·No text on this page.

·जैनविविधसाहित्यानमाला महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविरचितं नैषधीयसमस्यापूर्तिरूपं शान्तिनाथचरित्रम् । राजधन्यपुरनिवासिश्रेष्ठिचर्यत्रिकमचन्द्रतनजन कलिकाताविश्वविद्यालये संस्कृतप्राकृता- ध्यापकपरीक्षकेण न्याय व्याकरण- तीर्थोपाधिकेन पण्डित- हरगोविन्ददासेन परिष्कृत्य संशोधितम् । वीरसंवत् २४४४। मूल्यमेको रूप्यकः ।

·No text on this page.

·daina Vividha sahitya shastramala (7)
Spo
SHANTINÁTHA-CHARITRA
(Naishadhiya-Samasya púrtı)
OF
MAHOPADHYÁYA SHREE MECHA VIJAYJI.
EDITED BY
Pandit HARGOVIND DAS T. SHETH, NYAYA-YYAKARANTIRTH,
CALCUTTA PRIVERSITY LECTURER IN SANSPRIT
1918
Price one Rupes

·Pna.ed by Muxt111 GAURI SHANKAR LAL at the Chandaprabha Press,
DEVARES CITY
apd
Published by T GJOSHI, ike Manager
Art ) EUDHA SAHITYA SMASTRAMALA OPrice,
BLNARCS CITY.

·ore 1 . an न्यायाम्भोनिधिथीमद्विजयानन्दसूरीश्वरप्रशिप्य- * मुनिश्रीकर्पूरविजयजी महाराज * reG श्रीजैन-विविध-साहित्य-शास्त्रमालाके परिपोपक। Don Geo P. BCNASCI.

·No text on this page.

·प्रस्तावना। अस्य शान्तिनाथचरित्रनानो ग्रन्थस्य प्रणेतारस्त एव महो. पाध्यायश्रीमेघविजयगणयः, येषां सत्तासमय-तत्तद्ग्रन्थविनि- माणादिकं वृत्तान्तं तैरेव विरचितस्य, एतस्यामेव च जैन विवि- धसाहित्यशास्त्रमालायां तृतीयाङ्करूपेण प्राकाश्यमुपनीतस्य सप्त- संधानमहाकाव्याभिधानस्य प्रन्थस्य प्रस्तावनायामहं न्यरूप- यम्, इति पुनरत्र तदुल्लेखमकत्या प्रस्तुतग्रन्थविषयमेव किश्चिद् वक्तुमुचितमुत्पश्यामि। अस्मिन् ग्रन्थे महाकविश्रीहर्षप्रणीतस्य सुप्रसिद्धस्य नैषधी- यमहाकाव्यस्य समस्यापूर्तिद्वारा भगवतः श्रीशान्तिनाथस्य ज- न्मतः प्रभृति निर्वाणावसानं चरित्रं सुललिततया व्यावर्णितम् । अत एव प्रतिसगं प्रान्तमागे "इति श्रीनैषधीयमहाकाव्यसमा स्यायाम्"-इत्यादि वदता ग्रन्थकाऽस्य "नैषधीयसमस्या"इ त्यप्यमिधानं व्यघायि। मेघदूतादिसमस्याथामिव चात्र न केवलस्तत्रत्योऽन्त्यस्तद्- न्यो वैक एष पादः प्रतिश्लोकं गृहीता, किन्तु तत्रत्यप्रत्येकश्लो- कस्य चतुरोऽपि पादाननुक्रममादायाऽन प्रतिश्लोकमेकैकपादो १ केवलमत्र नैषधीयाष्टाविंशस्य झोकस्य चतुर्यपादस्य पूर्तिनोपल- भ्यते, तत्र ग्रन्थकारस्य-तदप्रणयनं वा, विशेषतो लेखकस्य प्रमादेन त- त्यागं वा विहाय किमन्यत् कारणममिधातुं शक्यते ।

·[ २ ] यथास्थानं विनिवेशितः, कापि कापि चैक एव पादो द्विस्त्रिा ऽऽवर्त्य मिन्नाभिन्नार्थभङ्गीकेषु श्लोकेपनिबद्धः। एवं च संपूर्ण- स्य प्रथमसर्गस्य पादपूर्तिमधिकृत्य पद्सु सर्गेषु विभज्य ग्रन्थ- मेनं समाप्तिमनयद् ग्रन्थकारः । प्रतिश्लोकमिह समस्यारूपेणोपात्तस्य नैषधीयपादस्य भेदे. नोपलक्षणाय लध्वक्षरेषु मुद्रण विहितम् । यद्यपि सरस्यापादा- नामपामत्रत्यानां निर्णयसागरीयनैपधीयपुस्तकस्थानां च परस्पर फचित्पाउभेदोऽपि दृश्यते, यथा नैपधीये "दिगहनाङ्गावरकर मागणे' (श्लो०१२), अत्र च "दिशांगण्यावरण रगाहणे" (स० १, श्लो० ४८); एवं नैपधीये "कुतः परं'-(श्लो० २४) अत्र तु "अतः परं'-(स०१, श्लो०६६) इत्यादि, तथाप्यत्र- त्यानां केपाश्चिद् मिन्नपाठानामुल्लेखस्तत्र नैषधीयपुस्तके क्वचि- टीकायां कुत्रचिच्च टिप्पण्यां पाठान्तररूपेण कृतो लोचनगोचरी- भवति, यथा "न शारदः पार्वणशरीश्वरः" (स० १, श्लो. १ कचिच्च पादस्यानस्यापि व्यत्ययेन निबन्धोत्र विलोक्यते; यथा, नैषधीयस्य (झो०६१) द्वितीयपादोऽत्र ( स०२ मो० ११९) तृतीय- पादरूपेण, नेपधीयस्य (लो०१०१) तृतीयपादोऽत्र (80, सो० ३५) प्रयमपादात्मना, नैषधीयस्य (लो० १०६) द्वितीय, पादोऽत्र (स०४, सो०६६ ) तृतीयपादस्वरूपेण निबद्धः । २ दूरपन्ता पृपानि २८, ४०, १५३ ॥ ३ चित्तमम्यापादरहितोऽपि योको विलोक्यते, यथा स० २, छो० १०३ । ४ नैषधोयपुस्तके "न गारद पार्विकरीश्वर(लो २०॥ इति पार्वणयन्टस्य स्याने पार्विकगब्दोऽपि, टीकापातु सोऽपि निर्दियः।

·१), "विशिष्य सा भीमनरेन्द्रनन्दिनी (स०२,७) "निषेवितुं देशमियेष नैषध." (स०२,४६) "पुरोपकण्ठं स वनं किले. क्षिती' ( स०२, 88 ) इत्यादि । एतेन समस्यापूतौं गृहीतानां भिन्नपाठानामपि संवादः, अन्धकारसमयेऽधिकतरः प्रचारोऽपि च शुशकाभिधानो भवति । यस्तु "स्मरत्रि"-(नै० श्लो० ४५ ) इत्यस्य स्थाने "स्मर नि"-( स०२, श्लो५६) इति, "त्रपालरि"-(नै० श्लो०४८) इत्यस्य स्थाने "प्रपाः सरि"-(स०२, श्लो० ६७ ) इत्यादावनु- खारविसर्गयोरतिरेका यश्च "नला" (नै० श्लो०४७ । इत्यस्य स्थाने "नरः" (स०२, श्लो० ६४) इत्यादी लकाररकारयोर- भेदः, यत् पुनः "शम्बर"-(नै० श्लो०५३) इत्यस्य स्थाने "सं. घर"-(स०२, श्लो० ८७) इत्यादौ च षवयोरैक्यमत्र दृश्यते, तत् सर्वमपि "यमकश्लेषचिन्नेषु वयोर्डलयोन मित् । नानुस्वारविसर्गौ च चित्रमडाय सम्मतौ ॥" (वा० अ०) इतिवचनाद्न मनागपि दोषावहं भवतीति प्रायः प्रातीतिकमे- तत् साहित्याणवावगाहिनां सहृदयानाम् । नेपघीयपुस्तके मो० ३३) "नन्दिनी स्याने 'नन्दना' इति, टिप्पण्यां। नन्दिनी' इत्यपि। २ नैषधीयपुस्तके (सो०५५) "नैषधः यस्य स्थाने "निर्जनम्" इति पाठः, टिप्पण्या तु सोऽपि । ३ नैषधीयपुस्तके "पुरोपकाठोपवनं किलेरिता" (झो०५६ इति पाठक, टिप्पण्या त्ववत्योऽपि। ૧ ·[ ४ ] अस्य ग्रन्थस्यादर्शपुस्तकमेकं प्रायः शुद्ध शास्त्रविशारदजैना- चार्यश्रीविजयधर्मसूरीणामवापमिति कृतज्ञोऽस्मि तेषाम् । पुस्त- कस्यास्य प्रान्तमागे "समस्यास्य शास्त्रस्य सन्नैपधस्य कृता नूतना पाठकः पाठकाद्यः। सुपाणभृच्चावरत्नाभिधेन समुतारिता सत्प्रतिः सुन्दरीयम् ॥" इति लेखकनामगर्भ श्लोकमिममन्तरेण नान्यः कश्चिल्लेखनसम- याद्युल्लेखो वर्तते, तथापि जीर्णत्वादिना तस्याः प्राचीनत्व याव- ग्रन्थकारसमसमयभावित्वं विभाव्यते । । अत्र च पुस्तके समुपलब्धमितस्ततो व्यस्ततयोलिखितं टि- प्पन यथास्थानं विनिवेश्य कचिच्चापेक्षितस्थलेषु तत्रानुपल- धमपि खत उपनिवध्य च यथाशक्त्यस्य संशोधनकर्मणि विहि. तप्रयत्नोऽपि यत्र कचन मतिमान्धतःप्रमादतोवा स्खलितोऽम- वम्, तत्र छपापरीतचेतसः सहृदयान क्षमा याचमानो घिरमामि- इरगोविन्द ·महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणिविनिर्मित नैषधीयमहाकाव्यसमस्यारूपं श्रीशान्तिनाथचरित्रम् । श्रियामभिव्यक्तमनोऽनुरक्तता विशालसालत्रितयश्रिया स्फुटा। तया बभासे स जगत्त्रयाविभु- जलप्रतापावलिकीर्तिमण्डलः ॥१॥ निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथा: सुराः सुराज्यादिसुखं बहिर्मुखम् । प्रयेदिरेऽन्तःस्थिरतन्मयाशयाः सदा सदानन्दभृतः प्रशंसया ॥२॥ १ श्रियाम् अभिव्यक्त शुद्धं मन उज्ज्वल, श्रियां धवलत्वं पवित्रत्वात्, तत्र अनुरागाम्प्रणया, स रकः। एवं च सित- पीतयोरैक्यात् पीतत्वमपि सूचितम्, वप्रत्रये लप्य-रैरनमये वर्णत्रयं स्यादेव । 'नियां' इति बहुत्वं जिने सर्वशत्वेन सर्वश्री- सामनुरागसूचकम् । 'आम्' इति मन्त्रपदसूचकम् ।

·शान्तिनाथचरित्रे- यथा श्रुतस्येह निपीततत्कथा- स्तथाऽऽद्रियन्ते न बुधाः सुधामपि । सुधाभुजां जन्म न तन्मनःप्रियं भवेद् भवे यत्र न तत्कथाप्रथा ॥३॥ यदीयपादाम्बुजभक्तिनिर्भरात् प्रभावतस्तुल्यतया प्रेभावतः। नलः सितच्छत्रितकीर्तिमण्डल: क्षमापतिःप्राप यशःप्रशस्यताम् ॥४॥ द्विधापि धर्मानुगतिर्महीपति- हढावधेःशैशव एष सेवधिः । क्रमेण चक्री विजये दिशां जिनः स राशिरासीन्महसां महोज्वलः ॥५॥ रसैः कथा यस्य सुधावीरिणी कृता सकृत् कृन्तति दुष्कृतं नृणाम् । १ सूर्यस्य । २ "धों यमोपमापुण्यखभावाचारधन्वा । सत्सङ्गेऽहत्याहिंसादौन्यायोपनिपदोरपि ।।" ३ अवधि अवधिमानम् । ४ मह उत्सवै।, उज्ज्वला, "उज्वलस्तु चिकासिनि हारे विशदे दी" हे। ।

·मपमः सर्गः। हिमाद्रिजाता लहरी नभखतः क्षमातले तापमिवागता खतः॥६॥ अमुष्य संसेवनया नयाश्रयाद् नला स भूजानिरभूद् गुणामृतः । रयात् समुत्तीर्य दुरोदरादराद् दुरापदं चन्द्र इव ग्रहोदिताम् ॥७॥ स वर्णनीयस्तत एव लक्षणे- विचक्षणः संप्रति संनिधानतः। सुवर्णदण्डैकसितातपत्रित- प्रभावकीयॊर्जनचित्तचित्रितः॥॥ रसाहशास्सोऽन्यदसीयसेवने: ऽवनेः प्रभुर्भाखरकान्तिभास्करः। बभूव भूवल्लभदेवजित्वर- 'ज्वलत्प्रतापावलिकीर्तिमण्डलः ॥५॥ पवित्रमत्रातनुते जगद् युगे- ऽभिधा विधानर्बहुधा स्मृता विभोः । १ महणजाताम् । २ अद्यापिलोके स्मरणीय ·शान्तिनायचरित्र- अरिष्टशान्तेनलिनीशपेशल- धुतेः सतेजोऽनुभवेन संगतः ॥१०॥ बहुश्रुतानां वदनादनावैः श्रुता रसक्षालनयेव यत्कथा । ददाति सोचैःश्रवसो नियोजना- जनेनिमेषाद्विबुधक्रियां शुचिम् ॥११॥ समाधुरीका न कटुः श्रुतावपि निशामनाद याऽऽन्तरकश्मलापहा । कथं न सा मद्विरमाविलामपि न शोधयेनाथकथा यथास्थिता? ॥१२॥ ययाऽऽख्यया भव्यनृणां शुचीकृतं स्मृतेर्मनो भावनया जगद्गुरोः । इयं विशेषात् प्रतिभा कथं न मे खसेविनीमेव पवित्रयिष्यति ? ॥१३॥ अधीतिबोधाचरणप्रचारणैः १अन्यत्र आवेऽलममनोमिः सावधानरित्यर्थ: । उप- जवा-अरवा, उत्कर्णता च । ३ वियुधाः देवाः, पण्डिताय । ४"नियमनं निशामन निरीक्षणश्रवणयोः" इत्यने ।

·प्रथमः सर्गः। श्रुताम्बुधि नगभीरनीरवान। प्रभुर्विहारेण चतुर्दिगन्तरे विमोहपकं कुरुते स्म दूरतः ॥११॥ नयेष्वधीत्याचरणानयेन.स दशाश्वतत्रः प्रणयन्नुपाधिभिः । रसाधिकत्वाद् दिगुणत्वमादधे चतुर्दशासंस्तत एव तलभाः ॥१५॥ स नैषधीभावमुपेत्य भूभुजा ब्रजस्य रेमे हृदि तद्गुणस्पृशि । चतुर्दशत्वं कृतवान् कुतः स्वयं निजात्मनाऽनन्तविबोधनेधिकः ॥१६॥ प्रभामयीं स्वीयपुरी तथाऽतनोत् १ सप्तनयेषु षड्दर्शनरूपेषु द्वादशत्वं रसाधिकत्वे १५। २ निषधा हि नगरी कौशलदेशाश्रिता, कौशलो हि देशः सर्वेषु मुख्या, अयोध्याश्रितत्वात्, तेन नैषधीमा श्रीवैषमदेवभाष- मित्यर्थः । "निषधस्तु कठिन पर्वतेश्वरे देशतद्राजयोचापि इत्यनेकार्थः । ३ कौमारे राज्ये चक्रिभावे तीर्थकरत्वे च प्रत्येक पञ्चविशतिसहस्रवर्षभोगाश्चतुर्वशतेति ।

·६ शान्तिनाथचरित्र- पुरा जिनोहत्स्वपि पूर्वचक्रभृत् । जनो न यस्यामितिगीरदः पदं न वेद्मि विद्यासु चतुर्दशस्वयम् ॥१७॥ अमुष्य विद्या रसनाअनर्तकी भविष्यतीत्येव विमर्शपूर्वकम् । विधिः पुरे तानुदपादि सज्जनान प्रबोधशुद्धाम्बुधिजातमज्जनान् ॥१०॥ पुरन्दरस्यापि पुरा पुरा सखी त्रयीव नीताऽङ्गगुणेन विस्तरम् । सेंसहिताऽप्याह्निकवृत्तिसोदया पुरी वशाखाबहुलदिजाश्रया ॥१९॥ चतुर्दशत्वं दधती शुभाश्रम- स्तथैव वैर्णैः ककुंभोजनागमैः । अगाहताष्टादशतामपीप्सया १ पद-स्थलमधिकारंपा।२ ससंहिताम्वेदपाठ, पक्षे तो- कानां परस्परं सांगत्यं च ।३ आह्निकम् अधिकारविशेषः, वृत्तिः प्रतिदिनमाजीविका नया सोदया-उदयवती। ४ शाखाब्वेद- शाखा वृतशास्त्राचा विजाः पक्षिणा, विप्राय । ६ चतुर्मिः। - ७ पमिः।

·मेथमः सर्गः। पृथग्दशाशाजनरङ्गसंगमैः ॥२०॥ अनेकवस्तुप्रचयैर्नृपस्तुतैः स्ववास्तवैः प्राज्ञजनस्य संस्तवैः । पुरी सुरीणां रमणीयतां ययौ नवद्वयद्वीपपृथग्जयश्रियाम् ॥२१॥ दिगीशवृन्दाशविभूतिरीशिता जनस्य सर्वस्य सुशिक्षया पिता। पितामहलेचतुराननश्रियां प्रशास्ति यांशान्तिविभोः पिता पुरीम् ।। विवेचने वा वचनेञ्चनेऽथवा दिशां स कामप्रसरावरोधिनीम् । प्रवृत्तिमाधाय धिया नयाश्रयां स्वबोधिशोधिप्रभुतां दधेऽधिपः ॥२३॥ प्रतिप्रभाताध्ययनैनवैः स्तवै- जिनेन्द्रपूजाजनने महोत्सवैः । १ षट्स्थाने दशदिशं गणनात् आश्रमाः ४ वर्णाः ४ एवं १८ । २ तच्छन्देन शिक्षा तन निपुणं मुखम. प पिथिका ३ विश्वसेनः।

·C शान्तिनाथचरित्र- बभार शास्त्राणि दृशं द्वयाधिका- मतुल्यकुल्याचरणैः पुरीजनः ॥२४॥ त्रिधा प्रभासं-गतमस्ति हस्तिना- पुरं पुरन्ध्रीजनविश्वरञ्जनम् । देशं दधे गोपिकृतामिहावसन निजत्रिनेत्रावतरत्वबोधिकाम् ॥२५॥ पदैश्चतुर्भिः सुकृते स्थिरीकृते पुरे विशङ्कोऽपि न कोऽपि तामयात् । सविद्रुमामे भवने वनेपि वा दिवानिशं देवनतः सभावनः ॥२६॥ जनेन यूना विषयप्रयोजने १ कुल्यं कुलोचिताचारः, पक्षे कुल्या नदी, तदाचरणैः शा. स्त्राणां पावित्र्यं सरसत्वं च नद्याचरणकथनात् "तीर्थ शास्त्रे गुरौ यक्षे पुण्यक्षेत्रावतारयोः" इत्यने । २ निधा-प्रभासं तीर्थ गत प्राप्त, विस्तारण, प्रभा अलका तया संगतं मैत्री यस्य, प्रभा-तेजः तेन संगतं-सहितम्। ३ दृशं-दृष्टिं सम्यक्त्वं वा। ४गवि-स्वर्ग देवैः प्रशंसिता परीक्षितां पक्षे गोधी-भाले कृता- म्यापिताम् । ५ विशिष्टदुमाः. प्रवालरत्नं वा। ६ देवे-जिने नतः, क्रीडातो वा, समावना सशाया अवनः =रतका, भावनया स. हिनश्च, भावना भवनपतिभिः सहितो वा।

·मथमः सर्गः। कृतेऽमुना के न तपः प्रपेदिरे । प्रपन्नमासन्नवने सभावने- बनेपानामयता यतात्मना ॥२७॥ पिनाकिवनाकिविनायकार्चित- स्तपोवने तप्यति योगिनां गणः। मुवं यदेकाहिकनिष्ठया स्पृश- न्नुपादिशन्नूदिशः प्रवेशनम् ॥२८॥ तदीपयेवोदयमत्र धार्मिक विमृश्य मन्ये बहुमन्युना ज्वलन् । 'फलेन हीनां स्वत एव पित्सया दधावधर्मोऽपि कृशस्तपैखिताम् ॥२९॥ यदस्य यात्रासु बलोहतं रजः प्रजाबजे ध्वान्तभिये भविष्यति । इतीव वेधा विदधे मणीमया- अनालयांतत्र नृपस्य पश्यतः ॥३०॥ १प्रपा-जलदानवानं तैः इन्दिरा-लक्ष्मीयंत्र।२"तपखिनी पुनर्मासी कटुरोहिणिकापि च" इत्यनेकार्थः, "तपस्वी तापसे दाने" इत्यपि। ३ अस्य-लोकस्य, योगिगणस्य राक्षो वा। ४ "यात्रोत्सवे गतौ वृत्तौ" इत्यनेकार्थी।

·१० शान्तिनाथचरित्रे- पुरोऽप्यमुष्या नृपतेः प्रयाण स्फुरत्प्रतापानलधूममञ्जिम । रजश्चलद्वाजिखुराहतं द्विषां पुरस्तदाख्यातुमिव स्थितं मुखे ॥३१॥ पुरेऽर्थिभिश्चार्थिजनाय दित्सुभि- रदापि नीरं क्रमवृद्धवीचिभिः । तदेव गत्वा पतितं सुधाम्बुधौ विधौ ग्रहानन्तरशोचकर्मणे ॥३२॥ यशः स्वरूपाददसीयनागर- प्रदानजन्यं कृतविश्रमं दिवि । जगभ्रमात् तत्कमचारजं रजो दधाति पङ्कीभवदकतां विधौ ॥३३॥ स्फुरनुनिखनतद्धनाशुग- प्रवर्षणैर्भूमिपतेर्यशस्तरुः । सपल्लवश्चित्रमिदं न किन्तु तद् १ अथिभिः धनिमिः। २"हरेः पदोदेवधुनीयतेऽधुना" इतिचा पाठान्तरम्।

·प्रथमः सर्गः। रिपुस्तदोपल्लवलक्षशानभूत अहर्निशं दातुरनन्तरदक प्रगल्भवृष्टिव्ययितस्य सत्र नृणां मनस्तापविभावसोरभृत् स घूमभूमी कृपणानने स्थिरः ॥३ अदापुरः मापबहुप्रतापजै- दिवाकरः प्रादुरभूत कराकरैः । निजस्यं तेजाशिखिनः परशिताः परे रुचिभ्रंशमिहाभिलेभिरे ॥३६॥ द्विषन्मनाकाननदाहसाहसी प्रतापवह्निः प्रससार भूपतेः। तदीय॑येवात्र विशिष्य भूतले वितेनुरङ्गारमिवाऽयशः परे ॥३७॥ अनल्पदग्धारिपुरानलोज्ज्वलैः प्रतापरोचिनिचयैर्भुवः पतिः। १ आपदा लवा लेशाः तेषां लक्षः। २ "सहरोऽङ्गीकृते युद्ध क्रियाकारे विषापदो। सहरंतु फले शम्याः" इत्यने । शिखिना-चढ़या।

·शान्तिनाथचरित्र- रराज राजन्यसमाजमध्यगः स विश्वसेनः खरसेन तत्पुरे ॥३८॥ विधा क्षमापस्य चिरस्य तापतो निजप्रतापैर्वलयं ज्वलहुवः। स्वतः परित्यज्य गताः कचिदने वनेचराभाः क्षितिपा विधायः॥३९॥ क विश्वसेनस्य विनश्यदापदः पदं सुराज्यस्य सुरासुरार्चितम् । प्रदक्षिणीकृत्य जयाय-सृष्टया यशश्रियाऽलम्भियतो जगत्त्रयम्॥४०॥ क कौशिकस्य प्रभुताऽसुराद्भिया निमेषभाजोऽक्षिसहस्रसंगमे । अतोऽत्र राजाऽनुपमस्त्रिविष्टपे रराज नारोजनयासराजघः ॥४१॥, .. क्षमा भू, पक्षे तितिक्षा। २ क्षिति भुवं क्षयं च पान्ति रक्षन्ति । ३ श्रायः लामः। ४ नितरां राजनये प्रास्ते इति नीरा- भनयासः, स चासो राजघश्च, या, निर्गतो राजनयोऽन्न तम् अस्यति-क्षिपति स तथा!

·प्रथमः सर्गः। १३ निवारितास्तेन महीतलेऽखिले- ऽप्यनीतयो नीतिकरण भूभुजा । कुतो भवेत्तद्विषयेऽप्यदृष्टव- द्भयं नु दृष्टं परिशिष्टमप्यतः ॥४२॥ विधा क्षमायाः प्रतिपायिना जने निरीतिभावं गमितेऽतिवृष्टयः । जहुर्न ताः खिन्नवपुर्जलच्छलाद् भयद्रुतदिड्नृपसंगमं श्रमात् ॥१३॥ विनाशनं नाशनमेव केवलं कुशासनं वा न पुनः कुशासनम् । न तत्यजुर्नूनमनन्यविश्रमा अमी श्रमास्तस्य नृपस्य विद्विषः॥४॥ हदि प्रमा नो भुवि विभ्रमाः श्रव पुटेऽपटुत्वे न तथा-ध्वनि-ग्रहाः- बभूवुरन्यचिमिरेण साञ्जनाः १एं ख-परचक्रजं भयं कुतस्तस्य देशे भवेद ? अदृष्ट पहि- तोयादेर्भयम् ।२ कुम्भूमिः। ३ ध्वनिग्रहा शब्दग्रहणानि कर पिटुत्वे न स्युः, पक्षे अध्वनिमार्गे निमहाबधा जाता।

·१४ मान्तिनाथचरित्र- प्रतीपभूपालमृगीदृशं दृशः ॥१५॥ सितांशुवर्णैर्वयति स्म तद्गुणै- यशोऽम्बरं त्वम्बरभागवाससे । तदीयजाब्यक्षतये महीशितुः प्रतापवहिं विधिना विधिय॑धात् ॥४६॥ नृपेण देशे धृतसूत्रसंचयै- महासिवेनः सहकृत्वरी बहुम् । खदोस्तुरीयं चपला सितांशुक- प्रभाविशेष जनयांबभूव तम् ।।४७॥ विपक्षपक्षस्य पतद्धिरंशुकैः पैलायितौ केवलगात्रपालनात् । दिशां गणस्याऽऽवरणं रणाङ्गणे बभूव भूवल्लभरागशार्लिनः ॥४८॥ शशाक कर्तुं नृपकेतुवायुभि- स्त्रुटद्भिरेवाहितसूत्रजालक। इतस्ततो नो चरणाद् रणान्तराद् १चपला इयं तुरी, पहा तुरीयं-चतुर्थ युगम् । २ पनायि: विनाशस्तत्र ।३वनपर्वतादि दुर्ग यावत्पश्यतः ।

·प्रथमः सर्गः। १५ ५ ५ शपटं तइटचातुरी तुरी ॥३९॥ . प्रतीपभूपैरिव किं ततो मिया विरुद्धताऽन्यविषयैन्यषेध्यत । तदर्तवोऽन्योन्यगुणानुगुण्यतः सुखाय भूभृद्विषये बभूविरे ॥५०॥ मिथः सुरैरप्यसुरैर्मयातुरै- विरुद्धधभैरपि भेत्तृतोज्झिता। मणीगणच्छायमिहातपेऽप्येदो विरोचते चैकपदे दिवि द्युतेः ॥५१॥ बलानुषक्तोऽप्यबलानुरागवान् कृतानुकम्पोननुकम्पशासनः। अमित्रजिन्मिचजिदोजसा स य- लसत्प्रभावोऽप्यलसत्प्रभाववार ॥५२॥ क्षितीश्वरोऽप्यक्षितिमृद्धने जने- १ यशापटं कर्तुंनो शशाक इति समन्वयः। २ विषय:- शब्दरूपरसादिकः । तदा ऋतवः।४ अलस इव आचरन्ती अलसन्ती विपि.शतरि ईवशी स्थिराप्रमा कान्तिस्तस्या अवनं रक्षणं अवतद्वान्, यद्वा 'ऽनलसत्प्रमाववान्' इति पाठे अनन: अमिः। ५ धने तथा जने न क्षयभृक्-धने जने पूर्ण प्रत्यर्थः ।

·शान्तिनाथचरित्र- ऽञ्जनेन मुक्तोऽपि जनेन संहितः । अमुक्तशूरोऽपि स मुक्तधीरधी- विचारदृक् चारगप्यवर्तत ॥५३॥ तदोजसस्तयशसः स्थिताविमौ जगत्कृताऽऽगृह्य नियोजितो हरी। सुरासुरेशौ तदसारभावतः समीरनुन्नौ दिवि वा गतौ भुवि ॥५४॥ विधिः परे भूमिभृतः कृता मया वृषेति चित्ते कुरुते यदा तदा । तदीयसाराश्रितविश्वसेनया नयेन नित्यं ब्रियते स भूपतिः ॥५५॥ यदाऽरुणस्तापयतेऽतिदारुण- स्तलं भुवस्तत्र विधिः स्मृतावधिः । तनोति भानोः परिवेषकैतवाद् निबन्धनं तन्महसाहसाऽवशी ॥५६॥ मृशं यशःस्पर्धितया तथाऽऽख्यया मुकं द्विधा पाणियन्त्राभ्याम् । २ तस्स रास्तेजसा।

