·No text on this page.

·THE NUPPUSWAMI SAJIRI
RESEARCH INSTITUTE.
आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
ग्रन्थाङ्कः ५३
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम्
पञ्चदशषोडशप्रश्नात्मकः षष्ठो भागः ।
एतत्पुस्तकं
वे. शा० सं० रा. शंकरशास्त्रीमारुलकर
इत्येतैः संशोधितम् ।
तच
बी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरमुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८४९
खिस्ताब्दाः १९२७
( अस्य सर्नेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्ती कृताः ।)
मूल्यं सा? रूपकः ( १४८ )

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः । सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अथ पञ्चदशप्रश्नः। तत्र प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य- लसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ १ ॥ गुरुं गणपतिं नौमि जन्मज्ञानप्रदी तथा । सह गौर्या सोमनाथं नौमि विष्णुं च पद्मया ॥ २ ॥ अश्वमेधं ब्रह्ममधं सर्वमेधं चतुर्दशे । प्रश्ने पञ्चदशे यज्ञप्रायश्चित्तमयोच्यते ॥ ३ ॥ उक्तानि द्वादशाहादाश्चि नित्यानि कर्माणि यानीह हविर्यज्ञसोमयज्ञराजसूयाश्व- मेधान्तान्व्याचरव्युराचार्याः । तेपामिदानी प्रायश्चित्तप्रवचनमारभ्यते- श्रुतिलक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयते ॥ १॥ श्रुती लक्षणमात्रमेव प्रायश्चित्तं तस्योपदिश्यते । श्रुतिलक्षणप्रायश्चित्तमिति श्रूयते । श्रुतिदः । यस्यैव विधित्वाद्येन लक्ष्यते ज्ञायते तल्लक्षणं श्रुती लक्षणं यस्य तदिदं श्रुतिलक्षणमिति । श्रुताविति सप्तमीनिर्देशः । श्रुती किंचिदुक्तं न कृत्स्नोक्तिरिति । इतरथा श्रुतिलक्षणमित्येव स्यात् । किंपुनस्तत् प्रायश्चित्तम् । प्रायो विनाशः । कथं प्राय उ(यो)पदि(वि)ष्टो विनाशं कर्तुमात्मनः उपदि(वि)ट इति लोके दर्शनात् । चिती संज्ञान इत्यम्माद्धातोश्चित्तमनेकार्थत्वाद्धातोः संधानं चित्तमित्युच्यते प्रायश्चित्तं विनष्टस्य कर्मणः संधानं प्रायश्चित्तमित्युच्यते । चित्तिचित्तयोः सुडागमो लक्षणकृत इति प्राय.

·२६२ सत्यापाढघिरचिनं श्रौतसूत्रम्- [ १५ प्रश्ने- शब्दस्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाचित्तिचित्तयोः सुडागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धिः। लक्षणाच्च सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारेण प्रायस्य चित्तिचित्तयोः सुडस्कारो वेति पठि- तत्वात् । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तस्योपदिष्टमिति पिण्डितार्थः । तत्र चोदयति सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहार:- अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव श्रुतिलक्षणमित्येवमुच्यते । कम्तयर्थः । श्रुतौ लक्षणमात्रं प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । चिह्नमात्रं यथा पुरोडाशः क्षायतीति । क्षायो दाहः । तल्लक्षणं प्रायश्चित्तस्य क्षायतीत्यत्र द्वयोर्बहूनां क्षाये प्रायश्चित्तम् । नेकस्यैव हविपः क्षाये । यद्यष्टो(एटा)पदि (वी)त्यवबुध्येतेत्यत्र द्वादशपद्यां षोडशपद्यां वा प्रायश्चित्तसा- मान्यमात्रे नैमित्तिकं भवति । विध्यपराधे विधीयत इति कर्मविधिः । अपराधोऽन्यथा क्रिया, विधेरपराधो विध्यपराधः । तस्मिन्विध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्तं विधीयते । यथा-- यस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी यातीत्यविधानेनान्तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधिर्न तत्र प्रायश्चित्तं विहितत्वात् । यागार्थगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा श्रुति- लक्षणं प्रायश्चित्तं विध्यपराधे विधीयत इत्येतदेकं सूत्रम् । अर्थविशेषश्चान्य इति पूर्व- सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुती लक्षणमात्रमुक्तं न यावदपेक्षितमुक्तम् । द्वितीयसूत्रेण विहितस्य पुरुषवृ(कृ)त्यापराधे प्रायश्चित्तं न विधानान्तरेण विहितम्यान्यथाभावे भवतीति । इदानीमेकसूत्रत्वमाश्रित्योच्यते । विधीयते ब्राह्मणेनेति कर्म विधिस्तस्यापरार्थेऽन्यथाक्रियायां श्रुतिलक्षणं विधीयते न स्मृतिलक्षणं विधानसा- सामर्थ्यात् । यत्र ह्यभयस्य प्राप्तिः कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षणं प्रमाणम् । आचमनव. कर्माङ्गत्वेन वेदमूलम्मृतिदर्शनात्तत्रैवम् । ब्रह्मौदनार्थ औपासनं सर्व निर्मथ्यं वेति त्रयः पक्षाः । औपासनेकदेश वा स्थापनीयं सर्वमौपासनं वा स्थापनीयम् । अथवा ती विना निर्मन्य्यं वा स्थापनीयम् । तत्रानुगमने विषयमाह-औपासनैकदेशपक्षे पाकात्पूर्वम- नुगतश्चेत् पुनरौपासनैकदेशमाहत्याऽऽदधातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नातत्वात । पाकादू- मनुगतश्चेत्पुनरेकदेशमाहृत्य पुनः पाकं कृत्वा न वरदानं न नायश्चित्तम् । सर्वमौ. पासनपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेदोपासनानुगमनप्रायश्चित्तं स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति संधानं कृत्वा सर्वमाहृत्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वमनुगतश्चेत्पूर्ववत्संधानविधिना संधाय स्थाप. नीयम् । निर्मन्थ्याग्निपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वम- नुगतश्चेत् पुनर्निर्मन्थ्यं स्थापयित्वा पाकः कर्तव्यः सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्वौ- पासनैकदेशपक्षे तद्देशमाहत्येत्यादिसर्वमोपासनपक्षे तन्तुमति पथिकृतं च कृत्वा स्थाप- 'नीयम् । निमन्थ्यपक्षे लौकिकारणीद्वयमाहृत्य माथित्वा तमादृत्य स्थापनीयम् । यस्य सर्व आहितस्तम्य श्रोत्रियागारादाहृतमपि द्वितीयाधानादिषु स्थापनीयम् । बहुपत्नी- कश्चेत् स्मार्तविधिनोपासनाग्निं संमृज्य तस्यैकदेशं सर्व वा निधायाऽऽधानं कर्तव्यम् । तु

·२६३
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
सर्वाधानपक्षे म्मार्तकर्मणां लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नीकरणादि केचिल्लौकि-
कानले कुर्वन्ति । दक्षिणाग्नौ पैतृकं कर्म क्रियत इति निर्देशात् , अग्नीकरणादि तत्रैव
विध्यपराध इति वचनात्पुरुषापराधे तु श्रौतस्मार्तप्रायश्चित्तं भवति ॥ १ ॥
यथा पर्याहितानामेककार्याणां यूपादीनां विकल्पो द्रष्टव्यः । खदिरपलाशादीनामिहा-
प्येकनिमित्तानां विकल्पः स्यादत इदमुच्यते-----
एकस्मिन्दोष श्रूयमाणानि समभ्युच्चीयेरन्याय-
श्चित्तान्यर्थान्तरसंयोगात् ॥ २॥
एकस्मिन्दोष एकस्मिन्निमित्ते यानि विधीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ते । तानि
यथा-अग्निहोत्रस्कन्दने—अस्कान्द्यौः पृथिवीमित्यभिमन्त्रणम् । उपसर्गे- उन्नं भय
पृथिवीमिति । अनशनमाहतः सायं नाश्नीयादिति समुच्चय एतेषां भवतीति । किं कारणम् ।
अर्थान्तरसंयोगात् । अर्यादन्यदर्थान्तरम् ! अर्थान्तरम्य भावोऽर्थान्तरत्वम् । तस्मादर्था-
न्तरयोगात् । अर्थान्तरप्रयोजनं प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थः । अन्यत् प्रयोजनमभिमन्त्रणे-
नान्यदु नमर्गेणान्यच्चानशनेनातः समुच्चय इति । यद्यपि दोपनिर्घातप्रयोजनमेकं तदाऽप्ये-
कस्मिान्नेमित्तेऽनेकप्रायश्चित्तोपदेशाद्विकल्पम्य चान्याय्यत्वाद्दोपनिर्घातार्थश्च । तेन चावा-
न्तरप्रकारमेवेन साधनतया समुच्चयोपपत्तेः पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चयः । यथा
लोके- अक्षामयेऽसिदोषोऽन्योऽञ्जनेन हन्यतेऽन्यो न वाऽन्येनान्यो निपातशयनेनेति
रोगपरिहारप्रयोजनक्येऽपि अवान्तरकार्यभेदो यथा तद्वदोषनिर्घातादर्थत्वेऽपि समुच्चयः ।
उपदेशो यथार्थवादो नार्थान्तरभावो न भवति एकार्यतैव तत्र विकल्पो भवति, न समु-
चय इति । साक्षाद्रीहियवादिवदेककार्यतया श्रवणाभावेऽपि अर्थवादादेव प्रयोजनदा
यत् प्रागवगम्यते तत्रापि विकल्पो युक्तः । यथा पथिकृद्यागः स्वर्गफलप्रतिपत्त्यर्थो
वैश्वानरोऽपि तथैव । ततस्तयोर्विकल्प इति समुच्चयो न न्यायः । अदृष्टदोषोभयोरुपदेशा.
दुभाभ्यामेव हन्यत इति । अवान्तरकार्यभेदा इति प्रागेवोक्तम् । यस्तु
शाखान्तरस्थो विधिरपामित्युच्यते । तत्रापि विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वादिति ।
एकशाखीयप्रयोगोपदेशे शाखान्तरीयांशोपसंहार एकेषामिति न वक्तव्यम् । ततो यत्र-
केपामिति निर्देशस्तु तत्र विधीयमानप्रयोगादधिकधर्मोपदेश इत्यवगमादनित्यत्वादतः
समुच्चयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तौ पाथिकृती वैश्वानरी च विहिते तयोः समुच्चयः
यत्र सामान्यविशेषभावस्तत्र सामान्यम्य विशेषेण बाधः । यथा-आहवनीयानुगमने
सामान्येन ज्योतिष्मतीष्टिविहिता । अवाधाने कृत आहवनीयानुगमन आहुत्यन्तरं
विहितं तत्र वाधः । यथा देवाञ्जनमनन्यज्ञ इत्येकेपामिति तत्राप्यदृष्टकार्यत्वात्समुच्चय-
संभवेऽपि विकल्प एवं मतान्तरत्वेनोपन्यासात् ॥ २ ॥

·[ १५ प्रश्भे- २६४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तत्र त्रिविधं प्रायश्चित्तमाह जपो होम इज्या च ।। ३ ॥ चेतिप्रकारवचनः । अन्यान्यप्यनुमन्त्रणोपस्थानोपसमिन्धनपुनराधानादीनि संगृह्णाति । तेषामपि प्रायश्चित्तत्त्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । भितयोदाहरणं तु तेषां प्राधान्यख्यापनार्थ बाहुल्याभिप्रायं चेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ सन्त्वेतानि प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्तां चार्थान्य(न्तर)त्वात् । कस्मै पुनरर्थाय तानि क्रियन्ते । अत आह- दोपनिर्घातार्थानि भवन्ति ॥ ४ ॥ कर्मणो वैगुण्यमित्युक्तम् । तन्निर्घातेन कर्मण उपकुर्वन्ति, कार्यशक्तिमविकलां कुर्व- न्तीत्यर्थः । कथं पुनरेतेषां तादर्थ्यमिति चेत् , एतस्मिन्वैगुण्य एतत्कर्तव्यमित्युक्ते तत्स. माधानस्यापेक्षितत्वाद्वैगुण्यपरिहारार्थमेव तदवसीयत इति भावः ॥ ४ ॥ अस्त्वेषां दोपनिर्धातः फलं कालोऽप्येषां व्याकरणीयः । किं कर्मकाल एव कर्त- व्यानि, उतापवृत्ते कर्मणि आहोस्विदिष्टयादेः पाद्यपेक्षत्वान्स स कालः प्रतीक्षणीय इति । तत्राऽऽह- अनन्तरं दांपाकर्तव्यानि ॥ ५॥ क्षतादिचिकित्सावदनन्तरं दोपादेतान्यनुष्ठितान्येव दोषं निर्हण्युर्नान्यथेति भावः । एतेन प्रायश्चित्ताधानम्याप्यतुनक्षत्राद्यनपेक्षत्वं व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ निहते पुनोपे कृत्स्नं कर्म ॥ ६ ॥ एवं प्रायाश्चित्तेन निहते दोपे तनः कर्मशेषः कार्य इत्यर्थः । यदप्यकृतमयथा- कृतं वा सत्कृते प्रायश्चित्तेऽङ्गं प्रधानं वा तदपि यथा क्रियेतेत्युक्तं कृत्स्नमिति तत्राङ्गमपवृत्ते कर्मणि न क्रियते, प्रधानानुपकारात् । द्रव्यसंस्कारस्तु परतो द्रव्योपयो- गान्न क्रियते तदर्थत्वात् । प्रधानमप्यपवृत्तकालं न क्रियतेऽकाले कृतस्याकृतत्वात् । गौणकाले तु क्रियत एव मुख्याभावे गोणम्यापि ग्राह्यत्वात् । तेनार्वाक्परपर्वणः । क्रियैव दर्शपूर्णमाप्तयोः । तच्च परम्तादर्शयिष्यामः । केचित्तु व्याचक्षते निहते दोष पुनः कर्म कृत्स्नं भवति सकलं भवति फलदानसमर्थ भवतीति ॥ ६ ॥ ननु निल तदोषमपि कर्म दोपागमविकलशक्तिकं सत्कथं कार्याय कल्पयिष्यते । नहि शल्यप्रवेधात्पादेन खञ्जः सन्नुत्खातशल्योऽपि पन्थानं प्रतिपद्यते । तेन प्रयुक्तस्य कर्मणोऽपार्थकत्वात्पुनः प्रयोगेण भवितव्यम् । अत आह-

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २६५
तस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥ ७ ॥
तस्य सकृत्प्रयुक्तस्य कर्मणो नर्ते वचनात्पुनः प्रयोगो भवति । भवत्येव तु वचना-
यथा- · अन्यां दुग्ध्वा पुनहोंतव्यम् ' अथान्यामिष्टिमनुल्वणः तन्वीतेत्यादौ । को
बधार्थस्य कर्मणः कार्याकार्यते शक्यशक्ती वा जानीयात् । न खल्वन्धो रूपविशे-
पापश्यति । तस्माद्यम्य शास्त्रमेव पुनः प्रयोग शास्ति कामं तत्र प्रयोक्ष्यते प्रत्येष्यते
च तस्य पङ्गोरिव कार्या(य)शक्तिः । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र पुनः प्रयोगः ।
प्रत्येप्यते तु तत्र प्रत्युक्तस्यैव कर्मणश्चिकित्सितपटलस्येव चक्षुषः कार्यशक्तिरित्यलं
प्रसङ्गेन ॥ ७ ॥
तुभ्यं ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहिताग्निः प्रयास्य हुयात् ॥ ८॥
यधन्वाहिताग्निर्देशविप्लवाद्यावश्यकनिमित्तवशात्सगृहः प्रयास्यस्यात् तदा तुभ्य-
मित्यनयाऽऽहवनीये जुहुयात् । वास्तोष्पतीयप्रत्याम्नायः ॥ ८ ॥
पृथगरणीष्वग्रीन्समारोह्य प्रयाति ॥ ९ ॥
अरणिवचनान्नाऽऽत्मनि समारोप्याः ॥ ९ ॥
यत्र वसेत्तदैतामिष्टिं सस्थापयेत् ॥ १० ।।
यत्र वस्यति तत्रावसितहोमान्तं कृत्वा कृतान्तात्प्रक्रम्येष्टिः संस्थाप्या ॥ १० ॥
यद्यन्वाहिसामेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसाम-
प्रमख्यदित्यन्यं प्रणीय यो अनि देव वीतये हवि-
मार आ विवासति । तस्मै पावक मृडय
स्वाहेति खुवाहुतिं जुहोति ॥ ११ ॥
पूर्ण स्रुवं सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वा, इदं विष्णुर्विचक्रम इत्याहुतिं जुहुयात् ( आप०
श्री ०९-१-११) इत्यापस्तम्बः । जुहूनिवृत्त्यर्थ खुवग्रहणम् । वैष्णवीं तु जुह्वा
जुहुयाद्यद्यव्यापता भवति ॥ ११ ॥
यः कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ १२ ॥
तं तमनुगतं योनित उत्पाद्य भूरित्युपस्थानादि समानम् । होमावपि तत्र तत्रैवेति
माष्यकृत् । आहवनीय एवेति वैखानसः ॥ १२ ॥
मथित्वा गार्हपत्यम् ॥ १३ ॥
गार्हपत्यमनुगतं मन्थनेनोत्पाद्य यथोक्तमेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । तथाऽऽहवनीय-
स्थापि गार्हपत्यतामापन्नस्य मन्थनमेव न प्रणयनं यथोर्ध्वमौत्तरवेदिकरणयनात्पशु.
सोपयोः ॥ १३ ॥

·- , २६६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने-- प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ १४ ॥ यथा दक्षिणाग्न्यनुगतिप्रायश्चित्तं प्रकृत्याऽऽह भरद्वाजः अन्वाहार्यपचने जुहुया. दित्याश्मरथ्यः । आहवनीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहवनीयानुमतावप्यनस्त्रविषये प्रणयनवर्जमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशात्मन्थनमेव · सर्वत्रेति । तदयुक्तम् । अविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे: - प्रमाणाभावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु वा तदनुप्रवेशस्तदा तमजस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन पराणुचते योनित्वादेरनुप्रवेश- हेतोस्तं प्रत्यविशेषात् । वाच्यो वा विशेषः । तस्मात्रमयनविधिप्ववशिष्टमेव प्रणयन- मजस्रोद्धार्ययोः ॥ १४ ॥ या प्रकृतिर्दक्षिणानेः ॥ १५ ॥ तत आहरेदिति.. शेषः । प्रदर्शनार्थं चैतत्सम्यावसथ्ययोरपि यः कश्चनानुगच्छेदिति सामान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गाच्च । तदभिप्रायमेव चानयोरजनुक्रमणं वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्वाहितप्रायश्चित्त स्वविषये सर्वमाग्निहो. त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तरं बाधते, विशेषविषयत्वात् । यस्य चोभावनुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्बाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि ह्यनुगतप्रायश्चित्तविधयोऽवाहितीनन्वा- हितादिगोचरा एकैकानुगतावमिनिम्रोकाभ्युदयरहितोभयानुगतों च सावकाशाः । तद्वि- शिष्टोभयानुगतौ युक्तं तदेकविषयेणानेन बाध्यत इति ।। १५ ।। रित्युपतिष्ठेत ॥ १६॥ स्पष्टम् ।। १६ ॥ मनसा व्रतोपायनीयं यजुर्जपेत् ।। १७ ।। यजमान इति शेषः । व्रतोपायनीयमिति वचनाद्रतं चरिप्यामीति (तै० सं० १-. ५-१० ) च मन्त्रलिङ्गात् । । संततिर्वा एषा यज्ञस्य "( "ब्रा० ३-७-२) इत्यादिना विच्छिन्नवतसंतानार्थत्वम्तवनाच्च व्रतोपायनीयमितिः स्वम्यं यदतोपायनार्थ यजुम्तज्नपेदित्यर्थः ॥ १७ ॥ इदं त एकं पर उत एकं तृतीयेन ज्योतिषा संविशस्व । संवेशनस्तनु वै चारुरेधि पिये देवानां परमे जनित्र इत्यवाहिताग्नेरग्निमपक्षा- यन्तमा शम्यापरासात्संभरेत् ॥ १८ ॥ अन्वाहिताधिकारशङ्कानिवृत्त्यर्थमाहिताग्निग्रहणम् । यावति देखें शम्या परास्ता पतति ततोऽर्वाग्यद्यग्निः कश्चिदपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेष त्रिः परीत्य संभरेत्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्तमापस्तम्बेन-शम्यापरासात्परि वाजपत्तिः कविर- - ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २६७ निरिति त्रिः प्रदक्षिण परिक्रम्य. तर संभरेदिदं त इति । कृत्स्नान्यपक्षाण एव चायं विधिः । यथोक्तं बाढच्याश्वलायनयोः- ' आहवनीयमवदीप्यमानमर्वाक्शम्यापरासा- दिति । अग्न्येकदेशापगमे तु यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिः परिध्यङ्गारः स्कन्देत् ' इत्यादिविध्यन्तरं द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ परम्तरा शम्यापरासादपक्षायन्तमनु प्रयायान्ववसाय यजेत ॥१२॥. परःशब्दोऽत्यन्तसंनिक वर्तते । शम्यापरासात्परतरमपगच्छेद्यत्र सोऽग्निस्तत्रेतरानपि प्रत्यक्षान्नीत्वा तदनुगुणान्विहृत्य तदहस्तत्र वसेत् ॥ १९ ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ २० ॥ यन्न वसेत्तत्रेत्यर्थः ॥ २०॥ पथोऽन्तिकादर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥ पथः समीपे ये दस्तितो बर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥ अनडान्दक्षिणा ॥ २२ ॥ यदा त्वियमिष्टिस्तन्त्रमध्ये पतिता तस्यव प्रसङ्गो वेदितव्यः ॥ २२ ॥ श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्येत् ॥२३॥ । सतः श्वोभूते यतो देशात्पूर्व गतस्तत्र प्रत्यवस्यति । सोमेषु त्ववसानप्रत्यवसाने ध न भवतो यत्राहर्वृद्धिः स्यात् ॥ २३ ॥ यस्य हविषे वत्सा अपाकृता धयेयुर्वायव्यां यवागू निर्वपेत् ॥ २४॥ यदा सर्वगवीनां वत्साः सर्वमेव पयः पिवेयुर्न तु हविषे पर्याप्तमवशेषयेयुस्तदा यवागू निर्वपेत् । शिथिलतण्डुला यवागूः ॥ २४ ॥ सा दोहस्थाने प्रतीयात् । अन्यतररमादपाकृता धयेयुः ॥२५॥ यद्यपि सांनाय्यस्थानापत्तेस्तद्धर्मिका - यवागूस्तथाऽप्योषधिगुणत्वान्निर्वापादयः श्रप- णान्ता धर्माश्चरुवत्कार्यः । ये हविर्निष्पत्त्यर्था भवन्ति । सांनाय्ये विहितास्त्वर्थलोपा. निवृत्ता न शास्त्रात् । अतोऽत्रार्थवत्त्वात् क्रियन्ते । उद्वासनादारभ्य सांनाय्ययोर्य- तरस्थानापन्ना ततरधर्मा भवति । पृथकप्रदाना च नानादेवतात्वात् । · यदा तूभयोरपि दोहयोः पयो धीतं स्यात्तदा सह प्रदानं यवाग्वोरेकदेवतात्वात् । आह च भरद्वाज:- समानदेवतेषु समवदाय प्रचरति हविर्गणेषु पशुगणेषु चेति ॥ २५ ॥ - ·२६८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रमे यस्य सायं अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् । २६ ।। संस्थाप्येष्टिं तदहरेवोपवसथं कृत्वा पीतेन हविषा पुनर्यजते.त्यर्थः । नाऽऽग्नेयस्याऽ. वृत्तिः । नाशदोषाद्यभावतः- उत्तररमै हविषे वत्सानपावृत्य ' ( ३० ब्रा० ३-७ -२ ) इति लिङ्गाच्च । एवं दोहान्तरस्याप्यनष्टरयेति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ दुग्ध५ हविरातिमा तीन्द्राय त्रीही- निरुप्योपवंसेत् ॥ २७ ॥ आतिन शदोषापहारादितः । इन्द्रग्रहणं महेन्द्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । प्रातदोहे. नास्य समवदाय प्रचरेत् , इत्यविशेषवचनादन्यथा महेन्द्रयाजिनस्तत्र याज्यानुवाक्या. दिविरोधात् । तथैन्द्र वा माहेन्द्रं वा पुरोडाशं तस्य स्थान बचाः । वाहिग्रहणाचवा निवर्तन्ते । यदा रात्रावार्तिस्तदा यावदर्थ पात्राणि प्रयुज्य निरुप्य बीहीनुपवसेत् । यदा तु श्वस्तदा त्वनन्तरमेव निरुप्य नोपवासः ॥ २७ ॥ यत्प्रातः स्यात्तच्छृतं कुर्यात् ॥ २८ ॥ यत्प्रातरदुष्टं स्यात्तच्छृतमेव कुर्यात् न तु सानाध्यप्रतिनिधित्वेन पुरोडाशः प्रवृत्त इति सोऽपि [न] पुरोडाशः कार्य इति भावः ॥ २८ ॥ अथोत्तर ऐन्द्रः पुरोडाशो भवति ।। २९ ॥ इतरो दोहः पुरोडाशः स्यात्तस्य स्थाने निरुतैाहिभिः पुरोडाशः कार्य इत्यर्थः । संचैकादशकपालो द्वादशकपालो वा । ऐन्द्राग्नविकारत्वात् । तस्य च प्रागुशासनात्पुरो. डाशधर्माः परतः सानाय्यधर्माश्च पूर्ववदेव वेदितव्याः ॥ २९ ।। प्रातदोहेनात्र समवदाय प्रचरति ।। ३०॥ ।' समवदाय सहावदाय ॥ ३० ॥ अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३१ ॥ एतदेव प्रातःहस्याऽऽतिगतस्य प्रायश्चित्तम् ॥ ३२ ॥ उपवासस्तत्राान्निवर्तते ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ सायंदोहेनात्र समवदाय प्रचरति ॥ ३३॥ अत्र ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु चान्यतरदोहार्तावुभयार्ती च पुनरिज्योक्ता । सूत्र- कारस्तु तामुभयातीवेव वक्ष्यति तेनान्यतराती नेप्यते । आश्वलायनस्त्वत्रानुग्रहमाह- यथा 'अन्यतरादोष व्यासिच्य प्रचरेयुः पुरोडाशं वा तत्स्थाने ' इति । बाढच्येऽपि सायं दोहार्तावाम्नातोऽनुग्रहः-यथा प्रातर्दुग्धं द्वैधं कृत्वा तस्यान्यतरां भक्तिमातच्य तेन यजेत, इति ॥ ३३ ॥ ।

·- १ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्यार यासमेतम् । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ अथ यवागूनिर्वापादूर्ध्वमुत्तरस्मै हविष परेधुरनुष्ठेयस्य सानाय्यस्य सिद्धये पुनरपि वत्सानपाकुर्यात्पृथक् कुर्यात् । अन्यद्गतम् ॥ ३४ ॥ यस्य सायंप्रातर्दुग्ध५ हविरातिमार्छत्यैन्द्र पञ्चशरावमोदनं पचेत् ॥ ३५ ॥ उभयोः क्रमेणाऽऽती क्रमेण पुरोडाशौ निरुप्य सहप्रचारः पूर्ववत् । यदा पुनर- निरुप्तेऽन्यतराय पुरोडाशेऽन्यस्याप्यार्तिर्युगपदातिर्वा तदाऽष्टाकपालपञ्चशरावौ निर्व- पेत् । तदस्य परिमाणमित्यर्थे लुप्ततद्धितः पञ्चशरावशब्दः पञ्चशरावपरिमितं द्रव्य- मभिधत्ते । तच्च शरावेण निर्वपति त्रिर्थजुषा द्विस्तूष्णीं स द्वादशशरावं चरुं निर्वपति- द्वादशभिर्मन्त्रैस्तूष्णीमितराणीति लिङ्गात् । इन्द्रग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम् । ऐन्द्रं का माहेन्द्रं वेति समानमिति वढचश्रुतेः । सानाय्यप्रतिनिधित्वं च हविषोरत एव लिङ्गा- सिद्धम् । ' पयो वा औषधयः । पयः पयः । पयसैवास्मै पयोऽवरुन्धे' (ते. बा ३-७-१) इति लिङ्गाच्च । तेन सांनाय्यधर्मकताऽपि तयोः पूर्ववदेव वेदितव्या । कात्यायनस्तु पञ्चशरावं प्रकृत्याऽऽह- प्रतिनिधिः प्रायश्चित्तं वा देवताश्रुतेः' इति । प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्वासनाग्नेयेन्द्राग्नधर्मता हविपोरिति विशेषः । यवाग्वादीनां तु प्रतिनिधित्वं प्रदर्शितमेव सूत्रे स्पष्टमिति सानाय्यधर्मतंव यथोक्ताऽनुसंधेया ॥ ३५ ॥ अग्निं प्रथमं पुरोडाशेन यजेत ॥ ३६ ।। देवतायास्तद्धितेनैव सिद्धरुत्तरविकल्पार्थोऽनुवादः ॥ ३६ ॥ उत्तरमिन्द्रं पञ्चशरावेण ॥ ३७ ॥ पञ्चशरावमेवैकमिन्द्राय निरुप्य तेनैव प्रथममग्निमिष्ट्वा तत इन्द्रं यजेत, न त्वष्टाक- पालं पुरोडाशं निपेदित्यर्थः । ब्राह्मणे ह्येन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्वदग्निं देवतानां प्रथमं यजेत इति यागविधिरेवाग्मेरष्टाकपालस्य कलपक इति प्रथमः कल्पः । ऐन्द्रादेव पश्चशरावादग्नेर्वाचनिको याग इति द्वितीय इति द्रष्टव्यम् । उभयत्र चाऽऽनेययोः सह प्रदानमिष्यते विभवात् ॥ ३७ ॥ अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३८ ॥ व्याख्यातः ॥ ३८ ॥ यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका भवति तामपरुध्य यजेत ॥ ३९ ॥ व्रताईमहो व्रत्यमहस्तच्चौपवसथ्यम् । तत्रैव व्रतोपदेशात्तस्मिन्नहनि यदि पत्न्या- तववशादनालम्भुका स्पर्शानीं स्यात्तदा तामपहाय यजेतेव, दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यर्थः । अथवा व्रतशब्दः कर्मवाची यथा शिक्षति व्रतेनेत्यादौ । तत्प्रतिनियतमहत्यमहः ।

