·Printed at les " HANUMAN PRESS" by L. B Kolate,
300 Sadashiv Peth, Poona City
and
Published by Motilal Ladhaji, 196 Bharani Peth,
Poona Caty

·PREFACE 2 This new edition of Hemacandra's Prakrit Grammar is designed to meet the requirements of University Students in Prakrit languages and was undertaken by mo at tho suggestion and support of Shet Votilal Laddaji of Poony There have been two excellent editions of this Grammur, one by Dr R Pischel in two volumes with the text word-index and notes in German (Halle, Germany 1877 & 1880 ), and the other by S P Pandit as an appendix to his edition of the fantasia in the Bombay Sanskrit Series (Bombay 1900) The first of these is in Roman letters irith zotes in German, and as such, cinnot be used by an average student, the second has no helps by way of notes, and both of them are long out of print I therefore thought of bringing out a new edition of the Grammar in the interest ·(6) Hemacandra in his grammar treats of six Prakrit dialects viz माहारा शौरसना मागध, पैशाचा चलिकापणाची and 3194T By Prakrit ho understands AIGITTE which he con siders as the base for all other dialects Ho also refers to anPiakrit which is another name for Ardhamagadh Ho devotes the first three padas and major part of the fourth to the trertment of the principal Prakrit and the rest to other dialects The notes given here aro not exhaustive but I feel aro sufficient to guide in intelligent studont with fair koowledge of the Sanskrit laug iage In the section orl diale is other than the principal Prakrit they are more nu merous and the tabidation of the principal characteristics of the different dilects which the student is recommendca to study more carefully and my full and word for morel rendering in Sanskrit with an English translation of the Apabhramsa verses would go r long way to help the student to master the subject ystertically I hate KUTETEY TŲ served fuller treatment of Apabhramsa and its dialects for Another work A Manual of the Apablıramsa Dialects with szllustrative texts which I hive in preparation I hope that this work would be out next winter ·ॐ अहम् । कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्राचार्यविरचितं प्राकृतव्याकरणम् । अथ प्राकृतम् ॥८।१ । १.॥ अथशब्द आनन्तर्याथोंऽधिकारार्थश्च ॥ प्रकृति. सस्कृतम् । तत्र :भवं तत आगतं वा प्राकृतन् । संस्कृतानन्तरं प्राकृतमधिक्रियते ॥ संस्कृतानन्तरं व प्राकृतम्यानुशासनं सिद्धसाव्यमानभेदसम्कृतयोनेरेव तस्य लक्षणं न देश्यम्य इति ज्ञापनार्थम् । संस्कृतसमं तु सस्कृतलक्षणेनैव गतार्थम् । प्राकृते च प्रकृतिप्रत्ययलिङ्गकारकसमाससज्ञादयः संस्कृतवद्वेदितव्या. ।। लोकाद् इति च वर्तते । तेन अऋ-ल-~-ऐ--औ-इ-म-श-प- विसर्जनीय-जुतवों वर्णसमानायो लोकाद्वगन्तव्य. । हनौ स्ववर्य- ·२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-४ दीर्घ-हस्वौ मिथो वृत्तौ ॥ ८॥१४॥ वृत्ती समासे स्वराणा दीर्घहस्वौ बहुल भवत । मिथ परस्परम् ॥ तत्र हस्वस्य दीर्घ । अन्तर्वेदि । अन्ता वेई ।। सप्तविंशति । सत्तावीसा ।। कचिन्न भवति । जुवइ-अणो । कचिद् विकल्प । वारी-मई । वारि- मई ।। मुजयन्त्रम् । मुआ-पन्त भुअ-पन्त ।। पतिगृहम् । पई हर पइ-हर ।। वेल-वण वेलुवण ॥ दीर्घस्य हस्व । निअम्ब सिल खलिअ-वीइ-मालस्स। कचिद् विकल्प । जडण-घड अँडणा-यड । नइ-सोत्त नई सोत्त । गोरि- हरं गोरी हर । बहु-मुह वहू-मुह ॥ ४ ॥ पदयोः संधिर्वा ।। ८।१।५ ।। सस्कृतोक्त सधि सर्व प्राकृते पदयोन्यवस्थितविभाषया भवति ॥ वासेसी वासइसी । विसमायवो विसम आयवो । “दहिईसरो दहीसरी । साऊअय साउ-उअय ॥ पदयोरिति किम् । पाओ । पई । वत्थाओ। मुद्धाइ । मुद्धाए । महइ । महए ॥ बहुलाधिकारात् कचिद् एकपदेऽपि । काहिइ काही । बिइओ बीओ.॥ ५ ॥ - ·३ . सू. ८-१-८] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् मयरद्धय-सर-धोरणि-धारा-छेअ व्व दीसन्ति ॥' उवमासु अपजत्तेभ-कळम-दन्तावहासमूरुजुअ । तं चेव मलिअ-विस-दण्ड-विरसमालक्खिमो एण्हि ।। अहो अच्छरिअं ॥ एदोतोरिति किम् । । अस्थालोमण ए-तरला इयर-कईण ममन्ति बुद्धीओ। अत्थ च्चेज निरारम्भमेन्ति हिअयं कइन्दाणं ॥ ७ ॥ स्वरस्योद्वृत्ते ।।८।१।८॥ व्यञ्जनसंपृक्तः स्वरो व्यञ्जने लुप्ते योऽवशिष्यते स उवृत्त इहोच्यते । स्वरस्य उद्वृत्ते स्वरें परे संधिर्न भवति॥ विससिज्जन्त-महा-पसु-दसण-समम-परोप्परारूढा। गयणे चिय गन्धउर्डि कुणन्ति तुह कउल-णारीओ || निसा--अरो। निसि-अरो रयणी-अरो। मणुअत्तं ॥ बहुलाधिकारात् कर्चिद् विकल्पः । कुम्भ-आरो कुम्भारो। सु-उरिसो सूरिसो ॥ कचित् संधिरेव । सालाहणो । चक्काओ ।। अत एव प्रतिषेधात् समासेऽपि स्वरस्य संधी भिन्नपदत्वम् ॥८॥ त्यादेः ।।८।१।९।। तिवादीना स्वरस्य स्वरे परे सन्धिर्ने भवति ॥ भवति इह । होइ इह ॥ ९॥ लुक् ।।८।१।१०॥ स्वरस्य स्वरे परे बहुलं लग् भवति ॥ त्रिदशेश. । ति श्वासोच्छासी । नीसासूसासा ॥ १० ॥ अन्त्यव्यञ्जनस्य ।।८।१।११॥ शब्दाना यद् अन्त्यव्यञ्जनं तस्य लग् भवति ॥ जाव । ताव । जसो। तमो । जम्मो । समासे तु वाक्यविभक्त्यपेक्षायाम् अन्त्यत्वम् अनन्त्यत्वं, च । तेनोमयमपि भवति । सद्भिक्षुः । समिक्खू । सजनः । सज्जणो । एतद्गुणा. । एम-गुणा || तद्गुणाः । तग्गुणा ॥ ११ ॥ 1 नि:- -

·प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-१-१२
।
न श्रदुदोः ।। ८।१।१२॥
श्रद् उद् इत्येतयोरन्त्यव्यञ्जनस्य लुग् न भवति ॥ सद्दहिअ । सना।
उम्गय । उन्नय ॥ १२ ॥
निर्दुरोर्ग ॥ ८।१।१२ ।।
निर् दुर् इत्येतयोरन्त्यव्यञ्जनस्य वा लुग् न भवति ।। निस्सह नीसह
दुस्सहो दूसहो । दुक्खिओ दुहिओ ।। १३ ॥
रवरेन्तरश्च ।।८।१ । १४ ॥
अन्तरो निरीश्चान्त्यव्यञ्जनस्य स्वरे परे लुग् न भवति ॥ अन्तरप्पा ।।
निरन्तर । निरवसेस ॥ दुरुत्तर । दुरवगाह || कचिद् भवत्यपि । अन्तो-
वरि ॥ १४ ॥
स्त्रियामादविद्युतः ।।८।१ । १५ ॥
स्त्रिया वर्तमानस्य शब्दस्यान्त्यव्यञ्जनस्य आत्व भवति धियुच्छब्द वर्ज-
यित्वा । लुगपवाद ॥ सरित् । सरिआ ॥ प्रतिपद् । पाडिवआ ॥ सपत् ।
सपआ ॥ बहुलाविकाराद् ईपस्पृष्टतरयश्रुतिरपि । सरिया । पाडिवया ।
सपया । अविद्युत इति किम् । विजू ॥ १५ ॥
रोरा ॥८।१।१६॥
बिया वर्तमानगान्त्यस्य रेफम्प रा इत्नादेशो भवति । आत्त्वापवाद ॥
गिरा । धुरा । पुरा ॥ १६ ॥
क्षुधो हा ॥ ८।१ । १७॥
क्षुधशब्दम्यान्त्यव्यञ्जनस्य हादेशो भवति ॥ छुहा ॥ १७ ॥
शरदादेरत् ।। ८।१।१८॥
शरदादेरन्त्यव्यञ्जनस्य अत् भवति ॥ शरद् । सरओ ॥ भिषक् ।
मिसओ ॥१८॥
दिक्-त्रावृषोः सः॥८।१।१९ ॥
एतयोरन्त्यव्यञ्जनस्य सो भवति ।। दिसा । पाउसो ॥ १९ ॥

·सू. ८-१-२०] सोपज्ञवृत्तिसहितम् आयुरप्सरसोर्वा ॥ ८॥१॥२०॥ एतयोरन्स्यव्यञ्जनम्ब सो वा भवति ।। दीहाउसो दीहाऊ । अच्छरसा अपरा ॥ २० ॥ ककुमो हः ।।८।१। २१ ॥ ककुमशब्दस्यान्वन्यजनम्य हो भवति ॥ कहा ॥ २१ ॥ धनुपो वा ।। ८ । १ । २२ ।। धनु-शब्दम्यान्त्यव्यञ्जनस्य हो वा भवति ॥ धणुह धणू ॥ २२ ॥ मोनुस्वारः ।।८।१ । २३ ॥ अन्त्यमकारस्यानुस्वारो भवति ॥ जल फलं वच्छ गिरिं पेच्छ । कचिद् अनन्त्यम्यापि । वणम्मि । वर्णमि ॥२३॥ या स्वरे मश्च ।। ८।१।२४ ॥ अन्त्यमकारम्य स्वरे परेऽनुम्बारो वा भवति । पक्षे लगपवादो मस्य मकारश्च भवति ।। वन्दे उसभं अजिअं । उसममजिअ च वन्दे ॥ बहु- लाधिकाराद् अन्यस्यापि व्यञ्जनम्य मकारः । साक्षात् । सक्ख ॥ यत् । जं॥ तत् । त ॥ विप्वर । वासुं ।। पृथक् ।। पिहं ॥ सम्यक । सम्मं ॥ इहं । दहयं । आलेड्डों इत्यादि ।। २४ ।। हु-ज-प-नो व्यञ्जने ॥८।१।२५॥ ड अ ण न इत्येतेषा स्थाने व्यञ्जने परे अनुस्वारो भवति ॥ड । पङ्क्तिः । पंता ॥ पराङ्मुख. । परंमुहो । त्र । कञ्चुकः । कंचुओ ॥ लान्छनम् । लेछणं ।। ण । पण्मुखः । छंमुहो । उत्कण्ठा ! उकंठा । न । सन्या । संझा ॥ विन्ध्यः । विझो ॥ २५ ॥ चक्रादावन्तः ।।८।१।२६॥ चक्रादिषु यथादर्शनं प्रथमादेः स्वरस्य अन्त आगमरूपोऽनुस्वारो भवति ।। वकं । तसं । असु । मंस । पुंछं । गुंछं । मुंढा । पंसं । धुंधं । कंकोडो । कुंपलं । दंसम् । विडिओ । गिंठी । मंजारो । एप्वाद्यस्य ॥ वयसो । ।

·। प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-२७ मणंसी । मणंसिणी । मणसिला । पडंसुआ । एषु द्वितीयस्य ॥ अवरिं । आणिउतयं । अइमुंतये । अनयोस्तृतीयस्य [[ वक्र । यस ! अश्रु । श्मश्रु। पुच्छ । गुच्छ । मूर्द्धन् । पशु । बुध्न । कर्कोट ! कुट्मल । दर्शन । वृश्चिक । गृष्टि । मार्जार । वयस्य । मनस्विन् । मनस्विनी । मनःशिला । प्रतिश्रुत् । उपरि । अतिमुक्तक । इत्यादि । कचिच्छन्दःपूरणेऽपि। देवं- नाग-सुवण्ण ॥ कचिन्न भवति । गिट्ठी । मज्जारो । मणसिला । मणा- सिला ।। आर्षे मणोसिला । अइमुत्तयं ॥ २६ ॥ क्त्वा स्यादेण-स्योर्वा ॥ ८॥१॥२७॥ क्त्वायाः स्यादीनां च यौ णसू तयोरनुस्वारोन्तो वा भवति ॥ क्त्वा । काऊणं । काऊण । काउआणं काउआण ॥ स्यादि । वच्छेणं वच्छेण । वच्छेसु वच्छेसु ॥ णस्वोरिति किन् । करिअ । अग्गिणो ॥ २७ ॥ विंशत्याला ॥ दाश२८॥ विंशत्यादीनाम् अनुस्वारस्य लग् भवति । विंशतिः । वीसा ॥ त्रिंशत् । तीसा ॥ संस्कृतम् । सक्कयं ॥ संस्कारः । सक्कारो इत्यादि ॥ २८ ॥ मांसादेर्वा ॥ ८॥२९॥ मांसादीनामनुस्वारस्य लग् वा भवति मास मंसं । मासलं मंसलं । कासं । कसं । पासू पंसू । कह कहं । एव एवं । नूण नूणं । इआणि इआणि । दाणि दाणिं । कि करेमि किं करेमि । समुह समुहं । केसुअं किसुों। सीहो सिंघो । मांस । मांसल । कांस्य ! पांसु । कथम् । एवम् । नूनम् । इदानीम् । किम् । संमुख । किंशुक । सिंह इत्यादि ॥२९॥ वर्गेन्त्यो वा ॥ ८॥१॥३०॥ अनुस्वारस्य वर्गे परे प्रत्यासत्तेस्तस्यैव वर्गस्यान्त्यो का भवति । पको पंको । सो संखो । अङ्गणं अंगणं । लवणं लंघणं । कञ्चुओ कंचुओ। लञ्छणं लंछणं । अजिअं अंजिअं । सञ्झा संझा । कण्टओ कंटओ उक्कण्ठा उत्कंठा । कण्डं कंडं । सण्डो संढो । अन्तरं अंतरं । पन्थो पंथो ।

·सू. ८-१-३१] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् चन्दो चंदो । बन्धवो बंधवो । कम्पइ कंपइ । वम्फइ वंफइ । कलम्यो फलंबो । आरम्भो आरंभो ॥ वर्ग इति किम् । संसओ । संहरइ । नित्यमिच्छन्त्यन्ये ॥ ३० ॥ प्रावृद्-शरत्तरणयः पुंसि ॥८।१।३१।। प्रावृष् शरत् तरणि इत्येते शब्दाः पुंसि पुलिहे प्रयोक्तव्याः ॥ पाउसो। सरओ । एस तरणी ॥ तराणशब्दस्य पुंस्त्रीलिङ्गत्वेन नियमार्थमुपादानम्।।३ स्लमदाम-शिरो -नमः ॥ ८॥१॥३२ ॥ दामन्शिरस्नभस्वर्जितं सकारान्तं नकारान्तं च शब्दरूपं पुसि प्रयोक्तव्यम् ।। सान्तम् । जसो । पओ । तमो । तेओ । उरो ॥ नान्तम् । जम्मो । नम्भो । मम्भो ।। अदामशिरोनभ इति किम् । दामं । सिरं । नह । यच सेयं वयं सुमणं सम्मं चम्ममिति दृश्यते तद् बहुलाधिकारात् ॥३२॥ वाक्ष्यर्थ-वचनाद्याः ॥८॥१॥३३॥ अक्षिपर्याया वचनादयश्च शब्दाः पुंसि वा प्रयोक्तव्याः ॥ अक्ष्याः । अजवि सा सवइ ते अच्छी । नच्चावियाई तेणम्ह अच्छीइं॥ अञ्जल्या- दिपाठादक्षिशब्दः स्त्रीलिङ्गेपि । एसा अच्छी । चक्खू चक्खूई । नयणा नयणाई । लोअणा लोअणाई ॥ वचनादि । वयणा वयणाई ॥ विज्जणा विग्नूए । कुलो कुलं । छन्दो छन्दं । माहप्पो माहप्पं । दुक्खा दुक्खाई ॥ भायणा भायणाई । इत्यादि । इति वचनादयः ॥ नेत्ता नेताई । कमला कमलाई इत्यादि तु संस्कृतवदेव सिद्धम् ॥ ३३ ॥ गुणाद्याः क्लीबे वा ॥ ८1१1३४ ॥ गुणादयः क्लीवे वा प्रयोक्तव्याः ॥ गुणाई गुणा । विहवेहि गुणाई मग्गन्ति । देवाणि देवा । बिन्दूई बिन्दुणो । खग्गं खग्गो । मण्डलगं मण्डलम्गो । कररहं कररहो । रुक्खाई रुक्खा । इत्यादि । इति गुणा- दयः ॥ ३४ ॥ ।

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-३५ चेमाचल्याद्याः स्त्रियाम् ॥ ८११३५ ।। इमान्ता अचल्यादयश्च शब्दा. स्त्रिया वा प्रयोक्तव्या || एसा गरिमा एस गरिमा । एसा महिमा एस महिमा । एसा निलज्जिमा एस निल्ल- ज्जिमा । एसा धुत्तिमा एस थुत्तिमा । अन्जल्यादि । एसा अञ्जली एस अञ्जली । पिट्ठी पिट्ट । पृष्ठभित्वे कृते स्त्रियामेवेत्यन्ये । अच्छी अच्छि । पण्हा पण्हो । चोरिआ चोरिऑ। एव कुच्छी । बली । निही विही । रम्सी । गण्ठी । इत्य-जल्यादन ॥ गड्डा गड्डो इति तु संस्कृतवदेव सिद्धम् । इमेति तन्त्रेण त्वादेशम्य डिमा इत्यम्य पृथ्वादीम्नश्च संग्रह. । त्वादेशम्य स्त्रीत्वमेवेच्छन्त्येके ॥३५ ।। बाहोरात् ।। ८।११३६॥ बाहुशब्दस्य लियामाकारोन्तादेशो भवति ॥ वाहाए जेण धरिओ एकाए । नियामित्येव । वामेअरो बाहू ॥ ३६॥ अतो डो विसर्गस्य ॥ ८॥१। ३७ ।। संस्कृतलक्षणोत्पन्नम्यात. परस्य विसर्गस्य स्थाने डो इत्यादेशो भवति ॥ सर्वत. । सव्वओ। पुरत । पुरओ ॥ अग्रत.। अग्गओ ॥ मार्गत. । मम्गओ ॥ एवं सिद्धावस्थापेक्षया । भवत । भवओ ॥ भवन्तः । भवन्तो । सन्त । सन्तो । कुत । कुदो ॥ ३७॥ निप्रती ओत्परी माल्य-स्थो; ॥८॥१॥ ३८॥ निर् प्रति इत्येतौ माल्यशब्दे स्थाधातौ च परे यथासख्य ओत् परि इत्येवंरूपौ वा भवत. । अभेदनिर्देश. सर्वादेशार्थ. ॥ ओमाल | निम्मल्ल । ओमालय वहइ । परिद्वा पइट्ठा । परिटिअं । पहिअ ।। ३८॥ आदेः ॥ ८॥१॥ ३९ ॥ आदेरित्यधिकार. कगचज० [८-१-१७७] इत्यादिसूत्रात् प्रागविशेपे वेदितव्य. ॥३९॥ त्यदायच्ययात् तत्स्वरस्य लुक् ॥ ८1१।४०॥ त्यदादेव्ययाञ्च परस्य तयोरेव त्वदायव्यययोरादे. स्वरस्य बहुलं लुग् , ·मू. ८-१-४१] सोपज्ञवृत्तिसहितम् ९ भवति ॥ अम्हेत्थ अन्हे एत्य । जइमा बद इमा। जहं जइ अहं ॥४०॥ पदादपर्वा ॥८॥१॥४१॥ पदात् परम्य अपेरव्ययस्यादेखेंग् वा भवति ॥ तं पि तमवि । किं पि किमवि । केण वि केणावि ! कहं पि कहमवि ।। ४१॥ इतेः स्वरात् तश्च द्विः॥८॥१॥४२॥ पदात् परम्प इतेरादेर्लुम् भवति स्वरात् परश्च तकारो द्विर्भवति ॥ किं ति । जति । दिट्ठति । न जुत्त ति ॥ स्वरात् । तह चि । झत्ति । पिओ ति । पुरिसो ति !! पदादित्येव । इअ विझ-गुहा-निलयाए ।। ४२॥ लुप्त-य-र--श--सां श-प-सां दीर्घः ॥ ८॥१।४३ ॥ प्राकृतलक्षणवशाल्लुप्ता याद्या उपधो वा येषा शकारपकारसकाराणा तेपामादेः : स्वरम्प दीयों भवति ॥ शम्य यलोपे । पश्यति । पासद ।। कश्यपः। कासवो ॥ आवश्यक । आवासय ॥ रलोपे । विश्राम्पति । वीसमइ ।। विश्रामः । वीसामो ॥ मिश्रम् । मसिं ॥ सस्पर्श.। सफासो ॥ वलोपे । अध. । आसो ॥ विधसिति । वीससह ॥ विधास. । वीसासो ॥ शलोपे । दुश्शासनः । दूसासणो ॥ मन.शिला । मणासिला ॥ पस्य यलोपे । शिप्य। सीसो ॥ पुप्यः। पूसो ॥ मनुष्यः । मणूसो ॥रलोपे । कर्पक । कासओ। वर्षाः । वासा ॥ वर्ष. । वासो ॥ बलोपे। विवाणः। वीसागो । विचक् । वीमुं ॥ पलोपे । निष्पक्त । नीसत्तो ।। सम्य यलोपे । सम्पम् । सासं ॥ कस्यचित् । कासइ ।। रलोपे। उस । ऊसो॥ विसम्मः । वीसम्भो ।। वलोपे । विकम्बर । विकासरो ॥ नि स्व. 1 नीसो ॥ सलोपे। निस्सह. । नीसहो ॥' न दीर्घानुस्वारान् ' (८-२-९२) इति प्रतिषेधात् सर्वत्र 'अनादी शेगादेशयोत्विम्' (८-२-८९) इति द्वित्वाभाव. ॥४३॥ अतः समृद्यादी वा ।। ८1११४४ ॥ वा भवति ।। सामिद्धी समिद्धी पासिद्धी पसिद्धी । पायड पयडं। पाडिवआ पडिवआ 1 पासुत्तो पमुत्तो । पाडिसिद्धी पडिसिद्धी । सारिच्छो सरिच्छो। - । . - 1 ·१० प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-४५ माणसी मणसी। माणसिणी मणमिणी । आहिआई अहिआई । पारोहो परोहो । पावासू पवासू । पाडिप्फद्धी पडिप्फद्धी ॥ समृद्धि । प्रसिद्धि । प्रकट । प्रतिपत् । प्रसुत । प्रतिसिद्धि । सदृक्ष । मनस्विन् मनम्विनी । अभियाति । प्ररोह । प्रवासिन् । प्रतिस्पर्द्धिन् ॥ आकृतिगणोऽयम् । तेन । अस्पर्श । आफसो ।। परकीयम् । पारकर । पारक ॥ प्रवचनम् । पावयण ॥ चतुर- न्तम् । चाउरन्तम् । इत्याद्यपि भवति || ४४ ॥ दक्षिणे हे ।। ८५११४५॥ दक्षिणशब्दे आदेरतो हे परे दीपो भवति ।) दाहिणो || ह इति किम् । दक्विणो ॥ ४५ ॥ इ. स्वमादौ ॥ ८१४४६॥ स्वम इत्येवमादिषु आदेरम्य इत्व भवति ॥ सिविणो । सिमिणो ॥ आ उकारोपि । सुमिणो । ईसि । वेडिसो । विलिअ । विअण ! मुइङ्गो । किविणो । उत्तिमो । मिरिअ । दिण्ण ॥ बहुलाधिकाराण्णत्वाभावे न भवति । दत्त । देवदत्तो || स्वप्न । ईपत् । वेतस । व्यलीक 1 व्यजन । मृदङ्ग । कृपण । उत्तम । मरिच । दत्त । इत्यादि ॥ ४६ ॥ पक्काङ्गार-ललाटे वा ।। ८१४७ ॥ एप्वादेरत इत्व या भवति ॥ पिक पक्व । इङ्गालो अङ्गारो । णिडाल णडाल॥४७॥ मध्यम-कतमे द्वितीयस्य ॥ ८॥११४८ ॥ मध्यमशब्दे कतमशब्दे च द्वितीयस्यात इत्व भवति ॥ मज्झिमो। कइमो ॥ ४८॥ सप्तपणे चा ॥ ८१४९॥ सप्तरणे द्वितीयस्थात इत्व का भवति ॥ छत्तिवण्णो उत्तवरुणो ॥४९॥ मया ॥ ८1१।५० ॥ मयट्प्रत्यये आदेरत स्थाने अइ इत्यादेशो भवति वा ॥ विषमय । विसमइओ सिमओ) ५० ॥

·म. ८-१-५१] स्वोपनवृत्तिसहितम्
ईहरे वा ।। ८११५१ ॥
हरशब्दे आदेरत ईचा भवति ।। हीरो हरो ॥ ५१ ॥
ध्वनि-विष्यचोरुः ॥ ८॥११५२ ।।
अनयोरादेरम्य उत्वं भवति ॥ झुणी । वीमुं । कथं मुणओ । शुनक
इति प्रकृत्यन्तरम्य ॥ श्वन्शब्दम्य तु सा साणो इति प्रयोगौ भवतः ॥५२॥
वन्द्र-खण्डिते णा वा ॥ ८॥११५३ ।।
अनयोरादेरम्य णकारेण सहितम्य उत्व वा भवति ॥ वुद्र चन्द्र ।
खुडिओ खण्डिओ ॥ ५३ ॥
गवये वः॥ ८।११५४ ॥
गवयशब्दे वकाराकारम्य उत्वं भवति ॥ गउओ । गउआ॥ ५४ ।।
प्रथमे प-थोर्वा ।।८।१। ५५ ।।
प्रथमशब्दे पकारथकारयोरकारम्य युगपत् रमेण च उकारो वा भवति।।
पुढुमं पुढमं पढुमं पढमं ॥ ५५ ॥
ज्ञो णत्लेमिज्ञादी ॥ ८।१।५६ ॥
अभिन एवंप्रकारेषु जस्य णत्वे कृते जम्यैव अत उत्वं भवति ।।
अहिष्णू । सञ्वष्णू । कयण्णू । आगमण्णू ।। णत्व इति किम् । अहिज्जो।
सव्वजो | अभिन्नादाविति किम् । प्राजः । पण्णो ॥ येषा जस्य णत्वे उत्वं
दृश्यते ते अभिनादयः॥ ५६ ॥
एच्छय्यादौ ॥८।१। ५७॥
शय्यादिषु आदेरम्य एत्वं भवति ॥ सेजा । सुन्देरे । गेन्दु । एत्थ ॥
गय्या । सौन्दर्य । कन्दुक । अत्र || आर्षे पुरेकम्मं ॥ ५७ ॥
वल्ल्युत्कर-पर्यन्ताश्चर्ये वा ॥ ८।१ । ५८ ॥
एपु आदेरम्य एवं वा भवति ॥ वेली वल्ली । उक्रो उकरो। परन्तो
पजन्तो। अच्छेरं अच्छरिअं अच्छअरं अच्टरिज्मं अच्छरिज अच्छरीअं
॥ ५८॥

·१२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-५९ ब्रह्मचय चः॥८॥१॥ ५९ ॥ ब्रह्मचर्यशब्दे चम्म अत एत्व भवति ॥ ब्रह्मचेर ॥ ५९॥ तोन्तरि ।। ८ [१ । ६० ।। अन्तरशब्दे तस्य अत एव भवति ।। अन्त पुरम् । अन्तेउर ॥ अन्त- श्वारी । अन्तेआरी || चिन्न भवति । अन्तग्गय । अन्तो वीसम्भ- निवेसिआण ॥ ६०॥ ओत्पमे ।।८।१।६१ ॥ पद्मशब्दे आदेरत ओत्व भवति ॥ पोम्म || 'पद्मछम० [८-२-२१२] इति विश्लेषे न भवति । पउभ ॥ ६१ ॥ नमस्कार-परस्परे द्वितीयस्य ।। ८।१ । ६२ ॥ अनयोद्धितीयम्य अत ओत्व भवति ॥ नमोकारो । परोप्पर ॥ ६२ ॥ वा ॥ ८।१।६३॥ अर्पयती धातो आदेरम्य ओत्व या भवति ।। ओप्पेइ अप्पे । ओप्पिा अप्पिा ॥ ६३ ॥ स्पायुच्च ।।८।१।६४॥ स्वपितो धातो आदेरम्य ओत् उत् च भवति ॥ सोवह । मुबइ।।६४॥ नात्युनर्यादाइ वा ॥ ८॥ १।६५ ॥ नन परे पुन शब्दे आदेरस्य आ आइ इत्यादेशौ वा भवत ॥ न उणा । न उणाइ । पक्षे । न उण । न उणो । केवलस्यापि दृश्यते । पुणाः ॥६५॥ पालाम्बरण्ये लुक् ॥ ८।१।६६ ॥ अलाव्यरण्यशब्दयोरादरम्य लुग् वा भवति । लाउ अलाउ । लाऊ अराऊ । रण अरण्ण । अत इत्येव । आरण्ण-कुञ्जरो व वेल्छतो ॥६६|| वाव्ययोत्खातादापदातः ॥ ८॥ १।६७ ॥ अन्ययेषु उत्खातादिषु च शब्देषु आदेराकारम्य अद् वा भवति ॥

·सू. ८-१-६८] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १३ । अव्यय । जह जहा । तह तहा । अहव अहवा ।व वा ।। ह हा। इत्यादि। उत्खातादि । उपवयं उक्खा। चमरो चामरो । कलओ कालओ । ठविओ ठाविओ । परिदविओ परिद्वाविओ । संठविओ संठाविओ । पश्यं पाययं । तलवेण्टं तालवेण्टं । तलवोटं तालवोण्टं । हलिओ हालिओ । नराओ। नाराओ । वलया वलाना । कुमरो कुमारो । खहरं खारं ॥ उत्खात । चामर । कालक । स्थापित । प्राकृत । तालन्त । हालिक । नाराच । बलाका । कुमार । सादिर इत्यादि । केषिद् ब्राह्मणपूर्वाहयोरपीच्छन्ति । ब्रह्मणो ब्राह्मणो । पुव्वण्हो पुवाहो ॥ दवग्गी। दावम्गी । चडू चाडू । इति शब्दभेदात् सिद्धम् ।। ६७ ॥ घवृद्धेर्वा ।। ८।१ । ६८। पनिमित्तो यो वृद्धिरूप आकारस्तम्यादिभूतस्य अद् वा भवति ॥ पवहो पवाहो । पहरो पहारो । पपरो पपागे । प्रकारः प्रचारो वा । पत्थयो पत्थान || कचिन्न भवति । राग । राओ ॥ ६८ ।। महाराष्ट्रे ।। ८।१।६९ ॥ महाराष्ट्रशब्दे आदेराकारम्य अद् भवति ॥ मरहढं । मरहट्ठो ॥ ६९ ॥ मांसादियानुस्वारे ।। ८ । ११७० ॥ मासप्रकारेषु अनुस्वारे सति आदेरातः अद् भवति ॥ मंस । पंसू । पंसणो । कसं । कंसिओ। पंसिओ पंडवो संसिद्धिओ। सजत्तिओ॥ अनुस्वार इति किम् । मासं । पासू ।। मास । पासु । पासन । कास्य । कासिक । बाशिक । पाण्डव ! सासिद्धिक । सांयात्रिक । इत्यादि ॥७०॥ श्यामाके मः ॥ ८१७१ ॥ श्यामाके मस्स आत. अद् भवति ॥ सामओ ।। ७१ ।। इः सदादी वा ॥८११७२ ॥ सदादिपु शब्दे आत इत्वं वा भवति ॥ सः सना । निसि-अरो निसा अरो । दुषिसो कुप्पासो !! ७२ ।।

·प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-१-७३
आचार्ये चेच ॥ ८११७३ ॥
आचार्यशब्दे चस्य आत इत्वम् अत्व च भवति ॥ आइरिओ । आय-
रिओ ॥ ७३ ॥
ई: स्त्यान-खल्वाटे ॥ ८१७४ ॥
स्त्यानखल्वाटयोरादेरात ईवति ॥ ठीण । थणि । थिण्ण । खल्लीडो॥
सखायम् इति तु 'समः स्त्यः खा' (८-४ १५) इति खादेशे सिद्धम्
॥७४॥
उः सास्ना-स्तावके ॥ ८११७५ ॥
अनयोरादेरात उत्व भवति ॥ सुण्हा । थुवओ ॥ ७५ ॥
ऊद्धासारे ॥ ८॥१॥७६॥
आसारशब्दे आदेरान ऊद् वा भवति ॥ ऊसारो । आसारो ॥ ७६ ॥
आर्याया यः श्वश्र्वाम ॥७१७७॥
आर्याशब्दे श्वश्वा वाच्याया र्यस्यात ऊभवति ॥ अज्जू ॥ श्वश्वामिति
किम् । अन्जा ।। ७७ ॥
एद् ग्राह्ये ।।८।११७८॥
ग्राह्यशब्दे आदेरात एद् भवति ॥ गेज्झ ॥ ७८ ॥
द्वारे वा ॥ ८११७९ ॥
द्वारशब्दे आत एद् वा भवति ॥ देर । पक्षे । दुआर दार बार || कथ
नेरइओ नारइओ । नैरयिकनारकिकशब्दयोर्मविष्यति ॥ आर्षे अन्यत्रापि ।
पच्छेकम्म । असहेज्ज देवासुरा ॥ ७९ ।।
पारापते रो वा ॥८॥१८॥
पारापतशब्दे रस्थस्यात एद् वा भवति ॥ पारेवओ पारावओ ॥८० ॥
मात्रटि वा ॥१८॥
मात्रट्प्रत्यये आत एद् वा भवति । एत्तिअमेत्त । एत्तिअमत्त ॥ बहु-
लाधिकारात् धचिन्मालशब्देपि । भोअण-मेत्त ॥८१॥

·सू. ८-१-८२] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १५ उदोद्वा ॥ ८॥११८२॥ आईशब्दे आदेरात उद् ओच्च वा भवतः ।। उल्ल । ओल्लं । पक्षे । अल्लं । अई । बाह-सलिल-पवहेण उल्लेइ ॥ ८२ ॥ ओदाल्यां पङ्क्तौ ॥८॥१८॥ आलीशब्दे पङ्क्तिवाचिनि आत ओत्वं भवति ॥ ओली । पक्ताविति किम् । आली सखी ॥ ८३ ॥ म्हस्वः संयोगे ॥८५११८४॥ दीर्घस्य यथादर्शन संयोगे परे न्हस्वो भवति ।। आत् । आम्रम् । अम्बाता- अम् । तम्यं ॥ विरहामि । विरहगी ॥ आम्यम् । अस्सं ॥ ईत् । मुनीन्द्र । मुणिन्दो ॥ तीर्थम् । तित्थ ॥ ऊत् । गुरूल्लापाः । गुरुल्लावा ॥ चूर्णः । चुण्णो । एत् । नरेन्द्र.। नरिन्दो ॥ म्लेच्छ.। मिलिच्छो । दिक्कियण-वह ।। ओत् । अधरोठः । अहह ॥ नीलोत्पलम् । नीलप्पलं ।। संयोग इति किम् । आयास । ईसरो । ऊसवो ॥ ८४ ॥ इत एद्वा ॥८११८५॥ संयोग इति वर्तते । आदेरिकारम्य सयोगे परे एकारो या भवति ॥ पेण्डं पिण्डं । धम्मेल्ल धम्मिल्लं । सेन्दूरं सिन्दूरं । वेण्हू विण्हू । पेढे पिटुं बेल मिहं ।। पचिन्न भवति । चिन्ता ॥ ८५ ।। किंशुके या ॥८॥१॥८६॥ किंशुकशब्दे आदेरित एकारो वा भवति ॥ केसुरं किमु ॥ ८६ ॥ मिरायाम् ॥८॥११८७॥ मिराशब्दे इत एकारो भवति ।। मेरा ॥ ८७ ॥ पृथ्वि-पृथिनि-प्रतिश्रुन्मूषिक-हरिद्रा-विमीतकेष्वेत् ।।८।१।८८॥ एषु आदेरितोकारो भाति ।। पहो । पुहई। पुढवी । पडंसुआ। मूसओ। हलद्दी । हलद्दा । बहेडओ || पन्थ किर देसितेति तु पथिशब्दसमानार्थस्य गन्थमन्दस्य भविष्यति ॥ हरिद्राया विकल्प इत्यन्ये । हलिद्दी हलिद्दा।।८८॥ 1 ·प्राकृतव्याकरणम् [ सू. ८-१-८९ शिथिलेडुदे वा ॥८१११८९॥ अनयोरादेरितोद् वा भवति ॥ सढिलं । पसढिलं ! सिदिलं । पसिदिलं अड्गुरं । इड्गुअं॥ निर्मितशब्दे तु वा आत्व न विधेयम् । निर्मातनि- मितशब्दाभ्यामेव सिद्धे. ॥ ८९ ।। तित्तिसैरः ॥८॥१९॥ तित्तिरिशब्दे रस्तोद् भवति ।। तित्तिरो ॥ ९० ॥ इतौ तो वाक्यादौ ।।८।११९१॥ वाझ्यादिभूते इतिशब्दे यम्तस्तत्संबन्धिन इकारस्य अकारो भवति ।। इअ जम्पिआवसाणे । इअ विअसिअ-कुसुम-सरो || वाक्यादाविति किम् । पिओ ति । पुरिसो ति ॥ ९१॥ इजिंहा-सिंह-त्रिंशतिशती त्या ॥८१११९२॥ जिह्वादिषु इकारस्य तिशब्देन सह भवति ।। जीहा । सीहो । तीसा । पासा ।। बहुलाधिकारात् कचिन्न भवति । सिंह-इत्तो । सिंह-राओ ॥९२॥ लुकि निरः ॥८।१।९३ ॥ निर उपसर्गस्य रेफलोपे सति इत ईकारो भवति ॥ नीसर । नीसासो।। लुकीति किम् । निग्गओ। निस्सहाई अगाई ॥ ९३ ॥ द्विन्योरुत् ।।८।१४९४ ॥ विशब्दे नात्रुपसर्गे च इत उद् भवति ॥ द्वि। दुलतो । दु-आई । दु-विहो । दु-रेहो । दु-वरणं । बहुलाधिकारात क्वचिद् पिकल्प. । दु-उणो । बि-उणो । दुइओ विओ । कचिन भवति । द्विजः । दिओ ॥ द्विरदः । दिरओ ॥ क्वचिद् ओत्वमपि । दो-वषणं । नि। णुमजइ । णुमन्नो । क्वचिन्न भवति । निवडर ॥ ९४ ।। प्रवासीक्षौ ।।८।१।९५ ।। अनमोरादेरित उत्वं भवति । पावासुओ । उच्छृ ।। ९५ ॥ युधिष्ठिरे वा ।। ८१ १ १ ९६ ॥ युधिष्ठिरशब्दे आदेरित उत्वं वा भवति || जहुटिलो । जहिहिलो||९६॥ .

·सू.८-१-१०३] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ओच द्विधाकृगः ॥८।१९७॥ द्विधाशब्दे कृग्धातो प्रयोगे इत ओत्व चकारादुत्व च भवति ॥ दोहा किज्जइ । दुहा-किज्जइ ॥ दोहा-अ । दुहा इअ ॥ कृग इति किम् । दिहा-गय ॥ कचित् स्वरस्यापि । दुहावि सो सुर-वहू-सत्यो ॥ ९७ ॥ वा निझरे ना ॥८॥१९८॥ निर्झरशब्दे नकारेण सह इत ओकारो वा भवति ॥ओझरो निझरो।।९८॥ हरीतक्यासतोत् ।।८।११९९॥ हरीतकीशब्दे आदेरीकारम्य अद् मवति ॥ हरडई ॥ ९९ ॥ आत्कश्मीरे ॥८१४१००॥ कश्मीरशब्दे ईत आद् भवति ।। म्हारा ।। १०० ॥ पानीयादिवित्॥८१४१०१॥ पानीयादिषु शब्देषु ईत इद् भवति ॥ पाणि । अलि । जिअइ । जिअउ । विलिअ । करिसो । सिरिसो। दुइअ । तइस । गहिर । उव जिअ । आणिअ । पलिविअ । ओसिअन्त । पसिअ । गहि भ । वम्मिओ तपाणि ॥ पानीय । अलीक || जीवति । जीवतु । ब्रीडित । करीष । गिरीप । द्वितीय । तृतीय । गभीर । उपनीत 1 आनीत । प्रदीपित । अवसीदत् । प्रसीद । गृहीत । वल्मीक । तदानीम् । इति पानीयादय ॥ बहुलाधिकारादेषु कचिनित्य कचिद् विकल्प । तेन ! पाणीअ । अलीअ । जी। करीसो । उवर्षाओ । इत्यादि सिद्धम् ॥ १०१॥ उन्नीगें।। ८।१।१०२॥ जीर्णशब्दे ईत उद् भवति ।। जुण्ण-सुरा ॥ कचिन्न भवति । जिण्णे भोज णमत्ते ॥ १०२॥ उहीन-निहीने या || ८१४१०३ ॥ अनयोरीत ऊत्व या भवति ।। हूणो हीणो । विहूणो विहीणो ॥ विहीन इति किन् । पहिण-जर मरण ॥ १०३ ॥ 1 प्रा .

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१०४
तीर्थे हे ।। ८१४१०४॥
तीर्थशब्दे हे सति ईत ऊत्वं भवति ।। तूहं । ह इति किम् ।
तित्थं ॥ १०४ ॥
एत्पीयूपापीड-विभीतक-कीदृशेदृशे ॥ ८॥१११०५ ॥
एषु ईत एत्वं भवति ।। पेऊस । आमेलो। बहेडओ । केरिसो ।
एरिसो ॥ १०५॥
नीड-पीठे वा ।। ८११०६॥
अनयोरीत एवं वा भवति । नेदं नीड । पेहें पीढं ॥ १०६ ॥
उतो मुकुलादिवत् ॥ ८।१।१०७ ॥
मुकुल इत्येवमादिपु शब्देपु आदेस्तोत्वं भवति ॥ मउले । मउलो ।
मउरं । मउडं । अगरुं । गलई । जहुट्ठिलो । जहिटिलो । सोअमलं ।
गलोई ॥ मुकुल । मुकुर । मुकुट । आगुरु । गु: । युधिष्ठिर । सौकुमार्य ।
गुडूची । इति मुकुलादयः ॥ क्वचिदाकारोति । विद्रुत. । विदाओ ॥१०७॥
वोपरौ ॥ ८।१।१०८॥
उपरावुतोद् वा भवति ।। अवरि । उवरि ॥ १०८ ॥
गुरौ के वा ।। ८११५१०९ ॥
गुरौ स्वार्थे के सति आदेरतोद् वा भवति ॥ गरुओ गुरुओ॥ क
इति किम् । गुरू ॥ १०९॥
इ कुटौ ॥ ८।१।११० ॥
भृकुटावादेरुत इर्भवति ॥ भिउडी ॥ ११०॥
पुरुो रोः ।। ८।१।१११ ॥
पुरुषशब्दे रोरुत इर्भवति ॥ पुरिसो । परिसं ॥ १११ ॥
ई: क्षुते ॥ ८॥११११२ ॥
क्षुत्तशब्दे आदेख्त ईलं भवति ॥ छीअ ॥ ११२ ॥
उत्सुभग-मुसले वा ।। ८११:११३ ॥
अनयोरादेस्त अद् वा भवति ॥ सूहवो सुहओ । मूसलं मुसलं ॥११३॥

·म. ८-१-१२२] स्वोपस्मृतिसहितम् अनुत्साहोत्सन्ने सच्छे ।। ८।१।११४ ॥ उत्साहोत्सन्नवर्जिने शब्दे यौ त्सच्छौ तयोः परयोरादेरुत ऊद् भवति । त्स । उसुओ । ऊसवो । ऊसित्तो । ऊसरइ ॥ छ । उद्गताः शुका यस्मात् सः असुओ। उससइ ॥ अनुत्साहोत्सन्न इति किम् । उच्छाहो । उच्छन्ना ।। ११४ ॥ लुकि दुरो वा ॥ ८.११११५ ॥ दुपसर्गस्य रेफस्य लोपे सति उत ऊत्व वा भवति ॥ दूसहो दुसहो । दूहवो दुहवो ॥ लकीति किम् । दुस्सहो विरहो ॥ ११५ ॥ ओत्संयोगे ॥ ८१६११६॥ संयोगे परे आदेरुत ओत्व भवति ॥ तोण्ड । मोण्डं । पोक्खरं । कोट्टिमं । पोत्यओ । लोद्धओ । मोत्था । मोगरो । पोग्गलं । कोण्ढो । कान्तो । वोक्वन्तं ॥ ११६॥ कुतूहले वा हस्वश्च ॥ ८११११७ ॥ कुतूहलशब्दे उन ओद् वा मवति तत्सनियोगे हस्यश्च वा ॥ कोहल कुऊरलं कोउहल्लं ॥ ११७ ॥ अतः सूक्ष्मे वा ॥ ८1१।११८ ॥ सूक्ष्मशब्दे ऊतोद् वा भवति ॥ सप्हं मुहं ॥ आर्षे । सुहुमं ॥११८॥ दुकूले वा लश्च विः ॥ ८।१।११९ ॥ दुलशब्दे ऊकारस्य अत्वं वा भवति तत्सनियोगे च लकारो विर्भवति ।। दुअल दुऊलं ।। आर्षे दुगुल्लं ॥ ११९ ॥ ईवोदयूढे ।। ८।१।१२० ॥ उद्ध्यूढशब्दे उक्त ईत्व वा भवति ॥ उबीड । उन्बूढं ।। १२० ।। उर्मू-हनूमत्कण्डूय-वातुले ॥ ८1१।१२१ ॥ एपु स्त उत्वं भवति । मुमया। हगुमन्तो । कण्डुअइ । वाउलो ॥१२१॥ मधूके:वा ।। ८।१।१२२ ॥ मधूकशब्दे ऊत उद् वा भवति ॥ महुअं महूअ ॥ १२२ ।।

·२० प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१२३ थूणा । तोण है इदेतौ न पुरे वा ॥ ८।१।१२३ ॥ नू पुरशब्दे ऊत इत् एत् इत्येतो वा भवत ॥ निउर नेउरं । पक्षे नूउर ॥ १२३ ॥ ओस्कूष्माण्डी-चूणीर-चूर्पर-थूल-नामूल-गुडूची-मूल्ये ।।८।१।१२४॥ एषु ऊत ओद् भवति ।। कोहण्डी कोहली । तोणीर । कोप्पर । थोर । तम्बोल । गलोई । मोल्ल ॥ १२४ ॥ स्थूणा-तूणे वा ॥ ८.१।१२५ ॥ अनयोरूत ओत्व वा भवति ॥ थोणा तूण ॥ १२५ ॥ मतोत् ॥ ८॥१।१२६ ॥ आदेकारस्य अत्व भवति ।। घृतम् । घय । तृणम् ॥ तण ॥ कृतम् । कय ॥ वृषभ । वसहो ॥ मृग । मओ ॥ घृष्ट । घटो | दुहाइअमिति कृपादिपाठात् ॥ १२६ ॥ आत्कृशा-मृदुक-मृदुत्वे वा ॥ ८।१।१२७ ॥ एषु आदेरृत आद् वा भवति ॥ कासा किसा। माउक मउअ । माउक्क मउत्तण ॥ १२७ ॥ इकृपादौ ॥ ८।१।१२८ ॥ कृपा इत्यादिपु शव्देषु आदेत इत्व भवति ॥ किवा । हियय । मिट्ठ रसे एव । अन्यत्र मट्ठ। दिछ । दिट्ठी । सिट्ठ । सिट्ठी । गिण्ठी । पिच्छी। भिऊ । भिङ्गो । भिङ्गारो । सिङ्गारो। सिआलो। पिणा । घुसिण । विद्धकई । समिद्धी । इद्धी । गिद्धी। किसो । किसाणू । किसरा । किच्छ । तिप्प । किसिओ । नियो । किच्चा ! कि । घिई । कियो । किविणो । विवाण । विञ्चुओ । वित्त । वित्ती । हिअ । वारित्त । वि हिओ। विसी । इसी । विज्ञहो । छिहा । सः । उकिछ । निससो ॥ कचिन्न भवति । रिद्धी ॥ कृपा । हृदय । मृष्ट । दृष्ट । दृष्टि । सृष्ट । सृष्टि । गृष्टि । पृथ्वी । भृगु । भृङ्ग । भृङ्गार | शृङ्गार। शृगाल । घृणा । घुरण । युद्धकवि । समृद्धि । मद्धि । गृद्धि । कृश । कृशानु ।

·सू. ८-१-१.४] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् २१ कृसरा । कृच्छ्र । तृप्त । कृपित । नृप ! कृत्या । कृति । धृति । कृप । कृपण | कृपाण 1 वृश्चिक । वृत्त । वृति । हृत । व्याहृत । बृंहित । वृसी। ऋपि । वितृष्ण । स्पृहा । सकृत् । उत्कृष्ट । नृशंस ॥ १२८ ॥ पृष्ठे वानुत्तरपदे ॥ ८।१।१२९ ॥ पृष्ठशब्देनुत्तरपदे ऋत इद् मवति वा ॥ पिट्ठी पट्ठी । पिटि-गरिहविरं ।। अनुत्तरपद इति किम् । महि-वढं ॥ १२९ ।। मसृण-गाङ्क-मृत्यु-गृङ्ग-गृप्टे वा ॥ ८1१।१३०॥ एषु ऋत इद् वा भवति ॥ मसिणं मसणं । मिअङ्को मयको । मिच्च मच्चू । सिहं सङ्गं । धिट्ठो घट्टो ॥ १३० ।। उदृत्वादौ ।। ८१६१३१ ।। ऋतु इत्यादिषु शब्देषु आदेब्रत उद्भवति ॥ उऊ । परामुट्ठो । पुट्ठो। पुहई । पउत्ती । पाउसो । पाउओ । मुई । पहुडि । पाहुई । परहुओ । निहुरं । निउ । विउभं । संवुअं । वुत्तन्तो । निबुझं निबुई । वुन्दं । वुन्दावणो । वुट्टो । वुड्डी । उसहो । मुणालं । उज्जू । जामाउओ । गाउओ । माउआ। माउओ। पिउओ । युहुवी ।। ऋतु । परामृष्ट । स्पष्ट । प्रष्ट । पृथिवी । प्रवृत्ति । प्रावृप् । प्राकृत । भृति । प्रभृति । प्रामृत । परमृत । निभृत । निवृतं । विकृत । संवृत । वृत्तान्त । निर्वत । निर्वृति। वृन्द । वृन्दावन । वृद्ध । वृद्धि । ऋषम । मृणाल । ऋजु । जामातृक । मातृक । मातृका । मातृक । पितृक । पृथ्वी । इत्यादि ।। १३१ ॥ निवृत्त-वृन्दारके वा ।। ८३१३१३२ ॥ अनयोर्चत उद् वा भवति ॥ निबुतं निभत्तं । वुन्द । रया वन्दा- रया ॥ १३२ ॥ वृपभे वा वा ॥ ८॥१३३ ॥ चूप ऋतो वेन सह उद् वा भवति ॥ उसहो वसहो ॥ १३३ ।। गौणान्त्यस्य ।। ८१११३४ ॥ गौणशब्दस्य योन्त्य ऋत् तस्य उद् भवति ॥ माउ-मण्डलं । माउ- ·२२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१३५ हर । पिउ-हरं । माउ-सिआ। पिउ सिआ। पिउ-वण । विउ-चई ॥१३४॥ मातुरिद्वा ॥ ८११११३५॥ मातृशब्दस्य गौणस्य मन इद् वा भवति ॥ माइ-हर । माउ हर ॥ कचिदगौणम्यापि । माईण ॥ १३५ ॥ उदोन्मृपि ॥ ८१११३६ ॥ मृषाशब्दे मत उत् ऊत् ओच्च भवति ॥ मुसा । मूसा । मोसा । मुसा-याओ । मूसा-माओ । मोसा-माओ ॥ १३६ ॥ इदुतौ पृष्ट-वृष्टि पृथड् मृदङ्ग-नतृके ॥ ८।१।१३७ ॥ एपु मत इकारोकारौ भवत ॥ विट्ठो बुढो । विट्ठी बुढी । पिह पुह । मिझो मुइङ्गो । नत्तिओ नत्तुओ ॥ १३७ ॥ वा बृहस्पतौ ॥ ८॥१।१३८ ॥ बृहस्पतिशद्वे ऋत इदुतौ वा भवत ॥ विहफई बुहप्फई । पक्षे । बह- प्पई ॥ १३८ । इदेदोढन्ते ॥ ८।१।१३९ ॥ वृन्तशब्द ऋत इत् एत् ओच्च भवन्ति ॥ पिण्ट वेण्ट वोण्ट ॥१३९॥ रिः केवलस्य ॥८॥१४॥ केवलस्य व्यञ्जनेनासपृक्तस्य ऋतो रिरादेशो भवति ।। रिद्धी रिच्छो ।। ॥ १४०॥ मणपभवृपो चा ८।१||१४१ ॥ ऋणमजुन मस्तु माषिषु मतो रिर्वा भवति ॥ रिण अण । रिजू उज्जू । रिसहो उसहो । रिऊ उऊ । रिसी इसी ॥ १४१॥ दृशः विप् टक्सकः ॥ ८।१।१४२ ॥ विप् टक् सक् इत्येतदन्तम्य दृशेर्धातोर्मतो रिरादेशो भवति ।। सहक् । सरि-वण्णो । सरि-रूयो । सरि-बन्दीण ॥ सदृश । सरिसो।। सदृक्ष । सरिच्छो ॥ एवम् एआरिसो । भवारिसो । जारिसो । तारिसो । करिसो । एरिसो। अन्नारिसो। अम्हारिसो। तुम्हारिसो । टपसक्साहच- ·सू. ८-१-१५१] सोपत्रवृत्तिसहितम् २३ र्यात् 'त्यदाद्यन्यादि (हे. ५-१-१५२.) सूत्रविहितः विविह गृह्यते ॥ १४२ ।। आहते ढिः ॥ ८१२१४३ ॥ आहतशब्दे ऋतो ढिरादेशो भवति ॥ आढिओ ॥१४३ ॥ अहिले ।। ८३१३१४४ ॥ दृप्तशब्दे ऋतोरिरादेशो भवति ।। दरिओ । दरिअ-सीहेण ॥ १४४ ।। लत इलि क्लप्त-क्लन्ने ।। ८१११४५॥ अनयोलत इलिरादेशो भवति ॥ किलित्त-कुमुमोवयारेसु ॥ धारा- किलिन्न-वत्तं ॥ १४५॥ एत इमा वेदना-चपेटा-देवर-केसरे ।। ८१४१४६ ।। वेदनादिषु एत इत्त्वं वा मवति ॥ विअणा वेअणा । चविडा । विअड- चवेडा-विणाआ। दिअरो देवरो ।। महमाहिस-दसण-किसर । केसरं ।। महिला महेला इति तु महिलामहेलाभ्या शब्दाभ्या सिद्धम् ॥ १४६ ॥ ऊः स्तेने वा ।। ८1११४७॥ स्तेने एत उद् वा भवति ॥ थूणो थेणो ॥ १४७ ।। ऐत एत् ॥ ८११११४८॥ ऐकारस्यादौ वर्षमानस्य एत्त्वं भवति ॥ सेला । तेलुक । एरावणो ॥ केलासो। वेजो। केढयो । वेहव्यं ॥ १४८ ॥ इत्सैन्धव-शनैश्चरे ॥ ८।१।१४९ ॥ एतयोरत इत्त्वं भवति ॥ सिन्धवं । सणिच्छरो ॥ १४९॥ सैन्ये वा ॥८॥१॥१५०॥ सैन्यशब्दे ऐत इद् वा भवति ।। सिन्नं सेन्नं ॥ १५० ॥ अइदैत्यादौ च ॥८५१११५१॥ सैन्यशब्दे दैत्य इत्येवमादिषु च ऐतो अइ इत्यादेशो भवति । एत्वा- पवादः ।। सइन्न । दइच्चो । दइन्नं । अइसरिअं ( भइरखो । वदजवणो । दइवअं। वइआलीअं । वइएसो। यइएहो । वदन्भो । १३६ ·। । । २४ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१५२ कइअवं । वइसाहो । वइसालो । सईरं । चइत्तं ॥ दैत्य । दैन्य । ऐश्वर्य । भैरव । वैजवन । दैवत । वैतालीय । वैदेश । वैदेह । वैदर्भ । वैश्वानर ! कैतव । वैशाख । वैशाल । स्वैर । चैत्य । इत्यादि ।। विश्लेषे न भवति । चैत्यम् । चेइॐ ॥ आर्षे । चैत्यवन्दनम् । ची-वन्दणं ॥ १५१ ॥ वैरादौ वा ॥ ८।१।१५२ ॥ वैरादिषु ऐतः अइरादेशो वा भवति । वरं वरं । कइलासो केलासो । कहरवं केरवं । वइसवणो वेसवणो । वइसम्पायणो। वेसम्पायणो । वइआ- लिओ वेआलिओ । वासि येसि । चइत्तो वेत्तो ॥ वैर । कैलास । कैरव । वैश्रवण । वैशम्पायन । वैतालिक । वैशिक । चैत्र ।। इत्यादि॥१५२॥ एच दैवे ॥८॥१॥१५॥ दैवशब्दे ऐत एत् अइश्चादेशो भवति । देव्वं दइव्वं दइवं ।। १५३ ॥ उच्चैनीचैस्यः ॥८।१।१५४॥ अनयोरैत. अअ इत्यादेशो भवति ॥ उच्चरं । नीचरं । उच्चनीचाभ्यां के सिद्धम् । उच्चैर्नीचैसोस्तु रूपान्तरनिवृत्त्यर्थं वचनम् ॥ १५४ ॥ ईद्वैर्ये ।। ८।१।१५५ ॥ धैर्यशब्दे ऐत ईद् भवति ॥ धीरं हरइ विसाओ ॥ १५५ ।। ओतोद्वान्योन्य-प्रकोष्ठातोद्य-शिरोवेदना-मनोहर- सरोरुहे तोश्च वः ॥८।१।१५६॥ एषु ओतोत्त्वं वा भवति तत्संनियोगे च यथासंभवं ककारतकारयोर्वा- देशः ।। अन्नन्नं अनुन्न । पवट्ठो पउट्ठो । आवज आउजं । सिर-विअणा सिरो-विअणा । मणहरं मणोहरं । सररुहं सरोरुहं ॥ १५६ ॥ ऊत्सोच्छ्वासे ।।८।१११५७ ॥ सोच्यासशब्दे ओत ऊद् भवति ॥ सोच्छास । सूसासो ॥ १५७ ।। गव्यउ-आअः ॥ ८1१।१५८॥ गोशब्दे आतेः अउ आअ इत्यादेशौ भवतः ॥ गउओ । गउआ । गाओ । हरस्स एसा गाई ।। १५८ ॥

·- सू. ८-१-१६६] सोपशवृत्तिसहितम् २५ औत ओत् ॥८१२१५९॥ औकारम्यादेरोद् भवति ।। कोमुदी । कोमुई ।। योवनम् । जोवण । कोस्तुभ । कोत्हो ॥ कोशाम्बी । कोसम्बी ॥ क्रोच कोन्चो ॥ कौशिक | कोसिओ ॥ १५९ ।। उत्सौन्दर्यादौ ॥ ८११।१६० ।। सौन्दर्यादिषु शब्देषु औत उद् भवति ।। सुन्देर सुन्दरिम । मुञापणो सुण्डो । सुद्धोमणी । दुबारिओ । सुगन्धत्तण । पुलोमी । सुवणिओ ॥ सौन्दर्य । मौन्जायन । शोण्ड | शोद्धोदनि । दौवारिक । सौगन्ध्य पौलोमी । सोवर्णिक ॥१६० ॥ कौक्षेयके वा ॥ ८1१६१६१ ।। कोक्षयकशब्दे ओत उद् वा भवति ॥ कुच्छेअय। कोच्छेअय ॥१६१॥ अउः पौरादौ च ॥ ८।१।१६२ ॥ कौक्षेयके पौरादिषु च औत अउरादेशो भवति ॥ कउच्छेअय ॥ पौर. । पउरो । पउर-जणो ॥ कौरव । कउरवो || कोशलम् । कउसल ।। पौरुषम् । पारिस ॥ सौधम् । सह ॥ गौड । गउडो मौलि. 1 मउली ।। मौनम् । मउण ॥ सोरा । सउरा ॥ कौला । कउला ॥ १६२ ॥ आच्च गरिने ॥ ८॥११६३ ॥ गौरवशब्दे औत आल्वन् अश्च भवति ॥ गारव । गउरव ॥ १६३॥ नाच्याव 11८1१1१६४ ॥ नौशब्दे औत आवादेशो भवति ॥ नाया ॥ १६४ ॥ एचयोदशादी स्वरस्य सस्सरव्यञ्जनेन ॥ ८१३१६५ ॥ त्रयोदश इत्येवप्रकारेषु सख्याशब्देषु आदे स्वरम्य परेण सस्वरेण अन्ननेन सह एद् भवति । तेरह । तेवीसा । तेतीसा ॥ १६५ ॥ स्थानिर-निचकिलायस्कारे ॥ ८॥१११६६ ॥ एपु आहे म्वरम्य परेण सम्बरव्यञ्जनेन सह एद् भवति ॥ थेरो। वेइल । मुद्ध-विअदाल-पमूणपुजा इत्यपि दृश्यते । एक्कारो ॥ १६६ ॥ -

·२६
२
६
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-१-१६७
--
॥
।
वा कदले ॥ ८१११६७॥
कदलशब्दे आदे स्वरस्य परेण सस्वरव्यञ्जनेन सह एद् वा भवति ॥
केल कयल । केली करली ॥ १६७ ।।
वेत कर्णिकारे ॥ ८।१।१६८
कर्णिकारे इत सस्वरव्यञ्जनेन सह एद् वा भवति ॥ कण्णेरो कणि
आरो ॥ १६८ ॥
अयौ वैत् ॥ ८।१।१६९ ॥
अविशब्दे आदे म्वरस्य परेण सस्वरब्यञ्जनेन सह ऐद् वा भवति ।।
ऐ बोहेमि । अ३ उम्मत्तिए । वचनादेकारस्यापि प्राकृते प्रयोग ॥१६९॥
ओतूतर-बदर-नरमालिका-नाफलिका-धूगफले ॥ ८।१।१७० ॥
पूतरादिषु आदे म्वरस्य परेण सस्वरव्यञ्जनेन सह ओद् भवति ॥ पोरो ।
बोर । बोरी । नोमालिआ । नोहलिआ पोष्फल । पोप्फली ॥ १७० ॥
न या मयूख-लग-चतुर्गुण-चतुर्थ-चतुर्दश-चतुर्वार-सुकुमार-
कुतूहलोदुखलोलखले ॥ ८।१।१७१ ॥
मयूखादिषु आदे स्वरस्त्र परेण सस्वरव्यञ्जनेन सह ओद् वा भवति ।।
मोहो मऊहो । लोण। इअ लव गुग्गमा । चोग्गुणो चउग्गुणो । चोत्थो
चउत्थो । चोत्थी चउत्थी । चोदह । चउद्दह । चोदसी चउद्दसी ।
चोव्वारो चउन्यारो । सोमालो सुकुमालो । कोहल कोउहल्ल । तह मन्ने
कोहलिए । ओहलो उऊलो । ओक्खल । उलूडल । मोरो मऊरो इति तु मोर-
मयूरशब्दाभ्या सिद्धम् ॥ १७१ ॥
अवापोते ॥ ८।१।१७२ ॥
अवापयोरुपसर्गयोरुत इति विकल्पार्थनिपाते च आदे स्वरस्य परेण
सस्वरयजनेन सह ओद् वा भवति ॥ अथ । ओमाइअवयरइ । ओआमो
अवयासो॥ अप | ओसर । अवसरइ । ओसारिअ अवसारि ॥ उत ।
ओवण । ओ घणो । उअ वण । उअ घगो ॥ कचिन्न भनति। अवगय ।
अवसहो । उअ रखी ॥ १७२ ॥

·२७ .. सू. ८-१-१७७] स्त्रोपावृत्तिसहितम् उच्चोपे ॥ ८॥१॥१७३ ।। उपशब्दे आदेः स्वरस्य परेण सस्वरख्यञ्जनेन सह ऊन् ओच्चादेशो वा मवतः ॥ उहसि ओहासिकं उवहसि । ऊझाओ ओझाओ उय- ज्झाओ । ऊआसो ओआसो उववासो ॥ १७३ ॥ उमो निपणे ॥ ८।१।१७४ ॥ निषण्णशब्दे आदेः स्वरस्य परेण सस्वरव्यञ्जनेन सह उम आदेशो वा भवति ॥ शुमण्णो । णिसण्णो ॥ १७४ ॥ प्रावरणे अङ्ग्याऊ ।। ८।१।१७५ ।। प्रावरणशले आदेः स्वरस्य परेण सम्वरव्यञ्जनेन सह अङ्गु आउ इत्येतावादेशी वा भवतः ॥ पङ्गुरणं पाउरणं पावरणं ॥ १७५ ॥ स्वरा संयुक्तस्यानादेः ।। ८।१।१७६ ॥ अधिकारोयम् । यदित ऊर्चमनुममिप्पामस्तस्वरात्परस्यासंयुक्तम्यानादे- भवतीति वेदितव्यम् ॥ १७६ ॥ क-ग-च-ज-त-द-प-य-वां प्रायो लुक् ॥ ८॥१।१७७ ।। स्वरात्परेपामनादिभूतानामसंयुक्तानां कगचजतदपयवानां प्रायो लग् भवति || क । तित्थयरो । लोओ । सय । ग । नओ । नयरं । मयको ।। च । सई । कय-गहो || ज । स्ययं । पयाई । गओ ॥ त । विआणं । रसा-यलं । जई ॥ द । गया । मयणो !प । रिऊ । सुउरिसो ॥ य । दयालू । नयणं । विओओ ॥ व । लायणं । विउहो । वलयाणलो ॥ प्रायोग्रहणात्वचिन्न भवति । सुकुसुमं । पयागजलं । सुगओ | अगरू । सचावं । विजणं । मुतारं । विदुरो । सपावं । समवाओ । देवो । दाणवो ॥ स्वरादित्येव । संकरो । संगमो । नकंचरो । धणंजओ । चिसंतवो । पुरं- दरो । संयुडो । संवरो || असंयुक्तस्येत्येव । अको । वग्गो । अचो । वज्ज । धुत्तो । उद्दामो । विप्यो । कजं । सव्यं ॥ कचित्संयुक्तस्यापि । नक्तंचरः नकंचरो || अनादेरिस्येव । कालो । गन्धो । चोरो । जारो। तरू । दवो । पावं । वण्णो । यफारस्य तु जत्वम् आदौ वक्ष्यते । समासे ।

·। दृश्यते । आकुश्चन ਅਧਣਾ अत्र चस्य २८ प्राकृतव्याकरणम् [सू.८-१-१७८ तु वाक्यविभक्त्यपेक्षया भिन्नपदत्वमपि विवश्यते । तेन तत्र यथादर्शनमु- भयमपि भवति । सुहकरो मुहयरो । आगमिओ आयमिओ । जलचरो जलयरो । बहुतरो बहुअरो । सुहदो। सुहओ । इत्यादि ॥ कचिदादेरपि । स पुन । स उण ।। स च । सो अ । चिह्न । इन्ध । कचिचस्य ज । पिशाची । पिसाजी ॥ एकत्वम् । एमृत्त ॥ एक । एगो ॥ अमुक । अमुगो ॥ असुक । असुगो ॥ श्रावक । सावगो । आकार । आगारो॥ तीर्थकर तित्थगरो ॥ आकर्ष । आगरिसो॥ लोगस्सुनोअगरा । इत्यादिषु तु 'व्यत्ययश्च' (८-४-४४७) इत्येव कल गत्वम् ।। आर्षे अन्यदर्षि त्वम् ।। १७७ ॥ यमुना-चामुण्डा-कामुकातिमुक्तके मोनुनासिकश्च ॥ ८११११७८ ॥ एषु मस्य लुग् भवति लुकि च सति मस्य स्थाने अनुनासिको भवति।। अँउणा । चाँउण्डा । कॉउओ। अणिउतय ॥ कचिन्न भवति। अइमुन्तय । अइमुत्तय ।। १७८ ॥ नारणात्पः॥८॥१॥१७९ ॥ अवर्णात्परस्यानादे पस्य लग् न भवति ॥ सवहो । सावो ॥ अनादे- रित्येव । परउट्ठो ॥ १७९ ।। अगों यश्रुतिः ॥ ८।१।१८० ॥ कगचजेत्यादिना लुकि सति शेष अवर्ण अवर्णात्परो लघुप्रयत्नतर- यकारश्रुतिर्भवति ॥ तित्थयो । सयढ । नयर । मयको । कयगहो । काय-मणी । स्यय । पयावई । रसायल । पायाल । मयणो । गया । नयण । दयालू । लायण्ण || अवर्ण इति किम् । सउणो । पउणो । पउर । राईव । निहओ । निनओ । वाऊ । कई । अवर्णादित्येव ॥ लोअस्स । देअरो ॥ कचिद् भवति । पिय. ॥ १८० ॥ कुज-कपर-फीले कः सोपुप्पे ॥८।१।१८१॥ एषु कम्य खो भवति पुष्प चेत् कुब्जाभिधेय न भवति ॥ खुजो।

·ए. ८-१-१८७] स्पोपज्ञवृत्तिसहितम्
२९
खप्पर । खोलओ ॥ अपुष्य इति किम् । यधेउ कुजय-पमूण । आपन्य-
त्रापि । कासित । सासिबो कसित गसि॥ १८१ ॥
मरकत-मदकले गः कन्दुके वादेः ।। ८१२१८२ ।।
अनयो कस्य गो भवति कन्दुके त्वाद्यस्य कम्य ।। मरगय । मयगलो।
गेन्दुअ ॥ १८२ ॥
किराते चः ॥८१४१८३ ।।
किराते कम्य चो भवति ॥ चिलाओ ॥ पुलिन्द एवाय विधि । काम-
रूपिणि तु नेयते । नमिमो हर-किरा ॥ १८३ ॥
शीकरे भ-हो वा ।।८।१८४॥
शोकरे कस्य महो वा भवत ॥ सीमरो सीहरो। पक्षे । सीअरो॥
।। १८४ ॥
चन्द्रिकाया मः ॥ १।१८५॥
चन्द्रिकाशब्दे कस्य मो भवति ॥ चन्दिमा ।। १८५ ॥
निकप-स्फटिक-चिकुरे हः ।। ८१२१८६ ॥
एषु कस्य हो भवति ॥ निहसो। फलिहो । चिडुरो। पिहरशब्दः
सस्कृतेपि इति दुर्ग ॥ १८६ ॥
ख-घ थध-भाम् ।। ८११८७॥
स्वरात्रेपामसंयुक्तानामनादिभूताना ख घ य घ भ इत्येतेषा वर्णाना
प्रायो हो भवति ॥ ख । साहा । मुह मेहला । लिहइ ।। मेहो ।
जहण । माहो । लाहः ।। । नाहो । आक्सहो । मिहुण । कहइ ।।
घ । साहू । वाहो । बहिरो । बाहइ । इन्द-हणू ॥ म । सहा । सहावो ।
न्ह । थणहरो । सोहइ ।। स्वरादित्येव । सखो। सो । कथा । क्यो।
खभो ॥ उसयुक्तस्येत्येव । अक्खइ। अग्धः । कथर । सिद्धओ ।
बन्धइ । लब्भइ ॥ अनादेरित्यैव । गजने खे मेहा ॥ गच्छइ घणो ।
प्राय इत्येव ] सरिसवखरो। पलर-पणो । अथिरो। जिण-धम्मो ।
पाट मओ ॥ नभ ॥ १८७ ॥

·३
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-१-१८८
पृथकि घोचा ।। ८।१।१८८॥
पृथक्शब्दे थस्य धो वा भवति ॥ पिधं पुधं । पिह पुहं ॥ १८८ ॥
शृङ्खले खः कः ॥ ८॥१:१८९ ॥
शृखले खस्य को भवति ॥ सङ्कलं ॥ १८९ ॥
पुन्नाग-नागिन्योर्गों मः ॥ ८॥१११९० ॥
अनयोर्गस्य मो भवति ॥ पुन्नामाई वसन्ते । भाभिणी ॥ १९० ॥
छागे लः ॥८॥१॥१९१॥
छागे गस्य लो भवति ।। छालो । छाली ॥ १९१ ॥
ऊत्वे दुर्भग-सुभगे कः ॥ ८।१।१९२ ॥
अनयोरूत्वे गस्य वो भवति ॥ दूहवो । सूहवो ॥ ऊच इति किम् ।
दुहओ । मुहओ ॥ १९२ ॥
सचित-पिशाचयोश्वः स-लौ वा ।। ८१११९३ ।।
अनयोश्वस्य यथासख्य स ल इत्यादेशो वा भवत ।। खसिओ खइओ।
पिसल्लो पिसाओ॥ १९३ ॥
जटिले जो झो वा ।। ८११११९४॥
जटिले जस्य झो वा भवति ।। झडिलो जडिलो ॥ १९४ ।।
टोडः ॥ ८॥१११९५ ।।
स्वरात्परस्सासंयुक्तानादेष्टस्य डो भवति ॥ नडो । भडो घडो ।
घडइ ।। स्वरादित्येव । घंटा । असयुक्तस्रेत्येव । खट्टा । अनादेरित्येव ।
टको । कचिन्न भवति । अटति । अटइ ॥ १९५ ॥
सटा-शकट-कैटभे ढ॥ ८।१।१९६ ॥
एषु टस्य दो भवति ॥ सढा । सयढो । केढवो ॥ १९६ ॥
स्फटिकेलः॥८।१ । १९७ ॥
स्फटिके टस्य लो भवति ।। फलिहो ॥ १९७।।
चपेटा-पाटौ वा ॥८।१। १९८ ॥
चपेटाशब्दे ण्यन्ते च पटिधातौ टस्य लो वा भवति ।। चविला चविडा ।
फालेइ फाडे ॥ १९८॥

·सू. ८-१-२०६] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ३१ ३ ठो ढः ।।८।१। १९९॥ स्वरात्परस्यासंयुक्तस्यानादेष्ठम्य ढो भवति ॥ मढो । सढो । कमढो । कुढारो । पढइ ।। स्वरादित्लेव । वैकुंठो ॥ असंयुक्तस्येत्येव । चिटु ॥ अनादरित्येव । हिअए ठाइ ॥ १९९॥ अकोठे ल ।। ८।१।२०० ॥ अकोठे ठस्य द्विरुक्तो लो मवति ।। अकोलतेल-तुप्पं ॥ २०० ॥ पिठरे हो या रश्च डः ॥ ८।१।२०१॥ पिठरे ठस्य हो वा भवति तत्सन्नियोगे च रस्य डो भवति ॥ पिहडो पिढरो ।। २०१ ॥ डोलः ।।८।१। २०२॥ स्वरात्परस्यासंयुक्तस्यानार्डस्य प्रायो लो भवति ॥ वडवामुखम् । वलया- मुहं ।। गल्लो । तला । कीलइ ।। स्वरादित्येक । मोंडं। कॉड ।। संयुक्तस्त्येव । खम्मो ॥ अनादेरित्वेव । रमइ डिम्भो ॥ प्रायोग्रहणात् कंचिद् विकल्पः । वलिसं वडिसं 1 दालिमं दाडिमं । गुलो गुडो । णाली गाडी । णलं णडं । आमेलो आवेडो । कचिन्न भवत्येव । निविड । गउडो । पीडिअं । नीडं । उडू । तडी ॥ २०२ ॥ वेणौ णो वा ॥ ८1१। २०३॥ वेणी णस्य लो वा भवति ।। वे वेणू ।। २०३ ।। तुच्छे तथ छौ का ॥८।१।२०४ ।। तुच्छशब्द तस्य च छ इत्यादेशौ पा भवतः ।। चुच्छं छुच्छं । तुच्छे ।। २०४ ॥ तगर-सर-तूबरे टः ।।८।१। २०५॥ एपु तस्य टो भवति ।। टगरो । टसरो । ट्वरो ।। २०५ ॥ प्रत्यादी उः ॥ ८।१ । २०६ ॥ प्रत्यादिषु तस्य ढो भवति ।। पटिवनं । पडिहासो । पडिहारो । पाडि- फद्धी । पटिसारो । पटिनिअत्तं । पडिमा । पडिवया । पडंमुआ । पडि- ·३२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-२०७ - करइ । पहुडि । पाहुडं । वावडो ! पटाया । बहेडओ । हरडई । मडयं ।। आर्षे । दुप्कृतम् । दुकडं ।। सुकृतम् । सुकडं ।। आहृतम् । आहर्ड || अवहृतम् । अवहडं । इत्यादि । प्राय इत्येव । प्रतिसमयम् । पइसमयं । प्रतीपम् । पईवं ।। सपति । संपइ ॥ प्रतिष्ठानम् । पइट्ठाणं ॥ प्रतिष्ठा । पइट्ठा ॥ प्रतिज्ञा । पइण्णा ॥ प्रति । प्रभृति । प्राभृत । व्यामृत । पताका । विभीतक । हरीतकी । मृतक । इत्यादि । २०६॥ इत्वे वेतसे ॥ ८ ।१ । २०७॥ वेतसे तस्य डो भवति इत्वे सति ॥ वेडिसो ॥ इत्व, इति किम् । वेअसो ॥ : समाद' (८-१-४६) इति इकारो न भवति इत्व इति व्यावृषिक्लात् ॥ २०७॥ गर्भितातिमुक्तके णः ॥ ८॥१।२०८ ॥ अनयोस्तस्य णो भवति ॥ गमिणो । अणिउँत ॥ चिन्न भवत्यपि । अइमुत्तयं ।। कथम् एरावणो । ऐरावणशब्दस्य । एरावओ इति तु ऐरा- वतस्य ।। २०८ ॥ रुदिते दिना प्णः॥८।१ । २०९ ॥ रुदिते दिना सह तस्य द्विरुक्तो णो भवति ॥ रुण्णं_॥ अत्र केचिद् ऋत्वादिपु द इत्यारब्धवन्त. स तु शौरसेनीमागधीविषय एव दृश्यते इति नोच्यते । प्राकृते हि । ऋतुः । रिऊ । उऊ || रजतम् । रययं ॥ एतद् । एभं ॥ गत. । गओ | आगतः । आगओ । साप्रतम् । संपर्य ।। यतः । जओ ॥ तत. । तओ ॥ कृतम् ! कर ।। हतम् । हयं । हताशः। हयासो ॥ श्रुतः । मुओ !! आरति । आर्किई । निर्वृत.। निबुओ ॥ तात. 1 ताओ || कतर. । कयरो । द्वितीय.। दुइओ । इत्यादयः प्रयोगा भवन्ति । न पुन. उदू स्यदमित्यादि । पवित् मावेपि । व्यत्ययश्व' (८-१-४४७ ) इत्ये सिद्धम् ॥ दिही इत्येतदर्थ तु (२-१३१ ) इति वश्याम. ॥ २०१॥ 1 । 'धृतेर्दिहिः ·सू. ८-१-२१७] स्वोपनगृत्तिसहितम् ३३ सप्ततो रः ॥ ८ ।१।२१० ॥ सप्ततौ तस्य री भवति ॥ सत्तरी ॥ २१० ॥ 'अंतमी-सातवाहने लः ।।८।१। २११ ।। अनयोस्तस्य लो भवति ॥ अरसी । सालाहणो । सालवाहणो । साराहणी भासा ॥ २११ ।। पलिते चा।।८।११ २१२॥ परिते तस्य से या भवति ।। पलिल | पलिअ ।। २१२ ।। पीते वो ले वा ॥ ८॥११ २१३ ॥ पीते तस्य वो वा भवति स्वार्थलकारे परे ॥ पीवल । पीअल ॥ल इति किम् । पीअ ॥ २१३ ॥ वितरित-त्रसति-मरत-कातर-मातुलिझे ह ॥ ८॥१२२१४ ॥ एषु तस्य हो भवति ।। विहत्यी । वसही । बहुलाधिकारात् कचिन भवति । वसई । मरहो । काहलो । माहुलिङ्ग । मातुलुङ्गशब्दस्य तु माउल ।। २१४ ॥ मेथि-शिथिर-शिथिल-प्रथमे थस्य दः ॥८॥१॥२१५ ।। एप् थस्य ढो भवति । हापवाद ॥ मेढी । सिदिलो । सिदिलो । पढमो ।। २१५।। निशीथ-थिव्याम् ॥८।१।२१६ ॥ अनयोस्थम्य ढो वा भवति ॥ निसीढो । निसीहो । पुढवी । पुहवी ॥ २१६ ॥ दशन-दष्ट -दग्ध-दोला-दण्ड-दर-दाह-इम्म-दर्भ-कदन-दोहदे दो वा डः ॥ ८॥१॥२१७ ॥ एषु दस्य डो वा भवति । इसण दसण । डट्ठो दह्रो । डडी दडो । डोला दोला । डण्डो दण्डो। ढरो दरो । ढाहो दाहो । डम्मो दम्भो । ढन्मो दम्भो । कडण कयण । डोहरो दोहलो ।। दरशाम्य च मयार्थ. वृत्तेरेव भवति । अन्यत्र दर-दलिअ ॥ २१७॥ । प्रा ३ ·प्राकृतव्याकरणम् [स. ८-१-२१८ दंश-दहोः दाश२१८ ॥ अनयोर्धात्वोर्दस्य डो भवति ।। डसइ । डहइ ॥ २१८ ।। संख्या-गद्दे ः ॥ ८॥११२१९ ॥ सख्यावाचिनि गद्गदशब्दे च दस्य रो भवति ॥ एआरह । बारह । तेरह । गग्गर ॥ अनादेरित्येव । ते दस ॥ असंयुक्तस्येत्येव ॥ चउद्दह ॥ २१९ ॥ कदल्यामद्रुमे ।। ८।१।२२० ॥ कदलीशब्दे अद्रुमवाचिनि दस्य रो भवति ॥ करली ॥ अद्रुम इति किम् । कयली । केली ॥ २२ ॥ प्रदीपि-दोहदे लः ॥ ८॥१॥२२१ ॥ प्रपूर्वे दीप्यतौ धातौ दोहदशब्दे च दस्य लो भवति ॥ पलीवेइ । पलित । दोहलो ।। २२१ ॥ कदम्बे वा ॥ ८॥१॥२२२ ॥ कदम्बशब्दे दस्य लो वा भवति ॥ कलम्बो कयम्बो ॥ २२२ ॥ दीपो धो वा ।। ८.११२२३ ॥ दीप्यतौ दस्य धो वा भवति ॥ धिप्पइ । दिप्पइ ॥ २२३ ॥ कार्थिते वः ॥ ८११२२४ ॥ कदर्थिते दस्य वो भवति ॥ क्वट्टिओ ॥ २२४ ॥ ककुदे हः ॥ ८॥१॥२२५ ॥ ककुदे दस्य हो भवति ॥ कउह ॥ २२५ ॥ निपधे धो ढः ॥ ८१२२२६ ॥ निषधे धस्य ढो भवति ॥ निसढो ॥ २२६ ॥ पो।।८।११ २५७ ।। औषधे धस्य ढो वा भवति । ओसद । ओसह ।। २२७ ॥ नो णः ॥ ८॥१॥२२८॥ म्परात्परस्यासयुक्तस्यानादेर्नस्य णो भवति कण । मयणो । वयणं ।

·सू. ८-१-२३६] खोपज्ञवृत्तिसहितम् ३५ नयणं । माणइ । आफै। आरनालं । अनिलो । अनलो । इत्या- धपि ॥ २२८॥ वादौ ।।८।११ २२९ ॥ असंयुक्तस्यादौ वर्तमानस्य नस्य णो वा भवति ॥णरो नरो । पई नई । णेइ नेइ ।। असंयुक्तस्येत्येव ।। न्यायः । नाओ ॥ २२९ ।। निम्ब-नापिते ल-हं वा ।।८।१। २३० ॥ अनयोर्नस्य ल ह इत्येतो वा भवतः ।। लिम्बो निम्बो । पहाविओ नाधिओ ॥ २३०॥ पो वः ॥ ८।१ । २३१ ॥ स्वरात्परस्यासंयुक्तस्थानादे. पस्य प्रायो रो भवति । सबहो। सावो । उवसग्गो । प.वो । कासवो। पाव । उवमा । कविलं । कुणवं । कलायो। कवालं । महि-वालो । गो-बइ । सवइ ॥ स्वरादित्येव । कम्पइ ॥ अ- संयुक्तस्यत्येव । अप्पमचो । अनादेरित्येव । सुहेण पदइ ।। प्राय इत्येव । कई । रिऊ ॥ एतेन पकारस्य पातयोर्लोपवकारयोस्मिन् कृते श्रुतिसुखमुत्पाते स तत्र कार्यः ।। २३१ ॥ पाटि-परुष-परिध-परिखा-पनस-पारिभद्रे फः ।। ८११२३२ ।। ण्यन्ते पटिधातौ परुषादिषु च पस्य फो भवति ॥ फालेइ फाडे । फरुसो ! फलिहो । फलिहा । फणसो । फालिहद्दो ॥ २३२ ॥ प्रभूते वः ॥ ८११२३३॥ प्रभूते पस्य वो भवति ॥ यहुतं ॥ २३३ ॥ नीपापीडे मो वा ।। ८१२३४ ।। अनयोः पस्य मो वा भवति ॥ नीमो नीवो । आमेलो आवेडो ॥२३४|| पापी रः ॥ ८१११२३५॥ पापर्धवपदादी पकारस्य रो भवति । पारदी | २३५ ॥ फो भ-हो ।। ८२३६ ॥ स्वरात्परस्यासंयुक्तस्यानादेः फस्य भही मातः। कचिद् मः ।रेफः । रेमो ·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-२३७ शिका | सिमा ॥ क्वचितु ह । मुत्ताहल ॥ क्वचिदुभावपि । सभल सहल । सेभालिआ सेहालिआ। सभरी सहरी । गुभइ गुहइ ।। स्वरादित्येव । गुंफइ॥ असयुक्तस्येत्येव । पुप्फ ।। अनादेरित्येव । चिढइ फणी ॥ प्राय इत्येव । कसणा-फणी ।। २३६॥ यो व ॥ ८।१।२३७॥ म्वरात्परस्यासयुक्तम्यानादेबस्य वो भवति ॥ अलाबू । अलावू । अलाऊ ।। शबल । सवलो ।। २३७ ॥ बिसिन्यां म ॥ ८११२३८ ।। बिसिन्या बस्य भो भवति ।। भिसिणी ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशादिह न भवति । विस-जन्तु-पेलवाण ॥ २३८ ॥ कवन्धे म-यौ ।। ८ ।१ । २३९ ।। कबन्धे वस्य मयौ भवत । कमन्धो कयन्धो ॥ २३९ ।। कैटमे भो वः ।।८।१ । २४० ॥ कैटभे भस्य वो भवति ॥ केढवो ॥ २४० ॥ विपमे मो ढो वा ॥८।१ । २४१ ॥ विषमे मस्य ढो वा भवति ।। विसदो। विसमो॥ २४१ ॥ मन्मथे वः ॥ ८।१ । २४२ ॥ मन्मथे मम्य चो भवति ॥ वम्महो ॥ २४२ ॥ वाभिमन्यौ ॥८।१ । २४३ ॥ अभिमन्युशब्दे मो वो वा भवति ॥ अहिवन्नू अहिमन्नू ॥ २४३ ॥ भ्रमरे सो वा ॥ ८1१ । २४४ ॥ प्रमरे मस्य सो वा भवति । भसलो भमरो ॥ २४४ ॥ आदेयों जः ।। ८।१ । २४५ ॥ पदादेर्यम्य जो भवति ।। जसो । जमो । जाइ ॥ आदेरिति किम् । अपरयो विणओ ॥ बहुगाधिकारात् सोपसर्गम्यानादेरपि । सजमो । -

·मू. ८-१-२५३]
स्वोपजत्तिसहितम्
३७
संजोगो । अवजसो ॥ कचिन्न भवति । पओओ ॥ आर्य लोपोऽपि । यथा-
ख्यातम् । अहक्खायं ॥ यथाजातम् । अहाजायं ॥ २४५ ॥
युष्मद्यर्थयरे तः ।।८।१।२४६ ॥
युप्मच्छदेर्थपरे यस्य तो भवति ॥ तुम्हारिसो। तुम्हकेरो ॥ अर्थपर
इति किम् । जुम्हदम्ह-पयरणं ॥ २४६ ।।
यष्टयां लः ॥८1१1 २४७॥
यष्टयां यस्य लो भवति ॥ लट्ठी । वेगु-लट्ठी । उच्छु-लट्ठी । महु-
लट्ठी ।। २४७॥
वोत्तरीयानीय-तीय-कृये ज्जः।। ८।१ । २४८॥
उत्तरीयशब्दे अनीयतीयकृद्यप्रत्ययेषु च यस्य द्विरुक्तो जो वा भवति ॥
उत्तरिज उत्तरी || अनीय । करणिज्ज करणीअं । विम्यणिज्ज विम्ह-
यणी । जवाणिज्ज जवणीअं । तीय । बिइज्जो वीओ ॥ कृय । पेज्जा
पेआ॥ २४८॥
छायायां होकान्तो वा ॥ ८1१।२४९ ॥
अफान्तौ वर्तमाने छायाशब्दे यस्य हो वा भवति ॥ बच्छस्स छाही
वच्छस्स छाया । आतपाभावः । सच्छाहं सच्छायं ॥ अकान्ताविति किम् ।।
मुह-छाया । कान्तिरित्यर्थः ।। २४९ ।।
डाह-बौ कतिपये ।।८।१। २५० ।।
कतिपय यस्य डाह व इत्येतौ पर्यायेण भवतः ।। कइवाई । कइ.
अव ॥ २५० ॥
किरि-मेरे रोडः ॥८॥१। २५१।।
अनयो रस्य दो भवति ॥ किडी । भेडो ॥ २५१ ॥
पर्याणे डावा ॥८1१। २५२ ।।
पर्याणे रस्य डा इत्यादेशो चा भवति ॥ पड़ायाणं पल्लाणं ॥२५२॥
करवीरे णः । ८.१४२५३ ॥
करवारे प्रथमस्य रस्य णो भवति ॥ कणवीरो ॥२५३ ॥

·३८ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-२५४ हरिद्रादौ लः ॥ ८।२।२५४ ॥ - हरिद्रादिषु शब्देषु असंयुक्तरुप रस्य लो भवति ॥ हलिद्दी । दलिदाइ । दलिदो । दालिदं । हलिदो । जहुहिलो । सिढिलो । मुहलो । चलणो। वणो । कलुणो । इङ्गालो । सकालो । सोमालो । चिलाओ । फलिहा । फलिहो । फालिहद्दो । काहलो। लुको । अवद्दालं । भसलो। जढलं । बढलो । निठुलो ।। बहुलाधिकाराच्चरणशब्दस्य पादार्थवृत्तेरेव । अन्यत्र चरण-करणं ।। भ्रमरे ससंनियोगे एव । अन्यत्र भ्रमरो ॥ तथा । जढरं । बहरो । निहुरो इत्याद्यपि ।। हरिद्रा । दरिद्वाति । दरिद्र । दारिन । हरिद्र । युधिष्ठिर । शिथिर । मुखर । चरण । वरुण । करुण । अद्गार । सत्कार । सकुमार । किरात । परिखा । परिघ । पारिभद्र । कातर । रुग्ण । अपद्वार । भ्रमर । जठर । बठर । निष्ठुर । इत्यादि ॥ आर्षे दुवाल- सङ्गे इत्याद्यपि ॥ २५४ ॥ स्थूले लो रः ।।८।१।२५५॥ स्थूले लस्य रो भवति ॥ थोरं ।। कथं थूलभद्दो । स्थूरस्य हरिद्रादिलत्वे भावष्यति ।।२५५॥ लाहल-लाङ्गल-लाङ्गले वादेर्णः ॥ ८॥१०२५६ ।। एषु आदेलस्य णो वा भवति ।। णाहलो । लाहलो । गङ्गलं । लङ्गलं । णझूलं । लहूलं ॥२५६॥ ललाटे च ॥ ८॥१२५७॥ ललाटे च आदेर्लस्य णो भवति ॥ चकार आदेरनुवृत्त्यर्थः ॥ णिडालं । णडालं ॥२५७ ॥ शबरे यो मः ॥ ८११। २५८ ॥ शबरे यस्य मो भवति ॥ समरो ।। २५८ ॥ स्वभ-नीव्योर्वा श२५९ ॥ अनायोर्वस्य मो वा भवति ॥ सिमिणो | सिविणो । नीमी नी. वी।। २५९॥

·1 मू. ८-१-२६८] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ३९ श-पोः सः ॥ ८1१1 २६० ॥ शकारपकारयोः सो भवति ।। शासदो । कुसो । निसंसो । वसो । सामा। मुद्धं । दस । सोहह । विसइ ॥ ५ । सण्डो । निहसो । कसाओ । घोसइ ॥ उभयोरपि । सेसो । विसेसो ॥ २६० ॥ स्तुपायां व्हो न वा ।। ८।१।२६१ ॥ स्नुपाशब्दे पस्य ह. काराकान्तो हो वा भवति ॥ सुण्हा सुसा ॥ २६१॥ दश-पापाणे हः ॥ ८११२६२ ॥ दशन्शब्दे पापाणशब्दे च शपोर्यथादर्शनं हो वा भवति ॥ दहमुहो दस-मुहो । दहबलो दस-बलो। दह-रहो दस-रहो । दह दस । एआरह बारह । तेरह । पाहाणो पासाणो ।। २६२।। दिवसे सः ॥ ८।१।२६३ ॥ दिवसे सस्य हो वा भवति ॥ दिवहो । दिवसो ॥ २६३ ॥ हो पोऽनुस्वारात् ।। ८।१।२६४ ॥ अनुस्वरात्परस्य हस्य पो वा भवति ।। सिंघो । सीहो । संघारो संहारो । क्वचिदननुस्वारादपि । दाहः । दायो । २६४ ॥ पद-शमी-शाव-सुधा-सप्तपर्गेयादेश्छः ॥ ८॥११२६५। एषु आदेर्वर्णस्य छो भवति ॥ छटो । छट्ठी । छप्पओ । छमुहो । छमी । छायो । छुवो । छुहा । छतिवण्णो । २६५॥ शिरायां वा ॥८१२६६ ॥ राशब्दे आदेश्छो वा भवति ॥ छिरा शिरा ॥ २६६ ॥ लुग भाजन-दनुज-राजकुले जः सस्वरस्य न वा ॥ ८॥१२६७ ॥ एपु सस्वरजकारस्य लुग् वा भवति ॥ भाणं । भायणं । दणु-वहो । दणुअ-वहो । रा-उलं । राय-उलं ॥ २६७ ॥ व्याकरण-प्राकारागते कगोः ॥ ८१२६८॥ एषु को गश्च सस्वरस्य लुग् वा भवति ।। वारणं वायरगं । पारो पायारो || आओ आगओ ।। २६८ ॥ ।

·४०
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-१-२६९
किसलय-कालायस-हदये यः ॥ ८।१।२६९ ॥
एषु सस्वरयकारस्य लुग् वा भवति ।। किसल किसलय । कालास ।
कालासय । महण्णव-समा सहिआ | जाला ते सहिअएहिं घेप्पन्ति ।
निसमणुप्पिअ-हिअस्स हिअय ॥ २६९ ॥
दुर्गादेव्धुदुम्बर-पादपतन-पादपीठेन्तर्दः ॥ ८।१।२७० ॥
एपु सस्वरस्य दकारस्य अन्तमध्ये वर्तमानस्य लुग् वा भवति ।। दुग्गा--
वी । दुग्गा एवी । उम्बरो उउम्बरो । पा वडण पाय-पडण । पा-बीढ ।।
पाय-बीढ ॥ अन्तरिति किम् । दुर्गादेव्यामादौ मा भूत् ॥ २७० ॥
यावत्तारजीवितावर्त्तमानावट-पावारक-देवकुलैनमेवे व ८११२७१।।
यावदादिषु सस्वरवकारस्यान्तर्वर्तमानस्य लग् वा भवति ॥ जा जाव ।
ता ताव । जीअ जीविअ | अत्तमाणो आवत्तमाणो। अडो अवडो ।
पारओ पावरओ । दे-उल देव उल । एमेव एवमेव || अन्तरित्येव । एव-
मेवेन्त्यस्य न भवति || २७१ ॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वोपज्ञशब्दा-
नुशासनवृत्तौ अष्टमस्याध्यायस्य प्रथम पाद ॥
यद् दोर्मण्डलकुण्डलीकृतधनुर्दण्डेन सिद्धाधिप
क्रीत वैरिकुलात् त्वया किल दल कुन्तावदात यश ।
प्रान्त्वा त्रीणि जगन्ति खेदविवश तन्मालवीना गधा
दापाण्डौ स्तनमण्डले च धवले गण्डस्थले च स्थितिम् ॥ १ ॥

·म. ८-२-८] स्वोपत्रवृत्तिसाहित्तम्
४१
अहं
संयुक्तस्य ।। ८।२।१॥
अधिकारोय "ज्यायामीन " ( ८-२-११५) इति यावन् । यदित
उर्ध्वमनुक्रमिप्यामस्तत्सयुक्तस्योति वेदितव्यम् ॥ १ ॥
शक्त-मुक्त-दए-रुग्ण- मृदुत्वे को वा ॥ ८॥२२॥
एषु सयुक्तस्य को वा भवति ।। सक्को सत्तो । मुक्को मुत्तो । हको
दट्ठो । लुक्को लुग्गो । माउक माउतण ॥ २ ॥
क्ष स कचितु छ-झौ ॥८।२।३ ॥
क्षस्य खो भाति । । कचित्तु छझावपि ।। खओ। लक्खण । कचितु
छझावपि । खीण । छीण । झीण । झिनइ ॥ ३ ॥
क-स्कयो नि ।। ८।२।४॥
अनयो नि सजाया खो भवति ॥ क । पोक्खर । पोक्खरिणी।
निक्ख । स्क । खन्धो। खन्धावारो। अवक्खन्दो ॥ नानीति किम् । दुकर ।
निकम्प । निकओ। नमोकारो । सक्य । सकारो । तकरो ।। ४ ।।
शुष्क-स्कन्दे वा ।। ८।२।५ ॥
अनयो कस्कयो खो वा भवति ॥ सुक्ख मुक्क । खन्दो कन्दो ॥५॥
श्वेटकादौ ।। ८।२।६॥
श्वेटकादिषु सयुक्तम्य खो भवति ॥ खेडओ।क्ष्वेटकशब्दो विषपर्याय ॥
वोटक । खोडओ ॥ म्फोटक | खोडओ {{ रफेटक । सेडओ ।।
स्फेटिक । खेडिओ ॥ ६॥
स्थाणानहरे ।।८।२७॥
स्थाणौ सयुक्तस्य खो भवति हरश्चेद् वाच्यो न भवति । खाणू ।।
अहर इति किम् । थाणुणो रेहा ॥७॥
स्तम्भ स्तो वा ।। ८२८॥
स्तम्भशब्दे स्तस्य खो वा भवति ।। खम्भो । थम्भो । काष्ठादि-
मय ॥८॥

