे स्मर, रतेः रतीदेव्याः, सन्तुष्टेष सहचरोऽसीति विश्रुतिः प्रसिद्धिः । त्वयि व सति हृदयस्थे सन्यपि, में कुतो रतिर्न । अथवा, सम्प्रति मां युवयोस्सङ्गतिर्नास्ति । कुतः, इय रतिर्मवन्त नानुमृता फिल । किलेति वार्तायाम् । अनुमरणाभावादसतियुफेत्यर्थः । अत्र प्रीतिलक्षणाचा स्खेदव्या सहामेदाध्यवसायादयमुपालम्भः । अत एवातिशयोक्किरलकार: #w रतीति ॥ आत्मानं परच न जानातीत्यनात्मपरन सर्वघातुक मार,मामिवरः रतिविबुक समात्मानमपि तापितवानसीन्युत्प्रेक्षा। कुतः, इतस्था, स्वाऽसन्तापने भवाफ्भुतस्तापरहितस्य तव सामात् सम्पर्कान्मम हृदयं कथं दह्यते । त सापो नतितस्पर्थादित्यर्थः । सन्तापनादपि, स्वयमतप्तेन स्वया परबन्ताप: या यथा तुच्छोलेस्तप्तमुखैः शिलीमुखैरिति भावः ॥ ७८ ॥ . . .

·भनुममार न मार कथं नु सा रितिरिति विकार इयदनायवधूवधपातकी दयितयापि तयासि किमुचिता सुगत एव विजित्य जितेन्द्रियस्त्वदुरकीर्तितनुं बदनाशयत् तव तनूमवशिष्टवती ततस्समिति भूतमयीमहरद्धरः ।। ८० ॥ फलमलभ्यत यत्कुसुमैस्त्वया विषमनेत्रमनङ्ग निगृहवा । अहह नीतिरवाप्रभया ततो न कुसुमैरपि विग्रहमिच्छति ।। ८१ । म अनुममारेति ॥ हे मार मारक, पातेवतंति प्रथितापि सा रतिः कर मानुममार कर्थ नानुमृता । 'मृते म्रियेत या नारी सा श्री श्रेया पतिव्रता इत्यनुस्मरणादिति भावः । अथवा, इयदिरेतावद्भिरसङ्ग्यरित्यर्थः । अनाथवधून बियोगिस्त्रीयां, वधैः पातकी त्वं, तया दयितयापि बिरहांसहमानयांपीति भावः उज्झितः त्यतोऽसि किमित्युत्प्रेक्षा । "भाशुद्धस्सप्रतीक्ष्यो हि महापातकदृषित इति स्मरणादिति भावः ॥ ७९ ॥ सुगत इति ॥ जितेन्द्रियो वशी सुनतो बुद्ध एव, विजित्य, तब उरु हती कीर्तिमेव तनुं शरीरं, यद्यस्मादनाशयत् नाशितवान् । ततः, कारणादव- शश्वतीमवशिष्टां भूतमयीं पाश्चभौतिकां तव तनुं समिति युद्धे हरशम्भुरहरत् स्मिीचकारेत्यर्थः । तथापि निर्लज्जः कथमित्वमस्मादृशानकरुणं व्यथयसीति स्थिताः स्म इति भावः ॥ ८॥ फलमिति ॥ हे अना, विषमनेत्रं यक्ष, कुसुमैर्निगृहता निरुन्धता, प्रहरतेत्यर्थः । त्वया यत्फलं मरणरूपमलभ्यो तस्तस्मात् फलादवासमयी नौतिः, सर्वथा साधनान्तरेणापि वैरनिर्यातनं कार्यमित्येवंरूपा (कत्री); असर विग्रह नेच्छति । अहहेबद्धते । किमुत साधनात पुमेरपि न योदय निशितैयारैरिति नास्या कुसुमान्यपि मोक्तं विधीति Heroine ·बालतरामवसुधा त्रिनयनाकपमापिय तो पहाम् । रसादादमृतमासणः खलु नापियः ।। भुवनमोहनजेन किमेनसा तव परेत बभूव पिशाचता । पुना विरहाधिमलीमसामभिमवन् भ्रमसि स्मर मद्विधाम् ।। बाण ददासि न मृत्युमपि स्मर स्खलति ते कृपया न धनुःकरात् । अथ मोहि मृतेन च मुच्यते न किल मुष्टिरुरीकृतबन्धमः । . . सपीति ॥ हे स्मर, इतरामरवदेवतान्तरवत् , सुर्धा धयन् विवापि, बेटरशतृप्रत्ययः । त्रिनयनादीवरात्, कथं मा दशो मरणावस्था, आपिय प्राप्तो भः आप्नोतलिटि थलि कथादिनियमादिडागमः, फण पद । अथवा, रतेदेना। अधरस्योष्ठस्य, रसे खादे, भादरादास्थावशात् , आसघृणः प्राप्तामृतजुगुप्सस्सन्। 'घृणा जुगुप्सा कृपयोः' इति वैजयन्ती । अमृतं नापिवः खल। अमृतपाने, कथमन्यध्वमरेषु त्वमेक मृत इति भावः ॥ ८२ ॥ भुवनेति ॥ परेत प्रेत, तव भुवनानां मोहनमचेतनीकरणं तजेननसा पापेन, पिशाचता बभूव किम् । कुतः, स्मर, यास्मादधुना विरहाधिना वियोग- व्यथया मलीमसां मलिनां, मद्विधा मादशीमबलामभिभवन् पीडयन्, भ्रमति, पापिष्टाः किल पिशाचतां गताः दुबलस्त्रीबालादीन् पीडयन्ति, त्वच ताइकोऽपि पिशाव इत्युत्प्रेक्षा ॥ १३॥ बतेति । हे स्मर, मृत्युमपि न ददासि । तेन दुःखान्तो भवेदिति भावः । अथवा, कृपया ते कराअनुरपि म स्खलति न भ्रश्यति । पूर्ववद्भावः । अथ मृतोऽसि । तथापि न स्खलतीत्याह-मृतेन च मृतेनापि, उरीकृतबन्धनः मतसम्धनः सनद इत्यर्थः । 'उर्यग यूर्युररीभ्यश्च करोति कुक्ते परः' इति भामा । मुटिन मुच्यते खलु । बतेति सथे । ततः कृतान्तादपि करोऽसीति - ·Fu हगपहत्यपमृत्युविरूपताशमयते परनिर्जरसेविता अतिशयान्ध्यवपुःक्षतिपाण्डुतास्स्मर भवन्ति भवन्तमुपातिक स्मर नृशंसतमस्त्वमतो विधिस्सुमनसः कृतवान् भवधायुधम् । यदि धनुदृढमाशुगमायसं तव सृजेत् प्रळयं त्रिजगद्गजेत् । टा स्मररिपोरिव रोपशिखी पुरां दहतु ते जगतामपि मा त्रयम् । इति विधिस्त्वदिषून कुसुमानि किं मधुमिरन्तरसिञ्चदनिर्वृतः ॥ . रगिनि ॥ हे स्मर; परनिर्जरसेविता त्वत्तोऽन्यदेवतासेवकों जना, तृन् । दृशोरपइतिः, आन्ध्यं, अपमृत्युरकालमरणं, विरूपता अवयव, शमयते निवर्तयति । “णिधश्च ५ इत्यात्मनेपदम् । मित्वाद्रखत्वम् । भवन्त- मुपासितुः त्वत्सविनो जनस्य नु। साँच्छील्ये तृन् । “लोक" इत्यादिना षष्ठी- प्रतिषेधः । अतिशयेनान्ध्यं दृष्ट्युपधातः वपुःक्षतिः शरीरविपत्तिः पाण्डुता वैवर्ण्यश्च भवन्तीति देवतान्तरभक्तस्य उक्तदोषशान्तिः फलं, तद्भक्तस्य तदुद्रेक इत्यही भकवात्सल्यं कामदेवस्येत्यपहासः । अत्रानर्थोत्पत्तिलक्षणो विषमालद्वार- भेदः ।। ८५॥ स्मरेति ॥ हे स्मर, नृन शंसतीति नृशंसो धातुकः, 'शंस हिंसायाम्' इति धातो पचाद्यच् । त्वमतिनृशंसः नृशंसतमः, अतो (हेतोः) विधिः स्रष्टा, सुमनसः पुष्पाणि भवतः, आयुधं कृतवान् । तव दृढं धनुरायसमयोमयं आशुगं शरश्च सृजेद्यदि । त्रयाणां जगतां समाहारस्त्रिजगत् (कर्तृ), प्रलयं विनाश, व्रजेत् । तब, पापिष्ठतां दृष्टा, विदुषा, परमेष्ठिना सम्यगनुष्ठितमिति भावः॥८६॥ स्मरेति ॥ स्मररिपोस्त्वदरेहेरस्य रोपशिखी बाणामिः । पा रोष (धर्वयोः' इत्यमरः । पुरां अयमिव ते तब, रोपथिवी गा त्रयं मा विति मत्वेति शेषः । गम्यमानार्थवादप्रयोगः। विषिः र, अनिर्धतस्ता, कसनेई ·विधिरनङ्गगभेद्यमवेक्ष्य ते जनमन: खलु लक्ष्यमकल्पयत् । अपि स वनमदास्यत चेत्तदा त्वदिषुभिर्व्यदलिष्यदसावपि ।।४८ अपि विधिः कुसुमानि तवाशुगान स्मर विधाय न निर्वृतिमाशवाम् । अदित पञ्च हि ते स नियम्य नान् तदपि तैर्वत जसरितं जगत् ।। उपहरन्ति न कस्य सुपर्वणस्सुमनसः कति पा सुरद्रुमाः । तव तु हीनतया पृथगेकिकां धिगियतापि न तेऽङ्गाविदारणम् ।। .. . " कृत्वायपरितुष्टस्सन् , त्वदिषुन कुसुमानि मधुभिमकरन्दैः अन्तरसिञ्चत् भाम शान्त्यर्धमीक्षत् किमित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा पापिनस्य ते को वारयितेति भाषः ।। विधिरिति । विधि ब्रह्मा, अनामनवयवम् । 'असं प्रतीकोऽवयव. इत्यमरः । अत एवाभेद्यमवेक्ष्य, निरवयवद्रव्यत्वादविनाश्यं निभिस्य अनमनः ते तव, लक्ष्यमकायादन्यू पेक्षा । साद यवलक्ष्यदानपक्षे, स विधिर्वप्रम- दास्यत चेद्याद्यदि, तदा त्वरिपगिमा वन्नोऽपि व्यदलिष्यद्विशीर्णो भवेत् । अतो युक्तकारी स्रष्टेति भावः ॥ ८ ॥ अपीति ॥ हे स्मर, विधिः कुसमान्यव तवाशुगान्विधायापि, निति कृतकृत्योऽम्मीति परितोष वानियत्प्रक्षा । कुन:, हि यस्मात् सोऽनिर्वतो. विधिस्तान् कुसुमान्याशुगानपि, नेयम्य इयन्त एवति नियमं कृत्वा । ते तव, पञ्चवादित दसवान् । तदनियापि भिरेव जगत् जरितं जसरीकृतं बतेति खेद । विश्वनियन्ताप्येव विफलयनः, कोऽन्योऽस्ति नियन्तेति भावः ॥ उपहरन्तीति ॥ हे म्पर. पच सुरनुमा मन्दारादयः, कस्य सुपर्वणः; कति सुमनसः, कियन्ति कुसुमानि, नोपहरन्ति नोपायनीकुर्वन्ति । सर्वस्या. प्यमितमुपहरन्तीत्यर्थः । 'उपायनमुपप्राधमुपहारस्तथोपदा' इत्यमरः । तव तु. हीनतया नीचतया, पृथक प्रत्येकमेकिकामेकाकिनीमेकैको सुमनोव्यफिमुप- हरन्तीत्यर्थः । अत एव पनबाणत्वन्तवेति भावः । “एकादाकिनासहाय, 13 ·कुसुममण्यतिदुर्नयकारि ते किमु वितीय प्रविधिमहात् । किमतेष यदेकतदास्पदे द्वंयमभूदधुनापि नल वोः ।। ९१ ।। षड्तवः कृपया स्वकमेककं कुसुममक्रमनन्दितनन्दनाः । ददति षड् भवते कुरुते भवान् धनुरिवैकमिनिव पश्च सेः ॥९२ : यदतनुस्त्वमिदं जगते हितं क स मुनिस्सव यस्सहते क्षतीः । विशिखमाश्रवणं परिपूर्य चेदविचलद्रुजमुज्झितुमीशिषे ।। ९३ ।। इति चकारात् कन्प्रत्यये पूषस्थेकारः। इयता एतावदयमानेनापि ते तवाङ्ग- विदारणं शरीरविपत्तिास्ति धिक । अचमतस्य जीवनान्मरणमेव वरमिति भावः ॥१०॥ कुमुममिति ॥ विधिः कुसुमपि दुर्वलमपीत्यर्थः । अतिदुर्णयकारि अनर्थकारक धनुस्ते तव वितीयं दत्वा, अग्रहीत् किमु पुनर्जहार किमित्युत्प्रेक्षा। पीयसे दत्तं हर्तव्यमवेति भावः । किंत्वेष विधिः, किमकृत अकार्यमेव हतवानित्यर्थः । कुतः, यद्यस्मादेकस्य तस्य धनुष आस्पदे स्थाने, अधुना नलभ्रुवो- ईयमभूद्धि । तेनैव धनुषा नल वा द्वे निर्मितवता तेन एकमुद्भुत सल्यमारोपितं, यदेकासहिष्णोदयमसद्यं सम्पादितमिति भावः ॥ ९१ ॥ पंडिति ॥ अक्रमेण योगपधेन नन्दितनन्दनाः प्रकाशितसुरोधामाः, युगपनिजकुसमदानसमर्था इत्यर्थः। षड़तवो सन्तादयः, कृपया, न तु प्रीतोति । भावः । स्वकं खसम्बन्धिनं, एककमेकैकमेव, असहाये कन्प्रत्ययः । कुश्म ददाना इति शेषः । तथा चोकरीत्या, प्रत्येकमेकैकदानान्मिजित्वा, षड् भवते तुभ्यं ददति । तैः षभिः, कुसुमैरेकं धनुरिष, एकेनेति शेषः । पश्चेषूनिय, पथमिरिति क्षेषः । भवान् कुरुते । महो अवमानेऽपि निर्लज्जस्य ते परहिंसा- पसमिति भावः ॥ १२॥ यदिति ॥ हे मार, त्वमतरशारीरीति अत्तदिदमतनुत्वं जगते हित "दितमेव व पति चतुयी पतम्या। तथाहि विशिवं बाणमविचलपून त ·समर भस्म साहित्यभूः पशुपति प्रति यामिणममही. ध्रुवमाभूचना वितमोश्शरस्तव पिकवर पव स प्रथमः ॥ ९४॥ स्मर सम दुरितैरफलीकृतो भगवतोऽपि भवदहनश्रमः । सुरहिताय हुतात्मतनुः पुनर्ननु जनुदिवि तत्क्षणमापिथ ॥ ९५ ॥ विरहिणो विमुखस्य विधूदये शमनदिक्पवनस्स न दक्षिणः । सुमनसो नमयन्नटनौ धनुस्तव तु बाडुरसौ यदि दक्षिणः ॥ ९॥ .. AN " मकंप्रहस्तं यथा तथा, आश्रषण परिपू:कर्णमाकृष्य उझितुं मोक्तुमीक्षिणे शोषि चेद्यस्तव क्षतीः प्रहारान् सहते, स मुनिः अ., न कापीत्यर्थः । अनात्वेऽप्येवं जगद्रोहिणस्तव धानुष्कान्तरवत् कायापारे, जगति जितेनिश्य- कथेवास्तमियादित्यनजत्वमेव जगद्धितमित्यर्थः ।। ५३ ॥ सहेति ॥ हे स्मर, पशुपति प्रति, यामिगहीस्तया सह अडिति ..सहसा भलीभूः, अधुना वितनोरन:स्य तय पिकवर: कोकिलालाप एव, .. दग्धः पश्नमः, पञ्चसलधापूरणइशगेऽभूत् । ध्रुवम् । अत एव, पिकः कूजति पश्चममित्यादौ पिकस्वरे पचमसंज्ञाप्रवृत्तिश्चेति भावः । 'पश्चमो रागभेदे सांव पञ्चानामपि पूरण' इति विश्वः । शरकार्यकारित्वान् पिकवरस्य शरत्वोत्प्रेक्षा । स्मरेति ॥ हे स्मर, भगवतो हरस्थापि, दुरितैस्सम भवत्पांपैस्साह भगवदृष्टिपातस्य पापहरत्वादिति भावः । भवाहनश्रमोऽफलीकृतो निष्फलीकुता मुरहितामं हुतात्मतनुहरकापानले त्यतखदेहस्सन् , तत्क्षणं तमिव क्षणे अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । दिवि द्युलोके, पुनर्जनुः पुनरुत्पत्तिमापिथ ननु प्रापोषि । सुरप्रार्थितात्तस्मादेवेति शेष । तचास्मत्पापफलमिति भावः ॥ १५॥ विरहिण इति । हे शूर, तवासी बाहुर्यदि विधूदये चन्द्रोंदी, सहाय- कामे सतीत्यर्थः । सुमनसः पुष्यं नाम धनुः, अटमी कोटौ । 'कोटिरस्याटनियों श्रा, इत्यमरः । नमयन् दक्षि गो विरहिजनप्रहारदक्षस्थात, प्रहत प्रात्तक

·.
किमु भवन्तममापतिरेककं मदमुवन्धमयोगिजनान्तकम् ।
यदजयत्तत एव न गीयते स भगवान् मदनान्धकमृत्युजित् । ९७
स्वमिव कोऽपि परापकृतौ कृती न ददृशे न च मन्मथ शुश्रुवे ।
स्वमदहदहनाज्ज्वलतात्मना ज्वलयितुं परिरभ्य जगन्ति यः ॥९८
।
दित्यः । “सव्येतरश्च" इति ध्वनिः । तदा विमुखस्य विह्वलमुखस्य चन्द्रो.
दयपराइ मुनस्य विरहिगो वियोगिजनस्य . सः दक्षिणत्वेन प्रसिद्धश्शमनदिक्-
पवनो याम्यदित्यारुतः, दक्षिणो दाक्षिण्यवान् सव्येतरश्च न । किंतु सोऽपि
त्वत्सहकारित्वानिर्दयप्रतिवेत्यर्थः । अतस्सर्वानर्थमूलत्वात् त्वमेव भापिष्ठ
इत्यर्थः । प्रत्यङ् मुखम्य दक्षिणोऽपि वाम इति ध्वनिः । शमनदिक्पयनोऽपि
न दक्षिण इति स्फुरणाद्विरोधाभासोऽलकारः ॥ ९६ ॥
किम्चिति ॥ हे मदन, उमापतिः मदश्च मुच्च, इन्द्रुकवद्भावः । तेन
मदमुदा मदान-दाभ्यां अन्धयति व्यामोहयति कामिजनमित्यन्धं अन्धकम् । अन्ध
दृष्टिपतीपाते' इति धातोश्चीरादिकात् पचाद्यच । अयोगिजनान्तकं.वियोगिजन-
मृत्युं, एककमेकाकिन, भवन्तमेव अंजयदिति यत् । तत एव स. भगवान्
उमापतिः । मदनान्धकमृत्युजित् मदनजिदन्धकजिन्मृत्युजिदिति न गीयते
किमु, गीयन एवेत्यर्थः । मदनवदन्धकमृत्यू अपि त्वत्तोऽन्यौ न स्त इति
भावः । अत्र मदनादीनां मिथो भेदेऽप्यमेदोफरतिशयोक्तिः ॥ ९७ ॥
स्वमिति ॥ हे मन्मथ, त्वमिव परापकृतौ परापकारे कृती कुशल:
कोऽपि न ददृशे न दृष्टः, न शुश्रुवे न च श्रुतः, यः अपकर्ता दहनादग्निसंयोगात् ,
ज्वलता प्रज्वता, आत्मना स्वाशन जगन्ति परिरभ्याश्लिष्य अलयितुं दग्छु,
स्वमान्मानं, अदहन् । परिरभ्य परगात्रदूषणाय खगाने पङ्कलेपवत्, परदाह,
व्यसनांदेवात्मदाहानीकारस्तवत्यही दुर्व्यसनामिति भावः॥ ९८ ॥

·समुचित नयना विधि शम्भुना भुषनशान्तिकहोमहविः कृतः । उब वयस्यमपास्य मधुं मधुं हतवता हरिणा बत किं कृतम् ॥९९ इति कियासैव भृशं प्रियाधरपिपासु तदाननमाशु तत् । अजनि पांसुलमप्रियवाग्ज्वलन्मदनशोषणधाणहतेरिव ॥ १०॥ प्रियसखीनिवहेन सहाथ सा व्यरचयदिरमधसमस्थया । हृदयमर्मणि मन्मथसायकैः शततमा बहु भाषितुमक्षमा ॥ १०१ ।। त्वमिति ॥ हे मार, शम्भुना नयनार्चिधि नत्राग्निशिखायां व भुवनाना शान्तिके शान्तिप्रयोजके । “प्रयोजनम्" हात ठक् । हामहावराहुतिः कृतः । उचितं वभ्यस्य वधादिति भाव: । तत वयस्य सखायं, मधु वमन्त अपायो- पेक्ष्य मधु मध्वाख्यं, दैत्यं हृतनता होरणा किं कृतम् । अतांत खेद । वष्यवधा- दरस्साधुकारी। हरिस्तदुपेक्षणादसाधुकारात्यर्थः । समित्रः स्मरा वध्य इति भायः ॥ ९९॥ इतीति | प्रियस्य नलस्याधरमोष्ट पिपासु पातुमिच्छ, मधुपिपासुप्रभृती. नां गन्यादिपाठात् समास इति वामनः । तत् प्रमिदम . तया भैम्या श्राननम् , इतीत्थं, फिया सेब, अप्रियवाग्भिनिरातिभिः, जलतः क्रुध्यतो भनय यः शोषणवाणः तस्य हतेः प्रहारादिवेति हेतूप्रेक्षा । आशु भृशं, पांसुलं पांसुमदद्रवं, अजनि जातम् ॥ १० ॥ प्रियसखीति ॥ अथ सा दमयन्ती, मन्मथसायकैः हृदयममणि क्षत- तमा गाढ़ प्रहृता । अत एव बहु भाषितुं प्रपञ्चग बक्तुमक्षमा सती प्रियसखी- निवहेन सह भाप्तसखीमहेन सार्ध अर्धरूपया समस्यया महकारिकया। 'समस्या तु समासार्था' इत्यमरः । संज्ञायां समजनिषदेत्या मंपूर्वादस्यते. बाहुळकः क्या' इति क्षीरस्वामी। गिरं व्यरचयत् । पूर्वार्ध सखाजनसमस्या. तनुत्तरखेनोत्तराध स्वयमरचयदित्यर्थः ।। १.१॥ . .

·अकरुणोदेव सूनशरादसून सहजयापदि धारणात्मनः । असव एव ममाय विरोधिन: कबमरीन् सखि रक्षितुमाय माम्। हितगिरं न शृणोषि किमाश्रवे प्रसभमन्यव जीवितमात्मनः । सखि हिता यदि मे भवमीहशी मदरिमिच्छसि या मम जीवितम् ।। अमृतदीधितिरेष विदर्भजे भजसि तापममुष्य किमंशुभिः । यदि भवन्ति मृतास्सखि चन्द्रिकाः शशभृतः क तदा परितप्यते॥ - अकरुणादिति ॥ हे भैमि, आपदि सहजया धीर तया धैर्यण । विपदि धैर्यमिति नीतेरिति भावः । अकरुणानिर्दयात् सूनशरात् कुसुमेषोः, आत्मनः खस्यासून प्राणान् अव रक्ष । अयेदानीमराय एव मम विरोधिनः शत्रवः । तन्मूलत्याहुःखसंवेदनस्येति भावः । हे सखि, मां कंथमरीक्षितुमात्थ अवीषि 'ब्रुवः पचानाम्" इति साधुः। सम्प्रति में प्राणरक्षणमाशीविषपोषणं पयोभि- रिति भावः ॥ १०२ ।। हिनगिरमिति ॥ आशृणोति वाक्यमिति आश्रवा । पचायच् । हे आवै पारयो । 'बचने दिसत भाज' इत्यमरः । असमं बलादण्या- मनो जीवित प्राणमव रक्ष । " एति जोसन्तमानन्दो नर वर्ष " दाते न्यायादिति भावः । हितगिरमाप्तवाक्यं किं न शोपि हि सखि, या वं मदरिं मम जीवितमिच्छस्यपेक्षसे । ईदृशीत्थं शत्रुद्धिमीहमानापि, मे हिता. भवसि यदि । न तु भवसि । अतो न भृणामीत्यर्थः ॥ १०३ ॥ अमृतदीधितिरिति ॥ हे विदर्भजे दमयन्ति, एष इति पुरोवर्तिनों हस्तेन निर्देशः । अमृतदीधितिः सुधांशुः, अमुध्य सुधाशोरंशुभिः किमिति सार्य भजवि । अत्रामृतशब्दस्याधीन्तराश्रयेणोत्तरमाह--यदीति ॥ हे सखि, शशभृतन्द्रिकाः मृताः भवन्ति यदि तदा के परितप्यते, न कॉपीस अस्थामृतदीधितित्वादेवेदं दुःख, मृतदीधितिश्वेत सीरिष्टशान्ति स्थापिति भात , ·सिमहतुकामयमचण्डमरीचिपति। अवलति सुरमातपमुमुरैरनुभवं वचसा सखि लुम्पसि ॥ १०५ अयि शपे हदयाँय तवैव तद्यदि विधोन रुचेरसि गोचरः । रुचिफलं सखि दृश्यत एव यज्ज्वलयति त्वचमुललयत्यसन् ॥ विधुविरोधितिथेरभिधायिनीमाय न किं पुनरिच्छसि कोकिलाम् । सखि किमर्थगवेषणया गिरं किरति सेयमनर्थमयीं मयि ॥ १०७ . अत्र अमृतेति सुधाविवक्षया प्रयुक्तस्य मृततरार्थत्वेन योजनाद्वको करलकारः । अन्ययोक्तस्य वाक्यय काका लेषण वा भवत् । अन्यथा योजनं यत्र सा वक्रोक्तिर्निगद्यते ।" इति ॥ १०४ ॥ बजेति॥ (हे मुग्धे), भृति बज धैर्य भन । अहेतुका भीनि त्यज। अब मचण्डमरीचिश्शीतांशुरुदञ्चत्युदेति, न नण्डाशुरित्यर्थः । आतपैरेव मुर्मुरैस्तुषामले: मुर्मुरम्तु तुषानल' इति वैजयन्ती । स्फुट प्रत्यक्ष यथा तथा ज्वलयति दहति । हे सखि, अनुभवं प्रत्यक्षं वचसा आगमन लुम्पसि बाधमे । तदयुक्तं प्रावप्लपन- वाक्यवत् प्रत्यक्षेणैवास्य बाधादिल्यर्थः । अनाचण्डको नण्डकरभ्रान्या भ्रान्ति- मदलकार:॥ १०५॥ यदुक्तमयमचण्डमरीचिरिति तद्विश्वासयति-अयोति ॥ अयि (मुग्धे), भैमि, विसिहीति शेषः । विधोचन्द्रस्य स्चेन्तेजसो गौनरो विषयो नासि यदि, स्वदासझीदं तेजश्चान्द्रं न दिल्यर्थः । तसहि तवैव हृदयाय शषे । त्वजीवितायें वृयामीत्यर्थः । श्लाघहुङ्" इत्यादिना सम्प्रदानत्वाचतुर्थी । तहि, सखि रुचिफलमेव तेजोमात्र कार्यमेव दृश्यते । न तु चन्द्रकार्यम् । मद्राग्यविपर्ययेणाभिभवनिवृत्तरिति भावः । 'कुतः, यस्मात्त्वचं ज्वलयति दहति । असून प्राणान् , उललयति. उन्मूलयति । सर्व तेजः उष्णत्वादाहकमेव अमवासुमिपर्यय इति पदार्थतत्वमदिनः ॥ १०६ ॥ विश्चिति । अमि भैमि, विधुविरोधितियः कवाल्याया नटेन्मुतिक " ·. हृदय एव तवास्ति स वल्लभस्तदपि पति किमान हृदि परं न बहिः खलु वर्तते सखि यतस्तत एव विषयते ।। स्फुटति हारमणौ मदनोष्मणा वृदयमप्यनलंकृतमद्य ते । सखि हतास्मि तदा यदि हृद्यपि प्रियतमस्स मम व्यवधापितः ।। इदमुदीय तदैव मुमूर्छ सा मनसि मूर्छितमन्मथपावका । क सहतामवलम्बलवच्छिदामनुपपत्तिमतीमपि दु:खिता ॥११०॥ रभिधायिनी, तदभिधायककुहूशब्दोच्चारिणी कुहू कुह्निति नामग्रहां तदायि- नीमित्यर्थः । कोकिलां पुनः किं नेच्छसीत्यर्थः । हे सखि, अर्थगवेषणया कुहू. शब्दस्य नष्टचन्द्रा तिथिरर्थ इति विचारेण किम् । तत्साध्यं किमपि नास्तीत्यर्थः । गम्यमानसाधनक्रियापेक्षया करणत्वात्ततीया। कुतः, सेयं कोकिला मयि विपये गवादिशब्दवटाभिधेयवती न भवतीत्यनर्थमयी, रथघोषादिवदर्थशून्यत्वात् । किंच, अनर्थमय। भशनिघोषवदापद्रूपा न तान् । अनर्थशब्दान्मयट्प्रत्ययः । गिरं किति विक्षिपति ॥ १० ॥ हृदय इति ॥ है दमयन्ति, सः ते बालभः नलः तव हृदय एवास्ति वर्तते । तदपि तथापि किं विषीदास खिद्यसे । हे सखि, यतो हृदि परं हृयेव वर्तते बहिर्न वर्तते खलु । तत एव विषयाते खिटाते । सदेर्भावे लट् । यतः स्मर्यत एव । न तु दृश्यते । अतो मे विषाद इत्यर्थः ॥ १०८ ॥ स्फुटतीति | ह भैमि, मदनोष्मणा कामज्वरेण, हारमणौ हृदया- लकार में स्फुटीत विदलति सांत, अद्य ते तव हृदयं वक्षोऽपि' अलङ्कतं न भवतीत्यनलकृतं अपरिष्कृतं जातम् । अथ हृदयमन्तरङ्गमप्यनलं नलरहित कृतमित्यर्थान्तरं मत्वात्तरमाह--हे सखि, स प्रियतमः मम हृद्यपि व्यवधापितो यदि दूरीकृतश्चेत् । दधातेय॑न्तात्कणि कः । "अर्तिही" इत्यादिना पुगागमः । तदा हतास्मि । वक्रोक्तिरलङ्कारः । लक्षणमुक्तम् ॥ १.९॥ इदमिति ॥ सा भैमी, इदं पूर्वोक्त सखि इतास्मीति वाक्यं उदीय उधार्य. तदैव मनसि मतिमन्मथपावका प्रबकामा सती. अमममोह। .

·V सालल सखी प्यधित कापि सरोजदले दैनी। इदि व्यजनानिलं न्यधित कापि हिमं सुतनोस्तनौ।। अपचचार चिरं मृदुशीतलैजलजजालमृणालजलादिभिः । प्रियसखीनिवहस्स तथा क्रमांदियमवाप यथा लघु चेतनाम् ।। अथ कले कलय श्वसिति स्फुट चलति पक्ष्म चले परिभावय । अधरकम्पनमुन्नय मेनके किमपि जल्पति कल्पलत शृणु ॥ ११३ Painmanokmai- मूळ मोहसमुच्छाययोरित्यर्थद्वयेऽपि धातोः स्मरणात् । तथाहि, दुखिता सजातदुःखा, दुःखिनी सा । अनुपपत्तिमतामनलकृतमिति पशब्दश्रवण- जन्यभ्रान्तिविषयत्वादनुपपन्नामपीलार्थः । अवलम्बलवस्य हृदयसङ्गतिमात्र लक्षणस्य प्राणाधारलेशस्यापि छिदामुच्छदं क सहना, कथं सहदित्यर्थः । दुःखी द्विमस्य भ्रान्तमभ्रान्त वानिष्टसंवेदनमतिदुःसहमती युक्तमस्या मूर्छनमिति भावः । अर्थान्तरन्यासोऽलधारः ॥ १० ॥ अधितेति ॥ कापि सखी सुननाभैम्या मुख सलिलं अधित आहित. यतीत्यर्थः । कापि स्तनौ सरोजद (यधित पिहितवती, घटियागरिरलोपमवा- प्योरुपसर्गयोः' इत्यपरकारलोपः । कापि हीद व्यजनानिल व्यधित विदितक्ती। तालबन्तेन वीजयामासेत्यर्थः । काग तनो शरीरे हिमं नन्दनम् । 'चन्दनेऽपि हिमं विदुः' इति विश्वः । न्यधित निहितवती ॥ १११ ॥ उपचारेति ॥ म नियसग्वीनिवहः भृदुशीतलैजल जजालमृणाल- जलादिभिः, जलजजालैः पनसमूहै:, मृणाल लैः, आदिशब्दाधजनादिसाधन- विशेषैः, क्रमाधिरं तथोपचचार । यधेयं भैमी लघु क्षिप्रं चेतना संज्ञामवाय ॥ अथ भैम्याः कलादयस्सप्त सरूपस्तामां तदशापरीक्षाव्यप्राणी मियः कलकलं श्लोकद्वयेनाह-अथेति ॥ अथानन्तरं, इति गिरः शुश्रुविर इति सम्बस्थाः। ता एवाह---हे कले स्फुटं व्यकं श्वमिति प्राणिति कलय भाकलय। " ·रचय चारुमते स्तनयोति गणय केशिक अपगृहाण तरङ्गिणि नेत्रयोर्जलाराविति अविरें गिटः ॥ कलफलस्स तदाळिजनाननादुदलसद्विपुरत्वरितरितः। यमधिगम्य सुतालणमेतवान द्रुततरस्स विदर्भपुरन्दरः ।। ११५॥ कन्यान्तःपुरबोधनायं यदधीकारान्न दोषा नृपं द्वौ मन्त्रिप्रवाश्च तुल्यमगदंकारश्च तावूचतुः । देवाकर्णय सुश्रुतेन चरकस्योक्तेन जानेऽखिलं स्वादस्या नलदं विना न दळने तापस्य कोऽपि क्षमः।। । हे चले, पक्ष्म नेत्रलोम चलति चक्षुरुन्मिवतीत्यर्थः । परिभाषय परामृश । हे मेनके, अधरकम्पनमोष्टचलननुनय तर्कय । हे कल्पलते, किमपि जल्पति शृणु ॥ ११३ ॥ रचयेति ॥ हे चारुमते, स्तनयोवृतिमावरणं रचय । हे केशिनि, असंयतं विसस्तं, कैश्यं केशसमूह, “केशाश्वाभ्यां या छावन्यतरस्याम्" इति यञ्प्रत्ययः । गणय चिन्तय । बधानेत्यर्थः । हे तरहिणि, नेत्रयोजलशराक्श्रु. प्रवाही, अवगृहाण बधान । इति गिरशुश्रुविरे श्रुताः ॥ ११४ ॥ कलकल इति । तदा तम्मिन् सखीजनव्याकुलकाले, आळिजनाननात् सखीगुखावरितः सम्भ्रमाक्तिभिः, विपुलो महान् ,सः कलकलः उदलसदुत्थितः। यं कलकलमधिगम्याकर्ण्य, स विदर्भपुरन्दरः भीमभूपतिः, द्रुततरोऽतित्वरितः, सुतालयमेतवान् कन्यान्तःपुरं प्राप्तवान् ॥ ११५ ॥ कम्येति ॥ कन्यान्तःपुरस्य बोधनाय' योगक्षेमानुसन्धानाय, यदधी- काराणयोमन्त्रिवैयारधीकारानियोगात् । उपसर्गस प्रश्नमनुष्य बहुलम् इति दीर्घः । दोषाः परपुरुषप्रवेशादयो वातादयश्च र सन्तीति शेषः । मलित - ·गंपदप्यभिधीयमाम मेदव्ययाति मिथःप्रतिपातमेव' तुतख पपतुर्नृपतेर्न किश्चि- ट्रैम्यामनिष्टशतशङ्कितयाकुलस्य ॥ ११७ ॥ . - भवतिपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति वचनात् । ती मन्त्रिप्रवरच अगदमपरोग, रोतीत्यगदवारो वैद्यश्च । 'रोगहार्यगदंकारो भिषग्वैद्यश्चिकित्सक' इत्यमरः । कर्मण्यण , कारे सत्यागदम्य " इति मुमागमः । द्वौ नृपं तुल्यमेकवाक्यमूचतुः । देव राजभाकर्णय, सुश्रुतेन सम्यक्च्छुलेन, चर एव चरको गूढचारः, तस्योफेन वाक्येन । अन्यत्र सुश्रुतेन चरकस्याक्केन चरकार्यप्रणीतान्थेन, अखिलं ताप निदानं, जाने । अस्तापम्य दलने निवर्तने, नलं राजानं ददातीति मलद, तत्सकटकं विना । "आतोऽनुपसर्गे कः" । अन्यत्र, नलदमुशीरं विना 'मूलेऽयोशीरमस्त्रियाम् । अभयं नलदं सेव्यम्' इत्यमरः । कोऽपि ममों स्थात् । “शकि लिङ्" इति शक्याथै लिङः । अन्न द्वयोरपि नलदयोः स्वात् केवलप्रकृतश्लेषोऽलकारः ॥ ११६ ॥ ताभ्यामिति ॥ ताभ्यां मन्त्रिभिषक यां, भेदव्ययों नामाभेदः एवाहतिर्यस्य तत् भेदव्ययाकृति, अभिन्नाकारमेकरूपं यथा तथा, युगपदेकदा अभिधीयमानं नलदादिवाक्यमिति शेषः । मियोऽन्योन्यं प्रतिपात रोक स्म तन्मियःप्रतिघातं मियाभिन्नमेवाभूत् । अभिशनयोगवाद Form भिमाकवाक्यवत् प्रतीयमानमपि तत् भिन्नार्थ वास्यद्वयमेवासीदिलायः । राक्षस्तु म तंत्र दृष्टिरित्याह । भैम्यां विषये अनिष्टशतशक्तिया अनिष्टानेकशा- आकुलस्य विवलचित्तस्य, "प्रेम पश्यति भयान्यपदऽपि " इति न्याया- शिविमाको तस्य नृपतेः भीमस्य धोत्रे तु किचिन पपतुः न किमिपूर्व मायाकलन्त:करणतया सदाको नातीय कर्ण वतवावियः ॥VI " ·द्रुतविर्गमितविप्रयोगचिहामपि जनयों दूपतिः पदमणमाम् । मकलयासमाशुगाधिमनां झटिति पराशयवेदिनो हि विज्ञाः ॥ व्यतरदथ पिताशिषं सुतायै नवशिरसे मुहुरुन्नमय्य मौलिम् दायितमभिमतं स्वयंवर त्वं गुणमयमाप्नुहि वासरैः कियद्भिः ।। वदनु स तनुजासखीरवादीत्तहिनऋती गत एव हीदृशीनाम् । असुममपि शरायते शरीरे तदुचितमाचरतोपचारमस्याम् ।। १२० ग दुतेति ॥ नृपतिः द्रुतविगमितविप्रयोगविहां दागपसारितशिशिरोपर्चार- चितामपि, पदप्रणम्रो पादपतिता, "उपसर्गादसमासेऽपि जोपदेशस्य" इति गत्वम् । तनयामसमाशुशोधिममा मदनव्यधाममां, अकलयनिश्चिकाय । तथाहि विज्ञाः प्रवीणाः । 'प्रवीणे निपुणाभिज्ञविज्ञनिष्णातशिक्षिता' इत्यमरः । अडिय. विलम्बेन, पराशयवेदिनो हि प्रकाशकलिङ्गमन्तरेण आकारमात्रेण परोशित निश्चिन्वन्तीत्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ११८ ॥ व्यतरदितिः। अथ पिता भीमः नतशिरसे लबानतमुखायै सुतायै दमयन्त्यै, मौळि मुखमुन्नमय्य । हे वत्स, कियद्भिः कतिपयरव वासरैः स्वयंवरे त्वं गुणमयं गुणाढ्यमभिमतं दयितमाप्नुहोत्याशिष मुहुर्कातरत् ॥ ११९ ॥ तान्विति ॥ तदनु आशीर्वादानन्तरं, "अनुलक्षणे " इति कर्मप्रवचनीय- र पलमुजासखाः सुताक्यस्याः, भवादीदूचे । किं तत्तदाह---हि परमात् , तुहिनती शिशिरकाले, "ऋत्यकः" इति प्रकृतिभावः । गते निर्मत एष, बसन्ते पुष्पपरिणामात्तापस्य दुःसहत्वाञ्चति भावः । ईदृशीनां कॉमलाशीना, चौवनप्रविष्टानां शरीरे कुसुममपि शरायते शरवदाचरति । तद्वदुःसहं भवतिका एकत्र गात्रमार्दवादन्यत्र मदनबाणत्वाचेति भावः । वृत्तस्मादयां कोमलाया एपल्याच उचितं, योग्यमुपचार, प्रतीकारमावर ..

