Scl
Sanskrith Paath Mala Vol Xi
Front matter
संहिता १ " ऋत आज वेदकी जो संहिताएं उपलब्ध हैं, उनमें प्रत्येक देवताले मन्त्र इधर उधर बिखरे हुए पाये जाते है । ए ही जगह उन मंत्रोंको इकट्ठा करके यह देवत-संहिता बनायी है। इस दैवत संहिताके तीन विभाग हैं- दैवत-संहिता, ( प्रथम-भाग ) १ आग्निदेवता मंत्र २४४३ पृष्ठसंख्या ३४६ २ इन्द्रदेवता ३ सोमदेवता १२६१ १५० इस भागका मू. ६ रु. ) तथा डा. व्य. १॥) दैवत--संहिता, ( तृतीय भाग) इस तृतीय भागमे कुल १२८ देवता है और कुल मंत्र संख्या ३७५८ है। मू. ६) रु. डा. व्यय १ ) रु. है। इनके पहिले २ भागोंमें प्रत्येक देवताके मूल-मंत्र, पुनरुक्त मंत्रपची उपमासूची, विशेषणमूची तथा अकारा नुक्रमसे मंत्रोको अनुक्रमणिकाका समावेश तो है ही, परतु कभी कभी उत्तरपदमूची या निपात देवतासूची उस भांति अन्य भी सूचियां दी गयी है। इनसे स्वाध्यायशील पाठकोंकी बडो भारी सुविधा होगी। पाठक ऐसे दुर्लभ ग्रंथका संग्रह अवश्य करें। देवता-परिचय-ग्रंथमाला १ ऋग्वेदमें रुद्रदेवता मू० २ वैदिक अग्निविद्या ) शतपथ-बोधामृत शतपथके बोध-वचनोका संग्रह । ) डा. व्य. =) 12) डा.व्य. - " मंत्री-स्वाध्याय-मंडल, 'आनन्दाश्रम' किल्ला-पारडी (जि. सूरत)
अंक११
२७
ग
संस्कृत-पाठ-माला।
(संस्कृत भाषाका अध्ययन करने का सुगम उपाय )
एकादशो भागः
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
स्वाध्याय-मंडल, पारडी, (जि. सूरत )
.
सप्तम वार
संवत् २००८, शके १८७४, सन १९५२
सर्वनामोंके रूप
इस पुस्तकमें नपुंसकलिंगी हलन्त नामोंके रूप, संख्या-
वाचक शब्दोंके रूप, तथा सर्वनामोंके रूप बनानेका सुगम
उपाय बताया है। पाठक यदि इसका उत्तम अध्ययन करेंगे,
तो उनको संपूर्ण " सर्वनामों" के रूप बनाना सुगमतासे
आ सकता है।
इस समयतक पाठकोंको संधिविचार, तथा पुल्लिंग,
स्त्रीलिंग, नपुसकलिंगी नामों और सर्वनाम के रूपोंके
साथ अच्छी प्रकार परिचय हो चुका है। अब अगले
पुस्तकमें समासोंका परिचय करा देगें ।
स्वाध्याय-मंडल,
आनंदाश्रम'
.
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
पारडी (जि. सूरत)
मुद्रक और प्रकाशक-३० श्री० सातवळेकर, बी. ए.
भारत-मुद्रणालय, पारडी (जि. सूरत )
२७ संस्कृत-पाठ-माला। एकादश भाग। पाठ १ अब इस पाठमें व्यंजनान्त नपुंसकलिंगी शब्दोंके रूप बताये जाते हैं- जकारान्तो नपुंसकलिंगः ' अमृज् ' शब्दः । १ असूक, असृग् असृजी असृद्धि - सं० " २ " " ३ असूजा, अस्ना ४ असृजे, अस्ने अमृग्भ्याम्, असभ्याम् असृग्भ्याम्, असभ्याम् असृग्भ्याम्, असभ्याम् असूरिमा, असभिः असृग्भ्यः असभ्यः असृग्भ्यः असभ्यः ५ असूजा, (४) ६ असृजः, असृजोः, असृजाम्, अस्नः अस्नोः अस्नाम् ७ अमृजि, अस्नि, अमृजोः, असृक्षु, असनि अस्नोः अससु असृक्' शब्द का अर्थ 'रक्त, रुधिर, खून' आदि है और इस शब्द के प्रत्येक विभक्तिके रूप विलक्षण होते । इसलिये यह शब्द यहां बताया है, अतः पाठक इसका निरीक्षण विशेष प्रकारसे करें । तस्थ हास्नास्युक्षिता। ( अथर्व० ५।५।८) ( तस्य ) उनके (ह) निश्चयसे (अस्ना) रक्तसे (असि) तू है (उक्षिता) सिंचित । अर्थात् उसके रक्तसे तू भिगोई हैं अश्वस्यास्न: संपतिता । ( अथर्व० ५।५।९) (अश्वस्य ) घोडेके (अस्नः) रक्तसे ( संपतिता) पतित है अर्थात् रक्तसे गिरी है।" तकारान्तो नपुंसकलिंगो 'जगत् ' शब्दः । १ जगत् जगती जगन्ति . सं." २ ३ जगता जगद्भयाम् जगद्भिः ६ ४ जगते जगद्भयाम् जगद्भयः ५ जगतः जगतोः जगताम् ७ जगति जगत्सु इस प्रकार तकारान्त नपुंसकलिंग शब्दोंके रूप होते हैं। जगतां पतये नमः % जगतोंके स्वामीके लिये नमस्कार। २ जगति सर्वे प्राणिनः उत्पद्यन्ते विलीयन्ते च । जगत्में सब प्राणी उत्पन्न होते हैं और लय होते हैं। ३ जगतः आदिकारणं किं अस्ति? = जगतका आदि कारण क्या है ? नकारान्तो नपुंसकलिंगो 'ब्रह्मन् ' शब्दः। १ ब्रह्म ब्रह्मणी सं० हे ब्रह्म, हे ब्रह्मन् , २ब्रह्म ३ ब्रह्मणा ब्रह्मभ्याम् ब्रह्मभिः ४ ब्रह्मणे ब्रह्मभ्यः ५ब्रह्मणः ६ ब्रह्मणोः ब्रह्मणाम् ७ ब्रह्मणि ब्रह्मसु - ब्रह्माणि .
(६)
वर्मन्-- कवच
शर्मन्- नाम
इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं-
सद्मन्-- घर
पर्वन्- पर्व
कर्मन्- कार्य
भस्मन् - भस्म
वेश्मन्- घर
जन्मन्- जन्म
वर्मन्-- मार्ग
लक्ष्मन्- चिह्न
१ त्वया अद्य किं कर्म कृतम् १.- तूने आज क्या काम
किया ?
२जन्मना शूद्रः भवति परन्तु संस्कारैः द्विजः उच्यते-
जन्मस शुद्ध होता है, परन्तु संस्कारोंसे द्विज कहलाता
है
sha
३ नरः पुण्येन कर्मणा सद्गतिं प्राप्नोति-मनुष्य पुण्य
कर्मसे सद्गति प्राप्त करता है ।
नकारान्तो नपुंसकलिंगो 'अहन् ' शब्दः।
१ अहः
अही, अहनी अहानि
सं०,
२
३अह्ना
अहोभ्याम्
अहोभिः
४ अहे अहोभ्याम् अहोभ्यः
५ अह्नः
(७) ६ अह्रः अहोः अह्वाम् '७ अहि, अहनि १ अहनि अहनि मनुष्येण शोभनं कर्म एव कर्त- व्यम्- प्रतिदिन मनुष्यको उत्तम कर्म करना चाहिये। २ दशभिः अहोभिः अहं तत्र गमिष्यामि-दस दिनों से मैं वहां जाऊंगा। ३ संवत्सरस्य कति अहानि भवन्ति ?--वर्षके कितने दिन होते हैं? ४ त्रीणि शतानि षष्टिः च अहानि संवत्सरस्य भवन्ति-तीन सौ साठ दिन वर्षके होते हैं। संधि किये हुए वाक्य अहन्यहनि मनुष्येण शोभनं कर्मैव कर्तव्यम् । कर्तव्यमेव शोभनं कर्म मनुष्येणाहन्यहनि । दश- भिरहोभिरहं तत्र गमिष्यामि । गमिष्याम्यहं तत्रा- होभिर्दशभिः । तत्राहमहोभिर्दशभिर्गमिष्यामि। संवत्सरस्य कत्यहानि भवन्ति ? कति भवन्त्यहानि संवत्सरस्य ? त्रीणि च शतानि षष्टिश्चाहानि भवन्ति संवत्सरस्य । संवत्सरस्याहानि भवन्ति त्रीणि शतानि 'षाष्टिश्च । जगत आदिकारणं किमस्ति ? किमस्त्यादि- कारणं जगतः १ जगतां पतये नमः । नमो जगतां पतये।
(८) - पाठ २ पूर्व पुस्तकमें दिये हुए पन्द्रह श्लोकोंका सरल संस्कृत इस पाठमें दिया जाता है। इस पाठमें इसका अच्छी प्रकार अध्ययन पाठक करें- वैशम्पायन उवाच-युधिष्ठिरस्तं तपसा दग्ध- किल्बिषमासाद्य प्रीतो नामसंकीर्तयन् शिरसाऽभ्य. वादयत् । ततः कृष्णा च भीमश्च सुतपस्विनौ यमौ च शिरोभी राजर्षि प्राप्य परिवार्योपतस्थिरे । तथैव पाण्डवानां पुरोहितो धर्मज्ञो धौम्यो यथा- न्यायं तं संशितव्रतमृषिमुपाक्रान्तः । स धर्मज्ञो मुनिर्दिव्येन चक्षुषा पाण्डोः पुत्रान् कुरुश्रेष्ठानन्वजानात् । आस्यतामिति चाब्रवीत् । महातपा भ्रातृभिः सहासीनं कुरूणामृषभं पार्थ पूजयित्वाऽनामयं पर्यपृच्छत् । हे पार्थ! अनृते भावं न कुरुषे ? कच्चिद्धर्मे प्रवर्तसे? ते च मातापित्रोवृत्तिः कच्चिन्न सीदति ? कच्चित्ते सर्वे गुरवो वृद्धा वैद्याश्च पूजिताः १ हे पार्थ ! पापषु कर्मसु कच्चिद्भावं न कुरुषे ? हे कुरुश्रेष्ठ ! सुकृतं प्रतिकतुं दुष्कृतं हातुं च
(९)
कचिद्यथान्यायं, जानासि ? न विकत्यसे ?
त्वया यथार्ह मानिताः साधवः कच्चिन्नन्दन्ति ?
वनेषु वसन्नपि धर्ममेवानुवर्तसे ?
हे पार्थ ! त्वदाचारैधौम्यः कच्चिन्न परितप्यते ?
दानधर्मतपशिौचैराजवेन तितिक्षया त्वं वर्तसे किम् ?
हे पार्थ ! पितृपैतामहं वृत्तं कच्चिदनुवर्तसे ? हे
पाण्डव ! राजर्षियातेन पथा कच्चिद्गच्छसि ?
स्वे स्वे कुले पुत्रे वा पुन: नप्तरि जाते पितृलोकस्थाः
पितरः शोचन्ति च हसन्ति च किल ?
तस्य दुष्कृतेऽस्माभिः किं संप्राप्तव्यं भविष्यति?
अस्य च सुकृतेऽस्माभिः शोभनं किं प्राप्तव्यमिति ?