·४२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-२-९ थ-ठावस्पन्दे । दा२।९।। स्पन्दाभाववृतौ स्तम्भे स्तस्य थठौ भवतः ॥ थम्भो । उम्भो । स्तभ्य- ते । थभिजइ । उम्भिन्नइ ॥ ९॥ रक्ते गोवा ॥८।२।१०।। रक्तशब्दे संयुक्तस्य गो वा भवति ॥ रग्गो रत्तो ॥१०॥ शुल्के ङ्गो वा ॥ ८।२।११॥ शुल्कशब्दे संयुक्तस्य जो वा भवति ॥ सुङ्गं मुकं ।। ११॥ कृत्ति-चत्वरे चः ॥ ८।२।१२॥ अनयोः संयुक्तस्य चो भवति ॥ किची। चञ्चरं ॥१२॥ त्योवैत्ये ॥ ८॥२॥१३॥ चैत्यवर्जिते त्यस्य चो भवति ।। सच्चं पच्चओ || अचैत्य इति किम् । चइत्तं ॥ १३ ॥ प्रत्यूपे पश्च हो वा ॥ १२ ॥ १४ ॥ प्रत्यूपे त्यस्य चो भवति तत्संनियोगे च षस्य हो वा भवति ॥ पचूहो । पच्चूसो ॥ १४ ॥ त्व-ध्व-दू-ध्वां च-छ-ज-झाः क्वचित् ॥ ८॥२॥१५॥ एषा यथासंख्यमेते कचित् भवन्ति ॥ भुक्त्वा । भोच्चा ॥ ज्ञात्वा । णच्चा ॥ श्रुत्वा । सोचा ।। पृथ्वी । पिच्छी ॥ विद्वान् । विजं ॥ बुध्दा । बुज्झा ॥ भोच्चा सयलं पिच्छि विजं बुज्झा अणण्णय-गामि चइऊग तवं काउं सन्ती पतो सिवं परमं ॥१५॥ वृश्चिके श्वेचुर्वा ।। ८।२।१६॥ वृश्चिके श्वेः सस्वरस्य स्थाने चुरादेशो वा भवति । छापवादः ॥ विञ्चुओ विंचुओ । पक्षे । विन्छिओ ॥ १६ ॥ छोत्यादौ ।। ८।२।१७॥ अक्ष्यादिपु संयुक्तस्य छो भवति । खस्यापवादः ॥ अच्छि । उच्छू ।

·सू. ८-२-२२] स्वोपत्रवृत्तिसहितम्
४३
लच्छी । कच्छो । छीओ हीरं । सरिच्छो । बच्टो। मच्छिा ।।
छुहा । दच्छो । कुच्छी । यच्छं। छुण्णो । कच्छा। छारो । कुच्छेअयं ।
धुरो । उच्छा । छयं । सारिन्छ । अक्षि । इक्षु । लक्ष्मी । कम । सुत ।
क्षीर । सदृक्ष । वृक्ष । मक्षिका । क्षेत्र । क्षुध् । दक्ष । कुक्षि । वक्षस् ।
क्षुण । कक्षा । क्षार । कोक्षयक । धुर । उक्षन् । क्ष्त । सादृश्य ।।
कचित् स्थगितशब्देपि । छइ ।। आयें । इक्यू । खोरं । सारिकाव-
मित्याद्यपि दृश्यते ॥१७॥
क्षमायां की ॥ ८२।१८॥
को पृथिव्या वर्तमाने क्षमाशब्दे संयुक्तस्य छो भवति । छमा पृथिवी ॥
लाक्षणिकस्यापि मादेशम्य भवति । क्ष्मा । छमा || काविती किम् । समा
क्षान्ति ॥ १८॥
ऋक्षे वा ॥ ८॥२॥१९॥
ऋक्षशन्दे सयुक्तस्य छो वा भवति ॥ रिच्छं । रिक्खं । रिच्छो ।
रिक्खो । कथं छुढं क्षितं । "वृक्ष-क्षिप्तयो रुक्स-टी" (८-२-१२७)
इति भविष्यति ॥ १९ ॥
क्षग उत्सवे ॥ ८॥ २॥ २० ॥
क्षणशब्दे उत्सवाभिधापिनि संयुक्तम्य छो भवति ॥ छणो ।। उत्सव
इति । किम् । खणो ॥२०॥
हस्वात् भ्य-इच-स-सामनिश्चले ॥ ८।२।२१ ॥
हस्वात्परेषा थ्यश्चत्सप्सा छो भवति निश्चले तु न भवति ॥थ्य । पच्छं।
पच्छा । मिच्छा ॥ श्च । पच्छिमं । अच्छे । पच्छा ॥ स । उच्छाहो।
मच्छरे। मच्छरो। संवच्छो । चिच्छ ॥प्स । लिच्छइ । जुगुच्छा।
अच्छरा ॥ हस्वादिति किम् । ऊमारिओ ।। अनिश्चल इति किम् ।
निचलो। आप तय्ये चोपि । तच्च ॥२१॥
सामोत्सुकोत्सवे वा ॥ ८॥२॥ २२ ॥
एषु संयुक्तस्य छो वा भवति ।। सामच्छं सामत्यं । उच्छुओ म्युओ।
उच्छवो उसवो ॥ २२ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-२-२३ - स्पृहायाम् ॥८।२।२३॥ स्पृहाशब्दे संयुक्तस्य छो भवति । फस्यापवादः ॥ छिहा ॥ बहुलाधि- कारात्वचिदन्यदपि । निप्पिहो ॥ २३ ॥ द्य-प्याजः ।।८।२॥ २४ ॥ एषां संयुक्तानां जो भवति ॥ छ । मज्जं । अवज्ज । वेज्जो । जुई । जोओ ॥ य्य । जज्जो । सेज्जा ॥र्य । भज्जा । चौर्यसमत्वात् । भारिआ । कज्जं । वज्ज । पज्जाओ । पज्जतं । मज्जाया ।। २४ ॥ आभिमन्यौ ज-जौ वा ।।८।२ । २५ ॥ अभिमन्यौ संयुक्तस्य जो जश्च वा भवति ॥ अहिमज्जू । अहिमजू। पक्षे । अहिमन्नू ॥ अभिग्रहणादिह न भवति मन्नू ॥ २५ ॥ साध्वस-ध्य--ह्यां झः ॥८।२।२६ ॥ साध्वसे संयुक्तस्य ध्यायोश्च झो भवति ॥ सज्झसं ॥ ध्य । वज्झए । झाणं । उवज्झाओ । सज्झाओ। सज्झ । विझो ॥ ह्य । सज्झो । मझं। गुज्झ । णज्झइ ॥ २६ ॥ ध्वजे वा ।। ८।२। २७॥ ध्वजशब्दे संयुक्तस्य झो वा भवति । झओ धओ ॥ २७ ॥ इन्धी झा ॥ ८ । २ । २८ ।। इन्धौ धातौ सयुक्तस्य झा इत्यादेशो भवति । समिज्झाइ । विज्झाइ ॥ २८॥ वृत्त-प्रवृत्त--मृतिका--पत्तन- कदर्थिते टः ८।२ । २९ ॥ एषु संयुक्तस्य टो भवति ॥ चट्टो । पयट्टो । मट्टिआ । पट्टणं । कब- ट्टिओ।॥ २९॥ तस्याधूर्तादौ ।। ८ । २ । ३० ॥ तस्य टो भवति धूर्तादीन् वर्जयित्वा । केवट्टो । वट्टी । जट्टो । पय- दृइ ॥ वट्ठल । रायवयं । नहई । संवट्टिकं ॥ अधूर्तादाविति किम् । धुत्तो । कित्ती । वत्ता । आवत्तण । निवत्तणं । पवत्तणं । संवत्तणं । आन- । ।

·। सू. ८-२-३८] सोपत्रवृत्तिसहितम् तओ । निवतओ। निव्वतओ। पवत्तओ । संवतओ । वतिआ। वतिआ। कतिओ । उकतिओ । कतरी । मुत्ती 1 मुत्तो । मुहुत्तो || बहुला- धिकाराद् वट्टा ॥ धूर्त । कीर्ति । वार्ता । आवर्तन । निरर्तन । प्रवर्तन । संवतर्क । आवर्तक । निवर्तक । निर्वतक । प्रवर्तक । संवर्तका । वर्तिका । वार्तिका । कार्तिक । उत्कर्तित । कर्तरी 1 मूर्ति । मूर्त । मुहूर्त । इत्यादि ॥३०॥ वृन्ते स्टः॥ ८॥२॥३१॥ वृन्ते संयुक्तस्य ण्टो भवति ।। वेष्टं । तालवेण्टं ॥ ३१ ॥ टोस्थि-विसंस्थुले ॥ ८।२।३२ ॥ अनयोः संयुक्तस्य ठो भवति ।। अट्ठी । विसंटुलं ।। ३२ ॥ स्त्यानचतुर्थार्थे वा ॥ ८॥२॥३३॥ एघु सयुक्तस्य ठो वा भवति । ठीणं । थीणं । चउट्ठो । चउत्थो । अट्ठो प्रयोजनम् । अत्यो धनम् ॥ प्रस्यानुरेष्टासंदष्टे । ८।२ । ३४ ॥ उष्ट्रादिवर्जिते एस्य ठो भवति ॥ लट्ठी । मुट्ठी । दिट्ठी । सिट्ठी । पुढो । कट्ठ । सुरद्वा । इ8ो । अणि? ।। अनुष्ट्रेप्टासंदष्ट इति किम् । उट्टो । इट्टा- चुण्णं व । सदट्टो ॥ ३४ ॥ गर्ते डः ॥ ८॥२॥३५॥ गर्तशब्दे संयुक्तस्य डो भवति । टापवाद. | गड्डो । गड्डा ।। ३५ ।। संमई-वितदि-विच्छई-छदि-कपई-मर्दिते दस्य ॥ ८।२।३६ ॥ एषु दस्य डत्व भवति ॥ सम्मड्डो । विअड्डी । विच्छड्डो । छड्डइ । छड्डी । कबड्डो । मडिओ । सम्मड्डिओ ।। ३६ ।। गईभे वा ॥ ८॥२॥३७॥ गर्दभे र्दस्य डो वा भपति ।। गड्डहो । गद्दहो ॥ ३७ ॥ कन्दरिका-मिन्दिपाले ण्डः ॥ टा२।३८ ॥ अनयोः संयुक्तस्य ण्डो भवति || कण्डलिआ । मिण्डिवालो ॥ ३८ ॥ --

·प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-२-३९
स्तब्धे ठ-ढौ ॥ ८।२।३९ ॥
स्तब्धे सयुक्तयोर्यथाक्रमं ठढौ भवत ॥ उड्डो ॥ ३९ ॥
दग्ध-विदग्ध-वृद्धि-वृद्धे ढः ।। ८।२।४० ॥
एषु संयुक्तस्य ढो भवति ।। दुडो । विअड्डो । वुड्डी। वुडो ॥ क्वचिन्न
भवति । विद्ध-कइ-निरूविरं ॥ ४०॥
श्रद्धार्द्ध-मूर्धाधन्ते वा ॥ ८।२।४१ ॥
अन्ते वर्तमानस्य संयुक्तस्य ढो वा भवति ॥ सड्डा सद्धा । इट्टी
रिद्धी । मुण्ढा मुद्धा । अटुं अद्धं ॥ ११ ॥
नज्ञोर्णः ॥ ८॥२१४ ॥
अनयोों भवति ।। न्न । निण्ण । पज्जुण्णो ॥ ज्ञ। णाणं । सण्णा ।
पण्णा । विण्णाणं ॥ ४२ ॥
पंचाशत्पंचदश--दत्ते ॥ ८।२।४३ ॥
एषु संयुक्तस्य णो भवति ॥ पण्णासा । पण्णरह । दिण्णं ॥ ४३ ॥
मन्यौ न्तो वा ।। ८१२।४४ ॥
मन्युशब्दे सयुक्तस्य न्तो वा भवति ॥ मन्तू मन्नू ।। ४४ ॥
स्तस्य थोस'मस्त-स्तम् ॥ ८॥२॥४५॥
समस्तस्तम्बवर्जिते स्तस्य यो भवति ॥ हत्यो । थुई । थोत्तं । थोरं ।
पत्थरो । पसत्थो । अस्थि । सत्थि ॥ असमम्तस्तम्ब इति किम् । समत्तो
तम्बो ॥४५॥
स्तवे ।। ८।२।४६ ॥
स्तवशब्दे स्तस्य थो वा भवति ॥ थवो तवो ॥ ४६॥
पर्यस्ते थ-टौ ।। ८।२।४७ ॥
पर्यस्ते स्तस्य पर्यायण थटौ भवत. ॥ पल्लत्यो पलट्टो ॥ ४७ ॥
वोत्साहे थो हश्च रः॥ ८१२।४८ ॥
उत्साहशब्दे संयुक्तस्य थो वा भवति तत्सन्नियोगे च हस्य सः ॥
उत्थारो । उच्छाहो ॥ ४८ ॥

·सू. ८-२-५७] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम्
४७
आश्लिष्टे ल-धौ ॥ ८।२।४९ ॥
आलिटे संयुक्तयोर्यथासंख्यं ल ध इत्येतौ भवतः । आलिद्धो ॥ ४९ ॥
चिन्हे न्धो वा ॥ ८॥२।५० ॥
चिह्ने संयुक्तस्य धो या भवति । व्हापवादः ॥ पक्षे सोपि ॥ चिन्धं
इन्धं चिहं ॥ ५०॥
भस्मात्मनोः पो वा ॥ ८।२५१ ॥
अनयोः संयुक्तस्य यो वा भवति ॥ भप्यो भस्सो। अप्या अध्यायो।
पक्षे । अत्ता ।। ५१ ॥
-क्मोः ॥ ८॥२॥५२॥
अमीः पो भवति ॥ कुडुलम् । कुम्पलं । रुक्मिणी । रुपिणी ॥
कचित् च्मोपि । रुच्मी रुप्पी ॥ ५२ ।।
प्प-स्पयोः फः ।। ८२/५३ ।।
प्पस्पयोः फो भवति ।। पुप्पम् । पुप्फ ॥ शष्पम् । सप्फ ॥ निष्पेषः ।
निफेसो ॥ निष्पावः । निप्फावो ॥ स्पन्दनम् । फन्दणं || प्रतिस्पर्धिन् ।
पाडिप्फद्धी ।। बहुलाधिकारात् कचिद् विकल्पः । बुहप्फई बुहप्पई ॥
कचिन्न भवति । निप्पहो। णिप्पुसणं । परोप्परम् ॥ ५३ ।।
भीमे मः॥८२१५४ ॥
मीप्मे प्मस्य फो भवति । भिष्फो ॥ ५४॥
श्लेष्मणि वा ॥ ८२।५५ ।।
श्लेप्मशब्दे मस्य फो वा भवति ।। सेफो सिलिम्हो ।। ५५ ।।
ताम्राने वः ॥ ८॥२॥५६॥
अनयोः संयुक्तस्य मयुक्तो वो भवति ॥ तम्बं । अम्बं || अम्बिर तम्भिर
इति देश्यौ । ५६ ॥
हो भो वा ॥ दा२१ ५७॥
दस्य भो वा भवति ।। जिन्मा जीहा ॥ ५७॥

·४८
प्राकृतव्याकरणम् [मू. ८-२-५८
वा दिहले चौ वश्च ।। ८।२।५८ ॥
विहले हस्य भो वा भाति तत्सन्नियोगे च विशब्दे वस्य वा भो
भवति ॥ विभलो बिभलो विहलो ॥ ५८ ॥
यो ।। ८१२॥ ५९॥
ऊर्ध्वशब्दे सयुक्तस्य भो वा भवति ॥ उन्म उद्ध ।। ५९ ॥
कश्मीरे म्भो वा ॥ ८।२।६०॥
कश्मीरशब्दे सयुक्तस्य को चा भवति ।। कम्मारा कम्हारा ।। ६० ।।
न्मो मः॥ ८॥६१॥
न्मस्य मो भवति । अधोलोपापवाद. जम्मो । वामहो । मम्मणं ॥६॥
ग्मो वा ।। ८।२।।६२ ॥
ग्मस्य मो वा भवति ॥ युग्मम् । जुम्म जुम्ग ॥ तिग्मम् । तिम्म
तिम्गं ।। ६२ ॥
ब्रह्मचर्य-तूर्य-सौन्दर्य-शौण्डीर्ये यो रः ।। ८।२।६३ ॥
एषु यस्य रो भवति । जापवाद || बमचेर । चौर्यसमत्वाद् बह्मचरि।
तूर । सुन्देर । सोण्डीर ॥ ६३ ॥
धैर्य वा ।। ८।२।६४॥
धैर्य यस्य रो वा भवति ॥ धीर धिज्ज । सूरो सुनो इति तु सूरसूर्य-
प्रकृतिभेदात् ।। ६४॥
एतः पर्यस्ते ॥ ८॥२॥६५॥
पर्यन्ते एकारात्परस्य यस्य रो भवति ॥ पेरन्तो ।। एत इति किन् ।
पज्जन्तो ॥६५॥
आश्चर्ये ॥८॥६६॥
आश्चर्य एत परम्य यस्य रो भवति ॥ अच्छेर ।। एत इत्येव । अच्छ-
रिअ॥६६॥

·सू.८-२-७४ स्वापज्ञवृत्तिसाहितम् ४९ अतो रिआर-रिज्जरीअं ॥८।२।६७॥ आश्चर्ये अकारात्परस्य यस्य रिअ अर रिज्ज रीअ इत्येते आदेशा भवन्ति ॥ अच्छरिअं अच्छअरं अच्छरिजं अच्छरीअं ॥ अत इति किम् । अच्छेरं ॥६७॥ पर्यस्त-पर्याण-सौकुमार्ये ल्लः ॥ ८।२।६८॥ एषु यस्य ल्लो भवति ।। पर्यस्तं पल्टुं पल्लत्थं । पल्लाणं । सोअमलं ॥ पलको इति च पल्यकशब्दस्य यलोपे द्वित्वे च ॥ पलिअको इत्यपि चौर्य- समत्वात् ।। ६८॥ बृहस्पति-वनस्पत्योः सो वा ॥ ८।२।६९ ॥ अनयोः संयुक्तस्य सो वा भवति ।। बहस्सई । यहप्फई । भयस्सई भयप्फई । वणस्सई वणप्फई ॥ ६९ ॥ बामे होश्रुणि ||८१२७०॥ बाप्पशब्दे संयुक्तस्य हो भवति अश्रुण्यभिधेये ॥ बाहो नेत्रजलम् ॥ अश्रुणीति किम् ॥ बफो ऊप्मा ॥ ७० ॥ कार्यापणे ॥ ८।२। ७१ ॥ कापिणे संयुक्तस्य हो भवति ।। काहावणो ॥ कथं कहावणो । 'हस्वः संयोगे' (८-१-८४ ) इति पूर्वमेव हस्वत्वे पश्चादादेशे कर्षापणशब्दस्य वा भविष्यति ।। ७१ ॥ दुःख-दक्षिण--तीर्थे वा ॥८।२।७२ ॥ एषु संयुक्तस्य हो वा भवति ॥ दुहं दुक्खं । पर--दुक्ग्वे दुक्खिा विरला । दाहिणो दक्खिणो । तूहं तित्थं ॥ ७२ ॥ कूमाण्ड्यां मो लस्तु प्डो वा ॥ ८।२।७३ ।। कूष्माण्ड्यां प्मा इत्येतस्य हो भवति ण्ड इत्यस्य तु वा लो भवति ।। कोहली कोहण्डी ॥ ७३ ॥ पक्ष्म-इम-म-स्म--मां-म्हः ।।८।२। ७४ ।। पक्ष्मशब्दसंबन्धिनः संयुक्तस्य श्मप्मस्मझां च मकाराकान्तो हकार प्रा...४ ·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-२-७५ आदेशो भवति || पक्ष्मम् । पम्हाइं । पम्हल-लोअणा ॥ श्म । कुश्मानः कुम्हाणो। कश्मीराः । कम्हारा || म। ग्रीष्मः । गिम्हो । अप्मा । उम्हा ॥ स्म । अस्मादृशः । अम्हारिसो । विस्मयः । विम्हओ, म । ब्रह्मा । यम्हा ॥ सुझाः । मुम्हा ॥ बम्हणो । बम्हचेरं ॥ क्वचित् म्भोपि दृश्यते । बम्भणो । चम्मचेरं । सिम्भो । कचिन्न भवति । रश्मिः । रस्सी। स्मरः सरो ।। ७४ ॥ सूक्ष्म-श्न-या-ल-ल-ह-क्ष्णां हः ।।८।२।७५ ।। सूक्ष्मशब्दसंवन्धिनः संयुक्तस्य श्नप्णस्नक्ष्णां च णकाराक्रान्तो हकार आदेशो भवति ॥ सुक्ष्मं । सहं ।। न । पण्हो सिहो । प्ण | विण्ह । जिण्हू । काहो । उप्हीसं ॥ स्न । जोहा । हाओ । पण्हुओ। ह। वण्ही । जाहू ॥ ह। पुवण्हो । अवरण्हो ॥ क्ष्ण । सहं । तिण्ह ।। विप्रकर्षे तु कृष्णकृस्नशब्दयोः कसणो । कसिणो ॥ ७५ ॥ हो ल्हः ॥ ८101७६॥ हः स्थाने लकाराकान्तो हकारो भवति ॥ कल्हारं । पल्हाओ ॥७६|| क-ग-ट-ड-उ-द-प-श-प-स-४ क- पामूर्ख लुक् ॥ ८१२७७ ॥ एषां संयुक्तवर्णसंबन्धिनामूवं स्थितानां लग् भवति ॥ क र मुत्त । सित्यं ।। ग । दुद्धं । मुद्धं ॥ ट । पट्पदः । छप्पओ ॥ कट्फलम् । काफलं ॥ ड । खः । खग्गो ॥ पड़न. । सज्जो ॥ त । उप्पलं । उप्पाओ ॥ द । मद्गु. । मग्गू । मोग्गरो ॥ ५ । सुतो । गुत्तो ॥ श। लण्हं । निघलो । नुअइ ।। ५ । गोट्ठी । छट्ठो । निगुरो ।। स । खलिओ। नेहो । क । दुःखम् । दुक्खं ॥ प । अंतपातः । अंतप्पाओ ॥७७|| अघो मन-याम् ॥८।२।७८॥ मनया संयुक्तस्यायो वर्तमानानां लग् भवति ॥ म | जुगं । रस्सी । सरो । सेरं ॥ न । नग्गो । लगो॥ य । सामा । दुई। वाहो || ७८ ॥ सर्वत्र ल-ब-रामवन्द्रे ॥ ८॥२॥ ७९।। वन्द्रशब्दादन्यत्र उपरा सर्वत्र संयुक्तस्योर्ध्वमघश्य स्थितानां लग् भवति ।।

·सू.८-१-८३] स्वोपत्रवृत्तिसहितम्
ऊध्वं । ल । उल्का । उक्का । वल्कलम् । वकलं ॥ 1 शब्दः । सहो ।
अब्दः । मद्दो । लुब्धकः । लोद्धओ॥ । अर्कः। अको वर्गः।
वम्गो ॥ अघः । वक्ष्णम् । सह ॥ विक्लवः । विक्वो ॥ पकम् । पक्कं
पिकं ॥ ध्वस्तः । धत्थो । चक्रम् । चकं ॥ ग्रहः । गहो। रातिः ।
रत्ती ।। अत्र द्व इत्यादिसंयुक्तानामुमयप्राती यथादर्शनं लोपः ॥ क्वचिदू-
व॑म् | उद्विमः । उब्विग्गो || द्विगुणः । बि-उणो || द्वितीयः । बीओ।
कल्मषम् । कम्मसं ॥ सर्वम् । सव्वं ॥ शुल्वम् । सुव्वं ॥ कचित्त्वधः ।
काव्यम् । कव्वं ॥ कुल्या । कुल्ला || माल्यम् । मल्लं ॥ द्विप. | दिओ ॥
द्विजातिः । दुआई ।। कचित्पर्यायेण । द्वारम् । चार । दारं ॥ उद्विग्न ।
उब्विग्गो । उविण्णो ॥ अवन्द्र इति किम् । वन्द्रं । संस्कृतसमोयं प्राकृत-
शब्दः । अत्रोत्तरेण विकल्पोपि न भवति निषेधसामर्थ्यात् ॥७९॥
टेरोन वा ॥ ८१०८० ॥
द्रशब्दे रेफस्य वा लुग् भवति ।। चन्दो चन्द्रो । रुद्दो रुद्रो । भई भदं।
समुद्दो समुद्रो ॥ हृदशब्दस्य स्थितिपरिचौ वह इति रूपम् । तत्र द्रहो
दहो । केचिद् रलोपं नेच्छन्ति । दहशब्दमवि कश्चित् संस्कृतं मन्यते ।।
वोद्रहादयस्तु तरुणपुरुषादिवाचका नित्वं रेफसंयुक्ता देश्या एव । सिक्खन्तु
वोदहीओ । वोद्रह-द्रहम्मि पडिआ ॥ ८० ॥
घान्याम् ॥८।२८१ ॥
पात्रीशब्दे रस्य लग् वा भवति ॥ पत्ती ! हम्वात् प्रागेव रलोपे धाई।
पक्षे धारी ।। ८१ ।।
तीक्ष्णे णः॥८।२१८२॥
तीक्ष्णशब्दे णस्य लग् वा भवति ॥ तिक्वं । तिष्हं ।। ८२ ॥
झोनः ॥८॥२॥८३॥
शः सम्बन्धिनो अस्य लम् वा मवति । जाणं गाणं । सव्वजो सम्वष्णू ।
मप्पज्जो अप्पण्ण् । दइवज्जो दइवष्णू । इग्निअन्जो इनिअण्ण । मणोज्ज
मणोणं । अहिज्जो आहिण्णू । पज्जा पण्णा । अज्जा आणा। संज्ञा
सण्णा ।। कचिन्न भवति । विष्णाणं ॥ ८३ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् मध्याहृ हः ॥ ८॥२।८४ ॥ मध्याहे हस्य लुग् वा भवति ॥ मज्झन्नो मज्झण्हो ॥ ८४ ॥ दशाहे ।। ८१२। ८५॥ पृथग्योगाद्वेति निवृत्तम् । दशाहे हस्य लुग् भवति ॥ दसारो आदेः श्मश्रु-श्मशाने ॥ ८१२ । ८६॥ अनयोरादे ग भवति ॥ मासू मसू मस्सू ॥ मसाणं । आर्षे श्मशान- शब्दस्य सीआणं सुसाणमत्यपि भवति ।। ८६ ॥ थो हरिश्चन्द्रे ॥ ८।२।८७ ॥ हरिश्चन्द्रशब्दे श्व इत्यस्य लुम् भवति ।। हरिअन्दो ।। ८७ ॥ रात्रौ वा ।। ८।२।८८॥ रात्रिशब्दे सयुक्तस्य लुग् वा भवति ॥ राई रती ।। ८८ ॥ अनादी शेषादेशयोर्वृित्वम् ।। ८।२।८९ ॥ पदम्यानादौ वर्तमानस्य शेषस्यादेशस्त्र च द्वित्व भवति ॥ शेष । कप्प- तरू । भुत्त । दुद्ध । नगो । उक्का । अक्को । मुक्खो ॥ आदेश । डको । जक्खो । रग्गो । किची । रुप्पी ॥ कचिन्न भवति । कसिणो || आदा- विति किम् । खलिअ । येरो । खम्भो ॥ द्वयोस्तु द्वित्वमस्त्येवेति न भवति विश्चुओ । भिण्डिवालो ॥ ८९ ॥ द्वितीयतुर्ययोरुपरि पूर्वः ।। ८।२।९० ॥ द्वितीयतुर्ययोर्द्वित्वप्रसङ्गे उपरि पूर्वी भवतः ॥ द्वितीयस्योपरि प्रथमश्चतुर्थ- स्योपरि तृतीय इत्यर्थ ॥ शेष । वक्खाण । वग्यो । मुच्छा । निज्झरो । कह । तित्थ । निद्धणो । गुप्फ । निन्भरो || आदेश । जक्खो ॥ पस्य नान्ति ॥ अच्छी । मज्झ । पट्टी वुड्डो । हत्थो । आलिद्धो । पुप्फ । भिन्भलो ॥ 'तैलादौ ' (८-२-९८ ) द्वित्वे ओक्खल ॥ सेवादी (८-२-९९) नक्खा । नहा ॥ समासे । कद-द्धओ कद-धओ ॥ द्वित्व इत्येव ।,खाओ ॥ ९०॥ दीर्थे वा ।। ८।२।९१ ॥ दीर्घशळे शेषम्य घम्य उपरि पूर्वो वा भवति ।। दिग्धो दीहो ।। ९ ।। ।

·सु. ८-१-२९८ ] स्वोपनवृत्तिसहितम् न दीर्घानुस्वारात् ।। ८।२।९२ ॥ दीर्घानुस्वाराभ्यां लाक्षणिकाभ्यामलाक्षणिकाभ्या च परयोः शेषादेशयो- त्विं न भवति ॥ छूढो । नीसासो । फासो ॥ अलाक्षणिक । पार्धम् । पासं ॥ शीर्षम् । सीसं ॥ ईश्वरः । ईसरो ॥ द्वेष्यः । वेसो ॥ लास्यम् । लासं ॥ आस्यम् । आसं ।। प्रेप्यः । पेसो ॥ अवमाल्यम् । ओमालं ॥ आज्ञा । आणा || आज्ञप्तिः । आणती ॥ आज्ञपनं । आणवण ॥ अनुस्वा- रात् । व्यसम् । तसं ॥ अलाक्षणिक । संझा । विंझो । कसालो ॥ ९२॥ रहोः ।। ८।२।९३॥ रेफहकारयोर्द्वित्वं न भवति ॥ रेफ शेपो नास्ति || आदेश । सुन्दरं । बमचेरं । परन्तं । शेषस्य हस्य । विहलो ॥ आदेशस्य । कहावणो ॥२३॥ धृष्टद्युम्ने णः ॥ ८।२।९४ ॥ धृष्टद्युम्नशब्दे आदेशस्य णस्य द्वित्वं न भवति ।। धद्वज्जुणो ॥ ९४ ॥ कर्णिकारे वा ॥८॥२॥ ९५॥ कर्णिकारशब्दे शेषम्य णम्य द्वित्वं वा न भवति ॥ कणिआरो कण्णि- आरो॥ ९५ ॥ दृप्ते ॥८॥२१९६ ॥ दृप्तशब्दे शेषस्य द्वित्व न भवति ॥ दरिअ-सीहेण ।। ९६ ॥ समासे वा 11८।२।९७॥ शेपादेशयोः समासे द्वित्वं वा भवति ॥ नइ-गामो नइ-गामो । कुसुम-प्पयरो कुसुम-पयरो । देव-त्युई । देव-युई। हर-क्खन्दा हरखन्दा । आणाल-क्खम्भो माणाल-खम्भो । बहुलाधिकारादशेषादेशयोरपि । स-पिवासो स-प्पिवासो। बद्ध-फलो बद्ध-प्फलो । मलय-सिहर-क्खण्डं मलय-सिहर-खण्ड । पम्मुकं पमुक्क । अद्दसण अदसण । पडिक्कूलं पडिकूलं । तेल्लोक्क तेलोकं इत्यादि ।। ९७॥ तैलादौ ।। ८।२।९८॥ तैलादिषु अनादौ यथादर्शनमन्त्यस्यानन्त्यस्य च व्यञ्जनस्य द्वित्वं ·५४ प्राकृतव्याकरणम् [म.८-१-९९ भवति ॥ तेल्ल । मण्डुक्को। वेइल्ल । उज्जू । विड्डा । बहुत्त । अनन्यस्य । सोत्त । पेम्म । जुब्वण || आर्ष । पडिसोओ। विस्सोअसिआ॥ तैल । मडूक । विचकिल । मजु । श्रीडा । प्रभूत । स्रोतस् । प्रेमन् । यौवन । इत्यादि ॥ ९८॥ सेवादी वा ।। ८।२।९९ ॥ सेवादिपु अनादौ यथादर्शनमन्त्यस्यानन्त्यस्य च द्वित्व वा भवति । सेवा सेवा ।। नेड्ड नीड । नक्खा नहा । निहित्तो निहिओ। वाहित्तो वाहिओ। माउर्फ माउअ । एको एओ। कोउहल्ल कोउहल । वाउल्लो वाउलो । थुल्लो थोरो । हुत्त हुआ। दइव्व दइव । तुण्हिक्को तुण्हिओ। मुक्को मूओ। खण्णू खाणू । थिण्ण थीण ॥ अनन्त्यस्य । अम्हक्केर अम्हकेर । तच्चेस त चेअ । सो च्चिअ सो चिअ । सेवा । नीड । नख । निहित । व्याहृत । मृदुक । एक । कुतूहल । व्याकुल । थूस्ल । हूत । दैव । तूष्णीक । मूक । स्थाणु । स्त्यान । अस्मदीय । चेअ । चिअ । इत्यादि ॥९९ ॥ शाङ्गै नात्पूर्वात् ।। ८।२।१०० ॥ शाई डात्पूर्व अकारो भवति ॥ सारा ।। १०० ॥ क्ष्मा-श्लाघा-रत्नेन्त्यव्यञ्जनात् ।। ८ । २ । १०१ ।। एषु सयुक्तस्य यदन्त्यव्यञ्जन तस्मापूर्वोद् भवति ॥ छमा । सलाहा । रयण । आर्षे सूक्ष्मेपि । सुहम ।।१०१ ॥ स्नेहाग्यो ८२।१०२॥ अनयो सयुक्तस्यान्त्यव्यञ्जनात्पूर्वोकारो वा भवति ॥ सणेहो नेहो । अगणी अग्गी ॥१०२ ॥ प्रक्षे लात् ॥ ८।२।१०३॥ पक्षशब्दे सयुक्तस्यान्त्यव्यसनालापूचोद् भवति ।। पलक्खो ॥ १०॥ है-श्री-ही-कृत्स्न-क्रिया-दिष्टथास्वित् ॥ ८।२।१०४ ।। एषु सयुक्तस्यान्त्यव्यञ्जनात्पूर्व इकारो भवति ॥ है । अरिहइ । अरिहा । गरिहा । परिहो । यी सिरी । ही । हिरी ॥ हीत । हिरीओ ॥

·। सू. ८-१-११०] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् अहीक. ! अहिरीओ ॥ कृत्ल । कसिणो ।। क्रिया । किरिआ ।। आर्ष तु हय नाण किया हीण || दिष्टया । दिद्विआ ।। १०४ ॥ शे-प-तप्त-बजे ।। ८२।१०५ ।। शर्षयोस्तप्तवजयोश्च सयुक्तस्यान्त्यव्यञ्जनात्पूर्व इकारो वा भवति ॥ शं । आयरिसो आयसो । मुदरिसणो सुदसणो । दरिसण दसण ॥ ६ । वरिस वास । वरिसा वासा । वरिस- सय वाससय ।। व्यवस्थितविमापया कचि- नित्यम् । परामरिसो । हरिसो । अमरिसो ॥ तप्त । तविओ ततो ॥ वन । वहर बन्न ॥ १०५ ॥ लात् ।।८।२।१०६॥ सयुक्तम्यान्त्यभ्यञ्जनालात्पूर्व इद् भवति ॥ किलिन्न । किलिन । सिलिट्ठ पिट्ठ । पिलोसो । सिलिम्हो । सिलेसो । मुक्किल । सुइल । सिरोगो । किलेसो । अम्बिल । गिलाइ । गिलाण । मिलाइ । मिलाण | किलम्मइ । किरन्त । चिन्न मवति ।। कमो। पवो । पिप्पवो । मुक-पक्खो ॥ उल्लावयति । उप्पावे ॥ १०६॥ स्यात्-भव्य-चैत्य-चार्यसमेषु यात् ॥ ८।२।१०७ ॥ स्थादादिपु चौर्यशब्देन समेषु च सयुक्तस्य यात्पूर्व इद् भवति ।। सिआ। सिआ-बाओ । भविओ। चेइल | चौर्यसम । चोरिअ । थेरिन । मारिआ । गम्भीरिअ । गहारिअ । आयरिओ । मुन्दरिअ । सोरिअ । वीरिज । वरिम । रिओ । पीरिभ । यमचरिम ।। १०७ ।। स्वमे नात् ।। ८।२।१०८ म्वमशब्दे नकारात्पूर्व इद् भवति ।। सिविणो ॥ १०८ ॥ स्निग्धे वादिती ।। ८।२।१०९ ॥ निग्ये सयुक्तस्य नात्पूचौं अदिती वा भवत ॥ सणिद्ध सिणिद्ध । पक्षे निद्ध ॥ १०९॥ कृष्णे वर्णे वा ! टा२।११० ।। कृष्णे वर्णवाचिनि सयुक्तस्यान्त्यव्यन्जनात्पूर्वी अदिती वा भवत ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१११ . कसणो कसिणो कण्हो ॥ वर्ण इति किम् ॥ विष्णौ कण्हो ॥ ११० ॥ उच्चाहतः ॥ ८।२।१११ ॥ अर्हत्-शब्दे संयुक्तस्यान्त्यव्यञ्जनात्पूर्व उत् अदितौ च भवतः ॥ अदितौ च भवत. ॥ अल्हो अरहो अरिहो । अरुहन्तो अरहन्तो अरि- हन्तो ॥ १११ ॥ पद्म-छम-मूर्ख-द्वारे वा ।। ८।२।११२ ॥ एषु सयुक्तस्यान्त्यव्यञ्जनात्पूर्व उद् वा भवति ॥ पउमं पोम्मं । छउमं छम । मुरुक्खो मुक्खो । दुवारं । पक्षे । वारं । देरं । दारं ।। ११२ ॥ तन्वीतुल्येषु ।। ८।२।११३ ॥ उकारान्ता डीप्रत्ययान्तास्तन्वीतुल्या । तेषु संयुक्तस्यान्त्यव्यजनात् पूर्व उकारो भवति ॥ तणुवी । लहुवी । गुरुवी । बहुवी। पुहुवी । मउवी ॥ कचिदन्यत्रापि । सुघ्नम् । सुरुग्धं ॥ आईं । सूक्ष्मम् । सुहुमं ॥ ११३ ।। एकस्वरे श्वः-स्वे ।। ८।२।११४ ।। एकस्वरे पदे यौ श्वस् स्व इत्येतो तयोरन्त्यव्यञ्जनात्पूर्व उद् भवति ॥ श्वः कृतम् । सुचे कयं ॥ स्वे जना । सुवे जणा। एकम्वर इति किम् । स्व-जन । स-यणो ॥ ११४ ॥ ज्यायामीत् ॥ ८२।११५ ॥ ज्याशब्दे अन्त्यव्यञ्जनात्पूर्व ईद् भवति ।। जीआ ॥ ११५ ॥ करेणू-वाराणस्यो र-गोर्व्यत्ययः ॥ ८।२।११६ ॥ अनयो रेफणकारयोर्व्यत्ययः स्थितिपरिवृत्तिर्भवति ॥ कणेरू । वाणा- रसी ॥ स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्पुसि न भवति । एसो करेणू ॥ ११६ ॥ आलाने लनोः ॥ ८।२।११७॥ आलानशब्दे लनोर्व्यत्ययो भवति ॥ आणालो । आणाल-क्ख- म्भो ॥ ११७ ॥ अचलपुरे च-लोः ॥ ८।२।११८ ॥ अचलपुरशदे चकारलकारयोर्व्यत्ययो भरति ॥ अलचपुरं ॥ ११८ ।। - ·५७ सू. ८-२-१२७] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् महाराष्ट्रे ह-रोः ॥ ८।२।११९ ।। महाराष्ट्रशब्दे हरोर्व्यत्ययो भवति ॥ मरहट्टं ॥ ११९ ॥ हदे ह-दोः ।। ८।२।१२० ॥ हृदशब्दे हकारदकारयोर्व्यत्ययो भवति ।। द्रहो || आर्षे । हरए मह- पुण्डरिए ॥ १२० ॥ हरिताले र-लोर्न वा ।। ८।२।१२१॥ हरितालशब्दे रकारलकारयोर्व्यत्ययो वा भवति ॥ हलिरो हरि- भालो।।१२१॥ लघुके ल-होः ॥ ८।२।१२२ ॥ लघुकशब्दे घस्य हत्ये कृते लहोयत्ययो वा भवति ॥ हलुअं । लहुअं॥ घस्य व्यत्यये कृते पदादित्वात् हो न प्रामोतीति हकरणम् ॥ १२२ ॥ ललाटे ल-डोः ॥ ८॥२।१२३ ।। ललाटशब्दे लकारडकारयोर्व्यत्ययो भवति वा ॥ पाडाल । णलाई । 'ललाटे च' (८-१-२५७ ) इति आदेलस्य णत्वविधानादिह द्वितीयो लः स्थानी ॥ १२३ ॥ हो होः ।। ८।२।१२४ ॥ ह्यशब्दे हकारयकारयोर्व्यत्ययो वा भवति ॥ गुह्यम् । गुहं । गुज्झं ।। 'सघ । सरहो सज्झो ॥ १२४ ॥ स्तोकस्य थोक--योव-थेवाः ॥ ८॥ २॥१२५ ॥ स्तोकशब्दस्य एते त्रय आदेशा भवन्ति वा ॥ थोक थोवं थेवं । पक्षे । यो।। १२५॥ दुहित- भगिन्योधूमा-बहिण्यी ॥ ८।२।१२६ ॥ अनयोरेताबादेशी वा भातः ॥ धूआ दुहिआ। बहिणी भइणी ॥१२६॥ वृक्ष-क्षिप्तयो रुक्पटूढी ।। ८।२।१२७ ।। वृक्ष-क्षिप्तयोर्यथासंख्य रक्ख छूट इत्यादेशौ वा भवतः ॥ रुक्खो यच्छो । छूट सित्तं । उच्चदं । उक्खित्तं ।। १२७ ॥

·५८ प्राकृतव्याकरपाम् [ सू. ८-१-१२८ वनिताया विलया ॥ ८।२।१२८ ॥ वनिताशब्दस्य विलया इत्यादेशो वा भवति ॥ विलया वणिआ ॥ विलयेतिसस्कृतेपीति केचित् ।। १२८ ॥ गौणस्येपतः : कूरः ॥ ८।२।१२९ ॥ ईपच्छब्दस्य गौणस्य कूर इत्यादेशो वा भवति ।। पिंच व्व क्रूर-पिक्का । पक्षे । ईसि ॥ १२९ ॥ स्त्रिया इत्थी ।। ८।२।१३० ॥ स्त्रीशब्दस्य इत्थी इत्यादेशो वा भवति ॥ इत्यी थी ॥ १३०॥ धृतेर्दिहिः ।। ८।२।१३१ ।। धृतिशब्दस्य दिहिरित्यादेशो वा भवति ॥ दिही घिई ॥ १३१ ॥ मार्जारस्य मञ्जर-पञ्जरी ॥ ८।२।१३२ ॥ मार्जारशब्दस्य मञ्जर वञ्जर इत्यादेशौ वा भवत ।। मजरो वजरो। पक्षे । मज्जारो ॥ १३२॥ वैडूर्यस्य वेरुलिअं ॥ ८।२।१३३ ।। वैडूर्यशब्दस्य वेरुलिअ इत्यादेशो वा भवति ॥ वेरुलिअ । वेडुज्ज ॥ १३३ ॥ एहि एत्ताहे इदानीमः ।। ८।२।१३४ ॥ अस्य एतावादेशौ वा भवत ॥ एहि । एत्चाहे । इआणि ॥ १३५ ॥ पूर्वस्य पुरिमः ॥ ८॥२।१३५ ॥ पूर्वस्य स्थाने पुरिम इत्यादेशो वा भवति ॥ पुरिम पुव्व ॥ १३५ ॥ वस्तस्य हित्य-तट्ठौ ।। ८।२।१३६ ॥ प्रस्तशब्दस्य हित्य तह इत्यादेशौ वा भवत ॥ हित्यं तह तत्य ।। १३६ ॥ बृहस्पतो बहो मयः॥ ८।२।१३७ ॥ दृहस्पतिशब्दे वह इत्यस्यावयवस्य भय इत्यादेशो वा भवति ।। भयम्सई मयप्पई मयप्पई ॥ पक्षे । बहस्सई । यहप्फई । यहप्पई । 'या बृहस्पती' (८-१-१३८) इति इकारे उकारे च विहस्सई । विहफई । निहप्पई । बुहस्सई । बुहप्पई । वुहम्फई ।। १३७ ।।

·सू. ८-२-१४५] स्वोपत्रवृत्तिसहितम् मलिनोमय-शुक्ति-छुप्तारध-पदातेमइलावह-सिप्पि-छिका-ढा-पाइक ॥ दा२।१३८॥ मलिनादीनां यथासंख्यं मइलादय आदेशा वा भवन्ति ।। मलिन । भइल मलिणं ॥ उभय । अवहं । उवहमित्यएि केचित् । अवहोआसं । उभयबलं । आर्षे । उमयोकालं ॥ शुक्ति । सिप्पी सुत्ती ॥ छुप्त । छिको छुत्तो ॥ आरब्ध । आदत्तो आरद्वो ॥ पदाति । पाइको पयाई ॥ १३८॥ दंष्ट्राया दाढा ॥ दा२।१३९ ॥ पृथग्योगाद्वेति निवृत्तम् । दंष्ट्राशब्दस्य दादा इत्यादेशो भवति ॥ दाढा । अयं संस्कृतेपि ॥ १३९ ।। पहिसो चाहि-बाहिरौ ॥ ८।२।१४० ॥ बहि:शब्दस्य बाहिं बाहिर इत्यादेशो भवतः ।। बाहिं बाहिरं ।।१४०॥ अधसो हेढें ॥ ८१२११४१॥ अधस्शब्दस्य हे? इत्ययमादेशो भवति ॥ हेतु ॥ १४१ ॥ मार-पितुः स्वसुः सिआ-छौ ॥ ८।२।१४२ ॥ मातृपितृभ्यां परस्य स्वसूशब्दस्य सिआ छा इत्यादेशो भवतः ॥ माउ- सिमा । माउ-च्छा । पिउ-सिआ । पिउ-च्छा ।। १४२ ।। तिर्यचस्तिरिच्छिः ।। ८।१४३ ।। तिर्यशब्दस्य तिरिच्छिरित्यादेशो भवति ।। तिरिच्छि पेच्छइ ।। आर्षे तिरिआ इत्यादेशोपि । तिरिआ ॥ १४३ ॥ गृहस्य घरोपती ।। ८।२।१४४ ॥ गृहशब्दस्य घर इत्यादेशो भवति पतिगन्दश्चेत् परो न भवति ।। घरो। पर-सामी । राय-हरे ॥ अपताविति किम् । गह-बई ॥ १४ ॥ शीलाद्यर्थस्परः ॥ ८२रा१४५ ॥ शीलधर्मसाध्वर्थे विहितस्य प्रत्ययस्य इर इत्यादेशो भवति ॥ हसनशीलः हसिरो । रोविरो । लजिरो। जम्पिरो । वेविरो । भमिरो । उससिरो। ।

·६० प्राकृतव्याकरणम् [ सू. ८-२-१४६ केचित् तृन एव इरमाहुम्तेषां नमिरगमिरादयो न सिध्यन्ति । तृनोत्र रादिना बाधितत्वात् ॥ १४५ ॥ क्त्वस्तुमत्तूण-तुआणाः ।। ८।२।१४६ ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य तुम् अत् तूण तुआण इत्येते आदेशा भवन्ति ॥ तुम् । दहु । मोत्तुं ॥ अत् । भमिअ । रमिअ ॥ तूण । घेत्तूण । काऊण ।। तुआण । भेत्तुआण । सोउआण | वन्दित्तु इत्यनुस्वारलोपात् ॥ वन्दित्ता इति सिद्धसंस्कृतम्यैव वलोपेन ॥ कट्ठ इति तु आपै ।। १४६ ।। इदमर्थस्य केरः ॥ ८॥१३१४७ ॥ इदमर्थस्य प्रत्ययस्य केर इत्यादेशो भवति ॥ युष्मदीयः । तुम्होरो ।। अस्मदीय । अम्हकेरो॥ न च भवति । मईअ-पक्खे । पाणिणीआ॥१४॥ पर-राजभ्यां क-डिकौ च ।।८।२।१४८॥ पर राजन् इत्येताभ्या परस्येदमर्थस्य प्रत्ययस्य यथासंख्यं सयुक्तो को डित् इक्वश्चादेशो भवत. । चकारात्केरश्च ॥ परकीयम् । पारकं । परक । पारकेर ॥ राजकीयम् । राइकं । रायकेरं ॥ १४८ ।। युष्मदस्मदोन एचयः ॥ ८।२।१४९ ।। आभ्या परस्येदमर्थस्यान एच्चय इत्यादेशो भवति ॥ युष्माकमिदं यौष्मा- कम् । तुम्हेच्चय । एवम् अम्हेन्चयं ॥ १४९ ॥ वतेः ॥ ८।२।१५०॥ वते प्रत्ययस्य द्विरुक्तो वो भवति ॥ महुरत्व पाडलिउत्तेपासाया ॥१५० ॥ सर्वाङ्गादीनस्येकः ।। ८।२।१५१॥ सर्वाङ्गात् सर्वादे. पध्यङ्ग (हे० १७-९० ) इत्यादिना विहितस्येनस्य स्थाने इक इत्यादेशो भवति ॥ सर्वाङ्गीणः । सव्वलिओ ॥ १५१ ॥ पथो णस्येकद ।। ८।२।१५२ ॥ 'नित्यं णः पन्यव' (हे. ६-८९) इति यः पयो णो विहितस्तस्य इफट् भवति ।। पान्थः । पहिओ ॥ १५२ ।। ।

·सू..८-१-१५८] स्वोपनवृत्तिसहितम् ईयस्यात्मनो णयः ॥ ८।२।१५३ ।। आत्मनः परस्य ईयस्य णय इत्यादेशो भवति ॥ आत्मीयम् 1 अप्पण त्वस्य डिमागणी वा ।। ८।२।१५४ ।। त्वप्रत्ययस्य डिमा तण इत्यादेशौ का भवतः ॥ पीणिमा । पुफिमा । पीणतणं । पुप्फत्तण । पक्षे । पीणतं । पुप्फतं ॥ इग्नः पृथ्वादिषु नियत- त्वात् तदन्यप्रत्ययान्तेषु अस्य विधिः ।। पीनता इत्यस्य प्राकृते पीणया इति भवति । पाणदा इति तु भाषान्तरे । तेनेह तलो दा न क्रियते ॥ १५४ ॥ अनकोठातैलस्य डेल्लः ॥ ८१२।१५५ ॥ अकोठवर्जिताच्छब्दात्परस्य तैलपत्ययस्य डेल इत्यादेशो भवति । सुरहि-जलेया कडुएलं ॥ अनकोठादिति किम् । अकोल्लतल्लं ॥ १५५ ॥ यत्तदेतदोतोरितिक एतल्लुक च ॥ ८।२।१५६ ॥ एभ्यः परस्य डावादेरतोः परिणामार्थस्य इत्तिअ इत्यादेशो भवति एतदो लक् च ॥ यावत् । जितिरं ॥ तावत् । तित्तिरं ॥ एतावत् । इत्तिसं इदंकिमश्च डेत्तिम-डेत्तिल-डेदहाः ॥ ८१२६१५७ ॥ इदंकिंम्यां यत्तदेतद्यश्च परस्यात्तोर्डावतोर्वा डित एत्तिम एत्तिल एद्दह इत्यादेशा भवन्ति एतल्लुक्, च ॥ इयत् । एतिरं । एतिलं । एदहं ।। कियत् । केति । केतिलं । केहं ॥ यावत् । जेति। जेत्तिलं । जेद्दह ।। तावत् । तेति । तेत्तिलं । तेह्हं ॥ एतावत् । एतिरं । एत्तिलं । । कृत्लसो हुत्तं ।। ८।२।१५८ ।। 'वारे कृत्वम् ' (हे० ७०२-१०९) इति यः कृत्वस् विहितस्तम्य हुत्तमित्यादेशो भवति ॥ सपहुतं । सहस्सहुत्तं ॥ कथं प्रियाभिमुखें पियहुतं ! अभिनुग्वार्थेन हुत्तशब्देन भविष्यति ।। १५८ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [२.८-२-१५९ आल्विल्लोल्लाल-चन्त-मन्तेतेर-मणा मतोः ॥ ८॥२।१५९ ॥ आलु इत्यादयो नव आदेशा मतोः स्थाने यथाप्रयोग भवन्ति ।। आलु। नेहालू । दयालू । ईसालू । लज्जालुआ ॥ इल्ल । सोहिल्लो । छाइलो। जामइल्लो ॥ उल्ल । विआरुल्लो । मंसुल्लो । दप्पुल्लो ॥ आल । सद्दालो। जडालो । फडालो । रसालो । जोहालो || वन्त ॥ घणवन्तो । भत्ति-- वन्तो ॥ मन्त । हणुमन्तो । सिरिमन्तो । पुण्णमन्तो ॥ इत्त । कव्वइत्तो । माणइत्तो ॥ इर । गम्विरो । रेहिरो ॥ मण । धणमणो । केचिन्मादेश- मपीच्छन्ति । हणुमा ॥ मतोरिति किम् । धणी । अस्थिओ ॥ १५९ ॥ दो तसो वा ॥ ८।२।१६० ॥ तसः प्रत्ययस्य स्थाने तो दो इत्यादेशौ वा भवतः । सन्यो सच्चदो। एकचो एकदा । अन्नत्तो अन्नदो । कत्तो कदो । जत्तो जदो । ततो तदो। इत्तो इदो । पक्षे । सव्वओ । इत्यादि । १६० ॥ पो हि-ह-त्थाः ॥ ८।२।१६१॥ ऋप्प्रत्ययस्य एते भवन्ति ।। यत्र । जहि । जह । जत्थ ॥ तत्र । तहि। तह । तत्थ ॥ कुन । कहि । कह । कत्थ ॥ अन्यत्र । अन्नहि । अन्नह । अन्नत्य ॥ १६१ ॥ वैकादः सि सि इआ ॥ ८२।१६२ ॥ एकशब्दात्परस्य दाप्रत्ययस्य सि सि इआ इत्यादेशा वा भवन्ति । एकदा । एकसि । एकसि। एकइआ। पक्षे । एगया ॥ १६२ ।। डिल्ल-इल्ली भवे ॥ ८।२।१६३ ।। भवेर्थे नाम्नः परौ इल्ल उठ इत्येतौ डितौ प्रत्ययौ भवतः ।। गाभिल्लिा। पुरिलं । हेहिलं । उवरिल्लं । अप्पुलं ॥ आल्वालावपीछन्त्यन्ये ॥१६३ ॥ स्वार्थे कच वा ॥ दा२।१६४॥ स्वार्थे कश्चकारादिल्लोल्लौ डितौ प्रत्ययौ वा भवतः ।। क । कुरमपिन- रयं । चन्दओ । गयणयम्मि । घरणीहर-पक्लुमन्तयं । दुहिअए राम- हिअयए । इयं । आले?अं । आश्लेष्टुमित्यर्थः ।। द्विरपि भवति । बहुअयं|| ·सू. ८-२-१७२] स्वोपज्ञवृत्तिसाहितम् फकारोच्चारण पैशाचिकभापार्थम् । यथा । वतनके वतनकं समप्पेतून ।। इल । निजिआसोम-पल्लविल्लेण । पुरिल्लो । पुरा पुरो वा ॥ उल्ल ! मह पिउल्लओ । मुहुल्लं । हत्युल्ला । पक्षे । चन्दो। गयण । इह । आले? । बहु । बहुअं । मुहं । हत्वा ॥ कुत्सादिविशिष्टे तु मस्कृतवदेव का सिद्ध । यावादिलक्षणः कः प्रतिनियतविषय एवेति वचनम् ॥ १६४ ॥ ल्लो नवैकाद्वा ।। ८।२।१६५ ॥ आभ्यां स्वार्थे संयुक्तो लो वा भवति ॥ नवल्लो । एकलो ।। सेवादि स्वात् कस्य द्वित्वे एकहो । पक्षे । नवो । एको । एओ ॥१६५॥ उपरे संव्याने ॥ ८२।१६६ ॥ सल्यानेर्थे वर्त- नादुपरिशब्दात् स्वार्थे ल्लो भवति ॥ अवरिलो ।। संव्यान इति किम् । अवरि ॥ १६६ ॥ भ्रयो मया डमया ॥ १६७॥ शब्दात्स्वार्थे मया डमया इत्येतौ प्रत्ययौ भवतः ॥ भुमया । भमया ॥ १६७ ॥ शनसो डिअम् ।। ८१२११६८ ॥ शनैस्शब्दात्स्वार्थे डिअम् भवति ।। सणिअमवगूढो ।। १६८ ।। मनाको न वा डयं च ॥८/२।१६९ ॥ मनाक्शब्दास्वार्थे डयम् डिअम् च प्रत्ययो वा भवति ॥ मणयं । माणियं । पक्षे । मणा ॥ १६९ ।। मिश्राडालिः ॥ सारा१७०॥ मिश्रशब्दास्वार्थे डालिअ. प्रत्ययो वा भवति ॥ मीसालिअपक्षे । मीसं ।। १७० ॥ रो दीर्घात् ॥ ८।२।१७१॥ दीर्घशब्दात्परः स्वार्थे रो वा भवति ॥ दीहरं दीहं ॥ १७१ ॥ त्वाः सः ॥ ८।२।१७२ ।। 'भावे त्व-तल' (हे० ७-१-५५) इत्यादिना विहितावादेः परः ·-- प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-१-१७३ स्वार्थे स एव त्वादियं भवति ॥ मृदुकत्वेन । मउअत्तयाइ ॥ आतिशायि कात्वातिशायिक. संस्कृतवदेव सिद्ध । जिट्टयरो। कणिट्ठयरो ॥ १७२ ॥ विद्युत्पत्र-पीतान्घाल्ल ॥ ८।२।१७३ ॥ एभ्य म्वार्थे लो वा भवति ॥ विज्जुला । पत्तल । पीवल । पीअल । अन्धलो । पक्षे । विज्जू । पत्त । पीअ । अन्धो ॥ कथ जमल। यम- लमिति सस्कृतशब्दाद् भविष्यति ॥ १७३ ॥ गोणादयः ॥ ८।२।१७४ ॥ गोणादय. शब्दा अनुक्तप्रकृतिप्रत्ययलोपागमवर्णविकारा बहुल निपा- त्यन्ते ॥ गौ । गोणो । गावी ।। गाव । गावीओ ॥ बलीवर्द. । भाप । आऊ || पञ्चपञ्चाशत् । पञ्चावण्णा । पणपन्ना ।। त्रिपञ्चाशत् । तेवण्णा । त्रिचत्वारिंशत् । तेआलीसा ॥ व्युत्सर्ग । विउसग्गो । व्युत्सर्ज- नम् । वोसिरण ॥ बहिमथुन वा । बाहिद्धा । कार्यम् । णामुक्कसि । कचित् । कत्थइ । उद्वहति । मुव्यहइ ।। अपस्मार. । वम्हलो ॥ उत्पलमा कन्दुटुं ।। धिधिक् । छिछि । द्विद्धि ॥ धिगम्तु । धिरत्यु । प्रतिस्पर्धा । पडिसिद्धी । पाडिसिद्धी ।। स्थासर । चच्चिक्क ॥ निलय । निहलणं ॥ मघवान् । मघोषो । साक्षी । सक्खिणो ॥ जन्म । जम्मण ॥ महान् । महन्तो ॥ भवान् । भवन्तो ।। आशी । आसीसा । वचित् । हस्य भौ । बृहत्तरम् । चड्डयरं ।। हिमोर । भिमोरो ॥ लस्य ड्ड । क्षुल्लक । खुड्डुओ धोपाणामनेतनो गायन । घायणो । घड । बढो । ककुदम् । काध ॥ अकाण्डम् । अत्थक्क ।। लज्जावती । लज्जालुइणी ॥ कुतूहलम् । कुड्ड ।।।चूत । मायन्दो । माकन्दशब्द सस्कृतेपीत्यन्ये ॥ विष्णु । भट्टिओ ॥ श्मशानम् । करसी ॥ असुरा । अगया ॥ खेलम् । खेड्ड ।। पोप्प रज. । तिङ्गिच्छि । दिनम् ।। अल्ल ॥ समर्थ. 1 पक्लो ॥ पण्डक । णेलच्छो ।। कसि । पलही ॥ वरी । उज्जल्लो ॥ ताम्बूलम् । असुर । पुश्चती । डिंडई । शाखा । साहुली । इत्यादि ॥वाधिकारात्पक्षे यथा- दर्शन गउओ इत्याद्यपि भवति ॥ गोला गोआवरी इति तु गोलागोदा- ·सू. ८-२-१८०] स्वोपनवृत्तिसहितम् वरीभ्यां सिद्धम् || मापाशब्दाय । आहित्य । ललक । विहिर । पचहि । उप्पेहड । मइप्फर । पड्डिच्छिर । अट्टमट्ट । विहढप्फड । उज्जल्ल । हल्ल- प्फल इत्यादयो महाराष्ट्रविदर्मादिदेशप्रसिद्धा लोकतोवगन्तव्याः ॥ क्रिया- शब्दाश्च । अवयासइ । फुस्फुल्लइ । उप्फालेइ । इत्यादयः । अत एव च कृष्ट-घृष्ट-वाक्य-विद्वस्-वाचस्पति-विष्टरश्रवस्-प्रचेतस्-प्रोक्त-मोतादीनां किवादिप्रत्ययान्तानां च अमिचित्सोमसुत्मुग्लमुम्लेत्यादीनां पू. कविमिर- प्रयुक्तानां प्रतीतिवैषम्यपरः प्रयोगो न कर्तव्यः शब्दान्तरेव तु तदर्थी- मिषयः । यथा कृष्टः कुशलः । वाचस्पतिर्गुरुः । विष्टरश्रवा हरिरित्यादि । घृष्टशब्दस्य तु सोपसर्गस्य प्रयोग इप्यत एव । मन्दर-यड-परिघटुं । तद्दिअस-निहट्ठाणा इत्यादि । आईं तु यथादर्शनं सर्वमविरुद्धम् । यथा । घट्ठा । मट्ठा । विउसा । सुअ-लक्खणाणुसारेण । वनन्तरेसु अ पुणो इत्यादि । १७१ ॥ अव्ययम् ।।दा२।१७५ ।। अधिकारोयम् । इतः परं ये वक्ष्यन्ते आपादसमासेस्तव्ययसंगा ज्ञातव्याः ॥ १७५॥ तं वाक्योपन्यासे || दा२।१७६ ॥ तमिति वाक्योपन्यासे प्रयोक्तव्यम् ॥ तं तिस-बन्दि-मोक्वं ॥ १७६॥ आम अभ्युपगमे ॥ ८१२।१७७ ।। आमेत्यभ्युपगमे प्रयोक्तव्यम् ।। आम दहला वणोली ॥१७॥ णवि वैपरीत्ये ॥ ८।२।१७८ ॥ णवीति वैपरीत्ये प्रयोक्तव्यम् ॥णवि हा वणे ॥ १७८ ॥ पुणरुतं कृतकरणे 1 ८-२-१७९ ।। पुणरुत्तमिति कृतकरणे प्रयोक्तव्यम ।। अइ सुप्पइ पंमुलि णीसहेहि अग्रेहि पुणरत्तं ॥ १७९॥ हन्दि विषाद-विकल्प-पश्चात्ताप-निश्य सत्यं ।।८।२।१८० हन्दि इति विषादादियु प्रयोक्तव्यम् ।

·६६ न प्राकृतव्याकरणम् [सू. ४-२-२८१ हन्दि चलणे णओ सो न माणिओ हन्दि हुज्ज एत्ताहे । हन्दि न होही भाषिरी सा सिज्जई हन्दि तुह कब्जे । हन्दि । सत्यमित्यर्थः ॥ १८० ॥ हन्द च गृहाणार्थे ।। ८।२।१८१ ॥ हन्द हन्दि च गृहाणार्थे प्रयोक्ताव्यम् ।। हन्द फ्लोएम इम | हन्दि । गृहाणेत्यर्थ ॥ १८ ॥ मिव पिव विव व्च व विज इवार्थे वा ॥ ८।२।१८२॥ एते इवार्थे अव्ययसज्ञका प्राकृते वा प्रयुज्यन्ते ॥ कुमुअ मिव । चन्दणं पिव । हसो विव । साअरो व्व खीरोओ । सेसस्स व निम्मोओ। कमल विअ । पक्षे । नीलुप्पल-माला इव ॥ १८२ ।। जेण तेण लक्षणे ॥ ८।२।१८३ ।। जेण तेण इत्येतौ लक्षणे प्रयोक्तव्यौ ॥ भमर-रुअ जेण कमल-वण ॥ भमर-रुअ तेण कमल-वण । १८३ ॥ णइ चे चिमच अवधारणे ॥ ८।२।१८४॥ एतेवधारणे प्रयोक्तव्या ॥ गईए णइ । ज चेअ मउलण लोअणाण । अणुबद्ध त चिअ कामिणीण ॥ सेवादित्वाद् द्वित्वमपि । ते चिअ धन्ना । ते चेअ सुपुरिसा । च । स च य रूवेण । स च सीलेण ॥ १८४ ॥ पले निर्धारण-निश्चययोः ॥ ८।२।१८५ ॥ यले इति निर्धारणे निश्चये च प्रयोक्तव्यम् । निर्धारणे । बले पुरिसो धणजओ खतिआण || निश्चये । पले सीहो । सिंह एवायम् ॥१८५|| किरेर हिर किलार्ये वा ॥ ८।२।१८६॥ किर इर हिर इत्येते किलार्थे वा प्रयोक्तव्या ॥ कल्ल किर खरहि- मओ । तम्स इर । पिअ-चयसो हिर । पक्षे । एव किल तेण सिविणए माणिआ॥ १८६॥ गवर केवले ।। ८१२।१८७॥ केवलार्थे णवर इति प्रयोक्तन्यम् ॥ णवर पिआइ सि णिव्य- डन्ति ।। १८७॥ M ·६७ सं.८-२-१९५] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् आनन्तयें गवार ।। ८।२।१८८ ॥ मानन्तर्ये गवरीति प्रयोक्तव्यम् ॥ णवरि असे रहु-बइमा । केचित्तु केवलानन्तर्यार्थयोर्णवरणवरि इत्येकमेव सूत्रं कुर्वते तन्मते उभावप्युभ- यार्थी ॥ १८८॥ अलाहि निवारणे ।। ८१२।१८९ ।। अलाहीति निवारणे प्रयोक्तव्यम् ।। अलाहि किं वाइएण लेहेण ॥१८९॥ अण णाई नगर्थे । ८।२।१९० ॥ अण णाई इत्येतौ नोर्थे प्रयोक्तव्यौ ॥ अणचिन्तिअममुणन्ती । णाई करेमि रोस ॥ १९० ॥ माई मार्थे ॥ ८।२।१९१॥ माई इति माथे प्रयोक्तव्यम् ॥ माई काहीअ रोसं । मा काद् रोपम् ॥ १९१ ॥ हद्धी निदे ।। ८।२।१६२ ।। हृद्धी इत्यव्येयमतएवं निर्देशात् हाधिकशब्दादेशो का निर्देदे प्रयोक्तव्यम् ।। हद्धीहद्धी । हा धाहवाह ।।१९२।। वेचे मय-चारण-विपादे ॥ ८२।१९३ ॥ भयवारणविषादेषु वेव्वे इति प्रयोक्तव्यम् ।। वेव्वेति मये वेवेत्ति वारणे जूरणे अ वेवेति । उल्लाविरीइ वि तुहं वेव्वेति मयच्छि कि णे ॥ किं उल्लावन्तीए उअ ज़रन्तीऍ किं तु भीआए। उव्वाडिरीए वेवेति तीऍ मणि न विम्हरिमो ॥ १९३ ।। वेव च आमन्त्रणे ॥ ८।२।१९४ ।। वेच वेवे च आमन्त्रणे प्रयोक्तव्ये ॥ वेचे गोळे 1 वेचे मुरन्दले वहसि पालि ॥ १९४ ॥ मामि हला हले सख्या वा ।। ८२।१९५ ।। . पते सख्या आमन्त्रणे वा प्रयोकल्याः ॥ मामि सरिसक्वराण दि।

·। प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-२-१९६ पणवह माणस्स हला । हले हयासस्स । पक्षे । सहि एरिसि चित्र गई ॥ १९५ ॥ दे संमुखीकरणे च ॥ ८।२।१९६ ॥ समुखीकरणे सख्या आमन्त्रणे च दे इति प्रयोक्तव्यम् ॥ दे पसिम ताव सुन्दरि ।। दे आ पसिअ निअत्तसु ॥ १९६ ॥ हुँ दान-पृच्छा-निवारणे ॥ ८।२।१९७ ॥ हु इति दानादिपु प्रयुज्यते ॥ दाने । हु गेह अप्पणो चिम ॥ पृच्छायाम् । हु साहसु सब्भाव ॥ निवारणे । हु निल्लज्ज समोसर ॥१९७॥ हु खु निश्चय-वितर्क-सभावन विस्मये ॥८।२।१९८॥ हु खु इत्येतो निश्चयादिषु प्रयोक्तव्यौ ॥ निश्चये । तैपि हु अछिन्निसरी । त खु सिरीए रहस्स ॥ वितर्क ऊह सशयो वा । कहे । न हु णवर सग- हिआ । एअ खु हसइ ॥ सशये । जलहरो खु घूमवडलो खु । सभावने। तरीउ ण हु णवर इम । एअ खु हसइ ॥ विस्मये । को खु एसो सहस्स सिरो। यहुलाधिकारादनुस्वारात्परो हुर्न प्रयोक्तव्य ॥ १९८ ।। ऊ गर्हाक्षेप-विस्मय-पूचने ।। ८।२।१९९ ।। क इति गर्हादिषु प्रयोक्तव्यम् ।। गह। क णिलज्ज ॥ प्रक्रान्तस्य वाक्यस्य विपर्यासाशङ्काया विनिवर्तनलक्षण आक्षेप ॥ ऊ किं मए भणि॥ विस्मये । ऊ कह मुणिआ अहय ॥ सूचने । ऊ केण न विष्णाय!१९९|| थू कुत्सायाम् ॥ ८।२। २००॥ य इति कुत्साया प्रयोक्तव्यम् ॥ ५ निल्लज्जो लोओ ॥ २० ॥ रे अरे संमापण-रतिकलहे ॥ ८।२। २०१॥ अनयोरर्थयोर्गथासख्यमेतौ प्रयोक्तव्यौ ।। रे सभाषणे । रे हिअह मडह- सरिआ ॥ अरे रतिकरहे। अरे मए सम मा करेसु उवहास ॥ २०१॥ हरे क्षेपे च ।। ८।२। २०२ ॥ क्षेपे सभाषणरतिकरहयो हरे इति प्रयोक्तव्यम् ॥ क्षेपे ।हरे णिलजा समापणे । हरे पुरिसा ॥ रतिकरहे । हरे नहु-वरह ।। २०२॥

·म. ८-२-२०६] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम्
ओ सूचना-पश्चात्तापे ॥ ८१२ १२०३ ।।
ओ इति सूचनापश्चातापयो प्रयोक्तव्यम् ॥ सूचनायाम् । ओ अवि-
णय-तत्तिल्ले । पश्चात्तापे । ओ न मए छाया इतिआए ॥ विकल्पे तु
.उतादेशेनैवीकारेण सिद्धम्। ओ विरएमि नहयले ॥ २०३ ॥
अब्बो सूचना-दुःख-संभाषणापराध-विस्मयानन्दादर-भय-
खेद-विपाद-पश्चातापे ॥८।२।२०४॥
अन्वो इति सूचनादिपु प्रयोक्तव्यम् ।। सूचनायाम् । अव्वो दुक्करयारय ।
दुःखे । अवो दलन्ति हिययं । सभापणे । अव्यो किमिणं किमिणं ।।
अपराधविस्मययोः
अन्यो हरन्ति हिअय तहवि न वेसा हवन्ति जुबईण ।
अन्वो किंपि रहस्स मुणन्ति घुत्ता जणमहिआ॥
आनन्दादरभयेषु।
अब्बो सुपहायमिण अन्वो अज्जम्ह सप्फलं जी ।
अव्वो अइअम्मि तुमे नवर जइ सा न जूरिहिह ।।
खेदे । अव्यो न जामि छेत्त ।
विषादे।
अव्यो नासेन्ति दिहिं पुलय बड्डेन्ति देन्ति रणरणय ।
एहि तस्सेज गुणा ते चित्र अब्बो कह णु एअं॥
पश्चात्तापे ।
भयो तह तेण कया अहयं जह कस्य साहेमि ॥२०४॥
अइ संभावने ॥ ८॥२।२०५॥
समावने अइ इति प्रयोक्तव्यम् ।। अइ दिअर किं न पेच्छसि ॥२०५॥
वणे निश्चय-विकल्पानुकम्प्ये च ॥ ८।२।२०६॥
वणे इति निश्चयादौ समावने च प्रयोक्तव्यम् ॥ वणे देमि । निश्चय
ददामि ॥ विकल्पे । होई धणे न होई । भवति वा न भवति । अनु.
कम्प्ये । दासो वणे न मुन्चइ । दासोनुकम्प्यो न त्यज्यते ॥ संभावने ।
नत्यि रणे जंन देह विहि-परिणामो । सभाव्यते एतदित्यर्थः ॥२०६॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-२-२१७ मणे विमर्शे ॥ ८।२।२०७॥ मणे इति विमर्श प्रयोक्तव्यन् ।। मणे सूरो । किं म्वित्सूर्यः ॥ अन्ये मन्ये इत्यर्थमपीच्छन्ति ॥ २०७ ॥ अम्मो आश्चर्ये ॥ ८।२।२०८॥ अम्मो इत्याश्चर्ये प्रयोक्तव्यम् ।। अम्मो कह पारिजइ ॥ २.०८ ॥ स्वयमोर्थे अप्पण्णों न वा ॥८१२।२०९॥ स्वयमित्यस्यार्थे अप्पणो वा प्रयोक्तव्यम् ॥ विसयं विसअन्ति अप्पणो कमल-सरा । पक्षे । सयं चेअ मुणसि करणिज्ज ॥२०९ ॥ प्रत्येकमः पाडिकं पाडिएकं ॥८।२।२१०॥ प्रत्येकमित्यस्यार्थे पाडिकं पाडिएक इति च प्रयोक्तव्यं वा । पाडिक । पाडिएकं । पक्षे । पत्ते ॥ २१० ॥ उअ पश्य ।।८।२।२११॥ उअ इति पश्येत्यस्यार्थ प्रयोक्तप्य वा ॥ उअ निचलनिरूदा भिसिणीपत्तमि रेहइ बलाआ। निम्मल-मरगय-भायण-परिट्ठिआ संख-सुत्ति व्य ।। पक्षे पुलआदय. ॥ २११ ॥ इहरा इतरथा ॥ ८।२।२१२ ॥ इहरा इति इतरथार्थे प्रयोक्तव्य वा || इहरा नीसामन्नेहिं । पक्षे । इअरहा ॥ २१२॥ एकसरि झगिति संप्रति ॥ ८।२।२१३ ॥ एक्कसरिसं झगित्यर्थे सप्रत्यर्थे च प्रयोक्तव्यम् ॥ एक्कसरि । शगिति सांप्रतं वा ॥ २१३ ॥ मोरउल्ला मुधा ।। ८।२।२१४॥ मोरउल्ला इति मुधार्थ प्रयोक्तव्यम् । मोरउल्ला । मुधेत्यर्थः ।। २१४ ।। दरार्धाल्पे ॥ ८॥२।२१५ ॥ दर इत्यव्ययमर्धार्थ ईपदर्थे च प्रयोक्तव्यम् ॥ दर-विआस । अर्धनपद्वा विकसितमित्यर्थः ।। २१५॥ -

·सू. ८-२-२१८] स्वोपनवृत्तिसहितम्
किणो प्रश्ने ॥ ८।२।२१६ ॥
किणो इति प्रश्ने प्रयोक्तव्यम् ।। किणो धुवासि ॥ २१६ ॥
इ-जे-राः पाद-पूरणे ॥ ८२२२१७ ॥
इ जे र इत्येते पादपूरणे प्रयोक्तव्या ॥ नउणा इ अच्छीइ । अणुकूल
योत्तु जे । गेण्हइ र करम-गोवी । अहो । हहो । हेहो । हा । नाम ।
अहह । हीसि । अपि । अहाह । अरिरिहो इत्यादयस्तु संस्कृतसमत्वेन
सिद्धा ।। २१७॥
प्यादयः ॥ ८॥२।२१८ ॥
प्यादयो नियतार्थवृत्तय प्राकृते प्रयोक्तच्या ॥ पि वि अप्यर्थे ॥२१८॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रसरिरिचिताया सिद्धहेमचन्द्राभिधान-
स्वोपज्ञशब्दानुशासनवृत्ती अष्टमस्याध्यायस्य
द्वितीय पाद समाप्त ॥
द्विपत्पुरक्षोदविनोदहतोर्भवादवामस्य भवद्भुजस्य ।
अय विशेषो मुवनैकवीर पर न यत्काममपाकरोति ॥१॥

·७२
प्राकृतव्याकरणम्
[मु.८-३-१
अहं
वीप्स्यात्स्यादेवप्स्यि स्वरे भो वा ॥८॥१॥
वीप्सात्पिदात्परस्य स्यादेः स्थाने स्वरादौ वीप्साङ्के पदे परे मो वा
भवति ॥ एकैकन् । एकमेकं । एकमेकेण । अरु अङ्गे । अामम्मि । पक्षे ।
एक्केवमित्यादि ॥१॥
अतः सेझैः ।।८।३।२॥
अकारान्तान्नानः परस्य स्यादेः सेः स्थाने डो भवति ॥ वच्छो ॥२॥
वैतत्तदः ॥ ८॥३॥३॥
एतत्तदोकारात्परस्य स्यादेः सेडों वा भवति ॥ एसो एस । सो णरो ।
सगरो ॥ ३ ॥
जस्-शसोलक ॥ ८ ॥ ३ ॥ ४॥
अकारान्तानाम्नः परयोः स्यादिसंबन्धिनोर्जस्-शसोर्खग् भवति ।। वच्छा ।
एए । वच्छे पेच्छ ॥४॥
अमोस्य ॥ ८॥३॥५॥
अत. परस्य मोकारस्य लग् भवति ॥ वच्छं पेच्छ ॥ ५॥
टा-आमोर्णः ॥ ८॥३॥६॥
अतः परम्य टा इत्येतस्य षष्ठीबहुवचनस्य च आमो णो भवति ।।
बच्छेण । वच्छाण ॥ ६॥
मितो हि हि हिं ॥८॥३॥७॥
अतः परस्य भिसः स्थाने केवलः सानुनासिकः सानुस्वारश्च हिर्भवति ।।
वच्छेहि । वच्छेहि । वच्छेहि कया छाही ॥७॥
हसेम् तो-दो-दु-हि-हिन्यो-मुका ॥८१३१८॥
अतः परस्य हसेः तो दो दु हि हिन्तो लुक् इत्येते पड़ादेशा भवन्ति ।
पच्छचो । वच्छाओ। वच्छाउ | वच्छाहि । वच्छाहिन्तो। वच्छा।
दकारकरणं मापान्तरार्थम् ॥ ८॥

·१
सू. ८-३-१५] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम्
म्यसस् नो दो दु हि हिन्तो सुन्तो ॥ ८ ॥३॥९॥
अतः परम्य भ्यसः स्याने चो दो दु हि हिन्तो मुन्तो इत्यादेशा
भवन्ति ।। वृक्षेभ्यः । वच्छतो । वच्छाओ। वच्छाउ । वच्छाहि । वच्छेहि।
चच्छाहिन्तो । वच्छेहिन्तो । वच्छासुन्तो। वच्छेसुन्तो ॥९॥
डसः स्स: ॥ ८॥३॥ १० ॥
अतः परस्य हसः संयुक्तः सो भवति ॥ पियम्स । पेम्मम्स । उपकुम्भ
शैत्यम् । उपकुम्भस्स सीअलत्तणं ॥ १० ॥
डे म्मि २ः ॥ ८१३॥ ११ ॥
अतः परम्य डेडित् एकारः संयुक्तो मिश्च भवति ।।-वच्छे । वच्छम्मिा।
देवम् । देवम्मि । तम् । तम्मि । अत्र 'द्वितीयातृतीययोः ससमी'
(८-३-१३५) इत्यमो डिः ॥ ११ ॥
जस्-शास्-डसि-तो-दो-द्वामि दीर्घः ॥ ८॥३॥१२॥
एषु अतो दीर्घो भवति ।। जासि शसि च । वच्छा || डसि । वच्छा-
ओ। वच्छाउ । वच्छाहि । वच्छाहिन्तो । वच्छा ॥ चोदोदुपु । वृक्षेभ्यः।
वच्छत्तो । 'हस्वः संयोगे' (८-१-८४ ) इति हस्वः ॥ वच्छाओ।
बच्छाउ । आमि । वच्छाण ॥ डसिनैव सिद्धे चोदोदुग्रहणं म्यसि
एत्वयाधनार्थम् ॥ १२॥
म्यसि वा ॥८॥३॥ १३ ॥
भ्यसादेशे परे अतो दीर्थो वा भवति ॥ वच्छाहिन्तो वच्छेहिन्तो ।
पच्छासुन्तो वच्छेमुन्तो । वच्छाहि वच्छेहि ॥ १३ ॥
टाण-शस्येत् ॥८॥३॥१४॥
टादेशे णे शसि च परे अस्य एकारो भवति ॥ टाण। बच्छेण ॥
ऐति किम् । अप्पणा । अप्पणिआ। अप्पणइ ॥ शस् । वच्छे
पेच्छ ॥ १४ ॥
मिस्म्यस्सुपि ॥ ८॥३॥१५॥
एषु अत एभवति । मिस् । यच्छेहि । वच्छेहि । वच्छेहि ॥ भ्यस् ।
बच्छेहि । वच्छेहिन्तो । वच्छेयुन्तो ॥ सुप् । वच्छेसु ॥ १५ ॥

·७४ S प्राकृतव्याकरणम् [स, ८-३-१६ इदुतो दीर्घः ॥ ८॥३॥ १६॥ इकारस्य उकारस्य च भिस्भ्यस्सुप्सु परेषु दीर्घा भवति ॥ भिस् । गिरोह । बुद्धीहिं । दहीहिं । तरूहिं । घेणूर्हि । महूहिं कयं ॥ भ्यस् । गिरीओ । वुद्धीओ। दहीओ । तरूओ । धेणूओ । महूओ आगओ एवं गिरीहिन्तो । गिरीसुन्तो आगओ इत्याद्यपि ॥ सुप् । गिरीसु । बुद्धीसु । दहीसु । तरूसु । घेणूसु । महसु ठिअं ॥ क्वचिन्न भवति। दिअ-भूमिसु दाणजलोल्लिआई ॥ इदुत इति किम् । वच्छेहिं । वच्छेसुन्तो । वच्छेसु।। मिसभ्यस्सुपीत्येव । गिरिं तरुं पेच्छ ॥ १६ ॥ चतुरो वा ।। ८।३।१७॥ चतुर उदन्तस्य भिस्भ्यस्मुप्सु परेषु दीर्घो वा भवति ॥ चहि । चउहि । चऊओ चउओ । चऊसु । चउसु ॥ १७ ॥ लुप्ते शासि ॥ ८।३।१८॥ इदुतो शसि लुप्ते दी| भवति ॥ गिरी । बुद्धी । तरू । घेणू पेच्छ । लुप्त इति किम् । गिरिणो । तरुणो पेच्छ ॥ इदुत इत्येव । वच्छे पेच्छ । जस्-शम् ' (८-३-१२ ) इत्यादिन शास दीर्घस्य लक्ष्यानुरोधार्थों योगः । लुप्त इति तु णवि प्रतिप्रसवार्थशड्कानिवृत्त्यर्थम् ॥ १८ ॥ अक्लीवे सौ ।। ८।३ । १९ ।। इदुतोक्लीवे नपुंसकादन्यत्र सौ दीर्घा भवति ॥ गिरी । बुद्धी । तरू । घेणू ।। अक्लीव इति किम् । दहिं । महुं । साविति किम् । गिरि । बुद्धि । तरुं । घेणुं ॥ केचित्तु दीर्घत्वं विकल्प्य तदभावपक्षे सेर्मादेशमपीच्छन्ति । अग्गिं । निहिं । वाउं । विहुं ॥ १९॥ पुंसि जसा डउ डआ वा ॥८॥३॥ २० ॥ इद्रुत इतीह पञ्चम्यन्तं संवध्यते ॥ इदुतः परस्य जसः पुंसि अउ अओ इत्यादेशौ डितौ वा भवतः ।। अग्गउ अग्गओ । वायउ वायओ चिट्ठन्ति । पक्षे । अग्गिणो । वाउणो ॥ शेषे अदन्तवद्भावाद् अग्गी । वाऊ ॥ पुंसीति किन् । बुद्धीओ । घेणो । दहीई । महूइं ॥ जस इति किम् । अग्गी ।

·सू.८-३-२५] स्वोपनवृत्सिहितम् अमिणो । काऊ १ वाउगो पेच्छा ॥ इदुत इत्येव । बच्छर ११ २० ॥ वोतो डवो ॥८1३1२१ ॥ उदन्तात्परस्य जसः पुंसि डित् 'अबो इत्यादेशो वा भवति ॥ साहयो । पक्षे । साहओ । साहट । साहू । साहुणो । उत इति किम् । वच्छा ।। पुंसीत्येव । घेणू ! महूई । जस इत्येव । साहू । साहुणो पेच्छ ।॥ २१ ॥ जस-शसो वा ।। ८१३१२२ ॥ इदुतः परयोर्जस्-शसोः मुसि को इत्यादेशी वा भवति ५ मिरिणो । तरुणो रेहान्त पेच्छ वा । पक्षे । गिरी । तरू। सीत्येव । दहीई । महूई ॥ जस्-शसोरिति किम् । गिरि । तरुं 10 इदुत इत्येव । वच्छा। जस् -शसोरिति द्वित्वमिदुत इत्यनेन यथासंख्याभावार्थम् । एव- मुत्तरसूरि १ २२ ॥ असि-उसोः पुं-क्लीचे वा ॥ ८।३।२३ ॥ पुसि क्लीवे च वर्तमानादिद्रुतः परयोईसिड़सोणों का भवति ॥ गिरिणी। तरुणो । दहिणो। महुणो आगओ चिआरो वा । पक्षे । ढसेः । गिरीओ। गिरीउ । गिरीहिन्तो । तरूओ । तरूउ । तलहिन्तो । हिलको निपेत्स्यने । सः । गिरिस्त | तरुस । इसिडसोरिति किम् । गिरिणा! तरुणा कयं ॥ पुंक्लीव इति किम् । बुद्धीअ । घेणू लद्धं समिद्धी वा ।। इदुत इत्येव । कमलाओ । कमलस्स ॥ २३ ॥ टोणा ॥८॥३॥२४॥ पुंक्लीवे वर्तमानादिदुतः परस्य दा इत्यस्य णा भवति ।। गिरिणा। गामणिणा ! सलपुणा तरुणा । दहिणा । महुणा ॥ ट इति किम् । गिरी । तरू । दहिं । महुं ॥ पुंश्लीब इत्येव । बुद्धीमी थे करें । इद्रुत इत्येव । कमलेण ॥ २४ ॥ क्लीये स्वरान्म सेः ॥ ८॥३॥२५॥ लोबे वर्तमानात्स्वरान्तान्नामः से: स्थाने म् भवति ।। वणं । पेम्म । दहिं । महं ॥ दहि महु इति तु सिद्धापेक्षया ।। केचिदनुनासिकमपीच्छ- ·. प्राकृतच्याकरणम् [सू. ८-३-२६ न्ति । दहिँ महुँ । क्लीव इति किम् । बालो । बाला । स्वरादिति इदुतो निवृत्त्यर्थम् ॥ २५ ॥ जस्-शस इ-ई-णय सप्राग्दीर्घा ॥ ८।३।२६ ॥ क्लीवे वर्तमानान्नान परयोर्जस् शसो स्थाने सानुनासिकसानुस्वारा- विकारौ णिश्चादेशा भवन्ति समाग्दीर्घा । एषु सत्सु पूर्वस्वरस्य दीर्घत्व विधीयते इत्यर्थ ॥ई । जाइ वयणाइँ अम्हे ॥ इ । उम्मीलन्ति पक्ष्याइ पेच्छ वा चिट्ठन्ति । दहीइ जेम वा हुन्ति महूइ मुञ्च वा ॥ णि । फुल्लन्ति पक्ष्याणि गेह वा । हुन्ति दहीणि जेम वा । एव महूणि ।। क्लीव इत्येव । यच्छा वच्छे ।। जस् शस इति किम् । सुह ॥ २६ ॥ स्त्रियामुदोतौ वा ॥ ८।३।२७ ॥ स्त्रिया वर्तमानान्नाम्न परयोर्जस् शसो स्थाने प्रत्येकम् उत् ओत् इत्येतौ सप्राग्दी! वा भवत ॥ वचनभेदो यथासख्यनिवृत्त्यर्थ ॥ मालाउ मालाओ । बुद्धीउ बुद्धीओ । सहीउ सहीओ। घेणूउ घेणूओ । वह वहूओ । पक्षे । माला । बुद्धी । सही । घेणू । वह ॥ स्त्रियामिति किम् । वच्छा । जस् शस इत्येव । मालाए कयं ॥ २७ ।। ईतः सेचा वा ॥ ८॥३॥२८॥ स्त्रिया वर्तमानादीकारान्तात् सेर्जस् शसोश्च स्थाने आकारो वा भवति ।। एसा हसन्तीआ । गोरीआ चिट्टन्ति पेच्छ वा । पक्षे । हसन्ती । गोरीओ ॥ २८॥ टा-उस्-डेरदादिदेवा तु उसेः ॥ ८ ॥३।२९ ॥ स्त्रिया वर्तमानान्नाम्न परेपा टाङडीना स्थाने प्रत्येकम् अत् आत् इत् एत् इत्येते चत्वार आदेशा सपाग्दीर्घा भवन्ति । डसे पुनरेते सप्राग्- दीर्वा वा भवन्ति । मुद्धा । मुद्धाइ । मुद्धाए कय मुह ठिअ वा ॥ कप्रत्यये तु मुद्धिआअ । मुद्धिआइ । मुद्धिआए । कमलिआअ । कमलि. आइ । कमलिआए । बुद्धी । बुद्धीआ। बुद्धीइ । बुद्धीए कय विहओ ठिअ वा || सहीअ । सहीआ । सहीइ । सहीए कय वयण ठिअ वा ॥

·७७ म. ८-३-३३] स्त्रोपनवृतिसहितम् घेणूस । धेणा । घेणइ । घेणए । कयं दुद्धं ठिअं वा ।। वहूअ । वहुआ। वहूइ । वहए कयं भवणं ठियं वा ॥ इसेस्तु वा । मुद्धा । मुद्धाइ । मुद्धाए । बुद्धीस । बुद्धीआ । बुद्धीइ । बुद्धीए । सहीअ । सहीआ। सहीइ । सहीए । धेअ । घेणूआ । धेणूइ । घेणए ॥ बहू । बहूआ । वहूइ । वहुए आगओ । पसे । मुद्धाओ । मुद्राउ । मुद्घाहिन्तो ॥ रईओ। रईउ । रईहिन्तो । घेणूओ । धेउ । धेहिन्तो । इत्यादि । शेषेदन्तवत्' (८-३-१२४ ) आतिदेशात् 'जस्-शस्-डसित्तो-दो-द्वामि-दीर्घः' (८-३-१२) इति दीर्घत्वं पक्षेपि भवति ।। स्त्रियामित्येव । वच्छेण । वच्छस्स । वच्छम्मि । क्च्छाओ॥ रादीनामिति किम् । मुद्धा । बुद्धी । सही।घेणू । वडू ॥ २९ ॥ नात आत् ॥ ८॥३॥३०॥ त्रियां वर्तमानादादन्तान्नाम्न परेपो रास्डिडसीनामादादेशो न भवति ।। माला | मालाइ । मालाए कयं सुहं ठिझं आगओ वा ॥३०॥ प्रत्यये डीन वा ॥ ३॥३१॥ अणादिसूत्रेण (हे०२-४-२० ) प्रत्ययनिमित्तो यो डीरुक्त स स्त्रियां वर्तमानान्नाम्नो वा भवति ।। साहणी । कुरुचरी । पक्षे । आत् ( हे० २-४-१८) इत्याप् । साहणा । कुरुचरा ॥ ३१॥ अजातेः पुंसः ॥ ८॥३॥३२॥ अजातिवाचिनः पुल्लिङ्गात् स्त्रिया वर्तमानात् डीर्वा भवति ॥ नीली नीला। काली काला । हसमाणी हसमाणा। सुप्पणही सुप्पणहा । इमीर इमाए । इमीणं इमाणं । एईए एआए । एईण एआणं ।। अजाते- रिति किम् । करिणी । अया । एलया 11 अप्राप्ते विभाषेयम् । तेन गोरी कुमारी इत्यादौ संस्कृतवन्नित्यमेव डी ॥ ३२ ॥ किं-यत्तदोस्यमामि ।। ८१३३३ ।। मिअम्आम्बर्जिते म्यादौ परे एभ्य स्त्रिया डीर्वा भवति ॥ कीओ। काओ। कीप । काए । कीमु । कासु । एव । जीओ। जाओ। ..