·बिबिसवयस्यया यः स्वयममिळव्य वरिष्यते बरीवान शमनयानया तदाप्तुं रुचिरुचिताथ भवद्विधाभिषामिः एवं यद्वक्ता नृपेण तनया नाप्रच्छि लज्जापर्द यन्मोहस्स्मरभूरकल्पि वपुषः पाण्डुत्वतापादिमिः। यथाशी: कपटादवादि सदृशी स्यात्तत्र या सान्त्वना तन्मत्वालिजनो मनोऽब्धिमतनोदानन्दमन्दाक्ष्योः ॥१२२ .. कतीति ॥ किच, कतिपयदिवसः अल्पदिनैरव, वो युष्माकं, क्यस्थयां सख्या भैम्या, वरीयान् श्रेष्ठः, पुमान् स्वयमभिलष्य कामयित्वा वरिष्यते । यं कामयते तं वरिष्यतीत्यर्थः । ससस्मादयदानी, अनया दमयन्त्या (का), भवतीनां विधेय विधा शायां तासां भवद्विधानां सखीनां, सर्वनानो वृत्तिमाचे पुंवद्भावः । अभिधाभिरुक्तिभिया कशिमशमना कार्यनिवर्तना, तया उपायभूतया रुचिः कान्तिः, प्रीतिश्च, आप्तुमुचिता भाप्तघ्या, स्वयंवरपर्यन्तं भवदुपलालना वचनैः खदं विहाय प्रसन्नया सन्तुष्टया, च स्थातव्यमित्यर्थः । तेस्यादिश्लोक- चतुष्टयं पुष्पितामा मृत्तम् ॥ १२१ ॥ पवमिति ॥ एवं नदता नृपेण, तनया दमयन्ती, लखापदं लज्जाहेत. नापृच्छि न पृष्टति यत् । ज्ञातांश प्रश्रायोगादिति मावः । पृच्छेहादित्वा- वप्रधाने कर्मणि लुट् । मोहो मूर्छा च वपुषः पाण्डवतापादिभिर्लिीः स्मरभूः कामजोऽकल्पि निश्चित इति यत् । तत्र तस्यो पुथ्यां, सदशी अनुरूपा या सान्त्वना लालनोकिस्स्यात् । सा चाशीः कपटाइपितमाप्नुहीत्याशीर्वादण्याजा. दवादीति च यत्, तत् सर्व मत्वालाच्य, आळिवर्गः मनः खचित्तं, मानन्द- मन्दाक्षयोः अग्धिमतनोत् । लजानन्दसागरीचकारेयर्थः । खेष्टसिद्धरानन्दः खरहस्सप्रकाशनाला ॥ १२२ ।। .

·श्रीहार कक्सिजराजिमादालाहीरस्सुतं श्रीहीरस्सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामलदेवी व यम् । तुर्यस्स्थैर्यविचारणप्रकरणभ्रातर्ययं तन्महा- काव्येऽत्र व्यगलनलस्य चरिते सर्गो निसर्गोज्ज्वलः ।। श्रीहर्षमिति ॥ श्रीहर्षमित्यादि सुगतम् । तुर्यश्चतुर्थः । "चतुरश यतावाद्यक्षरलापन" इति साधुः । स्थैर्यविचारणं नाम खप्रणीतप्रकरणं त भ्रातरि मत्समानकर्तृक इत्यर्थः ॥ १२३ ॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल- मलिनाथसूरिविरचिते नैषधव्याख्याने जीवातुसनाख्याने चतुर्थः सर्गः समाप्तः। : ARMAOBATTERTENSAR ·पञ्चमः सर्गः -womeme- वावदागायतका नरेन्द्रान् स स्वयंवरमहाय महीन्द्रः । सावदेव ऋषिरिन्द्रदिक्षुर्नारदस्त्रिदशधाम जगाम ॥ १ ॥ मात्र चित्रमनु तं प्रययौ यत्पर्वतस्स खलु तस्य सपक्षः । नारद जगतो गुरुरुक्षेविस्मयाय गगनं विललले ॥ २ ॥ अप दमयन्तीखयंवराय इन्द्राद्यागमनं वक्तुं तदुपयोगितया नारदस्या- लोकगगामाह-यावदिति ॥ अथ स महीन्द्रा भीमभूपतिः, स्वयंवरमहा लयबसाय, नरेन्द्रान् , यावदागमयते भागमननानयनेन विलम्बत हत्या 'भाषमे क्षमायामात्मनेपदं वकव्यम् । 'क्षमोपेक्षाकालहरणमिति काशिका तावदेव, ऋषिनारदः, "ऋत्यक" इति प्रकृतिभावः । इन्द्र दिक्षुरिन्द्रविधु- स्सन्, मधुपिपासुबत् । गम्यादिपाटाहितीयासमासः । त्रिदमधाम स्वर्ग प्रतिजगाम । सर्गेऽत्र खागता वृतम् । “खागतेति रनभागुरुयुग्मम्" इति लक्षणात्॥१॥ आय षड्भिस्तद्गगनप्रकारं वर्णयति-नेत्यादि ॥ पर्वतो नाररससी मुनिः शैलब । 'पर्वतशैलदेवोः' इति विश्वः । त नारदमनुप्रययाविति यत् । अत्र.विमाश्चर्य न । कुतः स पर्वतस्तस्य नारदस्य सपक्षस्सखा खल पक्षवावे. ति गम्यते । उभयथाप्यनुयानं युक्तमवेति न चित्रमित्यर्थः । किंत, जगतो कास्य, उन्नतः, गुरुराचार्यः, तस्मादलधुश्च, स नारदस्तु, विसायाम गणन विकल लामामा । तमान विस्मयाय भवतीत्यर्थः । गुरुद्रव्यस्य पतनपाईन उत्पननं विक्वमिति श्लेषोत्यापितो विरोधाभासोऽलङ्कारः ॥२॥ [२०७] ·गच्छता पधि विनैव विमानं व्योम तेन मुनिना विजगाहे । साधने हि नियमोऽन्यजनानां योगिनां तु तपसाखिलसिद्धिः ॥ खण्डितेन्द्रभवनाद्यभिमानान लाते स्म मुनिरेष विमानान् । अर्थितोऽप्यतिथितामनुमेने नैव तत्पतिभिरङ्गिविननैः ॥ ४ ॥ तस्य नापनभिया तपन: स्वं तावदेव समकोचयदर्चिः । यावदेष दिवसेन शशीव द्रागतप्यत न तन्मह्सैव ॥ ५ ॥ .. मच्छतेनि ॥ पथि विमान व्योमयानं विनैव गच्छना तेन मुनिना, व्योम विजगाई प्रविष्टम् । तथाहि, साधने उपाये नियमोऽवश्यंभावः क्रिया- सिदी नियत माधनान्तरापेक्षत्यर्थः । अन्य जनानामस्मदादीनां, योगिनां तु, तपसा योगधर्मेण वा खिलमिद्धिसार्वकागिदिहि, तस्मान्महायोगिनोऽस्य किं विमाननति भावः। गामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्य सः ॥३॥ खण्डितेति ॥ एष मुनिः, स्वण्डिता निरस्त., इन्द्र भवनादीनामभिमागो- ऽहमारा यस्तान ततोऽपि समृद्धानित्यर्थः । विमानान् देवगृहान , लात म्म अनिचकाम । किंबहुना, अधिविनत्रैः पादपतितः, तत्पतिभिर्विभानाध्यक्षदेवैः अर्थतः प्रार्थितोऽiप, अतिथितामातिनं, नैवानुमने । एतन्मानविलम्बना- सहिष्णुतयेत्यर्थः ॥ ४ ॥ तस्येति ॥ तपनोऽ', तस्व मुनेः (कर्मणि), तारनादिया, सन्तापो- ऽस्य भविष्यतीति अगेन स्वमात्मीयमचिम्ले जस्तावदेव प्रागेव समकोचयत् सचितवान् । यावदप, तपनो दिवसेन दिवा आतपेन, सौजसा शशीव, तन्मामा नस्य नेजरीव नाक सपदि स्वयमेव नातयत मुनितापनादात्महाने- नरममोच ति मत्वा नन्दप्रकाश: स्थित इत्यर्थः । तथा च, सूर्यादपि तेजिष्टो मुनिति भावः ॥ ५ ॥ - .

·अचमः सर्गः।
२०९
पर्यभूदिनमणिजिराज यत्करैरहह तेन तदा तम् ।
पर्यभूत् खलु करैद्विजराज: कर्म कस्स्वकृतमत्र न भुते ॥ ६ ॥
विष्टरं तटकुशाळिभिरद्भिः पाथमय॑मथ कच्छमहाभिः ।
पद्मवृन्दमधुभिर्मधुपर्क स्वर्गसिन्धुगदितातिथवेऽम्मै ॥ ७ ॥
स व्यतीत्य वियदन्तरगाधं नाकनायकनिकेतनमाप ।
सम्प्रतीर्य भवसिन्धुमनादि ब्रह्मा शर्भमरचारू यतीव ॥ ८ ॥
पर्यभूदिति ॥ दिनमा , जिगर पर, यामणोलमम, करै-
रंशुभिः, हस्तैश्च, पर्यभूत् परि वानिति यः । नन परिभवन (हंतुना) तदा
नारदागमनकाले, तं दिनमणि, द्विज जो वहाणोत्तमचन्द्रश्न, कररंशुभिहस्तैश्च,
पर्यभून् । अहह । स्वकृतदिजग परिभवदापात स्वयमा नेन परिभूत इत्यर्थः ।
तथा हि, त्र जानलोके. कः तं (कर्म) न भुझे । मलेणापि स्वकर्मफल-
मनुभाव्यमेवेत्यशान्तरन्यामार्थः ॥ ६ ॥
विपरमिति ॥ अब वर्गमिन्धुर्मन्दाकिनी, अतिथय अस्मै नारदाय,
तटकुशानामाळिभिराम निर्विष्टा मा. " वृक्षासनसावित्रः" इति षत्वनिपातः।
अद्भिः पाद्य पादा जल, कन्दमा भलताभिः, अयं अर्धार्थ पुष्पफलादि,
"पादाभ्याच" इति तान्ये यन्याः । र वृन्दानां मधुभिर्मकरन्दैः,
मधुपर्कश्च, अदित दत्तवती । दवा लुई लङ् ॥ ७ ॥
-
स इति । स मुनिः, अगाधं विदन्तनभोऽभ्यन्तरं, व्यतीत्य । नाक-
नायकनिकेतनं इन्द्रभवन, यता योगी, अगदि, भवसिन्धु संमाराब्धि, सम्प्रतीर्य,
शर्मभरचार परमानन्दसुन्दरं, ब्रह्म परमात्मानमिव आप ॥ ८ ॥

·२१० अर्चनाभिरुचितोचतराभिचार तं सदकृतातिथिमिन्द्रः । यावदकरणं किल साधोः प्रत्यवायधुतये न गुणाय ।। ९ ।। नामधेयसमनासखमद्रेरद्रिभिन्मुनिमथाद्रियत द्राक् । पर्वतोऽपि लभतां कथमी न द्विजस्स विबुधाधिपलम्भी ॥१०॥ तगुजादतिवितीर्णसपर्याइयोद्रुमानपि विवेद मुनीन्द्रः । म्यस्सहस्थितिभुशिभितया तान् दानपारमितयैव वदान्यान् ।। अर्चनाभिरिति ॥ इन्द्रः, तमतिथि भुनि, उचिताद्विहितात, उम. तराभिधि-मः, अर्चनाभिः पूजाभिः, चार सदकृत सत्कनवान् , आइतवा- नित्यर्थः । "सादगनादरयोः सदसता" इति निपातनात् प्राक प्रमोद । अधि. काचरणे हेतुमाह --याचदई यावदुक्तं, “यावदवधारणे” इत्यव्ययीभावः । यावर करणम् इति पठीतत्पुरुषः । साधोः श्रद्धालोः, प्रत्यवायधुतये अकरणदापनिवारणाय गुणायोलवीय न किल न खलु । सामान्येन विशेष- समर्थन पऽथालारन्यासः ।। १ ।। नामधेयनि यि नारदसत्कारानन्तरं, अदिभिदिन्द्रः, अंद: पर्वतम्य, नाम सालमा नामसामान्येन ससाय नत्सवं मुनि पर्वतात्य, द्राक द्रुत- मद्रमा सकृयान । पर्वतः पर्वतारे: कथं सत्कारमलभतेखत्राह पर्वतोऽपि सविना विभःधिप देवेन्द्र, पण्डितोत्तमं च लभते प्राप्नोतीति तल्लम्भी । " विशुष्मः पण्डिने वे" इति विश्रः । स मुनिः, कथमची पूजा, न लभतां, भनागवेलर्थ । द्विाऽभ्यागतो महतः प्रतिपक्षादपि विकिनः पूजां लभत इन कारः ॥ १० ॥ अदिति ॥ मुनीन्द्रो नारदस्तान् प्रसिद्धान् द्योट्ठभान् कल्पवृक्षानपि, अनिवार्णसपर्यादतिमात्रदलपूजात्, तस्येन्द्रस्य, भुजाद्धस्तादेव, गुरोः, खः तर्ने, रस्थित्या सहवासेन, सुशिक्षितया स्वभ्यस्तया, दानपारमितानाम दान- मतगताप्रतिपादको ग्रन्थविशेषः। तयैव कारणेत वदान्यान् विवेद । इन्द्र- ·२११ मुद्रिवान्यजनसङ्कथनस्सन्नारदं बलरिपुस्समवादीत् । आकरस्वपरभूरिकथाना प्रायशो हि सुहृदोस्सहवासः ।। १२ ।। सं कथानुकथनप्रमृतायां दूरमालपनकौतुकितायाम । भूभृतां चिरमनागमहेतुं ज्ञातुमिच्छरवदच्छत्तमन्युः ॥ १३ ॥ प्रागिव प्रसुवते नृपवंशाः किन्नु सम्प्रति न वीरकरीरान । ये परप्रहरणः परिणामे विक्षता: भितितले निपतन्ति ॥ १४ ॥ हस्तः कवृक्षाणामपि दानविधोपदेष्टेयुत्प्रेक्षिततानाः। 13-13 गो. दार्यमस्येति भाव. ॥ ११ ॥ मुद्रितेति ॥ बलरिपरिन्द्रः, गुशिलान्यजनको निचार जना- लापस्सन , नारदं समवादीत । तेन सह महायमका संशय नदाह --'प्रायशः सुहृदोमित्रयोस्साहनास गङ्गमः, पेस: परे र खपरे तेषां याः भूरयः कथाः प्रगातास पावर: च. नाई, नामियत: भावात्, सवादमिद्धिरित्यर्थान्तरन्यासाभिप्रायः ॥ १२॥ तमिति ॥ शतमन्युशतक]. । 'गन्धुम ना कि इत्यमरः । आलपनकोतुम्तिायां आभाषणोत्कट यां, उर थानाध14. प्रत्यु- तराभ्यां दूरगताया सत्या, प्रासानुप्रसत्या, समय: । पराप्रभृति । भूभृतां राज्ञा, अनागमनहेतुं ज्ञातुमिच्छुस्सन् । तं नारद, अदद दन्यर्थः ॥ प्रागिति ॥ नृपवंशा. राजकुलान नृपा एव वंशा: वेणश्च । 'वंशो वेणी कुले वर्ग' इति विश्वः । प्राह पूर्वमिव । सम्मान, वीरानेव करीरानरान् । 'वंशाकरे करीरोऽस्त्री' इत्यमरः । न प्रसुवत न जनयन्ति । किंनैरत आह । य इति ॥ ये वीरकरीराः, परिणामे परिपकावस्थायां, परेषा- मरीणां अन्येषां च । 'परं दूनान्यमुख्येषु परोऽरिपरमान्मनोः' इति वैजयन्ती । प्रहरगैरायुमैः दात्रादिभिश्च, विक्षतास्मन्तः । क्षितितले नितान्त ॥ १४ ॥ - ·२१२. पार्थिवं हि निजमाजिषु वौरा दूरमूर्चगमनस्य विरोधि गौरवाद्वपुरपास्य भजन्ते मत्कृतामतिथिगौरवऋद्धिम् ॥ १५ ॥ साभिशापमिव नातिथयन्ते मां यदद्य भगवन्नुपयान्ति । तेन न श्रियमिमां बहुमन्ये स्वोदरैकभृतिकार्यकदर्याम् ॥ १६ ॥ पूर्वपुण्यविभवव्ययलब्धास्सम्पदो विपद एव विमृष्टाः । पात्रपाणिकमलार्पणमासा तासु शान्तिकविधिविधिदृष्टः ॥ १७ ॥ । ततः किमत आह-- पार्थिवमिति ॥ वाराः पूर्वोक्ताः रणपातिनः, पार्थिवं पृथिवाविकार, अत एव गौरवात् गुरुत्वगुणयोगित्वादूर्वमनस्योत्पतन- कर्मणः, पार्थिवत्वावलोकप्राप्तेश्च, दूरमत्यन्तं विरोधि निज वपुः, आजिषु युद्धेषु अपास्य मकृतामतिथिसत्काररतस्य ऋदि समृद्धि, "त्यकः” इति । प्रकृतिभावः। भजन्ते । तादग्वीराला स्वस्यातिथिलाभो न स्यादिति भातः ।। ननु तदला तेषामेव सत्कारहानिस्तव तु न कदाचित् निारयन आह-साभिशापमिति ॥ हे भगवन् मुने, ते वारा: अतिथयः, अभि- शापेन मह वर्तत इति साभिशापं मिथ्याभिशप्तमिव । अथ मिशभिशंसनं अभिशापम्' इत्यमरः । मामा नोपयान्तीति यत् । तेन हेतुना । बादास्यै. कस्यैव, नतिकार्येण पोषणकृत्येन कद- कृपणाम् । इत्यमरः । “आत्मानं धर्मकृत्यं च पुत्रदारांश्व पीडयेत् । लोभाद्यः पितरों, भ्रातृन् स कदर्य इति स्मृतः” इति च । इमां श्रियं न बहु मन्ये अतिथिसत्कार- शुन्यस्य श्रीवैफल्यमेव मे क्षतिरिति भावः ॥ १६ ॥ पूर्वति ॥ पूर्वपुण्यविभवस्य व्ययेन लब्धास्पम्पदो विमृष्टाः विचारिताः विपद एवं । सद्यः खोदयेन पुरा कृतसुकृतनाशकरनादिति भावः । तासु विपरवापट्टपसम्पत्यु । आसां सम्पदा पात्राणां विद्याजातितपोवृत्तसम्पन्नानां पाणिकमलेम्वण दानमेव विधिदृष्टश्सास्त्रदृष्टः शान्तिकविधिः शान्तिकर्मानुष्ठान, नष्टसुकृताटाप उत्कृष्टमुवृतोत्पादनादिति भावः । अनेन बीजाकुरन्याय उक्तः । 'कर्ये कृपणक्षद - ·२१५ 14 सहिमृज्य मम संशयशिल्पि रफीतमंत्र विषये सहसाघम् । भूयतां भगवतश्रुतिसारैरद्य वाग्भिरघमर्षणभिः ।। १८ ।। इत्युदीर्य मघवा विनयधि वर्धयनवहितत्वभरेण । चक्षुषां दशशतीमनिमेषां तस्थिवा- मुनिमुखे प्रणिधाय ॥ १९ ॥ वीक्ष्य तस्य विनये परिपाक पाक मनपदं स्पृशतोऽपि । नारदः प्रयदगद्गदयोक्त्या विस्मितस्मितपुर-सरमाख्यत् ॥ २० ।। - तदिति ॥ तत्तस्मात् , अत्र विषय मान्न, मम सशयस्य शिल्पि तजनक स्फीतं प्रभूतं, अधमेनः तन्मूलवामियाज्ञानस्यति भावः । यद्वा, संशयः शिल्पी जनको यग्य तदध दु.रा, दुःख तत्वात् मशयस्येति भावः । दुःखैनोव्यसनेष्वघम्' इति वैजयन्ती । सहसा विमृज्य निवर्त्य, भगवतो वाग्भिरद्य श्रुतिसादसारेः, कगामृतश्च । अभिषणऋग्भिः अघमर्षणीभिः ऋग्निः । “स्त्रियाः पुवत् " इत्यादिना पुनटानः । भूयताम् । मात्र लोट् । राज्ञामनागमन कारण मससिग्धं बृहीत्यर्थः । अब मुनिवाक्येष्वारोप्यमाणस्य अधमर्षमावस्य प्रकृतापहरणोपयोगात परिणामालार: । “आरोग्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः" इति लक्षणात ॥ १८ ॥ इतीति ॥ मघवा इन्द्रः, इत्यदोय अवहितत्वभरण एकाप्रतातिशयेन, विनयपि विनातिशयं वर्धयनानेमेषाञ्चक्षुषां दशशती, दशानां शतानां समाहारः दशशता सहस्र, "तद्धितार्थ" इत्यादिना समादार द्विगावकारान्तो- त्तरपदत्वात् स्त्रियां “द्विगाः" इति डीम् । एतन शतमखी व्याख्याता । मुनिमुखे प्रणिधाय तस्थिवान तस्थौ । लिटः कसुरादशः ॥ १९ ॥ वीक्ष्यति ॥ नारदः पाशासनपदं स्पृशतोऽपादत्वे तितोऽपि । तस्येन्द्रस्य विनय परिपाकं प्रकर्ष वीक्ष्य विस्मितस्मन् सविसायस्सन् कर्तरि कः। प्रमदगद्गदयोतया हर्षविखरया वाचा, स्मितपुरस्सर मितपूर्वमाट्यदाचचक्षे । " अस्यतिवकिलकातिभ्योऽङ्" इत्यङ्प्रत्ययः ॥ २० ॥ .

·२१४ मिक्षिता शतमखी मुकृतं यत्तत्परिश्रमविदरस्वविभूतौ । तत्फले तव परं यदि हेला क्लेशलब्धमधिकादरई तु ॥ २१ ॥ सम्पदस्तव गिरामपि दूरा यन्न नाम विनयं विनयन्ते । श्रद्दधाति क इवेह र माक्षादाह चेदनुभवः परमारः ।। २२ ।। . . - मिक्षितेति ॥ शनानां मखानां गमाहार: शतमखी (दात्री), यत् सुकृतं, भिक्षिता याचिता । भिक्ष: दुईदित्वादप्रधाने कर्मणि 'तः । तत्फले तस्य सुकृतस्य फले, स्ववियतो निजैवरे हेला अवज्ञा अनास्था यदि । “हे लावला इति वै जगन्ती परिश्रमवियो यात्राक्केशाभिज्ञस्य ! तव परं केवल सीव । नान्यस्येन्मार्थः । 'पातमागामार रेपु केवल' इति विधः। याचक एव याच दुःस जानातीति भावः । •नु पनिनां दातृत्वं किं चित्र तमाह- क्लेशेति ॥ 2 केशलब्ध दु आँ कादरदं अतिलोभकारि दुस्त्यज, त्वन्नु मसशन क्लेशलब्धमाश्यमर्थिसाकरोमानि कथन चित्रमित्यर्थः । अत्र क्लेश- वाक्येन हलासरार्थनादावयाहतुकं का पलिङ्गमलकारः । “हतो(यपदार्थ- वे कायलिमुदारनम्" इति लक्षणात् ॥ २१ ॥ सम्पद इति ॥ किं बहुना, तव सम्पदो गिरामपि दूराः अगोचराः, कुनः, यदाम्माद्विनयं न विनयन्ते नाम न लुम्पत्ति खलु । नया लट् । “खरिः" इत्यादिना आमनेपदं “केतस्थे चाशरीरे कमांग" इत्यम्मारिति केचित् । तदसत । सम्पदा करणां मचेतनत्वेन कर्मणो विनयम्येन्द्रियनिएत्वेन चाकर्तृ. स्थत्वा देति । भाः स्तोतुनशक्या इत्यर्थः । किं हि विनयोसरत्वे पर पाप्तः प्रमाणभूतः साक्षादनुभयः प्रत्यक्षादनुभवः, नादचत्कः इव को वा श्रदधाति. विश्वसिनि न कचिदित्यर्थः । त्वसम्पदा विनयोत्तरत्वे साक्षादनुभवतां मादृशा. मेव प्रद्धा जायत नान्येषा, प्रायेणान्यत्र सम्पदा विनयहारित्वात् । किंबहुना, वयाग न श्रगाम इति भावः । अत्र सम्पदा वाग्गोचरस्वेऽपि तदगोचरत्वो- तया असम्बन्धरूपातिशयोकिः ॥ २२ ॥ , म ·२१५ श्राभरानाताथसात्करवाणि स्वोपभोगपरता न हितेति । पश्यतो बहिरिवान्तरपीयं दृष्टिसृष्टिरधिका तव कापि ।। आ: स्वभावमधुरैरनुभातावकर नितरान्तरळारस्मः । द्यां प्रशाधि गळितावधि झालं मात्र माधु विजयसा विडोजः ।। समयविक्षततनुम्रवासमाळितालिकांप जालपनाम । यत्त्विहानुपगम३शृणु राज्ञा । नासतम नमुदन्तम् ।। २५ ।। श्रीभरानिति ॥ ..... मन तिथिसाता दागनानिथ्य- धीनं, “देये त्रा च' इस कारन Rifair नी । विभ्यर्थे लोट । “आलमस्त १६" पनि मानः । तमरित्यं, न दिता न प्रेयरकरि रगती जलः प्रमाणस्य च तन बहिरिव देह इस अन्तरात्मन्यपि कापीय : ज्ञानरनिरा ! मानेऽक्षिदर्शने' इत्यमरः । अधिक असाधारण । भारपि दृश्योः शब्दोपानयोरमेदाध्य- वमायेन बहिरिवेत्युपमा ॥ २३ ॥ आ इति । विभकम । बिड भने । सुघलक्षण: कः । तदोजी यस्य तस्य नम्बुधि: हे विडोजः, स्वभावमधुर : निसर्ग:मणीयः, तवेमे तावकाः, " तबकममकावकवने" इल्यणि नवकादेशः । तानुभावरेश्वरतितरामस्यन्तम् , भव्ययधादाम्प्रत्ययः । तरला: लोलाः आनन्दलहरीमन्नाः म इमर्थः । या इत्यानन्दास्वादानुकारः। गलितावधिकालमनन्तकालम् । अत्यन्तमयोग द्वितीया । यां स्वर्ग साधु प्रशाधि पालय । माधु, विजयस्व सर्वोत्कृष्ट भव । “विपराभ्यां जेः" इत्यात्मनेपदम् ॥ २४ ॥ एवमिन्द्रमभिनन्य, प्रश्नस्योत्तरमाह-~सह येति ॥ समये समरे, विज्ञताभ्यः प्रहृताभ्यः तनुभ्यो गानेभ्यः, स्रवद्भिररसग्भिः क्षाळितानि निर्णि- कानि अखिलनि निजान्यघानि येषां तेषामत एव लघूना निराणां राज्ञा . .

·२१६
नैषधकाव्ये
सा भुवः किमपि रनमनध भूषणं जयति तत्र कुमारी ।
भीगभूपतनया दमयन्ती नाम या मदनशस्त्रममोघम् ॥ २६ ॥
सम्प्रति प्रतिमुहूर्तमपूर्वा कापि यौवनजवेन भवन्ती ।
आशिखं सुकृतसारभृते सा कापि यूनि भजते किल भावम् ।।
कथ्यते न कतमस इति त्वं मां विवक्षुरसि किं चलदोष्ठः ।
अर्धवर्त्मनि रुणसि न पृच्छां निर्गमेण न परिश्रमयनाम् ।। २८॥
.
.
-
बद्यस्मात् कारणादिह स्वगऽनुपनमो नागमः तत्कारणभूतं जगासु युवानः
तेषां मुदमानन्दकारण असाधारणाथै, अभेदेन व्यपदेशः । तं प्रसिद्धं उदन्त
वाला . प्रांततान्त उदन्तः" इत्यमरः । शृणु । अत्र क्षालनाघ-
पदार्थम्य विशेष साधुत्वहेतुन्वात् पदार्थहतुक काव्यलिङ्गमलकारः ॥ २५॥
सेति ।। भुवो भूषणां किम यनर्घममूल्यं रत्नम् । असाधारण स्त्रीरत्न
मित्यर्थः । कुमारी कन्या, अन्ढन्यथः ! सा दमयन्ती नाम भीमभपतनया तत्र
भुवि जयति । संकर्षण जागति, या अमाघ मदनशस्त्रम् ॥ २६ ॥
अथेन्द्रमत्सरोत्पादनाय तस्या पुरुषान्तरासक्तिञ्च वक्ति सम्प्रतीति ।।
सम्प्रतीदानी, सा दमयन्ती, यौवनस्य जवनोद्भववेगेन, प्रतिमुहू काप्यपूनों
लावण्यम यावयचपोषविशेषेणान्येव भवन्ती । आशिखं शिखापर्यन्तं, अभि.
विधावव्ययीभावः । सुकृतसारभूत उत्कृष्टपुण्यभने ईदृग्भाग्यसम्पन्न इत्यर्थः ।
क्वापि कस्मियपि यूनि भावमनुरागं भजते । (कलेल्यैतिधे ॥ २७ ॥
कथ्यत इति ॥ किञ्च, चलदोष्ठस्त्वं स युवा कतम इति मां विवक्षु-
वक्तुमिछुरसि किम् । तईि अर्धवन्योक्तं पृच्छां प्रश्न, भिदादित्वादङ् ।
न रुणत्सीति काकुः । एनो परछा निर्गमेनोच्चारणेन न परिश्रमय माखदय । कुतः,
न कथ्यते । यतः पृष्टाऽपि न कथयामि अतो न प्रष्टव्यमेवत्यर्थः ॥ २८ ॥

·नमः सर्गः । २.१७ यत्पथावधिरणुः परमस्सा योगिधीरपि न पश्यति यस्मात् । बालया निजमनःपरमाणो हीदरीशयहरीकृतमेनम् ॥ २९ ॥ सा शरस्य कुसुमम्य शरव्यं मूचिता विरहवाचिभिरङ्गैः । तातचित्तमपि धातुरधक्त स्वभ्वयंवर महारा सहायम ।। ३० ॥ मन्मथाय यदथादित राज्ञां हृतिदृत्यविधये विधिराज्ञाम् । तेन तत्परवशाः पृथिवीशारसङ्गरं गरभिवाकलयन्ति ॥ ३१ ॥ , किं कपटादकथनं त्याह --यत्पांन । परमोऽपुरस्या योगिधियः पन्थाः, यत्पथस्तस्थावधिमीना, सा गा' । बालयः निजमन एव परमाणुः । 'अणुपरिमाण मनः' इति मजगात । तमिम दरिद दरागुहा तच्छयहरीकृतं तद्गतसिंहाकृत, एम गुवान, सम्मान पश्यनि तम्मान कथ्यत इति पूर्वेणान्वयः। योगियुद्धेराप परमाणुस्वरुपमहत्वभव नान्त प्रमश शकि- रित्यज्ञानादकथनं न कपात । स तु मन्दाक्षमनाया न कथयनीयर्थः ॥२९ तर्हि कामुकीत्वमात्र वा करमस्रः जनमत माह- सेति ॥ सा मैमी, विरहवाचिभिः निव्यनकरः, काश्यपालिमादपरिवरिति भावः । सुगशरस्य कामबाणमा शरयलय, चिता । चिनिबद्धभाव येताव. न्मात्रमवगतेत्यर्थः । ती नांगत्रा व दविशेषज्ञान विना विवादापायः कथं चिन्तितस्तत्राह-तातचितमपि, (कर्म) न्यवयवरमहाय धातुम्सहायमधन अकरोत् । सहकारीचकारवः । तपित्रापि धापरणया न्यायवर एवोपाय- श्चिन्तित इति भावः ॥ ३० ॥ अस्तु राज्ञामनागमे मैं कारणामुक तबाह ----मन्मथायेति ॥ अथ विधिविधाता, राज्ञां हातः वयं रामान, तदर दु:य दूतयः । “दूतस्य भाषकर्मणोः" इति यत्प्रत्ययः । तय करणाय भन्मायामामादेशमंदित इतवाविति यत् । तेनाज्ञादानेन तत्परवशाः मन्मथपरतन्त्राः । शिसभागवत.