·प्रथमः सर्गः। १७ । . प्यधिक्रुधाऽऽकृष्टभरूपरूप्यकः। रुरुत्सुरुच्छृङ्खलया करोत्ययं वदा विधिः कुण्डलनं विधोरपि ॥१७॥ अयं दरिद्रो भवितेति वैधसी क्रियां परामृश्य विशिष्य जापतः। विधेः प्रसत्त्या खवदान्यताकृते नृपः सदाऽर्थी भवितेत्सलीलिखत् ॥५॥ करात् करेऽर्थ निदधन्नृपोधिता- लिपि ललाटेऽर्थिजनस्य जाग्रतीम् । वदेत् सुधीर्योऽप्यवधीर्य तन्मति दृढीचकार स्वमतं स्वतन्त्रधीः ।।५९॥ अलीकवृत्तेस्तदलीकवृत्तिता नृपोर्थिनामक्षरसंततेस्ततः। मृषा न चक्रेऽल्पितकल्पपादपः १ श्राकृप्या भरूपा-नक्षत्ररूपा रूप्यका यन । २ अर्थितारूपा या लिपिस्ता ललाटे जानती यः सुधीः कथयेत् तस्य मतिमव- गणय्य, कश्चिद् वक्ति-'वैधसी लिपिर्ललाटे'। तदशुद्धम्, करेण करे द्रव्यं दीयते, कर एव विधिलेख इति भावः । - २ ·१८ शान्तिनाथचरित्रे- स घोतुघार्यार्थविपर्ययादिव ॥६०॥ भवेन्न संसारपदं ममाश्रये कदापि संसारवतां विदूरतः। कृतः क्षितीशेति धनीवनीपकः प्रणीय दारिद्यदरिद्रतां नरः ६१॥ विभज्य मेरुन यदर्थिसात कृतो मया रयाद् दिग्विजयान्तरायकृत् । इतीव विज्ञप्य विधौ महोदधौ निमन्जयामास गिरिगिरि दिवः॥३२॥ कलङ्कितः प्रागपि सेतुकेतुना न सिन्धुरुत्सर्गजलव्ययैर्मा । १ 'अर्थणि याच्चायो' अत्र यात्रार्थः, पक्षे अर्थ द्रव्य, धा- तुधार्योऽर्थः यात्रा, तद्विपर्यये अयाचकाधातुना रूप्यकादिना धार्य. करणीयः अर्थस्य यात्रारूपस्य विपर्ययः, व्यापारेऽर्थवि- पर्ययः । यद्वा 'अयं दरिदो भविता' इत्यत्र न भविता' इति वि- पर्ययः, भूधातोस्तृचि नन्तत्पुरुपः।२ शं मुखं सारस्य-धनस्य पदं स्थानं दूरे न भवेत् । ३ यद्वा नल इव नल, लुप्तोपमा, नल- राजस्य पूर्व भावात् । ४ गिरि नृपः "गिरिः पूज्येऽतिरुजि फन्दुके शैले गिरीयके गीर्णावपि" इत्यनेकार्थः। ।

·प्रथमः सर्ग: N A कृतो निवासाय महीस्पृशामतो व्यशोषयत् तं वडवामिना नृपः ॥६॥ न चौर्यचर्यापहृताभिधानतः पुराणवृत्तौ न दरिद्रमुद्रणा। अमानि तत्वेन निजायशोयुगं भ्रुवोर्दयस्य व्यपदेशलेशतः ॥६॥ यश प्रतापानुगपुष्पदन्तयो- मयोजितेनापहृतं न दुस्तमः। तदेव मेने नृपतिः स्वदुर्यशो द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरस्थितम् ॥६५॥ अजस्रमभ्यासमुपेयुषा सम • कलत्ररत्नेन मुदाचिराहया। यथेच्छयाऽसौ विषयोपभोगत- श्चिराय राज्यं विदधे भुजौजसा॥६॥ नियोगिनी न्यस्य धुरं भुवः प्रभु- मुंदैव देवः कविना बुधेन च । १दुस्तम-राहुरूपम्।

·- २० शान्तिनाथचरित्र- यथागमं भावनया नयानयं पुपोष सर्वत्र पवित्रचेतसा ॥१७॥ निरन्तरं स्निग्धतरान्तरात्मना तया रमण्याऽनुभवन सुखं रतेः। दधौ पटीयान् समयं नयनयं रसेन केलिं कलहंसवद् मधौ ॥६॥ ददद् धनं स्वेष्टमयं महाशयः स्वयं कलाकेलिरसालयीभवन् । स्त्रिया चकारापरपद्मया समं दिनेश्वरश्रीरुदयं दिने दिने ॥६९॥ अघोविधानात् कमलप्रवालयोः फणागणैः स्वैर्मृदुले वं वहन् अहस्यतेलापतिना सुभोगिना- मशेपशेषः खलुः सैष शेषराइ ॥७॥ प्रसादमापाद्य सुवर्णवासस १ जयात् । २ कोमलफणामि भारवहनादयं भोगीन्द्रो न, किन्तु सकलभोगिनां शेषः अनुचर इत्ययं राक्षा अहस्यत । ३ पृथ्वीपतिना। ४अशेपस्य समग्रस्य शेषः ।

·प्रथमः सर्गः। २१ शिरस्सु दानादखिलक्षमाभुजाम् । नतेः पुनस्र्वसुधां प्रसाधयन् स्वयं स रेमे विषयेषु तन्मयः ॥७१॥ सतीषु सत्यार्थयशस्वती स्वतः शचीव रूपादचिरा गुणाङ्गणम् पुरेदमूर्ध्व भवितेति वेधसा कलत्ररत्नं विदधेस्य तुष्टये ॥७२॥ सतीषु रत्नं तदशेषलक्षणे- विचक्षणैः संस्तुतमस्ति यत्पदोः। पुरा मणीवेश्म सुरीशिरोऽस्त्वतः पदं किमस्याङ्कितमूर्ध्वरेखया ॥७३॥ जगजयन्तेन च कोशमक्षयं समं दधानेन बिडोजसा समा। अलम्भि शोभा भुवि भूभुजा सुते- १यत्पदोः पदं स्थानं मणीवेश्म, 'चकार' अध्याहारात् । सुरीणां शिरः अस्तु, अत एवास्य पदस्याङ्कितं शोभा भूपा क- रेखया 'अस्ति' इति शेषः। अङ्कनम् अङ्कितम् एकार्थम् । २ जगद्-विश्वं तथा कोशम् अक्षयं दधानेन । कथं, जयन्तन पुत्रेण समम् । ३ तुल्या।

·२२ शान्तिनाथचरित्र- सितेऽवतीर्णेऽश्वदिने नभस्यजे ॥७॥ जगज्जयं तेन च कोशमक्षयं प्रणेष्यता स्वमगसिन्धुरादिना। मणीगणान्तेन सुरोत्र सूचितो- चिराचिराकुक्षिमपि प्रपन्नवान् ॥ (पाठान्तरम् ) . त्रयोदशाहेऽप्यसितेऽथ शुक्रजे प्रणीतवान् शैशवशेषवानयम् । स लब्धजन्मा सकले कुलेन्तुले- ऽप्यरिष्टशान्ति भुवि शान्तिसंज्ञया ॥७॥ कृताभिषेकोऽपि सुरैः सुराचले प्रणीतवान् शैशवशेषवानयम् । भुजे भुवो भारसहस्य भूभुजः। क्रमेण विश्रामसुखे गतश्रमः ॥ (पाठान्तरम्) १ भाद्रपदासितसप्तम्याम् अवतीर्णः। २ज्येष्ठासितत्रयो- दश्यां जातः। ३ अरिएशान्ति प्रणीतवान् । ४उपयुक्ततरं शैशवं शैशवशेष अतिवाल्यवान् “शेषः सीरिण्युपयुक्ततरेऽपिच" इत्यनेकार्थः । काव्यान्तरे शैशवशेपम्-अव्यकयौवनम् ।

·मथमः सर्गः। २ - प्रपद्य विद्या अनधीतवानपि दधत् कुलीनाः सकला कलाप्रभुः। सखा रतीशस्य ऋतुर्यथा धनं विवेश पित्रोहदयाजमात्मजः ॥७६॥ विभोः स्वभावेन विभाविभावसौ प्रसृत्वरे दुस्तमसो विजित्वरें। विपक्षपक्षस्त्वरया ययौ वनं वपुस्तथाऽऽलिङ्गदथास्य यौवनम् ॥७७॥ अधारि पद्मेषु, तदंद्रिणा घृणा ततः श्रियाः स्थानपरिश्रमोऽप्यतः । खेयं तदीयश्रियमेव बिभ्रता न्यवारिवारिस्थितिजाड्यमप्यदः॥७८॥ श्रिया करणाहविधेरिवाश्रयेत् १ अतः कारणात, श्रियाः स्थानेन यः परिश्रमः खेदः, न्य. वारि-निषिद्धः । २स्वयं स्वस्मिन्,वारिस्थितिजाड्य-वारिमध्ये स्थित्या जडत्वं वा अथवाऽरिमध्ये स्थितावपि जडत्वं स्यात्, अपि अदः न्यवारि, भगवञ्चरणे वारिस्थितिजाड्यं नाभूत् । ३ श्रिया लम्या सह करग्राहविधेरिव, श्रीरपि करे गृहीता; करेण राजभागधेयेन गृहीता वा । .

·२४ शान्तिनाथचरित्रे- क्व तच्छयच्छायलवोऽपि पल्लवे ?। वनेचरे राजवधूजनो यतो ह्यसूर्यदर्शी न पदं परं भजेत् ॥७९॥ करेऽनुरागादिव नेतुरेतु किं जडेस्थिरा श्रीः खलु पद्मसंगमम् । तदोस्यदास्येऽपि गतोऽधिकारिता न तजनालीकमृदब्ज एव सः॥८॥ महीयसाऽसौ विधिनाऽऽधिना कृतः प्रभोर्मुखाम्भोरुहसाम्यधित्सया। शरत्प्रयत्नेऽपि तदाकृतौ प्रभु- ने शारदः पार्वणशर्वरीश्वरः ॥८॥ १ तस्य भगवतः शयस्य-करस्य च्छायाः, छायावाहुल्ये कीवत्वमेकवचनं च,शयच्छायं तस्य लवः पल्लवे काश्रयेत्, यत. पल्लवे वनेचरे राजकरगृहीतस्त्रियाः पदं स्थानं न स्यादिति भावः । २ तस्य प्रमोः। ३ तत्रैव पङ्के जातं यनालीकं विस- प्रमून पुष्णातीदृशः स प्रसिद्धः अजाम्पमा यः तेषु तेषु जनेषु अलीकम् असत्य पुष्णाति स कथमधिकारी स्यात् ! नैवेत्यर्थः। ४ शरद्वपं यावत् प्रयत्नेन छतः महता आधिना तथापि तदाकृती न प्रभुः समर्थः ।

·प्रथमः सर्गः। किमस्य लोम्नां कपटेन कोटिभि- दिधापि 'गौणे गणनां व्यवाद् विधिः। परे त्वसंख्येयदशैव तजिने भवेदसंख्येयदशा खभावतः ॥८॥ नभस्तले किं फलके खगार्चिषां विधिन लेखाभिरजीगणद् गुणान् । गुणेतराभावपरा विरोजिरे ग्रहच्छलाद् बिन्दव एव केवलम् ॥३॥ जिनस्य न खिन्नवपुर्न खिन्नता परेष्विति प्रत्ययनाय निर्मलाः। न रोमकूपौघमिषाजगत्कृता जैलार्द्रितास्तेऽवयवाः कृतास्ततः ॥८॥ मुखेऽस्य नालीकविमा प्रतिष्ठिता- १ गौणे-गुणभरे अप्रधाने सामान्ये बहिष्ठे। २ परे मुख्ये गुणभरे संख्या न । ३ खभावतः जिने संख्य युद्धं तद्योग्या दशान। ४ गुणेतरा दोषः। ५ जलेन आर्द्रिता न कृताः, खेदे सति मलाश्रयात् । ६ नालीकं-कमलं, पक्षे सत्यमा, नन्सरशन- कारण समास ·शान्तिनाथचरित्रे- शेयद्वये वा चरणदयेऽपि च । ध्रुवेण लोनामिव मूलकैतवात् कृताश्च कि दूषणशून्यबिन्दवः ॥८५॥ अमुष्य दोयामरिदुर्गलुण्टने चमूचरेनोपशमाः समाश्रिताः । प्रभावभारग्रहणे यशोग्रहे सुवर्णचन्द्रद्युतिभासुरे पुरे ।।८६॥ भुजदयी भागवती वभौ यया ध्रुवं गृहीतार्गलदीर्घपीनता। न्यषेधि तस्मिन विषये भयागमः प्रजासु दुर्नीतिगृहे समागमः ॥७॥ पुरं रिपूणां च कुरङ्गसंगतं कृतं भटैर्भागवतैस्त्रसजनम् । उर:श्रिया तत्र च गोपुरस्फुर- १ पक्षे आशयद्वये निश्चयव्यवहाररूपे, चरणहये-अणुम- हावतरूपे।२ प्रभाव तेजोऽस्य ग्रहण, यहा, प्रभौ-रिपो, अभं- अदीप्ति यत् प्रारं-अरिसमूहस्तग्रहणे ।

·प्रथमः सर्गः। स्कपाटताधायि विभोरसंगतम् ॥८॥ प्रजासु वात्सल्यधरेऽपि शल्यवद् द्विषां सपनाकृतिकारके जिने । प्रतापवह्निस्तदुर स्थितोऽदहत् कपाटदुर्धर्षतिरःप्रसारिता ॥८॥ खलिलेशस्मितनिन्दितेन्दुनः पुनर्नु चन्द्रेण मुखस्य सौहृदम् । समिद्धतारारुचिहेतुनाईत- स्ततः स भालेऽर्धवपुः शशी स्थितः ॥१०॥ विधौ श्रियाहबदनस्य मित्रतां निजांशहतर्जितपद्मसंपदः । विचार्य तद्योगबलात् कुशेशयं i. तदालिमालाजटिलं वने स्थिरम् ॥११॥ निशीन्दुरहंददनेऽस्तिसौहृद- स्तथा दिवाब्जं न सदा ससंगतम् । १ असगत-रिपुत्वं यथा स्यात्तथा। २ "कृतः स्वमालेन समोऽर्धतः शशी" इति वा पाठः।३'अस्ति' इत्यव्ययं सद्भावे। ४ संगतं सौहद-मित्रता।

·शान्तिनाथपस्त्रि- अतद्वयीजित्वरसुन्दरान्तरे न साम्यधीः कापि सतां ततः परे ॥१२॥ न चाहतोऽनुत्तरवासिनः सुरा विधातुमङ्गुष्ठमपि क्षमा क्रमात् । असंशयस्तेन मन:शयोऽस्ति में न तन्मुखस्य प्रतिमा चराचरे ॥१३॥ सरोरुहं तस्य दृशैव तर्जित जले निमज्जद् बहुलजया जयात् । ततः स्फुरत्पमपदं तदश्चित वृतं न जैनाननसंश्रयश्रिया ॥९॥ जडस्वरूपा जैडजातजन्मना जिताः स्मितेनैव विधोरपि श्रियः। निजाननेन श्रुतिशालिनाऽमुना मनाग्न साम्य दिजराजि राजते॥१५॥ मुखे सुधांशो च परे सरोरुहे कलातुला स्याद् द्विजराजयोगतः। १प्रशस्तम् । २'जडजातजन्मना' इति करणतुतीया। ३ द्विजराजा दन्ताः, पक्षे सुधांशुद्धिजराज पव, तृतीयपने हिज- राजः कलहंसः।

·'प्रथमः सर्गः। Rd अतः परं भव्यमहो महीयसी सुवृत्तबोधोदयपल्लवप्रभा ॥९॥ दिवा विबोधाद् यदिवाऽनिशोदयात् त्रयेऽव्ययं स्याद् व्यतिरेकताश्रयः । ततोऽन्वयादा व्यतिरेकतः स्वत- स्तदाननस्योपमितो दरिद्रता ॥९७॥ अयुक्तमुक्तं यदिवा तुरातुरा- शयाऽऽशया पूर्वविपश्चितामतः। समुद्रसारस्य धियाऽत्र येन सा तदाननस्योपमितौ दरिद्रता ॥ (पाठान्तरम् ) १सुष्ठ वृत्तबोधानांचरणज्ञानानां उदयो येभ्य ईदृशाः पल्लवा: पदलेशास्तेषां प्रभा बुद्धिः, सुष्ठ वृत्तः चर्तुला, बोधः प्रकाशस्तेन उदये पल्लववत् प्रभा चन्द्रपटले, एवं सरोरुहेऽपि पलवानां प्रभा। २ मुखपक्षे अनिशम् उदयः अनिशोदयः तस्मात् । ३ भेदकारणम् । ४ तुरा-संभ्रमस्तेन आतुरो य श्रा- शयस्तदाशा-अभिलापस्तया। ५ मुदो रसस्तस्य प्रारम् प्राप्तिस्ते- न सहितस्य १ समुद्रसारं धनं पुत्रत्वात् २ मुद्रा-संकोचस्तस्य सार-गमनं यस्मात् तेन युतस्य ३॥

·शान्तिनाथचरित्र- देशा प्रकाशात् सरसखभावत: प्रेपन्नसत्सौरभतस्त्रयी सदृक् । ततो न काचिद् विदुषां प्रभाजुषां तदाननस्योपमितौ दरिद्रता ॥ (पुना पाठान्तरम्) खबालभारस्य तदुत्तमाङ्गजै- विधित्सत साम्यमसम्यगाशयात् । पराङ्मुखत्वाद् धवलीभवन्मुख- क्रियां चमर्यादिशति त्रपावशात् ॥१०॥ खबालभारस्य तदुत्तमाङ्गजैः १ दशः प्रकाशादिविशेषणत्रयेण मुखं चन्द्रः पझंच तुल्यम्, मुख्ने दृष्टे दशः सम्यक्त्वस्य १चन्द्र दृष्टे घशा नेत्रस्य २ कमले नेत्रस्य खरूपप्रकटनात् ३। मुखे नवरलव्याख्यातः, चन्द्रे सज- लखमावात्, पझे सरसा तडागस्य । २ "कमले मुखे च सौरभ सौगन्ध्यं स्पष्टम् । चन्द्रपक्षेऽमावास्यां सूर्यस्य कान्तिश्चन्द्रेण प्रपन्ना, इति सूरस्य इय सौरी, सा चासौभा च सौरभा, प्रपन्ना सती सौरभा येन तद्भावस्तथा। ३ राजा स्वशिशुवर्गस्य तथा पौरलोकस्य उत्तमा ये पुत्राः तैः समं रमणे क्रोधवारणं चके नागराणां पक्ष पुष्यन्, न तु खशिशुपक्षं चके। नागराणां पक्षे इति नागरतः "व्याश्रये तसुः (सि० हे०७१२११) इति सूत्रेण, "देवा अर्जुनतोऽभवन " इतिवत् । घुध्यत इति बुध्- मानं चुडिर्चा, न विद्यते बुधू यत्र तस्मात्, कोपविशेषणम् थालवर्गस्य वा।

·प्रथमः सर्गः। ३ समं परिक्रीडयतोर्बुधः क्रुधः। प्रशान्तिकृन्नागरतः स्वसाक्षिक दधौ स राज्यं रुचिरं चिरं नयैः ॥१९॥ उपादिशनीतिभरं स्फुटं भेटैः समं चमर्येव तुलाभिलाषिणः । नृपे प्रशान्ते पितरि स्वयं जिन- श्वकार राज्यं कतिचित्समाःक्रमात् ॥१०॥ अथाप्रयत्नोदितचक्ररत्नभू- न्नृपाधिरोहेऽत्र हयश्चलन्निति । अनागसे शंसति बालचापलं परं पराकृत्य दिशां जयी भव ॥१०॥ श्रियोऽबला नाम चलाचला इमा भ्रमान ताः स्थैर्यभृतः कचिन्मताः। इतीव वाहः किमिवाह भूभृते पुनः पुनः पुच्छविलोलनच्छलात ॥१०२॥ १ भटैः समं तुलाभिलापिणो वैश्यस्य स्फुट नीतिभरमुपा- दिशन् । २ चमराः सन्त्यस्य चमरी नृपः। ३ नीतिप्रवर्तनाय ।

·२ शान्तिनाथचरित्रे- महीभृतस्तस्य च मन्मथश्रिया । विभूषितस्य खपुराद् विनिर्गमे । मृगेक्षणानां खंगवाक्षपक्षतः कटाक्षलक्षाः प्रकटीबभूविरे ॥१०॥ दृशोऽनिमेषेण पैदास्पृशा पदा निज़स्य चित्तस्य च तं प्रतीच्छया । विलासिनीनां हृदये रतिः खतः स्फुटीबभूवाद्भुतरूपसंपदा ॥१०॥ पुरस्सरागा इव तत्पुरस्सरा रमाः समा दिग्वलयात् समागमन् । विधा नृपे तत्र जगत्त्रयीमुवां मनोरमाङ्गे विर्षमायुधाश्रये ॥११५॥ अनङ्गभावादनिमेषदर्शना- १ अनिमेपेण-निमेपाभावेन । २ पदं स्थानं न स्पृशति पदा- स्मृक् तेन, पदाम्याडेन । ३ जगत्त्रयजातार्थानां रमा श्रियः । ४ विषमायुधाः, स्मरोऽपि । ५ अनगवदलितभावादनई व्योम सिद्धो वा " अनई खे चित्तेऽनङ्गस्तु मन्मथे" इत्यनेकार्थः । अनद्भावे सर्वतो मुख्यभावे "अहं मन्त्रिकगात्रयोः । उपसर्जन- भूते स्याटभ्युपायप्रतीकयोः" इत्यनेकार्थः । - ·प्रथमः सर्गः। ३३ दयं कलाकलिमयाशयं भजन । द्विधाऽप्यतस्तत्समये रसाश्रये नतध्रुवां मन्मथविभ्रमोऽभवत् ॥१०॥ निमीलनभ्रंशजुषा इशा भृशं सुरीगणे पश्यति संगताङ्गना। पृथक् समालक्ष्यत तत्क्षणे चलैः कटाक्षमोक्षरतिशोणिताञ्चलैः ॥१०७॥ अनन्यसाधारणरूपसंपदं निपीय तं यस्त्रिदशीमिरर्जितः । मनोऽनुरागः स फलेग्रहीभवन भुवि-स्थिति चातुरधुर्यदीपरत् ।।१०८॥ पुरावतारादिदिने सुराङ्गना वतेरहत्परमोत्सवे नवे। अमूस्तमभ्यासभरं विवृण्वते- निमेषभावेऽपि न ताः श्रमं गताः ॥१०९॥ १मन्मथस्य विभ्रमो यस्माद् यस्मिन् वासः, अयं जिनः स्त्रीणां मन्मथविन्नमोऽभूत्। २मुवि-पृथिव्यां चातुरधुरिम्चातुर्यमुख्ये, पक्षे भुविस वर्ग, आतुरधुरि-दुःखधुरि । ३ ·३४ शान्तिनाथचरित्र- वशी जिनोऽपि स्ववशीभवेदयं चलेक्षणत्वादितिधीरिवोर्वशी। निनिन्द चित्ते स्वसुरावतारतां निमेषनिःखैरधुनापि लोचनैः ॥११॥ अदस्तदाकणि फलाढ्यजीवितं द्वयं श्रुतेः सांप्रतमीक्षितैदृशोः। वियुक्तितस्तप्यति-तत्त्वगिन्द्रियं निनिन्दुरेवं भुजगाङ्गना निजम् ॥११॥ पुरान्तरस्थायिमृगेक्षणास्तदा दृशाईयं नस्तदवीक्षि चाफलम् । श्रुतिप्रशंसां नु शशंसुराशयात् शयालुभावेऽपि हितालिशालिनि ॥११२॥ निशम्य देवं वनपावनोद्यतं प्रमोदते वैधफलस्पृशा दृशा। इति स्म चक्षुःश्रवसा प्रियाऽनले स्मरस्वरूपे हृदयेऽधिदीपिते ॥११॥ १हिता-हितकारिका या आलया सख्यः ताभिः शोममाने । रदर्शन श्रवणरूपे।

·प्रथमः सर्गः॥ ३१ विलोकयन्तीभिण्जनभावना- पुरस्सरं सर्वपदे स्मरोपमम् । न विस्मरत्वं समनीयत क्वचिद् मनस्विनीभिहंढरागिचेतसा ॥११॥ प्रसृत्वरे रेणुभरे वधूगणो बलादमुन्नेत्रनिमीलनेष्वपिः। न्यवेशयचेतसि मा स्पृशन् रजो- गजोऽयमेनं निधिवत्मियाशयात् ॥११५॥ लभेत चेतः किल वैक्रियक्रियां प्रियां. वरं स्यात् समयेऽयमाशयः ॥ अलम्भि माभिरमुष्य दर्शन पुनः पुनः संगमनेऽप्यसंशयः ॥११॥ भवेद् भवस्यानुभवः सुरात्मक- स्तदा वरं तत्तुषवन्न मानुषम् । यतो महीशस्य यशस्यदर्शने. १'मा स्पृशन्' इति शत्रन्तम् । अयं अजजः कामा एनं रजःमा स्पृशन् इति, अन्योऽन्यजः चित्तात्रोत्तार्यते मलस्पर्श शङ्कया।

·३६ शान्तिनाथचरित्रे- न विघ्नलेशोऽपि निमेषनिर्मितः॥११७॥ न का निशि स्वप्नगतं ददर्श तं वशा रसात् तद्धृवभावनावशात् । न का पुनः संगमनोन्मनस्तया प्रपञ्चसंचारिकया सखीकृता १ ॥११॥ शिरो धुनाना मधुनाऽधुनाशना- जगाद गोत्रस्खलिते च का न तम् । उपायनं का न चकार कार्यधी- रधीरतामृच्च पुरः सुरप्रभोः ॥११९॥ मनोवलात् का हवलापि नामिलद् रहास्थिताऽहनिशतदशंवदा। तदात्मताध्यातधवा रते च का प्रियाऽभवद् नासनकर्मणा प्रिये ?॥१२०॥ श्रुतेऽथ दृष्टेऽपि पुरोऽङ्गनां यदा स्मरस्ततापातिशयेन निष्कृपः। १ देषाने टौफनं देवप्रसत्याप्ययं मिलति चेद् परमित्या. शयः । २पतध्यान रतौ नानासनफरणेन इटा भर्नाभूत्।

·An प्रथमः सर्गः।. तदा तदासक्तधिया च का वध- श्वकार वा न खमनोभवोद्भवम् ? ॥१२॥ श्रियाऽस्य योग्याऽहमिति खमीक्षितुं मदार्पणाद् दर्पणधारिणी करे। अताशाङ्गाडिशा कृशाशया शयालुतायामपि निद्रया जहे ।।१२२॥ स्वयं विलेपाय च यक्षकर्दमः करे तमालोक्य सुरूपया धृतः। स दुर्दमानन्यजदाहसाहसा- दुवाह दुःखादिव हव्यवाहताम् ॥१२३॥ मनोभवन्मानवशेन मानवी- नवीभवन्त्याऽप्यतदर्हताधिया। विहाय भैमीमपदर्पया कया हताशयाऽवाङ्मुखताऽभ्यनायि नो?।।१२४॥ कृतेऽप्युपाये शतशोऽपशोकया यदा बभूवे न कदाचिदेकया। १धिकारन चकार,काममुपालभत।२हता भग्ना आशा मनोऽभिलाषो यस्यास्तया।३सोधमया।

·शान्तिनाथचरित्र- तदा गृहीतव्यतिरेकशङ्कया न दर्पणः श्वासमलीमसः कृतः ॥१२॥ गच्छाधीश्वरहीरहीरविजया- माये निकाये धियां मृत्यः श्रीविजयप्रभाख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाख्ये गणे। शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजय- स्याशास्यमानाग्रणी- चक्के वाचकनाममेघविजयः शस्या समस्यामिमाम् ॥१२॥ इति श्रनिषधीयमहाकाव्यसमस्यायों महोपाध्यायश्रीमविजयगणि- पूरिताया प्रथमः सर्ग. संपूर्णः ॥ श्रीः॥ १नैषधीयचरिने प्रथमसर्ग ३१ श्लोकः।२ आशाम्यमाना:- शिप्याः।

·॥ अथ द्वितीयास यथोह्यमानः खलु भोगभोजिना रथेन विष्णुः प्रभविष्णुतेजसा । तथाऽधिराजः स रराज राजभिः समं ब्रजन राजपथे यथेच्छया ॥१॥ दिशोऽपि तूर्यधनिनाभिगर्जयन प्रसह्य वैगेचनिजस्य पत्तनम् । यियासुरग्रेसरवाजिराजिभि- जंगाम चक्रानुगमाऽध्वनाधिपः ॥२॥ अथाजगामाभिमुखः स्वसीमनि नृपोऽपि भीमः किल कुण्डिनेशिता । विदर्भजाया मैदनस्तथा मनो- रथं प्रजायाः सह राजभिर्विदन ॥३॥ १ किंभूनोऽधिराजः प्रभविष्णुतेजसा उह्यमानः, फि० भोगः रसादिमिर्भुज्यते स्म तेन । २ मार्गेण । ३ मदयति हर्पयनि मदनः।