·प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-३-३४
१
तीओ । ताओ । इत्यादि ॥ अस्यमामीति किम् । का। जा । सा। क ।
ज । त । काण । जाण । ताण ।। ३३॥
छाया-हरिद्रयोः ।।८।३।३४ ॥
अनयोरा प्रसङ्गे नाम्स. स्त्रिया डीर्वा भवति ॥ छाही छाया। हलद्दी
हलद्दा ।। ३४ ॥
स्वस्रादेर्डा ॥ ८॥३॥ ३५ ॥
स्वस्रादे स्त्रिया वर्तमानात् डा प्रत्ययो भवति ।। ससा । नणन्दा ।
दुहिआ। दुहिहिं । दुहिआसु । दुहिला-सुओ। गउआ ॥ ३५ ॥
हस्वोमि ॥८॥३॥३६॥
स्त्रीलिङ्गस्य नाप्नोमि परे हस्वो भवति ॥ माल । नइ । बहु । हेस-
माणि । हसमाण पेच्छ ॥ अमोति किम् । माला । सही । वह ॥ ३६॥
नामन्यात्सौ मः ॥८३।३७॥
आमन्त्र्यार्थात्परे सौ सति 'क्लीवे स्वरान्म से: ' (८-३-२५ ) इति
यो म उक्त स न भवति ॥ हे तण । हे दहि । हे महु ॥ ३७॥
डो दीर्थो वा ।।८।३। ३८ ॥
आमन्त्र्यार्थात्परे सौ सति । अतः से?:' (३-२) इति यो नित्य
डो प्रातो यश्च 'अक्लीवे सौ ' (३-१९ ) इति इदुतोरकारान्तस्य च
प्रातो दीर्घ स वा भवति ।। हे देव हे देवो ।। हे खमा-समण हे खमा-
सणो। हे अज्ज हे अज्जो ॥ दीर्घ । हे हरी हे हरि । हे गुरू हे गुरु ।
जाइ-विसुद्धेण पहू । हे प्रभो इत्यर्थ । एव दोणि पहू जिअ-लोले ।
पक्षे । हे पहु । एषु प्राप्ते विकल्प || इह त्वप्राप्ते हे गोअमा हे गोअम । हे
कासबा हे कासव । रेरे चष्फलया। रेरे निविणया ॥ ३८ ॥
ऋतोद्वा ।। ८१३। ३९ ।।
ऋकारान्तस्यामन्त्रणे सौ परे अकारोन्तादेशो वा भवति ॥ हे पित.।
हे पि ॥ हे दात. । हे दाय । पक्षे । हे पिअर हे दायार ॥३९॥

·सू. ८-३५४४] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् नाम्न्यरं वा॥ ८॥३॥४०॥ ऋदन्तस्यामन्त्रणे सौ परे नानि सजाया विषये भर इति अन्तादेशो वा भवति ॥ हे पित । हे पिअरं । पक्षे । हे पि ॥ नानीति किम् । हे कर्त.। हे कर्तार ॥ ४० ॥ वाप ए॥८३४१॥ आमन्त्रणे सौ परे आप एव च भवति ॥ हे माले। हे महिले। अज्जिए । पज्जिए । पक्षे । हे माला। इत्यादि । आप इति किम् । हे पिउच्छा । हे माउच्छा ॥ बहुलाधिकारात् कचिदोत्वमपि । अम्मो भणामि भणिए ॥ ४१ ॥ ईदतोर्हस्वः ॥ ८॥३॥ ४२ ॥ आमन्त्रणे सौ परे ईदूदन्तयोईस्वो भवति ॥ हे नइ । हे गामणि । हे समणि । हे बहु । हे खलपु ॥ ४२ ॥ किपः ॥८॥३॥ ४३ ॥ विनन्तस्यदूदन्तभ्य इस्वो भवति ॥ गामणिणा । खलपुणा । गाम- णिणो । खलपुणो । ४३ ॥ मतामुदस्यमौसु वा ॥ ८1३1४४॥ सिअम्औवर्जिते अर्थात् स्यादौ परे ऋदन्तानामुदन्तादेशो वा भवति ॥ जस् । भत् । भत्तुणो । भत्तउ । भत्तओ । पक्षे । भतारा ॥ शस । भत्तू । भत्तुणो । पक्षे । भत्तारे ॥टा । भत्तुगा । पक्षे । भचारेण | मिस् । भत्तर्हि । पक्षे । भत्तारोहिं । उसि । भत्तुणो । मत्तओ। मतूउ । मत्तूहि । भत्तहिन्तो । पक्षे । भत्ताराओ । भत्ताराउ । भत्ताराहि । मताराहिन्तो।मतारा । डस् । मत्तुणो।मतुस्स । पक्षे मत्चारस्स।सुप् । भत्तूमु । पक्षे मत्तारेसु ॥ बहुवचनस्य व्याप्त्यर्थत्वात् यथादर्शन नाम्न्यपि उद् वा भवति नसशस्डसिङस्म । पिउणो । जामाउणो । भाउणों ॥ टायाम् । पिउणा ॥ मिसि । पिऊहिं ।। सुपि । पिऊसु । पक्षे । पिअरा । इत्यादि ॥ अस्य- मौस्थिति किम् । सि । पिआ ॥ अम् । पिअर । औ । पिअरा || १४ ॥

·८० प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-४५, । आरः स्यादौ ।। ८ । ३॥ ४५ ॥ स्यादौ परे ऋत आर इत्यादेशो भवति ॥ भत्तारो । मत्तारा । भतारं । मत्तारे । भत्तारेण । भत्तारेहिं ॥ एव कस्यादिषदाहार्यम् ॥ लुप्तस्याद्यपेक्षया । भत्तार विहिअ ।॥४५॥ आ अरा मातुः ॥ ८।३।४६॥ मातृसम्बन्धिन ऋत स्यादौ परे आ अरा इत्यादेशो भवत ॥ मा । माअरा | माआउ । माआओ । माअराउ । माअराओ । माअ । माअर । इत्यादि ॥ बाहुलकाज्जनन्यर्थस्य आ देवतार्थस्य तु अरा इत्यादेश । मा- आए कुच्छीए । नमो माअराण ॥ ' मातुरिद्वा' (८-१-१३५ ) इतीत्त्वे माईण इति भवति ॥ 'ऋतामुद' (८-३ ४४) इत्यादिना उत्त्वे तु माऊए समन्निअ चन्दे इति ॥ स्यादावित्येव । माइदेवो । माइ-गणो ॥ ४६॥ नाम्न्यरः॥८।३।४७॥ मदन्तस्य नाम्नि सज्ञाया स्यादौ परे अर इत्यन्तादेशो भवति ॥ पिअरा। पिअर । पिअरे । पिअरेण । पिअरेहिं । जामायरा । जामायर । जामा यो । जामायरेण । जामायरेहिं । मायरा भायर । भायरे । भायरेण । भायरेहिं ॥ १७ ॥ आ सौ न वा ।।८।३। ४८ ॥ मदन्तस्य सौ परे आकारो वा भवति ॥ पिआ । जामाया।भाया। कत्ता । पक्षे । पिअरो । जामायरो । भायरो । क्त्तारो ॥ १८ ॥ राज्ञः ॥८।३। ४९ ॥ राज्ञो नलोपेन्त्यस्य आत्व वा भवति सौ परे । राया। हे राया । पक्षे । आणादेशे । रायाणो ॥ हे राया । हे रायमिति तु शौरसेन्याम् । एव हे अप्प । हे अप्प ॥ ४९ ।। जस्-शस्-डसि-उसा णो ॥ ८ ॥३॥ ५० ॥ राजन्शब्दात्परेषा णो इत्यादेशो वा भवति ।। जस् । रायाणो चिट्ठन्ति । पक्षे । राया ॥ शस् । रायाणो पेन्छ । पक्षे। राया । राए ॥ हसि । राइणो ।

·सू. ८-३-५६] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् ८१ रणो आगओ। पक्षे । राँयाओ। रायाउ । रायाहि । रायाहिन्तो। राया। डस् । राइणो रपणो धणं । पक्षे । रायस्स ॥ ५० ॥ टो णा ॥८।३।५१ ।। राजनशब्दात्परस्य टा इत्यस्य णा इत्यादेशो वाभवति ॥ राइणा ।रण्या) पक्षे । रायेण कयं ।। ५१ ।। इर्जस्य णो-गा-डी ॥ ८ । ३ [५२ ॥ राजन्शब्दसंबन्धिनो जकारस्य स्थाने णोणाडिषु परेपु इकारो वा भवति ॥ राइणो चिट्ठन्ति पेच्छ आगओ धणं वा ॥ राइणा कयं । राइम्मि। पक्षे । रायाणो। रण्णो । रायणा । राएण । रायस्मि ।। ५२ ॥ इणममामा ॥८।३।५३॥ राजनूशब्दसंबन्धिनो जकारस्य अमाम्भ्यां सहितस्य स्थाने इणम् इत्या- देशो वा भवति ।। राइणं पेच्छ । राइणं धणं । पक्षे । रायं । राईण॥५३॥ ईद्भिस्म्यसाम्सुपि ॥ ८ । ३ । ५४ ॥ राजनशब्दसम्बन्धिनो जकारस्य भिसादिषु परतो वा ईकारो मवति ।। मिस् । राईहि ।। भ्यस् । राईहि । गईहिन्तो राईसुन्तो ॥ आम् । राईणं ।। सुप् । राईसु । पक्षे । रायाणेहि । इत्यादि ॥५४ ॥ आजस्य टा-ङ-सि ङस्सु सणाणोप्वण ॥८॥३॥५५॥ राजन्शब्दसंबन्धिन आज इत्यवयवस्य टाडसिडस्सु णा णो इत्यादेशा. पन्नेषु परेपु अण् वा भवति ।। रण्णा' राइणा कयं । रण्णो राइणो आग- ओ धणं वा ।। साडसिडस्विति किम् । रायाणो चिट्ठन्ति पेच्छ वा ।। सणाणेविति किम् । राएण । रायाओ। रायस्स ॥५५॥ पुस्यन आगो राजवञ्च ॥ ८॥३॥५६॥ पुंलिङ्गे वर्तमानस्यान्नन्तस्य स्थाने आण इत्यादेशो वा भवति । पक्षे । यथादर्शनं राजवत् कार्य भवति ॥ आणादेशे च 'अतः से?:' (८-३-२) इत्यादयः प्रवर्तन्ते । पक्षे तु 'राज्ञः' 'जस्-शस्-डसि-ङसांणो (८-३-५०) 'टोणा' (८-३-२४) 'इणममामा' (८-३-५३) इति प्रवर्तन्ते ॥

·२ । । प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८--३-५७ अप्पाणो । अप्पाणा । अप्पाण | अप्पाणे । अप्पाणेण । अप्पाणेहि। अप्पा- णाओ। अप्पाणासुन्तो।अप्पाणस्स । अप्पाणाण । अप्पाणम्मि । अप्पाणेसु । अप्पाण-कय । पक्षे । राजवत् । अप्पा । अप्पो । हे अप्पा । हे अप्प । अप्पाणो चिट्ठन्ति । अप्पाणो पेच्छ । अप्पणा। अप्पेहिं । अप्पाणो । अप्पाओ । अप्पाउ । अप्पाहि । अप्पाहिन्तो । अप्पा । अप्पासुन्तो ।। अप्पणो धण । अप्पाण । अप्पे । अप्पेसु ॥ रायाणो । रायाणा । रायाण । रायाणे । रायाणेण । रायाणेहिं । रायाणाहिन्तो । रायाणस्स । रायाणाण । रायाणम्मि । रायाणेसु । पक्षे । राया । इत्यादि । एव जुवाणो। जुवाण-जणो । जुआ ॥ बम्हाणो । बम्हा ॥ अद्धाणो ! अद्धा ।। उक्षन् । उच्छाणो । उच्छा । गावाणो । गावा ॥ पूसाणो । पूसा ॥ तक्खाणो । तक्खा ॥ मुद्धाणो । मुद्धा ॥ श्वन् । साणो । सा ॥ सुकर्मण पश्य । सुकम्माणे पेच्छ । निएइ कह सो सुकम्माणे । पश्यति कथ स सुक- मण इत्यर्थ ॥ पुसीति किम् । शर्म । सम्म ॥ ५६ ॥ आत्मनष्टो णिआ णइआ ।। ८।३।५७ ॥ परस्याष्टाया स्थाने णिआ णइआ इत्यादेशौ वा भवत ।। अप्पणिआ पाउसे उवगयम्मि । अप्पणिआ य विआड्डि खागिआ । अप्प- गइआ। पक्षे । अप्पाणेण ॥५७ ।। अतः सर्वादेर्डेजसः ॥ ८।३।५८॥ सर्वादेरदन्तात्परस्प जस. डित् ए इत्यादेशो भवति ॥ सव्वे । अन्ने । जे । ते । के । एक्के । कयरे । इयरे । एए ॥ अत इति किम् । सव्वाओ रिद्धीओ । जस इति किम् । सव्वस्स ॥ ५८ ॥ ● स्ति-म्मि-त्था ॥ ८।३। ५९॥ सर्वादेरकारात्परस्य डे स्थाने स्सि म्मि स्थ एते आदेशा भवन्ति ।। सब- स्सि । सव्वाम्म । सम्वत्थ ।। अन्नस्सि । अन्नम्भि । अन्नत्थ ।। एव सर्वत्र ।। मत इत्येव । अमुन्मि ॥ ५९॥ आत्मन ।

·सू. ८-३-६४ ] स्वोपत्रवृत्तिसहितम् १३ : म बानिदमेतदो हिं . ३६० इदम्-एतद्वर्जितात्सर्वादेरदन्तात्परस्य डेहिमादेशो वा भवति ।। सार्ह । अन्नहिं । कहिं । जहिं । तहिं ॥ बहुलाधिकारात् किंयचद्यः रियामपि । काहिं । जाहिं । ताहिं ]] बाहुलकादेव 'किंयत्तदोस्यमामि' (८-३-३३) इति डीनास्ति ॥ पक्षे । सवसि । सव्यभि । सव्वत्थ । इत्यादि । त्रियां तु पक्षे । काए । कीए । जाए.। जीए । ताए । तीए ॥ इदमेतद्वर्जन किम् । इमम्सि । एअस्सि ॥ ६०॥ आमो डेसिं ।। ८ । ३।६१ ।। सर्वादेरकारान्तात्परस्यामो देसिमित्यादेगो वा भवति ॥ सव्यसि । अन्नेसि । अवरेसि । इमेसि । एपसिं । जेसि । तेसिं । केसि । पक्ष । सव्वाण । अन्नाण । अवराण । इमाण । एआण । जाण । ताण । काण।। बाहुलकात् मियामपि । सर्वासाम् । सव्वेसि ॥ एवम् अन्नोसि । तोसि ॥६१॥ किंतद्भयां डासः ॥ ८.३।६२॥ किंतद्यां परस्यामः स्थाने डास इत्यादेशो वा भवति ॥ कास । तास । पक्षे । केसि । तेसिं ॥ ६२॥ किंयत्तद्भयो डसः ।।८।३। ६३ ।। एभ्यः परस्य डसः स्थाने डास इत्यादेशो वा मवति । 'डसः स्म' (३-१०) इत्यस्यापवादः। पक्षे सोपि भवति ॥ कास । कस्स । जास। जस्स । तास । तस्स ॥ बहुलाधिकारात् किंतद्भयामाकारान्ताभ्यामपि डासादेशो वा । कम्या धनम् । कास धणं ॥ तस्या धनम् । तास धणं । पक्षे । काए । ताए । ६३ ।। ईद्रयः स्सा से ॥ ८॥३॥ ६४ ॥ किमादिभ्य ईदन्तेभ्यः परस्य डसः स्याने स्सा से इत्यादेशौ वा भवतः । 'टा-डस्-डेरदादिदेवा तु डसे' (८-३-२९) इत्यस्यापवादः । पक्षे अदा- दयोपि ।। किस्सा । कोसे। कोयाकीआ। की। कीए ॥ जिम्सा: . ।

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-६५ जीसे । जाय । जीआ। जीइ । जीए ॥ तिस्सा तीसे । ती तीआ। तीइ । तीए ।। ६४ ॥ डे हे डाला इआ काले ॥ ८।३। ६५॥ किंयत्तद्भ्यः कालेभिधेये के स्थाने आहे आला इति डितौ इआ इति च आदेशा वा भवन्ति । हिंसिम्मित्थानामपवादः । पक्षे तेपि भवन्ति । काहे । काला । कइआ ॥ जाहे । जाला । जइआ || ताहे । ताला । तहआ॥ ताला जाअन्ति गुणा जाला ते सहिअएहिं घेप्पन्ति । पक्षे । कहिं । कस्सिं । कम्मि | कत्थ ॥ ६५ ॥ इसेहीं ।। ८३६६ ॥ वियतनय. परस्य डसे स्थाने म्हा इत्यादेशो वा भवति ॥ कम्हा । जम्हा । तम्हा । पक्षे । काओ । जाओ । ताओ ॥६६॥ तदो डोः ॥ ८॥३॥६७॥ तदः परस्य डसे? इत्यादेशो वा भवति ॥ तो । तम्हा ॥ ६७ ॥ किमो डिणो-डीसौ ॥ ८३६८ ॥ किमः परस्य डसेर्डिणो डीस इत्यादेशौ वा भवत । किणो । कोस । कम्हा ।। ६८॥ इदमेतक-यत्तद्भयष्टो डिणा।। ८।३।६९ ।। एभ्य. सर्वादिभ्योकारान्तेभ्य परस्याष्टाया स्थाने डित् इणा इत्यादेशो वा भवति ॥ इमिणा । इमेण ॥ एदिणा । एदेण ॥ किणा । जिणा । जेण ॥ तिणा । तेण ॥ ६९ ॥ तदोण स्यादौ क्वचित् ।। ८५३१७० ॥ तद स्थाने स्यादौ परे ण आदेशो मवति क्वचित् लक्ष्यानुसारेण ॥ ण पेच्छ । त पश्येत्यर्थ ॥ सोअइ अ ण रहुबई । तमित्यर्थ ॥ स्त्रिया- मपि । हत्थुन्नामिअ-मुही ण तिअडा । ता त्रिजटेत्यर्थ ॥ ण मानिस तेन भणितमित्यर्थ ॥ तो पेण कर-यल द्विआ। तेनेत्यर्थ ॥ भाणा व ॥

·८५ . । सू.८-३-७७ ] स्वोपनवृत्तिसहितम् गाए । तयेत्यर्थ ॥णेहिं कयं । तैः कृतमित्यर्थः ।। णाहिं कयं । ताभिः कृतमित्यर्थः ॥ ७० ॥ किमा कस्त्र-तसोश्च ॥ ८३।७१ ॥ किम. को भवति स्यादौ तसोश्च परयोः ।। को। के। के।के। केण ।। २ । कत्थ ॥ तस् । कओ । कत्तो । कदो ।। ७१ ॥ इदम इमः ॥ ८॥३॥७२।। इदम स्यादौ परे इम आदेशो भवति । इमो । इमे । इमं । इमे । इमेण || स्त्रियामपि । इमा ।। ७२ ॥ पु-स्त्रियोर्न वायमिमिआ सौ ॥ ८३७३ ॥ इदम्शब्दस्य सौ अयमिति पुल्लिङ्गे इमिआ इति सीलिले आदेशो या भवतः ॥ अहवार्य कय-कम्जो । इमिआ वाणिअ-धूआ । पक्षे । इमो । इमा ।। ७३ ॥ स्सि-स्सयोरत् ॥ ८।३।७४॥ इदमः सि स्स इत्येतयोः परयोरद् भवति वा । अस्सि । अस्स । पक्षे । इमादेशोपि । इमस्ति । इमस्स ॥ बहुलाधिकारादन्यत्रापि भवति । एहि । एसु । आहि । एभि एपु आभिरित्यर्थः ॥ ७४ ॥ उमन हः ॥ ८॥३७५ ॥ इदम. कृतेमादेशात् परस्य डे स्थाने मेन सह है आदेशो वा भवति । इह । पक्षे । इमस्सि । इमम्मि ।। ७५ ॥ न स्थ: ॥८॥३१७६ ॥ इदम. परस्य 'सि-म्मि-स्थाः' ( ३-५९) इति प्राप्तः त्यो न भवति । इह । इमस्ति । इमाम्म | ७६ ॥ गोम-शस्टा-मिसि ।। ८१३१७७॥ इदम स्थाने अमशस्टाभिस्सु परेषु ण आदेशो वा मवति ॥णं पेच्छ । णे पेच्छ । णेण । णेहि कयं । पक्षे । इमं । इमे । इमेण | इमेहि ||७||

·प्राकृतव्याकरणम् [म:८-३-७८.
अमेणम् ॥ ८॥३७८ ॥
इदमोमा सहितस्य स्थाने इणम् इत्यादेशो वा भवति ॥ इणं पेच्छ ।
पक्षे । इमं ॥ ७८ ॥
क्लीवे स्यमेदमिणमो च ॥ ८१३७९ ॥
नपुंसकलिङ्गे वर्तमानस्येदमः म्यम्भ्यां सहितस्य इदम् इणमो इणम् च
नित्यमादेशा भवन्ति ॥ इदं इणमो इणं धणं चिट्ठइ पेच्छ वा ॥ ७९ ॥
किमः किं ।। ८।३।८०॥
किमः क्लीवे वर्तमानस्य स्यम्भ्यां सह किं भवति ॥ किं कुलं तुह ।
किं किं ते पडिहाइ ॥८० ॥
वेद-तदेतदो डसाम्भ्यां से-सिमौ ॥ ८ । ३ । ८१ ॥
इदम् तद् एतद् इत्येतेषां स्थाने डस् आम् इत्येताभ्यां सह यथासंख्यं
से, सिम् इत्यादेशौ वा भवतः ॥ इदम् । से सीलम् । से गुणा । अस्य
शीलं गुणा वेत्यर्थः ॥ सिं उच्छाहो । एषाम् उत्साह इत्यर्थः ॥ तद् । से
सीलं । तस्य तस्या वेत्यर्थः ।। सिं गुणा । तेषां तासां वेत्यर्थः । एतत् ।
से अहिअं । एतस्याहितमित्यर्थः ॥ सिं गुणा । सिं सीलं । एतेषां गुणाः शीलं
वेत्यर्थ । पक्षे । इमस्स । इमेसिं । इमाण ॥ तस्स । तेसि । ताण ॥ एअस्स।
एएसि । एआण । इदंतदोरामापि सेआदेशं कश्चिदिच्छति ॥ ८१ ॥
वैतदो उसेस्तो ताहे ॥ ८ । ३ । ८२ ॥
एतद. परम्य डसे. स्थाने तो ताहे इत्येतावादेशौ वा भवतः ।। एतो ।
एताहे । पक्षे । एआओ । एआउ । एआहि । एआहिन्तो । एआ।।८२॥
त्थे च तस्य लुक् ॥ ८।३ । ८३ ॥
एतदस्त्थे परे चकारात् तो ताहे इत्येतयोश्च परयोस्तस्य लुग् भवति ।।
एत्थ । एत्तो । एताहे ॥ ८३ ॥
एरदीतौ म्मी वा ।। ८।३ । ८४ ॥
एतद एकारस्य ड्यादेशे म्मौ परे अदीतौ वा भवतः ॥ अयम्मि !
ईयम्मि । पक्षे | एअम्मि ॥ ८४ ॥

·. सू:८-३-८९] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् वसेणमिणमो सिना ।। ८।३।८५ ॥ एतदः सिना सह एस इणम् इणमो इत्यादेशा वा भवन्ति । सव- स्स वि एस गई ।। सव्वाण वि पस्थिवाण एस मही। एस सहाओ चिम ससहरस्स · ॥ एस सिरं । इणं । इणमो । पक्षे । एअं । एसा । एसो ॥ ८५॥ तदश्च तः सोक्लीवे ।।८।३। ८६ ॥ तद् एतदश्च तकारस्य सौ परे अक्लीचे सो भवति ॥ सो पुरिसो । सा महिला । एसो पिओ । एसा मुद्धा । सावित्येव । ते एए धन्ना । ताओ' एआओ महिलाओ ॥ अलीब इति किम् । तं एअं वणं ॥ ८६ ॥ वादसो दस्य होनोदाम् ।। ८।३। ८७ !! अदसो दकारस्य सौ परेह आदेशो चा भवति सस्मिंश्च कृते 'अतः सेडोंः' (८-३-२) इत्योत्वं 'शेपं संस्कृतवत्' (८-४-४४८) इत्यतिदेशाद् 'आ' (हे०-२-४१८) इत्याप्-'क्लीवे स्वरान्म से:' (८-३-२५) इति मश्च न भवति ।। अह पुरिसो। अह महिला । अह वणं । अह मोहो पर- गुण--लहुअयाई । अह णे हिअएण हसइ मारुय-तणओ | असावस्मान, हसतीत्यर्थः । अह कमल-मुही । पक्षे । उत्तरेण मुरादेशः । अमू पुरिसो। अमू महिला । अम वर्ण ।। ८७ ॥ मुः स्यादौ ।। ८३३८८ ॥ अदसो दस्य स्यादौ परे मुरादेशो मवति ॥ अम् पुरिसो । अमुणो पुरिसा । अमुं वणं । अमूई वणाई । अमणि वणाणि । अमू माला । अमूड अमूओ मालाओ । अमुणा । अमूहि । डसि । अमूओं । अमूड । अमूहिन्तो ॥ भ्यस् । अमूहिन्तो । अमूसुन्तो । टस् । अमुणो । अमुस्स। आम् । अमूण ॥ कि । अमुम्मि ॥ सुप् । अमूसु ।। ८८ ।। म्भावयेऔ वा ॥८।३। ८९॥ अदसोन्त्यव्यन्जनलुकि दकारान्तस्य स्थाने ड्यादेशे म्मौ परतः अय इअ इत्यादेशौ वा भवतः ॥ अयम्मि । इअम्मि ! पक्षे । अमुम्मि १८९ir ·प्राकृतव्याकरणम् [स. ८-३-९० युष्मदस्तं तु तुवं तुह तुम सिना ।। ८।३।९०॥ युष्मद् सिना सह त तु तुव तुह तुम इत्येते पञ्चादेशा भवन्ति । त तु तुव तुह तुम दिट्ठो ॥ ९० ॥ मे तुम्मे तुझ तुम्ह तुम्हे उरहे जस । ८।३।९१ ॥ युप्मदो जसा सह भे तुब्भे तुज्झ तुम्ह तुम्हे उव्हे इत्येते पडादेशा भवन्ति ॥ भे तुब्भे तुज्झ तुम्ह तुम्हे उव्हे चिट्ठह । 'भो म्हज्झौ वा' (३-१०४ ) इति वचनात् तुम्हे । तुज्झे । एव चाटरूप्यम् ॥ ९१ ॥ तं तुं तुमं तु तुह तुमे तुए अमा ॥ ८ ॥ ३ ॥ ९२ ॥ युष्मदोमा सह एते सप्तादेशा भवन्ति ॥ तं तु तुम तुव तुह तुमे तुए चन्दामि ॥ ९२ ॥ वो तुज्झ तुब्भे तुम्हे उय्हे मे शसा ॥ ८।३ । ९३ ।। गुष्मद शसा सह एते पडादेशा भवन्ति ॥ को तुज्झ तुम्भे । 'भो म्हज्झौ वा' इति वचनात् तुम्हे तुज्झे तुम्हे उरहे भे पेच्छामि ॥ ९३ मे दि दे ते तइ तए तुमं तुमइ तुमए तुमे तुमाइ टा ॥८।३। ९४॥ युप्मदष्टा इत्यनेन सह एते एकादशादेशा भवन्ति ॥ मे दि देते तइ तए तुम तुमइ तुमए तुमे तुमाइ जम्पिअ ॥ ९४ ॥ भे तुम्भेहिं उज्झेहिं उम्हेहिं तुम्हेहिं उव्हेहिं भिसा ॥ ८ । ३ । ९५॥ युप्मदो भिसा सह एते पडादशा भवन्ति ॥ भे। तुम्भेहिं । 'भो म्हज्झौ वा' इति वचनात् तुम्हेहिं तुज्झेहिं उज्झेहिं उम्हेहिं तुम्हहिं उव्हेहि भुत्त । एव चाटरूप्यम् ॥ ९५ ॥ तइ-सुव-तुम-तुह-नुभा ङसौ ॥ ८।३।९६॥ युष्मदो डसौ पञ्चम्येकवचने परत एते पञ्चादेशा भवन्ति । इसेस्तु चोदोदुहिहिन्तोलको यथाप्राप्तमेव ॥ तइत्तो । तुवत्तो । तुमत्तो । तुहत्तो । तुन्मत्तो । 'भो म्हज्झौवा' इति वचनात् तुह्मतो । तुज्झत्तो॥एव दोदुहिहि- न्तोलक्ष्वप्युदाहार्यम् ॥ तत्तो इति तु त्वत्त इत्यस्य बलोपे सति ।। ९६ ॥

·सू. ८-३-१०
स्वोपनवृत्तिसहितम्
८९
तुम्ह तुम तहिन्तो डसिना || ८।३।९७॥
युप्मदो डसिना सहितस्य एते त्रय आदेशा भवन्ति ॥ तुम्ह तुम्भ
तहिन्तो आगओ। 'भो म्हज्झौ वा' इति वचनात् तुझ । तुज्झ । एवं च
पञ्च रूपाणि ॥ ९७ ॥
तुन्म-तुम्होरहोम्हा भ्यसि ॥ ८।३ । ९८॥
युप्मदो भ्यसि परत एते चत्वार आदेशा भवन्ति ।। भ्यसस्तु यथाप्राप्त-
मेव ॥ तुम्मत्तो । तुम्हत्तो । उहतो । उह्मतो 'मोम्हज्झो वा' इति वचनात्
तुम्हत्तो । तुझतो । एवं दोहिहिन्तोप्वप्युदाहार्यम् ॥ ९८ ॥
तइ-तु-ते-तुम्हं-तुह-नुहं-तुव-तुम-तुमे-तुमो-तुमाइ-दि-दे-इ-
ए-तुब्भोभोव्हा सा ॥८।३। ९९ ॥
युप्मदो डसा पष्ठयेकवचनेन सहितस्य एते अष्टादशादेशा भवन्ति ।।
तइ । तु । ते । तुम्हं । तुह । तुहं । तुव । तुम । तुमे । तुमो । तुमाइ ।
दि । दे। इ।ए । तुब्भ ! उन्म । उयह धणं ॥ 'भो म्ह-झो वा' इति
वचनात् तुम्ह । तुज्झ । उम्ह । उज्झ । एवं च द्वाविंशती रूपाणि ॥१९॥
तु वो मे तुम्भ तुम्भ तुन्माण तुवाण तुमाण
नुहाण उम्हाण आमा ।। ८।३।१०॥
युष्मद आमा सहितस्य एते दशादेशा भवन्ति ॥ तु । वो । मे।
तुम्भ ! तुमं । तुभाण । तुवाण । तुमाण । तुहाण । उम्हाण । 'क्त्वा-
स्यादेर्ण-स्त्रोची (८-१-२७) इत्यनुस्वारे तुन्माणं । तुवाणं । तुमाणं ।
तुहाणं । उम्हाणं ।'भो म्ह-ज्झो वा' इति वचनात् तुम्ह । तुज्झ । तुम्हें ।
तुझे । तुम्हाण । तुम्हाणं । तुज्झाण । तुझाणं धणं । एवं च त्रयो-
विशती रूपाणि ।। १०० ॥
तुमे नुमए तुमाइ तइ तए डिना ॥ ८३.१.१॥
युप्मदो डिना सप्तम्येकवचनेन सहितस्य एते पञ्चादेशा भवन्ति ॥
तुमे तुमए तुमाइ तइ तए ठिॐ ॥ १०१॥

·९० . प्राकृतव्याकरणम्, [सू. ८-३-२०२ तु-तुव-तुम-तुह-तुम्भा डौ ॥ ८।३।१०२ ।। युष्मदो डौ परत एते पञ्चादेशा भवन्ति । डेस्तु यथाप्राप्तमेव । तुम्मि । तुवम्मि । तुमम्मि । तुम्मि । तुब्भम्मि । 'भो म्ह-ज्झौ या' इति वचनात् तुम्हम्मि । तुज्झम्मि । इत्यादि ॥ १०२ ॥ सुपि ॥ ८।३।१०३॥ युष्मद सुपि परत तु-नुव तुम-तुह-तुब्मा भवन्ति ॥ तुसु । तुवेसु । तुमेसु । तुहेसु । तुब्भेसु ॥ भोम्ह -ज्झौ वा' इति वचनात् तुम्हेसु । तुज्झेसु ।। केचित्तु सुप्येत्वविकल्पमिच्छन्ति । तन्मते तुवसु । तुमसु । तुहसु । तुभमु । तुम्हसु । तुज्झसु ॥ तुम्भस्यात्वमपीच्छत्यन्य । तुब्भासु । तुम्हामु । तुज्झासु ॥ १०३ ।। व्भो म्ह-ज्झौ वा ॥ ८।३।१०४ ॥ युष्मदादेशेषु यो द्विरुक्तो भस्तस्य म्ह ज्झ इत्येतावादेशौ वा भवत ॥ पक्षे स एवास्ते । तथैव चोदाहृतम् ॥ १०४ ॥ अस्मदो म्मि अम्मि अम्हि ह अहं अहयं सिमा ॥ ८।३।१०५।। अस्मद सिना सह एते षडादेशा भवन्ति ॥ अन्ज म्मि हासिआ मामि तेण ॥ उन्नम न अम्मि कुविआ । अम्हि करेमि । जेण ह विद्धा । किं पम्हुट्ठम्मि अह । अय कय-प्पणामो ॥ १०५ ॥ अम्ह अम्हे अम्हो मो वयं मे जसा ॥ ८॥३॥१०६ ॥ अस्मदो जसा सह एते पडादेशा भवन्ति ॥ अम्ह अम्हे अम्हो मो वय मे भणामो ॥ १०६ ॥ णे णं मि अम्मि अम्ह मम्ह मं ममं मिमं अहं अमा । ८।३।१०७॥ अस्मदोमा सह एते दशादेशा भवन्ति ॥णे ण मि अम्मि अम्ह मम्ह म मम मिम अह पेच्छ । १०७ ।। अम्हे अम्हो अम्ह णे शसा ।। ८ । ३ । १०८ ॥ अस्मद शसा सह एते चत्वार आदेशा भवन्ति || अम्हे अम्हो अम्ह णे पेच्छ ॥ १०८॥ ।

·म.८-३-११५] स्वोपनवृत्तिसहितम्
मि मे ममं ममए ममाइ मह मए मयाह णे टा ॥८।३।१०९||
अस्मदष्टा सह एते नवादेशा भवन्ति || मि मे ममं ममप ममाइ मइ मार
मयाइ णे कयं ॥ १०९॥
अम्हेहि अम्हाहि अम्ह अम्हे णे भिसा ।। ८।३।११० ॥
अस्मदो भिसा सह एते पञ्चादेशा भवन्ति ।। अम्हेहि अम्हाहि अम्ह
अम्हे णे कयं ॥ ११० ।।
मइ-मम-मह-मझा डसी ।। ८1३।१११ ॥
अत्मदो डसौ पञ्चम्येकवचने परत एते चत्वार आदेशा भान्ति ।
डसेस्तु यथाप्राप्तमेव ॥ मइत्तो ममत्तो महत्तो मम्झत्तो आगओ ॥ मचो
इति तु मत्त इत्यस्य ॥ एवं दो-दु-हि-हिन्तो-लक्ष्यप्युदाहार्यम् ॥१११॥
ममाम्ही म्यसि ॥८।३। ११२ ॥
अस्मदो भ्यसि परतो मम अम्ह इत्यादेशौ भवतः । भ्यसम्तु
यथा-.
प्राप्तम् ॥ ममत्तो । अम्हत्तो। ममाहिन्तो । अम्हाहिन्तो । ममामुन्तो ।
अम्हासुन्तो । ममेसुन्तो । अम्हेसुन्तो ॥ ११२ ॥
मे मइ मम मह महं मझ मज्झं अम्ह अहं डसा ॥८।३। ११३॥
अस्मदो डसा पठयेकवचनेन सहितम्य एते नवादेशा मरन्ति । मे मइ
मम मह महं मज्झ मज्झं अम्ह अम्हं धणं ॥११३ ॥
णे णो मज्झ अम्ह अम्हं अम्हे अम्हो अम्हाण ममाण
महाण मज्झाण आमा ।।८।२। ११४ ।।
अस्मद आमा सहितस्य एत एकादशादेशा भवन्ति ॥णे णो मझ
अम्ह अम्हं अम्हे अम्हो अम्हाण ममाण महाण मज्झाणं घणं ॥ 'क्वा-
स्यादर्ण-स्वोर्वा (८-१-२७) इत्यनुस्वारे । अम्हाणं । ममाणं । महाणं ।
मज्झाणं । एवं च पश्चदश रूपाणि ॥ ११४ ।।
मि मइ ममाइ मए मे डिना ॥ ८।३।११५ ॥
अस्मदो डिना सहितस्य एते पञ्चादेशा भवन्ति ॥ मि मइ ममाइ मए
म ठिअं॥ ११५ ॥

·९२ प्राकृतव्याकरणम् [सू.८-३-११६ अम्ह-मम-मह-मज्झा डी ॥ ८।३।११६ ॥ अस्मदो डौ परत एते चत्वार आदेशा भवन्ति । डेस्तु यथाप्राप्तम् ।। अहम्मि ममम्मि महम्मि मज्झम्मि ठिअं ।। ११६ ।। सुपि ॥ ८।३। ११७ ॥ अस्मद. सुपि परे अम्हादयश्चत्वार आदेशा भवन्ति ॥ अम्हेसु । ममेसु । महेसु मज्झेसु । एत्वविकल्पमते तु । अम्हसु । ममसु । महसु । मज्झसु ॥ अम्हस्यात्वमपीच्छत्यन्य । अम्हासु ॥ ११७ ॥ वेस्ती तृतीयादौ ॥ ८।३।११८ ।। त्रे. स्थाने ती इत्यादेशो भवति तृतीयादौ ॥ तीहि कयं । तीहिन्तो आगओ । तिण्ह धण । तीसु ठिअ ॥ ११८॥ हेर्दो वे ॥ ८।३। ११९ ॥ द्विशब्दस्य तृतीयादौ दो वे इत्यादेशौ भवत. ॥ दोहि वेहि कय । दोहिन्तो वेहिन्तो आगओ । दोण्ह वेण्डं धणं । दोसु वेमु ठिअं ॥११९|| दुवे दोणि वेणि च जस्-शसा ॥ ८।३ । १२० ॥ जस्-शस्भ्या सहितस्य द्वे स्थाने दुवे दोणि वेण्णि -इत्येते दो वे इत्येतौ च आदेशा भवन्ति । दुवे दोणि वेण्णि दो वे ठिआ पेच्छ वा । 'हस्व. संयोगे' (८-१-८४) इति हस्वत्वे दुण्णि विण्णि ॥ १२० ॥ वेस्तिण्णिः॥८॥३॥ १२१॥ जस्-शस्भ्या सहितस्य त्रे स्थाने तिण्णि इत्यादेशो भवति ॥ तिण्णि ठिा पेच्छ वा ॥ १२१ ॥ चतुरश्वत्तारो चउरो चत्तारि ॥ ८।३ । १२२ ॥ । चतुरशब्दस्य जस्-शस्भ्या सह चत्तारो चउरो चत्तारि इत्येते आदेशा भवन्ति ॥ चत्तारो । चउरो । चत्तारि चिट्ठन्ति पेच्छ वा ॥ १२२ ॥ संख्याया आमो ण्ह व्हं ।।८।३। १२३॥ सख्याशब्दात्परस्यामो ण्ह ह इत्यादेशौ भवत ॥ दोण्ह । तिण्ह । चउण्ह । पञ्चव्ह । छह । सत्तण्ह । अण्ह ॥ एव दोह । तिव्ह'।

·या ४-३-१२४ ] स्वोपनहत्तिसहितम् चउहं । पंचहं छहं । ससई । अढण्हं । नवाई । दमाई । पण्णर- सहं दिवसाणं । अट्ठारसाहं समण-साहुम्सीणं ॥ कतीनाम् । कदर ।। बहुलाधिकाराद् विंशत्यादेन मयति ।। १२३ ।। शेपेदन्तनत् ॥ ८।३।१२४ ॥ उपयुक्तादन्यः शेषस्तत्र स्यादिविधिरदन्तवदतिदिश्यते । येवाकारायन्तेयु पूर्व कार्याणि नोक्तानि सेषु 'जम्-शसोलक्' (८--३-४ ) इत्यादीनि भदन्ताधिकारविहितानि कार्याणि भवन्तीत्यर्थः ॥ तर 'जम्शमोर्लर' इत्येतत्कार्यातिदेशः । माला गिरी गुरू सही पह रेहन्ति पेच्छ या ॥ 'अमोस्य' (८-३-५) इत्येतत्कातिदेशः । गिरि गुरुं सहिं पहुं गामणि खलपुं पेच्छ । 'टा-आमोर्णः' (८-३-६) इत्येतत्कातिदेशः । हाहाण कर्य । मालाण गिरीण गुरूण सहीण पहूण धणं । राया । 'टा णा' (८-३-२४ ) ।। 'टा-सु-डेरदादिदेवा तु डसे.' (८-३-२९) इति विधिरुक्तः ॥ 'मिसो हि हि हिं' (८-३-७) इत्येतत्कार्यातिदेशः । मालाहि गिरीहि गुरूहि सहीहि यहूहि कय । एवं सानुनासिकानुम्वा- रयोरपि ॥ 'सेस् चो-दो-हि-हिन्तो-लुकः' (८-३-८) इत्ये- तत्कार्यातिदेशः । मालाओ । मालाउ । मालाहिन्तो । बुद्धीओ । बुद्धीउ । बुद्धीहिन्तो ॥ धेओ । घेणूउ । धेहिन्तो आगओ। हिलकौ तु पति- पेत्स्येते (८-३-१२७, १२६.) 'भ्यसस् तो दो दु हि हिन्तो सुन्तो' (८-३-९) इत्येतत्कातिदेशः । मालाहिन्तो। मालामन्तो । हिस्तु निषेत्स्यते (८-३-१२७) । एवं गिरीहिन्तो । इत्यादि । 'डसः स्म:' (८-३-१०) इत्येतत्कार्यातिदेवशः । गिरिस्स । गुरम्स । दहिस्सा महुस्स ॥ स्त्रियां तु 'टा-इस्-डे..' (८-३-२९) इत्यायुक्तम । 'डे म्मि हे. (८-३-११) इत्येतत्कातिदेश. । गिरिश्मि गुरमि । दहिमि । मम्मि । डेस्तु निषेत्म्यते (८-३-१२८)। स्त्रिया तु (८-३-२९) इत्यायुक्तम् ॥ ‘जम्-शर-उसि- तो-दो-द्वामि दीर्थः' (८-३-१२) इत्येतकार्यातिदेशः । गिरी गुरू - 'टा-डास्त

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-१२५
चिट्ठन्ति । गिरीओ गुरूओ आगओ । गिरीण गुरूण धण || 'भ्यास वा'
(८-३-१३) इत्येतत्कार्यातिदेशो न प्रवर्तते 'इदुतो दीर्घ '(८-३-१६)
इति नित्य विधानात् ॥ 'टाण-शस्येत् ' (८-३-१४) 'मिस्भ्यस्सुपि'
(८-३-१५) इत्येतत्कार्यातिदेशस्तु निषेत्स्यते (८-३-१२९)॥१२४॥
न दीर्घो णो॥८।३।१२५ ।।
इदुद्न्तयोराज्जस्-शस्डस्यादेशे णो इत्यस्मिन् परतो दीपों न भवति ॥
अग्गिणो । वाउणो ॥णो इति किम् । अग्गी । अग्गीओ ॥ १२५ ॥
डसेल्क् ॥ ८ । ३ । १२६ ॥
आकारान्तादिभ्योदन्तवत्प्राप्तो इसे ग् न भवति ॥ मालत्तो । मालाओ।
मालाउ । मालाहिन्तो आगओ॥एव अम्गीओ । वाऊओ । इत्यादि ॥१२६॥
भ्यसश्च हिः॥८॥३॥ १२७॥
आकारान्तादिभ्योदन्तवत्प्राप्तो भ्यसो डसेश्च हिर्न भवति ॥ माला-
हिन्तो । मालासुन्तो । एव अग्गीहिन्तो । इत्यादि ।। मालाओ । मालाउ ।
मालाहिन्तो ॥ एवम् अग्गीओ । इत्यादि । १२७ ।।
डेः॥८।३। १२८ ॥
आकारान्तादिभ्योदन्तवत्प्राप्तो डेर्डे न भवति ॥ अग्गिमि । वाउम्मि ।
दहिम्मि । महुम्मि ॥ १२८ ॥
एत् ।। ८।३ ॥ १२९ ॥
आकारान्तादीनामर्थात् टाशस्भिस्भ्यम्सुप्सु परतोदन्तवद् एत्व. न
भवति ॥ हाहाण कय ॥ मालाओ पेच्छ ॥ मालाहि कय ॥ मालाहिन्तो ।
मालासुन्तो आगओ ॥ मालासु ठिअ ॥ एव अग्गिणो । वाउणो ।
इत्यादि ॥ १२९ ॥
द्विवचनस्य बहुवचनम् ।। ८।३। १३०॥
सर्वासा विभक्तीना स्यादीना त्यादीनां च द्विवचनस्य स्थाने बहुवचन
भवति ॥ दोणि कुणन्ति । दुवे कुणन्ति । दोहिं । दोहिन्तो । दोसुन्तो ।
दोसु । हत्था । पाया । थणया । नयणा ॥ १३०॥

·. J । - सू. ८-३-१३६ ] स्वोपनवृत्तिसहितम् "९५ चतुर्थ्याः पठी ।। ८ । ३ । १३१ ॥ 1 "चतुर्थ्याः स्थाने पष्ठी भवति ।। मुणिम्स । मुणीण देइ ॥ नमो देवस्स । देवाण ॥ १३१ ॥ तादर्थ्यडेर्वा ।। ८1३ । १३२ ।। तादर्थ्यविहितस्य डेश्चतुर्थंकवचनस्य स्थाने षष्ठी वा भवति ॥ देवस्स देवाय । देवार्थमित्यर्थः । डेरिति किम् । देवाण-॥ १३२॥ . बधाडाइश्व वा ॥८३ । १३३ ॥ वधशब्दात्परम्य तादर्थ्यडेर्डिद् आइः पष्ठी च वा भवति ॥ वहाई वहम्स वहाय । वधार्थमित्यर्थः ॥ १३३ ॥ कचिद् द्वितीयादेः ॥ ८ । ३ । १३४ ॥ द्वितीयादीनां विभक्तीनां स्थाने पष्ठी भवति कचित् ॥ सीमाधरस्स वन्दे । तिस्सा मुहस्स भरिमो । अत्र द्वितीयायाः षष्ठी ॥, धणस्य लद्धो । धनेन लब्ध इत्यर्थः । चिरम्स मुक्का । चिरेण मुक्तेत्यर्थ. । तेसिमेअमणा- इण्णं । तरेतदनाचरितम् । अन तृतीयायाः ॥ चोरस्स बीहइ । चोराहि- भेतीत्यर्थः । इअराई जाण लंहुअवसराई पायन्तिमिल्ल-सहिआण । पादा- न्तेन सहितेभ्य इतराणीति । अत्र पञ्चम्या ॥ पिट्ठीए केस-भारो । अत्र सप्तम्याः ॥ १३४ ॥ द्वितीया-तृतीययोः सप्तमी ।। ८।३। १३५ ।। द्वितीयातृतीययोः स्थाने कचित् सप्तमी भवति ॥ गामे बसामि । नयरे न जामि । अत्र द्वितीयायाः !! मह वेविरीए मलिआई ॥ तिसु तेसु अलं- किआ पुहवी । अत्र तृतीयायाः ॥ १३५ ।। पञ्चम्यास्तृतीया च ॥ ८।३। १३६ ॥ पञ्चम्याः स्थाने कचित् तृतीयासप्तम्यौ मयतः ।। चोरेण बीहइ । चोरा- द्विभेतीत्यर्थः ॥ अन्तेउरे रमिउमागओ राया । अन्तःपुराद् रन्त्वागत इत्यर्थः ।। १३६ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [स.-८-३-१३७ सप्तम्या द्वितीया ॥ ८।३।१३७ ॥ सप्तम्या. स्थाने कंचिद् द्वितीया भवति ॥ विज्जुज्जोयं भरइ -रति ।। आर्षे तृतीयापि दृश्यते । तेणं कालेण । तेणं समएणं । तस्मिन् काले । तस्मिन् समये इत्यर्थ. ॥ प्रथमाया अपि द्वितीया दृश्यते । चउवीसं पि जिणवरा । चतुर्विशतिरपि जिनवरा इत्यर्थ. ॥ १३७ ।। क्यडोर्यलुक् ॥ ८।३। १३८ ॥ क्यडन्तस्य क्यड्षन्तस्य वा सम्बन्धिनो यस्य लुग् भवति ॥ गरुआइ । गरुआअइ । अगुरुर्गुरुर्भवति गुरुरिवाचरति वेत्यर्थः ॥ क्यड्प् । दमदमाइ । दमदमाअइ ॥ लोहिआइ । लोहिआअइ ॥ १३८ ॥ त्यादीनामाधत्रयस्याद्यस्येचेची ।। ८।३ । १३९ ॥ त्यादीना विभक्तीनां परस्मैपदानामात्मनेपदाना च संबन्धिन प्रथम- त्रयस्य यदाद्य वचन तस्य स्थाने इच् एच् इत्येतावादेशौ भवत. ॥ हसइ । हसए । वेवइ । वेवए । चकारौ ' इवेचः' (८-४-३१८ ) इत्यत्र विशेषणार्थो ॥ १३९॥ द्वितीयस्य सि से ॥ ८।३ । १४०॥ त्यादीना परस्मैपदानामात्मनेपदाना च द्वितीयस्य त्रयस्य सम्बन्धिन आध- वचनस्य स्थाने सि से इत्येतावादेशौ भवत. । हससि । हससे । वेवसि । वेवसे ॥ १४० ॥ 1 तृतीयस्य मिः ॥ ८।३ । १४१ ॥ त्यादीनां परस्मैपदानामात्मनेपदाना च तृतीयस्य त्रयस्यायस्य वचनस्य स्थाने मिरादेशो भवति ॥ हसामि । वेवामि ॥ बहुलाधिकाराद् मिवेः स्थानीयस्य मेरिकारलोपश्च ॥ बहु-जाणय रूसिउं सक्कं । शक्नोमीत्यर्थ ।। न मर । न म्रिये इत्यर्थ ॥१४१ ।। बहुप्वायस्य न्ति न्ते इरे ॥ ८ ॥ ३ । १४२॥ त्यादीना परस्मैपदानामात्मनेपदानामाद्यत्रयसम्बन्धिनो बहुषु वर्तमानस्य वचनस्य स्थाने न्ति न्ते इरे इत्यादेशा भवन्ति ॥ हसन्ति । वेवन्ति । हसि- ·सू. ८-३-१४७] स्वोपज्ञवृचिसहितम् जन्ति । रमिज्जन्ति । गज्जन्ते खे मेहा ॥ बीहन्ते रक्खसाणं च ॥ उप्प- जन्ते कइ-हिअय-सायरे कव्व-रयणाई ॥ दोण्णि वि न पहुप्पिरे बाहू । न प्रभवत इत्यर्थः ॥ विच्छुहिरे । विक्षुभ्यन्तीत्यर्थ. ॥ क्वचिद् रे एकत्वेपि । सूसइरे गाम-चिक्खल्लो । गुप्यतीत्यर्थः ॥ १४२ ।। मध्यमस्येत्या-हचौ ॥ ८।३।१४३ ॥ त्यादीनां परस्मैपदात्मनेपदानां मध्यमस्य त्रयस्य बहुषु वर्तमानस्य म्थाने हत्या हच् इत्येताचादेशौ भवतः ॥ हसित्था । हसह । वेवित्था । वेवह ॥ साहुलकादित्थान्यत्रापि । यद्यत्ते रोचते । जं जं ते रोइत्था । हच इति चकारः 'इह-हचोर्हस्य' (८-४-२६८) इत्यत्र विशेषणार्थः ॥१४३॥ तृतीयस्य मो-मु-माः ॥ ८।३ । १४४ ॥ त्यादीनां परस्मैपदात्मनेपदानां तृतीयस्य त्रयस्य सम्बन्धिनो बहुपु वर्त- मानस्य वचनस्य स्थाने मो मुम इत्येते आदेशा भवन्ति ।। हसामो । हसामु । हसाम । तुवरामो । तुघरामु । तुवराम ॥ १४४ ॥ अत एवैच से ॥ ८।३ । १४५ ।। त्यादेः स्थाने यो एच् से इत्येतावादेशावुक्तौ तावकारान्तादेव भवतो नान्यस्मात् ॥ हसए । हससे || तुवरए । तुघरसे ॥ करए । करसे ।। अत इति किम् । ठाइ । ठासि ॥ यमुआइ । वसुआसि ।। होइ । होसि । एक्कारोकारान्ताद् एच से एव भवत इति विपरीतावधारणनिषेधार्थः । तेनाकारान्ताद् इच् सि इत्येतावपि सिद्धौ । हसइ । हससि ॥ वेवइ । वेवसि ॥ १४५ ॥ सिनास्तेः सिः ॥ ८।३। १४६ ॥ सिना द्वितीयत्रिकादेशेन सह अम्तेः सिरादेशो भवति ॥ निहुरो जं सि ।। सिनेति किम् । सेआदेशे सति अस्थि तुमं ॥ १४६ ।। मि-मो-महि-म्हो-हा वा ॥ ८।३। १४७ ॥ अम्तेर्धातोः म्याने मि मो म इत्यादेशैः सह यथासंख्यं म्हि म्हो म्ह इत्यादेगा या भवन्ति ॥ एस म्हि । एपोस्मीत्यर्थः ॥ गय म्हो । गय म्ह । - ७ ·। ९८ प्राकृतव्याकरणम् [स.८-३-१४७ मुकारस्याग्रहणादप्रयोग एव तस्येन्यवसीयते । पक्षे अस्थि अहाअस्थि अस।। अस्थि अम्हो ॥ ननु च सिद्धावस्थाया 'पक्ष्म-इम-प्म-स्म-म्हा म्हः' (८-२-७४ ) इत्यनेन म्हादेशे म्हो इति सिव्यति । सत्यम् । किंतु विभक्तिविधौ प्राय साध्यमानावस्थाङ्गीक्रियते । अन्यथा वच्छेण । वच्छेसु । सव्वे । जे । ते । के इत्याद्यर्थं सूत्राण्यनारम्भणीयानि स्यु ॥ १४७ ।। अस्थिस्त्यादिना ।। ८।३ । १४८ ॥ अस्ते स्थाने त्यादिभि सह अस्थि इत्यादेशो भवति ।। अस्थि सो। अस्थि ते । अस्थि तुम । अस्थि तुम्हे । अस्थि अह । अस्थि अम्हे ।।१४८॥ णेरदेदावावे ॥ ८।३ । १४९ ।। णे स्थाने अत् एत् आव आवे एते चत्वार आदेशा भवन्ति ॥ दरि- सई । कारेइ । करावड । करावेइ ।। हासेइ । हसावइ । हसावेइ ।। उव- सामेइ । उवसमावइ । उवसमावेइ ॥ बहुलाधिकारात् क्वचिदेन्नास्ति । जाणावेइ । कचिद् आवे नास्ति । पाएइ । भावेइ ॥ १४९ ॥ गुर्वादेरविर्वा ।। ८ । ३ । १५० ।। गुर्वादेणे स्थाने अवि इत्यादेशो वा भवति ॥ शोषितम् । सोसविअ । सोसि ॥ तोपितम् । तोसविअ । तोसिअ॥ १५० ॥ भ्रमेराडो वा ॥८।३।१५१ ।। भ्रमे परस्य णेराड आदेशो वा भवति ॥ भमाडइ । भमाटेइ । पक्षे । भामेड । भमावइ । भमाः ।। १५१ ॥ लुगावी क्त भार कर्मसु ।। ८।३।१५२ ॥ णे स्थाने लुक् आवि इत्यादेशो भवत ते भावकमविहिते च प्रत्यये परत ।। कारिअ कराविअ । हासिन हसाविअ ॥ खामिअ । खमा- विअ ॥ भावकर्मणो । कारीअइ । करावीअइ । कारिजइ । कराविजह । हासीअइ । हसावीअइ । हासिज्जइ । हसाविजइ ॥ १५२ ॥ अदेल्लुक्यादेरत आः ॥ ८॥ ३ । १५३ ॥ गेरदेलोपेषु कृतेषु आदेरकारम्य आ भरति ॥ अति । पाइट ! मारइ ।।

·मृ. ८-३-१५७] स्वोपनवृत्तिसहितम् पति । कारेइ । खामेह ॥ लकि । कारिअ । खामिअ । कारीअह । खामीमइ । कारिजइ ! खामिज्जइ ॥ अदेलुकीति किम् । कराविश । करावीअइ । कराविज्जड ॥ आदेरिति किम् । सगामेइ । इह व्यवहितम्य मा मृत् ॥ कारिज । इहान्त्यम्य मा भूत् । अत इति किम् । दूसेइ ।। केचित्तु आवेआध्यादेशयोरप्यादेरत आत्वमिच्छन्ति । कारावेइ । हासाविओ जमो सामलीए ।॥ १५३ ।। मौ वा ॥८।३।१५४॥ अत आ इति वतते । अदन्ताद्धातोमा परे अत आत्य वा भवति । हसामि । हसमि ॥ जाणामि । जाणमि । लिहामि लिहमि ॥ अत इत्येव । होमि ॥ १५४ ॥ दृच्छ मो मु मे वा ॥ ८।३।१५५ ।। अकारान्ताद्वातो परेषु मोमुमेषु अत इत्व चकाराद् आत्व च वा भवत ॥ भणिमो भणामो । भणिमु भणामु । भणिम भणाम । पक्षे । भणमो । मणमु । मणम ॥ 'वर्तमाना-पञ्चमी शतृपु वा' (८ ३ १५८ ) इत्यत्वे तु भणेमो । भणेमु । मणेम ॥ अत इत्येर । ठामो । होमो ॥ १५५॥ ते ।। ८।३।१५६ ।। ते परतीत इत्त्व भवति ॥ हसि। पढिअ । नविअ । हासिअ । पाढि ॥ गय नयमित्यादि तु मिद्धावस्थापेक्षणात् ॥ अत इत्येव । झाय । नुअा हअ ॥ १५६ ॥ एच क्त्वा-तुम्-तव्य-भविष्यत्सु ॥ ८।३।१५७ ॥ क्त्वातुम्तव्येषु भविष्यकालविहिते च प्रत्यये परतोत एकारश्चकारा टिकारश्च भाति ।। क्त्वा । हसेऊण । हमिऊण ॥ तुम् । हसेउ । हसिठगा तव्य । हसेअव्य । हसिअन्य ॥ भविष्यत् । हसेहिह हसिहिइ ।। अत इत्येव । काऊण ॥१५७ ॥ - ·१०० प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-१५८ वर्तमाना-पञ्चमी-शत्पु वा ॥ ८।३।१५८ ॥ वर्तमानापञ्चमीशतृषु परत अकारम्य स्थाने एकारो वा भवति ॥ वर्त- माना । हसेइ हसइ । हसेम हसिम । हसेमु हसिमु ॥ पञ्चमी । हसेउ हसउ । सुणेउ सुणउ ॥ शतृ । हसेन्तो हसन्तो ॥ क्वचिन्न भवति । जयइ।। कचिदात्वमपि । सुणाउ ॥ १५८ ॥ जा-जे ॥ ८।३। १५९ ॥ ज्जा ज इत्यादेशयो परयोरकारस्य एकारो भवति ॥ हसेज्जा । हसेज ॥ अत इत्येव । होजा । होज ॥ १५९॥ ई-इजो क्यस्य ।। ८ । ३ । १६० ।। चिजिप्रभृतीना भावकर्मविधि वक्ष्याम । थेपा तु न वक्ष्यते तेषा सस्कृ- तातिदेशात्प्रातस्य क्यस्य स्थाने ईअ इज्ज इत्येतावादेशौ भवत ॥ हसीअइ । हसिज्जइ । हसीअन्तो । हसिजन्तो । हसीअमाणो । हसिजमाणो । पढी- अइ । पढिज्जइ । होईअइ । होइज्जइ ॥ बहुलाधिकारात् क्वचित् क्यापि विक्ल्पेन भवति । भए नवेज्ज मए नविज्जेज्ज । तेण लहेज्ज । तेण लहि- ज्जेज्ज । तेण अच्छेज्ज । तेण अच्छिज्जेज्ज । तेण अच्छीअइ॥१६०॥ दृशि-वीस-डुच्चं ॥ ८।३।१६१ ॥ दृशेर्वचेश्च परस्य क्यस्य स्थाने यथासख्य डीस डुच्च इत्यादेशौ भवत । ईअइज्जापवाद ॥ दीसइ बुच्चइ ॥ १६१ ॥ सी ही हीअ भूतार्थस्य ॥ ८।३।१६२ ॥ भूतेथे विहितोद्यतन्यादि. प्रत्ययो भूतार्थ तस्य स्थाने सी ही हीअ इत्यादेशा भवन्ति ।। उत्तरत्र व्यञ्जनादीअविधानात् स्वरान्तादेवाय विधि ॥ कासी । काही । काहीअ । अकार्षीत् । अकरोत् । चकार वेत्यर्थः । एव ठासी । ठाही । ठाहीम ॥ आप । देविन्दो इणमब्बवी इत्यादौ सिद्धावस्था- श्रयणात् ह्यस्त्यन्या. प्रयोग ॥ १६२ ।। व्यञ्जनादीः ॥ ८।३। १६३ ॥ व्यञ्जनाद्धातो. 1. परम्य भूतार्थस्याद्यतन्यादिप्रत्ययस्य ईअ इत्यादेशो भवति ॥ ।

·.. मू. ८-३-१६९] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् हुवीभ । अभूत् । अभवत् । बभूवेत्यर्थः । एवं अच्छीअ । आसिष्ट । आस्त । आसांचक्रे वा ॥ गेहीअ । अग्रहीत् । अगृण्हात् । जग्राह वा ॥ १६३ ॥ तेनास्तेरास्यहेसी ॥ ८1३ । १६४ ।। अम्तेर्धातोस्तेन भूतार्थेन प्रत्ययेन सह आसि अहेसि इत्यादेशौ भवतः ।। आसेि सो तुम अहं वा । जे आसि । ये आसन्नित्यर्थः । एवं अहेसि ॥१६४॥ ज्जात्सप्तम्या ॥ ८।३।१६५ ॥ सप्तम्यादेशात् ज्जात्पर इर्वा प्रयोक्तव्यः ॥ भवेत् । होज्जइ । होज्ज ॥ १६५॥ भविष्यति हिरादिः ॥ ८।३ । १६६ ॥ भविष्यदर्थे विहिते प्रत्यये परे तस्यैवादिर्हिः प्रयोक्तव्य. ॥ होहिई । भविष्यति भविता वेत्यर्थ. ॥ एव होहिन्ति । होहिसि । होहित्था । हसिहिइ । काहिइ ।। १६६ ॥ मि-मो-मु-मे स्सा हा न वा ॥ ८।३।१६७ ॥ भविष्यत्यर्थे मिमोमुभेषु तृतीयत्रिकादेशेषु परेषु तेषामेवादी स्सा हा इत्येतौ वा प्रयोक्तव्यो । हेरपवादौ । पक्षे हिरपि ॥ होस्सामि होहामि । होस्सामो होहामो । होस्सामु होहामु । होस्साम होहाम ॥ पक्षे । होहिमि । होहिमो । होहिमु । होहिम ॥ कचित्तु हा न भवति । हसिस्सामो । हसिहिमो ॥ १६७ ॥ मो-मु-मानां हिस्सा हित्था ॥ ८॥३॥१६८॥ धातोः परौ भविष्यति काले मोमुमानां स्थाने हिस्सा हित्था इत्येतो चा प्रयोक्तव्यौ । होहिस्सा । होहित्था । हसिहिस्सा । हासिहित्था । पक्षे । होहिमो । होम्सामो । होहामो । इत्यादि ॥ १६८ ॥ मेः सं ८।३।१६९॥ धातो. परो भविप्पति काले म्यादेशम्य स्थाने संवा प्रयोक्तव्यः ।। होस् । हसिस्सं । कित्तइस्स [ पक्षे । होहिमि । होस्सामिाहोहामि । कित्त- इहिमि ।। १६९ ॥

·। १०२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-१७० कु-दो है ॥८॥३।१७० ॥ करोतेर्ददातेश्च परो भविष्यति विहितस्य म्यादेशस्य स्थाने हं वा प्रयो- क्तव्यः ॥ काहं । दाहं । करिष्यामि दास्यामीत्यर्थः ॥ पक्षे । काहिमि । दाहिमि । इत्यादि ॥ १७० ॥ श्रु-गमि-रुदि-विदि-शि- मुचि-वचि-छिदि-भिदि-भुजां सोच्छं गच्छं रोच्छं वेच्छं दच्छं मोच्छं वोच्छं छेच्छं भेच्छं भोच्छं।। ८।३।१७१॥ थ्वादीनां धातूनां भविष्यद्विहितम्यन्तानां स्थाने सोच्छमित्यादयो निपा- त्यन्ते । सोच्छं । श्रोष्यामि ॥ गच्छं । गमिष्यामि ॥ संगच्छं । संगस्ये ।। रोच्छं । रोदिष्यामि ॥ विद ज्ञाने । वेच्छं । वेदिप्यामि ।। दच्छं द्रक्ष्यामि ॥ मोच्छं । मोक्ष्यामि । वोच्छं । वक्ष्यामि ॥ छेच्छं । छेत्स्यामि ॥ भेच्छं । भेत्स्यामि ।। भोच्छं । भोक्ष्ये ॥ १७१ ।। सोच्छादय इजादिपु हिलुक् च वा ।। ८।३२१७२ ॥ श्यादीनां स्थाने इजादिषु भविष्यदादेशेषु यथासंख्यं सोच्छादयो भवन्ति । ते एवादेशा अन्त्यस्वराद्यवयववर्जा इत्यर्थः । हिलुक् च वा भवति ।। सोच्छिइ । पक्षे । सोच्छिहिइ । एवं सोच्छिन्ति । सोच्छि- हिन्ति । सोच्छिसि । सोच्छिहिसि । सोच्छित्था । सोच्छिहित्था । सोच्छिह । सोच्छिहिह सोच्छिमि । सोच्छिहिमि । सोच्छिस्सामि । सोच्छिहामि । सोच्छिस्सं । सोच्छं । सोच्छिमो । सोच्छिहिमो । सोच्छि- स्सामो । सोच्छिहामो । सोच्छिहिस्सा । सोच्छिहित्था | एवं मुमयोरपि । गच्छिइ । गच्छिहिइ । गच्छिन्ति । गच्छिहिन्ति । गच्छिसि । गच्छिहिसि । गच्छित्था । गच्छिहित्था । गच्छिह । गच्छिहिह । गच्छिमि । गच्छिहिमि । गच्छिस्सामि । गच्छिहामि । गच्छिस्सं । गच्छं । गच्छिमो । गच्छिमिो । गच्छिस्सामो । गच्छिहामो । गच्छिहिस्सा । गच्छिहित्था । एवं मुमयो- रपि ॥ एवं रुदादीनामप्युदाहार्यम् ॥ १७२ ॥ दु सु मु विध्यादिप्येकस्मिंस्त्रयाणाम् ।।८।३।१७३ ॥ विध्यादिप्वर्थेपूत्पन्नानामेकत्वेर्थे वर्तमानानां त्रयाणामपि त्रिकाणां स्थाने ।

·म. ८-३-१७८] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् यथासंख्यं दु सु मु इत्येते आदेशा भवन्ति ॥ हसउ सा । हससु तुम । हसामु अहं || पेच्छउ । पेच्छमु । पेच्छामु ॥ दकारोच्चारणं भाषा- न्तरार्थम् ।। १७३ ॥ सोहि ॥ ८ ॥३॥ १७४ ॥ पूर्वसूत्रविहितम्य सोः स्थाने हिरादेशो वा भवति ॥ देहि देसु ॥१७॥ अत इजस्विजहीजे-लुको या ८॥३॥१७५ ॥ अकारात्परम्य सो. इज्जयु इजहि इज्जे इत्येते लुक् च आदेशा या भवन्ति ॥ हसेज्जसु । हसेन्जहि । हसे ज्जे । हस । पक्षे । हससु ॥ अत इति किम् । होमु । ठाहि ॥ १७५ ॥ बहुषु न्तु ह मो ।। ८।३११७६ ।। विध्यादिपूत्पन्नानां बहुप्वर्थेषु वर्तमानानां त्रयाणां त्रिकाणां स्थाने यथा- सत्यं न्तु ह मो इत्येते आदेशा भवन्ति {{ न्तु । हसन्तु । हसन्तु हसे- युवा ॥ ह । हसह । हसत । हसेत वा ।। मो । हसामो । हसाम । हसेम वा ॥ एवं तुवरन्तु । तुवरह । तुवरामो ॥ १७६ ॥ चर्तमाना-मविप्यन्त्योश्च जाया ।।८।३।१७७ ॥ वर्तमानाया भविष्यन्त्याय विध्यादिषु च विहितस्य प्रत्ययस्य स्थाने उज ज्जा इत्येतावादेशौ या मवतः ॥ पक्षे यथाप्राप्तम् ॥ वर्तमाना । हसेज्ज । हसेज्जा । पढेज । पढेजा । मुणेज्ज । सुणेज्जा ।। पक्षे । पढिहिइ ॥ विध्यादिषु । हसेज्ज । हसिज्जा । हसतु । हसद्वा इत्यर्थः । पक्षे । हसउ ॥ एवं सर्वत्र । यथा तृतीयत्रये । अइवाएज्जा । अइवाया- बेजा ! न समणुजाणामि । न समणुजाणेज्जा वा ॥ अन्ये स्वन्यासामपी- च्छन्ति । होज्ज । मवति । भवेत् । भवतु । अभवत् । अमूत् । बभूव । भूयात् । मविता । भविष्यति । अमविप्यद्वेत्यर्थः ।। १७७ ॥ मध्ये च स्वरान्ताहा।।८।३। १७८ }} स्वरान्ताद्धातोः प्रकृतिप्रत्यययोर्मध्ये चकारात्प्रत्ययानां च स्थाने जमा इत्येतो वा मरतः वर्तमानामविष्यन्त्योर्विध्यादिषु च ।। वर्तमाना । होना। - ·१०४ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-३-१७८ होज्जाइ । होज्ज । होज्जा । पक्षे । होड ॥ एवं होज्जसि । होज्ज । होज्जा । होसि । इत्यादि । भविप्यन्ती । होज्जहिइ । होज्जाहिइ । होज्ज । होजा । पक्षे । होहिइ ॥ एवं होज्जहिसि । होज्जा- हिसि । होज्ज । होज्जा । होहिसि । होज्जहिमि । होज्जाहिमि । होज्ज- स्सामि । होज्जहामि । होज्जस्सं । होज्ज । होज्जा । इत्यादि ।। विध्यादिषु । होज्जउ । होज्जाउ । होज्ज । होज्जा । भवतु भवेद्वेत्यर्थः । पक्षे । होउ ।। म्वरान्तादिति किम् । हसेज्ज । हसेज्जा । तुवरेज्ज । तुवरेज्जा ॥१७८॥ क्रियातिपत्तेः॥ ८।३। १७९ ।। क्रियातिपत्तेः स्थाने ज्जजाबादेशौ भवत. ॥ होज्ज । होजा । अभ- विष्यदित्यर्थ । जइ होज्ज वण्णणिज्जो ॥ १७९ ॥ न्त-माणी ।। ८।३।१८० ॥ क्रियातिपत्ते म्याने न्तमाणौ आदेशौ भवतः ॥ होन्तो । होमाणो । अभविष्यदित्यर्थ ॥ हरिण-ठाणे हरिणङ्क जइ सि हरिणाहिवं निवेसन्तो । न सहन्तो चि. तो राहुपरिहवं से जिअन्तम्स ॥१८०॥ शत्रानशः॥८।३।१८१ ॥ शतृआनश् इत्येतयो प्रत्येक न्त माण इत्येतावादेशो भवत ॥ शतृ । हसन्तो हसमाणो ॥ आनश् । वेपन्तो वेवमाणो ॥ १८१ ॥ ई च स्त्रियाम् ॥ ८।३ । १८२ ।। स्त्रिया वर्तमानयो शत्रानशोः स्थाने ई चकारात् न्तमाणौ च भवन्ति । हसई । हसन्ती । हसमाणी । वेवई । वेवन्ती । वेवमाणी ॥ १८२ ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधानस्वापज्ञशब्दानु- शासनवृत्ती अष्टमस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ऊर्च स्वर्गनिकेतनादपि तले पातालमूलादपि सत्कीर्तिर्धमति क्षितीश्वरमणे पारे पयोधेरपि । तेनास्या प्रमदास्वभावसुलभैरुच्चावचैश्चापलै- स्ते वाचयमवृत्तयोपि मुनयो मौनव्रत त्याजिता ॥१॥ सर्वविदे नमः ॥

·स्वोपनवृत्तिसहितम् अहं ॥ इदितो वा ॥ ८॥४१॥ सूत्रे ये इदितो धातवो वक्ष्यन्ते तेषां ये आदेशास्ते विकल्पेन भवन्तीति वेदितव्यम् । तत्रैव चोदाहरिप्यते ॥१॥ कथर्वज्जर-पजरोप्पाल-पिसुण-सङ्घ-बोल्ल-चब-जम्प- सीस-साहाः ॥८॥४२॥ कथे_तोर्वज्जरादयो दशादेशा चा भवन्ति ॥ वज्जरइ । पज्जरइ । उप्पालइ । पिसुणइ । सङ्घइ । बोल्लड । चवइ । जम्पइ । सीसइ । साहइ॥ उब्बुक्कइ इति तूत्पूर्वम्य बुक्क भाषणे इत्यम्य । पक्षे । कहइ ॥ एते चान्यै- देगीपु पठिता अपि अस्माभिर्घात्वादेशीकृता विविधेषु प्रत्ययेषु प्रतिष्ठन्ता- मिति । तथा च । बजरिओ कथितः । वज्जरिऊण कथयित्वा । वजरणं कथनम् । वज्जरन्तो कथयन् । वज्जरिअव्वं कथयितव्यमिति रूपसहस्राणि मिध्यन्ति । संस्कृतधातुवञ्च प्रत्ययलोपागमादिविधिः ॥ २॥ दुःखे णिव्यरः ॥८॥४॥३॥ दुःसविषयस्य कथेणिव्वर इत्यादेशो वा भवति ॥ णिव्वरइ । दुःखं कथयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ जुगुप्सेझुण-दुगुच्छ-दुगुञ्छाः ॥ ८।४।४॥ जुगुप्सेरते त्रय आदेशा वा भवन्ति ।। झुणइ । दुगुच्छइ । दुगुञ्छइ । पक्षे । जुगुच्छइ ॥ गलोपे । दुउच्छइ । दुउन्छइ । जुउच्छइ ॥ ४ ॥ घुमुक्षि-वीज्योीरव-बोर्जा ॥ ८१४॥५॥ युमुक्षेराचारवियन्तस्य च चीर्यथासंख्यमेतावादेशी वा णीवह । वुहुक्वइ । वोज्जइ । चीजइ ॥५॥ घ्या-गोझा-गौ ।। ८१४॥६॥ अनयोर्यथासंस्यं झा गा इत्यादेगौ भवतः ॥झाइ । झाअइ । णिज्झाइ । प्रिझाइ । निपूर्वो दर्शनार्थः । गाइ । गायइ । झाणं । गाणं ॥ ६॥ . भवतः ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-७ ज्ञो जाण-मुणौ ॥८॥४७॥ जानातेर्जाण मुण इत्यादेशौ भवत. ॥ जाणइ । मुणइ ॥ बहुलाधि- कारात्वचिद्विकल्प. । जाणि । णायं । जाणिऊण । णाऊण । जाणण ! णाण । मणइ इति तु मन्यते ॥७॥ उदो मो धुमा ।।८।४।८॥ उद. परम्य ध्मो धातोर्बुमा इत्यादेशो भवति । उध्दुमाइ ॥ ८॥ श्रदो धो दहः ॥८॥४॥९॥ श्रद परस्य दधातेर्दह इत्यादेशो भवति ॥ सद्दहइ । सद्दहमाणो जीवो ।। ९॥ पिवः पिज्ज-डल्ल-पट्ट-घोट्टाः ॥८१४।१०॥ पिबतेरेते चत्वार आदेशा वा भवन्ति ॥ पिज्जइ । डलइ । पट्टइ । घोट्टई । पिअइ ॥ १० ॥ उद्वातेरोरुम्मा वसुआ ॥८१४।११॥ उत्पूर्वम्य वाते ओरुम्मा वसुआ इत्येतावादेशौ.वा भवत म्माइ । वसुआइ । उव्वाइ ॥११॥ निद्रातेरोहीरोड्डौ ॥ ८।४।१२॥ निपूर्वस्य द्राते ओहीर उड़ इत्यादेशो वा भवत. ॥ ओहीरइ । उड्छुइ । निद्दाइ ॥ १२॥ आधेराइग्धः ॥८।४।१३॥ आजिघ्रतेराइग्य इत्यादेशो वा भवति ॥ आइग्धइ । अग्घाड ॥ १॥ स्नातेरभुत्तः ॥८४१४॥ म्नातेरभुत्त इत्यादेशो वा भवति ॥ अन्मुत्तइ । व्हाइ ॥ १४ ॥ समः स्त्यः खाः ॥ ८॥४॥१५॥ संपूर्वस्य स्त्यायते. खा इत्यादेशो भवति ॥ संखाइ । संखाय ॥ १५॥ स्थष्ठा-थक-चिट्ट-निरप्पाः ॥८॥४॥१६॥ तिष्ठतेरेते चत्वार आदेशा भवन्ति ॥ ठाइ । ठाअइ । ठाणं । पहिलो । ॥ ओरु-

·सू. ८-४-२५] स्वोपनवृत्तिसहितम्
उढिओ । पहाविओ । उहाविओ । थक्कइ । चिट्ठइ । चिट्ठिऊण । निरप्पई
बहुलाधिकारात् कचिन भवति । थि । थाण । पत्थिओ । उत्थिओ
थाऊण ॥१६॥
उदष्ठ-कुकुरौ ।।८।४।१७॥
उद परम्य तिष्ठते ठ कुकुर इत्यादेशौ भवत ॥उनुछ । उकुकुरइ ॥१७॥
म्ले -पव्वायी ॥४॥१८॥
म्लायतेवळ पवाय इत्यादेशौ वा भवत ॥ वाइ। पव्यायइ । मिलाइ॥१८॥
निर्मों निम्माण-निम्मी ॥८४।१९।।
निपूर्वम्य मिमीतरेतावादेशो भवत ॥ निम्माणइ । निम्मवइ ॥१९॥
क्षेणिज्झरो वा ॥८॥४॥२०॥
क्षयतेणिज्झर इत्यादेशो वा भवति ॥ णिज्झरइ । पक्षे । झिज्जइ ॥२०॥
छदेणैर्गुम-नम-सन्नुम ढकौम्बाल-पव्यालाः ॥८॥४॥२१॥
उदय॑न्तम्य एते पडादेशा वा भवन्ति ॥ णुमइ । नूमइ । णत्वे
णूमइ । सन्नुमड । दकइ । आम्वालइ । पवालइ । छायड ॥ २१ ॥
नित्रिपत्योर्णिहोडः ॥८॥२२॥
निग पतेश्च ण्यन्तस्य णिहोड इत्यादेशो वा भवति । णिहोडइ
पपे। निवारेइ । पाडेइ ।। २२ ।।
दूटो दूमः ।।८१४१२३॥
हो प्यन्तस्य दम इत्यादेशो मवति ॥ मेइ मन्झ हिअय ।। २३ ।।
घवलेमः ॥८४२४॥
धालयतेय॑न्तम्य दुमादेशो वा भवति ॥ दुमइ । धवलइ ॥ 'स्वराण-
स्वरा' (बहुलम्) (८-४-२३८) इति दीर्घत्वमपि । मिअ । धवलित।
मित्ययं ॥ २४ ॥
तुलेरोहामः ॥ ८॥४॥
तुलेण्यन्तम्य ओहान इत्यादेशो या भवति ॥ ओहामइ । तुलइ ॥२५॥

·२०८.
प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-२६
विरिचरोलुण्डोझुण्ड-पल्हत्थाः ॥ ८।४ । २६ ॥
विरचयतेर्ण्यन्तस्य ओलुण्डादयस्त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ ओलुण्डइ ।
उल्लण्डइ । पल्हत्थइ । विरेअइ ।। २६ ॥
तडेराहोड-विहोडौ ॥ ८।४ । २७ ॥
तडेय॑न्तस्य एतावादेशौ वा भवत. ॥ आहोडइ । विहोडइ । पक्षे ।
ताडेइ ॥ २७ ॥
मिश्रेर्वीसाल-मेलवौ ॥ ८ । ४ । २८ ॥
मिश्रयतेय॑न्तस्य वीसाल मेलव इत्यादेशौ वा भवत ॥ वीसालइ ।
मेलवइ । मिस्सइ ॥ २८ ॥
उडूलेगुष्ठः ॥ ८।४ । २९॥
उध्दूलेर्ण्यन्तस्य गुण्ठ इत्यादेशो वा भवति ॥ गुण्ठइ । पक्षे
उध्दूलेइ ॥ २९॥
भ्रमेस्तालिअण्ट-तमाडौ ।।८।४।३०॥
भ्रमयतेय॑न्तम्य तालिअण्ट तमाड इत्यादेशो वा भवतः ॥ तालिअण्टइ।
तमाडइ । भामेइ । भमाडेइ । भमावेइ ॥ ३०॥
नशेर्विउड नासव-हारव-
-विप्पगाल- पलावाः॥८।४।३१॥
नर्ण्यन्तस्य एते पञ्चादेशा वा भवन्ति ॥ विउडइ । नासवइ । हारवइ ।
विप्पगालइ । पलावइ । पक्षे । नासइ ॥ ३१ ॥
दृशेर्दान-दस-दक्खवाः ॥ ८ । ४ । ३२ ॥
दृशेर्ण्यन्तम्य एते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ दावइ । दसइ । दक्खवह ।
दरिसइ ॥ ३२॥
उद्धटेरुग्गः ॥ ८।४ । ३३ ॥
उत्पूर्वस्य घटेर्ण्यन्तस्य उग्ग इत्यादेशो वा भवति ॥ उग्गइ ।
उग्घाडइ ॥ ३३ ॥
स्पृहः मिहः ॥ ८।४ । ३४ ॥
स्पृहो ण्यन्तम्य सिह इत्यादेशो भवति ॥ सिहइ ॥ ३४ ॥

·स्वोपनवृत्तिसाहितम्
समावेरासद्धः ॥८।४।३५॥
सभावयतेरासघ इत्यादेशो वा भवति {{ आसधइ । सभावइ ॥ ३५॥
उनमेरुत्थड्घोल्लाल-गुलुगुच्छोप्पेलाः ॥ ८१४ । ३६ ॥
उत्पूर्वस्य नमर्णन्तस्य एते चत्वार आदेशा का भवन्ति ।। उत्थडघइ ।
उल्लालइ । गुलुगुब्छइ । उप्पेला । उन्नाचड ।। ३६ ।।
प्रस्थापः पट्टन पेण्डवौ ॥ ८।४ । ३७ ॥
प्रपूर्वस्य तिष्ठतेर्ण्यन्तस्य पट्ठव पेण्डव इत्यादेशी वा भवत ॥ पट्ठवह ।
पेण्डवः । पढावइ ।। ३७ ॥
विज्ञपेर्वोक्काबुक्कौ ॥ ८ ॥ ४ ॥ ३८ ॥
विपूर्वस्य जानातेय॑न्तस्य वोक्क अवुक्क इत्यादेशौ वा भवत || वोकइ ।
अयुक्इ । विष्णवइ ।। ३८ ॥
अरल्लिव-बच्चुप्प-पणामाः ॥८।४ । ३९ ॥
अर्यन्तम्य एते प्रय आदेशा वा भवन्ति ।। अलिवइ । चच्चुप्पइ ।
पणामइ । पक्षे | अप्पेइ ।। ३९ ।।
यापेर्जरः॥८॥४॥४०॥
यातेर्ण्यन्तस्य जव इत्यादेशो वा भवति ॥ जवइ जावेइ ॥ ४० ॥
लारोग्वाल-पव्याली ।। ८ । ४ । ४१ ।।
प्लवर्ण्यन्तस्य एतावादशौ वा भवत || ओग्यालइ । पव्वालइ ।
पानेड ॥४१॥
विकोशेः पक्सोडः ।।८।४।४२ ॥
विकोशयतेन मधातोर्ण्यन्तस्य परसोड इत्यादेशो वा भवति ॥ पक्खो-
उद । विकोसई ॥ ४२ ॥
रोमन्थे रोग्गाल-वग्गोलो ।।८।४ । ४३ ॥
रामन्यामधातोर्ण्यन्तस्य एतावादेशौ वा भवन || ओम्गालइ । बग्गो-
रह। रोमन्थद ॥ ४३ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-४४
कमणिहुवः ॥ ८।४।४४॥
कमे. स्वार्थण्यन्तम्य णिहुव इत्यादेशो का भवति ॥ णिहुवढ ।
कामेइ ।। ४४ ॥
प्रकाशेणुच्यः ।। ८१४। ४५ ॥
प्रकाशेर्ण्यन्तस्य णुव्य इत्यादेशो वा भवति ॥ णुब्बइ । पयासेइ ॥४५॥
कम्पेर्विच्छोलः ॥ ८।४।४६ ॥
कम्पेय॑न्तम्य विच्छोल इत्यादेशो वा भवति ॥ विच्छोलइ ।
कम्पेइ ।। ४६ ॥
आरोपेर्वलः॥ ८।४ । ४७ ॥
आरुहेर्ण्यन्तस्य बल इत्यादेशो या भवति ॥ वलइ । आरोवेइ ॥४७॥
दोले रहोलः॥८१४।४८ ॥
दुले म्वार्थे प्यन्तम्य रोल इत्यादेशो वा भवति ॥ रड्खोलइ ।
ढोलड ॥ ४८॥
रञ्जेरावः॥८।४।४९ ॥
रजेर्ण्यन्तम्य राव इत्यादेशो वा भवति ॥ रावेद । रञ्जेइ ॥ ४९ ।।
घटे परिवाडः ॥ ८१४१५० ॥
घटेय॑न्तम्य परिवाड इत्यादेशो वा भवति ॥ परिवाडेइ । घडेड ॥५०॥
वेष्टेः परिआलः ॥ ८।४।५१॥
बेष्टेयन्तम्य परिआल इत्यादेशो वा भवति ॥ परिआलेइ । वेढेड||५१।।
क्रियः किणो वेस्तु के च ॥ ८।४।५२ ॥
रिति निवृत्तम् । क्रोणाते किण इत्यादेशो भवति । चे. परस्य तु
द्विरुक्त केश्वकारात्किणश्च भवति ।। विणइ । विक्केइ । विविणद ॥ ५२॥
भियो भा-बीहौ ।। ८।४।५३ ।।
विभेतेरेतावादेशौ भवत ।। भाट । भाइअ | वीहइ । बीहिअं॥ बहु-
लाधिकाराद् भीओ ॥ ५३ ॥
आलीडोल्ली ।। ८।४। ५४ ॥
आलीयतेः अल्ली इत्यादेगो भवति ।। अल्लियट । अल्लीणो॥ ५४॥

·म.८-४-६३] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १११ निलीडेर्णिलीअ--णिलुक्क-णिरिग्ध--लुक्क-लिक लिहकाः ।।८।४।५५॥ निलीड एते पडादेशा वा भवन्ति ।। णिलीअइ । णिलुकइ । गिरिग्घह। लुक । लिक्कइ । हिकइ । निलिज्जइ ।। ५५ ॥ विलीडेविरा ॥ ८।४।५६ ॥ विलीडेविरा इत्यादेशो वा भवति । विराइ । विलिग्नइ ॥ ५६ ॥ रुते रुञ्ज-कण्टौ ॥८।४ । ५७ ॥ रौतेरेतावादेशी वा भवत. ।। रुनह । रुण्टइ । रवइ ।। ५७ ।। श्रूटेहणः ॥ ८।४ । ५८ ॥ शृणोतेर्हण इत्यादेशो वा भवति ॥ हणइ । मुणड ॥ ५८ ॥ धूगेर्धवः ॥८॥४॥ ५९॥ धुनोतेधुंव इत्यादेशो वा भवति || धुवइ । धुणइ ।। ५९ ॥ भुवेहों- हुव-हवाः॥८१४ । ६०॥ भुवो धातो) हुव हव इत्येते आदेशा वा भवन्ति । होइ । होन्ति । हुवइ । हुवन्ति । हवड । हवन्ति ॥ पक्षे । भवइ । परिहीण-विवो । भविउँ । पभवइ । परिभवइ । संभवड । कचिदन्यदपि । उन्मु- अड। भत्तं ।। ६०॥ अविति हुः॥८१४ । ६१ ॥ विद्वर्ने प्रत्यये भुवो हु इत्यादेशो वा भवति ।। हुन्ति । भरन् । हुन्तो । अवितीति किम् । होड !॥ ६१ ॥ पृथक्--स्पष्टे णिवडः ।। ८१४.६२ ।। पृथक्भूते स्पष्टे च कर्तरि भुवो णिवाड इत्यादेशो भवति । णिव्यइइ । पृथक् म्पष्टो वा भवतीत्यर्थ. ॥ २॥ प्रभी हुप्पो वा ।। ८ । ४ । ६३ ।। प्रभुकर्तृकम्य मुवो हुप्प इत्यादेशो वा भवति ।। प्रभुत्व च प्रपूर्वम्यवार्थ.! अहे चिअ न पहुप्पड । पक्षे । पमवेड १६३१

·११२.
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-४-६४
क्ते हूः ॥ ८४६४॥
भुव क्तप्रत्यये इरादेशो भवति ॥ हूअ । अणुहूअ । पहूअ ॥ ६४ ॥
कृगेः कुणः ॥ ८४६५ ॥
कृग कुण इत्यादेशो भवति ॥ कुणइ ! करइ ॥ ६५ ॥
काणेक्षित णिआरः ।। ८ ।४।६६ ॥
काणेक्षितविषयस्य कृगो णिआर इत्यादेशो वा भवति ॥ णिआरइ ।
काणेक्षित करोति ॥ ६६ ॥
निष्टम्भावष्टम्भे णिहुह सदाणं ॥ ८।४।६७ ॥
निष्टम्भविषयस्यावष्टम्भाविषयस्य च कृगो यथासख्य णिटुह सदाण इत्या
देशौ वा भवत ॥ णि?हइ । निष्टम्भ करोति । सदाणइ । अवष्टम्भ
करोति ।। ६७ ॥
श्रमे वावम्फः ॥ ८॥ ४ ॥६८॥
श्रमविषयस्य कृगो वायम्फ इत्यादेशो वा भवति ॥ वावम्फइ । श्रम
करोति ॥६८ ॥
मन्युनौष्ठमालिन्ये णिचोलः ॥८।४।६९॥
मन्युना करणेन यदोष्ठमालिन्य तद्विपयम्य कृगो णिव्वोल इत्यादेशो
वा भवति ॥ णिव्वोलइ । मन्युना ओष्ठ मलिन करोति ॥६९ ।।
शैथिल्य-लम्बने पयलः ॥८४७०||
शैथिल्यविषयस्य लम्बनविषयस्य च कृग पयल्ल इत्यादेशो वा भवति ।
पयल्लइ । शिथिलीभवति लम्बते वा ॥ ७० ॥
निप्पताच्छोटे णीलुन्छः ॥८४७१ ।।
निप्पतनविषयस्य आच्छोटनविषयस्य च कृगो णीलुन्छ इत्यादेशो
भनति वा 11 णीलुज्छ । निप्पतति । आच्छोटयति वा ॥ ७१॥
क्षुरे कम्मः ॥ ८॥४॥७२॥
पुरविषयस्य कृग कम्म इत्यादेशो वा भाति । कम्मइ । धुरं करो-
तीत्यर्थ ॥ ७२॥

·. सू. ८-४-८२] स्वोपनवृत्तिसहितम् चाटी गुललः ||८४७३|| चाटुविषयस्य कृगो गुलल इत्यादेशो वा भवति ॥ गुललइ । चाटु करोतीत्यर्थः ।। ७३॥ स्मरेझर-झूर-भर-भल-लढ-विम्हर-मुमर-पयर-पम्हुहाः ॥ ८१४७४ ॥ स्मरेरेते नवादेशा वा भवन्ति ॥ झरइ । झूरइ । मरइ । मलइ । लढइ । विम्हरइ । सुमरइ । पयरइ । पम्हुहह । सरइ ॥ ७४ ॥ विस्मुः पम्हुस-विम्हर-वीसराः ॥८१४/७५॥ विस्मरतेरेते आदेशा भवन्ति ॥ पम्हुसइ । विम्हरइ । चीसरइ ॥७५॥ व्याहगेः कोक-पोकी ॥८।४।७६॥ व्याहरतेरेताबादेशौ वा भवतः ।। कोकइ । हस्पत्वे तु कुकइ । पोकइ । पक्षे । वाहरइ ।। ७६ ॥ -प्रसरेः पयल्लोवेल्लौ ॥८४७७॥ प्रसरते. पयल्ल उवेल्ल इत्येतावादेशौ वा भवतः । पयल्लइ । उबेला । पसरइ ।। ७७॥ महमहो गन्धे ॥८।४।७८॥ प्रसरतेर्गन्धविषये महमह इत्यादेशो वा भवति ॥ महमहइ मालई । मालईनान्धो यसरह ।। गन्ध इति किम् । पसरइ ।। ७८ ॥ निस्सरणीहर- नील-धाड-बरहाडाः ।।८।४।७९॥ निस्सरते चत्वार आदेशा वा भवन्ति ॥ णीहरड़ । नीलइ । धाड । वरहाडइ । नीसरह ॥ ७९ ॥ जाग्रेजग्गः ॥८४१८०॥ जाग्रतेजग्ग इत्यादेशो वा भवति ।। जम्गइ । पक्षे । जागरइ ।।८।। व्याप्रेराअड्डः ।। ८ । ४ । ८१ ॥ .ज्याप्रियतेराअड्ड इत्यादेशो का भवति ।। आअड्डे । वावरेइ ।। ८१ ॥ संवृगेः साहर-साहट्टी ।। ८ । ४ । ८२ !! संकृणोते, साहर साहट्ट इत्यादेशौ वा भवत ॥ साहरइ । साहा ॥ संवरइ ॥ ८२ ॥ : -

·११४
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-४-८३
आइडेः सन्नामः॥८॥४१८३॥
आद्रियते सन्नाम इत्यादेशो वा भवति ।। सन्नामइ । आदरइ ।।८३॥
प्रहगेः सारः ।। ८ । ४ । ८४ ॥
प्रहरते सार इत्यादेशो वा भवति ॥ सार । पहरइ ॥ ८४ ॥
अपतररोह-ओरसी ॥ ८।४ । ८५ ॥
अवतरते ओह ओरस इत्यादेशौ वा भवत || ओहः । ओरसइ ।
ओअरइ ।। ८५ ॥
शकेश्चय तर तीर-पाराः॥८।४ । ८६ ॥
शक्कोतरेते चत्वार आदेशा वा भवन्ति ॥ चयइ । तरइ । तीर ।
पारइ । सकइ ॥ त्यजतेरपि चयइ । हानि करोति ॥ तरतरपि तरह ।।
तीरयतेरपि तीरइ ॥ पारयतेरपि पारे । कर्म समाप्नोति ।। ८६ ॥
फक्स्थकः ॥ ८।४।८७।।
फकतेस्थक्क इत्यादेशो भवति ॥ थक्का ॥ ८७ ॥
श्लाघः सलहः ।। ८।४।८८ ।।
श्लाघते सलह त्यादेशो भवति ॥ सरहद ॥ ८८॥
खचेर्वअडः ॥ ८।४ । ८९ ॥
खचतेर्वेअड इत्यादेशो वा भवति ॥ वेअडर । खचइ ।। ८९ ॥
पचे सोल्ल पउलौ ।। ८ । ४।९०॥
पचते सोल्ल पउल इत्यादेशो वा भवत || सोल्लइ । पउलइ ।
पयइ ॥ ९०॥
मुचेश्छड्डावहेड मेल्लोस्सिक-रेअव जिल्लुञ्छ धसाडाः ॥ ८ । ४।९१॥
मुञ्चतेरेते सप्तादेशा वा भवन्ति ॥ छड्डइ । अवहेडइ । मेल्लइ । उस्सि
कइ । रेअवइ । णिलुञ्छइ । धसाडइ । पक्षे । मुअइ ॥ ९१ ॥
दुःखे णिवलः ।। ८ । ४ । ९२ ॥
दु खविषयस्य मुचे णिव्वल इत्यादेशो वा भवति ॥ णिवलेइ । दुख
भुश्चतीत्यर्थ ॥ ९२ ॥

·२.८-४-१०२] स्वोपानिमहिनम
पहिरवलर-जयोमन्या. ॥ ८॥४।९३ ॥
यतरते चार आदेगा या गान्ति ॥ वैश्या । यया । जग्गा ।
उमन्छ । यह ॥ ९३ ॥
रचरुग्गहारह-विदपिडाः ।।८।४।९४ ॥
रने(तारते प्रय आदेगा या भवन्ति ।। उगह: । अपर । डिवि
दुः । रयह ॥ २४ ॥
समारचेखहत्य-मारस-ममार-लायाः ॥ ८।४।९५ ॥
समारनेरेने नन्चार आदेशा या मरन्ति ।। उपयड । सायर । गमा.
रह । फेगड 1 समारयइ ॥ ९५ ।।
मिचः सिन-मिम्पी ॥ ८।४।९६ ॥
सिवरेतागदेगी या मरन ॥ सिघ । मिपद । सेअइ ॥ ६ ॥
प्रच्छः पुच्छ. ॥८॥४१९७॥
पृच्छे- पुच्छादेशो भरति ।। पुच्छर ॥ ९७ ।।
गर्नेः ॥ ८1 ४ । ९८॥
गर्नतेनुंग इत्यादेशो या मरति ॥ युपद । गग्नः ॥ ८ ॥
वृषे डिाः ।। ८॥ ४ । ९९ ॥
पकर्तृकम्य गर्दिय इत्यादेशो या भाति ॥ द्विवद । वृषभो
गर्जति ॥ ९९॥
राजेरप-उज्ज-मह-चीर-नेहाः ॥ ८॥४।१०० ॥
राजेरते पञ्चादेगा या भान्ति ॥ अम्पद । एनइ । मह । गण्ड ।
रेहइ । रायइ ॥ १० ॥
मम्जेराउड-णिउह-हापाः ।।८।४।१०१॥
मजतेरेते चत्वार आदेगा वा मरन्ति ॥ आउ । गि-इइ । बुद्ध ।
खुप्पइ । मगइ ॥ १० ॥
पुञ्जरारोल-चमाली ।। ८ । ४ । १०२ ॥
पुोरेतावादेशी वा भवन || आरोटद । वमाटइ । पुनह ॥ १०२॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-१०३ लस्जे हः ॥ ८।४।१०३॥ लज्जतेर्जीह इत्यादेशो वा भवति ॥ जीहइ । लज्जइ ॥ १०३ ॥ तिजेरोमुक्क ॥ ८॥ ४ ॥ १०४ ॥ तिजेरोसुक्क इत्यादेशो वा भवति ॥ ओसुक्कइ । तेअण ॥ १०४ ॥ मृजेरुग्घुस-लुञ्छ-पुञ्छ-पुंस-फुस-पुम-लुह-हुल-रोसाणा ॥८।४।१०५।। मृजेरेते नवादेशा वा भवन्ति ॥ उग्घुसइ । लुन्छइ । पुच्छइ । पुसइ । फुसइ । पुसइ । लहइ । हुलइ । रोसाणइ । पक्षे । मज्जइ ॥ १०५ ॥ भञ्जर्वेमय--मुसुमूर-भूर--सूर-सूड-- --विर-पविरञ्ज-करञ्ज-- नीरजा ।।८।४।१०६॥ भञ्जरेते नवादेशा वा भवन्ति ॥ वेमयइ । मुसुमूरइ । मूरइ । सूरइ । सूडइ । विरइ । पविरञ्जइ । करञ्जइ । नीरञ्जइ । भाइ ॥ १०६॥ अनुव्रजे पडिअग्ग ॥ ८ । ४ । १०७ ॥ अनुबजे पडिअग्ग इत्यादेशो वा भवति ॥पडिअग्गइ।अणुकच्चइ॥१०७॥ अर्जेविंढव. ।।८।४।१०८ ॥ अर्जेढिव इत्यादेशो वा भवति ॥ विढवइ । अज्जइ ॥ १०८ ॥ युजो जुञ्ज-जुज्ज-जुप्पा ।।८।४।१०९ ॥ युजो जुञ्ज जुज्ज जुप्प इत्यादेशा भवन्ति ॥ जुञ्जइ । जुज्जइ । जुप्पइ ॥ १०९॥ भुजो भुञ्ज-जिम-जेम-कम्माह-समाग चमढ चड्डा ।।८।४।११०॥ भुज एतेऽष्टादेशा भवन्ति ।। भुञ्जइ । जिमइ । जेमइ । कम्मेइ । अण्हइ । समाणइ । चमढइ । चड्डइ ॥ ११० ॥ वोपन कम्मव ॥ ८।४।१११ ॥ उपेन युक्तस्य भुजे कम्मव इत्यादेशो वा भवति ॥ कम्मवड । उव- हुञ्जह ॥ १११ ॥ घटेगढ ॥ ८।४। ११२॥ घटतेर्गढ इत्यादेशो वा भवति ॥ गढइ घडइ । ।। ११२ ॥

·सू. ८-४-१२२] स्वोपन चिमहितम् ११७ समा गलः ।। ८१४। ११३।। सम्पूर्वस्य घटतेर्गर इत्यादेशो वा भवति ॥ सगलइ । सघडइ ॥११३॥ हासेन स्फुटेर्मुर. ॥ ८।४।११४ ॥ हासेन करणेन य म्फुटिम्तम्य मुरादेशो वा भवति ।। मुरइ । हासेन स्फुटति ।। ११४ ॥ मण्डेश्विञ्च चिञ्चअ-चिश्चिल्ल-रीड-टिविडिक्का ॥८१४ । ११५॥ मण्डेरेते पञ्चादेशा वा भवन्ति ॥ चिश्च । चिञ्चअद । चिञ्चिल्लइ । रीडइ । टिविडिकइ । मण्डइ ।। ११५ ॥ तुडेस्तोड तुट्ट-सुट्ट-सुडोक्सुडोल्लुक णिलुक्क-लुकोल्लूरा ॥८१४११६॥ तुडेरेते नवादेशा वा भवन्ति ।। तोडइ । तुदृइ । खुद्दर । खुडइ । उक्खुडइ । उल्लुकइ । णिलुक्कइ । लुकइ । उल्लूरइ । तुडइ ।। ११६ ।। घणों घुल-घोल-घुम्म-पहल्लाः ॥ ८।४।११७ ॥ घूर्णरेते चत्वार आदेशा भवन्ति ।। घुलइ । घोलइ । घुम्मइ । पह- निमृतमः ।। ८।४।११८॥ विवृतेर्दस इत्यादेशो वा भवति || ढसइ । विवट्टइ ॥ ११८ ॥ क्वयरट्टः ॥ ८।४।११९॥ कथेरट्ट इत्यादेशो वा भवति ॥ अट्टइ । कढइ ॥ ११९ ॥ ग्रन्थो गण्ठः ॥ ८॥४॥१२०॥ ग्रन्थगण्ठ इत्यादेशो भवति ॥ गण्ठइ । गण्ठी ॥ १२० ॥ मन्थेघुसल-पिरोलौ ॥८१४११२१ ॥ मन्थेघुसल विरोल इत्यादेशो या भवत ॥घुसलइ । विरोलइ मन्थइ।१२।। हादेवअच्छ ।। ८१४१२२ ॥ हुलादतेर्ण्यन्तस्याग्यन्तस्य च अवअच्छ इत्यादेशो भवति ।। अवअच्छइ । ह्लादते । लादयति वा । इकारो ण्यन्तस्यापि परिग्रहार्थ. ॥ १२२ ।।

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-१२३
नेः सदो मज्ज. ॥ ८४१२३ ॥
निपूर्वस्य सदो मज्ज इत्यादेशो भवति ॥ अत्ता एत्थ णुमज्जइ ॥१२३।।
छिदेहाव-णिच्छल्ल-णिज्झोड-णिव्वर-णिल्लर-लूराः ॥८४१२४॥
छिदेरेते पडादेशा वा भवन्ति ॥ दुहावइ । णिच्छल्लइ । णिज्झोडइ ।
णिव्वरइ । णिल्लूरइ । लूरइ । पक्षे । छिन्दइ ॥ १२४ ॥
आडा ओअन्दोदालो !! ८।४।१२५ ॥
आडा युक्तस्य छिदेरोअन्द उद्दाल इत्यादेशौ वा भवत. ॥ ओअन्दइ ।
उद्दालइ । अच्छिन्दइ ॥ १२५ ।।
मृदो मल-मढ-परिहट्ट-पड्ड-चढ-मड्ड-पन्नाडा. ।। ८।४।१२६॥
मृद्गातेरेते सप्तादेशा भवन्ति ॥ मलइ । मढइ । परिहट्टइ । खड्डइ
चड्डइ । मड्ड । पन्नाडइ ।। १२६॥
स्पन्देश्चुलुचुल. ॥ ८।४।१२७ ।।
स्पन्देञ्चुलुचुल इत्यादेशो वा भवति ॥ चुलचुलः । फन्दइ ॥ १२७ ॥
निर. पदेवल ॥ ८।४।१२८ ॥
निर्वस्य पदेवल इत्यादेशो वा भवति ।। निव्वलइ। निप्पज्जइ ॥१२८।।
विसंवदेविअट्ट-विलोट्ट-फंसाः ॥ ८।४।१२९ ॥
विसपूर्वस्य वदेरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ विअट्टइ । विलोट्टइ ।
फसइ । विसंचयइ ॥ १२९ ॥
शदो झड-पक्खोडौ ॥ ८।४।१३० ॥
शीयतेरेतावादेशौ भवतः।। झटइ । पक्खोटइ ॥ १३०॥
आक्रन्दीहर. ॥ ८।४।१३१ ॥
आक्रन्देहर इत्यादेशो वा भवति । णीहरइ । अकन्दइ ॥ १३१ ।।
खिदेर-विसूरौ ।। ८।४।१३२ ।।
खिदेरेतावादेशौ वा भवत. ॥ जूरइ । विसूरइ । खिज्जइ ॥ १३२ ॥
रुघरुत्थङ्घः ।। ८।४।१३३३ ॥
स्थैरुत्थड्ध इत्यादेशो वा भवति ॥ उत्थड्वइ । रुन्धइ ॥ १३३ ॥

·म. ८-४-१४४] स्वोपनमृत्तिमहितम् निषेधे ॥ ८४१३४ ॥ निषेधतेहंध इत्यादेशो या भवति ।। दृबड । निमेहः ॥ १३४ ।। क्रुधेजूरः ॥ ८४१३५ ॥ युधेर इत्यादेशो या भवति ॥ जूर: । कुन्झड ॥ १३५ ॥ जनो जा-जम्मी ॥ ८४।१३६ ॥ जायतेी जम्म इत्यादेशी भवत || जाभइ जम्मः ॥ १३६ ॥ तनेस्तड-तह-तडर-चिरल्ला ॥ ८।४।१३७ ।। तनेरेते चचार आदेशा वा भान्ति ॥ तड । तड्ड । तड्पद । विरतर । तणड ।। १३७ ॥ हपस्थिप्पः ॥ ८॥४॥ १३८ ॥ तृप्यतेस्थिप्प इत्यादेशो भवति || थिप्पड ॥ १३८ ।। उपसरहिः॥८१४१ १३९।। उपपूर्वस्य सूपे कृतगुणम्य अल्लिअ इत्यादेशो वा मवति ।। अलिअ । उपसप्पर संतपेड्डिः ॥ ८।४ । १४० ॥ सतपेझंड्स इत्यादेशो वा भवति ।। झड्राः । पक्षे । सतप्पः ॥१४०॥ च्यापेरेराअग्ग ॥ ८१४ । १४१॥ व्यामातेरोअग्ग इत्यादेशो चा भवति ।। ओअग्गइ । चावेइ ॥१४॥ समापेः : समाणः।।८।४।१४२॥ समामोते समाण इत्यादेशो चा भगति || समाणइ । समावेइ ।।१४२॥ क्षिपेर्गलस्थाबुक्स सोल्ल पेल्ल-गोल्ल-छुह हुल परी-पत्ता १८४१४३॥ क्षिपेरेते नवादेशा वा भवन्ति ॥ गरत्थइ । अड्डक्वइ । सोल्लइ । पेल्ड । गोल्लइ । हस्वत्वे तु गुलइ । छुहह । हुल्इ। परीइ । घना । विवइ ॥ १४३ ॥ उत्क्षेिपर्गुलगुम्छत्यहाल्लत्योन्भुत्तोस्मिक-हस्युवाः ॥ ८४ । १४४॥ उत्पूर्वस्य क्षिपेरेते पडादेशा वा भवन्ति ॥ गुलगुञ्छइ । उत्थड्यइ । अल्लत्थइ । उन्मुत्तइ । उम्सिकइ । हक्खुवइ । उक्खिवइ ।। १४४॥

·१२० प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-१४५ आक्षिपीरवः ॥ ८।४।१४५ ।। आड्पूर्वस्य क्षिपेीरव इत्यादेशो वा भवति ॥णीरवइ । अक्खिवह।।१४५।। स्वपेः कमवस-लिस-लोट्टाः ॥ ८।४।१४६ ॥ स्वपेरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ कमवसइ । लिसइ । लोट्टइ । सुअइ ।। १४६॥ वेपेरायम्बायझौ ।। ८१४।१४७ ।। वेपेरायम्ब आयज्झ इत्यादेशौ वा भवतः ॥ आयम्बइ । आयज्झइ । वेवइ ॥ १४७॥ विलपेटि-वडवडी ॥८।४।१४८॥ विलपेझंट वडवड इत्यादेशौ वा भवतः ॥ झड्सइ । बटवडइ। विल- वइ ।। १४८ ॥ लिपो लिम्पः ॥ ८।४।१४९ ॥ लिम्पतेर्लिम्प इत्यादेशो भवति । लिम्पइ ॥ १४९ ।। गुप्यर्विर-णडौ ॥ ८।४।१५० ॥ गुप्यतेरतावादेशौ वा भवत. ॥ विरह । णडइ । पक्षे । गुप्पइ ॥१५०॥ क्रपोवहो णिः ।। ८१४।१५१ ॥ ऋपे अवह इत्यादेशो ण्यन्तो भवति ॥ अवहावे । कृपां करोती- त्यर्थः ॥१५१ ॥ प्रदीपेस्तेअव- -सन्दुम-सन्धुकान्भुत्ता ॥ ८।४।१५२ ।। प्रदीप्यतेरेते चत्वार आदेशा वा भवन्ति ॥ तेअवइ । सन्दुमइ । सन्धु- कह । अब्भुत्तइ । पलीवह ॥ १५२ ।। लुमे संभाव. ॥ ८४१५३ ॥ लुभ्यते. संभाव इत्यादेशो का भवति ॥ संभावइ । लुब्मइ ॥१५३॥ क्षुभेः खउरपड्डहौ ॥ ८४१५४ ॥ क्षुभेः खउर पड्डह इत्यादेशौ वा भवतः ।। खउरइ । पड्डहह । खुब्मइ ॥ १५४ ॥ .