हे पार्थ! पिता माता तथैवाग्निर्गुरुश्च पञ्चम
आत्मैते यस्यपूजितास्तस्योभौ लोकौ जितौ।
हे आर्य! भगवान् धर्मनिश्चयं यथावन्माऽऽह ।
एतन्मया यथाशक्ति यथान्यायं विधिवत्क्रियते ।।
पाठक इस पाठका अभ्यास उत्तम करें। पूर्व पुस्तकमें
श्लोक आ चुके हैं, उनका अर्थ भी आ चुका है । यदि वे पाठ
हो गये हैं और उपस्थित हैं तो पाठकोंको इसमें कोई कठिनता
नहीं होनी चाहिये । इस पाठसे एक प्रकारसे पाठकोंकी
परीक्षा भी हो जाती है कि पहिले पाठ ठीक हुए हैं वा नहीं !
अस्तु । अब इस पाठ में कुछ समास बताना है-
(१०)
१ दग्धकिल्बिषः-दग्धं किल्बिषं येन (जिसने
पाप जला दिया है)
२ धर्मज्ञः-धर्म जानाति इति ( धर्म जाननेवाला)
३ यथान्यायं- न्यायं अनतिक्रम्य (न्यायको न
छोडते हुए)
४ संशितव्रतः-संशितं व्रतं यस्य (व्रती)
५ कुरुश्रेष्ठः-कुरुषु श्रेष्ठः (कुरुओं में श्रेष्ठ )
६ महातपाः-महत् तपः यस्य ( बडे तपवाला)
७ अनामया-न विद्यते आमयः रोगः यस्य (नीरो.
गता)
८ अनृतं-न तं (असत्य)
९ मातापितरौ माता च पिता च (माता और पिता)
१० त्वदाचारः-तव आचारः ( तेरा बर्ताव )
११ दानधर्मतपःशौचं दानं च धर्मः च तपः च
शाच च (दान, धर्म, तप और शौच)
१२ पितृपैतामहं- पितृपितामहानां इदं ( पिता-
पितामहोंके संबंधी
१३ राजर्षियातः-राजर्षािभिः याता ( राजर्षि जिससे
गये)
१४ पितृलोकस्थ:- पितृलोके तिष्ठति (पितृलोकमें
रहनेवाला)
(११)
नामभ्यः
पाठ ३
नकारान्त नामोंके 'नामन् ' (नाम ) शब्द के रूप इस
प्रकार होते हैं।
नकारान्तो नपुंसकलिंगो 'नामन्' शब्दः ।
१ नाम
नामनी, नाम्नी नामानि
सं नामन, नाम
२नाम
३ नाम्ना
नामभ्याम्
नामभिः
४ नान्ने
५नाम्नः
नाम्नाः
नाम्नाम्
७ नाम्नि, नामनि
नामसु
इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं-
व्योमन् = आकाश धामन् - स्थान, घर
लोमन्
सामन् = सामवेदका मंत्र
हेमन् = सुवर्ण
१ अग्नौ हेम्नः शुद्धिः भवति-अग्निमें सोनेकी शुद्धता
होती है।
२ व्योग्नि वायुःसंचरति-आकाशमें वायु संचार करता है।
३ स पण्डितःसाम्न:गायने प्रवीण:-वह पंडित सामके
गानमें प्रवीण है।
= बाल, केश
(१२)
४ हेम्ना सह मौक्तिकं अपि देहि-सोने के साथ मोती
भी दे ।
(स) षकारान्तो नपुंसकलिंगो 'धनुष् (स्)' शब्दः।
१ धनुः
धनुषी धनूंषि
सं.
१
३ धनुषा
धनुर्याम् धनुर्भिः
४ धनुषे
धनुः
५ धनुषः
धनुषोः
धनुषाम्
७ धनुषि
धनुष्षु, धनुःषु
इसी रीतिसे निम्नलिखित शब्दोंके रूप हैं। यहां यह
स्मरण रहे कि यहां स् अथवा ष् अंतवाले शब्दोंके रूपोंकी
समानता ही है।
यजुर्वेद मंत्र
चक्षुस् - आंख
वपुस् = शरीर
हविस् = हविर्द्रव्य
जनुस् : जन्म
आयुस् % आयुष्य
१ चक्षुभ्यां प्राणिनः पश्यन्ति (दो) आंखोंसे प्राणी
देखते हैं।
२ हविषा अग्निं वर्धय-हविव्यसै आनिको बढा ।
यजुस् 3
(१३) ३ आयुषे वर्चसे बलाय च यतस्व-आयु, तेज और बलके लिये यत्न कर। ४ यजुषां विज्ञानेन नरः कर्ममार्गस्य ज्ञाता भवति- यजुर्वेद- मंत्रोंके ज्ञानसे मनुष्य कर्ममार्गका ज्ञाता होता है । सकारान्तो नपुंसकलिंगः 'पयम्' शब्दः । १ पयः पयसी पयांसि सं. ४ पयसे ६ - २ ३ पयसा पयोभ्याम् पयोभिः पयोभ्यः ५ पयसः पयोभ्यः पयसोः पयसाम् ७ पयसि पयस्सु, पयासु इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं- वासस् = वस्त्र, कपडा शिरस् = शिर यशस् = यश रहस् % एकान्तवास ओजस् = शारीरिक बल अम्भस् = जल मनस् : मन चेतस् रक्षस् = राक्षस एनस् - पाप यादस् = जलचर प्राणी अंहस् %D पाप छन्दस् = वेद सदस् = सभा = चित्त (१४) १ स वाससा शरीरं आच्छादयति-वह वस्त्रसे शरीर आच्छादित करता है। २ यशसा तेजसा च वर्धस्व-यश और तेजसे बढ़। ३ तव शरीरस्य ओजः इदानी कुत्र अस्ति ?-तेरे शरीरकी शक्ति अब कहां है ? ४ मनः सत्येन शुध्यति-मन सत्यसे शुद्ध होता है । ५ रक्षप्तां पतिः रावणः आसीत्- राक्षसोंका राजा रावण था। ६ यादांसि जलजन्तवः भवन्ति-जलके प्राणी जल- जन्तु होते ह । ७ ब्राह्मणेन छन्दसां अध्ययनं कर्तव्यम्-- ब्राह्मणने वेदोंका अध्ययन करना चाहिये। ८ शिरसा इदानीं यत् धारयास तत् शुष्कं एव काष्ठं अस्ति- शिरसे अब तू जिसका धारण करता है, वह सूखाही काष्ठ है। ९ती रहास किमपि वदत:-- वे (दो) एकान्तमें कुछ भी बोलते हैं। १० अम्भसां निधिः समुद्रः भवति--जलका खजाना समुद्र है। ११ चेतसा नरःचिन्तनं करोति-चित्तसे मनुष्य चिंतन करता है।
(१५) संस्कृत-वाक्यानि । १ दशरथः सबाष्पं अतिनिःश्वस्य पुनः सुमन्त्रं आह-हे सूत! चतुर्विधवला चमूः क्षिप्रं प्रतिवि- धीयतां रामस्य अनुयात्रार्थ इति । २ तत् श्रुत्वा रामः उवाच- त्यक्तभोगसंगस्य वने वन्येन जीवतः मे किं कार्य अनुयात्रेण ? चीराणि एव अनुयन्तु मे ! खनित्रं समानयत, गच्छत इति । ३ निर्लज्जा कैकेयी स्वयं चीराणि आहृत्य रामं परिधत्स्व इति प्रोवाच । सः अपि, अवक्षिप्य सूक्ष्मवस्त्रं मुनिवस्त्राणि आधार- यत् । तथा च लक्ष्मणः। भाषा-वाक्य । १ दशरथ आंसुओंसे भरकर बड़ा श्वास छोडकर फिर सुमंत्रसे बोले- हे सूत ! चतुर्विध सेना शीघ्र तैयार कर रामके जानेके लिये । २ यह सुनकर राम बोले भोग-संगको छोड- कर वनमें उत्पन्न हुए पदार्थों से जीवित रहनेवाले मेरे लिये क्या करना है ? साथ जानेवालोंसे वल्कलही मेरे साथ जावें। कुदार लाओ, जाओ। ३ निर्लज कैकेयी स्वयं वल्कल लाकर रामसे 'पहनो' करके बोली। वह भी, फेंककर बारीक वस्त्र, मुनियोंके वस्त्रोंको धारण करने लगा। वैसाही लक्ष्मणने किया।
(१६) संस्कृत-वाक्यानि । सीता कौशेयवासिनी लजिता तस्थौ । ततः एक चीरं आदाय पाणिना कंठे कृत्वा धर्मज्ञा प्रारं अपृच्छत् । कथं नु बध्नाति चीरं इति ।४ रामं स्वयं सीतायाः चीरं बनन्तं प्रेक्ष्य अन्तःपुरचराः नार्यः नेत्रजं वारि मुमुचुः । ऊचुश्च रामम् । इयं कल्याणी सीता तापसवत् वने वस्तुं नाहति । पुत्र ! नः याचनां शृणु । तिष्ठतु अत्रैव सीता। सवाष्पः तु गुरुः वसिष्ठः सीतां निवार्य कैकेयीं अब्रवीत् । ५ न गन्तव्यं बने देव्या सीतया! भाषा वाक्य। सीता रेशमी वस्त्र पहिनी हुई लजित होकर ठहरी। वहांसे एक वल्कल हाथसे उठाकर कंठमें धरके धर्म जाननेवाली अपने पतिसे पूछने लगी कि कैसे भला बांधते हैं वल्कल १४ राम स्वयं सीताका वल्कल बांध रहा है यह देखकर अंतःपुर- निवासिनी स्त्रियां नेत्रके आंसु बहाने लगी। बोली और रामको। यह कल्याणी सीता तापसोंके समान वन में रहने योग्य नहीं है । हे पुत्र ! हमारी प्रार्थना सुन । रहे यहांही सीता । आंसु ओंसे भरा हुआ गुरु वसिष्ठ सीताका निवारण कर कैकेयीसे बोला । ५ नहीं जाना चाहिए वनको सीता देवीने ।
(१७)
संस्कृत-वाक्यानि ।
६सर्वेषां दारसंग्रहवर्तिनां आत्मा हि दाराः। अतः
इयं रामस्य आत्मा सीता अत्र मेदिनी पालयिष्यति।
अथ च यदि वैदेही वनं यास्यति वयं अपि तां
अनुयास्यामः । ततः त्वं एका दुर्वृत्ता शाधि शून्यां
वसुधाम् । न तत् भविना राष्ट्र यत्र रामः भूपतिः
न । वनं एवं राष्ट्रं भविता यत्र रामः निवत्स्यति ।
अतः व्यपनीय चीरं स्नुषायै उत्तमानि आभरणानि
वस्त्राणि च देहि। राजा दशरथः कैकेयीं अब्रवीत्-
सत्यं वसिष्ठः गुरुः आह । हे अधमे ! वैदेह्याः कः
अपराधः त्वया दृष्टः।
भाषा वाक्य।
सब कुटुंबियोंका आत्मा धर्मपत्नी है। इसलिये यह
रामकी आत्मा सीता यहां भूमिका पालन करेगी । अब यदि
सीता वनको जावगी तो हम भी उसके पीछे जायँगे। पश्चात्
तू अकेली दुराचारिणी शासन कर शून्य पृथ्वीका । नहीं
वह होगा राष्ट्र जहां राम राजा नहीं है । वनही राष्ट्र होगा
जहां राम रहेगा। इसलिये वल्कल हटाकर बहुके लिये
उत्तम आभूषण और वस्त्र दो। राजा दशरथ कैकेयीसे बोले-
सत्य वसिष्ठ गुरुने कहा । हे नीचे ! सीताका कौनसा अपराध
तूने देखा?