·[ १५ प्रभे- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तस्मिन्ननालम्भुकायामपि पत्न्यां तया विना कुर्यादेव तत्कर्मत्यर्थः । तद्यथा पर्वणो दर्श- पूर्णमासी, अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञः सायंप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । व्रत्येऽहनीति वच- नाधयेन प्रतिनियतं तत्तत्रानालम्भुकायां क्रियते । एतदुक्तं भवति यस्मिन्काले यस्यां क्रियायां प्रत्यवायः प्रायश्चित्तं वा भ्रश्येच्च मुख्यः कालम्तत्रानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काम्येष्टयः पशुसोमाश्च यस्मिन्पर्वण्यनालम्भुका न तरिमन् क्रियन्ते । क्रियन्त एव तस्मिन्यदा प्रक्रान्ता भवन्ति । प्रक्रान्तम्य कर्मणरतत्कालं प्रतिनियमात् । एतेनाग्न्याधेयादेरपि प्रक्रान्तस्य तत्कालापवर्गों व्याख्यातः । सोमे तु प्रक्रान्तेऽनालम्भुकायां नियमविशेषानाह कात्यायन:--' पत्न्युदक्या दीक्षारूपाणि नि( वि )धाय सिकतास्वासीतोपस्रवणात्तिष्ठेत्संधिवेलयोवैदिसमीपे सुत्यासु विरात्रान्ते गोमूत्रमिश्रेणोदकेन स्नापयित्वा परिधानादि करोति संनिपातिकम् । प्रजा- तायाश्च दशरात्रादूर्ध्व स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयदित्येके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुतेः । नानुबन्ध्या प्रकरणादिति । प्रजातायां तु सत्यप्याशौचे यजमानम्याग्निहोत्रादावधिकार उक्तो धर्मशास्त्रकारैः । बौधायनस्तावत् । नाशुचिः काम्यं तप आतिष्टेन्न यजेत न स्वाध्यायमधीयीतान्यत्राग्नि- होत्रदर्शपूर्णमासेभ्यः ' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रियाः । न च तत्कर्म कुर्वाणः सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-वैतानोपासनाः कार्याः क्रियाश्च श्रुतिचोदिताः । इति । तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्जम् , इति गौतमः । जावालिश्चाऽऽह- जन्महान्योर्वितानम्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन जातेष्टिरपि व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः-कथं जातेष्टिरित्यूर्व दशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एवविजः कुर्यादित्यालेखन इति । बौधायनश्चाऽऽह- सह स्माऽऽह बौधायन उत्थितायां निर्दशायां निर्वपेदिति जातमेव विदित्वेति शालीकिः इति ॥ ३९ ॥ उदकशुल्खर स्तृणीयात् ॥ ४० ॥ योक्त्रं तु स्वकाले दक्षिणतः पाशमुदक्शुल्वं जघनेन वेदिमन्तवेदि वेत्यापस्तम्बः । पश्चाद्वेदेरन्तवेदि वा तूष्णीं निदध्यात् ॥ ४० ॥ तामिष्ट्वा त्रिरात्रे स्नातामुपहयेत॥(ख० १)।। अमू- हमस्मि सा त्वं धौरहं पृथिवी त्व५ सामाहमृक् त्वं तावेहि संभवाव सह रेतो दधावहै पुश्से ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७१ पुत्राय वेत्तदै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवी- र्यायेति । अर्ध एवंनामुपह्वयते सैव ततः प्राय- श्चित्तिः ॥४१॥ यदेयमतिगतत्रिरात्रा स्नाता स्यात्तदनामृतुगमनार्थमुपह्वयेत तच्च कर्मण एव प्राय- श्चित्तार्थ, न तु पुरुषार्थम् । कस्मात् । अर्धी वा एतस्य यज्ञस्य मीयते । यस्य व्रत्येऽह- पत्न्यनालम्भुका भवति, ( तै० ब्रा० ३-७- १ ) इति प्रकृत्य : तामिष्ट्वोपह्वयेत । -सैव ततः प्रायश्चित्तिः' ( ते ० ब्रा० ३-७- १ ) इति श्रुतेः ॥ ४ १ ॥ यदि सांनाय्यमग्निहोत्रं वा विष्यन्देत । यदि वा कीटोऽवपद्येत । मध्यमेन पलाशपर्णेनान्तमेन वोदक्परेत्य प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपायां विष्य- न्दमानमवमनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४२ ॥ मध्य- मेनैव पलाशपर्णेन द्यावापृथिव्ययर्चाऽन्तःपरिधि कीटावपन्नमवनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४३ ॥ कथनवशावृत्तस्याधः पतनं विप्यन्दनम् । व्याख्याता वल्मीकवपा । तामुद्धृत्य विवृतबिलां कृत्वा तम्या बिलेऽवनीय पुनर्नुहुयादग्निहोत्रम् । अवनयनापेक्षया पुनःशब्द आ( ब्दमा )वर्तयेत् । दोहनेन विनाऽन्यदागमयेदुत्पादयेत् । कीटोऽमेध्यसेवी क्रिमिः । अन्तःपरिधीति देशोपलक्षणमग्निहोत्रे ॥ ४२ ॥ ४३ ॥ यदि सांनाय्यमन्यदागमयेत् ॥ ४४ ॥ यदि दधनि पयसि वा कीटोऽवपद्येत तत्रान्यदागमयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४४ ॥ यद्यग्निहोत्रमन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयान्मित्रो जना- कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् । मित्रः कृष्टीरनिमिषाऽभिचष्टे सत्याय हव्यं धृतव- ज्जुहोतेत्यभिवृष्टमग्निहोत्र५ हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ।। ४५ ॥ पुनरग्निहोत्रग्रहणात्सांनाय्ये नायं विधिः । यम्याग्निहोत्रमववर्षेदित्यापस्तम्बः । अव. वर्षेदुपरि वर्षेत्पर्जन्यः । तत्कृत्वा तदववृष्टं मंत्र्या हुत्वेत्यर्थः । स जुहुयान्मित्रो जनान् ( तै० ब्रा० ३-७-२) इति श्रुतेः । ततोऽन्यां दुग्ध्वा होमः । कोचित्तु-मित्रो जनानिति पूर्वाहुतिमन्त्रेणाग्निहोत्रं हुत्वा पुन)ममिच्छन्ति । तदाऽप्यन्यां दुग्वा पुनर्जु. हुयात् , इति वचनादोहहोमयोरावृत्तिः यत्तु पुरस्तादोहस्योपरिष्टाच्च हुत्वोपस्पर्शनस्य तन्त्रं स्यात्तत्तन्त्रमेव भवत्यभयोर्विभवात् || ४५ ॥ . ।

·२२७२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १५ प्रभे- यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देत् पूर्वी चोत्तरयाऽभिहुत्य (भिजुहुयात् ) यत्र वेत्थ वनस्पते देवानां गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गामयेति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तूष्णीमेव पुनर्जुहुयात् ॥ ४६॥ अभिहोम उपरिहोमः । तत एव शिष्टादेवोत्तराहुतिस्तूष्णीमुभयत्र । ततो होमावृत्तिः पूर्ववत् । यदा पुनरुत्तराहुत्येकदेशः स्कन्नो न सर्वाहुतिस्तदा तन्नाऽऽद्रियेत । यथा च वक्ष्यति यदनाहुतिमात्रं विगुडेव सेति मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयादिति च । पूर्वा. हुत्या सहोत्तराहुतिपतनेऽप्ययमेव विधिस्तस्यापि फलतः स्कन्नत्वात्तत्तुल्यन्यायत्वाच्च ॥ ४६॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामाहवनीयोऽनुग- च्छेदग्निरौ दारावग्निरिति वदन्ननन्तरे शकले हिरप्ये वा जुहुयात् ॥ ४७ ॥ यस्मादारोरुद्वायेदन्ततः सोऽनन्तरः शकलः । तस्मिंस्तत्स्थे हिरण्ये वा जुहुयात् । उत्तराहुतिमित्यर्थः । मन्त्रलिङ्गानुरोधात् । तथोत्तमे शकले हिरण्यं निधायेत्येव भर- द्वाजः । वदन्निति वचनान्मन्त्रमध्ये होमः स्वाहाकारस्त्वन्तत एव भवति । ततः शेष- समाप्तिः । तत्र त्रुप्रतितपनमुपसमिन्धनं चाऽऽहवनीयस्यासंभवान्निवर्तते । प्रतितपन- निवृत्तरेवोद्देशनमपि निवृत्तं भवति । परिसमूहनादेस्त्वनिवृत्तिः शकलहिरण्ययोरग्निप्रति- निधित्वेन विधानात् । यस्याप्यजस्र आहवनीयस्तम्यापि प्रतिनिधावेवाग्निहोत्रसमाप्ति- रविशेषात् । ततो मन्थनम् ।। ४७ ॥ यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिष्परिध्याहवनीयात्माची. नमगारो निवर्तेताध्वर्यवे च यजमानाय चाकर स्यात् । यदि दक्षिणा ब्रह्मणे च यजमानाय चा- कर स्यात् । यदि प्रत्यग्योत्रे च पत्नियै च यज. मानाय चाक स्यात् । यादङग्नीधे च पशु. भ्यश्च यजमानाय चाकर स्यात् । मा तमो मा यज्ञस्तमन्मा यजमानस्तन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र पराय ते नमो यत्र निषीदस्यध्वर्यु मा मा हिसीर्यजमानं मा हिसीरिति त५ सुवस्य बुध्ने- नाभिविध्यात् ॥ यदि प्राचीनं निवतेतैवामि- 1 - ·.१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २७३ तरासु दिक्षु ब्रह्माणं मा हिसीर्यजमानं मा हि सीरिति दक्षिणतो मन्त्ररानमति ॥ होतारं मा हिसीः पत्नी मा हिसीर्यजमानं मा हिसीरिति पश्चात् । आनीधं मा हिसीर्यजमानस्य पशून्मा हिसीर्यजमानं मा हिसीरित्युत्तरतः ॥ (ख०२) ॥ ४८ ॥ बहिष्परिधीति देशोपलक्षणम् । यदि पुरस्तादिति लिङ्गाब्राह्मणे परिध्यग्रहणाच्च । लेनान्वाधानप्रभृत्या प्रयाजारम्भादयं विधिः । अन्यत्र तु तृष्णीमङ्गारं प्रहृत्य सर्वप्रायश्चि. जमेष । बुधो मूलम् । अभिनिदध्यात् , अभिपीडयेत् । मा तम इत्येतत्सर्वासु दिक्षु समुच्चीयते ॥ ४८ ॥ सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो धृत- वान्सुप्रतीकः। मा नो हासीन्मेत्थितो नेत्त्वा जहाम गोपोषं नो वीरपोषं च यच्छेत्येनमनौ प्रहरति ॥ ४९॥ स्पष्टोऽर्थः ॥ ४९॥ पहृत्य वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ॥ तूष्णी प्रहृत्य मन्त्रेण वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ।। यद्याहिताग्नेरग्निमध्यमानः कालसंनिकर्षण न जायेत यत्रान्यं पश्येत्तत आहृत्य वि. हृत्य हुत्वाऽत्वरमाणःपुनर्मन्थेत् ॥ ५१ ॥ प्रवासादी समारूढोऽग्निरग्निहोत्रकालसंनिकर्षे यदि विहरणाय मथ्यमानो न जायेत तदा लौकिकाग्निमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय विहृत्य जुहुयात् । तथा च बौधायन:- 'अथारण्योः समारूढेषु मथित्वाऽग्नीन्वित्य जुहुयात् । अपि वा लौकिकमाहृत्य विह. त्याग्नीनन्तराऽरणिं निधाय जुहुयात् ' इति । आश्वलायनेनापि-अग्निहोत्राय कालेऽ- नावजायमान इति वदता समारूढविषयत्वमेवास्य विधेः ख्यापितम् । न ह्यनुगतोऽग्नि- रग्निहोत्राय मध्यते, अपितु सर्वकामार्थं समारूढस्तु कदाचिदग्निहोत्रायैव मध्यते प्रवा. सौदाविति युक्तं तद्विषयत्वम् । तत्राजस्राग्नेबहुषु समारूढेषु य एवाग्निर्मथ्यमानो न जायते स एवाऽऽहर्तव्यः । एवं विहरणकालप्रभुत्या होमकालादयमेव विधिः । अनुगति. विषये तु केवलगार्हपत्यानुगतावुभयानुगतो व मध्यमानस्याजन्मनि यो विधिः स यस्य -

·२७४
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
१५ प्रम-
।
वोभावनुगतावित्यत्रैवं दर्शितः । अन्यत्तु मतम् । ' मथ्यमानम् ' इत्यविशेषवचनादनु.
गतिविषयेऽपि समानोऽयं विधिः । कालसंनिकर्ष इति च प्राधान्याद्धोमकालसंनिकों
गृह्यते । तेनानुगतिविषयेऽपि होमकालातिपत्तौ यस्याऽऽहवनीय इत्यादिविधिना मध्य.
मानस्याजन्मनि भवत्येवायं विधिः । अनासत्तौ तु होमकालस्य यथाविहितप्रायश्चित्ता.
न्येव भवन्तीति । आगामिकालविप्रकर्ष एवात्वरमाणो मन्थेत् , अन्यथा पुनरनुकस्सः
प्रसज्येत । न च तच्छक्तिविषये युक्तमिति भावः ॥ ५१ ॥
अन्यमविन्दन्नजाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ॥ ५२॥
अनादयोऽनेः प्रतिनिधीयन्ते मुख्यत्वादिसामान्यात् । यथोक्तं ब्राह्मणे-तमभिर्देवता
अन्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तर५ साम ब्राह्मणो मनुष्याणामनः पशूनां सम्मासे
मुख्या मुखतो ह्यसृज्यन्त, इत्यादि । तस्मादविकारोऽग्निलिङ्गानां मन्त्राणाम् । तद्धरण.
श्रपणप्रतितपनाद्यन्यभावान्निवर्तते । तथा अपणोद्धरणाभावादेवाजादीनां गार्हपत्ये
स्थापनमपि निवृत्तम् ॥ १२ ॥
अजस्येत्येकेषाम् ॥ ५३॥
पराग्निहोमपक्षे तु होमार्थमवस्थापयन्ति ।। ५३ ॥
अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ॥ ५४ ॥
अनजातिसंबन्धि मांसं क्षीरादि वा किंचिन्नाश्नीयात् । 'कर्णे चेन्मांसवर्जनम्' इत्या.
श्वलायनः ॥ २४ ॥
(ते.
अनामविन्दन्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणोऽप्यजया व्याख्यातः ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणं तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् ।। ५६ ॥
असूर्योढार्थ वचनम् ॥ १६ ॥
ब्राह्मणं त्वविन्दन्दर्भस्तम्बे जुहुयात् ॥ ५७ ॥
भवत्यत्र ब्राह्मणम्-'अग्निवान्वै दर्भस्तम्बः ' ( ० ब्रा० ३-७-३) इति॥१७॥
दर्भास्तु नाध्यासीत ॥ ५८ ॥
अन्यत्र ब्रह्मयज्ञार्थत्वाद्वैधादासनादिति द्रष्टव्यमविरोधात् ॥ ५८ ।।
दर्भान्नविन्दन्नप्सु जुहुयात् ॥ ५१ ॥
कार्यकारणयोरभेदादिति भावः । भवति चात्र श्रुतिः-अग्निं या गर्भ दधिरे (ने.
सं० ५-६-१.) इत्यादि ॥ ५९ ॥
आपस्तु न परिचक्षीतमा भोजनीया इमा अभोज-
नीया इति ॥ ६०॥

·१
१ पटकः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
९७५
आपस्तु बीभत्सा अपि न वर्जयेदित्यर्थः ॥ ६ ॥
दातृदोषादपि न बीभत्सेतेत्याह-
अप्यभोजनीयस्यैतं संवत्सरं परिगृह्वीयादेवापः ॥ ६१ ॥
अमोमनीय अभोज्यान्नः ॥ ११ ॥
अद्भिस्तु पादौ न प्रक्षालयीत ॥ ६२ ।।
मुखार्थस्य प्रक्षालनस्य निषेधो न शौचार्थम्यापि, प्रयतस्यैव कर्माधिकारात् ॥६२॥
सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्ति ॥ ६३ ॥
। सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्तीत्याश्मरथ्यः । यावज्जीवमित्यालेखनः' इति
भरद्वाजः । सांवत्सरिकत्वविकल्पाभावः स्वमते । अप्यमोजनीयस्यैत संवत्सरमिति लिङ्गात् ।
श्रुतिश्च भवति-संवत्सर हि व्रतं नाती(त्ये)ति ॥ ६३ ॥
संवत्सरेऽग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ६४ ।।
संवत्सरस्य परस्तादित्यापस्तम्बः । व्रातपत्येष्टया व्रतनिवृत्तिः ।। ६४ ॥
अग्नये क्षामवतेऽष्टाकपालम् । यद्याहिताग्नेरग्नि-
हान्दहेत् ।। ६५॥
येषां पूर्वापरा अन्वश्चः प्रमीयेरन्गृहदाहे वेत्यापस्तम्बः । पूर्वे चापरे च वृद्धवाला
वंश्या यअन्वञ्चः संतता म्रियेरन्दोरन्वा गृहास्तत्रेयमिष्टिनैमित्तिकी सिध्यति च तत्र
कामो वाक्यशेषात् — यथा नैषां पुरायुषोऽपरः प्रमीयते गास्थापरं गृहान्दहति ' ( तै.
सं० २-२-३) इति च ॥ ६५ ॥
अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्यान्यैरग्निभिरग्नयः
समृज्येरन्मियो वा ॥ ६६ ॥
अन्येलौकिकैदिकैर्वा संसर्गे पञ्चानां परस्परं संसर्गे चेयमेवेष्टिरुत्सर्गेण भवति । अप-
बादे त्वन्याः । ताश्च समारोपणेन विविक्तेप्वग्निषु भवन्ति । समारोपणमन्त्र एव तु तं
तमाम हंसः क्षीरनीर इव विवक्ष्यति । तथा संसर्ग प्रकृत्यारण्योरग्नीन्समारोप्येत्येव
।
बौधायनः ॥६६॥
अनये वीतयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्यदक्षिणानी
सरसज्येयाताम् ॥ ६७ ॥
गार्हपत्यदक्षिणाग्नी इति वचनात्तयोः पृथगेकदेशसंसर्गे न भवतीयमिष्टिः । एव-
मुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ६७ ॥

·[ १६ प्रश्न २७६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अग्नये विपृचयेऽष्टाकपालं यदि गार्हपत्याहवनीयौ। गार्हपत्यदक्षिणानी इत्येकेषाम् ॥ ६८ ॥ दक्षिणाग्न्याहवनीयो वेत्यापस्तम्बः । पूर्ववदन्वयः ॥ ६८ ॥ अग्नये व्रतभृतेष्टाकपालं यद्यभ्यादाह्येन ॥ ६९ ॥ संसृज्येरन्नग्नयः, इत्यन्वयः । अभ्यादाह्यो गृहदाही ॥ १९ ॥ अग्नये शुचयेऽष्टाकपालं यदि शवाग्निना । अग्नये संकुसुकायाष्टाकपालं यदि सूतकाग्निना ॥ ७० ॥ संसृज्येरन्नग्नय इत्यन्वयः सर्वत्र । शवाग्निश्चिताग्निः । सूतकाग्निर्जातकर्मार्थः ॥ ७० ॥ संकुसुको विकुसुको विकिरो यश्च विष्किरः । माषाज्येन नलेध्मेन क्रन्या शमयामसि । अस्मि- न्वयं संकुसुकेऽग्नौ रिपाणि सृज्महे । अभूम य. ज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयूष तारिषदिति या. ज्यानुवाक्ये ॥ ७१ ॥ इदं यानुषं होत्रम् || ७१ ॥ अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपालं यदि वैद्युतेन ॥ ७२ ॥ वैद्युतोऽशनिप्रभवः । संकुसुकादन्यासामाम्नाय एव याज्यानुवाक्याः ॥ ७२ ॥ सर्वे संनिपतेरन्ननये विविचये निरुप्याग्नये शुचये निर्वपति । बातभृतीं तृतीयामप्सुमती चतुर्थी क्षामवतीमन्ततः परिक्रमयेत् ॥ (ख०३) ॥ ७३ ।। यत्र तु गृहदाहादिनिमित्तसमुच्चयात्क्षामवत्यादयोऽप्सुमत्यन्ताः सर्वा इष्टयः संनि- पतेयुस्तत्र निमित्तक्रमभेदे सत्यप्यनेनैव क्रमेणेष्टीनिपेत् । बातभृतीं चाधिकां तृतीयाम् । तत्राप्सुमती चतुर्थी निरुप्य ततो विश्गादिभ्यः संकुसुकान्तेभ्यः शुचिवले निर्वपेत । ततः क्षामवतीमाद्यां सतीमन्तं गमयेत् ॥ ७३ ॥ बातभृनी द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् ॥ ७४ ॥ अथवा विविचये मिझप्य व्रतभृते निर्वपेत् । ततोऽनन्तरोत्तेनैव क्रमेण शुच्यादिम्यः क्षामवदन्तेभ्यः । ततोऽन्ते वातपतीमित्यर्थः । कतिपयनिमित्तसंनिपाते तु क्रमेणवेष्टयो भवन्ति ॥ ७४ ॥ गर्भ स्रवन्तमगदमकरग्निरिन्द्ररत्वष्टा वृहस्पतिः । पृथिव्यामवचुनिन्नाभिप्राप्नोति नितिं पग- चरित्यग्निहोत्रस्थाली रुवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥७५|| ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७७ THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCHESTITUTE :- स्पष्टम् ॥ ७५ ॥ यस्य हविनिरुतं पुरस्ताञ्चन्द्रमा अभ्युदेति त्रेधा तण्डुलान्विभजो मध्यमाः स्युस्तानग्नये दावे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्याये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय पदात्रे दधश्चरं येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिवि. टाय शृते चरुमग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयतीति॥७६॥ यः पुरस्ताच्चन्द्रोदयवतीं तिथिं चतुर्दशी तेन मिश्रां वा पञ्चदशी यजनीयमहर्बुद्ध्वा तदनुगुणं प्रवृत्तदर्शतन्त्रो हविर्निर्वापोत्तरकालं तत्त्वं जानीयात्स निरुतस्य हविषस्तण्डु. लान्स्थूलमध्यमाणुभेदेन त्रेधा विभज्य मध्यमानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं कुर्यात् । अधिवपनादिप्वग्निं दातारमुपलक्षयदित्यर्थः । स्थविष्ठानिन्द्राय प्रदात्रे सायंदोहे चरुं कुर्यात् । अणिष्ठान्विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहे । तत्र चरुधर्मा यवाग्वा व्याख्याताः । चरुसांनाय्ययोः श्रपणात्स्थानाच्च तयोरेव गुणविकारौ । पुरोडाशस्त्वाग्नेयविकार एव । पुनरिज्यायास्तु विकल्पः । तदुक्तम्-' एकामेव यजेत द्वे एव यजेत ' इति । नायं विधिरसंनयतः, सांनाय्यसंयोगात् । आह चाऽऽश्वलायन:—सांनाय्ये पुरस्ताच्चन्द्रम- साऽभ्युदित इति । भारद्वाजस्त्वाह- सोऽयं नासंनयतो विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् इति। विद्यत इति पक्षेऽप्सु श्रपणम् । चरिन्द्राग्नवच्च धर्माः ॥ ७६ ॥ आनिरुप्तेऽभ्युदिते ॥ ७७ ॥ प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्यनुपङ्गः । यदा पुनरवानिर्वापादकालप्रवृत्तिआता तदा संशयः, किं प्राकृत्या एव देवतायै निर्वतव्यमुत वैकृतीम्य इति । तत्र प्राकृतीम्य इत्यापस्तम्बो मन्यते । प्राकृतीभ्य इत्यविवक्षिता संख्या ॥ ७७ ॥ व्युद्धभाग्भ्यो निवपेत् ॥ ७८ ॥ 'वि वा एतं प्रजया पशुभिरर्धयति ' इत्यर्थवादेन व्युद्धिहेतुत्वख्यापनादम्युदितं हविद्धमित्युच्यते । तद्भनन्ते या वैकृत्यो देवतास्ता व्युद्धमानः । ताम्यो निर्वपे- दित्यर्थः ॥ ७८ ॥ तथैकदेशे निरुक्षेऽभ्युदित माग्भ्यः शेषम् ॥ ७९ ॥ विनिम्तमानरुतम् । ता दिने मायावतायै शेषं निर्वपदित्यर्थः ॥७९॥ तानि ५: ५५.८ पाकृत्य श्वः साना- चन रजेट ।। ८०॥ अब निस्तारित की ताकत आप क पा विकल्पार्थ प्रदर्श्यन्ते- यस्य गृहीतं हविरम, मान ६. सति । स त्रेधा तण्डलानिति पवन । -- ·२७८ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रभे- । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ' इति भरद्वाजादयः । अगृहीतमनिरुतम् । अनिरुप्तविषये पूर्ववदभ्युदितेष्टिं कृत्वा पुनरिज्यां कुर्यात् । निरुप्तविषयेऽपि वक्ष्यमाण- व्रतचर्याकल्पाशक्तावेव कुर्यादित्यर्थः । व्रतचर्या वा नोदाशंसीत । व्रतचर्या उपवसथा. भ्यासः । तां च नोदाशंसीत, न शक्ष्यामि कर्तुमित्युदीक्ष्य नाशंतीत नेच्छेदित्यर्थः । तथाच व्रताशक्तावेवेति कात्यायनः । पुनरिज्यानियममात्रमत्राधिकमिति वेदितव्यम् । ' अथ यम्य गृहीतं हविरभ्युदियात्सैव प्रायश्चित्तिः सा व्रतचर्या, इत्यापस्ताम्बः । निरु- प्सविषये संवामावास्यैव पुनरभ्यस्ता प्रायश्चित्तिः, सा वा व्रतचर्या व्रत्यमहरेव वाऽम्य- स्तमित्यर्थः । तदत्र निरुप्तविषयेऽनन्तरसूत्रोक्तेन कल्पेन सह त्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति, यथा प्रकृतिमेवाविकृतां कृत्वा तयैव पुनर्यजेत । अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत । उपवसथमात्रं वा वर्धयित्वा पश्चाद्यजेतेति । तदेतदुक्तं बौधायनीये स ह स्माऽऽह बौधायनः सिद्धरेवाऽऽमावास्यैहविभिरिष्ट्वा पुनरुपोप्य श्वोभूते काल्या- मनम्युदितामन्यापन्नां यजेत । अत्र ह स्माऽऽह शालीकिः-यैषा ब्राह्मणजेष्टिस्तया व्यक्तयेष्ट्वा पुनरुपोप्य श्वोभूते काल्यामनभ्युदितामध्यापन्नां यजेतेत्यपि वोपावसथ एवा- तिप्रवर्धत, इति । सा व्रतचर्येत्यत्र प्रयोगमाहाऽऽपस्तम्ब:--' वत्सान्मातृभिः ससृज्य पुनरपाकृत्य पूर्वेद्युर्दग्धं दधि हविरातञ्चनार्थ निदध्यात् ' ( आप० श्री ०९-४-१४ ) इति । अग्न्यन्वाधानादि सर्व कर्म यथानुष्ठितमेवावतिष्ठते । प्रातोहार्थं त्वपाकृतान्व- सान्मातृभिः संसृज्य सायंदोहार्थं पुनरू( र ) पाकृत्य दध्युत्पादयेत् । यत्तु प्रागुत्पन्नं दधि हविस्तदातञ्चने निदध्यान्प्रतिपादयेत् । यदि प्रातदोहोऽप्युत्पन्नः स च तस्मिन्नेव ‘दन्यभिदोहत्वेन यो यो न त्याज्यः । तत एव न्यायात् । यस्तु निरुप्त एवाऽऽग्नेयो धार्यते, अपितश्चेत् त्याज्य एव, अशक्तपर्युषित.त्वादिदोपप्रसङ्गात् । ततः श्वोभृते कृता- तात्प्रक्रम्य यजेत । यदा तु कृतायामि ज्यायां चन्द्रज्ञानं तदा पुनरिव्येव । अकाले कृत. स्याकृतत्वात् ॥ ८ ॥ अग्नये पविकृते प्रगंडाशमष्टाकपालं निपेट्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पौर्णमासी वाऽतिपादयदिति ॥ ८१ ॥ एतदुक्तं ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु च तत्तथा कुर्यादित्यर्थः । इदं च तत्रोक्तम्--आर- ब्धदर्शपूर्णमासः संस्तयोरन्यतरं स्वकालादतिपाद्यादनडुद्दक्षिणां पाथिकृती निर्वपेदिति तां च कृत्वा वैश्वानर्यपि कार्या, निमित्तैक्यात् । एकस्मिन्दोषे श्रूयमाणानीति वचनाञ्च ते च कृत्वाऽतिपन्नेष्टिरपि कार्या कालातिपत्त्यर्थत्वात्तयोः । उक्तं च बौधाय. नेन-पाथिकृतं निरुप्य वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपदयातिपन्नां प्रतियजे. .