·सू. ८-४-१६२] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १२१ आडो रमे रम्भ-ढवा ।। ८।४।१५५ ॥ आइः परस्य. .रमे रम्भ ढव इत्यादेशी वा भवतः ॥ आरम्भइ | आढ- वह। आरभइ ।। १५५ ।। उपालम्भेझल-पच्चार-बेलवा. ॥ ८४।१५६ ।। उपालम्भेरेते वय आदेशा वा भवन्ति । झड। पच्चारड । वेलवइ । उवालम्मइ ॥ १५६ ॥ अवेर्जुम्भो जम्मा ।। ८।४।१५७ ॥ जृम्भेर्जम्भा इत्यादेशो भवति वेस्तु न भवति ॥ जम्भाड । जम्माभइ ।। अवेरिति किम् । केलि-पसरो विअभइ ।। १५७ ।। भाराकान्ते नमेर्णिमुढः ॥ ८।४।१५८ ॥ भाराक्रान्ते कर्तरि नमेणिमुढ इत्यादेशो भवति ॥ णिसुढइ । पक्षे । णवइ । भाराक्रन्तो नमतीत्यर्थः ॥ १५८ ॥ विश्रमर्णिव्वा ।। ८४१५९ ।। विश्राम्यतेर्णिध्वा इत्यादेशो वा भवति ।। णिब्याइ । वीसमइ ॥१५९॥ आक्रमेरोहावोत्थारच्छुन्दाः ॥ ८४३१६० ॥ आक्रमतेरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ जोहावइ । उत्थारइ । छुन्दइ । अक्कमह ॥ १६०॥ भ्रमेष्टिरिटिल्ल-टुण्डल्ल-ढण्टल्ल-चक्करम-भम्मड-भमड-भमाड- तलअण्ट-झप्ट-झम्प-भुम-गुम-मुम-मुस-दुम-दुस-परी-पराः।दा४।१६१॥ अमेरेतेष्टादशादेशा वा भवन्ति ॥ टिरिटिक्लइ । ढुण्डल्लइ । दण्डल्लइ । चकम्मइ । भम्मडइ । भमड । भमाडइ । तलअण्टइ । झण्टइ । झम्पइ । भुमइ । गुमइ । फुमइ । फुसइ । दुमइ । दुसइ । परीइ । परइ । भमइ ।१६११ गमेरई-अइच्छाणुवज्जावज्जसोकुसाकुस-पचड्ड-पच्छन्द- णिम्मह-णी-णीण-णीलुक-पद-रम्भ-परिअल्ल-बोल-परि- अल-णिरिणास-णिवहावसेहावहराः ॥८४१६२|| गमेरेते एकविंशतिरादेशा वा भवन्ति ॥ अईइ । अइच्छइ । अणुवज्जद ।

·१२२
प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-४-१६३
अवज्जसइ । उक्सद । असइ पचड्डइ । पच्छन्दइ । णिम्महइ । णीय।
णीणइ । णीलुबइ । पदअइ । रम्भ: । परिअल्लइ ! वोला । परिअलइ ।
णिरिणास: । णिवहइ । अनसेहइ । अवहरइ । पक्षे । गच्छइ ॥ हम्मइ ।
णिहम्मइ । णीहम्मड । आहम्मइ । पहम्मइ इत्येते तु हम्म गतापित्य
स्येव भविष्यन्ति ॥ १६२ ।।
आडा अहिपच्चुअ ।। ८।४।१६३ ।।
आडा सरितस्य गमे अहिंपच्चुअ इत्यादेशो वा भवति ॥ अहि
पच्चुअइ । पक्षे । आगच्छइ ॥ १६३ ॥
समा अभिड ||८।४।१६४ ॥
समा युक्तस्य गमे अभिट इत्यादेशो वा भवति ॥ अभिड ।
सगच्छई ॥१६४॥
अभ्याडोम्मत्थ ॥ ८॥४।१६५ ॥
अभ्याड्भ्या युक्तस्य गमे उम्मत्थ इत्यादेशो वा भवति ॥ उम्मत्थ. !
अब्भागच्छर । अभिमुखमागच्छतीत्यर्थ ॥ १५ ॥
पत्याडा पलोड ! ८४११६६ ॥
प्रत्याड्भ्या युक्तस्य गमे पलोट्ट इत्यादेशो वा भवति ॥ पलोट्टई ।
पचागच्छइ ।। १६६ ॥
शमे पडिसा-परिसामौ ।। ८।४।१६७||
शमेरेतावादेशो वा भवत ॥ पडिसाइ । परिसामइ । समइ ॥१६७॥
ग्मे सखुड्डू खेड्डोव्भाव किलिकिञ्च कोटुम मोट्टाय णीसर
वेल्ला ॥ ८॥४॥१६८॥
रमतेरेतेष्टादेशा वा भवन्ति ॥ सखुड्डइ । खेड्डइ । उम्भावइ । किलि
किचः । कोट्टमइ । मोट्टायइ । णीसरह । वेल्लइ । रमइ ।। १६८ ॥
पूरेरग्घाडाग्यमोध्दुमाधुमाड्गुमाहिरेमाः ॥ ८।४।१६९ ॥
पूरेरेते पञ्चादेशा वा भवति ॥ अग्घाटइ । अग्धवइ । उध्दुमाइ ।
अगुमइ । अहिरेमइ । पूरइ ॥ १६९ ॥

·सू. ८-४-१८०] सोपजतिसहितम् १२३ लरस्तुवर-जयडी ॥ ८ ॥ ४ ॥ १७ ॥ त्वरतेरेतावादेशी भवतः ॥ तुवरइ । जअङइ । तुवरन्तो । जअडन्तो ॥१७०॥ त्यादिशत्रोस्तूरः ।। ८।४।१७१ ।। त्वरतेस्त्यादौ शतरि च तूर इत्यादेशो भवति । तूरइ । तुरन्तो ॥१७॥ तुरोत्यादी ।। ८।४ । १७२ ।। त्वरोत्यादौ तुर आदेशो भवति ॥ तुरिओ । तुरन्तो ॥ १७२।। क्षरः सिर-झर-पज्झर-पचड-णिचळ-णिटुआः ॥८१४ १७३ ।। क्षरेरेते पड् आदेशा भवन्ति ।। खिरइ । झरइ । पज्झरइ । पञ्चडड । गिच्चलः । णिटुअइ ॥ १७३ ॥ उच्छल उत्थल्लः ।।८।४।१७४॥ उच्छलतेस्त्थल इत्यादेशो भवति ।। उत्थल्लइ ॥ १७४ ॥ विगलेस्थिप्प-णिट्टही ।। ८ । ३ । १७५ ॥ विगलतेरेतावादेशौ वा भवतः ॥ थिप्पड़ । णिटुहइ । विगलइ ॥ १७५ ॥ दलि-चल्योर्विसट्ट-चम्फी ॥ ८।४ । १७६ ।। दलेवलेश्च यथासंग्यं विसट्ट वम्फ इत्यादेगी या भवत. ॥ विसट्टड । वम्फा । पक्षे । दलइ । वलइ ॥ १७६ ॥ भ्रंशः फिड-फिट्ट फुड-कुट्ट-चुक-भुल्लाः ।। ८ । ४ । १७७ ।। मंशेरेते पडादेशा वा भवन्ति ॥ फिडइ । फिइ । फुड फुट्टइ। चुक्कड । भुल्लइ । पक्षे भंसइ ॥ १७७ ॥ नशेर्णिरणास-णिवहावसंह-पडिसा सेहावहरा. ॥८।४।१७८॥ नशेरेते पडादेशा वा भवन्ति ॥ णिरणासइ । णिवहइ । अबसेहह । पडिसाइ 1 सेहइ । अवहह । पक्षे । नम्सई ।। १७८ ॥ अवाकाशो वासः ॥ ८॥४।१७९॥ अवात्परस्य काशो वास इत्यादेशो भवति ॥ ओवासह ॥ १७९॥ संदिशेरप्पाहः ॥८।४।१८० ॥ संदिशतेरप्पाह इत्यादेशो वा भवति || अप्पाहइ । संदिसइ ॥१८०॥ ..

·१२४
प्राकृतव्याकरणम् [स. ८-४-१८१
दृशो निअच्छ-पेच्छावयच्छानयज्झ-बज्ज-सव्यव-देक्सौअक्खावक्खाव-
अक्ख-पुलोअ-पुलअ-निआवआस-पासाः ।। ८ । ४ । १८१ ।।
शेरेते पञ्चदशादेशा भवन्ति ॥ निअच्छइ । पेच्छइ । अवयच्छइ ।
अवयज्झइ । वजइ । स ववइ । देराइ । ओअक्खइ । अवक्खइ । अव.
अक्खइ । पुलोएइ । पुलएइ । निअः । अवआसइ । पासई ॥ निझाअइ
इति तु निन्यायते स्वरादत्यन्ते भविष्यति ॥ १८१॥
स्पृश फास-फेस-फरिस-छिन छिहालुङ्खालिहा ॥८१४।१८२॥
स्पृशतेरेते सप्त आदेशा भवन्ति ॥ फासइ । फसइ । फरिसइ । छिवइ ।
छिहइ । आलुखइ । आलिहइ ॥ १८२ ।।
प्रनिशे रिअ ॥८।४। १८३ ॥
प्रविगे रिअ इत्यादेशो वा भवति ॥ रिअइ । पविसइ ।। १८३ ।।
प्रान्मृश-मुपोह॒सः ॥ ८।४ । १८४ ।।
प्रापरयोम॑शतिमुप्णात्योर्हस इत्यादेशो भवति ॥ पम्हुसइ । प्रमृशति ।
प्रमुष्णाति वा ॥ १८४ ॥
पिषणिवह-णिरिणास-णिरिणज्ज-रोञ्च-चड्डाः ॥ ८।४।१८५।।
पिपेरेते पञ्चादेशा भवन्ति वा ॥ णिवहइ । णिरिणासइ ।
णिरिणज्जइ । रोच्चइ चड्डइ । पक्ष । पीसइ ॥ १८५ ॥
भपेर्मुकः ॥ ८।४।१८६ ॥
भपेर्मुक्क इत्यादेशो वा भवति ॥ भुक्कइ । भसइ ॥ १८६ ॥
कृपे कड-साअड्डाञ्चाणछायच्छाइञ्छा ॥ ८ । ४ । १८७ ।।
कृपेरेते पडादेशा वा भवन्ति॥ कडइ । साअड्डइ । अञ्चइ । अणच्छइ ।
अयञ्छइ । आइञ्छइ । पक्षे । करिसइ ॥ १८७ ॥
असावक्खोड ॥ ८॥४।१८८॥
असिविषयस्य कृपेरक्खोड इत्यादेशो भवति ॥ अक्खोडेइ । आर्स कोशा-
स्कर्षतीत्यर्थ ॥ १८८॥

·सू. ८-४-१९८] स्वोपनवृत्तिसहितम्
१२५
गोपे?ण्डल्ल-ढण्ढोल-गमेस-पत्ताः ॥ ८।४।१८९ ॥
गरेते चत्वार आदेशा वा भवन्ति । ढुण्डुल्लइ टुण्ढोलइ । गमेसद ।
पत्तइ । गवसेइ ।। १८९ ॥
लिपेः सामग्गापयास-परिअन्ताः ॥ ८।४।१९० ॥
लिप्यतेरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ सामग्गइ । अवयासइ । परि-
अन्तः । सिलेसः ॥ १९० ॥
म्रक्षेश्योप्पडः॥८१४ । १९१ ॥
प्रक्षेश्योप्पड इत्यादेशो वा भवति ॥ चोप्पडई । मक्ख ॥ १९१ ॥
काक्षेराहाहिलवाहिलङ्घ पच्च-पम्फ-मह सिह-पिलुम्पाः।।८।४।१९२॥
काङ्क्षतेरेतेप्टादेशा वा भवन्ति ।। आहइ । अहिलधइ । अहिलङ्गः ।
बच्चड । वफद । महइ । सिहइ । विलुम्पइ । कस।। १९२ ।।
प्रतीक्षे सामय-विहीर-विरमालाः ॥ ८ ॥ ११९३ ।।
प्रतीक्षरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ सामयड । विहीर । विरमालइ ।
पडिक्खइ ।। १९३ ॥
तस्तच्छ-चच्छ-रम्प-म्फा ॥८।४ । १९४ ।।
तक्षेरेते चत्वार आदेशा या भवन्ति ॥ तच्छ । चच्छइ । रम्पइ ।
रम्फाड । तरखड ॥ १९४ ॥
चिकमे कोआस-चौसट्टा ॥ ८।४ । १९५॥
विकसेरेतापादेशी वा भरत ॥ कोआसइ। वोसट्टइ । विअस३ ॥१९५॥
हसेर्गुञ्ज ॥८।४। १९६ ॥
हसेगुंज इत्यादेशो वा मवति ।। गुञ्जइ । हसइ ।। १९६ ॥
संमेहँस-डिम्भी ।। ८।४। १९७ ॥
स्रसेरेताबादेशी वा भवत. ॥ ल्हसइ । परिल्हसः सलिल-वसण ।
डिम्मइ । ससइ ॥ १९७ ।।
बसेर्डर-योज-यज्जा. ॥ ८।४।१९८ ।।
सेरेते त्रय आदेशा वा भवन्ति ।। दरइ । बोज्जइ । वज्ज ।
तसई ॥ १९८ ॥

·१२६
प्राकृतव्याकरणम्
[ सू. ८-४-१९९
न्यसो गिम-गुमौ ॥ ८।४ । १९९ ॥
न्यस्यतेरेतापादेशौ भवत । णिमइ । णुमइ ॥ १९९ ॥
पर्यस पलोट्ट-पल्लट्ट-पल्हत्था |॥ ८।४।२०० ॥
पर्यस्यतेरेते त्रय आदेशा भवन्ति ।। पलोट्टइ। पल्लट्टइ। पल्ह-
स्थइ ॥२०० ॥
निश्वसेव ॥ ८॥ ४ । २०१॥
नि श्वसेझंट्स इत्यादेशो वा भवति ॥ झङ्ग । नीससइ ।। २०१॥
उल्लसेरूमलोसुम्भ-णिल्लस-पुलआअ-गुञ्जोल्लारोआ ॥ ८४२०२।।
उल्लसेरेते पडादेशा वा भवन्ति ।। ऊसलइ । ऊसुम्भइ । णिल्लसइ । पुल
आअइ । गुञ्जोल्लइ । हस्यत्वे तु । गुज़ुल्लइ । आरोअइ । उल्लसइ ॥२०२।।
भासेर्भिस ॥८।४ । २०३ ।।
भासेर्भिस इत्यादेशो वा भवति ॥ भिसइ । भासइ ॥ २०३ ॥
ग्रसेर्पिस ॥८।४ । २०४॥
ग्रसेर्घिम इत्यादेशो वा भवति ।। घिसइ । गसइ । २०४ ॥
अवाद्दाहेर्वाह ।। ८ । ४ । २०५ ॥
अवात्परस्य गाहेर्वाह इत्यादेशो वा भवति ॥ ओवाइ । ओगा-
हइ ॥ २०५॥
आरुहेश्चड-अलग्गो ॥ ८ । ४ । २०६॥
आरुहेरेतावादेशौ वा भवत ॥ चडइ । वलग्गइ । आरुहइ ॥२०६॥
मुहेर्गुम्म-गुम्मडौ ॥ ८।४।२०७॥
मुहेरेतावादेशो वा भवत ॥ गुम्मइ । गुम्मडइ । मुज्झइ ॥२०७ ॥
दहेरहिऊलालहौ ॥ ८।४।२०८ ॥
दहेरेतावादेशौ वा भवत ॥ अहिऊलइ । आलुसइ । डहइ ॥ २०८॥
ग्रहो वल-गेह-हर-पङ्ग-निरुवाराहिपच्चुआः ॥ दा४।२०९ ॥
ग्रहेरेते पडादेशा भवन्ति ॥ वलइ । गेहइ । हरइ । पङ्गइ । निरुवा-
रह । अहिपच्चुअइ ॥ २०९ ॥

·--
-
सू. ८-४-२१८] स्वोपत्रवृत्तिसहितम्
१२७
क्त्वा-तुम्-तव्येषु-चेत् ॥ ८४२१०॥
अहः क्त्वातुम्तव्येषु घेत् इत्यादेशो भवति ॥ क्त्वा घेत्तण । घेत्तुआण॥
छचिन्न भवति । गेव्हिअ ॥ तुम् । घेत्तुं ॥ तव्य । घेत्तव्यं ॥ २१० ॥
बचो वोत् ।। ८।४।२११॥
वक्तेर्बोत् इत्यादेशो भवति क्त्वातुम्तव्येषु॥वोत्तण । बोतं । बोचम्य ॥२१॥
रुद-भुज-मुचा तोन्त्यस्य ॥ ८।४।२१२॥
एपामन्त्यस्य क्त्वातुम्तव्येषु तो भवति ॥ रोत्तूण । रोत्त । रोत्तन्य ।।
मोतूण । भोक्तुं । भोत्तव्यं ॥ मोत्तूण । मोतुं । मोनत्वं ॥ २१२ ॥
दृशस्तेन दुः ॥ ८।४।२१३ ॥
दृशोन्त्यम्य तकारेण सह द्विरुक्तष्ठफारो भवति ॥
टूण
दहव्यं ॥ २१३ ॥
आ. कृगो भूत-भाोयतोश्च ॥ ८।४।२१४ ॥
कृगोन्त्यस्य आ इत्यादेशो भवति भूतभविष्य कालयोश्चकारात् क्त्वातुम्-
तव्येषु च ।। काही ।अकापीत् । अकरोन् । चकार वा ।। काहिअ । करि-
प्यति । क्ती वा ॥ क्त्वा । काऊण । तुम् । काउं॥तव्य । कायन्वं ॥२१४॥
गमिप्यमासां छ. ॥ ८।४।२१५ ॥
पपामन्त्यस्य छो भवति ।। गच्छद।इच्छड । जच्छई। अच्छई ।।२१५॥
छिदि-भिदो न्द ॥ ८४१२१६ ॥
अनयोरन्त्यस्य नकाराकान्तो दकारो भवति ।। हिन्दइ । भिन्दइ ॥२१६॥
युध-बुध-गृध-कुध-सिध-मुहां झः ॥८।४।२१७||
एपामन्त्यस्य द्विरुक्तो झो भवति । जुज्झः । बुझइ । गिज्झः ।
कुनह । सिम्झइ । मुझह ॥ २१७।।
रुघोन्धमा च ॥८।४।२१८॥
स्थोन्त्यस्य न्ध म्म इत्येती चकारात् ज्झश्च भवति || रुन्धड । रुम्भइ ।
रुझा ॥ २१८॥

·१२८
प्राकृतव्याकरणम्
[स, ८-४-२१९
सद-पतोर्ड. ।।८।४।२१९॥
अनयोरन्त्यस्य डो भवति ॥ सडइ । पडइ ॥ २१९ ।।
क्थ-वर्धा ढ ॥८४१२२०॥
अनयोरन्त्यस्य ढो भवति ॥ कढइ । वढइ पक्य-कलयलो ॥ परिअडइ
लायण्ण ।। बहुवचनाद् वृधे. कृतगुणम्य वर्धेश्चाविशेषेण ग्रहणम् ॥२२०॥
वेष्टः ।।८।४। २२१ ॥
वेष्ट वेष्टने इत्यस्य धातो कगटड (८-२७७ ) इत्यादिना पलोपेन्त्यस्य
ढो भवति ॥ वेढइ । वेढिज्जइ ॥ २२१ ॥
समोल्लः ॥८।४।२२२ ॥
सपूर्वस्य वेष्टतेरन्त्यस्य द्विरुक्तो लो भवति ।। सवेल्लइ ॥ २२२ ॥
चोद ॥ ८।४ । २२३॥
उद परस्य वेष्टतेरन्त्यस्य लो वा भवति ॥ उ वेलइ उव्वेढइ ॥२२३॥
स्विदां ज्ज ॥ ८१४१ २२४॥
विदिप्रकाराणामन्त्यस्य द्विरक्तो जो भवति ॥ सव्वग-सिन्जिरीए ।
सपज्जद । खिज्जइ ॥ बहुवचनं प्रयोगानुसरणार्थम् ॥ २२४ ।।
व्रज-नृत-मदां च ।।८।४।२२५॥
एषामन्त्यम्य द्विरुक्तश्चो भवति ॥ वच्चइ । नच्चइ । मच्चइ ॥२२५।।
रुद-नमोर्व ॥ ८ । ४ । २२६ ।।
अनयोरन्त्यम्य वो भवति ।। स्वइ । रोवइ । नवइ ।। २२६ ॥
उद्विज. ॥८।४ । २२७॥
उद्विजतेरन्त्यस्य वो भवति ।। उन्विबइ । उव्वेवो ॥ २२७ ॥
खाद-धावोर्लक् ।। ८ । ४ । २२८॥
अनयोरन्त्यस्य लग् भवति ॥ खाई । खाअह । खाहिइ । खाउ । धाइ।
धाहिइ । धाउ || बहुलाधिकाराद्वर्तमानाभविष्यद्विध्यायेकवचन एव भवति ।
तेनेह न भवति । खादन्ति । धावन्ति ॥ चिन्न भवति ! धावइ पुरओ ।।
॥ २२८ ॥

·सू. ८-४-२३५] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १२९ सृजो रः ॥ ८ । ४ । २२९ ।। सृजो धातोरन्त्यस्य से भवति ॥ निसिरइ । कोसिरह । वोसि- रामि ॥ २२९ ॥ शकादीनां द्वित्वम् ।।८१४ । २३०॥ शकादीनामन्त्यम्य द्वित्वं भवति ॥ शक् । सक्कइ ॥ जिम् । जिम्मइ ।। लग् । लम्गड ॥ मग् । मग्गइ ॥ कुप् । कुप्पइ ।। नश् । नस्सइ । अट् । परिभट्टइ । कुट् । पकोट्टई ॥ तुट् । तुट्टइ ॥ नट् । नइ ।। सिन् । सिव्वइ इत्यादि ॥ २३० ॥ स्फुटि-चलेः ॥ ८॥ ४ । २३१ ॥ अनयोरन्त्यस्य द्वित्वं वा भवति ॥ फुट्टइ फुडइ । चल्लइ चलइ ॥२३१॥ प्रादेर्मीलेः ॥ ८॥ ४ । २३२ ॥ प्रादेः परस्य मोलेरन्त्यम्य द्वित्वं या भवति ॥ पमिल्लइ पमीलइ । निमिल्लइ निमीलड । संमिठाइ समीलइ । उम्मिल्लइ उम्मीलइ ॥प्रादेरिति किम् । मीलइ ॥ २३२ ॥ उवर्णस्यायः ।। ८ । ४ । २३३ ॥ धातोरन्त्यस्योवर्णस्य अवादेशो भवति ॥ हुइ । निण्हवइ ॥ हु । निह - वह ।। च्युड् । चवई ॥ रु । वह ॥ । कवई ॥ सू । सवड । पसवद ॥ २३३ ॥ वर्णस्यार. ॥ ८४२३४ ।। धातोरन्त्यम्य ऋवर्णस्य अरोदेशो भवति ॥ करद ॥ धरई । मरह बरह । सरइ । हरह। तरः । जरः ॥ २३४ ॥ वृपादीनामरिः ॥ ८१४१२३५ ॥ वृप इत्येवंप्रकाराणां धातूनाम् ऋवर्णस्य अरिः इत्यादेशो भवति ॥ वृष् । चरिसह ॥ कृष् । करिसइ ॥ मृण् । मरिसइ ॥ हण् । हरिसइ । येषामरिरादेयो दृश्यते ते वृपादयः ॥ २३५ ।। ..

·।
प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-२३६
रुपादीनां दीर्घः ॥ ८।४ । २३६ ॥
रुप इत्येवंप्रकाराणां धातूनां स्वरस्य दोर्षो भवति ॥ रूसइ । तूसइ ।
सूसइ । दूसइ । पूसइ । सीसइ । इत्यादि ॥ २३६ ॥
युवर्णस्य गुणः ॥८१४ । २२७ ॥
धातोरिवर्णस्योवर्णस्य च विपि गुणो भवति ॥ जेऊण । नेऊण ।
नेइ । नेन्ति । उड्डेइ । उड्डेन्ति । मोत्तूण । सोऊण ॥ कचिन्न भवति ॥
नीओ । उड्डीणो ।। २३७ ॥
स्वराणां स्वराः ।।८।४ । २३८ ॥
धातुषु स्वराणां स्थाने स्वरा बहुलं भवन्ति ॥ हवइ । हिवइ । निणइ ।
चुणइ ।। सद्दहणं । सद्दहाणं ॥ धावइ । धुवइ ॥ स्वइ । रोवइ ॥ कवि-
नित्यम् । देइ । लेइ । विहे । नासइ ॥ आएँ । बेमि ॥२३८॥
व्यञ्जनाददन्ते ।। ८ । ४ । २३९ ॥
व्यञ्जनान्ताद्धातोरन्ते अकारो भवति ॥ भमइ । हसइ । कुणइ ।
चुम्बइ । भणइ । उवसमइ । पावइ । सिञ्चइ । रुन्धइ । मुसइ । हरइ ।
करइ ॥ शवाढीना च प्रायः प्रयोगो नास्ति ॥ २३९ ॥
स्वरादनतो वा ॥ ८॥ ४ । २४० ॥
अकारान्तवर्जितास्वरान्ताद्धातोरन्ते अकारागमो वा भवति ॥ पाइ
पाअइ । धाइ धाअइ । जाइ जाअइ । झाइ झाअइ । जम्भाइ जम्भाअइ।
उन्याइ उव्वाअइ । मिलाइ मिलाअइ । विषेइ विकेअइ । होऊण होइ-
ऊण ॥ अनत इति किम् । चिइच्छइ । दुगुच्छ३ ।। २४० ।।
चि-जि-श्रु-हु-स्तु-ल-पू-धूगां णो न्हस्वश्च ।। ८ । ४ । २४१ ।।
च्यादीना धातूनामन्ते णकारागमो भवति एषां स्वरस्य च हरवो
भवति ॥ नि । चिणइ ॥ जि । जिणइ ॥ श्रु । सुणइ ॥ हु। हुणइ ॥
स्तु । थुणइ ॥ लू । लुणइ ॥ पू ! पुणइ ॥ धूम् । धुणइ ॥ बहुराधि.
कारात्वचिद्विकल्प । उचिणइ । उच्चेइ ॥ जेऊण । जिणिउण ॥ जयइ
जिणइ ॥ सोउण । मुणिउण ॥ २४१ ॥

·सू. ८-४-२४७] सोपनवृत्तिसहितम् १३१ न वा कर्म-भावे वः क्यस्य च लुक् ॥ ८। ४ । २४२ ॥ च्यादीनां कर्मणि भावे च वर्तमानानामन्ते द्विरुक्तो चकारागमो वा भवति तत्सन्नियोगे च क्यस्य लुक् ॥ चित्वइ चिणिज्जइ । जिन्वइ जिणि- ज्जइ । सुव्यइ सुणिज्जइ । हुव्वइ हुणिज्जइ । थुम्बइ थुणिज्जड । लुब्बइ लणिजइ । पुम्वइ पुणिजइ । धुव्वइ धुणिजड ॥ एवं भविष्यति । चन्चि- हिइ । इत्यादि ॥ २४२॥ म्मश्चः॥ ८।४।२४३ ।। विगः कर्मणि मावे च अन्ते संयुक्तो मो वा भवति तत्सन्नियोगे क्यस्य च लक् ॥ चिम्मइ । चिव्वड । चिणिजइ । भविष्यति । चिम्मि- हिइ । चिचिहिइ । चिणिहिइ ॥ २४३ ॥ हन्खनोन्तयस्य ॥ ८।४।२४४ ॥ अनयोः कर्मभावेन्यस्य द्विरुक्तो मो वा भवति तत्सन्नियोगे क्यस्य च लुक् ।। हम्मइ हणिजइ । खम्मइ खणिजइ । भविष्यति । हम्मिहिंद हणिहिइ । खम्मिहिइ खणिहिइ ॥ बहुलाधिकाराद्धन्तेः कर्तर्यपि ॥ हम्मद । हन्तीत्यर्थः ॥ चिन्न भवति ॥ हन्तव्यं । हन्तण । हओ ॥ २४४ ॥ भो दुह-लिह-बह-रुधामुच्चातः ॥ ८।४।२४५ ।। दुहादीनामन्त्यम्य कर्ममावे द्विरुक्तो भो वा भवति तन्मन्नियोगे क्यम्य च लग् वहेरकारस्य च उकारः ॥ दुव्मइ दुहिज्जइ । लिमट । बिहि- ज्जइ । बुब्मइ वहिज्जइ । रज्मइ सन्धिजद । भविष्यति । दुन्निहित दुहिहिद इत्यादि ।। २४५ ॥

·१३३ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-२४८ समनूपादुधेः ॥ ८४ । २४८ ॥ समनूपेभ्य परम्य रुघेरन्त्यस्य कर्मभावे ज्झो वा भवति तत्सन्नियोगे क्यम्य च लुक् ॥ सरुज्झइ । अणुरुज्झइ । ज्वरुज्झइ । पक्षे । सरन्धिर ज्जर ] अणुरन्धिज्जइ । उवरन्धिज्जइ ॥ भविष्यति । सरज्झिहिइ । सरन्धिहि । इत्यादि ॥ २४८ ॥ गमादीनां द्वित्वम् ॥ ८ । ४ । २४९ ॥ गमादीनामन्त्यम्य कर्मभावे द्वित्व वा भवति तत्सन्नियोगे क्यम्य च ।। गम् । गम्मइ । गमिज्जइ ॥ हस् । हम्स: । हसिज्जइ ॥ भण् । भण्णइ । भणिज्जः । छुप् । छुप्पइ । छुविज्जइ ॥ 'रुद-नमोर्ग' (८-४-२२६) इति कृतवकारादेशो रदिरत्र पठ्यते । स्व् । रुब्वइ । रुविजः ॥ रम् । भइ । रहिज्जइ ॥ कथ् । क्त्थइ । कहिज्जइ ॥ भुज् । भुजः ।। भुन्जिज्जइ । भविष्यति । गम्मिहिइ । गमिहिई । इत्यादि ।। २४९ ॥ हृ---नामीरः ॥८॥४।२५० ॥ एपमन्त्यम्य ईर इत्यादेशो वा भवति तत्सन्नियोगे च क्याक् ॥ हीरइ । हरिजः । कीरइ करिजः । तीरइ तरिजः । जीरइ जरिजः ॥ २५० ॥ अर्जेढिप्पः ।। ८४२५१॥ अन्यम्येति निवृत्तम् । अजेविढप्प इत्यादेशो वा भवति तत्सनियोगे क्यम्य च लुक् ।। विढप्पः । पझे । विढविग्नः । अग्जिज्जा ॥ २५१ ॥ जो णर-गज्जो ॥ ८४२५२ ॥ जानाते. मभावे इत्यादेशो वा तत्मन्नियोगे क्यम्य च लुक् ॥ ण वः णज्जइ । पक्षे । जाणिनइ । मुणिज्नइ ॥ 'न-जोर्ण '(८-२-४२)इति णादेशे तु । णाइज्जइ ॥ नन्पूर्वकम्या अणाइज्जइ ॥ २५२ ॥ व्याहगे हिप्पः ॥८॥४।२५३ ॥ व्याहरते कर्मभाने वाहिप्प इत्यादेशो वा भवति तन्मन्नियोगे क्यम्य च उक् ।। वारिप । वारिग्नइ ॥ २५३ ।। पव्व णज्न भवत ·.. सं, ८-४-२५९ ] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् आरभेराढप्पः ॥ ८।४।२५४ ॥ आड्पूर्वस्य रमेः कर्मभावे आढप्प इत्यादेशो वा भवति क्यम्य च लुक् ।। आढप्पई । पक्षे | आहवीअइ ॥ २५४ ॥ स्निह-सिचोः सिप्पः ॥ ८॥४॥२५५ ।। अनयोः कर्मभावे सिप्प इत्यादेशो भवति क्यस्य च लुक् ।। सिप्पइ । लिह्यते । सिच्यते वा ॥ २५५ ॥ ग्रहेषैप्पः ॥ ८।४।२५६ ॥ अहेः कर्मभावे घेप्प इत्यादेशो वा भवति क्यस्य च लुक् ।। घेप्पइ । गिहिज्जइ ।। २५६ ॥ स्पृशेश्छिप्पः ।। ८।४।२५७ ॥ स्पृशतेः कर्मभावे ठिप्पादेशो वा भवति क्यलुक् च ।। छिप्पई । छिविज्जइ ।। २५७ ॥ तेनाप्पुणादयः ।। ८।४।२५८ ।। अप्फुणादयः शब्दा आक्रमिप्रभृतीनां धातूनां स्थाने तेन सह वा निपा- त्यन्ते । अप्फुणो । आक्रान्तः ॥ उक्कोसं । उत्कृष्टम् ॥ फुई । स्पष्टम् ॥ वोलीणो। अतिक्रान्तः ।। वोसहो । विकसितः ।। निसुट्टो । निपातितः ॥ लुग्गो । रुग्णः । ल्हिको । नष्टः । पम्हटो । प्रमृष्ट. प्रमुपितो वा ॥ विद्वत्तं आर्जितम् ।। छित्तं । स्पृष्टम् || निमिअं । स्थापितम् ।। चक्खिअ । आस्वा- दितम् ।। लुअं । लनम् ।। जदं । त्यक्तम् ।। ज्झोसिअं। क्षिप्तम् ।। निच्छूढं । उत्तम् ॥ पल्हत्थं पलोड च । पर्यस्तम् ॥ हीसमणं । हेपितम् । इत्यादि ।। २५८॥ घातवार्थान्तरेपि ॥ ८।४।२५९ ॥ उक्तादर्थादर्थान्तरेपि धातवो वर्तन्ते ॥वलिःप्राणनेपठितः खादनेपि वर्तते। चलइ । खादति प्राणनं करोति वा ॥ एवं कलिः संख्याने संज्ञानेपि । कलइ । जानाति संख्यानं करोति वा । रिगिर्गती प्रवेशेपि ॥ रिंगइ । प्रविशति गच्छति वा ॥ कांक्षतेर्वम्फ आदेशः प्राकृते । वम्फइ ।

·प्राकृतव्याकरणम्
[सू. ८-४-२५९
।
तस्स
अस्यार्थ । इच्छति खादति वा ।। फतेस्थक्क आदेश । थकइ । नीचा
गतिं करोति विलम्बयति वा ॥ विलप्युपालम्भ्योईड्स आदेश । झड्इ ।
विलपति उपालभते भाषते वा ॥ एव पडिवालेइ । प्रतीक्षते रक्षति वा ।।
केचित् कैश्चिदुपसगर्नित्यम् । पहरइ । युध्यते ॥ सहरइ । सवृणोति ॥ अणु
हरइ । सदृशीभवति ॥ नीहरइ । पुरीपोत्सर्ग करोति ॥ विहरइ । क्रीडति ॥
आहरइ । खादति ॥ पडिहरइ । पुन पूरयति ॥ परिहरइ । त्यति ॥
उवहरइ । पूजयति ॥ वाहरइ । आह्वयति ॥ पवसइ । देशान्तर गच्छति ॥
उच्चुपइ । चटति ॥ उल्लुहइ । नि सरति ॥ २५९ ॥
तो दोनादौ शौरसेन्यामयुक्तस्य ॥ ८ । ४ । २६० ॥
शोरसेन्या भापायामनादावपदादो वर्तमानस्य तारस्य दकारो भवति न
चेदसौ वर्णान्तरेण सयुक्तो भवति ॥ तदो पूरिद-पदिजेन मारुदिना मन्तिदो॥
एतस्मात् । एदाहि । एदाओ ॥ अनादाविति किम् । तधा करेध जथा
अणुकम्पणीआ भोमि ॥ अयुक्तम्येति किम् । मनो।
अय्यउत्तो । असमाविद-सकार । हला सउन्तले ॥ २६० ॥
अधः क्वचित् ॥ ८ । ४ । २६१ ।।
वर्णान्तरस्याधोवर्तमानस्य तस्य शोरसेन्या दो भवति । क्वचिल्लक्ष्यानु-
सारेण ॥ महन्दो । निच्चिन्दो । अन्देउर ॥ २६१ ॥
यादेस्तारति ॥ ८।४ । २६२ ॥
शौरसेन्या तावच्छब्दे आदेम्तकारस्य दो वा भवति ॥ दाव।
ताव ॥ २६२ ॥
आ आमन्व्ये सौ वेनो नः ॥८।४ । २६३ ।।
शोरसेन्यामिनो नकारम्य आमन्ये सौ परे आकारो वा भवति ।
भो कन्चुइआ । मुहिआ । पक्षे । भो तवम्सि । भो मणम्सि ।। २६३ ।।
मोवा ॥८॥४।२६४॥
शोरसेन्यामामध्ये सो परे नकारम्य मो वा भवति ॥ भो राय ।
भो विभयवम्म । मुकम्म । भयव कुसुमाउह । भयव तित्थ पत्ते । पो।
सयल रोअ-अन्तेआरि भयव हुदवह ॥ २६४ ॥

·.. सू. ८-४-२७१] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १३५ भवद्भगवतोः ।। ८ । ४ । २६५ ।। आमन्त्र्य इति निवृत्तम् । शौरसेन्यामनयोः सौ परे नस्य मो भवति । किं एस्थभवं हिंदएण चिन्तेदि । एदु भवं । समणे भगवं महावीरे । पन्जलिदो भयवं हुदासणो ॥ क्वचिदन्यत्रापि । मघवं पाग- सासणे । संपाइअवं सीसो । कयवं । करेमि काहं च ॥ २६५ ।। न चा यो व्यः ॥ ८।४।२६६॥ शौरसेन्यां यस्य स्थान य्यो चा भवति ॥ अय्यउत्त पय्याकुलीकदम्हि । सुय्यो । पक्षे । अज्जो। पज्जाउलो । कज्ज-परवसो ।। २६६ ॥ थो धः॥८।४ । २६७ ॥ शौरसेन्यां थस्य धो वा भवति ॥ कधेदि कहेदि । णाधो णाहो। कथं म्हं । राज-पथो राज-पहो ॥ अपदादावित्येव । थामं । थेओ ।। २६७ ॥ इह-हर्हिस्य ॥८१४। २६८ ।। इहशब्दसम्बन्धिनो 'मध्यमस्येत्या-हचौ' (८-३-१४३) इति विहितस्य हचश्च हकारस्य शौरसेन्यां धो वा भवति ॥ इथ । होध । परित्तायध ॥ पक्षे । इह । होह । परिचायह ॥ २६८॥ भुवो भः ।।८। ४ । २६९ ।। भवतेर्ह कारस्य शौरसेन्या भो वा भवति ॥ भोदि । होदि । भुवदि । हुबदि । मवदि । हयदि ॥ २६९ ॥ पूर्वस्य पुरवः ॥ ८१४ । २७० ॥ शौरसेन्यां पूर्वशब्दस्य पुरव इत्योदेशो या भवति ॥ अपुरवं नाइयं । अपुरवागदं । पक्षे । अपुव्वं पदं । अपुत्र्यागदं ॥ २७० !! क्व इय-दूणौ ।। ८ । ४ । २७१ ।। शौरसैन्यां क्त्वाप्रत्ययस्य इय दूण इत्यौदेशौ वा भवतः ॥ भचिय भोदूण । हविय होण । पढिय पदिदूण । रमिय रन्दूण । पक्षे भोता । होता । पबित्ता । रन्ता २७१॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-२७२ कृ-गमो डडुअ ॥ ८ । ४ । २७२ आभ्या परस्य क्त्याप्रत्ययस्य डित् अडुअ इत्यादेशो वा भवति ।। कड्ड । गड्डुअ । पक्षे । करिय । करिदूण । गच्छिय । गच्छिदूण ॥ २७२ ॥ दिरिचेचो ॥ ८।४ । २७३ ॥ 'त्यादीनामाद्यम्यस्याद्यस्यैचेचौ' (८-३-१३९) इति विहितयो रिचेचो स्थाने दिर्भवति ॥ वेति निवृत्तम् । नेदि । देदि । भोदि । होदि ।। २७३ ॥ अतो देश्च ।। ८ । ४ । २७४ ॥ अकारात्परयोरिचेचो स्थाने देश्चकाराद् दिश्च भवति ॥ अच्छदे । अच्छदि ।। गच्छदे । गच्छदि ॥ रमदे । रमदि ॥ किज्जदे । किज्जदि ।। अत इति किम् । वसुआदि । नेदि । भोदि ॥ २७४ ॥ भविष्यति स्मिः॥ ८।४ । २७५ ।। शोरसेन्या भविष्यदर्थे विहिते प्रत्यये परे सिर्भवति ॥ हिस्साहामपवाद । मविस्सिदि । करिस्सिदि । गच्छिस्सिदि ॥ २७५ ॥ अतो डमे टो-डादू ।। ८ । ४ । २७६ ।। अत परम्य डसे शोरसेन्या आदो आदु इत्यादेशो डितौ भवत ॥ दूरादो य्येव । दृरादु ॥ २७६ ॥ इदानीमो दाणि ।। ८।४ । २७७ ।। शौरसेन्यामिदानीम म्याने दाणिमित्यादेशो भाति || अनन्तरकरणीय दाणि आणवेदु अय्यो । व्यत्ययात्प्रास्तेपि । अन्न दाणिं वोहिं ॥ २७७॥ तस्माता ॥८।४ । २७८ ॥ शौरसेन्या तम्माच्छन्दम्य ता इत्यादेशो भवति ।। ता जाव पपिसामि । ता अल एदिणा माणेण ॥ २७८ ॥ मोन्याप्णो वेटेतोः ।। ८।४।२७९ ।। शौरमेन्यामन्त्यान्मकारात्पर ददेतो परयोर्णकारागमो वा भवति ॥ इकारे। जुत णिम जुत्तमिण | सरिम णिम सरिसमिण । एकारे । किं णेद क्मेिद । एवणेद एवमेद ॥ २७९ ।।

·सू. ८-४-२८६] स्वोपनवृत्तिसहितम् १३७ एवार्थे य्येव ॥ ८।४।२८० एवार्थे य्येव इति निपातः शौरसेन्यां प्रयोक्तव्यः॥ मम य्येव बम्भणम्स । सो य्येव एसो ॥ २८० ।। हजे चेट्याहाने ।। ८ । ४ १२८१ ।। शौरसेन्यां चेटचाहाने हले दति निपात. प्रयोक्तव्य. ॥ हजे चदु- रिके ।। २८१ ॥ हीमाणहे विस्मय-निवेदे ।।८।४ । २८२ ॥ शौरसेन्यां हीमाणहे इत्ययं निपातो विस्मये निर्वेदे च प्रयोक्तव्यः ॥ विस्मये ॥ हीमाणहे जीवन्त-वच्छा मे जणणी ॥ निवेदे । हीमाणहे पलिम्मन्ता हगे एदेण निय-विधिणो दुव्यवसिदेण ॥ २८२ ॥ णं नन्वर्थे ॥ ८।४ । २८३ ॥ गौरसन्यां नन्वर्थे णमिति निपातः प्रयोक्तव्य.॥ णं अफलोदया। णं अय्यमिस्से हि पुढम व आणतं । णं भवं में अग्गदो चलदि । आर्षे वाक्यालङ्कारपि दृश्यते नमोत्यु णं । जया गं । तया ण ॥ २८३ ।। अम्महे हरें ।। ८।४।२८४ ॥ गौरमेन्या अम्महे इति निपातो हर्षे प्रयोक्तव्यः ॥ अम्महे एआए सुम्मिलाए मुपलिगदिदो भव ॥ २८४ ॥ हीही त्रिदुपकस्य ॥ ८।४ । २८५ ॥ गौरसेन्यां हीही इति निपातो विदूषकाणां हर्षे छोत्ये प्रयोक्तव्य. । ही ही भो संपन्ना मणोरधा पिय-बयस्मम्स ॥ २८५ ॥ शेप प्राकृतवत् ॥ ८॥ ४ । २८६ ॥ गौरसेन्यामिह प्रकरणे यत्कार्यमुक्तं ततोन्यच्छोरसेन्यां प्राकृतरदेव भवति ॥ दीर्घ-हस्सी मिथो वृत्तो' (८-१-५) इत्यारभ्यतो दोनादी शौर- सेन्यामयुक्तस्य' (८-४-२६०) एतस्मात्सूत्रात्प्राग् यानि सूत्राणि एषु यान्यु- दाहरणानि तेषु मध्ये अमूनि तदयस्थान्येव शौरमेन्यां भवन्ति अमूनि पुन- रेवंविधानि भयन्तीति विमागः प्रतिमूत्रं स्वयमभ्यूय दर्शनीयः । यथा ।

·१३८
प्राकृतव्याकरणम्
[स.८-४-२८६
अन्दावेदी । जुवदि-जणो। मणसिला । इत्यादि ॥ २८६ ॥
अत एत्सा पुंसि मागध्याम् ॥ ८४।२८७ ।।
मागध्या भापायां सौ परे अकारस्य एकारो मवति पुंसि पुल्लिङ्गे ॥ एप
मेप. । एशे मेशे ॥ एशे पुलिशे । करोमि . करेमि भन्ते ॥ अत
इति किम् । णिही। कली। गिली ॥ पुंसीति किम् । जलं ॥ यदपि
" पोराणमद्ध-मागह-भासा-निययं हवइ सुत्तं " इत्यादिनापस्य अर्द्ध-
मागधभापानियतत्वमानायि वृद्धस्तदपि प्रायोस्यैव विधानान्न वक्ष्यमाणलक्षणस्य।।
कयरे आगच्छड ॥ से तारिसे दुक्खसहे जिइन्दिए । इत्यादि ॥ २८७ ॥
र-सोर्ल-शी ॥ ८।४।२८८ ॥
मागच्या रेफस्य दन्त्यसकारस्य च स्थाने यथासंख्यं लकारस्तालव्यशकारश्च
भवति ॥ र ॥ नले । कले ॥ स । हंशे । शुदं । शोभणं ॥ उभयोः ।
शालशे । पुलिगे॥
लहश-वश-नमिल-शुल-शिल-विअलिद-मन्दाल-लायिदहियुगे ।
चील-विणे परवालदु मम शयलमवय्य-यम्बालं ॥ २८८ ॥
स-गोः संयोगे सोनामे ॥ ८ । ४ । २८९ ।।
मागच्यां सकारपकारयोः संयोगे वर्तमानयोः सो भवति ग्रीष्मशब्दे तु न
भवति । ऊर्यलोपाद्यपवादः ॥ स । पम्वलदि हस्ती । वुहम्पदी । मस्कली ।
विम्मथे ।। ५ । शुस्क-दाहुँ । कस्ट । विम्यूँ । शम्प-कवले । उम्मा ।
निम्फलं । धनुम्खण्डं ॥ अग्रीम इति किम् । गिम्ह-वागले ।। २८९ ।।
ह-ठयोस्टः ॥ ८।४।२९०॥
द्विरुक्तम्य टम्य पकाराकान्तम्य च ठकारम्य मागच्यां सकाराकान्तः
टकारी भवति ॥ ह। पम्टे । भम्टालिका । मल्टिणी ।। 8 1 शुटु कदं ।
कोस्टागालं ॥ २९० ॥
स्व-र्थयोस्तः ॥ ८४२९१ ॥
म्य थे इत्येनयोः स्याने मागध्या सकाराकान्तः तो मवति ॥ स्य।
उपनिदे। गुन्तिदे ।। 0 1 अस्त-बढ़ी । शस्तवाहे ॥२९.१ ॥

·सू.८-४-२९८] स्वोपज्ञवृचिसहितम् १३९ ज-द्य-यां-यः ।। ८।४।२९२ ॥ मागध्यां जायां स्थाने यो भवति ॥ ज । याणदि । यणवदे । अय्युणे । दुय्यणे । गय्यदि । गुण-वय्यिदे ॥ य । मय्यं । अय्य किल विय्याहले आगदे ।। य । यादि । यधाशलूवं । याण-वत्तं । यदि ॥ यस्य यत्वविधा- नम् 'आदेयों जः' (८-१-२४५) इति बाधनार्थम् ॥ २९२ ॥ न्य-ण्य-ज्ञ-जां जः ॥८४२९३॥ मागध्या न्य प्य ज्ञल इत्येतेषां द्विरुक्तो ओ भवति ॥ न्य ।। अहिमन्जु कुमाले । अञ-दिशं । शामञ्म-गुणे । कञ्अका-वलणं ।। ण्य । पुजवन्ते । अबझञ्यं । पुझाई । पुलं ॥ ज्ञ । पञआविशाले । शव्वले । अवना॥ न। अञ्जली । धणभए । पञ्जले ।। २९३ ।। व्रजो जः ।।८।४।२९४॥ मागध्यां बजेर्जकारस्य जो भवति । यापवादः ।। वअदि ।। २९४ ।। छस्य शोनादौ ।। ८।४।२९५ ॥ मागध्यामनादौ वर्तमानस्य छस्य तालव्यशकाराकान्तश्चो भवति ।। गश्च गश्च । उश्चलदि । पिश्चिले । पुश्चदि॥ लाक्षणिकस्यापि । आपन्नवत्सलः । भावन-वश्वले ॥ तिर्यक् प्रेक्षते । तिरिच्छि पेच्छइ । तिरिश्थि पेस्कदि ।। अनादाविति किम् ॥ छाले ।। २९५ ॥ क्षस्य कः ॥ ८॥४॥२९६॥ मागध्यामनादौ वर्तमानस्य क्षस्य को जिह्वामूलीयो भवति ॥ य के । ल-कशे ॥ अनादावित्येव । खय-यलहला । क्षयजलधरा इत्यर्थः ॥२९६|| स्कः प्रेक्षराचक्षोः ॥ ८१४ । २९७ ॥ मागध्या प्रेक्षेराचक्षेश्च क्षस्य सकाराक्रान्तः को भवति ॥ जिह्वामूली- यापवादः ॥ पेस्कदि । आचस्कदि ॥ २९७ ॥ तिष्ठाविष्ठः ॥ ८।४ । २९८ ॥ मागध्यां स्थाधातोर्यस्तिष्ठ इत्यादेशस्तस्य चिष्ठ इत्यादेशो भवति ॥ चिष्ठदि ।। २९८ ॥

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-२९९ अपर्णाद्वा डसो डाहः ।। ८।४ । २९९ ॥ माग यामवर्णात्परम्य डसो डित् आह इत्यादेशो वा भवति ।। हगे न एलिशाह कम्माह कारी। भगदत्त-शोणिदाह कुम्भे । पक्षे । भीमशेणम्स पश्चादो हिण्डीअदि । हिडिम्बाए घडुक्य-शोके उपशमदि ॥ २९९ ।। आमो डाह वा ॥ ८।४ । ३०० ॥ माग गामवर्णात्परम्य आमोनुनासिकान्तो डित् आहादेशो वा भवति ।। शय्यणाह मुह । पक्षे । नलिन्दाण || व्यत्ययात्प्राकृतेपि । ताहूँ। तुम्हाहँ । अम्हा: । सरिआह । कम्माहँ ॥ ३०० ॥ अहं वयमोहंगे ॥ ८ । ४ । ३०१॥ माग यामहवयमो स्थाने हगे इत्यादेशो भवति ॥ हगे शकावदालति- म्त णिवाशी धीवले । हगे शपता ॥ ३०१ ।। शेपं शौरमेनीवत् ॥ ८ । ४ । ३०२ ।। माग या यदुक्त ततोन्यच्छौरसेनीयद् द्रष्टव्यम् ॥ तत्र 'तो दोनादी शौरसेन्यामयुक्तस्य' (८४-२६०) ।। पविशदु आयुत्ते शामि-पशादाय ॥ 'अध कचित्' (८-४-२६१ ) अले किं एशे महन्दे क्लयले । 'वादेस्ता- पति' ( ८४.२६२ ) । मालेध वा धरेध वा ।। अय दाव शे आगमे ।। 'आ आमन्त्र्ये सौ वेनो न ' (८-४-२६३) भो कन्चुइआ ॥ मो वा' (८-४-२६४ ॥ भो राय ॥ भवनगरतो (८-४-२६५) ॥ एदु भव शमणे भयव महायीले । भयव कदन्ते ये अप्पणो पक उम्झिय परम्स प-कं पमाणीक्रेशि ॥ न वा र्यो य्यः' (८-४-२६६) ॥ अय्य एो सु कुमाले मरयके । 'था घः' (८-४-२६७) ॥ अरे कुम्भिरा कहि ।। 'इह- होहस्य ' (८-४-२६८) ॥ ओशरथ अय्या ओगस्थ ॥ ' भुगो भः (८ ४-२६२)॥ भोदि ॥ 'पूर्वस्य पुरवः ' (८-१-२७०) ॥ अपुरवे ।। 'क्व इयां (८-४-२७१)। किंतु दोभणे यम्हणे शिति करियरला पगिगरे टिपणे ॥ ' गमो इडा (८-४-२७२) ॥ पडु । गहु ॥ 'टिरिचेवो (८-३-२७३) ॥ अमन्च-रक्श पिस्विद् इदो ग्येर नाग- . - ·म सू.८-४-३०४] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १४१ श्वदि ।। 'अतो देश्व' (८ १ २७४) अले किं एशे महन्दे क्यले शुणीअदे॥ 'भनियति स्मि ' (८-४ २७५) ता कहिं नु गदे लहिरप्पिए भविस्सदि । 'अतो डमेड दो डादू' (८ ४ २७६ ) ॥ अह पि भागुलायणादो मुद्द पावेमि ।। ' इदानीमो दाणि '(८-४ २७७) ।। शुणध दाणि हगे शक्काव याल तिस्त णिवाशी धीरले || 'तस्मात्ता' (८४ २७८)। ता याव पचि शामि ॥ 'मान्त्यायो चेदेतो' (८४ २७९) ॥युत्त णिम । शलिश णिम ।। 'एवार्थ ग्या' (८ ४-२८०)॥ममय्येव ॥हजे चेटयाह्वाने (८ ४ २८१)। हजे चदुरिके | हिणामहे मिस्मय निदे ( ८ ४-२८२ ) ॥ चिम्मये । यथा उदात्तराघवे । राक्षस । हीमाणहे जीवन्त वश्वा मे जणणी ॥ निवदे। यथा विक्रान्तमामे राक्षस । हीमाणहे परिम्सन्ता हगे एदेण निय विधिणो दुव्वपशिदेण ॥ 'ण नन्वर्थे' (८-४ २८३) ॥ ण अवशोपशप्पणीया लायाणो || 'अम्महे हो' (८४ २८४) अम्हहे एआए शुम्मिलाए शुपलिंग ढिदे भव !! 'हीही निदुपकस्य' (८४ २८५) ॥ हीही सपन्ना मे मणोलधा पियवयम्मम्स ॥ 'शेष प्राकृतरत्' (८ ४ २८६)। मागभ्यामपि दीर्घन्हस्वी मिथो वृत्तौ ' (८-१४ ) इत्यारभ्य ' तो दोनादी शौरसेन्यामयुक्तस्य (८ ४२६० ) इत्यम्मात् प्राग यानि सूत्राणि तेषु यान्युदाहरणानि सन्ति तेषु मध्ये अमूनि तदयस्थान्येय माग याममूनि पुनरेवविधानि भान्तीति विभाग म्वयमभ्यूह्य दर्शनीय ॥ ३०२ ॥ ज्ञो नः पैशाच्याम् ।। ८।४ । ३०३ ॥ पेशाच्या भाषाया जस्य स्थाने ब्लो भवति ॥ पन्ना ॥ सञ्जा। सबन्नो । मान । विज्ञान ।। ३०३ ।। राजोपा चित्र॥ ८।४ । ३०४ ॥ पैशाच्या रात इति शब्दे यो जकारस्तम्य चिन जादेशो वा भवति । राचिना रपित । रन्ला लपित । राचिनो धन । रजो धन । ज दरेर । राना ॥ ३०४ ॥ १ ·१४२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-३०५ न्य-योजः ।।८।४।३०५॥ पैशाच्या न्यण्यो स्थाने ओ भवति | कन्नका । अभिमञ्जू । पुन- कम्मो । पुजाह ॥ ३०५॥ णो नः ॥ ८।४।३०६ ॥ पैशाच्या णकारस्य नो भवति । गुन-गन-युत्तो । गुनेन ॥ ३०६ ॥ तदोस्तः॥८।४ । ३०७ ।। पैशाच्या तकारदकारयोस्तो भवति । तस्य । भगवती । पव्वती । सत । दस्य । मतन-परवसो । सतन । तामोतरो । पतेसो । वतनक । होतु । रमतु ॥ तकारस्यापि तकारविधानमादेशान्तरवाधनार्थम् । तेन पताका वेतिसो इत्याद्यपि सिद्ध भवति ॥ ३०७ ॥ लोकः ॥ ८ । ४ । ३०८ ॥ पैशाच्या रकारस्य ळकारो भाति ॥ सीळ । कुळ 1 जळ । सळिळ । कमळ ॥ ३०८॥ । सः॥८।४ । ३०९॥ पैशाच्या शपो सो भवति । श । सोभति । सोभन । ससी । सक्को । सङ्को ॥ प। विसमो । किसानो । 'न कगवजादिपट्शम्यन्तसूत्रोक्तम्' (८-४-३२४ ) इत्यस्य बाधकस्य बाधनार्थोय योग ॥ ३०९ ॥ हृदये यस्य पः॥ ८॥ ४ । ३१० ॥ पैशाच्या हृदयशब्दे यस्य पो भवति । हितपक । किंपि किपि हितपके अत्थ चिन्तयमानी ॥ ३१० ॥ टोस्तुर्वा ।। ८।४ । ३११ ॥ पैशाच्या टो स्थाने तुर्वा भवति । कुतुम्बक । कुटुम्बक ॥ ३११ ॥ क्वस्तूनः ।। ८।४।३१२ ॥ पैशाच्या क्त्वाप्रत्ययस्य स्थाने तून इत्यादेशो भवति ॥ गन्तून । रन्तून हसितून । पठितून । कधितून ॥ ३१२ ॥ श-पोः - ·सू.८-४-३२०] स्वोपज्ञतिसहितम् १४३ ठून-स्थूनौ क्षः ।। ८।४ । ३१३ ॥ पैशाच्या टवा इत्यस्य स्थाने दून त्थून इत्यादेशौ भवतः । पूर्वस्याप- वादः। नन । नत्थून । तथून । तत्थून ॥ ३१३ ॥ र्य-स्त्र- रिय-सिन-सटाः क्वचित् ।। ८ । ४ । ३१४ ।। पैशाच्या र्यस्वष्टा स्थाने यथासय रिय सिन सट इत्यादेशा कचित् भवन्ति । भार्या । भारिया । स्नातम् । सिनात । कष्टम् । क्सट । कचि- दिति किम् । सुजो । सुनुसा । तिहो ॥ ३१४ ॥ क्यस्येय्यः ।। ८।४ । ३१५ ।। पैशाच्या क्यप्रत्ययस्य इय्य इत्यादेशो भवति । गिय्यते । दिय्यते । रमिय्यते । पठिय्यते ॥ ३१५॥ कृगो डीरः ।। ८ । ४ । ३१६ ।। पैशाच्या कृग परस्य क्यम्य स्थाने डीर इत्यादेशो भवति । पुधुमत- सने सव्वस्स य्येव सम्मान कीरते ॥ ३१६ ॥ यादृशार्दुस्तिः ॥ ८।४।३१७ ॥ पैशाच्या यादृश इत्येवमादीना द इत्यस्य स्थाने ति इत्यादेशो भवति । यातिसो । तातिसो। केतिसो । एतिसो | भवातिसो । अभातिसो । युम्हातिसो । अम्हातिसो ॥ ३१७ ॥ इचेचः ।। ८१४।३१८॥ पैशाच्यामिचेचो. स्थाने तिरादेशो भवति ॥ सुआति । भोति । नेति । तेति ॥ ३१८॥ आतेश्च १८१४१३१९॥ पैशाच्यामकारात्परयो इचेचो. स्थाने तेश्चकारात् तिश्चादेशो भवति ।। लपते । लपति । अच्छते । अच्छति । गच्छते । गच्छति । रमते । रमति। आदिति किम् । होति । नेति !! ३१९ ॥ भविन्यत्येय्य एव ॥ ८।४।३२० ॥ पैशाच्यामिचेचो स्थाने भविष्यति एथ्य एव भवति न तु सि ॥ तं सधून चिंतित रम्मा का एसा हुथैय्य ॥ ३२० ।।

·१४४ प्राकृतव्याकरणम् [सृ.८-४-३२१ अतो डसेर्डातो-डातू ॥ ८।४।३२१ ॥ पैशाच्यामकारात्परस्य डसेर्डितो आतो आतु इत्यादेशो भवत ॥ ताव च तीए तूरातो य्येव तिट्ठो। तूरातु । तुमातो। तुमातु । ममातो । ममातु ॥ ३२१ ॥ तदिदमोटा नेन स्त्रियां तु नाए ॥८४३२२॥ पैशाच्या तदिदमो स्थावे टाप्रत्ययेन सह नेन इत्यादेशो भवति । स्त्री- लिङ्गे तु नाए इत्यादेशो भवति ॥ तत्थ च नेन कत-सिनानेन । स्त्रियाम् । पूजितो च नाए पातग्ग-कुसुम-प्पतानेन ॥ टेति किम् । एव चिन्तयन्तो गतो सो ताए समीप ।। ३२२ ॥ शेषं शौरसेनीवत् ॥ ८।४।३२३ ॥ पैशाच्या यदुक्त ततोन्यच्छेष पेशाच्या शौरसेनीवद् भवति ॥ अध ससरीरो भगव मकर-धजो । एत्थ परिभमन्तो हुवेय्य । एवविधाए भग- वतीए कध तापस-वेस-गहन कत ॥ एतिस अतिट्ठ-पुरव महाधन तळून । भगव यदि म वर पयच्छसि राज च दाव लोक । ताव च तीए तृरातो य्येव तिट्ठो सो आगच्छमानो राजा ।। ३२३ ।। न क-ग-च-जादि पट् शम्यन्त-सूत्रोक्तम् ॥ ८।४।३२४ ॥ पैशाच्या 'क ग-च ज त द प-य-वा प्रायो लुक्' (८-१-१७७) इत्या- रभ्य 'पद् शभी शान सुधा सप्तपर्णेवदुश्छ ' (८-१-२६५) इति यापद्यानि सूत्राणि तैर्यदुक्त कार्य तन्न भवति ॥ मकरकेतू । सगर पुत्त वचन । विजयसे- नेन लपित । मतन । पाप । आयुध । तेवरो ॥ एवमन्यसूत्राणामप्युदाहरणानि द्रष्टव्यानि ॥ ३२४ ॥ चूलिका-पैशाचिके तृतीय-तुर्थयारोद्य-द्वितीयौ ॥ ८।४।३२५ ।। चूलिकापैशाचिके वर्गाणा तृतीयतुर्ययो स्थाने आद्वितीयौ यथासख्यो भवत | नगरम् । आद्यद्वितीयो नकर ॥ मार्गण । मक्नो ॥ गिरि-तटम् । किरि-तट ॥ मेघ । मेखो ॥ व्याघ्र ॥ वक्खो ॥ राजा । राचा ॥ जर्जरम् चच्चर ॥ जीमूत । धर्म । खम्मो ॥

·। । . स. ८-४-३२९] स्पज्ञवृत्तिसहितम् १४५ चीमतो ॥ निर्झरः । निच्छरो ॥ झर्झरः । छच्छरों ॥ तडागम् । तटाक । मण्डलम् । मण्टलं ॥ डमरुकः । टमरको ॥ गाढम् । काठं ॥ पण्ढः । सण्ठो । ढका । टवा । मदनः। मतनो || कन्दर्पः । कन्तप्पो ॥ दामोदरः । तामोतरो ॥ मधुरम् । मथुर ॥ वान्धवः । पन्थयो ॥ पूली । थूली ॥ बालकः । पालको । रभसः। रफसो ॥ रम्भा। रम्फा । भगवती । फकवती ॥ नियोजितम् । नियोचितं ॥ इचिल्लाक्षणिकस्यापि । पडिमा इत्यस्य स्थाने पटिमा । दाढा इत्यम्य स्थाने ताठा ॥ ३२५ ॥ रस्य लो वा ।। ८ । ४ । ३२६ ॥ चूलिकांपैशाचिके रस्य स्थाने लो वा भवति ।। पनमथ पनय-पकुप्पित-गोली-चलनग्ग-उग्ग-पति-विम्यं । तससु नख-तप्पनेसु एकातस-तनु-थलं लुई । नच्चन्तस्स य लीला-पातुक्खेवेन कम्पिता वसुधा । उच्छल्लन्ति समुद्दा सईला निपतन्ति तं हलं नमथ ॥३२६ ।। नादि-युज्योरन्येपाम् ॥ ८ । ४ । ३२७ ॥ चूलिकांपैशाचिकेपि अन्येपामाचार्याणां मतेन तृतीयतुर्ययोरादौ वर्तमान- योयुजियातौ च आद्याद्वतीयौ न भवतः ।। गतिः । गती। धर्मः । धम्मो ।। जीमूतः । जीमतो ॥ झझरः । झच्छरो ॥ डमरक. । डमरुको ॥ ढका । ढक्का। दामोदरः । दानोतरो॥ वालकः । बालको ॥ भगवती । भकवती । नियोजितम् । नियोजित ॥ ३२७ ॥ शेपं प्राग्वत् ।। ८।४ । ३२८ ।। चूलिकापैशाचिके तृतीयतुर्ययोरित्यादि यदुक्त ततोन्यच्छेषं प्राक्तनपैशा- चिकवद् भवति ।। नकर । मक्कनो । अनयोनों णत्व न भवति ।। णम्य च नत्वं स्यात् । एवमन्यदपि ।। ३२८ ॥ स्वराणां स्वराः प्रायोपभ्रंशे || ८४३२९ ।। अपभ्रशे स्वराणा स्थाने प्रायः स्वरा भवन्ति ।। कच्चु । विण वीण || वाह । वाहा । वाहु । पहि। पिटि । पुहि ॥ तणु । तिणु । तृणु।। मुकिदु । मुकियोउ। सकृदु ॥ किनारा किलिन्नओ लिह । लीह । काच - १० ·१४६ प्राकृतव्याकरणम् [सू.८-४-३२९ लेह ॥ गरि । गोरि ॥ प्रायोग्रहणाद्यस्यापभ्रंशे विशेषो वक्ष्यते तस्यापि क्वचित्प्राकृतवत् शौरसेनीवच्च कार्य भवति ।। ३२९ ॥ स्यादौ दीर्घ-हस्वी ॥ ८१४१३३०॥ अपभ्रंशे नानोत्पस्वरस्य दीर्घन्हस्वौ स्यादौ प्रायो भवतः ।। सौ ॥ Vढोल्ला सामला धण चम्पावण्णी णाइ सुवष्ण-रेह कस-वट्टर दिण्णी ।। (२) . आमन्त्र्ये । V ढोला मई तुहुं वारिया मा कुरु दीहा माणु । निद्दए गमिही रची दडवड होइ विहाणु ॥ (२) स्त्रियाम् ॥ v विट्टीए मई भणिय तुहुँ मा करु वक्की दिहि । पुति सकण्णी भल्लि जिव मारइ हिअइ पइहि ।। (३) जासि ।। - एइ ति घोडा एह थलि एइ ति निसिआ खग्गं । एत्यु मुणीसिम जाणीअइ जो नवि वालइ वग्ग ।।१४) एवं विभक्त्यन्तरेप्वप्युदाहार्यम् ॥ ३३० ॥ स्योरस्योत् ॥ ८।४ । ३३१ ।। अपभ्रंशे अकारस्य स्यमोः परयोः उकारो भवति । "दहनुहु भुवण-भयंकरु तोसिअ-संकर णिग्गउ रह-बार चडिअउ । चउमुहु छमुहु झाइवि एकहि लाइवि णावई दइवें घडिअउ ॥३३१॥ सी पुंस्योद्वा ॥ ८।४ । ३३२ ।। अपभ्रंशे पुहिले वर्तमानस्य नाम्नोकारस्य सौ परे ओकारो वा मयंति । अगलिअ-नेट-निवट्टाहं जोअण-लक्खुवि जाउ । परिस-सएण विजो मिलइ सहि सोक्सहं सो ठाउ । (२) पुंसीति किम् । Varहिं अगु न मिलिउ हलि अहरे अहरु न पतु ।

·- घ, ८-४-३३८], स्वोपनवृत्तिसहितम् पिअ जोअन्तिहे मुह-कमल एम्बइ सुरउ समतु ।। ३३२ ।। (२) एहि ॥ ८।३।३३३ ।। अपभ्रंशे अकारस्य टायामकारो भवति । Vजे महु दिण्णा दिअहडा दइएं पवसन्तेण । ताण गणन्तिए अगुलिउ जजरिआउ नहेण ॥ ३३३ ॥ डिनेच्च ॥८॥४।३३४ ॥ अपभ्रंशे अकारस्य डिना सह इकार एकारश्च भवता । Vसायरु उप्परि तणु धरइ तलि घल्लइ रयणाई । सामि सुमिच्चु वि परिहरइ सम्माणेइ खलाई ॥ (3) र तले घलई ॥ ३३४ ॥2) ३ भिस्येता ॥८॥४॥ ३३५।। अपभ्रंशे अकारस्य भिसि परे एकारो वा भवति । Vगुणाहं न संपइ कित्ति पर फल लिहिआ मुञ्जन्ति । केसरि न लहइ बोड्डिअ वि गय लक्खेहि घेप्पन्ति ॥ ३३५॥ सेहे-हू ॥ ८॥ ४ । ३३६ ॥ अस्येति पञ्चम्यन्त विपरिणम्यते । अपभ्रशे अकारात्परस्य डहें हु इत्यादेशौ भवतः । Vवच्छहे गृहइ फलइ जणु कडु-पल्लव वजेइ । तोवि महहुमु सुअणु जिक् ते उच्छनि धरे। (१) "वच्छह गृहइ ॥ ३३६ ॥ २) म्यसो ॥८॥४॥३३७॥ अपभ्रशे अकारात्परस्य भ्यसः पञ्चमीबहुवचनस्य हुं इत्यादेशो भवति । Vदूरुड्डाणे पडिउ खलु अप्पणु जणु मारे । जिह गिरि-सिङ्गहु पडिअ सिल अन्नु वि चूरु करेइ ॥३३७]] इसः सु-हो-स्सवः ।।८।४।३३८ ।। अपभ्रशे अकारात्परस्य डसः स्थाने मु हो स्सु इति त्रय आदेशा . भवन्ति।

·.
१४८
प्राकृतव्याकरणम् [६. ८-४-३३८
v जो गुण गोवइ अप्पणा पयडा करइ परस्सु ।
तमु हउं कलि-जुगि दुल्हहो बलि फिजउ सुअणम्मु ॥ ३३८ ॥
आमो हं ॥ ८॥ ४ । ३३९ ॥
अपभ्रंशे अकारात्परस्यामो हमित्यादेशो भवति ।
Vतणहं तइजी भनि नवि तें अवड-यडि वसन्ति ।
अह जणु लगि वि उत्तरइ अह सह सई मजन्ति ॥ ३३९॥
हुँ चेदुङ्ग्याम् ॥८। ४ । ३४० ॥
अपभ्रशे इकारोकाराभ्या परस्यामो हुं हं चादेशौ भवतः ।
Vदवु घडावइ वणि तरुहुँ सणिहं पक्क फलाई ।
'सो वरि सुक्खु पइट्ट णवि कण्णहिं खल-वयणाई ।१२)
प्रायोधिकारात् कचित्सुपोपि हुँ ।
Vधवल विमूरइ सामिअहो गरुआ भरु पिक्खेवि ।
हउ कि न जुत्तउ दुई दिसिहि खण्डइं दोणि करेवि ।। ३४०।।
डसि-भ्यस्-डीनां हे-हुं-हयः ॥ ८॥ ४ ॥ ३४१॥
अपभ्रंशे इदुद्भया परेपी डसि भ्यस् डि इत्येतेपा यथासंख्यं हे हुं हि
इत्येते त्रय आदेशा भवन्ति । टसेहें ।
गिरिहे सिलाय तस्हे फलु घेप्पइ नीसावन्नु ।
घरु मेल्लेप्पिणु माणुसहं तो वि न रुचद रन्नु ।। (2)
भ्यसो हुँ ।
तिरहुं वि व लु फलु मुणिवि परिहणु असणु लहन्ति ।
सामिहुं एत्तिउ अग्गल आयरु भिच्चु गृहन्ति ॥ (२)
टेहि अह विरल-पहाउ जि कलिहि धम्मु ॥ ३४१ ॥ (3)
आहो णानुस्वारी ॥ ८।४।३४२ ॥
अपनी अकारात्परम्य टावचनम्य णानुम्बारावादेशो मवतः ॥ दइप
पनसन्तण ॥ ३४२ ॥
एं चेदुतः ॥ ८1८।३४३ ॥
अपनशे इकारोकाराभ्या परम्य टावचनम्य प चंकारात् णानुम्यारी च
भवन्ति ॥ ६॥

·. म सू. ८-४-३४८] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् अग्गिएं उपहउ होइ जगु वाएं सीअलु तेव जो पुणु अम्गि सोअला तमु उण्हत्तणु केवें ।।) णानुस्वारौ। विप्पिअ-आरउ जइ वि पिउ तो वि तं आणहि अन्जु । अग्मिण दड्डा जइवि घरु तो तें अगिं कन्जु ।। (२) एवमुकारादप्युदाहार्याः ॥ ३४३ ॥ स्यम्-जस्-शसां लुक् ॥ दा४३४४ ॥ अपभ्रंशे सि अम् जस् शस् इत्येतेषां लोपो भवति ।।" एइ ति घोडा एह थलि इत्यादि । अत्र स्यम् जसा लोपः।। "जिवं जिव बंकिम लोअणहं णिरु सामलि सिक्खेह । तिति यन्महु निमय-सर खर-रत्यरि तिक्खेइ ।।१२) अत स्यम्शसां लोपः ॥ ३४४ . . पष्ठया: ॥ ८।४ । ३४५॥ अपभ्रंशे पष्ठया विभक्त्याः प्रायो लग Vसंगर-सएहि जु वण्णिअइ देक्खु अम्हारा कन्तु । अइमत्तहं चत्तड्कुसहं गय कुम्भई दारन्तु ।। (२) पृथग्योगो लक्ष्यानुसारार्थः ।। ३४५॥ आमन्त्र्ये जसो होः ॥ ८४ | ३४६॥ अपभ्रंशे आमन्त्र्येर्थे वर्तमानान्नाम्नः परस्य जसो हो इत्यादेशो भनानि । लोपापवादः ॥ 'तरुणहो तरुणिहो मुणिउ मई करहु म अप्पहो घाउ ।। ३४६ ॥ मिस्सुपोहि ॥ ८।४ । ३४७॥ अपनशे भि पोः स्थाने हिं इत्यादेशो भवति ॥ गुणहिं न संपई कित्ति पा सुप । भाईरहि जिवं भारइ मग्गेहिं तिहिं वि पयट्टइ ॥३४७॥ ९, स्त्रियां जय-शसोरुदोत् ॥ ८॥४। ३४८ ॥ अपग्रंशे स्त्रियां वर्तमानान्नाम्नः परस्य जसः शसश्च प्रत्येकमुदोतावादेशी 0 भवति ॥ .

·प्राकृतव्याकरणम् [. ८-४-३४८
भवतः । लोपापधादौ । जसः । अंगुलिं जज्जरियाओ नहेण ॥ शसः ।
'मुन्दर-सव्वगाउ विलासिणीओ पेच्छन्ताण या वचनभेदान्न यथासंख्या
॥३४८॥
ट ए॥८।४।३४९ ॥
अपभ्रंशे स्त्रिया वर्तमानान्नाम्नः परस्याष्टायाः स्थाने.ए इत्यादेशो
भवति ॥
"
•"निअ-मुह-करहिं वि मुद्ध कर अन्धारइ पडिपेक्खइ ।
ससि-मण्डल-चन्दिमए पुणु काई न दूरे देक्खइ ।। ८१)
Vजहिं मरगय-कन्तिए संवलिअं॥ ३४९ ।। (२)
डस--डस्योहे ॥ ८1४ । ३५० ।।
अपभ्रंशे स्त्रिया वर्तमानान्नाम्नः परयोर्डस् डसि इत्येतयोहे इत्यादेशो
भवति ॥ डसः ।
Vतुच्छ-मईझहे तुच्छ-जम्पिरहे ।
तुच्छच्छ-रोमावलिहे तुच्छ-राय तुच्छयर-हासहे |
पिय-वयणु अलहन्तिअहे तुच्छकाय-चम्मह-निवासहे ।।
अन्नु जु तुच्छउँ तहे धणहे तं अक्खणह न जाइ ।
कटरि थणतरु मुद्धडहे में मणु विचि ण माइ ॥ (१)
उसेः।
Vफोडेन्ति जे हियडउं अप्पणउं ताहं पराई कवण घण |
रक्खेजहु लोअहो अप्पणा बालहे जाया विसम थण ॥३५॥
भ्यसामोर्तुः ॥ ८॥ ४ । ३५१ ।।
अपभ्रंशे स्त्रियां वर्तमानान्नाम्नः परस्य भ्यस आमश्च हु इत्यादेशो
भवति ॥
Vभला हुआ जु मारिआ बहिणि महारा कन्तु । ,
लज्जेज्ज तु वयंसिमहु जइ भग्गा घरु एन्तु । २)
वयस्याम्यो वयस्यानां वेत्यर्थः ॥ ३५१॥

·गाटा . सू. ८-४-३५७] सोपज्ञवृत्तिसहितम् डेहि ।। ८।४। ३५२ ।। अपभ्रंशे स्त्रियां वर्तमानान्नाम्नः परस्य : सप्तम्येकवचनस्य हि इत्या- देशो भवति । वायसु उड्डावन्तिअए पिउ दिट्ठउ सहसत्ति । अद्धा वलया महिहि गय अद्धा फुट्ट तडत्ति ॥ ३५२ ।। क्लीवे जस-शसोरिं ॥ ८॥४ । ३५३ ॥ अपभ्रंशे क्लीवे वर्तमानान्नाम्नः परयोर्जस्-शसोः ई इत्यादेशो भवति । कमलई मेल्लधि अलि-उलई करि-गण्डाई महन्ति । असुलहमेच्छण जाहं भलि ते णवि दूर गणन्ति ॥ ३५३ ॥ कान्तस्यात स्यमोः ॥८।४ । ३५४ ॥ अपनशे की वर्तमानम्य ककारान्तस्य नाम्नो योकारस्तस्य स्यमोः परयोः उं इत्यादेशो भवति ॥ अन्नु जु तुच्छउँ तहे धणहे || (१) मग्गउं देविखवि निअय बलु बलु पसरिअउं परस्सु । उम्मिलइ ससि-नेह जिवँ करि करवालु पियस्सु ॥ ३५४ ॥ (२) सर्वादेर्डसेही ।। ८१४१३५५ ॥ अपभ्रंशे सर्वादेरकारान्तात्परस्य डसेही इत्यादेशो भवति ।। Vजहां होन्तउ आगदौतहा होन्तउ आगदो कहां होन्तउ आगदौ॥३५५॥ किमो डिहे वा ॥ ८४३५६ ।। अपभ्रंशे किमोकारान्तात्परस्य डसेर्डिहे इत्यादेशो वा भवति । 'जइ तहो तुट्टउ नेहडा मई सहुँ नवि तिल-तार । तं किहे वकेहिं लोअणेहिं जोइजउं सय-वार ॥३५६ ॥ डेहिं ॥ ८॥४॥३५७ ।। अपभ्रंशे सर्वांदेरकारान्तात्परस्य टे: सप्तम्येकवचनस्य हिं इत्यादेशो भवति ॥ जहिं कपिजइ सरिण सरु छिज्जइ खग्गिण खग्गु । तहिं तेहइ भड-घड़-निवहि कन्तु पयासइ मग्गु ॥ ११) एकहिं अक्खिहिं सावणु अन्नहिं भद्दवउ ।

·१५२ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-३५७ माहउ महिअल-सत्थरि गण्ड-स्थले सरउ ॥ अनिहिं गिम्ह सुहच्छी-तिल-वणि मग्गसिरु । तहे मुद्धहे मुह-पकइ आवासिउ सिसिरु ॥२) Vहिअडा फुटि तडति करि कालक्खेवें काई । देक्खउं हय-विहि कहिं ठवइ पई विणु दुक्ख-सयाई ॥ ३५७ ।। (३) यत्तत्किंभ्यो डसो डामुर्न वा ॥ ८४१३५८ ॥ अपभ्रशे यत्तत्किम् इत्येतेभ्योकारेन्तेभ्य. परस्य डसो डासु इत्यादेशो वा भवति ।। कन्तु महारउ हलि सहिए निच्छइ रूसइ जासु । अथिहिं सत्थिहिं हत्थिहिं वि ठाउवि फेडइ तासु ।।११ Vजीविउ कासु न वलहउं धणु पुणु कासु न इहु । दोणि वि अवसर-निवडिआई तिण-सम गणइ विसिहु ॥ ३५८ ॥६२) स्त्रियां डहे ॥ ८।४। ३५९ ॥ अपभ्रंशे स्त्रीलिके वर्तमानेभ्यो यत्तत्किभ्यः परस्य डसो डहे इत्यादेशो वा भवति ।। जहे केरउ तहे केरठ।। हे केरउ ३० ३५९ ।। यत्तदः स्यमार्बु त्रं ॥ ८ । ४ । ३६० ॥ अपभ्रंशे यत्तदो स्थाने स्यमो. परयोर्यथासख्यं ध्रु त्रं इत्यादेशौ वा ॥ भवतः ।। प्रहणि विद्वदि नाहु ध्रु त्र रणि करदि न अन्त्रि ॥३) पक्षे ।'त बोल्लिअइ जु निव्वहइ ॥ ३६० ॥ (२) इदम इमुः क्लीवे ॥ ८४३६१ ॥ अपम्रशे नपुंसकलिङ्गे वर्तमानस्येदमः म्यमोः परयोः इमु इत्यादेशो भवति । इमु कुलु तुह तणर्ड इ कुलु देक्ष। ३६१ ॥ एतदः खी-पु-क्लीने एह एहो एहु ।। ८।४।३६२ ।। अपभ्रशे स्त्रियां पुंसि नपुसके वर्तमानस्यैतदः स्याने स्यमाः परयोर्यथा- संख्यम् एह एहो एहु इत्यादेशा भवन्ति ।

·मू.८-४-३६७] स्वोपनवृत्तिसहितम् १५३ रह कुमारी महो नरु पंदु मणोरह-ठाणु । एहउं वह चिन्तन्ताहं पच्छड़ होड विहाणु ॥ ३६२ ॥ एइम्-शासाः ॥ ८॥ ४ | ३६३ ।। अपभ्रंगे एतदो जम्- -गसोः परयोः एड इत्यादेशो भवति ॥ एड ति घोडा एह थलिंगी गड पेच्छ? ३६३ ॥ अदस ओइ ।। ८।४ । ३६४ ॥ अपभ्रशे अदसः स्थाने जम्-गसोः परयोः ओड इत्यादेगो भवति । V जड पुच्छह घर वड्डाइं तो चड्डा घर ओइ । विहलिअ-जण-अभुद्धरणु कन्तु कुडोरड जोड । अमूनि वर्तन्ते पृच्छ वा ॥ ३६४] इदम आय: ।।८।४। ३६५ ।। अपभ्रंशे इदम्शब्दम्य स्यादी अय इत्यादेशो मवति ॥ आयई लोअहो लोअगई जाई सरई न भन्ति । अप्पिए दिइ मउलिआई पिए दिइ विहमन्ति ॥3) सोसउ म सोसउ चिम उअही वडवानलम्स किं तेग । जं जलइ जले जलणो आएण वि किं न पचतं ।। (२) आयहो दड्ड-कलेवरहो जं वाहिउ तं सारु । जइ उट्ठभइ तो कुहइ अह डम्झइ तो छारु ॥ ३६५॥१३) सर्वस्य साहो या ॥ ८४१३६६ ॥ अपग्रंशे सर्वशब्दम्य साह इत्यादेशो वा भवति । साहु वि लोउ तडप्फडइ वड्डतणहो तणेण । बड्डप्पणु परिपाविअइ हत्यि मोकलडेण ।। (२) पक्षे । सञ्चु वि १३६६ ॥ किनः काई-करणी का ८.४ ३६७॥ अपनशे किमः स्थाने काई कवण -इत्यादेशी वा भवतः॥ जइ न म आवइ दुइ घर काई अहो-मुहु तुन्छ ।

·प्राकृतव्याकरणम् [सू, ८-४-३६७ वयणु जु खण्डइ तउ सहि एसो पिउ होइ न मज्झु ॥13) काई न दूरे देक्वइ ॥१२) Vफोडिन्ति जे हिअडउं अप्पणउ ताहं पराई कवण घण रक्खेज्जहु लोअहो अप्पणा बालहे जाया विसम थण ।। (३) "सुपुरिस कड्गुहे अणुहरहिँ भण कब्जे कवणेण । जिवँ जि वड्डत्तणु लहहिं ति तिव नवहिं सिरेण ॥ (8) पक्षे | Vजइ ससणेही तो मुइअ अह जीवइ निन्नेह । बिहिं वि पयारेहिं गइअ धण कि गज्जहि खल मेह ॥ ३६७ ॥१५) युप्मदः सा तुहूं ।। ८१४१३६८ ॥ अपभ्रशे युप्मद. सौ परे तुई इत्यादेशो भवति ॥ भमरु म रुणझुणि रण्णडइ सा दिसि जोइ म रोइ । सा मालइ देसन्तरिम जसु तुहु मरहि विओइ ॥ ३६८ ।। जम्-शसोस्तुम्हे तुम्हई ॥ ८।४ । ३६९ ।। अपभ्रंशे युप्मदो जसि शसि च प्रत्येक तुम्हे तुम्हई इत्यादेशौ भवतः ॥ तुम्हे तुम्हई जाणहम तुम्हे तुम्हई पेच्छा वचनभेदो यथासंख्यनिवृत्त्यर्थ. ॥ ३६९ ॥ टा-ड्यमा पई तई ।। ८ । ४ | ३७० ।। अपभ्रंशे युप्मदः टा डि अम् इत्येतैः सह पई तई इत्यादेशौ भवतः 'पइं मुक्काहंवि वर-तरु फिइ पत्तत्तणं न पत्ताणं । तुह पुणु छाया जइ होज्ज कहवि ता तेहिं पत्तेहिं ॥८) महु हिअउं तई ताए तुहु सवि अन्न विनडिज्जइ । पिअ काई करउं हउ काई तुहुं मच्छे मच्छु गिलिज्जइ ।। (2) टा। V डिना। पई मई येहिं वि रण-गयहिं को जयसिरि तकेइ ।

·सु. ८-४-३७६ स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् केसहिं लेप्पिणु जम-घरिणि भण मुहु को थक्केइ ।। ९) एवं तई ।। अमा । पई मेल्लन्तिहे महु मरणु मई मेल्लन्तहो तुज्झु । सारस जसु जो वेग्गला सोवि कृदन्तहो सझु ।। ८४) एवं तई ॥ ३७०॥ मिसा तुम्हेहिं ॥ ८।४ । ३७१ ॥ अपभ्रशे युप्मदो भिसा सह तुम्हेहिं इत्यादेशो भवति ।। Vतुम्हेहिं अम्हेहिं जं किअउं दिट्टउं बहुअ-जणेण । ते तेवड्डउं समर-मरु निजिउ एक-खणेण ।। ३७१ ।। सि-डस्भ्यां तउ तुज्झ तुध्र ।।८।४ । ३७२ ।। अपभ्रशे युप्मदो डसिडस्भ्यां सह तउ तुज्झ तुध्र इत्येते त्रय आदेशा भवन्ति ॥ तउ होन्तउ आगदो । तुझ होन्तउ आगदो । तुध्र होन्तउ आगदो ॥ डसा । तउ गुण-संपइ तुज्झ मदि तुघ्र अणुतर सन्ति । जइ उप्पत्तिं अन्न जण महि-मंडलि सिक्सन्ति ।। ३७२ भ्यसाम्भ्यां तुम्हहं ॥ ८४।३७३ ।। अपभ्रशे युप्मदो भ्यस् आम् इत्येताम्यां सह तुम्हहं इन्यादेशा भवति ॥ तुम्हहं होन्तउ आगदो | तुम्हहं केरउं घणु ॥ ३७३ ।। तुम्हासु सुपा ।। ८।४।३७४ ।। अपभ्रशे युप्मदः सुपा सह तुम्हामु इत्यादेशो मवति ।। तुम्हासु ठि।। ३७४ ॥ सावस्मदो हउं ।। ८४३७५ ॥ अपभ्रशे अस्मदः सौ परे हट इत्यादया मदनि । तमु हउं कलि- जुगि दुलहहो ॥ ३७५ ॥ जस्-शसोरम्हे अम्दई ।। ८४३७६ ।। अपग्रंो अस्मदो अमि मानि च परे प्रत्येकम् अम्हे इत्यादेशौ भवतः॥ ur

·१५६
प्राकृतव्याकरणम्
[मु.८-४-३७६
अम्हे थोवा रिउ बहुअ कायर एम्व भणन्ति ।
मुद्धि निहालहि गयण-यलु कइ जण जोण्ह करन्ति ।।
अम्बणु लाइवि जे गया पहिअ पराया केवि ।
अवस न सुआह मुहच्छिहिं जिवे अम्हई तिव तेवि ।।
अम्हे देक्खइ । अम्हइ देक्खइ । वचनभेदो यथासंख्यनित्यर्थ ॥३७६॥
टा-ड्यमा मई ।। ८।४।३७७॥
अपभ्रशे अस्मद टा डि अम् इत्येते. सह मइ इत्यादेशो
भवति ॥ टा।
मइ जाणिउ पिअ विरहिअह कवि घर होइ विआलि ।
णवर मिअड्कुवि तिह तवइ जिह दिणयरु खय-गालि ॥
डिना। पइ मइ वेहिं वि रण-गयाहिं ।। अमा । मइ मेल्लन्तहो तुझु॥३७७॥
अम्हेहिं भिसा ॥ ८।४।३७८ ॥
अपभ्रशे अस्मदो भिसा सह अम्हेहिं इत्यादेशो भवति ।। तुम्हेहिं
अम्हहिं ज किअउ ॥ ३७८ ॥
महु मज्मु कसि-डस्म्याम् ॥ ८।४।३७९ ॥
अपभ्रशे अस्मदो डसिना डसा च सह प्रत्येक महु मझु इत्यादेशौ
भवत ॥ महु होन्तउ गदो । मज्झु होन्तउ गदो ॥ डसा ।
महु कन्तहो वे दोसडा हेल्लि म झसहि आलु ।
देन्तहो हउ पर उन्वरिअ जुज्झन्तहो करवाल ॥
जइ भग्गा पारकडा तो सहि मज्झु पिएण ।
अह भग्गा अम्हह तणा तो तें मारिअडेण ।। ३७९ ॥
अम्हहं म्यसाम्भ्याम् ।। ८४।३८० ।।
अपनशे अम्मदो भ्यसा अमा च सह अहह इत्यादेशो भवति ।
अम्हह होन्तर आगढो । आमा ।। अह भग्गा अम्हह तणा ।। ३८० ॥
सुपा अम्हासु ॥८४१३८१॥
अपनशे अस्मद सुपा सह अम्हासु इत्यादेशो भवति । अम्हासु ठि॥३८१॥

·मान सू.८-४-३८५J स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् त्यादेराद्य-त्रयस्य बहुत्वे हिं न वा ॥ ८४१३८२ ।। त्यादीनामाद्यत्रयस्य सम्बन्धिनो बहुप्यर्थेषु वर्तमानस्य वचनस्यापभ्रंशे हिं इत्यादेशो वा भवति ॥ मुह-कबरि-बन्ध तहे सोह धरहिं नं मल्ल-जज्झु ससि-राहु करहिं । तहे सहहिं कुरल भमर-उल-तुलिअ न तिमिर-डिम्भ खेल्लन्ति मिलिअ ॥३८२ ॥ मध्य-त्रयस्यायस्य हिः ॥४॥३८३॥ त्यादीना मध्यन्नयस्य यदाद्यं वचनं तस्यापनशे हि इत्यादेशो वा भवति । चप्पीहा पिउ पिउ भणवि कित्तिउ स्अहि हयास । तुह जलि महु पुणु वल्लहइ बिहुं वि न पूरिअ आस || आत्मनेपदे । बप्पीहा कई बोल्लिओण निन्धिण वार इ वार । सायरि भरिअइ विमल-जलि लहहि न एका धार ।। सप्तम्याम् । आयहिं जम्माहिं अन्नहिं वि गोरि मु दिजहि कन्तु । गय मत्तहं चत्तंकुसहं जो अभिडइ हसन्तु॥ पक्षे । रुअसि । इत्यादि ।। ३८३ ॥ बहुत्वे हुः ।। ८ । ४ । ३८४ ॥ त्यादीना मध्यमत्रयस्य संवन्धि बहुप्चर्थेषु वर्तमानं यद्वचनं तस्यापदंशे हु, इत्यादेशो वा भवति ॥ चलि अमत्यणि महु-महणु लहुईहूआ सोइ । जद इच्छहु वड्डत्तणउं देहु म मग्गहु कोइ ॥ पक्षे । इच्छह । इत्यादि ॥ ३८४ ॥ अन्य-त्रयस्याद्यस्य उं ॥८।४।३८५ ।। त्यादीनामन्त्यत्रयस्य यदाचं वचनं तस्यापनशे उं इत्यादेशो वा भवति ।। विहि विनडर पीडन्तु गह में धणि करहि विसाउ ।

·१५८ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-३८५ सपइ कट्टउं वेस जिव छुडु अग्घइ क्वसाउ ।। बलि किज्जउ मुअणस्सु ॥ पक्षे । कड्डामि । इत्यादि ।। ३८५ ।। बहुत्वे हुँ॥८।४ । ३८६ ॥ त्यादीनामन्त्यत्रयस्य सबन्धि बहुप्वर्थेषु वर्तमानं यद्वचनं तस्य हु इत्या- देशो वा भवति ॥ खग्ग-विसाहिउ जहिं लहहु पिय तहिं देसहिं जाई । रण-दुभिक्खें भग्गाइ विणु जुझं न वलाहु ।। पक्षे । लहिमु । इत्यादि ।। ३८६ ॥ हि-स्वयोरिदुदेत् ॥ ८।४। ३८७॥ पञ्चम्या हिस्वयोरपभ्रशे इ उ ए इत्येते त्रय आदेशा वा भवन्ति ॥ इत् । कुजर सुमरि म सल्लइउ सरला सास म मेल्लि । कवल जि पाविय विहि-वसिण ते चरि माणु म मेल्लि ॥ उत् । भमरा एत्थु विलिम्बडइ केवि दियहढा विलम्वु । घण पचलु छाया-बहुल फुल्लइ जाम कयम्वु ।। एत् । प्रिय एम्वहिं करे सेल्लु करि छड्डहि तुहु करवाल । ज कावालिय वप्पुडा लेहिं अभग्गु कवाल । पक्षे । मुमरहि । इत्यादि ॥ ३८७ ॥ चय॑ति-स्यस्य सः ।। ८1४ । ३८८॥ अपभ्रशे भविष्यदर्थविषयम्य त्यादे स्यम्य सो वा भवति ॥ दिअहा जन्ति झडप्पडहिं पडहिं मणोरह पच्छि । ज अच्छइ त माणिअइ होसइ परतु म अच्छि । पक्षे । होहिइ ॥ ३८८ ॥ निये कीमु ॥८।४ । ३८९ ।। रिये इत्येतम्य प्रियापदम्यापनशे कीम इत्यादेशो या भवति ।।

·4 सू. ८-४-३९५] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् १५९ सन्ता भोग जु परिहरइ तमु कन्तहो बलि कीसु । तसु दइवेण वि मुण्डियउं जसु खल्लिहडर्ड सीसु ॥ पक्षे । साध्यमानावस्थात् क्रिये इति संस्कृतशब्दादेष प्रयोगः । बलि किज्जलं मुअणस्सु ॥ ३८९ ॥ भुवः पर्याप्तौ हुच्चः ॥ ८।४ । ३९० ॥ अपभ्रंशे भुवो धातोः पर्याप्तावर्थे वर्तमानस्य हुन्च इत्यादेशो भवति ॥ अइत्तुगत्तणु जं थणह सो च्छेयउ न हु लाहु । सहि जइ केवइ तुडि-वसेण अहरि पहुच्चइ नाहु ॥ ३९० ॥ गो ग्रुनो वा ॥ ८1४ । ३९१ ॥ अपनशे ब्रूगो धातोर्बुव इत्यादेशो वा भवति ॥ ब्रुवह मुहासिउ किं पि ॥ पक्षे। इत्तउ ब्रोप्पिणु सउणि ट्ठिउ पुणु दूसासणु ब्रोप्पि । तो हउँ जाणउ एहो हरि जइ महु अग्गइ ब्रोप्पि ॥ ३९१ ॥ ब्रजेवुजः ।।८।४ । ३९२ ॥ अपभ्रशे बजतेर्धातोवुन इत्यादेशो भवति ॥ वुइ । वुलेप्पि । चुप्पिणु ॥ ३९२ ॥ दृशेः प्रस्सः ॥ ८।४ । ३९३ ॥ अपनशे दृशेर्धातो. प्रस्स इत्यादेशो भवति ॥ प्रस्सदि ॥ ३९३ ॥ ग्रहेण्हः ॥ ८१४ । ३९४ ॥ अपभ्रशे अहेर्धातोPण्ह इत्यादेशो भवति ॥ पढ गृण्हेप्पिणु व्रतु ॥३९४॥ तक्ष्यादीनां छोल्लादयः ॥ ८।४ । ३९५॥ अपनशे तक्षिप्रभृतीना धातूना छोल्ल इत्यादय आदेशा भवन्ति ॥ जि तिव तिक्खा लेवि कर जइ सास छोल्लिज्जन्तु । तो जइ गोरिहे मुह-कमलि सरिसिम कावि लहन्तु ॥ आदिग्रहणाद् देशीषु ये क्रियावचना उपलभ्यन्ते ते उदाहार्या ॥ चुडुल्उ चुप्णीहोइसइ मुद्धि कवोलि निहितउ । सासानल-जार-झलकिअउ वाह-सलिल-ससित्तड ॥

·१६०
प्राकृतव्याकरणम्
अभडवंचिउ वे पयई पेम्मु निअत्तइ जा ।
सव्वासण-रिउ-मंभवहो कर परिअत्ता तावँ ।।
हिअइ खुडुक्कइ गोरडी गयणि घुड्डक्इ मेहु ।
वासा-रति-पवासुअहं विसमा सकड एहु॥
अम्मि पओहर वज्जमा निच्चु जे समुह थन्ति ।
महु कन्तहो समरङ्गणइ गय-घड भज्जिउ जन्ति ।।
पुत्ते जाएं कवणु गुणु अवगुणु कवणु मुएण ।
जा बप्पीको मुँहडी चम्पिज्जइ अवरेण ।।
तं तेत्तिउ जलु सायरहो सो तेवडु वित्थारु ।
तिसहे निवारणु पलुवि नवि पर घुटुअइ असारु ॥ ३९५ ।।
अनादौ स्वरादसंयुक्तानां क-स-त-थ-प-कांग-ध-द-ध-ब-भाः८१४।३९६
अपभ्रंशेऽ पदादौ वर्तमानाना स्वरात्परेषामसंयुक्ताना कखतथपफा स्थाने
यथासंख्य गघदधवभा. प्रायो भवन्ति ।। कस्य गः ।
ज दिट्ठढं सोम-ग्गहणु असइहिं हसिउ निसड्कु ।
पिअ-माणुस-विच्छोह गरु गिलिगिलि राहु मयड्कु ॥
खस्य घः।
अम्मीए सत्थावत्यहिं सुधिं चिन्तिज्जइ माणु ।
पिए दिटे हल्लाहलेण को चेअइ अप्पाणु ॥
तथपफाना धवभा. ।
सवधु करेप्पिणु कधिदु मई तसु पर सभलउँ जम्मु ।
जामुन चाउ न चारहडि न य पम्हट्ठउ धम्मु ॥
अनादाविति किम् । सवधु करेप्पिणु । अत्र क्म्य गत्वं न भवति ॥
स्वरादिति किन् । गिलिगिलि राहु मयत || असंयुक्तानामिति किम् ।
एकहिँ अक्सिहिं सावणु ॥ प्रायोधिकारात्वचिन्न भवति ।
जा फेवइ पानी पिउ अकिआ कुडु वरीम् ।
पाप्पीउ नवइ सरावि जि सव्यों पइसी ।।

·सु. ८-४-४०१] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् उअ कणिआरु पफुल्लिअउ कञ्चण-कन्ति-पयासु । गोरी-बयण-विणिजिअउ नं सेवइ वण-वासु ॥ ३९६ ॥ मोनुनासिको यो वा ।। ८१४१ ३९७ ॥ अपभ्रंशेनादौ वर्तमानस्यासंयुक्तस्य मकारस्य अनुनासिको वकारो वा भवति ॥ कवलु कमल । भवरु भमरु ॥ लाक्षणिकस्यापि । जिव। तिव। जैव । ते॥ अनादावित्येव ! मयणु ॥ असंयुक्तस्येत्येव ।। तसु पर सभलउ जम्मु ।। ३९७॥ वाघो रो लुक् ॥ ८१४। ३९८ ॥ अपभ्रशे संयोगादधो वर्तमानो रेफो लुग् वा भवति ॥ जइ केइ पावीसु पिउ ॥ पक्षे । जड मग्गा पारकडा तो सहि मज्झु प्रियेण ॥ ३९८ ।। अभूतोपि क्वचित् ॥ ८१४ । ३९९ ॥ अपभ्रशे चिदविद्यमानोपि रेफो भवति ।। बासु महारिसि एउ भणइ जइ सुइ-सत्थु पमाणु । मायहं चलण नवन्ताहं दिवि दिवि गङ्गा-हाणु ।। वचिदिति किम् । वासेण वि मारह-खम्भि बद्ध ॥ ३९९ ॥ आपद्विपत्संपदां द इः ॥ ८।४ । ४००॥ अपभ्रशे आपद् विपद् सपद् इत्येतेषां दकारस्य इकारो भाति ॥ अनउ करन्तहो पुरिसहो आवइ आवइ । विवइ । संपइ ॥ प्रायोधिकारात् । गुणहिं न संपय किति पर ॥१०॥ कथ-यथा-तथा थादेरेमेमेहेधा डितः ॥ ८१४४०१ ॥ अपनशे कथ यथा तथा इत्येतेषा थादेरवयवस्य प्रत्येकम एम दम इह इध इत्येते डितश्चत्वार आदेशा भवन्ति । केम समप्पउ दुइ दिणु किध रयणी हट होट।

·રેફર प्राकृतव्याकरणम् [.-४-४४०१ अन्नु वि जो परिहविय-तणु सो किव भइ निसङ्ख ॥ बिम्बाहरि तणु रयण-वणु किह ठिउ सिरिआणन्द । निरुवम-रसु पिएं पिअवि जणु सेसहो दिण्णी मुद्द ॥ भण सहि निहुअर्ड तेवँ मई जइ पिउ दिदु सदोसु । जेव न जाणइ मज्झु मणु पक्खावडिअं.तासु ।। जिव जिव पङ्किम लोअणहं ॥ निव तिव वम्महु निअय-सर । मई जाणिउ प्रिय विरहिअहं कवि धर होइ विआलि । नवर मिअङ्गु वि तिह तवइ जिह दिणयह खय-गालि । एवं तिध-जिधावुदाहार्यों ॥ ४०१ ॥ यादृक्तादृक्कीगीदृशां दादेहः ॥ ८॥ ४ । ४०२ ॥ अपभ्रंशे याहगादीनां दादेरवयवस्य डित् एह इत्यादेशो भवति ॥ मइ भाणअउ बलिराय तुहं केहउ मग्गण एहु ॥ जेहु तेहु नवि होइ वढ सई नारायणु एहु ॥ ४०२ ॥ अतां डइसः॥८॥४॥ ४०३ ॥ अपभ्रंशे याहगादीनामदन्तानां यादृशतादृशकीदृशेदृशानां दादेवयवस्य डित् अइस इत्यादेशो भवति ॥ जइसो । तइसो । कइसो । अइसो ॥४॥३॥ यत्र-तत्रयोस्त्रस्य डिदेत्थ्यत्तु ॥ ८।४। ४०४ ॥ अपभ्रंशे यत्रतत्रशब्दयोवस्य एत्यु अत्तु इत्येतौ डितो भवतः ॥ जइ सो घडदि प्रयावदी केत्यु वि लेप्पिणु सिखु । जेत्थु वि तेत्यु वि एत्यु जगि भण तो तहि सारिक्खु ॥ जतु ठिदो ! ततु ठिदो ॥ ४०४ ।। एत्यु कुत्राने ॥ ८ । ४ । ४०५॥ अपभ्रंशे कुत्र अत्र इत्येतयोखशब्दस्य डित् एत्यु इत्यादेशो भवति ।। केयु वि लेप्पिणु सिक्खु ॥ जेथु वि तेत्थु वि एत्यु जगि।।४०५॥ .