·शान्तिनाथचरित्रे- गजाश्वशृङ्गारणया सतोरणं पुरं समन्तादसम विभूषणैः। असौ ससौख्यं लघुना महीभृता- नलावरुद्धं वयसैव वेशितः ||४|| सदङ्गमृत्लत्ययितं पुरा तदा दि-वृद्धिकृत्-तद्धितवत्-सुसंगतम् । पदं स्वमीपल्लंघुनाऽप्यसौ महा- नलावरुद्ध वयसैव वेशितः ॥ (पाठान्तरम्। नृपेऽनुरूपे निजरूपसंपदा जिने प्रयाणामिमुखे दिशां जये। १धारायन्त्रे नलैयात, महोत्सवे तदधिकाराव नरावरुद्धं नरः कृष्णेऽर्जुनऽपि वा" इति कोशः । रुक्मिणीधरणे कृष्णेन रुद्धम् । २ पक्षे अङ्गसंशाकारिप्रत्ययो जातोऽस्मिन्निति प्रत्ययिनम् । तदादिस्तहिनादारभ्य वृद्धिकृत, तद्धितपक्षे आदिवृद्धिकत्।३हितवन्तो मित्वजनास्तैः सुसंगत-मिलितम् । ४पद-स्थानम् । ५ लघुना पयसा, पक्षे लघुना प्रत्ययेनाणादिना। ६ महान् या नल पर्वतादिना विपमस्थानं तेन चेष्टितं, ईशं न इत्यपि, "नलो राशिफपी नडे पितृदेचे नलं तु स्यात् पो" इत्यने. कार्यः। लाया वेदः, रुख-रोधस्ताभ्यां घर्जितं लोपप्रत्यययाधर- हित था। अलाचर्णेन व्याप्तं पदम् । ७ पक्षे युवापत्यप्रत्ययेन । घा ·'द्वितीयः सर्गः। ४१ पुरस्सरीभूय पुरन्दरः स्वयं जयं चकारास्य परे पराजयम् ॥५॥ नरेशवर्गः स्वयमेव ढौकनं दिदेश तस्मिन् बहुशः श्रुतिं गते । स्वविक्रमादद्भुतचक्रचक्रमात पुरः पुरोऽभ्येयुषि तत्पदे पदे ॥६॥ अनेकशः क्षमापकनीरनीकिनी- पतिः परप्रीतिमतीरुदूढवान् । विशिप्य सा भीमनरेन्द्रनन्दिनी प्रियाऽस्य जज्ञे रतिवद् मनोभुवः ॥७॥ सहस्रनेत्रस्य शचीव सोन्नत- स्तनी हिमांशोरिव रोहिणी प्रिया । तथा देधे पञ्चमचक्रिणोऽहतो- मनोमवाकवशंवदं मनः ॥८॥ उपासनामत्य पितुः स्म रज्यते १ परे शत्रौ । २दधे-पुपोष, धारयति स्म वा । ३ तीर्थक- रपक्षे अमनोभवं-अकामम्-अकयायम्, आशाज्ञानं तस्यैकम् अद्वितीयं वशंवदं स्थिरं, ततो विशेषणसमासः। ४ विश्वसेनाद् देवात् क्रमागतामुपासना परेशितुः पत्य रज्यते स्म।

·शान्तिनाषचरित्र- क्रमागतामष्टमकृत् परेशितुः। स मागचं देवमनुस्मरन् वशी वशीचकाराखिलपूर्वमण्डलम् ॥९॥ अभासमेत्याप्यमुना व्यधीयत दिने दिन सोऽवसरेषु बन्दिनाम् । मुखाद् निशान्ते वरदामधानि त. दिशोरवश्यं खलु वैश्यकर्मणे ॥१०॥ तटं दधानो निकटं स सैन्धवं धवः क्षितः साधनया धनार्जनः । पठत्सु तेपु प्रतिभूपतीनलं जिगाय देशेषु पुरस्सरेष्वतः ॥१२॥ उपत्यकास्थायिनृपालिरुद्धता कृताधिसेनानिरणा प्रणाशभाक् । बने गतापीशहयागमं भयाद् विनिद्ररोमाऽजनि शृण्वती नलम् ॥१२॥ १ सा-उपासना । २थुते। ३नयोईयोर्दिशोदक्षिणापश्चि. मयोः । ४ षश्यकार्याय । ५ कृतः सेनान्याम् अधि रणसंग्रामो यया सा। ६वने नलं-तृणविशेष, गिरेनलं नालंचा गवा-आधि- तेत्यर्थः ·। द्वितीयः सर्ग कथाप्रसङ्गेषु मिथः सखीमुखा- चिकीर्षुरस्यैव पुनः प्रसन्नताम् । नता सताषा जनतापि नीवृता- मुपायनस्थापनया स्थिता स्थले ॥१३॥ धने जने वा कृतरोधने भटै- स्तृणेऽपि तन्व्या नलनामनि श्रुते । धनेऽपि च स्थातुमधीरया रयात् तया तदादेशदशाऽप्यधीयत ॥१४॥ पराक्रमाचक्रभृतः परा क्रमाद् भटालिग्रसन्नतरा दिधापि या। द्वतं विधूयाऽन्यदभूयताऽनया नगस्थया काप्युदरे देरादरेः ॥१५॥ महाहवः कापि भटैः कृताहवः समापतत् त्रस्यति तत्र शात्रवे। गिरौ स्थितं तत्मजया जयाहते मुदा तदाकर्णनसजकर्णया ॥१॥ १ मित्नरूपा जनता तस्या मुखात् । २ अरेरात्-मयात् । ३ कृतपरस्पराह्वानः।४जयं विना।

·शान्तिनाथचरित्र- सरात पैरासोरेनिमेषलोचनाद् वरं तमिश्राध्वनि लब्धवानयम् । शकादिकम्लेच्छजनैः कृताश्रयं सुनिर्भयं साधयति स तत्त्रयम् ॥१७॥ पथस्तमिश्रान्तरमीयुषः पते ! "बिभेमि तहिन्नमुदाहरेति सा । वदन्त्यभीः स्त्रीमणिमण्डलविषा- ऽयनं समुद्घोत्य कृतैव चक्रिणा ॥१८॥ सरिद्वये वाकिनाऽऽद्यपद्यया बलं समुत्तारयता नृपाज्ञया । जनेन यूनः स्तुवता तदास्पदे सुखः कृतोऽध्वा हि गतागतोद्यताम् ॥१९॥ ततोऽवतीर्याद्भुतचक्रबान्धवो विनिर्गतोऽब्दादिव चक्रवान्धवः। १स्मरा स्मरणात् । २परासोः परामकृष्टा असपा- प्राणा अर्थात् पलं यस्य । ३ अनिमेपलोचनाद् देवात् । ४ तमि- श्राया गुहाया मार्गे । ५ लण्डप्रयम् । '३ तस्माद् मार्गादई विमेमि । ७ अयन मार्गम् । = प्रकाश्य ।

·द्वितीयः सर्गः। १५ स्फुरदुचिम्लेच्छजनप्रसाधने निदर्शनं नैषेधमभ्यषेचयत् ॥२०॥ नलस्य पृष्टा निषधागता गुणान् नृपेण दुर्गस्थरिपोर्विनिग्रहे। चरैर्निशम्याऽस्य परे शरण्यतां प्रपेदिरेरण्यदशाविमोचनात् ॥२१॥ विधाय वेषान्तरमस्य विक्रमाद् मिषेण दुतद्विजबन्दिचारणाः । यशः पठन्तः परदेशमैयरु- गरुत्मतः सर्पगणा इवारयः ॥२२॥ कृताजयः केपि पराजयं ययु- मयं प्रपद्याद्रिमयुनिरामयम् । निपीय तस्कीतिकथामथानया- नहुर्मुहस्ते मुमुहुर्भयादपि ॥२३॥ १नितरां दर्शनं यस्य सदा चक्रिपार्श्वस्थमित्यर्थः । २ निष. धानगरी कौशलदेशे, तस्या ईशं श्रीपभदेववंशजं नृपम् । ३ नृपेण नैषधेन निपधानगरोत: साथै एवागताः सेवकाः नल. श्य-पर्वतादिनलस्थानस्य गुणान् पृथाः 'कथमत्र प्रवेशनिर्गमौ स्याताम् ? इति; तघरैः श्रुत्वा परे शरएयतां प्रपेदिरे।

·४६ ঘলিয়ারি- भयेन भनेऽपि हये रथे पथे स्थिते विचक्रेऽवनिपे निपातिते । रसेन सेनापतिनारिसेनया चिराय तस्थे विमनायमानया ॥२४॥ चभूपतिर्भूपतिराजसंनिधेः प्रसाधयन म्लेच्छपुराणि तद्धनैः। धनं ललो. तत्पजयाऽपमानया चिराय तस्थे विमनायमानया ।। (पाठान्तरम्) प्रिय प्रियां च त्रिजगज्जयित्रियों नरौ खरूपेण शचीपुरन्दरौ। ददर्श चक्री, नभसोऽवतीर्य तो कृताञ्जली भूमिभुज प्रणेमतुः ॥२५॥ विनिन्यतुस्तावृषमाद्रिमीश्वरं लिखाधिलीलागृहभित्ति कावपि । १ कावपि स्त्रीपुसौ ईश्वर चक्रिणं, ऋषभफूट निन्यतुः, च-पुनः, तं-चक्रिणम् इति ऊचतुः इतीति किं, हे क्षितीश। स्वनाम अधिभिति लिख । २'कावपि' इति चक्रिणा नोपल- तितो शचीन्द्री। .

·.. द्वितीयः सर्गः। g खनाम संसाधितभारतक्षितिः क्षितीश ! वाचेत्युचितं तमूचतुः ॥२६॥ स विश्वसेनात्मजशान्तिचक्रिभृत् समाजगामात्र जयेन भारते। इति स्म सा कारुवरेण लेखितं जिनेशनामाभिननाम देवता ॥२७॥ कृतार्हदर्चाविधिनाधिनायकः स्थितोऽष्टमे स्पष्टतयाऽष्टमङ्गलः । हेरेः स्म तत्राभ्युदयन्महोमहा- उनलस्य च स्वस्य च सख्यमीक्षते ॥२॥ मनोरथन खपतीकृतं नलं वनाद्रिदुर्गस्थितमारुरुत्सुकः। समुत्सुकः पञ्चमचक्रभृत् पुनः खगाचलेऽभ्यागमनेच्छयाऽचलत् ॥२९॥ पुरश्चलचारुचमूपतेश्चम्- १ हरे-इन्द्रस्य । २ अभ्युदयत्तेजसा बहः। ३ मनसा अस्वपतिः खपतिः कृतः स्वपतीकृतस्तं नल-स्थानविशेषम्। न विद्यते खा-मात्मा पतिर्यस्य स प्रखपतिः।

·शान्तिनाथचरित्र- निशिक सा न खपती स पश्यति । नलस्थितारिप्रतिरोधनाद् वन- आहेऽवरोधप्रतिवन्धनक्रियाम् ॥३०॥ परैः कृता या नलदुर्गताकृति- धनेर्जनैः सैव च दुर्गताकृतिः। अष्टमप्यर्थमदृष्टवैभवा- दवाप्य सेनापतिना व्यधीयत ॥३१॥ नलोदयस्याप्यनलोदयादभू. दभूतपूर्वा स्थितिराप्ततेजसा । भवेदवस्थेयमहो ! क्षितौ न यां करोति मुप्तिर्जनदर्शनातिथिम् ॥३२॥ निमीलितादक्षियुगाच निद्रया नलात् प्रणटारिवधूजनेन सः। अवीक्षितोपि क्षितिशायिनेक्षितः स्मरादिवोचैः करवालचालकः ॥३३॥ १ निद्रया निमीलिताद् नेत्रयुगादवीक्षितः । २ स्मरण स्मरध्यानं ततः । ३ पक्षे करेण घालाकशास्तेषां चालक: कन्दात् कचाहतत्परः।

·४ द्वितीयः सर्गः। सतावपि नायकेऽभवद् हृदोऽपि बाह्येन्द्रियमौनमुद्रितात् । सविभ्रमा चक्रिणि वैरिणो वधूः स्मरेऽतिविस्मेरदशाप्यथाद्भुता ॥३४॥ छलत्स्खलत्पाद-प-योगतो वने- नलादपि प्राप्तभयो भयोज्झितः। भदर्शि संगोप्य कदाप्यवीक्षितः प्रमीलंया बा-धनलीलया निजः॥३५॥ अभूत् सुरङ्गेक्षणतां रिपुस्त्रियो १ मृतत्वप्राप्तौ। २ स्मरे जाग्रहशा । ३ छलन् स्खलन सवासौ पादेषु-पर्यन्तपर्वतेषु पयसे गतः। नल खस्थानम्, अनलो वा ततः प्रासमयः । अवीक्षितम्-अविमृष्टः । यहा अवी क्षिणोति अवीनिव-प्रजापालस्तस्मात् तस्य वा। प्रमीलया- निद्रया। संगोप्य कदापि निंजः श्रदर्शि 'निजः' इति शेषः । निजः पुरुषः सगोत्रः स्वप्ने दृष्टः, यद्वा अधनत्वे न दृष्ट इति भावः। वाधनलीलया-दुःखलीलया अधनलीलयान्दरिद्रभावेन यज्ञः सेनया लीलया बद्धो वा दरिद्रः कृतः। कीरशः निजः, छलेन स्खलत्पादं यथा स्याचथा पयसे जलाय जले वा गतः। भया-दीप्त्या उज्झिता त्यतः । ४ 'सुरुङ्गा' इत्युणादी. तथा- प्यत्र श्लेषवलात् 'सुरक्षा' इति लोकोक्तिः। सुरक्षाभूम्यन्तर मार्गस्तदर्शनता, पंक्षे रङ्गदर्शनम् । - ·शान्तिनाथचरित्र- द्विषश्च सिंहासनभूः क्षमामृतः। समीहिता यैव भुवश्विरोदयी रहस्यमस्या: स महन्महीपतिः ॥३६॥ अहो ! अहोमिर्महिमा हिमागमे प्रपद्यते घोतिभिरन्वहं यथा । तथा महोमिर्गरिमारिमारणाद् रणादवाप्यस्य समं खसेनया ॥३७॥' गृहोन्मुखी भूरिदिनैर्यियासती- मभिप्रपेदे प्रति तां स्मरार्दिताम् । नृपोऽनुकम्पां चलनेतिगौरवात् ततो गिरेः प्रापदुपत्यका सकाम् ॥३८॥ खगाचलेऽप्याविरभूच्चलाचला प्रजा प्रजारक्षणवाद्यार्तिभृत् । तप पूर्तावपि मेदसा भराद् न लेभिरे स्थूलनरा हि के व्यथाम् ? ॥३९॥ १ सिंहासनं भृगुहा । २ क्षमाभृतः पर्वतस्य राशो था। ३ गृहम्मरणेन पीड़िताम् । ४त्यामेव त्यकाम्, त्यशब्दस्य कप्रत्यय रूपम्।

·द्वितीयः सर्गः। १ दरादरादाऽऽश्रितकन्दरान्तरा निरन्तरायस्थितया तया नगे। दिनानि हीनानि समान्यऽमान्यमा- ।' विभावरीभिर्बिभरांबभूविरे ॥ ४० ॥ स्वकान्तिकीर्तिवजमौक्तिकरण स्वतो गुणं योजयताऽशुगानुगम् । जिनेन को-दण्डकरण सानुगं । नृपं समुद्दिश्य गुणो न योजितः?॥४॥ खगाद्रिराजं समरेष्वतान्द्रत श्रयन्तमन्तर्घटनागुणश्रियम् । पराक्रमः पञ्चमचक्रिणः क्रमा- निवार्य चक्र क्रमसेवनोन्मुखम् ॥४॥ १ अमानिनी-मानरहिता या श्रमाया: अमावस्या विभावों रात्रयस्ताभिः समानि-तुल्यानि दिनानि तया-प्रजया विभरी- पभूविरे । २ आशुगः= वाणा, वायुर्वा । ३ जिनेन फागुगः सं. धि-विग्रहादिर्न योजितः सानुगं पर्वननस्थं नृपमुद्दिश्य । ४ दण्डः करे यस्य तेन । ५सानुगं-अनुगैः सेवः सहितं यथा स्यात् तथा । ६क्रमसेवन यादसेवा, यदिवा चकियो-नन्तरा संततिपरम्परा (क्रमः)।

·५२ शान्तिनायचरित्रे- विराजिराजन्यजनस्य घोरणे- रणेरणे दारुणरूपसपंदः। कदाचिदस्या युवधैर्यलोपिन जयं निशम्याजनि राजनिग्रहः ॥४३॥ नृपः प्रसन्नो हि घनाय साधने- स्तदन्यथाऽयं निधनाय वाघनैः । खेगाद्रिराजोऽस्य निदेशदेशने नलोपिलोकादशृणोद् गुणोत्करम् ॥४४॥ तमेव लब्ध्वावसरं ततः स्मर- स्वरूपभूपाय खगाचलेश्वरः। निजाङ्गनापूर्वमपूर्ववस्तुभिः कृताधिकोपाय-नमन्सुदेऽभवत् ।।४।। वरेरमुष्याभरणैर्मणीमयैः शरीरशोभाजयजातमत्सरः । १खगाद्रिरानः अस्य-चक्रिण इति गुणोत्करमणोत् । २ आझायाम् । ३नलोपी शो यो लोका प्रत्ययितस्तस्मात् । नप्रतिरूपण 'न' इत्यनेनाव्ययसमासः। ४ भूपाय कृताधि- कोपाय नमन् , पतं कृतं यदधिकम् उपायनं तेन मदयति इप्यति यः स कृताधिकोपायनमत्, क्विपिरूपम् ।

·५३ द्वितीयः सर्गः । तदा परः कोऽपि युयुत्सयाऽपतद् बलस्य नाशाय ससौप्तिकाशया ॥४६॥ शराशरि व्यक्तगदागदि क्रुधा- ऽऽयुधाऽनुधावद्भटकोटिदारुणः। .अमोघशक्त्या निजवैव मूर्तया ।' रणोऽभवद् भूरिभयाय भूभुजाम् ॥४७॥ अनीकिनीनामधिपैरनेकशः स युध्यमानोऽपि निरुद्धमानसः । स्वसेनया कोपि विमुक्तमार्गण- स्तया विनिर्जेतुमियेष नैषधम् ॥४८॥ अकारि येन श्रवणातिथिर्गुणः क्षणं परिक्षितसहस्रमार्गणः । विभिद्य सेनापतिना शरैरुरः पुरम्भदोषे स यमातिथीकृतः॥४९॥ मनाभसत्त्या विजयः श्रुतौ धृतः क्षमामुजा भीमनृपात्मजालयः। भीमनामा यः नृपात्मजो-राजपुत्रः स एष आलयः स्थानं यस्य सः, विजयविशेषणम् ।

·शान्तिनाथचरित्र- . प्रदाय तस्मै गजवाजिराजिता यथेच्छया देशभुवं पैराजिताम् ॥५०॥ ततः प्रयाणादवतीर्णकन्दरा- प्रपातदेशस्य नृपस्य तत्परम् । तदुच्चधैर्यव्ययसंहितेषुणा- परिणा रंणोऽभूदरिणाऽसृजाऽरुणः ॥५१॥ क्रमेण सेनापतिनाऽर्हदाज्ञया वलेन जिग्ये सुरसिन्धुनिष्कुटम् । वशीकृतस्तत्र वसञ्जनोऽङ्गिना स्मरेण च स्वात्मशरासनाश्रयः ॥५२॥ अमुप्य धीरस्य जयाय साहसी वशीकृतश्चक्रमुचा स चक्रिणा। ततः प्रयाणे गजवाजिराजिभिः १परः अजिताम् । २ मरिणा वैरिणा सह रणः, अरिणा- चक्रण, अपना कधिरेण अल्प-रतः। ३ अङ्गिना मूर्णिभृता कन्दर्पण तेन तनः वशीकृतः। ४ स्व-धनम्, आत्मा-निजः तस्य शराम् श्रासनानि तेपामाश्रयः ओधार पक्षे धनार्पका देवेन शराणां जलानाम् आसनानि वहत्रित्यर्थः "शरंजले शरः पुनधिसरे कारडनेजनयारपि" इत्यनेकार्थः।

·द्वितीयः सर्गः। ५५ समें समादाय समा विभूतिकाः ॥५३॥ बैलाध्वनि देषिवलं दधद् ध्वनि तदा खलु ज्यां विशिखैः सनाथयन् । पुरस्सरीभूय चमूपतिः स्वयं रुरोध ताणदवाणसंचयैः ॥५४॥ पुरस्फुरन् कोऽपि सुरश्चमूं सृजन भयातुरां भैरवफेरवार। निमज्जयामास यशांसि संशय युयुत्सुरस्या विविधायुधैः क्रुषा ॥५५॥ "तदा तदावेशविनाशनाशया पुरन्दरः सुन्दरधीरुदायुधः । यशोसि तेनेऽस्य जयोदयादनु स्मरस्त्रिलोकीविजथार्जितान्यपि ॥५६॥ अनेन भमी घटयिष्यतस्तथा- ऽभ्यमित्रभावादनुगां बलस्य च। १समा सकला, विभूतिकाम् विभूतीः । २ सैन्यमार्ग। ३'कृपाणपाणिः सह जेनयाऽन्धत् इति वा पाठ ४ मापान धन्ति-खण्डयन्ति प्राणदा वाणास्तेषां संचयैः।

·५६ शान्तिनाथचरित्रे- अभूद् विलम्बः सुरसिन्धुसैकंते कृताष्टमस्यापि जिनस्य चक्रिणः॥५७॥ प्रसन्नया स्वःसरिता तनूभृता विधेरवन्ध्यच्छतया व्यलासि तत। विमुद्रपद्माननया सविभ्रम- प्रकाशवदर्शनयाऽप्ययोद् नृपः ॥५०॥ मरालगत्या-विलसत्तरङ्गया न गङ्गया निर्मितचक्रसङ्गया। अभेदि तचाहगनङ्गमार्गण- मनोऽस्य नारीवपुपापि च प्रभोः ॥५९॥ कृतं मनोभूवशवर्ति कान्तया सरोजकोशस्तनहंसकस्पृशा। बलं तया तत् समभेदि मार्गणै- यदस्य पौप्पैरपि धैर्यकञ्चकम् ॥६०॥ १'अयौत् इति फिया. 'यु मिश्रणामिश्रणयो"राविला रागेण कलुपा सत्ता-सद्भावो यस्य ईशोरका चित्ताभिप्रायो यस्यास्तया, पले विभिापतिभिर्लसन्तस्तरका यस्यां सातया । ३ मस्य-प्रमोमनः स्त्रीरूपधारिएया गहल्यान अमेदि।४ास्य यलस्य अांद भटस्य ।

·द्वितीयः सर्गः। ५७ किमन्यदद्यापि यदस्त्रतापितः शिवो वशीन्द्रः शिवया वशीकृतः । स्मरेण लक्षीकरणेऽपि लक्षशो- ऽप्यलक्षधीनाप्यत लक्ष्यतां प्रभुः ॥६१॥ हरिर्यदासीजलधीहिताश्रयः पितामहो वाग्जिमाश्रयत्सहो ।। अनङ्गजं तापमुपेत्य, सोऽप्यभू. जिनेश्वरेऽनङ्गज एव सोगजे ॥६२|| सदङ्गसङ्गं कुलशैलशालिनी सितां निजाज्ञां दधतं स्वरूपतः। स्मरं तनुच्छायतया तमात्मनः परं प्रभु क्रमितुं मनोभवः ॥३॥ प्रसाधितेऽस्मिन् भरते महीभुजा जनोऽपि नानाविषयान् प्रपन्नवान् । सदारतासक्तरुचिः सरित १ निष्कपटमतिः।२न लक्षता वेध्यताम् आप्पत ३जलधौ इंहिताम्वान्छित आश्रयो यस्य। ४ अनशनम् अपुष चन्थ्य इत्यर्थः । ५ साजे-सपुत्रे।

·আদিলাঘর্থবিজ- शशाक शङ्के न स लवितुं नरः ॥६॥ उरोमुवा कुम्भयुगेन जृम्भितं मनोमुवो दुर्गधिया जिघृक्षतः । चमूपतेः साजमतोद्भवे निशो- ऽप्यतीरंभावेन मतिः सतीरते ॥६५॥ क्रमात् प्रयाणेऽस्य पुरस्सराः पुरां नवोपहारेण वयस्कृतन किम् । अधीश्वरसः स्वानुगतां मताः स्वयं प्रसाध भेजुः सकलास्तमुद्रलम् ॥६६॥ जयादपूर्विकया खवाहिनी ससाहसोत्साहतयाऽवगाहिनी। त्रपाः सरिदुर्गमपि प्रतीर्य सा खतः परावृत्त्य ददौ खदौजने ॥६॥ खदुर्गमगे भवनेऽवनेर्जने वने विलये जडता हसत्त्रपा । १ चमूपतेः पयस्य सतीरते मतिः अरमत २ अपारतया । ३खता धनात्-धनं गृहीत्वा प्रपा ददौ दोर्जनेन्दुर्जनसमूहे ।।

·फूल द्वितीयः सर्गः। भयाद् रिपूणां नृपतेः स्फुरन्महो- उनलस्य तन्वी हृदयं विवेश यत् ॥६॥ अपहुवानस्य जनाय यन्निजाः प्रजाः कचिच्छेलवनादिषु द्विषः । मृगेक्षणानामभवञ्चला दशा मृगेक्षणानामिव भूमिभृद्भयात् ॥६९॥ अजन्यतश्चञ्चलया दधद् रिपो- रधीरतामस्य कृतं मनो मुँवा। अनाधिपत्यं दिशतीममुं खत्तः स्वतः स तत्साज सेराजराजताम् ॥७॥ धवे भुवो वा विधवे वधूजने द्विषां वियोगादसुखं यदुन्मुखम् । अबोधि तज्जागरदुःखसाक्षिणी १रिपूणां हृदयं जडता विवेश नृपतेर्भयात् । २" अनलो- ऽनिले वसुदेवे वसौ वह्नौ " इत्यनेकार्थः । ३ तन्वीव तन्वी लुप्तोपमा । ४ भुवा भूम्या अस्य-चक्रिणः रिपोर्मनः अधीरतां दधत् कृतम् । किं० भुवा, अजन्यता युद्धात् चञ्चलया। अमुं भुवं सारिपुः खत एव तत्याज। ५ राजराजता-ऐश्वयं तेन सहितां भुवं तत्याजेत्यर्थः।

·६० शान्तिनाथचरित्र- तडागभागस्थरथाङ्गपक्षिणी ॥७१॥ समुच्छलदाजिरजोभिरञ्जसा नभस्तले संतमसाकुले-रिपोः। पुरश्चलेच्चक्ररुचा-सुहृत कृता निशा च शय्या च शशाङ्ककोमला ॥७२॥ पप्रतापाम्बुजबान्धवोदये- सुहृद्वधूनामिव वर्धने श्रियाः। १ चकवाकी। २ अरिपो-मित्वस्य निशा मुहक्मप्रिया कृता पुरश्चलचक्ररुचा शशिसुन्दरा। रिपो-द्विषः चक्ररुचा अमुहमाणहरी निशा कृता शय्या शशानाम् अहम् चिहं यस्यामीचशी कोमला च "कोमलं मृदुले तोये। ३ सैन्यं चक्र वा। ४ अनसु-प्रमाणं हद् येपामीरनिपूणाम्। सुष्ठहरतीति मुहत्-चौरः। नृपेति० चक्रिणः प्रतापसूर्योदये सति मित्र श्री भोगादिना निशा प्रियाऽभवत् । प्रतापसूर्यस्य नित्यत्वात् चौरस्त्रीणां न प्रियाऽभवत्, रात्रौ चौर्याधिकारात् चौर्यप्रवृत्ते. रमावात् । यद्वा, अकारप्रलपाद् असुहद्धधूनां रात्रिः प्रिया नाशनापसरत्वात् । सुहन्मृगीश मित्तस्त्रीणां रात्रिने प्रिया, प्रतापसूर्यस्यास्तप्रापणशङ्कया श्व । घर्धन छेदनं वृद्धिर्वा । धन- प्राप्ती स्त्रीणामन्तःपुररूपत्वेन निशायां कार्यकरणादिना प्रिय- त्वम् अस्यपश्यत्वात् । पक्षे धनच्छेदने धनेऽपि यथेच्छ भ्रमा- भायाद् निशा प्रिया निरलंकारवसनत्वेन न स्यात् । शशानां जीवानाम् भम् चिदंतेन सुन्दरा वन समूमेः ।

·द्वितीयः सर्गः। ६१ प्रियाऽभवत् सा-न-सुहृन्मृगीदृशां निशा च शय्या च शशाङ्ककोमला ॥ सरोपतप्तोऽपि भृशं न स.प्रभुः प्रभोनिदेशेन विना कदाचन । चमूपतिर्भीमभुवा कनिष्ठया वशीकृतस्तां परिणेतुमुच्चधीः ॥७३॥ नृपस्य तद्भावविदो निदेशतो विदर्भराजं तनयामयाचतं । रसेन सेनापतिरप्युदूढवान् निगूढभावामपि तां तदन्तरे ॥७॥ कृपाणतः केचन केपि चक्रतः परेऽपि तन्मार्गणवेधमार्गतः। त्यजन्त्यसून शर्म च मानिनो वरं भुवि स सैन्येऽस्य समीपमागते ॥७॥ अयाचितैरेव नयाञ्चितैर्जया- दुपायनैरागमनादुपार्यनम् । १ परिणतुं न प्रभुन समर्थः । २ चम्पतिः पधः । ३ मार्गणा-याणाः ४मार्गम् ।