·'समानतन्त्रे वा मुख्यः
कार्यः' (आप०
श्री
१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७९
दिति । कल्पान्तरमप्याह । तत्राऽऽह स्म ह शालीकि:- पाथिकृतं निरुप्य वैश्वा-
नरं द्वादशकपालं समानतन्त्रमनुनिर्वपेन्नचातिपन्नां प्रतियजेत, इति । तत्र च यावदुत्तरस्य
कर्मणः कालस्तावदेवेष्टाऽतिपन्नेष्टिः । उत्तरेण त्ववरुद्धे काले प्रायश्चित्तमात्रं तदधि-
काराय क्रियते नातिपन्नेष्टिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात् । अथापद्यकृतप्रायश्चित्त-
स्यैव गौणमेनं कालमाहुः कल्पान्तरकाराः । भरद्वाजस्तावत् -- आ दर्शात्पर्णिमा.
सस्य कालो नातीयादापौर्णमासाद्दर्शम्येति कालातिकमेऽप्यापदि यजेत, इति । निदान-
कारोऽप्याह-'सर्वत्राऽऽपूर्यमाणपक्षो दर्शम्य स्थानं कृष्णपक्षश्च पौर्णमासस्येति ।
तथा पौर्णमासेन हविषाऽपरपक्षमभि यजेताऽऽमावास्येन पूर्वपक्षमिति च वचनान्तराणि
कल्पान्तरत्वान्न लिख्यन्ते । समानमेतद्विवहूनामतिपत्तावपीति द्रष्टव्यम् ।
योऽयं पाथिकृतः पुरोडाशः सोऽतिपन्नेष्ट्या सह । तथा चाऽऽह भगवानापस्तम्बः-
०९-४-३) । तच्चातिपन्नेप्टेः सर्वथाऽती-
तकालत्वे न संभवतीति गौणकाल एव व्यवतिष्ठते । न चास्मिन्कले वैश्वानरी, शाखा-
न्तरीयत्वात् पाथिकृतेन सहातिपन्नयागनिवृत्तेश्च । एवमुत्तरविकल्पयोर्द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥
अथ प्रवृत्तस्यातिपत्तौ शाखान्तरीय विधिमाह-
वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽ.
न्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽ-
शाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां तमेवा-
नये पथिकृत्ते कुर्यात्तेनैव पन्थां पुनरवैति न :
यज्ञं विच्छिनत्तीति विज्ञायते ।। ८२ ।।
यस्य प्रारब्येष्टिमध्ये विहता स्यात्तस्य यदि मध्येयहं पाथिकृती क्रियेत तदा स
यज्ञः पूर्वप्रततो विच्छियेत, न चान्ते कर्तव्यतेप्यताम्, निर्हत्य दोषमतिपन्नायाः कर्तव्य-
त्वात् । अतो य एव तत्राच्युत आग्नेयः स एव पथिकृद्गुणकः कार्यः, तेनैव
पुनर्यज्ञस्य विहतस्य पन्थानं प्रतिपद्यते, न च यज्ञो विच्छेदितो भवतीति ।
स चाय कल्पः प्रवृत्तस्यातिपत्तौ पूर्वाभ्यां विकल्पाभ्यां विकल्प्यते, शाखान्तरी-
यत्वात् । अप्रवृत्तस्य तु पूर्वावेव भवतः प्रवृत्तैकविषयत्वादस्य ॥ ४२ ॥
प्रवृत्तस्य कालातिनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानर्यग्नये व्रत-
पतये पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ।। ८३ ॥
आचार्यस्तु पाथिकृतीमपि प्रवृत्तविषयां वष्टि यथा एनां प्रकृत्याऽऽहेति प्रवृत्तम्ब
कालापनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानरीयेति । नायमभिप्राय आपस्तम्बस्य । तम्य सामान्यतो
वचनादत्र विशेषवचनाच्च ॥ १३ ॥

·सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५. प्रश्ने
य आहिताग्निः सन्नवत्यमिव चरेत् । य आहि-
तानिः प्रवसेदित्येकेषाम् ॥ ८४॥
व्रतभ्रेषोऽनत्यचरणम् । 'व्रत्येऽहनि मासं वाऽनाति स्त्रियं वोपैति' ( आप० श्री.
९.-१-४) इति वचनान्न पूर्वाभ्यां संबध्यते । तेन सार्वकालिकयोरेव व्रतभ्रेषप्रवासयो-
भवति व्रातपती । व्रत्येऽहनीति सूत्रान्तरवचनं काकाक्षिवदुभयत्र संबध्यत इत्यपरम् ।
बौधायनश्वाऽऽह- ‘य आहिताग्निः सन्नवत्यमिव चरेदित्याधानप्रभृत्येवेदमुक्तं भवतीति ।
अन्वाहितेष्वेवोपसमाहितेषु चेति शालीकिः' इति ॥ ८४ ॥
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं य आहिताग्नि-
रातिजमश्रु कुर्यात् । बातभृती प्रवास
एके समामनन्ति । व्रातपतीमश्रुकर्मणि ।। ८५ ॥
आर्तिजग्रहणं हर्षजाश्रुव्यावृत्त्यर्थम् । केचिद्रतभूद इति दकारश्चान्दसः प्रामादिको
वा । व्रत्येऽहनीत्यनुषङ्गः । तथा च बचा:-'तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसथेऽश्रु कुति'
इति ॥ ८५ ॥
त्वमग्ने व्रतभृच्छुचिर्देवा५ आसादया इह । अग्ने
हव्याय वोढने ॥ व्रता नु बिभ्रव्रतपा अदाभ्यो
यजा नो देवा अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि
सुबिदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति
याज्यानुवाक्ये ।। (ख०४) ॥ ८६ ।।
इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
इदं बानुषं होत्रम् ॥ ८६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायो प्रयोगचन्द्रिकायां
पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
अथ पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
यस्माद्भीपा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि ।
मजाभ्यः सर्वाभ्यो
मृड नमो रुद्राय मीढुष इत्य.
भिमन्त्रयेत ॥ १ ॥
तामिति शेषः ॥ १॥

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८१ यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टोपसन्ना वा निषीदेदुदस्थादेव्य- दितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भागं मित्राय वरुणाय चोत तामुत्थाप्य दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यधुग्धेनुरग्निहोत्री । सा यदि प्रस्रवणार्थमुपसृष्टा संयोजितवत्सा वा निषीदेदुत्थापयत्यध्वर्युः । तां दुग्ध्वा सह क्षीरेण तस्मै दद्याद्यजमानो यस्यान्नं न भुञ्जीत । अत्र शाखान्तरश्रुतिमुदाहरत्यापस्तम्बः- ' अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मानं प्रतिमु. श्वतीति विज्ञायते ' ( आप ० श्रौ० ९-२-५ ) इति । तथा च कृते तस्मिन्नेवावर्ति- लक्षणं पाप्मानं प्रतिमुञ्चति आसनति । अवतिर्दारिद्यमशनाया वा ॥ २ ॥ यस्यानं नाद्यादपि वैनां दण्डेन विषिष्याविपिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन्कुर्वीत सूयवसाद्भगवती हि भूया अयो वयं भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमध्न्ये विश्वदानी पिव शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्ब- मालु(लो)प्य ग्रासयेत् ॥ ३ ॥ तामात्मनि कृतामेवं ग्रासयित्वा ततो होमाय दुह्यादिति भावः ॥ ३ ॥ यदि दुह्यमाना वाश्येत यदि वा लोहितं दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणाग्निं परिश्रित्य तस्मिन्ने- तर अपयित्वा तस्मिन्नेव जुहुयात् । तां ब्राम- णाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्मन्येत ॥ ४ ॥ व्युत्क्रामतान्यत्र गच्छतेति यजमानादीनां प्रेषः । यमनम्यागमिष्यन् यं प्रति कस्मै- चिदपि कार्याय न गमिष्यति तस्मै दद्यात् ॥ ४ ॥ यदद्य दुग्धं पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरधदापः। पयो गृहेषु पयो अग्नियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्य यदि दुह्यमान स्कन्देत्समुद्रं वः प्रहिणोमीत्येतयाऽद्भिरुपनिनीय तदेव यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् सामान्यतोऽग्निहोत्रस्कन्दने-अस्कान्धौरित्यभिमन्त्रणम् , उन्नं भयेत्याद्भः संसर्ग व वक्ष्यति तस्यायं पुरस्तादपवादः ॥ ५ ॥ १ ख.यो त्यनिहोत्रमभिमन्त्रयेत ।

·२८२
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अपि वा तां चैव दुह्यादन्यां वा यदि भिन्द्यादन्याँ
स्थाली निर्णिज्याथान्यां दुह्यादुदकं त्वनुपरासि-
च्यम् ॥ ६॥
स्थाली चेदेकदेशतो भिन्द्यात्तदा प्रक्षाल्य तां स्थाली तस्यामेवान्यां गां दुह्यात्
तामेव वा गा सा चेत्पुनः प्रपीना स्यात् । सर्वभेदे तु स्थाल्यन्तरमागमयेत् ॥ ६ ॥
यदि दुग्धः स्कन्देवदि ह्रियमाणं यद्यधिश्रीय-
माणं यद्यधिश्रितं याद्वास्यमानं याद्वासितमन्या-
मभिदुह्यात् ॥ ७ ॥
दुह्यमानस्कन्दने प्रायश्चित्तमुक्तं पूर्वसूत्रे । तथा दुग्धादीनामपि पुरस्ताद्वक्ष्यते । तत्रो
भयेषामपि द्रव्यमनेन नियम्यते । अतो दुह्यमानम्य पुनर्ग्रहणम् । ह्रियमाणं मार्हपत्येऽ
धिश्रयणार्थम् । तदेव यादृगित्यादि स्कन्नशिष्टमेव यावत्तावद्वाऽल्पं शिष्टमपि होतव्य
मित्यर्थः । अथ यद्यल्पतरमवशिष्टमनाहुतिक्षमं स्यात्तदा तस्योपर्यन्यां दोहयित्वा वर्धि-
तेन होतव्यमित्यर्थः ॥ ७ ॥
अथ यानीत५ स्कन्देद्यदि द्विर्यदि त्रिनं तदाद्रि-
येतेत्येकेपाम् । चतुर्थमुन्नीयमानः स्कन्देत्स्थाल्याँ
शेषमानीय ततश्चतुर्ग्रहीतं गृहीत्वा वारुणीमृचम-
नूच्य वारुण्यर्चा
जुहुयात् ॥ (ख०५) ॥ ८ ॥
यदि सद्विस्त्रिोन्नीतं क्रमशो युगपद्वा - स्कन्देन्न तदाद्रियेत । शिष्टेनैव
जुहुयात् । आद्रियेतैव तु स्कन्नप्रायश्चित्तम् । आहुतिमात्रस्कन्दने प्रायश्चित्तविधानात् ।
यदि पुनश्चतुर्थ स्कन्देत्तदा त्रुचि शिष्टं स्थाल्यामानीय पुनरुन्नयितव्यमभिदोह्यं वा स्रुचि ।
तत्र चतुरित्येतदनुवादत्वात्पञ्चमस्याप्युपलक्षणं पञ्चावत्तिनः । तेन चतुर्थमित्येतदपि
चतुर्थप्रभृतीत्युक्तं भवति । तथाऽत्र प्राक्चतुर्थादनादरवंचनात्पूर्वसूत्रेऽप्युन्नीयमानमुन्नीतं
वा स्कन्देदित्येतञ्चतुर्थप्रभृत्येव स्कन्दनेऽवतिष्ठते । तस्य चानेन समुच्चयासंभवाद्रिकल्पः ।
केचित्तु विनिवेशनं कुर्वन्ति । यत्र तु सकृद्विस्त्रिोन्नीतस्कन्दने सति चतुर्थप्रभृत्यप्युन्नीत
स्कन्दति तत्राय विधिः । अन्यत्र पूर्व इति ॥ ८ ॥
यद्युन्नीत ५ स्कन्देत्पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन
वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ९ ॥
याद्रुतस्य स्कन्देद्यत्ततो हुत्वा पुनरेयाद्यज्ञ
विच्छिन्द्यावत्र स्कन्देत्तं निषद्य पुनर्गृह्णीयात्तदेव
यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥१०॥

·तु २ पटलः ]. महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । उद्रुतस्येति आदिकर्मणि क्तः । उद्रुतमुत्थाय प्राङ्नेतुं प्रक्रान्तमित्यर्थः । प्राङ्नय- नप्रभृत्युत्तरत्रोपादानात् । उक्तं च ब्राह्मणे- बृहस्पतेरुन्नीतं सक्तुिः प्रक्रान्तं द्यावा. पृथिव्यं हियमाणम् ' इति । तदुद्रुतं यत्र स्कन्देत्तन्निषद्य तत्राऽऽसित्वा · स्कन्नस्योपरि स्थाली निधाय तस्याः पुनः त्रुचि गृहीत्वा तदेवाभिवर्धितं होतव्यं न तु ततः पृथग्द्र- व्यान्तरमुत्पादयितव्यमित्यर्थः । यथा चायमर्थम्तथा याद्रुतम्य स्कन्देदित्यादिश्रुतिरेव विभावितव्या । व्याचष्टे च तां बौधायनो यथा--यदुद्रुतम्य स्कन्देत्तन्निषद्य पुनर्गृह्णी- यादिति। यत्रैव स्कन्दति तत्रैव स्थाली निधायातिशिष्टमानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव याह. क्कीदृक् च होतव्यमिति । पुनमः प्रागेध व्याख्यातः । तस्मिन्कृते-अव ते हेड इत्यनुद्रुत्योदुत्तममिति वारुण्यर्चाऽऽज्याहुतिं जुहुयात् ॥ ९ ॥ १० ॥ यदि प्राचीन ह्रियमाण५ स्कन्देत्प्रजापतेर्विश्व भृति तन्वा( न्वां )हुतमसीत्यभिमन्त्र्याथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ११ ॥ ह्रियमाणमिति विशेषणाद्यावन्नियच्छत्युद्गृह्णाति वा तदाऽपूर्व एव विधि- भवति । प्राचीनं प्राक्प्रवृत्तम् । यावत्पुरतः पराहृतं स्यादित्यर्थः । तत्र प्रजापतोरत्य- भिमन्त्रणमन्त्रोऽस्कानित्यम्यापवादः । उपसर्गस्तु यथोक्त एव भवति । तत एतदेव स्कन्नशिष्टमग्निहोत्रद्रव्यं म्यान्न त्वन्यां दुग्ध्वा पुनोतव्यमित्यापस्तम्बीये त्वाश्मर ध्यमतम् । पुनः सिद्धान्तमतात्तु पुनहोंमोऽपि कार्यः । तत्राशेपम्कन्दने स्थाल्याः पुनरु- न्नयनम् । स्थाल्या अप्यभाव आज्यं च प्रतिनिधिमाहाऽऽश्वलायन:-'प्रजापतेर्विश्वभृति तन्वं हुतमसीति तत्र स्कन्नाभिमर्शनम् । शेषेण जुहुयात् । पुनरुन्नीयाशेषे । आज्यमशेष इति ॥ ११ ॥ यदि पुरः पराहृत५ स्कन्देदनूदृत्य पुनरभ्युन्नीय होतव्यमथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ १२ ॥ पुरः पराहृतं पुरस्तादुपसादनशेष प्रति नीतमित्यर्थः । तत्रोपसन्नस्य पुरस्तादुपसाद- नादुपसाद्यमानेऽप्ययमेव विधिः । अनुदाहृत्य स्रुचमनु स्थालीमानीय ' चतुरभ्युन्नीय होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यमित्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ यदि पुर उपसन्नमहुत५ स्कन्देत्तदेव यादृक्कीह- क्च हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ १३ ॥ दर्भेषपसादनप्रभृत्या पूर्वाहुतेरयं विधिः । यदि पूर्वस्यामाहुत्यामिात पुरस्ता. दुपादानात्ततोऽर्वागवध्यन्तरानुपादानाच्च । तथा च ब्राह्मणम्-'ऐन्द्राग्नमुपसन्नम् । .

·-
[ १५ प्रमे
-
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अमेः पूर्वाहुतिः ' इति । उपसन्नमहुतमुपसादनप्रभृति यावन्न हुतं तावदित्यर्थः ॥१३॥
नन्वेवं पूर्ववदनुक्तसिद्धे परावधावहुतमिति कस्मादुक्तम् । को दोषः । पूर्व हि
कथंचिद्गम्यमानत्वात्परावधिोपात्तः । इदानीमापस्तम्बसूत्रे सोऽपि पठित इति तथैव
दर्शितः । तेनाचोद्यमेतत् । पुनर्होमादि समानमुद्रुतस्कन्दनेन । एवमग्निहोत्रस्कन्दने
द्रव्योत्पत्तिरुक्ता । इदानीं प्रायश्चित्तमाह-
अस्कान्द्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा गाः ।
स्कनेमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु ।
अस्कानजनि प्राजन्या स्कमाज्जायते दृषा ।
स्कनात्मजनिषीमहीत्यग्निहोत्र५ स्कन्नमभिमन्या.
द्भिपनिनयेत् ॥ १४॥
उपनिनयेत् संसृजेत् ॥ १४ ॥
यदि साय स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नी.
यात् । यदि मातः स्कन्देदा होतोः सायं
नाश्नीयात् ॥ १५॥
सायंस्कन्दने प्रातरा होतोः, आप्रातमि नाश्नीयात् । एवमा सायंहोतोः प्रातः ।
सर्वाग्निहोत्रद्रव्याणामयमेव विधिः स्कन्दने । द्रव्योत्पत्ती त्वभिदोहनादिम्याने तज्जाती-
यस्य द्रव्यस्य पुनराहरणमिति विशेषः ॥ १५ ॥
दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्नि
होत्र शिरिशि(शरश)रा भवति । समो.
षामुमिति ब्रूयाचं द्विष्यात् ॥ १६ ॥
शिरिशिरेति शब्दानुकारः । यस्याग्निहोत्रं शिरिशिरायते तस्यायमशनिपातो
दुर्निमित्तमिति यावत् । तत्र यजमानद्वेप्यस्य नाम गृहीत्वाऽध्वर्युव्रयात्-तत्र समोष
देवदत्तमिति । ओषतिर्दाहकर्मा । तस्य संपर्वम्य रूपं समोषेति ॥ १६ ॥
यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वाऽन्तरा धावेद्गाई-
पत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति
वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद्ध्वसंयबुद्रवेदेत-
यैव भस्मना शुनः पदमुपवपति ॥ १७ ॥
ध्वंसयन्नितस्ततो भस्म विकिरन्गत्वा
शुनः पदानि भस्मनाऽभिपूरयेत् । अधिश्रयण-
प्रभृति ओद्वासनादिदं प्रायश्चित्तम् । आप्रदानमित्यपरे । अन्यदा(था) सर्व-
प्रायश्चित्तमेव ॥ १७ ॥

·२. पेटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८५ यस्यानाहृतमग्नि५ सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्य- मानं परापश्येत्तत अाहृत्यैनं प्रविशानीति वैष आधीयते ॥ १८ ॥ अहरहरेनमाहरेयुरिति दक्षिणाग्नावुक्तम् । तत्र यद्यनाहृतेऽग्नौ सूर्योऽस्तमियात्तदा पुष्टगृहादियोनिविशेषमनवेक्ष्य यत्र दृष्टोऽग्निस्तत आहृत्यतं प्रविशानीत्येष विधीयते । वाकारः प्रसिद्धौ । अथवा एतं प्रविशानीति वा तृप्णी वा विधीयत इत्यर्थः । अमि- निम्रोचेदिति वचनादभ्युदये तूप्णीमाधेयः ॥ १८ ॥ इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याऽऽधानकल्पः ॥ १९ ॥ सर्वत्रानुगतस्यापि दक्षिणाग्नेर्यथायोन्युत्पाद्या(दनम )यमेवाऽऽधानप्रकार इत्यर्थः । दक्षिणाग्नेरिति वचनात् । सम्यावसथ्ययोस्तृप्णीमेवाऽऽधानम् । प्रायश्चित्तं तु सर्वेषु सर्वप्रायश्चित्तमेव, विशेषस्यानुक्तत्वात् ॥ १९ ॥ यस्यानुद्धृतमग्नि५ सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ॥(ख०६)। अग्निहोत्रं पूर्व हरेयुः । अथाग्निमुद्धरेयुः । अपि वा दर्भेण हिरण्यं प्रबध्य पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आर्षेयो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वङ्ङग्निहोत्रेणा- नुद्रवेदग्निं प्रतिष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाद्याऽऽतमितोर. प्राणन्नासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्यु- पतिष्ठेत वारुणं चर्स निर्वपेत् ।। दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २०॥ अधिवृक्षसूर्ये प्रणयनस्योक्तत्वात् । तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमिदम् । अत उद्धरणश- देन प्रणयनं लक्ष्यते । यथा यस्याग्नावग्निमुद्धरेयुरित्यादौ । तथा यस्याऽऽहवनीयमप्रणी- तमभ्यस्तमियादित्याश्वलायनः। तेनोद्धतेऽप्याणीते भवत्येव प्रायश्चित्तम् । वेदार्थविदाय इति व्याख्यातं ब्रह्मौदने । तत्रैव बहुविषयं वेदनं यस्य स बहुवित् । अथवा ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेदिति ब्राह्मणस्य व्याख्या बहुविदिति । तत्र च वेदनबहुत्वस्यापक्षित- त्वात् । यस्य यस्य यतो यतो वेदनप्रकर्षस्तम्य तस्य परिग्रहे गुणातिशय इति द्रष्टव्यम् । तत्रेध्माहरणादारभ्य प्रागुद्द्रवणादाहवनीयकर्मवर्जमध्वर्युणा कृते यजमानस्य परि- कर्मी कश्चिद्दर्भण बद्धं हिरण्यं पुरस्ताद्धरेत् । तमन्वङ् अनुगतो बहुविदग्निमुद्धरेद्- विधिवत्प्रणयेत् । तमन्वङग्निहोत्रेणाध्वर्युरनुद्भवेत् । ततः परिकर्मिणा स्थापिते हिरण्ये बहुविदग्निं प्रतिष्ठाप्य मुञ्चति । ततोऽग्निहोत्रमुपसादयत्यध्वर्युः । नित्यमिति सूत्रान्तरे । ।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १५ प्रश्भे- नित्याग्निहोत्रमेवेदं न तु वैकृतं सत्पुन:मापेक्षमित्यर्थः । नित्यः पयसो नियत इत्यन्ये । तत आहवनीयस्येमाधानादिप्रतिपद्याः पूर्वाहुतेः कृत्वा ततो यावत्तास्य( म्य )ति तावदनुच्छसन्नासीत । उच्छ्म्य हुत्वाऽग्निहोत्रं वृष्टिरसीत्यपामुपस्पर्शनान्ते कृते भूर्भुवः सुवरित्याहवनीयमपन्थय तदानीमेव वारणं चरुं निपेत् । श्वोभूत इति भर- द्वानः । दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् । एतदेव नित्यमग्निहोत्रमित्याश्मरथ्यः । अथाऽऽलेखनः कालसमापादनीयमेवानेन मन्त्रेण होमं हुत्वा नित्यमरिहोत्रं जुहुयादिति पूर्ववत् ॥ २० ॥ यदि सायमग्निहोत्रस्यर्तुमति नयेत्प्रातर्वस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २१ ॥ यदि प्रातरग्निहोत्रस्य- तुमति नयेत्कालसमाप(पाद)नीयमेताभ्यां मन्त्रा- भ्या हुत्वा नित्यमग्निहोत्रं जुहोति ॥ २२ ॥ अग्निहोत्रे संध्यादयः सायंप्रात)मकाला उक्ताः । तेषां सर्वेषामतिपत्तौ प्रायश्चित्त- मुपदिश्यते । तथा प्रदोषान्तो होमकालः, संगवान्तः प्रातस्तमतिनीयेत्याश्वलायनः । तत्र त्वापदि काला उक्ताः सूत्रकृता-- 'यन्मध्यंदिने जुहोति ' इत्यादिना । तथो. पग्रन्थकारेणाप्युक्तम्---' सर्वमहः प्रातराहुतेः स्थानं सर्वा रात्रिः सायमाहुतेः' इति । भरद्वाजोऽप्याह-' सायं होमं चोपोदयं जुहुयात् । प्रातहोंमें चोपाम्तमयम् । कालेन कालमनतिक्रम्य न स्कन्दने न व्यथन्ते, इति विज्ञायते ' इति । तस्मादनापद्येतत्प्राय- श्चित्तम् । आपदि तु होम एव क्रियेत । यावदुत्तरम्य कालः प्राप्स्यति । प्राप्ते तूत्तर- म्मिन्न पूर्वः क्रियेत, भ्रष्टकालत्वात् ! प्रायश्तिं तु तत्र परस्ताद्दर्शयिप्यते । कालः समापद्यते येन स काल पमापादनीयः । तं हुत्वे माहरणादि । स एवाग्निहोत्रार्थे कश्चि. दिष्टस्तन्निरासार्थमुक्तं नित्यमग्निहोत्रमिति ॥ २१ ॥ २२ ॥ सायपग्निहोत्रमुपसाद्य भूर्भुवः सुवरिति पुरस्ता- द्धातोर्वदति हुत्वा च प्रातरग्निहोत्रमुपसाद्याऽऽत. मितोम्प्राणन्नासित्वा वरं दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः भुवग्न्युिपतिष्ठेतानुगमयत्याहवनीयमन्वांग्नरुपसा- मग्रमन्यदित्यन्यं प्रणीयहैव क्षम्या एधि मा प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणमित्युपतिष्ठेत । मैत्रं चरुं निर्वपेत् ।। २३ ॥ :: व्याख्योतः पूर्वेण ! अमुमामुप्यायणमिति यजमानम्य नामगोत्रयोर्निर्देशः । यथा देवदत्वं भार्गवमिति ॥ २३ ॥ -

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यांख्यासमेतम् । २६७
"
।
सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥ २४ ॥
सौर्यस्याऽऽग्रयणोक्ता एककपालधर्माः कार्याः । स चाऽऽग्नेयविकारः ।। २४ ॥
तस्या५ सस्थितायामनश्नन्तौ वाग्यतावेतद-
हर्जायापती अग्निमिन्धानावासाते ॥ २५ ॥
सस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनश्नन्ती वाग्मतावासाते यजमानः
पत्नी च' (आप ० श्री० ९-२-७) इत्यापस्तम्बः । आहवनीयमेवेति तमेवाऽइहवनीयं
सायहोमार्थमिन्धानावित्यर्थः । अथ वा सर्वाग्नीन्धनस्याऽऽश्वलायनादिभिरिष्टत्वा-
त्तन्निवृत्त्यर्थ एवकारः ॥ २५ ॥
द्वयोः पयसा सायमग्निहोत्रं जुहुयात् ।
पूर्वमधिश्रित्योत्तरमानयेत् ।। २६ ।।
द्वयोगवोरिति शेषः पूर्ववत् । यथा द्वयोः पयसा पशुकामम्य जुहुयादिन्यत्रोक्त-
रीत्येत्यर्थः । तत्र पूर्वमधिश्रयणमुपकारार्थमिति गम्यते ॥ २६ ॥
यस्यानुद्धृतमग्नि५ सूर्योऽभ्युदियाचतुर्ग्रहीतमाज्यं.
गृहीत्वा पूर्वः प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आयोबहु-
विदग्निमुद्धरेत् । अन्वग्निहोत्रेणानुद्रवेदग्नि प्रति-
छाप्याग्निहोत्रमुपसाद्य ।। (ख०७) ।। पुरस्तात्प्रत्य-
ङासीन उपाः केतुना जुपतां यज्ञं देवेभिरिन्वितं
देवेभ्यो मधुमत्तम ५ स्वाहेत्येतच्चतुर्गृहीतः हुत्वा
नित्यमग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २७ ॥
व्याख्यातोऽभिनिम्रोचनविधिना । इयांस्तु विशेषः-हिरण्यस्थाने जुह्वां चतुर्ग्रहीत
हरेत् । तच्च प्रतिष्टापितेऽग्नावध्वर्युरग्निहोत्रमुपसाद्य पुरस्तादाहवनीयम्य प्रत्यङमुख उप-
विश्य-उषाः केतुनेति जुहुयादिति ॥ २७ ॥
तस्य स एव होमकल्पः । सा प्रायश्चित्तिः ।
यत्प्रातर्कतावतीते ।। २८ ॥
आतमितोरप्राणन्नित्यादिवरदानान्तो होमकल्पोऽनन्तरविधिना “समानः । स्थाऽऽ.
दित्योपस्थानादि द्वयोः पयसा होमान्तं प्रायश्चित्तम् । यत्प्रातर्जतावतीते यत्प्रातःकाला.
तिपन्ने सतीत्यर्थः ॥ २८॥
एतावन्नाना । नात्रानुगमयत्याहवनीयम् ॥ २९ ॥
तस्मिन्नेवाग्नी मैत्रेष्टिः सायहोमश्चेति भावः ॥ २९ ॥

·[१५ प्रभे- यजमा- २८८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यस्याहुतमग्निहोत्रर सूर्योऽभ्युदियादुनीयाऽऽ तमितोरमाणन्नासित्वा हुत्वा भूरित्युपतिष्ठेत । वरो दाक्षिणा ॥ ३०॥ यस्यानुदिते होप्यामीत्यभिसंधाय प्रक्रान्तमग्निहोत्रमनुदित एवाहुतं स्यात्तद्यथा प्रक्रान्तप्रसवा स्त्री सद्योऽप्रसूताऽऽतिमियात् तादृगात भवति । तेन च नोऽप्यात्मानं रुणद्धि दुःखायाऽऽत्मानं नयतीत्यर्थः । ततो दुःखाय रुद्धः सर्वज्यानि मीयते सर्वा बाधाः प्राप्नोति । तस्मादादर्तव्यमेतत् प्रायश्चित्तमिति भावः । आतमितो- रप्राणन्नित्यादि व्याख्यातम् ॥ ३० ॥ यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राङदाद्रवेत्स उपसायाऽऽत- मितोरासीत यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यधन्ते स्याद्यद्येतन्निमित्त होमसमीपे स्यात् । किमुक्तं भवति । यदि निप्पन्नेऽग्निहोत्र- द्रव्येऽर्वाग्योमादुदयः स्यादित्यर्थः । तथा च भरद्वाज:-'यद्यन्ते स्यादित्यग्निहोत्रादन. न्तरवादोऽभिप्रेतः' इति । तत्रोन्नयनाद्योपसादनात्कृत्वा प्राणायामेनः तान्तो भः स्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यस्य होण्यामीति प्रवृने हुतपग्निहोत्र सूर्योऽभ्यु. दियादुत्वा तदथोत्साद्य पुनराधेय इत्येके. षाम् ।। ३२ ॥ होज्यामीति प्रवृत्ते, इति हुत्वा तदग्निहोत्रं विधिवदुद्वाम्य पुनराधेयमप्यस्य प्राय- चित्तत्वेन कार्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते । नत्वन्येषामेतन्मतमित्यर्थः ॥ ३२ ॥ यस्योभावनुगतो सूर्योऽभ्युदियात् । अपिवाऽस्त- मियात् । यदिवाऽरण्योः समारूढो नश्येत्पुनराधे. यमेव । तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ३३ ॥ सूर्योऽमिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा (आप ० श्री०९-२-७) इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥३३॥ अग्नये तन्तुमतेऽष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निहोत्रं विच्छित यहे व्यहे वा ॥ ३४ ॥ चतुर्यु होमेष्वतिपन्नेषु तन्तुमती कार्या, घट्सु वाऽष्टासु वा । प्राक्तेभ्योऽवधिभ्यो विच्छेदे वैशेषिकप्रायश्चित्तावचनात्सामान्योक्तः सप्तहोता भवति, सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्टं यानयेविति । न चाग्निहोत्रम्यायज्ञत्वादयज्ञविभ्रेपत्वमस्य शङ्कनीयम् । तस्मादग्निहो- प्रस्य यतक्रतोः, इति तस्यापि यज्ञसंस्तवाद्वौधायनेनाम्यवाऽऽहत्य यज्ञविभ्रेषत्ववच- नाच । यथा प्रोषितमधिकृत्योक्तम्-अथ यद्यस्मै यज्ञविभ्रषमाचक्षते, न तेऽहौषु.

·। २ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८९ रितीति । तथोपग्रन्थकारेणापि को नु खलु विभ्रेप इति प्रकृत्योक्तम्- 'यस्याग्निहोत्र- स्याऽऽहुती अन्योन्यस्य स्थानमापद्यते । इति । तस्माद्युक्तमेव सप्तहोता भवतीति । यज्ञविभ्रेषेष्टस्तु विषयव्यवस्था प्रागेव दर्शिता । कात्यायनस्तत्राऽऽह- अग्निहोत्राति- पत्तावाहुतिं जुहुयान्मनो ज्योति पतामिति । आश्वलायनश्च मनस्वत्या चतुर्गृहीतं प्रकृ- त्याऽऽह---अग्निहोत्राहोमे च प्रतिहोममेकः, इति । बौधायनेनासमारूढविषये प्रतिहोम एवोक्तः । - यथा दीप्यमानेष्वेवाहूयमानेषु यावन्त्यतिक्रान्तान्यग्निहोत्राणि स्युस्तानि प्रतिसंख्याय जुहुयात् ' इति । विदुषस्तु ब्राह्मणोक्तमप्यनुसंधेयम्-' तस्माद्यस्यैवं विदुषः उतैकाहमुत द्वयहं न जुह्वति हुतमेवास्य भवतीति । अत्र चतुरहादूर्ध्वमनेक- विच्छेदेऽप्ययमेव विधिः । अतोऽन्यस्यावचनात् । अर्वाक्चतुरहादिष्टिनिवृत्त्यर्थत्वाचाधि- कवचनम्य । भरद्वाजस्त्वत्र समारूढाग्नेश्चिरकालं होमादिविच्छेदे विशेषमाह-होमेष्व. हृयमानेषु चाऽऽत्मन्यरण्योर्वा ध्रियमाणानां कथं तत्र न लुप्यते द्वौ मासावहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वाऽग्नये पथिकृतेऽग्नये वैश्वानरायाग्नये व्रतपतयेऽग्नये व्रतभृत इत्येषा महापथिकृदिष्टिः । पवित्रेष्ट्या यजेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमाप्नोति । इति । तथा पण्मासानहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव पवित्रेष्टयन्तमुक्त्वाऽतिपवित्रेष्ट्या यजेतेत्युक्तवान् । अतो यदत्र कैश्चिच्चतुरहादूर्व होमविच्छेदेऽग्निर्नश्यतीत्युक्तं तदतिसाहसं पश्यामः ॥ ३४ ॥ स्वयं कृण्वानः सुगमप्रयावं तिग्मशृङ्गो पभः शोशुचानः । प्रत्न५ सधस्थमनु- पश्यमान आतन्तुमग्निदिव्यं ततान ॥ त्वं नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्वं पन्था भवसि देवयानः । त्वयाऽग्ने पृष्ठं वयमारूहे- माथा देवैः सधमादं मदमेति याच्यानु- वाक्ये ॥ ३५ ॥ (ख०८)॥ इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चदशप्रश्ने द्वितीय : पटलः । : इदं याजुषं होत्रम् ॥ ३५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । .

·२९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- प्रश्ने- अथ पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वाते गार्हपत्य उद्वाये- दाहवनीयमुद्राप्य गार्हपत्यस्यावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जज्ञे अग्निरिति मन्थे- दाहवनीयं प्रणीयाग्ने सम्राडिपे रथ्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोर्जेऽपत्याय सम्रा- डसि स्वराडसि सुषदा सीद सारस्वती त्वोत्सौ समिन्धातामित्युपसमिन्धेऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ १ ॥ यत्राजस्र कर्मार्थ प्रणीते वाऽग्नी ध्रियमाणे गार्हपत्य उद्वायेत्तत्राऽऽहवनीयं दक्षिणाग्नि च गार्हपत्ययोनिमुद्वाप्य यथोक्तेन प्रकारेणाग्नीनुत्पाद्य तपस्वतीष्टिवक्ष्यमाणा, आहुतयो वा । ततः कर्मसमाप्तिः । सावित्रसारस्वतचतुर्होत्रादयो दर्विहोमा उदाहरणम् । अग्नि- होत्रं च प्राग्योमकालादिष्टिपशवोऽपि प्रागन्वाधानात् । परतस्त्वन्वाधानाद्धोमकाले च तत्तत्प्रायश्चित्ताभ्यां वैशेषिकाभ्यामपोद्यत एवायं विधिः । अपवदति च स्वविषये यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिम् । तं प्रति विशेषविषयत्वात् । तेनाकर्मकालेऽप्ययमेव विधि- रजस्राग्नेः । अथवा विकल्प एव तयोविध्योर्न सामान्यविशेषभावः शाखाभेदात्। वक्ष्यत्याचार्यः- यस्याग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयेदिति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिम. थितव्यः' ( स० श्री० १५-३) इति । भरद्वाजश्चाऽऽह-अथैकेषाम् । यतरोऽग्नि- रनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्थितव्य इत्यादि । अत्र बघुचवाजसनेयकयोराश्वलायन- कात्यायनबौधायनैश्चाऽऽहवनीयं ध्रियमाणमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय ततः पुनः प्रणयनमुक्तम् । तत्र बढचे तावदाहवनीयमधिकृत्याऽऽम्नायते- 'सर्वमेवैनं सहमस्मानं समोप्य गार्हपत्यायतने निधायाथ प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेत् ' इति । वाजसनेयकेऽप्यय- मेवान्तरः पाठः । तथाऽऽश्वलायनकादावपि । बौधायनीये तु · सर्वमाहवनीय भाण्डे समोय दक्षिणेन विहारं हृत्वाऽऽयतनद्वयादपि भस्मोद्वास्य शकृत्पिण्डेनोपलिप्य न्युप्योपसमाधाय प्रणयनमिति विशेषः । तथा प्रायश्चित्तेऽपि विशेष उक्तः षब्रुवा- हुतीर्नुहुयात्–'उद्बुध्यस्वाग्ने त्वमग्ने सप्रथा असि मनो ज्योतिर्जुषतां तन्तुं तन्वन्नुदु त्यं चित्रम्' इति ॥ १॥ ।

·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलिसप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २९१ आयाहि तपसा जनेष्वने पावको अर्चिषा । उपेमा सुष्टुतिं मम || आ नो याहि तपसा जने प्वग्ने पावक दीयत् । हव्या देवेषु नो दधदिति याज्यानुवाक्ये ॥२॥ गतः । इदं यानुषं होत्रम् ॥ २ ॥ एतदेवाऽऽहवनीयेऽनुगते प्रायश्चित्तम् । नात्र गाई- पत्यमनुगमयत्यग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपालं निर्व- पति ॥३॥ तत्र तत्राऽऽहवनीयानुगतौ यथाविहितमग्निमुत्पाद्य ज्योतिष्मती निर्वपति । यथा यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे यदि प्राग्योमकालादित्यादौ । यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषश्चो- दितस्तत्र स एवेप्यते यथाऽन्वाहितादौ । तेनाप्येषा विकल्पित (रूप्यत) इत्यन्ये ॥३॥ ननु पूर्वसूत्रेण तपस्वत्यपि तत्र तत्र प्राप्ता । तत्किमनयोरेकस्मिन्दोषे श्रूयमाणत्वात्स- - मुच्चयः । नेत्याह- न तपस्वते ॥४॥ यदा ज्योतिष्मते निर्वपति तदा न तपस्वते । विकल्प एव त्वनयोः शाखाभदादिति भावः । अथवा सर्वत्रानुगतेष्टिमित्यनेन सहैतत्सामान्यविशेषभावेन योजनीयम् । सर्वा- ग्निषु तपस्वती । ज्योतिष्मती त्वाहवनीये न तपस्वत इति बाध एव तत्र तपस्वत्या इत्यर्थः । मन्थनविषये तु यदि गार्हपत्य आहवनीयो वेति विधिना तपस्वत्येव सर्वत्र न ज्योतिष्मती विशेषविहितत्वात् । अन्यथाऽऽहवनीये तस्यानवकाशत्वप्रसङ्गाच्च । तत्रापि तु द्वयोर्विकल्पः, इत्यपरम् ॥ ४ ॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेद- ग्निहोत्रमधिश्रित्योबीयेत्येकेषाम् । अग्निना पूर्वे- णोद्धृत्याग्रिहोत्रेणानुद्र(नूद्र)वेद्यो ब्राह्मणो बहुवि- सोऽग्निमुद्धरेत् । यत्पुनराधानमादायी स्यात्त- दयात् ॥ ५॥ यद्यप्यत्राहुतेऽग्निहोत्र इतिवचनादा पूर्वाहुतेरयं विधिरास्थेयः । तथाऽप्यधिश्रित्या- ग्निहोत्रमुन्नीय वेत्युद्धरणकालनियमात्सहाग्निहोत्रेणोद्भवणवचनाच्च ततः पूर्वकाल एवास्य संकोचः सामर्थ्यात् । बहुविद्वयाख्यातः । तदयमर्थ:--विहरणकालप्रभृत्याऽधिश्रयणा- दोन्नयनाद्वाऽऽहवनीयानुगतौ पूर्ववदाऽऽहवनीयकर्मवर्जमाधश्रयणान्त उन्नयनान्ते वा कर्मणि कृते बहुविब्राह्मणस्तूष्णीमग्निमुद्धरेत् । ततोऽध्वर्युः कृतान्तादारभ्योद्भवणात्कृत्वा ·[१५ प्रभे- २९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- सहाग्निहोत्रेण बहुविदमग्निं नयन्तमनु( नू )द्भवेत् । ततो बहुविदा. प्रतिष्ठापिते:ग्नौ तस्मै यजमानस्तद्धनं दद्यादयम्मै स्पृहयालुरात्मार्थ निहितवान् नेदमन्यस्मै दास्यामीति । तेनैवाच्युतेन धनेनेनमाहवनीयं गार्हपत्याच्च्यावितवि ( वा ) न् भवति, एनं बहुविदं वा ततोऽग्निहोत्रमन्यस्मै दत्त्वाऽन्यत्र वा निधायानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । तत आह- वनीयकर्माण्यकृतानि कृत्वा कृतान्तादारभ्याग्निहोत्रसमाप्तिः । समानोऽयं विधिरजस्ले विशेषावचनात् । न चाहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादाग्निहोत्रमात्रार्थाग्निविषयो युक्त इति वाच्यम् । यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रे परोऽग्निरनुगच्छेदित्यत्र व्यभिचारात् । यस्याग्निरु- द्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदित्यन्यत्र विशेषवचनाच्च ॥ ५ ॥ यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगरछेदनुगम- यित्वा पूर्व मथित्वाऽपरमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ६ ॥ प्रातर्विहरणकालप्रभृत्या पूर्वाहुतेर्गार्हपत्यानुगतावाहवनीयोद्वापनादि तपस्वत्यन्तं कर्म यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्यादिविधिना समानम् । तत्कृत्वा ततोऽग्निहोत्रं जुहुयादित्यर्थः । पुनरुपन्यासस्तूत्तरविधिविकल्पार्थः ॥ ६ ॥ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ननः प्राश्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ७॥ -यदि त्वरेत कालातिपत्तिभयादिना तदाऽऽहवनीयमेव गार्हपत्यं परिकल्प्य तत्रैव दक्षिणाग्न्यादीनपि नीत्वा ततः प्राश्चमाहवनीयमुद्भत्याग्निहोत्रं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिना गार्हपत्यम्योत्पत्तिः ॥ ७ ॥ जामि तु तद्योऽस्य पूर्वोऽग्निस्तमपरं करोति । अन्यत्रैवावसायाग्निं मथित्वोद्धृत्य जुहुयात् । श्वोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ।। ( ख०९)॥८॥ जामीति पूर्वनिन्दा, उत्तरविधिप्रशंसा । पौन:पुन्यनिमित्तमश्रेयस्त्वं जामित्वम् । तत्तु जामि यत्पूर्वमेवाग्निमपरमपि करोतीति । तस्मादन्यत्रैव देशे सहाग्निभिर्धियमाणे- र्गत्वा तत्रानुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिनाऽपरं मथित्वा पूर्वदेवोद्धृत्याग्निहोत्रं जुहु- यात् । ततः श्वोभूते तपस्वतीं निर्वपेत् ॥ ८ ॥ यस्यापरोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् ॥९॥ -शाखोन्तरोक्तविधिविकल्पः ॥ ९ ॥ न कालमवधारयति । ततोऽत्राग्निं मथित्वोद्धृत्या- भिमन्त्रयत इतः प्रथमं जज्ञे अग्निरित्येत- याऽने सम्राडिपे रय्यै रमस्व सरसे गुम्नायोर्जेऽ- ·३ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पत्याय संम्राडसि स्वराडसि सुपदा सीद सार. स्वतौ त्योत्सौ प्रावतामित्युपसमिन्धेऽग्नये ज्योतिप्मने पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपंद्वारुणं यवमयं चरुम् ॥ १०॥ अथ वा प्रातारात न कालविशेषमवधारयेत् । सायं प्राता हुतेऽग्निहोत्रेऽपरान्य. नुगतावनुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिरेव स्यात् । नपस्वत्यास्तु स्थाने वारुणज्योतिप्मन्ती समानबर्हिषो निर्वपेदित्यर्थः । तदेवमेते त्रयः कल्पाः प्रात.काले यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्धृत इत्यादिविधिना सह विकल्प्यन्ते । अन्त्यत्वेकः सायं कालेऽपि । गतमन्यत् ॥ १० ॥ यस्य पूर्वाऽग्निरनुगच्छेदित्येकेपाम् । न काल- मवधारयति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः । अथ याद न तादृशानीवावक्षाणानि स्युः । भस्मनाऽरणी सरपर्य मन्थितव्यः स्वादेवैन योनेर्जनयति ॥ अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ।। यस्था. निरनुगच्छेदित्येकेपाम् ! न कालमवधारयति। तेभ्य एवावक्षाणभ्योऽधिमन्थितव्योऽथ यदि शल्केद्व(द्ध) स्तृणेद्वो(द्धो)वा स्याद्भस्मनाऽरणी, सम्पर्य मन्धितव्यः स्वादेवनं योनेर्जनयति । अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ११ ॥ क्षामावशिष्टानि काष्ठान्यवक्षाणानीत्युच्यन्ते । तेषु मन्थनसमर्थेषु सत्सु तेभ्य एव द्वे गृहीत्वा मन्थेत् । यदि पुनर्न तादृशानि ग्युस्तदा तद्भरमसंपर्श कृत्वा तयोररण्यो- मन्थेत् । एवमरणी संस्कृत्य मन्यनेन स्वादेव योनजनरत्याशिम् । अदक्षाणाभावे भस्मस्थ- त्वादग्नेस्तत्स्थस्येदानीमरण्योः संक्रमितत्वाच्च । तात्ये च लिङ्गम्- ' अत्र वाव स निलायत' इति । अत एव वचनादवक्षाणाभावे भरमसंस्कारमन्तरेण मथितोऽप्यग्निः स्वयोन्यनुत्पन्नत्वादसत्सम इत्युक्तं भवतीति। न च गार्हपत्यारण्योराहवनीयमन्थनम् । पृथ- गरणीप्वग्नीनिति लिङ्गात् ।गार्हपत्यम्य तावदियमेवोत्पत्तिः सर्वत्र । प्रायश्चित्तं च तपस्वत्ये- वासत्यपवादे यथाऽन्वाहितादौ यत्राऽऽहवनीयम्यापि प्रणयनानुपदेशस्तत्रापीयमेवोत्पत्तिः । यथा सावित्रादिषु दर्विहोमेप्वग्निहोत्रे च होमकाले तथैव पशुप्वपि प्रागन्वाधानादित्यादि, प्रायश्चित्तं च तत्रेदमेवासत्यपवादे यथा यदि होमकाले प्राण उदानमित्यादिना । आप- 'TITUTE MADSAS-4. RES ·[१५ प्रश्भे- २९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- स्तम्बस्त्वत्राऽऽह-'यदि गार्हपत्य आहवनीयो वाऽनुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः' इति । भरद्वाजश्च- 'अथैकेषां यतरोऽग्निरनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्थि- तव्यः' इत्यादि । एवं शकैधे तृणैधे चेत्यापस्तम्बः' । शकानि करीपाण्येधा यस्य स शकैधः । तथा तृणैध इति । शकादीन्धने चाग्नावनुगते भस्मनाऽरणी संम्पर्य मन्थितन्यः । तेषामपि मन्थनसामर्थ्यादिति भावः ॥ ११ ॥ अनुगतेष्टेर्वा स्थान एता आहुतीर्जुहोति ।। ॥ (ख० १० )। मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सोमाय स्वाहा सूर्याय स्वाहाऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहाऽग्नये शुचये स्वाहाऽग्नये ज्योतिष्मते स्वाहाऽ- नये व्रतपतये स्वाहेति व्याहृतिभिर्विह- ताभिः समस्ताभिश्च ।। १२ ॥ सर्वस्या एवानुगतेष्टेरयं विकल्प: । पुनरनुगतेष्टिग्रहणात् । अन्यथा हि अपि वैता आहुतीरित्येवावक्ष्यत् । तथा सर्वासामेव प्रायश्चित्तेष्टीनामनुग्रहमाहाऽऽश्वलायन:- 'अपि वा प्रायश्चित्तेष्टीनां स्थाने तस्य तस्यै देवतायै पूर्णाहुतिं जुहुयादिति विज्ञायते' इति । बचाश्च ता एवेष्टीः प्रकृत्याधीयते ॥ १२ ॥ अथैकेषां विज्ञायते यदि प्रागग्निहोत्रकालादाहव. नीयोऽनुगच्छेदन्यं प्रणयेत् ॥ १३ ॥ केचिदहुत इत्यनेन सकलस्य बाधं मन्यन्ते । तदयुक्तं शाखाभेदादेकोदाहरणाभिप्रा- येण सामान्यायोगाच्च । यदि हि तथाऽभिप्रेष्येत प्रातर्ग्रहणमेवाकरिष्यत् । न हि माणवकायकस्मै दधनि दित्सिते तके च कौण्डिन्याय भवति वचनं ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्र कौण्डिन्यायेति भवति च तत्र वचनं माठराय दधि दीयतां तक्रं कौण्डि न्यायेति । तथा महाभाष्यकार:-न ह्येकमुदाहरणं सामान्यवचनं प्रयोजयतीति । तस्मा- दुभयकालार्थमित्येव युक्तम् । अथ को होमकालः । ननूक्ता आनक्षत्रदर्शनादयः कालाः सायंप्रात)मयोः सूत्रकृता । तेषु यतमस्मिञ्जुहुषति ततमो भविष्यति प्राग्योमकाला- दिति । कोऽर्थः । यदेमाहरणादि तन्त्रं प्रक्रस्यते ततः प्रागित्यर्थः । तथा च होम- कालमनुवदता कात्यायनेनोक्तम्- ' आसन्नेषु चेत्पात्रेप्वाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्ये जुहुयात्प्राण उदानमप्यगात् ' इति । कश्च पात्रासादनकालः । तन्त्रारम्भ इति ब्रूयात् । यथा प्रणयनविध्यनन्तरमाह बौधायन:- अयेतान्यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालितान्युत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति ' इति । वैखानसभरद्वाजौ तु पारस्तरणानन्तरमाहतु:--' अग्नि- ·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९५ होत्रपात्राणि प्रयुनक्ति ' इति । तस्मात्प्रणयनकालप्रभृत्या तन्त्रारम्भादा वा पारस्तर- णादाहवनीयस्यानुगतावन्यं प्रणीयानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । समानोऽयं विधिरजले । अविशेषात् ॥ १३ ॥ यदि होमकाले प्राण उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये जुहुयात् ॥ १४ ॥ व्याख्यातो होमकाल: पूर्वसूत्रे । तत्र यद्याहवनीयोऽनुगच्छेत्प्राण इत्यादिना गार्ह. पत्ये प्रायश्चित्तार्थमाज्याहुतिं जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य आहवनीयो वा, इत्यादि- विधिनाऽग्निमुत्पाद्य प्रकृतिवदग्निहोत्रसमाप्तिः । तथा चात्रैतामाहुतिमुक्त्वा यथानुपूर्व्यकर- णमिति कात्यायनः । नात्रानुगतोष्टिः प्रायश्चित्तविशेषवचनात् । नापि विकल्प्यते शाखा- भेदात् । यस्याग्निरुद्धृत इति विधिनोद्धरणमप्यम्याऽऽहवनीयस्योद्धार्यस्य लभ्यत इति द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥ यदि गार्हपत्य उदानः प्राणमप्यगादित्याहवनीये ॥ १५ ॥ व्याख्यातः पूर्वम् । नात्र यस्याऽ हवनीयेऽनुद्वात इत्येप विधिरिप्यते, जीवातमाह- वनीयं कृत्वा तत्र होमवचनात् । यस्तु अथैकेषां यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् , इति विधिः स त्वत्रापि भवत्येव सार्वकालिकत्वात् ॥ १५ ॥ यदि दक्षिणामिान उदानमप्यगादिति गार्हपत्ये ॥ १६ ॥ एवं हुत्वैव प्रविशानीति यथायोन्युत्पाद्याऽऽधेयः ॥ १६ ॥ यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्निं माथित्वा यां दिशं वातो वायात्तां दिशमाहवनीयं प्रणीय वायवे स्वाहोति जुहुयात् ॥ १७॥ होमकालेऽनुगतौ सर्वेषां गार्हपत्यं मथित्वा निधायानुवातमाहवनीयमुद्धृत्य वायवे स्वाहेत्याहुतिं जुहुयात् । ततो यथास्थानं विहत्याग्नी-कृतान्तादारभ्य कर्मसमाप्तिः । कात्यायनस्तु वायव्यामाहुतिमपि यथास्थानमुद्धृत्य तस्मिन्नग्नावेवाऽऽह यथा सर्वे चेत् तूर्ण मथित्वा प्रतिवातमुद्धृत्य वायव्यामाहुति हुत्वा यथानुपूर्यकरणम्, इति ॥ १७ ॥ यदि निवातेऽनुगच्छेयुरग्निं मथित्वा विहार साधयित्वाऽपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य स्वयमग्नि- होत्रं पिबेत् ( आग्निहोत्रप्रत्याम्नायो भवतीति विज्ञायते । )॥१८॥ .

·[ १९ प्रश्ने- २९६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यदि निवाते सति सर्वेऽनुगच्छेयुस्तदा गार्हपत्यं मथित्वा यथास्थानमेव विहारं साधयित्वा यथाविधि संस्कृतमग्निहोत्रमपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य यजमानः स्वयं पिबेत् । पानस्य च होमप्रत्याम्नायत्वान्न पुनहोमः । होमकालादन्यत्र सर्वानुगतावनुगतिक्रमेण तस्य तस्या- ग्नेर्यथाविहितमुत्पत्तिः प्रायश्चित्तं च । क्रमानवगमे त्वाधानक्रमेणेति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥ यद्यस्तमिते जुहुयात् । पुनरेवास्तमिते जुहुयात् ॥१९॥ प्रागम्तमयाद्धोमे साङ्गस्य होमस्याऽऽवृत्तिः । अकाले कृतस्याकृतत्वात्प्रधानकाल- त्वाच्चाङ्गानाम् । न तु प्रणयनस्याऽऽवृत्तिः । काल एव तस्य कृतत्वात् । तत्र तु हुत्वाऽप उपस्पृश्येत्येतावति कृते भवतं नः समनसावित्युपतिष्ठेत । गार्हपत्याहवनी- याविति शेषः । मन्त्रलिङ्गाच ॥ १९ ॥ याद महारात्र जुहुयात् । पुनरेवोपसि जुहुयात् ॥ २० ॥ उपसि जुहूपतः । प्रागुपसे। होमोऽप्येवमपि सः पुनहोम उपस्थानं च हुत्वैतयैवो- पतिष्ठेत ( आप० श्री०९-३--१० ) इत्यापस्तम्बोऽप्यसूत्रयत ॥ २० ॥ अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व- पेद्यस्यानावग्निमभ्युद्धरेयुः ॥ २१ ॥ यस्याऽऽहवनीये विद्यमाने तमसन्तं बुव्वा तस्योपर्यन्यं प्रणयेत् तस्यैतामिष्टिं निर्वपेत् । ननु – किमप्युद्धरणमात्रप्रयुक्तमिदं प्रायाश्चित्तमाहोस्विदभिप्रणयनप्रयुक्तमिति न ज्ञायते । उद्धरणशब्दस्योभयत्रापि दर्शनात् । तत्र यद्यभ्युद्धरणमात्रप्रयुक्तं ततोऽभ्यु- द्धृत्याग्निं मध्ये तत्त्वं विदित्वा निहितवतोऽपि प्रायश्चित्तं स्यात् । विपर्यये तु न स्यात् । अतो वक्तव्यो विशेषः । तत्राऽऽहाऽऽपस्तम्बः --- यथा कथा चाभ्युद्धरेयुः प्रायश्चि- त्तमित्याश्मरथ्यः । यद्यसंन्युप्ते पाशयेयुर नुगमयेगुरेनं न प्रायश्चित्तमित्यालेखनः ' ( आप० श्री० ९.३-१० ) इति । अस्तु वाऽभिप्रणयनं मा वा । यदि कथंचि- दभ्युद्धरेयुभवत्येवेदं प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यमतम् । आलेखनस्तु मन्यते 'यद्यनिहि- तेऽनी स्पाशयेयु नीयुम्तत्त्वं तदैनं पश्चादुद्भुतमग्निमनुगमयेयुर्नतु भवत्येव प्रायश्चित्तम् ।। सर्वप्रायश्चित्तमात्रं श्रूयते । अप्राप्तस्योद्धरणमिति । यत एतदुभयमप्याचार्याणां मतं ततो यथाकामी तयोरिति भावः । काग्न्यिभ्युद्धरणविषयश्चायं विधिनिर्दिष्टभागो वा । एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्य इति लिङ्गात् । तेनापवृत्तकर्मण्यन्य सन्युप्ते लौकिकाग्निसंसर्गनिमित्तेष्टिरेव कार्या नाभ्युद्ध रणनिमित्ता ॥ २१ ॥ भवतं नः समनसावित्यभिमन्त्रयेत ॥ २२ ॥ गतार्थम् ॥ २२ ॥ - ·~ ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २९७ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदपर आदी- प्यानुदृत्य इत्याहुस्तत्तथा न कार्य यद्भागधेय. मभिपूर्व उद्धियते किमपरोऽभ्युद्धियेतेति तान्येवावक्षाणानि संनिधायेतः प्रथमं जज्ञे आग्नि- रिति मन्येत् ॥ २३॥ ब्राह्मणे तु 'अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेत् ' ( सै० सं २ । २। ४ ) इति प्रकृत्य प्रणयनं निषिध्य निन्दित्वा च पुन- रितः प्रथममित्येतया मन्थनमुक्तम् । तत्र प्रणयननिन्दानिषेधयोर्मन्थनविधिप्रशंसार्थ- त्वात्प्रणयनमन्थनयोर्विकल्प इति सूत्रकाराभिप्रायः । तत्र ध लिङ्गम्-'तं हैतमेके पशुबन्ध एवोत्तरवेद्यां चिन्वीत ' इति ब्राह्मणव्याख्याता विकरास्ताननुक्रमिष्यामः । पशुबन्धे सोमे सत्रे सर्ववेदसे वा' इति ब्राह्मणनिषिद्धस्यैव पशुबन्धस्य विकल्पत. याऽनुस्मरणम् । तथा दध्नोऽवदाय शृतस्यावयति एतद्वा विपरीतम् । तथा पत्नी सन- ह्यति तिष्ठन्ती वा, इत्यादि द्रष्टव्यम् । अयं च विधिः ' अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादा पूर्वाहुतेोमकालविषयैः सर्वैरपि पूक्तिविधिभिर्विकल्प्यते । ' यस्याग्निरुद्धृत इति वच- नाच नाजोऽग्नौ भवति ॥ २३ ॥ त्रयस्त्रिशतन्तवो ये वितत्निर इति जुहुयात् ॥ २४ ॥ अथाऽऽहुतिं जुहुयादित्यापस्तम्बः । अथानुगतेष्टेरनन्तरं मित्राद्याहुतीनां वा त्रय. स्त्रिशतन्तव इत्याहुतिः ॥ २४ ॥ यदि कृष्णशकुनि सयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्रमती- य( तिप )ते( त् ) । यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते हविषि वा निरुप्ते पुरुषः श्वा रथोऽनो वाऽन्तराऽग्नी वीयात् ॥(ख०११)॥ गौर्वराह एडको वा । तत्रा- पोऽन्वतिषिच्य गामन्वत्याऽऽवर्तयेत् ( वर्धतां भूति- दधा घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमहसः स्वाहति ) ॥ २५ ॥ कृष्णशकुनिः कपोतो वायस इत्येके । ध्वंसयंस्त्रस्तयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्री मौस्तामती- यते । यस्य सानाय्येऽधिश्रितेत्यापस्तम्नः । पुरुषो मनुष्यजातीयः । अनः शक्टम् । मौरारण्योद्भवा । वराहः प्रसिद्धः । ग्रामसूकर इत्येके । एडको मेषः । क्रमेलक ·(१५ प्रश्ने- २९८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- इत्यन्ये । यद्येषामन्यतमः सर्वो वा हविरुत्पत्तिप्रभृत्या प्रदानादन्तरा गार्हपत्याहवनीयौ गच्छेत्तदाऽत्र पुरुषादिगते मार्गेऽपोऽन्वतिषिच्य तानतिक्रान्तानन्वपः सिक्त्वा गामन्वत्य गां सर्वतोऽनुगमय्याऽऽवर्तयेत् । यत एव गमितस्तत एव प्रतिगमयेदित्यर्थः । गामन्त. रेणातिक्रमयेदित्याश्वलायनः ॥ २५ ॥ गार्हपत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाध्व५सयन्नुड्वेदेत- यैव भस्पना पदमपि वपति । वर्त्म च लोपयेत्पदं च ॥ २६॥ वर्त्म समूहेत् , अनोरथयोवर्मनी समीपदेशेन समी कुर्यात् । पदं वा लोभ(प)येत् । पुरुषादीनां पदरूपं नाशयेत् । गार्हपत्यभस्मना पदमभिवपेत् । देवाजनमिति षडाहुती- र्तुत्वेत्यापस्तम्बभरद्वाजौ ॥ २६ ॥ यद्यनो रथो वाऽन्तराऽनी वीयादित्यके. पाम् । न कालमवधारयति । अनुगमयत्या. हवनीयं यदन्ने पूर्व प्रभृतं पद५ हि ते रश्मीनन्वाततान । तत्र रयिष्ठामनुसंभरैत सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने सप्रथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञं वितन्वत इत्यन्यं प्रणीयानये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । अथोऽन्तिका- दर्हिराहरेदनड्वान्दक्षिणा ॥ २७ ॥ सामान्यवचनात्सार्वत्रिकोऽयं विधिः । पूर्वविधिविषये तु तेन बाध्यते । तथा यद्यनो रथो वाऽन्तराऽग्नी सदो हविर्धाने वा वीयात्पाथिकृती पूर्ववन्निपेदिति सौमिकेनापि बाध्यते तस्यापि सदोहविर्धाननिर्माणादूर्ध्वभावित्वेन विशिष्टविषयत्वात् । अथवा विकल्प एवास्य द्वाभ्यां न सामान्यविशेषभावः शाखाभेदात् । तथा च भरद्वाजवैखानसाम्यां पूर्वविधिमुक्त्वाऽन्तरमुक्तम् । ' यद्यनो वाऽन्तराऽग्नी वीयादित्येकेषाम् । न कालमवधा- रयति ' इति । समानोऽयं विधिरजनेऽप्यविशेषात् । बढ्चस्त्वत्राधीयते-'यस्य गार्हपत्याहवनीयावन्तरेणानो वा रथो वा श्वा वा प्रतिपद्येत का तत्र प्रायश्चित्तिः । रति । नैनन्मनमि कर्यादित्याहगत्मन्यम्य हिता भवन्ति, इति । तच्चेन्मनसि कति . ।

·। ३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९९ गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारां हरेत् , तन्तुं तन्वरजसो भानुमन्विहीत्याहवनीयात् । सा तत्र प्रायश्चित्तिः, इति । पूर्ववदिति यथाऽन्तिकार्हिराहरेदनड्वान्दक्षिणेति विधिनेत्यर्थः ॥ २७ ॥ एतामेव निवपेत् । स्तोत्रे मूह एता शस्त्र एताम् ॥ २८ ॥ स्तोत्रशस्त्रयोरवयवस्याप्रतिभानमन्यथाप्रतिभानं वा मोहः । तत्राप्येतामेवेष्टिं निर्वपेत् । यद्या समाप्तेरप्रतिसंहिते भवतः । प्रतिसंधाने तु नेप्यते । सर्वाप्रतिभाने तु हुत्वा सर्वप्रायश्चित्तं तदेव प्रतिभावद्भिः प्रतिभावनीयम् ॥ २८ ॥ यस्य वाऽग्निभिरग्रीन्व्यवेयुर्यो वा व्यवेयात् ।। २९ ॥ एतामेव निर्वपेदित्यनुपङ्गः । अग्निभिरिति जात्याख्यायां बहुवचनं संसर्गित्वाद्वा । यस्याग्नीन्विहृतान्परः स्वेनाग्निना समारूढेनासमारूढेन वा व्यवेयात् । व्यवदध्यात् । तस्येयमिष्टिः । यश्चायं व्यवयात्तस्यापि लौकिकाग्निना मवेताग्नेरपीत्यन्ये ॥ २९ ॥ एतां जने प्रमीतस्य ॥ ३० ॥ जने प्रमीतम्य देशान्तरे मृतम्य मर वणानन्तरं गृहेष्वेतामिष्टिं निर्वपेत् । भरद्वाजस्तत्रानुग्रहमाह--.' प्राचीनावीती पूर्णाहुतिं जुहुयादित्येके ' ( भ० श्री. ९-१३) इति ॥ ३०॥ तस्याभिवान्यवत्सायैः पयसा जने प्रमी- तस्याग्निहोत्रं जुहुयाद् यावदस्याग्निभिः शरीराणि सस्पर्शयेयुः । य उदश्चो दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणाति । प्राची नावीत्यग्निहोत्रं दोहयत्यधस्तात्समिधं धा. रयति ॥ ३१ ॥ व्याख्याताऽभिवान्यवत्सा | तस्याः पयसाऽग्निहोत्रं जुहुयात् , आ शरीरदाहात् । यद्यपि तद्यावज्जीव श्रुतं तथाऽपि वचनाद्भूयते, निवर्तते त्वन्यत्सर्वम् । बाढच्ये त्वेवमेव मृताग्निहोत्रमुक्त्वोक्तम्- 'अथाप्याहुरेवमेवैनानजस्रानजुह्वत इन्धीरन्ना शरीराणामहोंः' इति । अत्र सर्व तूष्णीं क्रियेत । इत्यापस्तम्बभरद्वाजावाहतुः । य उदञ्च इति ये पूर्व मग्निहोत्रे परिस्तरणदर्भेषूदगग्रा इत्यर्थः । प्रदर्शनार्थ दोहग्रहणम् । प्राचीनावीत्येव सर्वत्र पित्रर्थत्वात् । पित्रर्थत्वं चोपरि देवेभ्यो धारयतीति लिङ्गात् ॥ ३१ ॥ उपरि हि देवेभ्यो धारयन्तीति विज्ञायते ॥ ३२ ॥ .