·१
६
२
.
मु. ८-४-४१०] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् .
१६३
यावचावतो देम उं महिं ॥८॥४४०६॥
अपनशे यावतावदित्यव्यययोर्वकारादेरवयवस्य मई महिं इत्येते त्रय
आदेशा भवन्ति ॥
जाम न निवडइ कुम्भ-यडि सीह-चवेड-चडक ।
ताम समत्वहं मयगलह पइ-पइ वजइ ढक्क ॥
तिलहं तिलत्तणु ताउं पर जाउँ न लेह गलन्ति ।
नेहि पणइ तेजि तिल तिल फिट्टवि खल होन्ति ।
जामहिं विसमी कज्ज-गई-जीवहं मज्झे एइ ।
तामहिं अच्छउ इयरु जणु सु-अणुवि अन्तरु देइ ॥ १०६ ॥
या यत्तदोतो.वडः ॥ ८४१४०७॥
अपनशे सद् तद् इत्येतयोरबन्तयोर्यायत्तावतविकारादेरवयवस्य डित् एवर्ड
इत्यादेशो वा भवति ॥
जेवडु अन्तरु रावण-रामह तेवडु अन्तरु पट्टण-गामहं ॥ पक्षे [जेत्तुलो।
तेतुलो ॥ ४०७ ॥
वेदं-किमोर्यादेः ॥ ८।४।४०८ ॥
अपभ्रंशे इदम् किम् इत्येतयोरत्वन्तयोरियत्कियतोर्यकारादेरवयवम्य
डित् एवड इत्यादेशो वा भवति ॥ एवडु अन्तरु । केवड्ड अन्तरु ॥ क्षे।
एत्तुलो । केतुलो ।। ४०८॥
परस्परस्यादिरः॥८।४।४०९ ॥
अपभ्रशे परस्परस्यादिरकारो भवति ।
ते मुग्गडा हराविआ जे परिविठ्ठा ताहं ।
अवरोप्पर जोअन्ताहं सामिउ गजिउ जाह ॥ ४०९॥
कादि-स्थैदोतोरुचार-लाघवम् ॥ ८४१४१०॥
अपनशे कादिपु व्यञ्जनेषु स्थितयोरे ओ इत्येतयोरुच्चारणस्य लाघवं
प्रायो भवति ।
सुधै चिन्तिजइ माणु ॥ तसु हउ कलि-जुगि दुल्लहहो ॥४१० ॥

·। प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-४११ पदान्ते उ-हुं-हि-हंकाराणाम् ||८४४११ ॥ अपभ्रशे पदान्ते वर्तमानाना उं हुं हिं हं इत्येतेषां उच्चारणस्य लाघवं प्रायो भवति ॥ अन्नु जु तुच्छउं तहे धणहे ॥ बलि किज्जउ सुअणस्तु ।। दइउ घडावइ वणि तरुहुं॥ तरहुं वि वकछ । खग्ग-विसाहिउ जहिं ठहहुँ । तणहं तइज्जी भङ्गि नवि ॥ ४११ ॥ म्हो म्भो वा ॥ ८४४१२ ॥ अपभ्रंशे म्ह इत्यस्य स्थाने म्भ इति मकाराकान्तो भकारो वा भवति ॥ म्ह इति “पक्ष्म-इम-म-स्म-मां म्हः" (८-२-७४ ) इति प्राकृतलक्षणविहितोत्र गृह्यते । संस्कृते तदसंभवात् । गिम्भो । सिम्भो ॥ वम्भ ते विरला के वि नर जे सव्वग-छइल्ल । जे वा ते वञ्चयर जे उज्जुअ ते बइल्ल ।। ४१२ ॥ अन्यादृशोन्नाइसावराइसौ ॥ ८१४४१३ ॥ अपभ्रशे अन्यादृशशब्दस्य अन्नाइस अवराइस इत्यादेशौ भवतः ॥ अन्नाइसो । अवराइसो ॥ ४१३।। प्रायसः प्राउ-प्राइव-प्राइम्ब-पग्गिम्याः ॥ ८॥४१४१४ ।। अपभ्रंशे प्रायस् इत्येतस्य प्राउ प्राइव प्राइव भगिम्य इत्येते चत्वार आदेशा भवन्ति ॥ अन्ने ते दीहर लोअण अन्नु तं मुभ-जुअल । अन्नु सु घण थण-हारु तं अन्नु जि मुह-कमल ॥ अन्नु जि केस कलावु सु अनु जि प्राउ विहि । जेण णिअम्बिणि घडिअ स गुण लायण्ण-णिहि ।। प्राइव मुणिहं वि मन्तटी ते मणिअडा गणन्ति । अम्वइ निरामइ परम पद अज्ज विलउ न लहन्ति ।।

·म. ८-४-४१८] स्रोपज्ञवृत्तिसहितम् असु-जलें प्राइव गोरिअहे सहि उन्वता नयण सर । ते सम्मुह सपेसिआ देन्ति तिरिच्छी पत्त पर । एसी पिउं रूसेसु हर रुट्ठी मइ अणुणेइ । पग्गिम्य एड मणोरहइ दुक्करु दइड करेइ ॥ ४१४ ॥ वान्यथोनुः ॥ ८१४१४१५॥ अपनशे अन्यथाशब्दस्य अनु इत्यादेशो वा भवति ॥ विरहानल-जाल-करालिअउ पहिउ कोवि बुड्डिवि ठिअओ। अनु सिसिर-कालि सअल-जलहु मु कहन्तिहु उट्ठिअओ ॥ पक्षे । अन्नह ॥ ४१५ ॥ कुतसः कउ कहन्तिहु |८४४१६ ॥ अपनशे कुतस्शब्दस्य कउ कहन्तिहु इत्यादेशौ भवत ॥ महु कन्तहो गुट्ठ-ट्ठिअहो कउ झुम्पडा बलन्ति । अह रिउ-रुहिरें उल्हवइ अह अप्पणे न भन्ति ।। घूमु कहन्तिहु उद्विअओ ॥ ४१६ ॥ ततस्तदोस्तोः ।। ८१४४१७॥ अपनशे ततस् तदा इत्येतयोस्तो इत्यादेशो भवति ॥ नइ भग्गा पारकडा तो सहि मज्झु पिग्रेण । अह भग्गो अम्हह तणा ता ते मारिअडेण ॥ ४१७ ॥ एवं-परं-सम-ध्रुवं-मा-मनाक एम्ब पर समाणु ध्रुव मं मणाउं ॥ ८४४१८ ॥ अपनशे एवमादीना एम्वादय आदेशा भवन्ति ॥ एवम एम्ब । पिय-सगमि कउ निद्दडी पिअहो परोक्खहो केम्प । मइ विन्नि वि विन्नासिआ निह न एम्ब न तेम्व ।। परम पर. 1 गुणहि न सपय कित्ति पर ।। समम. समाणु. । कन्तु जु सीहहो उवमिअइ ते महु खण्डिउ माणु।

·प्राकृतव्याकरणम् सीह निरक्खय गय हणइ पिउ पय-रक्ख-समाणु ॥3 ध्रुवमो ध्रुवुः। चञ्चलु जीविउ ध्रुवु मरणु पिअ रूसिज्जइ काई । होसई दिअहा रूसणा दिव्वई परिस-सयाई ॥ ५ मो में । म धणि करहि विसाउ॥ पायोग्रहणात् । माणि पणइ जइ न तणु तो देसडा चइज । मा दुज्जण-कर-पल्लवेहिं दसिज्जन्तु भमिज ॥ लोणु विलिज्जर पाणिएण अरि खल मेह म गज्जु । बालिउ गलइ सुझुम्पडा गोरी तिम्मइ अज्जु । मनाको मणाउ ॥ विहवि पणइ वकुडउ रिद्धिहि जण-सामन्नु । किं पि मणाउं महु पिअहो सास अणुहरइ न अनु ॥ ४१८ ॥ किलाथवा-दिवा-सह-नहेः किराहवइ दिवे सहुं नाहि-दा४।४१९॥ अपभ्रशे किलादीनां किरादय आदेशा भवन्ति ॥ किलस्य किरः ॥ किर खाइ न पिअइ न विद्दवइ धम्मि न वेचइ रूअडउ । इह किंवणु न जाणइ जइ जमहो खणेण पहुच्चइ अडङ । अथवाहवइ । अहवइ न सुवंसह एह खोडि ।। प्रायोधिकारात् । जाईलइ तहिं देसडइ लभइ पियहो पमाणु । जह आवइ तो आणिअइ अइवा तं जि निवाणु ॥ दिवो दिवे । दिविदिवि गङ्गा-हाणु ॥ सहस्य सहुँ । जउ पवसन्तै सहुँ न गयअ न मुअ विओए तस्तु । लज्जिज्जइ सदेसडा दिन्तेहिं सुहय-जणस्तु । नहेर्नाहीं। } एन्हे मेह पिअन्ति जलु एचहे वडवानल आवइ । पेक्नु गहारिम सायरहो एकवि कणि नाहि ओहट्टइ ।। ४१९ ।।

·१६७ सू. ८-४-४२२] स्वोपज्ञवृत्तिसहितम् पश्चादेवमेवैवेदानी-प्रत्युतेतसः पच्छइ एम्बइ जि एम्वहिं पञ्चलिउ एत्तहे ॥ ८।४।४२० ॥ अपनशे पश्चादादीना पच्छइ इत्यादय आदेशा भवन्ति ॥ पश्चातः पच्छइ । पच्छइ होइ विहाणु ॥ एवमेवम्य एम्बइ । एम्बइ सुरउ समतु ॥ एवस्य जि.। जाउ म जन्तउ पल्लवह देक्खडं कइ पय देइ । हिअइ तिरिच्छी हर जि पर पिउ डम्बरई करेइ ।। इदानीम एम्वहिं । हरि नच्चाविउ पङ्गणइ विम्हइ पाडिउ लोउ । एम्वहिं राह-पओहरहं ज भावइ तं होउ ॥ प्रत्युतस्य पञ्चलिउ । साव-सलोणी गोरडी नवखी कवि विस-गण्ठि । मड्ड पञ्चलिउ सो मरइ जासु न लग्गइ कण्ठि ।। इतस एत्तहे । एत्तहे मेह पिअन्ति जलु ॥ ४२० ॥ विषणोक्त-चम॑नो बुन्न-चुत्त-विचं ॥ ८१४ । ४२१.॥ अपभ्रशे विषण्णादीना वुन्नादय आदेशा भवन्ति ॥ विषण्णस्य चुनः । मई वुत्तउं तुहु धुरु धरहि कसरेहिं विगुत्ताइ । पई विणु धवल न चडइ भरु एम्बइ वुन्नउ काइ ॥ उक्तस्य वुत्त.। मइ वुत्तउ ॥ वर्त्मनो विच्च.। जमणु विचिन माइ॥४२१॥ शीघ्रादीनां वहिल्लादयः ॥ ८।४।४२२ ॥ अपनशे शीघ्रादीना वहिल्लादय आदेशा भवन्ति ।। एक्कु कइस ह वि न आवही अन्नु यहिदउ जाहि । मई मित्तडा प्रमाणिअउ पई जेहउ'सल नाहिं ।। झकटस्य घड्वलः जिव सुपुरिस तिव घडलइ जिव नह नि वलणाई। जिव डोगर तिव कोट्टरई हिआ रिमदि काई ।।

·१६८
प्राकृतव्याकरणम्
[सं.८-४-४२२
अस्पृश्यसंसर्गस्य विद्यालः।
जे छड्डेविणु रयणनिहि अप्पउं तडि घल्लन्ति ।
तह सङ्खहं विद्यालु परु फुकिजन्त भमन्ति ॥
भयस्य द्रवकः ।
दिवहिं विदत्तउं खाहि वढ संचि म एक्कु वि दम्म ।
कोवि द्रवक्कउ सो पडइ जेण समप्पइ जम्मु ॥
आत्मीयस्म अप्पणः । फोडेन्ति जे हिअडउं अप्पणउं ।। दृष्टेनेहिः ।
एकमेकउं जइ वि जोएदिह रि-सुटु सव्वायरेण । तो वि
जहिं कहिंवि राही । को सकइ संवरेवि दड-नयणा नेहिं पलुट्टा ।।
गाढस्य निचट्टः।
विहवे कस्सु थिरत्तणउं जोव्वणि कस्सु मर१ ।
सो लेखडउ पगविअइ जो लग्गइ निच्चट्ट ।
असाधारणस्य सडलः।
कहिं संसहरु कर्हि मयरहरु कहिं परिहिणु कहिं मेहु ।
दूर-ठिआहे वि सज्जणहं होइ असठ्ठलु नेहु ।।
कौतुकस्य कोड्डः।
कुञ्जरु अन्नहं तरु-अरहं कुड्डेण पल्लइ हत्यु ।
• मणु पुणु एकहि सल्लइहिं जइ पुच्छह परमत्यु ॥
क्रीडायाः खेड्डः।
खेड्डयं कयमम्हेहिं निच्छयं किं पयम्पह ।
अणुरताउ भत्ताउ अम्हे मा चय सामि ॥
रम्यस्य रवण्णः।
सरिहिं न सरेहिं न सरवरेहिं नवि उजाण-वणेहिं ।
देस रवण्णा होन्ति वद निवसन्तेहिं सु-अणेहि ।।
अद्भुतस्य दकरिः।

·सं.८-१-४२३] सोपजवृचिसहितम् हिसडा पड़ एह बोलिमओ महु अग्गइ सय-वार । फुहिसु पिए पवसन्ति हई मण्डय ढकार-सार ।। हेसखीत्यम्य हेलि. । हेल्लि म झसहि आलु || पृथक्पृथगित्यम्य जुभंजुअ.॥ एक कुडुल्ली पञ्चहि रुद्धी तहं पञ्चह वि जुअंजुअ बुद्धी । बहिणुए त घरु कहि कि नन्दउ जेत्यु कुडुम्बउ अप्पण-र्छन्दता मूढस्य नाठिअ-वढी । पुणु मणि जि खसफासिंहूअउ चिन्तइ देई न दन्नु न रुअउ । रइवस-भमिरु करगुल्लालिउ घरहि जि कोन्तु गुणइ सो नालिउ ।। दिवेहि विढतडे खाहि बढ । नवस्य नवख । नवखी कषि विस- गण्ठि । अवस्कन्दस्य दडवड.। चलेहिं चलन्तेहिं लोअणेहिं जे तइ दिट्ठा यालि । तर्हि मयरद्धय दडवडउ पडइ अपूरह कालि ।। यदेश्छुडुः । छुडु अग्यद वक्साउ । सम्बन्धिन. केर-तणौ ॥ गयउ सु केसरि रिअहु जनु निचिन्तई हरिणाइ । नसु केरएं. हुकारडएं मुहहं पडन्ति तृणाई ॥ अह भागा अम्हह तणा ॥ मा भैपीरित्यस्य मन्मीसेति स्त्रीलिङ्गम् । सस्थावत्यह आठवणु साहु वि लोउ करेइ । आदनह मभीसडी जो सजणु सो देह ।। यद्यद्दष्टं तत्तदित्यम्य जाइटिआ। जइ रचसि जाइटिअए हिअडा मुद्ध-सहाव । लोहे फुटणएण जिव धणा सहेसइ ताव ॥१२२॥ हुहुरु-धुग्पादय शब्द-चेशानुकरणयोः ॥ दा४२३।। अपभ्रंश हुहु दय. शब्दानुकरणे पुग्धादयश्रेष्टानुकरणे यथासस्य प्रयो- क्तव्याः॥

·१७० प्राकृतव्याकरणम् [स.८-४-४२३ मइ जाणिउ बुड्डीसु हउ पेम्म-द्रहि हुहुरु ति । नवरि अचिन्तिय सपडिय विप्पिय नाव झडति ।। आदिग्रहणात् । खज्जइ नउ कसरकेहिं पिज्जइ नउ घुण्टहि । एम्बइ होइ मुहच्छडी पिए दिढें नयणेहिं ।। इत्यादि। अज्जवि नाहु महुज्जि परि सिद्धत्था वन्देइ । ताउजि विरहु गवक्तेहिं मक्कड-घुग्घिउ देइ ॥ आदिग्रहणात् । सिरि जर-खण्डी लोअडी गलि मणियडा न वीस । तोवि गोठ्ठडा कराविआ मुद्धए उट्ठ-बईस । इत्यादि । ४२३ ॥ घइमादयोनर्थका ॥ ८१४१४२४ ॥ अपनशे घडमित्यादयो निपाता अनर्थका प्रयुज्यन्ते ॥ अम्मडि पच्छायावडा पिउ कलहिअउ विआलि । घइ विवरीरी बुद्धडी होई विणासहो कालि ॥ आदिग्रहणात् खाइ इत्यादयः ॥ ४२४ ॥ तादर्से केहि-तेहिं-रेसि-रेसिं-तणेणाः ।।८।४।४२५ ॥ अपनशे तादर्थे घोत्ये केहि तेहिं रेसि रेसिं तणेण इत्येते पञ्च निपाता. प्रयोक्तव्या ।। दोल्ला एह परिहासडी अइम न कवहिं देसि । हउ झिजउ तउ केहिं पिअ तुहु पुणु अन्नहि रेसि ॥ एव तेहिरोसिमावुदाहाया ॥ बड्डत्तणहो तणेण 11 १२५ ॥ पुनर्विनः स्वाथें डुः ॥ ८४१४२६ ॥ अपनशे पुनर्विना इत्येताम्या पर स्वार्थे डु प्रत्ययो भवति । सुमरिन्नइ त वहहउ ज वीसरइ मणाउ ।।

·८-१-४३०] योपनशत्तिसहितम् जाहिं पुणु सुमरणु जाउं गड तहों नेहहो कई नाउं ।।। विणु जुझे नं वलाहुं ।। ५२६ ॥ अश्यमा डे-डी।। ८।४।४२७ ।। अपभ्रंशेवश्यम, स्वार्थे . इ इत्येतो प्रत्ययौ भवतः ।। जिभिन्दिउ नायगु पसि करहु जसु अधिन्नई अन्नई। मूलि विणइ तुधिणिहे अयसे सुबइ एण्णई ॥ अबस न मुअहिं सुहाच्छिमहि ॥ ४२७ ॥ एकरासो डिः ॥ ८१४४२८॥ अपनदो एकशशब्दास्वार्थे डिर्भवति ।। एक्कसि सील-करकिअह देनहिं पच्छिचाइ । जो पुणु खण्डइ अणुदिअ तमु पच्छिउँ काइ ॥ ४२८ ।। अडड-डुलाः स्वार्थिक-क-लुक् च ॥ ८११४२९ ।। अपमंशे नामः परतः स्वार्थे अ डड डु इत्येते त्रयः प्रत्यया भवन्ति तत्सन्नियोगे स्वार्थे कमत्ययस्य लोपश्च ।। विरहानल-जाल-करालिअउ पाहिउ पन्धि ज दिउ । । त मेलवि सबहिं पन्यिाहिं सोजि किमउ भगिट्ठर ।। डड । महु कन्तहो वे दोसडा ॥ डुल्ल । एक कुडल्ली पञ्चहिं. रुद्री॥४२९॥ योगजाक्षेपाम् ।। ८१४१४३०॥ अपनशे अडडडुलाना योगभेदेम्यो ये जायन्ते डडअ इत्यादयः प्रत्यया- स्तेपि स्वार्थे प्रायो भवन्ति । डडा फोडेन्ति जे हि अप्पणउं ।। अन्न "किसलय" ० (८-१-२६९) इत्यादिना यलुक् ।। बुल्ला । मुडुल्ल चुन्नीहोइसइ ।। डुलडड।। सामि-पसाउ सलज्जु पिठ सीमा-संधिहि वासु । पेक्सिवि बाहु-अनुलडा पण मेलइ नीसा ॥ अत्रामि "स्यादौ दीर्ष-हस्व(८-५-३३०)इति दीर्घः ॥ एवं बाहु- मुटुहडउ | अन त्रयाणा योगः ॥ १३०॥ . 1 ·प्राकृतव्याकरणम् [सू.८-४-४३१ स्त्रियां तदन्ताडीः ॥८४१४३१॥ अपभ्रंशे स्त्रिया वर्तमानेभ्य. प्राक्तनसूत्रद्वयोक्तप्रत्ययान्तेभ्यो डीः प्रत्ययो भवति ॥ पहिआ दिट्ठी गोरडी दिठ्ठी मग्गु निअन्त । असुसासेहिं कञ्चुआ तितुव्वाण करन्त ॥ एक कुडुल्ली पञ्चहिं रुद्धी ॥ ४३१ ॥ आन्तान्ताड्डा: ८1४।४३२ ॥ मपभ्रशे स्त्रिया वर्तमानादप्रत्ययान्तप्रत्ययान्तात् डाप्रत्ययो भवति । डयपवाद.॥ पिउ आइउ सुअ वती झुणि कन्नडइ पइट्ठ। तहो विरहहो नासन्तअहो धूलडिआ वि न दिछ ।॥ ४३२ ॥ अस्येदे ।। ८।४।४३३ ॥ अपभ्रशे स्त्रिया वर्तमानस्य नाप्नो योकारस्तस्य आकारे प्रत्यये परे इकारो भवति ॥ धूलडिआ वि न दिट्ठ ॥ स्त्रियामित्येव । झुणि कन्नडइ पइट्ठ॥ ४३३ ॥ युप्मदादेरीयस्य डारः ॥ ८४१४३४ ॥ अपनशे युप्मदादिभ्यः परस्य ईयप्रत्ययस्य डार इत्यादेशो भवति ।। सदेसें काई नुहारेण ज सङ्गहो न मिलिज्जइ । सुइणन्तरि पिए पाणिएण पिअ पिआस किं छिज्जइ ।। दिक्खि अम्हारा कन्तु । बहिणि महारा कन्तु ॥ ४३४ ॥ अतोर्डेनुलः ॥ ८१४। ४३५ ।। अपभ्रंशे इदकिंयत्तदेतद्य. परस्य अतो. प्रत्ययस्य डेतुल इत्यादेशो मवति ॥ एतुलो । केतुठो । जेतुठो । तेतुलो । एतुठो । ४३५ ।। त्रस्य डेतहे ।।८।४ । ४३६ ।। अपनशे सादे: सप्तम्यन्तात्परम्य अप्रत्ययस्य डेतहे इत्यादेशो भवति । एतहे तेतहे वारि घरि उच्छि निसण्टुल धाइ ।

·सू. ८-४-४४०] स्वोपपत्तिसहितम् पिअ-पन्भट्ठ व गोरडी निचल कर्हि वि न ठाइ || ४३६ ॥ त्व-तलोः प्पणः ।। ८४४३७} अपनशे त्वतलो. प्रत्यययो प्पण इत्यादेशो भवति ॥ यदुप्पणु परि- पाविअइ || प्रायोधिकारात् । वड्डत्तणहो तणेण ॥ ४३७ ॥ तव्यस्य इएव्वर्ड एव्बउ एना ॥ ८४|४३८॥ अपनशे तव्यप्रत्ययस्य इएव्बउ एव्वउ एवा इत्येते त्रय आदेशा भवन्ति ।। एउ गृहेप्पिणु ६ मइ जइ प्रिउ उव्वारिजइ । महु करिएव्वउ किं पि णवि मरिएव्वउ पर देजह ।। देसुच्चाडणु सिहि-कढणु घण-कुट्टणु ज लोइ । मजिट्ठए अइरत्तिए स तु सहेल्वउ होइ ।। सोएवा पर वारिआ पुष्फवईहि समाणु । जग्गेवा पुणु को धरइ जइ सो वेउ पमाणु ।। ४३८ ।। क्व इ-इउ-इवि-अपयः ॥ ८४१४३९ ॥ अपभ्रशे क्त्वाप्रत्ययस्य इ इउ इवि अवि इत्येते चत्वार आदेशामवन्ति ।।।। हिअडा नइ वेरिअ घणा तो किं अभि चडाहु । अम्हाहिं ये हत्थडा जइ पुणु मारि मराहु ॥ इउ । गय-घड भन्जिर जन्ति ।। इवि । रक्खइ सा विस-हारिणी में कर चुविवि जीउ । पडिबिम्बिन-मुजाल जल जेहिं अहोहिउ पोउ ।। बाह विछोडवि जाहि तुहु हउ तेइ को दोमु ! हिअय-विउ जइ नीसरहि जाणउ मुञ्ज स रोमु ।। ४३९ ॥ एप्प्येप्पियेव्यरिणतः ॥ ८।४।४४० ॥ अपभ्रशे क्त्वाप्रत्ययम्य एप्पि एप्पिणु एवि एविणु इत्येते चत्वार आदेशा भवन्ति ॥ जेप्पि असेमु कसाय-बलु देप्पिगु अमर जयस्तु । अवि।

·१७४ प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-४४० लेवि महन्वय सिवु लहहिं झाएविणु तचम्सु ।। पृथग्योग उत्तरार्थः ॥ १० ॥ तुम एवमणाणहमणहिं च ॥ ८४१४४१ ॥ अपभ्रशे तुम. प्रत्ययस्य एवम् अण अणहम् अणहिँ इत्येते चत्वार । चकारात् एप्पि एप्पिणु एवि एविणु इत्येते । एव चाष्टाचादेशा भवन्ति । देव दुक्करु निअय-धणु करण न तउ पडिहाइ । एम्बइ सुहु मुझणहं मणु पर मुझणहिं न जाइ ।। जेप्पि चएप्पिणु सयल धर लेविणु तवु पालेवि विणु सन्ते तित्थेसरेण खो सकइ भुवणे वि ॥ ४४१ ॥ गमेरेप्पिण्वेप्प्योरेलुंग वा ॥ ८४४४२ ॥ अपभ्रशे गर्घातो. परयोरेप्पिणु एप्पि इत्यादेशयोरेकारस्य लुग्भवति वा ॥ गम्प्पिणु वाणारसिहिं नर अह उज्जेणिहिं गम्प्पि । मुआ परावहिं परम पउ दिव्वन्तरइ म जम्पि ॥ पक्षे । गङ्ग गमेषिणु जो मुअइ जो सिव-तित्थ गमेप्पि । कोलदि तिदसावासनाउ सो जम-लोउ जिणेप्पि ॥४४२।। तृनोणः ॥ ८४४४३॥ अपनशे तृनः प्रत्ययम्य अणअ इत्यादेशो भवति ॥ हत्थि मारणउ लोउ वोल्लणउ पडहु वज्जणउ सुणउ भसणउ ॥ ४४३ ।। इमार्थे नं-नउ-नाइ-नापइ-जाणि-जणः ॥ ८१४१४४४ ॥ अपभ्रशे इवशब्दम्यार्थे न नउ नाइ नावइ जणि जणु इत्येते पट् भवन्ति । न । न मल्ल-जुज्झ ससि-राहु करहिं । नउ । (रवि-अस्थमणि समाउलेण कण्ठि विइण्णु न छिष्णु । चवें खण्ड मुणालिअहे नउ जीवम्गल दिष्णु ॥ नाई। वल्यावलि-निवडण-मएण घण उद्धभुभ जाइ ।

·सू. ८-४-१४७] स्वोपप्रवृत्तिमाहितम् वहह-विरह-महादहहो याह गरेमइ नाइ ॥ नावइ । पेक्सेविण मुहु जिण-चरहो दीहर-नपण सहोर ।। नावइ गुरु-मच्छर भरिउ उठणि पवीसइ ठोणु ।। अणि । - चप्पय-युमुमहो मन्झि सहि मसलु पश्टर । - सोहइ इन्दनीनु जणि कगइ चइटउ ।। जगु । निरुवम-रसु पिएं पिएवि जणु ॥ ४४४ ।। लिगमतन्त्रम् ।। ८।४।४४५ ॥ अपमंो लिगमतन्त्रं व्यभिचारि प्रायो भवति । गय-कुम्मई दारन्तु It अत्र पुंलिङ्गम्य नपुंसक्त्वम् । अन्मा लम्मा टुरिहिं पहिउ रडन्तर जाइ । जो एहा गिरि-गिठण-मणु सो कि घणहे धनाइ ॥ अत्र अब्मा इति नपुंसकम्य पुंस्त्वम् ।। पाइ विलगी अन्बडी सिरु ल्हमिङ सन्धम्म । तो वि कटारइ हत्थडउ पनि किन्नई कन्तम्मु ।। अत्र अन्त्रडी इति नपुंसकम्य स्त्रीत्वम् ।। सिरि चडिआ खन्ति फलई पुणु डालई मोडन्ति । तोषि महम सउणाहं अबराहिउ न करन्ति । अत्र डालई इत्यर नीलिङ्गस्य नपुंसकत्वम् ॥ ४१५॥ शौरसेनीवत् ॥ ८४४४६॥ अपभ्रंशे प्रायः मौरसेनीवत् कार्य मवति ॥ सीसि सेहरु बगु विणि- ग्मविद् सणु कण्ठि पालंबु किदु रदिए विहिदु बगु मुण्डमालिए. जं पणएण तं नमहु कुसुम-दाम-कोदण्डु कामहो । ४४६ ॥ व्यत्ययश्च ॥८॥४॥४४७॥ प्राकृतादिभाषालक्षणानां व्यत्ययश्च भवति ॥ यया मागां "तिष्ठायष्ट" .

·प्राकृतव्याकरणम् [सू. ८-४-४४७
(८-४-२९८) इत्युक्तं तथा प्राकृतपैशाचीशौरसेनीप्यपि भवति । चिष्ठदि ।
अपभ्रशे रेफस्याधो वा लुगुक्तो मागध्यामपि भवति । शद-माणुश-मंश-
भालके कुम्भ-शहश्र-वशाहे शंचिदे इत्यायन्यदपि द्रष्टव्यम् ॥ न केवलं
भाषालक्षणाना त्याद्यादेशानामपि व्यत्ययो भवति । ये वर्तमाने काले
प्रसिद्धास्ते भूतेपि भवन्ति । अह पेच्छइ रहु-तणओ ॥ अथ प्रेक्षाचक्रे
इत्यर्थः ॥ आभासइ रयणीअरे । आवमाषे रजनीचरानित्यर्थः ॥ भूते
प्रसिद्धा वर्तमानेपि । सोहीअ एस वण्ठो । शृणोत्येप वण्ठ इत्यर्थः।।४४७॥
शेष संस्कृतवत्सिद्धम् ॥ ८।४।४४८ ॥
शेष यदन्न प्राकृतादिभाषासु अष्टमे नोक्तं तत्सप्ताध्यायीनिबद्धसस्कृत-
वदेव सिद्धम् ॥
हेट्ठ-ट्ठिय-सूर-निवारणाय छत्तं अहो इव वहन्ती ।
जयइ ससेसा वराह-सास-दूरुक्खुया पुहवी ॥
अत्र चतुर्थ्या आदेशो नोक्तः स च सस्कृतवदेव सिद्धः। उक्तमपि
कचित्संस्कृतवदेव भवति । यथा प्राकृते उरस्शब्दस्य सप्तम्येकवचनान्तस्य
उरे उरम्मि इति प्रयोगौ भक्तस्तथा कचिदुरसीत्यपि भवति ॥ एव सिरे ।
सिरम्मि । सिरसि ॥ सरे । सरम्मि । सरसि ॥ सिद्धग्रह्ण मङ्गलार्थम् ।
ततो घायुष्पच्छ्रोतृकताभ्युदयश्चेति ॥ १८ ॥
इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचितायां सिद्धहेमचन्द्राभिधान-
स्वोपज्ञशब्दानुशासनमृत्तावष्टमस्याध्यायस्य
चतुर्थः पादः समाप्तः ॥
॥ अष्टमोऽध्यायः ॥
समाप्ता चे सिद्धहेमचन्द्रशळानुशासनवृत्ति. प्रकाशिका नामेति ॥
आसीद्विशा पतिरमुद्रचतु समुद्र-
मुद्राङ्कितक्षितिभरक्षमबाहुदण्ड ।
श्रीमूलराज इति दुर्धरवैरिकुम्भि-
क्ण्टीरवः शुचिचुलुक्यकुलावतंसः ॥ १ ॥

·१७७ सु. ८-१४४८] स्वोपसचिसहितम् तस्यान्वये समजनि प्रयठप्रताप- तिम्मातिः क्षितिपतिजयसिंहदेवः । येन म्ववंशसवितर्यपरं सुधाशी श्रीसिद्धराज इति नाम निज व्यलग्वि ॥ २॥ सम्यग् निपेत्र्य चतुरश्धतुरोप्युपायान् जित्वोपमुज्य च भुवं चतुरधिकाश्चीम् । विद्याचतुष्टयाविनीतमतिर्जितात्मा काष्ठामवाप पुरुषार्थचतुष्टये यः ॥ ३ ॥ तेनातिविस्तृतदुरागमविपकीर्ण- शब्दानुशासनसमूहकदार्थतेन । अभ्यार्थतो निरवमं विधिवद्यधत्त शब्दानुशासनमिदं मुनिहेमचन्द्र. ॥ ४ ॥ ग्रंथानं २१८५ श्लोका । श्रीः॥ शुभ मवतु ॥ लेखकवाचकयोः शुभं कल्याणं भूयात् भवतु ॥

·Index of Words N. B.-The Roman figure indicates the Pâda and Arabic figure the number of the Sätra. अ (च)-I. 177; II. 174, 188, 193, III. 70. भइ-I. 169,171; 11. 179, 205, 11. 177, IV. 425. अइअम्मि-II. 204. अइच्छइ-IV.162. अनुग-तणु-IV. 390. अइमत्तह-IV. 345. अइमुत्तय-I. 26, 178, 208. अइमुतय-1. 26, 178. अइरत्तिए-IV.438. अइमरिअ-I. 151. अइसो-IV. 403. अईइ-IV. 162. अमु-IV. 481. असु-I. 26. अहि-IV.288. अक्दइ-JV.131. अम्मइ-IV. 160. अक्युमइ-IV. 162. अको-I. 1773 I. 79,89. अक्सइ-I. 187. अक्सण-IV.350. अक्सराई-III. 134. अक्सराण-II.195. अक्सिवइ-IV. 145. अक्सिहि-IV.357,396. असोडेह-IV. 188. असइ-IV.414. अगया-II. 174. अगणी-II. 102. अगरू-I. 107. अगह-I.177. अग्ग-IV. 326. अग्गओ-J. 37. अग्गदो-IV. 283. अग्गइ-IV. 391,422. अग्गउ-ete, cfr. अग्गी. अग्गलउ-IV.341. अग्गलु-IV.418. अग्गिहउ-IV. 429 अग्गी-II. 102, III. 125,(decltned) 1.37; III. 19, 20, 125-129, IV.3.13. अग्घइ-[अर्ध ] IV. 385, 422, 19. अग्घइ-I. 187; IV.100. अग्यवइ-IV.169. अग्घाअइ-[ध्रा with आ ] IV. 13. अग्घाइ-IV. 169. असह-IV. 345, 383. अकोल-I 200, II 155. अग, अगु-IV. 332. अगमगम्मि III. 1, अगहि-IV. 332, 357.अगे- I.7; IV. 63. अगाइ-I. 93. अगेहि-II. 179. अङ्गण अगण-I.30. अगारो-I.17. अगुअ-I.89.

·180 INDEX OF WORDS. अगुमइ-IV.169. अजिअ अजिअ-I. 30. अगुलिउ-IV. 333; अगुलिओ-IV. अम्मदिश-IV.293. 348. अयली-IV. 293. अचितिअ-IV.423. अन्नातिसो-IV.293. अच्छो-I.177. अट् अटइ-I. 195. अच्छ् अच्छइ-IV. 215, 388. अ -th परि, परिअइ-IV.230. च्छते अच्छति-IV. 319. अच्छदे अइ-IV.119. अच्छदि-IV.274. अच्छउ-IV. अहम-II. 174. 406. अच्छीअ-II. 163. अ- अहण्ह-III. 123. च्छेज, अच्छेजेज, अच्छीअइ-III. अहारसण्ड-III.123. 160. अट्टी-II. 32. अच्छ-IV.350. अहो-II. 33. अच्छअर-I. 58, II.67. अढो-I.271. अच्छद-II 174. अक्खइ-IV. 143. अच्छरसा-I.20. अड्ड-II. 41. अच्छरा-I 20, II 21. अण-IL 190. अच्छरिस-I. 7,58, II. 66,67. अणग-II. 174. अच्छरिज-I. 58, II. 67. अणच्छइ-IV. 187. अच्छरीअ-I. 58, 11 67. अणण्णय-II. 15. अच्छि-IV. 388. ('), अच्छी-I. अणतर-IV. 277. 33,35,190. अच्छि-I.35, अण-I.141. II. 17. अच्छीइ-I. 33; II. अणल-IV 395,415,429. 217. अच्छी-I. 33. अणाइजइ-IV. 252 अच्छिदइ [ छिद् with आ ]-IV. अणाइण्ण-III. 134. 125. अणिउँतय-I. 26, 178, 208. अच्छिन्न-II. 198 अणिढ-1.34. अच्छेर-I. 58, II. 21,66,67. अणुकूल-II. 217. अजिअ-I.24. अणुत्तर-IV. 379. अजोहिउ-IV.439. अणुदिअहु-IV. 428. अज-[ अद्य ]-I. 33, II. 201, अणुरत्ताउ-IV. 422, 10. III 105, IV. 414, 423 अणुवच्चइ-IV. 107. अज्ज [आय]-I 6. अजो-IV 266. अजा-1.77. अन अजो-III 38. अणुसारिणी-I. 6. अणुवनइ-IV. 162 अजा [ आज्ञा]-II. 83. अजिए-III. 41. अणुसारेश-II. 174 अज्जु [ अद्य -IV. 343,418. अण्डइ-IV. 110. अजू-I.77. अतिट-IV. 323. अचइ-IV. 187. अत्तमाणो-L271. अजली ( m f.)-I. 35. अत्ता-II. 51, IV. 123.

·INDEX OF WORDS. 181 अत्थ-[ अर्थ ] I. 7. अत्यो-II. 33. 61. अन्न-IV. 372. अनु-IV. अत्य-IV. 310. 337, 350, 354, 401, 411, अस्थमणि-IV.444. 414,418,422.अन-IV.277. अत्यहि-[ अस्त्रैः ] IV. 358. अ-IV.370. अन्नहे-IV.495. अत्थिओ-II. 159. अन्नहि-IV. 357, 383, 422, 9. अथिरो-I. 187. अन्ने-IV. 414. अनइ-IV.427. अदसण-II.97. अन्नत्तो-II. 160. अद्दसण-II. 97. अनत्य-II. 161; III. 59. सह-I. 82. अन्नदो-II. 160 अद्दो-II. 79. अन्नन-I. 156. अद्ध-[ अर्ध] अद्ध II. 41. अद्धा अनह-II. 161, IV. 415. IV. 352. अन्नहि-II. 161. अद्धमागह-IV. 287. अन्नाइसो-IV. 413. अद्धा-[ अध्वन् ] अद्धाणो-III. 56. अन्नारिसो-I. 142. अघ-IV. 323. अनुन्न-I. 156. अधण-IV.367. अपुरव-IV. 270. अपुरव-IV.270. अधिनइ-IV. 427. अपुरवे-IV. 302. अनउ-IV. 400. अपुव-IV. 270. अपुष्व-IV.270. अनलो-I. 228. अपुरइ-IV.422. अनिलो-I.228. अप्पनो-II.83. अनु-IV.415 अप्पणय-II. 153. अतग्गय-1.60. अप्पणउ-Tv. 350, 367, 422, 430. अतप्पाओ-II.77. अतरप्पा-I.14. अप्पण्णू-II. 83. अप्पमत्तो-I. 231. अतर अन्तर-L 30. अतरु-IV. 350, अप्पा-(declined) III. 56. अप्पा- 406, 407, 408. अतरेसु-II. II.51 अप्प--III. 49. अप्पउ- 174. IV.422,3.अप्पणइआ-III. 14, अतावेइ-I. 4. 57 अप्पणिआ-II 14,57. अ- अतेआरि-IV.264. आरी-I. 60. प्पणा-III.14, IV. 338,350, अतेउर-I 60. रे-III. 136, 367. अप्पणे-IV. 416. अप्पण-- अतो-I.14. IV.422, 14. अप्पणु-IV 337. श्रतोधीसभ-I.60 अप्पणो-II. 197, 209, IV अनडी-IV.445. 302. अप्पदो-IV 346. अन्दावेदी-IV. 286. 3709141-( declined ) III. 56. 34- अन्देउर-IV. 261. प्पाणो-II. 51. अप्पाणु--IV. अपलो-II. 173. 396. अप्पाणेण-III. 57. अधारइ-IV.349. अप्पाहइ-IV. 180. अयो-II. 178. अप्पिअ-cfr. अर्प अन-[अन्य]-(dechned) III. 58- अपिए-IV. 365.

·183 INDEX OF YORDS. अप्पुर-II. 163. 439. अम्हमु-III. 117. अम्हाण अप्पेइ-cfr. अर्प. -III. 114. अम्हाण-III. 114. अप्फुण्णो-IV. 258. अम्हामु-III. 1173; IV. 381. अफलोदया-IV. 283. अम्हासुतो-III. 112. अम्हाई- अबम्हन्य-IV.293. IV. 300. अम्हाहि-III. 110. अचवी-Sce. अम्हा हितो-III. 119. अम्हि- अब्भड-IV.395. III. 105. अम्हे-I. 40; III. अन्भत्यणि-IV. 381. 26, 106, 108, 110, 114, अभा-IV.445. 147, 1483 IV. 376, 422. अभि-IV.439. अम्हहि-III. 110. अम्हेहि-IV. अभिडइ-IV. 164, 383. 371, 378, 422. अम्हेमु-III. अन्भुत्तइ-IV. 14, 152. 117.अम्हेमुतो-III. 112.अम्हो- अन्भुदरणु-IV 364. III. 106, 108, 114, 147. अभउ-IV.110. अम्हातिसो-IV. 317. अभग्गु-IV. 387. अम्हारा-IV. 345,434. अभिमन्य-IV. 305. अम्हारिसो-I. 1198 II. 74. अमच-IV 302. अम्हेचय-II. 149. अमरिसो-II. 105. अम्हेत्थ-I. 40. अमुगो-I. 177. अय-III. 73, IV. 302. अयम्मि- अमुणती-II. 190. III. 84,89. अम्-(declined ) III. 88. अम्- अयछइ-IV. 187. III. 87. अमु-III. 87; IV. अया-III. 33. 139 अमुम्मि-III 59,89. अयि-II. 217. अपणु-IV. 376. अय्य-[अद्य ]-IV. 292. अम्ब-I. 84 II. 56 अव्य-[ आर्य ]-IV. 302. अन्यो- अम्बिर-II 56 IV.277. अय्या-IV. 302. अम्बिल-II. 106. अय्यउत्त-IV. 266. अप्यउत्तो-IV. सम्मति-IV. 121. 200. अम्महे-IV. 25-1,303. अय्यमिस्मेहि-IV. 283. अम्मि-IV. 395. अम्मीए-IV. 396. अध्युणे-IV 292. अम्मि-III. 1055, 107. अ (crus) अप्पेइ-I. 03, IV. 39. अम्मो-II 20S, III. 11. अपि-I.63. उप्पिा-I.969. अम्द (म्ह)-I. 33; II. 99, 117, ओपेइ ओपि-I. 63. uth 201, III. 106, 107, 108, सम् रामप्पेतन-II. 161. 110, 113, 111. अम्ह -1. भरण-I. GG. 26. अह-III. 113, 111. भरहनो-II. 111. अम्हा-IV.376. अम्हतो-III. अरहो-II. 111. 112. अम्हाम्मि-III. 112. अम्दह अरि-II. 217. -IY.370,350, 111,122, अरिहनो-IL 111.

·INDEX OF WORDS. 183 अरिहा-II. 104. अवयडि [ अवटतटे ]-IV. 339. अरिहो-II. 111. अवडो-I.271. अरुण-I.6. अरहती-II. 111. अवत्यह-IV. 422, 22. अवस्थे-IV. 396. अहो-II.111. अरे-II. 201; IV. 418. अबदाल-I. 254. अर्ज अज्जइ-IV. 108. अजिजइ- अवयच्छइ-IV. 181. IV. 253. अवयज्झइ-IV. 181. अई अरिहइ-II. 104. अवयवो-I. 245. अवयासइ-II. 174: IV. 190. अलचपुर-II. 118. अक्यासो-I.6, 172. अल-IV. 278. अवघ्य-IV,288. अलसी-I.211. अवरोहो-II. 75. अलहतिअहे-IV. 350. (from लम्) अवराइसो-IV. 413. अलाउ-1.66. अवराण-III.61. अलाऊ-1.66. अवराहिउ-IV. 445. अलावू-I.237. अवरि-II. 166, IV. 331. अलाहि-II. 189. अवरि-I. 26, 108. अलिअ-I. 101. अवरिलो-II. 166. अलिउलइ-IV. 353. अवरेण-IV. 395. अलीअ-I.101. अवरोसि-III. 61. अले-IV. 302. अवरोप्परु-IV. 409. अहत्यइ-IV. 144. अवशल-IV. 302. अल-I. 82, II. 174. अवस-IV. 376,427. अलिअइ-IV. 139. अवसदो-I. 172. अलिवइ-IV. 39. अवसर-IV. 358. अलीअइ-IV.54. अवसें-IV. 427. अल्लीणो-IV.54. अवसेहइ-IV. 162, 178. अवअक्सइ-IV.181. अवहइ-IV.94. अवअच्छइ-IV.122. अवहड-I. 206. अवआसइ-IV. 181. अवह-II. 138 अवऊदो-I.6. अवहरइ-IV. 162, 178. अवस्खइ-IV. 181. अवहावेइ-IV. 151. अवस्खदो-II. 4. अवहेडइ-IV.01. अवगुणु-IV. 395. अवहोआस-II. 138. अवमूहो-II. 168. अवि-I.41. अवजसो-I.245. अविणय-II. 203 भवन-II. 24. अबुइ-IV. 38. अवजसइ-IV. 162. अब्बो-II. 204. अवज्या-IV. 293. अस् म्हि-III. 105, 147; IV, ·184 INDES OF YORDS. 266. शि-IV. 302. सि-III. अहिऊलइ-IV. 208. 146, 180. अस्थि-II. 45; III. अहिजो-I. 56, II. 83.. 146, 147, 148. नत्थि-I. अहिण्णू-I. 56; II. 83. 206. त्थु-IV.283. म्हो म्ह-IIT. अहिपचुअइ-IV. 163, 209. 147. सिआ-II. 107. आसि- अहिमन-II. 25. III. 164. अहेसि-III. 164. अहिमजू-II. 25. सता-IV. 389. सतो-I. 37. अभिमज-IV. 293. असइहि-IV. 396. अहिमन्-I. 243; II. 25. असल-IV. 422,8. अहिरीओ-II. 104. असणु-IV.341. अहिरेमइ-IV. 169. असहेज-I. 79. अहिलखइ-IV. 192. अहिलघइ-IV. 192. असार-IV.395. अहिवन-I.243. भमु-IV. 414. अहो-I.73; II. 217. अमुगो-I. 177. अहोमुहु-IV. 367. अमुर-I 79. अमुलह-IV.353. असेमु-IV. 440. असोअ-11.164. अस्तवदी-IV. 291. आ अस्स-III. 74. अस्स-I. 81. आओइ-IV. 81. अस्सि-III.74. आइउ-IV.132. अह (m.f.n.)-III. 87. आइग्घइ-IV. 13. अह-IV. 339, 341, 365, 367, आइछइ-IV. 187. 379, 380, 300 (१), 416, आइरिओ-I. 73; II. 107. 117, 422; I.(१), 419, 447. आउन-1 156. अहस्साय-1.245. आगइ-IV. 101. अह-I. 10, III. 107,147, 148, आउटण-I. 177. 161; IV. 302. आउत्ते-IV. 302. अहय-II. 109, 2018 III. 105, आऊ-II. 174. अहर-IV. 332. अहरे-IV. 332 आएग-IV. 365. cfr. भायइ. भइरह-I.8!. आओ-I. 268. cfr. गम् arith मा. अहव-I.67. आविई-I. 209. अहवर-IV.110. आगमग्णू-I. 56. भहवा-1.67; III. 733; IV. 419. आगमिओ-I. 177. भइह-II.217. आगमे-IV. 302. अहाजाय-I.215. आगरिसो-I. 177. अदिरं-III.81. आगारो-I. 177. महिभाद-I.11. भारदि-IV.297.( with भा) ·INDEX OF WORDS. 185 आढत्तो-II. 138. (रम् with आ) आयमिओ-I. 177. आढप्पइ-IV. 254. आयम्बइ-IV. 147. आढवइ-IV. 156. आयरिओ-I.73. आढवीअइ-IV. 254. आयरिसो-II. 105. आढिओ-I.143. आयर-IV. 341. आयरेण-IV. आणत्त-See (ज्ञा with आ) 422, 6. आणत्ती-II. 92. आयास-I.81, आणदु-IV. 401. आयुध-IV. 324. भाणवण-II.92. आरण-I.66. आणवेदु-See (ज्ञा with आ) आरनाल-I. 228. आणहि-IV. 3.18. (नी with आ) आरभइ-IV. 155. आणा-II. 83,92. आरभइ-IV. 155. आणालक्खभो-II. 97. आरभो, आरम्भो-I. 30. आणालसभो-II. 97, 117. आरुहइ-IV. 206. आणालो-II. 117. आरोअइ-IV. 202. आणिअ-See (नी with आ ). आरोलइ-IV. 102. आदनह-IV. 422,22. आरोवैइ-IV. 47. ( रुह् with आ ). आदरइ-IV.84. आलक्खिमो-I. 7. आप् with परि पजत्त-II. 24; आलवणु-IV. 422, 22. IV. 365. with प्र पावेमि-IV. आलिदो-II. 49, 90. See (लिप् 302. पावइ-IV. 239. पावीसु- IV. 396, 398. पाविअइ-IV. आलिहइ-IV. 182. 366, 437. पत्तु-IV. 332. पा आली-I. 83. विअ-IV. 387. with सप्रशं- आलु-IV. 379, 422, 13. पत्ता-IV. 301. with वि वा आलुखइ-IV.182, 208. वेइ-IV. 141. with सम् समा- आलेडुअ-I. 24; II. 164. See घेइ-IV. 142. 422, 4. समप्पउ-IV. 401. (दिलप् with आ). समत्तु-IV. 322, 420. आलेड-II. 164. See above. आपसिअ-II. 196. (पश् with आ?) आलोअण-I.7. आफ्सो-I. 44. 1) आवइ-IV. 400, 419. आभासइ-IV. 447. १) आवइ-IV. 367. आवहि-IV. आम-II. 177. 422, 1. आमेलो-I. 105, 202, 234. आवज-I.156. आयइ-IV.365. आयहो-IV.365. आवट्टइ-IV.419. भाएण-IV. 365. आयहिं-IV. आवत्तओ-II. 30. 383. आवत्तण-II.30. आयसो-II. 105. आवत्तमाणो-I. 271. आयज्झइ-IV. 147. भावलि-I.6; IV.444. with आ). समप्पइ-IV.

·186 INDEX OF WORDS. आवसहो-I. 187. इक-I. 81. आवास-IV. 442. इक्लू-II. 17. आवासय-I 43 इगालो-I. 47,254. आवासिउ-IV.357. इगिअनो-II. 83. आवेडा-I. 202,234. इगिअण्ण-II. 83. भास-IV.383. इगुअ-1.89. आसघइ-IV. 35. झा-II. 34. आस-II.92. इटो-II. 34. आसारो-I. 76. इडी-I. 128, II. 41. आसीसा-II. 174. आसो-I.43. इण-II. 204, III. 78, 79,95, 162, IV. 279. आइ-IV. 192. आद-I 206 इणमो-III. 79, 85. आहम्मइ-IV. 102. इत्तउ-IV. 391. इत्तिअ-II. 156. आहाह-II.917. आहि-III 74 इत्तो-II. 160. आहिआई-I. 44. इत्थ-IV.323. आहिस्थ-II. 174 इत्थी-II. 130 आहोडइ-IV. 97. इद-III. 79. इदो-II. 160, IV. 302. इध् ( इन्ध ) with वि, विज्झाइ-II. 28. with सम्, समिझाइ-II. 28. इ इध-IV. 268. इ-II. 217. Sco उणाइ इदनीलउ-IV.414. ६ [ अपि ]-IV 383, 381 390, इध-1 177, II. 50. इदहण-I 187. 439cfr एम्ब को उ. के ३ [ तब ]-III. 99. इम-II. 181, 198, III. 72,77, 78. इमो-III. 72,73 इएइ-IV. 406. एसी-IV.414. IV. 361. इमा-III. 73, 73. एन्तु-IV.351. इमिआ-III. 73. इमा-I. 10. Twith आ एदु-IV. 265, 302 इमे-III. 72,77. इमिणा-III. अ-I. 12, 91. 69. इमेग-III. 69, 73, Ti. इअम्मि-III. 80. इमेहि-III. 77. इमम्स-III.71, इभरहा-II. 212. 81. इमीए इमाए-III.33. इमाण- अराई-III. 131.अह-I.40G. III.61,81. इमाण, इमाण-III. इअरे-III. 68 32.इमगि-III.61,81.हमगि- भाग-1.29. भागि-I.20, II. 131. III. G0,71, 15, 76. इमम्मि- III.15, 76. एग-(!)IL 169. दर-II. 186.

·INDEX OF WORDS. 187 इव-II. 182. उका-II. 79,89. इथ् इच्छइ-IV. 215. इन्छहु-IV. उविट्ठ-I. 128. 384. इच्छह-IV. 384. एच्छण- उक्कुक्कुरइ-IV. 17. IV. 353. इटो-II. 34. इछु- उक्सइ-IV. 162. IV. 358. उक्रो-I. 58. उवोस-IV.258. इप with संप सपोसिआ-IV. 414. उक्खय-I.67 इसी-I. 128, 141. इह-I.9, II. 164; III. 75, 76, उक्खाय-I. 67. उक्खल-II.90, IV. 268,419. उक्खित्त-II. 127. इह-I.24. उक्खिवइ-IV. 144. इहय-I.24; II. 164. इहरा-II.12. उखुडइ-IV. 116. उग्गइ-IV. 33. उम्गमा-I. 171. --- उग्गहइ-IV.94. उग्घाडइ-See घट् with उद्, उग्धुमइ-IV. 105. ईअम्मि-III. 84. उघइ-IV.12 उच्चअ-I.154. ई with प्र, पेवर पेच्छ with प्रति, उचाडिरीए-II. 193. पडिक्सइ-IV. 193. उचिणइ-See चि with उद्. ईदिशाह-IV. 299. ईमरो-I. 81; II. 92. उच्चुप्पइ-IV. 259. उच्चेइ-See चि with उद्. ईसालू-II. 169. उच्छओ-II. 22. इंसि-I. 46, II. 129. उच्छगे-IV. 336. उच्छण्णो-I. 114. उच्छल्लाति-IV. 326 उच्छा-II. 17; III. 56. उच्छाणा-III. 56. उच्छाहो-I. 114, II. 21, 48, उअ [ उत]-I. 172, II. 193. III. 81. उअ [ पश्य ]-II. 211; IV. 306. उअही-IV.365. उच्छु-I.247. उच्छू-1.95; II. 17. उइदो 1.6 उच्छुओ-II. 22. उउबरो-1.270. उच्छूट-11. 127. उक-I. 131,141,209. उनलो-II. 174. उऊहलो-I. 171. उनल-II. 174. उपण्ठा उपठा-I. 25, 30. उनाण-IV. 422, 11. आत्तिओ-II. 30. उज्जुभ-IV. 412. उपरो-I.68. उज्जू-I. 131, 141, II. 98.

·188 INDEX OF WORDS उन्नेणिहि-IV. 449 उप्पाओ-II.17. उज्जोअगरे-L. 177. उप्पाल इ-IV.2. उनोअ-IIL 137. उप्पावेइ-II. 106. (प्नु with उद्) उन् उझिअ IV. 309. उपिस-See (अ) उज्झ-III.99. उप्पेलइ-IV. 36. उद्यो-II 31, उप्पेहड-II. 174. उदृइ-IV. 17. (स्था with उद्) उप्फालइ-II. 174. उन्मइ-IV. 365. (स्नम् with उद्) उब्युबइ-IV.2. उहबईस-IV. 423. उम्भ-JII. 99. उद-I. 202. उन्भतय-II. 164. उमावतिभए-IV.352 उन्भ-II. 59. उडीणो, इ, उति-IV. 237. उम्भावइ-IV.168. (डी with उद्) उब्भुअइ-IV.60. उण-I.65, 177. उन्भुत्तइ-IV. 141. उणा-I 65, II. 217. उन्भेहि-III.95. उगाइ-I.65. उभयबल-II. 138. उभयोकाल-II. 138. उण्डउ-IV. 343. उमच्छह-IV.93. उण्हत्तणु-IV. 3.13. उबरो-I.270. उपतीम-II. 75. उत्तघद-IV. 133 उम्मत्तिए-I. 169. उत्तरिन-I.218 उम्मत्यइ-IV. 165. उम्मिाइ-IV. 354. उभरीअ-I.218 उत्तिमो-1.46 उम्ह-III. 99. उम्हत्तो-III. 98. उत्यपह-IV 36, 144 उम्हेहि-III. 95. उथ"-IV. 171 उम्हा-II.74. उत्थारइ-IV. 160. उपह-III. 99. उपहातो-III. 98. उत्थारो-II. 48 उम्हे-III. 91, 93. उपदेहि-III. उ-I. 209. 95. रहामा-1177. उरो-L. 32. उरे, उरम्मि, उरसि- उहालइ-IV. 125. IV.418. उन्मुअ-IV. 111. उलहल-I.171. उस-11.59. उप-I.82. उदमाइ-IV.8. उम्मइ-IV. 202. उद्धमाइ-IV. 109. उल्हार-IV.36. उदय-IV.29. उपालि3-JV. 122, 15. उमदिरी:-II. 193. पति-IV.372 उवानिए-II. 193. उपरि-IV.331. उनिभाइ-III. 16. स्पत-II.17. उनिहन-I. 1.

·INDEX OF WORDS. 189 उन्टवाइ-IV.116. उल्लुडइ-IV. 26. उन्हइ-IV.259. ॐ-II. 199. उल्लूरइ-IV.I16. आसो-I. 178. उइ-1.89. ऊज्झाओ-I. 173. उल्हवइ-IV. 416. कसओ-IL22. उपकुमस्स-III. 10 कसलइ-IV. 202 उबझाओ-I. 173, IL 26. ऊसवो-I. 84, 114. उवाणि-cfr. (नी with आ). कमसिरो-II. 145. उपमा-1.231. उसासेहि-IV. 431. उवमिभइ-IV. 418. (मा with उप). ऊसारिओ-II. 21. ( सर with उद्) उवयार-L145. कमारो-L 76. उरि-14, 108. कमुओ-L. 114, II. 22. उवरिल-II. 163. ऊमुभइ-IV. 202. उववामो-I. 173. कमुर-II. 174. उवमुग्गो-I. 231. ऊसो-1.43. उपहत्यइ-IV.95. उवह-II. 138. उपहाम-II. 201. उवालमइ-IV. 150. उखेल-IV. 77. उव्वता-IV.414. ए-III.99. उवरिअ-IV.379. ए-IV. 399. (?) उवाअइ-IV. 210. उवाइ-IV. एअ-I. 11. एअ-I. 209, II. 198, 11,240. (या rith उद्). 201, III. 85,86, 134. एउ- उचारिबह-IV.438. IV. 438. एए-III. 4, 58, उदिामो-II. 79. 86. एइ-IV. 330,314,363, उचिमो-JI. 79. 414. एअस्स-III.81. एआए- उब्विाइ-IV. 227. III. 323 IV. 284, 302. ए- उची-I.120. ईए-III. 32. एमआण-III. 32. उब्यूट-1. 120. एआण-III.61,81. एईण-III. उब्वेटर-IV. 223. 32. एएसिं-III. 61, 81. एआ- टण्ड-IV. 223. III. 82. एआउ, एआहितो, ए. उय्येवो-IV. 227. माहि-III. 82. एआओ-ni. उपलदि-IV. 295. (चल् with उद्) 82, 86. एअम्मि-III. 84. ए- उसम-1.21. अस्सि-III. 60. उमही-I. 131,133, 141. उम्मा-IV. 280. एमारह-I.219,262. उम्गिाद-IV.91,144. एआरिमो-J. 142. एओ- एक ] II. 09,165.

·190 INDEX OF WORDS. एकत्तो-II. 160. एमेव-I. 271. एक्दा-II. 162. एम्व-IV. 376, 418. एम्वइ-IV. एकदो-II. 160. 332, 420, 441. एक्ल्लो-II. 165. एम्वइ-IV. 491,423. एकातम-IV.326. एम्बहि-IV. 387, 420. एक-IV. 371, 383, 419, 422, एरावओ-I. 208. 14,420, 431. एक्कु-IV.422; एरावणो-I. 148,208. I. 4. एको-II. 09, 165. एके- एरिसो-I. 105, 142. एरिसि-II. III. 58. एकाए-I. 36. एकहि 195. IV. 331, 357, 306, 422,9. एलया-III. 32. एमइआ-II. 162. एव-I.29. एकमेकउ-IV. 422, 6. एवडु-IV. 408. एक्ने-III. 1. एकमेकेण-III. 1. एव-I. 29; II. 186. IV. 279, एक्लो-II. 165. 322. एकसरिअ-II 213. एवमेव-I. 271. एकसि-II. 162, 17.428. एवविधाए-IV. 323. एकसिअ-II. 162. एशे-IV. 287, 302. एकारो-I. 166 एस-I. 31, 35; III. 3, 85, 147; एपेड-III. 1. IV. 447. एसो-II. 116,198, एगत्त-I. 177. III. 3, 85, 86; IV. 280. एगया-II. 162. एसा-I. 33, 35, 168; III. 28, एगो-I. 177. 85, 86; IV. 320. एमु-III. एच्छण-IV. 353 See (इयू) 74. एहि-I. 73; II. 131. एसी-See (इ). एतिसो-IV. 317. एतिस-IV. 323. एह-IV. 330,344, 363, 363, एतद्दे-IV. 419, 420, 436. 419, 425. एहु-IV.362,395, एताहे-II. 131, 180, III.82,83. 402, 423. एहो-IV. 362, एत्तिभ-II. 167. एत्तिउ-IV. 341. 391. एहा-IV. 445. एहि-III. एत्तिअमत्त, "मेत्त-I. 81. 74. एत्तिल-II. 157. एहउ-IV. 362. एनुलो-IV. 108, 435. एसो-II. 82, 83. एय-I. .10, 573; III. 83; IV. 123,205. यो एधु-IV. 330,387,401, 403. एद-IV. 279. एदेण-IV. 282, ओ-I. 172 II. 203; IV. 401. 302. एदिणा-III. G9, IV. भोअपराइ-IV. 181. 278. एदाभो, एदाहि-IV. 260. भोअग्गइ-IV. 1.11. एर-II. 167. ओअंदर-IV. 123.

·INDEX OF WORDS. 193 IV. 312. क्स्थइ-I. 187, IV. कम्मेइ-IV. 110. 249. कहिजइ-IV.249. कम्हा-See क. कत्य-II. 161; III.65, 71. कम्हारा-I.100, II 60, 74 कथइ-II. 174. ( See कथय् ) कय-See ( कर ) कध-IV. 267, 323. कयकजा-III.73. क्तप्पो-IV. 325. कयग्गहा-I 177, 180.. कति-IV.396. कतिए-IV. 349. कयण-I.217. कतु-IV. 345, 351, 357, 358, क्यण्णू-I. 56. 364, 383, 418, 434. क्तस्सु- कयते-IV. 302 IV. 445. कतहा-IV. 379, क्यधी-I. 239. 389, 395, 416, 429. क्यप्पणामा-III. 105. कथा-I.187. कयबो-I. 222. क्यबु-IV. 387. 'कदुद्द-11.174. कयरी-I. 209. कयर-III 58, IV. क्दो-II. 5. 287. कप्पतरू-II.89. क्यल-I.167. कप्पिनइ-IV. 357. कयली-I. 167, 220. क्प्पहल-II. 77. कर-करमि-I 29, II. 190, III. कमहा-1199. 105, IV. 265. कलमि IV. कमधो-I. 239. 287. करइ-IV 337,414,420, कमल-II. 182, IV. 308. कमलु 422, 22. करइ-IV. 65, 234, IV. 332,397,414. कमलइ 239, 338 करदि-IV. 360. IV. 363. कमला, कमलाइ-I. 33. करति-IV. 376,445 करहिं- कमलाआ-III 23 कमलस्म-III. IV. 382, 414 करु-IV. 330. 23. कमलेण 1.24. करहि-IV. 385,418. रे-IV. कमलमुही-III. 87. 387. करमु-II 201. करहु-IV. क्मलवण-II. 183 346, 497. क्रेध-IV. 260 कमलसरा-II 209. करसे, करए-11.145. करिस्सिदि- क्मसइ-IV. 146. IV 275 करीसु-IV 396. कमी-II. 106. कीसु-IV. 389 कहउ-IV. 385. कम्प, कपइ-I. 30, 231. कम्पइ-I. काह-III. 170, IV. 265. 30 पेइ-IV. 46. कपिता-IV. काहिमि-III. 170. काहिइ-I.53 326 with अणु, अणुस्म्पीआ- III. 166; IV. 214 काही-I. IV.260. 5. कासी, काही, काहीअ-III. कम्मारा-II 60. 162, II. 1913 IV. 214. कम्मद-IV.72. विजह-I. 97. विनदि, किन्जदे- क्म्मवद-IV.111. IV. 274 करिनइ-IV. 250. कम्मस-II. 79. कीरइ-IV.250 कीरते-IV.316. यम्माह-IV. 299. कम्माई-IV. विजउ-IV. 338, 385, 389, 300. 411, 445. कारेइ-III. 149, ·194 INDEX OF WORDS. 158. करावइ-III 149. करादेइ- करयल-III.70. III. 149. कारावेइ-III. 153. कररुइ, हो-I. 34. कारावीअइ, कराविज्जइ-III. 152, करली-I. 220. 153. कारीअइ, कारिइ-III करवाल-IV. 354, 379,387. 152, 153 काउ-IV. 214. रसी-II. 174. करउ-IV.370 करण-IV.441. क्रालिअउ IV. 415, 4.9. करि-IV. 357. करिम-I. 27, करि-IV.353. IV. 272. कदुअ-IV. 272, करिणी-III 32. 303 करिदूण-IV 272. काऊण- करिसइ-IV. 187, 235. I.277 II. 146, III. 157, करिसो-I 101. IV.214. काऊण-I.27. काउ- करीसो-L.101. आण, काउआण--I.अ.पालेअ- करेणू-II. 116. IV. 302 परवि-IV. 340. कलइ-IV. 69. रेमिणु-IV. 396. कथव-IV. कलओ-I. 67. 265. क्य-III 73,105.क्यउ- कलकिअह-IV. 428 IV. 429. क्य-I 126, 2099 कलमगोवी-II. 217. II 114, III. 16,23, 24, 27, कलवा-I. 0. क्लम्बो-I 30, 232. 39, 30, 51, 55, 56, 70, 77, कलयली-IV. 220. पलयले-IV. 109, 110, 118, 119, 12.4, 302 129, IV 422, 10. कया-रा. क्लहिअउ-IV. 484. 204, III 7. क्त-IV. 323. क्लावो-I. 231. क्द-iv. 290 क्दुि-IV. 446. कलिलुगि-IV. 338, 375, 410. अिउ-IV.371, 78. अकिआ- कलिहि-IV. 341. IV 396 परणिज्ज--I. 24, II. क्ली-IV.287. 209. करणीअ-I. 248, IV. क्लुणो-I. 254. 277. कायब्व-IV. 214. करिए- कल-IV.289. वउ-IV 438 करत-17.431. का | 186. परतहो-IV 400 कारिअ III. कल्हार-II 76. 153,153. कराविअ-III 153, क्वइ-IV. 233.(कु) 153. करापिआ-IV. 433 cir. क्वहिओ-1.221,II. 29. कुण क्वडो-II. 36. पर-mth अल अलकिआ-III.135 क्वण-IV. 350, 367. क्वणु-IV. -inth प्रति पटिकरइ-I. 206 995. कवणेण-IV.807. क्वणहे- पर ( hand )-IV. 418, 439, IV.425. 1389 13052) दरि-IV क्वरि-IV.382. 854, 387, IV. 395. करहि- क्वल-IV. 387. फवल-IV. 289. IV.319. चलु-IV.307, लि-IV.393. करग्ग-IV. 122,15. कवाल-I.:31. क्वाल-IV. 387. करजइ-IV. 106. कविल-I.231.

·INDEX OF WORDS. 195 कवोलि-III.305. कायमणी-I.180. कच्व-III. 142, कब्व-II, 79. कायर-IV. 376. काब्वइत्तो II 159. कालओ-I. 67. कस् with वि, विअसइ-IV. 195. कालक्खेव-IV. 357. विअसति-II 209. विहसति-IV. काला-III. 65. 365. विअसिअ-I.91. विभसिअ काला-III. 32. II.115. कालायस-I. 260. कसट-IV.314 कालास-I. 269. कसण-I. 286, II. 75; क्सणो-II. काली-III. 32. 110. काली-IV.299. क्सप्फसि-(?) IV. 492, 15. कालो-I. 177. कालेण-III. 137. कसरखेहि IV. 423. कालि-IV. 415, 422, 18, कसवाइ-IV.330. 424. कसाय-IV. 440. क्साओ-I. 260. कावालिअ-IV. 387. कसिण-II. 75. कसिणो-II. 89, कासइ-I. 43 101, 110 फासओ-I. 43. कस्ट-IV. 289. कास-I. 29. कह-I. 29, II. 161, 199, 204, कासवो-I. 48. कासवा, कासव-III. 208, III. 56. वह वि-IY.370, 38, 436. कासा-1, 127. कह-I. 29,41; IV. 267. कहम्-I. काह-See कर्. काहलो-I. 214,254. वहतिहु-IV. 415, 416. काहावणो-II. 71. कहा-IV.355. कहावणो-II. 71,93. See काही कहि-II. 161. काहे-III. 65. कहि-III. 60, 65, Iy. 302, किअउ-See कर. 357, 422, 8. कहिं पि-IV. किआ-II 104. 422,6. विई-I. 128. काइँ-IV. 349, 357, 367, 370, दिमुअ-I. 29,86. 383,418, 421, 422,428, किच्चा-I. 128. 434. किच्ची-IL 12,89. कॉउओ-I. 178. किच्च-I. 128. काच्च-IV.329. विजइ, किनउ, See काठ-IV,325. कर. विडी-I. 251. कामहो-IV.446. कामिणीण-I.181. विणइ-IV.52 कामेइ-IV.44. विणा-III.69 See क, किणो, क. पाय-IV.350. रिणो-II. 216. १३ 41. काहिद ·196 INDEX OF WORDS. कि-तइस्स III. 169 (कोत्) कोलइ-I. 202 कीलदि-IV. 442. कित्ताहमि (क्रीड्) कित्ति-IV. 335, 347,400,418. कीस-(क) कित्ती-II.30. कीमु-कर किध-IV. 401. कुऊहल-1. 117. किन्नउ-IV.329. कुकइ-IV.76 किं-See क. कुफुम-II. 164. किर-I. 88, II. 186, IV. 349, कुच्छी-I 35,II.17. कुच्छीए-III. 419. 46. किराय-I. 183 कुच्छेअय-I. 161; II. 17. किरिआ-II. 104. कुज्जय-I. 181. किरितट-IV. 325 कुज्झइ-IV. 135,217. किल-II 186, IV. 202 कुजर-IV. 387. कुजरो-I. 66 किलत-II 106. कुजरु-IV. 422, 9. क्लिम्मइ-II 106 कुटुबक-IV. 311. किलिकिंचइ-IV 168. कुणु-IV.438 किलिट्ठ-II. 106 फुडीरइ-IV. 364. किलित्त-I. 145 कुडुबउ-IV. 422, 14. किलिन-I. 145 किलिनउ-IV.329. कुडुली-IV. 422, 14, 429, 431. किलिन-II. 105,106. 1) कुट्ट-IV. 306. कुड-II. 174. किलेसो-II 106. 2) कुट-II. 78 क्वि-IV 401,422. कुढारो-I. 199. क्विणु-IV. 419. कुणइ-IV.65. कुणति-I. 8, III किवा-I. 128 130. किवाण-1 128. कुणव-1 231. किविणो-I 46, 128 कुनुबक-IV.311. किसर-I 146 कुदो-I. 37. किसरा-I. 128 कुप्पइ-IV. 230. क्सिल-I 269 कुप्पासो-I. 72 फिसलय-I 269. कुप्पिसो-I. 72 किसा-I. 127. कुमरो-I 67. क्सिाणू-I. 128. कुमारी-III. 32, IV. 362. किसिओ-I 128. कुमारो-I 67. किसी-I.128 कुमाले-IV. 293, 302. कित्सा-क) कुमुअ-II. 182 किह-IV 401. कुपल-I 26, II. 52. किहे-IV. 356 कुम्भ-IV. 447. कुभे-IV. 299 कीअ, कौआ, कीइ, कीए, See (क) कुभइ-IV. 345, 446. कुभयडि- IV.406. कीरइ See फर् ·INDEX OF WYORDS. 107 ! कुभआरो-I.8. केमक्लाज IV. 414. कुभारी-I.8. सभारो-III. 184. कुभिला-IV. 302. केसर-I. 146. कुम्हाणो-II.74. केसरि-IV. 335, 420, 20. फुरल-IV. 382. केमहि-IV. 370. कुरुचरा-चरी-III.31. कोर्सि-See क. कुल-I. 33, III. 80, IV. 308. केमुअ-I. 29, 86. कुलो-I. 33. कुलु-IV. 361. केहउ-IV. 402. कुला-II.79 केहि-IV. 425. कुविआ-III 105. कोआसइ-IV. 195. कुसुम-I. 91, 145, 323, 444. कोउहल-II. 99. कुमुमदाम-IV.446 कोउद्दल-I. 117,171; II. 99. कुमुमपयरो कुमुमप्पयरो-II. 97. कोऊहल-I. 117. कुमुमाउह-IV.264. कोकइ-IV. 76. कुसो-I. 260. कोच्छेअय-I 161. कुहइ-IV. 365. कोचो-J. 159. कूर-II. 129. कोटरइ-IV. 492,2. कृदतहो-IV. 370. कोटिम-I. 116. केटवो-I. 148, 196, 240. कोमइ-IV. 168. केत्तिअ-II. 157. केत्तिउ-IV. 383. कौडिण-IV 429, 9. कतिल-11 157. कोठो-I. 116. केत्तुलो-IV. 408,435 कोड-I 202. ऋत्यु वि-IV. 404,405. कोत्थुहो-I 169. केद्दह-II. 157. कोदडु-IV 446. केम्व-IV,418. कोतो-I 116. कोतु-I7.422, 15. केरो-I 246, II. 147, 148 केरउ कोप्पर-I 124. IV. 350. केर-II. 99. फेरउ- कोमुई-1. 159. IV. 373. केरे-IV. 492, 20. कोसिओ-I. 159. केरव-I. 159. कोसबी-I 159 केरिसो-I. 105, 142. कोस्टागाल-IV. 200. केल-I.167. कोहण्डी-I 124, II.73 केलायइ-IV.95 कोहल-I 171. फैलासो-I. 148, 152. केलि-JV.157. कोहलिए-I.171. केली-I. 167, 220. कोहली-I. 124, II. 73. के-IV. 348, 401. केवइ-IV. 'केर-II. 99 390, 396,398. क्खड-II.97. देवो-II. 300 केवड-IV. 408.

·198 INDEX OF WORDS. खर-II 186, IV.344. खइओ-I. 193 खल-IV. 340, 367, 406, 418 खइर-I. 67. खलाइ-IV.334; खल-IV. 337, खउरइ-IV. 154. 422, 1. खओ-II.B. खलपु-III. 42, 43. खलपु-III. खग्ग-IV. 330, 386,411. खग्ग 124. सलपुणा III. 24, 43. I.34 खग्गु-IV. 357. खग्गो सलपुणो-II. 43. I. 34,202,II. 77. खग्में-IV. खलिओ-II. 77. 357. खलो-I. 187. खचइ-IV.89. खलिहडउ-IV.389. खट्टा-I 195 खलीडो-I. 74. खड्डइ-IV. 126 खसिअ-I.181. खणिज्जइ। - IV. 244 (खन् ). खसिओ-I. 193. खणिहि साअइ-IV. 228. खाइ-IV. 233, खणी-II 20. खणु-IV. 446. 419. खादति-IV. 228. खति खणेण-IV 371 खणे-IV.419. --IV. 445. खाहि-IV. 429, खडई-IV 367, 428. खडिओ-I. 4, 16 साहिइ-IV. 228. खजइ 53. खडिउ-IV 418. -IV. 423. खाओ-II.90, IV. खड-II 97. सडु-IV. 444. खडई-IV. 340. खाइ-IV. 424. खडी-IV.423. खाइर-I. 67. खण्णू-II 99. खाणिआ-III. 57. खत्तिआण-II. 185 खाणू-II. 7, 99. खति-IV 372 See also (साअइ) खामिअ-III 152, 153. खामिजइ- खदो-II 5 ITI 153. खामीअइ-III 153. संधावारो-II 4 खामेइ-III. 153. (क्षम् ) खधो II 4. खासिअ-I. 181. खधस्मु-IV 415. खिजइ-IV. 132,224. खप्पर-I 181. सित्त-II. 127. समा-II 18. खिरइ-IV. 173. खमाविअ-III.152 खिवइ-IV. 143 (लिप्) खमासमण-णो-III 38. खीण-II.3. खभो-I 187, II 8.89 खभि खीर-II 17. IV 399. खीरोओ-II 182. खीलओ-I 181 खम्मिदिइ खु-II 198, IV. 302. खम्मो-IV 325. खुज्जो-I. 181. खय-IV 206 खुट्इ-IV. 116. खयगालि-IV 377, 401. खुडइ-IV. 116. 228. (खाद ) खम्मइ TV244 (खम् ) ·INDEX OF WORDS. 199 खुडिओ-1.53 खुडुबह-IV. 395. खुदओ-II. 174. खुप्पइ-IV 101. खुन्मइ-IV.154. खे-I. 187; III. 142. खेडओ [वेरक and स्फेटक ] II. 6. खेडिओ-II. 6. खेइ-IV 168. सेह-II. 174. रोदय-IV.493, 10. खेलति-IV.382. खोडओ वोटक and स्फोटक II 6. सोडि-IV.419. गइ-IV. 367, 406: गई-II. 195% III. 86. गईए-II. 184. गउआ-I.54,158, III 35. गउओ-I.54 158; II. 174. गउडो-1162, 202. गउरव-I.163. गउरि-I.163. गओ-I. 177.(cfr. गय) गग्गर-I.219. गग-JV.442. गगा-IV.399,419. गजइ-IV.98. गन्नति-I. 187. गजते-II 142. गजहि-IV. 367. गज्नु-IV. 418. efr. गन्यादि (ग) गजिउ-IV.103. गहो-II.37. गहा-I.35% II. 35. गो-I. 35, II 35. गदइ-IV.112. गणद-IV. 358. गणति-IV.414. गणेति-IV. 353. गणतिए-IV. 333. गंठइ-IV. 120. गी-I. 35, IV. 120. गहत्यलि-IV. 357. गडाइ-IV. 353. गती-IV.327. गदुअ- See ( गम् ) गद्दहो-II. 37. गन-IV.306. गधउडी-I.8. गधो-I. 177. गम्भिको-I. 208. गम् गच्छइ-I. 187; IV. 162,215. गच्छति, गच्छते-IV. 319. ग. च्छदि. गच्छदे-IV. 274. गछ- • IV. 295. गच्छिस्सिदि-IV. 275. गमिही-IV. 330. गच्छ- III. 171. cfr. III. 172. गम्मइ, गमिजइ-IV.249. गम्मि- हिइ, गमिहिइ-IV. 249 गच्छिअ, गच्छिद्ग-IV. 272. गतून-IV. 312 गदुअ-IV. 272, 302. गप्पि, गप्पिणु, गमेप्पि, गमेपिणु- IV.442. गओ-I.209. गउ- IV. 442 गउ-IV. 426. गय- III. 147%; IV. 352. गयउ- IV.422,20 गया-TV.376. गय-L97; III. 156. गहि- IV. 370,377. गतो-IV.322. गद-IV. 302. गदो-IV. 379, 380. -with अब, अवय-L -with आ, आगच्छइ-IV.163. 287. आगश्चदि-IV. 802. आग- च्छमानो-IV. 323. आओ-I. 268. आगी-I 209, 2683 III.16,23,29,20,50,52, 55,97.111,118,119,124, 126, 136. आगदो-IV. 355, 372,373. आगदे-IV. 292. आगद-JV.270. -with अभ्या, ·200 INDEX OF WORDS. अभागच्छइ-IV.165. with गहिरं See अभ् प्रत्या, पच्चागच्छइ-IV. 166. - गहिर-I. I01. with उद्, उग्गय-I. 12.-with गहीरिअ-II. 107. उप, उवगयम्मि-III.57. -with गहीरिम-IV. 419. निस्, निग्गउ-IV. 331. -with गा, गाइ, गाअइ-IV. 6. गिय्यने-IV. सम्, संगच्छइ-IV.164. सगच्छ 315. III 171 सगामेइ-III. 153. गाई-I. 158. गमिर-II 145. गाओ-I. 158. गमेसइ-IV.189. गाण-IV.6. मभीरिअ-II. 107. गाम-III. 142. गामे-III.135. गय [गज ]-IV. 335, 3.15, 383, गामह-IV.407. 395, 418, 439, 4.15. गामणि-III. 42, 43. गामणि-III. गय [गत ] See गम् 124. गामणिणा-III. 24, 43. गयण-1I. 164. गयणे-I.8 गयणि गामणिणो-III. 43. IV.395. गयणयम्मि-II. 164. गामिल्लिआ-II. 163. गयणयलु-IV. 376. गारव-I. 163. गया-I. 177, 180. गावा-III.58. गय्यदि-IV. 292. (ग, Seerनदि) गावाणो-III. 56. गरिमा-I 35 गावी, गावीओ-II. 174. गरिहा-II 104. गिज्झइ-IV. 217. (ग) गरुआअइ, गरुआइ-IIL.138. गिट्टी-I. 26. गरओ I. 109. गरुआ-IV. 340. गिंठी-I. 26, 128. गरई-I. 107. गिद्धी-I. 128. गरुवी-II.113. गिम्भो-IV.412. गरुलो-L202. गिम्ह-IV. 289. गिम्हो-11.74. गल्-गलइ-IV. 418. गलति-IV. गिम्हु-IV. 357. 406. अगलिअ-IV.332.-with गिय्यते See गा. वि, विगलइ-IV. 175. मिरा-I 16. गलत्थइ-IV. 143. गिरि-IV. 337,445. गिरि-I. 23. गलि-IV. 423. Porte-IV. 341. Declination गलोई-1.107, 124. III. 16, 18, 19, 22, 23, 24, गवखेहि-IV. 423. 124. गवेसइ-IV.189,444. गिलणमणु-IV. 445. गन्दिरो-II,159, गिलाइ-11 166. गश्व-See गम्. गिलाण-II. 106. गसइ-IV.204. (ग्रस्) गीला लि-IV.396. गह-IV. 385. गहो-II. 79. गिलिजइ-IV. 370. (गर् ) गहन-IV.328. गिली-IV. 287. गहवई-11. 144. गुज्झ-II. 26, 124.

·INDEX OF TVORDS. 201 गुंछ-I. 26. गेंदुअ-I. 57, 182. गुजइ-IV. 196. गोअम- मा-IIL. 38. गुजुइ-TV. 202. गोआवरी-II 174. गुजॉलइ-IV. 202. गोहडा-IV. 423. गुह-IV. 416. गोणो-II. 174. गुडो-I. 202. गोत्थी-II 77. गुण-11.87; IV.292,338,312, गोरडी-IV. 395, 420, 431,436. 414. गुणु-IV. 395 गुणा-I, गारि-IV. 329, 383 गोरी-III. 11,34, III. 65, 81. गुणाइ 33, IV. 396, 401, 418. I. 34. गुणहि-IV. 335, 347, गारिहे-IV 305 गोरीआ, गारीओ 400, 418 -III. 28 गारिअहि-IV. 414. गुणइ-IV. 422, 15. गोरिहर or गोरीहर-I. 4 गुठइ-IV. 29. गोला-II. 147. गोले-II. 19.4. गु-तो-II. (गुप्), गाली-IV.326. गुन-IV 306. गुनेन-IV. 306. ग्गामि-II.15. गुप्, गौवइ-I. 231; IV. 338. ग्रम् गेण्हइ-II. 217, IV. 209. गुप्पइ-IV. 150. गुत्तो-II. 77. गृण्हइ-IV. 336 गृहति-IV. हुगुच्छइ-II. 21, IV. 4. सुउ. 341. गेण्ह-II. 197, III. 26. च्छइ-IV. 4. - with वि, विगु गेहीअ-III. 163 घेप्पड IV. त्ताइ-IV.421. 256, 341. घेप्पति-I. 261, गुप्फ-11.90. III. 65, IV. 335 गेण्हिनइ- गुभइ-I. 236. ( गुफ्) IV. 256. गण्हिअ-IV. 210. गुमइ-IV. 161. घेत्तण-II 146, IV. 210. गुफ्इ-I. 236. गृहेप्पिणु-IV 304, 498 घेत्तु- गुम्मइ-IV. 207. घेत्तण, घेतव्व-IV. 210 गहिअ- गुम्मडइ-IV. 207 I 101. गेज्झ-1, 78. गुह-II.124. with स, सगहिआ-II. 198. गुरु-IV. 444. गुरु-I 109. dechnation III. 38, 124. घ. गुरुलावा- 84 घइ-IV.494. गुलगुलइ-IV. 36,144. घघलइ-IV 492,2. गुललइ-IV. 73. घट् घडइ-I. 195, IV. 112. घडदि गुलो-I. 202. IV. 404. घडेइ-IV. 50. घडा- गुहइ-I. 236. ( गुफ) वइ-IV 340,411. घडिअ-IV. गुहा-I. 42. 414. घडिअउ-IV.331. with गूडोअर-I 6. उद्, उग्पाइ-IV. 38. with गृहइ etc. See प्रभ स, सघडइ-IV.113. घट्टा-II. 174. गण्हइ etc See प्रभ. घटो-I 126. गेज्झ See प्रम् ·202 INDEX OF WORDS. घड-IV. 395, 439. घडो-I. 195. घडणि-IV.357. च-1. 24, III. 70, 142, IV. घण-[घृणा ] IV. 350, 367. 265,321, 322,323. घण [ घन ]-IV.387,414,438. च [ एव ]-IV. 386, 426.(2) घणा-IV. 492, 33; IV. 439. चइत्त-I. 151: IL13. धणो-L. 173, 187. चइत्तो I. 152. घटा-I.195. चउ-I. 171, IV. 331. चऊओ, पत्त-IV.414 चउओ, चहि, चउहि, चऊसु, पत्तइ-IV. 148, 189. चउमु-III. 17. चउण्ड-III. घम्मोIV.328. 123 घय-I.126. चउगुणो-I. 171. घर-IV.364. घरु-IV. 341, 343, चउठो-II 33. 351, 367, 422, 14. घरो-II. चउत्थो-I. 171, II. 33. चउत्थी- 144. धरि-IV. 423, 436. I.171. घरहि-IV. 492,15. चउद्दसी-I. 171 घरसामी-II. 14.4. चउद्दह-I 171,219. घरिणि-IV. 370 चउमुहु-IV 331. घल्लइ-IV 334, 422, 9. पति- चउरो-III 192 IV. 422,3. चउवास-III.137. घाउ-IV.346. चउव्वारो-I. 171. घायणो-II. 174. चएज्न घिणा-I 128. चएप्पिणु । घिसइ-IV. 204 चक्क-II. 79. च-IV.444. धुग्घिउ-IV. 423. चकम्मइ IV 161. धुडकइ-IV. 395. चकाआ-I.8. धुडुकय-IV. 299. चक्खिअ-IV.958. धुटेहि-IV. 428. चक्खू, चक्खूइ-1.33. घुम्मइ-IV.117. चचरं-IV 325. धुलइ-IV. 117. चच्चर-II 12. घुसलइ-IV 121. चचिक-II. 174. धुसिण-I. 128 चच्चुप्पइ-IV. 89. घेत्तण etc See ग्रम चच्छइ-IV. 194 घेप्पइ etc Seo . चचलु-IV.418. धोइ-IV.10. I चडइ-IV. 206. चडिअउ-IV. घोडा-IV.330,344, 363. 331. चडिआ-IV.445. घोलइ-IV. 117 II चडइ-IV 421. धोसइ-1 260. चडक-IV.406. चडाहु-IV.439. च-1. 57. } I. See चयइ.