·६२ शान्तिनाथचरित्रे- कृतः प्रसन्नः स यतो महाशया- स्त्यजन्ति न त्वेकमयाचितव्रतम् ॥७६।। मृषा विषादाभिनयादयं क्वचिद् नृपाय नूनं नमते स्वतेजसा । तदीयदुर्णीतिनिकारणेच्छया रणेच्छया स्खक्रुधमप्युपादिशत् ॥७॥ यदा प्रयाणान्तरितापि भीमजा जुगोप निःश्वासतति विये गजाम् । मिषण केनाप्यवगम्य तजनाद् निनाय तां क्वाप्यवलम्ब्य संनिधिम्॥७वा नवाप्यथासन निधयः स्त्रियोऽनुगा भुवा निगूढा अपि साधनात्मभोः। विलेपनस्याधिकचन्द्रभागना- पंणार्सितास्या इव मुद्रयान्तिके ॥७९॥ कचिच्च दानावसरे विमुद्रणाद् १नवापि नवसंख्या निघय आसन् । २ भूम्यन्तरे । ३ विले- पनमत्र मुद्रणाय कृतं तत्र फराधिकक्षेपात् । ४ सितास्याः= प्रसत्या उज्ज्वलाननाः, 'पिञ् बन्धे' निबद्धास्या या।

·-द्वितीयः सर्गः। बिभेद शङ्खस्य निधेः.स धैर्यकम् । मुखे तथा भीमभुवोऽधिचन्द्रता- विभावनाच्चापललाप पाण्डुताम् ॥८॥ शशाक निहोतुमये न तस्पिया प्रियाशयं साम यदा स चाश्यन् । तदीयकोपस्य जिहीर्षुचेतसा तदा चकारानुनयं नयं विदन ॥८॥ पुरस्थितां तामनुनीय साशय- मयं बभाषे यदलीकवीक्षिताम् । क्षितीश्वरः किं क्षितिमीक्षसेऽधुना मयि प्रिये विप्रियमादधासि किम् ?||८२॥ ततः प्रियामित्यनुनीय सत्त्वतः समाधिमाधाय निजात्मनात्मनि । समाज एवालपितास वैणिकैः 'प्रणीतवीणासु रराज राजभिः ॥८॥ १ अधिकस्वर्णभूपणादिप्रकटनात् "चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः स्वर्णे सुधांशी कपूरे कम्पिल्ये मेवकेऽपि च" इत्यनेकार्थः।२ पाञ्चालः स्त्रीषु मार्दवम् " इति नीतिम् ।

·शान्तिनाथचरित्रे- सधर्मधीः कर्म सशर्मनर्मणे प्रवर्तयन् सद्यवहारधारणः। न वीतरागः स विनिश्चयात् पुन- मुमूर्छ 'यत्पञ्चममूर्च्छनाखपि ॥८॥ अवाप सापनपतां स भूपति- गुरुत्वमन्यत्र नयाय शिक्षयन् । प्रशस्यमुद्दिश्य दयादमक्रम पुरः पुरश्चात्मविबोधनक्षमम् ॥५॥ देधार यो वा चरणेऽतिकौशलं जितेन्द्रियाणां धुरि कीर्चितस्थितिः । देधारयोवाच रणेऽतिकोशेलं स मागणीये विषयं श्रर्यन स्वयम् ॥८६॥ पुरः प्रयाणे न्यरुषद् न कोऽप्यमुं यियासुमो खलु हस्तिनापुरम् । १ अन्यत्र लोके सापनपतां शिक्षयन् । श्योरणे इति कौशल दधार । ३६-दान तत्र धारया जलस्य निरन्तरतया उवाच । ४ रणेन्शन्दे श्रुते । ५ अयोध्यामतिकान्तम् । ६ मार्गणीये-याच- कसंबन्धिनि, 'रणे इत्यस्य विशेषणम्। ७ विषयं-देशम् । अयन भजन्।

·द्वितीयः सर्गः। असंवरेऽसंवरवैरिविक्रमे विना श्रमं भङ्गमुपेयुषि क्रमात् ॥८॥ असाधयत् साधनमप्यबाधया स भारतं प्राप्य जयादनारतम् । प्रताप भानावुदयाद्रिसानुनि क्रमेण तत्र स्फुटतामुपयुषि ॥८॥ अलं नलं रोडुमिहाभवन्नमी भ्रमीभजन्तो रिपवोऽस्य कानने । कचिद् विमृष्टं विषमस्थलेऽवले जलेऽतिदुर्गे वेंत एव दुर्गताः ।।८९॥ नयं विनिन्युः प्रचलन्नृणां बलं गुणा विवेकप्रमुखा न चापलम् । ततः सुखायाजनि तनिवेशनं १ पुरप्रयाणे कीडशे, असंवर="सेतौ पाल्यालिसंवराः" इति कोषात् सेतुरहिते। "शम्वरं जले चित्रे चौद्धव्रतमेदे श. म्बरो दानवान्तरे मत्स्यैणगिरिभेदेषु"। असंवरः प्रचलः वैरि- विक्रमः | २"विनाश्रमं नश्यति तस्य तेजसा" इति वा पाठ ३पर्वतादौ स्थानविशेषम् । ४ खतम्धनात्, दुर्गता-दरिद्राः। ५ बलं गुणा नयं-नीति निन्युः, न पुनश्चापलं चपलत्वं निन्युः।

·R शान्तिनाथचरित्रे- स्वसीनि देशेऽपि च तत्प्रवेशनम् ॥९०॥ नयमवादी प्रतियानमानदन पटुः पदव्यां पटहस्तथाईतः । स्मरः सरन्त्यामनिरुद्धमेव यद् विरुद्धतां वारयति स्म संगतौ ॥११॥ नृपे प्रजायां सकृपर्नयाव्यया- दनीतिकृद् भीतिमुपैति दुर्जनः। रविच्छविनों किमुलुकमूकतां सृजत्ययं सर्गनिसर्ग ईदृशः ॥१२॥ अनङ्गचिहं स विना शशाक नो प्रवक्तुमन्यत् तदनन्यमानसः । यथा भवे भावि तथैव भावना पुरः स्फुरेद् धातुरिहातुरे हृदि ॥१३॥ १ स्मर्यते इति स्मरलोकः स्मरणयोग्यः। २सरन्त्यां- चलन्त्यां पदव्यां एकपदीमार्गविशेपे । ३ अनिरुद्ध चपलं नरं पिरुदतां धारयति स्म । ४ अनहा इह सिद्धास्तेषां चिहं कानं विना। ५ यथाभावि-अनागतं वस्तु भवे-संसा, तथैव भावना धातुमनसि पुर. स्फुरेन् ।

·-द्वितीयः सर्गः। अलं विरक्तोऽपि न राज्यभराद् यदासितुं संसदि यत्नवानपि । नियोगिनोऽपोस्य स योगिनोङ्गिनो विनोदहेतून विदधे संदःसदः ॥९॥ ततः समुत्थाय वने तपखिना यशखिनाऽनेन समं समासितुम् । क्षणं तदारामविहारकैतवा- दभाजि राजापि तदीयमण्डलम् ॥१५॥ तदन्तरे दन्तुरिते नभोज्न्तरे शरैश्चलद्भिः करवालचालनैः । निदेशलाभाय नरेशपेशलं निषेवितुं देशमियेष नैषधः ॥९॥ अथ श्रिया भसितमत्स्यलाञ्छनः क्वचित् परोपद्वतमण्डलश्रुतेः। स यानहेतुं पटहं स्फुटं दृशा- प्यवीवदद् योषविवोधनोन्मनाः ॥१७॥ १ मुक्त्वा । २ सदसि सीदन्तीति सदासदः तान् । ३राशन्दः तत्र तृतीया।

·शान्तिनाथचरित्र- खतन्त्रमामन्त्रणयाऽप्यमीमिलत् समं वयस्यैः स्वरहस्यवेदिभिः । चलाचलं भूपबलं क्रुधा ज्वलद् महोज्ज्वलं स्वामिविधेर्विवित्सया ॥९॥ क्षितीशिता सैन्यपतेगिरा गुरुः स्वतेजसे वाऽगरुवद् रिपून दहन् । पुरोपकण्ठं सवनं किलेक्षिता न्यवेशयद् वस्त्रकुटी पटीयसीः ॥१९॥ स्वयं समारोढमना निगूढधी- स्तुरङ्गमं निस्सममष्टमङ्गलम् । रयादुपानेतुमहेतुयोगतो दिदेश यानाय निदेशकारिणः ॥१३॥ अमी ततस्तस्य विभूपितं सितं यशोभिरीशस्य दिशोऽभितः स्थितैः । अतुच्छपुच्छे तदुर खुरे पुनः सुपर्णकीयैव च मूर्तया श्रितम् ॥१॥ उपाददुस्तस्य तुरङ्गपुङ्गवं ·द्वितीयः सर्गः। जवेऽपि मानेऽपि च पौरुषाधिकम् । .. धरां समुत्सृज्य नभो यियासया : निजक्रमैराक्रममाणमुच्चकैः ॥१०२॥ हयं सपक्षरुभयांशसंगतै- नरेशवस्त्राञ्चलरूपशालिभिः। द्विधा विपक्षं किल जेतुमुद्यतं परेऽपि मत्वाऽवसरं परं पुरः॥१०३॥ उदीतपक्षरिख सादिनि स्थिते तदंशुकस्योभयपार्श्वतोञ्चलैः। उपाहरन्नश्वमजनचञ्चलै- मी विहङ्गैः सह यातुमुत्सुकम् ॥१०४॥ दिशां जयायोद्धरसाधने मयि नवं धनं साधु न बन्धनं पुनः। इतीव रोषादतिशायिपौरुपात् खुराश्चलैः क्षोभितमन्दुरोदरम् ॥१०५॥ अथान्तरेणाऽवटुगामिनाऽध्वना- १वीनां पक्षं वैरिणं वा गमनस्पर्धया, यद्वा विपर्याय बनुकान्या। २ अञ्चले. प्रान्तः।३ अमी-वेवकार।

·शान्तिनाथचरित्रं- ऽऽशयेन हेपारवमाप्तुमुद्यतम् । अहंकृतिः शुद्धमतेन संगता हिताय लोकैरिति मौनमागतम् ॥१०॥ यथा मुख पृष्ठपदे तथा स्थिति- निशीथिनीनाथमहासहोदरैः । करेरितीवाश्रितमुज्ज्वलैरलं निगालभागेग्युरसा समैः समः ॥१०७॥ महोदयं स्वामिनि कामितं जया- दुपादिशद्भिः परितस्तथोर्ध्वगैः। निगालगाद् देवमणेरिवोत्थितः खगैर्मयूखैरिव सेवितं पुनः ॥१०॥ प्रभावभारभविता स भूमिभुक् समारुहन मा सविता सहस्ररुक् । सदावदातैरिति म राजिभि- विराजितं केशरकेशरश्मिभिः ॥१०॥ अजस्रभूमीतटकुट्टनोगत रजोबजेईरत एव गत्वरैः।

·९ द्वितीयः सर्गः। विरोधभावाद् मलिनस्तनुत्विषा विषादयोगादिव नाश्रितंकचित् ॥११०॥ भुवः स्वमातुविरहासहैः पुन- रुपास्यमानं चरणेषु रेणुभिः । पतद्भिरेतत्सहनं चिकीर्षुभिः पदप्रणामे हि सतां प्रसन्नता ॥११॥ सुवर्णपर्याणमणीमयोण्डजे- विचित्ररूपैः परितोऽनुवेष्टितम् । स्यप्रकर्षाध्ययनार्थमागते- स्तदीयतााभिधयोधिभूधिया ॥११२॥ सपक्षभावात् प्रससे सरेखतां दिदृक्षुभिर्मङ्घ रजःकणच्छलाद । पदप्रसक्तैः सततं समन्वितं जनस्य चतोभिरिवाणिमाङ्कितैः ॥११३॥ चलाचलप्रोथतया महीभुजे निबोधयन्तं च सुगन्धिबोधने । १ कृत्रिमपक्षिचित्ररूपः। २ अधिभू-स्वामी तार्यः तयु- या।

·शान्तिनापचरित्र- चतुष्पदेभ्यः प्रणयेऽपि चाधिक स्वमश्ववर्गे पुरुषे सुखावहम् ॥११॥ रवेरवेक्ष्याश्वगणे गतेभिंदः खवेगदानिव वक्तुमुधतम् । तदीयशिक्षाविषये वियत्कृत- क्रम सिसृहुं त्वदसीयमान्यतः ॥१९॥ क्क सूरसूतानुजधीः क मे प्रभा दुनाथजस्येत्यभिधातुमुत्सुकम् । अलं गिरा वेद किलाऽयमाशय महाशयश्चेति विमृश्य मोनिनम् ॥१९॥ विजेतुमुच्चैःश्रवसं हयं हरे- भयादिवोचै(वमुल्लसत्पदम् । १प्रणये कोहे, च-पुनः सुगन्धिशाने स्वम्-श्रात्मानम् अधिक राशे शापयन्तम् । २प्रत्यहं भिन्नभिन्न गतिमेदान्।३अमीषा रबि- हयानाम् इदम्-श्रदसीयं मान्ध-मूर्खत्वं गतिमन्दतां वा। गरुडः । ५ 'अश्वाः सूर्यादुत्पन्नाः' इति कविसमयः । ६ उच्चैः- थषसं विजेतुमिय उल्लसत्पदम् उचलेसन्तौ पदो क्रमौ यस्य तम् । हरेन्द्रस्य मम सगोत्रिणः हयस्य गतौ मनः मा व्यरा. क्षीदिति हेनोमर्मानमास्थितम् । मौनमिह संवरं निवर्तनं शनैश्च- रत्वमाधिनम् इति भयाद् ध्रुवम् ।

·३ द्वितीयः सर्गः। न वैमनस्यं घटते सगोत्रिणः स्वयं हयस्येति च मौनमास्थितम् ॥११७॥ महारथस्याध्वनि चक्रवर्तिनः परंः प्रयाणश्रवणाददुद्रुवत् । अगस्त तत्राशरणः शरण्यता- मैरण्ययोगस्य निशां विशां दिशा ॥११॥ हयं तमारुह्य जयं पुरस्थितं स मन्यमानः प्लेवमानमानसः । परानपेक्षोहहनाद् यशः सितं प्रमोदकामोदैघियाविशद् वनम् ॥११९।। चमूचराणामतिचारुखेलनैः परस्परप्रेरणवादिसादिनाम् । रदावदातांशुमिषादनीशां बभौ विभुस्तत् पिबतां यशोऽन्तरे ॥१२०॥ १शत्रुः। २ अरण्यवासस्य तथा निशांरात्रीणां शरएयतां युयुधे विनराणां दिशा-मार्गेण । ३ प्लवमान-विस्तीर्यमाणं मानसंनो यस्य सः। ४ श्रामोदो-हर्षः परिमलो वा । ५ अमीशांविषां यशः पियां सादिनामन्तरे विभुमी।

·७४ शान्तिनाथचरित्र- ददर्श तं सादिगणं समीरण- विधाकृतस्पर्धनवर्धनं प्रभुः। प्रसृत्वरैर्वाजिबलैश्च सत्वरैः ईसन्तमन्तर्बलमवतां रखेः ॥१२१॥ सितत्विषश्चञ्चलतामुपेयुष- स्तुरङ्गरङ्गन्निवहस्य चास्यतः। श्रमात् पतकेनमिषादरेयशो- निपातनं मर्दनहेतु सोऽस्मरत् ।।१२२॥ विधूनतो वैरियशोऽधुनाऽधुनाद् मिषेण पुच्छस्य च केसरस्य च । तदा तदाश्वस्य पदात् पदान्तर- स्पृशः समाश्वस्य जनानयं श्रमात् ॥१२३॥ प्रभोर्यशोऽपि प्रससार सर्वतः क्षमातलं वाऽऽप्य नभस्तलं पुनः। १ आश्वस्य पुन्छस्य च-पुनः केसरस्य विधूनतः कम्पित. स्य मिपेण घेरियशोऽधुनात-चकम्पे, अन्तर्णिगर्थः। किं कृत्या, पदारस्थानात् पदान्तरस्थान् जनान् समावस्या भयंचमी। २माप्यम्प्राप्य। 7 ·७५ द्वितीयः सर्गः। स्फुटं चलच्चामरयुग्मचिह्नन- 'बभूव रूपं तंदखण्डपिण्डितम् ॥१२४॥ विनोदसिद्धये स नुनोद सोदरं गरुत्मतः खं पुरतोऽश्वमाशुगम् । सितातपत्रोद्भवदंशुमण्डलै- रनिढुवानं निजवाजिराजताम् ॥१२५॥ मपि हिजिह्वाम्यवहारपौरुषे रुषेव धिक्कारकरे गरुत्मति । हयेऽधिरूढश्च वसुन्धराघवः पराजयायैव स-दा-नवद्विषः ॥१२६॥ स्फुटीकृता श्रीरमुनेन्द्रधन्वनो मुखानुषक्तायतवल्गुवलगया । हयेन तत् किं न स चक्रभृजिनः सहस्रनेत्राकृतिमान् भवेदहो ! ॥१२७॥ १ "स्वरूपमादेशि तदीयमेव किम् । इति वा । २ तस्य यशसः संपूर्णपिण्डितम्, प्रतिस्थानमखण्डतायोगात् । ३ रुपा इव-क्रोधेनेव। ४ सदा सर्वदा अनवा जीर्णाः, नवा घा, स चक्री; दानवद्विपाकृष्णस्य पराजयाय-भाय ।

·७६ शान्तिमायचरित्र- जिनो मनोभूविषयं स्वरूपतो यमश्वमारुह्य जिगाय विस्मयात् । उपेयिवांसं प्रतिमल्लता रय- स्मये जयाचं मनसः स्मरेन का ? ॥१२॥ विभुर्दधौ कांचन काञ्चनत्विषं स्वकीयतन्वाऽद्भुततेजसा पुनः । तदा प्रभां वाहनमस्य तां रय. स्मये जितस्य प्रसभं गरुत्मतः ॥१२९॥ गच्छाधीश्वरहीरहीराविजया- नायें निकाय धियां मृत्यः श्रीविजयप्रभाख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाख्ये गणे। शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजय- १ लिनेन मनोभूत्रिषयो जिनः. तर्हि मनसः जयात् तं हयं को न स्मरेत् मनमिभवतीति मनोभू ईयशो विपयः गोचरस्त जिगाय घशीच यावान् मनोगोचरस्तं सर्व जिगायेत्यर्थः । २ नेपघीयस्य प्रथमसर्गस्य ६३ श्लोकः ।

·59 द्वितीयः सर्गः। स्याशास्यमानाप्रणी- श्के वाचकनाममेघविजयः शस्यां समस्यामिमाम् ॥१३०॥ इति श्रीनैषधीयमहाकाव्यसमस्यायो महोपाध्यायश्रीमेघविजयगणि- पूरिताया द्वितीयः सर्गः संपूर्णः ॥ श्रीः ।। माशस्यन्त त्यांशस्यमाना शिष्याः।

·॥ अथ तृतीयः सर्गः। स सिन्धुजं शीतमहासहोदरं जयन् यशोमिर्विजयौजसां भरैः । पुरम्भयाणं प्रति हस्तिनापुरं चकार कारुण्यधियाऽरुणीभवन् ॥१॥ नृपाधिरोहे परितो मनोहरं हरन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम् । सकण्टकैस्तैः सुभटैः स्फुटीभव- द्धनाघनच्छायममंस्त हस्तिनम् ॥२॥ रिपूरगाणां विषये विषच्छिदे हरन्तमुच्चैःश्रवसः श्रियं हयम् । स-वैनते-यं तनुमन्तमन्तरा १सिन्धुज समुद्रजम्-पेरावणं शीतमहस-चन्द्रस्य मातरं यशोमिर्जयन् । विजयतेजसा अहःसहोदरं सूर्यम् । कथभू०पुर:- प्रयाणं शीतं शान्ततया शनैः शनैरिति । २ "नृपाधिरोहात् सुम- नोमनोहरं" इति था। ३ सा चक्री निश्चितं नते-जनीभूते हयम-प्रश्वं प्रसादेन प्रतिपादयन् ददद् ययौ-चचाल । कि० इयं तनुमन्तं भूतं अर्य-शुमभाग्यम् । 'प्रसादात् ' इति "गम्य- यप:-(सि०६० २।२७४) इति पञ्चमी, प्रसाद प्रपत्र ।

·e तृतीयः सर्गः। नृपे प्रसादात् प्रतिपादयन् ययौ ॥ जयेन दीसः स निजाङ्गजन्मना पुनर्जयन्त्या सुरसेनयान्वितः। जिताखिलक्ष्माभृदनल्पलोचन- श्रिया तदैन्द्रया रुरुचे विरोचनः ॥३॥ सहस्रदेवैः कृतसेवयेव यो- ऽश्वरत्नमासीद् बहुरत्नभूषणैः । पटूकृतारात्रिकमुच्चशासन- स्तमारोह क्षितिपाकशासनः ॥४॥ निजा मयूखा इव तीक्ष्णदीधिति सरित्सवाहा इव पाथसां निधिम् । विरेजिरे राजसमाजराजयो जयोर्जितात् ते सृतसंगता गताः ॥५॥ निरीक्ष्य केचिच्चतुराः पुराधिपाः स्फुटारविन्दाङ्कितपाणिपङ्कजम् । स्वतोपि विश्वंभरमेव मानसे स्मृतिं दधानाचरणौ प्रपेदिरे ॥६॥ १तं-भगवन्तं गता प्राप्ताः धृतमित्तभावाः ।

·शान्तिनायचरित्र- पथे चलन्तं यदि वा स्थितं रथे तथेति तस्यैव मनोरथेरिताः। तमश्ववारा जवनाश्वयायिनं वने जने वा प्रधने निषेविरे ॥७॥ स्थिते प्रभौ स्थैर्यधियश्चलाशये नृपेऽचलायाः प्रभवश्चलाचलाः । परं शयानेऽप्यशयालवोऽद्भुतात् प्रकाशरूपा मनुजेशमन्वयुः ॥८॥ चलन्नलंकृत्य महारयं यं स शक्रवचक्रधरो धराघरान् । प्रकम्पयशेषविशेषभीतये तयेह जज्ञे गजवाजिसेनया ॥९॥ करेण रेणोः स्वशिरस्यहो धृतात् खवाहवाहोचितवेशपेशलः । जगाद सादी गजपालवालक करोत्ययं तत्समलं परालकम् ॥१०॥ १भयंतच करी रेणोः स्वशिरसि धृतात् परालकममन्य- बेणिं समलं कुरते मलयुकं तनुत इति चित्रम।

·तृतीयः सर्गः । ८१ कदाप्ययं पट्टगजे रजन् कचित् खवाहवाहोचितवेशपेशलः । सुखासने वा नरवाहने स्थितो द्रुतं ययौ चित्तनिलीनकौशलः ।। (पाठान्तरम्) मृगाक्षिलः समवेक्ष्ययं चलन वलादतुच्छोच्छलदघरेणुभिः । प्रमोदनिस्पन्दतराक्षिपक्ष्माभि- निरुद्धमानेक्षणमप्यतिक्षणात् ॥११॥ स वन्धमानोऽप्यनवद्यधीपैः कृपाणपाणिः कृपणैर्निजौजसा । पदं दधानो न मदं मनागयं व्यलोकि लोकनगरालयन ले ॥१२॥ क्षणादथैष क्षणदापतिप्रभः प्रभानुसंधानकरः स्वमण्डलैः । १ उत्सवात् । २ यैः पौरैर्न पूर्व ल =इन्द्रः व्यलोकि नै अयं लः इन्द्रः व्यलोकि 'अयमेवास्ति इन्द्रः नास्मात् पर: कोऽपीन्द्रः इत्याशयः । ६ ·शान्तिनाथचरित्रे- .. अनीत्यधर्मादिषु हानिकृद् ययौ नरैः परं गीतयशाः सकिनरैः ॥१३॥ इतस्ततो दिड्नगरप्रभञ्जनात् प्रभञ्जनाध्येयजवेन वाजिना । जनान् विमुच्यैव गतं कचिनिशि द्विषा विषादेन विषाऽदनेच्छया ॥१॥ महीभृताऽतिथ्यकृता प्रवेशितः कृतार्थतामात्मनि जानता कचित् । सहैव ताभिर्जनदृष्टिवृष्टिभिः पुरं पुनाति स्म स चक्रभृजिनः ॥१५॥ स तत्र चित्रेण दिनानि कानिचिद् व्यतीत्य नीत्याऽनुदिनं नवोत्सवैः। सपौरलाजोपरिवर्पहर्पितं वहिः पुरोऽभूत् पुरुहूतपौरुषः ॥१६॥ ततः प्रतीच्छ-प्रहरतिभापिणी द्विधा विभक्तव पुरस्सरा चमूः । १ किंनरसहितर्नरः। २ द्विपाचरिया कचिद् गतम्।

·तृतीयः सर्गः। नृपस्य तस्योभयपक्षविस्तृता जगजिघृक्षोरिव दोर्द्वयी बभौ ॥१७॥ बले नृपस्यानुगताग्रगामुके परस्परोल्लासितशल्यपल्लवे । पयोधिवेले इव दुधरे नद- त्रिरेखचक्राश्वगजे विरेजतुः ॥१८॥ प्रभोरलं दर्शयितुं निजं बलं बलोत्कटास्तत्र भटा नटा इव । मृषा मृधं सादिबले कुतूहलाद् निबध्य वध्यस्य रिपोभियेऽभवत् ॥१९॥ जलस्य दुर्गे घनलस्य संभवे खलस्य कालाय युधे वले चले। निवेश्य तदारिपदार्थमानने नलस्य नासीरगते वितेरतुः ॥२०॥ १ नलस्य-स्थानविशेषस्य अानने मुसे जलस्य दुर्गे सति तस्य जलदुर्गस्य घारकं निषेधक पदार्थ नौप्रमुखं निवेश्य घले देवितेरतुः अनलस्य संभवे पहिसंसर्ग तस्य यहारक पदार्थ जलवाहादिकं निवेश्य चले हे वितरतुः-तरणं चक्रतुः।

·८४ शान्तिनाथचरित्रे- प्रयातुमस्माकमियं कियत्पदं भवेत् त्रिलोकीति यशोऽस्य पिण्डितम् । मृगातारागणतारकैतवाद् नभस्यसंख्येयमपीह संख्यजम् ॥२१॥ पवित्रिता श्वेतपयोजमूर्तिभि- धरा तदम्भोधिरपि स्थलायताम् । अखण्डडिण्डीरभरच्छलाद् यशः समूढमित्यूढधियेव भूभुजः ॥२२॥ किमर्कजायाः समलं जलं भवेद् हिमाद्रिरूपेऽस्य यशोभरे स्थिरे । इतीव वाहनिजवेगदर्पितै- स्तदङ्गजैर्गाङ्गपदात् तदाश्रितम् ॥२३॥ यशःस्वरूपैस्तुरगैर्दिशां गणे प्रसृत्वरैः श्वेततरैः पुरःखुरैः। स्वगातृसंस्थानधिया सुदुर्धरैः १ असंख्येयम-प्रगण्यम्। संख्यजम्-युद्धजं यशः। २ समूह-समुदभावेन स्थितम् । ३ पाद-हिमाद्रिजातक्षुद्रजल- प्रवाहः। ४ पदात्ममिपात् । तत्-यमुनाजलम् । ६ खगायक- नरनियासधिया।

·तृतीयः सर्गः। पयोधिरोधक्षममुद्धतं रजः ॥२४॥ हर्यदनामि पदैककेन खं त्रिभिर्धरेत्येव चतुष्पदीफलम् । बभूव पूर्व द्विपदस्ततोऽधिका गतिहरीणामुचिता चतुष्पदैः ॥२५॥ यद्वा- हरेर्यदकामि पदैककेन खं त्रिभिर्धरेत्येवमभूत् त्रिविक्रमः। ततो हरीणामपि रोदसक्रिमा- चतुष्क्रमत्वं चतुरब्धिलङ्घनात् ।। दिशां न सोशोऽस्तु न यत्र संगतिः पदेश्चतुर्मिः क्रमणेऽपि तस्य नः । पराङ्मुखीभूय दिशोऽपरां दिश- मिति वजन्तो भिससञ्जिरे हयाः ॥२६॥ दिवाकराश्वीयजिगीषयोद्गत- १ चिम्पोईिचरणभाजोऽपि बटुशक्तिकवायतुर्भुजत्ववत् चतुष्पदीफलं जातम् । नत्समयेऽपि दर्शदिनाचनुप्पट करणम् । २ तस्य दिशोऽस्य क्रमणे दिशोऽवकाशाभायात् परावृत्ता।

·६ शान्तिनाथचरित्र- हेयैश्चतुर्दिग्विजयैर्नृपाश्रयैः। नपा हरीणामिति ननिताननैः प्रपद्यते वारुणदिग्रवेईयैः ॥२७॥ गतं त्रपापात्रतया दिगन्तरे महोदयं नः समवेक्ष्य पाक्षिक। दिनेश्वराश्वैरिति चक्रिससिभि- न्यवर्ति तैरर्धनभःकृतक्रमैः ॥२८॥ चमूचरास्तस्य नृपस्य सादिनो विनोदिनोऽप्यस्य दिनोदये जयम् । विधाय सर्वत्र विचित्रवादिनो निवेदयामासुरथो रथोद्धताः॥२९॥ अलंकृताः केचन राजवाजिनो जिनोक्तिपु श्राडतयेव सैन्धवाः । शनेश्चरन्तश्च-रणेऽतिकौशलाद् धृतास्ययन्त्रा अपि नितिं दधुः ॥३०॥ १ नास्माकं सर्वदिग्जयः, किन्तूदयास्तदिग्वयमेव । २ नृपा- श्रयः हयः छन्वा प्रपा । ३ श्राद्धपक्षे मुसवरिखकादि, अश्वपक्षे मुनयन्त्रणम्। .