·[१५ प्रश्ने- सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम्- । देवेभ्यो झुपरि धार्यते न पितृभ्य इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ अपो मृन्मयान(न्य)भ्यवहरन्ति ॥ ३३ ॥ अमैवेत्यापस्तम्बः । सर्वाण्यप्सु क्षिपेत् ॥ ३३ ॥ ददत्येवाऽऽयसानि ॥ ३४॥ यदयोमयमसिदः स्वदितिरित्यादि तहहत्येव । ददाति वा चिनोति वेतस्यज्ञायु- धानीति भावः । परमतनिरासार्थ वाऽवधारणम् | यथाऽऽह भरद्वाजः--पुत्रस्य दृष- स्यादायसं च इति ॥ ३४ ॥ ब्राह्मणाय यज्ञायुधानि दद्यात् ॥ ३५ ॥ पात्रप्रतिपत्तिकाले तानि पत्नी पुत्रो वा ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय दद्यात् । दानवचना- देवं ज्ञायते प्रतिग्रहीतुरप्युपयोज्यान्येवेति ॥ ३५ ॥ अमैव पुत्रस्य दृषत् ।। ३६ ॥ अमैव सहैव दृषत्पट्टः, दृषदुपलाश्मादि पुत्रस्य स्यादित्यर्थः । तथा चाश्ममया- नीत्येव कात्यायनः ॥ ३६ ॥ यद्यप्रमीतं प्रमीत इति शृणुयादग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ अमृतं मृतमुपश्रुत्य पुनरमरणे निति, अग्नये सुरभिते निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायां यजमानो म्रियेत दक्षिण उत्तरामाहुतिं निनयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तराहुत्यादेः कर्मशेषस्य मृतहोमन्यायेन समाप्तिर्वेदितव्या ॥ ३८ ॥ भस्मोत्करं वा गमयेत् ॥ (ख०१२) ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यत्राग्नीनां भस्मराशिनिहितस्तत्र वा निनयेदित्यर्थः ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । यद्याज्यमनूत्पूत५ स्कन्देच्छिन्ददेयं वरो देय इत्येकेषाम् । यद्युत्पूयमानं स्कन्देच्छिन्दत्माणि

·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
दद्यात् ॥ यद्युत्पूतं चित्रं देयम् ॥ १॥
छिन्दत्प्राणीति यत्तृणादीनि दन्तश्छिन्दद्भक्षयति तदेव गवाजादि दद्यात् , न बाल-
मित्यर्थः । चित्रं हृदयंगमं धनमिति शेषः । तथा चित्रं धनमित्येव भरद्वाजः । वरो
देय इत्येकेषाम् , इत्यापस्तम्बः ॥ १॥
यदस्य गृहे पुष्कल ५ स्यात्तद्दद्यात् ॥ २ ॥
यदस्य गृहे पुष्कलं सुलभं यवत्रीह्यादि तद्द्यात् ॥ २ ॥
यदि झुग्गतं भूपतये म्वाहेति तत्प्राश्च प्रादेशं
निदध्यात् । भुवनपयते स्वाहेति दक्षिणतः ।
भूतानां पतये स्वाहेति प्रत्यञ्च भूताय स्वाहेत्यु.
दश्चम् । भूर्भुवः सुवरित्यूर्व सं त्वा सिञ्चामीति
तत्ससिञ्चत्यभिमन्त्रयते वा ॥ ३ ॥
यदि झुग्गते स्कन्ने पुष्कलं दत्त्वा स त्वेति संसिच्याभिमन्व्य वा ततः प्रादेशाः ।
ततस्तत्नुचः स्कन्नं त्रुचि संसिञ्चेत् त्रुचि पुनर्निक्षिपेत् । संसेकायोग्यत्वेऽभिमन्त्रयेत ।
केचित्तु-यदा तु देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्यभिमन्त्रणं तदा प्रादेशा न भवन्ति । न च
पुष्कलदानादि। निगदव्याख्यातश्चायमर्थः कल्पान्तरेषु ॥ ३ ॥
यज्ञस्य त्वा प्रमया भिमया प्रतिमयोन्मया परि-
गृह्णामीति परिगृह्णाति ॥ ४ ॥
ततः स्कन्नं परिगृह्णाति, परितश्छिन्नेनापभज्य तस्य देशं तम्योपरि प्रतिदिशं प्रादे-
शान्मिमीते । तस्मात्प्रतिदिशमित्यन्ये । प्रदेशिन्यड्गुष्ठयोः प्रसारितयोरायामः प्रादेशः ।
पूर्वतरविधिशेषश्चायं न सर्वविधिशेपः । प्रासनिकत्वात्तस्य । तेन झुग्गते रकन्न
इत्यर्थः ॥ ४ ॥
देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येकेपामनन्तरमायादति ॥५॥
एकेषां शाखा । आज्यादनन्तरमाज्यमधिकृत्य देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्याज्यस्कन्नाभि-
मन्त्रणं वदतीत्यर्थः । कुत एतदभिमन्त्रणं वदतीति चेत् तस्यैवानन्तरवचनात , देवा-
ञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिमन्व्येति लिङ्गाच्च । तथा देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतदभि-
मन्त्रयेतेत्येकेषामित्येव भरद्वाजः । एतदुक्तं भवति न केवलं झुग्गते, किंतु सर्वत्रैवाऽऽज्ये
स्कन्ने देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्मन्त्रैरभिमन्त्रणं तैरतविधिभिर्विकल्प्यत इति ॥ ५ ॥

·[१५ प्रश्भे- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूतानां पतये स्वाहेति स्कन्नमनुमन्त्र येतेति सर्वहविपामनवय- वेन श्रूयते ॥ ६॥ सर्वेषामेव हविषामर्थे श्रूयते नतु किंचिद्विशेषमवयुत्येत्यर्थः । केचित्त्वाह :- सर्वह- विषामित्यैष्टिकसर्वहविरभिप्रायं दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतत्वात् । अनवयवेनेत्यनेनापि तेप्वेव विषयकान्य विवक्षितमिति । तत्र त्वाह भरद्वाज:--- 'भूपतये स्वाहेति स्कन्न- मनुमन्त्रयेतेत्येकेपाम् । न किंचन हविरधिकृत्य वदति ' इति । तच्चेदमविशेषवचनं यत्राप्युक्तमभिमन्त्रणान्तरं तत्रापि तेन विकल्प्यते । समुचायत इत्यन्ये । यथा देवाञ्जनम- गन्यज्ञ इत्यादौ । यत्र त्वनुक्तं तत्र नित्यमेवेप्यते। था यस्य हविनिरुप्तं स्कन्देदयस्य वा देवताथै गृहीतमहुतम्' इत्यादौ । न वर्हिषि स्कन्ने हविपि प्रायश्चित्तमिप्यते, अम्क- न हि तद्यद्वर्हिपि स्कन्दति । इति श्रुतेः । तत्र त्वाह भरद्वाजः --'न बर्हिषि स्कन्ने प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्यः । यदि भूमिं प्राप्नुयात्कुर्यादेव तत्र प्रायश्चित्तमित्यालेखनः ' ( म० श्री० ९-१३ ) इति ॥ ३ यांद कपालं नश्यंदावन द्विकपालं निर्वपदया- वापृथिव्यमेककपालम् । भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा ॥ ७ ॥ प्रयुक्तानां प्रागर्थकर्मणः' इत्यापस्तम्बः । अथ यदि कर्मणि प्रयुक्तानां मध्ये प्रागर्थकर्मणः पुरोडाशाधिश्रयणात्कपालं नश्येन दृश्येत तदैतां द्विविष्कां निर्वपेत् । तस्यां तु ऋत्विनियमात् प्रासङ्गिकत्वाच्च । तन्त्रिण एव होतारं भृगुवंश्यमागमयेत् । अविरोधादक्षिणायाश्च समुच्चयः ।। ७ ।। यदि भिद्येत गायत्र्या त्वा शताक्षरया संदधामीति तत्संधायाभिन्नो धर्म इत्यभिमन्व्यापाऽभ्यावह- त्याथान्यत्कपाल सस्कृत्य तद्वा पिष्ट्वाऽन्यया मृदा करणीयया कृत्वा घर्मो देवा५ अप्येत्विति कपालेष्वपि सृजति ॥ यदि प्रागुपधानाद्भियत ॥ ८ ॥ यदि कर्मणि प्रयुक्तं कपालं भिद्येत तत्संघानाथैद्रव्यैः संधाय मनो ज्योतिरित्याप. स्तम्बीये संधानलिङ्गया तदभिजुहुयादित्युक्तम् । समानोऽयं विधिरेकदेशभेदेऽपि यथोक्तं न्यायविद्भिरर्थसमवायात्प्रायश्चित्त मेकदेशेऽपीति । भमि मिमगादित्य वयोर्निव- ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०३ तते प्रत्याम्नानात् । ब्रह्मा तु तेनाभिमन्त्रयत एव । अन्यत्कपालं दर्भेषु प्रयुज्य तत एकवदहेन संमृश्यैवं प्रोज्झ्य धर्मो देवा अप्येत्विति भिन्नस्य स्थाने क्षिपेत् प्रागुपधाना- चेत्तद्भिन्नं भवति ।। ८ अथ यापहितानामतेनैव मन्त्रेणोपदध्यात् ।। ९ ॥ परतस्तूपधानाद्भदेऽन्यत्संस्कृतमेतेनैव मन्त्रेणोपदध्यादित्येतावान्विशेषः । समानम- न्यत्सधानादि ॥ ९ ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपेद्यदि पत्नी संयाजयन्कपालमभि जुहुयात् ॥ १० ॥ प्रासङ्गिकत्वमस्यापि तन्त्रमध्यपाताद्रष्टव्यम् ॥ १० एतामेव निर्वत्पुढे जात एनामेव निर्व- पद्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्यां वा पाणमासी वाऽतिपाद(त)येत् ॥ ११ ॥ व्याख्यातोऽयं विधिः पथिकृद्विधिना ॥ ११ ॥ एतामेव निर्वद्यदनिष्ट्वाऽऽग्रयणेन नवस्याश्नीयात् ॥ १२ ॥ नानिष्ट्वाऽऽअथणेनाऽऽहिनाग्निर्नवम्याश्नीयादित्युत्तम् । तदतिक्रमेऽप्येपैव प्राय- श्चित्तिः ॥ १२ ॥ आनीता वा एप देवानां य आहिताग्निरदन्त्यस्य देवा अन्नम् । यदकृत्वाऽऽग्रयणं नवास्याश्नीया) देवेभ्यो(वानां) भागं प्रतिक्लुप्तमद्यादार्तिमा- छेत् ॥ १३ ॥ अथानेन प्रायश्चित्तनिमित्तस्य प्राशनम्य निन्दा प्रदर्श्यते, प्रायश्चित्तादरार्थम् । देवानां ह्येष संवन्धमानीतो यो-मीनाथत्ते, भागलिप्सुभिर्देवैः स्वीयत्वेन परिगृहीत इति यावत् । तस्मादतः परमम्यान्नं देवा भुञ्जते । तत्र यदि ताननिष्ट्वा स्वयं नवमश्नीयात् देवेभ्य एव भागतया क्लप्तमग्रपाकमशितवान्स्यात् ततश्चाऽऽति प्राप्नुयात् । तस्मादशन- निषेधं नातिकामेत् । अतिक्रम्य त्ववश्यमेतां निर्वपेत् । निरुप्य चैनां स्वे काले पुनरा- ग्रयणेन यजेत अशननिमित्तत्वाइम्याः कालातिक्रमे च पुनः पाथिकृतवैश्वानरौ प्रागेव दर्शितौ ॥ १३ ॥ मारुतं त्रयोदशकपालं निर्वपेद्यस्य पुत्री यमौ जायेतां गावौ वा ॥ (ख० १३) ॥ १४ ॥ पुत्रावात्मसंभवी ‘यमी जायेयातां गावौ वा पुरुषो वेत्यापम्तम्वः ॥ १४ ॥ .

·-
[ १५ प्रश्ने-
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
निवर्वीयतां वै जानः पुरुष आशास्तेऽपशुतां गौः ॥ १५ ।।
वीर्य प्रजननशक्तिः । आशासनमिच्छा । तया च तत्कार्य करोति । अर्थो लक्ष्येत ।
तदयमर्थः-पुरुषो यमो जातो वीर्योपवातं करोति । पशुश्चापशुताम् । तस्मादादर्तव्यं
प्रायश्चित्तमिति ॥ १५ ॥
गायत्री पुरोनुवाक्या भवति । त्रिष्टुग्याज्या ॥ १६ ॥
मरुतो यद्धवो दिवो, या वः शर्मेति । इदं याजुषं होत्रम् ।। १६ ॥
वैष्णवं त्रिकपालमेके समामनन्ति ॥ १७ ॥
गतः ॥ १७ ॥
आग्नावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्या ( द्य)
न्यम(स्या)ग्निपु याजयेयुयों वा यजेत ॥ १८ ॥
यदि प्रमादवशात्परस्याग्निषु परमनवहिता ऋत्विजो याजयेयुस्तत्रेयमिष्टिरुभयोर्यष्टु-
राग्निमतश्च ॥ १८ ॥
रौद्रं वास्तुमयं चरु निर्वद्यत्र पशुपतिः पशूछ-
मयेत ॥ १९ ।।
यस्य पशज्वरो मारयत्तम्य तच्छान्त्यये चरुः । वास्तुनोम सम्यविशेषः ॥ १९ ॥
एतया निपादस्थपति याजयेत् ॥ २० ॥
निषादो नाम ब्राह्मणाच्छूद्रायामुत्पन्नः । क्षत्रियादित्यपरम् । स्थपतिमहत्तरः ।
निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति निपादम्थपतिः । सोऽपि स्वर्गकामोऽनयेष्ट्या यजेत ॥ २० ॥
ननु शूद्रस्य कर्मानहस्य कुतः कर्माधिकारः कुतश्च तम्याग्निविद्ये तत्राऽऽह-
कृष्णाजिनं वा कुटं वाऽकर्णो वा गर्दभो दक्षिणा ।
हरिणो वा हरिणणाका वा श्यामाकपात्रो वा ।
द्वे वाक्याम्वू शूर्प शय्यां वा । सा हि तस्येष्टिः
॥ २१ ॥
निषादस्य मृगघातकवृतेः स्वकर्मार्थसाधनविशेषः कूटम् । अकर्णः कर्णविकलः ।
निषादैः कृतपरिचया हरिणवश्याथै विसृष्टा हरिणपोतिका हरिण णाका । पात्रपूरणाः
श्यामाकाः श्यामाकपात्रः। शफकः प्रसृतखुरो हरिण इप्यते । सा हि तदुद्देशेन
विहिता । अतस्तावत्तस्यामस्ति तम्याधिकारः । सैव च यावदर्थमस्याग्निविद्ये अप्याक्षे.
प्स्यतीति भावः । लौकिकाग्नाविष्टिरित्येके । तत्र हविष्कृदाधावेति शूद्रस्येत्यादि न
विस्मर्तव्यम् ॥ २१ ॥

·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३०५
।
यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्म गर्दभं पशुमालभेत ॥ २२ ॥
आहिताग्नेब्रह्मचर्यकाले त्रियमुपेयुपोऽयं विधिः । आहिताग्न्यधिकारात् । अथवा
प्रसिद्धब्रह्मचारिण एव ग्रहणं रूटेवलीयस्त्वात् । वक्ष्यति च धर्मसूत्रे- गर्दभेनावकीर्णी
नितिं पाकयज्ञेन यजेत ' इति । न चवमन्याऽऽनवयं देवताविकल्पार्थत्वात् । न
चाऽऽहितान्याधिकारे वचनानुपपत्तिः, देवताभदे श्रीतप्रयोगविधानार्थत्वेनोपपत्तेः । तस्मा-
ब्रह्मचर्यार्थत्वेऽपि न दोपः । तदुक्तं भरद्वाजेन–' यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति
कस्यायं वादः । आहिताग्नेरित्येकम । अनाहितारित्यपरम् ' इति । तत्र त्वाहिताग्ने.
तिपत्यादिप्रायश्चित्तं द्रष्टव्यम् । यथोक्तं सूत्रकृता-' व्रत्येऽहनि मांसं वाऽश्नाति ' ।
'स्त्रियं वोपति ' । ' यदि दीक्षितोऽवकिरेत् ' इत्यादि ॥ २२ ॥
भूमावेककपालं पशुपुरोडाश५ अपयति ॥ २३ ॥
अकपालम् इति(?) वचनाभिकपालमित्यवचनाच्च कपालधर्मरहितायां भूमौ पुरोडाशं
श्रपयेत् ॥ २३ ॥
अप्स्यवदानश्चरे युः ॥ २४ ॥
वपादिभिरवदानेर प्सु चरेयुः । याजादिभिरष्यस्वेव प्रचार :, प्रधानसदेशत्वादङ्गा-
नाम् । न चावभृथवद्यत्राऽऽपस्तत्र गच्छन्ति, अपोऽभ्यवहत्येत्यवचनात् । तेनाऽऽप
एवोत्तरवेदिस्थाने स्थापनीया भवन्ति । तत्रावभृथवदेवेश्मादीनामर्थलुप्तानां निवृत्ति-
यथार्थ मन्त्राणामृहश्च द्रष्टव्यः ॥ २४ ॥
नैर्ऋतः प्राजापत्यो वा । रक्षादेवत इत्येकेपाम् ।
यमदेवत इत्येकेपाम् ॥ २५ ॥
गर्दभ इति शेषः ।। २५ ॥
यस्य हविः क्षायति तं यज्ञं निऋतिगृह्णाति
यदा तद्धविः संतिष्ठेन । अथ तदेव हविः पुन-
निपेत् ॥ २६॥
यम्य हविः क्षायति विदह्यते तं यज्ञमलक्ष्मीह्णाति न स कार्य इति यावत् ।
ततश्च क्षामस्य हविष आज्यं प्रतिनिधिं कृत्वा शिष्टेंश्च हविर्भिस्तत्कर्म · तत्स स्थाप्या.
न्यद्धविस्तद्देवतं निर्वपेत् ' इत्यापम्तम्बभरद्वाजों । संस्थाप्य तस्मिन्नेव विहारेऽन्यद्धवि.
स्तद्देवतं निर्वपेत् । अग्न्यन्वाधानादि तेनैव हविषा पुनर्यजेत नान्यैरक्षामैरपीत्यर्थः ।
तदेव हविनिपेदित्येव सूत्रकाराभिप्रायः । दोहयोर्दाहे तु वैशेषिकत्वादार्तिप्रायश्चित्तमे-
वेप्यते ॥.२६ ॥

·३०६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्न-
यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चित्तियदुच्छिष्ट५ स्यात् ॥
तेन सस्थापयेत् । यं द्विष्यात्तस्मै तां दक्षिणां
दद्यात् । तमेव निर्ऋत्या ग्राहयति ॥ २७ ॥
पुरोडाशे सामेऽयं विधिः पूर्वेण विकल्प्यते । तत्र यदेव क्षामावशिष्टं स्यात्तेनैव
यजेत । या तु तम्मिम्तन्त्रे दक्षिणा तां हविरुच्छिष्टं च दद्यादित्यापस्तम्बभरद्वाजौ ।
क्षामहविःशेषं च द्वेप्याय दद्यात् । तथा च कृते यज्ञग्राहिणी निर्ऋतिस्तस्मिन् गमिता
भवति । ततश्च स एव यज्ञः श्रेयान्संपद्यत इति । नरिज्याऽपि न कार्येति भावः ॥२७॥
यथाकथा च क्षायेत्प्रायश्चित्तमेव स्यात् ॥ २८ ॥
सर्वदाह इत्यापस्तम्बः । यदेतत्क्षामप्रायश्चित्तं तत्सर्वदाह एव भवेत् । नैकदेशदाहे
तम्यावर्जनीयत्वात् । यथोक्त न्यायविद्भिः-- 'क्षामे तु सर्वदाहे म्यादेकदेशम्यावर्जनी-
यत्वात् ' ( जै० सू० ६-४-१७ ) इति ॥ २८ ॥
यदि वाऽवदानेभ्यो न प्रभवेत् ॥ २९ ॥
असर्वदाहेऽपि यदा शिष्टं हविरिज्यार्थेभ्यो वदानेभ्यो न पर्याप्तं म्यात्तदाऽपीप्यते ।
न कथंचिदवदानेभ्यः पर्याप्तमित्यर्थः ॥ २९ ॥
यद्यप्रत्तदैवत५ हवियपद्येताथान्यत्तदैवत ५
हविरभ्युदाहरेत् ॥ ३० ॥
अप्रत्तं देवतमवदान यम्यति विग्रहः । व्यापत्तिदीप इति भरद्वाजः । सा च नाशा-
दिनाऽप्ययोग्योपलक्षणार्था असर्वहावविषया च । यस्य सर्वाणि हवींपि नश्येयुर्दुप्ये-
युरपहरेयुर्वेत्युत्तरत्र वचनात् । तदस्यां व्यापत्तौ सत्यां यदैवत्यं हविापन्नं तन्मात्रमन्य-
निवपन्न तु तत्सहभाव्यव्यापन्नमपि हविरन्तरमित्यर्थः । प्रत्तदैवतम्य त्वत्तसाविष्ट.
कृतम्यापि व्यापत्तौ न पुनरुत्पत्तिः । अप्रत्तदैवतमिति वचनादप्रयोजकत्वाञ्च । तथा
प्राविष्टकृत इत्येवाऽऽश्वलायनः । तथाऽवदानदापे पुनरायतनादवदानमिति च ।
सांनाय्यव्यापत्ता त्वातिप्रायश्चित्तमेवेप्यते, वंशेषिकत्वाच्च । वक्ष्यति · जुगादानप्रभृतयो
मन्त्राः ' इति । तद्विकारख्यापत्तिरपि तनैव व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाजः-
सांनाय्यप्रायश्चित्तान्यामिक्षायां न विद्यन्ते । यद्यन्यतरद्वयापद्येत यत एव कुतश्चोत्पाद्य
प्रचरेत् । यद्युभयं व्यापद्येतान्येन दन्ना पयसा वा यजुपोत्पूतेन प्रचरेत् । आज्येन
वाजिने व्य पन्न इति ॥ ३० ॥
तत्र चुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ॥ ३१ ॥
खुगग्निहोत्रहवण्यादीयते ये स मन्त्रः सुगादानः । समन्त्राणामेव कर्मणामा.
मिद्धा मन्त्रवचनमत्तरविधिविकल्पार्थम ॥ ३१ ॥

·४ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३०७
,
(यावदन्ते वा व्यापद्येत ।। ३२ ॥
यावदन्ते कणि कृते व्यापत्तिांता ततः परभाविन एव मन्त्राः प्रयुज्येरन् ।
पूर्वभाविनां तु सकृत्प्रयोगादेव सिद्धः कपिकारः । त एव वा पूर्वप्रयुक्ताः स्वः स्वः
कर्मभिरावर्तमानैः संपत्स्यन्त इति भावः ।। ३२ ॥ )
यदि तु प्रत्तदैवतमाज्येन शेप सस्थापयेत् ।। ३३ ।।
यदि प्रत्तदैवतं ततः स्विष्टकृदादि शेपमान निवर्तयेत् । न तु हविरन्तरमागमये-
लोपयेद्वेत्यर्थः । यदा तु प्रत्तदैवतमपि प्रागेव प्रदानान्दुष्टमिति ज्ञायते तदा तु पुनरुत्प.
त्तिरेवासत्कल्पत्वात्प्रदानम्य । अत्र त्वाह कात्यायन:--- 'अदोपो वा न वै देवाः
कस्माञ्चन वीभत्सन्ते इति श्रुतेः, इति ॥ ३३ ॥
यस्य सर्वाणि हवी पि ।। (ख० १४)। नश्येयुर्वा
दुष्येयुर्वाऽपहरयुवाऽऽज्येन देवताः प्रनिसंख्याय
यजेत ॥ ३४॥
यस्य त्वेकद्विबहुषु तन्त्रेषु यावत्संभवं सर्वाण्येवाप्रत्तदेवतानि हवींपि नश्येयुाहा-
दिना दुप्येयुर्वा केशकीटादिनाऽपहरेयुर्वा तानि दम्यवस्तदा यासां हविया॑गन्नं ता
देवताः प्रतिसख्याय प्रदानाथे गणांयत्वा नांवायन प्रांतीनांधना यथाप्रकृत्या यजत,
नोपांशुधर्मेण प्रतिनिधेस्तद्धर्मवचनात । पशुधर्माज्यं भवति लिङ्गाच्च । आज्यानामपि
व्यापत्तौ स्वात्म्वाद्योने: स्व: स्वर्मन्त्रैः पुनर्गहीत्वा यनेत ॥ ३४ ॥
अथान्यामिष्टिमनुल्वणां तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य
प्रायश्चित्तिः ॥ ३५॥
अथ संस्थितायामिष्टी तामेवेष्टिं पुनरनुरुवणामविकृतां कुर्वीत । यतो यज्ञस्याऽऽतम्य
पुनरिज्यैव प्रायश्चित्तिः । तत्र तु सर्वहविर्यापत्तिविपये मानाय्ययोरप्ययमेव विधिशे-
पिकत्वादिप्यते, नाऽऽतिप्रायश्चित्तम् । आश्वलायनमतात्त्वावाहनादूर्ध्वमेवायं विधिः ।
यथा हविषां व्यापत्तावेल्हामु(?) देवतास्वाज्येनेष्टिं समाप्य पुनरिज्येति । तथा हविरावृत्ति
प्रकृत्याऽऽह प्रागावाहनाच्च दोष इति । तथाऽप्यत्यन्त गुण भूतानामिति च । गुणभूता-
नामपि हविषामत्यन्तमावाहनातागृवं च सर्वदाहे हविरावृत्तिः । नेज्यावृत्ति-
रित्यर्थः ॥ ३५ ॥
अपो व्यापन्न हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते ॥ ३६ ।।
व्यापन्नं तु हविरप्सु क्षिपेत् ।। ३६ ॥
ननु किमेतद्वयापन्नं नाम । तत्राऽ:ह-
यदार्याणामभोजनीयं स्यान्न तेन यजेत ॥३७॥

·[१५ प्रश्ने- । । सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अयमभिप्रायः-यागानहतापत्तिापत्तिः । सा चाऽऽर्यभोजनानहत्वलक्षणो दोषः। न तेन दुष्टपर्यायेण व्यापन्नेन यजेत । तदप्रवेव क्षिपेदिति । तथा चापो दुष्टं हविरभ्य- वहरन्तीति प्रकृत्याऽह भरद्वाजः- 'कथं दुष्टं हविः स्यात् । यदार्याणामभोजनीयं न तेन देवान्यजेत ' इति । तथा शिष्टभक्षप्रतिपिद्धं दुष्टमित्याह कात्यायनः । आश्वलायन श्वाऽऽह-व्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गैरन्या वीभत्सरिति ॥ ३ ॥ यद्धविर्दुःशृतं यमदेवत्यं तद्यममेव गच्छतीति सस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतुःशराबमोदनं पक्त्वा चतुगे ब्राह्मणान्भोजयेत् ॥ ३८ ॥ हविर्ग्रहणाच्चरुपुरोडाशेप्वयं विधिरिति गम्यते नेतरविकारेषु । यदपकं विषमपत्वं वा तदुःशृतम् । तत्तस्यै देवताय हुतमपि यमदेवत्यं भूत्वा यममेव गच्छति । तम्मा- तदारब्धं कर्म तेनैव हविषा संस्थाप्य ततश्चतुःशरावं पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणान्भोजयेत् । एतदेवास्य प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ तेषां भार्गव एकः प्राशितृणा' स्यात्तेभ्यः समानो वरो देयः । सा प्रायश्चित्तिः ॥ ३९ ॥ एकस्य भार्गवनियमान्नविनियमो भोक्तृषु ॥ ३९ ॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत । स यज्ञः प्रक्षामोऽनाहरु] वरा प्रतिष्टिता देया सा प्रायश्चित्तिः ॥ ४० ।। दक्षिणाविशेषानाम्नाने यदि यत्किचिदोदनाद्यदत्त्वा यनेत स यज्ञः प्रक्षामो दग्ध इव भवति निर्वीर्यत्वादनायुरिव च भवति । 'यज्ञ आयुप्मान्स दक्षिणाभिः' इति श्रुतेः । अथ वा-अनायुरनायुप्यं च यजमानस्य म्यादित्यर्थः । तथाऽनायुर्थनमानः म्यादिति वैखानसभरद्वाजौ । तत्राभिप्रेतदाक्षिणातुल्यमूल्यामुर्वरां दद्यात् । सर्वसम्यादया भुरु- वरा ॥ ४० ॥ यद्यादिष्टां दक्षिणामन्तरियादुर्वरां दद्यात्सा प्रायाश्चित्तिः ॥ ४१ ॥ अथ यदि चोदितामेव दक्षिणामदत्त्वा यजेत तत्रापि तत्तुल्योर्वरादानमेव प्रायश्चित्तं नेतरदित्यर्थः ॥ ४ १ !! यद्यभागां देवतामावाहयेदाज्यनैना यथोढां यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकृतः ।। ४२ ॥ यद्यचोदितां देवतामावाहयेत्तां यथोदां यस्मिन्क्रम आवाहिता तस्मिन्नेव क्रमे यजेत हुतेषु वा नारिष्ठेषु । सा चाऽऽज्यहविष्टादुपांशुधर्मेण यष्टव्या । आवहनवचनं च निर्वा ·-- ४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०९ पोपाकरणदोहनादिरूपस्य हविर्ग्रहणस्यापि प्रदर्शनार्थम् । यद्यभागां देवतामावाहयेद्गृही. याद्वेति बचश्रुतेः । तेनाभागायै निरुतमुपाकृ दुग्धं चैवोत्सृज्य, एवमाध्येम यजेत । कात्यायनस्त्वाह--'अधिकं निरुप्य तच्च यजेन्न वाऽचोदितत्वात् ' इति । तत्र भागिन्यमान गयोर्मिश्रनिर्वापेऽपि विभागमन्त्रेण विभक्तम्याभागाभागम्य त्यागः ॥ ४२ ॥ यदि भागिनी नाऽऽवाहयेद्यदोपस्मरेत्तदुपोत्थाय मन: साऽऽवाहयेद्यद्वो देवा अतिपाद(त)यांनीत्याहुति जुहुयात् ॥ ४३ ॥ भागिन्यनावाहने सति प्रागिज्यायाः स्मृते तदानीमेवोपोत्थाय मनसाऽऽवाह्य- 'यद्वो देवा' इत्याहुतिं जुहुयात् । परतम्त्विज्यायाः स्मृतावाहुतिरेव नाऽऽवाहनम्॥ ४३।। यस्य हव्य निरुप्त स्कन्ददाज्य वा गृहात चित्रं देयम् । वरो देय इत्येकेपाम् ॥ ४४ ॥ निर्वापप्रभृत्योत्पवनाच्छिन्दत्प्राणि दद्यात् । ततश्चित्रम् । उभयत्र भूपतय इत्यनुम- न्त्रणम् । व्याख्यातः शेपः ॥ ४४ ॥ यस्यै देवताय गृहीतमहत५ स्कन्देद्यदस्य गृहे पुष्कल ५ स्यात्तद्दद्यात् ॥ ४५ ॥ देवतायै गृहीतमितीज्यार्थमवत्तमित्यर्थः । देवनान्तगये विक्रमेऽनिज्या, अनिर्वापो वा । यदस्य गृह इत्यादि व्याख्यातम् । एतेषु निमिक्तेषु पुष्कलंदानमेव प्रायश्चित्तम् । यदाऽन्यदीयाद्धविषोऽन्या देवतेज्यते, अन्यदीयाभ्यां वा याज्यानुवाक्याभ्यां तत्र पुष्कलं दत्त्वा शिष्टादेव पुनरवदाय यजेत, सर्वस्यैव हविषो देवतार्थत्वात् । अवदानदोषे पुनरायतना. दवदानमित्याश्वलायनवचनाच्च । तथा देवताथै गृहीतम्य स्कन्दने भूपतये' इत्यभिमन्व्या- यमेव विधिरादानायोग्यत्वे तु तदेवाऽऽदाय यजेत । तथा देवतान्तरायेऽप्यसमाप्ते कर्मणि स्मृते तदानीमेवेज्या निर्वापो वा। समाप्ते त्वायत्वाधानादारभ्यान्तरितयागार्था पुन- रिज्या ॥ ४५ ॥ यद्याहुती विपरिहरेयुमनो ज्योति पतामित्याहुति जुहुयात् ॥ (ख० १५ ) ॥ ४६॥ यस्य देवते अवदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुस्त्वं नो अग्ने स त्वं नो अग्न इत्येताभ्या५ संतति जुहुयात् । सर्वत्रान्तरिते विपरीते च ॥ ४७ ॥ यम्य देवते विपरिहरेयुर्व्यत्ययेन नयेयुर्ऋत्विजः । यथा निर्वापावाहनादिप्रथममग्नी- पोमयोः कुर्युरथाग्नेरिति । प्रथमं पूर्वार्धादवदाय, अथ मध्यादित्यवदानविपर्यासः ।