·INDEX OF WORDS. 203 चइ-IV. 110. चाउ-IV.396 II चाइ-IV. 126. चाँउडा-I. 178. II चाइ-IV. 185. चाउरत-I.44 चत्त--See चयइ. चाडू-I.67. चत्तारो, चत्तारि-III. 122 चामरो-1.67. चदुरिके-IV. 281. चारहढी-IV. 396. चदुलिके-IV. 302. चि-चिणइ-IV. 238,241. चुणइ- चदओ-IL 164. IV. 238. चिणिजइ-IV. 242, चदण-II. 182 243. चिम्मइ-IV. 243. चिणि- चदिमा-I. 185, -मए-IV. 349. लिइ, चिम्मिहिइ-IV. 243 चिव्वइ चन्दा-I. 30. चदो-I. 30, II. 80, चिव्विहिइ IV. 242,243. with 165. उद्, उच्चिणइ, उच्चेइ-IV.241. चंद्रो-II. 80. चिअ-II. 99,184,187. चप्पलया-III. 38. चिइच्छइ-II. 21, IV. 240 दइ-IV 110. चिक्खल्ली-III 142 चमरो-I 67. चिंच-II 129. चपय-IV. 444. चिंचअद-IV. 116. चपावणी-IV. 330. चिंचइ-IV. 115. चपिजइ-IV. 395. चिचिल्लइ-IV. 115. चम्म-I.32 चिण्ह-II. 50 I चयइ-IV. 86. चय-IV. 422, चिन्त चिंतइ-IV. 422, 15. चिंतेदि 10. चएज-IV. 418. चएप्पिणु -IV. 265 चिंतयता-IV. 393. IV. 441. चत्त-IV. 345, चितयमाणी-IV. 310. चितताह- 383. IV. 362. चिंतिज्जइ-IV. 396, II. चयइ-IV. 86. 410. चिंतिअ-II.190. चिंतित- चरण-I.254 IV.320. चरि-IV. 387. चिंता-I85. चलइ-IV. 231. चिंध-11 50. चलण-IV. 399. चलणो-1.354. चिम्म -See चि. चलणे-II.180. चिम्मिहिइ चलदि-IV. 283, चिरस्स-III. 134. चलन-IV.326. चिलाओ-I 183, 254. चलेहि-IV. 422, 18. चिव्वद -See चि. चाइ-IV. 231. चिविहिइ I चवइ-IV.2. II चवइ-IV. 233. चीमतो-IV. 325 चविदा-I. 146,198. चीवदण-I. 151. चविला-1.108. चवेड-IV. 406. चवेडा-I.146. चुकइ-IV. 177. चिहुरो-I. 186 चुअइ-11.77.

·204 INDEX OF WORDS. 387. चुच्छ-I. 204. छणो-II. 20. चुणइ-IV. 238. छण्ड-III. 123. चुण्ण-II. 34. छत्तवण्णो-I. 49. चुण्णी-IV. 305, 480. छत्तिवष्णो-I. 49,265. चुण्णो-I. 84. छद्दी-II. 36. चुबइ-IV. 239. चुविवि-IV. 439. छडड-IV. 422, 14. चलुचुलइ-IV.127. छद्-L. 33. चड्डुलड-IV. 395, 430. छदो-I. 33. चुर-IV. 337. छप्पओ-I. 265, II. 77. चेअ-I. 73; II. 99, 184, 209. छमा-II. 18, 101. चेअइ-IV. 396. छमी-I. 265. चेइअ-I. 151; II. 107. छम्म-II.112. चेत्तो-I.153. छमुहु-IV. 331. छमुहो-I.25, 265. चोग्गुणो-I 171. छय-II. 17. चोत्थो-I.171. चोत्थी I. 171. छाइलो-II. 150. चोदसी-I. 171. छायइ-IV. 21. चौदह-I. 171. छाया-I 249, III. 34, IV. 370, चोप्पडइ-IV. 191. चोरिअ-I 35, II. 107. छायाइतिआए-II. 203. चोरिआ-I 35. छारु-IV.365. छारो-II. 17. चोरो-I. 177. चोरण-III. 136. छाली-I.191. चोरस्स-III. 134. छाले-IV.295. चोवारो-I. 171. छालो-I 191. च-II. 184. छावो-I.265. च्चिअ-I. 8, II. 99, 184, 195, छाही I. 249, III. 7, 34. 197, III. 85, 180, IV. 63, छिको-II. 138. 365. छि छि-II. 174 चेअ-II. 99, 184. छिछई-II. 174. छित्त-1.204 छित्त-IV.258 छइअ-I[ 17. छिद्, छिंदइ-IV.124,116. छिन्नइ छइल-IV.412. -IV. 357, 434. डिणु-IV. छउम-II 112. 441. छैच्छ-III.171. छच्छरो-IV.325. with आ, अच्छिदइ-IV. 125. छनइ-IV. 100. अच्छिन-II.198. छट्टो I. 265, II. 77. छट्ठी-1. छिप्पर-IV. 257 265. छिरा-1.266. छड्इ-II. 36, IV.91. छहि-IV. छिवइ-1V. 182.छिविनइ-IV.257. 387. उडेविणु-IV. 422, 3. छिद्दह-IV.183.

·INDEX OF WORDS. 205 छिहा-I. 128,11.23. 405, छीअ-I. 1123 II. 17. जग्गइ-IV. 80. जग्गेवा-IV.438. छीण-II.3. जजारेआउ-IV. 333, 348. छीर-II. 17. जनो-II.34. छुच्छ-I. 204. जहा-IL30. छुडु-IV. 385,401, 422, 19. जडालो-II. 150. छुण्णो-II. 17. जडिलो-I.194. छुत्तो-II. 138. जड-IV.368. छुडइ-IV. 160. जढर-I.254 चुप्पइ-IV. 259 जढल-I 254. छुरो-II. 17. अण-IV. 364, 376. जणु-IV. छुविनइ-IV.249. 336,337, 339, 406, 418. छुहृइ-IV. 143. जगो-III 153. जणा-II. 114, चहा-I 17, 265, II. 17. IV. 372 जणेण-IV. 371. छूटो-192. छूड-II 19, 127. जणस्तु-IV.419. छेअउ-IV.390. जणपणी-IV. 282,302 छेच्छ-See छिद्. जणभहिआ-II. 204. छत्त-1.17. जणि-IV.444 छोनिजतु-IV. 395 जणु-IV. 401,444 जह-II. 75 जत्तु-IV. 404. जअडइ, जअइतो-IV. 170. जत्तो-II.160. जइ-I. 40, II. 204; III. 179, जत्य-II. 161. 180, IV. 3.43, 351, 356, जदो-II. 160 364, 365, 367, 370, 371, जधा-IV. 260. 379, 381, 390, 391, 395, जतउ-IV. 420. 308, 399, 399, 401, 417, जSee जो. 418,419, 422, 6, 9, 438, जम-IV. 370,442 जमो-I. 245. 439. जमहो-IV.419. जइआ-III. 65. जमल-11.173. जइमा-I.40. जपइ-IV 2. जपि-IV. 442. जइसो-IV. 403, 404. जपिअ-III. 94. जइट-I. 40. जपिरो-II. 145 जपिरहे-IV. 350. जभाअइ-IV. 157,210. जडणा-I. 178. णायड-I. 4. जभाइ-IV. 157,240. -यह-1.4. जम्मइ-IV. 186. जओ-I. 209, IV. 419. जम्मण-II. 174. जस्खा-II.89,90. जम्मो-I 11,32, II. 61. जम्मू- जगु-IV. 343, जगि-IV. 404, IV. 396,397,423,4, जई-1. 177.

·206 INDEX OF WORDS. जम्हा-III.66. See जो जाई See जो. जय-IV. 370. जाइठिअए-IV. 422,23. जयस्मु-IV. 440. जाईसरइ-IV. 365. जया-IV.283. जाउ-IV. 332, 420, 426. See जर-I. 103; IV. 493. जो. जरइ-IV. 234. जरिजइ, जीरइ- जाउ-IV. 406. IV. 250. (जर्.) जाए-(See जो). जल-III. 16. जल-I.23; IV. जाए-1V. 395. 287. जळ-IV. 308. जल-IV. जाओ-See जो. 395, 419, 420, 422, 20. जागरइ -IV. 80. जलि-IV. 383,414. जले-IV. जाण See जो. 365. जलेण-I. 155. जलहु-IV. जाणण-IV.7. 415. जाण-II. 83. जलइ-IV. 365. जाणमि जाणामि Seo ज्ञा. जलचरो-I. 177. जाणिअइ-IV. 330. जलणी-IV. 365. जलणि-IV.444. जाम-IV. 387,406. जलयरो-I. 177. जामइल्लो-II. 159. जलहरो-]I. 198. जामहि-IV. 406. जवइ-IV. 40. जवणिज्ज, जवणीअ- जामाउओ-I. 131. I.248. जामाउणो-III. 44. जसु See जो. जामाया-III.48.Declin-III.44, जसो-I. 11, 32,245. 47, 48. E5 Seo Fit. जाया-IV. 350,367. जह-I. 67, II. 201, IV. 419. जारिसो-I. 142. जह-II.161. जारो-I.177. जहण-I. 187. जाल-IV. 395, 415,429. जाल- जहा-I.67. IV.439. जहो-IV.355. जाला-I. 209; III. 65. जहि-II. 161. जाव-I. 11, 271; IV. 278. जहिहिलो-I. 96, 107. जाँव-IV.395. जहि-IV. 349, 357, 383, जावेइ-IV. 40. (या). 429,6. जास, जामु-See जो. जहिलो-I. 96, 107,254. जा See जो. जह See जो. जाहि-III. 60. जा See जो. जाहे-II.66. जाअइ-IV. 136. जाअंति-III.65. जि-IV 341, 387, 406, 414, जाइ [ जाति]-III. 38. 419, 420, 422, 15, 493, जाइ याति of या ]-I945, IV. 429. 350,441,444 जि, जयइ-III.158, IV. 211.

·INDEX OF WORDS. 207 - जिणइ-JV. 241. शिणिजइ-IV. जीव-IV. 444. जीवो-IV. 9. 242. जिब्बई-IV.249 जेप्पि जीवह-IV. 406. IV. 440, 441 जिणेपि-IV. जीविअ-I. 271. 442. जिअ-III.38. जेऊण-IV. जीविउ-IV. 358,418. 237,241. जणिऊण-IV.241. जीस-See जो, with निस् , निनिअ-II.164. हिइ-IV. 103. निजिअउ-IV.401. with जीहा-I. 92, II. 57. विनिस्, विमिनिअउ-IV. 396. जु-See जो. जिअई, जिअउ See जीव्. जुअजुअ-IV. 422,14. जिएदिए-IV. 287. सुअलु-IV.414. जिण-IV.444. जुई-11.24. जिणधम्मो-I. 187. जुउच्छइ-17.4. जिणवरा-III. 137. जुगुच्छइ-II.21; IV.4. जिणा-See जो. नुग्ग-II 62, 78. जिपणे-1. 102. तुजइ-IV.109. जिण्हू-II. 75. जुज्झइ-IV.217. जित्तिअ-II.156. सुन्झें-IV. 386, 426. जिन्मा-II.57. जुजइ-IV.109. जिभिदिउ-IV.427. जुण्ण-I. 102. जिम्, जिमइ, जेमइ-JV.110. जेम- जुत्तो IV. 306. जुत्तउ-IV. 340. II. 26. जिम्मइ-IV. 230 जुत्त-I. 42, IV.279. जि-IV. 330, 336, 347, 354, जुप्पइ-1V.109. 376, 385, 395, 396, 397, जुम्म II 62. 422,2,23. जिंव जिव-IV. जुम्हद-I. 246. 344,367,401. जुबइअणो-I.4. जिम्बइ-See जि. नुवदिजणो-IV. 286. जिस्सा-See जो. जुवा-III.56 जिह-IV.377,401. जुवाणजशो-III 56. जिह-IV.337. जुवायो-III. 56. जीअ, जीआ, जीइ, जीउ, जीए- जूरइ-IV. 132, 135. ब्रिहिइ-1. See जो. 204. जूरतीए-II.193. जीअ-I. 271; II.201. जूरवइ-17.93. जीआ-II.115. जूरणे-II. 193. जीउ-IV.439. जे See जो. जीमतो--V.327. जे-II.117. जीरइ--See जरइ. जेट्टयरो II. 172. जन् , जीवइ-IV. 367. जीअइ-I. जेण-See जो. 101. जिअइ-I. 101. जिअउ-I. जेत्तिअ-II. 157. 101. जीवन-IV.282, 302. जेत्तिल-II. 157.

·208 INDEX OF WORDS जेत्तुलो-IV 407, 435 33,61, 134,141. जसि-III जेत्यु-IV 422, 14 जेयु वि-IV 61 जाह-IV 353,409 Cfr 404,405 जओ, जत्तु, जत्तो, जदो, जहाँ, जहि, जेद्दह-II 157 जहिं जाहिं जाहे में Sce जो जोअण-IV.392 जेव-IV 397, 401 जोएदि-IV.422,6 जोइ-IV 364 जेवडु-IV 407 368 जोइजउ-IV 356 जातिह जेसि-See जा -IV.332 जोअताह, IV. 409 जेहउ-IV 422,1 जोओ-II 24 जेहि-See जो जोण्हा-II 75 जोण्ड-IV 376 जेडु-IV 402 जोहाली-II 159 जो-IV 330, 332, 338, 343, जोवण-I 159, II 98 जोव्वणि- 370, 383, 401, 422, 7, 15, IV.422,7 22,428, 442, 445 जु-IV जि-IV 423 315 350, 351, 354 360, ज्ञा, जाणामि, जाणमि -III 367 389,411,418 जा I 151 जाणइ-IV. 7, 401, 271, III 33 IV 395 ज 419 याणदि-IV. 292 जाणह- I 24, 42, II 184, 206, IV 369 गव्वइ, णनइ, जाणिनइ III 33, 146, IV 365, 371, जाइनइ-IV 253 अणाइज 378,388, 390, 396, 420, IV 252 जाणउ-IV 391, 426,429, 434, 438, 446 439 जाणिउ-IV 377, 401, जज-III 143 जेण-I 36, 423 णचा-II 15 जाणिऊण II 183 III. 69, IV 414, णाऊण-IV 7.जाणिजणाय-IV 422,4 जिणा III 69 जे-IV 7. जाणावेइ-III. 149-Inth 350 421 जस्स-In 63 समणु, समणुजाणामि समणुनाणेजा- जास-III 63 जसु IV 368, III 177 -mithआ, आणवेदु-IV 370 389 422, 20, 427 277 आणत्त-IV 283 -Trtih जासु-IV 358, 396 420 वि, विण्णाय-II 199 विण्णवइ- जिस्सा-III 64 जीसे-III 64 IV 38 जीअ, जीआ, जीइ, जीए-III 64 जहे-IV 359 जाओ, जम्हा- झ III. 66 जहिं-III 60 1V झओ-II 27. 386, 411, 426 जहिं-IV झखइ-IV 140, 148, 156, 201, 439 जाहिं जीए जाए-III 60 259,379,422, 13 जे-II 217, III 58, 147, यच्छरो-IV 327 IV_333, 350, 367, 376, झड-IV 423 387, 395, 409 412, 422, झडइ IV 130 3,5,18 430 जीउ जाउ-II झडप्पडहिं-IV 388 33 जाई-III 26 जाण-III झडिलो-I.194 ·INDEX OF WORDS. 209 156 (ध्या) झइट-IV.161. ठाण-IV. 16. ठाणु-IV. 362. क्षत्ति-I 42. ठीण-I. 74, II. 33. झंपइ-IV.161. झरइ-IV.74,173. ड झलकिभउ-IV.395. ढको-II.2, 89. शाअइ-IV. 6,240. झाइ-IV 6, ढडा-I.217. 240.झाइवि-IV.331 झाय-III. डत्यो-I. 317. ढदो-I.917. झाए-IV. 440. ढब्भो-I 217. झाण-II. 26, IV.6. दमरूको-IV. 327. शिजइ-II.3; IV. 20 झिनउं- ढवरइ-IV.420. IV. 425. डभो-I.217. झीण-II.3 डरइ-IV. 198. झुज्झतहो-IV.379. डरो-I. 217. झुणइ-IV.4. डल्इ-IV. 10. झुणि-IV. 432,433. झुणी-1.52. डसइ-I. 218 झुपडा-IV.416,418. डसण-I.917. झूरइ-IV.74. दहइ-I. 218, IV. 208. डहिहिइ- झोसिअ-17.258. IV. 2:46. डज्झइ-IV. 246, 365. इग्झिदिइ-IV. 246. See. अ द. मान-IV.303. डालइ-IV. 445. डाहो-I 217. हिंभ-IV. 382 डिभो-I.202 टको-I.195. डिभइ-IV. 197. टगरो-I.205. डोंगर-IV. 422, 2. डगरिहिं-IV. टमरुको-IV. 325. 445. टसरो-I 105. ढोला-I 217 टिरिटिलाइ-IV. 161. डोहलो-I. 217. दिविडिबई-IV. 115. ट्वरो-1 205. डसइ-IV. 118. ढक-IV. 406, टका-IV. 327. ठका-IV. 325. ढवइ-IV.21. ठड्डो-II. 39. टकरि-IV. 422, 12. ठभो-1.9. ढाइ-IV. 161. ठवइ-17.357. (स्था) ढदोल्ड-IV.189. ठाइ-etc.Cfr. स्था. ढिकद-IV.09. टाउ-IV. 332. दुमइ-IV.161. ठ ·310 INDEX OF WORDS - दुदुलइ IV. 161, 180 णाहि-III. 70 दुसइ-IV 161 गाहो IV 267 ढोल-IV 425, ढोला-IV 330 शिअब-I 4, णिआरइ-IV 66 ण णिउहइ-IV 101. N BSee also under न णिच्चल्लइ-IV 173 ण-II 180, 198,IV 299 पिच्छलइ-IV 124 गइ-II 181 ज्पिरइ-IV 20 इ-I 229 गिज्याइ-IV 6 णओ-II 180 ( नम्) णिज्योडइ-IV 121. णगल-I 256 णिअइ-IV 173 पाल-1 206 णिहइ-IV. 175 णच्चा-See ज्ञा णजइ-See ज्ञा णिटुहइ-IV 67. पडइ-IV 150 पिडाल-I47,257 गड-I 202 णिमइ IV 199 णडाल-I 17,207 11 123 शिम-IV 279, 303 ण [इव ]-IV 32 गिम्महइ-IV 162 ण [एन etc ]-III 70,17 गिरणासइ-IV 178 ण { मां ]-III 107 णिरिग्घइ-IV 65 ण [ ननु ]-IV 303 पिरिणज्जइ-IV 185 णरा-I 229, III 3 पिरिणासइ-IV 162, 185 पल I 202 णिरु IV 311. णलाइ-II 123 शिलिजइ मिलीअइ-IV 55 (ली णवइ-IV 158,226, See नम् with नि) पवर-II 187, 188, 198 णिलुकइ-IV 55, 116 णवर-II 198204 जिल्लज्ज-I 119, 202 णवरि-II. 188 णिलमइ-IV 902 णवि-II. 178 IV 310, 353, मिल्छइ-IV 91 438 मिलरइ-IV. 134 ब्वइ-See ज्ञा गाइ-II 190 णिवहइ IV 169 178, 185 णिवाशी IV 301 णाए-III 70 णाडी 1203 गिवडइ-IV णिव्वइति I 187 णाण-II 42, 83, IV 7 णाधो IV 267 मिवरइ-IV 3, 124 णामुकसि II 174 णिव्वलेइ-IV 93 णाली-1.202 मिजाइ-IV 159 जाहलो I 206 णिव्वालइ-IV 69 63 ·INDEX OF YVORDS. 211 - गिमुइइ-IV. 158. णिहम्मइ-IV.162. णिहालहि-IV.376. णिहि-IV.414. गिही-IV. 287. णिद्वद्-IV. 44. णिहोडइ-IV.22. पीइ-IV. 162. पणीणइ-IV. 162. जीरवइ-IV. 3, 145. गीलुकइ-IV. 162. गीलुइ-IV.71. णीसरइ-IV. 168. णीसहेहि-II. 179. हम्मइ-IV. 162. पीहरइ-IV. 79, 131. एमइ-IV.21, 199. गुमन्नइ-I. 94, IV. 123. गुमण्णो-194 174. गुइ-IV. 143. गुम्बइ--IV.45. मइ-IV. 21. मे-II.77,87, 107, 108, 109, 110,114. अ-II. 193. ह-II.99 पेण-III. 70, 77. णेद-IV.379. जेलच्छो-II. 174. हि-III. 70,77. णो-III. 114. जो इ-IV. 143 हाइ-IV 14 (स्ना) पहाणु-IV. 300,419. पहाविओ-I. 230. -II. 198,III. 33, IV. 320. ( Neu & adv.) I. 24, 41; II. 99, (176), 184, 198, HI.86, IV. 350, 356,360, 365, 371, 388, 395, 414, 418, 419, 420,422, 14, -429, 446. तेण-I. 33; II. 183, 186, 204, III. 69, 105, 160, IV. 365. तेण- 137. तिणा-III. 69.तें-IV. 339,343,379, 414, 417. तया-IV. 283. ताए-IV. 370. तीए-II. 193. IV. 321,323. तस्स-III 186, III.63,813 IV. 260 तस्मु-IV. 419. तसु -IV. 338,343, 375, 389, 396, 397, 410, 428 तास- III.63 तामु-IV. 358, 401. तहो-IV. 356,426,482.ताए -III. 63, IV. 323. तिस्सा- III. 64,134. तास-III 63. तीसे, तीअ, तीआ, तीड, तीए-III. 64. तहे-IV. 350,354, 359, 382, 404, 411. तम्हा-III. 66,67. ताओ-III. 66. तो- III 67. तीउ, ताउ-III. 33. त, तम्मि-III. 11. तहि-III. 60, IV. 357, 386, 419. ताए II. 60. ताए-11. 60. ताहि-III.60. ते-I 269, II. 184, III. 58, 65, 86, 147, 148, IV. 353, 371, 376, 406.409,412414, ति- IV 30,344, 363. ताओ- III.86. ते IV.336,387. तहि-IV.370 तहिं IV. 492, 18. ताण-III. 61, 81; IV. 333 तेसि III.61,81,134. ताह-IV. 350,367,409. ताहूँ त-प्र-IV. 36 न ( mas.)-I.T: IV. 326, 343, 496 (Fom.) 14 ·212 INDEX OF WORDS. तई See तु. -IV. 300. तह-IV. 422,3, 380, 417, 422,21. 14. ताण-III. 38. तेसिं-III. तीसा-I 28, 2. 61,62. तास-III. 62. तेसु- ताहि-ताहितो-See तिण्णि. III. 135. तीमु-III. 118. तु-III. 99, 100. See III. तइ See तु. 90-103 तुहु-IV. 330, 368, 370, 387, 402, 421, 425, तइअ-I. 101. 439. तुम-III. 146, 148, तइआ-III.65. 164. त-IV. 370, 422, तइनी-IV. 339, 411. 18. तुम (?)-IV. 388. ते- तइत्तो-See तु. I. 33, III. 80, 143, IV. तइसो IV. 403. 439. तुह-II. 180; III. तउ See तु. 80, IV. 361. 370,383. तुह- तए See तु II. 193. तुभु-IV. 367, तओ-1.209. 370, 372, 377. तउ-IV. तसने-IV.316. 367,372, 425 441. तुध्र- तस-1 26, II 92. IV.372. तुमातो, तुमातु-IV. तकरी-II.4 307, 321. तुमे-II. 204. तुम्हे- तकेइ-IV. 370. III. 148,IV. 369. तुम्हइ-IV. तक्खइ-IV. 194. 369. तुम्हेहि-IV. 371, 378. तक्सा-III.56. तुम्ह-I 246, II. 147. तुम्हह- तक्साणो-III. 56. IV. 373 तुम्हाई-IV. 300. तग्गुणा-I. 11. तुम्हासु-IV.374. तन्च-II 31. तुच्छ-IV. 350, तुच्छ-1.304. तच्छइ-II 194. तुच्छउ-IV. 350, 354, 411. तटाफ-IV.325. तुच्छयर-IV.350. तट्ट-II. 136 तडइ-IV. 137. नुज्झ-etc. See तु. तुष्टइ-IV. 116, 230. तुट्टउ-IV. तडत्ति-IV 352,357. 355 (त्रु.) तडफडइ-IV. 366. तडि-IV 422,3. तुडइ-IV. 116. तुडि-IV. 390. तुहिओ-II. 99. तडी-I 202. तुहिको-II. 99. तह-IV. 137. तुप्प-I. 200. तहवइ-IV. 137. तण-III. 37, तणु-IV.329,334. तुभ-etc See तुम etc See तु तण-I.126,III. 25. तणह-IV. तुधिणिहे-IV 427, तुम्ह-etc Seo तु. तणइ-IV.137. तुम्हारिसो-I. 142,346. तण3-IV. 361. तणा-IV. 379, तुरतो, तुरिओ-etc See . तुम्हेचय-II. 149. 339,411 [तृण]. तणउ-IV 447 [तनय }.

·INDEX OF WORDS. 213 तुलइ-IV 25. 395,398,401, 417, 418, तुलिअ-IV. 382. 419, 422, 6, 423, 439, नुहारेण-IV. 434. 445. तूण-L. 125. तोडइ-IV. 116. तुरइ-तुरंतो See वर्. तोणं-1125. तूर--11.03. तोणीर-I. 124. तूरातु, तातो-IV. 321,323, तोंड-I. 166. तुसइ-IV. 236. तोसविअ-III. 150. तूह-I. 104, II. 12. तोसिअ-IV. 331. तासिअ-III. तृणु-IV.320 तृणाइ-IV.423,20. 150. ते-See त and तु. त्ति-I. 42, 91. I. 193, IV. तेमण-IV. 104 302, 352,357,423. तेवइ-IV. 152. त्यु-See अस्. तथालीसा-II. 174. त्र-IV. 360. तेसो-132. त्वर, तुवरइ-IV. 170. तुरइ-IV. तेत्तहे-IV. 436. 171. तुवरामो, "मु, "म-m. तेत्तिओ-IV.395. तेत्तिअ-II. 157. 144. नुवरए, तुवरसे-III. 146. तेनिल-II. 157. तुवरामो-III. 176. नुवरह-IIL तेत्तीसा-L165. 176. तुवरतो-IV. 170. "तु- सेतुलो-IV. 407, 435. III 176 तुरतो-IV. 171. तेत्युवि-IV. 404,405. तुरंतो-IV. 172. तुरिमओ-IV. तेदह-II. 157. 172. नुवरेज-ना-III. 178. तेम्ब-IV.418. तेरह-I. 165,262. तेलो-I. 148, II. 97. थइ-IV. 16, 87, 259. यइ- तेल-I. 200 ते3-JI. 98,155. Tv.370 तेगोक-II. 37. यण-I. 81, IV. 350,367. थणय- ते-IV. 343, 307, 401. तेवइ- III. 130 यणह-1V.390. IV.439. यणहरो-I. 187. तेबदु-IV. 395, 407. थणहा-IV.414. तेवण्णा-II. 174 थभो-II. 8,9. तेवरो-IV.324 थल-IV.326 तेवीसा-I. 165. थलि-IV. 330,344, 363. तेहइ-IV.357. थवो-II 16. तेहि-IV.425 थाउ-IV. 358. तेहु-IV. 402. थाण-IV 16. तो-See त. थाणुणो-II. 7. तो-III. 70,180, IV. 336,341. थाम-IV. 267. 343, 365, 367, 379, 391, थाह-IV. 414.

·214 INDEX OF WORDS. थिण्ण-1.74, II.99 थिप्पइ-IV 138,175. थिरत्तणउ-IV. 422,7. थी-II 130. थीण-I 74, II. 33,99. थुई-II 45 थुल्लो-II 99. थुवा-I. 75. थुव्वइ-IV. 242. (स्तु). थू-II 200. थूणो-I. 147. धूणा-I. 125. थूलभद्दो-I 255. यूली-IV. 325 थेओ-IV.267. थेगो-I 147. तणु-IV. 401, 2,428. तणु-IV. 401, 3. तणुवी-II. 113 तणेण-IV. 366, 425,437. तत्तस्मु-IV 440. तत्तिल्ले-n.203. तत्तु-IV. 404 तत्तो See तत्तो-II. 160. तत्तो-See तप. तत्थ-II. 161, IV 322. तत्य-11. 136. तदो-II 160. तदो-IV. 260. तद्दिअस -II 174. तधा-IV.260. तनु IV.326. ततु-I 238. तप तवइ-L 231 IV.377,401 तविओ, तत्तो-II.105. with स, सतप्पइ-IV 140. तप्पनेसु-IV. 326. त-See त and तु त-II. 176 तमाडइ IV.30. तमो-I. 11, 32. तम्ब-I. 84, II.56. तम्बिर-II. 56. तबो-II. 45. तबोल-I.124. तयार्णि-I 101. तर तरइ-IV. 86; IV. 234. तरिउ -II 198. तीरइ, तरिज्जइ-IV. 250. -Inth अव, अवयरइ-I. 172 -with उत् उत्तरइ-IV. 339. तरणी-I.31. तरल-I.7. तरु-IV. 370. Declined III.16, 18, 19, 22, 28, 24. तरू-I. 177. तरुहे-IV. 341. तरुह- IV. 411. तरहु-IV. 340, 341, 411. तरुअरहि (तस्वरै) IV 422,9. तरुणहो-IV. 346, 350, 367. तरुणिहो-IV. 346. तलअटइ-IV 161. तलवेण्ट-I. 67. तलवोण्ट-I 67. तलाय-I. 203. तलि, तले-IV. 334. तवस्सि-IV. 263. तविओ-See तप. तयु-IV 441. तवो-II 46. तसइ-IV. 198. तससु-IV. 326. तह-II. 161. तहा-I.67. तहा-IV.355 तहि-II 161. तहितो-See तु. तहि-IV.357. ता-I 271; IV. 278, 302, 370. ताउ-IV. 406, 423.

·INDEX OF WORDS. 215 'ताओ-I. 209. तिन्य-1.81, 10-4, II. 72, 90, ताठा-IV. 325. IV. 264,441. ताडेइ-IV. 27. तित्थयरो-I. 177, 180 तातिसो-IV.317. तिदस-IV 442. तापसवेस-IV. 323. तिनुवाणु-IV. 431. ताम-IV.406. तिप्प-I. 128. तामरस-I.6. तिमिर-IV. 382. तामहि-IV.406. तिम्मइ-IV 418 तामोतरो-IV. 307, 325. तिम्म-II 62 तारिसो-I. 142, तारिमे-IV.287. तिरिआ-II. 143. 'तालवट-I.67; II 31. तिरिच्छि-II. 143, IV. 295, तालवॉट-I. 67. 420. च्छी-IV. 414. ताला-III.65. तिरिश्चि-IV. 295. तालिअटइ-IV. 30. तिल-IV.406 तिलह-IV.106 ताव [ताप]-IV 422, 23. तिलवणि-IV.357. ताव [तावत् ]-I. 11, 271, IL. तिलतारु-IV.356. 196, IV. 262, 321, 323. तिलत्तणु-IV 406. ताँव-IV.395 तिव-IV.376,395,397,422,2. ताहे-III.65. तिवं निव-IV 344, 367, 401. ति-See त. तिसहे-IV. 395. ति-I.42 तिमु-See तिगि. तिअडा-11.70. ताए-See त तिअस-II 176. तारइ-IV 86 cfr. तर. निअसीमो-I. 10. थेरिअ-II 107. तिक्त-II 82. तिक्खा-IV.395. येरो-I. 166 II.89. तिक्रोइ-IV. 344. थेव-II. 125. तिगिच्छि-II. 174. थोअ-1 45, 125 तिग्ग-II.62. थोक-II. 125. तिहो-IV 314, 331, 323. थोणा-I 125. तिण-IV. 358. तिणु-IV. 329. थोत्त-II.45 तिणि-III. 121. तिह-III. 123. थोरो-II. 99. थोर-I. 124, 255. तिण्ह-III. 118, 123. तिपु- थोच-II. 125, थोवा-IV. 376. III. 135. तिहिं-IV. 347. द. तीहि-III. 118. तीहितो-III. दइउ-IV. 340, 411, 414. दइए- 118. IV. 333,342. तिण्ह [ तीक्ष्ण ]-II. 75,82. दइच्चो-I. 151. तित्तिअ-II. 156. तित्तिरी-1.90 दइवनो-II. 83. तित्यगरो-I. 177. दइन-I. 151. दइवण्ण-II. 83.

·216 INDEX OF WORDS, दइव-I. 153, II 99. दइवेण-IV. दिहा-IV. 422, 18. तिहा-IV. 389. दइवे-IV. 331. 314,321, 323. अतिह-IV• दइवय-I. 151. 323. दठ्ठ-II. 146, IV.213. दइन्च-I. 153, IL. 99. दट्ठण-IV.213. तद्वन-IV. 313, दसइ-See दर्श. दसण-IV 401. °ण-I. 26; II. 320. तत्यून-IV. 318, 323. 105. दथ्व-IV. 213. caus. दरिसइ- दक्खवइ-See. दर्श. III. 149, IV. 32. दक्खवइ- दक्षिणो-I. 45, II. 72. IV.32. दसइ-IV. 32. दसिज्जतु- दच्छ-See. दर्श IV. 418. दावइ-IV. 32. दच्छो-II 17. दलइ-IV. 176. दलति-II. 204. द-IV. 422,6 दलिअ-I. 217. दह-etc See दर्श दलिदाइ-I. 254. दट्ठो-I. 217, II. 40. दलिदो-I.254. दडवड-IV.330, डउ-IV.422, 18. दवो-1 177. दवग्गी-I. 67. दहो-I.217, II. 40 दणुअवहो-I 267. दस-I. 219,260,262 दसण-I.146. -1.217. दणुइद-I.6. दसण्ह-III. 123. दणुवहो-I. 267. दसबलो-I. 262. दड-I7. दडो-I 217. दप्पुरो-II. 159. दसमुहो-I. 262. दसरहो-I. 262. दब्भो-I. 217. दसारो-II. 85. दमदमाअइ, 'माइ-III. 138. दभो-I. 217. दह-दहिजइ-IV.246. दड-IV.365. दम्मु-IV.422, 18 दहो-II. 40. दट्ठा-IV. 343, दयालू-I 177, 180; IT. 159. See डहइ with वि, विअड्डो-I. दर-I. 217,II. 215 दरो-I.217. 40. दरिअ-II.96. दरिओ-I. 144. दह-I.262. दरिसण-II. 105. दहबलो-I. 262. दर्श-दच्छ-III. 171. दीसइ-III. दहमुहो-I. 262; हु IV. 331. 161. दिछ-I. 84, IV. 432, दहरहो-I. 262. 433. दिट्ठउ-IV. 352, 396, दहि-declined-III. 16, 19, 20, 429. दिव-IV. 401. दिट्ठो-III. 22, 23, 24, 25 26, 37, 90. दिहा-III. 105. दिट्टी-IV. दहिईसरो-I. 5. 124,128. 431. दिट-I. 42, 148. दिछउ- दहीसरो-I.b. IV. 371. दिठे-IV. 423 दिइ दहो-II. 80, 120. -IV. 365. दिट्टे-IV. 396, दा, देमि-II. 206. देसि-IV. 495.

·INDEX OF WORDS. 217 देइ-II. 206; III. 131; IV. दिअहडा-IV. 333, 387. दिअहा- 238,406, 420, 423, 15,22, IV. 388,418. 423.देदि-IV. 273. तेति-IV. दिग्यो-II. 91. 318. देति-IV. 414. देहि, देसु- दिनइ-See दा. III. 174 देहु-IV. 384. दिष्टि-IV. 330. देंतहो-IV. 379. दतिहि-IV. दिछी-L. 128, II. 34; IV. 431. 419. दाह, दाहिमि-III. 170. दिष्टिआ-II. 104 देप्पिणु-IV. 440. देजहि-IV. दिणयरु-II. 377, 401. 383. देजहि-IV. 428. दिय्यते- दिणु-IV. 401. IV, 315 दिनइ-IV. 438. दिण्ण-See दा. दत्तो-I 46. दिण्ण I. 46; II. दिप्पइ-See दीप 43. दिणी-IV 330, 401. दिरओ-I.94. दिण्णे-IV. 302. दिग्णा-IV. दिवसो-I. 263. दिवसाण-III. 123. 333. दिवहो-I. 263. दाघो-I. 264 दिवे दिवे-IV. 399, 419. दिवहि- दाडिम-I. 202. IV. 492,4,16 दाढा-II. 139. दिव्बइ-IV. 418 दाण-III. 16. दिव्यतर-IV.442. दाणवो-I.177. दिसा-I. 19. दाणि-I.29. दिसिहि-IV. 340. दाणि-I. 293 IV. 977,302. दिहा-1. 97. दाम-I. 32. दिही-I. 209, II. 131. दामोतरो-IV. 327 दीप, पिपइ, दिप्पइ-I. 223. -with. दाय, दायार-III.39. प्र, पलीवेइ I. 221. पलीबइ-IV. दारतु-IV. 345, 445 152 पलिविभ-I. 101. पलित्त- दारं-I. 79%3 II. 79, 112. I.221. दालिद्द-1.254 दीहर-IV. 414,411. दालिम-I. 202. दिहर-IL 171. दाल-IV.289. दीहाउसो-I. 20. दाव-IV. 262,302, 323. दीहाऊ-I. 20. दावइ-IV. 32 See दर्श दोहो-1 91. दीह-II. 171.दीहा- दावग्गी-I.67. IV.330. दामो-IL. 206. दुअल-I. 119. दाहिणो-I. 45; II.72 दुआई-1.94, II. 79. दाहो-I. 217. दुआर-I. 79. दि-III 94,99. दुहुओ-I. 94,209. दुइ I. 101. दिन-III. 16 दिओ-I.94, II. 79. दुउणो-I94. दिअर-II. 205. दिअरो-I. 146. दुउच्छइ-IV. 4. दुउच्छइ-IV.4.

·218 INDEX CF VORDS. III.29. दुऊल-I. 119. दुकड-I.206. दुहओ-I. 115, 192. दुक्कर-II. 4 दुकर-IV. 414, 441. दुह-II. 72. दुक्करयारय-II 204 दुहा-I. 97. दुक्ख IV_357. दुक्ख-II.72,77. दुहाइअ-I. 97, 126. दुक्खे-II. 72 दुक्खा, दुक्खाई-I. दुहावइ-IV. 12-4. 33 दुहिअए-II. 164. दुक्खसहे-IV. 287. दुक्खिओ-I 13 दुक्सिआ-II. 72. दुहिआ-II. 126, III. 33. दाहेआहि-दुहिआमु. दुगुच्छइ-IV. 4,240. III 35. दुगुच्छइ-IV.4. दुगुल-I. 119. दुहु-IV.310 दूथाडउ-IV 419. दुग्गाएवी-I. 270. दूइ-IV.367. दुग्गावी-I.270 दूमेइ-IV. 23 दूमिअ-IV. 24. दुजण-IV.418 दुह-IV.401. दूर-IV. 423, 8. दूर-IV. 353. दुण्णि-III 120 दूरादो, •दु-IV.976 दूरे-I7.349,367. दुब्भइ-eto See दुह दूरुडाणे-IV. 337. दुभिक्खें-IV. 386. दूसइ-IV 36. दूसेइ-III. 153. दुमइ-IV.24. दूमहो-I 13, 115. दुमत्तो-I.94. दूमासणो-I 43. णु-IV.391. दुप्यणे-IV 992. दूहवा-I. 115,192. दुरवगाह-I.14 दूहिओ-I. 13. दुरुत्तर-I 14 दे-II. 196. दुरेहो-I 94 दे-IIL 91, 99. दुल्लहहो-IV. 38, 375. 410. देअरो-I. 180. दुवयण-I 94. देउल-I 271. दुवार-II 112 देवखइ-IV. 181, 349, 367,376, दुवारिओ-I 160. देक्सउ-IV. 357. देक्सि-IV. दुवालसगे-I 251. 434. देवखु-IV. 345, 361. दुविहो-I.94. देक्सिवि-IV. 354. दुवे-III 120, 130. देजहि-See दा. दुव्ववशिदेग-IV. 302. देर-I. 79, II. 112. दुब्ववसिदेण-IV. 282. देव-I. 79, III. 38. देवो-I.177%3B दुसदो-I 115 II. 38 देवस्म-III. 131, दुस्सहो-I. 13, 115 132. देवाय-III. 132. देवाण- दुह, दुहिबइ, दुम्भइ-17.245 III.131,132. दुहिहिइ, दुमिहिइ IV. देवउल-I 971. 245 दुद्ध-II. 77,89. देवत्थुई-II. 97.

·INDEX OF WORDS. 219 देवथुई-II. 97. ध. देवदत्तो-I. 46. घओ-II. 27. देव-III. 11; IV.441. धसाढइ-IV.01. देवम्मि-III. 11. घट्टग्नुणो-11.91. देवाइं, देवा-I. 34. घट्ठो-I. 130. देवनाग-1.26. धण [धन्या ]-IV. 330,430,444, देवरो-I. 146. धणि-IV 385,418. देविदो-III. 162. धणहे-IV. 350, 354, 411, देव-I. 153. 445. देस-IV.423, 11.देसहिं-IV.386. धणजओ-I. 177, II. 185. देसडाइ-IV. 419. देसडा-IV. धणज्जए-IV. 293. 418. धण-III. 50, 53, 55, 56, 63, देसनरिअ-IV. 368. 79, 86, 99, 100,113, 114, दसित्ता-I.88. 118, 119, 124. धणु-IV.358, दमुच्चारणु-IV. 438. 373, धणस्त-III. 134. दो-II 119, 120. दोणि-III. धणमणी-II. 159. 38. 120, 130, 142; IV.340, घणवतो-II.159. 358. दोपह-III. 119, 123. घणाइ-IV.445. दोण्ह-III. 123. दोमुतो-III. धणी-II. 159. 130. दोसु-III. 119, 130, धणुस्ख-IV. 289. दोहितो-III. 119, 130. दोहि- धणुह-I.22. III. 119. दोहि-III. 130. धणू-I.22. दोला-I.217. धत्ती-II. 81. दोलेइ-IV. 48. घयो-II. 79. दोवयण-I.94. धन-IV.304. दोसडा-IV. 379, 429. दोमु-IV. धना-II 184; III. 86. 439. धम्मित-1.85. दोमु, दोमुतो-Sce दोण्णि. धम्मु-IV 341,396. दोहलो-1.217, 221. धम्मि-IV. 419. दोहा-1.97. धम्मेल I. 85. दोहाइअ-I. 97. धर, धरइ-IV. 234, 334, 438, दोहि, दोहि, दोहितो. See दोणि. घरेइ-IV.336. - द्रम्मु-IV. 422, 4. धरहि-IV. 382. धरिओ-I. 36. द्रवकउ-IV. 422,4. धालेध-IV. 302. द्रहो-II. 80. घर-IV. 377,401. द्रहम्मि-II. 80. द्रहि-IV. 423. धर-IV.441. देहि-IV.422,6. घरणीहर-II.164. धवल-IV.491. लु-IV.340. धवलइ-IV. 24. --- ·220 INDER OF WORIS. न. घा, घाइ, धाअइ-IV.240. धूलडिया IV. 132,433. math नि, निहित्तो, निहियो, II. धैy, dechned; III.16, 18, 19, 99. निहित्तउ-IV.393. 20, 91.23,24,27,29,124 with वि, विहिदु-IV. 446. धु-IV 360, 43S. mith श्रद्, सद्दहइ, सहमागो-IV. ध्रुवु-IV. 418 9. सद्दहिअ-I. 12. धाइ-See धा and धाव. धाई-II. 81. N. B. Seo abo under CT घाडइ-IV.79. न-I.6.42, II. 180, 193, 198 धार-IV.383. धारा-I. 145. 199,203,204,205, 200, धारी-II.81. 2173; III. 105, 133, 141, धाव. घाइ-IV. 226, 136, धावइ 142, 160, 177, 180, IV. iv.228,238.धुवइ-IV. 238. 63, 999, 332, 335, 310, धावति-IV.228. धाहिद, धाओ 341,347,349, 350, 358, IV.228. 360,365,367, 370, 376, धाह-II. 192. 383,386, 390, 396, 401, थिई-I. 128, II. 131. 406,414,416,418, 419, चिव-II.64 420,491,123,423,426, घिटो-I. 130 439, 133,434, 436, 441, चिप्पा-Sce दीप. 414,445. धिरत्यु-II. 174. नइ-III. 42, IV. 122.2 नई- धीर-I 155, II. 61. I 229. नइ-III. 36. धारिभ-II. 107. नइगामो-नइग्गामो-II. 97. धीयले-IV. 301, 303. नइमोत्त, नईसोत I.. धुण, See ध नउ-IV. 423,111. पुत्तिमा-I 35 न उपा, न उज, न उजाइ, न -I. पुत्तो-I. 177, II. 30 65. 201. नओ-I. 177. पुष्अइ-IV. 395 नकर-IV. 325,329. पुरा-1. 16 नाचरो-I 177. धुरघरहि-IV 421 नक्सा-II. 90,99. धुवइ-Sce धाव or ५ नस-IV.326. सुष्वर-Setu नग्गी-II.78,80. ध, सुपर-IV. 59,241. धुरमि- नयइ-etc. Sce. न IL 210 भुवद-IV. 59. धुगि- नजाइ-II.26.(नह) मर, पुष्यद-17212 नर-नाइ IT. 230. नाउ-ए. धूभा-II. 126, III. 13 38. नडियर-I7.370 धनबालो-II 198 नाई-II. 30. धनु IV. 115, 110. नी-1.195. भुत्ता II.

·INDEX OF WORDS. 221 नणंदा-III. 35. -IV.306 नत्तिओ-I. 137. नवइ, नव Sce नम. नत्तुओ-I. 137. नवसी-IV. 420, 422, 17. नदउ-IV. 492, 14. नवण्ड-III. 123. नभ-I.187. नगरि-IV. 377,401, 423. नं-IV. 283. नवलो-II. 165. न-IV. 396. नवि-IV. 330, 339, 356, 395, न-IV. 444. 402,411, 422, 11. नम्-गवइ-IV. 158, 226. नवहिं न नस्मइ-IV. 178, 230. -IV. 367. नमिमो-I. 183. नत्थून, नट्टन-IV 313. नामइ-IV. नमहु-IV. 146. नमय-IV. 326 31 88. नामतअहो-JV. 432. नवताह-IV. 399.ओ-II.180 नामवइ-IV. 31.-Withs, पण? नविस, नय-III. 166. with उद्. -I.187.पणदृइ-IV. 406,418. उनम-III. 105. उमय-I. 12. -with वि, विणइ-IV. 427. उग्रामइ-IV. 36, उनामिअ-III, विनासिआ-IV.418 70. नह-I 6.7. -with प्र. पनमय-IV. 326. पण- नह-I. 32, 187. नहेग-IV. 333, वह-II. 195. 348. नहा-11. 90,99 नमिर-II. 145. नहयल-II. 203. नामिल-IV.288. नाइ-IV. 330,444. नमो-III. 46, 131; IV. 283. नाउ-IV.426. नमोकारो-1.62, II. 4. नाए-IV. 322 नम्मो-I. 32. नाओ-I.229. नयण-JV.414,444. नाडय-IV 970. नयण-J. 177,180,228. नाण-II 101. नयणा-I. 33; IL 130, IV. नाम-II. 217. 432, 6. नयणाइ-I. 33. नयणहि नायगु-IV. 427. -IV.423. नारइओ-I 79. नयर-I. 177, 180. नयरे-III.135. नाराओ-I. 67. नर-IV.419,442. नरो-I.229. नर नारायणु-IV.402 -IV.362. नालिउ-IV. 499, 15. नराओ-I.67. नाव-IV.493 नावा-L164. नरिदो-I.81. नावइ-IV. 331,444. न नचइ-IV. 225. नचतम्स नाविओ-I. 230. IV.326. नचाविउ-IV.420. नचाविआइ-I. 33. नासवइ-See ना. नलिदाण-IV. 300. नाहि-IV. 419, 422,1. नले-IV.288. नाहो-I. 181; नाहु-IV. 360,300, नव-IV. 401; नवो-IL. 165, नवइ 423.

·1222 INDEX OF YVORDS. निअ-IV. 282, 302, 349. निनओ-I. 180. निअइ-IV. 181; निएइ-III. 56. निन्नेह-IV. 367. निअत-1V.431. निप्पहो-II. 53. निअच्छइ-IV.181. निप्पिहो-II. 23. निअविणि-IV.414. निप्पुंसण-II. 53. निअय-IV. 344, 354, 401, 441. निष्फदा-II. 211. निउअ-I. 131. See वर with नि. निप्फावो-II. 53. निउर-I. 123. निष्फसो-II. 53. निकओ-II. 4. निभरो-II. 90. निकप-II. 4. निमिअ-IV. 258. निक्स-II.4. नियो-1230. निग्गउ-IV. 331. See गम् with निम्मल-I.38. निम्. निम्मवइ-IV. 19. निग्घिण-IV. 383. निग्घिणया-III. निम्माणइ-IV. 19. 38. निम्मोओ-II. 182. निच-IV.395 नियोचितं-IV. 325. निच्चा-IV. 492,7. नियोजित-IV. 327. निचल-II. 211, IV. 436. लो- निरक्सइ-IV. 418. II.21.77. निरतर-I. 14. निश्चितइ-IV. 422, 20. निरप्पइ-IV.16. निचिन्दो-IV 261. निरवसेस-I. 14. निच्छइ-IV. 357. निरामइ-IV. 414. निच्छय-IV. 422, 10. निरुवम-IV. 401,444. निच्छरो-IV.325. निरुवारइ-IV. 209. निच्छू-IV. 258. निरूविअ-II 40. निग्जिउ-IV. 371. 'निल्याए-I.42. निज्झरो-I. 98, II. 90. निज-II 197. जो-II. 200. निज्झाअइ-IV. 181. निलजिमा-1.35. निट्टरो-I. 254; II. 77; III. 116. निवाह-IV. 332. (वt with नि) निठुलो-I. 254. निवडण-IV. 444. निण्णओ-I.93. निवत्तओ-II.30. निण्ण-II.42. निवत्तण-II. 30. निण्हवइ-IV. 233. निवाणु-IV. 419. निद-IV. 418 निद्दए-IV. 330. निवारणु-IV.395. णाय-IV.448. निद्दढी-IV.418. निवाशी-IV.302. निहाइ-IV.12. निवासहे-IV. 350. निविड-1.203. निद्धणो-II. 90. नियो-I. 128. निवं-II. 109. निव्वत्तओ-II. 30.

·INDEX OF WORDS. 223 निन्वलइ-IV. 128. नलिइ-IV.79. निव्वुई-I. 131. नीला, नीली-III. 39 निससो-I.260. नीलुप्पल-II. 182. ल-I. 84. निसकु-1V. 396, 401. नीवी-I.250. निसढो-I. 226. नयो-I.934. निसमण-I.269. नांसरहि-IV. 439.(सर with निस) निसाअरो-I. 8. निसायरो-I. 79. नसिहो-I.२.नीमह-I. 13. निसिअरो-I.8,72. नीसामनेहि-II. 212. निसिआ-IV.330. नीसौवनु-IV. 341. निसिरह-IV.229 नीसासूसासा-I. 10. निसीढो-I.916. नीसासो-I. 93; 11. 92. निसीहो-I. 216. सासु-IV. 430. निसुद्रो-IV. 258. नीसो-I. 43. निसेह-IV.134. नु-II. 193, 201; IV. 302. निस्फल-IV. 289. उर-I. 123 निस्सह-I. 13. निस्सहाइ-I. 93. सूण, गूण-I. 29. निहट्ठ-II 174. मूमइ-IV 23 निहवइ-IV. 233. नेउर-I. 12.. निहसो-I 186,260 नेह-J 106. निहि-IV. 422, 3. निही-I. 35. नेत्ता, नेत्ताइ-I. 33. निहि-III. 19. नेन-IV. 322. निहिओ-II.99. Sce या with नि. नेरइओ-I. 79. निहित्त, निहित्तउ-See या with नि. नेह-IV. 332, 406, नेहो-II. 77. निहुअउ-IV 401 102 नेहु-IV. 423,8 नेदहो- निहुअ-I. 131. IV. 496. नेहें-IV. 423, 6. निहेलण-II. 174. नेहि-IV.406. नी, नेई-IV. 237. नेदि-IV. नेहडा-IV. 356. 273, 974. नेति-IV 318, नेहाल-II. 159. 319 नेति-IV.937 नेऊण, नीओ नोमालिआ-I, 170. -IV. 237. -with अनु, अणु- नोहलिआ-I. 170. इ-IV. 414.-With आ, आ- णहि-IV. 343. आणिअइ-IV. 419. आणिअ-I. 101. -with पइ-IV.114. पइ पइ-IV. 406. उप, उवणिभ उवणीओ-1.101. पई-IV. 357, 370,377,421, नीचअ-I 154. 493, 1,19. नीड-I. 106, 209, II. 99. 956-See eer with a. नीमो-I.234. पइटा-I. 38,206. नीमग-1.259. पइटाण-I. 206. नरिजइ-IV. 106 पइटि-IV. 330. ( विश् with s.

·INDEX OF WORDS. •पइद्विअ-Sce स्था with प्रति. पगइ-17.209. पइण्णा-I. 206. पगुरण-I 176. पइसमय-I. 206. पचओ-II.13. पइहर-I.4. पघाडइ-IV.173. पई-I.6. पथइ-IV. 162. पईव-I. 206. पहिआ-II.174. पईवो-I. 231. पधलिउ-IV.420. पहर-I.4. पचार IV.156. पउ-IV.412. पच्चयो-II. 14. पउद्यो-I. 156. Seo at math प्र. पच्चहो II. 11. पउणो-I. 180. पच्छइ-IV. 362,420. पउत्ती-I. 131. परददइ-IV.162. पउम-I.61; II. 112 पच्या-II. 21. पउरजणो-I. 162. परछा [पल्या -II.31. पउर-I. 180 पच्छा [ पक्षात् -II.21. पउरिग-I 111,162. पच्छायावदा-IV.124. पउरो-I. 162. परिछ-IV. 388. पउलइ-IV.90. परिछत्ताइ-.V.128. पच्छिते-IV. पओ-I.32. 4.28. पभोभो-I.245. पच्छिम-II. 21. पोहर-IT. 395. पोहरह-IV. पच्छेकम्म-I. 79. 120. पबत-Sec आप with परि. पसणी-1.70. पबती-I.58;11.65. पमुलि-II. 179 पबरइ-IV.. पग-1.20, 2070 पबलिदो-IV. 265. पाणित-IV. 126. पना-II 83. पा-IV. 310. पर-I. 17, II. पनाउलो-IV. 266. 79.41-II. 129. पवाओ-II. 21. पर-II. 171. पनिए-III. 11. प:-IV.30... पग्लुलो-II. .12. पाग-II. 161. पायो-II. 100, पसर-IV.173 117. पर-IV. 122 14. पहि-IV. परमारत-IV.288. 122,11,109,131. पता:-IV.101. मावता-11 171 परतो::-IV. 12,130. पन्माले-IV.903. पं.-1.31.पाया, पंच्यामि- पन्ना-1.303. III. पन्मानिाम-IV.203. पो0-1.30. परिमा-1.325. Aft-1..114. पार-IV.10.

·INDEX OF WORDS. 225 पट्टण-JV.407. °ण-II. 29. पटुम-I. 55. पहवइ, 'हावइ-IV. 37. See स्या पणएण-IV.446. with a. पणवण्णा-II. 174. पहि-IV. 329. पट्ठी-I. 129; II. पणवह-See नम् with प्र. 90. पणामइ-IV.39 पर, पटइ-I. 199,231; III. 177. पचण्ड IIL.123. पहेच, 'जा-III. 177 पढिहिइ- पडओ-L. 70. III. 177. पढीअइ, पढिन्जइ-III. पण्णइ-IV.427. 160. पढिय्यते IV. 315 पडिअ, पप्परसण्ह-III 123. पढिदूण, पढित्ता-IV. 271. पढि- पण्णरह-II. 43. तून-IV.312. पढिअ-III. 156. पण्णा-II. 42,83. पादिअ-III. 156. पण्णासा-II. 43. पडs etc Sce पत्. पण्णो-1 56. पडमुआ-I. 26,88, 206 पण्हा-I.35. पडहउ-IV.448. पण्हुओ-II. 75. पडाया-1.206. पहो I. 35, II 75. पडायाण-L252. पत् , पडइ-IV. 219, 422, 4, 18. पढिअग्गइ-IV. 107. पडति-IV 422, 20. पडर्हि-IV. पदिकूल-JI.97. 388. पदिअ-IV. 337. पडिउ- पडियल-II.97. IV. 337. पडिआ-II. 80. पढि- पहिच्छर-II. 17-1. आइ-IV. 358, पाडइ-III. पडिकोण-IV. 260. 153. पाडेइ-IV. 22. पाडिउ-IV. पदिपट्टी-I. 44; II. 3. 420. पतिविति-IV.439. • with नि, निवडइ-94; IV. पटिमा-I. 206. 406. निपतति-IV.326.-with पदिदण्ण-I. 200. सम, सपडिअ-IV.423. पहिवया-I 44,206. पताम-IV.307. पहिवालद-IV.259. पतिपिंत्र-IV. 326. “पहिसाइ-IV. 167, 178. पतेसो-IV. 307. पडिमारा-1.20G. पत्तत्तण-IV.370. पहिसिद्धी-1.44: II. 17-4. पत्त-II. 173. प्रत्तेहि-IV. 370. पहिसीओ-II.98 पत्ताण-IV 370. पहिदाइ-III. 80, IV. 441. पत्तल-II 173 "लु-IV. 387. पहिहारो-I.206. 997-Sco 2017 with a पटिहासो-I. 206. पत्तेअ-II 210. पत्थरो-II. 45. R-IV. 344. पाइ-IV. 164. पत्ययो, पत्यावो-I. 68. पद-IV.391. पस्थिवाण-III. 85. पदमा-I910. 'म-1.55. पद्, पाएइ-III. 149.

·226 INDEX OF WORDS. with उद्, with आ, आवन-IV. 295. पयाई-II 138. उप्पनते-III 142. पयागजल-L177. - with निस्, निप्पजइ-IV.128. पयारो-I. 68 पयारहि-IV. 367. - with सम्, सपनइ-IV. 224. पयावई-I 177, 180. मपाइअब-IV. 265. सपन्ना-IV. पयासइ-IV. 357. पयासेइ-IV. 45. 285, 302. पयास-IV. 396. पदअइ-IV 162. पथ्याकुलीकद-IV. 266. पद-IV.270 1 पर, पूरइ-IV. 169. परिस-IV. पनय-IV.526 383. प्रिद-IV. 260. अपूरइ- पती-I. 6,25. IV. 423, 18. पथो, पन्यो-I. 30. पथ-I 88 2 पर , पारइ-IV. 86. पारिजइ-IL. पथी-IV.429. 208. पथयो-IV. 325. 3 with व्या, वावरेइ-IV. 81. पयिअहिं-IV.429. पर-II. 72,87; IV. 335, 347, पन्नाडइ-IV. 126. 379,395,396,397, 400, प'फुलि अउ-IV 396 406,414, 418, 420, 422, पब्बालइ-IV 21,41 3, 433, 441. परस्मु-IV. 338, पमाणु-IV. 399, 419,438. पमा. 354. किलोशि-IV 302. परइ-IV. 161. पमुक 1-II. 97. See मुच् with परउद्यो-I. 179. पम्मक प्र. परम-IV.414,442. पम्हउ-IV.396. परमत्थु-IV. 422,9. पम्हला-II.74. परम्मुहो-I. 25. पम्हाइ-II. 74 परवसो IV. 266,307. पम्हुछ-III. 105. पम्हुछो-IV. 258. परहुओ-I 131. पम्हुसइ-IV.75, 184. पराई-IV. 350, 367.cfr. पराया. पम्हुद्दइ-IV.74. परामरिसो-II. 105. पय-IV.420. पयइ-IV 395. परामुट्ठो-I. 131. पयइ-IV. 90. (प ). पराया-IV. 376. cfr. पराई. QUE-II. 30. See at with 7. परावहि-IV. 442. पयहो-II. 29 परि-IV. 366,437,438. पयड-I. 44,°डा-IV. 338. परिअइ-IV. 220. (व: with परि.) पय-IV.42210. परिअत्ता-IV.395. पयर्थ-I.67. परिअतइ-IV. 190. पयरइ-IV.74. परिअलइ-IV.162. पयरक्स-IV.418 परिअइ-IV 162. पयरण-1.246 परिआलेइ-IV. 51. पयरो-I.68 परिघट्ट-II 174. पया इ-IV. 70, 77. परिवा-1.38. ।

·INDEX OF WORDS. 227 परिटिअ-See स्था with प्रति. पल्लाण-L 262, II. 68. परिणामो-IV.206. पल्हत्यइ-IV. 26,200. परित्तायध, यह-IV. 268. पल्हत्य-IV.258. परिल्ह्सइ-IV. 197. पल्दाओ-II. 76. परिवाडेइ-IV. 50. पवट्ठो-I. 156. परिसामइ-IV. 167. पवत्तओ-IL 30. परिहाइ-IV. 126. पवत्तण-II.30. परिहणु-IV. 341. पवय-IV. 220. परिहव-III. 180. पवहो-I. 68. परिहामडी-IV.425. पवासुअह-IV.395. परिहीण-IV. 60. पवास-I. 44. परीइ-IV 143, 161. पवाहो-I.68. पवाहेण-I. 82. परोक्सहो-IV. 418. पविरजइ-IV.106. परोप्पर-I.62, II. 53. पवो-II. 106. परोहो-I.44. पव्यती-IV. 307. पलमबो-11.103. पव्यायइ-IV.18. पलय-I. 187. पशादाय-IV.302. पलस्म-IV.302. पश्चादो-IV.299. पलही-II. 174. पसडिल-I 89. पलावइ-IV.31. पसत्यो-II. 45. पलिअको-II.68. पसरो-IV. 157. पलिअ-I.212. पसाउ-IV.430. पलिग्ग-IV. 302. पसिअ-See सद with प्र. पलित्त-Seo दी with प्र. पसिडिल-I.89. पलिल-I. 212. पसिद्वी-I. 44. पलिया पस्टे-IV. 290. पलीवर, पली --Scoदीप with s. पह-IV. 423, 10. पल-JV.393. पहम्मइ-IV. 162 पछा-IV. 422, 6. पहरो-I.08. पलोएम-II. 181. पहलइ-IV. 117. पलोड-IV. 166,200, 230. पहा-I.6. पलोट-IV.258. पहाउ-IV. 341. पाठको-11.68. पहारो-I. 68. पाटद-IV.200. पहिओ-II, 152, 3-JV. 415, पो-II. 47. E-JI. 68. 420,445 श्रा-IV. 376, पन्या-II.47.थ-II. 68. 491. पलप-IV.336. वह-IV.420. पहु-III. H. "विहि-IV.418. पटना-IV. 10,419. परिण-II. 161. प:ि-1 131, 2018 15 ·229 INDEI OF WORDS. पटुप्पद-IV.63. पटुष्पिरे-III. 142. पारइ-IV. 86. पहू-III. 38. पारओ-I. 971. पहो-I.89. पारकर-I.44; II. 148. 1 पा, पिअइ-IV. 10, 419. पियइ- पारडा-IV. 379, 308, 417. I. 160. पिअनि IV.419,420. पारक-I.41; 1.148. पिअहु-IV. 422, 20. पिवइ- पारद्धी-I. 235. IV. 10, 423. पिअवि-IV. पारावओ-I. 80. 401, 444. पीउ-IV. 439. पिए पारेवओ-I 80. 17.434. पारो-I. 268. पा, पाइ, पाइ-IV. 240. पारोहो-I.41. पाइ-IV. 445. पालको-IV.325. पादको-II. 138. पालवु-IV.416. पाउ-I.5. पालेवि-IV.411. पाउओ-I. 131. (वर with प्रा.) पावद-Sco आर riths. पाउरण-I.175. पावटण-I.270. पाउमा-I. 19, 31, 131; 11.57. पाव-I. 177,231. पागसासणे-IV.205. पावयण-I.11. पाटलिउत्ते-II. 150. पावरण-I. 115. पाटिए: II. 210. पावारओ-I.271. पाटिक-II.210. पावामुमो-I.95. पादिणदी-I.11, 206. पाटिया, पादिवया-I. 15,44. पावाग-I 11. पावाद-I. 270. पाटिगिद्धी-I. 11 II. 114. पावीनु-Sco आ riths. पानि-I 101, II 191. पानिउ- पावेद-IV. 1. from s.) IV. 300. पागिएग-IV. 134, पामइ-I. 13; IV. 181. पागि-IV.118. पाग-II.92. पानि आ-II. 117. पामाणी-I. 202. पाणी-I.101. पामाया-II. 150. पानग्ग-IV.322. पामिती-I.11. पानुागेन-IV. 326. पार-IV.321. पासू-I. 29, 70. पाहानी-1.02. पापट-I.11. पायनि-III. 13-1. (पादाने.) पाहु-I. 131,200. पाप-1.67. पि-1.41; II. 198, 201,918 पापसाग-I.270. III. 1373 IV. 302. विभ-Scoपिया. पाप-1.270. पापा-III.130. भि-II. 18, IV. 332, 3:0, पावारी-I.068. 356,357, 396, 118,42 पादाम-I.180. 131,136. पिभी-1.12,913 III.86. रिउ-IV. 313,374 ·INDEX OF WORDS. 220 पुसइ-IV. 105. 383,396, 398, 401, 414, पिसो-I. 193. 418, 420, 424, 4:0,433, पिसाओ-I.193. 438. पिए-IV. 401, 423, पिसाजी-I. 177. 444. पिअस्स-III. 10. पिअस्मु- पिमुणइ-IV.2. IV. 354. पिअहो-IV. 418, पिहडो-I 201. 419. पिए-IV. 365, 396, पिह-I. 24,137,188. 422, 12. पिआइ-II. 187.cfr. पीअ-I. 213, 11.173. प्रिअ. पीअल-I.213; II. 173. 'पिअर etc, See पिआ. पीडतु-IV. 385. पिअवयसो-II. 186. पीडिअ-I.203. पिअवयस्सस्स-IV. 285,502. पीढ-I 106. पिअवि-See 1पा. पीणत्तण-II.154. 1937- Declined. III. 39, 40, पीणत्त-II. 154. 44,47, 48. पीणदा-II. 154. पिआस-IV. 434. पीणया-II.154. पिउओ-I.131. पीणिमा-II. 154. पिउच्छा-II. 142, 11.41. पीवल-I. 213; II.173. पिउणो-etc.See पिआ. पीसइ-IV. 185. पिउल्लओ-II. 164. पिउवई-L 131. पुच्छइ-IV. 97. पुच्छह-IV.364. पिउवण-I. 134. हु-IV. 422,9. पिउसिआ-I. 134; II. 142. पिउहर-I. 134. पुछ-I. 26. पिक्क-I. 47, II 79. पुजइ-IV. 102. पिन्छइ-IV. 295. पिच्छी-I. 128, II. 15. °इ-II. पुयाम्मो-IV. 305. 15. पुत्र-IV. 293. पिजइ-See 1 पा. पुलवते-IV. 293. पिंजरय-II.164. पुनाह-IV. 293, 305. पिट्ट (पृष्ठ)-I. 35. ( पिट)-I 85. पुटि-IV. 329. पिहि-I. 129; IV. 329. पिट्ठी-I. पुट्ठो-II. 34. प्रन्छ्. 35,129. पिट्टीए-III. 134. पुट्टो-I_131.स्पर्श. पिढरो-I. 201. पिण्ड-I.85. पुढवी-I.88,216. विध-I.188. पुदुम-I. 55, IV. 283. पिलुट्ट-II. 106. पुणु-IV. 343, 349, 358,370, पिलासो-II. 106. 383, 391, 492, 9, 15, पिव-1.182 425, 426, 428, 438, 439, सिश्चिले-IV. 295. 445. पुणो (1)-II.174. पुडइ-IV. 105. पुजा-I. 166. पुढम-I. 55.

·230 INDEX OF WORDS. पुणइ-See पू. पहुवी-I. 131; II.113. पुणरुत्त-II 179. पू, पुणइ-IV. 241. पुणिबइ, पुवइ पुणाइ-L65. IV.242. पुष्णमतो-IL. 159. पूजितो-IV. 333. पुत्ति-IV. 330. पूसइ-IV. 236. पुत्ते-IV. 395. पूसा-III. 56. पुध-I. 188. पूसाणो-III.56. पुथुम-IV. 316. पूसो-I. 43. पुनमाइ-I. 190. पेआ-I.248. पुप्फत्तण-IL.154. पेऊस-I 105. पुप्फत्त-II 154. पेक्स, पेस्कदि-IV. 295, 397. पुप्फ-I. 236; II. 53, 90. पेस्किदु-IV. 302. पेक्यु-IV. पुष्पवईहिं-IV. 438. 419. पेरसेवि-IV-340. पेरते- पुष्पिमा-II. 154. विणु-IV. 444. पेक्सवि-IV. पुरओ-I 37, IV. 228. 430 पुरदरो-I 17. -- with प्रति, पडिपेक्खइ-IV. 349. पुरव-IV. 323. पेच्छ्, पेच्छसि-II. 205. पेच्छइ-II. पुरा-I. 16. 143, III. 20,IV. 181,369, पुरिम-II. 135. 447. पेच्छ-I. 23, III. 4. 5. पुरिष्ट-II 163. पुरिल्ला-II. 164. 14, 16, 18, 21, 22, 26, 28, पुरिमो-I.4991,111, II. 185; 36, 50, 52, 53, 55, 56, 70, III 66,87, 88. पुरिसहो-IV. 79, 93, 107, 108, 120, 400. पुरिसा-II. 202. पुरेकम्म-I. 57. 121, 123, 14, 129, IV. 363 पेच्छनु, पेच्छउ, पेच्छानु-111. पुलआअइ-IV.202 173. पेच्छताण-IV.348. पुलएइ-IV. 181. पुलअ-I1211. पेवा-I.248. पुलिशे-IV 287, 288. पेट्ठ-1 85. पुलोएइ-IV. 18i. पेट-I 106. पुलोमी-I. 160. पेण्ड-1.85. पुदइ-Sce.. पेडदइ-IV.37. पुरण्दो-I.67, II. 75. पेम्म-IV. 423. पेन्म-II. 98,M. पुव-II. 135. पुवाहो-I.67. 25. पैम्मु-IV. 395. पेम्मम्स- III. 10. पुश्चदि-IV.205. पुमद-IV. 105. पेनो-I 5S, II. 65. 'त-II. 93. पेलवाण-I.0,8. पुढई-I.88,131, III. 135. पेइ-IV. 143. पह-I. 137,188. पेसो-II. 92. पदवी-I. 216. पोपद-IV.16. पदामो-I.G. पोक्सर-I. 116, I...

·INDEX OF WORDS. 231 फोडेति-See स्फुट पोक्खरिणी-II. 4. फासइ-IV. 182. पोग्गल-I 116. फासो-II.92 पोत्यओ-I. 116. फिट्टइ-IV. 177, 370. फिट-IV. पोष्फल I 170. 406. पोप्फली-I. 170. फिडइ-IV 177. पोम्म-I 61, II. 112. फुविजत-IV 422,3. पोराण-IV. 287. फुटइ-IV. 177 Sea स्फुट् पोरो-I 170 फुटणएग-IV. 423,23. प्पणामो-III. 105. फुडइ-IV. 177. •प्पतानेन-IV. 322. फुड-IV.258. प्फलइ-IV.445. फुमइ-IV. 161. प्रगणइ-IV. 420 प्रगणि-IV. 360. फुफुलइ-II 174 प्रमाणिअउ-IV. 423, 1. फुल्लइ-IV. 387. फुलति-III. 26. प्रयावदी-IV.404 फुसइ-IV. 105, 161. प्रस्सदि-IV. 393. फेडइ-IV. 358 प्राइव, प्राइव-IV.414. प्राउ-IV.414. प्रिअ-IV. 370, 377, 401. प्रिएण व IV. 379, 398,417. N. B.See also under च. बइहउ-IV.444. बइल-IV. 412 बइल्लो-II. 174. फसइ-IV. 129, 182. बबइ-IV. 198. फकवती-IV. 325. यज्झइ-See बन्ध. फडालो-II 159. बडवाणल-IV. 419. लस्सु-IV. फणसो-J.232. 365. फणी-I 236. बडिस-I. 202. फदइ-IV.127. बदायर-II. 174. फंदण-JI. 53. बद्धफलो, फलो-II.97. फरिसइ-IV. 182. बदि-II. 176. बदीण-I.142. फरसो-I. 232 बद-I. 53, II. 79 फल-IV.335. फ्ल-1.23. फल- बन्ध् , बधइ-I. 187. बधेउ-1. 181. IV. 341. फल-IV. 386 बन्धिज्ञइ, बन्धिहिइ, बज्झइ, बज्झि- फलाइ-IV.340. हिइ-IV. 247. बद्ध-IV. 399. फलिहा-I. 232, 354. • with अनु अणुबर-II. 181. फलिहो ( स्फटिक -I. 166, 197. ~ with आ, आबधतीए-I7. फलिहो [परिघ - 232,254. बन्ध-IV.382 बधो-I.187. फाडेइ-I. 198,232. बन्धवो, धवो-I 30. फालिहद्दी-I. 232,254. बप्पीकी-IV. 395. फालेइ-1. 198, 232. बप्पीहा-IV.383.

·232 INDEX OF WORDS. 302. बाह. चप्पुडा-IV. 387. बहुवी-II. 113. वष्फो-II. 70. बहेडओ-I. 88,105, 206. बंभ-IV.412. बाम्हणो-I 67. बंभणस्स-IV. 280. बार-I. 79; II. 79, 119. वारी- बभचेर-II. 74. IV.486. बम्ह्चरिअ-II.63,107. बारह I. 219,262. रम्हचेर-I.59, II.63,74, 93. बालको-IV.327. बम्हणो-I. 67, II. 74. °णे-IV. बालो-बाला- III. 25. बाल्हे- IV. 350,367,बालि-IV. 423. 18. बम्हा-II. 74, III.56. वाह-I.82; IV. 395, 439.गाहो- बम्हाणो-III. 56. II.70. परिहिणु-IV. 422, 8. बाह (arm)- IV. 329, 430.cl बरिहो-II. 101. वाहा. बलइ-IV. 47,259. बाहइ-I. 187. बलया -I.67. वाहा-IV. 329. वाहाए-- I. 36. बलाया बलि-IV. 384,402. बाहि-II. 140. बलि-IV. 338,385, 389, 411. बाहिर-II 140. 445. बाहु-IV. 329, 430. वाहू-I. 36. बलिस-I.202. विइओ-I 5,94. बल-IV. 354,440. बिइजो-I. 248. बलुडउ-IV.480. °डा-IV.430. बिउणो-I 94; II. 79. बले-II. 185. बिम्हिओ-I. 128. बहप्पई-II. 137. पिटीए-11, 330. वहप्पई-I. 138, II. 69, 137. विष्णि-III. 120. cf. विनि, बे, बहला-II. 177. बिहि, पिंदुणो, विदुइ-I. 34 बिग्नि बहस्सई-II. 137. -IV.418. बहि-(1) IV. 357. विम्बाहरि-IV. 401. बहिद्धा-JI. 174. बिस-I. 7,238. बहिणि-IV.351.431.-"णी.II. पिसी-I. 128. 126. विहप्पई-II. 137. यहिणुए-IV. 422, 14. बिहप्पई-I. 138, II. 137. बहिरो-I. 187. विहस्सई-II.60, 137. बहु-II. 1G4, IIL. 141. विहि-IV. 367. बहुअ-IV.371,376. अ-II,IG4. बिहु-IV 383. बहुभय-II.16.. रिहमि--I. 169. बिहे -IV, 238 बहुअरो-I.17. cfबीहद. बहुल-IV.387. सीओ-L6,218; II. 79. बहुवरह-II. 202 बीहड्- III. 131, 13G, IV.53, ·INDEX OF WORDS. 233 बुद-I.53 . वीहते-III. 142. बाहिअ-IV.53 भइणी-II 126. चुकइ-JV.98. भइरो-I. 151. बुज्झइ-IV.217. भओ-1. 187. भएण-IV. 444. बुज्झा-1115 मए-II. 198. बुइ-IV. 101. बुट्टीमु-IV.493. भकवती-IV. 327. बुडवि-IV.415. भगदत्त-IV. 299. भगवती-IV. 307. • तीए-IV.3.23. बुद्धडी-IV.424 भगव-IV.323. बुद्धी-III. 19, IV. 422, 14. भगि-IV. 399, 411, Declined. III. 16, 18, 19, मना-II. 24. 20,23,24,27,29, 58, 124. भन्नु, भजइ- IV. 106. भजिउ- बुंध-I.26. III. 395,439. भग्गा-IV. हप्पई-11.53,137. 351, 379, 380, 398, 417, बुहफई-I. 138, II. 53, 137. 423,21. मग्गउ -IV. 354. बुहस्पदी-IV. 25. भग्गाइ-IV 386. वुहस्मई-II 137. महिओ-II. 114. बुहुवखइ-IV.5.( form भुत्). भडो-L. 195 भडु-IV 420. भइ- -II. 120, IV. 370, 305, Tv.357. 429,439. गि-III.120 बेहि, भण, भणामि-IIL 41. भणइ IV. चरितो, वेमु-III. 119.बेहि-1y. 239, 399, भणामो-111 106, 370, 377. येण्ह-III 119. 155. भणमो,मणिमोetc, IIL155, cfr विणि. मणति-IV.376 भण-IV.367. देमि (3)-IV. 238. 370,404,425. भगु-IV.401. बेसो-II.12. भणवि-IV. 383. भणए, मणि- बोजइ-IV. 198. जए-IV.249.भणिअ, IV 330. बोडिअ-IV.335 भणिअउ-IV. 402. मणिअ-II. बोर-I.170. 193, 199, III 70 भगिए- बोरी-I. 170 III. 41. भणिआ-II. 186. वो इ-IV. 3. योटिअइ-IV. 360. भणिरी-II. 180. बोलिउ-IV. 422, 12. योगिए-1V. भडय-IV. 422, 12. 383. भत्त-IV.60. योगण-IV. 443. भत्ता-declined. III 41, 45. बोह-IV. 277. भत्ताउ-1V. 429, 10. मू अगह-IV. 391. अच्ची-III. भत्तिरतो-IL. 150. 162. प्रोषि- IV.391 नोपिणु- भतुणो etc. See भता. IV.301. भद्द-II 80. भदवउ-IV. 367. भद्र-II.80.

·234 INDEX OF WORDS. भति-See भू. भस्ठिणी-IV.390. भते-IV. 287. भस्सो-II. 51. भप्पो-IL.51. भाइ, भाइअ-IV.53. भमदइ-See भ्रम. भाईरहि-IV. 347. भमया-II. 167. भाउओ-I. 131. भमर-I.6, II. 183.भमरो-I. 244, भागुलायणादो-IV. 302. 245. भमरु-IV. 368, 397. भाण-I. 267. भमरा-IV. 387. भामिणी-I 190. भमरउल-IV. 382. भामेइ-See भ्रम्. भमाइइ-डेइ, °वेई See भ्रम्. भायण-I 267. °णा, °णाइ-1 33. भमिरो-II. 145. °-IV. 492,15 भाया-Declined. III. 47, 48. भम्मडइ-See भ्रम्. भारइ-IV. 3.47. भयकरु-IV.331. भारह-IV. 399. भयप्पई-II. 69, 187. भारिआ-IL. 24, 107. भयव-IV. 264. 'व-IV. 264, भारिया-IV. 314. 265, 302. भालके-IV. 447. भयस्सई-II.69, 137. भावइ-IV.420. मरइ--III. 1373; IV. 74. भरिमो- भासइ-IV. 203. III.184. भासा-I. 211,987. भरहो-I. 214. भिउडी-I 110. भरिउ-IV. 444. भरिअइ-IV. 383. भिऊ-I. 128. भरु-IV. 340, 371,421. भिगारी-I. 128. भलइ-IV.74. भिगो-I. 128 भलि-IV. 353. भिच्चु-IV. 341. भल्ला-IV. 351. मिडिवालो-11 38, 89. भल्लि-IV. 330. भिदइ-IV. 216. भवइ-See भ्रम्. भिको-II. 54. भवमओ-I. 37. भिन्मलो II. 68,90. भवण-III.29. भिमोरी-II 174. भवतो-11. 174. भिसइ-IV. 203. भव-IV. 265, 283,284, 302, भिसओ-I. 18. भवतो-1.37. भिसिणी-I.938. #वरु-IV.397. भीओ-IV.b3. भीआए-II. 193. भवारिसो-I.142. भीमशेणदश-IV. 299. भविओ-II. 107. भुअ-IV. 414. भसइ-IV. 186. भुअयत-भुआ -I. 4. मसणउ-IV.443. भुई-I. 131. मालो-1244,254.0-1.444. भुइ-IV. 186. भस्टालिका-IV. 290. भुज, भुजइ-IV. 110. मुंजति-IV.

·INDEX OF WORDS. 235 335. भुजइ, भुजिजइ-IV. 249. होस्सामि, होहामि-III. 169,cfr. भुंजणह. भुजणाह-IV. 441. भोचा III. 166, 167. होहिइ-IV. -II. 15. भोत्ता-IV. 271. भो 388. होही-II. 180. तूण, भोत्तु, भोत्तव्व-IV. 212. होजस्सामि, होजस्स, होनहामि-III. भुत्त-II. 77, 89; III. 95. 178. होसइ-IV. 368, 418. भोच्छ-III. 171. युहुक्सइ-IV. भविस्सिदि-IV. 275,302. 6. होनाहिद, etc. III. 178 हुवी- -with उ, उवहुजइ-IV.111. III. 163 होईअइ, होइज्जइ-III. भुमइ-TV.161. 160. भावेइ-III. 149. होतो- भुमया-I.121, II. 167. III. 180 हुतो-IV.61. होमाणो भुम्हडी-IV. 395. -III. 180. अ-IV.64. हुआ भुलइ-IV. 177. -IV. 384. हुआ-IV. 351. भुवण-IV. 331. णे-IV. 441. भविश, हरिअ, भोंदण, होण, होता भू भोमि-IV. 260. होसि-III.145. -IV'271. होऊण, होमऊण-IV, होइ-1.9, II. 206. III. 145, 240. cfr. होतओ. -with अनु. 178, IV. 60,61,330,343, अणुय-IV. 64. -with परि, 362, 367, 377, 395, 401, परिभवइ-IV. 60. परिहविIV. 402, 420, 492,8, 423, 401.-with प्र, प्रभवइ-IV. 60. 424,430, 438. होदि-IV. पहुच्चइ-IV. 390 पभवेइ- V. 269, 273. भोदि-IV. 273, 63 पहुप्पिरे-III. 142. पहअ- 274, 302. भोति-IV. 318, IV.64. बहुत्त-I. 233, II.98. 319. हवइ-IV. 60,287. हुबइ, -weth सम्, सभवइ-JV. 60. भवइ-IV. 60. हवदि-IV. सभावइ-IV. 35. असंभाविदIV. 269. भवदि, हुबदि, भुदि-IV. 260. 269. होमो-II. 155. होति- भूमिसु-III. 16. IV.61, 422, 11. हुति-IIL भे-III. 91, 93,04, 95, 100, 26, IV. 61 हवति, हुवति-IV. 106. 60. भति-IV. 365, 416 हति- भेच्छ-III. 171 (मिद् ). (?) IV. 406. होसु-III.175. भेदो-I. 251. होउ-III. 178, IV. 420. होतु- भेत्तुआण-II 146 (भिद् ) IV. 307. होध, होह-IV. 268. भो-IV. 263, 264, 285, 302. हुवेग्य-IV.320, 323 होजइ, हो- भोअण-I 81, 102. नाइ, होज, होन्जा etc. Conjug भोग-IV. 389. III. 178. होजहिद etc. होजउ भोचा, भोच्छ-See भुज्- --etc. III. 178 होज-11. भोत्ता-otc. See भुज. 169, 165, 177,179, भ्रश्, भसइ -IV. 117. -with. प्र, IV. 370. होजा-III. 169, पमह -IV. 436. 178, 179. हुज-II. 180. भ्रत्रि-IV. B60. होजइ-11, 165, होस्स, होहिमि, भ्रम् भमइ -IV. 161,239. भैवइ - ·236 INDEX OF WORDS. IV. 401. भमति-IV. 422, 3. 115. भइ-III. 115, 135. भमेन-IV. 418. भमिअ-I. ममाइ, मअए,मे-III. 116.ममम्मि 146. Caus. भामेइ-III. 151; महम्भि, मज्यन्मि-III. 116. IV. 30. भमावइ -III. 151. ममेसु, महेमु, मझेसु, मममु, महमु, भमावइ-III. 151, IV. 30. भम. मज्झसु-0.117. टइ-IV. 161 भमाडइ-III. 151; मअको-1. 130. IV 161. भमाडेइ-III. 151; मइल-II. 138. IV. 30.मम्मडइ-IV. 161-with मईअ-11. 147. परि, परिब्भमतो-IV. 323. मउअत्तयाइ-II. 172 मउअ-I.127. म. मउड-I 107. म-IV. 316, 365, 368, 379, मउण-I. 162 384,387, 418, 420, 422, मउत्तण-I. 197. 4,7 (१),442. मउर-I 107. म-म्मि-III 105. मो-III. 106. मउलण-II. 184. म-III.107, IV. 323.मम, मि, मउल-I. 107. मिम, मम्ह -- III. 107. मि, भे, मउलिआई-IV. 365. मम, ममए ममई, मइ, मयाइ- मउली-I. 162. III 109 मए-II. 199, 201, मउलो-I. 107. 203, III. 109, 160. मई- मउवी-II. 113. IV. 330, 346, 356, 370, मऊरो-L 171. 377,396, 401,402, 1, 414, महो-I. 171. 418, 420, 421, 422, 423, मो-I. 126. 438. मइत्तो,ममत्तो,महत्तो, मसत्तो, मेश-IV. 447. मत्तो -III. 111. ममातो, 'तु- मस-I. 29, 70. IV- 307, 321. ममत्तो, ममा- ममल-I. 29. हितो, ममामुनो, ममेमुतो-III. 112. ममुणे-II. I59. मे-III. 113, IV. 282, 283. मसू-I. 26, II. 86. 302. मइ-II. 113 मम -IIL मकरकेतु-IV. 324. 113, IV. 280; 288, 302. मकरद्धजो-IV. 323. मह-IL 164; II 113. महु- माहु-IV. 423. IV. 333, 370, 379, 383, मानो-IV. 325,328. 391,395,416, 418, 422, मक्सइ-IV. 191. 12, 423, 420,438. मह-III. मग्गइ-IV. 280 (मग ). 113. मद्धा-III. 113,IV. 23. मगओ-I. 37. मझु- IV. 367, 379, 398, माति-I. 31. मग्गहु-- IV. 382 401, 417. मज्झ-III. 113. (मार्ग) मदत, मउमाण, ", ममाण, ण, मगणु-IV.402. महाण, 'ण-III. 114. मि-III मम्मगिह-IV. 367.

·INDEX OF WORDS. 237 मग्गुइ-IV. 357,481. मग्गदि-IV. मणय-11. 169. 347. मणमिला-I. 26, IV. 286. मग्गू-II.77. मास्सि-IV.263. मपर-IV.265. मणहर-I.156. मघोणो-II.174. मणा-II. 169. मचइ-I7.315. मणाउ-IV. 418,426. मच्च-I. 130. मणासिला-I. 26,43. मच्छर-IV.444. रो-II.21. माणि-IV. 423, 15. मच्छलो-II. 21. मणिअडा-IV. 414,423. मच्छिआ-II. 17. मणिअ-II.169. मच्छु, मच्छे-IV.370. मणु-IV. 350, 401, 421, 422, मज्ज, मजद-IV.101. मबति-IV. 9,441. 339.-with नि, गुमन्नइ-I.94:- माअत्त-I. 8. IV. 123. गुमण्यो-I91, 174. मणूसो-L 43. मनद-IV 105. (मर्न ). मणे-II. 207. मब-II.21. मणोज-IL 83. मनाया-II.24. मणोण्ण-II 83. मबारो-1.26. II. 132. मगोरधा-IV. 285, 302. मन्झण्हो-II.81. मणोरह-IV. 362,388, 401. मज्झनो-11.81. "इ-IV. 414. मझ-JI. 90. मझहे-JV. 350, मणोसिला-I. 26. मन्दो-IV.406.मन्झि-IV.444. मगोहर-I. 156. मझिमो-I.48. मतल-IV. 325. मंजरो-II. 182. मडलग्ग, 'लग्गो-I.31. मंजारो-1.26. मदुको-II. 98 मजिहए-IV. 438. मतन-IV. 307. 'नो-IV. 325. महिमा-II. 29. न IV.324. मट्ट-J.128. मत्तह-IV. 383, 406. महा-II. 174. मत्ते-I. 102. महणर-II.174. मत्तो-IV. 260. महय-I.206. मथुर-IV. 325. मदमरिभा-JI.201. मदि-IV. 372. मार-IV. 120. मन्, मो-I. 171. मागिअर-IV. मडिओ-IL. 38. 388 माणिओ-II.180. मढइ-IV.126. with-मम्. रामाणेइ-IV. 334. महो-1.109. मंतिदो-IV. 260. मगद-IV.7. मणमिला-I.26. भयइ-IV. 121. मामी, गिणी-1.44. मदरयड-II.174. मत-II.44.

·238 INDEX OF WORDS. मस्सु-I1.86. मंदाल-IV. 288. मसण-I. 130. मन-II. 25,44 मसाग-II.86. मभीसडी-IV 422, 22 मसिण-I.130. म-IV 385, 418 मस्कली-IV.289. मम-eto-See म मम्मण-II 61. महइ-I.5, IV. 192. महए-I. 5. मम्मो-L32. महति-IV. 353 मयगलो-I. 182 मयगलह-IV 406. महष्णव-I. 269. मयको-I. 177, 180. 'कु-IV 306. महम-IV. 445. °मु-IV. 336. मयच्छि-II. 193 महतो-II. 174. मयणो-I 177, 160, 228 °णु- महन्दो-IV. 261. °दे-IV. 802. IV.397. महपुडरिए-II. 120. मयरद्धय-IV. 422, 18. महमहइ-IV. 78. "हिअ-I. 146. मयरहरु-IV. 422, 8. महन्वय-IV.410. मध्य-IV. 292. महादहहो-IV. 444. मर मरइ-IV 234, 430 मरहि-IV. महाधन-IV. 323. 368 मराहु-IV 439.मरिएव्वउ- महारउ-IV. 358, रा-IV. 351, IV. 438 मारइ-III 153,IV. 434. 330. मारेइ-IV. 337 मारि- महारिसि-IV. 399. IV. 439. मारिअडेण-IV. 379, महावीरे-IV. 265. 417. मारिआ-IV. 351. मुइअ- महावीले-IV. 302. IV. 367, 419 मुअउ-IV.112 महिअल-IV.357. मुएण-IV 395 मुभा-IV.442 महिमडलि-IV. 372. मालेध-IV.302 मरगय-IV.349. "य-I. 182. महिमा-I. 35. मरह- IV. 422, 7. महिला-I. 146, III. 86,87. 'ले- मरणु-IV. 370, 418, °णा-I. 103. III 41. लाओ-III. 86. मर-III. 141. महिवठ्ठ-I.199. मरहट्टो-169. "-I. 69, II. 119. महिवालो-L231. मरिसद-IV. 235 मही-III. 83. महिहि-IV. 353. मलइ-IV. 126. महु-III. 25,37.Declined. III. मलय-II.97. 16, 19, 20,21, 22, 23,34, मलयद्-IV. 302. 25, 26, 121, 128. मलिअ-I.7. महुअ-I. 122. मलिमआइ-III. 135. महुमणु-IV.381. मलिण-II 138. महुरय्व-II. 150. मानुन्यु-IV. 383, 441. महुलही-I.247. मद-II.19. महेला-I.146. महा-I. 123.

·INDEX OF WORDS. 239 मा-II. 201; IV. 330, 357 माला-II. 182, III. 88, 124. (1), 418, 422, 10. Declined. III.27,30, 36,41 मा, माइ-IV. 350, 421.-with 88, 124. 126, 127, 129. उप, उवमिअइ-IV. 418.-with "मालस्स-I. 4. विनिस्, विणिम्मविदु-IV. 446. मासं-I. 29,70.. माआ-Declined. II. 46. मासल-I.29. माइगणो-III. 46. मास-II. 86. माइदेवो-III.46. माहउ-IV.357. माइ-II. 191. माहप्पो, माहप्प-I. 33. माइहर-1.135. माहुलिंग-I. 214. माईण-III 46. °ण-I. 135. माहो-I. 187. माउअ-II.90. मि-See म. माउआ-I. 131. मिअको-I. 130. 'कु-IV. 377, माउक-1 127; II. 2, 99. 401. माउच्छा-II. 149, III. 41. मिइगो-I. 137 माउत्तण-II.2. मिच्च-I. 130. माउमडल-I.134. मिच्छा-II 21. माउलुग-I.214. मिर्ट-I. 128. माउसिआ-I. 134, II. 142. मित्तडा-IV. 422, 1. माउहर-I. 134, 135. मिरिअ-I. 46. मिल् . मिलइ-IV. 332. मिलिजइ- माणइ-I.228. IV.434. मिलिअ-IV. 882. माणइत्तो-II. 169. मिलिअउ-IV.332. माणसी-I. 26, 44. सिणी-I. 26, मिलाइ-II. 106, IV. 18, 240. 44. मिलाअइ-IV. 240. (म्ला.) माणस्स-II.195. मिलाण-II.106. माणहे-IV.282, 302. मिलिच्छो-I.81. माणु-IV. 330, 387, 306, 410, मिव-II 182. 418. माणि-IV. 418. माणेण- मिस्सइ-IV. 28. IV.278. मिहुणं-I. 187. माणुश-IV. 447. मील, मालइ-IV. 232. मेलवि-IV. माणुस-IV.306. °सह-IV. 341. 429. मामि-II. 105, 195. with उद्, उम्मिद-IV. 232, मायदो-II. 174. 354. उम्मीलइ-IV.232. उम्मी- मायहे-IV. 399. लति-III. 26. मारणउ-IV. 443. with नि, निमिइ, निमीलद- मारुअतणओ-III. 87. IV.232. मारुदिणा-IV.260. - with प्र. पमिपद, पमीलइ-IT. मालइ-IV. 368. मालई-IV.78. माऊए-III.46. 232.

·INDES OF WORDS 241 मेरा-I. 87. मेलवि-See मिल्. मो-See म यम् यच्छइ-IV. 315.-with न मेलदइ-IV. 28. निअय- IV. 287. - with z, पयच्छसे-IV. 323. मेल-JII 134. यबाल-IV. 288. मेलइ-IV. 91, 430. मेलि-IV. यलहला-IV. 206. 387. मेल्लवि-IV. 363, मेल्लेप्पिणु. य के-IV. 296. IV. 341. मेलतिहे- IV. 370. या-जामि-II. 204, III. 134. मेहतहो-IV. 370,377. यादि-IV. 292. जाइ-IV.240, मेशे-IV.287. 350, 445 जाअइ-IV. 240. मेहे-IV. 367, 418, 419, 420. जति- 17 388,395,439. मेहो-I. 187. मेहु-IV. 395, जाहि-IV. 422, I. 439. जाहु- 422, 8. मेहा-I. 187; III. IV. 386. जाइजइ-IV. 419. 142. जावेह-IV. 40. मेहला-1.187. याणदि-IV 292 याणवत्त IV.292. मोकलटेया-IV.366. यातिसो-IV.317. मोक्न-II. 176. याव-IV 802. मोग्गरो-I. 116, II. 77. युगे-IV 288 मोहायड-IV.168. युत्त-IV. 302. मोडति-IV.445 युम्हातिसो-IV, 317. मोड-I. 116 202. ये-JV 302. मोत्तु etc See मुच्. प्येव-IV. 276,280,283,302, मोत्था-I. 116. 316,321, 323. मौरउल्ला-11.214. मोरो-I. 171. र. मोल-1.11. र-11.217 मोसा-I 136. रअणीअरो-I.8. मोसावाओ-1. 136. रइ-IV. 422.15 मोहो-I. 171, III, 87. रईओ, रईउ, रईहिलो-111.29. म्मि-See म. रस्ससाण-II 142 म्ह, म्हि, म्हो, See अस्. रक्ष्, रक्खइ-IV. 439. रस्खेबहु-IV. 350,367. य. रसोलइ-IV.48 य-IL 181, III. 57, 141, IV. रग्गो-II. 10,89. 326,306. रच रसइ-IV.94. रश्चसि-IV.422 यणव-IV 293. 23. यति-IV. 323. -with समा, समारयइ-IV.95. यदि-IV. 292. -with वि. विरएमि-II. 203. यधाशलव-IV. 292. रजेइ-IV. 49.