·येषु येषु सरसा दमयन्ती भूषणेषु यदि वापि गुणेषु । ' तत्र तत्र कलयापि विशेषो यस्स हि क्षितिभृतां पुरुषार्थः ॥ ३२ शैशवव्ययदिनावधि तस्या यौवनादयिनि राजसमाजे । आदरादहाहः कुसुमेषोल्ललास मृगयाभिनिवेशः ।। ३३ ।। इत्यमी वसुमतीकमितारस्सादरास्त्वदतिथीभवितुं न । भीमभूसुरभुवोगभिलाषे दूरमन्तरमहो नृपतीनाम् ॥ ३४ ॥ बन्समासः । पृथिवीमा रंगरमिवाकलयन्ति विषमिव मन्यन्ते । “विषं स्याद्गक गर इनि हलायुधः ॥ ३१ ॥ येष्विति ॥ किंव, दनयती, भूषणघु हारादिषु, यदि वा, गुणेषु दयादाक्षिण्यादिषु वा, गधु येषु सरमा साभिलाषा, तत्र तत्र तेषु तेषु भूषणेषु गुणेएन कलया ममापि यो विशेषः क्षितिभृतां महि स एव । 'हि हेता- वयधारणे' इत्यमरः । पुरुषार्थ प्रयोजल, यथा कथञ्चिद्भभीमनोरञ्जनमेब पुरुषार्थो न तु पराबर इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ शैशवेति ॥ कुसुमेष: कामस्य, यौवनोदयिनि यौवनप्रादुभाववति राजसमाजे विषय, तस्याः भन्याः, शेअपव्ययदिनं बाल्यापगमदिनं, अवधि सीमा यस्मिस्तत्तथा, दिनमारभ्येत्यर्थः । अहरहः प्रत्यहम् । वाप्सायां द्विभावः । अत्यन्तसयोग द्वितीया । आदशत् मृगयायामभिनिवेश: आग्रहः । उल्लास ववृधे । सर्वेषामपि यूनां भैमी यौवनोदात् प्रभृति स्मरच्यरानमेव वर्तते । न स्मरव्यसनमित्यर्थः ।। ३३ ॥ इतीति ॥ इत्थमगी नृपाः वसुमन्याः कमितारः कामथितारस्सन्तः तृच । वसुमती कामतारः । तान्छील्ये तृन् । " लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधः । “आयादा आर्धधातुके वा” इति विकल्पादुभयत्रापि णिजभावः । त्वदतिथीभवितुं सादरास्माकाहा न । तथा हि, नृपतीनां भीमभूः भैमी सुरभूः धौस्तयोरभिलाषे तद्विषयानुराग दरमन्तरं महत्तारतम्यं, अहो, स्वर्गेऽप्यसचि- - . - ·पचमः सर्ग तेन जाप्रदधृतिर्दिवमागां सङ्घयसौख्यमनुसतुमनु त्वाम् । यन्मथं क्षितिभृतां न विलोक तन्निमनामनसां भुवि लोके ।। ३५ वेद यद्यपि न कोऽपि भवन्तं हन्त हन्त्रकरुणं विरुणद्धि । पृलछ थसे तदपि येन विवेकपोछनाय विषये रससेकः ॥ ३६॥ एवमुक्तवति देवरवीन्द्रे डागर्भदि मघवाननगुद्रा । उत्तगेत्तरशुभो दि विभूनां कोऽपि मञ्जलनम: क्रमवादः ॥ ३७ रित्याश्चर्थम् । एतेन गाहमातिय मिसान्दः दमगत्या इति व्यज्यते । भीम- देशसुरदेशयोः महान् विप्रवर्ष इत्यर्थान्तरप्रतीतिः । अनोत्तरवाक्यान वर्गा- रुत्या पूर्वचास्यादतिया गारा समर्थनाद्वाक्यार्थहतुक कागल मलबारः ॥ एव राज्ञां स्वनाम काय स्वधामम्ने हेतुमाह- लेनेति ॥ यद्यम्माद्भुवि ला के मूल तत्र दमयन्या, निमनमनमो भगवतमां क्षिति- भृतां मृधं युद्ध, न निलोक न पश्यामि । तेन युद्धालामन जाप्रद प्रतिस्समूर्छ- दसन्तोषः असन्तुष्टर सन् सज धमौरय युद्धमुखम् । 'भृधमास्कन्दनं सजयम्' इत्यमरः । अनुमर्तुमनु भवितुं, बामनु त्वामुदिय, दिवं स्वर्गमागाम् ॥ ३५ ॥ वेदेति ॥ हन्तवकरुण रामुलघात हन्तारं भवन्तं कोपि न विरुणद्धि न विगृह्णाति । हन्तेति हप । बाद यद्यपि एतानायव । “विदो लटो वा" इति विदो णलादेशः । यथा त्या पारणे नपि तथापि पृष्यसे । अझ पृच्छति न विद्वानत आह .यन कारणेन विषये सोये रमसेका गगानुबन्धो जलसेकश्च विवेकस्य विशेषज्ञानस्य विचित्रामाश्यस्य च । पोछनाय प्रमाज- नाय, विषयतृष्णा लुप्तविकः पृन्छामीत्यर्थः ॥ ३६॥ : एवमिति ॥ दवावीन्द्र नारद । 'ऋयकः" इति प्रकृतिभावः । एवमुक्तवति सति, मघोनः आननमुदा मीनं मघवाननमुवा । " मधवा बहुळम्' ·कानुजे मम निजे दनुजारौ जाप्रति स्वशरणे रणचर्चा यदुजाङ्कमुपधाय जयाकं शर्मणा स्वपिमि वीतविशङ्कः ॥ ३८ ॥ विश्वरूपकलनादुपपन्नं तस्य जैमिनिमुनित्यमुदीये । विग्रहं मखभुजामसहिष्णुर्व्यर्थतां मदशनि स निनाय ॥ ३९ ॥ . . इति विकल्पान्मतुबादेशाभावः । द्राक झटिल्यभेदि स्वयमेव भिवत स्म "कर्मवत कर्मणा तुल्यक्रियः" इति कर्तुः कर्मवद्भानात कर्मकर्तरि लुङ् । तबादिकार्य यहारमनेपदम् । 'वीणा चिम्बद्भावाः प्रयोजनम्' इति वचनात् । "कियमाणं तु यत्कर्म स्वयमेव प्रसिद्ध्यति । मुकरः स्नगुणैर्यस्मात् कर्मकतेति तं विदुः" इति ॥ तथाहि, विभूनां प्रभुणां, कोऽपि मनमोऽतिहृयः क्रमवादः प्रश्नोत्तरनामेणोक्तिः । उत्तरोत्तरशुभः उपर्युपरि सुभगो ह । अर्था- 'न्तरन्यासः ॥ ३७ ॥ काज इति ॥ निजे खीय अनुजे दनुजारी उपेन्द्रे स्वशरण म्वरक्षक स्वगृहे वा । 'शरणं गृहरक्षितोः' इत्यमरः । जाप्रति जागरूके सति । मम रणचर्चा रणचिन्ता का न कापीत्यर्थः । जयोऽङ्कनिह यस्य तं तब्रुनाई, यस्यानुजस्य भुजोत्सङ्ग मुपधायोपधानीकृत्य वीतविशङ्को निरातकस्सन् शर्मणा सुखेन स्वपिमि शययम् । यो रक्षिजने जाग्रति राजा शय्यागारे मुखेन भुजमुपधाय स्वपिाते तद्वदिति भावः । इह निरातत्तिस्मुप्तिः अस्वप्नत्वा- दमराणाम् ॥ ३८ ॥ विश्वति ॥ तस्योपेन्द्रस्य, विश्वरूपकलनात् सर्वार्थसाक्षात्करणात् , यद्वा, एकत्र मत्स्यकूर्माद्यनन्तरूपधारणादन्यत्र विश्वार्थरूपणात् , विश्वरूपाणि सूत्राणि तत्प्रणयनात् (हेतोः), जैमिलिमुनित्वमुदीय उत्पन्नम् । इण् गतौ कर्तरि लिट् । उपपन्नं तच्च युक्तमित्यर्थः । कृतः, स उपेन्द्रः, मखभुजां विप्रहं विरोध- मन्यत्र शरीरं, असहिष्णुर्गदशनि मम वज्रायुधं, अन्यत्र, वज्रहस्त इत्यादि- बाक्यजातं, व्यर्थतां खायुधेनैव तत्कार्यकारणाभियोजनत्वम् । अन्यत्र विप्रह- ·२२.१ -- लानि मुनये विनयाहिधस्तस्थिवान् स वचनान्युपहृत्य । प्रांशुनिःश्वसितपृष्ठचरी बाङ्नारदस्य निरियाय निरोजाः ॥ ४०॥ खारसातलभवावशङ्की निर्वृणोमि न वसन वसुमत्याम् । वां शतस्य हदि मे दुरुदर्कः क्ष्मातलद्वयभटाजिवितर्कः ॥ ४१ ॥ वीक्षितस्त्वमसि मामथ गन्तुं तन्मनुष्यजगतेऽनुमनुष्व । किं भुगः परिवृढा न विवोढुं तत्र तामुपगता दिवदन्ते ॥ ४२ ॥ वदेवतानिरासेन अर्थवादत्वानिरभिधेयत्वं च गिनाय तो जैमिनिमुनित्वं युक्तमित्यार्थः । प्रकृता प्रकृतश्लेषः ॥ ३९ ॥ ईशानीति विनयाब्धिम्स इन्दो मुनय ईशानि युद्धनिराशानि. वचनानि उपहत्य गमय, तस्थिवान् नमास्थितः । अथ नारदस्य प्रांशुनिश्व- सितस्य पृष्ठे चरतीति पृटचरी पश्चाद्गामिनी दीर्घनिश्वासपूर्विकेत्यर्थः । चरेष्टः । निरोजाः दीना वाक् निरियाय निर्जगार ॥ ४० ॥ स्वरिति ।। वसमत्यां भूलोके वसन् खश्च रसातल च स्वारसातले स्वर्गपाताळे, “रोरि” इति रेफलोपे दीर्थः । तयार्भवमाहवं धाइत इति तच्छवी सन् । न निवृणामि न गन्तुष्यामि, यो स्वर्ग गतम्य मे हदि मातले 'पा । 'अधःस्वरूपयोरखीतलम् ' इत्यमरः । तयोर्द्धये भटानां वाजिवितकों युद्धशनादुरुदको दुरन्तः । 'उदर्कः फलमुत्तरम्' इत्यमरः । एव पाताळगतस्य इतरलोकाजिवितर्क इति शेषः ॥ ४१ ॥ वीक्षित इति ॥ त्वं वीक्षितोऽसि । एतदेवागमनफलमित्यर्थः । तत्तस्मात्फलान्तराभानात् । अथानन्तरं मां मनुष्यजगने गन्नु मर्त्यलोकं गन्तु. मित्यर्थः । गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतो चटायामन बनीति चतुर्थी । अनुमनुष्य अनुजानीहि । तत्र मर्त्यलोके, तां दमयन्ती, विवोढुं परिणेतुं उपगता भुवः परिवृढाः, प्रभवो भूपतयः "प्रभौ परिवहः" इति निपातः । न विवदन्ते न कल. हिज्यन्ते किम् । सामीप्ये ल? । भावनादिसूत्रेण विमतावात्मनेपदम् ॥ ४२ ॥ - ·१२२२. इत्युदीर्य स ययौ मुनिरु: स्वर्पति प्रतिनिवर्त्य जवेन । बारितोऽप्यनुजगाम स यान्तं तं कियन्यपि पदान्यपराणि ॥ ४३ पर्वतेन परिषीय गभीरं नारदीयमुदितं प्रतिनेदे। स्वस्य कश्चिदपि पर्वतपक्षच्छेदिनि स्वयमदर्शि न पक्षः ॥ ४४ ॥ पाणये बलरिपोरथ भैमीशीतकोमलकरग्रहणाहम् । भेषजं चिरधृताशनिवासव्यापदामुपदिदेश रतीशः ॥ ४५ ॥ इतीति ॥ स भुनारत्युदीयं स्वपतिमिन्द्रं, "अहरादीनां पत्यादिषु" इति वैकल्पिको रमादेशः । प्रतिनिवलं जवनोर्वी ययौ । म इन्द्रो वारितो निवर्तितोऽपि यान्त गन्तम् । इगो लटशवादेशः । नं नुनिमपराण्यांप कियांन्त कतिचनपदानि कतिपयपदानि । आस्वसीममित्यर्थः । अत्यन्त संयोगे. द्वितीया । अनुगाम ॥ ४३ ।। पर्वतेनेति ॥ पवन मुनेना गिरिगा च गभीरं, गार, नारदीय - मुदित नारदवावय, परिपीय प्रशिलेदे प्रतिदबने संदेवानुकलभित्यर्थः । पर्वते सनिकृष्ट प्रतिनादो चुनः इति भावः । नदेलिंट । “अत एकहल्म गेनादवाद- शादाल" इलोनाभ्यो । खयं तु न किञ्चिनिवेदितवानि वाह-----वंत- पक्षालदिनीन्द्र खस्य कामदाप पक्षसाध्य प्रयोजनं गमञ्च । 'पक्षः पार्थ- गरमा गराहायबलगिने' इति वैजयन्ती । नादर्शि न दर्शितः । सन्साहचर्य - मात्रमागन्य खस्त पृथकमायाभादानदुतसेवानुकृतम् । न तु 'पृथकिञ्चिभिवे. दिमित्यर्थः । पर्वतपक्षदित्यादिन्द्रस्याये पर्वतन पक्षी न प्रकाशित इति ध्वनिः ।। ४४ ॥ इन्द्रस्तु भैम्यामनुरको भूदित्याह----पाणय ति ॥ अथ नारदनिर्गम- नानन्तर, रतीशो बलरिपोरिन्दम्य पाणये चिरताना चिमिचितानां अशनि- वासेन बजामेसम्पर्केण याः व्यापदो विपदस्तासां भैमीशीत कोमलकरस्य प्रह ग्रहप मेवाई याम्य, भेषजमौषधमुपदिदेश । वीरामिभवेन झारः प्रभूद्ध इति -- - ·२२३ नाकलोकभिषजोरसुषमा या पुष्पचापमपि चुम्बति सैव । वेनि तागभिषज्यदसौ नहारसंक्रमितवैद्यकविद्यः ॥ ४६॥ मानुषीमनुसरत्यथ पत्या स्वर्वभावगवलम्ब्य मघोनी। खण्डितं निजमसूचयदुधैर्मानमाननसरोरुहनत्या ॥ ४७ ।। यो मघोनि दिवमुभरमाणे २ भवा मलिनिमालमलम्भि । वर्ण एव स खलूजत्वलदस्याश्शान्तमन्तरमभाषत भङ्गया ।। ४८ भावः । अत्र कामनिवन्धम्य भगीपाणिग्रहणस्यानिवासतापशमनार्थत्वात्प्रेक्षा। ध्यप्रकाप्रयोगाद्गम्या ।। ४ ।। ननु कामस्य कुता यानित्यत आह--नाकेति ॥ नामलोकभिषजो- रविनापी सुषमा सौन्दर्य मेव पुपचापं काममा जयति सशांत तस्मादाप सावेव सुषमानन्ताविति भारः । असी कामः सा गुममैव बार तेग समिता वैद्यक वैद्यस्य कर्म भैषज्यम् । गोपधाद्गुरूपात । पिया यस्मिन् ग. । अत एव ताट स्वासशस्मन् अभिपत चिकित्सितवान् । भिषज्यतेः कण्डादिनगन्तालड् । वेद्यत्युत्प्रेक्षाया । यातायः कम ॥ ८ ॥ अथेन्द्राण्या ईस्यानु भातमाह----मानुपामिति ॥ अचन्द्रस्य भैमी- रागानन्तरं, मघोनः बी मानी शची । “योमादल्याया।'' इति की । "श्वयुवमघोनामतद्धित" इति सम्प्रमाणे गम । पत्यो खर्वभाव नीनत्वमव. लम्ब्य मानुषी मानुषत्री, "मातरस्त्री" इत्यादिना ५ । अनुसरत्यनुसरमाणे सति, आननसरोरुहनत्या शिरोगमनेन, उंचावत निज मानं सर्वोत्तरत्वाइशारं खण्डितं भगमसूचया । आकारणव निजनि दमवेदयत । न तु वाचा किश्चिदचे। गम्भीरनायिकत्वादिति भावः ॥ ४७ ॥ अथान्यासामणि कासाचिदप्सरसामीळनुभावानाह--य इत्यादि ॥ मघोनीन्द्रे, “श्वयुवमघाला" इत्यादिना सम्प्रसारणे गुणः । दिवमाकाशं,

·२२४
नैषधकाव्ये
जीवितेन कृतमप्सरसां तत्प्राणमुक्तिरिह युक्तिमती नः ।।
इत्यनक्षरमवाचि घृताच्या दीर्घनिःश्वसितनिर्गमनेन ।। ४९ ॥
साधु न: पतनमेवमितस्स्यादित्यफण्यत निलोत्तमयापि ।
चामरम्य वलनेन कराब्जात्तद्विलोलनवलद्भुजनालात् ।। ५० ॥
उच्चरमाणे उत्पतति सकि, “उदश्चरस्सकर्मकात्" इत्यान्मनेपदम् । रम्भाया
यो मलिनिमा मालिन्य, अमत्यन्तं, अलम्भि अलाभि । “विभाषा विष्णमुलोः'
इति या नुमागमः । सबों मलिनिमैव, अस्था रम्भायाः, अन्तरमन्तर,
उज्वलद्रोषादल्युज्ज्वल प्रज्वलितं सत्, भङ्गया कयाचिद्रीत्या भवितव्यतः
वन्यधियेत्यर्थः । शान्तं शमित निवापितमित्यर्थः । “वा दान्त" इत्यादिन।
नि गतः । अभापत माल । निर्वाणालातमलिनमित्यान्यदित्यर्थः। अन्तःकरण-
वैवष्यमूलवालाहावैवर्ण्ययेति भावः ॥ ४८ ॥
जीवित नेति ॥ अप्सरसा नोऽस्माकं जावितेन कृतं, कष्टत्वादिति
भावः । तनन्मादिहास्मिन्समये प्रागक्तिः प्राणत्याग एव पुक्तिमती युक्तति
धृताच्या गम देच्या दीर्घनिःश्वसितस्य निर्गमनन निष्कमणमुखेन, अनक्षर..
भशब्दप्रयोग, यथा तथा अयाचि । वनेजओ वा कर्मणि लुङ् । उकमवेत्यर्थः ।
अत एन व्यय : प्रियोगाद्भ्योत्प्रेक्षा ॥ ४९ ।।
साध्विति ॥ तिलोत्तमयापि व्या तम्य चामरस्य विलोलनेन
आन्दोलनेन वलन्चलमाना भुजो बाहुरेव नाळ यस्य तस्मात , बलरात्मनेपद-
मनि-यज्ञापकादित्याह वाहनः । चक्षिडो डित्करणं ज्ञापकम् । कराब्जान् पाणि-
कमलाचामरग्य प्रसनेन, अवयवपारवश्यादिति भावः । एवञ्चामरवदेन नो-
ऽस्माकमणि इतः स्वर्गात् एतनमेव साधु स्यादित्यफण्यत । फणितमिवेति
पूर्ववदुःप्रेक्षा । भुजनाळात करानादिति सावयवरूपकेण संसृष्टा ॥ ५० ॥

·पश्चमः सर्गः । २२५ मेनका मनसि तापभुदीतं यत्पिधित्सुरकगेदवहित्थाम् । तत्स्फुटं निजहृदः पुटपाके पकलिनिमसृजनहित्थाम ॥ ११ ॥ उर्वशी गुणवशीकृतविश्वा तत्क्षणस्तिमितभावनिभेन । शकसौहृदसमापनसीनि स्तम्भकार्यमापपुषव ।। ५२ ।। कापि कागांप बाण बुभुत्रां शृण्वनि त्रिदशनरि कञ्चिन । एष कश्यपसुतामभिगन्ना पश्य कश्वपमुनशनयज्ञः ।। ५३ ॥ - मेनकेति ॥ मनका नाम न । मनमनमुर, तापमाधि, पिधि मुः पिधातुभिरमती, मायाम या तदाकार- गोपन मेन, निजहद. मनन, पु , बनि सन्यामबिला, बारा मित्यर्थः । “आतचोपसर्गे " इति कार प्रत्यालि लर, स्फुट- मम जन् । पुरा बायः मालपान्त: पयस्वाकार गोपनमेव बलात् कियमाण, गा बसन्ता र मादललार्थ. ॥ ५१ !! उर्वशीति । गुणमा यादवा तिता तालिलप्रपञ्चा, उर्वशी नाम का चवी, स ममये, यः स्तिमितभावः समित्यं निष्कियानत्वलक्षण: स्तम्सो नाम मात्विक निभग भिषण । 'मिनिमय निर्दिष्टम् ' इति इलायुधः । वपुरेष मायशब्दाचादित्यादप-बरे हृद्भावाना- भयपदवृद्धिः । अत एन सोहरदादा दापिहनावा हात वामनः । शक- मौहदस्य समापन समासल्यान, सम्भा ना य, स्थूणाकृत्यज, अपुषत् । 'स्तम्भस्शृणाज: चयाः' इति विक्षः । मम्मोत्थानावधि में शक- सौहृदमिति निणयमकरोदित्यर्थः । “धादि" इत्यादिना कार हादेशः ॥ ५२ ॥ अथ कासविदप्सरसा वापरम्भानाद--कार्यान्यादि ॥ कापि देवी, बुभुत्सुमिन्द्रं, जिगमिषित जिज्ञासमा कामाप देवा त्रिदशभरि इन्द्र गण्वति सत्येव । तच्छणायम त्ययः । किाचदमाण । किचित्तदाह--कश्यपसुत. - 15 ·२२६ नेमकाव्ये आळिमात्ममुभगत्वसगळ कापि शृण्वति मघोनि बभाषे । वीक्षणऽपि सधृणासि नृणां किं यासि न त्वमपि सार्थगुणेन ।। अन्वयु[तिपय: पिनाथाम्तं मुदाथ हरितां कमितारः । वम लपतु पुर: परमकरतद्गतानुगतिको न महाघः ॥ ५५ ॥ प्रेषिताः पृथगधी दमयन्यै चित्तचौर्यचतुरा निजदून्यः । तद्गुरूं प्रति च नैरुमहारास पोख्यकपटेन निगूढाः ॥ ५६ । शतयज्ञो नयाडी र इन्दः, श्यपसुतां काश्यपी, क्षितिमभिगाता अभि- गमिष्यति । गलेर । एडम दिन विदा गर्व गछतीत्याश्च पवेत्यर्थः । स्वध ५ पयमतलस्मतां भांग व गच्छत्या धर्य व्यज्यते ॥ ५३ ।। आन्टिमिति : आत्मन मागत्वेन सगवा मुभगमानिनीत्यर्थः । कापि मपनि शावनि मायेत, आसिवा प्रमा। संदेवाह । नृणां मनुष्याणां वीक्षण ! निमुन मागनित्यशः । सजुमुसामि । सा विमपि माननामा, तानुगतिक वर पणावि पिरत यावन् । न यासि ।क वि केन दिन यायेत्ययः ।। ४ ।। मन्वयुरिति ॥ अपमाप्रयाणानन्त, हरितां कमिनारो दिशा काम. चिो कि ५:यः, दानपानाई दार्थः । व्याजानमेतत् । रातिपयः पितृणां नारवरुणयमाः, नॉमन्न, मा आ-गु म्येन, अन्वयुग्नुयाताः । " लश्शाक- साययित" दान नसादेशः । नया हि, एकः परमेक एवं पुरः, वर्त्म कर्पतु मार्ग कमेत । लय मार्गकर्नुः मानुगतिर्यस्य स महार्घा महामूल्यः दुर्लभ इस ६ । न भनि । पुरोग व दुर्लस्तित्पृष्टानुयायिनस्तु सर्वत्र मुलमा गयो न. चिमायर्थः ।। ५'६ ॥ प्रपिता इति ॥ यो अनन्त, रिन्द्रादिभिः, चितची दमयन्त्या- श्चितापनि, नग निजद : दगार पृथक प्रपिताः, नद्गुरु पितरं, भीमन्न, .

·पञ्चमः सर्गः। २२७ चित्रमत्र विबुधैरपि यत्तैम्वविहाय बत भूग्नुसने । द्यान काचिदथवास्ति निदा सेव सा चरति सत्र हि चित्तम् ।। शीघ्रलविनपथैरथवाहै इलम्भना भुवममी मुरमारा: । वक्रितोन्नमितकन्धरबन्भाशययुद्धनितम वनि दृरम ॥ ५८ ।। किं धनम्य जलधे व नैव माथितुमायल सन्त । स्यन्दनं परसराम यात्रा प्रतिमानतं ते ।। ५५ ।। . .. पनि । सस्यमय ३५.... २४ा, न,'! , अ पालनानि पिता ॥५६॥ चित्रमिति ।। निसान विधि द्रादिभिः, म. स्वर्गनिहाय, बत हात. मानु१२ ... ! पिन, नचित्रमित्यर्थः । कुतः, अथवा थोः , ti in Inास्त । किंतु, यत्र चित्त चरति मन । सेप: || शीघ्रति || पथरनिकान्तावाभः, पवाह : रथाभुन माता: प्राषिताः, समार: बंटा, यक्रिता वास्ताः, उममिताश्च काम प्रावाः, गरिमा बाध का पानांव शंशा यषा ते मन्त , अवनि दूर 'वनि शुश्रुवुः ॥ ५८ ॥ किमिति ॥ ते देवाः, कि एनम्य पनि गधस्तनित, अथवा जलधे. ननित, एर संशयितमपि नारमन्तैन । तावन्मानचिदम्योऽपि नाम्नीत्यर्थः । "शक" यादिना नुमनप्रत्ययः । कित, नि:स्व-म्य पूर्वेस वनितम्य, अत्या अवर्णन, महापन प्राम, अरमासन, वन्दन पर पथमेवापश्यांत्रनि रथवेगातः । अत्र सन्देह महोतयोस्यमष्टिः ॥ ९ ॥ , , ·नैषधकाव्ये २२८ . मुतविश्रमदकौतुकिभावं भावबोधचतुरं तुरगाणाम् । तत्र नेत्रजनुषः फलमते नेपधं बुबुधिरे विबुधेन्द्राः ॥ ६० ॥ वीक्ष्य तस्य वरुणतरुणत्वं यदभार निबिडं जडभूयम् । नौचिती जडपते: किमु माख्य प्राज्यविस्मयरसस्तिभितस्य ।। ६१ रूपमस्य विनिरूप्य तथातिालानिमाप रविवंशवतंसः । कीयते यदधुनापि स देदः काल एव सकलेन जनेन ।। ६२ ।। सूतेति ॥ एते विवुधेन्द्रास्त त्र रथ सूतस्य सारयः, किामदो विभारित. प्रद., कानुकिमाना गिनीदिव यस्य त, विनोदार्थ वा प्रतिपन्नसार यमित्यर्थः । अत्र हेतु: तुरगाण भावबोधन तुर अबहादयादिन, नेत्रजनुपनियताया: .75, लोचनानेचनकमित्यर्थः । विधानां गजानं नम । जनपदशब्दात क्षत्रियादण । बुबुधिर जानवन्तः ॥ २० ॥ वीश्येति ॥ वास्तस्य नलस्य, तहणवतानाण्यभूषिताः- मित्यर्थः । वीक्ष्य यनिविह अभूयं जडत्व सम्भान्य मात्यिकांमत्ययः । भुवो भावे” इनि क्या । भार । प्राज्येन अमूलन, चिन्मयर सेनानरसेन, अलेन च । स्तिमिता निलस्य, मा जडभूयं, विवेयप्राध न्यात वाला औचिनी चिनकम, न किमु भवत्येवेत्यर्थः । विमायर सावियस्य स्तम्भसम्भ- वादिनि रम्य ॥ रूपमिति ॥ गंदनशयतमा यम , अस्य नलम्ग, रूप मौन्दर्य, विनिरूप्य नमा । नया नेन प्रकार, तिम्लानिमातिवण्ये, अतिकाळिमानमित्यर्थः । आप । यद्यया, अधुनाणि गवो यमः, सकलेन जनेन, काल एव काल इत्येव, कीर्यते । तथा सानिमापति पूर्वेणान्वयः । नलेानुभावकालिमयोगादय कालो न तु प्राण्यायःकलनादिति भावः । अत्र यच्छन्दम्य कारणपरत्वेन व्याख्याने चनपेक्षितार्थाभिधानमनाथ स्यात् । प्रकारार्थत्वे तु न कथिद्विरोधः । प्रकारार्थ वञ्च निपातानामनेकार्थत्वादविरुखमित्यर्थः ॥ ६२ ।।

·पञ्चमः सर्गः। २२९ यद्वभार दहन: खलु तापं रूपंधेयभरमस्य विमृश्य । तत्र भूदनलता जनिकी मा तदप्यनलतैव त हेतुः ।। ६३ ।। कामनीयकमधःकृतकामं काममक्षिमिरवक्ष्य तदीयम । कौशिकस्स्वमखिलं परिपश्यन मन्यते स्म बट, कौशिकमेव ।। रामणीयकगुणाद्वयवादं मूर्तमुल्थिनमगुं परिभाव्य । विम्मयाय हृदयानि वितमस्तेन ते सुरा: प्रवभूवुः ।। ६५ ।। यदिति ॥ सनोन मे गयेय सोनम् । " नाम- साभागभ्यः म्वा) धयो य." स्वार्थ का । ताप भर समृद्धि, विभृश्य विचार्य, तापं भारत का । नत्र म माना अनित्य, जानकी जन्मकरी, विकास म. द... नयनाय तस्या अप्रयोजकलादिल नावः । किन, नविनाप लिनमानलनेवाः रमेन गिति निरोधः । नरवानावनि रि: । अत पर मामलारः ॥ कामनीयमिति कन३.६ः, it रिस्कृतमदनं, नदी , नीयन, मनीयच गान : “जगदुर'। कामं प्रकाममक्षिभिम रणति मानः । सो ! • . मा.मामल, तथा तथा, साकल्यनार्थ । परिवायन का कामेव : ई. 'गुगलूकन्याल. प्राहिषु कौशिकः" -1म: ! मागने मना नन्यानवतावन्तर भित्यमम्तेत्यर्थः । तथा चामेमानगशं नो मे भावः ॥ ४ ॥ - --- रामणीयकेति ॥ सुरा इन्छादयः, अनल, नमत, ३५.६. मुत्पन्नं, रामणीयक सौन्दय, मनीयकवा मवं, तदेव गुणस्तरमा यमकमेवात ताद प्रवादं, परिभान्य विजगदेकमुन्दर मत्वेत्यर्थ. । हृदयान चिनान, विस्मयायाद्भुतरसाय, वितमददुः । तेन दागन, तयु हृदयेगु विषये न प्रबभूवुः ·२३० नैषधकाव्ये प्रेयरूपकविशेषनिवासंवद्भिरभराइश्रुतपूर्वैः । एष एव स नलः किमितीदं मन्दमन्दमितरतरमूचुः ।। ६६ ।। तषु द्विववधूवरणाई भूधणं स समयस्स रथाध्वा ! रस्य कुण्डिनपुर प्रतितपन भूपतेर्व्यवसितानि शशंसुः ।। ६७ ।। धर्मराजमलिलेशहुताः शतां श्रिनममुं जगतस्तैः । प्राय चलविस्तृतताश्चतसा निभृत मतदचिन्ति ।। ६८ ।। . को बचानलागत भावः । विस्मयाक' या बम्वनि परमार्थ ।। ६: ॥ प्रेगमपकमिति ॥ मग इमादशः, अनप. पूर्व नः मनपा इन समासः म पनि सनदादः प्रासं सवाददः, प्रियारूप भाव: पापक सौनयम । मनाआदिवार गु.! (म्य विशेषषु तत्तदया। सिपो. ध्या यत' इत्यु-मायाम् । निवेशसम्थानः सः अनार्वे न एध पनामनिम्ननिदाः । इदं वाय मन्दमन्दं मन्नप्रकार, " प्रकार गुप.. वचरिय" इनि दिनः । इतर मुचुः ॥ ६६ ॥ तेविति । १५ भूपतनलस्य, मा प्रसिद्धा या प्रकार: सान्दार मारमा यो यस्या. या वयाः वरण अमुचित भूषणं, स समयः स्वयार. का :, मिनपुर प्रतिसपन , तदभिमुखः स यवमितानि नलोद्योगा। नानांध य शासम: तभ्यश्शशंसुरित्यर्थः । आधार व विवक्षायां पक्षम।। गतागण मावा यात्रामनि निधिक्युरित्यर्थः ॥ ७ ॥ धमेति ॥ जति: प्राणतां प्रागन्ध जगनोवनत्व, दप्रियतां वा । चितम नलं, प्रासादा, इष्टा जगत्प्राणभूतपुरुषदर्शनात्सन्तुष्टाः, चलास्तम्ला- वण्यदर्शनारयां कथानुरागा', विस्तृततापा रागशैथिल्यादेव विस्तृतावरहतापाश्च तैस्तधोकनः प्रकृतधर्मराजसलिलाहुनाशः चतसा, नितं निगूढम् । एतद- रथा वा च

·पचमः सर्गः।
नैव नः प्रियतमोभयथासौ यद्यमुं न वृणुने वृणुते वा ।
एकतो हि धिगमूमगुणज्ञामन्यतः कथमदाप्रति लम्भः ॥ ६९ ॥
मामुपैष्यति तदा यदि मत्ती वेद नेयमियदका महत्वम् ।
ईदशी च कथमाकलायत्री मद्विशेषमपरा पपुत्री ।। ७. ।।
--
नन्तर लोकत्रय, वक्ष्यमाणमचिम्ति मरिना । ५ मी ही भयो
पहिर्विम्तृततायः, कनात प्रतिपादनपर बोला लोक वर्मामांत यांच्या यातम् ।
नदयुक्तम् । न ह्यनेयामेने धमीः प्रतिमा: । किनु, अगाणामेकाभिप्रायेणाबत
धर्मास्साधारणाः, अर लोकत्रयमराबविधा । अत एवानन्तर-
लोकेन इति अहुवनना : दानम् । गदाप तदनकर दोपद्रव एकवचनोपादानम् ।
तदपि प्रत्येकाभिप्रायादविपदम । धि, इल्वे मन मेलापमहार लोके
परस्परमुखदर्शनानिय प्रमाणामेलामायावममा यसमा युक्कामति
,
पश्यामः ॥ ६८ ॥
चिन्ताप्रकारवाह नवेत्यादिना किनगा दमयन्ती,
अमुं नल, यादे न गुने पानी बा । उभयया पायपि, लऽस्माकं,
प्रियतमा न भवोत्र ! 7:, सम्मान पाम नाम ।
जितेर सुखावह तदिति भावः । अन्धको न-स्वरणपक्षे, रामद पशिलम्नः
अमुध्याः परिग्रहः । परदार स्वादिति आव ॥ ६ ॥
मामिति । इय दमन्ता, इगदना १२ २५ .... मत्ता मासकाशान्मह-
त्वमाधिक्य, न नेद दि, नदा मामुपं यात। तद वनदेवत्वा यज्ञानाना-
मेव वरिष्यतीत्यत आह । ईशः मापनलगा विशेधानभिता नृपुत्री,
अपरादपरस्मानलादित्यर्थः । “पूर्वी दयानन्याया" विकल्पान मादेशः।
मद्विशेष मदीयोत्कर्ष न कधमाकलायत्री ज्ञानी । अन्तादाचारः । “न लंक"
इत्यादिना षष्टीप्रतिषेधः ॥ ७० ॥

·२३२ नैषधकाम्बे नैषधे बत घृते दमयन्त्या ब्रीडितो हि न बहिर्भवितास्मि । स्वां गृहेऽपि वनितां कथमास्यं ह्रीनिमीलि खलु दर्शयिताहे ।। इत्यवेत्य भनसात्मविधेयं किचन त्रिविबुधी बुबुधे न । नाकनायकमपास्य तमेकं सास्म पश्यति परस्परमास्यम् ॥ ७२ ।। किं विधेयमधुनेति विमुग्धं स्वानुगाननमवेक्ष्य ऋभुक्षाः । शंसति स्म कपटे पटुरुजैर्वचनं समभिलष्य नलस्य ॥ ७३ ॥ .. , नैषध इति ॥ किंच, दमयन्त्या नैषधे नले, ने सति, वीडितस्सन् बहिस्ताबन भवितास्मि हि । बहिः क्वापि जनममक्षं स्थातु न शक्ष्यामःत्यर्थः । भवतेलट् । बतेति खेदे । गृहेऽपि, खां वनितां भायों, हिया निमीलति सङ्कलनीति हनिमीलि । णिनिप्रन्ययः । आस्य कथं खलु दर्शायताहे दर्श- यिष्यामि । दृशय॑न्तात्कर्तरि लु । अभिवादिहशोरात्मनेपदवेत्याणि का वनितायाः वैकल्पिक कर्मत्वम् । भत्र प्रेरणादिसूत्रस्थयणसामर्थ्यलया श्रयमाणकर्मत्याभावेन तदविषयत्वात् “णिनश्च” इत्यात्मनेपदमिति केचित् । अणिकर्तृकर्मथवणेऽपि तदतिरिक्तकर्माश्रवणादश्रूयमाणकर्मत्वमम्त्येवेति गेरणादि- सूत्रविषयत्वभवति भाष्यकारः। तदेतत्सम्यग्विवेचितमस्माभिः किरातार्जुनीय- व्याख्यान घण्टापथे। “स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः" इत्यत्र ॥ ७१ ॥ इतीति ॥ त्रयाणां विबुधानां समाहारस्त्रिविबुधी यमादिदेवत्रयं, इति पूर्वोकत्रयोक्तप्रकारेण । मनसाऽवत्यालोच्य, किञ्चनात्मविधेयं म्वकर्तव्यं, न बुबुध न विवेद । किन, सा त्रिनिबुधी, तमेकं नाकनायकमिन्द्रमपास्य अपवार्य, परस्परमाग्यं पश्यति स्म । इतिकर्तव्यतामूढास्त्रयोऽपि केवलमन्योन्यमुखा- न्यपश्यन्नित्यर्थः ।। ७२ ॥ किमिति ॥ कपटे परवञ्चने, पटुः, ऋभुक्षा इन्द्रः । अधुना किं विधेयामिति विमुग्धमितिकर्तव्यतामूढम् ।।, स्वस्यानुगानामनुयायिनां यमादीनां .