२ [सं. पा. मा. भा. ११]
(१८) संस्कृत-वाक्यानि । ७ एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः अब्रवीत् । सिद्धः अस्मि वनवासाय इति । मुनिवेषधरं रामं समीक्ष्य सह भार्याभिः राजा विगतचेतनः बभूव । मूहूर्तात् तु संज्ञा प्रतिलभ्य सुमन्त्रं अबवीत्-त्वं हयोत्तमैः रथं संयोज्य आयाहि । प्रापय महाभागं रामं इतः जनपदात् परम्। ८ राज्ञः वचनं आदाय सुमन्त्रः शीघ्रं रथं योजयित्वा तत्र आगतः। सीतारामलक्ष्म- णाः राजानं प्रदक्षिणीचक्रुः। रामः जननी च अभ्या- वादयत् । लक्ष्मणः सुमित्रायाः चरणौ जनाह। भाषा-वाक्य । ७ ऐसा बोलनेपर पितासे रामने कहा कि वनवासके लिये मैं सिद्ध हूं। मुनिका वेष धारण किये हुए रामको देखकर स्त्रियोंके साथ राजा मूर्छित हुआ। घडीभरके पश्चात् जागृत होकर सुमन्त्रसे बोला--तुन उत्तम घोडे रथको जोडकर आओ । पहुंचाओ महाभाग्यवान् रामको इस राज्यसे बाहर । ८ राजाका भाषण लेकर सुमन्त्र शीघ्र रथ जोडकर वहां आया। सीता, राम और लक्ष्मणने राजाको प्रदक्षिणा की । रामने माताको प्रणाम किया। लक्ष्मणने सुमित्राके चरण पकडे।
(१९) पाठ ५ अब इस पाठमें संख्यावाचक कुछ शब्दोंके रूप बताते ahe १ रेफान्तः पुल्लिंगः बहुवचनः 'चतुर्' शब्दः । चत्वारः सं० चतुरः २ me चतुर्भिः ४ चतुर्व्यः ५ ६ इस शब्दका अर्थ " चार चतुर्णाम् चतुषु " ऐसा होनेसे इसका एक- वचन और द्विवचन नहीं होता। परन्तु इसके बहुवचनके ही रूप होते हैं। १ चत्वारः मनुष्याः तत्र गताः-चार मनुष्य वहां गये। २ चतुर्भिः अश्वैः एष रथः अत्र आनीयते-चार घोडोंद्वारा यह रथ यहां लाया जाता है ३ चतुर्यः ब्राह्मणेभ्यः धनं देहि-चार ब्राह्मणोंको धन दे।
(२०)
४ चतुर्णा विप्राणां एष आश्रम:-- चार ब्राह्मणोंका
यह आश्रम है।
५ सदसि सर्वे सभासदाः आगताः-- सभामें सब
सभासद आगये हैं।
इसी शब्दके स्त्रीलिंगमें रूप देखिये-
रेफान्तः स्त्रीलिंगः बहुवचनः 'चतुर्' शब्दः ।
चतस्त्रः
सं०
.
१
mm
चतसृभिः
चतसृभ्यः
चतसृणाम्
चतसृषु
१ चतसृषु पाठशालासु विद्यार्थिनः पठन्ति- चार
पाठशालाओंमें विद्यार्थी पढते हैं।
२ चतस्रः स्त्रियः तत्र अधुना सन्ति-चार स्त्रियां
अब वहां हैं।
३ चतसृभिः कुमारिकाभिः पुष्पमाला निर्मीयते-
चार कुमारिकाद्वारा फूलोंकी माला निर्माण की जाती है।
(२१)
४ चतसृभ्यः देवताभ्यः अयं यच्छ-- चार देवता-
ओंके लिये पूजासाहित्य दो।
५ चतसृणां युवतीनां एष गमनमार्गः-चार स्त्रियोंका
यह जानेका मार्ग है।
उसी शब्दके नपुंसकलिंगमें रूप देखिये-
रेफान्तो नपुंसकलिंगः बहुवचनः 'चतुर्' शब्दः।
चत्वारि
सं०
२
३
चतुर्भिः
चतुर्यः
४
चतुर्णाम्
चतुर्प
१ मम चत्वारि मित्राणि सन्ति- मेरे चार मित्र हैं।
२ चतुर्भिः फलैः त्वं किं करोषि ?. चार फलोंसे तू
क्या करता है।
सूचना-' चतुर्' शब्दके तीनों 'लिंगोंमें ये रूप हैं।
पुल्लिंग शब्द के साथ पुल्लिंग तथा अन्य लिंगोंके शब्दोंके साथ
अन्य लिंगी रूप वर्तने चाहिये। पाठक इस पाठमें दिये वाक्योंसे
इस बातका अनुभव करें और वाक्य बनानेका अभ्यास बढावें ।
(२२)
,
अब संख्यावाचक ‘पश्चन् ' शब्दके रूप देखिये, यह
शब्द तीनों लिंगोंमें समानही है-
नान्तः पुलिंगः बहुवचनः पश्चन् 'शब्दः।
१
सं०
३
६
पञ्चभिः
४
पश्चभ्यः
५
पञ्चानाम्
पञ्चसु
इस प्रकार नवन् (नौ), दशन् ( दस)" इन
शब्दोंके रूप होते हैं। पुल्लिंग, स्त्रीलिंग, नपुंसकलिंगमें
इनके रूप समानहीं हैं-
१ पञ्च पुरुषाः अत्र आगताः% पांच पुरुष यहां
आये हैं।
२ पञ्च स्त्रियः तत्र न गताः% पांच स्त्रियां वहां नहीं
गई।
३ पञ्च फलानि मया भक्षितानि = पांच फल मैंने
खाये।
(२३)
४ नव फलानि स कुत्र नयति = नौ फल वह कहां
ले जाता है।
अब "अष्टन् (आठ)" शब्दके रूप देखिये--
नान्तः ' अष्टन्' शब्दो बहुवचनः
अष्टौ
सं०
१
अष्ट,
अष्टाभिः
अष्टभिः
अष्टभ्यः
अष्टाभ्यः
GM. C WW
"
अष्टानाम्
अष्टानाम्
अष्टसु
अष्टासु
इसके कई विभक्तियों में दो दो रूप होते हैं । यह शब्द
भी तीनों लिंगों में समानही है।
१ अष्टौ बालकाः अत्र क्रीडन्ति आठ बालक यहां
खेलते हैं।
२ अष्टानां कुमारिकाणां अद्य गानं भवति = आठ
लडकियोंका आज गायन होता है।
३ अष्टसु पुस्तकेषु एषः श्लोकः दृश्यते - आठ
पुस्तकोंमें यह श्लोक दिखाई देता है।
(२४) पाठ संस्कृत वाक्यानि । १ ततः सीता हृष्टा रथं आरुरोह । भर्तारं अनु- गच्छन्त्यै सीतायै वासांसि आभरणानि च संख्याय श्वशुरः दशरथः ददौ । भ्रातृभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां च आयुधानि कवचानि च ददौ । सर्वान् तान् आ- रूढान् दृष्ट्वा सुमंत्रः वायुवेगेन रथस्य अश्वान् अचोद- यत् । २ सबालवृद्धा सा अयोध्या पुरी एतेन परितप्ता, सर्वे जनाः राम एव अभिदुद्रुवुः । सर्वे जनाः बाष्प- पूर्णमुखाः पार्श्वत: पृष्ठतः च तस्थुः सुमन् अछुः च । वाजिनां रश्मीन् संयच्छ । : भाषा-वाक्य। १ पश्चात् आनंदित सीता रथपर चढी। पतिके साथ जानेवाली सीताको वस्त्र और आभूषण गिनकर श्वशुर दशरथ- ने दिये । भाई रामलक्ष्मणके लिये आयुध और कवच भी देदिये । उन सबको रथपर चढे देखकर सुमंत्रने वायु-वेगसे स्थके घोडोंको चलाया । २ बाल और वृद्धोंसहित वह अयो- ध्या नगरी इससे दुःखी हुई । सब लोगरामकेही पास दौडे। सब जन आंसुओंसे भरे मुखसे युक्त होकर पीछे और आगे खडे रहे और सुमंत्रसे कहने लगे । घोडोंकी लगामें खींचो।
(२५) संस्कृत-वाक्यानि । ३ शनैः याहि । द्रक्ष्याम रामस्य मुग्वम् । आयसं नूनं हृदयं असंशयं राममातुः, यतः रामे वनं यात न भिद्यते। कृतकृत्या हि वैदेही । अनुगता राम छाया इव पति, अहो लक्ष्मण ! सिद्धार्थः त्वं । यत् परिचरिष्यास भ्रातरं रामम् । एवं वदन्तः आगतं बाष्पं सोढुं न शेकुः । ४ राजा अपि स्त्रीभिः वृतः गृहात बहिः आगतः अब्रवीत् च द्रक्ष्यामि पुत्रं इति रामः सूतं वदति 'याहि' इति । जनः वदति 'तिष्ठ' इति । सूत: उभयं कर्तुं न अशकत् । भाषा-वाक्य । ३ आहिस्ते जाओ । रामका मुख देखेंगे। लोहेका निश्चयसे हृदय संदेहरहित राममाताका है, जिससे राम वन में जाते हुए छिन्नभिन्न हुआ नहीं । कृतकृत्य सीता है जो साथ गई राम- के छायाके समान पतिको । अहो लक्ष्मण ! तू कृतकृत्य है। जो सेवा करेगा भाई रामकी । इस प्रकार बोलते हुए आये हुए आंसु सहन न कर सके। ४ राजाभी स्त्रियोंसे घेरा हुआ घरसे बाहर आया और बोला कि पुत्रको देखूगा । राम सूतसे बोलता है कि 'जाओ'लोग बोलते थे कि 'खडा रह ।' सारथी दोनों करनेमें समर्थ नहीं हुआ।
(२६) संस्कृत-वाक्यानि । ५ नृपतिःतु रामं गतं दृष्ट्वा दुःखेन भूमौ निपपात । गते रामे सर्वे रुरुदुः अमात्याः तु तदा तथा रुदन्ती कौसल्यां दशरथं च तथाविधं दृष्ट्वा ऊचुः । न एनं अनुव्रजेत् दूरं, यं पुनः इच्छेत् शीघ्र आयान्तं इति । निशम्य तद्वचः राजा सभार्यः व्यवस्थितः सुतं ईक्षमाणः । यावत् तु रजोरूपं अह- श्यत नैव तावत् आत्मचक्षुषी संजहार । ६ यदा तु भूमिपा रामस्य रजः अपि न अपश्यत्, तदा विषण्णः भूत्वा धरणीतले पपात । अथ मूञ्छितं नराधिपं समु. स्थाप्य शोककर्शिता कौसल्या दशरथं सान्त्वयामास! भाषा-वाक्य। ५ राजा रामको गया हुआ देख भूमिपर गिर गया। राम जानेके पश्चात् सब रोने लगे। मंत्री तब वैसे रोती हुई कौसल्याको और दशरथको वैसा देखकर बोले । नहीं उसके पीछे दूरतक जाना, जिसके फिर शीघ्र आनेकी इच्छा हो । सुनकर वह भाषण राजा स्त्रियोंके साथ खडा रहा पुत्रको देखता हुआ। जबतक धूलिका रूप दिखाई देता था तबतक अपनी आंखें फिराई नहीं । ६ जब राजाको रामके रथकी 'धूलि भी न दिखाई दी तब खिन्न होकर भूमिपर गिरा । "पश्चात् मूर्छित राजाको उठाकर दुःखी कौसल्या दशरथकी सांत्वना करने लगी।