·३१०
सत्याषाहविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्ने-
।
तथा-- अग्नीषोमीयादग्निं यजत्याग्नेयादग्नीषोमावित्यादि हविपाम् । याज्यामनुवाक्यां
कुर्यादनुवाक्यां वा याज्यामचोदितां वाऽन्यतरत्र कुर्यादुभे वाऽचोदिते इति याज्या.
मुवाक्ययोः ।
सर्वत्रोक्तविषयेऽन्यत्र चायं विधिः । उक्तविषये तु पूर्वेण विकल्प्यते तत्र प्रधाना-
न्तराये-कृत्वा प्रायश्चित्तं, पुनः क्रिया पूर्ववेव दर्शिता । यदाऽङ्गमप्यन्तरितमसंस्थिते
तन्त्रे स्मृतं तदुपकारक्षम च तदपि क्रियते । द्रव्यसंस्कारस्तृपयुक्ते द्रव्ये न क्रियते
तदर्थत्वात् । तथा समन्त्रके कर्मण्यमन्त्रकमपवृत्ते (क्ते ) प्रायश्चित्तमेव न पुनमन्त्रप्रयो-
गस्तादादेव पुनः प्रयोगो वा यावदन्ते वा व्यापद्यतेत्यत्रोक्तान्यायात् । तथाच भर-
द्वाजः-अपवृक्तार्थस्य कर्मणो मन्त्रप्रयोगः कृताकृत इति । द्राह्यायणेन चोत्तम्-‘यजु-
रन्तर(रा)येऽन्वाहारं ध्यानजप्ये उपेक्षणं शाण्डिल्यः' इति । होममन्त्रान्तर(रा)ये तु
पुनहोमोऽन्यत्र प्रतिनिगद्य होमेभ्यः । तेषु तु नाऽऽवृत्तिर्याज्याप्राधान्यात् ॥ ४६ ॥
॥४७॥
यदि बहिष्परिध्याहुतिः स्कन्देदाग्नीधं ब्रूयादेता
संकृष्य जुहुधीति । तार सोऽञ्जलिना संकृष्य
जुहुयान्मा यजमानो रिपन्मा पत्नी मा यज्ञो मा
यज्ञपतिः स्वाहेति तस्मै पूर्णपात्रं दद्यात् ।। सा
प्रायश्चित्तिः॥४८॥
'यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिप्परिध्याहुतिः स्कन्देदित्यापस्तम्बः । यत्र
पुरा
प्रयाजे-
म्योऽप्याहुतिसंभवः सोऽस्य विधेर्विषयः । यथा करम्भपात्रादि पूर्णपात्रः (त्रं) पात्रों
(ण) ब्रीडादि ॥ ४८॥
यदि पुरोडाश उद्वा पतेत्स वा विजेत तमन्तवेद्या-
साथ किमुत्पतास किमुत्प्रोष्ठाः शान्तः शान्तरि-
हाऽऽगहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वा सीद सदन
स्वं मा सीद सदन स्वं मा हिसीदेव प्रेपित
आज्येन तेजसाऽऽज्यस्व मा नः किंचन रीरिपो
योगक्षेमस्य शान्त्याः अस्मिन्नासीद वहिषीति
तमेतेन यजुषाऽभिमन्त्रयेदभिवाऽऽघारयेत् ॥४९॥
उत्पतेत्कपालेभ्यः पाच्या वा प्रमादादपगच्छेत्स विजेत भिद्येत वा ततम्तमादाय
बहिण्यासाय किमुत्पतसीति द्वाभ्यामभिमन्ध्य द्वाभ्यामभिघार्य पुनः स्थाने स्थापयेत् ।
अस्तीर्णे तु बर्हिष्यभिमन्त्रणाभिधारणे एव क्रियेते नोद्वासनादि ॥ ४९ ॥

·• . ५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमैतम् । भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैतां यज्ञे प्रायश्चि- त्तिं कुर्वन्ति ॥ (ख० १६) ॥ ५० ॥ इति सन्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पश्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । भृत्वा भृति प्राप्य प्रभवति प्रभुर्भवति समानानामीश्वरो भवतीत्यर्थः । प्ररोचनाप्रद- र्शनमादरार्थम् ॥ ५० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । १६ अथ सोमप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- अग्निं नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरे दृशं गृहपतिमर्युम् । अग्निनाऽग्निः समिध्यते सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुषतां त्रयनि- शाद्यन्मे मनसश्छिद्रं यद्वापो(चो)यञ्च मे हृदः । अयं देवो बृहस्पतिः सं तसिञ्चतु राधसा ॥ विश्वकर्मा हविरिदं जुपाणः संतानयज्ञ समिमं तनोतु । या व्युष्टा उषसो याश्च याज्यास्ताः संदधामि हविषा घृतेन । अयाश्चाग्ने । वं नो अग्ने । सत्वं नो अग्ने । भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः । स्थिरैरङ्गैस्तुष्ट- वासस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यो अरिष्टेनमिः स्वस्ति नो बृह- स्पतिर्दधातु । पृषदश्वा मरुतः पृश्निमातरः शुभं- चावानो विदथेषु जग्मयुः । अमिजिला मनको सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसाऽगमनिह । शतभिन्न शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वका जरसं तननाम । पुत्रासो यत्र पितरो मदन्ति मानो HISSINESlid RESEACILITITUTE MADFAS.4. १.

·[१५ प्रश्ने- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- मध्या रीरिपताऽऽयुर्गन्तोः । प्रेद्धो अग्न इत्येपा । श्रुत्कय कवये मेध्याय वचोभिर्नाकमुपयामि श५सन् । यतो भयमभयं तत्कृधी नोऽग्ने देवाना- मव हेड युक्ष्व । अग्निं वो देवमग्निभिः सजोषा यवि(जि)ठं दूनमध्वरे कृणुध्वम् । यो मर्ते- (त्ये)षु निध्रुविक्रेतावातपुमूर्धा घृतान्नः पावको घृतप्रतीको घृतयोनिरग्निघृतैः समिद्धो घृतम. स्यान्नम् । घृतघुपस्त्वा सरितो वहन्ति घृतं पिब- न्त्सुयजा यक्षि देवान् ॥ आयुर्दा अग्न इमो अग्ने सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुपतां त्रयस्त्रिशद्यन्मे मनसच्छिद्रं विश्वकर्मा युनज्मि त्वाऽग्निं युनज्मी- न्धानास्त्वा ॥ ( ख० १७ ) ॥ अग्निर्न इंडित इंडितव्यैर्देवैः पार्थिवैः पातु । वायुन ईडित ईडि. तन्यदेवैरान्तरिक्षः पातु सूर्यो न ईडित ईडित- व्यदेवैर्दिव्यैः पातु । विष्णुर्न ईडित ईडितव्यैर्देवै- दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुभिः पूपा स्वगाकारेण त इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मा रभध्व५, · स्वाहेत्यतैस्त्रिभिरनुवाकैरविज्ञातपाय- श्चिचे सोमे त्रयस्त्रिशतमाहुतीर्जुहोति ॥ १ ॥ तत्राश्रुतानि विशेषप्रायश्चित्तानि यत्र दोषाणां सोऽविज्ञातप्रायश्चित्तः सोमः । एत- दुक्तं भवति, पुरुषप्रमादालम्यादिभिस्तत्र प्रायशो भवन्त्येवान्येऽन्येदोषाः । न च ते सर्वे श्रुतप्रायश्चित्तविशेषा एव भवन्ति, विचित्रत्वात्तेषाम् । तस्माददृष्टदोपविघातार्था एता आहुतीर्नुहोतीति । तत्र-- अग्निर्न इंडित इत्यादीनां त इमं यज्ञमित्यादिरनुषङ्गः । यथा पार्थिवः पातु त इमं यज्ञमित्यादि । तथा--अग्निर्यजुमिस्त इमं, पूषा स्वगाका- रैस्त इममिति च ॥ १॥ त्रयस्त्रिशतं यज्ञतनूराग्नीधे ॥ २ ॥ नात्र पूर्वपूर्वानुद्रवणम् , अवचनात् ॥ २ ॥ पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवस्त इति वसतीवरीषु सवनीयासु वा विपिक्तासु, सप्ताऽऽहुनीर्जुहोति ॥३॥ सोम- ·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३१३ . स्याऽऽज्यमसि हविषो हविज्योतिषां ज्योतिर्विश्व- पां देवानां भागधेयी स्थेत्यभिमन्त्र्य संव: सिञ्चन्तु मरुतः समिन्द्रः सं वृहस्पतिः । सं वोऽ. यमग्निः सिञ्चत्वायुषा च बलेन च । सर्वमायु- र्दधातु मे ॥ मान्दा वाशाः। आपो भद्राः। आदि- त्पश्यामि। आपो हि ष्ठा मयो भुवो यो वः शिव. तमो रसस्तस्मा अरं गमाम व इत्येताभिः सप्तभिः ससिञ्चदभि वा मन्त्रयेत ॥ ४ ॥ प्रतिपदमेकेकाऽऽहुतिः । भुवो विवस्त इति सप्तमी । सवनीयासु एकधानासु विवि. क्तासु स्कन्नासु । संसिञ्चत्ता एव पुनरावदीत । यदा त्वादानायोग्यास्तदाऽभिमन्त्र येत ॥ ३॥ ४ ॥ यदि प्रातःसवने पुरा होमात्सोमोऽतिरिच्येत तं चमसेष्वभ्युन्नयेयुरुप जुहुयुः ॥ ५ ॥ प्रातःसवनेऽन्तिमस्य चमसगणस्य प्राग्योमाद्यदि कलशादिषु पश्येयुरतिरिक्तं(क्तानि) चमसेप्वानयेत् । उपजुहुयाद्वा परिप्लवादिनाऽर्वागनुवषट्कारात् । उपहोमास्तु परतो होमादर्शनेऽपि यावदनुवषट्कारं लभ्यन्ते, उपहोमकालानत्ययात् । प्राग्योमादिति चानु. वषट्कारहोमोऽभिप्रेतः ॥ ५ ॥ हुतांतरिक्तस्याऽऽशायत्वा स्तुतशस्त्रवन्तं कुयुः सा प्रायश्चित्तिः ॥ ६ ॥ निवृत्ते सानुवषट्कारहोमे दृष्ट्वा ततः स्तुतशस्त्रवन्तं सोमं कुर्यात् ॥ ६ ॥ होतृचमसमुख्याश्चमसानुन्नीय बृहतः स्तोत्रमुपाकरोति ॥ ७ ॥ अतिरिक्तादेवोपस्तरणं चमसानाम् । अत्र चमसानुन्नीयेति वचनाच्चमसगणाय पर्याप्तसोमातिरेक एवातिरिक्तविधिः । अन्यथाऽग्निं नरादिविधिरेवेति सिद्धं भवति । केचित्त्वाहुतिमात्रातिरेकेऽप्येकधनाभिवर्धयित्वाऽतिरिक्तविधिं कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ गौधयति मरुतामिति धयद्वतीपु स्तुवीरन् ।। ८ ।। पञ्चमोऽत्र स्तोमभाग इति ब्रह्मत्वविधावेव दार्शतम् ॥ ८ ॥ अस्ति सोमो अयर सुत इति वैतास्वैन्द्रावैष्णवी- भिोत्रे स्तुयुः ।। ९ ॥ १ क. पश्येत् इतिपाठः ·३१४ [१५ प्रश्भे- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- एतासु वा स्तुवीरन् नेतरयोरन्यतरेण साम्ना । अथवा-ऐन्द्रावैष्णवीमिहोत्रे ॥९॥ ऐन्द्रावैष्णव होताऽनुशसति ॥ १० ॥ गतः ॥ १० ॥ एतदेव माध्यंदिने सवनेऽतिरिक्ते प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ यदि माध्यंदिनेऽतिरिक्तं पश्येदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ वण्महा आसि सूर्येति सौर्येषु बृहता गौरवीतेन वा स्तुवीरन् । एतदेव तृतीयसवनेऽतिरिक्त प्राय- श्चित्तम् । वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौर. वीतेन वा स्तुवीरन् । १२ ।। म्तोत्रे विकार इत्यापस्तम्बः ॥ १२ ॥ अग्निष्टोमे सोमोऽतिरिच्येतोक्थ्यं कुर्वीत ॥ १३ ॥ तृतीयसवनेऽपि प्राग्योमादृष्ट्वा स एवाभ्युन्नयनविधिरुपहोमो वा । हुते तु दृष्ट्वा अग्निष्टोमश्चत्क्रतुम्तमुक्थ्यं कुति । तत्रातिरिक्तं रसमाध(ह)वनीथे प्रकृतिवद्धारां कृत्वा स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति । तत एकधनानां यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतुः क्रियते । ग्रहाव- काशशृतंकारास्तु लुप्यन्ते । प्रस्त्र(श्र)प्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्त इति वचनात् । ततः प्रातःसवनवदुक्थ्यं विगृह्णातीत्याधुन्नेतः सर्व राजानमित्यन्तं तन्त्रं तायते । स्तोत्रेषु चोक्थ्यवदेव स्तोमभागः । न तु. द्वादशस्याऽऽवृत्तिः, उक्थ्यत्वविधानात् ॥ १३ ॥ याक्थ्ये पोडशिनं यदि पोडशिन्यतिरात्रं यद्य- तिरात्रे । ( द्विरात्रं यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव )॥१४॥ तृतीयसवनेऽतिरिच्यतेति कुर्वीतेति चानुषङ्गः । सर्वः प्रयोगश्चैषां ग्रहग्रहणादिरुक्थ्य- वद्रष्टव्यः । एकस्तोत्रमेवेति तृतीयसवनेऽपि सवनान्तरवदेकस्तोत्रमेव, न तूत्तरः क्रतु- रित्यर्थः । अत्र सूत्रकारेण शाखान्तरानुसारादतिरात्रातिरेके द्विरात्रः । ततः परमेकस्तोत्रं चोक्तम् । तैत्तिरीयकेऽतिरावातिरेकेऽप्येकस्तोत्रमेवोच्यते । यस्यातिरात्रेऽतिरिच्यते तं वै दुष्प्रज्ञानम् ' इत्यादिना । छन्दोगवढचैरपि तदेवाऽऽम्नातमनुमतं च तत्तत्कल्प- कारैः । वचनानि तु विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । अतोऽतिरात्रातिरेकेऽप्येकस्तोत्रं युज्यते विकल्पयितुम् । कात्यायनस्तु तत्रैकस्तोत्रमुक्त्वाऽऽह- अप्तोर्यामो वा । इति । अप्तोर्यामेऽप्येकस्तोत्रमेवाऽऽहोपग्रन्थकारः । अथो अप्तोर्यामे गौरवीतमेव शिपिविष्टवतीषु कुर्युः' इति । अथ विकृत्येकाहानां यथास्वं प्रकृत्युक्त एवातिरिक्तविधिर नुसंधातव्यः । वाज. पेये त्वेकम्तोत्रमेवोक्तवानुपग्रन्थकारः । तथा तासु बृहन्निधनं वा जृम्भं कुर्युः, इति । भत्र पुनः सर्वस्यास्य सोमातिरेकविधेरनुग्रहमाचष्टे बौधायनः-- 'यथा यस्यः प्रातःसवन ·९ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगपन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३१५ इत्यादि यथा ब्राह्मणमुक्त्वाऽऽह ' इति च्छन्दोगवढचेषु कामयमानेषु ते चेन्न कामये- रन्प्रातःसवनेऽतिरिक्ते यां स्थाली राज्ञेऽतिशिष्टाय मन्यते तस्या उपरिष्टादारयणमा- नीयाधस्तादुपगृह्णाति तं त्रिरभिविष्यन्दयति. सोऽभिविष्यन्दमानः सर्व एवाऽऽग्रयणः संपद्यते तं त्रिरभिहिंकृत्य परिमृज्य सादयति ' इति । तथा माध्यंदिनेऽप्येतमेव विधि- मविकृतमुक्त्वाऽऽह । तृतीयसवनेऽतिरिक्ते हारियोजनमेवात्राभिविष्यन्दयति । न हि पुनर्ग्रहणं विद्यत इति । कात्यायनोऽप्याह- 'पूर्वात्सवनादतिरिक्तम्योत्तरे संयावनमेके तं निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यत इति श्रुतेः । तृतीयसवनाचेदारियोजनेऽवनीय होमः । अप्सु तावृनीषमिश्रस्याप्स्ववहरणम् ' इति । अथ यदा सूत्रकारमतादतिरात्रे द्विरात्रः क्रियते तदा पूर्वमहः पत्नीसंयाजान्तं संस्थाप्य द्वितीयोऽप्स्वतिरात्रः कार्यः । उपरिष्टा- दतिरात्रत्वादहीनानां व्युष्टिद्विरात्रप्रकृतित्वाञ्च द्विरात्राणाम् । एवमन्येऽप्यहीनधर्मा द्विरा- अधर्माश्च यथाप्रकृति द्रष्टव्याः ॥ १४ ॥ (तत्र ) वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीपु बृहता गौरवी- तेन वा स्तुवीरन् ॥ १५ ॥ तार्तीयसवनिक एकस्तोत्रे ॥ १५ ॥ यदि सोमौ ससुतौ स्यातां प्रथमानि चत्वारि संभारयजूपि हुत्वा महति रात्रियै प्रातरनुवा- कमुपाकुर्यात् । तस्मिन्परिहित एहि यजमाने- त्युक्तेऽन्वारब्धे यजमाने संवेशायोपवेशाय गाय- त्रिया अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्प्रातःसवनस्य जुहुयात् ॥ १६ ॥ यदि सोमयोः समानस(सु)त्यः स्यात् । आदितः प्रातःसवनस्य बुध्यमात्रे(ने) चतुर्भिः संभारयजुर्भिर्तुत्वा प्रबोधनकाले प्रातरनुवाकस्योपाकरणमन्वारब्धे यजमानेऽध्वर्युः(यजुर्भिः) संवेशायोपवेशाय० अभिभूत्यै स्वाहेति एवमन्तेन जुहुगादिति भाप्यकृत् ॥ १६ ॥ उत्तराणि चत्वारि संभारयजूपि हुत्वा संवेशा- योपवेशाय त्रिष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तान्- माध्यंदिनस्य सवनस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभारयजूशष हुत्वा संवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्तृतीयसव- नस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभार- १ सवनमेके।

·[ १५ प्रभे--
३१६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यजूपि हुत्वा संवेशायोपवेशायानुष्टुभोऽभिभूत्यै
स्वाहेति पुरस्तादनबन्ध्याया वपाया जुहुयात् ।
उत्तराणि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा संवेशा.
योपवेशाय पङ्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तादु-
दवसानीयाया जुहुयात् । समिद्धेऽग्नौ हूयन्ते
प्राणापानौ मृत्योर्मा पातं प्राणापानौ मा मा हासि-
ष्टमिति द्वे आहुती ॥ १७ ॥
एवं सवनस्य सवनस्य चाऽऽदावुत्तरोत्तरै श्चतुर्भिः संभारयजुर्भिश्छन्दसा सो(चो)त्तरे
सह पङ्क्त्या । पञ्चसवनो यज्ञः । त्रीणि सवनान्यवभृथोऽनूबन्ध्येति ( आप० श्री०
१४-७-३ ) इत्यापस्तम्बः । पञ्चसवनस्तु यजुः- अग्ने नयेति प्रातःसवनादि, अभि-
पवादि माध्यंदिनम्, आदित्यारम्भणम्, अवभृथोऽनुवन्ध्येति पञ्च । अन्त्यसंभारयजुर्नियुज्यते
छन्दस्त्वेकैकम् । ज्वलत्यग्नौ हूयन्ते प्राणापानाविति । जपं कृत्वा वनस्पतेः ॥ १७ ॥
पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतो जुहोत्येतिवतीः प्रति-
पदो भवन्ति । प्रतिवन्त्याज्यानि ॥ १८ ॥
पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽध्वये (यु)जुहोति । जपतीत्यापस्तम्बः । एतिशब्दः प्रेति-
शब्दो निगद्यते । तान्याज्यानि भवान्त वैश्वदेव्यादीनि ॥ १८ ॥
मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वा प्रतिपदो भवन्ति ॥ १९ ॥
मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वाऽऽरम्भ आज्यानाम् । ब्राह्मणाच्छंसिनो यत्साम तदभिवर्तः ।
उभे बृहद्रथंतरे कर्तव्ये । सर्वेषु संसवप्रायश्चित्तेप्वेप विधिः ॥ १९ ॥
यद्यग्निष्टोमः सोमः परस्तात्स्यादुक्थ्यं कुर्वीत ।
याक्थ्यः पोडशिनम् । यदि षोडश्यतिरात्रम् ।
यद्यतिरात्रोऽप्तोर्यामम् । यद्यप्तोर्यामो द्विरात्रम् ।
यदि द्विरात्रस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ॥ २० ॥
यद्यग्निष्टोमः । तेन सह संसवप्रायश्चित्तविधिरात्मयज्ञः कर्तव्यः संस्थाविधिकः ।
यद्युक्थ्यसंस्था स्यात्परयज्ञः । पोडशिसंस्था स्वशाखीययज्ञः, तैत्तिरीयकोक्थ्यसंसवे
सोऽतिरेक उक्थ्ये अतिरात्र एव कर्तव्यः । यदि पोडशी परयज्ञः स्यादतिरात्रसंस्था
कर्तव्यो । यद्यतिरात्रः म्यात्रिरात्रः स्वयज्ञः कर्तव्यः । सर्व गर्गत्रिरात्रवत् । यदि तु
त्रिरात्रः परयज्ञ: स्यात् । एकस्तोत्रमेव विवर्धते :। यद्येकसोमातिरेकेण वोक्थ्यादि-
विवृद्धिः ॥ २० ॥

·५ पटसः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३१७ अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यो विश्वस्य जित्यै । सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धथै । कोशा. नुक्रोशे कार्ये वसिष्ठस्य निहवे उभे वृहद्रथंतरे कार्ये । सजनीय शस्यं विहव्य५ शस्यमगस्त्यस्य कया शुभी- यशस्यमिन्द्रस्य निष्केवल्यं तानि शश्सेदभिवर्त ब्रह्मसाम कुर्यात् । अभिजितं विश्वजितं वा यज्ञक्रतुं कुर्यादिति सं- प्रेष्यति ॥ २१॥ आभिनिद्विश्वजिद्वा सर्वपृष्ठः सर्वस्तोमः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धया इति ब्राह्मणम् । वैराजं शावरं रैवतमिति सोमे तूभयच्छन्दसः । सप्तदश एकवि- स्तृणवस्त्रयस्त्रिंश इति । एवंलक्षणोऽतिरात्रो भवति । विश्वजितं (सर्वस्तोमः ऋतूनाम्) इति यस्मिस्तस्य शंसनम् । ममाग्न इति । अगस्त्येन दृष्टं कया शुभीयं नी(नारि)ष्ठे त्रीण्यपि जानयिम्( यात् । ) प्रातःसवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहव्यं माध्यंदिनीये । मरुत्वतीये अगस्त्यस्य कयाशुभीयं तृतीयसवनीये वैश्वदेवेऽनुप्रोहेत् (क्षिपेत्) । पुनरेषां प्रयोगः-तौरश्रवसं कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्बः । क्रोशानुक्रोशे कुरुतादित्येवमन्तम् । पुरस्तात् प्रातःपवनात्संप्रेष्यति । प्रातःसवनात् प्रेषश्छन्दोगबचानां मतादिति । एतदाभीजति विश्वजिति वा । यदुक्तं संप्रेषे सवनीयादीनि च ॥ २१ ॥ पूर्ववत्स स्थाप्यः । अभिषुत्यं वा दक्षिणाभिर्वा वर्षी याश्यं यज्ञक्रतुं कुर्युः ॥ २२ ॥ अथवा पूर्ववत् संस्थापयितव्यः । य एवाऽऽरब्धं नैवाभिषव उक्तो(?) । यद्यग्निष्टोमः सोमः पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणाग्निर्या( आ )नीयाः सम( सं ) ( दक्षिणाभिर्वरी- यासं) बहुदक्षिणं शक्रयज्ञात् । रथो वा यावन्तमध्वानं गच्छति ॥ २२ ॥ यावद्रथान्ह्य(ध्वम)न्तरा गिरि भिद्वा ( त्वा ) नदी तावता सश्सवः समानजनपदे ससवो नानाज- नपदे ससवो नाविद्विपाणयोः स रसवो विद्यत इत्येकेषाम् ।। (ख०१९) ॥ २३ ॥ अन्य( याव )द्रयान्ह्य( न्य )न्तरेति वचनात्तद्रथान्यं तावत्यध्वनि यजतो न संसव- प्रायश्चित्तम् । यत्र वा गिरी स्यातामन्तरा यजेत न संसवप्रायश्चित्तं, सो गिरिंकारी- त्युच्यते, गिरिद्विा तत्रान्तरा न तत्र संसवदोषः (१) । गिरिर्वा यथा सर्वतः सर्वतो मह- च्छिखरैः स वा यत्रान्तरे वर्तते नानाभूते वाऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न संसवप्रायश्चि त्तम् । अत्र शाखान्तरमुपसंहरत्यापस्तम्बः- यावद्रयान्ह्यमन्तरा गिरिगिरिभिद्रा नदी .

·[ १५ प्री-
सरयाषाढधिरचितं श्रौतसूत्रम्-
व्यवेयात्पर्वतान्तराये वा नानाराज्ययो; संसवो नाविद्विषाणयोः संसवो विद्यत इति
कङ्कतिब्राह्मणं भवति ' ( आप० श्री० १४-२०-४ ) इति । अन्यस्मिंश्चान्यं तत्र
न संसवदोषः । विद्विषाणयोरेव संसवदोषो विद्यते । अविद्विषाणयोर्नास्ति संसवप्रायश्चि.
तम् । अर्वागपि रथान्याद्यनतो लोके ॥ २३ ॥
यदि दीक्षितानामुपतापः स्यान्महानाग्नीध्रीयमु-
पसमाधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निषाद्यैकविंशति-
यवान्दर्भपुञ्जीलाश्च पूर्णपात्रेऽवधाय ब्राह्मणाय
पोच्यापः परिब्रूयात्--जीवा नाम स्थ ता इमममुं
जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमममुं जीवयत
संजीवा नाम स्थ ता इमममु संजीवयतति
प्रतिब्रूयात् ।। २४ ॥
दीक्षितानां यत्रोपतापो ज्वरः स्यात् । स यजमान आयतने शेत एव । न करोति
यजमानकर्माणि । तं परिगृह्याऽऽग्नीध्रमण्डपं नयेत् । परीमं परित इति नयनमन्त्र आप-
स्तम्बीये द्रष्टव्यः । नास्त्यस्माकं नयनमन्त्रः । तूष्णीमानयनमिति वा गम्यते । आग्नी-
ध्रीय एव स उपसमाधानं बलवत्करणं पारस्तरणं च दभैाह्मणस्तस्य दक्षिणत उपवि.
शति । दर्भेष्वाग्नीध्रीयमभिमुखमुदकपूर्णपात्रमुत्तरतो निषाद्यैकविंशतिकुशस्तम्बांश्च
क्षिप्यन्ते । त्रिभिर्मन्त्रैराप उच्यन्ते जीवा नाम स्थ ता इत्यादि । तृतीये च मन्त्रे तस्य
नामग्रहणं द्वितीयान्तं देवदत्तं संजीवयतेति ब्रूयात् ॥ २४ ॥
या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैताभिरद्भि-
रभिषिञ्चेत् ॥ २५॥
ओषधिसूक्तेन च स्नापयत्युदपात्रे या अपः ॥ २५ ॥
पाययत्येतासामपां प्राणापानौ त उपाश्चन्त-
र्यामौ पातामसौ व्यानं त उपाशु सवनः पातु
वाचं म ऐन्द्रवायवः पातु दक्षक्रतू ते मैत्रावरुणः
पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनौ. पाता श्रोत्रं त
आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयणः पात्वङ्गानि
म उक्थ्यः पात्वायुष्टे ध्रुवः पातु वीर्य तेऽतिग्राह्याः
पान्त्वसावित्यभिमृशति ॥ २६ ॥
अथैनमभिमृशन्तीत्यापस्तम्बः । सर्वेऽभिमृशन्ति । असाविति नामग्रहणं संबुद्धया
॥ २६ ॥

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । प्रतिजपति प्राणापानौ म उपाश्वन्तर्यामौ पाता व्यानं मे उपाशु सवनः पातु वाचं म ऐन्द्रवा- यवः पातु दक्षऋतू मे मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी मे शुक्रामन्थिनौ पाता श्रोत्रं म आश्विनः पात्वा- त्मानं म आग्रयणः पात्वङ्गानि म उक्थ्यः पातु वायुर्मे ध्रुवः पातु वीर्य मेऽतिग्राह्याः पान्विति प्रतिजपिते पुष्टिपतौ पुष्टिं प्राण प्राणमपानेपानं व्याने व्यानमुदान उदान५ समाने समानं वाचि वाचमस्मै पुनर्धेहीत्याहुतिं जुहोति ।। २७ ।। यजमानं प्रतिजपत्यध्वर्युः । ब्रह्मेति वैखानसः । प्रतिजपिते पुष्टिपतौ पुष्टिमिति होममन्त्रः । हुत्वा पूर्ववद्वभिमर्श इत्यापस्तम्बः । भाप्ये तु स्वयं जपत्येतावेवोपांश्चन्त. र्यामा इति । तत आहुतिराग्नीधीयेऽध्वर्युर्यथा पूर्व कृतममिशर्भनं तथैव न तु स्वयं जपः। आग्नीध्रीय उत्पन्न एतत्कर्म, नतु पूर्वम् ।। २७ ॥ न पुनर्भेषजं करोति ॥ २८ ॥ ततो निवृत्तिः ॥ २८ ॥ यदि म्रियेत प्रागवभृथादग्न्यवभृथं कुर्युः ॥ २९ ॥ यदि यजमानो म्रियेताक्रियमाणे तु नैमित्तिके प्रागवभृथादश्नितरेव दहनम् । अस्य परिसमापने कृते नैमित्तिके नतु प्रत्यक्षविधानात् । अधिकारः पितृमेधेन यजमानार्थ- त्वात् कर्मणः स नास्ति यदर्थ तत् क्रियते । अन्ये त्वाहु:-अग्निषु प्रक्षिप्यत इति ॥२९॥ अवभृथं वा गमयित्वोदाहृत्यावभृथादग्निभिरभिसमाहारं दहेयुः ।। ३० ॥ अवभृथस्नानमन्त्रैरवभृथमन्त्रेणावभृथ इति । अथवा-' अवभृथं नीत्वा स्वकालेऽवभू- थस्नानकाले तूष्णीं प्रोक्ष्याभ्युदाहृत्य प्राग्वशमुन्नेतारं पुरस्कृत्य, अथ लुप्तं यजमानकर्म निवर्तते । संस्कार आशिषश्च आयुराशास्त इत्येवमाद्याः समाप्य साङ्गं ऋतुं स्वैरप्य- ग्निभिः । ये पितृमेधे व्यापारं गच्छन्ति तैर्यथालोकं दहेयुः । पत्नीप्रयाणेऽ( मरणे )प्ये. तदेवेति मीमांसकाः । तस्या अपि प्राधान्यात् । पत्नी अङ्गं, तस्मान्न तस्या इत्युप. देशः ॥ ३० ॥ एतावदेकाहे ॥ ३१॥ एतावदेकाहे विधानात् ॥ ३१ ॥ अहर्गणे त्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरगारं निवर्त्य निर्मन्थ्येन वा दहेयुः ॥ ३२ ॥ .. ।