·तृतीयः सर्गः। निनसुना भूमिभुजापि भक्तये पदे पदे भूर्युपदाप्रदायिना। विहारदेशं तमवाप्य मण्डली निवेश्य चक्रीशमकार्यतानुगैः ॥३१॥ स्थितस्य तस्यां पुरतो निजाङ्जा मैतङ्गजाश्चाकरजा महाध्वजाः । उपायनान्येमिरमुष्य भूमिपा अकारयन् भूरितुरङ्गमानपि ॥३२॥ द्विषदिरेवास्थ विलचिता दिशः पुरेषु दग्धेष्वयशोनिवेशनात् प्रभञ्जनैर्देवयशोरथायितं प्रभञ्जनैरिपुरां धुरां वलात् ॥३३॥ यथेष्टदानाम्बुभिरम्बुधिः सरो यशोभिरेवाब्धिरकारि गोप्पदम् । व्यधायि पूर्णा वसतिभुवस्तले १भूर्युपदा स्वर्णढीकनम् । २ मण्डल्याम् । ३ अङ्गजाम्पुत्रि- काः। ४ मतगजा इमाः महायजाः। पभिर्वस्तुभिः उपायनानि भूमिपा प्रकारयन् ।

·EC शान्तिनाथचरित्रे- रिपुस्थले वाऽप्यमुना धेमातमा ॥३४॥ सुवर्णधारामवलोक्य मार्गणे कृपाणधारां समरे समार्गणे । इतीव धारामवधीर्य मण्डली कृता घनश्चापधरैस्तनूहिया ॥३५॥ भुजंगमैर्वक्रगतौ नृपाद् भिया धृतं तलं शून्यपदं विलासिभिः । विहंगमैः सा सकला ततश्चल. क्रियाश्रियाऽमण्डि तुरङ्गमैः स्थली ॥३६॥ अचीकरच्चारुहयेन या भ्रमीः श्रमी मनाग् नेति चमूचरः परम् । न्यवेदि यत् ताभिरलामि तेरिणा नरेश ! देशभ्रमिरेव नाश्रयः॥३७॥ १ अमातम्गदर्शरात्रिः, अमाता-अगणिता मा लक्ष्मीर्वा । २ धनुर्धराणां मण्डलं स्थानविशेषः। ३ चाप-धनुः, पक्षे अपां ममूहः-आपम् । ४ यिलेपुपासते विलासिनस्तः, पने विभिः पतिमिर्लसन्त इति । ५ चमूचरः भ्रमीर्यन अचीकरत, परं तामिनंमोभिः इति न्यवेदयत्। इतीति शिम्, नरेश । तव अरिया भ्रमिरव अलामि।

·तृतीयः सर्गः। ८९ . अयं समारुह्य हयं प्रभामयं निजातपत्रस्य तलस्थलेऽनलः । दिदेश नीराजनकर्मणे जना महौजसाऽऽविष्करणाय तेजसः ॥३०॥ प्रभोः प्रभावद्धिविधौ समादधौ सहायता या मरुतां पतिर्भुवि । भैरुत् किमद्यापि न ताः सुशिक्षते सनाऽप्यनालस्यधियाऽनले सुहृत् ॥३९॥ प्रभूतदूतैरपि यः कृताहवो- ऽप्यनाश्रवोऽभूत् पुरुहृतविक्रमः । तदत्ययः प्रत्ययतः कृतोऽमुना वितत्य वात्यामयचक्रचंक्रमान् ॥४०॥ विवेश गत्वा स विलासकाननं १ अनलः महौजम्मा । अग्रेवतेजसा प्रकटीकरणाय नीराज- नकर्म कार्यत इति। २सहायता मित्रभाया याश्चकार इन्द्रः भुवि-पृधिधाम् । ३ मरुत्यायु गाधीशप्रसन्न श्रनले बही सुहृद् भूत्वा प्रभाद्धि समाधत यायुरमलमित्रं मूत्वाऽरिपुर- दाहादिना साहाय्यं सुशिक्षते । ४ कृतामन्त्रएः। ५ प्राश्रया बचने स्थितः, अनाश्रवान आपाहत् । ६ मंमुलगमनाम् ।

·O शान्तिनाथचरित्र- विहारयुक्तं मुनिराजिराजितम् । तदन्तिके पातककर्मणोऽन्तिके न के चिदानन्दविदस्तदानके ? ॥११॥ स सात्त्विकस्तात्त्विकवर्गसंगत- स्ततः क्षणात क्षोणिपतिकृतीच्छया । चकार चर्चा श्रमणाश्रमेऽश्रमः स्वसंपदो वैश्रमणः खसंपदाम् ॥४२॥ ततः समुत्थाय महाशयः शयं निवेशयन् वज्रभृदर्पिते शये । प्रवालरागच्छुरितं सुषुप्सया ययौ वनं यौवनभृत् कृतावनम् ॥४३॥ वयोनिनादैर्जयवादमादधत प्रवालवालव्यजनैः समीरयत् । निशम्य सम्यग् वनमेप पिप्रिये हरिर्धनच्छायमिवार्णसां निधिम् ॥१४॥ १ तेषां पटहे। २"चर्चा स्याधर्ममुद्रायां चिन्तास्थासक योरपि" इत्यनेकार्थः, फयं मया एषा संपलब्धा, किं दत्त्वा, किं तपस्ततम् ?' इत्यादिका । ३ख-धनम् ।

·तृतीयः सर्गः। चनान्तपर्यन्तमुपेत्य सस्पृह समेत्य तच्छासनमन्यभूधनैः। पटालयाः शिश्रियिरे घटालयान पुरो दधानबहुगन्धसिन्धुरान् ॥१५॥ परेऽप्यथासन्नचराश्चराचराः क्रमेण तस्मिन्नवतीर्णहक्पथे । विशश्रमुस्तच्छिबिरे विलम्विनि भरावतारारवदुष्ट्रमालिनि ॥४६॥ मतङ्गजं वारिनिवारणं द्विधा - व्रजन्तमन्तःशिविरं दिदृक्षताम् । न्यवर्ति दृष्टिप्रकरैः पुगेकसा. मसान्द्रभावाध्वयुपामुपेयुपाम् ॥४७॥ प्रविश्य तत्तनगरे ससाधने- र्धनैरुपादाय यथेष्टवास्तवम् । स्फुट दिदीपे कटकं भटैर्जन- १प्राप्य । २ आशाम् । ३भरस्य अवतारणे पारवन्नी ये उदोस्तैः शोभिते। ४ वारिनिवारण सेतुं प्रनि प्रजन्तम्, पझे अरिनिवारणम्। पलायनात् ।

·शान्तिनाथचरित्रे-
रनुवजहन्धुसमाजबन्धुमिः ॥४॥
दतः प्रसुने च फले च मञ्जुले
निवेश्य देश्ये वनपालपुङ्गवे।
नृनाथसभ्येभ्यपटाश्रयान्तरं
विनीयमानेत्र चरैर्मुदोऽभवन् ।॥४९॥
कृतप्रसादो धनमालिनाऽवदत्
स सन्मुखस्थागुलिना जनाधिपः ।
निवेदित पुष्पफलादिवस्तुनि
सुनिश्चल तिष्ठ सुतुष्टचेतसा ॥५०॥
विदेशजैः पुष्पफलादि सादरं
मनःप्रसादाय विदायलिप्सया ।
निवद्यमानं वनपालपाणिना
प्रपद्य भूपेर्मुमुदे पदे पदे ॥५॥
विवेकिलोकैः कृतकलिकभि-
विलोक्य लोकंपृणतागुणे स्तुते ।
: महाजनश्वारुसभाजनाश्रितो
व्यलोकयत् काननकामनीयकम् ॥५२॥

·तृतीयः सर्गः । ९३ फलानि पुष्पाणि च पल्लवे करे समं समादाय जने परस्परम् । प्रसर्पति प्रीतिमना महामना अमन्यतास्मिन् समये खधन्यताम् ॥५३॥ नं याऽजनिष्टाऽप्यनयाऽजनिष्टया वयोतिपाताद्तवातवपिते । पुरा जने नीतिरयं पुरा धृता- वयोतिपातोद्गतवातवेपिते ॥५४॥ नृणां क्रियास्मिन शिबिरे पुरीप्रिया क्रयादिकाऽभूदधिकाप्यनेकशः। स्थितैः समादाय महर्षिवार्धका- नुगैजनैर्वस्तु विसिज्मिये ततः ॥५५॥ यदत्र तन्त्रे विषयान्तरागते स्वसजने तथ्यमकार्परुत्तमाः। १ आत्मनो धन्यताम् । २ अनया पुरा इयं नीतिघृता । कया, अजनिष्टया परमेश्वरकृतसंतोपेण यानीतिः पुरा नाज- निष्ट-त जजे । फस्मिन, पयोति० वृद्ध तथा पयाम्यवस्था तस्या अतिपात:सतिशयस्तेन उतं नएं यातवेपितं यस्मान् तस्मिन् यूनि, यद्वा, अमलेपात् अवयोतिपादोदतवातवेपिते ।

·शान्तिनाथचरित्र- फलैः प्रसूनैर्बहुमानमादराद् वने तदातिथ्यमाशिक्षि शाखिभिः ॥५६॥ विनिद्रपत्रालिगतालिकैतवाद् ब्रजैरुतापीयत सोमजं नृणाम् । तदप्यभूदुन्मदसंपदेऽपदे- ऽप्यहो महाविभ्रमकारणं धियाम् ॥५॥ चतुर्दिगन्तेषु जयात् ससाधनं मृगाङ्कचूडामणिवर्जनार्जितम् । धनं विरजे शिबिरे चयीकृतं सुराचलस्पर्धनयाऽनयाश्रितम् ॥५॥ प्रभोर्भयाद वैरिकदम्बकं बक धिया गुरुकृत्य विलक्षमानने । दधानमाशासु चरिष्णु दुर्यशः १ विकस्वरपत्रश्रेणिपूर्णा या अलिम्-मुरा तस्याः कपटात् "अलि: मुरामधुलिहोः इत्यनेकार्थः, चन्द्रहासमद्यभ्रमात् सोमज-दुग्धं पीतम् । २ सोमाजातं विशेपेण भ्रमकारणं स्यात् "शीतकरश्चरस्तपस्वी च" इति ज्योतिर्विदः। मृगः अङ्के यस्य मृगाः पञ्चमचक्री जिनातंचूडामणौ वरयतीति क्विापि मृगाङ्क- चूडामणिवर से चासो जिना सेनान्यादिस्तेन अर्जितम् ।

·वृतीयः सर्गः। पयोधिरोधः खलु संनिधौ दधौ ॥५९॥ वने चरन सानुवरः पयोरुहां परागभागैरिव पूजितोऽम्बरे । जिनेश्वरः पञ्चमचक्रिपञ्चमः स कौतुकी तत्र ददर्श केतकम् ॥६॥ वियोगभाजां हृदि कण्टकैः कटुः पटुः स्मरायोधनसाधने भटः। त्वदीयपत्त्रं मदनेन दिग्जये निधीयते तार्किकवादिनाऽऽदितः ॥६१॥ अलं दलं त्वं युगपजगजये निधीयसे कर्णिशरः स्मरेण यत् । ततः कृतं तत् करपत्रदारुणं वियोगिनां हृद्दलनात् सनान्वितम् ॥२॥ यदा हनिष्यत्यमुना स्मरश्चरन् प्रपद्य वैरं किमिति स्मरन् हरः। ततो दुराकर्षतया तदन्तकृद् १ "पञ्चमी रुचिरे पक्षे" इत्यनेकार्थः । यथा तार्किकया. दी आदितः पत्रं निदधाति । ३ 'दलम्' इति तव नाम अन्वितं- यथार्थमित्यर्थः। ४ तरस स्मरस अन्तकृत् ।

·. शान्तिनाथचरित्रे- न्यवारयत् केतक ! चेतसा त्वकाम् ॥६॥ दधासि पत्रं करपत्रकेतवात् समार्दवत्वेऽपि जनार्दनोचितम् । कृतालिपानं तत एव सेवनाद् विगीयसे मन्मथदेहदाहिना ॥६४॥ त्वदग्रसुच्या सचिवेन कामिनो- मनोयुगं योजयते मनोभवः । भवेत्तदाश्लेषविशेषणे नयाद न शीतभीतिर्नववाससीव सा ॥६५॥ त्वयि प्रपन्ने तरुणस्य योषितां मनोभवः सीव्यति दुर्यशःपटौ । प्रसह्य संकेतपदेपि केतनं त्वमेव तत्केतकवानिकेतनम् ॥६६॥ करेऽधिकुर्यात् तव पत्त्रमेव यो धृतिः सपत्रा-कृतिमेति तस्य यत् । १ धृतिः धय दुःखम् पति-कम्पते चलतीति यावत् । यहा धृतिः धैर्य सपत्रा-सपक्षालवाहना कृति प्रयतम् उद्यमं प्रा. मोति चलनायोधतं भवतीत्यर्थः। वियोगकारिसंपन्धे विशिष्ट योगवतां सोऽपि, अपरस्य मोहोळ, अपगतः रमाया: नन्याः जदो-विमर्शः, यडा, परे-परमात्मनि मोहं कृतति था। .

·वतीयः सर्गः । स्फुटं च पत्रैः करपत्रमूर्तिभि- वियोगियोगे-परमोहकृत् त्वकम् ॥७॥ फलं न सुखादु दलं सधूलिक तवास्ति वोपल्लव एव चादरः। विना फलं केतक ! केन पशुवद् वियोगिहृद्दारुणि दारुणायसे ? ॥६८॥ धनुर्मधुस्विन्नकरोऽपि भीमजा- प्रियं परागैरनुरागमुन्नयन् । मनो हिनस्त्येव हि नस्तिरोभवन मनोभवः स्वाश्रयभित् कृशानुवत् ।।६९॥ मुनेर्मनोऽवामनकामनाशने परं परागैस्तव धूलिहस्तयन् । स्मरः स्मरन् विश्वजयं शरैर्व्यधाद् व्यथान्वितं धिग् मुनिघातपातकम् ॥७०॥ रतिप्रसक्तं तदसक्तमाशये- ऽप्यसंशयं नः सकलं वलं वलात् । १आपल्लय पादरः। २अवामनः-सजः।

·शान्तिनाथचरित्र- प्रसूनधन्वा शरसात करोति मी विमुच्य रुच्योपशमस्य चेतसि ॥७१॥ उदीर्य वीर्यादतिविप्रियं वशे निधित्सता शान्तरसाख्यमानसम् । प्रपद्य वेलां सैमितेहतारते- रिति क्रुधाऽक्रुश्यत तेन कैतकम् ॥७२॥ विदर्भसुभ्रूस्तनतुगताप्तये तपस्यतोऽद्रीन नृपतिर्व्यतिब्रजम् । ततः प्रयाणात् तदुपत्यकाश्रये जहार तुगत्वमदं पटालयैः ॥७३॥ प्रतिस्थलं तत्र गजान् समुन्मिल- इटानिवापश्यदलं तपस्यतः । स्वकुम्भयोस्तत्कुचशोभयाऽभयं तथैव धिसून शिरसा नमस्यतः ॥७॥ विभुवनातिक्रमणे स चक्रभृत् कचिद् घटान् वैक्षत संतपस्यतः । १'मा' इति मा विमुच्यन्त्यक्त्वा चेतस्युपशमस्य रुच्या। २समिति युद्धम् , पक्षे यतिसमितिः । ३वाशब्द श्वार्थे । .

·तृतीयः सर्गः। फलानि धूमस्य धयानधोमुखान् कुचोपमाप्त्यै पथि दाडिमागमे ॥७॥ कपालिनः क्वापि कपालिपालिता- सनस्थितानेक्ष्य तदाकृतेस्तुलाम् । अदीधरद् वीरतया फलान्विते स दाडिमे दोहदधूपिनि द्रुमे ॥७६॥ वियोगिनीमक्षत दाडिमीमसौ तपस्तपन्तीं बहुलातपे तेपे । समुगिरन्तीं करुणाऽरुणास्रवं पदे तदासेविभिरीहितं रसम् ।।७७॥ वनेचरी कामपि तद्भटधृतां प्रियस्मृतेः स्पष्ट मुदीतकण्टकाम । त्रसन्मृगाक्षीमचिरादमोचय- लतामिवायं गिरिजांरजोन्विताम् ॥७॥ शिशूनपि स्वान सममोचयद् नृपं कृपाप्रपारूपमुपेत्य सत्यगी। १ कपालिना-संन्यासिविशेषान् ऐन्य दृष्ट्वा तामाकृते. स्तुला-तुल्यता दाहिनामेऽदीधरत् ।२ तपती।

·१० शान्तिनाथचरित्र- फलस्तनस्थानविदीर्णरागिह- निदर्शनात् सा सृजती तदाशिषम् ॥७९॥ अभिक्रमे भीमसुतां वियोजिता श्रियाऽथ सस्मार सुराङ्गनाजितम् । नृपश्चलन वीक्ष्य लतां फलान्तराद् विशच्छुकास्यस्मरकिंशुकाशुगाम् ॥८॥ स्मरार्धचन्द्रेषुनिभे ऋशीयसा समापतत्पान्थनृणां कदम्बके । प्रभुः पलाशे तुलनामदीदृशद् गलज्जरदस्त्रितपत्रसंकरे ॥१॥ वियुक्ततापत्रधनर्विनाशने स्फुटं पलाशेऽध्वजुषां पलाशनात् । १ "अभिक्रमो रणे यानममीतस्य रियून प्रति २ युज-समसंख्यतां मुक्त्वा प्रवृत्तिर्वियुक् ताहशी तता विस्तीर्णा आपत् तस्यास्त्रायन्ते ईदग्धनैर्विनाशने सति; पलाशे पत्तत्रयात्, वियुस्तता पक्षियोगेः, पत्राणि च, ततो इन्द्रः, तद्रूपधनः, पक्षे चियुक्तं-विरहः तस्य तापं प्रायते, यहा, विरहरूपा आपत् तांघायन्ते ईन्धनविना प्रशने- भोजन सत्यपि अध्पांमार्गले विनाम् । .

·१०१ तृतीयः सर्गः। मुखेपि मालिन्यदशा धमन्यता- ऽमुनोचिता पातकचिन्तयाऽध्वनि ॥२॥ स किंशुकः किंशुकवक्त्रतुल्यता घरेदिपस्त्रीभवनादिति स्मरन् । सवृन्तमालोकत खण्डमन्वितं विशङ्कमुद्यत्सुमनः सुवर्णरुक् ॥८॥ कचित् पुनः शाल्मलिशालमालिनि शिलोचये राजपथावरोधिनि । ददर्श भूपः सुमनोनिवन्धनं वियोगिहत्खण्डिनि कालखण्डजम् ॥८॥ नबोलतागन्धवहेन चुम्बिता जिनेशपादा युवराजताभृता। समीयुषा स्वागभुवा प्रणेमुपा गजाश्ववृन्देन समं समङ्गलम् ।।८५॥ प्रिया तदीया जननी नृपण सा करम्बिताङ्गी मकरन्दसीकरैः । १ वाल्यावस्थाया गन्धो लेशलं वहति म-यूनेस्या, नविकरण 'न'इत्सव्ययेन समासः।

·१०२ शान्तिनाथचरित्रे- समालिलिङ्गे शुचिवासरे रस प्रकाशयन्ती गिरिजेव तापमुक् ॥८६॥ लतेव तन्वी विभुविप्रयोगतः प्रतापमेवादिशती नवोदयम् । दृशा नृपेण स्मितशोभिकुड्मला भृशाऽकृशारूढरतिन्यपीयत ॥८७॥ अदम्भसंरम्भविमुक्तमानसा न सा प्रियं प्राप्य न विप्रिये प्रिया । नृपेण सर्वा प्रमदा मदालसा दरादराभ्यां दरकम्पिनी पपे ।।८८॥ विचिन्वतीः पान्थपतङ्गहिंसनै- विना शुभान्यभ्रगताः प्रकाशिकाः। निशि व्यधुः स्वालयसंमुखोत्सुक- प्रयाणयोगादपि दीपिका भटाः ।।८९॥ घटा गजानां मदसंकट कटै- रपुण्यकर्माण्यलिकज्जलच्छलात् । निदर्शयन्ती बहुधागमोदित- ·तृतीयः सर्गः । १०३ प्रभञ्जनान्ममवपुः सरस्यभूत् ॥१०॥ सहेत न वापि स हेमपुष्पकः कलङ्कपकं मधुपोज्झितस्ततः । व्यलोक्यच्चम्पककोरकावली- नृपः पंथि क्वापि सुवर्णभास्वराः ॥११॥ अहर्पतेर्दभरात् प्रसर्पति प्रभाभरे भूमिभुजां महोदये । ददर्श ताराः पतनोन्मुखाः प्रगे सं-संवगरेचलिदीपिका इव ॥९२॥ अमन्यतासौ कुसुमेपु मंभवं जिनोऽपरागः स परागमाश्रयन् । दिशां जयालोहितचन्दनेज्यया कृतां रुचिं पद्मनिवासिपाया ।।९३॥ क्वचित् सरोऽन्तर्जलकेलिकमणि अर्पतमहोदये सनि दर्पमगद् भूमिभुजा राम प्रभामरे प्रसपंति सनि; यहा, भरते. प्रभामरे भूमिभृतां पर्वतानां माहोदये प्रसर्पति मति । २संवगन कन्दर्पस्यः पने सब वस्तु संवृण्वन् ससंघर-पर्यत्यागी अरि-शत्रुः, तदा 'स' इति पद्- मध्याहार्यम् । रात्रिभागे दीपान कन्या अनश्यत् ।

·१०४ शान्तिनाथचरित्रे- परागमन्धकरणं वियोगिनाम् । तदप्यभूद् राज्ञि सुवर्णवर्णित- तत्विषां नूनमनूनवृद्धये ॥९॥ वनेचरेणापि वनेत्र पत्रिणि फलाढ्यपुष्पैस्तदधानि तज्जनः । सरेण मुक्तेषु पुरा पुरारये शरेषु लेभे विफला क्रिया यतः ॥१५॥ वने चरचारुचमूचराशुग- स्थले वभौ पुष्परजोब्रजः क्वचित् । हृदि ज्वलकाममहानलार्चिष- स्तदेङ्गभरसेव शरेषु संगतम् ॥९॥ पिकाद् वने शृण्वति भृङ्गहुकृतैः स्फुट भटानां वचनानुवादिभिः। जयारवोद्धोपणमेव चक्रिणो जनोऽनजन्यस्तदमन्यताध्वगः ॥१७॥ १ वनचरेण स्मरेण सैनिकः फलाट्यपुप्पैः अघानि, केवलेषु शरेषु मुकेपु फ्रिया विफला लेभे । फलमत्र शस्त्राग्ररूपम् अने. कार्यकोशे च प्रसिद्धम् । २ कामाग्नेर्भस्मेव। ३ अजन्येन-उत्पा- तेन रहितः।

·तृतीयः सर्गः। १०५ खसैनिकानां नृपतिः स्वमानसे दशामुदश्चत्करुणो वियोगिनाम् । निधाय चाज्ञापयदागमं पुन- निजावरोधस्य परस्परेच्छया ॥१०॥ नृपाज्ञयाऽऽमन्त्रितकामिनीजने पुरस्तथान्वागमने मनस्विनाम् । अनास्थया सूनकरप्रसारिणी स्त्रियं श्रमेणानुनिनाय कश्चन ॥१९॥ चलन् नृपादेशनिवेशपेशलः पुरः स्वसेनान्वयतो नृपो गुणैः । स्वगेहमाप्यापि वियोगिनी प्रियां ददर्श दूनः स्थलपद्मिनी नेलः ॥१०॥ रसालसालः समदृश्यताऽमुना स्वदेशजन्मा वसुधातपत्रितः। सृजन दलैस्तोरणधोरणीं चलैः फलैः पुनयुञ्छनकर्म शर्मणे ॥१०१॥ १ स्थलपमिनीव स्थलपशिनी, लुप्तोपमा २ गुणैः कन्या नर-मर्जुनः कृष्णो घायद्वा, नल इव नल इयमपि लुप्तोपमैव ।

·१०४ शान्तिनाथचरित्रे- परागमन्धकरण वियोगिनाम् । तदप्यभूद् राज्ञि सुवर्णवर्णित- तनूत्विषां नूनमनूनवृद्धये ॥९॥ वैनेचरेणापि वनेत्र पत्रिणि फलाब्यपुष्पैस्तदघानि तज्जनः । मरेण मुक्तेषु पुरा पुरारये शरेषु लेभे विफला क्रिया यतः ॥१५॥ वने चरचारुचमूचराशुग- स्थले बभौ पुष्परजोवजा क्वचित् । हृदि ज्वलकाममहानलार्चिष- स्तदेङ्गभस्मेव शरेषु संगतम् ॥१६॥ पिकाद् वने शृण्वति भृङ्गहुकृतैः स्फुट भटानां वचनानुवादिभिः । जयारवोद्धोषणमेव चक्रिणो जनोऽनजन्यस्तदमन्यताध्वगः ॥१७॥ १ घनेचरेण स्मरेण सैनिकः फलाढ्यपुष्पैः अघानि, केवलेषु शरेषु मुक्त क्रिया विफला लेभे । फलमत्र शस्त्राग्ररूपम् अने. कार्थकोशे च प्रसिद्धम् । २कामाग्नेर्भस्मेव। ३अजन्येन उत्पा- तेन रदितः।

·वृतीयः सर्गः। १०५ १ खसैनिकानां नृपतिः स्वमानसे दशामुदञ्चत्करुणो वियोगिनाम् । निधाय चाज्ञापयदागमं पुन- निजावरोधस्य परस्परेच्छया ॥१०॥ नृपाज्ञयाऽऽमन्त्रितकामिनीजने पुरस्तथान्वागमने मनस्विनाम् । अनास्थया सूनकरप्रसारिणी स्त्रियं श्रमेणानुनिनाय कश्चन ॥९९॥ चलन् नृपादेशनिवेशपेशलः पुरः स्वसेनान्वयतो नृपो गुणैः । स्वगेहमाप्यापि वियोगिनीं प्रियां ददर्श दूनः स्थलपद्मिनी नेलः ॥१०॥ रसालसाल: समदृश्यताऽमुना स्वदेशजन्मा वसुधातपत्रितः। सृजन दलैस्तोरणधोरणीं चलैः फलैः पुनर्युञ्छनकर्म शर्मणे ॥१०॥ १ स्थलपशिनीय स्थलपशिनी, लुप्तोपमा । २ गुणैः कृत्वा नराम्अर्जुनः कृष्णो षायद्वा, नल इव नल इयमपि लुप्तोपमैव ।

·शान्तिनाथचरित्रे- जगर्ज गर्जेषु मणिर्मदोत्कटः स्फुरहिरेफारवरोषहुंकृतिः। स्पृशंश्च सत्तावयवैर्भुवं जयैः दिशां गजानामिव सौगजश्रियाम् ॥१०२॥ समुच्छूिते चामतरौ समीपगे ध्वजे महेन्द्रस्य चलोचकेतनः । समीरलोलमुकुलैर्वियागिने- हितः स्वलोकाय सुखाकरोद् नृपः ॥१०॥ वियत्युदीयाय जिनशचक्रिणः सदानुयानादिव चक्रकैतवात् । अनीतिनिष्ठाय नु चक्रवान्धवो जनाय दित्सन्निव तर्जनीभियम् ॥१०४॥ दिने दिने त्वं तनुरेधि रेऽधिक मणे 1 करस्पर्शनो ममेति सः। निजातपत्राय जगत्त्रयीविभु- १ गजेपु-गजेपुमणिरवामित्यर्थः । २ दिकरिणां विजयः। ३ अगलदम्यासहितानाम् । ४ सदेशलोकेन पहुकालं वियोगिना इंहिता चाम्छितः। सूर्यः।

·तृतीयः सर्गः। १०७ नृणां विपत्राय ददौ प्रेभाभरम् ॥१०५॥ कृपाणरत्नं कृपणे कृपाधनं पुनः पुनर्मूर्छ च तापमृच्छ च । द्विषे मिपेण स्वकराकरस्य य- दितीव नित्यं समुपादिशत्पभोः ॥१०॥ धृतं पदं वाधीकरत्नयत्नतो मृपाऽकरोद् (रिकृतोपभोगदम् । इतीव पान्थं शपतः पिकान हिजान् कं यासि हित्वा वनितानितान्तमुक्॥१०७॥ यथेष्टदानेन विशिष्टशिष्टधीः स्वसेन्यजन्ये शिविरे पापदे। १ विपदस्त्रायत इति विपत्नं तस्मै । २ स्वोपरिधर- ऐन छत्राय प्रभाटानं, स्वप्रभाया आधिस्यात् । ३ रुपाणरत्नं कृपणे-दीने कृपाधनं कृपामयम्; द्विपे-रिपवे त्वं मूर्छ ताप वा ऋच्छ-प्रामुहि, इत्युपादिदेशेव । ४ किं० पद, भूरिणा-स्व. ऐन कृता ये उपभोगास्तेषां दायकम् । ५ 'हे पान्थ त्वं वनिता- नितान्तमुक् क्व यासि इति पान्यं शपतःपिकान वाद्विजान्- गमनवारफदेवशाख घार्धकिकृतं पदं स्थानं मृपाऽफरोत्। किमर्थ वारणं क्रियते, स्थानलोभादेव न यास्यतीति भावः। ६साम्राजा शिविरे प्रपायाः स्थाने पथिकान कयापिरीत्या दैन्यतः सखेदं यथा स्यात्तथा लोहितेक्षणान न ऐक्षिष्ट ।