(२७) संस्कृत-वाक्यानि । ७वसुधाधिपः सगद्गदं उवाच-राममातुः कौसल्या- या गृहं मां नयन्तु । नान्यत्र भविष्यति हृदयस्य आरामः । पुत्रद्वयविहीनं स्नुषाया च वर्जिनं भवनं नष्टचन्द्रं इव अंबरं राजा अमन्यत । अर्धरात्रे च एवं कौसल्यां अबवीत्। न पश्यामित्वां।राम एव अद्यापि मे दृष्टिः अनुगता। नैव सा निवर्तते इति बहु वि. ललाप । रामः अपि रात्रिशेषेण महत् अन्तरं जगाम । नदी उत्तीर्य दक्षिणां दिशं आभिमुखः प्रायात् । गोमती ती किंचिद् दूरं गत्वा दिव्यांगङ्गां ददर्श। भाषा-वाक्य। ७ राजाने गद्गद होकर कहा कि रामकी माता कौसल्याके घर मुझे ले जाय । नहीं दूसरे स्थानपर होगी हृदयकी शांति । दो पुत्रोंसे रहित, बहूसे वर्जित घर चंद्र नष्ट हुए आकाशके समान राजाने माना। आधी रातमें ही कौसल्या बोला । नहीं देखता हूं तुझे । रामके ही अभी- तक मेरी दृष्टि पीछे गई है। नहीं वह पीछे हटती ऐसा बहुत रोने लगा । ८ राम भी शेष रात्रीसे बडी दूर गया। नदी उतर कर दक्षिणदिशाकी ओर मुख कर चला । गोमतीको तैर- कर किंचित् दूर जाकर दिव्य गंगाको देखा।
(२८)
संस्कृत-वाक्यानि ।
शृंगवेरपुरं आसाद्य रामः सूतं अब्रवीत् । अयं
अत्र महान् इंगुदीवृक्षः इह एव अद्य वसामहे ।
भाषा-वाक्य।
शृंगवेर नगरको प्राप्त होकर राम सूतसे बोला । यह यहां
बडा इंगुदीवृक्ष है यहांही आज रहेंगे।
संधिः ।
१ श्वशुरः दशरथः ददौ-श्वशुरो दशरथो ददौ ।
२ च आयुधानि-चायुधानि ।
३ सुमंत्रः वायुवेगेन- सुमन्त्री वायुवेगेन ।
४ अयोध्यापुरी एतेन- अयोध्यापुर्येतेन ।
५ सर्वे जनाः रामं एव--सर्वे जना राममेव ।
६ सुमन्त्रं ऊचुः च- सुमन्त्रमूचुश्च ।
७ शनैः याहि-शनैर्याहि ।
८ राममातुः यतः वने- राममातुर्यतो वने ।
९सिद्धार्थः त्व-सिद्धार्थस्त्वं ।
१० स्त्रीभिः कृतः-स्त्रीभिवृतः।
११ गृहात् बहिः आगतः-गृहाबहिरागतः ।
१२ अमात्याः तु तदा-अमात्यास्तु तदा ।
१३ भूमिपा रामस्य- भूमिपो रामस्य ।
(२९)
५मत्
पाठ ७
त्रिषु लिंगेषु समानो 'अस्मद् ' शब्दः ।
१ अहम् आवाम् वयम्
२ माम्, मा नौ
अस्मान्, नः
३मया आवाभ्याम्
अस्माभिः
४ मह्यम्, मे नौ
अस्मभ्यम्, नः
अस्मत्
६ मम, मे आवयोः, अस्माकम्, नः
७ मयि
अस्मासु
अस्मत्
शब्दका अर्थ "मैं" है। इसके सातों
विभक्तियोंके ये रूप हैं। इसका उपयोग पाठक करें-
१ अहं पठामि, आवां पठावः, वयं पठाम:-
पढता हूं, हम (दोनों) पढते हैं, हम (सब) पढते हैं ।
२ स मां फलं ददाति-- वह मुझे फल देता है ।
३ स आवां पुष्पाणि न ददाति-वह हम (दोनों)
को फूल नहीं देता।
४ अस्मान् जलं देहि- हम (सत्र ) को जल दो।
५ एतत् अस्माकं नगरं- यह हमारा नगर है।
६ अस्माभिः किं इदानी कर्तव्यम्- हम ( सव) ने
क्या अब करना चाहिये।
मैं
-
(२०)
.
पाठक इसी प्रकार इन रूपोंका उपयोग करें । अब 'तू
अर्थवाले " युष्मत् " शब्दके रूप देखिये--
त्रिषु लिंगेषु समानो 'युष्मद् ' शब्दः ।
१त्वम् युवाम्
यूयम्
२ त्वाम्, स्वा
वाम्
युष्मान, वः
३त्वया
युवाभ्याम् युष्माभिः
४ तुभ्यम्, ते युवाभ्याम्, वाम् युष्मभ्यम्, व:
युष्मत्
६ तव, ते
युवयोः, वाम
युष्माकम्, वः
७ त्वयि
युष्मास्तु
पाठक इन दोनों शब्दके रूपों में यह स्मरण रखें कि
द्वितीया, चतुर्थी और षष्ठीके रूपोंमें से प्रत्येकके दो दो रूप
५ त्वत्
१ त्वं अत्र आगच्छ, युवां कुत्र गच्छथः, यूयं अत्र
न आगच्छथ-तू यहां आ, तुम (दो) कहां जाते हो, तुम
( सव) यहां नहीं आते।
२ युष्माभिः किमर्थं एतत् पुस्तकं न पठितम् --
तुम (सब) ने क्यों यह पुस्तक नहीं पढा ?
३ युष्माकं आश्रमेषु श्वान:न सन्ति-आपके आश्रमों
में कुत्ते नहीं हैं।
(३१) वह " अर्थवाले २ तम् " ३ तेन ४ त्वया अत्र न आगन्तव्यम्-- तूने यहां नहीं आना चाहिये। अब तद्" शब्दके रूप देखिये- दकारान्तः पुल्लिंगः 'तद् ' शब्दः । १ सः तो ते तान् ताभ्याम् तैः ४ तस्मै तेभ्यः ५ तस्मात् ६ तस्य तयोः तेषाम् ७ तस्मिन् तेषु १ सः गच्छति, तो गच्छतः, ते गच्छन्ति-बह जाता है, वे (दो) जाते हैं, वे (सब ) जाते हैं। २ तैः पुस्तकस्य पठनं कृतम्-उन्होंने पुस्तकका पढना " किया। ३ तेषां मनसि इदानी किं वर्तते ?-उन (सब) के मनमें अब क्या है? ४ तस्मिन् त्वयि किं वीर्य आस्ति ?.- उस तुझमें कौनसा पराक्रम है ? ५. ताभ्यां हि इदं सर्व व्याप्तम्-उन दोनोंसे यह सब व्याप्त है।
(३२)
उसी "तद्" शब्दके स्त्रीलिंगमें रूप निम्नप्रकार होते हैं..
१सा
ते
ताः
२ताम्
३ तया
ताभ्याम्
ताभिः
ताभ्यः
४ तस्यै
"
५तस्याः
६ तस्याः तयोः
तासाम्
७ तस्याम्
तासु
यहां पाठक तुलना करके देखें कि 'तत्' शब्दके पुल्लिंग
के रूपोंमें और स्त्रीलिंगके रूपोंमें किस प्रकार भिन्नता है-
१ सा युवती किं करोति- वह स्त्री क्या करती है ?
२ ते कुमारिके किं कुरुनः-वे (दो) कुमारिकाएं क्या
करती हैं ?
३ ताः स्त्रियः किं पठन्ति ?-वे सब स्त्रियां क्या पढती
हैं?
४ तासु स्त्रीषु धैर्य भवति- उन (सब) स्त्रियोंमें धैर्य
होता है।
५ तासां नारीणां नामानि कथय- उन (सब)
स्त्रियोंके नाम कह ।
६ ताभिः एष मार्गः दर्शितः- उन्होंने यह मार्ग
बताया है।
(३३)
७ तयोः रूपं वर्णनीयं अस्ति- उन (दो) का रूप
प्रशंसनीय है।
इसी 'तद्' शब्दके नपुंसकलिंगी रूप निम्नप्रकार
होते हैं।
ते
तानि
१ तत्
२
"
३ तेन
४ तस्मै
ताभ्याम्
तः.
तेभ्यः
४ तस्मात्
तयोः
तेषाम्
७ तस्मिन्
तेषु
पाठक विचारपूर्वक देखेंगे तो उनको पता लग जायगा
कि तृतीयासे आगेके रूप पुल्लिंगके रूपोंके समानही हैं।
प्रथमा और द्वितीयाके रूपोंमेंही विशेषता है।
१ तत् फलं पक्वं अस्ति = वह फल पका है।
२ ते फले पक्वे स्तः = वे (दो) फल पके है।
३ तानि फलानि पक्वानि सन्ति = वे ( सब ) फल
पके हैं।
४ तस्मात् स्थानात् अहं इदानी एव अत्र आगतः
= उस स्थानसे मैं अभी यहां आया।
३ [सं. पा. मा. भा. ११]
(३४) पाठ ८ पूर्व दो पाठोंमें जो रामायणकी कथा दी है उसीका सरल संधियुक्त संस्कृत इस पाठमें दिया जाता है। दशरथ: सबाष्पमतिनिश्वस्य पुनः सुमंत्रमाह- हे सूत! चतुर्विधबला चमूः क्षिप्रं प्रतिविधीयतां रामस्थानुयात्रार्थमिति । तच्छ्त्वा राम उवाच- त्यक्तभोगगस्य बने वन्येन जीवतो मे किं कार्यननुयात्रेण ? बीनाण्येवानु- यन्तु में । खनित्रं समानयत, गच्छतेति। লিভলা জন্ধী অহঃত্তা হয় - स्वेति प्रोवाच । तोऽप्यवक्षिप्य सूक्षलवस्त्रं मुनिवस्त्रा- যথ! না স্ব স্বল স্বৰাহৰলা लज्जिाला तस्थौ। ततः एक चीरमादाय पाणिना कंठे कृत्वा धर्मज्ञा भीरमपृच्छत् । कथं नु अनामि चीरमिति। रामं स्वयं सीतायाश्चीरं बध्नन्तं प्रेक्ष्यान्तःपुरचरा नार्यो नेत्र वारि नुमुचुः। ऊचुद रामम् । इयं कल्याणी सीता तापलवदने वस्तुं नाहति । पुत्र ! नो याचनां शृणु । तिष्ठत्वत्रैक सीता । स- बापस्तु गुरुर्वसिष्ठः सीतां निवार्य कैकेयीसब्रवीत् । न गन्तव्यं वन देव्या सीतया । सर्वेषां दारसंग्रह.