·३२० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- - [ १५ प्रश्ने- अहर्गणे तु सत्रेऽहीने वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा यजमानमात्मानमध्वर्युराहर तं यजमानं मृतं विधिना दह तं चैनमिति प्रैषार्थः । दक्षिणाग्नेगृहीत्वाऽङ्गारान्निर्मन्थ्येन वा, मृतस्य यजमानस्य दहनं तूष्णीममात्यैः कर्तव्यम् । वर्तमानमहः परिसमाप्यास्य पत्नीसंयाजान्तं कर्मान्ये कुर्युः ॥ ३२ ॥ दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामस्थिकुम्भं निदधाति ॥ ३३ ॥ यजमानस्य चेति शेषः ॥ ३३ ॥ तिसृभिः सार्पराज्ञीभिरभिप्रतिहताभिरुद्गातारः स्तुवीरन् ।॥ ३४ ॥ उद्गातारः सार्पराज्ञीभिः स्तुवीरनिति तिसृभिरस्थीनि ॥ ३४ ॥ इतर ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो यामीरनुब्रुवन्तः सार्पराजीनां कीर्तयन्तो दक्षिणा- न्केशपक्षानुद्ग्रथ्य सव्यान्प्रस्रस्य दक्षिणानूरूना- नानाः सव्यानित्येकेषाम् ॥ ३५ ॥ ऋत्विजो होतृप्रथमाः प्राचीनावीतिनो दक्षिणान्केशपक्षानुद्रश्य बद्ध्वा सव्या- न्मुक्त्वा दक्षिणानूरूनानाना विपरीतमित्येके ॥ ३५ ॥ त्रिः प्रसन्यं मार्जालीयमनुपरीयुः ।। ३६ ॥ अस्थीनि त्रिः प्रसव्यं परिगच्छन्त्यप नः शोशुचयमिति मन्त्रेणानेन पश्चाद्यामीयं यमो दाधारेति सार्पराज्ञीश्च कीर्तयति । यत्स्तुतमननुशमि(१)स्तमिति लिङ्गात् । उच्चै- स्तुष्टमानसाः सर्पराज्ञीः । सव्यान्वद्ध्वा दक्षिणान्मुक्त्वा सव्यानरूनाघ्नानाः स्त्रीरेव प्रतिनिधिमप नः शोशुचदघमित्येतेनैव तत्कृत्वोदङ्मुखा गच्छन्ति । अथैभ्यो यजमा. नेभ्यो दक्षिणतोऽश्मानं परिधिं दधाति-इमं जीवेभ्यः० पर्वतेनेति विशेष्व(पोड)कृता. स्वहीनसंततिषु पूर्वकाल एव रात्री परिस्तरणान्तं महाराने बुद्ध्वा यत्प्राप्तकालमहस्तन्त्रं कुर्वन्ति ॥ ३६॥ ऐन्द्रवायवाग्रा ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा मार्जाली. यन्यन्ते भक्षानुपनिनीयुः ॥३७॥ अग्निष्टोमनिमित्तं कुर्वन्त्युपसमूहनं, तस्य भूयस्त्वात् । तस्मादेव स्तोमान्(मा) गृह्यन्ते । तथा दर्शपूर्णमासयोः प्रायश्चित्तेषत्पन्नेषु नान्यमाज्यं निरुप्यते । केचित्त्वस्यार्थे सोमक्रयं कुर्वन्ति । अयमग्निष्टोमो नैमित्तिक इतरेषां मृतस्य नाधिकार इति न्यायः । तदा सर्वे यानमानं कुर्वन्ति । सूत्रकारमतिस्तु तस्यायं यज्ञ इति तदा तु जपानां याजमानानां संस्काराणाम्-आयुराशास्त इत्यादीनां लोपः । अग्निष्टोमसंस्थासु सोमे चैन्द्रवायवाग्रा ।

·५ पटल:] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२१ - ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा । यामीपु सर्वम्तोत्राणि । स्तोत्रे स्तोत्रे वर्तमानेऽस्थिघटो निशी. यते । मार्जालीयेऽअङ्गप्रधानभक्षान्निनीयन्ते ।। ३७ ॥ अग्न आयूपि पवस इनि प्रतिपदं कुर्वीरन् ।। ३८ ! अग्न आयू५ पीति सर्वम्तोत्राणामारम्भः । अत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्बः-'रथंतरसामैषां सोमः स्यात् । आयुरेवाऽऽत्मन्दधतेऽयो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते' । ( आप० श्री० १४-७-२२ ) इत्यादि । रथंतरपृष्ठ एवायं स्तोत्रविधिः । अम्मि- पत्नीसंयानान्ते कृते तम्याग्नयोऽपशीयन्ते निर्मथ्य पितृमेधादिप्रकृतिवच्छेपं समापयन्ति । सत्रमहीन वा । यस्त्वकृतो दिवसस्तम्मादारभ्य मृतस्य च यत्कर्म तत्सर्वं कुर्वन्ति । तस्मिन्निहरिपक्ष एप विधिरनाथम्य ॥ ३८ ॥ एतावदनाथे नायवतस्तु दग्ध्याऽस्थीन्युपनद्य यस्तस्य स्वो नेदिष्ठी स्यात्तं तस्य स्थाने दीक्ष- यित्वा तेन सह यजेरन् ॥ ३९ ॥ एतावदनार्थ नाथवत इति हेतुवचनात् । याद तु नाथवान्दग्वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणा रङ्गारेण कृष्णाजिनेऽस्थीनि बद्ध्वा निधाय तम्मिन्नपि न दृश्यन्ते । मृतस्य यः पुत्रः सोदयों भ्राता वा मृतम्य स्थाने दीक्षित आत्मसंस्कारे न वपनमिति केचि. द्वयाचक्षते । यस्याऽऽवृत्तिः । प्रेताग्नयस्तु ये दीसिताम्त एव तिष्ठन्त्या ऋतुसमाप्तेः । येनेष्टयोऽग्नयस्ते गृहे तिष्ठन्ति नित्यकर्मापि तम्य क्रियते । प्रवासागतस्य चेन्न स्वयं पितृशुश्रूषां कुर्वन्प्रतिनिधिर्य एतेन सहेतरयानमानम्तिष्ठति । मृतस्य यजमानम्य क यः करोति ये वितरे यजमानास्ते ॥ ३९ ॥ संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुः। अग्निष्टोमः सोमो रथंतरं गौरवीतं वा साम सप्तदशः स्तोपो व्याख्याते ग्रहाने स्तोत्रेऽस्थिकुम्भमुपनिदधाति ॥ ४० ॥ संवत्सरे पूर्णेऽस्थीनि याजयेयुरिति श्रुतेः । जपो यजमानसंस्कारश्च निवर्तते । अर्थलुप्ता आयुराशाम्त इत्येवंविधा आशिषश्च । दक्षिणीया तु देवतापरिग्रहार्थेन न दीक्षार्थेन । अग्निष्टोम ऐन्द्रवायवाग्रा मैत्रावरुणाया वेत्येवमादि पूर्वास्थियज्ञवत् । अनुत्पन्ने तु मार्जालीये ये तक्षास्तेषां तु त्याग उत्करे । द्वादशमासात्मकमस्यास्थियज्ञस्य दक्षिणा उदवसानीयान्तं पृष्ठशमनीयं मैत्रावरुण्यामिक्षां वा कृत्वा क्रियतेऽस्थियज्ञः । एप विधिः सूत्रकाराणाम् । मीमांसका नां तु पृथक्पृयक् पृष्ठशमनीयं सौत्रामण्यामिक्षां कृत्वा यथैव पूर्वयज्ञे दीक्षिताः सह(च)नेष्टिना(!) कुर्वन्ति । ते नैमित्तिको यजेत प्रमीत इनि ४१ तु ।

·३२२
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रश्न-
यावज्जीवश्रुतेः । नित्यानां निवृत्तिः । अग्निहोत्रं तु मृतहोने न क्रियते चतूरात्रमहूय-
मानानां लौकिकत्वश्रुतेः । अग्नेर्गुप्त्यर्थत्वादिति अनुपदकारवचनाच्च । केचित्त्वहूयमा-
नाग्नीधारयन्ति । संवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुरिति वचनान्न लोशिका भविप्यन्तीति मृत-
पत्न्यस्थियज्ञेऽपि दीक्षिते पत्नीकर्म च करोति नेप्टिसमीपतः ॥ १० ॥
यामेन साम्ना स्तुवते । द्वादशशतं दक्षिणा ।। (ख०२०) ॥ ४१ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ।।
गतः ॥ ४२ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिस्त्रव्यारूपायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग-
चन्द्रिकायां पञ्चदशाश्ने पञ्चमः पटलः ॥
अथ पञ्चदशप्रश्न पटः पटलः ।
यदि सत्राय दीक्षनाथास्य साम्युन्थानं जायेत ।
सोममय(वि)भज्य विश्वजितातिरात्रेण सर्वरतो.
मेन सर्वपृष्ठेन सर्ववदसदक्षिणेन यजेत ॥ १ ॥
सत्राय सत्रार्थम् । यज्ञशन्यमत्रेण यक्ष्य इत्युक्त्वा यदि न यनेत । यो यक्ष्य
इत्युक्त्वा न यनत इति लिङ्गात् । याऽत्र योक्ष्य इत्युक्त्वेति विधिप्राप्तां धातवीया-
मेके , सहस्रदक्षिणां समामनन्ति
( आप० श्री० १४-(-२) इत्यापस्तम्बः ।
सा सहस्रदक्षिणा कार्या । संत्रे दीक्षित्वा रोगादिना निमित्तन मध्य एवोत्यात्तुमिच्छेन्स
सोमस्य म्वांशं गृहीत्वा स्वाशीश्च समारोप्य गत्वा कृतान्तादेव क्रम्य विश्वनिद्विधिना
ऋतुः समापनीयः । एवमतिरात्रेण सर्वस्तोमन सर्वष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यनेत इति
वचनात् । न चाम्य सप्तदशोऽसिष्टुद्भवति । अत एव विधेरयज्ञविभ्रषात् ॥ १ ॥
कृतान्तात्कर्माणि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥
कृतान्तो यमः । तस्य संबन्धात्पैतृमेधिककर्माणि प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ २ ॥
अवलिग्थ्योखाया स्तरन्यां मृद सस्कृत्य कुर्यात् ।। ३ ॥
यदि दीक्षामृत्तिष्ठाभेदित्यापस्तम्बः । स चोखाया: पांसूनपादाय तैरन्यां मृदं संसृज्य
तूंप्णीमुखां कृत्वा तस्यामुख्यमुत्पादयेत् ॥ ३ ॥
अवलिख्य पशुशिरसां तृष्णीकेष्वाश्पयेत् ॥ ४ ॥
तथा पञ्चपशुशिरोभ्यो लेशानपादाय लौकिकेषु पशुशिरःस्वाश्चिाप्य मृदा प्रलिप्य
निदधाति ॥ ४ ॥

·६ पटलः ] महादेवशाहिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्यारयासमेतम् ।
३२३
प्रणीत आहवनीये तृप्णीमग्नि५ हरति ।। ५ ।।
' प्रणीतेऽग्नौ तृप्णीमन्यं प्रणयेत् ! मन्त्रवन्तमित्यपरम् ' ( आप ० श्री० १४-
१० ) इत्यापस्तम्बः । प्रणीते सावृत्तिष्टत इत्यनुपङ्गः । स्पष्टमन्यत् ।। ५ ।।
संचितेऽग्नावृत्तिष्ठतो न साम्युत्थानेऽग्निचयनं
विद्यते ॥ ६॥
चितेऽनावृत्तिष्टतो नाग्निचित्या विद्यते । तृप्णीं वाऽग्नि चिन्वीत । मन्त्रवातमित्य-
परम् ' इति भरद्वाजः ॥ ६ ॥
प्राचीनमुदीचीनं बोदवसाय विहार ५ साधयित्वा
सर्वपृष्टया (प्ठया) यजेन । सर्वक्रतुभ्य आगूांश-
क्यमाने यष्टुम् । त्रैधातायया सत्रे तु विश्वनि-
तातिरात्रेण ॥ ७ ॥
आगोरणं मनमा संकल्पः । वाचा चेत्यपरम् । सूत्रार्थः पूर्वाख्यातः ॥ ७ ॥
याद सुन्वतामाहवनीयोऽनुगच्छेदाग्नीवात्मणये-
युग्नं यद्यानीनो गार्हपत्याद्यदि गार्हपत्यो
मन्थेयुरेनम् ।। ८ ॥
सुन्वतामिति जात्याख्याया मिति बहुवचनम् । नतु सत्रार्थग । आत्तरदेदिक ग्या:-
नध्रिीयोऽग्नियोंनिम्तस्यापि शालामुखीयः , तरय कक्षाणमन्नम् । प्राक्त्वामीनप्रण-
यनादौत्तरवेदिकस्यान्वाहितविधिना :..यनं झालामुखीयात् । तम्य तु तेनैव विधिना
मन्थनं प्र[स]क्त्वोत्तरवेदिकप्रणयनात्तनैव विधिनाऽस्य प्रयनं प्राजहितात् । प्रानहि.
तदक्षिणाग्निसभ्यावसथ्यानां तु याप्रकृत्यवाहितविधिरेव सत्र ।। ८ ।।
यस्मादारोरुद्वायत्तस्यारणी कुर्यात् ॥ ९ ॥
अत एव पुनर्मन्येदित्युक्तम् । तत्र यहागतोऽसिरन्ततोऽनुगच्छेत्तच्छित्वाऽरणी
परिकल्प्य मन्येत् ॥ ९ ॥
क्रमको भवति ॥ १० ॥
धनुरादिनिर्लेखनप्रभवाः शकलाः क्रमुकः,
तत्रेधना भवति ॥ १० ॥
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रऽवयव च चतुरो वरान्दद्यात् ।। ११ ।।
मुख्याश्चत्वारो महविजः ॥ ११ ॥
यद्यकीत ५ सोममपहरेयुग्न्यः क्रेयः ।। १२ ।।
प्राक्क्रयादपहरणे पुनराहृत्य क्रय एव कार्यो नान्यत्प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ १२ ॥
यदि क्रीतं यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिपुणुयात् ॥ १३ ॥

·[१५ प्रश्ने- ३२४ सत्यापाढविचितं श्रौतसूत्रम्- क्रीतम्यापहरणे यो नेदिष्ठी नेदिष्ठः सोमसनिकृष्टदेश इति यावत् । ततो यावद- र्थमाहृत्य तमेवाभिषुणुयादित्यर्थः ॥ १३ ।। सोमाहाराय सोमविक्रायिणे वा किंचिद्दद्यात् ॥ १४ ॥ य इदानीं सोमम्य हर्ता यो वा पूर्वः सोमवित्रयी तयोरन्यतररमै यथाश्रद्धं दद्यात् ॥ १४ ॥ यदि तं न विन्दे युः पूतीकानभिपुणुयात् । यदि न पूतीकानथ फाल्गुनानि । यदि न फाल्गुनान्य- थार्जुनान्यथाऽऽदारान् । यदि नाऽऽद्वारान्या एव काश्चाऽऽी ओषधीराहत्याभिषुणुयात् ।। (ख०२१) ॥ १५ ॥ पूतीकादय ओषधिविशेषाः । फाल्गुनानि तृणाविशेषाः । तेप्वादाराः फाल्गुनानि च समुच्चीयन्ते । तत्राप्यापस्तम्बीये विशेष:- पृतीकाभाव आदारान्फाल्गुनानि च यानि श्वेततूलानि स्युस्तदभावे याः काश्चौपी: क्षीरिणीररुणदूर्वाः कुशान्वा हरितानिति । वाजसनेयकम् । अप्यन्ततो व्रीहियवान् ' ( आप० श्री० १४-८-१३ ) इति । तत्राऽऽदारादयोऽपि सोमस्यैव प्रति निधयो न पतीकादेः सोमस्याङ्गत्वात् । तेन सर्वेषां तद्धर्मतच्छब्दो भवतः । हरितानित्येव सर्वालाभेऽपि हरितान्त्रीहिम्तम्बान्यवम्तम्बा- न्वाऽभिषुणुयान्न त्वसमाप्य विग्मेदित्यर्थः ॥ १५ ॥ प्रतिधुक् प्रातःसवने पूतीकाश । दधि च माध्यं- दिने सवने पूतीका श्च । शृतं च तृतीयसवने पूतीकाश्च ॥ १६ ॥ प्रतिधुगादयः पूतीकाश्च सहाभिपूयन्ते, न श्रयणं प्रतिधुगादिभिरित्यर्थः ।।१६ ॥ आपिवा प्रतिधुपा प्रातःसबने सर्वान्सोमाच्छ्री- णाति । शृतेन माध्यंदिने सबने दना तृतीय- सबने नीतमिश्रेण ॥ १७ ॥ सर्वेप्वप्येतेषु प्रतिनिधिकल्पेषु प्रतिधुगादिभिः सर्वसोमानां श्रयणं स्यात् । समुच्ची. यते च तत्तत्प्राकृतैः श्रयणमैत्रावरुणादीनाम् । प्रतिधुगशृतं दुग्धमात्रं पयः । तथा च भरद्वाज:-'प्रतिधुगिति दुग्धमात्रं म्यात् ' इति । नीतमिति नवनीतम् । तन्मिश्रेण केवलेन वा दध्ना श्रयणम् ॥ १७ ॥ अग्निष्टोमः सोमः स्याद्रथंतरसामा ॥ १८ ॥ आरब्धः क्रतुरग्निष्टोमान्त एवं कार्यों रथंतर सामा च यद्यपि संस्थान्तरं सामान्तरं वाऽभिहितमासीत् ॥ १८ ॥ तु ·३ ६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२५ एकां गां दक्षिणां दद्यात्तेभ्य एव ॥ १९ ॥ यद्यपि पुनरिज्यायां तेभ्यो दास्यन्ते दक्षिणास्तथाऽपि तेभ्य एवेत्यर्थः । एवं च पुनरिज्यायामपि त एवविज इति सिद्धं भवति ॥ १९ ॥ पुरा द्वादश्याः संवत्सरे वा । तस्मा एव क्रतवे पुनर्दीक्षेत । तत्र तद्दद्यात्पूर्वस्मिन्दास्यन्त्स्यात् त एवैनमृत्विजो याजयेयुः ॥ २० ॥ प्रतिनिधिना प्रवृत्तस्य ऋतोः कर्मान्तरत्वभ्रमात्विगन्तरपरिग्रहनिरासार्थोऽयं नियमः। ब्राह्मणवाक्यमेतत्पुनरिज्याविधानार्थं व्याख्यातुमुदाहियते कल्पान्तरे पुनः सोमं क्रीणी- यादिति लिङ्गेन पुनरिज्याऽनुमीयते । वाक्यशेषश्च भवति यज्ञेनैव तद्यज्ञमिच्छति, इति । अत्रैवमुच्यतां तर्हि कियदन्तः पूर्वक्रतुः कियदादिश्चोत्तरः कश्च तस्य कालः का वा संस्थेति तदेतत्सर्वमाहाऽऽपस्तम्बः- 'अवभृथादुदेत्य पुरस्तावादश्यास्तस्मा एव तवे पुनक्षित ' इति । अवभृथान्तम्तावत्पूर्वः क्रतुः । दीक्षणीयादिश्चोत्तरः । दीक्षायाश्च पूर्वसुत्याप्रभृत्यवर्वाग्द्वादशरात्रात्कालः । तस्मा एव च क्रतवे दीक्षेत यत्संस्थः प्रागारब्ध इत्यर्थः । आश्वलायनम्तु अत्र पूर्वमपि ऋतुमुदवसानीयान्तमुक्तवान् । यथा यज्ञं संस्थाप्योदवसाय पुनर्यजेत, इति । विकल्पं त्वाह कात्यायनः- 'यथा समाप्य पुनर्यज्ञोऽवभृथान्तो वा ' इति । तत्र तद्दद्यात्पूर्वस्मिन्दास्यस्यादिति । तामेव दक्षिणां दद्यात् । यां पूर्वस्मिन्क्रतो दास्यस्यात् । दक्षिणोत्कर्षवचनसामर्थ्यात् प्रादिक्षिणाभ्योऽ पहार एवायं विधिः । दत्तासु दक्षिणासु रसम्यनषिम्य वाऽपहारेऽपि समाप्तिरेव प्रति- निधिना । तथा प्रवृत्तद्रव्यलाभे नायं विधिः सर्वत्र । तथा चाऽऽश्वलायनः- 'सोमा- धिगमे प्रकृत्येति एवं च पूतीकानेव क्रीतवतस्तदपहारे पुनस्तानेव लभमानस्य नायं विधिर्भवति । तथा सर्वापहार एवायं विधिः । असर्वापहारे त्वतिशिष्टमन्येन वर्धयि- त्वाऽभिषुणुयुः । सर्वः क्रीतापहारविधिः क्रीतनाशदोपयोरपि दर्शनार्थः, तुल्यन्याय- त्वात् । अभिदग्धे तु तत् प्रायश्चित्तं यदपहृत इति लिङ्गाच्च । तथा क्रीते राजनि नष्टे दग्धे वा ' इत्याश्वलायनः ॥ २० ॥ अथ यदि सदोहविर्धानान्यभिदोरन्ग्रहानध्वर्युः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणि होता॥२१॥ ग्रहान्गृहीतानगृहीतान्हुतान्होप्यमाणांश्चाध्वर्युः स्पाशयेद्बुध्येतेत्यर्थः ॥ २१ ॥ अनभिदग्धे सोमे कृतान्तात्कर्मणि प्रतिपद्येरन् ॥ २२ ॥ पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रक्रामेयुः ' इत्यापस्तम्बः । देवयजनम- वसाने वेदिकरणादीनि तूष्णीं क्रियन्ते मन्त्रेण वा प्रागुक्तन्यायात् । तथा नावृताः ·-- [ १५ प्रश्ने- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- क्रियेरन्नावृता वेत्याश्वलायनः । कृतान्तादिति यावत्कर्म कृतं ततः परं तन्त्रमित्यर्थः । प्राग्वशादिमण्डपदाहे तु न देवयजनान्तरं गम्यते ॥ २२ ॥ दग्धे तत्पायश्चित्तं यदपहते ॥ २३ ॥ अभिदग्धे तु सोमे यदपहृतप्रायश्चित्तं यो नेदिष्ठी स्यादित्यादि तदेव भवति ॥२३॥ पश्चात्र गा दक्षिणा ददाति । पञ्च वरानित्येकेपाम् ।। २४ ॥ या तत्रोक्ता गौरेका दक्षिणां दद्यादिति तस्याः स्थाने तत्र पञ्च दद्यात् । अनडु. होऽपि प्राप्त्यर्थ वरवचनम् । प्रवृत्तद्रव्यस्य लाभे त्वत्रापि प्रकृत्या समाप्तिद्रष्टव्या॥२४॥ यदि ग्रावा दीर्यंत द्युतानस्य मारुतस्य साना स्तुवीरन् । ब्रह्मसाम्नेत्येकेषाम् ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसवमे ग्रावा शीर्येत पुरस्ताहिष्पवमानादित्यापम्तम्बः । दात खण्डितः स्यात् । धुतानस्य मारुतस्य यत्साम तेनात्र स्तुवीरन् । यद्यपि न तन्य च्छन्दोगब्रह्म- सामत्वमुक्तं तथाऽप्यत एवानुवादात्वचिद्विधिर्द्रष्टव्यः ॥ २५ ॥ यदि प्रातःसबने कलशो दीर्येत वैष्णवीपु शिपि- विष्टवतीषु स्तुवीरन् ॥ २६॥ व्याख्यातमिदं ब्राह्मणे-'यदि प्रातःसवने कलशो दीर्थत वैष्णवीषु शिपिविष्ट- वतीषु स्तुवीरन् यदि मध्यंदिने दीर्यंत वषट्कारनिधन५ साम कुर्थः । यदि तृतीयसवन एतदेव ' इति । तद्यथा ब्राह्मणमेवानुसंधातव्यमित्यर्थः । कलश इति द्रोणक शम्यवेक देशग्रहणं, यथा सत्यभामा भामा भीमसेनो भीम इति । दीर्थत भिधेत ॥ २६ ॥ यदि माध्यंदिने दीर्येत वषट्कारनिधन साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ॥ २७ ॥ निधनमन्तिमा भक्तिः । तद्वषट्कारो यस्य तद्वपटकारनिधनं नत्माम गायेयुः॥२७॥ यदि कलशो दीर्येत वषट्कारनिधनं ब्रह्ममाम कुसु- रित्येकेषाम् । सर्वेषामनवयवेन श्रूयते॥(ख०२२)। ॥ २८ ॥ असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विभुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रियै स्वाहा मलि- म्लुचाय स्वाहा शूषाय स्वाहेति सप्ताऽऽहुती - त्वेन्द्रस्य ग्रहोऽस्य गृहीतो ग्राह्यो देवानां पूरगि तं त्वा प्रपद्ये सह ग्रहैः सह पशुभिः सहत्विग्भिः सह सौम्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेयैः सह " ·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२७ दक्षिणाभिः सह यज्ञेन सह यज्ञपतिना प्रवि- शानि सह यन्मे अस्ति तेनेत्यभिमन्त्र्य ॥२९॥ यद्वपट्कारनिधनं साम तद्राणाच्छंसि साम कुर्यात् । तथाऽसवे स्वाहा, इत्याहुतिषु हुतास्वध्वर्युमा वर्णिमनुमन्त्रयते यजमानः । नोत्तरयोः सवनयोरयं विधिः । यदि प्रात. सवने कलशो वीर्यत ( आप. श्री० १४-८.२५) इत्यापस्तम्बीये तु प्रातःसव. नग्रहणादुत्तरविवावनुसयनमितिवचनाञ्च ॥ २८ ॥ २९ ॥ संपेशाय त्योपवेशाय त्वेत्यनुसवनं दीर्णे जुहोति ॥ ३० ॥ एतः प्रतिम अमनुभयनं दीर्णे पञ्चाऽऽहुतीर्नुहोतीत्येके (आप ०श्री० १४-८-८५) इत्यापस्तम्बः । सपनत्रयार्थोऽयं कल्पः । तेन सर्वत्र विकल्प्यते । एवं कृते प्रायश्चित्ते संधानीवद्रव्यैः कलशं प्रतिलिम्पेत् । तथा च बौधायनः-'स यद्यवदीर्णो भवति प्रति- लिम्पत्येनम्' इति । धारणासमर्थत्वे त्वन्यं मन्त्रेग प्रयुज्य तस्मिन्न(र)समवनयेत् । स्कन्ने तु रसे विधिमाह बौधायन: आग्रयणादत्राऽऽप्तुं प्रस्कन्दयति' इति । पूत- भदा यवनीमयोस्तु दीयोः सर्वप्रायश्चित्तं हुत्वाऽयमेव प्रकारो द्रष्टव्यः । तथा च तावे- बैंकक प्रकृत्याऽऽह बांधायन:--'म यद्यवदीणों भवति लिम्पत्येनम्' इति । तथा- 'आग्र- यणादेवात्राऽऽतुं अस्कन्दयति ' इति । समानोऽयं प्रकार आग्रयणस्थाल्यां विदीर्णायाम् । कलशात्तु रसोत्पत्तिः । यथोक्तम्- यदाऽऽग्रयणः कलशादिति ॥ ३० ॥ यदि सर्वैः पर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत षड्भि- होत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्तिसृभिरितरेभ्यः ॥ ३१ ॥ यदि सबै रात्रिपर्याय: (आप० श्री० १४-२३-१२) इत्यापस्तम्बः । अतिरात्रे त्रयो रात्रिपर्यायाश्चतुश्चमसगणास्तस्विभिरप्यस्तुते यदि व्युष्टा रात्रिः स्यात्तदा त्रिष्वपि पर्यायेषु होतृशस्त्रार्थानि स्तोत्राणि पड्भिः षड्भिः स्तुयुः, इतराराणि मैत्रावरुणब्राह्मणा- च्छंम्यच्छावाकशस्त्रार्थानि तिसृभिस्तिसृभिः । एवं द्वादशस्वपि रात्रिस्तोत्रेषु हासः कार्यः ॥ ३१॥ यदि द्वाभ्यां पर्यायाभ्यामस्तुतमभिव्युच्छेद्धोत्रे मैत्रावरुणाय चान्यतरस्य स्तुयुः । ब्राह्मणा- च्छसिनेऽच्छावाकाय चान्यतरस्य ॥ ३२ ॥ यदि द्वाभ्यां पर्यायाभ्यामस्तुते प्रथममात्रेण स्तुते व्युच्छेत्तदा मध्यमपर्याय होत. मैत्रावरुणार्थ द्वे एव स्तोत्रे स्तुयुः । ब्राह्मणाच्छंस्यच्छावाकार्थे सु लुप्यते । एतदेव विप- रीतगुत्तरपर्याये । मन्यमोत्तमयोः पर्याययोरितरेतरापेक्षायां पूर्वोत्तरत्वं वेदितव्यम् ॥३२॥ -

·-
[ १५ प्रश्ने-
३२८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यद्यकेन पश्चदशभिर्होत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्ति-
सृभिरितरेभ्यः ॥ ३३ ॥
यद्येकेन पर्यायेणास्तुते व्युछेत्तदा होतुः स्तोत्रं यथाप्रकृत्येव पञ्चदशभिः स्तुयुः ।
इतराणि पञ्चभिः । अत्रेयं मीमांसा--'किमयमभिव्युष्टिशङ्कायामेव विधिरुताभिव्युष्टौ
• सत्याम्' इति । शङ्कायाम्, इति ब्रूयात् । कुतः । ब्राह्मणेष्वभिव्युच्छेदित्येवाऽऽन्नानात् ।
नियतपरिमाणभूतासु स्तोमवचनानुपपत्तेश्च । न हि नियतकालपरिमाणा सर्वत्राभिव्युष्टि.
न तत्परिमिताः स्तोमा नियम्येरन् । अतः सत्यामभिव्युष्टी नैमित्तिको हासः । न
त्वनभिव्युष्टयर्थ इति सांप्रतम् । तदुक्तमुपग्रन्थकारण-अभिव्युच्छेदित्येव शाट्यायनि-
ब्राह्मणं भवति । तथा भाल्लविनां तथा कालविनां तथा तैत्तिरीयाणां तथा सर्वेषां विभ-
क्त्युपनिपात एव स स्यात् । अथापि चेदनभिविवासार्थोऽभविष्यदपरिमितः स्तोमोऽभवि-
प्यत् । यथा नाभिविवसेत् तथा स्तुवीरन्नित्येवाभविष्यत् । न ह्यनभिविवासार्थे परिमा-
णमुपपद्यते । तेन तु परिमाणग्रहणेन जानीमोऽभिव्युष्ट्या संयुक्त एवायं कल्पो भवतीति
॥ ३३ ॥
अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपदं कुर्वीरन् ॥ ३४ ॥
त्रिष्वप्युक्तेषु निमित्तेष्वेषैव प्रतिपत् ॥ ३४ ॥
यस्याऽऽश्विने शस्यमाने सूर्यो नोदियात्। सर्वा अपि दाश-
तय्यः शसेत् । सौर्य पशुं बहुरूपमुपाकुर्यात् । यस्याऽऽ.
श्विने शस्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥
यदा सूर्यो न प्रकाशते मेघादिच्छन्नम्तदा संधिचमसेषु भक्षितेषु नानावर्णश्छाग
आलभ्यते प्रसज्यते च तत्र सवनीयतन्त्रम् । दश मण्डलान्यवयवा अम्या इति दशतयी
ऋक्संहिता । तस्या ऋचो दाशतयीर्दाशतयीरित्याहानतिभेदात् । ता बह्वीरप्यनुब्रू-
याद्वा यावत्सूर्यः प्रकाशते ॥ ३५ ॥
यदि समन्वारब्धाना सर्पतामुद्गाताऽपच्छिद्येत ।
यज्ञेन यजमाना व्युध्येतादक्षिणः स यज्ञक्रतुः
सस्थाप्योऽथान्य आहृत्यः ।। ३६ ॥
स यज्ञ उदवसानीयान्तः संस्थाप्यः । अथानन्तरे पणि स एव ऋतुः पुनराह-
तव्यः ॥ ३६ ॥
तत्र तदद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् ॥ ३७॥
उक्तोऽर्थः ॥ ३७॥