·240 INDEX OF WORDS. - with सम् , समिछइ, समीलइ- मुत्तो-II. 30. IV.232. मुद्द-IV. 401. मुई-IV. 302. मीस-I. 43, II. 170. मुद्र-L 166, IV. 349, 422,23. मसालिअ-II. 170. मुद्धा-III. 29, 86. Dechned. मुइगो-I. 46, 137. III. 29. मुद्धि-IV. 376, 395. मुक-See मुच्. मुद्धए-IV. 423.मुद्धहे-IV.357. मुक्को-II 99. मुद्धाइ, मुद्राए-I. 5. मुद्धं-II. 77. मुक्खो-II. 89,112. मुद्धडहे-IV. 350. मुग्धडा-IV. 409. मुद्धा-II. 41; III. 66. मुच् , मुअइ-IV. 91. मुच-III. 28. मुद्धाणो-IIL. 56. मोच्छ-III. 171. मुच्चइ-II. 206. मुद्धिआअ, 'आए, 'आइ-III. 29. मोत्तु-II 146 IV. 212. मोत्तण मुरइ-IV. 114. -IV. 212, 237. मुको-II. 2. मुरदले-II. 194. मुक्का-III. 134. मुकाह-IV. मुरुक्सो-II. 174. 370. मुत्तो-II. 2. मोत्तव्व-IV. मुसइ-IV. 239. 212 मुसल-I. 113. - with प्र, पम्मुक्क, पमुक्क-II. 97. मुसा-I. 136. मुच्छा-II.90. मुसावाओ-I. 136. मुज्झइ-IV 207, 217. मुमुमुइ-IV.106. मुज-IV. 439. मुह-I. 249, IV. 332, 349, मुजायणो-I 160. 357,382, 395, 401, 414. मुट्ठी-II 34 मुहु-IV. 444. मुह-II. 164, मुण् , मुणसि-II. 209. मुणइ-IV. 7. III 43, IV. 300. मुहस्स-III. मुणति-II. 204. अमुणति-II. 134 मुहहु-IV. 422, 20. 190. मुणिज्जइ-IV. 252. मुणिउ मुहलो-I. 254. -IV. 346 मुणिआ-II. 199. "मुही-III 70. मुणाल-I. 130. मुहुत्तो-II. 30. मुणालिअहे-IV.444. मुणि-IV.341, 414. मुणिस्स, मुणीण मओ-II. 99. -III. 131. मूरइ-IV. 106. मुणिंदो-I. 84. मलि-IV. 427. मुणीसिम-IV. 330. मसओ-I. 88.. मुइ, मुडइ-IV. 115. मुडिअउ-IV. मुसल-I. 113. 889. मूसा-I. 136. मुडिमालिए-IV.446. मुसावाओ-I. 136. मुद्दा-1. 26, II 41. मे-See म. मुत्ताहल-1 286. मेखो-IV. 325. मुत्ती-II. 30. मेढी-I.216. मेत्त-I. 81. मुहल्ल-II. 164. मुत्तो-See मुच ·INDEX OF WORDS 241 मो-See म. मेरा-L 87. यम् यच्छइ-IV. 216.-with नि मेलवइ-IV.28. निअय- IV. 287. -with प्र, मेलवि-See मिल. पयच्छसे-IV. 323. मेल-IIL.134. यंबाल-IV.288. मैलइ-IV, 91, 430. मेलि-IV. यलहला-IV. 206. 387. मेलवि-IV. 353. मेप्पिगु. य के-IV. 296. IV.341. मेतिहे-IV. 370. या-जामि-II. 204, III. 184. मेलनहो-IV. 370,377. यादि-IV. 292. जाइ-IV.240, मशे-IV.287. 350, 445. जाभइ-IV. 240. मेहे-IV. 367, 418, 419, 420. जति- IV. 398, 395, 439. मेहो-I. 187. मेहु-IV. 395, जाहि-IV.422%3 I. 439. जाहु- 422, 8. भेहा-1 187, III IV. 386. जाइनइ-IV. 419. 148. जावेइ-IV. 40. मेहला-I. 187. याणदि-IV. 292. याणवत्त IV.293. मोहलदेण-IV.366. यातिसो-IV. 317. मोस्च-11.176. याव-IV. 302. मोग्गरो-I. 116, II. 77. युगे-IV. 288. मोटारइ-IV. 168. युत्त-IV. 302. मोडनि-IV.415. युम्हातिसो-IV, 317. मोड-I.110.202. ये-IV 302 मोत्तु etc See मुच्. प्येव-IV. 276,280,283,302, मोन्या-1.110. 316,391, 323. मोरा-II. 214. मोरो-I.171. मोठ-1.121. र-II.917. मोगा-I. 136. रअणीअरो-I.8. मोमावाओ-I. 136. रह-IV.492.15. मोदी-I. 171; III. 87. रईओ, रई3, रईहिंनो-III. 29. मि-See म. रखमाण-III. 142. म्द, म्दि, म्हो, Sce अम्. रक्ष, रमपह-IV. 439. रस्रोबहु-IV. 350,367. रखोलइ-IV. 48. य-II. 184, III. 67, 111; IV. रग्गो-II. 10,89. 326, 306. र रअइ-IV.9.1. रचसि-IV.422 यार-IV.292. 23. यति-IV.323. -with समा, समारयइ-IV.95. यदि-IV. 292. -with वि. पिरएमि-1.203. यधामवं-IV. 292. जेइ-IV. 49.

·शुद्धिपत्रम् पंक्ति शुद्वम् ९ अशुद्धम् नयणा तेत्तिसमेत नयणाद तेत्तिनमत्त ६ नृउर मति नरमार ० "पृष्ट पार्नु ८१ प्रठे "यान नभम्मि कयरीला नमम्मि। कयवागे १२ सुण्हा १२७ ८७६ मुण्ड अर्ध माणित द्राचीयस्व भिदिपाले निटर त्विादेश अन्र्ष कला भाणाव द्रानीयम्त्य भिन्दिपाल विष्टर र्धात्वादेगी ५६८ १ गुजोल चिहिपिद गुथोड़ चिरहिद ·242 INDEX OF WORDS. रज्या-IV. 304, 320. रज्यो-IV. रवि-IV. 444. रवी-I. 172. 304.See राया. रस-II. 164. रमु-IV. 401, 444. रंतु)- IV. 422, 7. रसायल-I. 177,180. रडतउ-IV.445. रसालो-II. 159. रण-IV. 370, 377, 386; रणि- रस्सी-I. 35; II. 74, 78. IV.360. रहवरि-IV. 331. रण्णडइ-IV.368. रहस्स-II 108, 204. रण्ण-I.66. रहु-IV. 447. रण्णा-etc See राया. रहुवई-III. 70. ०वइणा-II. 188. रत्तडी-IV. 330. राइक-II. 148. रत्ती-II. 79,88. रत्ति-III. 157. राइणा-etc. See राया. रत्तो-II.10. राई-II. 88. रदिए-IV. 416. राईव-I. 180. रनु-IV. 3.11. राउल-I.267. रफसो-IV. 325 राओ-I.68. रम्, with आ, आरभइ-IV. 155. राचा-IV. 325. राचिना, राचिमो- IV.304. आढत्ती, आरद्धो-II. 138. राजपधो पहो-IV. 267 रम्, रमइ-I. 202, IV. 168.रमदि- IV. 274, रमति-IV. 319. रमदे राजा-IV. 304. राजं-IV.323. -IV. 274. रमते-IV. 319. राम-II. 164. रामह-IV. 407. रमतु-IV 307.रमिउ-III.136. राय-IV.350. रमिअ-II. 146, IV. 271. रायइ-IV. 100. रतूण-IV. 312 रदूण, रत्ता-IV. रायउल-I.267. 271. रमिग्यते-IV. 315. रमि- रायर-II. 148. ज्जति-III. 142. रायवघ्य-II.30. रपइ-IV. 194. रायहर-II. 144. रपद-IV. 194. राया-III. 136. Declined, III. रपा-IV.325. 49,55, IV. 30-1, 320, 323, भइ-IV. 162 325. राय-IV. 402. राय-IV. रयण-IV. 401, 423,3 ण-IL 264. राइणो-IV. 260. 101. "पाइ-III. 142, IV. रायाणो-III. 56. 334. रावण-IV.407. रयणिरे-IV.447. रावेइ-IV.40. रयणी-IV.101. राह-IV 420. रयद-I.:09. राही-IV. 492, 6. रयय-I. 177,180,209. राहु-III. 180, IV. 389, 396, रवद-IV. 233. रि-II. 217; IV. 300.(!) रवण्णा-IV. 122, 11. रिअइ-IV. 183.

·शुद्विपत्रम् प्रष्ट पति शुद्वम् १. ९ अशुद्धम् नयणा तेत्तिसमेत नयणाद ६ तेत्तिअमत्त १३ ४ नूउर मशि नरमा 0 " यानु २१ ३ पृष्ट "यानु नमम्मि कयरीला नभन्मि ८३ क्यकाम . २१ ०७ सुण्डा अनृप क्ला भाण द्राचीवरच भिदिपान विष्टर र्धावानी अन्य कामणित्व द्राचीयस्व भिदिपारे विटर वादेश ८७६ ५ १ ९ गुनाह चिहिदि गुधो. चिरिदिइ ·INDEX OF WORDS. 243 . also हद् रिउ (रिपु ) IV.376, 416. रिऊ सरुज्झइ, सरुज्झिहिइ, साँधिनइ, I. 177,231. सरुधिहिइ-IV.948. रिउ (१)-IV. 395. रुप्पिणी-II.52. रिऊ (ऋतु). I. 141,209. रुप्पी-II. 52,89. रिसो-II. 19 रिक्व-II. 19. रुन्मइ See रुध्. रिग्गइ-IV. 250. रुभइ See रुध्. रिच्छो-I. 140, II. 19. रिन्छ- स्वइ-IV. 57. ( Forms) See II. 19. रिज्नू I.141. रुब्वइ-See रुद. रिण-I 141. रूप, रूसIV 236,358. सेमु-IV. रिद्धी-I. 128,140, II. 41. रिद्धिहि 414. रूसिउ--III. 141. रूसिजइ - IV 418. IV-418. रुही-IV 411 रिमहो-I. 141. रुहिर-I.G. -IV 416. रिसी-1.141. रूअउ-IV. 423,15. रीढइ-IV. 115. अडउ-IV.419. शरइ-IV. 100. वो-I 142 रुवेग-II. 184. रुअ-IL.183. रसणा-IV 418. रस्स-II. 19. रासो-II. 127. रे-II. 201 रे-III. 33. रमाइ, रस्सा-I.31 रेअबIV.91 रुचइ-IV.341. रेभो-I.236 फन्झद-Scor रेसि, रेसिं-IV. 425. जइ-IV. 57. रेदइ-IV. 100. रेहति-III 22, रणुपणि-IV. 368. 124. कटइ-IV.67.(1612) रेहा-II. 7. हद, मअगि IV. 383, अहि-IV. रहि-IV. 421. 383, रुबइ-IV. 226, 238. रेहिरो-II. 159. रोवद-IV. 226, 238. रोइ-IV. रोइ-Sec रुद् 368. गच्छ-III. 171. रोतु, रोइत्या-III 143. रोत्तम, रोत्तब-IV. 219. रुम्वइ- रोच्छ-See रुद्. मविनद-IV. 219. रुग्ण-I. 209 रोचइ-IV. 185. हो-II.60. रामथइ-IV.44 दो-II.80 रोमावलिहे-IV. 350. धु, सनद-IV. 133,218, 239. रोवइ-Sco रु. ममा, हाइ-IV. 218. भद रोyि-II. 146. मपिनइ-IV. 245. रुद्वी-IV. रोस-II. 100,191. रोमु-IV. 439. 122, 14, 120, 431.-With रोमाणइ-IV. 105. अनु, अणुरुसद, अणुसधिनइ-IV. 218.-with उप, उवराज्झइ, उप- पिनद-IV.218. -with गम् , लउ-rv.414. 16 ·244 INDEX OF WORDS. लक्सण-II. 174.. ण-II. 3. लहुवी-II. 113. लहुई-IV. 348. लक्यु-IV. 332. लहुआइ-III. 37. लक्तेहि-TV.335. ल-कशे-IV.306. श-IV. 302. लग, लग्गइ-IV. 230, 420, 492, लाइवि-IV. 331, 376. 7. लग्गिवि-IV.339. लग्ग-IV. लाउ-I.66. 326. लग्गो-II.78. लग्गा-IV. लाऊ-I. 66. 445. -IIith वि, विलग्गी-IV. लायण्ण-IV. 414. ०ण-I 117, 445. 180, IV. 220. लगल-I.256. लाय, लायाणो-IV. 302, लग्ल-I 256 लायिद-IV.288. लघण लघ०-I.30. रालसर-IV.401 लच्छि-IV.436. लच्छी-II. 17. लास-II.92 लड-1.25,30. लन्छ.-I. 30. लाइ-I. 187. लज्ज, लज्जइ IV 130. लनिजइ-IV. लाहलो-I. 256. 419 लजिजतु-IV. 351. लाहु-1300. लज्जालुआ-II. 159. लाहु-IV. 386,426. लज्जालुइणी-II. 174 लिका-IV.55. लजिरो-II. 145. लिय, लिहामि, लिहमि-III. 151 लग्या-IV. 302 लिहइ-I. 187. लट्ठी-I. 247, II. 34. लिच्छइ-Sco लभ. लइइ-IV.74. लित्तो-I.6. लण्ड-II 77 लिभइ-IV.2.15. लप लपति, ते-IV. 319.लपित-IV. लिंपइ-IV. 149. 304,324. -With वि, विलवइ- लिंबडइ-IV. 387. IV.148. लिंबो-I.230. लभ्-लहहि-IV. 383. लहइ-IV. लिसइ-IV. 116. 335. लद्दहु-JV 380,411. रिह-IV. 399. लहिमु-IV. 386. लहति-IV. लिहिआ-IV. 335. 311,414. लहहि-IV. 367, लिहिज्जइ-IV.2.45. 410. लहतु-IV. 395. अलहति- लीला-IV. 326. अ-IV. 350. लहेज-लहिजेज- सह-IV. 329. III. 160 लम्भइ-I. 187. IV. लुअ-III. 156, IV. 258. 249, 419. लहिबइ-IV. 319. सह-IV.55,116. लद्धो-III. 181. ल-III. 23. खो-I. 251, II.S-IV.101. लिच्छइ-II. 21. लुग्गो II. 2, IV. 228. लाम-II. 174. उछह-IV. 105. लवण-I.171. उद्ध-IV 326. लहन-IV.288. लुम्भइ-IV.163. र-III. 131. रहुअ-II. 122. उहा-IV.105.

·INDEX OF WORDS. 245 लुहिलप्पिए-IV. 302. वइआलिओ-I. 152. लू, लुगइ-IV. 941. लुणिज्जइ, लुम्वइ- वइआलीअ- I. 151. IV.2.12. वइएसो-I.151. लूग्इ-IV. 124. वइएहो-I 151. लेइ-IV. 238. वइजवणो-I. 151. लखडउ-IV.422,7. वइदन्भो I.151. लेप्पिणु-IV. 370, 404, 105. वइर-I.6, II. 105 ( वन ). लेवि-IV. 395,440. वइर-I. 152 (वैर) लेविणु-IV. 441. वइमपायणो-I. 152. लेह IV. 329. वइमावणो-I 152 लेहि-IV.387. वइसालो-I. 151. लेहिण-II. 189. वइसाहो-I 151 लोअ-IV.264. लोओ-I. 177% वइमिअ-I. 152. II. 200. लोउ-IV. 366, 420, वइस्साणरो-I. 151. 422,22,442,443. लोअस्स वमिओ-I.70. I. 180. लोए-III. 38. लई वसो-I 260. IV.488. लोअहो-IV.365. वक [ वाक्य II. 174. लोअडी-IV.493. बदल-II. 79. 'लु- IV. 341, लोअण-IV. 414. लोअणा-I. 333; 411. II. 74. लोअणाइ-I. 33. लो- वक्खाण-II. 90. अणइ-IV. 365. लोअणेहि-IV. वक्सो IV. 325. 422, 18. लोअणहि-IV. 356. वग्ग-IV. 330. वग्गो-I. 177; II. लोअणाण-II. 184.लोअणह-IV. 79. वग्ग I.6. 344, 401. वग्गोलइ-IV 43. लोके (1)-IV. 323. वग्यो-II. 90. लोगस्स-I. 177. वर-I. 26. वकी-IV. 330. बका- लोण-I. 171. लोगु- IV. 418, IV.412. वहि-IV.356. 444. वक्मि-IV.344,401. लोहइ-IV. 146. वकुडउ-IV. 418 लोद्धओ-I. 116: II. 79. वच्, वोच्छ- III. 171. वोत्तु-II. लोहिआइ, लोहिआभइ-III. 138. 2173; IV. 211. वोत्तण, वोत्तव्व- लोहे-IV. 422,23. IV 211. बुचइ-III. 161. ल्हमद-IV.107.ल्दासिउ-IV.445. वाइएण-II. 189. दवइ-IV. 55. वचन-IV.324. लिदको-IV. 258. I.बच्चइ-IV.192. II. बच्चइ-IV. 225. वच्छ-II. 17.( वक्षस्.) व-I.67. वच्छा-IV. 282 ( वत्सा व-II.34, 182; IV. 436. वच्छो-II. 17, 127. वच्छ-I. 23.

·246 INDES OF WORDS वच्छस्स-I249. वच्छाओ-I 5 बढो-II 174 वच्छण यच्छेग वच्छसु वच्छमु-I वण'फ्इ-II 69 27 वरव्हे-IV 336 वच्हु वण- I 172 III 87, 88 IV 336 Declined II 2, 4, वणम्मि, वणमि-1 23 वणि-IV 067,8,9 11 12, 13, 340, 411 वाइ, वाणि-III 14 15 16,1820,91,22, 88 व हिं-IV 422,11 26, 27, 20, III 147(वृक्ष) वणवामु-IV 396 I बजइ-IV 181 वणस्सई-II 69 II वन्नर IV 406 (वद्) वणिआ-II 128 वजणउ-IV 4.3 वणु IV 101 वज-I 177 II 105 वणे-II 206 वजरइ-IV बनारओ वग्नरिऊण वणोली-II 177 वजस्ता बनरिअब्ब-INA वठो-IV 447 बज्रण IVE दण्णणिज्जो-III 179 वनव-IV 390 वाणिअइ-IV 315 वग्नेइ-IV 336 वण्णो-I_142, 177 पए-II 26 ( वध) वी-II 75 वचइ-IV 98 वतन+-II 164, IV 307 के- वचयर-IV 412 II 164 बचिउ-IV 395 वत्तडी-IV 432 वजरो II 132 °वत्त I 145 बन्नदि-IV 294 वत्ता-II 30 दा II 30 वत्तिथा-II 30 -II 30 वत्तिभा-II 30 चल-II 30 बद्दला-IV 401 वा II 29 वन्द वदानि-I 6, III 92 वदे I वट्ठ-I 84, 120 24 III, 16, 134 वदित्त, वडवडइ-IV 148 °त्ता-II 146 पदर-IV 420 वहउ IV 371 पदारया-I 132 वहत्तणु-IV 367 वमालई-IV 102 वदत्तणउ-IV 384 वत्तणहो IV 366, 435, वपइ-I 30 वफइ I 30,IV 176, 437 192259 वटुप्पणु-IV 306437 चम्म-IV 264 वडा वडाइ-IV 361 वम्मह-I] 350 हा-I 343, II वढ IV 362 402, 492, 4, 11 61 हु-IV 341, 401 16 वम्मिआ-I 101 वम्हलो II 174 बहरा-1251 वयसिअहु-IV al बहलो-I 204 वयसा-I 26 ·INDEX OF WORDS 247 -with सम् वयण-IV 396 °णु IV 350 वर्ध, बटइ-IV 220 विद्ध-I ( वदन ) चयण-I 228, III 29 वयणु-IV 128 11 40 युट्टा-I 131, II 367 वयणा-I 33 णाइ-I 33, 40,90 IV 340 णाई-III 26 -with परि, परिअड्डइ-IV 220 वय-III 106 वर्ष, वरिसइ-IV 235 विठ्ठो, बुट्ठो- वय-I 32 [ वयम् ] I 137 चग्यिदे-IV 202 -with प्र पउद्यो-I 131 चर, वरइ-IV 234 वारिआ-IV I वलइ-IV 176. चलतेहि-IV 330, 438 422, 18 -with प्रा, पाउओ I 131 II वलइ-IV 209 - with नि निवारइ-IV 23 वलमगइ-IV 206 निउअ-I 131 वलण-IV 293 -with निम्, निचुअ-I 131 वलणाइ-IV 4222 निव्वुओ I वलति-IV 416 बालिउ-IV 418 -with वि, विउअ-I 131 वलय-IV 444 या-IV 352. सवरइ-IV 82 वलयाणलो-1 177 सवरेवि-IV 422, 6 सनुअ-I. वलयामुह-I 202 131 वली 135 वर-IV 370 वर-IV 328 वरहो क्लुणो-I 254 -IV 444 वरहिं-IV 422, बलह-IV 444 वरहउ-IV 358, 11 426 वलइ-IV 383 परहाडइ-IV 79 वी-I 58 वरि-IV 340 ववसाउ-IV 385, 422, 19 वरिअ-II 107 वश-IV 288 वरिस-IV 132, 418 'म-II वशाहे IV 447 105 °सा-II. 105 बरिससय- वश्चले-IV 205 II 105 वथा-IV 302 वत्, वित्त-I 128 घो-II 29 वसामि III 135 वसति-IV -with नि निअत्तइ-IV 395 339 निअत्तमु-II 196 निनुत्त, निअत्त -with नि, निवसतेहिं-IV 422, -I 133 निवहाह-IV 332 11 with प्रतिनि, पडिनियत्त-I. - with प्र पवसइ-IV 259. 206 पक्षमतेण-IV 333,342,419 - with प्र पय इ-II 30, IV पवसते-IV 422,12 347 पात्तह-IV 264 पयट्टो- वस-IV 423, 15 वसिण-IV. II 29 387, 390 वसि-IV 427. -with वि, विवइ-IV 118 वसई-I 214 with- सीअ-II 30 वसते-I 190 वस्, - सम्, ·248 INDEX OF WORDS. वसही-[.214. वारणे-II. 193. वसहो-I 126,133. वारिमई, वारी -I.4. वमुआइ-III. 145, IV. 11. वमु- वालइ-IV.330. आति-IV. 318. वमुआदि-IV. वालिउ-IV. 418. See वलति. 274. वमुआसि-III. 145. वावडो-I. 206. वसुथा-IV. 326. वावफइ-1V.68. वह् , वहसि-II. 194. वहइ-I. 38; वावरेइ-IV. 81. IV. 401. वहिज्जइ-IV 245. वाइ-IV. 141. See आप् with वि. बुब्भइ-IV.245.वाहिउ IV 365. वाशले-IV. 289. -with उद्, See मुव्वहइ वासइसी, वासेसी-I.5 -with निस् , निव्वहइ-IV. 360. वाससय-II.105. वहस्स, बहाइ, वहाय-III. 133. वासारत्ति-IV. 395. वहि (?)-IV. 357. वामु-IV 430. वहिलउ IV. 422, 1. वासेण-IV.599 चहु-I. 6, III. 42, IV. 401. वासो-I. 43. वास II. 105. वासा- 'Declined. III 27, 29, 36, I.43, II. 105. 42, 124. वहुआइ-I. 6. वाहरइ-IV. 76. बहुत्त See भू withy वाहिओ-II. 99. वहुमुह, वह -I 4. वाहित्तो-II. 99. त्त-I.128. वा-I. 67, II. 189 (2), IV. 302. वाहिप्पइ-IV 253. वाइ-IV. 18. वाहो [ व्याध ]-I. 187. वाहो [ वाहय ]-II. 78. चाउ वि-I 6, 33, 41, 97; II. 193, वाउला I. 121; II. 99. 195, II. 218, III 85, 142, पाउलो-II. 99 IV. 332,334 335, 336, बाऊ-I. 180 Declined III. 19, 337, 341, 343, 347, 349, 20, 125, 129. 358,365, 366, 367, 370, चाएना-III. 177. 376, 377,383, 385, 387, वाए-IV. 343. 389, 395,399, 401, 406, वाणारसी-II. 116. °सिहि-I. 411, 414, 418, 419, 422, 423, 432. 433, 441, 445. वाणिअ-III 73. वामेअरी I. 36. विअ-II. 182. वायउ अओ See वाऊ. विअइल-I. 166. वायरणं-I.268. विअइ-IV. 129. वायम्-IV 352. विअड-I.146. वायावेजा III. 177. विअहि-III. 57. विअटी-II. 36. वार-IV. 383,422, 12. विअटो-II. 40. वारण-I. 268. विअण-I.46. वाणो । -See वाऊ. 442.

·INDEX OF WORDS. 249 विअणा-I. 146 II. 16,89. विअभइ-IV. 157. विछिओ-I. 26, II. 16. विअय-IV.264. विझ-I 42. झो-I. 25,II.26,92. विअलिद-IV. 288. विलाण-IV. 303. विआण I.177. विटालु-IV. 422, 3. विआरुलो-II. 159. विट्ठी-I. 137. विआरो-III 23. विटविडइ-IV.94. विआली-IV. 377, 401, 424. विद्या-II. 98 विइण्णु-IV. 444 विहिर-II 174 विइण्हो-I 128. विढतउ-IV 422, 4, 16 विडत्त- विउअ-See वर with वि. IV.258 विउए-IV.119. विढप्पइ-IV 251. विउडइ-IV. 31 विढवइ-IV. 108. विढविजइ-IV. विउसग्गो-II 174. 251. विउसा II. 174 विणओ I.245 विउहो-I. 177. विणासही-IV. 424. विओओ-I 177. विआइ-IV. 368. विणु-IV. 357, 386, 421, 426, विकासरो-I.43 410, 441 विक्णिइ IV.52 विणोअ-I. 146. विकोसइ-IV 42 वित-I 139. विकवो-II. 79 विण्णाण-II.42,83. विकेइ-IV. 52, 2:40. विकेअइ-IV. विण्हू-1 85, II. 75. 240. वित्ती-I 128 विचि-IV. 350,421. वित्थारु-IV 395 विच्छहो-II. 36. विदुरो-I 177. विच्छुहिरे-III. 142 विद्दवइ-IV 419. विच्छोलइ-IV. 46. विदाओ-I. 107. विच्छोहगरु-IV. 396. विद्ध-See वर्ध. विच्छोडवि-IV. 439. विधिणो-IV. 282,302. विजण-1 177. विनासिआ-IV.418 विजयसनेन-IV. 324. विप्पगालइ-IV.31. विन-II.15 विप्पयो-II 106. विज्जु-III. 137. विज्ज-I. 15, विप्पिअ-IV. 493. II. 173 विणा-I. 33. विज्जए विप्पिसआरउ-IV. 343. -I.33 विप्पो-I 177. विज्जुला II. 173. विन्भलो-II 58. विजेज-III. 160. विभतडी-IV.414. विज्झाइ-II. 28. विमल-IV. 383. विचुओ-I. 128, II. 16. विञ्चुओ- विम्हओ-II. 74. 'हइ-IV. 420.

·250 INDEX OF WORDS विम्हयणिज .-1248 विसवयइ-IV 120 विम्हयर्ण अ विसगठि IV 420, 422, 17 विम्हरइ See स्मर with वि विसहइ-IV 176 विय्याहल-IV 202 विसढा-I 241 विरइ-IV 106 160 विसठल-IV 436 .ल-II 32 विरमालइ-IV 193 विसतवा-I 177 विरल-IV 341 °ला-II 72, विसम-IV 350 367 विसमा I IV 412 241 IV 309 विसमी-IV विरलइ IV 137 406 विसमा-IV 395 विरस-I7 विसमआयवो-I5 विरह-IV 416 420, 444 'हु- विसमइआ-I 50 IV 423 'हा-I 115 "हहो- विसमओ-I_50 IV 432 विसमायवो-I5 विरहग्गा-I 84 विसय-II 209 विरहिअह-IV 377, 401 विसहारिणी-IV 439 विराइ-IV 56 विसाओ-I 155 °आउ-IV 381 विरेअइ IV 26 418 विरोलइ-I) 121 विसाणा-IV 309 विलवु IV 387 विसाहिउ-IV 366, 411 विलया-II 128 विमुद्धण-III 38 विलासिणीउ-IV 348 विसूरइ IV 132,340 रहि-IV विलिअ-I 46 101 4222 विलिज्जइ-IV 56418 विसेसा-I 260 विलुपइ-IV 192 विस्नु-IV 289 विलाइ-IV 129 विस्मये-IV 289 विल I 85 विस्सोअसिआ-II 98 विव-II 182 विहआ-III 29 विवइ-IV 400 विहडप्फड-II. 174 विवइ-IV 118 विहत्थी-1 214 विवरीरा-IV 424 विहलिअ-IV 364 विश विसइ I 260-with नि, निवे विहलो-II 5893 सन्ता II 180 निवसिआण-I विहवो-IV 60 विहवे-IV 422 60 - Tith परि, परिविठा-IV 7 विहवि-IV 418 विवेहि-I 409 with प्र पविसामि-IV 34 278 पविशामि-IV 302 पवि विहसति-IV 365 सइ-IV 183 पविशदु-IV 302 विहाणु-IV 330,362 490 पवीसइ-IV 444 पइसीसु-IV विहि-II 206, IV 385 387, 396 पइ-IV 340431433 414 विही-I 35 पउ-IV 444 पइटि-IV 330 विहीरइ-IV 193 ·INDEX OF WORDS. 251 विहु-III 19. विहणो-See हा with वि. विहाडइ-IV. 27. वीइ-I. 4. वी-इ-IV.5. वीण-IV. 329. चीरिअ-II. 107. वीलयिण-IV.288 वीस-IV. 423 चीसभो-I.43. वीसरइ-IV. 75,126 दासा-I. 2892 वीसाणो-I. 43. वीसामो-I. 48. वीसालइ-IV. 28. वासासो-I. 43 वीमु-I. 24, 43, 52. बुलइ, चुप्पि, चुनैप्पिणु-IV. 392 चुट्टी-I. 137. धुड्डा-I 131; II. 40. युट्टो-See वर्ध. वुत्तउ-IV.421. वृत्ततो- I. 131. वुद-I. 131. बुदारया-I. 132 चुदावणो-I. 131 वुनाउ-IV. 421. वेअटइ-IV. 89. अणा-I, 146. वेअसो-I. 207. वेआलिओ-I. 152 वेइल-I. 166, II.98. वेउ-IV. 438. वैकुठो-I. 199. वेग्गला-IV. 370. पेचइ-IV.419. वेच्छ-III.171. वेन-III.160. वेजो-I 148, II 24. वेडिसो-I.46 207. वेनुज-II 133. वेढइ-IV. 221. वेदेइ- IV 51. वेदिजइ-IV. 221 वेण-IV. 329. वेणुलदी-I. 247. वेण-1. 203 वेण्ट-I. 139, II 31. वेण्ट्-I 85 पेतसो IV 307. वे, वेवइ-IV. 147. con] II. 139-143, 145, 181, 183. वेमयइ-IV. 106 बेमि-IV 238. वेर-1 152. वेरि-I.6. वेरिअ-IV 439 वहलिअ-II. 133 वेलदइ-IV. 93,156 बलवण-I.4. वेलू-I 203. वेलवण-I4 वेलइ-IV. 168 बेहतो-I 66. चेल-I. 85. वेली-I.58. विरो-II 145. वेविरीए III 135. वैव्व II 194. वेब्वे-II. 193, 194 वेस-IV. 385 वेसपायणा-I. 153 वेसरणी-I. 152. वेसिअ-I 152 वेहवइ-IV.93 वेहव्व-I.148. वो-III 100. वोक्इ-IV. 38. वोक्त-I. 116.

·253 INDEX OF WORDS. वोच्छ- Sce वन् शि-See अस. वोना-IV शिल-IV.998. वोट-I 139. शिप्, सीसइ-IV. 236.-mith दि वोत्तु- Sco वच विसिटु-IV. 358. वोद्रह-II 80. ही-II. 80. शुद- Sco . वोल:-IV. 162. गुपलिगदिदे-IV. 302 वोलीणो-IV.258 शुभ, सांभति IV. 300. सोहर I. वोसहर-IV 195 187,260, IV. 141. वोमो-IV, 258 शुम्मिलाए-IV 302. वोसिरद, वोसिरामि-IV. 229. शुल-IV. 288 पोसिरण-II. 171. गुप्-सूमहIV.236, सूमो III.112. मनु-IV. 391 सोमउ-IV. 365. सोसिसोसवित यामु-IV 399. - III. 150. व्य-I. 6, 66, II 129. 150, शुष्प-IV. 289, 182 शुस्तिद-IV. 201. शुस्तु-IV. 290. शे-I7.302. शर, गाइ-IV 86, 230,422,6, गो-IV. 299. 111. मिक्राइ-IV 311 शोणिदाह-IV. 209. सिकपति-IV. 372 मिगु-IV. शोभण-IV. 288. •णे-IV. 302 101, 105 नियमनु-II 60. श्रम्-with परि. पलिस्गता IV.2.2. शावारनिस्त-IV. 301, 302. श°- IV. 302.-mitha शचिद-IV. 117 वीगम-I. 13, IV.159. दाद-IV. 117. शु-मुगद- IV. 18, 11. मुगधि, साम् ममः-IV 167. -with उप, मुणउ, मुगाउ,III. 158- उवगमद-IV. 23). उयशमदि- IV302. मोही- TV.in. IV. 299 उवगामेद, उयममाया, मुञ्चद. गुणिन IV. 212.847- उवगमाव-III. 119. अदे-IV. 302 मुनि:-1. बामणे-IV 309. 211. गोउण-IV. 237, 911. दायणाद-IY.300. गोउमाण-II. 116. मोपा-I सायल-IV.25५. 15. गुद-IV. 258.-गुभ II. रिश-IV. 302. 171, IV. 132. गुमा-1.207, दाव:-I1203 गोन्-III. 171. conj. III. शानद-IV.01. 172. एम्प-IV.:40. सदस-IV 117. भि , गिले राइ-IV. 190. मिनिट्ट मनमा-11.293. II. 106.-With मा, मां- मी-11:302 I. 21, II. 101. मान-1. पार-IV.259 161. भासियो-II 19, 0.

·INDEX OF WORDS. 253 श्वस्-with उद् ऊससइ-I. 114. 260 -with निस्, नीससइ-IV.201. सकालो-I. 254. -IVith वि, वीसमइ I. 43. सको-II.2, IV. 309. सक्स-I.24. स. सक्खिणो-II. 174. स-II. 181, III; 3. IV. 370, सगरपुत्त-IV. 324. *406,414,429. संकडु-IV. 395. सअहि-IV. 345. सफरो-I. 177. रू-IV. 331. सइ-[ सकृत् ] I. 128. सकल-1.189. सइ [ सदा] I.72 ससाइ-etc. See स्त्या -with सम्. सइ-[स्वय jIV. 395, 430. सखुइ-IV. 168, मइन्न-I. 151. ससो-I. 30, I. 187; IV. 309. सई-IV. 339,402. सो-1 30. सराह-IV.422,3. सइरं-I. 151. सग-I.130. सइळा-IV.326. सगमो-I. 177. "मि-IV. 418. सई-I. 177. सगर-IV 345. सउणि-IV. 391. सउणिह-IV.340. सगलइ-IV. 113. सउणो-I. 180. सउणाह-IV. 445. सगहिआ-See प्रभ with सम्. सउतले-IV. 260. सगहो-IV. 434. मउरा-1. 162. सघइ-IV.2. सउह-I.162. सघारो-I. 264. सएण-IV. 332. मघो-I. 187 सवच्छरो. 'लो- II. 21. सचाव-I.177. सवहिअ-II. 30. सच्च-II.13. सवत्तओ-II.30. सच्चवइ-IV. 181. सबत्तण-11 30. सच्छाय-1.249. सबरो-I. 177. सच्छाह-I 219. सवलिअ-IV.439. सनणो-I. 11. °णु-IV. 422,22. सवुडो-I. 177. णह-IV.422.8. सवेलइ-IV. 222. सज्जो-II. 77. ससइ-IV. 197. ( From खस् सज्झ-II.26. मसओ-I. 30. सज्झस-II. 26. ससिद्धिओ-I. 70. सज्झाओ-II. 26. सहारो-I. 264. सज्झो-II. 26, 124. सझु- IV. मणी-IV. 330. 370. सकइ-See शक्. सचि-IV.422,4. मक-III. 141. सजत्तिओ-I. 70. सवय-I. 28, II. 4. सजमो-I. 245. समारो-I. 28; II. 4. 'र- IV. सजा II. 83.

·254 INDEX OF TVORDS सतो-See अस् सजोगो-I 245 सद्धा-I 12 1 41 सझा-I 6,25, 30, II 92 सञ्झा सति-IV 441 130 सञ्जा-IV 308 सदट्टा-II 34 सदइ-See सद् सदाणइ-IV 67 सट्टा-II 41 सदिसइ-IV 180 सदा-I 196 सदुमइ-IV 152 सदिल-I 89 सदसडा-IV 419 सढा-I 199 सदस-IV 434 सणिअ-II 168 मधिहि-IV 430 सणिच्छरो I 149 सधुक्कइ-IV 152 सगिद्ध-II 109 सनामेइ-IV 83 सणेहो-II 102 सन्नुमइ-IV 21 सठो IV 325 सपाव-I 177 सडो-I 260 सपिवासो-II 97 सढो-सण्डा-I 30 सप्पिवासो-II 97 सण्णा-II 42,83 सप्फ-II.53 सह-लक्ष्ण ] II 75,79 सप्कल-II 204 सह-सूक्ष्म } I 118 II 75 सबथु-IV 396 सतन-IV 307 सब्भाव II 197 सत-IV 307 सभरी-1 236 सतण्ह III 123 सभलउ-IV 396, 397 °लI 236. सत्तरी-I 210 सभिक्खू-I 11 सत्तावीसा-14 समएण III 137 सत्तो-II 2 समण-III 123 समणे-IV 265 सत्य [स्वस्थ]- 1V 396, 422, 22 समणि-III 42 सथरि-IV 357 समत्तु-See आप with सम् सत्यहि [ शास्त्र ] IV 358 समत्तो-II 45 सत्थि-II 45 समनिअ-III 46 सत्यो [ सार्य ] I 97 समप्पइ-See आप् with सम् सद् सडइ-IV_219 -with अव, समप्पतन See थर with समू ओसिअत-I 101 -with नि सम-II 201 समा-1 269 निसण्णा, नुमण्णो I 174 समर-IV 371 withs,पसिअ-I 101,II 196 समरगणइ-IV 395 सदोसु-IV 401 समरा-1258 सद्दहइ etc See धा with श्रद् समाउलेण-IV 444 सद्दहण-'हाण-IV 238 समाणइ-IV 110,142 सदालो-II 159 सहो-I 260, II 79 समाणु-IV 418,438 समारइ-IV 95 ·INDEX OF WORDS. 25 समावेइ-See आप् witli सम्. I.172. -with समप, समोसर-II. सभिज्झाइ-II. 28. 197.-with ऊसरइ-I.114. समिद्धी-I.44, 128, IU 23. ऊसारिओ-II. 21. -with निस्. समीप-IV. 322.. मीसरइ-I 93 IV. 79. नीस- समुद्दा-IV. 326. रहि-IV. 439 -with प्र. पसरइ- समुद्दो-II. 80. समुद्रो-II. 80. IV.77,78.पसरिअउ-IV.354. समुद्र-I. 29. सर-(सरस् ) IV. 422 11. सरो- समोसर-See सर with समा. I.91 मरे सरम्मि सरसि-IV448. साआ-I.15. सर (शर ).-IV 344, 401, 414. सपइ-( सप्रति ) I. 206. सरउ-IV.357. सरु सरे-IV. मपइ-( सपद् IV. 373,385,400. 357. सपय-IV. 335, 347, 400, 418, सरइ-IV. 74 See म्मर. या-I 15. सरओ-I. 18, 31. सपय-J.200. सररुह-I. 156. सपाइअव See पद् with सम्. सरला-IV.387. सफामो-I.43. सरावि-IV 396 सभवहो-IV. 395. सरि-I 142 सभावइ-IV.153. सरिआ-I. 15 समहिओ-II. 36 सरिआह-IV 300. समहो-II. 36. सरिन्छो-I. 44, 149, II. 17. सम्म-( सम्यक )-I 24. सरिया I.15 मम्म- शर्मन् ) I. 32, III. 56. सरिस-I 195 सरिसो-I142 सारस सम्मान-IV. 316. -IV 279 समुह-IV. 395, 414. °ह-I 29. सरिसव-I. 187 सय-II. 158, IV. 423, 12 सय सरिसिम-IV.395 II. 105 सएण-IV. 332 सयाइ सरिहि-IV 492, 11. -IV. 357, 418. सअहिं-IV. सरेण-IV.441. 345. सरेहि-IV 422 11 सयटा-] 196. 'ढ-I. 177, 180 सरो-II_74, 78. सयणो-II. 114. सरोह-I. 156 सय-II 209. सर्प with उप, उबसप्पइ-IV. 139. मयल-IV. 264,441. "ल II.15. उवशप्पीआ-IV. 302. सयवार-IV.35b. सलन-IV 430. सया-1.72 सलहइ-IV. 89. साहो-II.124. सालद्दा-II. 101. सर सरइ-IV 234.-With अप,ओस- सलिल-I. 83, IV. 395. सळि- रइ, अवसरद-I. 172. ओशलध IV.308. IV. 302. ओसारिस, अवसारिज- सलिलवसण-IV. 197.

·256 INDEX OF WORDS. सरोणी-IV.420. सलोणु-IV.444. सहरी-I 236 सालइउ-IV. 387. अइहि-IV 422, सहल-I. 236 9. सहस-II. 158, IV. 352. सँव-IV.358. सहस्ससिरो-II. 198. सवइ-I 33. सहा-I. 187. सवलो-1. 237. सहाओ-III 85. सवहो-I 179,231 सहाव-IV. 422, 23. °चो-I. 187. सव्च-IV. 122,6. Dechned. III. सहि-IT 195%; IV. 332, 379, 58,59, 60, 61. सव्वु-IV. 300,398, 401, 414,417, 366438, सव्व-I. 177, II. 444. Declined III. 27, 29, 79. सव्वस्स-III. 85, IV. 36, 124. सहिए-IV. 358, 316. सब्वे-III 147. सव्वाण 367. III. 85 सव्वाहि-IV. 429. सहिआ-I. 269. सहिअएहिं-I. 269. सवओ-I 37; II 160. III. 65. सव्वग-IV 24, 412. सवगे-IV. सहु-IV. 356, 419. 396. सव्वगाओ-IV 348. सा-I. 33, II. 201; IIL. 33, सवगिओ-II. 151 86. IV 439. सव्वज्जो-I 56, II. 83. सा-( श्वन् ) I. 52; III. 66. सव्वन्नो-IV303.. साअनुइ-IV. 187. सवण्णू-I 66; II. 83. साउउअय-I. 5. सम्वत्तो-II. 160 साऊअय-I.5. सव्वत्थ-III 59,60. साणो-I. 52; III. 56. सव्वदो-II 160. सादिसि-IV. 368. सव्वासण-()IV. 395. सामओ-I.71. ससणेही-IV. 367. सामग्गइ-IV. 190. ससरीरो-IV. 323 सामच्छ-II 22. ससहर-1V. 422, 8. हरस्स-III. सामत्थ-II. 22. 85. सामन्नु-IV.418. ससा-III. 35. सामयइ-IV 193. ससि-IV. 382, 393, 418, 444, सामला-IV. 330. ससी-IV.309. सामली-IV. 344. लीए-III.153. ससिरेह-IV. 354. सामा-I. 260; II. 78. सह सहइ-I. 6. सहेसइ-IV. 422, सामि-IV. 334, 430. सामिउ-IV. 23. सहेव्वउ-IV. 438. सहतो 409. सामिअ-IV. 422, 10. 180. सामिअहो-IV. 340. सामिहु-IV. सह-IV. 339. 341. सहइ-IV.100. सहहिं-IV. 382. सामिद्धी-I. 44. सहकारो-I. 177. सायरो-II. 182. -IV. 334. सहयारो-I. 177. रहो-IV. 395, 419. "रे-11.

·INDEX OF WONDS. 257 142. "रि-IV.383. सिंग-I. 130. गहु-IV. 337. सार-IV. 422, 12. सिंगारो-I.128. सारइ-IV. 84. निघो-I. 20,264. सारग-II 100. सिच, सिंचइ-IV. 96,239. सेअइ- सारवइ-IV.95. IV.96.-ith उद्, ऊसित्ता-I. सारस-IV.370 114. -with निम्, नीसित्तो-I. मारिक्ख-II. 17. "क्यु-IV. 404, 43, -with मम्, ससित्तउ-IV. सारिच्छो-I. 14..च्छ-II. 17. 395 सार-IV.365. सिजिरीए-IV. 224. सालबाहो-I. 211. सिह-I.128. सालाहणो-I. 8,211.07ी-I. 211. सिद्दी-I. 128, II. 34 साव-20.420. सिढिलो-I.215..ल-I.89. सावगो-I. 177. सिटिलो-I 215,254. सावणु-IV. 357, 306. सिणिद्ध II 109.. सावो-I. 179, 231. सिंहो-II.75 सास-IV. 387, 395 सिथ-II.77. सास-I.43. सिद्धओ-I.187. मामिनद-II.180. सिद्धत्या-IV.423. साहइ-JV.2. साहमु-II 197. सिघ्, सिन्झाइ-IV.217. -with: माहउ, हुआ See साह निसेइ-IV. 134. साहइ-IV.82 सिनात IV.314. साहणा, ०णी-III.31. सिन्दूर-I. 85. साहरइ-1V. 82. सिंधव-I. 149. माहमु-II. 197. See साहइ. सिन्न-I. 150. साहस्मीण-III. 123. सिप्पइ-IV.255. साहा-I.167. मिप्पी-II. 138. साहु-IV. 366, 492,22. सिमा-I.236. साहुली-II. 134. सिं-III.81. साहू-I. 187. Declined. III. 21. मिमिणी-I.46.239. साहमि II 201. मिपट-IV.98.

·258 INDEX OF WORDS. गिरि--IV. 370, 401. सिरी-II. सीहरो-I. 184. 104 सिरि, सिरीए-II. 198. मु-IV. 367, 383, 414, 418, सिरिमतो-II 169 422, 20. सिरिसो-I. 101 मुअ-See भु सिरोविअणा-I. 156. मुअइ-IV. 146. मुअहि-IV. 376, सिल-I.4, IV. 337. 427 ( स्वप् । सिलायलु-IV.311. मुअणु-IV. 336, 406. मुअणस्मु- सिलिट-II 106 See लिप् IV. 338,385, 389,411. सिलम्हो II. 55,100. मुअणेहि-IV 423, 11 सिलेसइ-IV. 190. सुइणतरि-IV. 434 सिलेसो-II. 106. सुइल -II 106 सिलोओ-II 106. मुइसत्यु-IV. 399 सिवतित्थ-IV.449. सुउरिसो-1.8, 177. सिविणो-I. 467259, II. 108 मुओ-See श्रु. सिविणए-II 186. मुओ ( सुत)-III. 35, 43. सियु-IV. 440 सुक्ड-I. 206. सिब्वइ-IV. 230. सुषम्म-IV. 264. सिसिर-IV. 415 ०९-IV 357. सुकम्माणे, णो-III 56. सिहइ-IV. 34, 192. सुविउ IV.320 सिहर-IT 97. मुक्दुि-IV. 320 सिहिकढणु-IV. 438. मुक्लि-II. 106 सीअरो-I. 184. सुकुमालो-I 171. सीअल-IV. 415 लु-IV. 343. सुकुसुम-I 177. ला-IV .343. सुदु-IV. 329. सीअलत्तण-III 10 सुक-, शुक्ल)-II. 106 सुक-II 11. सीभरो-I. 184 मुक्क-(शुष्क )-II 5. सीमा-IV 430. सुकहि-IV. 427. सीमावरस्म-III 134 सुक्स-I15 सीयाण-II 86. सुक्खु-IV. 340. सील-IV. 428 ०ल-III. 81. 0ळ सुगओ-I. 177, IV. 308 सीलेण-II 184. सुगवत्तण-I 160. सीसइ-IV.2. सुपे-IV. 396,410. सास-II. 93 सीमु-IV. 389 सीसि मुग-II 11. -IV. 146 सीसी I. 43, IV. 265 सुनो-II. 64, IV. 314. सहि-IV.406 सीहो-I. 20, 92, मुद्द-1V. 422,6 264, II 185. सीहु-IV. 418. सुगओ-I. 52 सोहेज-I. 144, II. 96. सौहहो- मुणहउ-IV. 413. IV.418. सुडो-I. 160.

·INDEX OF WORDS 259 मुरल-I 118 मुम्हा- सास्ना) 1.75 मुम्हा [स्नुपा] I 261 मुतार I 177 मुत्त-IV 287. मुत्ता-II. 138 मुत्ता-See स्वर मुदसमो-II 103 मुदरिमणा-11 107 मुद्ध-I 260 मुद्धामणी I 160 मुनुमा-IV 314 मुदर-IV 348 मुदरि-II 196 मुरिम 1 160 II 107 मुघर-1 57,160 II 63 93 मुरलिगदिदा-IV 284 मुपाय-II 204 गुपुरिम-IV 367,423, 2 •सा- II 184 मुपइ-Sce स्वर उपगहा-ही-IIL 32 मुच-II 79 मामा IV 331 मुमण-I 32 मुमर Sce म्मा गमग-IV 126 मामणा-J16 गुम्मिलाप IV 281 गुन्ठा-11 71 मुग्या-IV 26 गुर-IV 332 420 माहा II 34 मुपर-I97 मुगह-II 115 मुग-I 102 ग्य II 113 मुवमह IV 419 गुवा I 20 गाण-IV 330 17 मुवण्णिा-L 160 मुंवरहि-IV 387 मुव [ स्वे] II 114 मुव [२ ]-II 114 मुवइ-Seeg मुमा-I 261 ममाण-II 86 मुहओ-I 113 177, 192 मुहकरा-I 177 मुहच्टनी IV 493 मुहृच्छा IV 357 'च्छिह-IV. 376427 सुहृदो-I 177 मुह-I_187 III 26 29, 30 मुहम-II 101 मुहय-JV 419 मुइयरो I 177 मुहामिउ IV 391 मुहिआ-IV 263 मुहु-IV 370 441 मुहुम-I 118 II. 113 मुहर्ण-I 231 सू सवइ-IV 233 -with प्र पसवइ IV 230. पण-I 166 L 181 मगह-IV 106 सूर-IV 448 स्रो-II 64 207 सूग्इ-IV 106 मरिओ-II 107 सूरिसो 18 सूसइरे-See Tr सूसासा-I 167 सवा 1 113 192 मे II 188 II 81 IV 987 मेअ-I 33 मना-I57 II 21 रोएर-I 85 सन I 150 सेपो II 55 ·260 INDEX OF WORDS. सोहीअ-See श्रु. सौमरिस-I.1. सेमालिआ-[236. सेर-II. 78. सेला-I.148. सेल्लु-IV. 387. सेवइ-IV. 396. सेवा-II. 99. सेव्वा-II.99. सेसो-I. 260. सेसस्स-I. 182. संसहो-IV.401. सेहइ-IV. 178. सेहरु-IV. 446. सेहालिआ-I. 236. सो-I. 17, 177, II. 99, 180; III. 3,56, 86, 148, 164, IV 280, 322, 323, -32, 340, 367, 370, 384, 390, 395,401. 420, 422,4,7, 16, 22, 429, 438, 442, 445. सोअइ-III. 70. सोअमाल-I. 107, II. 68. सोइ-IV. 401. सोउआण सोऊण सोए: See स्वप्. सोक्सह-IV.332. सोचा स्खलू, सलिअ-I. 4. लिओ-II.77.. लिअ-II. 89. • with प्र, पस्खलदि-IV. 289. स्तम्भ थभिन्नइ, ठभि-II. 9. स्तु, थुणइ-IV. 241. थुब्वइ, थुणिजइ- IV.242. स्त्या-with सम्, सखाइ-IV. 15. सखाय-I. 74; IV. 15. स्था, चिठ्ठइ-I. 199, 236, III. 79, IV. 16. चिदि-IV. 360. चिष्ठदि-IV. 298,147. ठासि- III. 145. ठाइ-I. 199, III. 145, IV. 16, 436. ठामो-III 155 चिट्ठह-III 91. निति- III 20 26, 28, 50,52, 55, 56, 122,124. ठति-IV.395. ठासी, ठाही, ठाहीअ-III 169. ठाहि-III. 175. ठिउ-1V. 391, 401. ठिअउ-IV.415. हिउ- IV 439..द्विअ-III. 70; IV. 448. ठिअ-III. 16, 29, 30, 101, 115,116, 118, 119, 129; IV. 374, 381. हिअहो -IV. 416. ठिआ-III. 120, 121. ठिआह-IV. 422, 8. ठिदो-IV. 40-4. ठिअ-IV. 16. चिट्टिऊण ठाऊण-IV. 16. ठवइ- IV. 357 ठविओ, ठाविओ-I.67 --with उद्, उट्टइ-IV. 17. उहिओ, उत्थिओ-IV. 16. उठि- अउ-IV 416, 416 उहाविओ- IV. 16. -with उप, उवस्ति- IV. 291. -with 'प्र, पहिभो, पत्थिआ-IV. 16. पहवइ, पहावइ- IV. 37. पटाविअइ-IV. 428, 7. पठ्ठाविओ-IV. 16. -with प्रति, परिटिभ पहिभ-I 36. }-Seo सोच -See श्रु. सोंडीर-II.63. सोत्त-]1.98. सोभन-IV.309. सोमग्गहणु-IV. 396. सोमालो-I. 171,254. सोरिअ-II. 107. सोलइ-IV. 90, 143. सोवइ-Se0 स्वपू. सोमउ-See शुष. सोह-IV.382 सोहिल्लो-IL169.

·INDEX OF WORDS. 261 सम्, परिविओ-हा-I 67 "विभ-I. 9 हत्य-IV 366 इत्या-II 129-with सठविआ, ठा 164, I 130 इत्यहि-IV. -167 358 हत्थुग्णामिअ-III 70 स्फुर, फुटइ-IV 177,231 फुडइ- हृद्धी-II 192 IV 281 फोडति-IV 422, हण, हणइ-IV 418 हम्मइ-IV 5, 430 फोडेति-IV 350, 244 हणिजइ, हणिहिइ, हम्मइ, 367 फुरिमु IV 422 12 हम्मिहिह, हतब्व, हतुग, हओ-IV फु-IV 352 फुहि-IV 357 244 हय-L209 II 104 स्मर, सरइ, समरइ-IV 74 सुमार -with नि निहओ-I 180 IV 387 मुंवरहि-IV 387 हति-IV 406 See भू सुमरिजइ-IV 426 -withवि, हद-II 181 विन्दरइ-IV 74,75 विम्हरिमो हदि II 180, 181 II.193 ह-I 40, III 105 स्वप, सुअइ-IV 146 सावड मुबइ-- हम्मइ-See हन् I 64 सुअहिं IV 376, 427 हम्मइ-IV 162 सोएवा-IV 438 सुप्पइ-II 179 यविहि-IV 357 मुत्तो-II 77 -with प्र, पामुत्तो, हयास-IV_383 •सो-I.209. पमुत्तो-I 44 सस्स-II. 195. हर, हरइ-I 155 IV 209, 234, ह 239 हरत-II 204 हरिबइ, ह-167 हीरइ-IV 250 हराविआ-IV हउ-(2)-IV 357 409 हिअ-I 128 -with अनु हउ IV 338,340 370, 375, अणुहरइ-IV 259, 418 °हरहिं 379,391, 410, 411 420, -IV 367 -with अव आइरह 422, 423, 495, 439 -I 172 अवहह-I 206 दृश IV288 -with आ, आदरइ-IV. 250 हसो-II 182 आहड-I 206 -with घ्या, हहो-II. 217 वाहरइ IV 76 259 वाहरिजा हार-IV 134 -IV 253 वाहित्त-L128 हक्खुवद IV 144 वाहित्ता, वाहिआ-II 99 -with हा-IV 282,299,301,302 उप, उवहरइ-IV 259 -ith हरे-IV 261,302 निम्, नीहरइ-IV 259 -with हणइ-IV 58 परि परिहाइ-IV 259 334 हणुमतो-I 121 II-159 389 -with पहरइ-IV 84 हणुमा-II.159 259 -with प्रति, पडिहरइ-IV ६ यदउ-IV 445 डा IV 439 209 -with वि, विहरइ-IV हथि-IV 443 259 with मम् , सहरइ 1 30 हस्थुग-II 164 IV250 हरया-II 45,90 हथु-IV 492 हर-I 183, हरम्स-I 158 ·262 INDES or Wonds. हरए-II. 120. -rith उप कहमिश्र, ओहसिम. हरक्तदा-1.97. उवहासि-I. 173. हरसदा-II.97. हसिरो-II. 145. हरडई-I 99,206. हस्ती-IV. 289. •हर-I. 131,135. हाहाण-III. 129.. हरि-III. 38, IV. 391, 420, हा-L.67; II. 192.. 429,6. री-III.38. हा-हाणा-I. 103. हीण-II. 101. हरिभदो-II 87. हणो-I.103. -with प्र, पहीण- हरिआलो-II. 191. 1. 103. -with वि, विहीणो, हरिणाIV. 423, 20. विट्ठणो-I. 103. हरिणाहिव-III. 180. हारवह-IV.31. हरिसइ-IV. 235. हालिओ-1.67. हरिसो-II 105. हावणे-II. 178. हरे-II. 202. ' हासहे-IV. 350. हरो-I.51. हाहा-II. 217. हल्दा-I. 88. III. 34. हि-IV.422, 14. हलद्दी-I 88, III. 34. हिअअ-I. 128. हिअय-I. 269, II. हल-IV.326 2018 IV.23. हिअय-II. 201: हला-II. 195, IV. 260 III. 142; IV. 439. हिअउ- हलि-IV. 332,358. IV. 370. हिअएण-III. 87. हलिआओ II. 191. हिमयए-II. 164. हिअइ-IV. हलिओ I.67. 330, 395, 420. हिअए-I. हलिदो-I.254. हलिद्दा-I 88. 199. हिअओ-II.186. हिअस्स- हलिद्दी-I. 88, 254. I. 260. हिआ-IV.422,2. हलुअ-II. 129 हिअडउ-IV. 350, 367, 423, 5, हले-II. 195. 430. हिअडा IV. 357, 422, हलफल-II. 174. 12,23,439. हलोहलेण-IV. 396. हवइ-See भू. हिअय-See हिअअ. हवइ-IV 238. हिडिंबाए-IV. 299. हस् con) III 28, 32, 36,130- हिंडीअदि-IV. 299. 145, 149, 152, 153, 151, हितपक, के IV.:310. 156,157, 158, 159, 160, हित्य-II 136. 166-169, 173. 175-178, हिदएण-IV. 265. 181, 182 हसइ-II. 198, हिर-II. 186. III.87%BIV 196,239. हसतु हिरिओ-11. 104. IV. 383. हसितन-IV. 312. हिरी-II. 104. हुम्सइ, हसिन्जइ-IV. 249.हसिउ- हिवइIV. 238. IV.396. हासिआ-IIL 105. ही-II. 217, IV. 282, 302. हिअ-See हर्.

·INDEX or WORDS. 203 ही ही-IV. 285,302. हुबह-IV. 242. हीरइ-Sco हर. हुहुरू-IV. 423. हीरो-I.51. हअउ-IV.422, 16. हीसमण-IV. 258. हूअ-[ हुनIL 99, III. 156. हु-II. 198. IV. 390. हुअ-[भूत ] See म. हु-हुणइ- IV. 241. हुणिनइ-IV. हुआ-Sec भू. 242. हूणो-Sco हा. हुआ-Sco भू. हे-1217. हुकारडए-IV. 432,20. हेट-IV. 448. हेट्ट-II. 141. हुज-See भू. हेदिल-II. 163. हुक्त-JI. 99. ( From व्हे ). हुत्त-[कृत्वस् ]-II. 168. हेल्लि-IV. 379, 422, 13. हुत्त ( अभिमुख-II. 158. हो-II. 217. हुदवह-IV. 264. होइ Sce भू. हुदासणो-IV. 265. हुति-हुतो See भू. होतओ-IV.355, 372, 373. तउ- हु-II. 197. IV.379.380. हुलइ-1V. 105, 143. होस हुवइ-Se0 भ. होही होज Sce भू. -See भू.

·II INDEX OF DHATVADESAS. NB --The Arabic figure indicates the number of the Sutra a lv, the Sanskrit root according to Hemacandra. is given immediately after the Adesa अइच्छ-गम् 162 अवयग्झ-दृश् 181 अई-गम् 162 अवह-रच 94 अकस-गम् 162 अवहर-म् 162 अक्ख-दृश-181 अवहर-नश् 178 अक्खोड-कृष् 188 अवहाव-कृप 151 अग्प-रात् 100 अवहेड-मुच 91. अगुम-पूर 169 अवसेह-गम् 162 अग्घाडगूर 169. अवसेह-नश् 178 अग्धव-पूर 169 अवु-विज्ञप 38 अच्छ-आम् 215 अलि-अर्पि अच-कृष् 187. अलिअ उप+सूप् 139 अ-वय् 119 अन्त्य-उत्+क्षिप् 144 अह अद् 230. अल्ली-आ+ली 51. आस-क्षिप् 143 अहिऊल-दह् 208 अणच्छ- 187 अहिपञ्चम-आ+गम् 163 अण्ह-भुज 110 अहिपचअ-ग्रह 200 अगुवन गम् 162 अहिरेम-पूर् 169 अपाह-स+दिश् 180 अहिलस-काक्ष 192 अमिड-+गम् 164 अहिलघ-काश् 192 अभुत्त-+दी 152 अभुत्त-त्रा 14 आअह-वि+आ पृ 81 अयछ-कृप् 187 आइग्घ-आ+घ्रा 13 अवअक्स-दृश् 181 आइच्छ-कृय् 187 अवच्छ हाद 122 आउड-मग्न् 101 अवनास-दश 181 अपरख-दृश् 181 आठष्य-आम 254 अवनम-गम् 163 आयझ-वेप् 147 अवयच्छ-दृश् 181 आयम्ब-वे 147 भवयास लिम् 190. आरोअ-उलम् 202 ·266 INDEX Or DRATVADLSAS. आरोल-पुन्ज 102. मालिह स्पृश 182. भालप-स्पृश् 182. आलस-दह 208. आइ-काक्ष 192. उव्वेश-प्र+777. उसिप-उद्+लिए 144. उस्सिप-मुच् 91. आहोद-तद् 7. अगल-उद+लस् 202. मुभ-उ+लम् 202. आसघ-स+भावि 35. इच्द-इप् 215. ओअक्स-दृश् 181. ओअग्ग-वि+आप 141. ओअद-आ+छिद् 125. ओग्गाल-रोमन्य 13. ओम्वाल-ए 91. ओम्बाल-गायि11. भोरस-अव+785. ओहम्मा-उद्+वा 11. ओलद-वि+रिच 26. ओह-अव+7 85. ओहाम-तुल 25. श्रोहाव-आ+कम् 160. ओहीर-नि+दा 12. ओसुध-तिज् 104. पहुँ-प् 187. उपस-म् 162. उक्मुढ-तुद् 116. उग्ग-उद्+घट 33 उग्गह-रच्94 उग्घुस-मृज् 105. उप-निद्रा 12. उत्यय उद्+नम् 36 उत्थध-उद्+क्षिप् 144. उत्थध-रथ् 133. उत्थार-आ+म् 160. उत्थर-उद्+शल 174. उद्दाल-आ+छि 125. उद्धुमा-पूर 160. उप्पाल-क्य उप्पल-उद्+नम् 36. उन्भार-रम् 168. उन्मुत्थ-उद्+क्षिप् 14.4. उमच्छ-वञ्च 93. उम्मत्थ-अभि+आ+गम् 165. उल्लाल-उद्+नम् 36. उल्लक-नुड् 116. उल्लड-वि+रिन् 26. उल्लर-तुड् 116. उवहत्य-सम्+आ+रच 95. उब्धिव-उद्+विज् 227. उज्वेढ-उद्वेट 223. उव्वेल-उद्-वेष्ट 223. कढ-वथ् 220. काप-क्थ् 249 क्मवस-स्वप146. कम्म-कृ72 क्म्म-भुज 110. कम्मव-उप+भुज् 111. करज-भन्न 106. का-2314. विण-क्री 52. किलिकिंच रम् 168. कीर-कृ250. कुकुर-उद्-स्था 17. कुज्झ-बुध 217. कुण-कृ 65. कुप्प-कुप् 230.

·INDEX OF DAATVADESAS 267 केलाय सम्+आ+रच 95. कोआस-वि+कस् 195. कोक-वि+आ+ह 76. कोटुम-रम 168 के-वि+की 52 पत्त-गवेषु 189 घिस-ग्रस् 204. घुम्म-पूर्ण 117. घुल-चूर्ण 117. घुसल-मथ् 191 घोट्ट-पा 10 घले घूर्ण 117 घेप ग्रह 256 घेत्त-ग्रह 210 खउर-शुभ 154. खह-मृद 126 सम्म-खज़ 244 खा-स+स्त्यै 15 खा-खाद 228 खिन्न-सिद् 224 सिर-क्षर 173. खुद्र-तुड् 116 खुद-तुड्116 खुप्प-मज्ज़ 101. सह-रम् 168 गच्छ-गम 215 गढ-घट् 112 गड़-पर 120 गम्म-गम् 249 गमेस गवेष 189 गल-स+घट् 113 गलत्य-क्षिर 143 गा-6 गिजझ-गृध् 217. गुज-हस् 196. गुजोर-उदलस् 202. गुठ-उठ+यूट 20 गुम-धम् 161. गुम्म-मुह 207. गुम्मड-मुर 207 गुलल-273 गुलगुछ-क्षिप् 144. गुडगुड-उद्+नम् 36 गण्ड-ग्रह 209. चकम्म-भ्रम् 161 चचुप्प-अपि 39. चच्छ तक्ष 194 चड-आ+रह 206 चट्ट-मृद् 126 चह-पिम् 185 चट्ठ-भु 110 चमढ-भुज् 110 चय-शक्86 चर चल् 231. चव-क्थ् 2 चिम्म-चि243 चिच-मण्डय् 115. चिचअ-मण्डय् 115 चिचित्र-मण्डय 115 चिट्ठ-स्था 16. चिण-चि 241 चिम्म-चि 243 चिव-चि 242 चुक-भ्रश 177 चलबुल-स्पन्द 127. चोप्पड-म्रक्ष 191. छज-रा-100 छह-मुच् 91 छिंद-छिद् 216. छिप्प-स्पृई 257 2 छिव-स्पृहू 182 । छिह-स्पृहू 183 २९ यत्त-क्षिप् 143.

·268 INDEX OF DELATYADES 18. सुर-स्मृ74. छुद-आ+कम् 160. टुप्प-छुप249. मुह-क्षिप 143. टिरिटिल-घ्रम् 161. टिविडि-मण्डयू 115. ठ-उठस्था 17. ठा-स्था 16. टझन्दह 246. दर-ग्रस् 198. टस-पा 10. डिम्म-सस् 107. जअड-स्वर 170. जग्ग-जा2 80. जच्छ-यम् 215. जम्प-कथ् 2. जम्भा-अव+जुम्भ 157. जम्म-जन् 136. जव-यापि 40 जा-जन 136 जाण-ज्ञा. जिण-जि211 जिम-भुज् 110. जिम्म-भुज 230. जिव्व-जि242. जोर-ज़ 250. जीह-लज्ज 103. जुज-युज् 109. जुज्झ-युध् 217. जुन्जन्युज् 109 जुप्प-यज् 109. जूर-खिद् 132. जूर-क्रुध 135. जूरव-वन्च 93. जेम-भुज् 110. 7-छदू 21. ढण्डोल-गप् 189. टण्डल-भ्रम् 161. टव-रभू 165. ढण्दुल-गवे 189. ढस- वित् 118. दिक-ग 99. दुण्दुल-भ्रम् 161. दुम-भ्रम् 161. दुस-भ्रम् 161. णन-शा 252. डा 150. सड-शद् 130 झम्प-भ्रम् 161. झर-स्मृ74. झर-क्षर् 173 शख-वि+लप् 148. झख-स+तप् 140. झस-उप+आ+लम्भय् 156. झख-निस्+श्वस् 201. झट्-भ्रम् 161. झा-ध्यै 6 झुण-जुगुप्म् 4. णव्व-सा 252. णिआर-कृ 66 गिउ-मज्ज़ 101. पिघल-सर् 173. पिचर-क्य 3. णिच्छल्ल-छिद् 124. णिज्झर-क्षि20. णिज्झोड-छिद् 124 णिटुअ-क्षर् 173. गिट्ठअ-वि+गल 175. णिहुअ-कृ 67. णिम-नि+अस् 199.

·269 INDES OF DEATTADESAS तड-तन् 137. तह-तन् 137 तड्व-तन् 137 तमाड-भ्रम 30 तलअण-भ्रम् 161 तर-शकू.6 तालिअण्ट भ्रम् 30 तीर-तृ 250 तीर-शक 86 तु-तुङ 116 तु-तुट 230 तुर वर 172 तुवर-वर 170 तूर-त्वर 171 तेअव-प्रदीप 152 तोड-तुड 116 शिम्मह-गम् 162 गिरणास-नर 178 णिरिणज-पिम् 185 गिरिग्घ-निमली 55 गिरिगास-पिय् 185 णिरिणास गम् 162 मिलस-उद् लस् 202 णिलीय-निकली 55 मिलक-नि+ला 55 णिलुक-तुड् 116 फ्लुिल-मुन् 91 गिल्लूर छिद् 124 णिवह-नए 178 णिवह-गम् 162 णिवह-पिए 185 णिवल-मुच् 92 णिव्वड-भू62 गिब्बर-छिदू 124 णिव्या-वि+श्रम् 159 णिवोल-369 णिहुव-कम् 44 णिहोड-नि+पत् 23 णिहोड-नि+22 णिमुद्र-नम् 158 णी-म् 162 पणीणाम् 162 नीरव-आक्षिप 145 गरिव-युमुक्ष् 5 गीला-गम् 162 जी-71 णीदर-आ+फन्द 131 जीहर-निर+सृ79 णीसर-नम् 168 णुम-नी+अस् 199 गुम-छु 21 गुब्द-काश् 45 गोल-क्षिप् 143 थ-स्था 16 थक्व-पक 87 थिप्प-वि+गल् 175 थिप्प-तृप 138 थुण तु 141 थुव्व-स्तु 242 दरखव-दृश 32 दज्य-दह 246 दह-दृश 218 दह-धा9 दस-दृश् 32 दाव-दृश् 32 दुगुच्छ-जुगुप्य 4 दुगुछ जुगुप्स 4 दुब्ब-दुह् 245 दुम-धवल 24 दुहाव-छिद् 124 दूम दू 23 देक्स-दृश् 181 तच्छ-तक्ष 194 धसाड-मुच् 91 ·INDEX OF DALITADESAS. 471 ट्य-उत्रम् 202. दोप- 181. पुच्च-242 पुसद 105. पुर-रई 105. पोर- विआ316. पेच्छ-दर 181. पंडद-ग्राम्याप 37. पेड-शिप 143. फम-सा 162. फरिस-स्मृश् 182. फ्सु-विसावद 129. फास-स्पृा 182. फिट-भ्रा 177. पिउ-भ्रम् 177. फुट-घर-177. फूट-फुट 231. पुड-सुट 231 फुड-भ्र 177. फुम-घ्रम् 161. कुम-प्रम् 161. फूम-मृत 103. मिन्द-भि 216. मिन-मास 203. मुझे-मर 186 मुब-भुत 110. मुत-भुन 13. भुन-नम 161 मुल-म्र 17. मग्ग-मार्ग 230 मच्च-मद् 225 मब-निरसद् 123. माद 126. मड मृत् 136. मर-मद 126 मह-को 192 महमह-प्र+मृ78. मिह-मलि 333. मुझ-317. मुण-जा7 मुत मुच् 312 मुर-घट 211. मुमुमूर-भान 106. मूर-भञ् 106. मोहाय-नम् 168 मेलव-मित्र 28. मेल-मुन् 01 म्हुस-प्र+मज् 181. म्हुस-प्र+मुम् 181. रम्प-तक्ष् 10.4 रम्फ-तक्ष 191. रम्भ-का+रम् 165. रम्भ-गम् 162. रसोल-दोल 48. राम-र-49. रिअ-प्र+विश् 183. 116. रीर-राज् 100 रुज्झ-रुध् 218 बज्झ-बन्ध 247. बाह-भी 53. बुक-गई 98 युज युध् 217. योज-प्रम् 198. बोन-बी15 बोल कय् भण्ण-भग 249 भमद-भ्रम् 161. भमाइ-ग्रम् 161 मम्मद-भ्रम 161. भर-स्मृ74. भर-स्म 74. भा-मी63 रीड-मण्द् ·INDES OF DEATY ADESIS. 273 अठ-सच 89. चेह-वेद 2.1. वेमय-भन्न् 106. पैरव-उप+आ+लम्म् 156. वेलव-चन्च 98. पेड-रम् 168. वेड्य-चन्च् 93. वोष-विज्ञपय 38. योज-चीज 5. वोत-चच 211. वोल-गम् 162 वोम-विषम् 193. चोसिर-अव+मृ239. साहा गम्+22. साहरनगम 82. सिन-स्विद . मिज्म-गि 917. गिद्य-सि 06. गिय-स्लेद+मिच 255. मिभ्य-मिध917. सिल्व-गांव्य 230. सिह-ए .. सिह कार 192. सीस-क्य 2. मण-41. मुमर-स्मृ74. मुन्व-शृ243. सूड-मन्न् 106. सूर-भन्ञ् 106. राह-नए 178. सो--प- 90 मोल-क्षिप् 143 हक-मी+मिध 131 हक्नुभ-उद्+क्षिा 144. ह- सम-शर230. सहाद् 219. सन्दुम-ग्र+दी 152. सन्दाण-267. सधुक-प्रदीर 159. समाम-आ +63. सन्नुम-घ21. समाण-सम्+आप् 142. समाग-भु 110. समार-सम्+आरच् 95. संसुद्ध-रम् 169. राघ-क्थ् 2. सभाव-लु 153. सवे-स+वप्ट 222 सलह-सा89. सचव-२२ 181 सह-राज् 100. साअ- 137. सामग्ग-भि 190. सामय-प्रति ई 193. सार-प्र+ह 81. सारव-सम्+आ+रच 95. साह-क्य रम्म-244 हर-ग्रह 200 व-भू 60 ६म-दम् 2-19. हारव-ना 31. हीर-हू 250 हु-भू61 हुग-हु 241. हुम्प-63 हुल- 105. हुल-विर 143. हुद-60. हुन्द-3242 ह-म64. हो- 60.

·Notes VIII. i. I. The word are in this has two meanings; it means after' or now,'1, e. after giving a completo treatment of Sanskrit grammar; it also indicates the opening of a now topic, viz., Prakrit. Hemacandra's system of grammar consists of eight chapters, the first soven deal with Sanskrit grammar and the last chapter with six dialects of Prakrit, viz., माहाराष्ट्री, शोरसेनी, मागधी, पैशाची, चूलिकपैशाची and अपभ्रश. The word Prakrit is derived from ana wluch, according to the auther, means Sanskrit. AFFAIR Hemacandra classifies Prakrit word into a32, dan and efi. Ho would not speak of an as he has already treated of them in the preceding chapters. Ho does not speal or cei words here, but discusses only तद्भव words of both types, सिद्ध and साध्य- 4197. Prakrit does not use E, F, E, FE, 9, 11, 6, 9, 7, 9, lani, wy, consonant without vowel, dual an:1 Dative plural. 2. Tess means generally', there being many execptions to every rule in Prakrit. 3. The Piakrit of the aſs is called and which also gencrally follows these rules. By arf Hemacandra understands अर्धमागधी. 4. Zitt means Het or compound where a short romel takes the place of a long vomel and rice icrsa. afia, sk. धारिमति, water-the sense, पारि इति बुद्धिः निअम्बमिळतलिअवीइमालस्म, sk. नितम्पशिलास्खलितर्वाचिमालस्य. 5. वासेसी, sk.व्यासऋषि; विसमायव, sk. विषमातप. 6. अस्ववर्ण is dissimilar voirel. न वे रवग्गे वि अवयासो, the whole verse from unknown source stands thus:-HITTTTTTTT पइण्णमसिगो तुहाधिस्टस्य । मने साविहुरे न वेरिवागे वि अवयासो ॥ sk. भीत- ·CT NOTES-VIII 17-30 अर, परित्राणमयी प्रतिज्ञा असे तवाधिरूढस्य । मन्ये शङ्काविथुरे न वैरिवर्गेऽन्यवकाश दणु इन्दरुदिर, sk दनुजेन्द्ररुधिरलित शोभते उपेन्द्रो नखप्रभावल्ल्यरुण । सन्ध्यावधूपगूढो नववारिधर इव विद्युत्प्रतिभिन्न These verses illustrate the rule that s or उ followed by a dissimlar vowel do not form a सधि, गूढो sh गूढादरतामरसानुसारिणी भ्रमरपतिरिव 7 ए and ओ followed by vorrels do not form सधि बहुभाइ etc sh वध्वा नखोलेसन आवनत्या पञ्चुकमळे । मकरध्वजशरधोरणिधाराछेदा इव दृश्यन्ते । 'The next verse is an illustration for ओ followed by a vowel, आलक्खिमा एदि उवमासु अ etc, sh उपमामु च पर्याप्तभदन्तावभास मुरुयुगम् । तदेव मृदितबिसदण्डविरसमालक्षयामह इदानीम् अच्छरिभ 15 आश्चर्यम् The next verse shows that other vowels may form a ara eg, अत्य + आलाअण = अत्यालाअण The sh_rendering of the verse 15 अथालोचनतरला इतरकीना भ्रमन्ति बुद्धय । अर्था एव निरारम्भ यन्ति हृदय कवीन्द्राणाम् 8 उदृत्तस्वर Is here defind as a vorrel which as lett when its consonant is dropped Such a vowel does not form with the preceding one, eg गन्ध = गन्धकुटीम् The verse is not qute clear in its meaning सालाहण IS शातवाहन चक्काओ 1s चक्र वाक where the उद्गृत्त vowel does form सधि 11 समासे तु etc , in a compound word the ending con sonant of the first member may or may not be regarded as final Thus from सदभिक्षु we may have समिक्खु by dropping द् or सजणा, by retaining it 24 आला IS आष्टुम with क termination by स्वाथ कश्च वा, VIII 1164 27 कवा becomes ऊण as in काऊण when an अनुस्वार as an आगम Is possible but when it becomes इअ as In करिअ, there is no place for अनुस्वार as there is no ण ण as declensional termm nation is possible in the Instrumental sing, Gen plu , and 9 in Loc plu 30 प्रत्यासत्ति Is सानिध्य or सामीप्य Thus, e g अनुस्वार followed by a letter from Foi would be changed into s; and so forth ·NOTES-VIIL 1 31-06 3 31-36 Theso sıx Sutras givo genders of certain words in Prakrit Normally the gender of a word in Prakrit 19 determined by the gender of its corresponding tord in Sanskrit Daviations from this alone and to be mentioned Licre affo in sh is both mas and fem , but by thus rule it is always mas in Prakrit 32 H1A ctc, Neuter words ending in and 7 become mas in Praknt, eg er from aty and जम्मो from जन्मन् 33 अन वि सा सवइ त अच्छी = अद्यापि सा पनि ते अक्षिणी, where अच्छी Is Mas Nom Plu नचावियाइ तेणम्ह अच्छीहिं - गर्ततानि तेनास्माक्माणि, where अच्छीइ has kept its orginalgender नेत्ता सस्कृतवदव सिद्धम् it appears that according to हेमचन्द्र tho Tords 7 and 74% are mas oven in sh and so they need not to included in the वचनादिगण 34 विहवेहि गुणाइ मग्गनि% विभवे गुणा. मृग्यन्ते 35 इमेति त त्रेण etc, the termination hot stands for c of the abstract noun as also for a possessive termination 36 बाहाए जेण धरिओ एकाए = याहुना येन धृत एवेन 37 सस्कृतलक्षण Is the grammar ( लक्षण ) of the sh langu ago at is really 17, the 3fit indicates that the vowel preced ing this sit is to be dropped 43 When one member of the conjunct is dropped the preceding short vowel is to be lengthened to heep the quantity of the word Thus पश्यति first becomes पम्सइ, and When T is dropped the preceding ar is lengthened Similarly *19 = 619 = 19 See also VIII a S9 and 92 Tho Juncts in question enumernted here are इय श्र, श, थ, श, प्य, पं, व, प्प, स्य, स, स्व and स्स 41-66 These Sutras describe the seven changes that BT, first or second in the Ford undergoes. Thus 3 is changed to आ as in सामिद्धी, to s as in सिविण or सिमिण, to अइ as in विमम $37, to s as in kr for ti; to 3 is in go for end; to s as in सेना for शय्या, to ओ as in पाम्म for पद्म, it is dropped n words अलाबु and अरण्य con ·4 NOTES-VILL 1 67-91 67-83 These Sutras describe the several changes that at in Sanskrit words undergoes 67 qerft and cami do not come under this rule but are to be traced to gaith and tailo both of which exist in Sanskrit दवदावौ वनारण्यवही इत्यमर 68 47 is one of the way terminations which requires the time of the first 27, this 37 after the rage becomes under the present rule 3 in Pralrit 70 The rule should have rather been A long yote! followed by that is shortened, which is one of the fund amental rules in Prabrit If however the 313Fk is dropped by VIII i 29, the long vowel will naturally remain intact 77 staf has several meanings, when it means mother in law it is changed to 37 Similarly stai in 83 below 84 This is one of the fundamental rules in Prakrit A long vowel followed by a conjunct cousonant is shortened दिदिक्कत्थणवE IS दृष्टकस्तनपृष्ठम् मयोग हात स्मि f one of the conjuncts is dropped or if there be no conjunct at all the vowel would remain as it is 1914 standt for 3T41T Where cannot be shortened. In fat and 5 which stand for me and sea the conjunct is dropped and hence the original long vowel remains in a while in 597 the short yonel is lengthened 85-98 Changes of 85 In Pralnt as well as 31) are pronounced long as well as short sand 3 thus become g and 311, the quantity of the word hoverer is not changed when they are followed by conjuncts Compare 116 bellow 88 According to this rulo qfare is changed into a bor is then go frie fant to be explained ? Hemacandra proposes tliet q7 may in sh, be a synonym of luz from fruch 924 Acc muy be had 91 già is changed to as if the word occurs at the begin Ding of a sentence ·NOTES-VIII 193-145 5 93 This rule appears to us superfluous when we remember that निस्मरइ ?nd निस्सास can become नीसरह and नीसास after dropping a member of the conjunct 94 दुआइ 15 द्विजाति in sh 97 दुहा वि सो सुरवहमत्यो in sh_Is द्विधापि स मुरवधूसार्थ 99-106 These rules describe the changes of ई 104 Compare u 72 below 107-117 These rules describe the changes of 3 114 ऊमुओ IS उन्क in sk. which is explained as उद्गता शुका यस्मात् 115 Compare 1. 93 above. 116 Compare 1 85 above 118-125 These rules describe the changes of ऊ 126-144 These rules describe the changes of E 129 अनुत्तरपद, when not as a second member of a compound. Thus, we can have fagi and ET, falguniglast when gy is the first member of a compound, but महिवह, महीपृष्ठम् when पृष्ठ second member of a compound. 133 वेन सह, 1 8 the whole syllable a becomes उ 134 गाणान्त्यस्य 1 e of the ending of a word which is subordinate (lue first member in a त पुरुष) in a compound,eg, मातृमण्डल becomes माउमण्डल and so forth माउासिआ and पिउसिआ stand respectively for मातृष्वसा and पितृघसा See below u 142 पिउदइ is पितृपति, 10 god of death 142 The three कृदन्त terminations, विप्, टक् and सक् added to after a pronoun or respectively form indefinite pronouns ending inा, दृश and दृक्ष,g, ईदृश्, ईदृश and ईदृक्ष The ऋ of दृश् in such forms becomes रि 144 दरिअसीहेण 1 हप्स सहेन 145 This rule desenbes the change of ल किलित्तकुमुमोवयारेसु, ie कुमकुमुमोपचारेषु धारापिल्भिवत्त आमुरहिक्सायक्सरद्धन्त । परिणमइ बन्धणु- चियपरिजरढ जूहिआयुमुम ॥ The sk of this verse Is धाराक्लिन्नपत्र आसुरभिकपायकेसरध्वान्तम् । परिणमति बन्धनोचितपरिजरठ यूथिकाकुसुमम् । 1 ·6 NOTES-VIII. i. 146-177. 146–147. These rules speak of the changes of g. Passi- विणोआ 1s विक्टचपेटाविनोदा. महमहिअ 18 प्रसृत; see iv. 78 below. 148–155. These rules descnbe the changes of . 155. घीर हरइ विसाओ, 1.0. धैर्य हरति विपादः. 156-158. These rules describe the changes of ati. 156 34|10 Words Fliteto. is optionally changed to 3, and and a occurring in words are and stay are then changed to व. Thus प्रकोष्ठ becomes पवह and आतोद्य becomes आवाज. 159-164 These rules speak of the changes of 337. 165-175. This group of rules describes miscellaneous changes that take place in sk. Fords when they are turned into Prakrit. Thus in the the first vowel 1.e. f, together with the whole of the following syllable FRALA (consonant and vowel ) at is changed to y, and it is in this way that we get CA. In the same manner para becomes ac and so forth. 166. aahe according to this rule becomes an , but the form विअइल is also found, e.g. मुद्धविअइल्पसूणपुजा (कर्पूरमञ्जरी, I.19) 1. e. मुग्धविचकिलप्रसनपुजाः. 170. The word wat is unknown to sb. language flat explains it as अधम जलजन्तु. 173.255113, as the any mentioned has s it cannot be shortened eren when it is followed by a conjunct. 176–271. These rules describe changes that consonants undergo in Prakrit. 176. This is an enter and each of the three words FACE, (consonant ) after a vowel, agirl, of a non-confinct, and 3771 non initial, are to be borrowed in interpreting each subsequent Sutra 177. The eight non-conjunct, non-initial consonants, 7, T, etc. occurring after a vowel, are generally dropped This is one of the fundamental rules of Prakrt phonetics with farreachirg consequences. HHÈ T etc, in a compound the first syllable of the second word may be regarded, at vill and ·NOTES-VIII 1 180-187 according to instances found in Iterature, as inutial or noninitial Thus, , T etc, may or may not be dropped in the first sylable of the second member of a compound word, e.g, मुहकर or मुहयर from sh गुभकर or मुसकर, or मुहृद मुहअ from sk FE in Jain Prakrit and Ardha-Magudhi is often changed to , e g 11, TT, 211717, etc., Hemacandra, however, tries to explain the change of a to aby 1V 447 180 When 4, 5, 7, 4 etc, are dropped the remaining ile 3 or 31, if preceded by 2 or 31, is pronounced like a hghtly articulate ( लघुप्रयत्नतर ) य 'Thus नगर becomes नयर, पाचमाणि becomes कायमणि, पाताल becomes पायाल and दयाल, after first dropping its natural य्, becomes दयाल with 2 लघुप्रयत्नतरय कारश्रुति Thhy यश्रुति Is possible only after अवर्ण according to Hemacandra Thus 74 according to him would be ] SIET and not a The Jaua manuscripts horrever have this यश्रुति in instances like लोयस्स and also after इ, ई, ए, and in some cases oven after 3 The rule as given by Alfuta seems to be better अनादी अदिती वर्णी पठितव्यो यकारवत् । इति पाठशिक्षा, 1.e non initial > and < should be pronounced like a He adds further प्रायोग्रहणतश्चान कैश्चित्याकृतकोविदै । यन नश्यति साभाग्य तन लोपो न मन्यते ॥ प्राकृतमर्वम्व II 181-186 These rules describe changes of # in sk words 181 57 has two meanings, a dwarf and a kind of flower r becomes a when it does not mean a flower 183, fra when it means a hunter and also a kind of melical herb (Marathi frns or 377fFica) changes its & to If the fira be a hunter in disguise is not changed to 7 Thus we have lANI ETIAITH, We salute god & disguised as a hunter (to fight with 3194) 187 This is one of the fundamental rules of Prakrit The five hard and oft aspirates 2, 7, , and 7 are regarded as conjuncts of f, 1, a, and a with tho aspirate < ·8 NOTES-VIII i 188–209 These letters retain only the aspirate while a portion etc is dropped fT4 , for explanation see under i 177 above 188 The change of a to a in should have been mentioned after 1 208 Here the sutra seems to be out of place 189 The change of a to £ which is an exception to the general rule i 187 is instanced in parts which becomes 44Of course e in this word could not be changed to c as at comes after an 35FR 190–192 These rules describe the changes of 17 192 st in gur and an is changed to a only when 3 is lengthened by 1 115 in the case of this and by false analogy in the case of सुभग 193 This rule describes the change of a 194 This rule describes the change in 195–198 These rules speal of the changes of 198 ण्यन्त पटिधातौ (पाटौ) 10 in the causal form of पर फालेइ and 15 however do not in reality come from causal but from स्फट् and स्फल् 199-201 These rules speak of the changes of 5 202 3 according to this rule is generally changed to of 203 ण in वणु is optionally changed to ल 204-214 These rules describe changes of a 207 In àas a is changed to y when 8 10 a is changed to by 1 46 209 In files a along with the preceding lê is changed to out 247 miaa etc Some grammarians here speab of the change of a to z Hemacandra says he did not give this rule because the change of a to is peculiar to argal and मागधी and not to principal Prakrit, 1e to माहाराष्ट्री धृति becomes fele by 1 131 according to Hemacandra In reality the a in tla 15 resolved in to and and after droppug a by 1 177 and changing to s Te can get the form fete ·NOTES-VIII i 211-231 9 211 सालाहण, after dropping a and having सधि by 18 सालाहणी भासा, 1 e Prakrit dialect peculiar to सातवाहन, dialect of गाथासप्तशती 213 पीत changes its त to a when a स्वाथै ल termination is added 215–216 These rules speak of the changes of which form an exception to the fundamental rule 1 187 217-225 These rules speak of the changes of when it is not dropped by 1 177 217 57 changes its & to a when it means fear', but when it meurs ईपत् as in दरदलिअ It remains unchanged 220 Fari meaning a flag on the head of an elephant ( हस्तिपताका) changes its द to र 226–227 These rules speak of the changes of xy when by 1. 187 it is not changed to 228-230 These rules speak of the changes of a 228 Non initiala is invariably changed to y according to this rule, which is one of the fundamental rules in Prakrt Htuta stands for sk 12a In the sig alzin, 1 e Ardhamagadh even non initial 7 is optionally changed to a 229 The initial 7 in Prakrit is optionally changed too The practice of the later Jains is to prefer a mutial and to put o non initial 18 not however, uniform The Eastern school of grammariins advocates the change of 7 to o indis criminately, whether is initial or non initial 231-235 These rules describe changes of g in Sanskrit words 231 9 is usually changed to a according to this rule See also 2 177 and 179 pa ete stands for #fo Hore 9 is not changed to a by this rule, as in that case there would be a confusion of senso in to and ft TAA 977567 etc Seo note on i 180 ·10 NOTES-VIII 1 236-254 3 236 By this rule 4 is changed to or to & See note on i 187 237–239 These rules speak of the changes of a 237 The change of a to a is natural and normal in Prakrit 238 arifesuradant etc, faradi (f ) changes its a to # But lata (n ) does not 240 7 in FH is changed to a against i 187 241-244 These rules describe the changes of 245–250 These rules speak of the changes of 245 The initial al is changed to 7, even in words boginning with a preceded by a preposition, e g wat for un, En for am 314 etc, in Amg, initial 27 is droppod, especially in the word यथा, thus यथाख्यात becomes अहक्खाय 246 afat means in its full natural sense of a pronoun in the second person, and so we ciznot have 7 of 7547 chanlg ed to a by this rule, in the expression JSH FACIAFCOTE which means the topic of the declension of words of युष्मद् and अस्मद 248 अनीय and तीय are the terminations of the potential passive participle as also 4 This is here called 94 10 697 4, and is to be distinguished from another 249 3tat changes its 4 tot when it does not mean complexon ( 3477777 ) thus the shade of the tree would be qTTET TIET But the complexion or the expression on the face would be मुहछाया 250 ETE is a termination in which a signifies that the preceding vowel is to be dropped So in other terminations which contain 251 254 These rules speak of the changes of a 252 In the word gain, tis substituted by T, so the word becomes 431910T 254 चरण meaning foot is changed to चरण, (पादार्थवृत्तेरेव ) but in other senses it does not change its र to ल भ्रमरे ससनि- ·NOTES-VIII 1 255-271 11 a ta, in ST is changed to as only when # is changed to by i 244 255-257 These rules speak of the changes of 255 The word his changes its as to < by this rule, which then becomes ac Scoi 124 How are we to explain then थूलभद्दो ? हेमचद्र proposes that an थूलभद्द the first member is not files but es with the change of 7 to 3 by 1 254 257 fat stands for p See also u 123 below 258-209 These rules speak of the changes of a 258 In 777, a is changed to In the natural order of alphabet we expect a hore instead of . This could be ex plained by the fact that a and a are often confounded. 260 This is one of the fundamental rules of Prakrit Thus thero is only one sıbılant and it is # in Prakrit 269 FRIFTET E is a conjunct of o as first member and gas second member 264 SgFilt is regarded in this grammar as a consonant and so the mention of 379ETT comes after all letters of alpha bet Thus faz becomes fone by this rule 267-271 These rules speak of the dropping of a whole syllable 269 महण्णवसमा सहिआ Is महाणवसमा सहृदया जाला ते the whole verse 1s ताठा जायान्त गुणा जाला ते सहिअएइ धप्पन्ति । रविकिरणानुग्गहिआइ हान्ति कमलाइ मलाइ ॥ Sk तन जायन्त गुणा यन ते सहृदयै गृह्यते । रविकिरणानुगृहीतानि भवन्ति कमलानि कमलानि ॥ निसमणुप्पिाहअस्स stands for निगमनार्पितहृदयस्य Synopsis of the contents of the First Pada 1-4 General and introductory 6 10 Rules of a 11-25 Rules about words ending in consonants ·12 NOTES-VIII 11 4-1 26-30 Rules about state 31-36 Rules about the gender of word 37 About farart 38 43 Miscellaneous 44-175 Vowel changes 177-271 Consonant changes VII 11 1e This are treats of the changes that conjunct con sonants undergo in Prakrit The fundamental rules above the changes of conjuncts are ( a ) Conjuncts with dissimular members eg ny set th etc undergo a process of assimila tion ie one of the members assimulates the other The grammarian however says that one member of the conjunct is dropped and the other is then doubled ( 11 89 ) (b) If the second or the fourth letter of a gf is doubled eg 6 or 8 the conjunct would not be ea or cu but 9 or ja the second letter is substituted by the first and the fourth by the third letter of the same af (11 90) (c) The quantity of the word is maintained as before either by lengthening the preceding vowel if a member of the conjunct is dropped or by shortening a long vowel in case the conjunct is kept intact 1-88 These rules give various substitutes for conjunct The rules are arranged not according to conjunct but according to the substitute #getc Whenever a conjunct is substituted by a letter it is doubled according to the fundamental rules vizu 89 and 11 90 1 This is an amount and runs up to 11 115 4 6# and in a substantive are changed to a but in adjectives by or ·NOTES-VIII u 7-78 13 7 fety meaning a post or pillar is changed to any but when it means god felt it is changed to 419 8-9 FLER meaning piller is changed to an (compare Marathi at ) but meaning stupifaction or want of motion (अस्पद) it becomes थम्भ or ठम्भ 15 मोच्चा सयल etc , sh भुक्त्वा सक्ला पूर्वी विद्वान् बुद्ध्वा अनन्यक- गामि । त्यक्त्वा तप कृत्वा शान्त्या प्राप्त शिव परमम ( कुमारपालचरित) 24 चौर्यसमत्वात , see n 107 मज्जाया stands for मर्यादा 25 अभिमन्यु becomes अहिमजू and अहिमज्ज, but मन्यु becomes मन्नू 30 रायवाय stands for राजवातिक commentary on the तत्त्वार्याविरामसूत्र 43 H changes its conjunct to qui, 31 in C is changed to & by 1. 46 61 The conjunct becomes F# caritarar -seo 11 78 68 6h comes from sk 443 by dropping of by 11 78 and doubling of 71 क्थ कहावणो the sk word is कार्य पण which changes its conjunct to , thus the normal form would be Fietarit and not कहावणो Hemacandra explains Fatqui as shortening its first vowel by 1 81 and then changing the conjunct into < or from Fim Thus word however is unknown in sk 75 Patio etc seo 11 110 77-79 Thcso three rules are fundamental rules in the treatment of conjunct consonants as also 11 89–93 77 F, etc, as first inembers of conjuncts are dropped farti followed by or a and 9 or 4 is respectively called निझामरीय and उपध्मानीय and written as " क as in दु.स and as in अन्न पात 78 A, 7 and 4 as second members of conjuncts are dropped.

·14 NOTES-VIII 11 79-125 79. Escepting the conjunct in 47, 7(and) and T, whether first or second members of conjuncts we dropped. 877 & cucugiat etc , in conjunct like a, the dropping of by u. 77 and of a by 12. 79 is allowed, in such cases one or the other, according to instances found, is to be dropped 80 ह्रदशद्वस्य etc, for स्थितिपरिवृत्ति (metothesis) see below u 116-124 वोद्रह m and वादही f are देशी words meaning a young man and woman सिक्खन्तु वोद्रहीओ, sh शिक्षन्ता तरुण्य , वोद्रद्रहम्मि पतिता, sh तरुणहद पतिता 89 93 These bre fundamental rules about the treat ment of conjunct ind their importance has already been emphasised in the introductory note to this qr 92 लाक्षणिक दीघ or अनुस्वार Is that which comes in on account of grammatical rule e grata from farama and we from व्यथ अलाक्षणिक is nournal or original 93 ir ant at, because of 11 79 100-115 This group of rules treats of 1 philological change called facial or fama or inaptıxıs The general principle underlying inaptıxis in Prakrit is that whenever & member of the conjunct contains a Irsal oi r semivowel these two members are sepirated by an insertion of a portal, 37, 3 or 3 and in one instance by 116–124 This group of rules trents of the philological change called arany or frilanlegiat or metathesis The list of words undergoing this change is not complete as words lilo उपानह धृति, दीर्घ etc are not even mentioned For दीर्घ on the contrary seo 11 171 118 अचलपुर becomes अलचपुर modern Eluchpur 125–141 This group of rules treats of miscellaneous words which, according to Hemacandrs are substituted by others Many of so-called 2197) can be explained under some ·NOTES-VIII u. 129-217. 15 Tecognised principle of philology, while others and altogether new words, probably 4 129.Turfy when subordinate in a compound. 130.sealt for at by the philological principle called prothesis. 142. माउसिआ, compare Marathi मावशी 145-173. This group of rules speaks of the area terminations of Sanskrit grammar 158. fuige farfa here is not a substitute for the termination 9799, but for the word अभिमुस 164. This termination # is added in Prakrit to any form, even an infinitive like a which becomes TEGY यावादिलक्षण क compare पाणिनि V.4 29 174. The word nu etc, are mentioned as substitutes for on etc, without mentioning their azar and other changes Some of the words mentioned under this sutra may be traced to Sanskrit words but there are others which in reality are ari or 17 words. 175-218 This group of sutras give the list of inde clinables (24071) with their senses The instances given are mostly from the कुमारपालचरित. 211. उअ निच्चल etc, S पश्य निश्चलनिष्पन्दा पिसिनीपने राजते बलाका। PHUFTHAT Aigai acaitila | Hala V. 4. 217.aflêt le. eft (Marathi syd), Rt (1 e. d) and at which are vocative particles Synopsis of the second Pała 1-76. Rules about conjuncts in specified words according to the order of the letters of is. 79-88. General rules about the dropping of one member or other of conjuncts with exceptions. 89-99. Rules about the doubling of the certain letters.