·शान्तिनाथचरित्रे- कयापि रीत्या पथिकान दैन्यतः सखेदमैक्षिष्ट स लोहितेक्षणान् ॥१०॥ मलिस्रजा कुडमलमुच्चशेखरं निरीक्ष्य मेने यमुनापि चक्रिणा। द्रुमेऽपि दानातिशयः फलोदय- श्रिये पुनः किं पुरुषे सचेतसि ? ॥१०९॥ अलिस्रजा कुड्मलमुच्चशेखरं श्रिया जयचर्म मणिं नृणां माणिः ! दधार धाराधरधारणे रणे क्षमं गुरु द्वादशयोजनामम् ॥ वनं घनच्छायमिहाग्रतोऽग्रहीद् निपीय चाम्पेयमधारया धिया । मणिः पुरोधा अवरोधसङ्गतं स्वकान्तकान्तागमनात् स्मरं गतः ॥११०॥ अखण्डदण्डं महसाऽभिपिण्डितं सुवर्णवर्णाशुककेतुमण्डितम् । १ धाराघरो मेघः कृपाणश्च; कृपाणस्य धारणं यस्मिन् रणे अथवा रणे मेघस्य धारणे समर्थ चर्ममणिं दद्धार ।

·१० तृतीयः सर्गः। स धूमकेतुं विपदे वियोगिना- मजीगणद् नाशयितुं गणं दिपाम् ॥११॥ हृदः पयोधेः स गभीरताभृतः समुच्छलत्स्वच्छमहामहोमणिम् । स्वतेजसां वीजमिव द्युति नय- दुदीतमांतङ्कितवानशङ्कत ॥११२॥ गैलत्परागं भ्रमिभङ्गिभिः पत- घृतालिदुरीकरणेऽजमावहन् । स काकिणीरत्नसयत्नपाणिना रराज राजन्यजयी कृपाणिना ॥११३॥ नृपेण चक्रे ह्यवनीवनी पुरं प्रसक्तभृङ्गावलिनागकेसरम् । १ हदयसमुद्रात् उदितं-उत्थितम् । २आतङ्कितं मरजध्व- नितं अस्यास्तीति नित्ययोगे मतुप "प्रातको रुजि शङ्कायां संतापे मरजध्वनी" इत्यनेकार्थः ।३ स-राजा रराज । किं कुर्वन , का. फिपीरले सयनो यः पाणिस्तेन कमलं दधन् । किं० अञ्जम् , गलन्परागम्। पूर्व पतन्तः पश्चाद् धृता ये अलयो भृवास्ताप- राकरणे । ४ नृपेण अवन्या भूमौ या बनी वनराजी सा पुरं चके। प्रसक्ततिः प्रमत्तानि भृतावतिनागकेसराणि यत्र तत् । भृझादयः श्रीपधिचिशेपाः।

·शान्तिनाथचरित्र- तदुत्सवे । व्यपायि तस्मिन्नभिषेचनान्नृपै- महोत्सवो दादशवार्षिकोऽन्वहम् ॥११४॥ जने वधूनां लसदञ्जने हशि परस्परेणाभिनये स भारनाराचनिघर्षणस्खल- स्कृतारणैराभरणैरमन्यत ॥११५॥ न वीतरागस्य रतौ नवाऽरता- वनामनस्यं मन एव तजनः । अवीतरागस्य तु वीतरागता- ज्वलत्कणं शाणमिव व्यलोकयत् ॥११॥ कृपालयं पालयतोऽहंदीशितु- वामनं वा मननेन तन्मनः । १ आमनस्यं प्रगाढ दुःखम् । २ यानमडकुशवारणम् । निपादिनां पादकर्म यतं वीतं तु तवयम् ' (० चि०४, २६७)।३ "घीतं फल्गुहयछिपम्" (अ० चि०४, ३१३) तत्र रागभावरूप एव ज्वलनस्दीप्यमानः कणो अंशो यत्र तत् । वीता रागभावरूपा ज्वलत्कणा यस्माद् वा । "कयो धान्यांशलेशयोः" "शाणः कपे मानभेदे इत्यनेकार्थः । ४ अवा- मन-पटुतरम्, वान्तिरहितं चा। ५. सानेन ।

·वृतीयः सर्गः। जगत्परं पौरजनो जंग जि- ज्वलकणं शाणमिव व्यलोकर्यत् ।। गच्छाधीश्वरहीरहीरविजया- नाये निकाये धियां भृत्यः श्रीविजयप्रभाख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाख्ये गणे। शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजय- स्याशास्यमानाग्रणी- श्चक्रे वाचकनाममेघविजयः शस्यां समस्यामिमाम् ॥११७॥ इति श्रीनपधीयमहाकाव्यसमस्याया महोपाध्यायधीमेघविजयगणि- पूरिताया तृतीयः सर्गः संपूर्ण. ॥ धीः ।। १ जगत् पालयतः ।२ नगतो भुजि जनं तत्र ज्वलन्तः कणा यस्मिन् , बहुमोजने यदुपाफ एव वरमिति । ३ पौरजनः महन्मनः साणं सराब्दमिय दवर्श, पुनः पुनमोजनादेशान् । ४वधीय०१२लोका।

·# अथ चतुर्थः सर्गः तदङ्गमुदिश्य सुगन्धिपातुका महौषधिप्राप्तरसा रसाधिकाः। अपः प्रपद्याम्बुनिधेरधैर्यता- जनिष्ट मृष्टाऽन्यपयोनिधेर्मिया ॥१॥ कृतेऽभिषेके नृपरूपभादृशः शिलीमुखालीः कुसुमाद् गुणस्पृशः । स्त्रियः समुद्दिश्य मनोभवोऽमुचत समं रसावेशवशां दशां गताः॥२॥ कुतूहलेस्मिन् जनराजिसंकुले मिलच्चलाक्षीजनलक्षवीक्षणात् । खचापदुर्निर्गतमार्गणभ्रमाद् न कस्य हास्याय भटा विलक्षिताः ॥३॥ सुराङ्गनाः स्वामिगुणाङ्गनाटने १ चक्रिणोऽभिषेके अप: पानीयानि प्रपद्य-प्राश्रित्य समु. द्रस्य अधैर्यता अजनिष्ट मृष्टः पयोनिधिरन्योऽभूदिति भिया ।

·चतुर्थः सर्गः । ११३ स्वरागभागात् कृतशूरपूरणे। निजप्रियां मौनरुचि रतिं स्मरन् स्मरः स्वनन्तीरवलोक्य लज्जितः ॥४॥ मरुल्ललत्पल्लवकण्टकैः क्षत वनेषु पात्रं न पुनर्जनेषु तत् । जिने दिनेशेऽभ्युदितेऽवरोधनं वधूजनेष्वेव न पूर्जने मनाक् ॥५॥ जिनेभिपिक्तेऽनुपदं तदश्चने समुच्चरच्चन्दनसारसौरभम् । वनं बभूवाऽऽगतग्गुणप्रम- सहस्रदेशेशकृतैर्महोत्सवैः ॥६॥ विशुद्धमुक्ताभरणाद् गुणान्वितं १ "रती मौनम्"इति नीतिशास्त्रम् । २"पा तुफलयोर्मध्ये पणे नृपतिमन्त्रिणि । योग्यभोजनयोर्यशभाण्डे नाटयानुफर्तरि" इत्यनेकार्थः । ३ पानम् । ४ पूजायाम् । ५ एक्शन्देन वयं, गुणा- खयः, एवं डात्रिंशत्सहस्रराजभिः। ६ पदपशे विभिः पतिभिः शुद्ध-शोधितम् : पक्षे मुक्ता-त्यका आभा पत्र ईरशाद रणात= संग्रामात् । ७ गुण मौतदन्वितम् ।

·१९४ शान्तिनाथचरित्रे- सदोन्नतं काममलीनताश्रयम् । स वारनारीकुचसंचितोपमं शमेन मेने प्रभुतापदं प्रभुः ॥७॥ यतः प्रिया सा-नु-भति-क्रियोचिता धृताऽमुना पीतरसानुगामिनी । पुरो निधायति जनोऽत्र चक्रिणं ददर्श मालूरफलं पचेलिमम् :८॥ युवद्वयीचित्तनिमजनोचितं स्थलं बभूवोत्संवतः सरःसमम् । समुच्छलत्तुङ्गतरङ्गवीचिभि- मरुत्पयुक्ताम्बुकणाभमौक्तिकः ॥९॥ जिनेशभीतस्मरपाणितः पत- १ उन्नत साहकारम् । २ कुचौ मलीनताश्रयौ, चूचुके श्यामत्वात् , पक्षे कामा-स्मर, लोमो घा तस्य मलीनताश्रयः यहा, कामम्-प्रत्यर्थम्, अलीनताश्रयं-कापि न तीनम्-चश- लमिति यावत् । ३ यस्मात् मालूरफलात् । ४ साऽनुमतिशैले प्रिया प्रिया-क्रीडादिः अमुना राक्षा धृता; पक्षे नु-वितर्क, साम्प्रसिद्धा उचिता मतिक्रिया-धुद्धिकार्य राक्षां धर्धन-विदा- यदानादि धृता तृतीयपक्षे प्रिया भैमी अनुमतिक्रियया सहित क्षाऽनुगामिनी सार्थे धृता। ५ मालूर श्रीफलः ।

·चतुर्थः सर्गः। प्रसूनशून्येतरगर्भगह म्। चनं तदुच्चैर्भवनं सभावनं दिशो दशामोदभरैरपूपुपत् ॥१०॥ हरेण वैरे कविना व्यनीयत सिसृक्षया तबिजयैषिणाऽङ्गजः । सरेषुधीकृत्य धियाऽभयाधयाः पदौ प्रभोराश्रय तज्जयश्रियः ॥११॥ पुरीव पूर्वापणरत्नविम्बित प्रतीच्यभागस्थितमर्जुनान्वितम् । वणिग्मणिर्वीक्ष्य हतार्थशङ्कया स पाटलायाः स्तबकं प्रकम्पितः ॥१२॥ मुनिद्रुमः कोरकितः सितद्युति- स्तदुत्सवेऽभ्यागतकामिनीमुखैः । १ऐ स्मर! त्वं प्रभोः पादौ पधीकृत्य-इपया-पाणा: - धिकारात् प्रमूनानि ते धीयन्तेऽस्मिन्निनि इपुधिस्तं कृत्वा आय. यम्सेवस-कुसुमामलिधारयादिना पूजयेत्यर्थः, इति करिना भगजा ज्यनीयत-शिक्षा प्रापितः, सिम्तया-जगतो निर्माणेच्छ. या। फि०पाविना.तस्य स्मरस्य विजयैषिणा किंचि० जय. भिया, अभयम् श्रा-समन्ताद् धयन्तीति अभयाधयाः ।

·१९६ शान्तिनाचचरित्र- स्फुरदिभूषाङ्गमयूखसंमुखे- वनेपि मेने सुमनोभिरन्वहम् ॥१३॥ उपायनैः श्याममणीगिरिर्जन- वनेऽमुनाऽमन्यत सिंहिकासुतः । विलोक्य कान्तामिह राजमण्डली स्वमार्गभेदानुगमात् सचेतसा ॥१४॥ बभौ तदा रानिपदेऽप्यहा सुक- न्महो विधाप्याहवनहविर्भुजाम् । तमिश्रपक्षं त्रुटिकूटभक्षितं तमेव धूमभ्रमतोऽपि दुरयत् ॥१५॥ नरः क्षणे कुत्रचिदेव पुत्रिका- कदम्बकं विभ्रमभाविताम्बकम् । ददर्श लोकः स्वयमेव नर्तने कलाकलापं किल वैधवं वमन् ॥१६॥ १ पण्डितेन । २ नाशकपटेन भक्षितम् । ३ तमेव तमिश्रपक्ष जमोमर पक्षशब्देन घलम् अनेकार्थे । ४"विधुश्चन्द्रऽच्युते पीकलानायां विटपेऽपि च" इत्यनेकार्थः, ततो वैधव-अच्युतसं- घन्धिनम् ।

·चतुर्थः सर्गः । १९७ अथ प्रवृत्ते स महे महाशयः पणाङ्गनास्ता नररूपधारिणः । पुरप्रवेशे नटयन् ययौ स्वयं कलाकलापं किल वैधवं वमन् ।। पुगे हठात् क्षिप्ततुषारपाण्डुर- च्छदावृतं गोपुरमस्य चक्रिणः । प्रवेशयोगेऽप्यरुचत् सतोरणं रणदिपाश्वेन समं समन्ततः ॥१७॥ अवाकिरंस्तं सुदृशोऽथ मौक्तिके- श्छदावृतेवीरुधि बद्धविभ्रमाः । पदे पदे पोरगिरा 'जय प्रभो'- ऽप्युदीरयन्यः प्रमदात् तदाशिपः ॥१८॥ चतुष्पथे जग्मुषि राजराजिभि- विभाविभाश्वोदितरेणवो नृणाम् । मिलन्निमीलं ससृजुबिलोकिता न चक्षुरक्षुब्धसमक्षवीक्षणात् ॥१९॥ १ समन्तत: चतुर्दिनु।

·शान्तिनाथचरित्रे- पुरन्दरेणापि समीयुषा सुरैः प्रतिष्ठितास्तुष्टिपरेण वृष्टिभिः । स्वकेतनश्छादयता प्रणेमुषा. नभखतस्तं कुसुमेषु केलयः ॥२०॥ गता यदुत्सङ्गतले विशालता तनूजपौत्रानुजपुत्रतत्सुताः। अलंकृताश्चेभकृताधिरोहणाः पुरस्सरा रेजुरद-प्रसत्तये ॥२॥ नमन्ति नूनं विनयेन मेदिनी दुमाः शिरोभिः फलगौरवेण ताम् । नृपोऽप्यतोऽन्तःपुरमाग्य सो नतो- चिरात् सवित्रीमचिरा चिरागतः ॥२२॥ सलाजराजन्नवमौक्तिकौक्तिका- शिपां प्रसारैरवरोधसंगताम् । कथं न धात्रीमतिमात्रनामितैः स नाम्यनन्दद् विभवैः सनामितः ॥२३॥ सभाजनाधीननिलीनचेतसः - ·चतुर्थः सर्गः। ११८ सभाजनान् वीक्ष्य विशेषतस्त्रिधा। यथाईमानेन समं विसर्जनैः म वन्दमानानभिनन्दति स्म तान् ॥२४॥ नृपाय तस्मै हिमितं वनानिलै- स्तपेऽपि धारापरयन्त्रवैश्मनि । ययावहोरात्रकदम्बकं सुखं खराजधान्यां सततोदयोन्मुखम् ॥२५॥ असौरभेऽप्यत्र ससौरभीभवत् सुधीकृतं पुष्परसैरहर्महः । असौ ससौख्यं समये सुँचेरपि विभासमानो मनसाऽप्यमन्यत ॥२६॥ तपात्यये नन्दिनि तद्दिनं घनै- धनाधनैः श्यामलिते नभस्यपि । विनिर्मितं केतकरेणुभिः सितं १ विसर्जन दानः । २ सुपयतीति पचायच् । ३ सुरभिः बसन्तः तस्य भावः सौरभं तदभावेऽपि। शुचे प्रापाढस्य, पले शुचेः सूर्यादपि विमासमान विभया असमानः-अतुल्पः।

·शान्तिनाथचरित्रे- खतेजसा वाऽनुबभूव समितम् ॥२७॥ यथेष्टकार्यस्य स सर्जनाजने सनिर्भरं निर्भयसंकथे पैथे। सदैव राजा प्रिययोगिनगिने वियोगिनेऽदत्त न कौमुदीमुदः ॥२८॥ अयोगभाजोऽपि नृपस्य पश्यता यथेष्टदानं खजनेन मन्त्रणे। कृतेऽफलकॉमनया झुरत्नवत् स्वसिद्धिदे स्वामिनि नाद्भुताय तत् ॥२९॥ क्वचिजलक्रीडनकेऽपि भूभुज- स्तदेव साक्षादमृतांशुमाननम् । निरीक्ष्य युक्ताम्बुजशङ्कयारंजा उपेयुपी राजमगलमण्डली ॥३०॥ कचित्तथाऽसौ मतिशालिमालयो- १'या' उपमाने ।२ पयशब्दोऽकारान्तोऽपि यहवृत्ती । ३ विशिष्टयोगिने कौमुदीमुदो न अदत्त, इति काक्ति यहा, विरुद्धयोगिने कौमुदीमुदः न अदच,नीतिकरत्वात् । ४६च्छया। ५ स्वस्य-धनस्य सिद्धिदे, घा-अथवा स्वस्थ प्रात्मनः भोक्षदे। ६ अमृतांशुम्जामज्ज्योतिः। ७ अरजा-निर्मला।

·१२९ चतुर्पः सर्गः। पवीणितस्तत्वणनैपुणे गुणे। पिकेन रोषारुणचक्षुषा मुहुः कृताप्यवज्ञा विफला यथाऽभवत् ॥३१॥ दिदृक्षया चन्द्रमसो वनेऽर्हता न्यपेध्यतेशेन पिकखरोऽमुना। यतो मृगाङ्कत्वसुहृद्विधौ रिपुः कुहूरुतायत चन्द्रवैरिणी ॥३२॥ अशोकमर्यान्वितनामताशया खकानने तं निदधे स तन्मये । अनुक्रमेणाभ्युचिते धनु मात् स केवले बोधवले यतोऽनुगः ॥३३॥ पुरारिरूपेऽस्य पुरारिरूपिणो गताशरण्यं गृहशोचिनोऽध्वगान् । चकार चक्री विषयैः प्रतिष्ठिता- १ परिपाट्या । २ "फमः कल्पॉहिशक्तिपु परिपा. ट्याम्" इत्यनेकार्थः, कमात्-कल्पात्-प्राचारात् अनु-पश्चात् । ३ पूर्वमस्य दिपसाधने अरिरूपिणस्तान् शरण्यं गतान् सेघ- कीभूतान् विपयैः देशैः, भोगैर्वा प्रतिष्टितांचकार ।

·१२२ शान्तिनाथचरित्रे- नशल्यवात्सल्यमतिमहत्यहो! ॥३४॥ अमन्यतावन्तमिवैष पल्लवैः खरागयुक्तैः सुरसालमङ्गिनः । हितं गिरन्तं त्रिजगद्गुरुं जनो जिनं विमुक्तः प्रभुशोभया भैयात् ॥३५॥ खतः प्रशान्तं शतशो मृगीदृशां निशान्तमाप्तं द्विविधं क्षमाधनम् । खरूपनिष्ठं वैशमातनिष्ट न प्रतीष्टकामज्वलदस्त्रजालकम् ॥३६॥ विलासवापीतटवचिवादना. दनाविशन्मानसमेनमेनसि । रसेन लीलासु मनखिनीजन- श्चकार नोद्भूतविकार कारणम् ॥३७॥ मनो मनोभूवशवर्ति नाऽभवत् १जिनं सुरसाल कल्पत जनोऽमन्यत पल्लवैवाक्यः प्रा. गिनः अवन्तम् । २ भयाद् विमुकः।३ स्वयं संयुद्धत्वाद्न गुरु- पदेशतः प्रशान्त कामाद् निवृत्तम् । निशान्तं गृहं रात्रिसीमानं घा । क्षमाधन-राजानं शमिनं था।४ कामशखजालकं वर्शन अतनिए।

·चतुर्थः सर्गः। १२३ पिकालिगीते: शिखिलास्यलाघवात् । सरोरुहामोदविनोदतोऽप्यहो महोदयार्थेऽस्य निलीनतावशात् ॥३०॥ यथाऽऽलये तालविशालयन्त्रज- ध्वनिश्च गान्धर्वविशेपनन्नात् । वनेऽपि तौर्यत्रिकमाराध तं तथामृदङ्गोदितवेणुवादनात् ॥३९॥ अलीनचेता विपयोपभोगवान न-दीनवृत्त्याऽतिगभीरधीरधीः । अरीरमत् सारसनान्वितालिभिः क्व भोगमाप्नोति न भाग्यभाग् जनः ? ॥४०॥ तदर्थमध्याप्य जनेन तहने पैटूकृता वा भवनेऽपि माँगधाः । तमभ्यनन्दन्नवभावभावनः १ विपयः शब्दादिशो था ।२ सा रमना कटिमेपला तत्सहिता आल्या खियाःसण्यः ताभिः, पक्षे सारमनं फपत्र- विशेषस्तयक्तानां श्रेणीभिः । आली सग्यावलीसत्यमपु विशदाशयेत्यनेकार्थः। ३ परिउताः कृताः।४ बन्दिनः ।

·१२४ शान्तिनाथचरित्रे स्वकाव्यभाव्यन्वयरञ्जिनं जिनम् ॥४१॥ वनेचरैः सार्धमुपात्तकिंशुकाः शुका विमुक्ताः पटवस्तमस्तुवन् । तथा यशोभिर्विशदीकृताशय- यथा प्रशस्याः सकृपैर्नृपैरपि ॥४२॥ विभोः खशीलश्रुतिशालितालिभिः समं निवृत्ताः सुरतेऽभिसारिकाः। खरामृतेनोपजगुश्व सारिका गृहे गृहे तचरितस्य कारिकाः ॥४॥ सुरानुवृत्त्याप्सरसो रसोर्मिभि- स्तरङ्गित्ताङ्ग्यः प्रभुवृत्तनर्तने । विभावयन्ति स्म सुविस्मयं हरे- स्तथैव तत्पौरुषगायनीकृताः ॥४॥ इतीष्टगन्धाढ्यमटन्नसौ वनं वधूतमाधूतमनाः वयौवनम् । त्रिवर्गसंसर्गनिसर्गसाधुधीः १ विमोः शीलश्रुत्या शालिताः शोभिता या मालयस्ताभिः समम् ।२ फारिका लोकविशेषाः।

·चतुर्थः सर्गः। १२५ पुपोप निर्दोपतयैव देवनैः ॥४५॥ निधीयमानो हृदये सुरीजनैः पिकोपगीतोऽपि शुकैः स्तुतोऽपि च । दिदृक्षितः कुण्डलिकामिनीमनो- रथैरथेष प्रभुराप विष्णुताम् ॥४६॥ सुधाभुजामप्यतिशायिशासनाद् निषेवितोऽयं वसुधामुजां गणैः । अविन्दताऽऽमोदभरं बहिश्वरं परं तमध्यात्मभरं दधौ चिरम् ॥१७॥ प्रियत्वमास्थाय च भीमभूमनो- विनोदासधे विपयेष्वरज्यत । धियाऽमुनाऽमानि सुखं भवेऽभव- द्विदर्भसुभूविरहेण नान्तरम् ॥४८॥ करेण मीनं निजकेतनं दधत. स्मरः स्वरूपोपमया तमाश्रयत् । ततो रिरंसुः सुहृदा यथेच्छया १ देवनारमणैः । २ न भवन् विदर्भसुनृविरहो यस्य तेन !

·शान्तिनाथचरित्रे- वने दिदीपे स मधुर्मधुव्रतैः ॥१९॥ पवित्रितोऽसावृपिकुल्यया लयाद् दुमालवालाम्बुनिवेशशङ्कया । सुसौरभासानु-गतोऽथ तापसे द्विधापि संतापनतापमादधौ ॥५०॥ मधुव्रतज्याजुषि पुष्पकार्मुके निधीयमानेऽथ खगे युगेषुणा । व्यकि सर्वर्तुवने घने मधु सहायमाधाय कृता हतिर्नृणाम् ॥५१॥ खगे द्विधा रागिणि पद्मिनीगणे स्फुटे करस्पर्शनजाङ्गजज्वरे । स्वलोकसाम्राज्यममस्त निर्भय स मित्रमत्रानुसरन्निव स्मरः ॥५२॥ लताबलालास्यकलागुरुरतरुः १ मुष्ठ पुरस्य भासा अनुगतः, पक्षे सुष्ट वसन्तमावेन आसानु-शिनरं मर्यादीत्य गता प्राप्तः। २ विधापिअन्त: फामरूपं, पहिः सूर्यतापरुप च।३मित्वं सूयं वा सतेजसं अनु- सरन खयमपि तथा भवन । ४ तरु रणाद्न शमी अभवत् ।

·धतुर्थः सर्गः। १२७ शमी रणाद् न ह्यभवत् समीरणात् । सकिङ्किरातोपि किरातजातवद् भियेऽध्वगानां सपलाशवासनः ॥५॥ रजो दधानामपि मल्लिवालिका प्रसूनगन्धोत्करपश्यतोहरः । जही न दूरे मधुपोऽन्धसाऽऽदरा- दहोलिमत्ते समये न चेतना ॥५४॥ स्फुटार्तवाङ्का धृतकामधीजं प्रभिन्नगण्डं तदचण्डगजितम् । असेवतामुं मधुगन्धवागिण हृदे मदेनोचकरे करेणुका ॥५५॥ द्विधा वलं प्राप्य च सोरभस्थिते- रनूनसूनस्पृगसेव्यतामिभिः। सरिद्वरात्यक्तनिपद्धराम्भसि प्रणीतलीलाप्लवनो वनानिलः ॥५६॥ १ समीरणानन्यायोः। २ फिदिरात फोरएटकः पलाश- बासनायुक्तःभियेऽभूत् । पलाशं-पत्र राक्षस । ३ अन्धसा- भोजनेन भादरात् । न विवेकः ।

·१२० शान्तिनायचरित्र- अथ खमादाय भयेन मन्थनात तडागभागव्यपदेशलेशतः। पुरोपकण्ठे शरणागतं प्रभुः कदाचिदम्भोधिमिह व्यलोकयत् ॥१७॥ जडात्मकत्वादुपभोग्यताच्युतं चिरत्नरत्नाधिकमुत्थितं चिरात् । दधत् त्वधः खं विभवं स चक्रिणा- ऽप्युपाललम्भे कृपणक्रियाश्रिया ॥५॥ वदान्यलोकन कृताः प्रपास्त्रपां कथं न धत्से रसभृत् समीक्ष्य ताः। निलीय तस्मिन्निवसन्नपानिधि भवानतस्त्वां मकराकराऽस्तु धिक् ॥५९॥ इतीव मन्ये भगवद्गवीरसात् सितोपदेशां स सुधां सुधारयन् । विशिष्य पुष्यन वसुधां रसागमै- वैने तडागो ददृशेऽवनीमुजा ६०॥ पयोनिलीनाऽभ्रमुकामुकावली- ·१२९ चतुर्पः सर्गः। वलीयसां राजिरमुष्य दन्तिनाम् । पिपासुराकान्तिपदाद् दिवा दिवा पुरस्य साम्यं सरसोऽब्धिनावदत् ॥६१॥ जलान्तसद्भिन्नमदान्धसिन्धुर- रदाननं तोरगपुच्छसच्छवीन् । निरीक्ष्य मेने नगरी नु भोगिनां समापतन्तीं जिनसेवया जनः ॥६२॥ जिनशितुर्दर्शनलालसाऽलसा भुजङ्गकन्या हसितोन्मुखश्रियः। जलाधरुद्धस्य तटान्तभूभिदः पदात् पयोजन्मवनस्य रेजिरे ॥६॥ वशीकृते तत्सरसाप्सरोजन- ऽवतारमासे प्रतिविम्बितोडुभिः । सरोरुहे सौरभचौरवन्धनं मृणालजालस्य मिपाद् धभार यः ॥६॥ तटान्तविश्रान्ततुरङ्गमच्छटा- १ दिया स्वर्गण। ६ ·१३० शान्तिनाथचरित्रे- स्तटाक एष प्रतिबिम्बितैर्दछौ । अमन्दनन्दीसरसो जिगीषया चलाचलोजुङ्गतरङ्गसंगमैः ॥६५॥ पिनाकिनाकिमभुराजराजिभिः समं तटस्थे क्षितिपे पटालये । फुटानुबिम्बोदयचुम्बनेन यः स्फुटीचकाराप्सरसां प्रभोः सभाम् ॥६६॥ जलान्तरुन्मज्जदनेककामिनी- मनोऽनुषङ्गात् तरलैरिवामलैः । बभौ चलहीचिकशान्तशान्तनै- हयानुविम्बैरविलम्वमेव सः॥६७॥ तमेकमुच्चैःश्रवसं विडोजसे प्रकाशयन्तं मथितेऽपि चाशये। जिगाय वाधि तुरगानुविम्वितैः सहस्रमुच्चैःश्रवसामिव श्रयन् ॥६॥ सिताम्बुजानां निवहस्य यश्छलात १अप्सरसां प्रभोः इन्द्रस्य सभाम् ।

·चतुर्थः सर्गः। १३१ पयोनिधेः पारगतं यशोभरम् । न्यवेदयत् पारगतस्य किंनरेः प्रगीयमानं लेसदङ्गमानसैः ॥६॥ सरोरुहां तत्र च खण्डमण्डनं बभावलिश्यामलितोदरश्रियाम् । स्वनाथदर्शिक्षितिकामिनीमुखं विकस्वरेन्दीवरचारुनेत्रभृत् ॥७॥ सकर्णिकं तत्र ललद्वधूमुखं सपत्रलेखं कृतंपद्मसौहृदम् । तमासमच्छायकलङ्कसंकुलं निरीक्ष्य चक्रे समहनिशं शशी ।।७१॥ अभात् सभा सा रसभासुरानना नृपस्य नीरे प्रतिविम्बिनाश्रिता । यया तडागोऽध्रजयार्थमौजिजत् कुलं सुधागोबहुलं वहन्निव ॥७२॥ १लमन्ती अरमानसे ले अपि येयां ते १२ववामिदर्शि न्याः तितिरमण्याः।३ फर्णाभरणम् । ४ स्वम्-प्रात्मानम् ।