·पश्चमः सर्गः। २३३ सर्वतः कुशलभागसि कश्चित्त्वं स नैषध इति प्रतिभा नः । स्वासनार्धसुहृदस्तव रेखां वीरसेननृपतेरिव विद्मः ।। ७४ ।। क प्रयास्वसि नलेत्यलमुक्त्वा यात्रयात्र शुभयाजनि यन्नः । तत्तयैव फलसत्वरया त्वं नावनोऽर्धमिदमागमितः किम् ।। ७५ ।। एष नैपध स दण्डभृदेष ज्वालजाल नटिलस्म हुताशः । यादसां स पनिरेप च शेष शासितारमवगच्छ सुराणाम ॥ ७६।। - . आननमवेक्ष्य तेषां दैन्यं दृऐगर्थे । नभ्य व सन समशिलभ्य अभिसन्धाय । उच्चैः शसति स्म जगाद ॥ ७३ ।। सर्वत इति ॥ बास्मतत्व यू. केशमामि कविन् । 'कश्चित् कामप्रवेदने' इत्यमरः । नच त्वा न याद । म प्रसिदो नैषधः नल इति नोऽस्माकं, प्रतीतिः । कतन्तव, रेखामाहान, बासनार्थमूहदी ममार्धासन- भाजो, वीरसेननृपरिव तत्गशी विमा तमाशालापुत्रो नलावभिात प्रतीम इत्यर्थः ॥ ७४ ॥ क्वेति ॥ हे नल, क प्रयाम्यमायुक्त। पृष्टा अलं, न प्रयमित्यर्थः । "अलं खल्योः" इत्यादिना नाप्रत्ययः । कुतः, यद्यस्मानोऽस्माकमत्र यात्रया २६।गमनेन, शुभया बद्दशनन सफलया, अनन्यभावि । भावे लुट । तत्तम्मान, फलेन सत्वरया फलार्थिन्या तया, यावयव कन्या, त्वमिदमध्वनोऽभमर्धमार्ग- मागमितो न किम् । अम्मदर्थमेवदं तवागमनमित्यर्थः ॥ ७.९ ।। के यूयमत आह । एष इति ॥ हे नैषध गट, एष इति पुरोवर्तिनो हस्तन निर्देशः । स प्रसिद्धो दण्डभृदयमः, एप ज्वालजालेजटिलो जटावान् । ज्वाला मालाकुलीत्यर्थः । 'वाइयोलिकालौ' इत्यमरः । पिञ्छादित्वादिलच । स हुताशोऽमिः, एष च स गादसांपतिवरुणः, शेषं शिष्टं म्वमित्यर्थः । मुराणां शासितारं अवगच्छ देवेन्द्रं विद्धि ॥ ७६ ॥ . . .. .

·२३४ नैषधकान्ये अर्थिनो वयममी समुपैमस्त्वां किलेति फलितार्थमवेहि । अध्वनः क्षणमपास्य च खेदं कुर्महे भवति कार्यनिवेदम् ॥ ७७ ॥ ईदृशी गिरमुदीर्य विडोजा जोपमाप न विशिष्य बभाषे । नात्र चित्रमभिधाकुशलत्वे शैशवावधिगुरुर्गुरुरस्य ।। ७८ ।। अधिनामहषिताखिललोमा स्वं नृपः स्फुटकदम्बकदम्बम् । अर्चनार्थमिव तचरणानां मप्रणामकरणादुपनिन्ये ।। ७९ ।। दुर्लभं दिगधिपैः किमीभिस्नादशं कथमहो मदधीनम । ईदृशं मनसिकृत्य विरोध नैषधेन समाथि चिराय ॥ ८ ॥ अर्थिन इति ॥ नाम, अनी वयमर्थिनम्सन्तस्त्वा समुपमः किल प्राग्नुमः खलु । उपपूर्वादिणा लांट भा । इति फालताथ निकृष्टाथमाह विद्धि । क्षणमध्वनः खेदमपास्य अनयम नावा नवति त्वयि काय नवेद कार्यविशेषनिवेदनम् । विदार्यन्ताद प्रत्ययः । कुर्म ॥ ७ ॥ ईदृशामिति ॥ विडोज: इन्द्रः, इंदशी सामान्यनिदियां, गिर मुदीग जोषं मानमाप । 'तृणा जोष भवेन्मौनम्' इति हलायुधः । विशिष्य विविन्य, न बभाष विशेष नाचरेत्यर्थः । अत्रास्मिन्नभिधाकुशलत्व उकिचातुर्म, चित्रं विस्मया न । कुतः, कोन्द्रस्य शैशनमवधिर्यासन कर्मणि ताथा तथा तदार येत्यर्थः । गुरुराचार्या गुरुवृहस्पतिः । वाचस्पतिशिप्यस्य वाग्मित्वं कि चित्रमित्यर्थः । गुरुगापानपित्राद्याः' इति वैजयन्ती ।। ७८ ॥ अर्थीति ॥ अयिनाम्रा अधिनामश्रवणेन, हृषिताखिललामा रोमाञ्चित- ननु., " पेलोमसु' इति वैकल्पिक इडागमः । स नृपः, स्वमात्मानं, तचरणाना- मर्चनार्थ म्फुटकदम्ब विकासतनापकुमुमबन्दमिवेत्युप्रेक्षा । प्रणामकरणात्तप्या- जादुपनिन्य समर्पयामास ॥ ७९ ॥ दुर्लभमिति ॥ दिगधिपरमीभिरिन्द्रादिभिः, दुर्लभं कि तादृश दुर्लभं वस्तु कथं, मदधीन मदायत्तं, अहो, ईदृशं विरोधं मनसिकृत्य निधाय । .

·पञ्चमः सर्गः। जीवितावधि वनीपकमात्रैर्याच्यमानमखिलैस्सुलभं यन् । थिनो परिबृढाय सुराणां किं वितीर्य परितुष्यतु चेतः ॥ ८१ ॥ भीमजा च हृदि मे परमास्ते जीवितादपि धनादपि गुर्वी । न स्वमेव मम साहति यस्खायोडशीमपि कलां किल ना ।। ८२ मीयतां कथमसितमेषां दीयता दुतमयाचितमेव । तं धिगस्तु कलयत्रपि वाञ्छामर्थिवागवस सहते यः ।। ८३ ।। "अनत्याधान उरसिमनसी" इति गतिमझापक्षे, "कुतिप्रादयः" इनि समासे कोल्यबादशः । नैषपन गलेन, विराय विरं समशाय मयितम् । विचारित. मित्यर्थः । भावे लड् ॥ ८ ॥ विचारप्रकारमेवाह दादश मोक्य! ---- जीवितेत्यादि ॥ यद्यस्मादाखलै. पंजीकमात्रयः कश्रिद्याचकः । वीपको याचनको मार्गणा याचकार्थिनी' इत्यमरः । जाषितावधि प्राणपर्यन्त, याच्यमानं वस्तु सुलभ, मुराणां परिबृठाय प्रभवे अर्थिन । किं वतु वितीयं दत्वा, चन: पारतुष्यतु सन्नुष्यत् । प्राणान्त वस्तु सर्वार्थिसाधारणं तनो डायमिन्द्राय देय किमस्तीति विचारितमित्यर्थः । वितरणे चतसः कर्तृत्वविवक्षया वितरणपरितोषयास्समानतकत्वसिद्धिः ॥ ८१ नन्वस्ति लोकानरं वस्तु मा । मा दीयतामित्यत आह ---भीमजेति ॥ उर्वी, भूर्यस्या भैम्याः पोटशोमपि कला नाहीत पीडशांशसाम्यमपि र प्राप्नोतीत्यर्थः । अत एव धनाद. । क. बहुगा, जीवितःदपि गुर्वी अधिका सा भीमजा दमयन्ती च । ग हृदि हृदये, परं सम्यगास्ने । किनु मम स्वमेव न भवति । अद्याप्यखकरणादखस्योदयत्वात्सत्वेऽपि । “देय दारमुताहते" इति दाराणां दाननिषेधाच्च विचारस्तदवस्थ एवान भावः ॥ ८२ ॥ पुनर्विचारमेवाह-मीयतामिति ॥ एषामभीप्सित वस्तु कथं मीयता झायेत । ज्ञानस्योपयोगमाह । अयाचितं यथा तथा द्रुतं कथं दीयताम् , ·२३६ नैपधकाव्ये प्रापितेन चटुकाकुविडम्बं लम्भितेन बहुयाचनलजाम् । अर्थिना यद्धमार्जति दाता तन्न लुम्पति विळम्ब्य ददानः ।। ८४ यत्प्रदे यमुपनीय वदान्येयते सलिलमर्थिजनाय । याचनोक्तिविफललविशङ्कात्रासमूर्छनचिकित्सितमेतत् ।। ८५ ॥ अथिने न तृणवद्धनमात्रं किंतु जीवनमपि प्रतिपादाम । एवमाह कुशवजलदायी द्रव्यदानविधिरुक्तिविदग्धः ।। ८६ ॥ दातामित्यर्थः । तर्हि, आर्थवाचव विज्ञाय दीयतामित्यत आह । यो दाता वाञ्छामाकाहां कलयन जाननपि । अधिवागवसरं सहते याच्याकालं प्रतीक्षते, न दातारं धिगस्तु १ गध इत्यर्थः ॥ ८३ ।। शीघ्राप्रदान दोपमाह- -प्रापित नेति ॥ चटुकाकुभ्यां चक्तिकाकु. योगाभ्यां करणाभ्यां, विडम्ब विडम्बना हास्यन्वं, प्रापितन, दात्रनि शषः । बधिक, यथा तथा याचनेन :ति वादन, लन्ना लम्भितेन प्रापितन, अनापि, दावेति शेषः । अर्थिना करणभूतन, उक्तरूपेणार्थिपाइनेनेत्यर्थः । दाता अध पापमाजीत राम्पादयति, विलम्ध्य ददाना दाता, तदघ न लुम्पति न विहन्ति । तस्य पापस्य प्रायश्चित्तमपि नास्तीलः ॥ ८४ ॥ यदिति ॥ वदान्यात मः, प्रदेय देयद्रव्यमपनोयार्थिजनाय सलिल दीयत इति यत् । एतत्सलिलदानं याचनोक्तिविफलत्वविशया दहीति वाद- वैफल्यशङ्कया त्रासोभयं तेन चन्मूर्छनं तस्य चिकित्सितमित्युत्प्रेक्षा । अन्यथा किमर्थ तत्सलिलदानामति भावः ॥ ८५ ॥ अर्थिन इति ॥ कुशवतो जलख्य दायो दानम् । ददातेर्घञ् । युगागमः । स प्रतिपाद्यतया अम्मिन्विधावस्तीति कुशवजलदायी सकुशजलदान- प्रतिपादक समर्थः । अत एवोक्तिविदग्धः । अभिधान्यापारमन्तरेणार्थादेवार्था- न्तरप्रतिपादनचर इत्यर्थः । द्रव्यदानविधिधनदायकशास्त्रमेवमाह । किमिति

·पचमः सर्ग:
२३७.
पङ्कसङ्करविहितमई न श्रिय: कमलमाश्रयणाय ।
अर्थिपाणिकमलं विमलं तद्वास्वेश्म विदधीत सुधीस्तु ।। ८७ ।।
याचमानजनमानसवृत्ते: पूरणाय बत जन्म न यस्य ।
तेन भूमिरतिभारवतीयं न द्रुमैन गिरिभिर्न समुद्रैः ।। ८८ ॥
मा धनानि कृपणः खलु जीवन तृष्णयार्पयतु जातु परस्मै ।
तत्र नैष कुरुते मम चित्रं यत नार्पयति तानि मृतोऽपि ।। ८९॥
अर्थिने पनमात धनमेव । 'मात्र कान्येऽधारणे' इत्यमरः । तृणवतमिव
न प्रतिपाद्यं न देयम् । किंतु जीवनम् । जीवितमपि तथा देयमिति । समाशं
जलं देयमिति च गम्यत । अध्यापक्षितकुशजन्दान विदधतो दन्यदानविधे-
रयमेवाभिप्राय इति भावः ॥८६॥
पङ्केति ॥ एड्स: पाप कदमश्च । 'पहोत्र कदमनमोः' इति वैजयन्ती ।
तत्सरेण विगर्हितं, कमलं त्रियः आश्रयणाय नाईम् । तत्तम सुधाविमल
निष्पकमर्थिपाणिकमल तद्वाराम लक्ष्मीनिवासस्थानं, विदधीत । सर्वथा धन
पात्रपाणिध्वेव निक्षेप्तव्यम् । न तु भूमादिति भावः ॥ ८७ !
याचमानेति ॥ यस्य धनिनी जन्म याचमानजनमानसमथिंजन.
भगोरथस्य पूरणाय न भवति । यति खेद । तनका पापायसा । इयं भूमिरात.
भारवती । न द्रुमादिभिर्बहुभिरसात्यर्थः । नेभ्यः माना बहूपकारलाभादिति
भावः ॥ ८८ ॥
गेति ॥ कृपणः करलुब्धो, जीवन प्राणन , तृष्णया अतिगर्धनेन, जातु
कदापि, परस्मै याचमानाय धनानि, नापयतु न प्रयच्छतु । एष कृपा
जीवनक्षणानपणे, मम चित्रं विस्मयं, न कुरते । किंतु, मृतोऽपि तानि,
नार्पयति न प्रयच्छतीति यत्तत्र चित्र कुरुते विरोधात् । नापीणि नृपसम्बन्धानि
कुरुत इति तदा भ.सीकरणाविरोधाभासोऽलङ्कारः ॥ ८९ ॥

·२३८ नैषधकान्ये माममीभिरिह याचितवद्भिर्दातृजातमवमत्य जगत्याम् । यद्यशो मयि निवेशितमेतन्निष्क्रयोऽस्तु कतमस्तु तदीयः ॥ ९०॥ लोक एष परलोकमुपैता हा विहाय निधने धनमेकः । इत्यमुं खलु तदस्य निनीपयर्थिबन्धुरुदययचित्तः ॥ ९१ ॥ दानपात्रमधमर्णमिहैकग्राहि कोटिगुणितं दिवि दायि । साधुरेति सुकृतैर्यदि कतु पारलौकिककुसीदमसीदत ॥ ९२ ॥ मामिति ॥ जगत्यां मुवि भुवन वा । 'जगती भुवने भूम्याम्' इति विश्वः । दातृजानमनमत्वावधाय, मां याचितर्वाद्ररमीभिदवेयंदा शो मयि निवशित स्थापेतं, एतनिष्क्रयः एतस्य यशसो निष्कयः प्रतिनिधिभूतः । कतमस्तु पदार्थस्तदीयोऽनु। इन्द्रादिसम्बन्धी सात । किं वितीर्य अनृणः भविष्यामीत्यर्थः।। लोक इति ॥ १ लाको जन , हा कर, निधने अन्त्यकाले, धन विहाय, एकः एकाकी, पर लोकमुपैता उपगति । इणो युट । इति हतोरदयद्दय-- मुद्यकवि यस्य माध, बन्धुर लोकस्य, तद्धन अ{ परलोक, निनीति नेतुमिच्छति खलु । अन्ये तु पन्धवम्स्वयमेव सर्वस्न सन्ति । नन प्रापयन्ती- सयमेवापदन्युस्साह्य इति भावः । ९१ ।। दानेनि ॥ साधुस्स ननो वाधुदिकम । साधुः विघु हितमये ना सज्जने पुमान्' इति वैजयन्ती । इहास्मिन लोक, एकं गृहातात्येकग्राही । दिवि परीक, कोटिगुणितं कोटिश आवृतं, दापि दान ! " वस्त्रधान्याहरण्यानां चतु- निद्विगुणा मता" इति लोके नृदः परिमितिस्नि । इद न्वारीमतदायीत्यर्थः । आवश्यकाममण्यं योर्णिनिः" इन्याधमये णिनिप्रलय. । “अंकनोभविष्यदाध- मर्ययोः” इति षीप्रांतवाहिनीया । दानपात्रं नामाधमणे धनप्राहीति रूपम । 'उत्तमणाममणी ही प्रयोपतृग्राहकी कमात्' इत्यमरः । सुकृतैरनि यदि । तदा ससंददावनदयत् । परलोके. भव पारलौकिक, “परलोकाचेति ·पञ्चमः सर्गः। २३९ एवमादि स विचिन्त्य मुहूर्त तानवोत्तत पतिनिधानाम् । अर्थिदुर्लभमवाप्य व हर्षाचा त्र्यमानमुबमुलमितथि ॥ ९३ ॥ नास्ति जन्यजनकल्यतिभेदस्यत्यमनजनितो जनदेहः । वीक्ष्य वः खलु तनूममृतादां दृनिमजनगुपैति सुधायाम ॥ ९४ मत्तपः क नु तनु क फलं या गूयमीक्षणपथं व्रजयति । ईदशान्यपि दधन्ति पुनर्न: पूर्वपूरुषतपामि जयन्ति ।। ९५ ।। वक्तव्यम्" इति भवार्थे ठकप्रत्ययः । पुमीद वृद्धि जननं कर्नु: अलमिनि शेषः।' कुसीदं दिजीविका' इत्यमर । "नादनमुपतिव्रते " इति न्यायाददातुः न निचिदा मुष्मिक सुखम् । दातुः पुनग्नतामान सर्वशः अभिने दातव्यमिति भावः ॥ ९२।। एवमादीनि । म निधानां पतिः ल , एवमादि मुहमलपकालं, विचिन्त्य । अथिभिदुर्लभ पदलाशिनाथ वर्धमानीक, प्रममित्यर्थः । शेषिकस्य कपो वैभाषिक अपयकवं हकवन । न्याय पानभुस दातृमुभ चावाप्य प्रसन्नमुखो भूत्वेत्यर्थः । शानिन्द्रादीनवाचन ॥ ९३ ॥ नास्तीति ॥ नानको कार्यकारणयाव्यतिभेदी नान । कार्य खोपादानादभिन्नमित्यर्थः । जनदहः अन्न मानतः भुजाहारपरिणामश्वेत्येतदुमयं सत्यमित्यर्थः । कुतः, अगतमालमताद । 'अदोऽनन' इति खचप्रत्ययः । तेषाममृतादां अमृतभुना, वो मारा, न मान, वीक्ष्म पिस्सुधायां निमजन- मुपैति खलु सुधागजपखमनुस्वतीय३ । जनदेहानामाजन्यत्वे तद्वदेव गुपदानामगि तथा सेवाका वि न स्यातयः । - नदेव तावत्कृतार्थोऽम्माति म.न. ॥ मदिति ॥ तन मन मत्तमः । । युगमीक्षणप* प्रजात फलं विरूपघटना युध्महानिरूपं महाफलं वाक ! वयादिति भावः । अन - ·२४० नषधकाव्ये .44 प्रत्यतिष्ठिपदिला खलु देवी कर्म सर्वसहनवतजन्म । यूयमप्यहह पूजनमस्या यन्निजैस्सृजथ पादपयोजैः ॥ ९६ ।। जीवितावधि किमप्यधिकं वा यन्मनीषितमितो नरडिम्भातुः । तेन वश्चरणमर्चतु सोऽयं ब्रूत वस्तु पुनरस्तु किमीदक ॥ ९७ ।। एवमुक्तवति मुक्तविशके वीरसेनतनये विनयेन । वक्रमावविषमागथ शक्रः कार्यकैतवगुगिरमूचे ।। ९८ ।। पाणिपीडनमह दमयन्त्याः कामयेमहि गईमिहिकाशो । दूत्यमत्र कुरु न: स्मरभीति निर्जितस्मर चिरस्य निरस्य ।।१९।। रूपो विषमालङ्कारः । अथवा ईदृशानि इंदृल्म हाफलान्यपि दधन्ति पुष्यन्ति । "वा नपुसकस्य" इति नुमागमः । नाऽस्माकं पूर्वपूरुषतपांसि जयन्ति तानादानी फलन्तीत्यर्थः ॥ ९५ ॥ प्रतीति ॥ इला देवा भूदेवतां, सर्वसहन विश्वविमानमहनमेव व्रत यनसा सर्वसहान ख्यायते। तस्माजन्म यस्य तत्तजन्यमित्यर्थः । क्रियत इति कर्म सुकृतं (कर्तृ) प्रत्यतिष्ठिपत् प्रतिष्ठापयामास खलु । "तिष्ठत्तरित्" इति “णी चड्युपधाया" इतीकारः । यद्यस्माइयमाप निजैः पादरेव पयोजारात रूपकम् । अस्या इलायाः पूजनं पूजा सृजत । कुरुध्वमित्यर्थः । अहहत्यद्भुते ॥ १६ ॥ जीवितेति ॥ इतो नरडिम्भान्मानुषशिशोः, जीवितावधि प्राणान्तं, ततोऽधिक वा किर्भाप मनीषितमीप्सितं यद्वस्तु सोऽयं नरांडम्बः तेन वस्तुना, ववरणमचंतु पूजयतु । ईगलभ्यं वस्तु पुनः किमस्तु किं स्यात् ब्रूत ॥ ९ ॥ एवमिति ॥ एवं वीरसेनतनये नल, विनयेन कपटेन, मुक्तविशके विनधे उक्तवात सात । अथ कार्येषु यानि कतानि कपटानि तेषां गुरुरुपदेष्टा शक्रः । वक्रभावः प्रतिकूलाभिप्रायः तेन विषमा प्रतिकूलां गिरमूचे उवाच ॥९८ पाणीति ॥ हे मदीमिदिकांशो भूत हिमांशो । 'प्रालयं मिहिका' इत्यमरः । वयं दमयन्त्याः पाणिपीडनमह विवाहोत्सवं कामयेमहि भभिलषमहि।

·पश्चमः सर्गः । आसते तिमधिक्षिति भूपास्ता गराशिरसि ते बलु कूपाः । किं ग्रहा दिवि न जागांत ते ते भास्वनस्तु कतमन्तुलयास्ते ॥१०० विश्वदृचनयना वयमेते त्वद्गुणाम्बुधिगगाधमवेमः । स्वामिहेव विनिवेश्य रहस्ये निवृति न दि लभेमहि सर्वे ॥ १०१ शुद्धवंशजनितोऽपि गुणस्य स्थानतामनुभवन्नपि शाकः । क्षिप्नुरेनेमजुमाशु मपक्षं सायकं धनुरिवाजनि वकः ॥ १.२ ।। हे निर्जितम्मर, आप एवं स्मरभान विस्य सिप - निरस्य यर्थः । चिसय विररात्राय चिरस्याद्यामिरः । नमोवादकले नोऽस्माक दत्यं दुतकर्म । समय भागमणः" इति मप्र । तर, ।। ९ ।। आमत डाले | अधि। नदी । वायव्यमावः । शतं भूपाः आस: अपरिमिनारम: । म व मोगराय भूपाः का: र7. भावसम्पऽपि नयां संघ च मम गुरव महदन्तर- मित्वयः । , दिव्या काो । नभन्दा न जा न प्रकाशन्ते किम् । वि., तमो दो मा तस्तुल या माम्येनातं । कोऽपाल्यर्थः। तद्वत्तपिन कोऽपि भरतु.) : १. १०० । विश्वति ॥ ५॥ पश्यनगर - पानि सर्वदनानि । योयन्तात् कांनाः । तानि नयनानि याताया111 नव गुणा: दयाक्षिण्य- वशित्वसत्यमन्यवादयः, तम! RIS: छाम । सो लो मग । हि यम्मान., इहास्मिन , रह. राग, मिव विनिवेश्य नियोज्य, सर्व वयं निवृति सुख न ममहान का: । नियर प्रातगुणाच्या कादेति भावः ॥ १०१।। शुद्धेति ॥ उद्धे अवग, नश फुले, पणा छ । ...? ! वशो वेगी कुले वर्ग' इति श्रः । गुण यादः माळ । ', दीपादो शौर्यादौ तन्ना बगनाः । गुणदिग्निन्या' इति न्यु:: । शानता. 16 ·नैषधकाव्ये " तेन तन कचत्र मघोनस्स स्म वेद कपटं पटुरुजैः । वनचित्र पथ वाणीमार्जवं हि कुटिलेषु न नीति: ॥ १०३ ५ जना दुरिनानामन्यजन्मनि मयैव कृतानाम् । युमदीयमणि या महिमानं जेतुमिच्छति कथापथपारम ॥१०४ विन चित्तविलय न कुर्या धुर्यकार्यपरिपन्धि तु मौनम् । हीगिरास्तु यन्मन्तु युती स्वीकृतैव परवागपरास्ना ॥ १०५ ॥ मानुभव शक्रः ६ नमकुटिल नुद्धिं, अवकच । सपक्षं महा. मपत्रं न। एनलं, मन । 'अथारियां गानु' इत्यमरसिंहा- मिधान मनाए । ११:५ शब्द उकारान्तोऽसस्तीति उगादी भ्रम शक्यादा प्रेणा अपत्यविधानात । आशु । ता सन् । भिषेः वधु' । "-." ६ यादिना पतीनिषेधादिलाव। बकी नियोऽनि शेयमाव । प्रकृत्ताप्रकृतलप इत्यन्ये ॥ १०२ ॥ जन ॥ ५ दरतिकुशलः, स नलः, न तन वसव मधानः इटस्य कपः १ विवेद । अथ बदनानन्तर, तदुचितान्तस्य कामाचता. मानुरुप नगीमानरत् । स्वयमपि कपटोक्तिमेवाकरोदित्यर्थः । या, कुटिलेप विश्ये, महटल्यं नानि हि। ततः कुटिलेनैव भविन : न्यथा महामनगटा ति भावः ॥ १०३ ॥ समिति । सेयभन्म जन्मनि जन्मान्तरे, मयैव कृताना दुरितानामुध तरता महता । स्यामराई, तदाह---या पापमहत्ता कथापथस्य वाग्वृत्तः, पार दूरगता यमि यो । युनः रमपि महिमानं प्रभावमाझारूपं तुमुलचितु. पठति । पाप मदानेच्छा में जायते इति विनयोक्तिः । सर्वथा युष्मानयोगा न ल इति परमाः ॥ १४ ॥ ननु कुटिल कर मौनमन आइ । वित्तेति ॥ हे देवाः, अखिलस्य जनस्य, चित्तं वित्त विदित्वा धृतेत्यर्थः । तर्हि, की चित्तं तदाह । धुर्यच - - . - ·पञ्चमः सर्गः । २४३ " . नीत यन्मनौ विमलदर्पणिकायां सम्मुखस्थमखिलं खल तत्वम् । तेऽपि कि वितरथेशमाज्ञा या न या सत्शी वितरीतुम् ।। यामि यामिह वरीतुमही तद्वततान्त करवाणि कथं वः । ईटा न महतां बस ...ता व बने मम स वृणापि ॥१०७|| उद्धमामि विरहान्मुहुरम्म! मोहमि च मुहूर्तमहं यः । गतव: प्रभवितास्मि रहस्यं गलिस कथमीदगवत्यः ।। 100 प: समर्थव, काययो प्रयोगस्य, पाक विधि, मोग ना परिहारोवल्या तु । घर 1.4 मीनाय 14 ., ... ५ अनमेव च । .:- प्रति । तत्र: । राबिन: ।::: अन पद्धमनुमतमिति गाया. त . न तावतानपान दिति कामा निर्मलादर्श, .., . पुसल्या.ते मा u यूगमा ( म । “यदा : दर. प्रयः। आशा थिय एन । र ! 15, ... य में नित दान, सदशा योग्य! न । स्मादायं ममापाल यादवः ।। १ ॥ याभिरबारमाह- यामान्यादिये, यां भी, वर तुम् । “वृतो वा इनि दीर्घः । यागि गानि । तर विधये दूलं तु, करं ५. करनानि ! अहो ईशा महान १६ चञ्चले प्रतारणे, पाप गुप्मा ५, न मा । उमामीति5, या म:', उना. धामि । मुहूनमाप लालं, म , बारा , वो युप्मा . रहम्यं रक्षतुं गोतुं प्रभार त्यर्थः । बृत । ब्रुवो लोट् ॥ १० ॥

·२४४ नैषधकाव्य यो मनोरथमय। हदि कृत्वा य: वसिम्यथ कथं स तदने । भावगुप्तिमवलम्बितुमीशे दुर्जया हि विषया विदुषापि ॥ १०९।। यामिकाननुपमृद्य च मारक्तां निरीक्षितुमपि क्षमते कः । रक्षिलक्षजयचण्डचरित्रे पुंसि विश्वसिति कुत्र कुमारी ॥ ११०॥ आदधीचि किल दातृकृताध प्राणमात्रपणसीम यशो यत् । आदद कथमहं प्रियया ताणतश्शतगुणेन पणेन ।। १११ ।। 1 गामिति ॥ योऽह मनोरथमर्य. यां, मां मैमा दि कृत्वा यासमि प्राणिाम । अथ भोऽहं नदो तस्याः भन्याः पुरः, भावगुभ ाम- विकारमोपनमनलम्बितुं पावित कथाशे शाम । । तथापि, यदुमा विवेकिगापि विषयादा दादये. जमाइयथान्तरन्या ।। १.९ ॥ यामिकानिनि । किमोति बार्गः। माद विधः, क्षत्रिय इत्रार्थः के: यामानक्षन्तीति यामिकाः प्रहररक्ष । ताननपमृत अहत्वा । तां ममी, निरीक्षितुमपि क्षमते। 9. समापि मावः । तथैव यता सत्राह । क्षिमा लक्षाणि तेषां जयेन नगेन, चाडचार न करका", एसि कुमारी कन्या, कुन विश्वसिति, न कुत्रालय । र, प: । के अन्तिःपुरमर्दनमिति भावः ॥ ११० ।। आवधीचीति ॥ प्राणमात्र नतमेव, पणसामा मूल्याधियस्मिन कमाण तद्यथा तथा । “पणो सलह नान इति वैजयन्ती । आदधीचि दधीनिमारभ्य अभिनिधान बीवः । किलेति प्रसिद्धी । दातृभिवदान्यैः कृताध नियिरमूल्यम् । मूल्ये पूजाविधाव इत्यमरः । यद्यश. तद्यशः प्राणतो जांबाच्छतगुणेन प्रिययैव, पणेन मूल्यन, अकरमाददे स्वीकारण्यामि । होनऋगस्य परावय॑त्वादिति भावः । अब पनिरलार: । " समन्यूना- विकानान यथा विनिमयो भवेत् । साक समाधकन्यून परिवृत्तिरसौ मता ॥"

·पञ्चमः सर्गः।
२४५
अर्थना मयि भवद्भिरिवास्य कर्तुमर्हति मयापि भवत्सु ।
भीमजार्थपरयाचनचाटौ यूयमेव गुरवः
करणीयाः ॥ ५१२ ॥
अर्थिता: प्रथमतो दमयन्ती यूयमन्वहमुपास्य मया यत ।
हीन चेयतियतामपि तद्वस्सा ममापि सुतगं न तदस्तु ।।११३ ॥
कुण्डिनेन्द्रसुतया किल पूर्व मां वरीतुमुररीकृतमास्ने ।
ब्रीडमेष्यति पां मयि दृष्टे स्वीकरिष्यति न सा खलु युष्मान् ।।
-
इति लक्षणात् । तत्र प्राणैर्यशसो न्यूनपरित्तिः । हीनमुल्यत्वात् । प्रियया
यशगाऽधिकपरिवृत्तिरधिकमूल्यत्वादिति भावः ॥ १११ ॥
अर्थनेति ॥ अस्य दमयन् । ताद ये चतुर्थी। मांय विषये, भवारिव
मयापि भवत्सु विषये अर्थना प्रार्थना कर्तुमर्हति कर्तव्यत्यर्थः । अथ कथ कामुक-
मुखाकामिनी निसेति चद्यथा भवता तबयाह । भीमजाथा या परयाचनचाटुः
परार्थनारूपा प्रियोक्तिस्तस्यां गमेव गुरवः उपदेष्टारः करणायाः । करोमि
चीत भावः ॥ १२ ॥
अथ प्रथमशयकल्लाभिमानः । ताह स्वयमेव प्रथम इत्याह । अर्थिता
इति ॥ मया अन्वहमनुदिनम् । “अनथ” इल्यव्ययीभावः, समासान्तष्टच ।
यूयमुपास्य प्रथमतो दमयन्त मर्थिताः । 'अर्थयतेदुहादित्वादप्रधाने कर्मणि तः'
इति यत् तत्, प्रथमप्रार्थना व्यतियता व्यतिकमतामांप । इणो लटश्शत्रादेशः ।
वः ह्रीन चेत्तहि सा हीममापि मुनरा गास्तु माभून् ॥ ११३ ॥
कुण्डिनेति ॥ कुण्डिनन्द्रमतया दमयन्या । “न लोक" इत्यादिना
निष्ठायोगेन षष्ठीप्रतिषेधात कर्तरि तृतीया । पर्नमेव मां बर्गतुमुररीकृतमझी.
कृतमास्त । तया मदरणमझांकृत किलन्यर्थः । किलति वातीयाम् । कर्माण कः।
अङ्गीकारस्य कश्चिदिच्छार्थत्वमझाय, समान कन्केषु तुमुनिति तुमुन्प्रत्ययः ।
ततो मयि दृष्टे परं व्रीडमेष्यति । एवं च सा युष्मान स्वीकरिष्यति ॥ ११४ ॥

·नैषधकाम्ये तत्प्रसीदत विधत्त न खेदं दूत्यमत्यसदृशं हि ममेदम् । हास्यतैव सुलभा न तु साध्यं तद्विधित्सुमिरनौपयिकेन ॥ ११५ ईदृशानि गदितानि तदानीमाकलय्य स नलस्य बलारिः । शंसति स्म किमपि स्मयमानः स्वानुगाननविलोकनलोलः ॥११६ नाभ्यधायि नृप ते भवतेदं रोहिणीरमणवंशभवेन । लज्जते न रसना तव वाम्यादर्थिषु स्वयमुरीकृतकाम्या ।। ११७॥ भरच वितथं न कथं वा जीवलोकमवलोक्यसीमम् । येन धर्मयशसी परिहातुं धीरहो चलति धीर तवापि ॥ ११८ ॥ - तदिति ॥ तत्तस्मात् , प्रसीदत प्रसन्नाः स्थ, खेदं क्लशं, न विधत्त न कुरुत । ममेदं वृत्यं अत्यसदृशं अत्यन्तायोग्य, हि कुतः । अनौपयिकेन अनु. पायेन, उपायं विनेत्यर्थः उपायाद्रखत्वश्च” इति स्वार्थे टक् । तदूत्यं विधित्सुभिश्चिकीर्षुभिहास्यतैव सुलभा, साध्यं प्रयोजन्तु न सुलभम् । अनुचित- कर्मारम्भोऽनय भवन फलायेत्यर्थः ॥ ११५ ॥ ईशानीति ॥ स बलारिः इन्द्रः, तदानी नलस्येशानि गदितानि वाक्यानि, आकलय्य आकर्ण्य । स्मयमानो मन्दं हसन् । खानुगानां यमादीनां, आननविलोकने लोलो लोलुपस्सन् । स्ववाक्यानुमोदनार्थमिति भावः । किमपि किश्चिद्वाक्यं शंसति स्म शशंस ॥ ११६ ॥ नेति ॥ हे नृप, ते भवता इदम् । सेयमुञ्चतरेत्यादि प्रतिषेधवाक्यम् । रोहिणीरमणवंशभवन सोमवंश्यनेव नाभ्यधायि । किं त्वसोमवश्येनेवाभिहित- मित्यर्थः । प्रतिश्रुतपरित्यागादिति भावः । कुतः, भर्थिषु विषये खयमुरीकृत- काम्या आश्रीकृतमनोरथपूरणा तव रसना, वाम्यात् प्रातिकूल्यान लज्जते । ततो न सोमवंश्य इस प्रतिमासीत्यर्थः ॥ ११ ॥ भरमिति ॥ हे धीर !वेदून् , इमं जीवलोकं प्राणिजातम् । भकुरं ·पथमः सर्गः। २४७ कः कुलेऽजनि जगन्मकुटे व प्रार्थकेप्सितमपूरि न येन । इन्दुरादिरजनिष्ट कळकी कष्टमत्र स भवानपि मा भूत ॥ ११९ यापदृष्टिरपि या मुखमुद्रा याचमानमनु या च नतुष्टिः । स्वादशस्य सकलस्स कळकः शीतभासि शशक: परमङ्कः ।। १२० नाक्षराणि पठता किमपाटि प्रस्मृतः किमथवा पठितोऽपि । इत्थमर्थिजनसंशयडोलाखेलनं खल चकार नकारः ॥ १२१ ।। विनश्वरं, भाभासमिदो धुरन् । वितथं दुःखमयत्वाद्विफलाम । कथं वा नावलोक- यसि न पश्यसि, न जानासोत्यर्थः । येनाज्ञानेन तावपि धीधर्मयशसी। अमगारा- वितथे अपीति भावः । परिहातुं चलति । अहो अस्थिरविषयलौल्यात् स्थिर. सुकृतपरित्यागो भवाशामनुचित इत्यर्थः ॥ १८ ॥ क इति ॥ जगन्मकुटे जगद्भूषणे, वः कुले प्रार्थकेप्सितमर्षिममोरपो येन नापूरि न पूरितम्। स कोऽजनि जातः, न कोऽपीत्यर्थः। “दीपजन" इत्यादिना कर्तरि लकि चिण। आदियुष्माकं कूटस्थ इन्दुः कळही अजनिष्ट जातः । कष्टमत्र लोके भवानपि सकळको मा भूत् । अपकीर्ति मा कुरुष्वेत्यर्थः ॥ ११९ ॥ अथ विचार्यमाणे त्वमेव कळकी न शशा इत्याह-येति लाशय याचमानमनु अर्थिनं प्रति, याप्यपदृष्टिविकृतदर्शनं, या च मुखमुद्रा मान, या नतुष्टिरसन्तोषश्च, स सकलो विकारः कलाः । शीतभासि चन्द्रे शशकः, पर केवलमकः श्रीवत्सादिवत् चिहं, न कळा इत्यर्थः ।। १२०॥ किश्वेदमर्थिषु ते नास्तिवाद इत्याह-नेति ॥ अक्षराणि पठता शश मातृकाक्षराण्यभ्यस्थता भवता, नकारो निषेधवाची नशब्दा नापाठि किम् । अथवा, पठितोऽपि प्रस्मृतो विस्मृतः । इत्थमर्थिजनस्य संशय एप डोला तया खेलनं क्रीडाम् । नकारश्चकार। अत्रार्थिनामीहकू संशयासम्बन्धेऽपि तत्सम्बन्धो- रतिसयोक्किमेदः । स चोकसंशयोत्यापित इति सहरः ॥ १२१॥ ..