(३५) वर्तिनामात्मा हि दाराः । अत इयं रामस्थात्मा सीता- ऽत्र मेदिनी पालयिष्यति। अथ च यदि वैदेही वनं यास्थति, वयमपि तामनुयास्यामः । ततस्त्वमेका दुर्वृत्ता शाधि शून्यां बमुधाम् । न तद्धाविना राष्ट्र यत्र रानो भूपतिर्न । वनमेव राष्ट्र भविता यत्र रामो निवत्स्यति। अतो व्यपनीय ची स्नुपाया उत्तना- न्याभरणानि वस्त्राणि च देहि । राजा दशरथः कैकेयीमब्रवीत्-सत्यं वसिष्ठो गुरु- राह । हे अध! वैदेयाः कोऽपराधस्त्वया दृष्टः? एवं ब्रुवन्नं पितरं रामोऽब्रवीत्। सिद्धोऽस्मि बनवासायनि। दुनिषधरं रामं समीक्ष्य सह भार्या श्री राजा विगलचेलो बभूव । मुहूर्तात्तु संज्ञांप्रतिलभ्य मन्त्र- महारीलू । त्वं इयोतमै रथं योज्यायाहि । प्रापय महाभाग रामाभितो जनपदात्परम् । र"ज्ञो वचनलादाय सुमंत्रः शीघ्रं रथं योजयित्वा तत्रागतः । सीतारयलक्षमाणा राजानं प्रदक्षिणीचक्रुः रामो जननी चाभ्यवादयत् । लक्ष्मणः सुमिनाया- গুল জলা। इस पाठमें यदि कोई कठिनता हो तो पूर्णपाठमें देखिये, वहां ये ही बाब्य पदच्छेदपूर्वक तथा अर्थके साथ दिये गये हैं।
(३६) ततः सीता हृष्टा रथमारुरोह । भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै वासांस्याभरणानि च संख्याय श्वशुरो दश- रथो ददौ । भ्रातृभ्यां रामलक्ष्मणाभ्यां चायुधानि कवचानि च ददौ । सास्तानारूढान्दृष्ट्वा सुमन्त्री वायुवेगेन रथस्याश्वानचोदयात् । सबालवृद्धा साऽयोध्यापुर्येतेन परितप्ता । सर्वे जना राममेवाभिदुद्रुवुः। सर्वे जना बाष्पपूर्णमुखाः पार्श्वतः पृष्ठतश्च तस्थुः सुमन्त्रमूचुश्च । वाजिनां रहमीन्सं- यच्छ शनैर्याहि । द्रक्ष्याम रामस्य मुखम् । आयसं नूनं हृदयमसंशयं राममातुर्यतोरामे वनं याते न भिद्यते । कृतकृत्या हि वैदेही । अनुगता रामं छायेव पतिम् । अहो लक्ष्मण ! सिद्धार्थस्त्वम् । यत्प- रिचरिष्यसि भ्रातरं रामम् । एवं वदन्त आगतं बाष्पं सोढुं न शेकुः। राजाऽपि स्त्रीभित्तो गृहाद्वहिरागतोऽब्रवीच द्रक्ष्यामि पुत्रमिति । रामः सूतं वदति याहीति । जनो वदति तिष्ठेति । सूत उभयं कर्तुं नाशकत् । नृपति- स्तु रामं दृष्ट्वा दुःखेन भूमौ निपपात । गते रामे सर्वे रुरुदुः। अमात्यास्तु तदा तथा रुदन्ती कौसल्यां दशरथं च तथाविधं दृष्ट्वोचुः। नैन- मनुव्रजेद् दूरं यं पुनरिच्छेच्छीघ्रमायान्तमिति। निशम्य (३७) तद्वचो राजा सभार्यों व्यवस्थितः सुतमीक्षमाणः । यावत्तु रजोरूपमदृश्यत नैव तावदात्मचक्षुषी संज- हार। यदा तु भूमिपो रामस्य रजोऽपि नापश्यत् तदा विषण्णो भूत्वा धरणीतले पपात। अथ मूछितं नराधिपं समुत्थाप्य शोककर्शिता कौसल्या दशरथं सान्त्वयामास । वसुधाधिपः सगद्गदमुवाच-राम- पात: कौसल्याया गृहं मां नयन्तु । नान्यत्र भविष्यति हृदयस्यारामः। पुत्रद्वयविहीनं स्नुषया च वर्जितं भवनं नष्टचंद्रमि- वाम्बरं राजाऽमन्यत ।अर्धरात्रे चैव कौसल्यामब्रवीत् न पश्यामि त्वाम् । राममेवाद्यापि भे दृष्टिरनुगता। नैव सा निवर्तते । इति बहु विललाप । रामोऽपि रात्रिशेषेण महदन्तरं जगाम । नदी- मुत्तीर्य दक्षिणां दिशमभिमुखः प्रायात् । गोमती तीत्वा किश्चिद् दूरं गत्वा दिव्यां गंगां ददर्श । शृंगवेर- पुरमासाद्य रामः सूतमब्रवीत् । अयमत्र महानिंगुदी. वृक्ष इहैवाद्य वसामहे । पाठक इस पाठका उत्तम अध्ययन करें। इस पाठको वारं- वार पढें और संधियुक्त वाक्य वारंवार पढकरही समझनका यत्न करें । प्रयत्न करके भी समझमें न आया तो समाझये कि पूर्व पाठ ठीक नहीं हुआ। इसलिये पुनः पूर्व पाठ देखिये।
(३८) - १ सर्वः पाठ ९ "सर्व" शब्दके पुल्लिंगी रूप निम्नप्रकार होते हैं: सरों सर्वे २ सर्व सर्वान् ३ सर्वेण सर्वाभ्याम् सवैः ४ सर्वस्मै, सर्वाय सर्वेभ्यः ५ सर्वस्मात्, सर्वात् ६ सर्वस्थ सर्वयोः सर्वेषाम् ७ सर्वस्मिन् सर्वेषु १ सर्वे मनुष्याः कथं जीवन्तिी-सब मनुष्य कैसे जीते हैं ? २ सर्वेषां पशूनांमध्ये कः श्रष्टः?-सब पशुओंमें कौन श्रेष्ठ ? ३ सर्वेषु पुस्तकेषु का विद्या भवति?-सब पुस्तकों में कौनसी विद्या होती है? अब “सर्व" शब्दके स्त्रीलिंगी रूप देखिये- सर्वे सर्वाः २ सर्वाम् ३ सर्वया सर्वाभ्याम् सर्वाभिः ४ सर्वस्य सर्याभ्यः ५ सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासाम् ७ सर्वस्याम् सर्वासु १ सर्वा ६ :
(३९) - " १ सर्वासु दिक्षु वायुः वाति-सब दिशाओंमें वायु बहता है। २ सर्वाभिः स्त्रीभिः वस्त्राणि प्रक्षालितानि- सब स्त्रियोंने वस्त्र धोये । ३ सर्वासां नारीणां आभूषणानि कुत्र सन्ति?- सब स्त्रियोंके आभूषण कहां हैं ? अब " सर्व" शब्दके नपुंसकलिंगी रूप देखिये- १ सर्वम् सर्वे सर्वाणि २ शेष रूप पुल्लिंगी रूपोंके समान होते हैं। १सर्वाणि पुस्तकानि अत्र आनय-सब पुस्तक यहांला। २ मा सर्वाणि फलानि देहि-मेरे लिये सब फल दो। यद् (जो)" इस शब्दके पुल्लिंगमें रूप देखिये। १ यः यो ये यान् याभ्याम् यैः येभ्यः ५ यस्मात् ६यस्य ययोः येषाम् ७ यस्मिन् येषु १ यः पुरुषः तत्र अस्ति स एव तव भ्राता अस्ति- जो पुरुष वहां है वही तेरा भाई है। अब २ यम् ३ येन ४ यस्मै (४०) २ येषां रत्नानां दर्शनं त्वया कृतं तानि एव एतानि सन्ति--जिन रत्नोंका दर्शन तूने किया था वेही ये रत्न हैं। ३ यस्मात् कोशात् वस्त्रं उद्धृतं तस्मिन् एव पुनः तत् स्थापय-जिस कोशसे वस्त्र उठाया था उसी में फिर वह रख । ४ येभ्यः ब्राह्मणेभ्यः त्वं द्रव्यं दातुंइच्छसि तेभ्य एव देहि-जिन ब्राह्मणोंको तू धन देना चाहता है उनको ही दे। उसी 'यत् (जो) शब्दके स्त्रीलिंगमें ये रूप होते हैं। १ या ये २ याम् ३ यया याभ्याम् याभिः ४ यस्यै याभ्यः " ५ यस्याः ययोः यासाम् ७ यस्याम् यासु १ यासां राजा वरुणः अस्ति ता एव एताः आप:- जिनका राजा वरुण है वेही ये जल हैं। २ यस्यै पुत्रिकायै दुग्धं दीयते सा एव एषा--जिस लडकीके लिये दूध दिया जाता है वही यह है। उसी " यत्" शब्दके नपुंसकलिंगी रूप ये हैं- १ यत् यानि ये (४१) . भवन्तः " २ यत् ये यानि (शेष रूप पुल्लिंगके समान हैं ) १ यानि पुस्तकानि त्वया न पठितानि तानि मया पठितानि--जो पुस्तक तूने नहीं पढे वेही मैंने पढे हैं। २ यत् ज्ञानं त्वया संपादितं तत् मह्यं कथय-जो ज्ञान तूने संपादन किया वह मुझे कह । तकारान्तः पुलिंगो' भवत् ' शब्दः । १ भवान् भवन्तौ सं० हे भवन् २ भवन्तम् भवतः ३ भवता भवद्भयाम् भवद्भिः ४ भवते भवद्भयः ५ भवतः भवतोः भवताम् ७ भवति भवत्सु इसी प्रकार निम्नलिखित शब्दोंके रूप होते हैं- द्विषत्-शत्रु । पचत्-पकानेवाला । गच्छत्-जानेवाला। पश्यत्-देखनेवाला । अर्हत्-योग्य । तिष्ठत्-ठहरनेवाला। १ भवान् कुत्र गच्छति ?--आप कहां जाते हैं? २ भवद्भिः किं कृतम्--आपने क्या किया ? ३ भवतां किं नामधेयम् ?- आपका नाम क्या ? ४ पचयः धान्यं देहि-पकानेवालोंको धान्य दो। 5" ६ (४२) पाठ १० (म. भारत वन, अ० १५१) भीमसेनस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तस्य महात्मनः। प्रत्युवाच हनूमन्तं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। १२ ।। अन्वयः -भीमसेनः तु तस्य महात्मनः तत् वाक्यं श्रुत्वा प्रहृष्टेन अन्तरात्मना हनूमन्तं प्रत्युवाच ।। अर्थ- भीमसेन तो उस महात्माका वह वाक्य सुनकर आनंदित अंतरात्मासे हनूमानसे बोला । कृतमेव त्वया सर्द नम वानरपुङ्गव । स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो कामये त्वां प्रसीद मे ॥१३॥ संस्कृतटीका- हे वानरपुंगव ! हे वानरश्रेष्ठ ! मम सर्व कार्य त्वया कृतं एव । हे महाबाहो !ते स्वस्ति अस्तु । कामये त्वां, मे प्रसीद, प्रसन्नः भव ।। अर्थ-- हे वानरों में श्रेष्ठ ! मेरा सब कार्य तूने कियाही है। हे बडे बाहुवाले ! तेरा कल्याण हो । चाहता हूं तेरेसे कि मेरेपर प्रसन्न हो जावो । सनाथाः पाण्डवाः सर्वे त्वया नाथेन वीर्यवान् । तवैव तेजसा सर्वान्विजेष्यामो वयं परान् ॥१४॥ अन्वयः- हे वीर्यवान् ! त्वया नाथेन सर्वे पाण्डवाः सनाथाः। वयं सर्वान् परान् तवैव तेजसा विजेष्यामः ॥