·16 .. NOTES-VIII. iü. 1-2... 100-115. Instances of EICHT or vă a or ariaptixis. . 116-12-4. Instances of व्यत्यय or स्थितिपरिवत्ति or metathesis: 125-144. Various substitutes for sk words or iets. 145-173. Various terminations in Prakrit. 174. Unspecified substitutes. 175-218. Indeclinables or 375. VIII i 372 I aics is a word that is repeated; e. g. ged# when the word # is ropeated; The rule means that whenever a word is so repeated, the Nom. termination of the first word becomes or in other words is inserted between the two 'if the word has an initial vowel, e. g. CÀ 316A etc. 2-15. These sutras describe the declension of masculine words ending in 37. To facilitate the understanding of rules I give below the technical names of declensional terminations- Sing. Plural Nom. Voc सि जम् ( अस्) Acc. शस् ( अस्) Inst. टा (आ) भिस् Dative. भ्यम् Abl. भ्यम् Genitive 31 ( 317 ) आम् Locative सु These terminations undergo changes according to the ending and gender of words; it would not serve any useful purpose in explaining in these sutras the technicalities of grammar which would be understood only by a specialist. I am therefore giving only the results in an intelligible form to the beginner. दृसि ( अस्) ( ) ·NOTES-VIII. 1.46-55. 19 and Ace sing both nouns and adjectives change their ending syllable to 3 optionally Nouns change their ending syllable to अर and adjectives to आर Nouns have their Voc sing in a Both nouns and adjectives have their Voc. sing in 8, eg पिस, दाय etc The bases ending in H and an are declined the ary and those ending in 3 lite 75 Thus [1] पिउ, पिअर (पित) Nom. पिआ, पिअरो पिमरा, पिठणो, पिअवो, पिअओ, पिउ,पिऊ. Acc पिअर पिमरे, पिअरा, पिणो, पिऊ. Inst पिमरेण-पण, पिउणा पिअरेहि-हि-हि, पिऊहिं-हि-हि etc. etc Yoc पिअ, पिअर like Nom [3] दाउ, दायार (दान) Nom. दाया, दायारो दायारा, दाउणो, दायवो, दायो, दायउ, दाऊ. Acc दायार दायारे, दायारा, दाउणो, दाऊ Inst दायारेण-ण, दाउणा दायारेहि-हि-हि, दाऊहि-हि-हि etc etc. दाय, दायार Lhe Nom 46 The word he has, according to this Sutra two bases, माआ and माअरा (मायरा) Hemacandra says that these two bases have got different senses, 4141 meaning mother meaning goddess We can have two more bases from this word, माउ by III 41 and माइ by I 135 Of these मात्रा and मामरा are declined like माला, माउ like घेणु and माइ like बुद्धि 49-55 These Sutras give the declension of राजन् Nom राया राया, रायाणो, राइणो Acc राय, राइण राये, राया, रायाणो, राइणो Inst राणा, रण्गा, रायेग-ण रायहि-हि-हि', राईहि-हि-हि Aы रण्यो, राइशो, रायत्तो etc रायत्तो etc राइत्तो etc Gen रगो, राइगो, रायस्म राहण-ण,रायाण- Loc राणे, रायम्मि, राइम्मि राईमु-म, रायेमु-मु Voc राया, राय Ihe Nom Voc. and माअरा ·18 NOTES-VIII u 27-48 " " " The rest like query The rest like fait महु, n is declined like दहि 27-30, 36 and 41-42 These Sutras give the declension of feminine nouns ending in 31, 5, 4, 3 and 5 (1) माला Nom माला माला, मालाओ, मानाउ Acc माल Inst मालाभ, मालाइ, मालाए मालाहि-हि-हि Abl मालाभ, मालाइ, मालाए मालत्तो, मालाओ,मालाउ,मालाहिंतो- मालत्तो, मालाओ, मालाउ, सुतो मालाहिंतो Gen मालाअ, मालाइ, मालाए मालाण-ण LOC मालामु-सु. Voc माल, माला माला, मालाओ, मालाउ. (2) बुद्धि Nom बुद्धी बुद्धी, युद्धीओ, बुद्धीउ Acc बुद्धि Inst बुद्धीअ, बुद्वीआ बुद्वीइ, बुद्धीए बुद्धीहि-हि-हि Abl बुद्धीअ, बुद्धीआ, बुद्धित्तो, बुद्धित्तो, बुद्धीओ-उ-हितो-सुतो बुद्धीइ बुद्धीए, बुद्धीओ-उ-हितो Gen बुद्धीअ-आ-इ-ए युद्धीण-ण LOC वुद्धीसु-मु Voc बुद्धि, बुद्धी बुद्वी, बुद्धीओ, बुद्ध उ धेणु, सही and वह are declined exactly like बुद्धि 28 Words ending in add zit in Nom Sing and Nom and Acc plural, eg हसन्तीआ, गारीआ etc 31-33 ई (हो) which is added to masculine nouns as termination of the feminine is optional in Prakrit except in case of class names ( अजात ) which nouns tale ई or आ as in SL 39-40, 44-48 These Sutras give the declension of words ending in a Masculine words ending in E are of two lads, substantives ( nouns ) and adjectives Excepting in Nom " " " "" ·NOTES-VIII. IL 87-182 21 87-89 Declension of अदस् The base Is अमु for all the three genders Nom sing in all genders has z and Loc. sing masculine has अयम्मि, इयम्मि and अमम्मि The rest is a regwar declension. 90-116 Declension of you and an The Sutras give all the numerous forms in due order of cases and numbers. 117-123 Declension of pumerals 5€ alone in its forns gf or can as mumeral be declined in the singular, phile the remaining only in the plural la becomes a ora and we have Nom and Acc दुवे दोगि, बाण, Inst दाहिं, बेहि, Abl दाहिंतो, वेहिनो, Gen. दोण्ड, बेण्ह, Loc दोमु, बेमु नि has ती as the base, and we have fafon, allt, ailed, rather and aig anak has Vom and Ace चत्तारो, चउरो and चत्तारि चऊहि चहितो, च उण्ह and ng It is to be noted that la, 19 and I have got the same forms for all genders All namerals are to be declined similarly, the Gen plu termination being og oru 124. The rest of the declension of Trords is like that of words ending in a The commentary gives numerous Illustrations how this extention of the rule is to be applied to particular cases. 125–129. Ihese Sutras speal of the miscellaneous exceptions to previous rules on declension 130 In Prakrit there is no dual number as in SL Prakrit uses the plural number where dual is to be used in Sl 131-137 These Sutras speak about the rules on syntax Tho Dative is replaced by the Genitive, though occasionally Dative sing is used. Genitive is the most general caso in Prakit Loc. may be used in place of Acc and Inst. and Inst in place of Abl. 138_182 This group of rules treats of conjugation of verbs ·20 NOTES-VIII II 66-86 सव्व 56-57 These two Sutras give the declension of आत्मन् which in its base as 899 is declined like 777 and in its base 25 अप्पाण like देव or वन्छ All words ending in a 10 Sk are similarly declined BTT I in the Inst sing has got two more forms, अप्पणिआ and अप्पणइआ 58-86 These Sutras give the declension of pronouns सर्व, यद्, तद्, किम् , एतद् and इदम् I give first the normal declen sion of tot and then give only additional forms for other pronouns सन्च, m Nom. सबो सवे Acc सव, सव्वा Inst सव्वेण-ग सव्वेहि-हि-हि Abl सव्वत्तो etc सव्वत्तो etc Gen सवस्स सवसि, सव्वाण- LOC सवस्सि सव्वम्मि, सव्वेसु-सु सव्वहि, सव्वत्थ पद् m Nom स, सो त, णे त, ते, ता, णे, णा Inst तेण, ण, तिणा regular Abl तम्हा regular Gen तस्स, तास LOC ताह ताला तइआ तमु णेसु etc यद् becomes ज ( जा and up some cases जी Inf) and fo becomes क ( का and sometimes की in f ), इद becomes इम and एतट becomes एय or एभ They are declined almost alele fun has in Abl किणो and कीस इदम्, m, has अय in Nom sing as also इमो, in feminine it has इमिआ as also इमा, in Acc इण, इम, in Gen अस्स इमस्स in Loe अस्सि, इमस्सि, इह etc This word also has the defective forms from the base or as in the case of az in Acc sing and plu Inst sing and plu o go dt, out, हिं इदम्, तत् and एतद् have in their Gen sing से and Gen plu ft Acc तास, तेसि ·NOTES-VIII w. 149-164 23 1st म्हि, अस्थि म्हो, म्ह, अत्यि 2nd सि, अस्थि अस्थि 3rd. अस्थि अस्थि In fact the root is in a way defective, there being no forms for the 2nd and 3rd person plural area serves the purpose irrespective of person or number. 149-153 The Causal forms The normal termintions to make the causal form from the primitive are 37, 3, आव and आवे, eg दरिसइ, कारेइ, करावs and करावेइ, (कारावेइ also, see III 153 below) art is the termination of the Causal if the first vowel is a long vowel, eg सोसविअ from शाषितम् , तोसविल for allen The Causal termination is either dropped or changed to one before the termination *(a) of the past passive participle and terminations of the passive ( see III. 160 below ), e g æftat, Finlà31, eta, les 156 Before (a), the termination of the past passive participle, the ending 21 of the root is changed to , e.g हसिअ, पढि etc. 157. Before #67 (of the Absolutive , gt (of the Infinitive ), 2. (of the Potential passive participle ) and terminations of the Future, the ending of the root 13 changed to s as well as g, e g crust, 6950 etc 153 and an are really speaking terminations of the Optative, they are however generalised ( see III 177 below ) and used to denote, Persent, Future and Imparative They serve all persons and all numbers Before them the ending of the root is changed to 160-161 These two Sutras speak of the passive forms fuftine frat etc., sce IV. 241 and the following Sutras The of the passive is changd to $# and son, eg, हसीभइ, हसिन्नइ I'rom Et and an we get respectively 4a and ga as passive bases 162-164 The Past tense Roots ending in vowels like ·22 NOTES-VIII 11 138-148 138 475 and 449 are the two terminations which make denominatives, verbs from nouns In Sk q is retained but in Prakrit this a is to be dropped HAT is a kind of kettle drum from which we have the denominative IT or दमदमाअइ 139-145 These Sutras give the scheme of termina tions of the Present tense It is to be noted that the con sonant ending roots in Sk take ar and thus become at ending in Prakrit There is no distinction of the CENTE and Hrader as also of the ten tus as in Sk. The ar ending base changes its ar to g optionally before the terimations of the Persent Imparative and Optative There are only three tenses ( Present, Past and Future ) and three moods, Imparative Optative and Conditional, called respectively वर्तमाना, भूता and भविष्यन्ती, and पञ्चमी, सप्तमी and कालातिपत्ति 'The Pre sent serves the purpose of all the tenses, optative of all tenses and moods In literature however the forms of definite verbs are rarely used, the past passive participle with the auxiliary verb serving their purpose Present 1st person 2nd person 3rd person मि मो, म, म इत्या, ह न्ति, न्ते, इरे Of these terminations à could be added only to verbs ending 108 (1 ) Before At the ending at of the root is optionally changed to 377 ( 2 ) Before A, 9, # the ending of the root is optionally changed to sf and (3) The ending at of the root is optionally changed to g before all terminations Thus from हस we have in the 1st person, हसमि, हसामि, हसेमि and even ga ( see III 141 ) and so on 146-148 Conjugation of the auxiliary v to be, in the Present Verb भस्, ·NOTES-VIII. w. 149-164. 23 1st म्दि, अत्यि rá, R, oh. 2nd, सि, अस्थि अस्थि. 3rd. अस्थि अस्थि In fact the root is in a way defective, there being no forms for the 2nd and 3rd person plural. 1a serves the purpose irrespective of person or number. 149-153 The Causal forms The normal terminations to make the causal form from the primitive are 31, 2, आव and भावे, e.g दरिसइ, कारेइ, करावs and करावेइ, (कारावेs also, see III 153 below) ay is the termination of the Causal if the first rowel is a long rowel, eg सोसविअ from शोषितम् , तोसवित्र for allere The Causal termination is either dropped or changed to anla before the termination (a) of the past passive participle and terminations of the passive ( see III. 160 below), e g riis, TBT, EITT, STAT 156. Before(a), the termination of the past passive participle, the ending 2 of the root is changed to , e.g #31, qia etc. 157. Before 21 of the Absolutive ), JF (of the Infinitive ), dat (of the Potential passivo participle ) and terminations of the Future, the ending of the root is changed to as well as , e g alust, caso etc. 159. and ar are really speaking terminations of the Optative, they are however generalised ( see III. 177 below ) and used to denote, Persent, Future and Imparative They serve all persons and all numbers. Before them the ending af of the root is changed to g. 160-161. These tiro Sutras speak of the passive forms. The faffrat etc., sce IV. 241 and the following Sutras य of the passive is changd to ई and इन्च, eg, हसीअइ, हसिबइ. From ET and वच we get respectively दीस and वुच as passive bases, 162-164 The Past tense Roots ending 10 votels he ·24 NOTES-VIII. ül. 165-176. 5,1 etc. have si, I, Îx as terminations of the Past tense, and roots ending in consonants like a hate €131 for tho samo tense. These terminations seem to be those of the 3rd person sing., though the rule does not specifically mention it. In literaturo we get for the 3rd person plu. इस and असु, e.g, गच्छिमु and गच्छसु and also भन्नवी etc. from Sk. In the case of 24 we have an and slet for all persons and numbers. 165. The Optative. In the Optative the base is formed by adding at after which the terminations of the Present tenso are to be added. We can thus have होजइ, होजेइ and होजा etc. 166-172. The Future. The terminations are:- 1st. TH, FALIÀ, ETÀ, fefì FHIRI, ETAT, RAT, FATA, ETA, REH, स्सामु, हामु, हिमु, हिस्सा, हित्या. end. दिसि, हिमे हित्या, हिह. 3rd. हिइ, हिए हिन्ति, हिन्ते, हिइरे. E.g., होस, हासस्स etc. 170. The roots x and at have in addition fra and are in the 1st person sing. of the Future. 171-172. The ten roots y etc. have the corresponding ten substitutes for Future 1st sing. e. g., attz etc. To are etc. We can add the terminations of the Future and have सोच्छिमि, सोच्छिहिमि, सोच्छिस्सामि, सोच्छिहामि, सोच्छिस्स and सोच्छ and so forth. 173-176. The Imparative. Praknt grammarians make hardly any distinction between Imperative, Potential, Optative and Conditional. The proper terminations of the Imparative however are the following: 1st मु at. 2nd ., सु, इज्जसु, इलाह, इब्ने, हि 3rd al ·NOTES-VIII. in 177-182 25 We thus get हसामु, हसमु, हसिमु, हसेमु etc The 2nd person terminations are dropped after bases ending in 3 177 and for all persons and numbers are, 2ccording to this Sutra, the terminations of the Present and the Future 2777 197iegion, according to some grammaruns these terminations serve for all tenses and moods So होज, होजा stand for भवति, भवेत, भवतु, अमवत् , भभूत् , बभूत्र, म्यात्, भविता, भविष्यति and अभविष्यत् 178 In the case of vowel ending roots a and at are prefixed to all terminations of conjugation e gra, TIAI, होनहिइ, होजाहिद, होजउ, होजाउ etc 179-180 For the Conditional mood (taga) te have the same forms as for optative in a and af The present participle in 7 and a coupled with the auxiliary 41 also serves the purpose of the conditional, e g kitorgio etc SL हरिणस्थाने हरिणाइ यदि हरिणापिस प्रवेशयिष्य ( निवेसन्नो सि ), नासहिष्यथा एव तदा राहुरिमर अस्य जेनु (lit जयत ) Had, O moon (TIRTIE)you placed lion (cfima7) in place of the deer, you would not have suffered defeat from the eclipsing planet, ha!. से जिअन्तस्स presents a dificulty राहु is called सोहेकेय, the son of fied and might have been frightened by the lion on the disc of the moon if the moon had been there 181-182 Present participles হালু and शानच, terminar tions of the Present participle in SL become a and au in Prakrit In the feminine forin we have ç, i and Hi (also मा),eg हमई, हसन्ता, हममाणी Synopsis of the third Pada 157 Declension of pouns and adjectives 584124 Declension of pronouns 125-130 Miscellaneous about Declension 131-137. Syntax 138-182 Conjugation --- ·26 NOTES-VIII iv 1-259 VIII. 17. and u The fourth yr treats from 1 to 259 of the various 50- called substitutes for some specific Sanskrit roots This section of yratgis is not arranged in any systematic way, but gives roots and their substitutes at random Some of these substitutes are pure azî roots while others could be derived from the original Sk by applying rules in VIII 1 I have arranged these substitutes alphabetically and given them in appendıII ir George Grierson in, his monograph on the Prakrit Dhatvadesas ( Memoirs of the Asiatic Society of Bengal, Vol VIII, No 2, 1924 ) says that Prakrit roots may be looked upon as falling into four classes, viz - "(1) Those which are identical with the corresponding Sanskrit roots, such a roots is at which 15 identical in both languages (2) Those which are regu larly derived, according to the ordinary phonetic rules from the corresponding Sanskrit forms Thus, under the phonetic rule that Sanskrit medial becomes Prabrit a, the Sanskrit root 415 becomes are in Prakrit Such a root cannot be called an BIỆT, substitute, as there is no substitu tion, but only development (3) Those which cannot be connected with any corresponding Sanskrit roots by any admitted phonetic rule Thus, an tiger for the banskrit root चल् IS चल्ल with the ल doubled, so that the anskrit चलति may be represented by Tag as well as by gas These are all true आदशा, and a great number of them are borrowed 57437 and cannot be referred to Sanskrit at all (4) Those which are regularly derived from Sanskrit roots, but which have changed their meaning, and which are therefore, by Prakrit gradamarians equated with and substituted for some other Sanskrit root which has a meaning more nearly akin to the acquired meaning of the Prakrit word Being substitutes they are also anižas" In my opinion words change their ·NOTES-VIII 1v. 260-275. 27 meaning pretty often leaving a history behind them and therefore these Parkrit roots which can shot even a remote relation in form to Sanskrit roots should not be called is but only those that cannot show such similarity I have, however indexed all the roots and their originals as they are given by Hemacandra 260-286 Thess Sutras describe the characteristics of शौरसेनी. 260 The change of a to c is the chief characteristic of this dialect Non-initial, non-conjuncta is changed to according to this rule There are a few instances in which a as member of a conjunct is changed द, eg सउन्दला महन्द, निश्चिन्द and अन्देउर. An amittal त in तावत् Is also optionally changed to . 263-265 These three rules speak of the declentional peculanties of the dialect Words ending in 7 in Sanskrit optionally get आ n Voc sing as also भनुस्वार, eg कञ्चुइआ for कञ्चुकिन् , मुहिआ for मुखिन्; राय for राजन्, विभयवम्म for विजयवर्मन्. Of these instances and and heat may be explained as vocative forms after the addition of a # termination, while In the other instances the final z is changed into a TT, the sme may be side of ATE (present participle ) and 7777777, but in these cases the great is found in Nom sing also 266 Å is optionally changed to ra, the other alterna tive being as in HETTICI. 267. The change of u to forms one of the fundamental rules of the dialect 271. In the literal dialect one of the Absolutive is changed to ge or u, thus we have to and Hient from 17. पढिय, पदिदग from पर, as also the usual forms भोत्ता, पहित्ता etc 872 In the case of roots F and 77 te hare and T as additional forins of the Absolutive 273-275 These three rules speab of the conjugation3) ·28 NOTES-VIII. IV 276–287. peculiarities of the sithat of these the first two refer to the 3rd per sing termination fà and à which are in athaft to be changed to if and The third rule lays down that the Future tense in शौरसेनी will show सि and not हि, स्स or ह of महाराष्ट्री Thus we have भावस्सिदि, पठिस्मिदि ete in शौरसेनी 276 3711 and 1 as Ablative sing forms from the base ending in 34 277-285 These Sutras give the indeclinables and particles of शारसेनी 286 This Sutra means that the base of शौरसेनी Is महा Tiesh or the principal Prakrit, and only special characteris tics of this dialect are mentioned here from 260 to 285 In brief these special characteristics of that are - ( a ) The change of a in Sanskrit words to , and of 4, to a See Sutras 260-262, 273-274, 276 and 267–268 (b) The change of u to re and retention of 7 in the root I See 266, 269 (c) Some peculiar forms of declention of words ending un consonants See 263-265 (d) Forms of the Absolutive in 54 and to trand #39 and ugn from the roots and (e) The future tense having ſex in stead of le fa or & See 275. (f) A few additional particles such as, çifor, 47, th4, हीमाणहे, हजे, अम्मह and हाही See 277-285 287-302 These Sutras describe the characteristics of Anna This dialect retains all the characteristics of alzati which is as it were the base of मागधी. 287 The Nom sing form of masculine Fords ending in 2 is obtained in Alzet by changing the a tog, e g mat, for 99, Hà forìu etc aglo etc, there is an old saying "TCIMACHTTE. भासानियय हवइ सुत्त," the old Sutras of the sacred canon of the Jains are written in the dialect called araaral. Now Et in addition गम् See 271-272 of ·NOTES-VIII IV 288-295 Hemacanda asks, what is that dialect ? and replies that that dialect is obtained by the application of this rule and not the next rule The meaning is that in arjama' Nom sing ends in c as in straî, but t and are not changed to and st as is required by the next rule nor any other phonetic change described later Thus i BATTT We have it for कतर , से तारिसे for स तादृश and not कयले, श तालिश etc 288 and 7 are respectively changed to as and a in मागधी This also is one of the fundamental rules of this dialect शालशे stands for सारस and पुलिशे for पुम्प लदशवश etc, the Sanskrit rendering of the verse is — रभस पश-नत्र-मुर शिरो विगलित-मन्दारनजितामियुग । धीरजिन प्रक्षालयतु मम सकलमवद्यनम्बालम् ॥ Vay an, the Conqueror, wash away all durt (FFI) of sinful deeds, the Conqueror whose pair of feet are decled by 47 flowers dropped down (alea ) from heads of gods bent ( before him ) in haste This verse illustrates all the characteristics of the dialect, namely, the change of र, स, त, 7, a to ल स, द, य, य्य and Nom sing in ए 289-298 These Sutras describe the changes that conjuncts undergo in मागधी From these rules it will be seen that the operation of the process of assimilation 15 suspended in Atirat Thus we can have in hindi conjuncts like Fa, F1, , F, FT op Fb and which are not found in other Prakrit dialects. It may be remarked here that the imat passages found in dramas do not always observe these rules about conjuncts probably because copyzsts did not know them 292 ज, a and य become य n मागधी In महाराष्ट्रा य is changed to 7 but in this dialect it is not allowed Inutil ज also is changed to य.eg ययदे for जनाद यधागल्व Is यपास्वरूपम and 2107 IS 77777 boat 205 Non-initial y is changd toe 8,74 for TEE ·30 NOTES-VII 1 296-307 296 Non-initial is substituted by $1 e fortunata 299-300 The Gen sing termination for words ending in H IS आह and the plural आई in मागधी, eg एलिशाह for ईदृशस्य, शोणिदाह for शाणितस्य, शग्यणाहूँ for सज्जनानाम् etc The usual forms in Prakrit are also found, eg भीमशेणस्स, नलिन्दाण for नरेन्द्राणाम् eto 301 अह and वय are substituted by हगे in मागधी 302 In other particulars the proteft dialect follows the rules of शौरसेनी The trigat dialect is the base of Arief of which following are the special characteristics (a ) , and F are respectively changed to a, 7 and 4 and y is not changed to (b) A conjunct of which a orq is a member retains # (1 e in conjuncts # is not changed to at, e g HATTER and not भमशेणइश ) (C) and g are changed to rz, i and to fit to न्य, प्य, and a to ञ, च्छ to श्च क्ष to tक (to स्क in प्रेथ and 311967) (a) ay is changed to fag (e) In case of nouns ending in ət, the Nom sing ends ing, Gen sing 22 317 or Fa, and Gen pulral in anič or on (f) are and an are substituted by an 303-324 These Sutras describe the chrracteristics of पैशाची 303 ज्ञ in पैशाची is ehanged to ञ्न eg, पञ्या for प्रज्ञा etc 304 et in the declensional forms of 757 is changed optionally to चिम् 0g राचिना, राचिनो for राज्ञा and राज 305 ry and oq are changed to 59, e g 459161, 95745R1 for क यका, पुण्यकर्मा 306 In 4-71-47, of is changed to 7, it means there ain? not bo o in uret, or, in other words 1 428 and 399 aro not applicable to पैशाची 307 In astiat, ñ is not dropped nor chinged to a as ·STI.. Szcases. 257 itine $. Lasagne CRESSO Pa Insigue bossewa. is siis: S111: of a mil. * () Si inkini: miliarismal , antha Spate is growth seis med hur in this dialec 310.5A Schon eficaz, amit हाय चिन्दन्दी. 311. I changed to u this case for 312-313. En of the date is changaitos 2 h, when this is changed to it is changed toy and সূৈন as in a ard বলুন for a from নহ «rd হুন x নতুন for TETT. 314. , Fad z in some pics are changed to fit, fira and 2. Reully speaking theme conructs zimut the nsertion a romel ( or ) as in Frant 315. #7 of the sto voice is chingud to TT; SS. मियत for गांपते. 317. Ein words Tret etc , is changed to fa;c. &, sal, तानिमो etc. 318–19. As in getraia is retained, the 3rd penon sing, terminations ia and à of Sanskrit rcnrun unchingai. The quat dialect adds fa and a after roots enuing in sr whether the root Is आत्मनेपदिन् or परस्मैपदिन् . 320. The l'uture in eart has ora in pico of ffer of hat. Rully spending oilsit does not rctun tho propxı Futurc forms, but serves the purposo by tlo Optative of my etc तो दृष्ट्वा चिन्तित राज्ञा का एषा भविष्यति ( or भवेत् ).

·32 NOTES-VIII IV 321-326 321 The Ablative sing termination of words ending in at is eat and sia as a is substituted for a ingrai, geral standing for qila 322 The Inst sing of ac and cut is het in the Mas. culino gender and aig in the feminine gonder gratis # 15 पादागकुसुम or प्रत्यप्रकुसुम, the second seems to yield good sense 323 एतिस etc. ईदृश अदृष्टपूर्व महाधन दृष्ट्वा 324 In al, rules beginning with 177 and ending in : 265 are not applicable These rules prescribe the dropping of certain consonants and changes in others The principal characteristics of this dialect may be summarised as under (a ) Consouants as a general rule are not dropped, they remain as in Sanskrit (b) is changed to a, a to 7, a to z, r and to a (C) Of conjuncts T, 24 and oq are changed to 54, in राजन् to चिन् (a)a in ata is changed to 9, & to , & in quz eto to it ( ) *.1 of the Absolutive is changed to दून and (f) The passive form is indicated by at (8) The Future form is indicated by get of the Optative (h) The Ablative sing of words en wat in w has erra and 1a as terminations but gal to स्थून ·NOTES-VIII. iv. 326-330. 33 2 नृन्यतश्च लीलापादोरक्षेण कम्पिता वसुधा । उच्छलन्ति समुद्राः शैला निपतन्ति तं हरं नमत ।। "Salute god who assumes the eleventh formwhen his figure is reflected in ten mirror-like nails in kneeli ing before it, angry in love." " While dancing, the earth shakes by the graceful tossing of his ( 's ) feet; oceans rise up and the mountains fall; bow down to such et, god fans. 329-446. These Sutras describe the characteristics of Tin, which is the predecessor of modern Indian vernaculars, such as मराठी, गुजराथी, हिंदी, बगाली etc. 329. In sosit one vowel inzy generally be substituted for another vowel. कच्चु and काच stand for कचित् ; घेण and वीण fec वेणी; बाह, बाहा, बाहु for बाहुः पहि, पिहि, पुछि for पृष्ठ; तणु, तिणु, तृणु for तृण; मुकिदु, मुकिउ, मुकदु for सुकृतम्। किनउ, किलिग्नउ for किन ; लिह, लीह, लेह for लेखा; and गउरी, गोरी for गौरी. The word 94: indiortes that even where a specific rule 18 given, the Prakrit and higafit forms may be used. 330. The ending vowel of words is shortened or lengthened before declensional terminations in 3797. In Nominative we have the following illustration:- gar etc. चिट: श्यामल: धन्या चम्पकवर्ण। इव सुवर्णरेखा वषपके दाता ॥ « Dark is the man and the fair one (42151ma) has the complexion of a 9776 flower; ske seems to be a streak of gold on the (black) touch-stone." Here ढोल and सामल have their ending vowel lengthened, and me and garde have their long vowel shortened. cia i rendered by commentators either as विट or नायक. ध is Sk. धन्या, the com. says :- far91: 7 317 mis or out in the sense of #, seo iv. 444. (2) In Vocative to have a te etc. विट मया व वारितः मा कुरु दीर्घ मानम्। निद्रया गमिष्यति रात्रि: शीन (दइवड ) भवति विभातम् ॥ " Man ( Friend ), I warned you not to be proud (not to hold out ) for a long time; the night yould pass away ૨ ·32 NOTES-VIII IV 321-326 321 The Ablative sing termination of words endine In a Is आतो and आतु as त is substituted for द in पैशाची, तात standing for दूरात् 322 The Inst sing of ac and his da in the Masculine gender and नाए in the ferminine gender पातम्गकुसुम 19 पादाग्रकुसुम or प्रत्यप्रकुसुम, the second seems to yreld good sense 323 एतिस etc ईदृश अदृष्टपूर्व महाधन दृष्ट्वा 324 Indust, rules beginning with 1 177 and ending 111 1 265 are not applicable These rules prescribe the dropping of certain consonants and changes in others The prinapal characteristics of this dialect may be summarised as under (a) Consonants as a general rule are not dropped ; they remain as in Sanskrit (b) is changed to 7, o to 5 to 7, at and a to a (C) Of conjuucts -4 and are changed to 59 in राजन् to चिन् (d) a in 044 is changed to a sto q E in ques etc to a (e) #ral of the Absolutive is changed to but ष्ट्या to ध्दन and स्थून (f) The passive form is indicated by say (8) The Future form is indicated by Q5t of the Optative (b) The Ablative sing of words ending in ef has evral and siia as terminations 325 328 l'hese rules describe the characteristics of ains adatai which in reality is a sub-dialect of ini, the only additions being ( a ) the third and fourth letters of a class aro substitute] by first and second and (b ) { is optionaly changed to ao g, *0 for 37+ and for #9 326 प्रणमत प्रणय प्रकुपित-गारी-चरणाग्र ल्म प्रतिम्बिम्नम् । दशस नसदरणषु एकादश-तनु धर रुद्रम् ।। 492 etc ·NOTES-VIII. 15. 326-330. 33 नृभ्यता लीलापादोत्सरेण कम्यिता वसुधा । उच्छलन्ति समुद्रा शेला निपतन्ति त हर नमत ।। " Saluto god who assumes the elovonth fortawhen his figuro is reflectød in ton mirror-libo nails in kneel ing before it, angry in love." Whảo dancing, the curth slualcs by the graceful tossing of his (8) feet, ochas riso up and the mountains fall, bow down to such , god fa 329-446 Theso Sutris describe the characteristics of HTIT, which is the predecessor of modern Indio vernaculars, such as Art, Tanat, Rin aur etc 329 ID 795 one vowel inay genorrlly be substituted for another vowel क चु 2nd काच stand for कचित् , धेश 2nd वीण fc पेगा, बाह, बाहा, बाहु for बाहु पहि, पिटि, पुष्टि for पृट ता, हिणु, तृणु for तृग, मुकिदु मुकिउ, सुदु for मुकृतम्, किनउ, किलिनउ for लिन, लिह, लीह, लेह for लम्बा, '2nd गउरी, गोरी for गोरी The word $14 indicates that even where 1 specific rulc is given, tho Prabrit and that forms may be uscd 330 The ending vorrel of words is shortened or lengthoned before declensional terminations in 377 In Nominatıso we have the following illustration gint etc विट श्यामल धन्या चम्मवणीं। इव सुवर्णरेखा कपप के दत्ता ॥ * Dark is the man and the fair one (Tel=ima) has the complexon of 2 9578 flower, she seems to be a strak of gold on the (blich ) touch-stone." Here is and white have their ending vowel lengthened, and art and me base their long vorrel shortened dia 18 rendered by commen tators either as las or 2176 ET IS SL TT, the com sys TUTI TT II l or miš in the sense of so, seo ir 444 (9) In Vocative Te hyre etc विट मावदारित मा कुम दो मानम् । निद्रया गमिष्यति राधि शाम (दडबड ) भवति विमानम् ॥ “ Man (I'rend ), I warned you not to be proud (now to hold out ) for a long time, the right would pass array ·34 NOTES-VIII ı 330-332 10 sleep, and it will dawn quichly Here 118 Vos with the long vowel, algt ACC For 77 soe 1 431 q2 is a fait meaning ria CE7291 in Marathi (3) In this feminine gender we have पुत्रि ( बिट्टीए) मया भणिता त्वमा कुछ वक्रा हरिम् । पुरि सकर्णा मालिया मारयति हृदये प्रविष्टा । "Ogirl, I told you do not send sede glancos (4*1 ), for these glances entering into the heurt (of others ) kili them as a spcar with sharp cizt 1139111g a beni for at compare azi, aut in Marathi [ 4 ] In Nom phiral we have एते ते अश्वा (घोडा) एपा स्थली एत ते निशिता वदना । अन मनुष्यत्व (पौरुष ) ज्ञायते य नापि वलता चालयात ॥ “Here are the horses here is the battle field, here are the sharp swords, manliness or valour is testol here when one does not turn the reins (of houses ) back ( but still fights on the field) Here ait has its final vowel lengthened in Nom plu 331 In a the onding # of a word becomos 3 bofore Nom and Acc sing terminations (Mard 374) दशमुख' भुवनभयकर तोषितशकर निर्गत रथवरे ( or रथोपरि ) आरूढ (चअि)। चतुर्मुख पग्मुख ध्यात्वा एकस्मिन् ( रावण ) लगित्वा इव दैन घन्ति । " The ten-mouthed demon, terrible to the world, got into hus excellent chariot after having propitiated god 7*?, he was fashoned by deities as if by thinking of god Brahma (who has four mouths ) and filón ( who has six ) and by putting these two desties into one (1779, who thus gets ten mouths)" Here ive have दहमुहु, भयका, सका, निग्गउ otc in Norn sing and 7396 and 75 in Acc sing with the 3 ending 332 In 1993 the masculine nouns ending in a change theu ey to ait optionally, अगलितमहानिवृत्ताना योजनलक्षमपि जायनाम् । वर्षशतेनापि य मिलति सखि माथ्याना स स्थानम्॥ Let there be a distance of a lac of yojanas between.

·36 NOTES-VIII 17.335-339 " lacs" गुण न सपत् कीर्ति पर ( जना ) लिखितानि फलानि भुञ्जन्ति । केसरी कपर्दिकामपि (बोडिअ ) न लभते गजा लक्षै गृधन्ते ॥ By virtues ( one can get ) only fame but not wealth, people get fruit which is written ( on their forehead by des tiny ), a lion is not worth even a cowrie but elephants cost Here we get गुणहिं and लक्खेहि to illustrate the rule 336 In 3995 the Ablative sing termination after ar ending words is हे or हु रक्षात् गृह्णाति फलानि जन कटुवल्लवान् वर्जयति । तथापि महादुम मुजन इस तान् उत्सहे धरति ॥ “People tale fruts from a tree but neglect the bitter leaves, and yet the great tree, like a good man, places them on its lap Here we have व छ? or वच्छहु 337 In situz, the Ablative plural termination after a ending words is दूरोड्डानेन पतित खल आत्म न जन (च) मारयति । यथा गिरिशृङ्गभ्य पतिता शिला अन्यदपि चूर्णीकराति ॥ A wicked man, by taking a long jump, kills himself and other people, a stone fallen from the mountain top powders others along with itself गिरेसिंगहु 1s Ablative plural 338 The Gen sing termination of er ending words 1s मु, हो, स्सु य गुणा गोपयति आत्मीया प्रकटान् करोति परस्य । तस्य अह कलियुगे दुलभस्य बलि कोमि सुजनस्य । “I offer my slutation to the good man, rare in this Kali age, who conceals bus own virtues and manifests those of others We get here परम्सु तसु दुहहो as Genitives 339 The Genitive plural terminations after 3 ending words is तृणाना तृतीया मही नापि (नैव) तानि अवटतरे वसन्ति । अथ जन लगित्वा उत्ताति अथ सह स्वय मज्जति ॥ “There is no third possible course for grass, it grows on the slops of a ditch, either men cross (the ditch) ·NOTES-VIII. iv. 339-341. । by holding it or sink along with them." Tho coinmentator adds: अन्योऽपि यः प्रकारद्वय कर्तुकामो भवति म विषमस्याने यसति । प्रभारद्रय किम् । म्रियते वा शत्रुन् जयनि वेति भावार्थ Here are have तणई as Gen. plz. सइ stands for स्वय, i.e. आत्मना सह. 340. After words ending in and 3, the Gen. plu. termination is in addition to . देवः घटयति वने तरण शकुनीना (कृत) परफलानि । तवर सौरय प्रविष्टानि नापि कर्गयो: सलवचनानि ।। “God has created ripe fruits on trees in the forest for birds; it is bettor to have that pleasure but not words of tho wicked people falling on our ears." Hore aeg and 431c ero the Gen. plu. forms. सो वरि मुक्खु, here the rord सौख्य n, is used in the mas. gender. See iv. 445 below can also be used for the Loc. plural. धवलः खिद्यति (विसुरइ) स्वामिनः गुरु भार प्रेक्ष्य । अहकिन युक्तः द्वयोनिशोः खण्डे द्वै कृत्वा ॥ “The white (bull ) sinks (feels sorry) for seeing the very heavy load of his master, (and says to itself ): “why am I not yoked at trro ends of the yoke doing me into two pieces?" We have here दुहु in the Loc. plural. पिवखेवि and फरेविthe absolutive forms from ईक्ष with and कृ. Sea iv. 440. 341. After words ending in इ and उ, हे, हुand हि are respectively the Abl. sing. and plu. and Loc. sing. terminations. गिरेः शिलातल तरो फल गृद्यते निःसामान्यम् । गृहं मुक्त्वा मनुष्याणा तथापि न रोचते अरण्यम् ॥ "One can get without any distinction a slab of stone from the inountain and fruit from tree; and still men do not like the forest on their leaving home." Here we have गिरिहे and तरुहे as Abl. sing. forms नासीवनु is नि मामान्यम् ; takes the commentator takes it to be asi; but in this case we have to interpret घेप्यइ as गृहाति; in my opinton the commentator is not correct. .

·38 NOTES-VIII.1.341-344. तरभ्य अपि वल्लल फल मुनय अपि परिघान अशन लभन्ते। स्वामिभ्यः इयत् अधिक (अग्गल ) आदर भृत्या गृहन्ति ॥ "Even ascetics get froin trees barks to wear and fruits to eat, The servants get from their masters only courtesy (or have to show courtesy to their masters ) over and above these (clothes and food)" Here we have तरहु and सामिहु as Abl plu अग्गल3 from अग्र+ल+क Compare आगळा in Marathi. अथ विरलप्रभाव एवं कलौ धर्म । "Indeed piety has very little power left in this Kaliage." Here we have foie as Loc sing 342 After words ending in अ, Inst sing termination ए gets ण and अनुस्वार, we have thus दइए from दयित and पवसन्तेण from पवसन्त ( Pres parts from प्र+वस ). The illustration is ex. plained under 333. 343 The Instrumental sing after words ending in a and उ is ए as well as m and अनुस्वार , अमिना उष्ण भवति जगत् वातेन शीतल तथा। य पुन अमिना शीतल तस्य उष्णत्व कथम् ॥ " The world feels warm by fire and cold by wind, how can heat affect him who feels cold by fire 2 ” Here we have अग्गिए, वाए ending in ए and आगि ending in अनुम्बार विप्रियकारक यद्यपि प्रिय तदपि त आनय आय (or अद्य)। अग्निना दग्ध यद्यपि गृह तथापि तेन अग्निना कार्यम् ।। "Friend ( 3114 ), bring me ( back ) my lover though ho has given me offence, for, one has to do with fire even though it has burnt one's house ' Here we have आग्गिण in ण, से in ए and आगिं in अनुस्वार. 344. In अपभ्रश the Nom and Acc. termnations, both sing and plu are ( generally ) dropped os fat gist is given under 330. यथा यथा वक्रिमाण लोचनयो नितरी श्यामला शिक्षते । तथा तथा मन्मथ निजकशरान् खरप्रस्तरे तक्ष्णियति ॥ " The more the dark ( young woman=दयामला ) learns ·NOTES-VIU, 15. 344-349. 39 the crookedness ( side glances) of the eyes, the more the god of love sharpens his arrows on a sharp ( hard ) stone." Here we have alia un Acc sing. a in Nom. sing. and 37TH (19277 AT 18 a misprint) in Acc. plu. 345. The Genitive terminations are generally dropped in अपभ्रंश. संगरशतेषु यो वर्दीने पश्य अस्माक कानम् । अतिमत्ताना त्यक्ताशाना गजाना कुम्भात् दारयन्तम् ।। "Behold my lover who is mentioned in hund eds of battles (as ) breaking open temples of elephants excessively maddened and ungovernable by goads." Here a stands for गजानाम्. « Ye, 316. In Voc. plural Tl is added to pouns in 0149T. हे तरुणाः, तरुग्यः (च), नात मया आत्मन पात मा कुरुत । young men and women, I have got the ( true ) knowledge; do not ruin yourselves." 347. भिम् and मु are substituted by हिं in अपभ्रश, गुणहिं न संपय is explained under 335. भागीरथी यथा भारते त्रिषु मार्गेषु प्रवर्तते, " as the Ganges in this land of pea proceeds in three ways." AR AQ is Loc. pul. 348. Nom and Acc. plu. terminations of feminine words (irrespective of, the ending vowel) are 3 and ait. This rule is an exception to 344. Firsg etc. is explained under 333. Funain: fantasi: SANTAIH." of (young men ) looking at lovely women having all beautiful limbs." 319. The Inst. sing of feininne words is . निजमुखकरः अपि मुग्धा कर अन्धकार प्रतिप्रेक्षते । शाशेमण्डलचन्द्रिक्या पुन: किन दूरे पश्यति ॥ "The pretty lady sees her hand in darkness by the help of the rays of her (moon-like) faco; why should she not see the object at a distance ( when she has ) the light of the full-nioon? Peschel reads fit in place of use in the first line which in better. 6 is ff and not 747 as the com, takes it. Weget here चन्दिमए Inst. sing. जहि etc. यत्र मरक्तकान्या सव- ·40 NOTES-VIII 19. 349-351 feat," where ( an object) surrounded by the lustre of emerala Here we have #17 Inst sing 350 The Abl. and Gen Sing of feminine nouns have तुच्छम याया तुच्छजल्पनशिलाया । तुच्छाच्छरोमावल्या तुच्छरागाया तु छतरहासाया । प्रियवचनमलभमानाया तुच्छायमन्मथनिवासाया ॥ अ यदू यत्तुच्छ तस्या धन्याया तदारव्यातु न याति । आश्चय स्तनान्तर मुग्धाया येन मनी वर्मनि न माति ॥ It is impossible to rnention what is small (77C ) or insignificant or low of that fair lady who has slender waist, who talks little, who has a small and pretty line of hair (on her belly ) who has but little affection and very faint smile, who has slender form as she did not hear any news of her lover, and 0 wonder, the space between her breasts is so small that (even ) mind or spirit ( that occupies very little space ) is not contained in the way (10 the space between her breasts) The Com trkos guate as Vocative meaning the lover who shows but scant courtesy to luis sweet-heart Pzie or 3 is a particle expressing sense of sui prise rt the fact that the mind which is atomic in sie has no space between her breasts fat means achita, see under 431 Hero all words in & ala Gen sing forms स्कोटयत यौ हृदय आत्मीय तयो परकीया (परविपय ) का घृणा । रक्षत लोका आत्मान बालाया , जातौ विपमो स्तनौ ॥ " What compassion can thosc bieasts have on others when they burst out(coine out by bursting) their own heart, young people, keep yourself away from the young womin (alat), (for) her breasts have now become full ( lanh ), heartrending As the auother takes and as Ablative siug, I am forced to construe the verse as above against the Com The Word EGY IS used in a double senso, heart and broust 351 The Abl and Gen plu of feminine nouns have 5 as termination ·42 NOTES-VIII 1 354 अ of neuter words with क ending is changed to eg, तुच्छर for तुच्छक, भग्गउ for भग्नक, पसरिअउ for प्रसृतक etc भनक दृष्ट्वा निजक बल पल प्रसृतक परस्य । उन्मीति शशिलखा यथा करे करवाल प्रियस्य ॥ " On seeing his own army routed and the enemy & army spreading the sword in the hanl of my husband flashes like the crescent moon We may here take a resume of the declension of nouns 10 37991 according to Hemacandra Masculino nouns ending in 37 देव, देवा, देवु, देवो देव, देवा दव, देवा, देवु देव, दवा देवे देवें, देवेग ( देविण) देवहिं, दवेहि देव, देवहु देवहु दव, देवसु देवस्मु दवहो देव देवह देवे, देवि देवहि देवे, देवा देवु देवा देव, देवा, देवहो Masculine nouns ending in s गिरि, गिरी गिरे, गिरी गिरे, गिरी गिरे, गिरी गिरिए, गिरिण, गिर गिरिहे गिरि गिरि गिरे, गिरिह गिरिहु गिरिह गिरह गिरि, गिरी गिरे, गिरी, रिहो Masculine nouns endinging are declined exactly like furt. Neuter nouns Nom Acc कमल, कमला कमल, क्मला, कमलइ, कमलाइ वारि, वारी वारि, वारी, वारिइ, वारी महु मट्ट महु, मह, मदुइ, महूइ The rest like masculine words Nenter nouns ending in क,eg तुच्छक Nom Aco sing तुच्छ, The rest like कमल ·43 NOTES-VIII. iv.351-357. ter- Feminine nouns irrespective of ending comel. (मुग्धा, मति, तरुणी, वधू ) मुद्ध, मुद्रा मुद्राउ, मुद्राओ मुद्र, मुद्रा मुद्राउ,मुद्राओ मुद्रए मुद्रहि मुदहे मुदहु मुद्र मुहु मुहि मुद्ध, मुद्रा मुद्द, मुद्रा, मुदहो, मुद्र हो Fem. Tords ending in इ, ई, उ, ऊ are declined alike. 355. Pronouns ending in a hare हा as Abl sing. minaton यस्मात् ; भवान् आगतः, कम्मात् तस्मात् etc. होन्न3 Is भवन from Pres. part. of हो (भू ). 356. The Abl. sing. Mas. of किम has विहे. यदि तस्य त्रुटयतु स्नेह मया सह तिलतारः (१)। तत् कस्माद् वकाभ्यां लोचनाम्या दइये (अह ) शतवारम् ॥ “ If his intense (तिलनार, literally: in which the pupil of the eye is full of lore like the sesainuun) love for me is lost, why am I looked at hundred times with side glances "" } is तम्य and not तव as understood by the Com. जोइन 3 is 1st sing. pass. of जोव. Compare जोवो in Guyerati. 357. Pronouns ending in अ hare हिं as loc. sing. termination. यत्र or यस्मिन् कल्यने शरण शरः छिद्यते सङ्गेन सहः। तस्मिन् तादृशे भटघटानिदहे कान्तः प्रकाशयत्ति मार्गम् ।। "My husband shows the way (to other warriors ) ir. the midst of a host where an arrow is cut ( met ) by an an arrow and sword is cut by stord.” He and are are Loc. sing. forms. एकस्मिन् अणि श्रावणः अन्यस्मिन् भाद्रपदः । माधवः (or माधः) महीनलवस्तरे गण्डस्थले शरत् । अङ्गेषु ग्रीष्मः सुखाभिकातिलवने मार्गशीर्षः। तस्याः मुग्धायाःमुखपकजे आदासिनः शिशिरः॥ This verse describes the condition of a lady in seperation.

·44 NOTES-VIII 10 357-358 In one eye of the fair lady the month of praw has settled while in another the month of HIKTI On her couch the spring (as the bed was made of tendor leaves), on her cheeks the autumn on her limbs the summer and sista in the field of sesamum of मुखासिका ( sitting at ease ) the winter (शिशिर) •on her lotus-like face ” The meaning is that the lady is shedding tears profusely like the rain in the months of 271907 and H69', she got a bed of leaves as in the spring her cheeks are pale as the clouds ( or काश flower ) in the autumn, her Jimbs & e warm as in summer, her sitting at ease is all shattered like the field of sesamum in the month of hi'atid and her face 13 withered like the lotus in winter I'he commen tary on this passage is interesting and runs thus --अनयारर्थ । तस्या मुग्धाया एकस्मिनगि श्रावण अन्यस्मिा अक्षिण भाद्रपद । को भाव । यथा एता द्वौ मास लाविणौ तथाक्षिद्वयमप्यश्रुजलस्रावित्वा-मासद्वयतुल्यम् । महीतलत्रस्तरे माधवा वस न । पनवमय वात् । गण्डस्थले शरत् । तस्या काशकुमुनादिना पात्वात्। अनेषु ग्रीष्म तापबाहुन्यात् । सुखासिका तलवने मार्गशष । यथा मार्गशीर्ष निलवनाना मुच्छेद स्यात्तथा सुखावस्थानस्योच्छेद । मुखपङ्कने शिशिर आवासित ! यथा शिशिरे पनाना म्लान व तथा मुखाद्जस्यापि स्त्रीणा वियोगावस्थाया एतानि चिहानि स्यु । Here in this verse we have एकहि and अनहिं as Loc sing forms हृदय स्फुट त टो। (शब्द) कृत्वा कालक्षेण किम् । पश्यामि इतविधि व स्थापयति त्वया विना दुखशतानि । 'O heart, burst with noise why delay? I shall see at what place (other than thyself ) would the ill luck keep these hundreds of miseries (that thou art experiencing at present ) We get here are as Loc sing 358 'The pronouns यत्, तत् and किम् ending in अ have Burg as Gen sing termination कान्त अस्मदीय हला सखिने निश्चयेन रुष्यति यस्य ( = यस्मै)। अस्त्रे शस्त्रै हस्तैरपि स्थानमपि स्फोटयति तस्य ।। My husband, when certainly angry with some one, o friend, breaks even the place the enemy occupies by means ·NOTES-VIII 1v 358-304 of weapons, missiles and even by hand' We hare hero जामु and तामु as Gen sing forms जीवित क्स्य न वल्लभक धन पुन क्स्य नटम् । ट्रे अपि अवमरनिपतिते तृणममे गणयति विशिष्ट ॥ • To whom is life not dear" Who does not wish for wealth ? But a good man counts them as strair at hours of difficulty We have here as Gen sing 850 The promouns यत्, तत् and क्म् िhave अहे ( डहे )asthe Gen sing termination in the feminine gender बह केरउ ne यम्या कृने etc 360 The Nom and Acc sing of 27 and an have respectively y and a optionally प्राङ्गणे तिष्ठ ते नाय यन् त रण रोति न भ्रान्तिम् । "As my husband stands in the courtyard ho does not Wander on the battle-field » The Com, takes to mean सदेह I tako it to mean भ्रमण तत् जलप्यते यनिर्वहति • That is uttered (said ) which he accomplishes 351 The Nom and Ace sung of इश्म, 2 15 इम, इस कुछ 18 इद कुलम् 362. The Nom and Acc sing of एत- 15 एह, एहो, m , " and एy,n एषा कुमारा एष (अह ) नर एतन्मनोरयस्थानम् । एलानि मुर्खागा चिन्तमानाना पश्चात भवति विमानम् ॥ " This is the young mard and here ( I am) the man, this is the seat of my cherished desire, when the fools aro tlus tlunking ( without trying to satiate their love ) the dawn follows immediztely after 303 The Nom and Acc plu of एतद् 15 एइ For illustration sco IV 330 361 The Nom and Ace plu of अदम् 15 ओइ यदि पृच्छय महन्ति (वा.) गृहाणि तद् महन्ति गृहाणि अमनि । विहालगननाभ्युद्वरण कान्त कुरीरके पश्य ।। " If you inquire about big houses, then here they are ·46 NOTES-VIII IV.364-367 but behold my lover who helps people in distress in the hut here » 365 The pronoun cu becomes are for declensional purposes इमानि लोकस्य लोचनानि जाति स्मरनि न भ्रान्ति । अप्रिय दृष्टे मुकुलन्ति प्रिये दृष्टे विक्सन्ति ॥ " There is no doubt that these eyes of the people recollect their previous birth (incidents of the previous birth) (for ) they are closed when they see things they do not like ( 31347 ), and they dilate when they see things or per sons they like , शुष्यतु मा शुष्यनु एव (= वा ) उदधि वडवानलस्य किं तन । यद् जलति जले ज्वलन एतेनापि किं न पर्याप्तम् ।। "What does it ma tor to the वडवानल, the sub-marine fire, whether the ocean is dried up or not? Is it not enough that fire is ablaze in water ?' अस्य दग्धकलेवरस्य यद् वाहित ( = सध) तत्सारम् । यदि आच्छाद्यने तत्कुथ्यति यदि दह्यते तत्क्षार ॥ « Whatever is obtained of this wretched body is its best, if it is covered it stinks, if it burnt it becomes ashes " The pronoun af is optionally substituted by an in अपभ्रश. सर्वे,पि लोक प्रस्सन्दत ( तडफडइ ) महत्त्वस्य कृते । महत्त्व पुन प्राप्यत हस्तन मुक्तन । “The whole world is s riving for greatness, but great Do>s is obtuned only by hand that is freely distributing chrrities तराइ Is explained by the com 19 चपलायते, प्रयतत इयर्या माकल्डण Is rendered as मुत्क्लन which word is unknown in sh I huve rendered it is die we have in vernaculars phrases lil o मुक्तहस्त दानादिगुगै is the meaning of the Ap word 367 T'ho pronoun ifx is optionally substituted by an and करण in अपभ्रश 366 ·47 NorES-VIII. V.367-368 यदि न स आयाति दनि गृह किं अधो मुख तव । वचन य खण्डयति तव सखिके स प्रियो भवति न मम ॥ The lady asks her messenger "0 messenger, if he does not come home, why is your face downcast ? My dear friend ( साखेके ), he who disrespects your words cannot be dear to me. काइ न दूरे देवखइ, see under y 349 पोडेनि न हिय33, see under lv 350. 2. सुपुझप कगो अनुहरति भण कार्येण केन । यथा यथा महत्त्व लभते तथा तथा नमनि शिरसा ॥ " Pleaso tell me for what reason a noble person imetates tho F] plant, for the more it grows the more it bends " The verse illustrates the substitute क्वण for किम्. यदि स्नेहा तन्मृता अथ जीवति नि स्त्रहा । द्वाभ्यामा प्रकाराभ्या गतिका (गता) धन्या कि गर्जसि खल मेघ ।। A lover airy from his beloved is here addressing the cloud "If she lored me she must have been dead, if she is alive she does not love me, in either case that fair one 25 lost to me, why, O vicked cloud, are you thundering ( in rana)?" 363-331. This group of the sutras gives declension of युग्मन and अस्मद् which is tabulated below युष्मद् तुहु पइ, तह पइ, अस्मद अम्हे, अम्हइ अम्हे, अम्हइ अम्हहिं तुम्हे, तुम्हइ तुम्हे, तुम्हइ मई तुम्हहि मई तउ,तुम्झ तुध,(तुहु) तुम्हह महु, मझु अम्हह तउ,नुमनुध तुम्हह महु, मझु अम्हह पद, तह मई अम्हायु तुम्हामु भ्रमर मा रुगनुगुशब्द कुरु ता दिश विलोकय मा रुदिहि । सा माग्नी देशान्तरिता यस्या. त्व म्रियसे वियोगे । “Obce, do not make this humming sound, look at that direction or quarter, do not seep That afá flower Nom. Acc. Inst Abl Gen Loc. 368

·48
NOVES-VIII. 1.368-371.
at the separation of wluch you aro dying is away from
Join
at a distance.
त्वया मुफानामपि हे वरतरो विनश्यति (फिइ) न पत्र व पनागम् ॥
तव पुन जया याद भरेत् क्थमार तदा ते पत्र (एव)॥
"0 good tree, the leaves do not lose the state of
their being leavos because thoy are sepirited from you II
homover you aro to bwo your shado, you cun Inso it only
with those leaves"
मम हृदय या, तया व सापि अन्येन विनाट्यते।
पिय किं कगे यह कि व मस्येन मत्स्य गिल्यते ॥
Tho commentator says, कानित् नायिका अन्यासक पी लि.
" My heart is captured by you, she has captured yot onl
sho is Luarassed by another, my lover what shrull I do?
What will you ? for 1 fish is snel ow lug another fish feat.
बह 16 rendered by the Com as विनाट्यो, विभियन and निधन,
I think thrs is n देशी root Compire नाउणें, नहरों in Marrthi.
त्यति माय द्वयोरपि रणगतयो को जयनिय तस्यति ।
देशहीत्वा यागृहणी भण सुरा कम्निष्टात ॥
« When
youl
and I both no on the battle-field who
(olso) would expect to gua victory” szy who roild huo
happiness by pulling tho Yarns's rift in her hur? ' The word
ati 13 espiuned as atiraia Thc speiler suggests that ?
combustion of tho great licroswoid le too strong for th'
onomy

·50 NOTES-VILI. iv. 397-383. यदि भमाः परकीयाः तत्सखि मम प्रियेण । अथ भन्मा अस्मदीयाः तत्तेन मारितेन ॥ « If the enemies are routed, then, my friend, they must have been so by my lover; if our men are routed, then it must have been so by his boing killed." 382-388. Rules about the conjugation of verbs. The system of conjugation in the 1939 is almost tho samo as in the principal Prakrit with a fery additional forms in the Present, in the Imperativo second person sing, and in tho Futuro. The additional terminations in the Prisont aro: 1st person 2nd person 3rd person दि The additional terminations for tho Imporativo arc: 2nd person sing. 5, 3, 5. In addition to the Future forms; with fe, fi oto, to havo in Tir as well. 382. मुसकवरीबन्यौ तस्याः शोभा धरतः ननु मानयुद्ध शशिराङ् कुरुतः । तस्याः शोभन्ते कुरलाः भ्रमरकुलतुलिनाः ननु धिमा डिम्भाः क्रीडन्नि मिलिताः ॥ " Her face and the braid of lnir ( rolling on it ) bear respectively ) tho beauty of the moon and Rrlu engaged in figut as it wero; her curly locks of hair, compamblo to swarms of bces, look beautıful as if children of darkness Having gitlicrel togetlier, are playing.' 383. चातक, "पिउ पिउ" [पियामि पियामि and प्रियः प्रियः } भणित्वा कियदोदिपि हताश । तव जले मम पुनर्वभ द्रयोरपि न परिता आशा ॥ "O arar, trith your desire unfulfilled, low long will, you cry: I shall drink ( water ), I shall drink?' pour longing for water and mine for my lover, longings of us loil are never fulfilled. " ze means 7176. 13 As las a doub! ancaniog as given in tlic Sanskrit rendering.

·NOTES-VIII IV. 383-387. 51 " चानक कि क्यनेन निपुण वारवारम् । सागरे भृते विमलजलेन लभमे न एकामपि धाराम् ॥ "Oruthless चतक, what is the use of repeatedly telling you that you will not get a single drop (lit st=hower) even though the ocean is full of clear fater " अस्मिन् जन्मनि अन्यस्मिनपि गौरि त दद्या कान्तम् । गजाना मत्ताना त्यक्ताकुशानां य सगच्छने हसन् । « O Gauri, may you give mo in this life and also in another such a husband, who smilingly meets mail elephants unrmanageable ( even ) by means of gonds 394 बने अभ्पर्यने मधुमपना लघुकोभून सोऽपि । यदि इच्छय महत्त्व (वहत्तणउ) दत्त मा मार्गयत कमपि ॥ " Even that Madhumathana, God Vishnu, becaine as drart while begging (alms ) from Bali, if therefore you destre greatness, give (to others ) but do not beg of any One. 385. विधिविनाटयनु ग्रहा पीडयन्तु मा धन्ये विषाद सुरु । सपद कपीमि वेपमिव यदि अर्धति (=म्यात्) व्यवमाय ॥ "Let my lucl be unfavourable, let the stars trouble me, O fair one, do not be dcprossed I shall dng money like my dress if only I can get work Note that y means यदि, if, see iv. 422 386. रागविमाधित यमलभामहे तन देशे ग्राम । रणदुर्मिरेण मना विना युद्धेन न वलामहे ।। “ We shall go to that country where we shall get somo vorh for our sword, destitute as we are by the fimine of fight, we cannot live in hap without fight " 387. कुतर स्मर मा सहकी मरला श्वामान्मा मुछ । स्वला ये प्राता विविपशन ताश्चर मान मा मुध ।। "O clephant, do not think of the 4771 plants, do not. brenthe heaty (long straight) sighs cut only thoso morsels whick luch brings you, do not give up your self respect." IIere and, in and an are the Imperative forms भ्रमर अनारि निम्मे काल ( चित् ) दिवसार विरम्बन्ध । घनपत्रवान् छायाटुलो फुति यावादम ॥ " ·NOTES-VIII. iv. 387-391. " throw away broken. * O beo, please wait for a few days efen on this Nimba tree until the Kadamba tree, having plenty of foliage and shade, bears blossom." Here facing is the Imperative form.. प्रिय एवमेव कुरु भलं करे त्यज त्वं करवालम् । येन कापालिका वराका: लान्ति अमनं कपालम् ॥ "My lorer, please keep this spear in hand as at porsent;, the word ; so that the poor कापालिs will hare at least their begging boul ( कपाल, an earthen pot) un. Here is the Imperative form. 388. दिवसा यानि दर्गः (= झडप्पडहिं ) पनान्त मनोरयाः पधात् । यदास्त तन्मान्यते भविष्यात ( इाते ) कुर्वन् मा आस्स्व ॥ " The days pass away quickly; the cherished desires lag bchind; whatever is (in possession ) is to berespected (accepted; ) do not sit idle saying it will come to me.' For 5-15R compare 92 in Marathi. 389. सनो भोगान् यः परिहरति तस्य कान्तस्य यलिं किये। तत्य दैवेनैव मुण्डितं यस्य सल्वाट शीर्षम् ॥ “ I offer my homage to that husband who rejects I. joymeats offered ( for ) he who has bald head, is shared by liis fate." The meaning is that thero is no question of restraint if thero is no possibility of ouo's getting the cnjosments. Com. यस्य भोगा न सन्ति स तु स्वयमेव त्यजतीत्यर्थः । 390. अतितुहत्व यत्त्तनयोः स च्छेदः न खलु लाभः । ससि यदि कथमपि त्रुटिवशेन अघरे प्रभवति नायः ।। « Too much fulloess of breasts is indeed not a prin buta loss; as my lord can reach the lip with great difficulty and much delay." छेभis छेदकः, i.e. हानिः पहुचइ stands for प्रभवति. 391. इयत् उपन्या शनिः स्थितः पुनःशासन उपत्वा । तदा जानामि एप हरिः यदि ममाप्रतः उक्त्वा ॥ Duryoduans says:-" Haring said this much शनि stopped; agrin 5:9787 stopped having svid that mucli; I reslied that it was हारे (श्रीकृष्ण ) who stoord beforo ine laring said ( what he had to say)" दुर्योधन was so overthen ·VOTES VIII ir 391-395 53 the fair one powered by the presence of itu tlut he was not at all in his senses during the speech, he honever came round when he heard two more speeches The verse illustrate the various forms of in अपभ्रश 395 This sutra states that and other daît root- 350 synonymous with art and others and gives a fer uluss trations यया तथा ती,गान करा लात्वा शशी अतभिष्यन । तदा नाति गीर्या मुखकमलेन सम्शता कामपि अल्प्स्यत । “Had the moon been deprived of his sharp rays ( dark spots etc.) and been chiselled he then would have attained some resemblance in the rorld with the lolus-like face of Some mss read सर in place of क्र, 10 शरान् । the ineaning would be, If the moon had been scratched with sharp arrows कङ्कण चूर्गीमविष्यति मुग्धे पोले निहितम् । धामानलज्वालासतप्त बाष्पलमसितम् । "O faur one, your bangles placed on your cheeks would be reduced to powder then heated by the flames of your hot breaths and sprinkled over with the water of your tears The glass bangles heated and then dipped in water become brittle, the lady is therefore asked not to rest her cheeks on her palm For us and its compare 3:1 and #2, 517" etc अनुगम्य दू पदे प्रेम निवर्तत यावत् । सर्वाशनरिपुमभवस्य करा परिवृत्ता तावत् ॥ " As the beloved ( İR, ) having gone two steps, returns, the rays of the moon ( the offspring of the enemy ( water of all devouring fire) began to set 24513 is an Absolutive (se 439 below) from my with 37273 10 9 or 29 Thich as a form हृदये शल्यायते गौरी गगने गर्जति मेघ । वर्षाराने प्रवासिकाना विषम सकटमतत् ॥ "'The fair one strikes (pains) at heart, the clond ·54 NOTES-VIII IV 395-306 . thunders in the sky it is ( thus ) a great hirds up to those who intend to leave their home on the evening of rainy season Here सुडुकर and धुडुबह are देशी forms which are approximately iendered into it as 379777 und nila अम् पयोधरी वज्रमयौ नित्य यो समुसौ तिष्ठत । मम कान्तस्य समराङ्गणक गजघा भक्त्वा यात ॥ O mother my breasts are adamantine is thoy always stand in front of my husband and mcet him after having broken tho array of clephants on the battle field मजिउ, An Absolutive see 13J below पुत्रेण नातेन को गुण अपगुण क मृतन । यद पैतृकी ( व पीकी ) भूमि आमम्यतऽपरेण ॥ " What is the gain by the birth of 2 son? what is the loss it he dies ? when the ancestial property ( lond ) is loing approprinted by another Here anii and aus nro of air orygiu company 2 2012 ani, iar in Marathi तत् तावत् जल सागरस्य स तावान् विस्तार । तृष निवारण परमपि नैव पर शद्वायत असार । So inuch watei tho ocer has so Jast is its ostent, thirst however is not even a little ( 7781v) quenched, only it thunders for gotlung धुट्टअइ or धुटुअइ 1s स्वनि करोति com paro नि सारस्य पदाथस्य प्रायेणाम्रो महान् । न मुवर्षे घनिस्ताहग यास्टि प्रजायते ।। 396-399 2nd 110-412 These sutrus tront of the phonetic changes in the अपभ्रश 336 In अपभ्रा non-conjunct and non-inttial - स, त, 7,9,F occurring after a son el nro rcpectively changed to ग,घदध,य,भ यद् दृष्ट सोमग्रहणममतभि हासित नि शाम् । प्रियमनुष्यविनोमार गिल गिल राहो मृगाहम् ॥ Mien tho unchasto women 82T the eclipfo of the moon, they laughed fearlessly, (and said,) o Rahri, do do smallow tho moon that agitates tho beloved person Herc विच्छोहगर stands for विभौमकर क-ग ·NOTES-VIII.it.300-399. 55 रा-घ. Here मधु अम्ब स्वम्यावार्थ: मुग निन्यने मान । प्रिये दृटे प्यावेन (होहल ) कोनयाने आ मानम् ।। "O mother, people at crse ( FPIRITATE ) can cry well think of becoming haughty, when bowever, the lorer is Sen, who, on account of the rising emotion (miles, 17) 19 conscious of hunsclf ?" Hero मुग becomes मुघ तन्द, ध, 4%D7, भ. शपय कृपा कथित मया तस्य पर सफल जन्म । यस्य न त्याग न च आरमटी न च प्रायः धर्म ॥ 11 On orth I tell you His hfc alone is frutful who does not lose generosity, nor volour por picty कधिटु and सभल illustrate the rule यदि क्यचित् प्रास्यामि प्रिय अत यौनु करिष्यामि । पानीय नवके शराव यथा सनिण प्रोत्सामि ।। "If sounclou I incet iny loser I shall do sometluor tronderful nerer done before, I shall cnter into hin with all my body as water pers udes the ness carthen pot This verso and the following illustrite the fact that the changes prescribed by tlus sutr may not take place is an eficct of प्रायोऽधिकार. पश्य वर्णिकारः प्रफुग्निक कायनान्निप्राश । गौरीपदनानिन्तिा ननु मेवो वनवागम् ॥ "Sco the कर्णिकार in full blossom benring the leauty of go'd, indeed, being put into buchground ( lit. defental ) by the fnce of the fur mind, it has taken to forest residence. " 307. In अपभ्रश non-Initil non-conjunct म is changed to masalised व. Tus re hare क्वड, भवंह from कमल, भ्रमर, जि. ति from जिम, तिम etc. 399. is as second member of a conjunct is optionally dropped in अपनश. जइ केव-ir.396. जइ भग्गा-I7.379 399. रेफ is substituted for a member of the conjunes in some cases; e.g, बास and वास for व्यास.

·56 NOTES-VIII iv 399-401 व्यास महर्षि एतद् भणति-यदि श्रुतिशास्त्र प्रमाणम् । मातृगा चरणौ नमता दिवसे दिवसे गद्गास्नानम् ॥ "Vyasa, the great sage says thus If the Veds and the Satura are to be regarded as zuthoritative, then thoso who salute the feet of their mother get the merit of bathing in the Ganges every day व्यासनोपि भारतस्तम्भ बद्धम् । ' Vyas also has said this in the Bharati books " The other reading gives व्यासनाप भारत स्तम्भ बद्वम् For want of context tho meaning of the line us uncertain 400. The 7 of BTT, AT and ſàqz is changed to 5 10 अपनश अनय कुर्वत पुरुषस्य आपट आयाति । “ Calamity befalls a person who does wrong decd ”i गुणहिं न सपय=1v 335 401 कथ, यथा and तथा hard केम (के) किम, (वि) विह. विध, जेम जिम, जिह, जिध, तेम तिम, तिह, तिध, in अपभ्रश क्थ समाप्यता दुष्ट दिन स्थ रानि यदि (पुटु) भवति । नववधदर्शनठालसर वहति मनोरथान् सोऽपि ॥ " How will this wicked (tedious) day come to in end? when will the night come ? ( 50 ) he who is cager to meet his brido cherishes longings ओ गौरीमुखनिर्मितक वादले निलीन मृगाइ । अपोपिय परिभूततन सक्थ भ्रमात नि राइम् ॥ " I think (ओ सूचनायाम् ), tho inoon budes fuimself in tho miss of clouds ( बद्दल वादळ In Marathi) being delented by the faco of thcfur mud, how can ho whoerer is thus defeated, wander ferrlessly? लम IS निलीन , cf ल्पों, स्क Marathi. विम्बाधर तन्य्या रदनरण कय स्थित श्रीआनन्द। निरुपमरस प्रियेण पीवेव शेषस्य दत्ता मुद्रा" "OTT, how does the tooth mark on the bimby !!ke nether lip of the fair one stand ' (the reply as) her loror has drunk its excellent juice (रस) and has put as ti were a seal toit (so that no other should tastet)." " ·57 NOTES-VIII. 1.401-406. भण सखि निभृता तथा मयि यदि प्रिय दृष्ट सरोष (सदोष.)। यथा न जानाति मम मनः पक्षापतित तस्य ॥ "O friend, tell me in secret if you saw my lover angry with me, tell me in such a manner that my husband (as distinguished from the lover ) would not know that I am now partical to my lover." जि जिवं वकिम -11 344 मइ जाणिउ प्रिय -11 377 कोश् , and ईशू become जेहु, तेहु, केहु, and एहु in अपभ्रशे. मया भणित बलिराज व कीदृश् मार्गण एष । यामाहा नापि भवति मर्व स्वय नारायण. ईदृक् ।। "O alssia, I told you of what sort this bogger is, he is not an ordinary begger but atrao in person 403. यादृश etc when ending in अ become जइस, तइस, कदम and अइम 404. यत्र becomes जे थु and जतु, तन becomes तेत्थु and ततु 402 यादृश्, ताहा, ., " .inअपभ्रश. यदि स घटयति प्रजापति कुत्रापि लावा शिक्षाम् । यत्रापि तत्रापि अन जगति भण तदा तस्या सीम् । " If the creater fashions persons after having learnt the art from somewhere, then he may fashion in this world a person sinular to her." 406. यावत् becomes जाम, जाउ, जामहि, तावत् becomes ताम, साउ, तामह यावत् न निपतति कुम्भतटे सिंहचपेटाचटात्कार । तावत् समस्ताना मदालाना (गजानां ) पद पदे वाद्यते ढका ॥ "As long as tho slab of the claws of a lion does not striko the temples, so long is beaten the drum at every sted of all maddencd elophants" तिलाना तिलस्व तावत् पर यावत् न नेहा- गलन्ति । स्नेहे प्रनटे ते एव तिलाः तिला भ्रष्वा राला भवन्ति । "Sesamum can be so called so long as the onl (मेह is not pressed out, but when it is pressed out, the same ·58 NOTES-VIII.iv.406-414. " sosomum, loses its quality of being & sesimum and becomes खल (oil-cake, wicked )" यावद् विषमा कार्यगतिः जीवाना मध्ये आयाति । तावर आस्तामितर. जन मुननोऽन्यनर ददाति ॥ " IVhen eral destiny befalls men, eren a good mor Fould lnck out, let us not spark of an ordinary min." 407. यावत् becomes जेवड, जेत्तुल, तावत् beconnes तेवड, तेत्तुल. यावद्भनर रावणरामयोः तावद् अन्तरं पट्टाग्रामयाः । " Thoro is as much difference between a town and village as theres betireen रावण any राम 409. मुद्दा हारिता 'य परिविष्टा तेपाम् । परस्पर युध्यमानानो स्वामी पीडितः येपाम् । " The entables (e.g, मुद्रs) seried to them fighting with one another, arc lost if their master is in distress. गाजिउ पीडिन, cf गांजणे in Marathi. 110-111 In अपभ्रश, ए, ओ are pronounced as short, and उand हु, हु, standing at the end of a metrical foot aro pronounced short This is an important rulo with reference totho अपनश dialect. 112 ग्रगा ते विरलाः केपि नरा ये महिषाः। ये वा ते वय (क) तरा ये सपा ने बलीवः॥ * O Bralımın, maro are those persons who are gou? or clever in all respects Tho-isho aro crooked greatly decctvo (others ), those the that aro struglit forward aro bulls ( dull)." 111, अन्ये ते दालोचने अन्यत् तद् मुजयुगलम् । भन्यः स पनस्तनभारः तदन्यदेव मुसामलम् । अन्य एव वेशालाप स. अन्य एवं प्रायो विधिः। येन नितम्बिनी पटिना सा गुणलावग्यानिधिः ।। " Uncommon aro her long cycs, uncommon ber mir of arms; uncommon are lier firm and liczny breasts uncommon indeel is lier lotus-liho face; indescriinblo nro her profuse liair, the creator also is altogether differen!

·59. NOTES-VIII Iv.414-418 " " who fashioned this lady having heavy hips and store of virtues and beauty " प्रायो मुनीनामपि भ्रान्ति त मणी गणयन्ति । अक्षये निराम परमपदे अद्यापि लय न लभते ॥ Probably even the sages are wrong they (simply ) count the beads, they do not yet become merged in that highest seat which is free from dingor and is imper Ishable. अश्रुतलेन प्राय गौर्या ससि उवृत्ते नयनसरसी। ते समुखे सप्रेषिते दत्त तिर्यग घात परम् ॥ O friend, I thinl , the ponds of the eyes of the fair maid are overflowing, hence when direcued towards (others) they give a side long stroke' एष्यति प्रिय रोपियामि अह रुष्टा मामनुनयति । प्राय एतान् मनोरथान् दुष्कर दयित कारयति ।। “My lover will come, I shall get ungry with him, he will soothe mo when I am ugry so the cruel lover mrkes (his beloved ) cherish such hopes 415 विरहानल ज्यालाकरालित पथिक कोऽपि मन्ना स्थित । अन्यथा शिचिरकाल शीतलपलान् धूम कुत उत्थित ॥ "A certain traveller, enfluel by the fire of separation, must have taken plunge into waters, how otherwise an smoke rise up from cold water in this season of winter? 416 मम कान्तस्य गोष्टस्थितस्य कुन कुरका ज्वलति। अय रिपुरुधिरण थायति (com विध्यापयति) अथ आत्मना न भ्रान्ति ।। "How are huts on fire when my lover is at home (1173)? He will certainly extingush them either by the blood of his enemy or of his ohn 417 जइ भग्गा पारकडा 17379 418. प्रियसगमे कथ निद्रा प्रियस्य परोक्षे क्यम् । मया द्वे अपि विनाशिते निद्रा नैव न तथा ॥ "How can I get sleep when in company of my lover? How can I have it when he is zwy? To me both ( kinds of sleep) are lost, I shall not have sleep this may or that way , , " ·160 NOTES-VIII. iv.418-419. गुणहि न सपय = iv. 335. कान्तः यत् सिंहेन उपमीयते तन्मम सण्डितः मानः । सिंह' नीरक्षकान् गजान् हनि प्रियः पदरौः समम् ॥ " It puts down my pride (I am ashamed to see) that my lover is compared to a lion; for a lion kills elephants without watcliman, while my lover kills them with watchmen." चञ्चल जीवित ध्रुव मरण प्रिय इष्यते क्यम् । भविष्यन्ति दिवसा रोपयुक्ताः (रूपणा ) दिव्यानि वर्षशतानि ॥ " Life is fickle ; death is certain; my lover, how can ono afford to be angry? For days on which one is angry, will appear ( long like ) hundred years of gods." म धणि करहि विसाउ %D1.385. माने प्रनष्टं यदि न तनु तत् देशः त्यज्यते । मा दुर्जनकरपल्लवैः दयम नः भ्रमेः ॥ " When respect is lost, the province should bo abandoned, if not the body, you should not however wander in that country when boing.pointed out by the fingers of wicked (persons.' लवण दिलीयते पानीयेन अरे खल मेघ मा गर्ज। ज्वालित गलति तत्कुटीर गोरी तिम्यनि अय ॥ " Salt (beauty) is melted by mater ; o wicked cloud, do not thunder; for the hut wluch is burnt, rould trinkle and tho lady inside may got wet today." विभवे प्रनष्टे वक्रः ऋद्वी जनसामान्यः । किमपि मनाक् मम प्रियस्य शशी अनुहरति नान्यः । " Tho moon and none elso imitates a little of iny lovor as he ( tho moon ) is crooked (crescent ) whilo in adversily And normal ( ordinary = जनसामान्यः ) in prosperity." 419. किल न सादति न पिरति न विद्रवति धर्मेन व्ययति स्पष्म् । इह कृपणो न जानाति यथा यमस्य क्षगेन दूत:प्रमाति ।। “Tho misor neither cats nor drinks nor does ho spend * rupco in pious gifts ; ho doce not know that the messenger of Death Tould overcome him in a moment."

·NOTES-VIII jy 419 420 61 अथवा न मुवधानामरदाय । Note that the rrord खोडा खोड In Marathi 1s देशी यायते ( गम्यते ) तस्मित् दशे लभ्यते प्रियस्य प्रमाणम् । यदि आगच्छ त तदा आनीयत अथवा तनव निर्वाणम् ॥ I shall 80 to that region where I shull get trace (19) of my lover, if he coines I shall bring him or I shall put an end (to my life) in that very pace दिवदिवि गगाण्डाणु - IV 399 यपरसता सदन गतान मृता वियोगन तस्य । लज्यत सदशा ददतामि ( अत्म मि ) मुभगजनस्य । « In as much as I did not accompiny him when he went on his journey, nor did I die in his abscnce I am ashamed to send messages to my lover इत मघा पिबन्त ल इन वन्वानल आवनत । प्रक्षस्व गभरिमाण सागरस्य एकापि काणका न दि अपभ्रयत ।। Here clouds drink water here the sub marine fire as agitating behold the depth of the ocean not a drop 1s lessened 420 पच्छइ हाइ विहाणु एम्बई मुरउ समत्तु ~ 1y 332 यानु मा यान्न परत इल्याम कति पद नि ददाति। हदये तिरधीना अहमव पर प्रिय आडम्बराणि रोत॥ Let hun go do not call him back I shall see how many steps he goes I am crossways at his heart but my lover is only making a shor (of go ng! हरि नर्तत प्रागण विस्मय पातित लोक । इदानीं राधापयोधरयो यत् (प्रति भाति त- भवतु ॥ Hari was made to dance 10 the courtyard the people were struch with amazemont may anything now befall the breasts of रावा सर्वमलावण्या गरी नवा कापि विषप्राय । भर प्रत्यत स म्रियत यस्य न लगते वण्ठ ॥ The four maid is all beautiful like fresh विपप्रन्थि (a poisonoms bulb called बचन ग) it the young man ( भट ) would do if she does embraco him =1V 360 ·.62 NOTES-VIII IV.420-4224 एत्तहे मह पिअन्ति जलु = 17 419 421 मया उक्त, व धुर धर, गलिवृषभ ( कसर) विनाटिता । स्वया विना धवल नाराहति भर , इदानी विषण्ण किम् ।। " I said, O white bull, hold the yoke, we are teased by the wicked bulls, the load cannot be carried without you , why are you now depressed? ज मणु विच्चि न माइ = 10 350 422 Thero are a number of art words for which sk. equivalents are proposed in this sutra (1) शीघ्र = वहिक एक कदापि नागच्छमि अ यत् शीघ्र यासि । मया मिन प्रमाणित त्वया यादृश खल न हि ॥ Sometimes ( 57 ) you do not come, 2t other times you go away quickly I know, O friend, that there is no wicked person liko you (2) झकट = घघल यथा सत्पुस्प तथा क्लहा यथा नद्य तथा वनानि । यथा पवता तथा कोराणि हृदय खिद्यसे किम् ॥ Just as there are many good men so there are many struggles, there are rivers and there aro turnings, there are hills and there are hollous, O heart, why •uro you depressed ? झस्ट Is not a pure sk word Compero झगडा in Marathi (3) अस्पृश्यससर्ग-विट्टले य मुक्त्वा रत्ननिधि आत्मान तटे क्षिपन्ति । तपा शसाना समग क्वड फूत्कियमाणा भ्रमन्नि ॥ "They wander blowing off the contact with conchs that cast awry themselves on the shore after having ab. andoned the storo of gems-the occan I'or want of context the exact merning of the verso cannot be as certained (4) भय-द्रवर दिवमै अतिसाद मर्स सचिनु मा एपमपि दम्मम् । किमपि भय तत पतति येन समायन ज म । 8 "O food cajoz what you crra pe day, do not loanl Olen pico, for there comes 1 dinger froin uul nown source (किमपि) which puts in end to your lifc ·NOTES-VIII 174225-11 63 (5) आत्मीय अध्पण फोडन्ति जे हियडउ = 17 350 (6) दृष्टि देहि एकक यद्यपि पश्यति हरि. मुटु सर्वादरेण । तथापि दृष्टि यत्रापि रग्धा । क शाति सवरीतु नयने नहेन पर्यस्ते ॥ " Although Hrri regards each and every object sell and with all respect, still his eyes fixed where til stands. Who is able to check eyes of erflowing with love?' (7) गाढ निच्च विभवे क्स्य स्थिरत्व यौवन वस्य गर्व । स लख प्रस्थाप्यत य उगति गाढम् ॥ " Who is firm in prosperity? Who can have prido (HTE) in youth ? ( 80 ) such a letter should sent as would stick fast ( appeal inost) (8) साधारणसठ्ठल कुत्र शशधर कुत्र मकरधर कुन वहीं कुछ मेघ । दूरस्थितानामपि सज्जनाना भवति अमाधारण स्नेह । " What a great distance between the moon and the "ocean and between the peacock and the cloud ? There is uncommon friendship of the good persons however distenced they are (9) कौतुक = कोई or फुट कुन्जर अन्येषु स्वापु कौतुकन घर्षति हस्तम् । मन पुन एस्या समक्या यदि पृच्छत परमार्थम् ॥ "The elephant passes his trunk on other trees (only) out of curiosity, but if you ask the truth his heart is fixed on the #7*i plant alone (10) मीडा - सेह क्रीडा कृडा अम्माभि निश्चय प्रिजात । अनुरक्ता भक्का अस्मान् मा त्या स्वामिन् ॥ " Sur, we only played why do you therefore say this? Please do not lezte us who are attached and devoted to you (11) रम्य :- रवण सरोद्भि न सरोभि न मराव नापि उद्यानवने । देगा रम्या भवनि मुर्ख निवसाने सुनने ॥ " ·64 NOTES-VIII. 17 422 12-20 " tolas " “O fool, countries are rendered beautiful not by rivers, not by lakes or ponds nor by gardens and forests, but by the stay of the good (12) अद्भुत = ढकार हृदय त्वया एतद् उक्त मम अग्रत शतवारम् । स्फुटिष्यामि प्रियेण प्रवसता ( सह ) अह भण्ड अद्भुतसार ॥ "O heart, rogue, of wonderfully strong structure, you. me hundied times before me I shall burst forth with the lover going away on a journey (13) हे साख = होलि हेल्लि म झखहि आलु=1V. 379 (14) पृथक् पृथक् = जुअजुअ. एका कुरी पञ्चभि रद्धा तेषां पञ्चानामपि पृथक्पृथा घुद्धि । भगिनि तदू गृह क्थय क्थ नन्दतु यत्र कुटुम्ब आत्मच्छन्दकम् ॥ " A simple hut is possessed by five ( organs), all thoso five think differently, O sister, how can such a house live well where the whole family follows its own whun ? " gisi, corapare कुडले in Marathi (15) मुढ - नालिअ य पुन मनस्येव व्याकुलीभूत चिन्तयति ददाति न द्रम्म न रूपकम् । रतिवशभ्रमणशीठ करापोललित गृहे एव कुन गणयति स मुढ ॥ "He is w fool who, agitated in mind, thinks but docs not give a pice or a rupee, ho also is a fool who, wandering at vill, brandishes his spear only at home! (16) मूढ = बढ दिवेहि विद्वत्तउ खाइ वढ=14224 above (17) नव = नवख नवसी क वि विसगठी=1V 420 above (18) अवस्कन्द-दडवड, चलाभ्या वलमानाभ्या लोचनाभ्या ये त्वया दृष्टा बाले। तेषु मरध्वजावस्कन्द पतति अपूर्ण काले ॥ "O young girl, those that are seen by you with your quick side glances, rre' attrcted by the god of lore Oven before they ars young (अरइ का) (19) यदि छुडु छुड अग्घर ववसाओ=17385. (20 सन्धित गत सकेसरी पियत जल निधि यस्य सन्धिना हुकारेण मुखेभ्य १ ·NorES-VIII.iv.422-423 65 "O dear, the lion is gone, drink water without any fear- the lion at whose roaring grass drops down from your mouths.” (21) सबन्धि-तण अह भग्गा अम्हह तणा=1v. 379 (22) मा भैपी.- मन्भीसा. स्वस्थावस्थानामालम्बन सर्योऽपि लोक करोति । आताना मा भैषो. इति य मुजन स ददाति ॥ "Every one talks consoling words to those that are at ease, it is only the good man who promises help hy saying "Do not be afraid' to thone in distress " (23) यद्यत् दृष्ट तत्तत् = जाइडिआ यदि रज्यसे यद्यद् दृष्ट तस्मिन् हृदय मुग्घस्वभाव । लोहेन स्फुटता यथा धन (= ताप ) सहिष्यते तावत् ॥ “If o foolish heart, you feel affection to whatever you see, you will have to bear torinents as iron beaten bears the hammer (धन) 123 हुनु and घुग्घ etc. are देशी words ummtating the sound and action मया ज्ञात मक्ष्यामि अह महदे हुहुरुशब्द कृत्वा । केवल अचिन्तिता मपतिता विप्रियनी झटिति ॥ “I thought I would be drowned in the pond of love with a sound, but all of a sudden came to me the boat the news of separation." साद्यत न कसरत्वशद कृत्वा, पीयते न घुशद वा । एवमपि भवति मुखासिका प्रिये दृष्टे नयनाभ्याम् ॥ " When the lover is seen ono ( the beloved ) is not devoured nor is one drunk with a gulp, and yet there is pleasure and happiness." कसरयेहि in the verse is a puzzle. We do not know what sound is represented by this word वगरवाद कुर्वाणा भासयन्ति Is the explanation found m one com fenata renders the word 25 FET2T, and though it would niake good senso it cannot bo word to denote शब्दानुसरण छुट Is a sound which ono mabes in drwking quchly Compare paa पिग घुटयुर, घटप प्यारा In Marathi "

·NOTES-III 11 423-497
घय पि नाथ मम गृहे सिद्वार्थान् वन्दते ।
तारदेव विरह गवाक्षेपु मर्कन्चेटा ददाति ॥
"My husband is still in the house saluting the holy
images of Jinas ( has not yet gone out on a journey), and
still separation acts liko monkey (pceps inside like a monkey)
through the windows"
शिरसि जरासण्डिता लोमपुरी (कम्बल) गले मणय न विंशति ।
तथापि गोटस्था पारिता मुग्धया उत्थानोपवेशनम् ।।
" Tho protty ono mudo the members of the assembly
riso and sit although sho had rags on her head and hardly
twenty pieces of glass balls on her neck ' उहाईम 10 Marathi
उठबस, उठयशा etc
424 अम्ब पश्चात्ताप त्रिय कहायित विकाले।
{नून) विपरीता बुद्धि भवति विनाशस्य काठे ।।
"O mothor, I opent that I made my lover angry
Indeed, one thinks wrongly at the time de
Eus ruin'
425-437. These sutras describe the terminatics
pocultur to अपभ्रश
195 नायक एष परिहास अतिभान (अत्यद्भुत ) कस्मिन् देशे ।
अदक्षीणा नव कृते प्रिय व पुन अयस्या कृत ॥
"O lovcı, tell me in what country thuis exhaordinat
Jolo (is pluyed ), that I languish for your sake and you !
somo ono alse
tho ovoning

·NOTES-III. 17497-431 67 * Keep under control the sense organ called tonguo which is the head and under which all others live, when tho root of तुम्बिनी (दुध्या भोपळा in Marathi ) is completely killed, the leaves will certainly dry up अवस न मुअहिं मुअच्छिअहिं - 17 386 428. एकश शीलकलङ्कित ना दीयन्ते प्रायश्चित्तानि । य पुन. खण्डयति अनुदिवस तस्य प्रायश्चित्तेन किम् ॥ “Atonements can be prescribed for those whose character is spoiled only once, what is the use of expiation for him who spoils his character (breals his promise) every day?" 429 विरहान उज्यालाफ्रालित पथिक पथि यत् दृष्ट । तद् मिलित्वा म पथि म एव कल अमिट ॥ When a traveller was seen on the way as surrounded by fame of the fire of septrition, all other travellers gathered and consigned him to fire (as he was dead)' महु क्न्तहा ब दोसडा= 1 379 एक कुटुली पचहि रुद्वा =17 422 14 430. फोगन्नि जहिअहउ = IV 350 चलाउ चुग्गीहाइमइ =1v 395 स्वामिप्रसाद सलन प्रिय सीमासधौ चासम् । प्रेक्ष्य बाहुबल धन्या मुचति निश्वासम् ॥ “ The happy one (fair mard ) breathes 1 heavy sigh on seeing the favour of the master ( to her lover), a bashful lorer, a residence on the frontier and the strength of the arm (of the lover)" 431 पथिक दृष्टा गौरी या मार्गमवलोक्यन्ती। अच्वास कन्जुक निमितोद्वान (आईशुष्क ) कुर्वती ॥ One traveller is asking another about his beloved “O traveller, did you see my beloved, the fair maid? ( The other replies ), Yes I saw her looking to yoar path and making her gf, bodice, wet by tears and dry by hot breathsu ·68 NOTES-VIII. 17 431-438. घ ॥ एक कुडुला पचहिं रुद्वी = 17 492 14 432 प्रिय आयात , श्रुता वार्ता, ध्वाने वर्णे प्रविष्ट । तस्य विरहस्य नश्यत धूलिरपि न दृष्टा ॥ « The lover has returned , ( 50 ) I heard the news his voice has fallen on my ears, I do not now she even the dust ( ashes) of the separation that is disappearing, dying 434 सदशेन कि युष्पदायेन यत्मगाय न मिल्यत । स्वप्नातरे पीतन पानायेन प्रिय रिपामा किछियत What is the use of your messages when you do not give me your company? Can thurst bc quenched by water drunk in a dream दिक्खि अम्हारा कतु = IV 345 बहिणि महारा कतु -11351 436 अत्र तत्र द्वारे गृह लक्ष्मा विमला भवति । प्रियप्रनब गोरी निश्चला छापि न तिप्रति । « Fortune is fickle and runs here there, at the door, in the house and does not stay firm at any place like the fair maid away from her lover 438 The pai termination of the potential passive participle becomes इएव्व 3, एज्वउ and एवा एतद गृहीत्वा यमया याद प्रिंय उद्धार्यते ( त्यज्यते)। मम कतव्य किमपि नापि मतव्य पर दीयत । The commentatol says कनापि सिद्धपुरुषण विद्यासिद्धय नायिका प्रति धनादिक दत्वा भलरि प्रार्थित नायिकाया उत्तिरियम् • If I am to give up my lover by accepting thus (money), then I have no hing else left except death दशोच्चाटन शिखिक्वथन धनकुटन यद् लाक । मजिष्टया अतिरक्तया सर्व साढव्य भवति । The Athe plant which is excessively red in love ) must bear all this in the world such as being up rooted form the region, boiling over fire and being crushed by hammer.' स्वपितव्य पर वारित पुष्पवतीभि समानम् । जागरितव्य पुन क बिभर्ति यदि स वेद प्रमागम् ।। ( very much ·NOTES-VIII iv. 438-441. 69 The sense is too obscene to be explained. 439 The क्त्वा of the Absolutive is substituted by इ, उ, इवि, अवि, एप्पि, एपिणु, एवि and एविणु हृदय यदि वैरिणो घनाः तत् किं अभ्रे ( आकाशे ) आरोहाम । अस्माक द्वौ हातौ यदि पुन मारयित्वा म्रियामहे ।। "O heart, if our enemies are numerous, are we to scale heavens to kill them? We have two arms, if we are to die we shall die after killing them” गयघड मनिउ जन्ति 395 रक्षति सा विपहारिणी तो बरी चुम्बिवा जीवम् । प्रतिविम्बितमुवाल जल याभ्यामनवगाहित पीतम् ।। “ That lady bringing water (faq) preserves her life by kissing thosc hands that have drunk water with the reflection of 3 (2 person grass) without plunging into it'Tiles comes from डोह from which we have डुबणे, डवणे in Afarathi. वाह विच्छोट्य याहि त्व, भवनु तथा को दोष । हृदयस्थित यदि नि सरसि जानामि मुष स रोपः ॥ "0 मुज, you may go throwing off my arms, let it be so, what harm is there? I shall consider that to be anger if you go out from my heurt” The references to try in the above two verses are regarded by some to the famous king of Valva, by others to the minister ge of a king of the Calukya dynasty 441 मित्वा अशेप क्वायरल दत्त्वा अभय जगत । लात्वा महाबत शिव लभन्ते ध्यात्वा तत्त्वम्॥ “Having conquered the whole army of passions, having offered protection to the world, having tahen the great vow and having meditated upon the highest truth, sages) attain bliss >> 441. The Infinitive an in 2927 has the following eight substitutes. vz, एव, अण, अणह, अगदि, एरि, एप्पिणु, एपि, (the and एविणु. दातु दुपर निजकधन, कर्नु न तप प्रातभाति । एव सुख भोक्नु मन', पर भोक्तु न याति ॥

·170 NOTES-VIII IV 441-444 " It is difficult to give away one s money it does not ocour (to any one ) to perform ansterities the mind desires to enjoy happiness but is unable to do so जनु त्यस्तु सक्ला धरा लानु तप पारयितुम् । विना शामिना तीर्थेश्वरण क शाकात भुवनऽपि ॥ 'Who except the तीर्थकर शान्ति is able in this world to conquer and then abandon the whole earth to take the vow and observe it? 442 गया वाराणसी नरा अथ उन यी ग वा । मृता प्राप्नुवति परम पद दिव्या नराणि मा जप ॥ By going to Benares and then vis ting Ujjain men attain the highest place after their death do not speak of other holy places गहा ग वा य म्रियते य शिवतीर्य ग वा। क्रीडति दश वासगत स यमल के निवा। He who dies after having visited the Ganges and Benares (fateater) conquers halk and enjoys the sport in heaven 443 हत्ता मारयिता लाक कथायता पटह व द यता शुनक भाषता ।। Elephant is in the habit of killing people in the habits of talking the drum in ths habit of resounding and the dog in the habit of barking 444 न मल उन्मु y 382 रव्यस्तमन समाकुलेन कण्ठे विताण न छिन । चकण खण्ड मृणालिफाया ननु जीवार्गल दत्त ॥ On the setting of the sun the aq bud become excit ed ( at the soparation from his mate) and did not eat the piece of the lotus fibre though he had put it into bus mouth, 16 was as if put there as a bar ( so that his life should not depart) वलयावलीनिपतनभयेन ध या ऊध्वभुना याति । वाहविरहमहाहदस्य स्ताप गवषतीव ॥ On account of the fear of dropping down her brace ·73 NOTES-VIII 19.446-448. "Bow down to the Kama's bow of the wreath of flowers which he males into a chaplet on his head for a moment, which ho heops hanging on the neck of ra for a moment and which he places on his head for a moment" 448 अध स्थितसूर्यनिवारणाय छय अध इव वदनी । जयति सशेषा वराहवासदोलिता पृथिवी॥ "The errth, thrown off by the breath of the boar incarnation of law with the hoods of the serpant sia turned. downwards, seems to hold on umbrella ( in the form of hoods) to prevent the sun shining from downsard." Here Taal te is a Dative form taken from Sanskrit Synopsis of the fourth Pada 1-250 धात्वादेश 260-286 शौरसेनी 287-302. मागधी 303-324 पैशाची 325-328 लिकापैशाची 329-446 अपभ्रश 447-448 General-Conclusion- ·(८) .१४५२५ १४६०६ १४९।११ १५०११५ १५१०२३ १५३११२ १५४/१ १५४/१२ १५४०२२ १५८।१४ १६०११५ १६०१ १६०१२३ १६००२७ १६२।४ १६४१२१ १६५१ १६५।८ १६५।१२ १६५।१३ १६६९ सवधु सुकिओ मुक्ति कस-वहर क्स-वइ निअय-सरु निअय-सर अक्खणह अक्सणउ कपिन कप्पिनइ अय आय सहि एसो सहिए सो भमह भमर तुहु विलिम्बडइ वि रिभ्यडइ गिलिगिलि गिलि गिलि सवधु सवधु सरयु पाणीउ पाणिउ भण भगु घग यण-हार घण-थाहारु नयण सर नयण सई सअल-जलहुमु बलन्ति वलन्ति उल्हवइ उत्वइ वालिउ गलइ मुझुम्पडा वालि उ गल्इ मु झुम्पडा अड नाहीं नहेर्नाहिं क्इअ वइअह पर पर जोएदिहार तो वि जोएदि हरि . तोविद्रोह पगविअइ पठाविद अदभ न अश्भग वारि. निमण्टल बारि. विमण्दल घग-का घण-कुण अम्दाहि अम्दह ते अहोडिउ अडोहिउ यो सीअल जलहु धूम दूझ १६६१२३ १६७२२ १६८३ १६८१८ १६८1१२ १७०१२१ १७२१२६ १७३१९ १७३१६ १७३।१० १७३१९ १७४९