·२४८ अब्रवीत्तमनलः क नळेदं लब्धमुज्झसि यशश्शशिकल्पम् । कल्पवृक्षपतिमर्थिनमेनं नाप कोऽपि शतमन्युमिहान्यः ॥ १२॥ न व्यहन्यत कदापि मुदं यः स्वस्सदामुपनयनाभिलाषः । सत्पदे त्वदभिषेककृतां नस्स त्यजत्वसमतामदमद्य ॥ १२३ ॥ अब्रवीदथ यमस्तमहृष्टं वीरसेनकुलदीप तमस्त्वाम् । यत्किमप्यभिबुभूषति तत्कि चन्द्रवंशवसतेस्सदृशं ते ॥ १२४ ॥ अब्रवीदिति ॥ अथानलोऽमिस्तं नलमब्रवीत् । हे नल, इदं वक्ष्यमाण, लब्ध हस्तप्राप्तं, शशिकल्पं चन्द्रप्रतिमं, यशः, कोज्झसि कुत्र त्यजसि ।। किं तयशस्तदाह । इह लोके, अन्यस्त्वद्यतिरिकः, कोऽपि कल्पवृक्षपतिमनन्या- र्थिनमित्यर्थः । एनं शतमन्युमिन्द्रं, अर्थिनं नाप । तदेतद्धस्तगतमिन्द्रयाच्यत्व- यशो वृथा मा विनाशयेत्यर्थः ॥ १२२ ॥ नेति ॥ स्वस्सदः स्वर्वासिनः । “ सत्सूद्विष" इत्यादिना किए । तेषां नस्सम्बन्धी योऽभिलाषो मनोरथो मुदमुपनयन् स्वसिध्या सन्तोषमावहन , कदापि न व्यहन्यत न विहतः । अद्य, तत्पदे तब्धवसिते, तत्सम्पादकाधिकार इत्यर्थः । ‘पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्मांघ्रिवस्तुषु' इत्यमरः । त्वदभिषेककृता त्वां स्थापयता, नस्सम्बन्धी सोऽभिलाषः । असमता असाधारण्यं, खसिद्धा- बनन्यापेक्षत्वमिति यावत् । तन्मदं त्यजतु । अद्य प्रभृति स्वार्थसाधने खयमेव समर्थास्सुरा इत्यहकारं मुश्चाम इत्यर्थः ॥ १२३ ॥ . . अब्रवीदिति ॥ अथ यमः अहृष्टमसन्तुष्टं, ते नलमब्रवीत् । हे वार- सेमकुलदीप, किमपि यत्तमो मोहोऽन्धकारच त्वामभियुभूपति अमिभवितु- मिच्छति । तश्चन्द्रवंशे वसतिः स्थितिर्यस्य तस्य ते सदृशं किम् । न हि चान्द्रस्य तेजसस्तमसाभिभवो युक्त इत्यर्थः ॥ १२४ ।।

·पचमः सर्गः। २४९ रोहणः किमपि यः कठिनानां कामधेनुरपि या पशुरेव । नैनयोरपि वृथा भवार्थी हा विधित्सुरसि वत्स फिमेतत् ॥ १२५ याचितश्विरयति क तु धीर: प्राणने क्षणमपि प्रतिगूः कः । शंसात द्विनयनी दृढ़निद्रां द्राङ्निमेषमिषघूर्णनपूर्णा ॥ १२६ ॥ अभ्रपुष्पमपि । सति शीतं सार्थिना विमुखता यदभाजि । स्तोककस्य खलु चञ्चपुटेन म्लानिरुल्लसति तदनसङ्के ॥ १२७ !! रोहण इति ॥ यो गणो मणीनामाकरोदिः, सोऽपि कठिनानां मध्ये किमपि कठिनम् । या.कामधेनु: कापि पशुरेव । एनयोः पशुपाषाण योरपि सम्बन्धी । 'द्वितीयाटी खेनः' इतीदंश य एतच्छब्दस्य वा अन्वादेशविषये पलादेशः । अर्थी वृथा विफली नाभवत् । ६ वत्स, द वत्स, किमेतद्विधित्सुविधातुभिरछु- रसि । हेति विपादे। हा कष्टं पशुपाषाणाभ्यामपि तुच्छवृत्तिरसीत्यर्थः ॥ १२५॥ याचित ते ॥ क नु कुत्र, धीरस्सुधीर्याचितस्सन् चिरयति विलम्बते । न पुत्र । विलम्बत इत्यर्थः । कुतः, क्षणमपि प्राणने जीवने, प्रतिभूलनकः कः, नीत्यर्थः । द्वानिमेषमिषण शीघ्रपक्षमपातव्याजेन, घूर्णनेन कनीनिसानमणेन... " द्विनयनी नयनद्वन्द्वमेव, दृढाना मरणं, शंसति । नयनघूर्णनवत्क्षणिव जीवनमिलर्थः ॥ १२६ ॥ अभ्रपुष्पमिति ॥ शीतं शीतलमभ्रपुष्पमुदकम् । 'मेधपुष्पं घनरसम्' इत्यमरः । तद्वनपुष्पं, तटुर्लभ वस्त्विति च गम्यते । दित्सति दातुमिच्छत्यपि। म तु, परिजिहीर्षतीत्यर्थः । धनसङ्के मेघवृन्द, अर्थिना याचकेन, स्तोककस्य 'चातकस्य । 'अथ ससः स्तोककश्चातकस्समौ' इत्यमरः । चञ्चुपुटेन सा प्रसिद्धा विमुखता । पक्षिमुखत्वं पराङ्मुखत्वश्च । अभाजीति यत् । तत्तम्मा- मुख्यभजनात् । म्लानिर्जलभरमन्धरत्वं वैवर्ण्य चौल्लसति स्फुरति । अत्रार्थिन एव मुख्य दाता म्लानिः । हिमुत दातृमुख्ये । तस्मात्तादृशस्य तवेद- मर्थिवैमुख्यमनुचितमिति भावः ॥ १२७ ॥ . ,

·उचिवानुचितमक्षरमेनं पाशपाणिरपि पाणिमुदस्य
कीतिरेव भवतां प्रियदारा दाननीरमस्मौक्तिकहारा ।। १२८ ।।
चर्म वर्म किल यस्य नभेद्यं यस्य यजमयमस्थि च तो चेत् ।
स्थायिनाविह न कर्णदधीची तन्न धर्ममवधीरय धीर ।। १२९ ।।
अद्य यावदपि येन निबद्धौ न प्रभू विचलितुं बलिविन्ध्यौ ।
आश्रुतावितथतागुणपाशस्त्वादृशेन विदुषा दुरपासः ॥ १३० ॥
ऊधिवानिति ॥ पाशपाणिवरणोऽपि, पाणिमुदस्य उद्धृत्य, एनं नलं,
उचित युक्तं, अक्षरं वाक्यं, ऊचिवान् उक्तवान्। यदुकं तदाह-कीर्तिरिति॥
दाननीराणां झरः दानजलप्रवाहः, स एव मौक्तिकहारो यस्यास्तथोक्का कीर्तिरेव
भवतां युष्माक, प्रियदाराः प्रियकळत्रम् । 'पुं भान दाराः' इत्यमरः । एतेन
भार्याया अपि कीर्तिः प्रियतमेति भावः । अतो दमयन्तीलोभान्न कीर्ति जही.
त्यर्थः । अत्र रूपकालङ्कारः ॥ १२८ ॥
चमेति ॥ यस्य कर्णस्य चर्म स्वक नभेद्यमभेद्यम् । नार्थस्य
न-शब्दस्य "मुसुपा" इति समासः । धर्म कवचं किल । यस्य दधीचरस्थि
च बञमयं किल । किलेति प्रसिद्धी । तो कर्णदधीची। इह जगति, स्थायिनी
न चेत् । तत्तर्हि, हे धीर धीमन् , धर्म नावधीरय नावमन्यस्व । कर्णादीना.
मस्थिरत्वम् । तद्धर्मस्य च स्थैर्य दृष्ट्वा त्वमपि तथैवाचरेत्यर्थः ॥ १२९ ॥
अग्रेति ॥ येन सत्यसन्धत्वपाशेन, निबद्धौ बाल रोचनिस्स च विन्ध्यश्च
सौ । अद्य यावदेतदिनपर्यन्त, विचलितुमपि प्रभू समर्थों न स्तः। आश्रुतस्य
प्रतिज्ञातार्थस्य अवितथा सत्यता, सैव गुणः उत्कृष्टधर्मस्स एव पाशो बन्धः,
स्वादशेन विदुषा स दुरपासः दुरुच्छेदः । बलिपिन्ध्यादिदृष्टान्तेन यावज्जीव-
निबन्धेनापि प्रतिझातार्थनिर्वाहः कार्य इत्यर्थः ॥ १३०॥

·२५१ - प्रेयसी जितसुधांशुमुखत्रीयों न मुञ्चति दिगन्तगतापि । भनिसमाजदगर्थे : कंदर्भयति सामपि कीर्तिम् ।। १३१ ।। यावर प्रति परेऽययितारस्तेऽपि यं वयमहो स पुनस्त्वाम् । नैव नः खलु मनोरथमात्रं शूर पूरय दिशोऽपि यशोभिः ।। १३२ अर्थितां त्वयि गते सुरेषु म्लानदानजनिजोरुयशश्श्रीः । अद्य पाण्डु गगनं सुरशाखी केवलेन कुसुमेन विधत्ताम् ।। १३३ प्रेयसीति ॥ प्रेयसी प्रियतमा, जिता सुधांशुमुखाना बन्द्रादीना, श्रीर्यया सा । अन्यत्र, जिता. *सुधांशोर्मुखस्य श्रीर्यया सा तपोका । या कतिदिगन्तगतापि देशान्तरगतापि, न मुञ्चति । तामपि कीर्ति भशिसझमः भरसङ्गतिर्यस्यास्तस्याः कुरदृशोऽर्थे तदर्थम् । तादर्थेऽव्ययीभावः। कुरिसतो. ऽर्थः कदर्षः । “कोः कत्तत्पुरुषेऽचि" इति कुशब्दस्य कदादेशः, तं करोति कदर्षयति व्यर्थयतीत्यर्थः । को नामास्थिरार्थे स्थिरं जह्यादिति भावः ॥ १३१ ।। यानिति ॥ परे अन्ये जनाः, वर प्रति इष्टलाभमुद्दिश्य, यानस्मानर्य- यितारः । ताच्छील्वे तृन् । “न लोक” इत्यादिना षष्टीप्रतिषेधाहितीया । ते अयमपि यं त्वामर्थयितारः स्मः । अहो, स त्वं पुनोंऽस्माकं, मनोरथमेव नैव पूरय । किंतु, हे भूर, यशोभिर्दिशोऽपि पूरय खलु । तस्मादस्मन्मनोरथपूरणेन ते दिगन्तविधान्तकीर्तिभविष्यति । अन्यथा, अपकीतिरपि तादृशी भविष्यतीति भावः ॥१३२।। भर्थितामिति ॥ अद्य मुरशाखी कल्पवक्षस्सुरेन्दम्मासु, त्वयि विषये, अर्थितां गतेषु सत्सु म्लाना अर्थ्यभावीणा, दानजा दानजन्या, निजा उरुमहती यश:श्रीः कीर्तिसम्पयस्य सः, तथा सन् , कंवलेन कुसुमेन गगनं पाण्डु शुभ्रं, विषताम् । न त, वितरणेन यशसा । स्वार्थिनामन्यार्थित्वेन तनिदानदानकथा- स्खमियादिति भावः ॥ १३३ ॥ अषवा जितः सुधाशुर्यया सा मुखस्य श्रीर्यस्यास्मा । .

·२५२ नैषधकामे प्रवसते भरतार्जुनवैन्यवत्स्मृतिधृतोऽपि नल त्वमभीष्टदः । स्वगमनाफलतां यदि शङ्कसे तदफलं निखिलं खलु मङ्गलम् ।। इष्टं नः प्रति ते प्रतिश्रुतिरभूयाद्य स्वराहादिनी धर्मार्था सज तां श्रुतिप्रतिभटीकृत्यान्विताख्यापदाम् । त्वत्कीर्तिः पुनती पुनत्रिभुवनं शुभ्राद्वयावेशना- द्रव्याणां शितिपीतलोहितहरिनामान्वयं लुम्पतु ॥ १३५॥ . अन यानावैफल्यशङ्कया ते सवोचस्तदनाशकनीयमेवेत्याह-प्रवसत इति ॥ हे नळ, प्रवसते प्रयाणं कुर्वते, भरतश्शाकुन्तलयः, अर्जुनी हैहयः, वैन्यः पृथुः, तैस्तुल्यं तद्वत् । “तेन तुल्यं क्रिया चेद्वातः" । स्मृत्या धृतः स्मृतिधृतः, स्मर्यमाणोऽप्यभीष्टदः इष्टार्थप्रदस्त्वं, खगमनस्य खयात्रायाः अफलता वैफल्यं शसे यदि, तत्तर्हि, लोक निखिलं सर्वमपि मङ्गळं यात्राकालिक त्वत्स्मरणलक्षणं मङ्गलाचरणमफलं खलु । तथा च-"येन्यं पृथु हैहयमर्जुनश्च शाकुन्तलेयं भरतं नलन्च । एतान्नृपान्यः स्मरति प्रयाणे तस्यार्थसिद्धिः पुन- रागमश्च" इति शास्त्रमप्रमाणं स्यादिल्यर्थः । तथा च यत्स्मरणादन्येषामर्थसिद्धिः। तस्य तथाऽयसिद्धौ कस्सन्देह इति भावः ॥ १३४ ॥ इष्टमिति ॥ अद्य नोऽस्माकं. इष्टमिच्छो, यागश्च प्रति । 'इष्टिांगे- च्छयोः' इत्यमरः । यारषश्च स्त्रियां तिन् । “वांच स्वपि" इत्यादिना यजेस्सम्प्रसारणम् । प्रश्चादिना षत्वम् । इषेः क्विन्प्रत्ययापवाद इति काशिका- याम् । तथा प्रयोगप्राबल्यात् साधुत्वं द्रष्टव्यम् । स्वः स्वर्ग, अन्यत्र स्खरैरुदात्ता- दिभिराहादिनी धर्मोऽर्थः प्रयोजनमभिधेयं च यस्यास्सा धर्मार्था या प्रतिश्रुतिः । जीवितावधि किमप्यधिक वेति श्लोकोकास्मन्मनोरथपूरणप्रतिज्ञा अभूत, तां प्रतिश्रुतिं श्रुतिप्रतिभटांकृत्य वेदप्रतिनिधीकृत्य, समापयित्वत्यर्थः । अन्विता- ख्यापदा सूज । सत्सत्वेन श्रुतिप्रतिनिधीकृत्य प्रतिश्रुतिरित्यन्वर्थनामाक्षरां कुरु । सत्यप्रांतही भवेत्यर्थः । अस्य फलमाशीमुखेनाह त्वत्कीर्तिः पुनस्त्व- .

·पषमः सर्गः। २५३ . - यं प्रासूत सहस्रपादुदभवत्पादेन खलः कथं स च्छायातनयस्सुतः किल पितुस्सादृश्यमन्विष्यति । एतस्योत्तरमद्य नस्समजनि त्वत्तेजसां लाने साहस्रैरपि पङ्गुरथिभिरभिव्यक्तीभवन्भानुमान् ॥ १३६॥ इत्याकर्ण्य क्षितीशस्त्रिदशपरिषदस्ता गिरवाटुगर्भा वैदर्भीकामुकोऽपि प्रसभविनिहितं दूत्यभारं बभार । यशस्नु, त्रिभुवनं भुवनत्रयं, समाहारे द्विगुरेकवचनं, पात्रादित्वानपुंसकत्वम् । पुनती पावयन्ती । पुनातेदशतरि डीप । द्रव्याणां नीलपीतादिद्रव्याणां, शुभ्रः शुक्लगुणः । 'गुणे शुक्लादयः पुंति' इत्यमरः । तेनाद्वयावेशनादभेदापादना. च्छितिपीतादिनामभिर्वाचकपदरन्वयं वाच्यत्वलक्षण सम्बन्ध, लुम्पतु निवर्तयतु । अर्थिमनोरथपा कौनि सम्पादयत्यर्थः । अत्र नीलादीनां वस्तूनां स्वगुणत्यागेन कीर्तिगुणग्रहणात्तद्गुणालङ्कारः । "तद्गुणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाहतिः" इति लक्षणात् ॥ १३५॥ यमिति ॥ यं शनैश्चर, सहस्र पादाः रश्मयोऽघ्रयश्च यस्य सः, सहस्र. पात् सूर्यः। ‘पादा रहम्यन्रितुर्याशाः' इत्यमरः । “ सजशासुपूर्वस्य" इति समासान्तलोपः । प्रासून प्रसूतवान् , सः छायातनयः शनैश्वरः। 'मन्दश्छाया. सुतश्शनिः' इत्यमरशेषः । कथं पादन खो विकलस्सन् । येनाविकार इति तृतीया । उदभवदुत्पत्रः सुतः पितुः सादृश्यमन्विष्यति किल प्रामोति खलु । एतस्य प्रश्नस्याद्य त्वतेजसा लड्ने साहस्रः सहस्रसङ्खधैरपि । “अण् च" इति मत्वर्थीयोऽप्रत्ययः । अघ्रिभिः पहुः खलः, पूर्ववत्तीया । अभिव्यकीभवन् भानुमान् सूर्यः, नोऽस्माकमुतरं समजनि सत्रातः । जनेः कर्तरि लुङ् । “दीप. अन" इत्यादिना जनश्चिण् । चिणो लुक् । अत्रार्कस्यापोः पङ्गुत्वोकेरति- शयोकिभेदः । तद्धेतुत्वन शनैश्वरपङ्गुत्वस्येत्युत्प्रेक्षा इति तयोः सङ्करः ।। १३६ ॥ इतीति ॥ क्षिताशा नल, त्रिदशपरिषदः सुरसङ्घस्य । इत्येवरूपाचाटु- गर्भाः प्रियप्रायास्ता गिर आकण्य वंदर्भाकामुकः सन्नपि " लषपत" इत्यादिना ·२५४ नेपाल अङ्गीकार गतेऽस्मिन्नमरपरिश्रृढसंभूतानन्दमूचे भूयादन्तर्षिसिद्धेरनुविहितभवचित्तता यत्र तत्र ॥ १३७ श्रीहर्ष कविराजराजिमवटालक्कारहीरस्सुतं श्रीहरिस्सुपुवे जितेन्नियचयं मामल्लदेवी च यम् । सस्य श्रीविजयप्रशस्तिरचनातातस्य भव्ये महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽगमपञ्चमः ॥ कमेकअप्रत्ययः । अत एव " न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधात् मधु- पिपासुवद्धितीयासमासः । प्रसभविनिहितं बलादारोपितं दूत्यमेव भारं बभार । अस्मिन्नले, अङ्गीकारं गते सत्यमरपरिबुढो देवेन्द्रः । हे नरेन्द्र, यत्र कुत्रापि, अन्तर्धिसिद्धः अन्तर्धानशक्तेरनुविहितभवचित्तता अन तत्वन्मनस्कता, भूयात् भवचित्तानुसारेण सर्वत्र तवान्तर्भावशक्तिरस्तु । इति सम्भृतानन्दं सहर्षमूचे । तिरस्करिणीविद्या प्रादादित्यर्थः ॥ १३७ ॥ श्रीहर्षमित्यादि सुगतम् । श्रीमत्याः विजयप्रशस्तेः प्रन्थविशेषस्य रचना तातस्य निर्माणकर्तुरित्यर्थः ॥ १३८ ॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल- मल्लिनाथसूरिविरचिते नैषधव्याख्याने जीवातुसमाख्याने पञ्चमः सर्गः समाप्तः।

·षष्ठः सर्गः। दूत्याय दैत्यारिपतेः प्रवृत्तो द्विषां निषेद्धा निषधप्रधानः । स भीमभूमीपतिराजधानी लक्षीचकाराथ रथस्यदस्य ॥ १ ॥ भैग्या समं नाजगणद्वियोगं स दूनधर्मे स्थिग्धीरधीशः । पयोधिपाने मुनिरन्तरायं दुर्वारमप्यौर्वमिवौवंशेयः ॥ २॥ दूत्यायेति ॥ अथ दूल्याङ्गीकारानन्तरं, द्विषां निषेद्धा निवारयिता। निषधानां जनपदानां, प्रधानः मुख्याधिपतिरित्यर्थः । स नळ:, दैत्यारिपतेः देवेन्द्रस्य, दूत्याय दूतकर्मणे । “दूतस्य भागकर्मणी" इति यत्प्रत्ययः । प्रवृत्त उद्युकस्मन् म रथस्थदस्य रथवेगस्य, भीमभूमीपतिराजधानी कुण्डिननगरी, लक्षीचकार लक्ष्यमकरोत् , गमनं चकारेत्यर्थः ॥ १॥ भैम्येति ॥ अधीशो मनोनियमनसमर्थः । अत एव, दूतधर्मे दूतकृत्ये, स्थिरधीरचलबुद्धिः, स नलः, भैम्या समं सह। 'साकं सक्षा समं सह' इत्यमरः) वियोगं, और्वशेयः ऊर्वशीपुत्रो मुनिरगस्त्यः । 'और्वशेयः कुम्भयोनिरगस्यो विन्ध्यकण्टकः” इति हलायुधः । पयोधिपाने दुर्वार, उर्ध्या अपत्यमायों वरुण- भयान्मातृगुप्त इति खामी। तमौर्व ८ इबानलमिव अन्तरायं नागणदन्तराय. त्वेन नामन्यत । भैमीवियोगमपि विपत्य प्रतिज्ञाभाभयात् दूत्यमेव उतरमव- लम्बितवानित्यर्थः । अन्तरायविशेषणमुभयत्रापि योजनीयम् ॥ २ ॥ .

·२५६ मेषयकाब . नळप्रणाळीमिळदम्बुजाक्षीसंवादपीयूषपिपासवस्ते । सदध्ववीक्षार्थमिवानिमेषा देशस्य तस्याभरणीबभूवुः ॥ ३ ॥ तां कुण्डिनाख्यापदमात्रगुप्तामिन्द्रस्य भूमेरमरावतीं सः । मनोरथस्सिद्धिमिव क्षणेन रथस्तदीयः पुरमाससाद ॥ ४ ॥ भैमीपदस्पर्शकृतार्थरच्या सेयं पुरीत्युत्कलिकाकुलस्ताम् । नृपो निपीय क्षणमीक्षणाभ्यां भृशं निशश्वास सुरैः क्षताशः ॥५ विद्यत्प्रमोदाश्रुलवेन वामं रोमाञ्चभृत्पक्ष्मभिरस्य चक्षुः । अन्यत्पुन: कंप्रमपि स्फुरन्तं तस्याः पुरः प्राप नवोपभोगम् ॥ ६ नलेति ॥ ते इन्द्रादयो देवाः, नल एव प्रणाली जलनिगममार्गः, तया मिळत् प्रवहत् । अम्बुजाक्षीसंवादपीयूषं दमयन्तीसंवादामृतं, पिपासवः पातुमिच्छवः सन्तः, मधुपिपासुवट्टितीयासमासः । तदध्वक्षिार्थ नलमार्ग- प्रतीक्षार्थमिव अनिमेषाः सन्त इत्युत्प्रेक्षा । तस्य देशस्य नलविसर्जनप्रदेशया- भरणीबभूवुः तदागमनपर्यन्तं तत्रैव तस्थुरित्यर्थः ॥ ३ ॥ तामिति ॥ तस्यायं तदीयः नलीयः, स रथः, तां कुण्डिनमिति यदास्यापदं नामपदं, तन्मात्रेण गुप्तां छन्ना, अमरावतीमिन्द्रराजधानी, नत्कल्पा- मित्यर्थः । भूमेरिन्द्रस्य भीमभूपतेः, पुरं, मनोरथः सिद्धिमिव क्षणेन आससाद प्राप॥४॥ . भैमीति ॥ नृपो नल:, इयं भैमीपदस्पर्शेन कृतार्थरथ्या सफलमार्गा,. सा श्रूयमाणा पुरी कुण्डिनपुरीत्युत्कलिकया उत्कण्ठया, आकुलः क्षुभितस्सन् । क्षणमीक्षणाभ्या, तां पुरी, निपीय, तृष्णं दृष्ट्वा सुरैः क्षताशः भिनाशस्सन् भृशं निशश्वास ॥५॥ अर्थवं विद्यमानस्य तस्यष्टसिद्धिसूचकं दक्षिणाक्षिस्पन्दनं जातमित्याह- स्विदिति ॥ अस्य नलस्य. बामं चला. प्रमोटाश्रलवेन भानHITERAT -

·पष्टः सर्गः।
रथादसौ सारथिना समाधाद्राजावतीर्याशु पुरं विवेश 1
निर्गत्य बिम्बादिव भानवीयात्सौषाकरं मण्डलमंशुसदः ॥५॥
चित्रं तदा कुण्डिनवेशिनस्सा नलस्य मूर्तिर्ववृते नदृश्या ।
बभूव
तवित्रतरं तथापि विश्वैकहश्यैव यदस्य मूर्तिः ॥ ८॥
खिद्यत् खिम्नं सत् , पश्मभिः उन्मिपद्भिरिति शेषः । रोमानभूद्रोमानित सद,
तस्याः पुरः नगर्याः, स्फुरन्तं प्रकाशमानं, नवोपभोग अपूर्वदर्शनमायसनमय
प्राप । अन्यत् पुनर्दक्षिणं तु कम्प्रमपि कमाश सत् तं शप। वामाक्ष्णः खद.
रोमाश्चाषेव । दक्षिणस्य तु वेपथुम्प्यधिकः साविकः संवृत्त इत्यर्थः । प्रथम-
सामे कम्प्रखदरोमाश्चादयो जायन्ते । पुरुषस्य दक्षिणाक्षिस्पन्दनं शुभाय
भवतीति निमित्तवेदिनः । अत्रानन्दाश्रुपक्षमोक्षेपाक्षिस्पन्देषु खेदादिसाविक-
रूपणाद्रूपकम् । तदुलासितनवोपभोगव्यवहारसमारोपात् पुरीचक्षुषोः स्त्रीपुंसत्व.
प्रतीतः रूपकमतीर्णा समासोक्तिरलङ्कारः ॥ ६ ॥
रथादिति ॥ असा राजा नलः मारथिना सनाथान् सहितात,
रथादवतीर्य अंशुसङ्घः अर्काशुसमूह, भानवीयात् बिम्बानिर्गल्य सौभाकर
चान्द्रं मण्डलमिव आशु पुरं कुण्डिनं विवेश । “सलिलमये शशिनि रवेदीपि.
तयो मूर्छितास्तमो नैशम् । पयन्ति दर्पणोदरनिहिता इव मन्दिरस्यान्तः ॥"
इति शास्त्रादियमुपमा ॥ ७॥
चित्रमिति ॥ तदा तस्मिन्समये, कुण्डिनवेशिनः कुण्डिनप्रविष्टस्य
नलस्म सा तथा दर्शनीया मूर्ति दृश्या अदर्शनीया । नमर्थव नशब्दस्य
'सुप्युपा" इति समासः । वाते जाता, चित्रं विरोधादिति भावः । इन्द्रवरा-
पडल्यत्वं गतेत्यविरोधः । तथाप्याश्यापि तस्य मूर्तिविश्वकरश्येति यत्तचित्रतरं
बभूव, दृश्यत्वादृश्यत्वयोर्विरोधादिति भावः । विश्वस्यैकस्यैव दृश्या दृष्टिप्रियवेणा-
विरोधः । अत विरोधाभासयोः संसाष्टः ॥ ८ ॥

·२५८ नैषधकाव्य .. अनैर्विदग्धैवनैश्च मुग्धैः पदे पदे. विस्मयकल्पवल्लीम् । विगाहमाना पुरमस्य दृष्टिरथाददे राजकुलातिथित्वम् ॥ ९॥ लीनश्चरामीति हृदा ललजे हेला धौ रक्षिजनेऽलंसजे । द्रक्ष्यामि भैमीमिति संतुतोष दूत्यं विचिन्त्य स्वमसौ शुशोच ।। अथोपकार्याममरेन्द्र कार्यात्कक्ष्यासु रक्षाधिकृतैरदृष्टः । भैमी दिक्षुबहु दिक्षु चक्षुर्दिशनसौ तामविशद्विशङ्कः ॥ ११ ॥ अयं क इत्यन्यनिवारकाणां गिरा विभुर्धारि विमुज्य कण्ठम् । दृशं दधौ विस्मयनिस्तरङ्गां विलजितायामपि राजसिंहः ॥ १२ ॥ जनैरिति ॥ अथास्य नलस्य, दृष्टिविदग्धैरभिहः जनैः मुग्धैः सुन्दरैः भवनैश्च पदे पदे विस्मयकल्पवली आश्चर्यावहामित्यर्थः । पुरं विगाहमाना विभावयन्ती । राजकुलातिथित्वमाददे । क्रमादसौ राजभवनं ददशेत्यर्थः ॥ ९॥ लीन इति ॥ असौ नलः, भौः सज्जे सन्नद्धे । 'सनद्धो वर्मितस्सज' इत्यमरः । रक्षिजने राजकुलरक्षकवीरवर्ग, हेलामवहां दधाविति गर्वोक्तिः । लीनः (कष्टं शूरोऽपि) गूढश्वरामीति हेतो«दा ललजे। भैमी द्रक्ष्यामीति संनुतोष । खं खकीय, दृत्य विचिन्त्य शुशाचेति निर्वेदोकिः । अत्र गर्वलज्जाहर्षनिर्वेदानां बहूना भावानां परस्परोपमर्दैन समावेशाद्भावशबलतोक्ता ॥ १० ॥ अथेति ॥ अथानन्तरं, असौ नलः, कक्ष्यासु गृहप्रकोष्ठेषु । 'कक्ष्या प्रकोष्ठ हादेः' इत्यमरः । रक्षायामधिकृतः रक्षिजनैः, अदृष्टस्सन् भैमी दिक्षुः द्रष्टुमिच्छुः । अत एव, दिक्षु चक्षुर्वहु भूमिष्ठ, दिशन् विशहस्सन् , तो पूर्वनिर्दिष्टां, उपकार्यो राजसदनम् । 'उपकार्या राजसमनि' इति विश्वः । अमरेन्द्राणां कार्यात् प्रयोजनात् हेतोराविशत् ॥११॥ अयमिति ॥ विभुः समर्थः, राजा सिंह इस राजसिंहः राजश्रेष्ठः, उपमितसमासः । स नलः, अयं क इल्मस्य सम्यतिरिक्तजनस्म, निवारकाणा . .