(४३) अर्थ-- हे वीर्ययुक्त! तुझ नाथसे सब पांडव सनाथ हुए हैं । हम सब शत्रुओंको तेरेही तेजसे जीतेंगे। एवमुक्तस्तु हनुमान्भीमसेनमभाषत। भ्रातृत्वात्सौहृदाचैव करिष्यामि प्रियं तव ॥१५॥ अन्वयः-- एवं उक्त तु हनुमान् भीमसेनं अभाषत । भ्रातृत्वात् सोहृदाद च एव तव प्रियं करिष्यामि : अर्थ-इस प्रकार कहा हुआ हनुमान भीमसेनसे बोला । भाईपनसे और मित्र होनेसेही तेरा प्रिय कार्य मैं करूंगा।' चमूं विगाह्य शत्रूणां परशक्तिसमाकुलाम् । यदा सिंहरवं वीर करिष्यास महाबल ॥ १६ ॥ अन्वयः-- परशक्तिसमाकुला शत्रूणां च विगाय, हे महाबल वीर ! यदा सिंहरवं करिष्यासि ॥ अर्थ-- परशक्तिसे व्याकुल शत्रुसैन्यमें घुसकर, हे महा- बली वीर ! जब तुम सिंहनाद करोगे। तदाऽहं बृहयिष्यामि स्वरवेण रवं तव । विजयस्य ध्वजस्थश्च नादान्मोक्ष्यामिदारुणान् ।१७ अन्वय:- तदा अहं स्वरवेण तव रवं हयिष्यामि। विजयस्य ध्वजस्थः च दारुणान् नादान् मोक्ष्यामि । अर्थ- तब मैं अपने शब्दसे तेरे शब्दको बढाऊंगा। ( विजयस्य ) अर्जुनके ध्वजपर रहकर बडे शब्द करूंगा।
(४४) शत्रूणां ये प्राणहराः सुखं येन हनिष्यथ । एक माभाष्य हनूमांस्तदा पांडवनंदनम् ॥१८॥ मार्गमाख्याय भीमाय तत्रैवान्तरधीयत ॥१९॥ ( म० भारत वन० अ० १५१) अन्वयः- ये ( नादाः) शत्रूणां प्राणहराः । येन सुखं हनिष्यथ । हनूमान् तदा पांडवनंदनं एवं आभाष्य, भीम मार्ग आख्याय, तत्र एव अन्तरधीयत ॥ अर्थ-जो (शब्द) शत्रुओंके प्राण हरण करनेवाले हैं। जिससे तू सुखसे शत्रुओंका हनन करेगा। हनूमान् तब पांडव- कुमारको ऐसा कहकर, भीमको मार्ग बताकर, वहां ही अंतर्धान हो गये। अर्जुन उवाच । ततोऽहं स्तूयमानस्तु तत्र तत्र महर्षिभिः। अपश्यमुदधिं भीममपां पतिमथाव्ययम् ॥ १॥ ( म. भारत वन० अ० १६९) अन्वयः- ततः अहं ऋषिभिः तत्र तत्र स्तूयमानः तु अपां पति अव्ययं भीमं उदधि अथ अपश्यम् । अर्थ- पश्चात् मैंने ऋषियोंद्वारा सर्वत्र प्रशंसित होकर जलके स्वामी अव्यय भयानक समुद्रको नंतर देखा ।
(४५) फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताश्च समुत्थिताः । ऊर्मयश्चात्र दृश्यन्ते वल्गन्त इव पर्वताः॥२॥ अन्वयः- फेनवत्यः प्रकीर्णाः च संहताः च समुत्थिताः ऊर्मयः च अत्र पर्वता: वल्गन्ते इव दृश्यन्ते ।। अर्थ--फेनसे युक्त, दूसरेमें मिली हुई, परस्पर टकराने- वाली, बडी उठनेवाली तरंगे वल्गना करनेवाले पर्वतोंके समान दिखाई देती हैं। नावः सहस्रशस्तत्र रत्नपूर्णाः समन्ततः । तिमिगिलाः कच्छपाश्च तथा तिमितिमिगिलाः॥३॥ अन्वय:- तत्र समततः रत्नपूर्णाः सहस्रशः नावः । तथा तिमिगिलाः कच्छपाः तिमितिमिगिलाः ( दृश्यन्ते)। अर्थ-वहां चारों ओर रत्नोंसे परिपूर्ण सहस्रों नौकाएं थीं और बड़ी मछली, कच्छप और मगरमच्छ दीखते हैं । पाठक इन श्लोकोंको अच्छी प्रकार पढ़ें और स्वयं समझनेका यत्न, करें। अर्थ न देखते हुए ही श्लोकोंका नात्पर्य समझने- का यत्न करें।
(४६) ४ कस्मै " केपाल पाठ ११ मकारान्तः पुल्लिंगः किम् ' शब्दः। १ कः को के २ कम् कान् काभ्याम् कैः केभ्यः ५कस्मात ६ कस्य कयो ৩ লিপু १ त कस्मिन् अंगे रोगः समनः १- तेरे किस अंगमें रोग हुआ है ? २ केषां क्षत्रियाणां एतानि शस्त्राणि ?- किन क्षत्रियोंके ये शस्त्र हैं ? ३ केषु केषु गृहेषु मनुष्याः वसनि-किन किन मकानोंमें मनुष्य वसते हैं। ४ कस्यचित् किमपि न हरणीयम्-किसीका कुछ भी नहीं हरण करना योग्य है। उसी 'किम् ' शब्दके स्त्रीलिंगी रूप ये है-- १ का के २ काम् काः (१७) ३ कया काभ्याम् काभिः ४ कस्यै काभ्यः ६ ११ ५ कस्याः कयोः कासाम् ७कस्याम कासु १ का दापीषु जलं न विद्यते-किन बावलियों में जल नहीं है। २ कालां कन्यकाना एष शब्दः?- किन कन्याओंका यह शब्द है? ३ काभिः कथाभिः त्वया स्वमतं प्रतिपादितम् ? --किन कथाओंसे तूने अपना मत प्रतिपादन किया? उसी 'कि' शब्दके नपुंसकलिंगी रूप निम्नप्रकार होते हैं। १ किम् शानि २ (शेष रूप पुलिंगके समानहीं हैं। ) १ कानि पुस्तकानि त्वया पठितानि?-कौनसे पुस्तक तुने पढे? २ के फले स्वयः भक्षित ?-कौनसे (दो) फल तूने के " ५ खाय?
(४८)
३ किं निमित्तं त्वं तत्र न गच्छसि?- किस कारण तू
वहां नहीं जाता है ?
४ कानि कानि दैवतानि त्वं पूजयसि ?- कौन
कौनसे दैवत तू पूजता है ?
मकारान्तः पुल्लिंग ' इदम्' शब्दः।
= वह)
१ अयम्
इमो
इमे
२ इमम्, एनम्
इमी, एनौ
इभान्, एनान्
३ अनेन, एनेन
आभ्याम् एभिः
४ अस्मै
५ अस्मात्
६अस्य
अनयोः, एनयोः एषाम्
७ अस्मिन्
एषु
१ अयं पुरुषः अत्र किं करोति?- यह पुरुष यहां क्या
करता है ?
२ इमौ बालकौ अत्र पठतः- ये (दो) बालक यहां
पढते हैं।
३ अस्मात् नगरात त्वं किं नयसि?- इस नगरसे तू
क्या लेता है ?
४. एषां शत्रूणां शिरांसि छेदयामि-इन शत्रुओंके
सिर छेदता हूं।
(४९) ४ अस्यै " उसी 'इदं (यह )' शब्दके स्त्रीलिंगके रूप देखिये- १ इयम् हमे इमाः २ इमाम्, एनाम् एने एनाः ३ अनया, एनया आभ्याम् आभिः आभ्यः ५ अस्याः ६ अनयोः,एनयोः आसाम् ७ अस्याम् आसु १ इमाः शिक्षया संपन्नाः स्त्रियः--ये शिक्षासे संपन्न स्त्रियाँ हैं। २ आसां विवाहः श्वः भविष्यति- इनका विवाह कल होगा। ३ आसु स्त्रीषु विश्वासः कर्तव्यः-इन स्त्रियोंमें विश्वास करना योग्य है। ४ इयं नारी पतिगृहं गच्छतु- यह स्त्री पतिके घर जावे । ५ अस्यै नूतनं वस्त्रं देहि- इसके लिये नया वस्त्र दे । ६ आभ्यां अन्नं पाचितं-इन (दोस्त्रियोंने) अन्न पकाया । उसी 'इदं' शब्दके नपुंसकलिंगी रूप ये हैं- इमे इमानि ४[सं. पा. मा. भा. ११] १इदम् (५०) २ इदम्, एनम् इमे, एने इमानि, एनानि ३ अनेन, एनेन आभ्याम् एभिः शेष विभक्तियोंके रूप पुल्लिंगके समानही होते हैं। १ इदं स्थानं मया प्राप्तं-यह स्थान मैंने प्राप्त किया। २ इमानि फलानि त्वं भक्षय--ये फल तू खा। ३ इदं नगरं कस्य राज्ञः?-यह नगर किस राजाका ? संस्कृत-वाचन-पाठः। भीमसेनस्तु तस्य महात्मनस्तद्वाक्यं श्रुत्वा प्रहृष्ट- नान्तरात्मना हनुमन्तं प्रत्युवाच । हे वानरपुङ्गवे ! मम सर्व कार्य त्वयैव कृतम् । हे महाबाहो! ते स्व- त्यस्तु । कामये त्वां, मे प्रसीद । हे वीर्यवान् ! त्वया नाथेन सर्वे पाण्डवाः सनाथाः । वयं सर्वान् परान्तवैव तेजसा विजेष्यामः । एवमुक्तस्तु हनूमान् भीमसेनमभाषत । भ्रातृत्वात्सौहृदाचैव तव प्रियं करिष्यामि । परशक्तिममाकुलां शत्रूणां चमूं विगाह्य, हे महाबल ! यदा त्वं सिंहरवं करिष्यास तदाऽहं स्वरवेण तव रवं वृंहयिष्यानि । विजयस्य ध्वजस्थश्च दारुणान्नादान्माक्ष्यामि । ये नादाः शत्रू- णां प्राणहरा, येन सुखं हनिष्यथ । हनूमान्तदा पाण्डवनन्दनमेवमाभाष्य, भीमं मार्गमाख्याय, तत्रैवान्तरधीयत।
(५१)
पाठ १२
सकारान्तः पुल्लिंगो 'अदस्' शब्दः ।
( अदस्-वह)
१ असो
अमू
अमी
२ अमुम्
अमू
अमून्
३ अमुना अमूभ्याम् अमीभिः
४ अमुष्मै
अमीभ्यः
५ अमुष्मात्
६ अमुष्य
अमुयोः अमीषाम्
७ अमुष्मिन्
अमीषु
अलौ पुरुषः धार्मिकः आस्ति-वह पुरुष धार्मिक
है।
२ अमीषां चित्तानि राणि सन्ति- उनके चित्त
क्रूर हैं।
३ अमुष्मिन् लोके सुखं भवतु-- उस लोकमें सुख
होवे।
४ अमीभ्यः बालकेभ्यः पयः देहि-उन बालकोंके
लिये दूध दे।
५. अमुष्मात् लोकात् त्वं आगतः-उस लोकसे तू
आगया।
(५२) - १ असो " " ६ उसी " अदस्" शब्दके स्त्रीलिंगके रूप देखिये- अमूः २ अमूम् ३ अमुया अमूभ्याम् अमूभिः ४ अमुष्य अमूभ्यः ५ अमुष्याः अमुयोः अमूषाम् ७ अमुष्याम् अमूषु पूर्व रूपोंमें और इन रूपोंमें जो भिन्नता है उसका ध्यान पाठक अवश्य रखें। १ अमूषांस्त्रीणां एतत् धनं-उन स्त्रियोंका यह धन । २ अमुष्याः वापिकायाः एतत् जलं-उस कूएंका यह जल। ३ अमूषु मालासु सुगंधयुक्तानि पुष्पाणि न सन्ति- उन मालाओंमें सुगंधयुक्त फूल नहीं हैं। ४ अमूः नद्या शुष्काः संजाता:- वे नदियां सूखीं हो गई हैं। उसी 'अदस्' शब्दके नपुंसकलिंगी रूप ये हैं- १ अदः अमू अमूनि २ (५३) ३ अमुना अमूभ्याम् अमीभिः शेष रूप पुल्लिंगके समान होते हैं। १ अमूनि पुष्पाणि अत्र मूषकेन भक्षितानि- वे फूल यहां चूहेने खाये। २ अदः तव स्थानं-वह तेरा स्थान । दकारान्तः पुल्लिंगः 'एतद्' शब्दः । (एतत्-यह) १ एषः एतो एते २ एतम्, एनम् एतौ, एनौ एतान्, एनान् ३ एतेन, एनेन एताभ्याम् एतैः ४ एतस्मै एतेभ्यः ५ एतस्मात् ६एतस्य एतयोः,एनयोः एतेषाम ७ एतस्मिन् एतयोः,एनयोः एतेषु १ एते राजानः युद्धाय गच्छन्ति-ये राजा युद्धके लिये जाते हैं। २ एतस्मात् स्थानात् त्वं शस्त्राणि नय- इस स्थानसे तू शस्त्र ले जा। ३ एतेभ्यः ग्रामेभ्यः शूराः पुरुषाः एकीभूताः- इन गांवोंसे शुर पुरुष एक हो गये। ४ एतेषां पुस्तकानां पृष्ठानि केन कृत्तानि १-इन पुस्तकोंके पृष्ठ किसने काटे "
(२४)
.