·शान्तिनाथचरित्र- रथाङ्गभाजा कमलानुषङ्गिणा सरस्तदालोक्य स-सार-सं-गतम् । क्षणाद् गणागाहननीरसं गतं दधे मनोऽन्तर्भवनीरसंगतम् ॥७३॥ अकारि धर्मेण जगजयो मया शिली-मुखस्तोमसखन शाङ्गिणा । से चापरागः खत एव मां भजन परागसः किं न विभागमानयेत् ? ॥७॥ प्रबोधयत्येष तडागबान्धवः १ चक्रिणा । २ सारं श्रेष्ठं संगत-मिलितं तेन सहितम्' सारस्ययुक्तं वा, सारसैः सहितं गतं प्राप्तम् । ३५णेन लोश- नामवगाहनेन नीरसं-रसाभाव-नीरसत्वं गतं प्राप्तम् । ४धर्मेण धनु । मया विभूतेन, शिलीमुखस्तोमसखेन याणसहाये- नेत्यर्थः, शाहिणा शाह धनुः तद्धारकेन । कि१ जगजयः, शिली शिला अस्मिन् पर्वत इष लुप्तोपमा महान् दुकरः गुरुर्वेत्यर्थः । धर्मपले मुख प्रारम्भे स्तोमो-यश पूजा सखा मित्रं यस्य तेन । धर्मेण किं० शिली-जलौका, तत्प्रमुखाणां यः स्तोमःसमूहस्तस्य सखा इव सखा य. स शिलीमुखस्तोमसखः हीन्द्रियादिरक्षक इत्यर्थः तेन । ५ सम्मधर्मस्तु अपराग एव, पो चापरागः-धनरागः । ६ विगता भा यत्र तद्-विमं नरक तस्य अगम्यक्ष शाल्मलिन नयेत्, फाफुः।

·चतुः सर्गः। १३ कृताधिकोशाञ्जलीपद्मपाणिमिः। सरोजिनीस्तम्बकदम्बदकैतवाद श्रियश्चलत्वं निगदनिवेह नः ॥७॥ जगचिरं जीवयता रसार्पणे- विरागता हंसविलासमाविता । सरोजिनीस्तम्बकदम्बकैतवात कृताऽमुना मे स्वरसानुपङ्गिणा ॥ प्रभा-सितं वा समयज्ञमुज्ज्वलं विभावयेऽमुं कलहसशिक्षितम् । प्रयोगकर्ता विधुना पदे पदे- १ चीनां पक्षिण रागता. पले विरक्तता, इंसानां विला. सभाविन्व, पले हलो जीवस्तन्द्रायित्वम् अध्यात्मविवारः । २ प्रभाधुद्धिः तया सितम्-उज्ज्वलम् । ३ समः समन. यक्षा पूजाविधिर्यस्मान् नत्र पूर्व जनयात्रेय । ४ फलाम. धुराः हमाः योगिविशेषालेम्या शिक्षितम् । ५ प्रयोग. की-नृत्रकारफेण विधुना-चन्द्रनाम्ना, यहा प्रयोगः प्रपत्रः संसारस्य तत्कर्मा-विष्णुनाऽनुपात., यहा विधुना रमापरिहतेन।

·१३४ शान्तिनाथचरित्रे- ऽमृणाल ! शेषाहिभुवाऽन्वयायि यः ॥६॥ इति खचिचे स विभाव्य भव्यधीः प्रभुर्मुमुक्षुभवतो ययौ वनम् । जनेन चक्रेण च भूतलस्पृशा- ऽमृणालशेपाहिभुवाऽन्वयायि यः ।। गच्छाधीश्वरहीरहीरविजया- नाये निकाये धियां मृत्यः श्रीविजयप्रभाख्यसुगुरोः श्रीमत्तपाख्ये गणे। शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजय- स्याशास्यमानाग्रणी- श्चक्रे वाचकनाममेघविजयः १ मृगा-हिंसा पालं मिथ्या तदहितस्य कस्याप्याम- न्यण चक्रिणा कृनम् । २ शेषाहिय॑स्य तेन विष्णुना, पक्षे शेषवंश्येन विधुना=चन्द्रेण रामचन्द्रेण, यहा, शेषादिभुवा%3D पतमलिना इत्यर्थः । ३ अनुयातः तत्तुल्यः सेवितः । ४ यः तहागः । ५ अमृणालो-महाजनः, शेपःक्षत्रियादिः, अधिभूः यप्राधिकारी तेन, "अहिः स वृने व स्यात्" इत्य- नेशार्थ। ६० श्लो० १२१ ।

·१३५ चतुर्थः सर्गः। शस्यां समस्यामिमाम् ॥७७॥ तस्मिन् विस्मयकृत्काव्ये तुर्यः सर्गोऽभवत्तराम् । प्राप्नोतु शिष्टाचरणात् प्रतिष्ठामप्यनुत्तराम् ॥७॥ इति श्रीनपधीयमहाकाव्यसमस्पायर्या महोपाध्यायश्रीमेवाविजयगाण- परितायां चतुर्थः सर्गः संपूर्णः । श्रीः ।।

·॥ अथ पञ्चमः सर्गः॥ तरङ्गिणीराजुषः खवल्लभा रसा रसानामवशा वशास्त्यजन् । अचीकरचक्रधरः प्रदेशनं यथेष्टमाहूय स तुष्टपूर्जनम् ॥१॥ प्रवर्धमानाः समितिक्रियाम्बुधौ तरङ्गलेखा बिभरांबभूव यः। स मार्गणानां समभीयुषां गणं प्रपद्य सद्योभिमुखीभवेन्न किम् ? ॥२॥ दिनाः क्षपा वैप्सितदानतः प्रपा नृपाज्ञया दित्सुकरैश्चरैवभुः। दरोद्तैः कौकनदौघकोरकैः सरिप्रदेशा इव संगतद्विजाः ॥३॥ स दानदेशः स्थैिरचक्रभृद्रसः १रसाम्भूः। २ समितिः- युद्धम्, यतिचर्या च । ३ प्रपा. रूपाः।४ हिजामविप्राः पक्षिण|५सिरमकियो रसोय. स्मिन् ।

·पञ्चमः सर्गः। १३७ सदा नैदेशः स्थिरचक्रभृद्रसः। धृतप्रवालाकुरसंचयश्च यद् धृतप्रवालाङ्कुरसंचयश्चयः ॥॥ महीयसः पङ्कजमण्डलस्य य- श्छेलेन लोकाशनयानजन्मनः । समं सिचा संचयनैश्च राजतेः सुपर्वणां संगममादिशद् भृशम् ॥५॥ ब्रजस्य चन्दादंगनाभिजन्मन- श्छलेन गौरस्य च मंचस्य च । अमानि देवासुरमन्त्रभासुरं मनस्विनाऽन्योन्यसुहृत्क्रियातुरम् ॥६॥ १ नदेशा-समुद्रः ।। २ स्थिराश्चक्राम्जीवविशेषास्त. भृतारमा भूयंत्र । ३ प्रवालानि-विद्रुमाः पल्लवा वा, अङ्कुराः- काश्मीरजन्मादीनि । ४ धृनाः प्रवालाना-पल्लवानाम् अङराणां जलानां संचया-संग्रहा यत्रदानदेशे। ५चीयत इति चय 'राशि-पुष्ट इत्यर्थः, यशो दानदेशः। "प्रयालो विद्रुमे वीणा- दण्डेऽभिनघपल्लवे " इत्यनेकार्थः; "अहुनरोरोम्णि सलिले रुधिरे. ऽभिनवोदमे" इत्यपि। ६ पवाजातं यद् मण्डलं वृन्दं नस्य । लोकानाम् अशनं भोजन यानं गमनं ताभ्यां जन्यस्यामराजतैः- रुप्यमयः सुपर्वण महोत्सवानां देवानां धा ।१० कर्पूरस्य।

·शान्तिनाथचरित्रे- ग्रहीतुरुग्राहयितुः करास्थित कुशोदकं तत् सुहिताय चोभयोः । नलेन मेने सलिलेऽनिलीनयोः स्वपावनं जीवनभावनं पुनः ॥७॥ नवं सरश्चोदभवन्महोत्सवे यथेष्टसृष्टाञ्जलिमृष्टवारिमिः। पराजितोऽभूल्लवणाधिरप्यत- स्विषं विमुश्चन् विधुकालकूटयोः ॥८॥ चलीकृता यत्र तरङ्गरिङ्गणै- जिनेन्द्रदीक्षासमयोत्सवाम्बुधौ । हया दधुः स्वाप्लवनैमहोमितां बजा गजानामपि संघचारिताम् ॥९॥ मिथो रथानामपि सादिनां ध्वजै- रबालशवाललतापरम्पराः। मलीमसै रेणुगणैः सखीकृताः १ नरेण । २ विधोस्त्षिमोक्षः मृटवारिमाप्त्या तोपात्, मम स्पर्धाकर उत्थित इति कालकूटविड्मोक्षः। ३ संघचारी मत्सः।

·पञ्चमः सर्गः। पयोनिषेधर्मनिधेब्रतोत्सवे ॥१०॥ वले वलदेपिपुरस्सरे चले हया ध्वजाः शोणरुवः प्रसृत्वराः । ध्रुवं दधुडिबहन्यवाडव- स्थितिं त्रिलोकीजनसङ्गमाणवे ॥११॥ व्रती वभूव प्रभुराप्य शुक्रजां चतुर्दशी तां वहुलां व लोचकन् । कोपु मत्तेव कपायपावक- स्थितिप्ररोहत्तमभूमधूमताम् ॥१२॥ प्रकाममादित्यमवाप्य कण्टकै- स्तपस्यतोऽभूतु तनुरर्हतः कटुः । पटुः समाधौ विमना मनाग् न सा रसालसा वा नियमाद् यमादपि ॥१३॥ सुरार्चने चन्दनचन्द्रलेपनैः करम्वितामोदभर विवृण्वती। १ यतढेपीचन्द्रः । २ "कदवायें मन्मरं च होच कटू रसे। तिक्ते प्रियही मुरमौ"1३ नन्दनः। ४ श्रा. मोदेन विश्वपूरली योगमाहात्म्यात् सर्वार्थसाधनी ।

·१४० शान्तिनाचचरित्रे- तनुर्ननु प्रोढिसमाधिसाधन- जिनस्य विश्वभरतामिवान्वशात् ॥१४॥ क्वचित् तनृत्सर्जनमुद्रया विभो- रनतिमूर्निर्वरिवर्ति सा स्स या। धृतस्फुटश्रीगृहविग्रहा दिवा- निशं मृणालाभभुजावलम्बिनी ॥१५॥ यथाऽन्तिकस्थामरभक्तिवृष्टिभि- जिने धृतध्यानधने त्वधर्मणे । नवं सरस्तत्क्षणमण्यभूच्छ्यिा सरोजिनी यत्प्रमवाप्रायिता ॥१६॥ यदम्बुपूरप्रतिबिम्बितायति- गणा ग्रहाणां पुरतोऽर्हतः प्रभोः । तरंस्तरङ्गेषु भवार्णवान्तरं स्वमाह तीणं नटनेतिपाटवात् ॥१७॥ बने स्थितावस्य च चामरक्रियां मरुत्तरङ्गैस्तरलस्तद्रुमः। सदातपत्रायितपल्लवोच्चय- ·पञ्चमः सर्गः। ९४१ श्वकार सत्कारपदं दिवौकसाम् ॥१८॥ न धीरता तादृगिह क्षमाधरे दधौ जिनो यामुदधौ गभीरता । निमज्ज्य मेनाकमहीभृतः सतः परीक्षणाद् वाम्बुनिधेश्चलत्तया ।।१९।। विपक्षतां यो गत एव योगतः किमस्य शम्भोर्न पक्षताऽक्षता। पुरापि पारापतपक्षिणो भये ततान पक्षान् धुवतः सपक्षताम् ॥२०॥ पयोधिलक्ष्मीमुषि केलिपल्वले जिनेऽप्यनैकान्तिकता कृता जनैः। तटेपि साधारणया धिया श्रिते क्वचिन्न लेभे व्यभिचारचारिता ॥२॥ कदापि देवोऽकृत हंसमंशेतो १ पता-परिवारस्तेन विरदितो विपक्षः। २ नु' वित अस्य पलता-प्रानुकल्यं सर्वत्र अक्षता पूर्णा न, काः, सर्वस्य हितावहत्वात् । ३ तत्तुल्यतुलानिपादनान् । ४ पन सपत विप. क्षपत्तिरनैकान्तिक पय, स्यावादाद वाऽनैकान्तिफः स जिनः न ऐकान्तिफ. स्यादिति भायः। सजीयप्रदेशः।

·१४२ शान्तिनाथचरित्रे- रिरंसुहंसीकलनादसादरम् । सुवर्णवर्ण जिनवर्णने कृते विडोजसा क्षोभायतुं मनोऽर्हतः ॥२२॥ पुरः किरन्तं विकरं वसूत्करं समौक्तिकं मौक्तिकयुक्तमैक्षत । स तत्र चित्रं विचरन्तमन्तिके मनागपि क्षुब्धमना हि नाऽभवत् ॥२३॥ तपस्यतस्तस्य विवन्दिषामिषात् खरागतः स्निग्धमनास्त्वरागतः। स देवदेवस्य निपेवणापरं हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः ॥२४॥ प्रियासु बालासु रतक्षमासु च ललन्तमेतं चरणानुरागिणम् । विसिष्मिये वीक्ष्य नृपो विरुद्धता निवारिता दन्द्ववलेहतेत्यसौ ॥२५॥ १ समम्-अनुकुल मृटम् ऑक्तिकं घाश्य यस्य स तम् । रनैषध' पूर्व चमिन्वे चम्पनिः।३प्रियाललनं चरणानुरागित्वं चेति विपद्धता निवारिता।

·१४३ पश्चमः सर्गः सितच्छदं तं चरणानुरागिणं विपत्रित पल्लवितं च विभ्रतम् । विभोर्मनोऽन्तः स्मरमेव भावितुं सुरेण चक्रे बहुधाऽऽयुधादरः ॥२६॥ कृताभियोगः स तु योगसंगमे प्रयोगदक्षेण तपोदिपेन यत् । स्मगर्जितं रागमहीरुहाङ्कुर वभञ्ज मूलादनुकूलया धिया ॥२७॥ विमोहलीलां मिथुनालिपालितां प्रदर्शयन् हंसमहामना मनः। शशाक नोचालयितुं विरागवान मिपेण चञ्चश्वरणहयस्य च ॥२८॥ महीमहेन्द्रस्तमवेक्ष्य स क्षणं सुरं प्रशान्तं बहुधोपसर्गतः। जगाम पुयां प्रभुचर्यया मुदं तदा दधानः स्मृतिसावधानधीः ॥२९॥ अवर्णयत् तचरितं विचिन्तयन् निकायमत्या।

·१४४ शान्तिनायचरित्र- शकुन्तमेकान्तमनोविनोदनम् । स नैषधश्चानुदिनं सुधीरतो सुधीरतां वीक्ष्य विभोश्चमत्कृतः ॥३०॥ प्रभोस्तपःसंतपनाद् वशीभव- अहौ न पार्श्व युसदां जनः सदा। प्रियावियोगाद् विधुरोऽपि निर्भर खमापुपूषुः परिचर्ययायया ॥३१॥ प्रकृष्टपठाष्टमपाक्षिकादिभि- वने सयोगासनधर्मसेवनैः। निरीक्ष्य देवं ध्रुवमेव देवता कुतूहलाकान्तमना मनागभूत ॥३२॥ अवश्यभव्येष्वनवग्रहग्रहा नृणां मतिः कामति यत्क्रमानुगा। समूलमुन्मूलयितुं तदान्तरं प्रचक्रमे चक्रमय द्विषां क्रमात् ॥३३॥ पटुः पुरस्कृत्य पुराकृताकृति १ यस्य-धान्तरछिट्चकास्य क्रमानुगानृणां मतिः कामति- चलनि।

·सर्गः। पञ्चमः १४५ यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । भवस्य वश्यस्तदवश्यपश्यधीः प्रवर्ततेऽनर्तितया तयाऽऽतुरः ॥३४॥ तपोविघौ मन्दरसुन्दराशयः स्थिरः प्रभुः स्यान्न कदापि चञ्चलः । तृणेन वात्येव तयाऽनुगम्यते भियेतरेणैव नु कातरक्रिया ॥३५॥ वृते समाधेर्विधिनाऽऽत्मवोधने धनेऽपरस्मिन् न मुनेमनोरुचिः। अनात्मलीनस्य मलीनताऽऽहता जनस्य चित्तेन भृशाऽवशात्मना ॥३६॥ अथावलम्ब्य क्षणमेकपादिका घरलँयं धीरतयेकतालयम् । तिथौ नवम्यां शुचिपोपपक्षजे स शिश्रिये केवलबोधमुज्ज्वलम् ॥३७॥ तदुत्सवे कोऽपि जनः सुरो नवा १ फर्महर्नुः परमेन्द्रस्य आत्मन: । १० ·१४६ शान्तिनाथचरित्रे- तदा निद्रावुपपल्वलं खगः । सुगन्धिपृष्टेरनु दिव्यनाटक- प्रवर्त्तनेऽत्राप्सरसासनतने ॥३०॥ समं तदोचैनमने समं पुनः प्रपञ्चने संवरणे तथाऽऽसने। स तिर्यगावर्जितकन्धरः शिर:- प्रणामकृद् देवगणो नटन् बभौ ॥३९॥ स हंसदेवोऽपि विभोर्गुणावली- निवद्धबुद्धिः समुपेत्य नृत्यकृत् । विशिष्टभक्तीबहुधा स्थितोऽन्तरे , विधाय पक्षण रतक्लमालसः ॥४०॥ सनालमात्मानननिर्जितप्रभ प्रयुज्यमानं त्रिदशैः सरोरुहम् । धृतातपत्नत्रयरूपमावभौ प्रभुप्रभावाद् वहुकाञ्चनाञ्चितम् ॥४१॥ १ रतनाटकरमणं तस्य नमः खेदः। २ आत्मना-स्वरू- पेण आननस्य निर्जिता प्रभा येन तत् । ३ "काञ्चनं हेनि किन- एके" इत्यनेकार्थः।

·पञ्चमः सर्गः। ९४७ उपात्तलक्ष्मि प्रभुवक्त्रपाणिना ह्रियाऽऽनतं काञ्चनमम्वुजन्म किम् । तमुच्छ्रितच्छत्रमिपेण दण्डभृत निपेवते स्माहतमुक्तसंपदा ॥४२॥ अहर्निशं सेवनया विभोर्दिधा सचामरं वाऽमरमानसे प्रियम् । अबुद्ध तं विद्रुमदण्डमण्डितं पवित्रहस्तं शुचिमेव पण्डितः ॥४३॥ चकार कश्चिद् वरणत्रयीं न कि सुरश्च सिंहासनमर्हतः पुरः। परो महेन्द्रध्वजमाप्तभक्तये संपीतमम्भाप्रभुचामरं च किम् ॥४॥ कृतावर्गहस्य हयादुपानही विनेयुपस्तत्र वैलद्विपस्तदा। १ पचिम्यनं प्रायन इनि पवित्रा इन्द्रम्नम्पन्नम्मद इस्तं पण्डिनः शुचिम्पवियम् अजानान् : रिंगिया सचामरम् । २ पीतवर्णमदिनम, अम्मम्प्रनाम्यगर गा. भरमिव । आन्द्रत्या ·१४८ शान्तिनाथचरित्रे- नियोगतस्ताः सुमनःपरम्परा परागपूर्णा ववृषर्विकखराः ॥१५॥ सुवर्णपद्मोदरचारचारुतां ततः पदे रेजतुरस्य बिभ्रती । निवेशकल्याणपदं सुसंपदं सुवर्णसेवामिव धर्जुमुत्सुके ॥४६॥ महोत्सवेऽस्मिन्नसुरैः सुरैः समं तथैव मैत्री जनसंनिधेरभूत् । तयोः प्रवालैनयोस्तथाम्बुजै- रवापि मोदः सुमनस्तया यथा ॥४७॥ रजाविरोधेतिकलिक्रिया मृते- भियाऽभवद् निर्विषयाहतः श्रिया । रसेन सेने अपि सख्यमीयतु- नियोडुकामे किमु बद्धवर्मणी ॥४॥ १एकंचनम्-उद्यानम्, छितीयं वनं पानीयम् अनयोईग्रो. रपि प्रवालै पालवः, तथा अम्बुजः, मोदम् हर्ष अवापि। २ रोग घेरदति केशानां मियेत्यर्थः। ३ निर्गतः विपयः प्रसारो अभ्या:सा।

·पञ्चमः सर्गः। १४ विधाय मूर्ति केपटेन वामनी शनैश्चरन् या त्रिपदीमदीधरत् । प्रसृत्वरां तां पुरुषोत्तमः परा- मनेकपेऽधत्त गणेशपेशले ॥१९॥ त्रिविक्रमोरिष्टवलं पिनष्टि यः खयं बलिध्वंसिविडम्बिनीमयम् । तनूं न धर्ता किमनूनतेजसा संचक्रपाणिश्च कृपाणिनां प्रभुः ॥५०॥ पुरा व्रते तीव्रतयैव केवलात् तपःकलाऽश्रान्तनितान्तशान्तधीः। उपेतपार्श्वश्वरणेन मौनिना मृपा चकारैप तैपां वि॒पार्चितः ॥५१॥ यतोऽतिदूरादपि ताप्यते वपुः ईशो शोल्लासिदशापि नाप्यते । तमहंतः संनिधिनाप्तसाहृदं १ कपटेन-विनयरूपेरा धामी-ननाम् ।२ त्रिपु-नानादिषु विशामाम्यलं यस्य सः।३ यतिष्यसिना राणस्य चिदम्पनी जित्वरीम् । ४ वरा सहितः पाणिर्यस्य सः। तृशं लोभम् ।

·१५० शान्तिनाथचरित्रे- नृपः पतङ्गं समधत्त पाणिना ॥५२॥ तदोत्तमात्मानमवेत्य संभ्रमाद् मदादिनाऽनर्थकृताऽऽसवाक्यतः। जराजनुसृत्युमुमुक्षुणा नृणां गणेन दीक्षा जगृहेऽगृहेप्सुना ॥५३॥ पतङ्गवत् कश्चन समपञ्जरात् पुनः पुनः प्रायसदुत्प्लवाय सः । स्वकर्मसंलीनतया मलीनधी- हे व्रतान्येव बभार भारमुक् ॥५४॥ प्रभोगिरोऽन्त प्रतिबुद्धमानसः खगो मृगो वाऽप्यगजो मतङ्गजः। गतो विरुत्योडेयने निराशता प्रपद्य सद्यः प्रणमन् ययौ वनम् ॥५५॥ १ नृपः भूचरो राजापि पतह-सूर्य पाणिना मैत्रीवशात् अधत्त । २मदादिना आत्तं गृहीतम् । ३ विरुत्य-शब्दं विधाय पक्षिणो मुग्यत्वाद् उदयनं विरुतं च, लक्षणया खस्वशब्दित- गत्यादि । ४मृगे उद्ययन- उत्प्लुत्य गमनम्, गजे उड्यनं-शीघ्र. गमनमानम्। निराशता-निर्लोमतां प्रपद्य-स्वीकृत्य उड्यने प्रगमन् यनं ययौ इत्यर्थः ।

·पचमः सर्गः १५१ वयोगणः सुव्रतभाग निशाशनं निरस्य जीवान्तकवन्धनेऽप्यहो । न तत्प्रदत्तं फलमादिताऽऽनने करौ निगेछुर्दशति स्म केवलम् ॥५६|| ससंभ्रमात्मानपतत्कुलाकुलं विमोचितात्मा कथमप्यतः स्वतः। कुलायमास्थाय जिनोपदेशतः सरन् व्रतं प्रासुकभुक्तिभागभूत् ॥५॥ मृगः शृगालादिररण्यजः परः सरः प्रपद्योत्कतयाऽनुकम्प्रताम् । विचारयन निर्भरमप्यपादपा- मचित्तमावाहगतं स्वतन्त्रधीः ॥५८|| पुरे वने वा समवासृते प्रभौ सरस्सुरनिमितमम्बुभिर्भूतम् । तमूर्मिलोलैः पतगाग्रहाद् नृपं स्वशब्दितेर्वान्यमिवाभ्यमन्त्रयत् ॥५९॥ १ निवार्य । २ म्यजनः पलिवामानहादिय नृपं- नरम- स्पम् अभ्यमन्प्रयत्-याजमाघ ।

·१५२ शान्तिनाथचरित्रे- जलं हि साङ्गं किल गाङ्गमङ्गिना- मपुण्ययोगाद् न हि पुण्यमिष्यते । सरस्तदम्भोग्रहदम्भसंभवं . न्यवारयद् वारिरहैः करैरिव ॥६॥ पतत्त्रिणा तद् रुचिरेण वञ्चित न राजहंसेन पदानुरागिणा। न लक्षणः श्रीकमलाकरैः परैः सरोऽरुचच्चारु विभोः पदश्रिया ॥१॥ कृते विहारे विभुना ततः समं श्रियः प्रयान्त्या प्रविहाय पल्वलम् । अघायि चक्रेण तु हंसकप्रभा १सरः खयं तस्या गाया अम्भोग्रहणं पुण्यमिति कपर नाटकं न्यवारयत्, अपुण्यं गाउं पारि न प्राहमिति भावः । २ भगवद्विहारे चक्रं योनि चलति, तत्रायं भावः श्रियः नूपुरमेतत् पल्वलं विहाय गच्छन्त्या, अथवा, चक्रण नम:- सरस्याः धनपुष्करोदयः अधायि-आकाशरूपे तटाके कमल- पुष्करें डीपतीर्थाहिखगरागौषधान्तरे। तूर्यास्येऽसिफले काण्डे शुण्डाने स्खे जलेऽम्बुजे॥" हंसक-नपुर, पक्षे सूर्यस्य प्रमा। अत्र जलार्द्रतायशाद् नूपुरे न शब्दः, ममा तु भवत्येव । मिदं जातम्।

·पञ्चमः सर्गः। १५३ नभःसरस्सा घनपुष्करोदयः ॥२॥ सुरैः कृताऽऽजानुपदं मणीचकैः सुगन्धिभिवृटिरिहालिमालया। चलत्पदाम्भोरुहनूपुरोपमा समादधे स्मेरदृशां विशां पथि ।।६३॥ सरित्मचारेऽपि सितच्छदास्तदा खंभावनालीकरुचो तिव्रजे। निरीक्ष्य सारूप्यधिया शनेश्वरा चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥६॥ जिनानुरागाद् सदाऽनुयायिना वहंसरूपावलिभिः समं पथि। कचित् तटिन्या निजजातिदर्शना- चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥ प्रभोः प्रभावादविरोधवोधनात् सहैव सिंहेन मृगी वनेऽचरत् । १सितच्छदान -मुनीन दृष्ट्वा सालिः चुकूज । २ स्वभावेन न अलीकरचः- मुनयः, पक्षे नालीकं कमलम् । ३ सारश्य- मस्या।

·१५४ शान्तिनाथचरित्रे- विडालवालेन समं रिम्सया चुकूज कूले कलहंसमण्डली ॥ नवी सयोग्या वसुधेयमीदृशः प्रभोर्विहारे त्रिदशैरपि स्तुता। रसान न कांस्कानू समस्त नूतनान खतः स्वमापूर्य च तूर्यनिःस्वनैः ॥६५॥ दिगाऽऽह पूर्वाप्यपरामधो भव लमङ्ग! यस्याः पतिरुज्झितस्थितिः । जडेषु नाथः कृतवारुणीरुचि- ममेशितेन्द्रस्तु शतक्रतुर्जिने ॥६६॥ शून्यं नमस्तसनेन शून्यधी- न किं हि नः कौशिक एव यत्पतिः । इति प्रहाय क्षितिमाश्रिता नभः प्रभो समस्ता विवुधा जयत्यभुः ॥६७॥ अॅजन्यभावेऽजनि नातिभक्तिभार १ नया-नवीना।२ योग्यः सह सयोग्या। जयति प्रभौ सर्वे विबुधाः देवाः नमो विहाय भूमिं श्रिताः अभुः रेजुः । ४ यो जिने भक्तिभाग्न अजनि= न जातः। कि० जिने, अजन्य. भाये= उत्पाने सति जगत्त्रयेऽपि शान्तिको तहिना पगाः- पक्षिणः सुरासुराचा तम् आचुक्रगुः।

·पञ्चमः सर्गः। १५५ जगत्रये शान्तिकरे जिनेऽपि यः । नरः सुरो वोपसि तदिनादिव खगास्तमाचुक्रशुरारवैः खलु ॥६८॥ भवेऽस्मदीयेऽजनि यत्र न प्रभुः प्रभा स्वभावेन जिनेन्द्रसेवने । प्रतिप्रभातं द्विजरूपमागताः खगास्तमाचुक्रुशुरारवैः खलुं ॥६९॥ गच्छाधीश्वरहीरहीरविजया- नाये निकाये धियां प्रेष्यः श्रीविजयप्रभाख्यसूगुरोः श्रीमत्तपाख्ये गणे। शिष्यः प्राज्ञमणेः कृपादिविजय- स्याशास्समानाग्रणी. श्चक्रे वाचकनाममेघविजयः शस्यां समस्यामिमाम् ॥७॥ प्रभुः समर्था। २ प्रभा-बुद्धिः। ३ गगाः -मिथ्याइयो देवा विद्याधरा पानपधीयच० प्रथमें सगेलो०१२ ।