·सहः सर्गः। २५९ अन्तःपुरान्तस्स विलोम बाला कांचित्समालधुमसंवतोवम् । निमीलिता पस्या भ्रमन्त्या सङ्घमासाद्य चमचकार ।। १३ ।। अनादिसर्गनिजि वानुभूता चित्रेषु वा भीमसुता नलेन । जातैव यद्वा जितशम्बरस्य सा शाम्बरीशिल्पमलक्षि दिक्षु ॥ १४ अळीकभैमीसहवर्शनान्न नखान्यकन्याप्सरसो रसाय । भैमीप्रमस्यैव सतः प्रसादाद्वैमीभ्रमस्तेन न तास्वलम्भि ॥ १५ ॥ रक्षिणां, गिरा वाक्येन, (हेतुना) कण्ठं विभुज्य किं दृष्टोऽग्मीति शड्या प्रीवा विवलय्य । विलचितायामतिकान्तायामपि द्वारि । विस्मयेन कथमेते मामद्राच. रित्याश्चर्येण । निस्तरङ्गां निर्निमेषां, दृशं दधौ । सिंहस्य प्रीवाभन लहिताय- दर्शनं युक्तमिति भावः ॥ १२ ॥ अन्तरिति ॥ स नलः, अन्तःपुरस्वान्तरभ्यन्तरे, अव्ययमेतत् । समालब्धुमुर्तयितुं, असंवृतोरुमनाच्छादितोमदेशां, काचिदाला श्रिय विलोक्य, निमीलिताक्षस्सन् परागनादर्शनपापभीत्येति भावः। भ्रमन्त्या सत्र सवरन्या परया ख्यन्तरेण सष्टमभिघातं आसाद्य, दूयोरपि दृष्टिप्रतिबन्धादिति भावः । चमचकार उल्लसति स्म । चौदत्यनुकारिशब्दः ॥ १३ ॥ अमादीति ॥ अनादी सर्गसजि सृष्टिपरम्परायां वा, कचिजन्मान्तर इत्यर्थः । चित्रेषु आलेख्येषु, अनुभूता। अत्यन्ताननुभूतेऽर्थे भ्रमासम्भवादिति भावः । यद्रा, मास्त्वनुभव इति शेषः । किंतु, जितशम्बरस्य मायिनोऽपि मायिनः, कामस्य शाम्बरीशिल्प मायादृष्टिः । स्यान्माया शाम्बरी' इत्यमरः । जातैव, सा भीमसुता नलेम. दिक्षु अलक्षि प्रतिदिशमलक्ष्यत । कक्षेः कर्मणि लुङ् । अत्राळीकभैमीसाक्षात्कारो जन्मान्तरानुमगद्वा पित्रानुभवाद्वा केवल मदनमागावलावेति हेतून्प्रेक्षा ॥ १४ ॥ अलीकेति ॥ अन्याः कन्या अप्सरस इव । उपमितसमासः। अप्सरः कल्पा अपि कन्याः तत्रत्याः स्त्रियः, अळीकभैम्या सह दर्शनाखेतो: तस्य नलस्य , ·२६० नेपकाये भैमीनिराशे हदि मन्मथेन वचस्वालाविरहाविहस्तः । म तामळीकामवलोक्य तत्र क्षणापश्यन्व्यपददिबुद्धः ॥ १६ ॥ प्रियां विकल्पोपहृतां स यावदिगीशसन्देशमजल्पदल्पम् । अदृश्यवाग्भीषितभूरिभीरुभवों रवस्तावदचेतयातम् ॥ १७ ॥ पश्यन् स तस्मिन्मरुतापि तन्त्र्यास्तनौ परिस्प्रष्टुमिवास्तवत्रौ । मक्षान्तपक्षान्तमृगाङ्कमास्यं दधार तिर्यग्वळितं विलक्षः ॥ १८ ॥ रसाय रागाय, नाभवन् । ततोऽपि तासामपकृष्टत्वादिति भावः । तर्हि, किं सारूप्यात्ताखपि भैमीभ्रमो नाभूदत माह-भैमीति ॥ तत :ति सार्वविभक्ति- कम्तसिः । ततः तस्य भैमीभ्रमस्यैव प्रसादात्तेन नलेन तासन्तःपुरस्त्रीषु भैमी- प्रमो नालम्भि न प्राप्तः । अत्यन्तासादृश्यादिति भावः ।। १५॥ भैमीति ॥ भैम्यां निराशे सुरैः क्षताशे, हृदि, मन्मथेन दत्तवहस्ता- इत्तावलम्बाजनितादिलार्थः । विरहाद्विहस्तो विडला, स नल: अळीकां तो भैमीमवलोक्य, क्षणात् विबुखः निवृत्तश्रमः, तत्र तामपश्यन व्यवदत् विषण्णो- ऽभूत् । सदेर्लङ् । लिदित्त्वाचलेरणदेशः । “सदिरप्रतेः” इत्याझ्यवायेऽपि पत्वम् । भैमीशून्यविबोधातद्वान् भ्रम एव तस्याशास्योऽभवदिति भावः ॥ १६॥ प्रियामिति ॥ स नलः, विकल्पोपहता विभ्रमोपनीता, प्रियां दमयन्ती, यावहिगीशसन्देशं इन्द्रादिवाचिकं, भस्ममजल्परकथयत् । तावदश्यया अलक्ष्य- कर्तृकया, वाचाहतुका, भीषिता वित्रासिताः। “मियो हेतुभवे घुक"। ताबता भूरयोऽनेका भीरवो भयशीलाः लियः तान्यो भवतीति तनावी रवः कलकलः, सं नलमचेतयदबोधयत् । चेततेभीवादिकात् णिच् ॥१७॥ पश्यचिति ॥ स नलः, तमिमन्तःपुरे मस्तापि अवेतनेत्रीति भाषा: परिस्प्रष्टुं संस्प्रष्टुमिव । अस्तपत्री अवनीताशुको तथ्याः स्तनौ पश्यन् विलक्षो विलचितस्सन्.मक्षान्तपक्षान्तमगार, मक्षान्तः सोहः पक्षान्त पौर्णमासा ·२॥ जयपुरे विस्तववायुरोऽपि बालावळीनां कलिलणौषैः कामसार हरिण सदक्षिान प्रभुबुमभून्मनोभूः ॥ १९ ॥ दोमालोक्य कंचं करुयोस्ततः कुचौ तावनुलेपयन्त्याः । भाभीमवैर अंववाससोऽनु मिमील दिक्षु क्रमकृष्टचक्षुः ॥ २०॥ मौसम शेकेऽभिमुखागताभ्यां धतु निपीड्य स्तनसान्तराभ्याम् । स्वागावतो विजगौ स पश्चात्युमङ्गसङ्गोत्पुलके पुनस्ते ॥ २१ ॥ मृगार चन्द्रो न तदास्य, तिर्यग्वलितं साचीकृतम् । दधार भूतवान् । यत्रा- चेतनस्य वायोरपि चपलता सत्राय निर्विकार एवेत्यहो जितेन्द्रियत्वमस्येति भावः। अन्तरिति ॥ अन्तःपुरे घालावलीनां श्रीसमूहाना, वषयोरभेदारोम- समूहानां च, वलितैः पुनःपुनः प्रवृत्तः आवर्तितेश्च गुणाना कटाक्षविक्षेपादीनां सूत्राणां चौधैः विस्तृतवागुरः प्रसारितमृगवन्धनीकोऽपि । 'बागरा मृगबन्धनी' इत्यमरः । मनोभूः स एव मृगयुरिति शेषः । तस्य नलस्याक्षिद्वन्दमेव काल- -सारम् , कृष्णसारम्, अक्षिद्वयन्तु कालेन कमीनिकाकाण्यन सारं श्रेष्ठ, हरिणय बद्धमाकष्टुं संयन्तुं च प्रभुः शको नाभूत् । जितेन्द्रियत्वादस्पेति भावः । अत्राक्ष्यादिषु हरिणत्वादिरूपणान्मनोभुवो मृगयुस्त्वं गम्यत इलेकवेशपति- रूपकम् ॥ १९॥ दोरिति ॥ एष नलः, कचं केशपाशं, रुरुत्सोः रोडं बटुमिच्छोः, कस्याबिहोम बाहुमूलमालोक्य । ततोऽनन्तरं, कुचावनुलेपयन्याः तो बालोक्य, अथ श्वाससः प्रस्तांशुकायाः नाभीमालोक्य, अन्वनन्तरं, शिक्ष पुरः पार्श्वभागेषु क्रमेण कृष्टचक्षुः प्रत्याहृतदृष्टिः धन्, मिमील निमीलिताखों- ऽभूत् । तत्र तथा ययेष्टबेटे श्रीमण्डले तस्य पापभीरोनेत्रनिमासनमेष प्रा. पित्यर्थः ॥२०॥ मीचितिमीनिमीलिताक्षः, स नलः, अभिमुखमन्योन्याभिमु सागवाया तथापि खनाभ्या निमितेन सान्तराभ्यां सम्यवधानाम्यां का ·नैषधकाव्य निमीलनस्पष्टविलोकनाभ्यां कथितस्ताः कलयन् कटाक्षः । नरागदर्शीव भृशं ललज्जे स्वतस्सतां हीः परतोऽपि गुवी ॥ २२ माश्चिताङ्गीमनु तत्कटाक्षान्तेन कान्तेन रतेनिसृष्टः । घश्शरोधः कुसुमानि नाभूत्तद्धैर्यपूजां प्रति पर्यवस्यन् ॥ २३ ॥ स्त्वैव वत्मैकमिह भ्रमन्त्याः स्पर्शः स्त्रियास्सुयज इत्यवेत्य । सुष्पथस्याभरणं बभूव लोकावलोकाय सनां स दीपः ॥ २४ ॥ .. नित् स्त्रीभ्यां निपीड्य मध्ये निरुध्य धर्ते गृहीतुं, न शेके शक्यो नाभूत् । सनलः, पश्वा ,लोषमृतः म्वाङ्गानि विजगों, परस्त्री संस्पर्शदोषाद्विजगहें, निनिन्द । ते स्त्रियौ पुन', सामसझेन उत्पुलके उद्तरोमाञ्चे जाते ॥२१॥ निमीलनात ॥ निमीलनं च स्पष्टविलोकनच ताभ्यां कदर्थितः निषिद्धस्पर्शनदर्शन दोषोजितः। स नलः, ताः स्त्रियः, कटाक्षः कलयन निर्विकल्पेन गृहन । रागेण पश्यतीति रागदर्शी, स इव भृशं ललज्जे । कष्टं कामुकदृष्टय पश्य नीति भृक्ष परितप्तोऽभूदित्यर्थः । नन्वप्रकाशेऽर्थे का लज्जा तत्राह सता सत्पुरुषाणा परनोऽपि स्वत एव हीगुवी, अकामादप्यकार्यकरणे पास्मादाग खसा देव लजत गजन इत्यर्थान्तरन्यासः ॥ २३ ॥ गेमाश्चितेति ॥ रोमानिामनु पुमासङ्गात् पुलकितगानीमुद्दिश्य, तस्य न स्य, कटाक्षः कटाक्षवीक्ष:, भ्रान्तन अयमस्यामनुरक्त इति मन्वानेन, रतेः बानामेन, निसृष्टः प्रयुक्तः कुसुमान्येव करोघः तस्य नलख, धैर्यस्य निर्विर वा वस्य पूजां प्रति गायां पर्यवस्यन् पूजात्वेन परिणमन् । मोघो ध्ययों नाभूत् । शोरपि गुणः पूज्यो भवेदिति भावः । अत्र नलधैर्यभनार्थ प्रयुक्तस्य कुसुमजालस्य, न केवलं तदभञ्जकत्वं प्रत्युत तत्पूजकत्वमापनमित्य- नर्थोत्पत्तिलक्षणो विषमालङ्कारः ॥ २३ ॥ हित्येति ॥ सतां सतीपः सुजनश्रेष्ठः, सतां भावना प्रकाशक: प्रदीपक्ष बनलः । इह अन्तःपुरे भ्रमन्यास्सचरन्त्याः त्रियाः स्पर्शः एकममि वर्म ..

·सवमन्यादय निपत्य नृपस्य दृष्टिगत हुनेछ । बियोगिवरात् कुचयोर्नसाइरर्धेन्दुलीलैर्गलहस्तितेव ॥ २५ ॥ तन्वींमुखं द्रागधिगत्य चन्द्र वियोगिनस्वस्थ निमीलिताभ्याम् । द्वयं द्रढीयः कृतमीक्षणाभ्यां तदिन्दुता व स्वसरोजवा च ।। २६ पतुष्पथे तं विनिमीलिताक्षं चतुर्दिगेतास्सुखममहीष्यन् । साव्य तस्मिन् भृशभीनिवृत्तास्ता एव तद्वर्त्म न चेददास्यन् ।। हित्वैव सुत्यम इत्यवेत्य निबित्य लोकावलोकाय सम्बारिजनदर्शनाय । भन्यत्र, लोकानां जनानां व्यवहाराय । चतुर्णा पां समाहारः चतुष्पथं, "तरितार्य' इत्यादिना समाहारे द्विगुः । “ऋक्पूः" इत्यादिना समासान्तः । “पवसाया- व्ययादेः" इति नपुसकत्वम् । तस्य आभरणं बभूव । तत्र स्थित इत्यर्थः । क्लिष्टकमार्गे स्त्रीसंबाधादनिटे चतुष्पथे स्थित्वा समन्तादवलोकितवानित्ययः । चतुष्पथस्थो दीपो लोकावलोकाय कल्पत इति चनिः ॥ २४ ॥ उद्वर्तयन्त्या इति ॥ नृपस्य दृष्टिरुद्वर्तयन्त्या गात्रमुन्मायनस्यार हृदये वक्षसि, निपल्य अर्धेन्दुलीलैरर्धचन्द्राभिख्यैः, कुचयो खादः, कमिः, बियोगिषु वैरादिन्दुत्वप्रयुक्तविरोधात् । गळे हतो गळहस्तः, तद्वती इता गळहस्तिता हस्तेन गळे गृहीत्वा नुनेवेत्युत्प्रेक्षार्थः । मत्वन्सात् करोतीति णिचि णाविष्टबद्भावे विण्मतोलक् । ततः कर्मणि कः । 'अर्धेन्दुश्चन्द्रशकले गळहस्तनखाइयोः' इति विश्वः । हुवा त्वरितैव न्यवृत न्यवातंटा पापभयादिति भावः ॥२५॥ सम्धीति ॥ तन्वीमुखमेव चन्द्रं व्यस्तरूपकम् । दागधिगत्य इटावा निमीलिताभ्यां पापभयादिति भावः । वियोगिनस्तस्येक्षणाभ्यां तस्य तन्वी- मुखलेन्दुताब खयोस्सरोजता चेति द्वयं द्रढीयो दृढतरं कृतमित्युत्प्रेक्षा । भन्यथा कब तत्वनिषो तयोनिमीलनमिति भावः ॥ २६ ॥ नन्वासनानन्तरं तावं किमिति न गृहन्तीत्यत आह-चतुप्पथ इदिनुपये, विनिमीलिताक्षं तं नवम् । वतसभ्यो विग्भ्यः । एता . .

·२६४ नेयकाव्ये सायन्यास्तरसारमभूषाहीराकुरप्रोतदुकबहारी दिशा नितम्ब परिधाप्य तन्ध्यास्तत्पापसन्तापमवाप भूपः ॥२८॥ हत: कयाचित्पथि कन्दुकेन साट्य भिन्नः करजैः कयापि । कयाघनाक्तः कुचकुडमेन संभुक्तकल्पः स बभूव ताभिः ॥ २९॥ छायामयः प्रैक्षि कयापि हारे निजे स गच्छन्नाथ नेक्ष्यमाणः । सचित्तयान्तनिरचायि चारु स्वस्यैव तन्व्या हृदयं प्रविष्टः ।। ३० आगताः । आङ्पूर्वादिणः कर्तरि कः, उसरपदसमासः । तास्मुसमक्लेशेन अप्रहीष्यन् गृहीयुः, तस्मिन्नले सङ्घव्य अभिहत्य । आधारत्वविवक्षायां सप्तमी । भृशया गाढया भिया निवृत्तास्ता एव सस्य नलस्य धर्म नादास्यन् न दशुश्चेत् । किंतु, स्वयमेव अस्य भूतशझ्या मार्ग दत्वा भयात् पलाशितानां तासां, कुत- स्तब्रहणधार्यमित्यर्थः । क्रियातिपत्ती लिट् ॥ २७॥ साट्टयन्त्या इति ॥ तरसा सङ्घष्टयन्त्या अभिनन्त्यास्तन्न्याः, आत्मनो भूषाहाराणां भूषणवज्राणां, अङ्कुरेषु कोटिषु प्रातं स दुकूलं हरतीति तयारी भूपः, नितम्बं तस्याः कटि दिशा परिधाप्य संवस्त्य दिगम्बरं कृत्वा । तत्पापेन वस्त्रापहरणपापेन सन्तापमवाप ॥ २८ ॥ हत इति ॥ स नलः, पथि कयाचित्कन्दुकेन इतः । कयापि सङ्घथ्य अभिहत्य करजैर्नखैभिन्नः । कयाचन, कुचकुमेन, अत्तो लिप्तः । एवं ताभि- स्संभुक्तकल्पः संभुक्तप्रायो वभूव ॥ २९ ॥ छायामय इति ॥ कयापि त्रियां निजे हारे छायामयः प्रतिबिम्बरूपः, स नलः, प्रैक्षि प्रेक्षितः। ईक्षतेः कर्मणि लुङ् । अथ गच्छन् अपसरन् , अत एवं नेक्ष्यमाणः अनिरीक्ष्यमाणस्सन् । स चित्ते यस्यास्तया सगर्मितचित्तया तन्या, स्वस्यैव हृदयं प्रविष्ट इति अन्तरन्तःकरणे चार साधु निरचायि .

·षष्ठः सर्गः। तच्छायसौन्दनिपीतधर्याः प्रत्येकमालिङ्गदमू रतीशः । रतिप्रतिद्वन्द्वतमासु नूनं नामूषु निर्णीतरतिः कथञ्चित् ॥ ३१ ॥ तस्माददृश्यादपि. नातिबिभ्युस्तच्छायरूपाहितमोहलोलोः । मन्यन्त एवाहतमन्मथाज्ञा: प्राणानपि स्वान् सुदृशस्तृणानि ॥३२ जागति तच्छायदृशां पुरा य: स्पृष्ठे च तस्मिन्विससर्प कम्पः । गते तत्पदशब्दभीत्या स्वहस्तितश्चारुदृशां परं सः ॥ ३३ ॥ . निश्चितः । स च्छायानलः, तद्देशातिकमात्तस्या हारादेवापेतो न चित्तादिति सौन्दर्यातिशयोक्तिः ॥ ३० ॥ तच्छायेति ॥ रतीशः कामः, तस्य नलस्य छाया तच्छाय, मणि- कुहिमादिगततत्प्रतिबिम्बम् । “विभाषा सेनासुराच्छायाशालानिशानाम्" इति नपुंसकत्वम् । तस्य सौन्दर्येण निपीतधैर्या हुनधैर्या अमूः स्त्रीः प्रत्येकमेकैका- मेवालिङ्गत् । अत्रोत्प्रेक्ष्यते । रतेः देव्याः प्रतिद्वन्द्वतमासु रतिसदशीष्वमूषु मध्ये स रतीशः, कथञ्चिदपि निर्णानरतिनिश्चितनिजपनीको नाभून् । नूनं अन्यथा कथं प्रत्येकमालिङ्गयेदित्यर्थः ! सर्वास्सपि मन्मथ विकारः प्रादुर्भूत इत्यर्थः ॥ ३१॥ तस्मादिति । मुटशः स्त्रियः, तच्छायारूपेण तत्प्रतिविम्बसौन्दर्येणादितः उत्पादितः मोहः वित्तमो यासां ता अत एव लोला आसकाः समः । अदृश्यादपीति भयहेतूक्तिः । तस्मान्नलानातिबिन्युः । शारेण भयानकस्तिर- स्कृत इत्यर्थः । तथाहि, आहतमन्मथाज्ञा मन्मयपरतन्त्राः सत्यः, म्वान् खकीयान् , प्राणानपि तृणानि मन्यन्त एद । मन्यतेः कर्मणि चतुर्ध्या वैभाषि- कत्वात् द्वितीया। प्राणानपि तृणीकृत्य तदा तत्सङ्गमलालसानां तासां तस्माद्यं कुत इति भावः ॥ ३२ ॥ जागर्तीति । पुरा पूर्ण, तरछायदृशां तत्प्रतिबिम्बदर्शिनीना चाहा, विप् । यः कम्पो जागर्ति स्फुरति । ततस्तस्मिन् स्पृष्टे च सति विससर्प

·२६६
নষাদ
उल्लास्यतां स्पृष्टनलाङ्गमङ्गं तासां नलच्छायपिबाऽपि दृष्टिः।
अश्मैव रयास्तदनति पत्या छेदेऽप्यबोधं यदहर्षि लोम ॥ ३४ ॥
यस्मिन्नलस्पृष्टकमेत्य हृष्टा भूयोऽपि तं देशमगान्मृगाक्षी ।
निपत्य तत्रास्य धरारजस्थे पादे प्रसीदेति शनैरवादीत् ॥ ३५ ॥
.
प्रससार । स कम्पः द्रुतं शीघ्र गते अपगते सति तस्य पदशब्दादीत्या का
परं स्वहस्तवान् कृतः दत्तखहस्तः प्रबलीकृत इत्यर्थः । स्वहस्तशब्दान्मत्वन्तात्
" तत्करोति" इति णिचि णाविष्टबद्भावे विण्मतोलुक् । ततः कर्मणि क्तः ॥३३॥
उल्लास्येति ॥ ग्त्याः पत्या कामेन स्पृष्ट नलाङ्ग, येन तत्तासामङ्ग-
मुलांस्यतामुल्लास प्राप्यताम् । उपासयतेः कर्मणि लोट् । नलच्छायस्य नलप्रति-
बिम्बस्य पिबा, तद्दर्शिनीत्यर्थः । पाघ्रादिना शप्रत्ययः । पिबादेशश्च । तासां
दृष्टिरपि उल्लास्यताम् । तयोश्चेतनत्वादिति भावः । छेदे कर्तनेऽत्यबोध बगेध
रहितं, अचेतनं लोम, अहर्षि हर्षितमिति यत् । हरेर्यन्तात्कर्मणि लुइ
तदश्मैव पाषाण एव, अनर्ति अश्म नर्तनप्रायं रोमहर्षणं कुर्वाणस्य कामस्य
किमसाध्यमिति भावः । अत्र रोमहर्षणाश्मनर्तनवाक्यार्थयार्यत्तच्छन्दावगत-
सामानाधिकरण्यानुपपत्या सादृश्याक्षेपाद्वाक्यावृत्तिनिदर्शनालङ्कारः । लक्षणं
तूक्तम् ॥ ३४ ॥
यस्मिन्निति ॥ मृगाक्षी यस्मिन् देशे नलस्य स्पृष्टकं आलिङ्गनविशेषम् ।
यद्योषितस्सम्मुखमागताया अन्यापदेशाजतो नरस्य । गात्रेण गात्रं घटते
तदेतदालिशनं स्पृष्टकमाहुरार्या ॥” इति रतिरहस्येऽभिवानात् । एत्य प्राप्य,
हृष्टा तं देशं भूयोऽप्यगात् । पुनः स्पर्शलोभादिति भावः । किंतु, तत्र देशे
धरारज.स्थ भूपरागनिष्ठे अस्य नलस्य पादे पादप्रतिकृती निपत्य प्रणिपत्य,
प्रसीद मां पुनः सर्शनानुगृहाणेति शनैरवादीत् । न तु स्पर्श लेभे । तस्थाप-
गमादिवि भावः ॥ ३५॥

·षष्ठः सर्गः। २६७ भ्रमन्नमुष्यामुपकारिकायामायास्य भैमीविरहास्कशीयान । असौ मुहुस्सौधपरम्पराणां व्यधत विश्रान्तिमुपत्यकासु ॥ ३६ ॥ उल्लिख्य हंसेन दुळे नलिन्यास्तस्मै यथादर्शि तथैव भैमी । तेनाभिलिख्योपहतस्वहारा कस्या न दृष्टाजनि विस्मयाय ॥ ३७ कौमारगन्धीनि निवारयन्ती वृत्तानि रोमावळिवेत्रचिहा। सालिख्य तेनैक्ष्यत यौवनीयद्वाामवस्था परिचेतुकामा ॥ ३८॥ . भ्रमन्निति ॥ भैमीविरहात् कशीयान् अतिकृशोऽसौ नलः । अमुल्याः मुपकारिकायां राजसमनीत्यर्थः । भ्रमन् सवरन् , आयास्य परिश्रम्य, मुहू- सोधपरम्पराणां, उपत्यकावासन्नभूमिषु । अत्र सीधानां पर्वतसाधर्म्यात गौणोऽयं प्रयोगः । उपाधिभ्यां त्यकवासनारूढयोः इति त्यकन्प्रत्ययस्य पर्वतासन- भूमिसंज्ञात्वेन विधानात् । उपत्यकादेरास भूमिरित्यभिधानात्तथैव प्रयोगाथ। संज्ञात्वादेव कात्पूर्वस्येकाराभावः । विश्रान्ति व्यवत विधान्तोऽभूदित्यर्थः ॥ ३६ किं चान विश्रान्तो विनोदाय भैमीप्रतिकृतिमालिख्याद्राक्षादित्याह श्लोक- द्वयेन-उल्लिख्येत्यादिना ॥ नन्वदृष्टपूर्वी तां कथमलिखति शङ्को निरस्य- साह । पूर्व हंसन नलिन्या दले भैमी यथा येन प्रकारेण उकिस्य तस्मै नलायादर्शि दर्शिता । तथैव तेन नलेन अभिलिल्य उपहतस्वहारा कण्ठार्पित. निजमुकाहारा, तदा विलिखितेत्यर्थः । दृष्टा सती कस्या विस्मयाय नाजनि न जाता, सर्वस्या अपि जातस्यर्थः ॥ ३७॥ कौमारेति ॥ तेन नलेन, यौवनस्येयं यौवनीया । वृद्धाच्छः । तस्यां द्वारि द्वारे, प्रमुखे च तिकृतीति यौवनीयद्वार्था । " खरवसानयोविसर्जनीयः" इति रेफस्य विसर्जनीयान्तस्य सत्वम् । तामवस्था दौवारिकदसां यौवनप्रवेश दशांच, परिचेतुकामा अभ्यसितुकामा । अत एव रोमावलिरेव वेनं दमा, तचिहं यस्याः सा । कौमारगन्ध एषामस्तीति कौमारगन्धीनि शक्षवसंसानि,

·२६८
नैषधकाव्ये
पश्याः पुरन्ध्रीः प्रति सान्द्रचन्द्ररजःकवाडकुमारचक्रे ।
चित्राणि चक्रेऽध्वनि चक्रवर्तिचिह्नं तदप्रितिमासु चक्रम् ॥ ३९
तारुण्यपुण्यामवलोकयन्त्योरन्योन्यमेणेक्षणयोरभिस्याम् ।
मध्ये मुहूर्त स बभूव गच्छन्नाकस्मिकाच्छादनविस्मयाय ॥ ४०॥
पुरःस्थितस्य कचिदस्य भूषारत्नेषु नार्यः प्रतिविम्बितानि ।
व्योमन्यदृश्येषु निजान्यपश्यन विस्मित्य विस्मित्य सहस्रकृत्वः ।।
वृत्तानि चापलानि, निवारयन्ती सा दमयन्ती आलिख्य एश्यत । ईक्षतेः
कर्मणि लढ् । धाःसन्धौ वर्तमानान्तामालिख्य अद्राक्षीदित्यर्थः । रूपकालङ्कारः॥
पश्या इति ॥ सान्द्राणि चन्द्ररजांसि कर्पूरपासव. । 'अथ कम-
स्त्रियाम् । धनमारचन्द्रसंज्ञः' इलायरः । तैः कृतकीड कुमारचक्र, बालसको
यस्मिन् तस्मिन् मध्वनि चक्रवर्तिचर सार्वभौमलक्षण, तस्य नलस्य, अद्धि-
प्रतिमासु पादन्यासंधु । नक चक्ररेखाः पश्यन्तीति पश्या: पीयन्तीः । पाघ्रादिना
शप्रत्ययः पश्यादेशश्च । पुरन्ध्रीः प्रति स्त्रिय उद्दिदय वित्राण चके । तासा-
माश्चर्याणि जयामासेत्यर्थः ॥ ३९ ॥
ताहण्येति ॥ तारुण्यपुण्यां यौवनभनोशाम् । गुण्यं मनोज्ञ' इति
। अन्योन्यमभिल्या शोभामवलोकयन्त्योरेणेक्षणयो: मृगाक्ष्योर्मध्ये
५ छन् मुहूर्त इंपत्कालं, आकस्मिकाच्छादनन निहतुकव्यवधानेन, विस्मयाय
भूव । अत्र व्यवधानकारणं विना व्यवधानो तरकारणे कार्योत्पत्तिलक्षणो
विभावनालङ्कारः ॥ ४० ॥
पुरसति ॥ क्वचिद्दशे नार्यः पुरः स्थितस्यास्य नलस्य अश्येषु भूषा-
बंषु निजानि प्रतिविम्बितानि प्रतिबिम्बानि, ध्योमनि शून्ये विस्मित्य विस्मित्य
पुनःपुनः विस्मिता भूत्वा । सहनकृत्वः सहसवारमपश्यन् । अत्रापि निरालम्बन-
प्रतिविम्बदर्शनोकेरकारणे कात्पत्तिलक्षणो विभावनालङ्कारः ॥ ४१ ॥

·षष्ठः सर्गः। २६९ तस्मिन् विषज्यापथाभियान्तं तदङ्गरागच्छुरितं निरीक्ष्य । विस्मरतामापुरनुस्मरन्त्यः क्षिप्तं मिथः कन्दुकमिन्दुमुख्यः ।। ४२ पुंसि स्वभर्तृव्यतिरिक्तभूते भूत्वाप्यवीक्षानियमनतिन्यः । छायासु रूपं भुवि तस्य वीक्ष्य फलं दृशोरानशिरे महिष्यः ॥४३ विलोक्य तच्छायमतर्क ताभिः पतिं प्रति स्वं वसुधापि धत्ते यथा वयं किं मदनं तथैनं त्रिनेत्रनेत्रानलकालनीलम् ॥ ४४ ॥ तस्मिन्निति ॥ इन्दुभुख्यः स्त्रियः, मिथः क्षित अन्योन्यं प्रति प्रेरित कन्दुकम् । तस्मिन्नले विषय लम्भिन्वा अर्धः पन्थाः अर्धपथः, विशेषणसमासे समासान्तः । " अर्धे नपुंसकम्" इत्येकदेशसमास इति केचित् । तत्र समांश- निबन्धः। तम्मादभियान्तं प्रत्यागच्छन्त, तस्य नलस्याङ्गरागेण च्छुरितं रूषितं, कन्दुकं निरीश्य अनुसार मन्यः कुत एतदिति पुनःपुनरनुसन्दधाना विस्मरता विस्मितत्वमापुः । “ नामकम्पिम्मि" इत्यादिना रप्रत्ययः ॥ ४२ ॥ पुंसीति ॥ महियो राजदाराः, स्वमर्तृव्यातरिक्तभूते पुसि परपुरुषे विषये अवीक्षानिन्यभेन अनिरीक्षाराङ्कल्पेन, तिन्यः व्रतवत्यो भूत्वा तस्य नलस्य भुवि कुटिमभूमौ छायासु प्रतिविम्बेघु रूपसौन्दर्य वीक्ष्य दृशोः फलमान- शिर प्रापुः । “अत आदेः" इत्यभ्यासदीर्घः । “अश्नोतेश्च" इति नुडागमः ।। विलोक्येति ॥ ताभिः राजमहिषीभिः, तस्य नलस्य, छाया अनासप- रेखा तच्छायम् । नीलमिति शेषः । विलोक्य यथा वयं, खं. स्वकीयं, पति भीमं, प्रत्युहुद्धम् , मदनं दध्महे । तथा वसुधापि खं पति भीममेष प्रत्यु- हुद्धम् । किंतु, त्रिनेत्रस्य ईश्वरस्य, नेत्रानलकीलैनेत्रामिज्जालैः, नील कृष्णवर्ण, एनं मदनं धते किमित्यतर्कि उत्प्रेक्षितम् । नलच्छाये वसुधागते तस्मिन्मदन- त्योत्प्रेक्षणादुत्प्रेक्षालङ्कारः । नलच्छायेऽपि स्त्रीणां मदनविभ्रमः, नले तु किमु बफव्यमिति शेषः ।। ४ ।। . , ·२७० मेषकान्ये रूपं प्रतिच्छायिकयोपनीतमालोकि तामियदि नाम कामम् । तथापि नालोकि तदस्य रूपं हारिद्रभङ्गाय वितीर्णभङ्गम् ॥४५॥ भवन्नदृश्यः प्रतिबिम्बदेहव्यूहं वितन्वन्मणिकुट्टिमेषु । पुरं परस्य प्रविशन् वियोगी योगीव चित्रं स रराज राजा ॥४६ पुमानिवास्पर्शि मया भ्रमन्त्या छाया मया पुंस इव व्यलोकि । अवन्निवार्कि मयापि कश्चिदिति स्म स स्त्रैणगिरश्शृणोति ॥ ४७ नन्वेवं नलविलोकिनीनामासां कथ न परपुरुषनिरीक्षणे व्रतलोपस्तत्राह- रूपमिति ॥ प्रतिच्छायैव प्रतिन्छायिका । स्वार्थे कः । “कात्पूर्वख" इती. कारः। तयोपनीतं रूपं छायात्मक स्वरूपं ताभिः स्त्रीभिरालोकि यदि मालकित चेत् । कामं यथेच्छमालोक्यतां नाम । तथापि हारिद्रभजाय हरिताखण्डाय वितीणभ दसरा मवम् , तत्स्वरूपमित्यर्थः । अस्य तत्प्रसिद्ध रूपं स्वरूपं नालोकि नालोकितम् । साक्षाद्रूपदर्शने दोषः न प्रतिच्छायादर्शन इत्यर्थः ।। भवनिति ॥ वियोगी विरही अयोगी च । स राजा नलः, अदृश्यो भवन् स्वयमदृश्यस्सन् । मणिकुष्टिमेषु मणिनिबद्धभूमिपु, प्रतिबिम्बदेहानां व्यूह समूह, वितन्वन् सम्पादयन् । योगिपक्षे बहूनि योगशरीराणि युगपत् कल्पयन् । तथा परस्य राजान्तरस्य, पुरं नगरम् । अन्यत्र जीवान्तरस्य शरीरं परकायं प्रविशन् । 'पुरं पुरि शरीरे च' इति विश्वः । योगी अणिमादि. सिद्धिमानिव, राज चित्रम् ॥ ४६ ॥ पुमानिति ॥ भ्रमन्त्या मया पुमानिवास्पर्शि स्पृष्टः । मया पुंसः छायेव व्यवलोकि विलोकिता । मयापि कश्चित् जुषन् लपनिव, अतर्कि तर्कितः। सर्वत्र कर्मणि लुङ् । इत्येवंरूपाः स्त्रैणस्य स्त्रीसमूहस्य गिरः । यद्वा, स्त्रीषु भवाः स्त्रैणाः गिरः । “स्त्रीपुसाभ्यां नम्नत्री भवनात्" इति भावार्थे नञ्प्रत्ययः । स नलः, शृणोति स्म । " लट् स्मे” इति भूते लट् ॥ ४७ ।।

·पष्टः सर्गः। 4 अम्बां प्रणम्योपनता नताङ्गी नळेन भैमी पथि योगमाप । स भ्रान्तभैमीषु न तां विवेद सा तं च नादश्यतया ददर्श ॥४८ प्रसूप्रसादाधिगता प्रसूनमाला नलस्य भ्रमवीक्षितस्य । क्षिप्तापि कण्ठाय तथोपकण्ठे स्थितं तमालम्बत सत्यमेव ॥४९॥ नग्वासनादृष्टजनप्रसादस्मत्येयमित्यद्भुतमाप भूपः । क्षिप्तामहश्यत्वमितां च मालामालोक्य तां विस्मयते स्म बाला ॥ अन्योन्यमन्यत्रवदीक्षमाणी परस्परेणाध्युपिनेऽपि देशे । आलिङ्गितालीकपरस्परान्तस्तव्यं मिथस्तौ परिपम्बजाते ॥ ५१ ।। अम्बामिति ॥ नताशा ध्यानतगाली भैमी । अम्बा मातरम । अम्बा सवित्री जननी माता च' इति हलायुधः । प्रणम्योपनता सती, नलेन पथि योगमाप । स नालो भ्रान्तममीषु अटीकममी मध्ये नां न विवेद विविच्य नाजानात् । सा च तं नलं, अदृश्याया न ददर्श । अत्र रूपसाम्या- दभ्रान्तभैम्याः भ्रान्तभैमीभिः सहाभेदाभिधानात् सामान्यालङ्कारः । “मामान्य गुणसाम्येन यत्र वस्त्वन्तरकता" इति लक्षणान् ॥ ४८ ॥ प्रस्विति ॥ प्रसूप्रसादाधिगता मातृप्रग्नादलब्धा । 'जनयित्री प्रसूर्माना जननी' इत्यमरः । प्रसूनमाला पुष्पमालिका । ' तया भम्या भ्रमवीक्षितस्य भ्रान्तिदृष्टस्य नलस्य काय क्षिप्ताप्युपकण्टे समीप स्थितं सत्यमेव तथ्यमेव त नलमालम्बत प्राप । मणिरमायां मणियुदिन्यायादिति भावः :: ४९ ॥ नगिति ॥ भूषः नलः, वासनया निरन्तरभाबनया, दम्य जनस्य, अळीकभैम्याः प्रसादोऽनुग्रहभूता इयं न मल्या मति हतारतमाप । बाला भैमी च, क्षिप्तामात्मनान्यस्ताम् । अथ अदृश्यत्वरितां प्राप्तां तां माला- मालोक्य आलोच्य विस्मयते स्म विस्मिताभून् ॥ ५० ॥ अन्योन्यमिति ॥ सौ भमानला, परस्परेणानुपने देशऽपि । अन्योन्यामति कर्मनिर्देशः । नलो भमी मा च नलामत्यर्थः । अन्यत्रवशान्तर