उसी " एतद्
१ एषा
"
एतद्" शब्दके स्त्रीलिंगी रूप देखिये-
एते
एताः
२ एताम्, एनाम् एते, एने
एताः, एनाः
३ एतया, एनया एताभ्याम् एताभिः
४ एतस्यै
एताभ्यः
५ एतस्याः
एतयोः, एनयोः एतासाम्
७एतस्याम्
एतयोः, एनयोः एतासु
१ एतासु ओषधीषु रसः न विद्यते-इन औषधियों-
में रस नहीं है।
२ एतासां सर्कटानां नर्तनं अद्य भविष्यति-इन
बंदरियोका नाच आज होगा।
३ एताभिः स्त्रीभिः गायनं न कृतं. इन स्त्रियोंने
गायन नहीं किमा
उसी " एतत् " शब्दके नपुंसकलिंगी रूप ये हैं-
एते एतानि
१एतत्
२
शेष रूप पुल्लिंगके समानही होते हैं।
१ एतानि पात्राणि घृतेन पूरय- ये वर्तन घीसे पूर्ण
(५५) २ एतत् जलं शुद्धं न वर्तते-यह जल शुद्ध नहीं है । ३ एते अंगुलीयके कस्य स्तः--ये (दो) अंगूठियां किसकी हैं ? इसी प्रकार "सर्वनामों" के रूप होते हैं । पाठक इनका उपयोग करके वाक्य बना सकते हैं । संस्कृतमें स्थान स्थान- पर इनके प्रयोग आते हैं। उनको देखते ही स्मरण होना चाहिये कि इस शब्दका इस विभक्तिका यह रूप है। संस्कृत-वाचन-पाठः। (१) अर्जुन उवाच-ततोऽहमृषिभिस्तत्र तत्र स्तृय- मानस्तु अपां पतिमव्ययं भीममुदधिमथापश्यम् । फेनवत्यः प्रकीर्णाश्च संहताश्च समुत्थिता अर्मय अत्र पवता वल्गन्त इव दृश्यन्ते । तत्र समन्ततो रत्नपूर्णाः सहस्रशो नावः । तथा तिमिगिला: कच्छपा- स्तिमितिमिगिलाश्च दृश्यन्ने। (२) सनत्कुमार उवाच-क्षत्रियेण सहितं ब्रह्म, तथा च ब्रह्मणा सह क्षत्रं, संयुक्तौ शत्रून्दहतः, अग्नि- मारुती वनानीव । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः प्राप्तराज्या: परन्तपाः पाण्डवाः कृष्णया सह खाण्डवप्रस्थे रेमिरे।
(५६) पाठ १३ सनत्कुमार उवाच- ब्रह्म क्षत्रण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । संयुक्तो दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ॥ २५ ॥ ( महाभारत वन. अ. १८५) संस्कृत-टीका-क्षत्रेण क्षत्रियवर्णेन सहितं ब्रह्म सहितः बाह्मणवर्णः, तथा च ब्राह्मणा ब्राह्मणवर्णन सह क्षत्रं क्षत्रियवर्णः यदा भवति तदा द्वौ अपि संयुक्तौ शत्रून् दहतः अमित्रान् दहन्तौ । यथा अग्निमारुतौ अग्निः च मारुतः च अग्निमारुतौ अग्नि वायू वनानि अरण्यानि दहतः तद्वत् ब्राह्मणक्षत्रियो मिलित्वा शत्रून् दहतः। अर्थ- ब्राह्मण क्षत्रियके साथ और क्षत्रिय ब्राह्मणके साथ, मिलकर शत्रुओंको जलाते हैं, जैसे अग्नि और वायु वनोंको जलाते हैं। वैशम्पायन उवाच-- धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः कृष्णया सह पाण्डवाः। रमिरे खाण्डवप्रस्थे प्राप्तराज्याः परंतपाः ॥५॥ (म. भा. आदि. अ० २१०) संस्कृत-टीका-- धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाताः धृतराष्ट्रेण (५७) अभ्यनुज्ञाताः राज्ञा धृतराष्ट्रेण आज्ञापिताः पांडवाः पण्डुपुत्राःधर्मराजादयः कुंतीपुत्राः, कृष्णया द्रौपद्या सह, प्राप्तराज्या:प्राप्तं लब्धं राज्यं यः ते प्राप्त राज्या: लब्धराष्ट्राः, परंतपाः परं श्रेष्ठं तपः येषां ते पांडवाः, खांडवप्रस्थे देशविशेषे रेमिरे हर्षिताः भूत्वा राज्य चक्रुः। अर्थ-धृतराष्ट्र से आज्ञा प्राप्त होनेसे राज्य प्राप्त कर द्रौपदीके साथ श्रेष्ठ तप करनेवाले सब पांडव खांडवप्रस्थमें रमने लगे। प्राप्य राज्यं महातेजाः सत्यसन्धो युधिष्ठिरः । पालयामास धर्मेण पृथिवीं भ्रातृभिः सह ।। ९॥ : संस्कृतटीका- महातेजाः महत् तेजः यस्य सः बृहत्तेजाः सत्यसंधः सत्यप्रतिज्ञः युधिष्ठिरः धर्मराजा भ्रातृभिः भीमार्जुनादिभिः सह राज्यं प्राप्य धर्मण धर्मानुकूलेन राज्यशासनेन पृथिवीं भूमिं राज्यं पाल- यामास पालितवान् । अर्थ - बडे तेजवाला और सत्य-प्रतिज्ञा करनेवाला धर्मराज भाइयोंके साथ राज्य प्राप्त कर धर्मानुकूल रीतिसे पृथ्वीका पालन करने लगा। .
(५८) जितारयो महाप्राज्ञाः सत्यधर्मपरायणाः। मुदं परमिकां प्राप्तास्तत्रोषुः पांडुनंदनाः॥७॥ संस्कृतटीका- जितारयः जिताः विजिताः परा. जिताः अरयः शत्रवः यैः ते जितारयः पराजित- शत्रवः, महाप्राज्ञाः महाज्ञानिनः, सत्यधर्मपरायणाः सत्यश्च असौ धर्मश्च सत्यधर्मः सत्यधर्मपालने परायणाः पराकाष्ठां गताः, पांडुनंदनाः पंडोः पुत्राः, परमिकां मुदं प्राप्ताः अतीव हर्षिताः, तव खांडवप्रस्थे एव ऊषुः निवासं चक्रुः। अर्थ: शत्रुओंका पराजय करनेवाले, बडे बुद्धिमान् तथा सत्यधर्म के पालन करनेवाले पांडव अति हर्षसे वहां रहने लगे। कुर्वाणाः पौरकार्याणि सर्वाणि पुरुषर्षभाः। आसांचकुर्महार्हेषु पार्थिवेष्वासनेषु च ॥८॥ संस्कृतटीका-पुरुषर्षभाः पुरुषेषु श्रेष्ठाः पांडवाः, सर्वाणि अग्विलानि पौरकार्याणि पौराणां नगर- निवासिनां जनानां कार्याणि काणि, तेषां हितार्थ करणीयानि कर्माणि, कुर्वाणाः कुर्वन्तः ते पांडवाः महार्हेषु श्रेष्ठेषु पार्थिवेषु आसनेषु आसांचक्रुः उप- विष्टाः। अर्थ -- मनुष्योंमें श्रेष्ठ पाण्डव नागरिकोंके सब कार्य करते हुए बडे मूल्यवान् आसनोंपर बैठने लगे।
(५९) . अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव महात्मसु । नारदस्त्वथ देवर्षिराजगाम यहच्छया ।। ९ ।। संस्कृत टीका- अथ अनन्तरं किञ्चित् कालात् ऊर्ध्वं सर्वेषु तेषु महात्मसु पांडवेषु आसनेषु उपविष्टेषु यहच्छया अथ देवर्षि नारदः आजगाम आगतः। अर्थ-- कुछ समय जानेके पश्चात् वे सब आसनोंपर बैठे थे, इतनेमें यहच्छासे देव-ऋषि नारद आगये। आसनं रुचिरं तस्मै प्रददौ स्वं युधिष्ठिरः। देवर्षेपविष्टस्य स्वयमयं यथाविधि ॥ १० ॥ संस्कृतटीका-- तस्मै नारदाय स्वं स्वकीयं रुचिरं सुंदरं आसनं युधिष्ठिरः धर्मराजः प्रददौ। उपविष्ट- स्य देवर्षेः नारदस्य स्वयं यथाविधि, विधि अनति- क्रम्य यथा भवति तथा, अयं पूजां च प्रददौ । अथ-- उस नारदके लिये अपना सुंदर आसन युधि- ष्ठिरने दिया और देवऋषि नारद बैठनेपर स्वयं यथायोग्य विधिके अनुसार उसकी पूजा की । पाठक इन श्लोकोंका उत्तम अभ्यास करें । जहांतक हो सके वहांतक अर्थ न देखते हुएही श्लोकोंका अर्थ समझनेका यत्न करें । थोडा प्रयत्न करनेपर श्लोकोंका अर्थ सुगमतासे समझमें आ सकता है।
(६०) पाठ १४ वैदेहीहरणम् । ततः उदयविक्रमः रामः त्रिविनतं चापं आदाय सुवर्णमृगं अनुजगाम । ततः महावने आवेक्ष्य आ- वेक्ष्य धावन्तं, शङ्कितं, समुद्भान्तं, अम्बरं उत्पतन्तं केषुचित् वनोद्देशेषु दृश्यमानं अदृश्यं च मुहूर्तात् एव समीपं, मुहूर्तादेव दूरात् परिदृश्यमानं तं एव मृगं उद्दिश्य रामः ज्वलन्तं पन्नगं इव ज्वलितं दीप्तं ब्रह्मविनिर्मित शरं चापे सुदृढं संधाय मुमोच । स शरोत्तमः मृगरूपस्य मारीचस्य हृदयं विभेद । स च वैदेही-हरण तब तेज पराक्रमवाला राम तीन स्थानोंसे मुडे हुए धनुष्य- को लेकर सुवर्णमृगके पीछे चल पडा। तब बड़े वनमें देख देखकर दौडते हुए, शङ्कित, घबराये हुए, आकाशमें छलांग मारते हुए, किन्ही वनभागोंमें दिखाई देते हुए और किन्हीमें अदृश्य होते हुए, क्षणमें पास और क्षणमें दूर दिखाई देते हुए उस मृगको उद्देश्य करके रामने जलते हुए सांपकी तरह जलते हुए, प्रकाशित, ब्रह्मसे निर्मित बाणको धनुषपर अच्छी तरह चढाते हुए, निशाना करके छोडा । उस उत्तम बाणने मृगरूपी मारीचके हृदयको फाड डाला ! उससे मौत-
6
मरणकालं प्राप्तं विज्ञाय राघवस्य सदृशं 'हा सीते!हा
लक्ष्मण!' इत्येवं स्वनं चकार। 'हा सीते! हा लक्ष्मण !'