·१५६ शान्तिनाथचरित्र- तस्मिन विस्मयकृत्काव्ये पञ्चमः पञ्चमाश्चितः। सर्गः सज्जनसंसर्गात् श्रेयोऽध्ययनतत्परैः ॥७॥ इति श्रीनैषधीयमहाकाव्यसमस्यायां महोपाध्यायत्रीमेघविजयगणि- परिताया पञ्चमः सर्गः समाप्तः ।। श्रीः ।। १ पञ्चम:-चतुरैः अञ्चिता प्रशस्तः "पञ्चमोरुविरे दक्षे" इत्यनेकार्थः।

·॥ अथ पठः सर्गः न जातरूपच्छदजातरूपता न कङ्कणाद्याभरणरलंकृतिः। मुमुक्षुणा कापि विधीयतां घिया स्वजातरूपेकसिचा भवदुचा ॥१॥ वेदन स्वरागादपि वैभवस्थिति- ईिजस्य दृष्टेयमिति स्तुवन् मुहुः । विनिश्चिकार्यप हि वै भवस्थिति निजां जराजन्मकृताधिसंस्थिताम् ॥२॥ मुखेऽपि नालीकरुचिर्महात्मनां न संशयो वा न पैराशनाशयः । अवादि तेनाथ ममानसौकमा- १ म्यस्मिन् जान रूपं तदेव एक सिग्यस्य तेना भरन्तीगर कान्तिर्यस्य स तेन ।२ यः कश्चिद् रागा-दाद हिजस्य ऋः भवम्पिनि पदन: या, यं वैभवस्पितिहटा इनि स्नुवन् वै-निश्चिनं निजां भवम्पिनि चिनिबिकाय ।३ पगशन हिंसा। ४ ममाना सहाना नुल्या या ये सोरमः-सगारिणस्नेग- मुपाश्रयन्ती या मंसन्समा तस्याम् अर्हता इचयादि।

·१५८ शान्तिनाथचरित्रे- मुपाश्रयत्संसदि चाहतेत्यहो ॥३॥ तदस्ति नाभ्यस्तमिह घुसवलं छलं जयन्मन्त्रकलं च चञ्चलम् । तनूभृता येन यमोअप जीयते जनाधिनाथः करपेञ्जरस्पृशा ॥४॥ धिगस्तु तृष्णातरलं भवन्मनः समुच्छलदाजिवलं विलोक्य यत् । परं परार्थाच्च परम्परार्थतः समुन्मिषभूरिमिपेषु हे जनाः ! ॥५॥ करोपि किं दुर्जनतां धनान्वितान समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मनः । भृशं सखायो विवदन्त इत्यतः परिग्रहे नाग्रहयालुता हिता ॥६॥ १ जनानाम् आधे मनःपीडाया नाथ स्वामी । २ यमस्य फरपजरवासिना । ३ पर:= उत्कृष्टः योऽर्थः ततः-शिवसा- धनात् परं-दूरे । ४ परम्परया-क्रमेण अर्थतः धनात्, भूरिमिपेपु समुन्मिपत् जागरूकम्। ५ मित्रं प्रति अन्यमित्रो. चिरियम् । ६ ऐमसमुत्पत्तित इत्यर्थः ।

·पष्टः सर्गः । १५८ मितायुपा तृड् जनिता जनाऽजन- नं वाधिका स्यान्नमसो नवाधिका। तवार्णवस्येव तुपारशीकरैः प्रवृद्धवेलेव तुपाररोचिषा ॥७॥ सदाऽऽदिनाथार्च निकादिना दिना गमे समेता स धनं जनोऽर्जनः। मृपा कपायानपि मा कृथा वृथा भवेदमीभिः कमलोदयः कियान् ? ॥८॥ न केवलं प्राणिवधो वधो मम- प्रसक्तिभाजेकवपुष्मतीहितः। तदाश्रयान्यानिजिघांसयाशयः कृतः क्षयायेव स नारकाश्रये ॥५॥ १हेजन तय मिनायुषा पर्नुभूनेन अनः पापैजनिता सृर्ग पाधिका भयेत्= निधिका न गन् । २ आकाशात् । ३ नवीना। चन्द्रेण । ५ जिन' मानः पूजादिनाधनं समेना- माना। अमीनिः मागायः किसान कमलोइया-मम्मीमामः स्थान् । पकजीवे पधः निलं प्राणियो न, किन्तु नदाश्रया अन्येऽनिस्तेषां जिघांमया का वासयापभिमार नारफ पाचायच भरेत् । मौसमय, ममग्रदोऽवन्तः. अमम निर्ममा दिचन्तन प्रसतिमाजा-रागिगाईहिना-सिननिः।

·१६० शान्तिनाथचरित्रे- इमां नु शिक्षां कथयन्तमीश्वरं त्वदीक्षणाद् विश्वसितान्तरात्मनः । करोतु रक्षा पततो भवाम्बुधा- वितीह चक्रायुधभूपतिर्जगौ ॥१०॥ ततः प्रपन्नव्रतमेनमेनसा वियुक्तमायुक्त गणेशितुः पदे । विगर्हितं धर्मधनैनिबर्हणं वदन्तमेवं सकलेभ्यसंसदि ॥११॥ परेऽपि चाक्षत्रिमिता गणेश्वरा वभूवुरामाः सदृशं दृशं भृशम् । गणेऽनुगानामविगानधीबलाद् विशिप्य विश्वासजुषा द्विषामपि ॥१२॥ पदे पदे सन्ति भटा रणोहटा: प्रशामयन्ते शमिनः स्म तानपि । दियुक्तपष्टया हि सहस्रसंख्यया- १ अनुगानां तथा हिपां गणे सदृशं दशमाता अक्षत्रिमि- ताम् अविशद् गणधराः । १६२ सहस्राः शमिना यतयः।

·पष्ठ. सर्गः। २६१ दिधापि शान्तिक्रमलीनचेतसः ॥१३॥ सदा तदापिटलेषु शकता- ऽऽनतेषु हिंसारस एष पूर्यते । क्वचित् क्षमायां न मनाक्, तदुन्मनाः स नारकानेव निपेवतां न किम् ? ||१|| प्रमाणमार्यास्वपि भूरसमिते- रभूत् सहस्रर्यद्दर्णिया गिरा। धिगीशं ते नृपते ! कुविक्रम प्रजेशमूचे मृगयाऽशुचिं शुचिः ॥१॥ अविक्रियं वैक्रियलब्धिशालिनां प्रभुर्यतोऽप्यङ्गसहस्रमालिनाम् । दयां दिदेश स्थलनीरचारिणि १ शान्तिःमो जिनध।२तस्य भगयतः धाग्निमृदेषु दयामाये माननेषु सन्तु क्षमायभूम्याम् पप दिनारसः पत्रि- दपि मनाम् न पूर्यते, इतिहनोः दिमारसे उन्मनाः समनः नारकानेय न फि नियताम् ! नपु-याहीभूनेषु "यापनाः प्रपणः म" 'पम् प्रहीमा' धानुः । १२ यासाम् आयात गिरायाण्या प्रजापि मानमाप्य राजानमृचे, 'नपने। नेजय उपिकाम धिक। ११ ·१६२ शान्तिनाथचरित्रे- कृपाश्रये यः कृपणे पतत्रिणि ॥१६॥ फलेन मूलेन च वारिभूरुहा तथा परेषामनुकम्पयान्विता । ७चतु:शताढयात्रिसहस्रवादिन- श्चतुःसहस्रा मनसोऽवबोधिनः ॥१७॥ शतत्रयीयुक्तचतुःसहस्रिका मुनेरिवेत्थं मैंमयस्य-वृत्तयः। अभुः प्रभोः केवलबोधशालिनो दिशा प्रकाशादहिमांशुमालिनः ॥१०॥ जगत्त्रयं दण्डितमात्मसात् कृतं विमोहराजा रजता रजोबले । त्वयाऽद्य तस्मिन्नपि दण्डधारिणा कृता त्रिलोकी प्रभुताद्भुता करे ॥१९॥ * ३४०० धादिनो मुनयः। १मनापर्ययशानिनः । २ वृत्ती नां विशेषणत्वात् स्त्रीलिङ्गम् । ३ एकवचनं जाती। ४'म शम्भु तीर्थकरः तत्पधानस्य तदाशानुचारिमुनेः फेवलिना, मम ममत्वं यस्यति तिपति इति शप्रत्यये ममयस्या, इति वृत्ति. विशेषणं वा।

·पाठः सर्गः। १९३ प्रणूयमानस्त्रिसहस्रयोगिनां गणोऽवधिज्ञानवतां सुरैरिति । विभूपिताध्यापि च येन संस्मर- स्कथं न पत्या धरणी हणीयते ॥२०॥ इतीदृशैस्तं विरचय्य वाङ्मय- गणेश्वरः पूर्वगणं पटुकृतः। मुमुक्षुवर्गोऽष्टशतीमितः स्थित- स्तपोभरे यः स्वयमहतरितः ॥२१॥ त्रिलक्षयुक्ता नवतिः सहस्रकाः सचित्रवैलक्ष्यकृतं नृप खंगः। क्षमां गतो वाऽणुयतिः प्रतिछित- श्वकार वाचा परमार्हतं बहुम् ॥२२॥ २ येन गनेन, विभूपिना धरणी पवापि नलीयने । कि येन, पत्या स्वामिना।२ मंस्मरन्फर्य संपन्याप्रकारे स्मरन्नी कथा यत्र तत्, क्रियाविशेषणम् । ३ पूर्यगर विरचय पदा पण्डितः शन. पटानः । ५ रायन इति लक्ष म्यागना, विगतः अङ्गी यम तद् विलसं ना मायालयमा निम्नाना तच न घेलयं यतेन सहिना रा यस्मिन, तम् । ५ विद् विद्याधर झापाशचारी भूचारी या भारतापपः। - ·१६४ शान्तिनाथचरित्र- उपासिकानां निवहस्त्रिलक्षभृत् पुनः सहस्रत्रिनवत्यधिष्ठितः। दयासमुद्रे स तदाशयेऽतिथी- बभूव रत्नाकर एव केवलः ॥२३॥ प्रभुर्विजहे भुवि यत्र केवली वलीयसो मोहगिरीन विभेदयन् । रसैः प्रसन्ने जनमानसे सखी- चकार कारुण्यरसापगा गिरः ॥२४॥ मदेकपुत्रा जननी जरातुग पिता सनत्पूर्वकुमारताविपम् । पुरो गतौ स्वस्य निनंसयाऽऽगतो विमोच्य मोहात् स हि तावबुधत् ॥२५॥ प्रवर्तिनी वाल्यत एव सुव्रता- नवप्रसूतिवेरेटा तपखिनी। १ धाविकाणाम् । २ तदाशये नृपाशये। ३ अहमेव एका पुत्रो यस्याः सा। ४ नवनं नव-जिनस्तवः तस्य प्रसूतिर्यस्याः सा, अनवप्रसूतियां न विद्यते नवा प्रसूतिर्यस्याः सा । ५ वरम् अटतीति घरटा, पृषोदरादित्वात् , "चरटा हंसयोपिति गन्धो- ल्याम्" इत्यनेकार्थे, सितच्छदत्वाद् घरटाया उपमा ।

·पठः सर्गः स्थिरा सुदृग्मानसनीरजालये शुचिः सपक्षा चरणानुरागिणी ।।२६।। मुनेगृहस्थस्य च वार्हदागमः फलानि दत्ते त्रिदिवं शिवं ध्रुवम् । गतिस्तयोरेप, जनरैतमर्दयन् रसेन हीनो भविता धनातपात् ॥२७॥ अहर्निशं सांतपनक्रियाविधी प्रवृत्तिभाग् जेनरुचिं विना जनः । अधः पतेत् दुःखममुष्य विभ्रत- महो विधे! त्वां करुणा रुणाहि न ॥२८॥ मुहर्चमात्रं भवनिन्दया दया- दरेण संसाध्य धियाहतं मतम् । शुभं लभन्ते भविनो विनोदतः क्षणेन मुक्त्यम्बुजलोचनायुजः ॥२९॥ स्त्रियः श्रियो वा विरहासहा महा- सखाः सखायः श्रवदश्रवो मम । सोन्मुमिगृहस्थयोः गतिः एप मागमः। तमू-भाग- मम्, भईयन घोटयन भिन्दन् ।

·१६६ शान्तिनाथचरित्रे- इति प्रियालीनमलीनमानसा न सातमाजोऽत्र परत्र देहिनः॥३०॥ कुशासनेनापि कुशासनेन ये नयेऽनुरक्ता बहुविप्रयोगतः। निवृत्तिमेष्यन्ति परं दुरुत्तर- स्तरस्विभिर्मोहमहोदधिस्तु तैः ॥३१॥ निजस्य वप्रत्रितयाग्रनिष्ठया जनोत्र निर्वाणिकया हृतेशिवे । इति स्तुते स्मातिमुदैष शोषित- स्त्वयैव मातः ! सुतशोकसागरः ॥३२॥ मदर्थसंदेशमृणालमन्थरः कदाऽभ्युपेता पथिकोऽथ वान्धवः । इतीह पृष्टो गरुडोपि यक्षराद तदाऽऽचचक्षेऽस्य हितं ससाक्षिकः ॥३३॥ १ये कुशासनेन कुप्रवचनेन नयेमार्गे शास्त्र वा रागिणस्ते कदाचिद् निवृत्तिं वैराग्यम् एप्यन्ति, परं तैमोहार्णवो दुरुत्तरः। २निर्वाणी देवी । ३ जनो निर्वाणीम् इति स्तुते स्म । ४मम कारणमाश्रित्य मृणा-हिंसा कस्यापि दुःखदानं, तथा, मालम्- असत्य तत्र मन्थर अलस. हिंसातोऽसत्यतश्च निवृत्त इत्यर्थः। ५प्रच्छकत्सा ·पहः सर्गः। १७ . मया नु पृष्टो भगवद्विवन्दिपुः प्रियः कियहूर इति त्योदिते । विलम्बतेऽसाविति सा पराङ्मुखी सखी सखी तां निजगाद नादरात् ।।३।। कंचित् प्रभातप्रभया भयाहते प्रमाद्यतो नीलमणिविपा निशि । विलोकयन्त्या रुदतोऽय पक्षिणः स्त्रियाः क्षणोऽभूद्धृतलक्षलक्षणः ॥३५॥ न यावता भागवती लमन्नया श्रुताऽस्ति गौस्तावदभीष्टता परे। चलाशु तस्याः श्रवणे विचक्षणः "प्रिये ! स कीडग् भविता तय क्षण: ? ॥३६॥ कथं विधातर्मयि पाणिपङ्कजाद "विर्जिनस्याशनपुण्यमुद्भवेत् । १ स्यया-प्रन्यया. बरावीन्यायः । २ चमवासीन नीलमणिविता प्रमाद् निगि यानः परयनराः, मग पिगा प्रमानप्रभयापि रखनः, 'सघापिन गरिगंगा, पदाजिनानं परिष्ये' इत्याशयः । ३ फक्षिा पनिनिं प्रियन्दिए मियां मन्यादरमियेची धार । ४ पित्रे गुणियरानः।

·१६८ शान्तिनाथचरित्र- इतीव सौराष्ट्रिकभव्यचिन्तनैः स्थितः प्रभुः श्रीविमलाचलोपरि ॥३७॥ स्थितिक्रिया मासचतुष्टये प्रभो ! तव प्रिया शैत्यमूदुखशिल्पिनः । ऋतोर्जनस्येव सुरै समं भव- विति प्रचक्रे सफलामसौ गिरम् ॥३८॥ तवाश्रयादेव च शान्तिरप्यभूद् भियां प्रदेशे जिन ! तनवालिके। वियोक्ष्यसेऽवल्लभयेति निर्गता- क्षरालिरीयात्र कदाप्यटीट्यते ॥३९॥ गुरुत्वभावात् शुचिशास्त्रसंभवाद सुरार्चितत्वादतिपुण्यभूभवात् । अदीदिपत् तीर्थकृदित्यसौ विभो- लिपिर्ललाटंतपनिष्ठुराक्षरा ॥४०॥ १हे प्रभो। मासचतुएये तव स्थितिर्जनस्य मियाकिं० तव, शैत्यं मृदुत्वं च तस्य शिल्पिनः कारकस्य, शैत्यं कामको. धोपशमा, मृदुत्वं मानोपशमात्, जनस्य इति गिरं वाणी सफला धके । २ भवल्लभया-अनिएया। ३'मट गती', 'गत्यर्याःमाप्पा, प्राप्यते।

·पाठः सर्गः। अयि स्वयूथ्यैरशनिक्षतोपर्म समं विपेहेऽप्युपसर्गकारणम् । सुरेनरैर्वा पशुभिः सहासुरैः कृतं त्वमीपां विकृतं न मानसम् ॥४१॥ भुवं पुनानस्य तवेति निर्गल- न्ममाऽद्य वृत्तान्तमिमं बतोदिता । तनोति संसद् दिवि गायनेः प्रभो ! पुरन्दरस्यापि पुरो महोदयम् ।।४२॥ प्रभोर्विहारे मगधेऽपि मागधेः प्रवर्ण्यमाने विविधमहोत्सवः। मुखानि लोलाक्षि ! दिशामसंशयं प्रियोऽवदत्पश्य विभूपणेरितः ॥४॥ खसिन्धुचापप्रमयोन्नतावित- स्तनूं प्रिये ! पश्य महोज्ज्वलां दिशाम् । मुखान्यमुष्याः किरणश्च तामसाद् दशापि शुन्यानि बिलोकयिष्यसि ॥४॥ ११ निर्गलन्मम-त्यजन्ममत्व ।

·१७० शान्तिनाचचरित्र- ममैव शोकन विदीर्णवक्षसा मनः किमाकस्मिकमद्य नोद्यतम् । निवेदितुं सर्वविदे तदास्पदे विडोजसागामि भुवस्तले असा ॥४५॥ मयाऽद्य मुक्तिः प्रतिपत्स्यते श्रिया लैया विचित्राङ्गि ! विपत्स्यते यदि । निपेवणाद् मे न कदापि मामतः समेतशैल चलितुं तु मा भज ॥१६॥ विहाय सर्वामथ तीर्थकृच्छ्रियं विभुर्ययो तद्विरिशृङ्गमुन्नतम् । तदाऽस्मि देवेन हतोऽपि हा हतः सुरेशितेति प्रलपन्नुपागमत् ॥४७॥ त्रयोदशाहे किल शुक्रजेऽसिते जिनः प्रपन्नानशनः शिवं ययौ । १ शोफेन न उद्यतम् । २ त्वया अन्यया, त्वशब्दोऽस्यार्थः । पिचित्राणि अनानि तीर्थंकरशरीराणि साधनानि यस्यास्तत्सं. योधने हे विचित्रानि त्वया-प्रन्यया भवत्या में निपेवणात् कदापिधिया न विपत्स्यते अतः मां मा भज।

·पष्ठः सर्गः। १७१ अगविनेया नवशत्यनुप्रभु स्फुटं यतस्तेऽशिशवः परसवः ॥४८ तवापि हा हा विरहात क्षुधाकुला: कुलाश्रया अन्यतपखिनोऽधुना। त्वयीश ! भुक्ते त्वनुभुञ्जतामिति गणीन्द्रमाशास्त हरिः प्रशस्तधीः ॥१९॥ विधाय कल्याणककर्म सोत्सवं कुँलायकूलेपु विलुट्य तेषु ते । खगा इव स्तूपतटेषु च क्रमाद् दिवं ययुस्त्यक्तशुचः सुरेश्वराः ॥५०॥ ततो विजदुर्गणिनः ससंयता उपासकैर्भूपतिभिः कृतार्चनाः। चिरेण लब्धा वहुभिमनोरथै- रुपादिशन्तः प्रभुशान्तिशासनम् ॥५१॥ १प्रमोः पवान् भनुममु, अम"धिमक्ति" (वि.९० ३२३) इत्यादिनाऽम्पयामापः। २ अभियान्तरजाला पा।३ परे सिक्षा मानरूपा या असर प्राणा पेगनेपिर- दोन भोजनादेः, अधिकारान् । ५ फुलेर दिए आयामला. दिस्तन्मशान करा नटं येपु ईरानि स्नूपनरानि पनमय "फलं सटे सन्यपूछे बडागस्तूपपोररि* इत्यनेकार्य।

·१७२ शान्तिनाथचरित्रे- ' प्रभोर्विमुक्तः पदमाश्रिताः सुरा अपूपुरन्नीप्सितमंइिसेविनाम् । कदापि साक्षाद्भवनात् कदाचन गताः क्षणेनाऽस्फुटितेक्षणा ममम् ॥५२॥ सुताः कमाहूय चिराय चुकृतै- रिवाण्डजाः पक्षवलं तथागमम् ।, इहाश्रयन्तामिति शिक्षया क्रमाद् ययुर्विनेया गणिनां गणेशताम् ॥५३॥ विधौ विघया मतयो विधेयका विधाय कम्प्राणि मुखानि के प्रति । वृथा निरीक्षध्वमितस्ततः किमु ऋते न बोधात सविधेः शिवाश्रयः॥५॥ गुरोनिषेवा श्रुतदानपूजना जनाः । कुरुध्वं स्वगुरूदिताध्वना। १ पणेन उत्सवेन, भप्रकटम् ईक्षणं दर्शन येषां ते, मर्म- ममत्वं गताआताः ।२ कम्-मात्मानम् भाइयम्भसाध-अभ्य. स्य प्रत्यक्षीकृत्य । ३ अण्डजाना पक्षे अगम-वृतम् ।४ विधिः किया तत्सदितं पोषं शानं विना नमुकिः।

·पाठः सर्गः। १७३ कथासु शिष्यध्वमिति प्रमील्य स परम्परामार्गमचालयद् गणी ॥५५॥ फलेग्रहिः शान्तिजिनोदितागमः क्रमेण शाखावहुलः स्फुरत्पदः । प्रमोदजन्यात् श्रवणेन विश्रुतः श्रुतन्य सेकाद बुबुधे नृपाशुणः ॥५६॥ दानमदादमदाद् दमदान्ते- दीनदयालुतयाऽवनिपालः । शस्यतमे परिसंस्मृतशान्ते- नाम्नि च विस्फुरित शुतियोग्ये ॥५॥ शैवपदस्य पदव्यवबुद्धा दुर्णयवर्णितिरेव निपिद्धा। रूपमदर्शि धृतोऽमि यदर्थ वैतमि तत् त्वगिहामि म कर्ता ॥५॥ १ जिनादितागमः नपानांअगरनां प्रमोराजानाद सयुणः नृपाधुग से कान मेनगाद पुयुषचयुर शिम प्रन्योरणांगनमःजगलंकादपिफमार म्यायापानि रणपिण्याचनानागांतीमि, प प मालम् । पापी गर्ग.। ५पेनमिचिने धन', ताम्मान गए । .

·१७४ शान्तिनाषचरित्रे- देवनृदेवगणः स्तुतिमेवं तस्य चकार गणेशवरस्य । मानसतोऽपि च मा क्षणमात्रं गच्छ यथेच्छमथेत्यभिधाय ॥५॥ आनन्दजाश्रुभिरनुस्रियमाणमार्गान् व्यक्तान् पदानि निघद् बहुवर्णसंधैः । चक्रे ह्यनेकपमुखः स गणे गणेशो- ऽप्यङ्गाश्रितत्रिपदिकागंतभूरिलक्ष्म्या०॥ लोकाननेकवचनामृतलुखदुःख- प्राक्शोकनिर्गमितनेत्रपयःप्रवाहान कुर्वन् स सर्वविदनूक्तिरसात् तदोया रेजे सितद्युतिरिवाप्तगणाधिराजः ॥६॥ पूर्व रथाङ्गभृति पञ्चमकेऽपि पश्चाद् रागेण वा भगवति स्मितपद्मिनीशे । १ सेव्यमानः मागों जैनागमोयेस्तईशान व्यकान्-पण्डि- तान् चके । २ अनेकान् पाति-रक्षति दयोपदेशाद् ईशं मुलं यस्य सः। ३ त्रिपदी-गजाभरणम्, उत्पादव्ययधुवरुपा वा । ४गता माता।

·पष्ठः सर्गः। १७५ चने स चक्रनिमचंक्रमणच्छलेन स्वस्मिन्प्रभाकररुचिं शुचिमण्डलस्थः॥६२।। सर्वत्र सार्वगणशासनसार्वभौम- पट्टस्थितस्य गणिनोऽनुदिनार्चनासु । सिद्धिर्भवेद् भविजनस्य पुरःस्थितस्य नीराजनां जनयतां निजबान्धवानाम् ॥१३॥ श्रीहर्पः कविराजराजिमुकुटालंकारहीरः सुतं श्रीहरिः सुपुत्र जितेन्द्रियचयं मामल्लदेवी च यम् । १शीर्णः पूर्यनाम्नि दौरदर्षनामतः पर्दोरो परममुदायो- पचारान्, 'पत्तो यदत्तः' इनि न्यायान् । फपिराजराभिमुफ- टालंकारहीर अनिमापा यिराजोगम, पागमः, विशिष्टराजोपा, प्यु राजतं गोनने पविगतराशि, भग्ने. हिरगानग्यान्, नामणी दिग्गयगर्गत्यान्, विराजे गराठे सर्गकागचान्. धनदे समाधिपाग्यात् : फनमधानमुटा. सफारएनए । श्रीदीरदारपिनगनियंशिसन्दिपवयं मुनि- पर्ग; सुपुषेयस्ने स्म जनरामार-पादगामान ! सम्भुनः मा-लामी-पा समृपा था मारंगी नमनाम्नः पीसी सुपुरे प्राण वायरुपमुनियनम् ममभंगापुनान् मी. भाग्पदेवीसिरसवात् । पनापना धीमनिला पे महा. प्रतिन्य स्थापिनं वोलिनमिति गयः । सुपुष, पजे गुनमिय, लगोपमा, मिप्ये पुप्रपामागन् । नमो नfre: माधमपस्तीपार, सचिनगंगापस, नत्र फर गिर कर ·१७८ प्रशस्तिः। एपां विनेयाः कवयः कृपाद्याः पद्यास्वरूपाः समयाम्बुराशौ ॥४॥ तत्पादाम्बुजभृङ्गमेघविजयः प्राप्तस्फुरदाचक- ख्यातिः श्रीविजयप्रभाख्यभगवत्- सूरेस्तपागच्छपात् । नुन्नोऽयं निजमेरुपूर्वविजय- प्राज्ञादिशिष्यैरिमां चक्रे निर्मलनैषधीयवचनैः श्रीशान्तिचक्रिस्तुतिम् ॥५॥ मारम

·No text on this page.

·शान्तिनाथचरित्रे- तच्चिन्तामणिमन्त्रचिन्तनफले शृङ्गारभङ्ग्या महा- काव्ये चारुणिनैषधीयचरिते सर्गों यमादिगतः ।। इति श्रीनैषधीयमहाकाव्यसमस्याया महोपाध्यायत्रीमेषविजयगणि- पूरितायो पाठः सर्गः संपूर्णः ।। श्रीः ॥ तस्मिन् । "हं चिढविपाणयोः क्रीडाम्वुयन्त्रे शिखरे प्रभुत्वो. कर्पभानुपु" भशिः पुनर्भचिवीच्योः" इत्यनेकार्थ शप-शिख- ऐषु आरो गतिः प्राप्तता यस्य स मेघः, "गिरी वर्पति माधयः" इतिवचनान् कारस्य-मेघस्य भङ्ग्या तरङ्गेण चारुणिरम्ये। नेपघकाव्याजातं नैषधीयं तस्येव चरितं प्राचार समस्यारूपी यत्र तस्मिन् । सर्गः, यमा अहिसादयः पञ्च महावतानि च संगपा मादिर्यस्य लपटः सर्गः संपूर्ण. अभवत् ।

·मशस्ति जयति जगति जाग्रज्ञानयोगाद् युगादो जिनवरनवरश्मिरुिदेवादिदेवः । तदनु दिनपकान्तिः शान्तिरर्हन् स चक्री जिनपतिरपि पार्थःशाश्वतश्रीविवस्वान्।।१।। तदनु दनुजपूज्यस्तीर्थकृद् वीरनामा निरुपममहिमान्यः सर्ववित्सार्वभौमः । तदनु गणधरालीपूर्वदिग्भानुमाली विजयपदमपूर्व हीरपूर्व दधानः ॥२॥ कनकविजयशर्मास्यान्तिपत्पांढयर्मा शुचितरवरशीलः शीलनामा तदीयः। कमलविजयधीरः सिद्धिमसिद्धिवीर- स्तदनुज इह रंज वावकश्रीशरीरः ॥३॥ चारित्रशब्दाद् विजयाभिधान- स्त्रयी सगा धृतशीलधर्मा ।

·१७८ प्रशस्तिः । एपां विनेयाः कवयः कृपाद्याः पद्यास्वरूपाः समयाम्बुराशौ ॥४॥ तत्पादाम्बुजभृङ्गमेघविजयः प्राप्तस्फुरदाचक- ख्यातिः श्रीविजयप्रभाख्यभगवत्- सूरेस्तपागच्छपात् । नुन्नोऽयं निजमेरुपूर्वविजय- प्राज्ञादिशिष्यैरिमां चक्रे निर्मलनैपधीयवचनैः श्रीशान्तिचक्रिस्तुतिम् ॥५॥ मगारम्

·No text on this page.