·२७२
नैषधकाब्बे
स्पर्श तमस्याधिगतापि भैमी मेने पुनर्धान्तिमदर्शनेन ।
नृपस्तु पश्यन्नपि तामुदीतस्तम्भो न धर्तु सहसा शशाक ।। ५२॥
स्पर्शातिहर्षाहतसत्यमत्या प्रवृत्य मिथ्या प्रतिलब्धबोधौ
पुनर्मिथस्तथ्यमपि स्पृशन्तौ न श्रदधाते पथि तौ विमुग्धौ ॥ ५३
.
इवेक्षमाणी, अन्यत्र स्थायिनाविव पश्यन्तावित्यर्थः । आलिङ्गितमालिङ्गानं,
अलीकं यस्य तदालिङ्गिताळीक, एतदालिङ्गनं मिध्येत्यभिमानं, परस्परस्यान्त-
रन्तःकर । यस्मिन् कर्मणि तद्यथा भवति तथा । अव्ययोत्तरपदो बहुव्रीहिः ।
अव्ययं रेफान्तं क्रियाविशेषणम् । मिथोऽन्योन्यं तथ्य यथार्थमेव । परिषखजाते
श्लिष्यतः । “उपसगात्सुनोति" इत्यादिना षत्वम् । पूर्ववासनया परस्पग्वेष्टा
मिथ्यति मन्यमानावेव तथ्यमचेष्टेतामत्यर्थः ॥ ५१ ॥
•
स्पर्शमिति ॥ भैमी तं तभ्यं स्पर्श अधिगता प्राप्तापि । पुनरस्य
नलस्य, अदर्शनेनादृश्यत्वेन, भ्रान्ति मेने । अतो नलं धर्तुं न शशाकति शेषः ।
नृपस्तु पश्यन्नप्युदीतस्तम्भो निष्कियामत्वलक्षणस्सात्विको यस्य सन् । तां भैमी,
सहसा धतुं गृहीतुं न शशाक । अन्यथा धरेदिति भावः । अत्र स्तम्भपदार्थस्य
विशेषणगत्या धारणाशचिहेतुकत्वात् पदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलकारः ॥ ५ ॥
स्पशेति ॥ विमुग्धौ रागान्धी, तो दमयन्तीनलौ, पतिस्पर्शेनातिहषा-
ऽतिमात्रानन्दः, तस्माद्धेतोस्तदन्यथानुपपत्त्या, आरतया दृढीकृतया, सत्यमत्या
सत्योऽयं स्पर्श इति बुद्ध्या प्रवृत्य पुनर्व्यापत्य मिथ्याप्रतिलब्धबोधौ प्रवृत्तेऽपि
स्पर्शालाभान्मिथ्यति निश्चितबोधौ मिध्येति बुद्धवन्तावित्यर्थः । पुनरित्थमुभय-
दर्शनानन्तरं, मियोऽन्योन्यं, तथ्यं यथार्थमपि स्पृशन्तावपि, न श्रद्दधाते
न विशश्वसतुः । दधातेर्लटि तङ् । अच्छब्दस्य श्रदन्तरोरुपसापानमित्युपसर्ग-
वादातोः
प्राक्
प्रयोगः ॥ ५३॥

·षष्ठः सर्गः। । . सर्वत्र संपाद्यमबोधमानौ रूपश्रियातिथ्यकरं परं तौ । न शेकतुः केळिरसाद्विरन्तुमळीकमालोक्य परस्परं तु ॥ ५४ ।। परस्परस्पर्शरसोर्मिसेकात्तयोः क्षणं चेतसि विप्रलम्भ: । स्नेहातिदानादिव दीपिकाचिनिमिष्य किञ्चिहिगुणं दिदीपे ।। ५५ वेश्माप सा धैर्यवियोगयोगाद्वोधश्च मोहच मुहुर्दधाना । पुन:पुनस्तत्र पुरस्स पश्यन् वभ्राम तां सुध्रुवमुद्भमेण ॥ ५६ ॥ पद्भ्यां नृपस्सञ्चरमाण एष चिरं परिभ्रम्य कथं कथंचित् । विदर्भराजप्रभवा निवासं प्रासादनभ्रङ्कपमाससाद ।। ५७ ॥ सर्वत्रेति ॥ तो भैमीनली, स्पश्रिया सन्दर्यसम्पदा, सर्वध मर्यावयतेषु संपाद्यं मिथस्संपादाई, परस्परानुरूपमित्यर्थः । अन एन परमत्यन्तमातिथ्यकर मिथः सत्कारकारि । अलीकमसत्यं परस्परन्तु कर्म आलोक्य । अयोधमानी मिथ्येत्यमन्यमानौ, केटिरसात् क्रीडागगादिरन्तु निर्मितुं न शकतुः किं. त्वलीकेनापि परस्परेण कोडिनुमाचकाङ्कनुरिल्यर्थः ॥ ५ ॥ परस्परेति ॥ तयो मीनलयोः, चतमि पिप्रलम्भो विरह., परस्पर स्पर्शरसस्य अन्योन्यस्पर्शसुखस्य, समिभिः मेकात क्षण नेहम्य तैलादेरनि- दानाद्दीपिकाचिर्दीपज्वालेव किश्चिदीपग्निमिध्य निवार्य, दी गुणावावृत्ती यस्मिन् कर्मणि तयथा भवति तथा द्विगुणं, अधिक दिदीगे जाण्याल । सोऽयुद्दीपक एवाभूदित्यर्थः ॥ ५५ ॥ वेश्मेति ॥ सा भैमी, धैर्यवियोगयोर्योगायधासङ्खयं मुहुर्योधश मोहश्च दधानेति यथासङ्ग्यालकारः । वेश्म निजावासमाप । स नलस्तत्र तां सुश्रुवं भैमी उद्धमेण भ्रान्त्या पुनःपुनः पुरोऽने पश्यन् बधाम । प्राप्त्याशयेति भावः । एतेन चापलाख्यः सञ्चारीभाव उक्तः । “वापल वनवस्थानम् ' इति लक्षणात् ॥ पद्भयामिति ॥ एष नृपः पयां सचरमाणो गच्छन् । “समस्तृतीया 18 ·२७४ नैषधकाव्ये सखीशतानां सरसैविलासैः स्मरावरोधभ्रममावहन्तीम् । विलोकयामास सभा स भैम्यास्तस्य प्रतोळीमणिवेदिकायाम् ।। कण्ठः किमस्या: पिकवेणुवीणास्तिस्रो जितास्सूचयति त्रिरेखः । इत्यन्तरस्तूयत कापि यत्र नळेन बाला कलमालपन्ती ।। ५९ ॥ एतं नलं तं. दमयन्ति पश्य यजातिमित्याळिकुलप्रबोधान् । श्रुत्वा स नारीकरवर्तिशारीमुखात् स्वमाशङ्कत यत्र दृष्टम् ॥ ६० सुस्कात्" इति तृतीया। चिरं परिभ्रम्य कथं कथञ्चित् पादचार क्लेशादतिकृच्छण विदर्भराजः प्रभवः कारणं यस्यास्तस्याः वैदाः निवासम् । अभ्रं कपतलि. कषमत्युनतम् । "सर्वकूलाभ्रकरीषेषु कष" इति खच्प्रत्यये मुमागमः । प्रासादं सौधमारासाद ॥ ५ ॥ सखीति ॥ नलस्तस्य प्रासादस्य प्रतोल्यां प्राङ्गणे या मणिवेदिका तस्यां सखीशतानां सरसैः सानुरागैर्विलासैलीलाभिः स्मरावरोधभ्रममावहन्ती कामान्तः- पुरश्रान्तिकरी भैम्याः सभामास्थानी विलोकयामास ॥ ५८ ॥ अथ चतुदेशभिस्ता सभां वर्शयति-कण्ठ इत्यादिभिः ॥ यत्र सभायां कलं मधुरमालपन्ती कापि बाला। नलेन तिम्रो रेखा अस्ख सन्तीति त्रिरेखः अस्याः कण्ठः पिकवेणुवीणास्तिस्रो जिताः सन्तीति सूचयति किमिति । अन्तरन्तःकरणे अस्तूयत स्तुता । अत्र कण्ठरेखात्रयस्य विशेषणगत्या निज- पिकादित्रयविजयसूचकत्वोत्प्रेक्षाहेतुकत्वाकाव्यलिङ्गसङ्कीर्णेयमुस्प्रेक्षा ॥ ५९ ॥ पतमिति ॥ स नलो यत्र सभायां, नारीकरवर्तिशारीमुखात् कान्ता- करगतशारिकामुखात् , हे दमयन्ति, तमेतं नलं पश्य । आति पीडां त्यज । इत्येवंरूपान् आळिकुलप्रबोधान् आळिकुलस्य सखीजनस्य, प्रबोध्यते एभिरिति प्रबोधान् आश्वासनो की: करणेषु घञ्प्रत्ययः । श्रुत्वा स्वमात्मानं दृष्टमाशक्त । एनं नलं पश्येति निर्देशादेताभिदृष्टोऽस्मीति शक्तिबानित्यर्थः । शारीवाक्ये ..

·पष्ठः सर्गः। : यत्रैकयाळीकनळीकृताळीकण्ठे मृषाभीमभवीभवन्या । तहक्पथे दोहलिकोपनीता शालीनमाधायि मधूकमाला ।। ६१ ॥ चन्द्राभमानं तिलकं दधाना चन्द्रानवस्थामिव यत्र कान्ता । ससर्ज का चन्द्रसमे सखीमुखे तद्वन्निजास्येन्दुकृतानुबिम्बम् ॥६२ दळोदरे काश्चनकैतकस्य क्षणान्मपीभावुकवर्णरेखम् । तस्यैव यत्र स्वमनङ्गलेखं लिलेख भैमी नखलेखिनीभिः ॥ ६३ ॥ नारीवाक्यभ्रमादिति भावः । अत एव भ्रान्तिमदलकारो व्यज्यत इति वसुना. लङ्कारध्वनिः ॥ ६ ॥ यति ॥ यत्र सभायां, तदृक्पथे नलदृष्टिपथे, मृपाभीमभवा आरोपित- भैमी, अतया तया भवस्या एकया सख्या अळीकनल: भारोपितनलः, असः स कृता अलीकनळीकृता तस्या आल्याः सख्याः कण्ठे दोहलिकया धात्र्या उपनीता या मधूकमाला, शालीनं लजामन्धरं यथा तथा आधाथि आहिता । दधातेः कर्मणि लह । “आतो युक् चिण्कृतोः” इति युगागमः । एतेन भैम्याः स्वयंवरत्वरा नलैकतानत्वञ्च व्यक्तं सदस्य जीवातुरासीदित्यर्थः ॥ ६१॥ चन्द्राभमिति ॥ यत्र सभायां, कापि कान्ता, चन्द्राभं चन्द्रनिभ, आभ्रमभ्रविकार, तिलकं चन्द्रसमे सखीमुखे तद्वता आभ्रतिलकवता, निजास्ये. न्दुना कृतमनुबिम्बं प्रतिबिम्ब यस्मिन् कमणि तद्यथा भवति तथा दधाना रचयन्ती चन्दानवस्था ससर्जेवेत्युत्प्रेक्षा । अत्र तिलकक्रियोत्पत्ती स्वच्छ द्रश्यतया परस्पराभिमुखावस्थितदर्पणवदितरेतराभ्रातल्कसङ्कान्तेरितरेतरतिलक- चन्द्रपरम्परानन्तत्वादनवस्था क्रियानिष्पत्तिश्चति चित्रमिति भावः ।। ६२ ॥ बळेति ॥ यत्र सभायां, भैमी, काश्चनकैतकस्य स्वर्णकैत काकुसुमस्स, दळोदरे पत्रमध्ये, क्षणात् झडिति मषीभावुकाः श्यामीभवन्त्यः, वर्णरेखा अक्षर- विन्यासा यस्मिन् तम् । तस्य नळयैव कृते स्व स्वकीयं, अनालेखं कामसन्देश, नखरेव लेखिमीभिः कणिकाभिः लिलेख ॥ ६३ ॥ .

·नैषधकाम्ये
विलेखितुं भीमभुवो लिपीषु सल्याऽतिविख्यातिभृतापि यत्र ।
अशाकि लीलाकमलं न पाणिमपारि कर्णोत्पलमक्षि नैव ॥६४ ॥
भैमीमुपावीणयदेत्य यत्र कलिप्रियस प्रियशिष्यवर्गः ।
गन्धर्ववध्वस्स्वरमध्वरीणतत्कण्ठनाळेकधुरीणवीणः ॥ ६५ ॥
नावा स्मर: किं हरभीतिगुप्तेः पयोधरे खेलति कुम्भ एव ।
इत्यर्धचन्द्राभनखाङ्कचुम्बिकुचा सखी यत्र सखीभिरूचे ॥ ६६ ॥
विलेखितुमिति ॥ यत्र सभायां लिपीषु चित्रकर्मसु । कृदिकारा-
दक्तिनो वा सीप्वक्तव्यः । अतिविख्यातिभृता अतिचतुरयापीत्यर्थः । सख्या
भीमभुवो भैम्याः लीलाकमलं विलेखितुं अशाकि । भावे लुङ् । शकेत्यादिना
तुमुन् प्रत्ययः । पाणिं तु नाशाकि । तथा कर्णोत्पलं विलेखितुमपारि पर्याप्तं,
पूर्ववल्लुङ् । पर्याप्तिवचनेष्वलमथैध्विति तुमुनप्रत्ययः । अक्षि तु नापार्येव
सर्वोपमानातीतत्वातलावण्यस्येति भावः ॥ ६४ ॥
भैमीति ॥ यत्र सभायां, गन्धर्ववध्वो गन्धर्वाङ्गना एव । कलिनियस्य
प्रियकलहस्य नारदस्य । “ वा प्रियस्य" इति बहुव्रीहौ प्रियशब्दस्य परनिपातः ।
प्रियशिष्यवर्गः । बर एव मधु क्षौद्रं तेनारीणमरिक पूर्णमिति यावत्। “ल्वादि-
भ्यः” इति निष्ठानत्वम् । तेन तस्या भैम्याः कण्ठनाळेन सह एकधुरं वहन्ती-
त्येकधुरीणा: समा इत्यर्थः । “एकधुराल्लुक् च " इति खच्प्रत्ययः । ता वीणा
यस्य सः सत्यागत्य भैमीमुपावीणयत् वीणया उपगायति स्म । सत्याप
पाशेत्यादिना णिचि लङ् । गानविद्यायां गन्धर्षीणामप्युपास्या भैमीत्यर्थः ॥६५॥
नावेति ॥ यत्र सभायां, अर्धचन्द्राभनखाइचुम्बी अर्धचन्द्राकारननक्षत-
भाक्कुचो यस्याः सा सखी । स्मरः हरभीत्या गुप्तेः, गुप्त्यर्थमित्यर्थः । सम्बन्ध-
सामान्ये षष्टी। पयसां क्षीराणां नीराणाश्च धरः पयोधरः कुचः । 'पयस्स्यात्
क्षीरनारयोः' इति विश्वः । तस्मिन्नेव कुम्भ इति व्यस्तरूपकम् । नावा नखाने-
वेति शेषः । खेलति । दाहपरिहाराय विहरति किमिति रूपकसकीर्णेयमुत्प्रेक्षा ।
इति सखीभिरूचे उता ॥६६॥

·पष्टः सर्गः। स्मराशुगीभूय विदर्भसुभ्रूवक्षो यदक्षेभि खलु प्रसूनैः । मजं सृजन्या तदशोधि तेषु यत्रैकया सूचिशिखां निखाय ॥६७ यत्रावदत्तामतिभीय भैमी त्यज त्यजेदं सखि साहसिक्यम् । त्वमेव कृस्वा सनाय दत्से बाणान् प्रसूनानि गुणेन सज्जान् ।। आलिख्य सख्याः कुचपत्रभङ्गीमध्ये सुमध्या मकरी करेण । यत्रावदत्तामियमालि यानं मन्ये त्वदेकावलिनाकनद्याः ॥ ६९ ।। . . .. स्मरेति ॥ प्रसूनैः कुसुमैः, स्मराशुगीभूय कामबाणा भूत्वा विदर्भ- सुन्नुवो वैदाः वक्षो हृदयमक्षोभि क्षोभितं खल्विति यत् । तत् क्षाभणवैर, यत्र सभायां, तेषु प्रसूनेषु सूचिशिखां सूख्यग्रं, दिमाग निकुटा, सजं मालां, सृजन्त्या रचयन्त्या, एकया कयाचित्कान्तया, अशोधि निर्वातितम् । हृदय. च्छेदिनां हृदयच्छेद एव प्रतीकार इति भावः ॥ ६ ॥ यति ॥ यत्न सभायां, तां सस्रष्टी, सी, भैमी अतिभीय अत्यन्तं भीत्वा । भि-धातोः कोयंबादेशः। अवदत् । किमिति, हे सखि इदम् । सहसा वर्तत इति साहसिकः अविमृश्यकारी, "ओजस्सहोऽम्भसा वर्तत" इति ठक् । सस्य कर्म साहसिक्यं, ब्राह्मणादित्वाद्यत्प्रत्ययः । त्यज त्यज । कुतः त्वमेव प्रसूनान्येव बाणान् गुणेन तन्तुना ज्यया च । 'गुणस्त्वाप्रतिशब्दादिज्यन्द्रिया मुख्यतन्तषु' इति वैजयन्ती । सज्वान् सक्कान् कृत्वा, मदनाय दत्से ददासि । तदेतत्खत एव दहतो वर्र्वायुना सन्धुक्षणमिति भावः ॥ ६८ ॥ आलिख्येति ॥ यत्र सभायां, सुभध्या कापि कान्ता सख्याः कुचयोः पत्रभनीनां पत्ररचनानां मध्ये मकरी करेणालिख्य तां सखीमवदत् । किमिति हे आळि सखि, इयं मकरी त्वदेकावळेरेव नाकनद्या मन्दाकिन्या इति रूपकम् । यानं वाहनं, 'मकरीवाहना गङ्गा' इति प्रसिद्धिः। मन्ये अत्रोत्प्रेक्षा । तस्या- वोतरूपकेण सबरः ॥ ६९ ॥ .

·२७८
नेपाल
सामेव सा यत्र जगाद भूयः पयोषियाए सुधकुम्भयोस्ते ।
सेयं स्थिता सावकहृच्छयायप्रियास्तु विस्तारयशःप्रशस्तिः ॥७०
शारीचरन्ती सखि मारयैनामित्यक्षदाये कथिते कयापि ।
यत्र स्वघातभ्रमभीरुशारीकाकूत्यसाकूतहसस्स जज्ञे ॥ ७१ ॥
भैमीसमीपे स निरीक्ष्य यत्र ताम्बूलजाम्यूनदहंसलक्ष्मीम् ।
कृतप्रियादृत्यमहोपकारमरालमोहढिमानमूहे ॥ ७२ ।।
.
तामिति ॥ यत्र सा पूर्वोत्ता प्रसाधिका तामेव सखीं भूयो जगाद ।
किमिति । पयोधेोदो जलग्राहः समुद्रसम्भव इत्यर्थः । किश्च, तावकस्य हच्छ-
यस्य मकरध्वजस्याको मकरस्तस्य प्रिया दयिता । ते तव, कुचकुम्भयोः स्थिता
सेयं मकरी विस्तारयशसस्तयोरेव परीणाहकीर्तेः प्रशस्तिः स्तुतिवर्णावळिरस्तु॥
शारीमिति ॥ यत्र स नलः, कयापि । कितवया इति शेषः । हे सखि,
एनां चरन्ती भ्रमन्ती, शारीमक्षोपकरणं दारुविकारं, शारिकाख्या शकुन्तिका-
मित्यर्थान्तरेण शकुन्तिकाया भयोत्पत्तिः । 'शारी त्वक्षोपकरणे तथा शकुनि-
कान्तर' इति विश्वः । मारय प्रहर । इति अक्षदाये अक्षाः पाशकाः ।
"अक्षास्तु देवकाः पाशकाच त' इत्यमरः । तेषां सम्बन्धी दायो दानम् ।
'दायो दाने योतकादिधने वित्ते च पैतृक' इति वैजयन्ती । तस्मिन् कथिते
खपाते आत्ममारणे, भ्रमेण भ्रान्त्या, भीरोभीतायाः शार्याः शारिकायाः, काका
विकृतस्वरेण उत्थः उस्थितः, साकूतः भावगर्भो हसो हासो यस्य सः, “स्वन-
हसो;" इति विकल्पादप्प्रत्ययः । जज्ञे जातः ॥ ७१ ॥
भैमीति ॥ यत्र सभायां, नलो भैमीसमीपे ताम्बूलस्य जाम्बूनदहंसो
हिरण्मयहंसाकारः करकः तस्य लक्ष्मी निरीक्ष्य, कृतः प्रियायाः भैम्या दूत्यमेष
महोपकारो येन तस्मिन् मराले इंसे, मोहस्य भ्रमस्य द्रढिमान दार्थ, ऊहे
अडवान् । वहेः कर्तरि लिट् । “वचिखपि " इत्यादिना सम्प्रसारणम् ॥ ४२ ॥

·षष्ठः सर्गः। २७९ तस्मिन्नियं सेति सखीसमाजे नलस्य सन्देहमथ व्युदस्यन् । अपृष्ट एव स्फुटमाचचक्षे स कोऽपि रूपातिशयस्स्वयं ताम् ॥ ७३ भैमीविनोदाय मुदा सखीभिस्तदाकृतीनां भुवि कल्पितानाम् । नातर्कि मध्ये स्फुटमप्युदीतं तस्यानुविम्बं मणिवेदिकायाम् ॥ हुताशकीनाशजलेशदूतीनिराकरिष्णोः कृतकाकुयाच्याः । भैम्या वचोभिस्स निजां तदाशां न्यवर्तयहूरमपि प्रयाताम् ॥ ७५ तस्मिन्निति ॥ अथ सभायलोकनानन्तरं तस्मिन् सखीसमाजे नलस्य सन्देहं का पात्र भैमीति संशयं व्युदस्थन् , स प्रसिद्धः कोऽपि रूपारिशयः सौन्दर्यविशेषः । स्वयमपृष्ट एव तां भैमी, सा भैमी इयमिति स्फुटमाचचक्षे । आचस्यौ । विश्वातिशायिसौन्दर्यसाक्षात्कारादियं दमयन्तीति निश्चिकायेत्यर्थः ॥ . भैमीति ॥ भैम्या विनोदायीत्सुक्यापनोदाय मुदा कातुकेन, सखीमि- भुवि भूतले, कल्पितानां तस्य नलखाकृतीनां प्रतिकृतीनां मध्ये मणिवेदिकायां स्फुटमुदीतमपि तस्य नलस्य अनुनिम्यं नातर्कि न तर्कितम् । तत्रापि यकल्पि- ताकृतिपाम्यादिति भावः । अत एवं सामान्यालङ्कारः । तेन च भ्रान्तिमान् व्यज्यत इत्यलयारेणालङ्कारध्वनिः ॥ ४ ॥ हुताशेति ॥ कृताः काका याच्याः प्रार्थना याभिस्ताः चित्तबालनचतुरो- कीरित्यर्थः । हुताशीनाशजलेशाः वहियमवरुणाः । 'प्रेतपतिः पितृपतिव कीनाश' इति हलायुधः । तेषां दूती: निराकरिष्णोः परिहरन्त्याः । “अलं कृम्" इत्यादिना इष्णुचप्रत्ययः । "न लोक" इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधाहितीया । भैम्याः वचोभिः स नलो दूरं प्रयातां इन्दादिकपटेन लुप्तप्रायामपि नि खकीयां सदाशां भैमीतृष्णां न्यवर्त यत् निवर्तितवान् । पुनस्तत्प्रत्याशामका दित्यर्थः ।। व

·२८०
नैषधकान्ये
विज्ञप्तिमन्तस्सभयस्स भैम्यां मध्येसभं वासवशम्भ (म्ब) लीयाम् ।
सम्भावयामास भृशं कृशाशस्तदालिबृन्दैरभिनन्धमानाम् ।। ७६॥
लिपिने दैवी सुपठा भुवीति तुभ्यं मयि प्रेषितवाचिकस्य ।
इन्द्रस्य दूत्यां रचय प्रसादं विज्ञापयन्त्यामवधानदानम् ॥ ७७ ॥
सलीलमालिङ्गनयोपपीडमनामयं पृच्छति वासवस्त्वाम् ।
शेषस्त्वदाश्लेषकथाविनिद्रस्तद्रोमभिस्सन्दिदिशे भवत्यै ।। ७८ ।।
विज्ञप्तिमिति ॥ स नलो मध्येस सभाया मध्ये “पारे मध्ये षष्ट्या वा"
इत्यव्ययीभावे नपुसकहम्बत्वम् । तथाळिवृन्दैः भैमीसखीसङ्घरभिनन्यमाना,
वासवशम्भलीयां इन्द्रदृत्नीसम्बन्धिनी, कामिनोः संधात्री शम्बली। 'कुहनी शम्बली
समे' इत्यमरः । भैम्यां विषये विज्ञप्ति वक्ष्यमाणां विज्ञापनों अन्तः समयः
इन्द्रगौरवाजकिरिष्यतीति विभ्यदेवेत्यर्थः । अत एव कृशाशः शिथिलभैमा
प्राप्त्याशश्च सन् । भृशं सम्भावयामास ।। ७६ ॥
लिपिरिति ॥ देवी लिपिर्देवलिपिः । भुवि भूलोके, सुपठा पठितु शक्या
"ईषदुः" इत्यादिना खलप्रत्ययः। नेति हेतोस्तुभ्यं, व्याहतार्था वाग्वाचिक, सन्देश-
वाक्यम् । 'सन्देशवाग्वाचिकं स्यात् ' इत्यमरः । “वाची व्याहृतार्थायाम्" इति
ठक् । तत्प्रेषितं येन तस्य इन्दस्य दूत्यां मयि विज्ञापयन्त्याम् । अवधानस्यैका-
ग्यस्य दानगेव प्रसादं रचय अनुग्रहं कुरु ॥ ७७ ॥
सलीलमिति ॥ हे भैमि, वासवस्त्वां सलीलं सविलास, आलिशानया
आलिझनेन । आपूलिजयतेश्चौरादिकााच । उपपीडमुपपीय गाढमालिङ्गय ।
" सप्तम्यां चापीड" इत्यत्र चकारातृतीयोपपदे णमुल्प्रत्ययः । "तृतीया-
प्रभृतीन्यन्यतरस्याम्" इति विकल्पादसमासः । अनामयं पृच्छति । "क्षत्र-
बन्धुमनामयम्” इति स्मरणादिति भावः। शेषः कार्यशेषस्तु त्वदाश्लेषकथया
पूर्वोक्तत्वदालिहनप्रसझन विनिषितस्तस्येन्द्रस्य रोमभिर्भवत्यै संदिदिशे
सन्दिष्टः । कर्मणि लिट् । त्वदालिङ्गनप्रार्थनैवानन्तरं वक्तव्यः कार्यशेषोऽपीति
भावः ॥ ७८ ॥

·षष्ठः सर्गः। २८१ यः प्रेर्यमाणोऽपि हृदा मघोनस्त्वदर्थनार्या द्वियमापदागः । स्वयंवरस्थानजुषस्तमस्य बधान कण्ठं वरणस्रजैव ॥ ७९ ॥ नैनं यज क्षीरधिमन्थनाधैरस्यानुजायोद्गमितामरैः श्रीः । अस्मै विमध्येक्षुरसोदमन्यां श्राम्यन्तु नोत्थापयितुं श्रियं ते ॥ ८० लोकस्रजि द्यौर्दिवि चादितेया अप्यादितेयेषु महान्महेन्द्रः । किंकर्तुमर्थी यदि सोऽपि रागाजागति कक्ष्या किमतः परापि ॥ य इति ॥ हे भैमि, मघोनः इन्द्रस्य यः कण्ठस्त्वदर्थनायां विषये हृदा प्रेयमाणोऽपि हियमेवागोऽराधमापन् । होनस्याधिकं प्रति याच्यासोचे- ऽप्यपराध एवेति भावः । पयंतरस्थान जुषः खयंवरमागतस्य अस्येन्द्रस्य तमपराधिनं कण्ठं वरणरजा भवाशमालिकया त्वं बधान । इंदशापराधिना. मीहरबन्ध एव दण्ड इति भावः । सर्वथा लजां विहाय प्रार्थनां कुर्तता महेन्द्रस्य मनोरथ पूरणं कायमिति तात्पर्थिः ॥ ७९ ॥ नेति ॥ इभाम, एनामिन्द्र, न त्यज । तथा हि, यैरमरैः अस्येन्द्रस्य अनुजाय उपन्द्राय । तादथ्ये चतुथी । क्षाराणि धीयन्तेऽस्मिभिति क्षारधीः क्षीरोदधिः । कर्मण्यधिकरणे च ' इति किप्रत्ययः । तस्य मन्धनात् मथना- दुपायात्, मन्यतेभीवादिकम्यदित्या. नुनागमः । श्रीः रमा उमिता उत्थापिता । ते अमराः अस्मै इन्द्राय । पूर्ववतुथी । इक्षुरस एवोदकं यस्य तं इक्षुरसोर नामाधि “ उदकम्योदः संज्ञा याम्" इन्युदादेशः । विमभ्यामधित्वा उत्थापयितुं न श्राम्यन्तु प्रयस्यन्तु । द्वितीयया श्रिया त्वयैव उपेन्द्रवदिन् स्यापि लक्ष्मीपतित्वे तयोरवैषम्याय देवतानां लभ्यन्तर सम्पादनप्रयासो स्यादिति भावः। अवामराणां लक्ष्म्गन्तरोल्पादनप्रयासम्बन्धऽपि तत्सम्बन्ध केरतिशयोकिभेदः ॥ ८० ॥ लोकेति ॥ लोकसजि म्वादिलोकपदा यौः सो महती । दिवि अदित्या अपत्यानि पुमांसः आदितेयाः देवाः, महान्तः । कृदिकाराट्वीषन्तात्

·२८२
वैषधकाव्ये
पदं शतेनाप मर्यदिन्द्रस्तस्मै स ते याचनचाटुकारः ।
कुरु प्रसादं तदलं कुरुष्व स्वीकारकडूनटनक्रमेण ॥ ८२
मन्दाकिनीनन्दनयोविहारे देवे भवेद्देवरि माधवे च ।
श्रेयरिश्रयां यातरि यच्च सख्यां तचेतसा भाविनि भावय त्वम् ।।
२॥
श्रीभ्यो ढक । आदितयेष्वपि महेन्द्रो महान् । स महेन्द्रोऽपि रागात् किंकर्तु
सेवितुमर्थी इच्छुर्यदि । किंशब्दस्यास्य सर्वादिपठितस्य निपातितत्वाद्धातोः प्राक्
प्रयोगः । अर्थयतेरिन्छार्थत्वात् समानकर्तृकेषु तुमुन् । अतोऽस्मादिन्द्रसेव्यत्वात्
परा कक्ष्यापि उत्कृष्टावस्था च । जागर्ति स्फुरति किं । न जागतीत्यर्थः ।
अत्र लोकादिषु पूर्वपूर्वापेक्षयोत्तरोत्तरस्योत्कर्षोक्त: सारालङ्कारः । 'उसरोत्तर-
मुत्कर्षः सार' इति लक्षणात् ॥ ८१ ॥
पदमिति ॥ इन्दः शतेन मखैः मखशतेन यत्पदमिन्द्रत्वलक्षणं
स्थानमाप प्राप। स इन्द्रस्तस्मै पदाय तत्पदवीकारायेत्यर्थः । ते तव याचनेन
प्रार्थनया चाटुकारः प्रियंवदः । जात इति शेषः । न शब्दश्लोकल्यादिना प्रत्यय-
निषेधात् कर्मण्यण् । प्रसादमनुग्रहं कुरु । तदैन्द्रं पदं स्वीकारकृता अङ्गीकार-
व्यअकेन भ्रूनटनक्रमेण भूविक्षेपव्यापारेण, अलं कुरुष्व ॥ ८२ ॥
मन्दाकिनीति ॥ भावयतीति भाविनि विचारचतुरे भैमि । मन्दा-
किनीनन्दयोर्विहारे क्रीडायां माधवे देवे उपेन्द्र देवरि देवरे भर्तृभ्रातरि सति ।
'स्यालाः स्युर्धातरः पन्याः खामिनो देवदेवरौ' इत्यमरः । “दिवो वृन्" इति
वृनप्रत्ययः । श्रियां श्रीदेव्याम् । यतत इति यातरि । देवभार्यायाम् । 'भायर्यास्तु
भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्' इत्यमरः। “यतेवृद्धिश्व" इति तृन्प्रत्ययः ।
सख्यां सख्याच यच्छ्यो महोत्कर्षः भवेत् । तत्त्वं चेतसा विभावय विचारय ।
अयाचितोपनतं महच्छ्रेयो न परिहर्तव्यमित्यर्थः । अत्र नन्दनविहारक्रियायाः
माघवदेवकत्वश्रीयातृकत्वगुणयोश्च सामस्येन योगपद्यात् समुच्चयालधारभेदः
"गुणक्रियायोगपy समुच्चय उदाहृतः" इति लक्षणात् ॥ ८३ ॥

·षष्ठः सर्गः। २८३ रज्यस्व राज्ये जगतामितीन्द्राद्याच्याप्रतिष्ठां लभसे त्वमेव । उघूकृतस्त्रं बलियाचनेन तत्प्राप्तये वामनमामनन्ति ।। ८४ ।। यानेव देवान्नमसि त्रिकालं न तत्कृतनीकृतिरौचिती ते । प्रसीद तानप्यनृणान्विधातुं पतिष्यतस्त्वत्पदयोत्रिसन्ध्यम् ।। ८५॥ इत्युक्तवत्या निहितादरेण भैमीगृहीता मघवत्प्रसादः । सक्पारिजातस्य ऋते नलाशां वासरशेषामपुपूरदाशाम् ।। ८६ ।। .. रज्यस्वेति ॥ हे भैमि, जगतां राज्य, त्रैलोक्याधिपत्ये, रज्यस अनुरक्ता भव । प्रार्थनायां लोट । रजे: बरितेत्यादात्मनेपदम् । इत्येवंरूपा याच्या प्रार्थनामेव प्रतिष्टां गौरवमिन्द्रास्त्वमेव लभसे । तथा हि, तस्य त्रैलोक्य. राज्यस्य प्राप्तये लाभाय बलवैरोचनस्य याचनेन लघूकृतमल्पीकृतं, स्वमात्मा गेन तं विष्णुमपीति शेषः । तं वामन ह्रखं लधु चामनन्ति । यदर्थ विष्णोर्राप याच्मालाघवं प्राप्तम् । तदादाय तुभ्यं दीयते देवेन्द्रेणत्यहो ते भागधेयमित्यर्थः । व्यतिरेकेण दृष्टान्तालङ्कारः ॥ ८४ ॥ यानिति ॥ हे भैमि, यानेव देवानिन्दादीन् । श्रयः काला यस्मिन् कर्मणि तत् त्रिकालं, यथा तथा । नमसि त्रिसन्ध्यं नमस्करोषीत्यर्थः । तेषां देवानां कृतघ्नीकृतिस्तदीयप्रत्युपकारपरिहारेण कृतघ्नकरणं, ते तव, औचिती, औचित्यं न । तिसृणां सन्ध्यानां समाहारस्त्रिसन्ध्यं, सन्ध्यात्रयेऽपीत्यर्थः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । "वा टावन्त" इति नपुंसकत्वम् । त्वत्पदयोः पतिष्यतः नमस्करिष्यतः तान् देवानप्यनृणान् विधातुं, प्रतिप्रणामस्वीकारेण अनृणान् कर्तुं प्रसीद । तान् वृणीष्वेत्यर्थः ॥ ८५॥. इतीति ॥ इतीत्यमुक्तवत्या शक्रया । आदरेण निहिता समर्पिता। भैम्या गृहीता स्वीकृता मघवतः प्रसादोऽनुपहभूता। न त्ववतंसत्वेन अभिमोनि भावः । पारिजातस्य स्रङ्मालिका नलस्याशा सृष्णा दिशं च ते ·२८४ नेपथकाच्ये आयें विचार्यालमिहेति कापि योग्यं सखि स्यादिति काचनापि । ओंकार एवोत्तरमस्तु वस्तु मङ्गल्यमत्रेति च काप्यवोचत् ।।८७ ।। अनाश्रवा व: किमहं कदापि वक्तुं विशेषः परमस्ति शेषः । इतीरिते भीमजया न दूतीमालिङ्गदालीश्च मुदामियत्ता ॥ ८८ ॥ भैमी च दूत्यं च न किञ्चिदापमिति स्वयं भावयतो नलख । आलोकमात्राद्यदि तन्मुखेन्दोरभून भिन्नं हृदयारविन्दम् ॥ ८९ ।। तस्यास्तस्य (नलस्य) विपरीसशक्काकरत्वादिति भावः । 'आशा तृष्णादिशोः' इति विश्वः। यद्यपि, “अन्यारादितरत" इति ऋतेशब्दयोगात् पञ्चम्यव विहिता । तथाापे मतान्तरे द्वितीयाप्यस्तीत्याहुः । तथा, “ फलति पुरुषाराधनमृत" इति प्रयोगश्च । अशेषामाशां दिशम् । सर्वा अपीत्यर्थः । जातावकवचनम् । वास- निंजवासनाभिरपुपूरत् पूरितवती। पु पूरण इति चौरादिकस्य धातोरल्लोपित्वात् " नाग्लोपिशास्दिताम्" इत्युपधाह्रस्वनिषेधः । अभ्यासहवः । द्वयोरप्याशयो- रभेदाध्यवसायाविनोक्तिनिर्वाहः॥८६॥ आर्य इति ॥ आर्ये कम, इहेन्द्रवरण विचार्य अलम् । विचारो न कर्तव्य इति कापि सखी अवोचत । सखि भैमि, योग्यमिदं युक्तं स्यादिति काचनाप्यवोचत् । अत्र ओंकारोऽजीकार एव मा ल्यमुत्तरमुत्तररूपं वस्त्वस्त्विति काप्यवोचत् ॥ ८ ॥ अनाश्रवेति ॥ हे सख्यः, अहं कदापि यो युष्माकं, अनाश्रवा अवचन- कारिणी किं, परं किंतु वक्तुं विशेषः शेषोऽस्ति। किंतु, वक्तव्यशेषः कश्चिदस्ती- त्यर्थः । इति भीमजया भैम्या, ईरित उक्त सति दूतीमिन्द्रशम्बलीमालीभैमी सखीच मुदामियत्ता मिति लिङ्गन्न गापत् । खोकमङ्गीकृत्य तत्र किञ्चिद्वर- दानमपेक्षत इति भ्रान्त्या महान्तमानन्दमविन्दन्तेत्यर्थः ॥ ८८ ॥ भैमीति ॥ भैमीश्च इत्यश्च चित्किञ्चन तयोरेकश्च । नापं न प्रापम् । भानोतरकि मि । स्त्रीरत्नलामो मान, परोपकारोऽपि न सिख इत्यर्थः । इति ·षष्ठः सर्गः। २८५ ईषस्मितक्षालितसृकिभागा एक्संज्ञया वारिततत्तदालिः । सजा नमस्कृत्य तयैव शक्रं तां भीमभूरुत्तरयाश्चकार ॥ ९० ॥ स्तुतौ मघोनस्त्यज साहसिक्यं वक्तुं कियत्तं यदि वेद वेदः । थोत्तरं साक्षिणि हृत्सु नृणामझातृविज्ञापि ममापि तस्मिन् ॥९१ खयमात्मनि भावयतो भैमीचित्तचलनभ्रान्त्या चिन्तस्तो नलस्य, हृदयमेवार- विन्द, तन्मुखेन्दोः भैमीमुखचन्द्रस्यालोकमात्रात् दर्शनमात्रात् प्रकाशमाताश्च । 'आलोको दर्शनोद्योती' इत्यमरः । भिन्न विदीर्ण विकसितम नाभूयदि नाभूत् किम् । तदा तन्मुखदर्शनादनया विश्वास्य हतोऽस्मीति विदीर्णहृदयोऽभूदेवेत्यर्थः । इन्दुप्रकाशात् कथमरविन्दविकास इति विरोधश्च ध्वन्यते ॥ ८९ ॥ ईषदिति ॥ भीमभूः भैमी, ईषत्रिमतेन मन्ददासेन क्षाळिनो धीती सक्किणी ओष्टप्रान्तावेत भागी यया सा सती । 'प्रान्तावोष्टस्य सृक्किणी' इत्यमरः । इक्संज्ञयैव पारिता निषिद्धास्तास्ताः पूर्वोक्तविरुद्धमलापिन्यः आळयः सख्यः, यया सा च सती । तयेन्द्रदूतीदत्तया जा सहैव । “वृद्धो यूना" इति सूत्रकारप्रयोगादेव ज्ञापकात् सहशब्दाप्रयोगेऽपि सहार्थे तृतीया। शकं नमस्कृत्य, खजं शक्रञ्च नमस्कृत्येलर्थः । न तु तामवतंसीक़त्ल । तच नलस्य जीवातुरिति भावः । तामिन्द्रदूतीगुत्तरवाचकार उत्तरमाचष्ट । "तत्करोति तदाचष्टे” इति णिच् ॥१०॥ स्तुताविति ॥ हे दृति, मधोन इन्द्रस्य स्तुतौ विषये साहसिक्यं साहसमविमृश्यकारित्वं त्यज, न स्तुहीत्यर्थः । कुतः अशक्यत्वादित्याह । ते शकं कियदल्पं वक्तुं वेदयतीति वेदः, श्रुतिरेव वेद वेत्ति, नान्यः । अतः स्तुते. विरमेति भावः । तर्हि किमस्लोतरं तत्राह । नृणों हत्य विषये साक्षिणि साक्षि. भूते “साक्षात् द्रष्टरि संज्ञायाम्" इति इनिप्रत्ययः । तस्मिन्मघोनि अज्ञातृनशान् विज्ञापयति वियोधयतीति तथोक्तम् । असम्बन्ध था। अहस्योत्तराकाहा न सर्वशस्येति भावः ॥ ९१ ।। .