इति एवं आक्रोशं श्रुत्वा सीता कथं भवेत्, महाबाहुः
लक्ष्मणश्च का अवस्थां गमिष्यति, इति चिन्तयन्तं
रामं तीन विषादजं भयं आविवेश। ततः राघवः
त्वरमाणः जनस्थानं प्रतस्थे । सीता तु तत् वने भर्तुः
सदृशं आर्तस्वरं विज्ञाय लक्ष्मणं उवाच
गच्छ,
जानीहि राघवम् । क्रोशतः परमार्तस्य तस्य रामस्य
मया शब्दः साम्प्रतं एव श्रुतः। बने आक्रन्दमानं
भ्रानरं त्वं त्रातुं अर्हसि । त्वं तं शरणैषिणं भ्रातरं
का समय आगया है ऐसा जानकर रामके सदृश' हा सीता!
हा लक्ष्मण !' इस प्रकारका शब्द किया।' हा सीता! हा
लक्ष्मण!' इस प्रकारकी चिल्लाहट सुनकर सीताकी क्या स्थिति
होगी और लक्ष्मण किस अवस्थाको प्राप्त करेगा, इस प्रकार
सोचते हुए राममें कठोर शोकसे उत्पन्न होनेवाले भयने प्रवेश
किया । तब राम शीघ्रता करता हुआ जनस्थानकी ओर चल
पडा। सीता वनमें पतिके शब्दके सदृश उस दुःखके शब्दको
जानती हुई लक्ष्मणसे बोली- जा, रामका पता कर। अत्यंत
दुःखी चिल्लाते हुए रामका शब्द मैंने अभी ही सुना है । वनमें
दुःखसे रोते हुए की तुझे रक्षा करनी चाहिये । तू उस
(६२) , क्षिप्रं अभिधाव।' तथोक्तः लक्ष्मणःतु भातुः शासनं " सीतां विहाय न कुत्रापि गन्तव्यं" इति तां विज्ञाप्य न जगाम । ततः तत्र शुभिता जनकात्मजा तं उवाच । 'यः त्वं अस्थां अवस्थायां भ्रातरं नाभि- पद्यसे, तत् नूनं मत्कृते लोभात् नानुगच्छसि ।' एवं बुवाणां वाष्पशोकसमन्वितां त्रस्तां मृगवधूं इव सीतां लक्ष्मणः अब्रवीत् । 'हे वैदेहि ! पन्नगैः, असुरैः, गन्धर्वैः, देवदानवराक्षसैश्च तव भर्ता जेतुं अशक्यः अत्र न संशयः । रामः समरे अवध्यः आस्ति, तस्मात् त्वं एवं वक्तुं न अर्हसि । त्वांच अस्मिन् वने राघवं शरणकी इच्छावाले भाईके प्रति शीघ्र दौड।' उस प्रकार कहा हुआ लक्ष्मण, भाईकी आज्ञा है कि "सीताको छोड़कर कहीं भी मत जाना" इस प्रकार उसे बतलाकर न गया। तब वहां क्षोभको प्राप्त हुई जनककी पुत्री उसे बोली- 'जो तू ऐसी अवस्थामें भाईको प्राप्त नहीं होता, तो जरूर मेरी प्राप्तिके लिये तू नहीं जा रहा।' इस प्रकार बोलती हुई, आंसुओं तथा शोकसे युक्त, डरी हुई मृगीके समान सीताको लक्ष्मण- ने कहा- ' हे वैदेहि ! पन्नग, असुर, गन्धर्व, देव, दानव और राक्षसोंसे तेरा स्वामी जीता जाना अशक्य है । इसमें संशय नहीं है । राम लडाईमें नहीं मारा जा सकता। अव: तुझे .
विना हातुं न अहं उत्सहे । महावने विविधा वाच: राक्षसा व्याहरन्ति । तस्मात् न त्वं एवं चिन्तयितुं अर्हसि। एवं लक्ष्मणेन उक्ता तु क्रुद्धा संरक्तलोचना सत्यवादिनं लक्ष्मणं परुषं वाक्यं अब्रवीत्। 'अनार्य ! नृशंस ! रामस्य महत् व्यसनं तव प्रियं इति अहं मन्ये, यत् रामस्य व्यसनं दृष्ट्वा एतानि वाक्यानि प्रभाषसे । हे लक्ष्मण! त्वद्विधेषु नित्यं प्रच्छन्नचारिषु नृशंसेषु सपत्नेषु यत् पापं भवेत् तत् न एव चित्रम् ! सुदुष्टस्त्वं बने एकः एकं रामं अनुगच्छसि, तत् मम हेतोः भरतेन वा प्रयुक्तः असि। सौमित्रे! तव अपि इस प्रकार बोलना नहीं चाहिये और तुझे मैं इस वनमें विना रामके छोडना नहीं चाहता। इस महावनमें विविध वाणिऑको राक्षस बोलते रहते हैं। अतः तुझे इस प्रकार चिन्ता न करनी चाहिये । ' इस प्रकार लक्ष्मणसे कही गयी क्रुद्ध हुई हुई, लाल आंखें करके सत्य बोलनेवाले लक्ष्मण. को कठोर वाक्य कहने लगी- 'दुष्ट ! पापी ! मैं जानती हूं कि रामपर आई हुई बडी भारी आपत्ति देखकर ऐसी बातें कहता है । हे लक्ष्मण ! तेरे जैसे नित्य छिपकर विचरण करने वाले पापी शत्रुओंमें जो पाप भरा रहता है वह कोई आश्चर्य- की बात नहीं है । अति दुष्ट तू जो वनमें अकेला अकेले .
(६४) भरतस्य वा तत् न सिध्यति । इन्दीवरश्यामं पद्म- निभेक्षणं रामं भर्तारं उपसंश्रित्य कथं अहं पृथक् जनं कामयेयम् ? सौमित्रे ! तव समक्षं प्राणान् त्यक्ष्यामि। राम विना क्षणं अपि भूतले न एव जीवामि।' इत्येवं सीतया परुषं वाक्यं उक्तः सः जितेन्द्रियः लक्ष्मण: प्राञ्जलिः सीतां अब्रवीत्-'उत्तर वक्तुं नोत्सहे, तथापि हे मैथिलि ! स्त्रीषु अप्रतिरूपं वाक्यं तु न चित्रम् । एष नारीणां स्वभावः । हे वनेचराः ! मे उपशृण्वन्तु, यूयं हि साक्षिणः । परुषं उक्तः अनया अहं गच्छामि।' रामके पीछे पीछे फिरता है, वह मेरे लिये है, अथवा भरतसे तू प्रेरणा किया हुआ है । हे सुमित्राके पुत्र ! वह तेरा और भरतका उद्देश्य सिद्ध न होगा। नीलकमलके सदृश श्याम, कमलनेत्र रामको पति प्राप्त करके कैसे मैं अन्य जनकी इच्छा कर सकती हूं ? हे सौमित्रि ! तेरे सामने ही प्राणोंको त्याग दूंगी । रामके विना क्षणभर भी पृथ्वीपर नहीं जीऊंगी। इस प्रकार सीताद्वारा कठोर वचन कहा हुआ वह जितेन्द्रिय लक्ष्मण हाथ जोडकर सीताको बोला । 'उत्तर देना नहीं चाह- ता। तो भी हे मैथिलि ! स्त्रियोंके लिए असदृश ऐसे वाक्य बोलना कोई आश्चर्यकी बात नहीं है। यह तो लोकमें स्त्रियों का स्वभाव है । हे वनमें चरनेवालो ! मेरी बात सुनो। तुम साक्षी हो । इसके द्वारा कठोर शब्द कहा हुआ मैं जा रहा हूं।' , गीताका राजकीय तत्कालोचन लेखक-पं श्री. दा. सातवळेकर, 'गीतालंकार' . भगवद्गीताकी आलोचना धार्मिक तथा आध्यात्मिक दृष्टि करने की शति सुप्रसिद्ध है। आजतक भगवद्गीताकी आलोचना धार्मिक तथा आध्यात्मिक हरिसे बहुतोंने अनेक बार की है । इस पुस्तकमे गीताकी आलोचना राजनैतिक दृष्टिसे की है। भगवद्गीता अध्यात्मशास्त्रका ग्रंथ है, इसमें संदेह नहीं है । परन्तु अध्यात्म- शास्त्र केवल परलोकका ही विचार करता है, ऐसा कहना अशुद्ध है। वैदिक धर्मकी परंपरासे सब शास्त्रों का आधार अध्यात्मशास्त्र है। इसलिये राजनैतिक विचारों का आधार अध्यात्मशास्त्र कैसा है, यह बात आजकल के दिनोंमें अधिक स्पष्ट होनी चाहिये । इस हेतुमे ही इप पुम्त करें यह बताने का यत्न किया है और बनाया है कि भगवद्गीताका सिद्धान्त वैदिक राज्यशासनके लिये किम हाप्टिसे अनुकूल है। इस पुस्तकमे अ-यात्मशास्त्र के आधार पर राज्यशासन किस तरह चल सकता है, इसका विचार किया है । आशा है कि यह लेखमाला भगवद्गीतापर नया प्रकाश डालेगी और हमारे आर्यशास्त्रोंके अन्दर जो गुह्य विद्या है, उसका प्रकाश करेगी। इसमे निम्नाले खिन लेख है-(१) कुरुक्षेत्रको धेषगा, ( २ ) भगवद्गी. ताकी कुछ संज्ञाओंका पारिभाषिक अर्थ, (३) सब विश्व एक ही अखण्ड जीवन है, ( ४ ) ईश्वर के विश्वरूपदर्शनका मनुष्य के व्यवहार पर परिणाम, (५) अनन्य योग, (६ ) भागवत राज्यशासन, (७) कर्मयोग, (८) क्या कर्म- फलत्यागसे व्यवहार हो सकता है ? (.) योग और व्यवहार, ( १० ) श्रीमद्भ. गवद्गति का ध्येय क्या है ? पृष्ठसंख्या २२० मू. २) रु. तथा डा. व्य. ॥ ) ? . मंत्री-स्वाध्याय-मण्डल, ' आनन्दाश्रम किल्ला-पारडो, जि. सूरत
सचित्र
वाल्मीकि रामायण
SN 44
बालकांड, अयोध्याकांड (पूर्वार्ध तथा उत्तरार्ध ),
सुंदरकांड और अरण्यकांड ये ५ पुस्तक तैयार है।
किष्किन्धाकांड छप रहा है ।
रामायणके इस संस्करणमें पृष्ठके ऊपर श्लोक दिये हैं, पृष्ठके
नीचे आधे भागमें उनका अर्थ दिया है और आवश्यक
स्थानों में विस्तृत टिप्पणियां दी है। जहां पाठ के विषयमें सन्देह
है, वहां सत्य पाठ दर्शाया है।
इन काण्डोंमें रंगीन चित्र हैं और कई सादे चित्र हैं।
जहातक की जा सकती है, वहांतक चित्रोंसे बड़ी सजावट
की है।
इसका मूल्य-सात काण्डोंका प्रकाशन १० भागों में
होगा। प्रत्येक भाग करीब करीब ५०० पृष्ठोंका होगा। प्रत्येक
भागका मूल्य ४) रु. तथा डा. व्य. रजिस्ट्रीसमेत ॥%)
हागा। यह सब व्यय ग्राहकोके जिम्में रहेगा। प्रत्येक भागका
मूल्य ४) रु. है, अर्थात् सब दसों भागोंका मूल्य ४०) रु.
और सबका डा. व्यय ६) रु. हैं ।
मंत्री- स्वाध्याय-मंडल, किल्ला-पारडी (जि. सूरत)
No text on this page.