·२८६ नैषधकान्ये आज्ञां तदीयामनु कस्य नाम नकारपारुष्यमुपैतु जिह्वा । प्रहा तु तां मूनि निधाय मालां बालापराध्यामि विशेषवाग्भिः ।। तपःफलत्वेन हरेः कृपेयमिमं तपस्येव जनं नियुङ्क्ते । भवत्युपायं प्रति हि प्रवृत्तावुपेयमाधुर्यमधैर्यसजि ॥ ९३ ।। शुश्रूषिताहे तदहं तमेव पति मुदेऽपि व्रतसम्पदेऽपि विशेषलेशोऽयमदेवदेहमंशागतं तु क्षितिभृतयेह ॥ ९४ ।। तथाप्यविनयपरिहाराय किश्चिद्विसापयामीत्याह-आशामिति ॥ तदीया- मैन्द्रीमाझामनु तामुद्दिश्य कस्य नाम जिला नकारोनजुञ्चारणमेव पारध्यमुपैतु प्रतिषेधरौक्ष्यं भजेत् । न कोऽपि तदाज्ञोलनसाहसिकोऽस्तीत्यर्थः । किंतु, बाला शिशुरहं प्रला नम्रा सती तामाज्ञामेव मालां मूर्ध्नि निधाय, विशेषवाग्भि- रतिवारिभरपराध्यामि अपराधं करोमि । स च बालचापलात् सोढव्य इत्यर्थः ।। तप इति ॥ तपःफलत्वेन इन्द्रोपासनारूपस्य तपसः फलत्वेनोपलक्षिता फलभूतेत्यर्थः । इयं मत्परिजिघृक्षारूपा कृपा हरेरिन्द्रस्य । इमं जनं मां तपस्येव पुनरपीन्द्रोपासनायामेव नियुक्त प्रेरयति । "खराद्यन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्" इत्यात्मनेपदम् । ननु महदेतत्फलं प्राप्तं किं तपसेत्याशय, सत्यम् तदेव खादु कर्तुमित्याह । भवतीति ॥ हि यस्मादुपायं प्रति प्रवृत्ती साधनगोचरप्रवृत्तौ विषये उपेयस्य साध्यस्य- माधुर्य खादुत्वमेव, अधैर्यमस्थैर्य सज्जयति कारयतीलधैर्य- सजि भवति । पुनः साधनप्रवृत्तिचापलं कारयतीत्यर्थः । सिद्धान्नस्योपस्कार- = (उपदश) प्रवृत्तिकल्पेयं प्रवृत्तिरिति भावः ॥ ९३ ॥ फलितमाह-शुभूषिताह इति ॥ तत्तस्मादर्थित्वादहं तमिन्द्रमेव पति शुभूषिताहे सेविष्ये । 'शुश्रूषा श्रोतुमिच्छायां परिचर्यावधानयोः' इति विश्व । “साश्रुस्मृदृशां सनः" इति भणोतेः समन्तात्तङि लुट् । तासः सकारस्य हकारः । किंतु, मुदेऽपि सन्तोषाय च वतसम्पदेऽपि पातिव्रत्यसम्पत्यर्थच क्षिति- .

·षष्ठः सर्गः। अौषमिन्द्रादरिणी गिरस्ते सतीव्रतातिप्रतिलोमतीवाः । खं प्रागहं प्रादिषि नामराय किं नाम तस्मै मनसा नराय ॥ ९५ तस्मिन्विमृश्यैव वृते हृदेषा नैन्द्री दया मामनुतापिकाभूत् । निर्वातुकामं भवसम्भवानां धीरं सुखानामवधीरणेव ॥ ९ ॥ भृत्तया राजत्वेन इह कस्मिंश्चिनरे अंशेन मात्रया आगतमवतीर्णम् । "अष्टाभिव सुरेन्द्राणां मात्राभिर्निर्मितो दूषः" इति स्मरणात् । अत एच, अदेवदेहं देवदेह- रहितं मानुषविप्रहं सन्तम् । न तु साक्षादिति शेषः (तं शुभूषिताह इति पूर्वेणान्वयः) । अयं विशेषलेशोऽल्पीमान् भेदः । स च सोढन्यः, अन्यथा मे व्रनलोपस्स्यादिति भावः ॥ ९४ ॥ कथं व्रतलोपस्तदाह-अौपमिति ॥ हे इन्द्रदूति सतीव्रतस्य पतिव्रताधर्मस्य अतिप्रतिलोमाः अत्यन्त प्रतिकूलाः । अत एव, तांबा दुधवाश्च । ते गिरः इन्द्रे आदरिणी आदरवती अधीर्ष, इन्द्रो महती देवतेति भयभक्तिभ्या- मश्रौषम् । न तु, रागादिति भावः । कथं तर्हि तमेव पति भजिष्यामीत्युक तबाह । प्राक् पूर्वमह स्वमात्मानं, अमराय देवतात्मने तम्म इन्द्राय न प्रादिषि न प्रादा नाम । किंतु, नराय नररूपिणे रलयोरभेदात्रलरूपाय च तस्मै मनसा प्रादिपि । ददातेलुदि तइ । “स्थाध्वोरिच " इताकारः । अनः साक्षादिन्दभजने मम प्रतलोपः स्यादेवेत्यर्थः ॥ १५ ॥ तस्मिन्निति ॥ तस्मिन् नर हा हृदयेन, विमृश्यैव व्रते सति इदमेत साध्विति सम्बनिश्चित्यैव प्रवृत्ते सतीत्यर्थः । एषा ऐन्द्री, दया परिजिघृक्षा लक्षणा कृपा । निर्वातुकाम मोक्तुकाम, इदमेव साध्विति निश्चित्य मोक्षे प्रवृत्त- मित्यर्थः । 'मुक्तिः कैवल्यनिर्वाण' इत्यमरः । धीरं निर्विकारचित्त, विद्वांसम् । भवसम्भवानां सुखाना, अवधारणा सांसारिकमुखसन्यास इव ममानुनापिका हा कष्टमसाधुकृतमिति मम पश्चात्तापकारिणी नाभून् । “अनोभविष्यदाथ- मर्ययोः" इति षष्ठीप्रतिषेधात् कर्मणि द्वितीया ॥ ९६ ॥ - ·, वर्षेषु यद्भारतमार्यधुर्यास्स्तुवन्ति गाईस्थ्यमिवाश्रमेषु । तत्रास्मि पत्युर्वरिवस्ययाह शर्मोमिकिम्मीरितधर्मलिप्सुः ॥ ९७ ।। स्वर्गे सर्ता शर्म परं न धर्मा भवन्ति भूमाविह तञ्च ते च । इष्टचापि तुष्टिस्सुकरा सुराणां कथं विहाय त्रयमेकमीहे ॥ ९८ ॥ साधोरपि स्वः खलु गामिताधोगामी स तु स्वर्गमित: प्रयाणे । इत्यायतिं चिन्तयतो हृदि द्वे द्वयोरुदर्कः किमु शर्करे न ॥ ९९ ॥ विमृश्य कृतमित्युक्तमथैनं विमर्शप्रकारमेव श्लोकचतुष्टयेनाह---वर्षे वित्यादि ॥ आर्यधुर्या श्रेष्ठाः, आश्रमेषु ब्रह्मचर्यादिषु चतुर्पु गाईभ्यं गृहस्थाश्रममिव । वर्षेष्विलावृतादिषु नवसु यद्भारतं वर्ग स्तुवन्ति प्रशंसन्ति । तत्र भारतवर्षे अहं पत्युर्वरिवस्यया शुश्रूषया । 'वरिवस्या नु शुश्रूषा' इत्यमरः। वरिवस्यतेः क्यजन्तात् “अ प्रत्ययात्" इति अकारप्रत्यये टाप ! शर्मोमिभिः सुखपरम्पराभिः, किंमीरितं चित्रितं तत्सहचरधर्म लिप्सुलब्धुमिच्छरस्मि । 'शर्मशातसुखानि च । चित्रकिम्मीरकल्माषशबलताश्च कर्बुर' इति चामरः ।। ननु स्वर्गेऽपि सुखधर्मों स्त इत्यत आह--स्वर्ग इति ॥ स्वर्ग सतां खर्गवासिनामित्यर्थः । शर्म परं सुखमेव (अस्ति) । धर्माः सुकृतानि न भवन्ति । इहास्या भूमौ तच्छम च ते च धर्माश्च भवन्ति सम्भवन्ति। किचेह इष्ट्या यागन सुराणां तुष्टिरपि सुकरा सुसम्पाया । एवं सति कथं त्रयं शर्मधर्मतुष्टिरूपं विहायकं सुखमीहे । न चैतत् प्रेक्षावत्कृत्यमिति भावः । तस्मात् स्वर्गादपि भूलोक एव श्लाघ्य इत्यर्थः ॥ ९८ ॥ इतोऽपि कारणात् भूलोक एव श्रेयानित्याइ-साधोरिति ॥ किंच, साधोः सुकृतिनोऽपि स्वः स्वर्गादधोगामिता गमिष्यत्ता खलु । (साधुरपि कदाचिदधःपतत्यैवेत्यर्थः ।) स साधुरितोऽस्मात् भूलोकात्, प्रयाणे तु वर्ग गामी गमिष्यति ।. "ते तं भुक्का स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं ·षष्ठः सर्गः। २८९ - प्रक्षीण एवायुषि कर्मष्टे नराम तिष्ठत्युपतिष्ठते यः । बुभुक्षते नाकमपथ्यकल्पं धीरस्तमापातसुखोन्मुखं कः ।। १०० ।। इतीन्द्रदूत्यां प्रतिवाचमधे प्रत्युह्य सैषाभिदधे वयस्याः । किञ्चिद्विवक्षोल्लसदोष्टलक्ष्मीजितापनिद्रहलपकजास्याः ।। १०१ ।। विशन्ति" इति गीतावाक्यात् । “भविष्यति गम्यादयः" इति गमिशब्दस्य भविष्यदर्थता । “अकेनोः इति षष्टीप्रतिषेधात् कर्मणि द्वितीया । इतीत्य. मायतिमुत्तरकालम् । 'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः । हृदि चिन्तयतो विवेकिनः द्वयोः स्वर्भूलोकयोः उद उत्सरफलम् । 'उदर्कः फलमुत्तरम्' इत्यमरः । द्वे शर्करे न किमु, शर्करे एवेत्यर्थः । एका शर्करा (इक्षुसम्भवा) • शिला शकलप्राया, मृत्प्राया अपरापीरुषिकारा । तत्र कमाहावप्युदों द्वे शकर, तत्कल्पावित्यर्थः । अन एव निदर्शनाल कारभेदः । 'शर्करा खण्डविकृतावुपला शर्करांशयोः' इति विश्वः ॥ ९९ ॥ प्रक्षीण इति ॥ कैच यो नाकः कर्मकृष्ट कर्मार्जिते आयुषि प्रक्षीणे सत्येव नरान् मनुष्यानुपतिष्ठने सङ्गन्छते । तिष्ठति सति नोपतिते । “उपा- देवपूजा" इत्यादिना सकिरणे तड। आपाते प्रारम्भ, सुखोन्मुख मुखप्रवणं, न तु परिणाम इत्यर्थः । अत एव अपथ्यकल्प अपथ्यानसदशं, तं नाकं, मर्ग धीरो धीमान् , को युभुक्षत भोक्तुमिच्छति । अप यात्रभोजनवदासत्र- मरपाधिकारः नाकभोगः कस्मै नाम रोचत इत्यर्थः ॥ १० ॥ इतीति ॥ सैषा भैमी, इतीथमिन्द्रदृत्या विषये प्रतिवाचं प्रत्युत्तर, अर्धे प्रत्युह्य मध्ये मध्ये निरुभ्य, असमा विलयः । “उपसर्गाख ऊहतेः', इति हखः । किश्चिद्विषक्षया यत्किञ्चिद्वक्तुमिच्छया, उल्लसतः स्फुरतः, ओष्ठस्य लक्ष्म्या शोभया जितमपनिद्रद्दळ विकसत्पत्रं यस्य तत् । अपनिपूर्वाद्रातः शत- प्रत्ययः। तच तत्पमच तदिव आस्यं यासां ता पयस्याः सखीः, भभिदधे उवाच । दधातः कर्तरि लिटि तङ् ॥ १.१ ॥ 10 ·नेपकाचे अनाविधाविस्वपरम्पराया हेतुनजस्त्रोतसि वेश्वरे वा । आयत्तधीरेष जनस्तदार्याः ! किमीदृशः पर्यनुयुज्य कार्यः ।। १०२ नित्यं नियत्या परवत्यशेषे कस्संविदानोऽप्यनुयोगयोग्यः । अचेतना पाच न वाचमहेंद्वक्ता तु वक्त्रश्रमकर्म भुते ॥१०३।। क्रमेलकं निन्दति कोमलेच्छुः क्रमेलकः कण्टकलम्पटस्तम् । प्रीतौ तयोरिष्टभुजोस्समायां मध्यस्थता नेकपुरोपहासः ॥ १०४॥ अनादीति ॥ हे आर्याः, एष जनः अनादि यथा तथा, धाविन्याः प्रवहन्त्याः, स्वपरम्पराया खदेहपरम्पराया इत्यर्थः । तत्सम्बन्धिन्याः हेतुलजः हेतुभूतक परम्परायाः स्रोतसि प्रवाहे वा । बुद्धिः कर्मानुसारिणीति वचनात , ईश्वरे वा । एष एव कारयितेति श्रुतेः । आयत्सधीः । न तु स्वाधीनबुद्धिरित्यर्थः । निरीश्ररसेभरमतभेदात् पक्षद्वयोक्तिः, तत्तस्मात् , ईदृशः परतन्त्रः एष जनः, पर्यनुयुज्योपालभ्य । किं कार्यः कारयितु शक्यः । कारयतेरचो यत् । अतः स्वयमपि दैवपरतन्त्रा न पर्यनुयोज्येति भावः ॥ १०२ ॥ ननु दैवभारतव्येऽपि मा मूढः पर्यनुयोज्यः। विद्वांस्तु पर्यनुयोज्य एवेत्या- शक्य आह-नित्यमिति ॥ अशेषे जने नित्यं सर्वदा नियत्या दैवेन परवति परतन्त्रे सति संविदानो विद्वानपि । “समोगम्यच्छिइत्यादिना विदेरात्मने- पदम् । क: अनुयोगयोग्यः उपालम्भाईः । विदुपापि नियतेरलङ्घयत्वादिति भावः । तर्हि नियतिरेव पर्यनुयुज्यताम् । तत्राह-अचेतना सा नियतिश्च वाचं पर्यनुयोगनाहेत् । अचेतनोपालम्भस्यारण्यरुदितकल्पत्वादिति भावः । तथाप्युपालम्भे दोषमाह। वक्ता अचेतनोपालब्धा तु वकस्य श्रमः श्रान्तिरेष, क्रियत इति कर्म वाग्व्यापारफलं तदुक्के । वाग्विग्लापनादन्यत्फलं न किञ्चि- दस्तीत्यर्थः ।। १०३ ॥ ननु सुरेन्द्र विहाय नलखीकारे जगत्यपहास्यता स्यात्तत्राह-मेळक- मिति ॥ कोमलमिच्छुः कोमलेच्छुः मूद्वाहारी गजाश्वादिः । "न लोक" .

·पष्टः सर्गः।
२९१
गुणा हरन्सोऽपि हरेनेरं मे न रोचमानं परिहारयन्ति ।
न लोकमालोकयथापवर्गात्रिवर्गमञ्चममुञ्चमानम् ।। १०५ ॥
आकीटमाकैटभरि तुल्यस्स्वाभीष्टलाभात् कृतकृत्यभावः ।
भिन्नस्पृहाणां प्रति चार्थमर्थ द्विष्टत्वमिष्ठत्वमपव्यवस्थम् ।। १०६।।
इत्यादिना षष्ठीप्रतिषेधान्मधुपिपास्ववितीयासमासः । क्रमेळकमुष्ट्रमिन्दति ।
'उष्टे क्रमेळकमयमहाशाखमरः । कण्टका लम्पटो लोलपः कमेटकः ।
'लोलुपं लोलुभं लोलं लम्पटं लालसं विदुः' इति हलायुधः । त कोमलेस्छु
निन्दति । इष्टभुजोस्तयोर्द्वयोः प्रतौ तुष्टी समायां तत्र एकतरम्योपहासो मध्यस्थ-
ता माध्यस्थ्यं न । यस्य यदिष्टं तुष्टिकरं च तस्य तत्र प्रवृत्ती सर्वस्या यात्म-
दृष्टान्तेन सन्तोष्टव्येऽप्युपहसन्तः सयमेवोपहास्या भवन्तीति भावः ॥ १०४ ॥
ननु नलादपि गुणाधिक हरौ कथमचिरत आ६ --गुणा इति ॥
सत्यं हरन्तोऽपि मनोहरन्तोऽपि हरेर्गुणाः मे महा, "रुगीन यमाणः"
इति चतुर्थी । रोचमानं मनोहरं तं नरं न परिहारयन्ति न मायन्ति । इतः,
अपवर्गान्मोक्षादधिमपकृष्ट, त्रिवर्ग धर्मार्थकामानमुश्चमानमत्यजन्त, लोक
नालोकयथ ? न पश्यथेति काकुः । न गुणमपेक्षते रामवृत्तिरिति भावः ।
दृष्टान्तालङ्कारः ।। १०५ ॥
ननु महेन्द्र प्राप्य कृतकृत्या भव, किं नलप्रार्थनया दुःखायसेऽत आह-
आकीटमिति ॥ आकीटं कीटादारभ्य, आफैटभरि तत्पर्यन्तम् । उभयत्रा.
प्यभिविधावव्ययीभावः । स्वाभीष्टलाभात कृतकृत्यभावः, कृतार्थवाभिमानस्तुल्यः
साधारण: । ममाप्यभीष्टलाभात् कृतकृत्यता नेन्द्रलाभादित्यर्थः । तहन्द्रि
एवेष्यता, नेत्यत आह । भिन्नस्पृहाणां भिन्त्ररुचीनां जनानामर्थमर्थ प्रत्यर्थम् ।
द्विष्टत्वमिष्ठत्वच द्वयमपगता व्यवस्था घटत्वपटत्वादिवत् प्रतिनियमो यस्य
तदपव्यवस्थमध्यवस्थितम् । अपित्वापेक्षिकम् । तस्मादिन्द्रोऽपि मया नेष्यते
कोदोष इत्यर्थः ॥ १०६॥

·१९२ नैषधकाव्ये अप्राध्वजापत्रिभृतापदन्धुं बन्धुर्यदि स्यात् प्रतिबन्धुमर्हः । जोषं जनः कार्यविदस्तु वस्तु पृच्छ्या निजेच्छा पदवीं मुदस्तु ।। इत्थं प्रतीपोक्तिमति सखीनां विलुप्य पाण्डित्यबलेन बाला । अपि तस्वर्पतिमन्त्रिसूक्तिं दूतीं बभाषेऽद्भुतलोलमौलिम् ॥१०८॥ परेतभर्तुमनसैव दृती नभस्वतैवानिलसख्यभाजः । बिस्रोतसैवाम्बुपतेस्तदाशु स्थिरास्थमायाकाली निरास्थम् ॥ १०९ . अग्रावेति ॥ अप्रश्चासावध्वा चेति समानाधिकरणसमासः । अत एव अप्रहस्ताप्रमहादयोगुणगुणिनोभैदाभावादिति वामनः । तस्मिन्नग्राध्वनि पुरोमार्गे, जाग्रत् स्फुरन् आसन्न इति यावन् । स नासी निभृता नियता आपदेवान्धुः कूपः । 'पुंस्येवान्धुः पहि: कूप' इत्यमरः । तं प्रतिबन्धुमहाँ निवारितु शक्तो बन्धुः स्यादि, म जनो बन्धुजना, कार्यवित् कार्यज्ञोऽपि । प्रश्नपर्यन्तं जोषमस्तु तूष्णीमास्ताम् । न तु मां निवारयेदित्यर्थः । कुतस्तईि, से कार्यविज्ञानं तदाह । मुदः श्रेयसः । पदवीं तु, निजेच्छैव पृच्छया प्रष्टव्या । सैव मे प्रवर्तिका नान्यः कश्चिदस्तीत्यर्थः । वस्तु, सत्यमथमेव परमार्थ इत्यर्थः । पृच्छर्दिकर्मकत्वादप्रधाने कर्मणि ऋहलायेत् ॥ १०७ ॥ इत्थमिति ॥ बाला भमी, इत्थं सखीनां प्रतीपोक्तिमति प्रतिकूलोक्ति- बुद्धिभिःथं पाण्डित्यबलेन प्रागल्भ्यावलम्बेन विलुप्य निषिध्य श्रुताः स्वर्पति. मन्त्रिणः शक्रसचिवस्य बृहस्पतेः सूक्तयो वाचो यया तामपि "अहरादीनां पत्यादिषु” इति रेफादेशः । अद्भुतेन, अहो बृहस्पतेरपि प्रगल्भेत्याश्चर्येणं लोलमोलि कम्प्रशिरसं शिरःकम्पयन्तीमित्यर्थः । दृती बभाषे ॥ १०८ ॥ परेतेति ॥ मनसैव आकर्षकेणेति शेषः । आगमनसाधनेनेत्यर्थः । एवं वायुगङ्गयोरपि द्रष्टव्यम् । परेतभर्तुः यमस्य वृती, नभखता . वायुनव अनिलसख्यभाजोऽमेर्दती त्रिस्रोतसा गायैव अम्बुपतेर्वरुणस्य दूती स्थिरास्वं .

·पष्ठः सर्गः।
२९३
भूयोऽर्थमेनं यदि मां त्वमात्य तदा पदावालभसे मघोनः ।
सतीप्रतैस्तीब्रमिमं तु मन्तुमन्तः परं वञिणि मार्जितास्मि ॥११०
इत्थं पुनर्वागवकाशनाशान्महेन्द्रदूत्यामवयातवत्याम् ।
घेवेश लोलं हृदयं नलस्य जीव: पुनः क्षीबमिव प्रबोधः । १११
दृढाभिानवेशं यथा तर शीघ्रं आयातवती सती, तदा आगमनक्षण एव
निरास्थं पर्यहार्ष, “ अविवक्तिख्यातिभ्योऽङ्' इत्यस्यतेलुङि च्लरादेशः ।
यमादिदूयो दूरादेव निरस्ताः इन्द्रगौरवावया एतावन्तं कालं समभाषीत्यर्थः ।
अत्र मनोवायुगङ्गानां क्रमाद्यमादिविधेयत्वेन तत्प्रियाथै ताभिरेवातिवेगवाभि-
रत्र आनीता (यमादीना दूत्यः) इत्युत्प्रेक्षार्थ. ॥ १०९ ॥
भूय इति ॥ हे शकदूति त्वं भूयः पुनरेनमर्थमिन्द्रं वृणीष्वेत्यमुमर्थ
मामात्थ ब्रूक्षे यदि ।
श्रूषे यदि । “वःपनानाम्इत्यादिना सिपस्थादेशे ब्रुव आहश्र ।
"आहस्थ' इति हकारस्य थकासदेशः । तदा मघोनः पदावधी । ‘पदर घ्रिश्च
रणोऽस्त्रियाम् ' इत्यमरः । आलभस हिनत्सि स्पृास वा । वचिणि इन्द्रे विषये
अन्तरन्तरङ्गे परं श्रेणं, गुणत्वेन गृह्यमाणमित्यर्थः । इमं तीव्र दुस्सहं मन्तुं
निजाझोलअनापराधम् । 'आगोऽपराधो मन्तुश्च' इत्यमरः । सतीव्रतैः पतिव्रता-
नियमैः मार्जिताम्मि मार्जिष्यामि । मृजेलटि मिप् । पतिव्रताधर्मज्ञः सर्वज्ञो
भगवान् मघवा मामस्मादपराधाताम्यतीत्यर्थः ॥ ११ ॥
इत्थमिति ॥ इत्थमुक्तप्रकारेण पुनर्वागवकाशनाशात् भूयोवचना-
वकाशनिवृत्तेः । इन्द्रदूत्यामवयातवत्यां गतायां नलस्य जीवाऽन्तरात्मा लोलं
चलाचलं हृदयं क्षीबं मत्तम् । 'मत्ते शौन्डोत्कटक्षीबा' इत्यमरः । 'क्षीवृ मद'
इति धातोः कर्तरि क्तः । अनुपसर्गात् फुल्लक्षीबकृशोल्लाघा इति निपातनात्साधुः।
प्रबोधो विवेक इव पुनर्विवेश पुनर्जात इवाभूत् । तदा विशश्वास उच्छश्वास
चेत्यर्षः ॥ १११॥

·२९४ नेवधकाध्ये श्रवणपुटयुगेन स्वेन साधूपनीत दिगधिपकृपयात्तादीदृशासन्निधानात् । अलभत मधु बालारागवागुत्थमित्थं निषधजनपदेन्द्रः पातुमानन्दसान्द्रः ॥ ११२ ॥ हर्ष कविराजराजिमकुटालङ्कारहीरस्सुतं श्रीहरिस्सुषुवे जितेन्द्रियचयं मामलदेवी च यम् । षष्ठः खण्डनखण्डतोऽपि सहजात् श्रोदक्षमे तन्महा- काव्ये चारुणि नैषधीयचरिते सर्गोऽगमद्भास्वरः ।। श्रवणेति ॥ निषधानां जनपदानां, इन्द्रा नलो दिगधिपानां इन्द्रादीनां कृपया तिरोधानशक्त्यनुग्रहरूपया आसात् प्राप्तादीदृशासनिधानादप्रकाशमानि- ध्यात् स्वन स्वकीयेन श्रवणपुटयुगेन सापनीतमर्पितमित्थमुक्तरीत्या बालाया भैम्याः रागवाग्भ्यः अनुरागवचनेभ्यः उत्था यस्य तत्तदुत्थ मधु क्षौद्र, रसामृत- मित्यर्थः । आनन्दसान्द्रः मुखमयः सन् पातुमलभत तत्पान लब्धवानित्यर्थः । 'शकष " इत्यादिना तुमुन् प्रत्ययः ॥ ११२ ॥ श्रीहर्षमिति ॥ श्रीहर्षमित्यादि मुगमम् । महजात् सोदरात् , समान- कर्तृकादित्यर्थः । खण्डनखण्डतः खण्डन मण्डनाट्यान् प्रन्थात । यद्वा खण्डनं नाम प्रन्थः तदेव खण्डः इक्षुविकारः । ‘स्यात् खण्डश्शकले चक्षुविकारमणि दोषयोः' इति विश्वः । ततस्तस्मादपि क्षादक्षम सहर्षणसह पष्टस्मर्गः, अगमत् समाप्त इत्यर्थः ॥ ११३॥ इति पदवाक्यप्रमाणपारावारपारीणश्रीमहामहोपाध्यायकोलचल- मल्लिनाथसूरिविरांचते नैषधव्याख्याने जीवातुसमाख्याने षष्ठः सर्गः समाप्तः। ROCHTY ORDINAMA ·. 0 28 .08 0 060 तकम् खिलकम् परितम् सुमा तनीधी सुरवातम् .. स्तुतिः सुमाञ्जली सुरथोत्सवम् वैराग्यशतकम् विष्णुमक्तिकल्पलता युधिष्ठिरविजयम् हरविजयमहाकाव्य ... . ... 300 014 ... 0 100 .. ... 18 0 54.0 ... गद्यकाव्यग्रन्थाः। Prose Works. ईसनीतिकथा-~-प्रथमभागः 06 द्वितीयभागः कथाशतकम्-(भारतीश्लोकत्रिशतीसहितम्) कथाकुमुममञ्जरी--प्रथमभागः 07 द्वितीयभागः 06 तृतीयभागः 0 6 कादम्बरी-मूलमात्र 20 सटीक 50 कयासरित्सागरम् म ... ... ...

·R. Subrahmanya Vadhtar, Booksetter & Publisher. 4 6.: " ... " " , " ... 2. रघुवंश--Vol. I. Text 1 to 10. 100 3. सटीक-मालिनाथ 0 100 4. Large types 180 भक्षणगिरिनापव्याख्या-1-6 cantos Mangalodayam Edition... : 00 Sri Vani Vilas Edition 1 120 7. English Translation 3,40 8. fered with map 1-20 in Grandhs-1-6 060 10. 6-10 () 40 11. 10-19 0 12) 12. in Malayalam ... 8 0 13. im Telugu-1-10 cantos ... 0120 14. Sanskrit with Ramakrishnavilonnas Kavya... () 11 0 रामोदन्तकाम्य in Grandha ... 0 ] in Malayalam () 0 राक्षसकाव्य 0 1 0 लघुकाव्यानि-(नीलकण्ठदीक्षितः) 0 120 खेमभूपालचरितकाव्य 200 1. शिशुपालवध (माधकाव्य) 2. in Grandha 060 3. Glazed 1) 80 4. 0 120 शिवलीलार्णवम् 34 ... 0 ... ... ... " "" in Telugu Palghat, (Malabar).

·... ... सव्याख्या --- " ... . " ... . R. Subrahmanya Vadhiar, Bookseller & Publisher, भट्टिकाव्यम् 280 1. भर्तृहरीशतकत्रयम्-मूलमात्रम् 2. 1) 120 3. सुभाषितसार ... 6 4. Eng. Transiation-- Nity and Varagva Natakas 0 . in Grandha 6. in 'Tongu 7. m Malayalam 8. in IPoetry ... () 1. मेघदूतम-- मूलमात्रम 1) 2. सध्यारस्था--. काशी 3. मान +. L... Nootos . 1) 10 5. 6. विदान 7. in Grandhi 0 8. ॥ १) in: 'Telugu 0 12 .) 10. Timination मेघदूतविमर्श ... 1 0 यादवाभ्युदय--22 3 युधिष्ठिरविजयकाव्य 1. रघुवंश-मूल (Frtcims Goin took tot. Stries) any two cantos as ! d2 cir, till canto 19 tach Palghat, (Malabar). " 8 . " " " - 19th ma । --

·.
।
-1.
"2.
8.
in Granda
020
तटावकोपरिणय in Malayalam
100
दोहरामकथासार
मलादप-सटीक
0120
in Telugu
1. मैषधीयमहाकामा-(Ibo gantosh
Mallinabba's commentary
"Cakeo Bound
Complete with Narayaniya 500
in Grandha-1 to6 cantos.66
देशविजयम्
030
यातालचरितम्
in Grandhs
1. पुष्पवाविनासम्
2
ia Grandha
8..
in Malayalam
.

·R. Subrahmanya Vadhiar; Bookseller & Publisher, 8 ... 100 060 1 0 0 280 ... ... ... " 80 80 8 0 05 0 03 0 ... " ... ... " 060 066 080 040 " ... " ... गयत्रयम् चन्द्रापीरचरितम् पञ्चतन्त्रम् English Notes प्राचीनलेधमाल:-प्रथमभागः द्वितीयभागः सृतीयभागः भोजप्रबन्ध in Grandha 1. विक्रमाचरित्रम् 2. परिष्कृत्य मुद्रितम् 3. in Grandha 4. Glazed विदुरनीति विजयिनि-A story adapted from Shakespeare वासवदत्ता in Grandha हर्षचरित 1. हितोपदेश 2. English Notes 3. Translation 4. in Grandha दशकुमारचरितम् संस्कृतप्रवेशिनी, Palghat, (Malabar). 060 ... 066 200 08 0 ... ... 200 ... ... " 080 0 100 200 040 180 060 ... ...

·-* . READY FOR SALE. नैषधकाव्यम्-मल्लिनाथसूनिविचितव्याख्यासहितम Naishadham (Saigaz 1 to 6 with the con NepaTV v Mallunniha: Wrapper Boni. Cluth Bound 250 TTTH ---TIENIEC 14 Krisbert Vilasa Kavyaju-- with commontary . in irrandha Characters लघुघोधिनी Laghu Bodhini --the first Borist of Sanskrit Graninis नित्यादिकम् Nityaukan---t?: daily rites of every Brahmir: Glazed Paper, Cloti Bound 0 Rough Paper, Wrapper Bound . () > 0 . 10 All kinds Deva Naj tri, Grandh: and Malayalam borks are always kepu in stock and rold : t very cheap rates. -- Apply to R. Subraaanya .Vadhyar, Doch soilor Prbisher Ramanathapuram, PALGAAT R. சுப்பிரமணிய வாத்தியார், % 2017 wat ze nown virati, ராதைபுரம், பாலக்காடு, (ope ; S, VENKATACHARIAR, Hemukseller, Srationer Fountain Pun Specialist, Sole Agent for Neptune Pens of Wholesale Deuler in Ahmedahad Dhoties, Toppakulam, TRICHINOPOLY,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.