·६ पटलः] महादेवशास्त्रसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२९ ननु सन्त्वेते विधय एकैकम्यापच्छेदे । यदा पुनरेषां त्रयाणां द्वयोर्वा युगपदपच्छेद- स्तत्र को विवेकः । किमत्र विवेचनीयं यावतामपच्छेदम्तावतां प्रायश्चित्तानि समुच्चेष्यन्ते निमित्तसंनिपातात् । सत्यं समुच्चीयतां सर्वत्र प्रस्तोतृप्रायश्चित्तमविरोधात् । उद्गातृप्रति- होंस्तु विरुद्धे प्रायश्चित्ते कथं समुच्चेप्येते, न ह्यदक्षिणत्वसम्वदक्षिणत्वयोः समु- चयसंभवः । तत्राऽऽह----- त एवैनमृत्विजो याजयेयुः । अथ यदि प्रस्तोता:- पच्छिद्यत यज्ञस्य शिरोऽपच्छिद्येन ब्रह्मणे वरं दत्त्वा ॥ ३८ ॥ उद्गातृप्रतिहत्रोंनिमित्तसंनिपाते मुख्यत्वादुद्गातुरेव प्रायश्चित्तं प्रवर्तते न प्रतिहर्तुम्तेन विरोधात् । तम्य तु कृते सर्वप्रायश्चित्तमात्रं भवति ॥ ३८ ॥ अथ पवमानात्सप्तामुद्गातृणामेपच्छेदे प्रायश्चित्तमारभ्यते - स एव पुनर्वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ स एव पुनः पूर्ववत्विग्वरणविधिना वर्तव्यः ॥ ३९ ॥ अथ यदि प्रतिहाऽपच्छिद्येत पशुभिर्यजमानो व्यध्येत । पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्यात् ।। ४० ॥ ऋतुदक्षिणार्थे सर्ववेदसं दद्यात् ॥ ४० ॥ युगपदपच्छिन्नयोरुद्गातुः प्रायश्चित्तं कुर्यात् । प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहुयात् ॥ ४१ ।। युगपदपच्छेदे तृद्गातुः प्रायश्चित्तं प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्तं जुहोतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ अम्त्वेवं योगपद्ये । क्रमादपच्छेदेऽपि किमयमेव न्यायः, नेत्याह- पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्यः सर्वप्रायश्चित्तं कुर्यात् ।। ४२ ।। पूर्वापरयोस्त्वनयोर्यतरो जघन्योऽपच्छिद्येत ततरग्य प्रायश्चित्तमेव प्रवर्तते । सर्व- प्रायश्चित्तमात्रं वितरस्य भवति । पूर्वबाधेनैव जघन्यप्रायश्चित्तस्योत्पत्तेः । तथा च मीमांसकाः- पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ' ( मी० सू० ६-५-१९ ) इति । एतदुक्तं भवति यदा प्रतिहर्ता जघन्यस्तदा सर्ववेदसमेव दीयते, न पुनरिज्या । यदा तूद्गाती मेघन्यस्तदा पुनरिज्यैव भवति न तत्रैव क्रती सर्ववेदसमात्रमिति । तत्र तु पुन- रिज्यायां सर्ववेदसं देयमिति प्रतीयात् । कुत एतत् । पूर्वस्मिन्क्रती प्रागुद्गातुरपच्छेदा- प्रतिहपच्छेदने तस्यैव प्राप्तत्वात् । तत्र तद्द्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यादिति नियमाच्च । तथा च मीमांसका:--'यद्युद्गाता जघन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्याद्यथेतरस्मिन्' (जै०

·[१५ प्रश्ने-
-
३३०
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
सू० ६-६ -२० ) इति । येषां त्वनुक्तमपच्छेदप्रायश्चित्तं ब्रह्मादीनां तेषां सर्वप्राय-
श्चित्तमेव सर्वत्र ।। ४२ ॥
यद्युद्गाता जघन्योऽपच्छिद्यत पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं
दद्यात् ॥ १३ ॥
पूर्वसूत्रेण व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥
यद्यार्भवे पवमानेऽपच्छिद्येत सर्वप्रायश्चित्तं जुहु-
यात् ।। (ख०२४)॥४४॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
यदि माध्यंदिने पवमान एतदेव । आर्भवे सर्वप्रायश्चित्तमेव सर्वेषां कृते जुहुयात्
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां
प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः
अथ पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ।
यदि सोम उपदस्येत्सुवर्ण ५ हिरण्यं द्वैध विभ-
ज्याप्रमृजीपेऽन्तर्धायापोऽवनयेदर्धमभ्युन्नीय ग्रहैः
प्रचरेत् ।। १ ॥
हिरण्यस्यार्धे द्रोणकलशेऽवधाय वसतीवरीगृहीत्वा तासु पयः क्षिपेत् । तत्सो-
मस्थाने भवति । तस्मात्तु येषां ग्रहणं ग्रहाणां चमसानामर्धमभ्युन्नीय होमः पूर्ववत् ।।१॥
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽध्ययवे च चतुरो वरान्दद्यात् ॥ २ ॥
उक्तोऽर्थः ।। २ ॥
यद्याग्रयणः स्कन्देदुप वा दस्येदितरग्रहेभ्यो
निगृह्णीयात् । यदीतरे ग्रहाः स्कन्देयुरुप वा
दस्येयुराग्रयणान्निगृह्णीयात् । अन्याञ्छुक्राद्ध-
वाच ॥३॥
गतः । शुक्रध्रुवरहितानां ग्रहाणां कलशस्य चाऽऽअयणो योनिरिति ॥ ३ ॥
अथान् विधिमाह
द्रोणकलशानिगृह्णातीति सर्वग्रहाणार स्कन्नाना-
मुपदस्तानां वेति विज्ञायते ॥ ४ ॥

·मयम् ॥ इहैवैधि मा व्याथष्टाः पर्वत इवाNिE KIUPPUSWAMI SASTRI ७ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । सर्वेषामेव ग्रहाणां शुक्रध्रुवसहितानामुपदस्तानां स्कन्नानां च कलश एवं योनिरिति । त एते चत्वारो विधयस्तत्र तत्र विकल्प्यन्ते । केचित्तु-सर्वग्रहाणामित्यनेन पवमानग्रहाणामपि ग्रहणमिष्ट्वा पूतभृदाधवनीययोर- प्युपदस्तयोः कलशादुत्पत्तिमाहुः । तदयुक्तम् । यद्हो वा कलशो वा ' इति कल- शस्य पृथग्रहणेन पवमानग्रहाणामत्र ग्रहग्रहणेनाग्रहणावगमात् । अतः कलशवदाग्रय. गादेव तयोरुत्पत्तिः । यथा तं तं प्रकृत्याऽऽह बौधायन:- 'आग्रयणादेवाऽऽप्तुं प्रस्क- न्दयति ' इति । चमसानां तु सर्वत्र पृतभृत एवोत्पत्तिः, तद्योनित्वात् । सर्वेषामप्येषां विधीनां योनिविशेषपरत्वात् । क्वचिदुपदासग्रहणं क्वचित्स्कन्दनोपदासग्रहणं चैवमादे - शप्रकारस्य प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । तथा सर्वत्र सशेपस्कन्दने सोमे सोममभिगृह्य जुहु- यादित्ययमपि विधिरनुसंधातव्यः । यदा तु निःशेषः स्कन्दति तदा स्वेन स्वेन मन्त्रेण यथायोनि गृहीत्वा सादयेत् ॥ ४ ॥ यदि ध्रुवः स्कन्देदायुर्दा असि ध्रुव आयुर्मे दे- हीति वक़दा आसे ध्रुव वर्षों मे देहीति तनूपा आसि ध्रुव तन्वं मे पाहीत्यभिमन्य वरं ददाति॥५॥ यद्यपदस्येत्सुवर्णः हिरण्यं त्रैधं विभज्य स्वाहा दिव आप्यायस्वेति प्रथममवधायाऽऽप्याययति॥६॥ स्थालीमात्दृत्य द्रोणकलशादाप्याययति । यदा तु दीर्णा म्यादसमर्था च तदाऽन्यां प्रयुज्य स्कन्नशेषस्यावनीयाऽऽप्याययति । निःशेषस्कन्नस्तु ग्रहणमन्त्रेणैव ग्राह्यः ॥ ६ ॥ स्वाहाऽन्तरिक्षादाप्यायस्वेति द्वितीयम् । स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वेति तृतीयम् ॥ ७ ॥ अवधायाऽऽप्याययतीत्यनुकर्षः ॥ ७ ॥ अध्वरो यज्ञोऽयमस्तु देवा औषधीभ्यः पशुभ्यो नो धनाय विश्वस्मै भृतायाध्वरोऽसि स पिन्वस्व घृतवदेव यज्ञस्य ध्रुवा द्यौर्धवा पृथिवा ध्रुवं विश्व- मिदं जगत्। ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा चलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय । अभितिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहा तिष्ठापः क्षेत्राणि संजयन् ॥ इन्द्र एन- गतः ॥ ५ ॥ । १०१ RESEARC! HSTITUTE MADRAS-4.

·। । ३३२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५.प्रश्ने- मदीधरध्रुवं ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा आधि ब्रुवनयं च ब्रह्मणस्पतिरिति चतसृभिरभिमन्न्य वरं ददाति ।। (ख०२५) ॥ ८ ॥ सन्नेऽभिमन्त्रिते चावयुणा, वरं ददाति यजमानः ।। ८ ।। यदि नाराशस स्कन्देद्यमध्वर्युरुत्तरं ग्रहं गृही. यात् । तं वषट्कारानुवपकृते हुत्वाऽऽप्यायस्व मदिन्तमति तरमादेनमाप्याययति तेनैनं भक्षवन्तं करोति ॥ ९॥ भक्षिताप्यायितश्चममो नाराशंस इत्युक्तम् । स यदि शोषणादिना नश्येत्तदा यश्च मसाप्यायनादनन्तरो ग्रह ऐन्द्राग्नादिम्तं म्वकाले हुत्वा चमसाध्वर्यवे दद्यात् । स च मक्ष शेषयित्वा तेन चमसानाप्याययति अनुप्रकम्पयति च द्विः । तदर्थत्वादाप्यायनस्य ॥ ९ ॥ देवाञ्जनमगन्यज्ञ इति प्रातःसवने सोम स्कन्न मभिमन्त्रयेत । गन्धर्वाञ्जनमगन्यज्ञ इति माध्य. दिने । पितृञ्जनमगन्यज्ञ इति तृतीयसवने । आप ओपधीनस्पतीञ्जनमगन्यज्ञ इति नक्तम् । द्यावा- पृथिवी जनमगन्यज्ञ इति । तिरोहियान्सोमे सोममभिगृह्य निदधाति ।। १० ॥ हविर्वा स्कन्देदित्यापस्तम्बः । हविः सवनीयादि । नक्तं रात्रिपर्यायेषु । तिरोअनेषु संधिचमसेषु । एवमनुक्रमणात्तिरोअनेभ्यः परेप्वप्तोर्यामचमसगणेषु नायं विधिः र्भवति ॥ १० ॥ पृपदाज्य स्कन्देद्यद्यथान्यवधि पृषदाज्यं गृहीत्वा द्रप्सश्चस्कन्द मनो ज्योति पतामिति सहिता- भ्यामेकाहुतिं जुहोति ॥ ११ ॥ यदि पृषदाज्य स्कन्देदिति भरद्वाजः ॥ ११ ॥ यवृतुग्रहः प्रचरन्ती मुह्येयातां विसृष्टधेनाः सरितो घृतश्चतो वसन्तो ग्रीष्मो मधुमति वर्षाः शरद्धे मन्त उत नो मयोभुव उदप्रुषो नभसी संवसाथाम् । आ नः प्रजां जनयतु प्रजापतिर्शना ददातु परि वत्सरो नः । संवत्सर ऋतुभिश्चाक्रपाणो मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ आ देवानां त्वमग्ने व्रतपा ·५ पटलः ] ; महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३३३ असि यद्वो वयं प्रमिनाम व्रतानि । मधुच: माध- वश्च वासन्तिकातू । इमं यज्ञमवन्तु ते मामवन्तु अनु घ आरभेऽनु माऽऽरभध्वः स्वाहेत्येतैः सह दशभिग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्याहुति वरं ददाति ॥ (ख० २६) ॥ १२ ॥ . । मन्त्रतो मुखतः श्रेषतो मार्गतो वा विपर्यासो मोहः । तत्र विसृष्टधेना इति पञ्चभिः, मधुश्चेति त्रयोदशमासनामभिश्च जुहोति ।। १२ ॥ यदि सोमः स्कन्देब्रह्मन्सोमोऽस्कानिति ब्रह्मण आवेद्य यत्र स्कन्देत्तदपो निनीयाभूईवः सविता - वन्द्योऽनु न इदानीमह उपवा- च्यो नृभिः। वि यो रत्ना भजति मानवेभ्यः श्रेष्ठ 'नो अत्र द्रविणं यथा दधदित्यभिमन्व्य हिरप्य. गर्भः समवर्तताग्र इति जुहुयात् ॥ १३ ॥ ' ब्रह्मणः स्कन्दनादिवदनं प्रायश्चित्तानुसंधानार्थम् । तत्राभूद्देव इत्यूचा स्कन्नमभि- मध्य तस्योपरि पूर्ववत्प्रादेशान्मिमीत इत्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥ यदि चमसमभक्षित५ स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ यद्यभक्षिते चमसगण उत्तरस्मै चममगणाय स्तोत्रमुपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ इन्दुर्हिन्वानमवागदि(र्धगि)न्दोरुभयोः सोमाः साम [म] सूक्षत दिव्याश्च पार्थिवाश्च तस्य त इन्द्रपी- तस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्यभिवृष्टस्य सोमस्य भक्षयति ॥ १५॥ । यत्रं वर्षबिन्दुः पतितः सोऽभिवृष्टः । तस्य त्वेताववेक्षणं तूप्णीमिति गम्यते। प्रत्यस्म पिपीषत इत्यवेक्षणमन्त्रः । इन्दुरिन्दुरिति भक्षणमन्त्र इति सूत्रान्तरे द्रष्टव्यः । भक्षणम- न्त्रस्तु नित्यमन्त्रप्रत्याम्नायः ॥ १५ ॥ यदि दीक्षतोऽवकिरदस्वग्न इत्येपा । तपो- प्वग्ने अन्तरा अमित्राँस्तपाशसमररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितान्वि ते तिष्ठन्तावजरा अयासः ॥ यो नः सनुत्यो १ मवन्तु मे ता ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्न- अभिदासदग्ने यो अन्तरो मित्रमहोऽवनुष्यात् । तमजरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्व तपसा तपिष्ठ ॥ स स्मा कृणोतु केतुमा नक्तं चिदूर आसते । पावको यद्वनम्पतीन्प्रास्मा मिनोत्य- जरः। न हि ते अग्ने तनुवै क्रूरं चकारमर्त्यः । कपिर्वभस्ति तेजनं स्वं जरायुगौरिव । मेष इव यदुप च वि च शर्वरी यदप्सुरग्रोरुपरस्य खादति । शीर्णा गिरो वक्षसा वक्षणां जय. मशून्वभस्ति हरितेभिरासभिरित्येतैः सह दशभिर्ऋग्यजुभिर्दशाऽऽहुतीर्जुहोति । प्रत्या- हुति वरान्ददाति ॥ (ख०२७) ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्यावस्थस्य योनौ रेतःस्कन्दनमवकिरणम् । अयोनावपि बुद्धिपूर्वमित्यपरे । षट्पुणा तर्हित्वा, इत्यापस्तम्बः । पूर्णया स्रुचाऽऽहुतिः पूर्णाहुतिः । प्रत्याहुतीत्यनेनैकै- कस्या आहुतेरेकैको वरो दक्षिणेति दर्शितं, न त्वाहुतावाहुनौ हुतायां देय इति । अन्यथा षट्पूर्णाहुतीर्तुत्वेत्यनेन विरोधात् । अन्विष्टकं दक्षिणा ददातीत्यादौ तथा दर्श- नाच्च ॥ १६ ॥ : यदेवा देघहेडनमिति वा ( दशाऽऽहुतीर्तुत्वा पव- मानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिषिश्चेत् ) ॥ १७ ॥ अभिषेकवचनान्नावगाहेत् । पत्न्या सहावकिरणे तन्त्रेणाऽऽहुतीर्तुत्वा पृथगुभयोरभि- षेकः । यदि पुनर्दास्यामयोनौ वा रेतःस्कन्दनं स्यात्तदा सामयाचारिकोऽपि विधिरनुसंन्धा- तव्यः । शूद्रायां च रेतः सिकत्वाऽयोनौ वाऽब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेत् । वारुणीभिर्वाऽन्यः पवित्र रिति । अबुद्धिपूर्वकस्कन्दने तूक्त एव विधिः । यन्मेऽत्र पयस इत्यादिना ॥ १७ ॥ यदि हुताहुतौ सोमो ससृजेयातामन्तःपरिध्या- हवनीयादगारं निवर्त्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विया- विन्द्राग्नी चेतनस्य च हुताहुतस्य तृप्यतमहुतम्य हुतस्य च हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य चेन्द्राग्नी अस्य सोमस्य वीतं पिबतं जुपेथा स्वाहेति हुताहुतौ सोमो जुहुयात् ॥ १८ ॥ यदा ग्रहस्य चमसस्य वा हुतस्य भक्षायाऽऽनीयमानः शेषः प्रसा(मा)दात्वचिद- ·७ पटलः ) महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३३५ हुतग्रहादावापतेत् । अहुतो वा ग्रहादिर्हतशेषे तदा 'तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्' इत्यापस्त- म्बः । तं संसृष्टमेवं हुत्वा तस्मै भक्षं प्रयच्छेद्यः पूर्वहुतशेषभक्षणः प्राप्तः ॥ १८ ॥ मा नोऽध्वरिषुः पितरो मोत वीगन्मा नः स बन्धुरुत वाऽन्यबन्धुः । मा नो दुश्चक्षा अघशस ईशताहुँतोऽयं यज्ञमप्येतु देवा इति हुताहुतौ सोमौ भक्षयति ॥ १९ ॥ प्रत्याम्नायोऽयं नित्याय भक्षमन्त्रस्य ।। १९ ॥ मा यजमानं तमोऽविदन्मत्विजो मा इमाः प्रजाः । मा यः सोममिमं पिबात्स सृष्टमुभयं कृतमिति भक्षयन्तमभिमन्त्रयते ॥ २०॥ अध्वर्युरिति शेषः । यदा स्वध्वर्युभक्षयति तदैनं प्रतिप्रस्थाताऽभिमन्त्रयते । एवं संसृष्टं सोममिन्द्राग्निभ्यां प्रतिपाद्य पुनोनित उत्पन्नेन स्वकाले ता देवतां यजेद्यस्यै गृहीतोऽयमहुतोऽन्यत्र प्रतिपन्नः । यदा हुतस्यैकदेश एव हुतशेषे पतितो न कृत्स्नस्तदा शेषेणैव वर्धितेन यजेत ॥ २० ॥ सप्तत्विजः सप्त सदाश्येषां दश क्षिपो अश्विना पञ्च वाजाः । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकृत- मग्निः स्वाहा कृतहविरदन्तु देवाः ॥ प्रजापते न त्वदेतानिति भक्षं व्यापनमुत्तरार्धपूर्वार्ध उप- रवेऽवनयेत् ॥ २१ ॥ दक्षिणार्धपूर्वार्धे वा ॥ २२ ॥ क्रे,कीटादिभिरुपयातो व्य पत्तिः । तत्र पात्रमपि निर्णिज्यते निलिख्यते वा यथादोषम् । न चान्यो मक्ष उत्पाद्यः । अप्रयोजकत्वात् । प्रतिपत्त्यन्तरेण शेषकार्या- च । नाराशंसार्थस्तुत्पाद्य एवानुप्रकम्प नार्थम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ स्कन्ना द्यौः स्कन्ना पृथिवी स्कन विश्वमिदं जगत् । रकनाऽदो विश्वा भूतानि प्रस्कन्नाजाय- ता हविः ॥ इह गावः प्रजायध्वमिहाश्वा इह पूरुषाः॥ इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो निषीद- तु ॥ अयं यज्ञो वर्धतां गोभिरश्चौरियं वेदिः स्वपत्या सुवीराः । इदं बहिरति बहीश्यन्येम यज्ञं विश्वे अवन्तु देवाः ॥ पयस्वतीरोषधय १ स्व. ग. हुतो यज्ञो अयमस्तु दें।

·सत्याषाढविरचितं श्रौत त्रम्- [१५ प्रश्ने- RA इत्येताभिः पृषदाज्य स्कन्नमभिमन्व्यापोऽभ्य. वहृत्य पात्रं निर्णिज्य पुनर्निष्टप्य निदधाति । तस्मिन् हिरण्य५ शतमानमवधायैकमिषे विष्णु- स्त्वाऽन्वेस्विति वैष्णव्यर्चाऽथान्यदधि पृषदाज्यं गृहीत्वा द्रप्सश्वस्कन्देत्यभिमृश्याश्वेनावनाप्य सा- दयति ॥ २३ ॥ स्रुचमित्यापस्तम्बः । उक्संयोगात्म्गतस्यैवायं विधिः । स्थालीगतस्य त्वाज्यवदेव विधिर्भवति । तत्र स्कन्नं चतसृभिरभिमन्व्य स्कन्नशिष्टमप्सु क्षिप्त्वा पुनः स्थाल्याः पञ्चकृत्वो वैष्णव्या गृहीत्वा मन्त्रेण सादयेत् ॥ २३ ॥ यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निक्रते तव । अग्निष्टत्स. व शुन्धतु हव्यबाघृतसूदन इति शकुन्य- वमृष्टं तस्यैतदेव प्रायश्चित्तं निर्लिख्यतेऽत्र पा- त्रम् ॥ २४॥ अभिमन्त्रणमन्त्रस्त्वत्र यदपामृक्षदिति भवति पात्रनिलखेनं चाधिकम् । समानमन्य- त्पूर्वेणेत्यर्थः । केचित्तु मुखेनेति मन्त्रवर्णात् । काकमुखेनापमृष्टम्यवैनं विधिमिष्ट्वाऽङ्गा- न्तरस्पृष्टं तदव्यापन्नविधिनाऽप्सु क्षिप्त्वा निलिखितायां स्रुचि स्वमन्त्रेण गृह्णन्ति॥२४॥ यदवालिक्षच्छ्वपान्मुखेन निर्ऋते तव । अनिष्ट- सर्व शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति श्वापदाव- लीढमभिमत्रयते । तस्यैतदेव प्रायश्चित्तम् । (अ. भ्यवहरणादि पूर्ववत् । ) नात्र पात्रं प्रयु- ज्यते ॥ (ख० २८) ।। २५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ शुन इव पदी यम्य स श्वापदः श्वशृगालमार्जारादिः पञ्चनखः । तदवमृष्टं त्वेतयाऽ- भिमन्य उचं च तां त्यक्त्वा पात्रान्तरं संस्कृत्य तस्मिन्गृह्णाति । समानमन्यत्पूर्वेण । एतेनैव निदर्शनेन पतितोदक्याद्यप्रयतस्पृष्टानां द्वादशमलोपहतानां च त्यागो वेदि- तव्यः ॥ २५॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्ने सप्तमः पटलः ॥ ७ ॥ १ पादम्।

·८ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३३७
अथ पञ्चदशप्रश्नेऽटमः पटलः ।
:
यदस्य पारे रजस इति जुहुयात् । यदि पशु.
रुपाकृतो वेपेत निपीदेवाश्येतोच्छ्येत्पलायेता.
कामसंज्ञपने च । यस्माद्भीपाऽपिष्ठास्ततो नो
अभयं कृधि । प्रजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो
रुद्राय मीटुप इति द्वितीयां वेपमाने ॥ १ ॥
उपाकरणप्रभृत्या संज्ञपनाद्यदि पशुः क्रन्देत्तदा यदस्य ० इति हुत्वा यस्माद्भी-
त्यनया जुहुयात् । अभिमन्त्रयेत वा पशुमित्यापस्तम्बवैखानसो । संज्ञपनदशायों
विन्द्रम्य भाग इत्यवेक्षणस्थापि समुच्चय इति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
यस्माद्भीपा न्यषद इति द्वितीयां निपण्णे ॥ २ ॥
जुहुयादित्यनुवर्तते । उपाकृतस्योपवेशने त्वेतयैव यस्माद्भीषा न्यषद इति विकृतया
द्वितीयामाहुतिं जुहुयात् । रूपानमन्यत्पूर्वेणेत्यर्थः । केचित्तु तिष्ठति पशाविति प्राजेषु
नियमात्तत्रैवैनं विधिमिच्छन्ति ॥ २ ॥
उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिपो मेमं यज्ञं यजमानं
च रीरिपः । सुवर्गे लोके यजमान हि घोहि शं
न एधि द्विपदे शं चतुष्पद इत्युसमुत्थापयेत्॥३
निषण्ण तं मैत्रावरुणो दण्डेनोत्थापयेदित्यापस्तम्बः । निषण्णे त्वयमप्यपरो विशेष
इति भावः । उस्रशब्दम्य गोजातिवचनत्वाद्गव्युस्रेत्यविकृतो मन्त्रः ।। ३ ।।
उच्छागति च्छागम् । उन्मेपेति मेषम् । ऊर्ध्व
ऊपुण ऊतय इति द्वितीयाम् । ऊचों नः
पाह्य हसो निकेतुना विश्व समत्रिणं दह ।
कृधीत ऊर्वी च रथाय जीवसे विदा देवेषु
नो दुव इति तृतीयाम् ॥ ४॥
च्छागमेपयोस्तूच्छाग तिष्ठ उन्मेप तिष्ठेति विक्रियते । वंशायां तु जात्यनादरेणोद्वश
इत्येव भवति । तत्रोच्छागेत्यम्य प्रकृत्यर्थत्वाद्विकृतिषु पश्चनेकत्वे स्त्रीपशौ च यथार्थ-
मूहः । नोस्रादीनामहो विकृत्यर्थमेवोपदेशात् ॥ ४ ॥
यस्माद्भीपाऽवाशिष्ठा इति द्वितीयां वाश्यमाने
यस्माद्भीपा समुत्क्रस्था इति द्वितीयामुच्छ्-
यति ॥ ५॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
१५ प्रश्ने-
-
स्पष्टम् ॥ ५ ॥
यम्भाद्रीपाऽपलायिष्ठा इति द्वितीयां पलायितेऽ-
नागच्छत्यन्यं तद्रूपं तद्वर्ण तव्यसं तज्जातीयं
तदेवतमुपाकृत्य तन सस्थापयेत् ॥ ६॥ तज्जा.
तीयेऽविद्यमाने अजा अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य
प्रतिनिधया भवन्ति ।। ७॥
अपक्रमणं पलायन । · अनागच्छत्यन्यं द्रूपवर्णवयसं तदैवतमुपाकृत्य यजेत '
इत्यापस्तम्बः । तस्मिन्नागमथिटुमशक्ये सति संस्थानवर्णवयोभिस्तत्सदृशं ताजातीय-
मन्यमुपाकुर्यात् तज्जातीयाला प्रतिनिधिरुक्तः सूत्रकारेण -- 'अजा अवयो गाव इत्य-
न्योन्यप्रतिनिधयो भवन्तीति ॥ ६ ॥ ७ ॥
तेप्वविद्यमानेवाज्येन शे५५ सस्थापयेत् ॥८॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ ८॥
यस्माद्भीपा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसंज्ञपने ॥ ९ ॥
स्वयं व्याध्यादिना मरणमकामसंज्ञपनम् ।। ९ ।।
य इदमकस्तस्मै स्वाहेति सर्वोत्तमां जुहोति ॥ १० ॥
उत्तमां तृतीयामि यथेः । सर्वत्र तृतीयामित्यापस्तम्बवैखानसों ॥ १० ॥
न वा उ वेतन्म्रियसे । आशानां त्वा विश्वा
आशाः । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति चतसृभिः
पशु व्यापन्नमाभमन्यापोऽभ्यवहत्यान्य तद्रूप
तपूर्ण तद्वयसं तज्जातीयं तदैवतमुपाकृत्य तेन
सस्थापयेत् । तज्जातीयेऽविद्यमाने ।।(ख०२९)।।
पलायित व्याख्यातम् ॥ ११ ॥
मृतं पशुमपोऽभ्यवहृत्य पूर्ववदन्येन यजेत ॥ ११ ॥
उखा५ सवन्तीमगदामकाग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्ष
द्यायदतश्च्युतदग्नावेव तन्न तत्पामोति निक्रति
पराचैरिति
पशूखाः
। सवन्तीयभिमन्त्रयेत ॥१२॥
भिन्नां सवन्तीमभिमन्यान्यामुग्नां संस्कृत्य निवेशयेत् ।। १२ ॥
यावन्ति पशोरवदानानि न विन्देयुस्तावत्कृत्व
आज्यस्यावयेत ॥ १३॥

·। ८ पटल: ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । यहि पशुमित्यारभ्य ये पशु विमनीरन्नित्यन्तं प्राग्यदुक्तं ब्राह्मणे तत्तत्रैवानुसंधा- तव्यमित्यर्थः । तत्र हि देशं पशु प्रकृत्योक्तम्-'यहिं पशुमाप्रीतमुदचं नयन्ति तर्हि तस्य पशुश्रपण५ हरेत् ' इति । यहि यस्मिन्काले पशुमाप्रीतमिष्टप्रयाजं संज्ञपनार्थमुदश्चं नयन्ति तर्हि तस्मिन्काले तम्य तस्मात्प्रा जहितात्पशुश्रपणं शामित्राग्निं हरेदित्यर्थः पुनश्च यजमानं वा एतद्विकर्षन्ते यदाहवनीयात्पशुश्रपणं हरन्तीत्याहवनीयादुद्धरण निन्दित्वोक्तम् । स वैव स्यान्निर्मन्थ्यं वा कुर्यादिति । स एव प्राजहित एव योनिः स्यान्निर्मन्थ्यं वेत्यर्थः । पूर्वत्र चात्र च तवृत्ताभ्यां प्राजहितपरामर्श इत्येतदपि प्राश्च- मग्निं प्रहरन्तीत्यादिब्राह्मणपर्वालोचनयव प्रत्येतव्यम् । बौधायनश्चाऽऽह ---‘स वैव स्यादिति पुराणगार्हपत्यमभ्युपदिशति ' इति । समानोऽयं विधिः सवनीयेऽपि तत्प्रकृतित्वात् । निरूटपशौ त्वाहत्यवचनादाहवनीया. देवाऽऽहर्तव्यः । पुनश्चाक्त ब्राह्मण--'यांद पशारवदान नश्यदाज्यस्य प्रत्याख्यायमवद्येत्सव ततः प्राय- श्चित्तिः' इति । पशुसंबन्ध्येकमनेकं वावदानं नाशदोपादिनाऽवदानायोग्यं स्यात्तस्य स्थाने धौवादाज्यादवद्येदित्यर्थः । तदुक्तं भरद्वाजन -... 'यद्यद्धविस्तस्याऽऽज्यं प्रतिनिधिः' इति । कृत्स्ननाशे तु पुनरालम्भः । केचित्तु वपाहृदययोनाशेऽपि पुनरालम्भमिच्छन्ति तयोः पश्चात्मत्वसंभवात् । यथा आत्मा वपेति पशोर्वा आलब्धम्य हृदयम त्माऽभिसमेति, इति च । तदयुक्तम् । विशे- षानुपदेशात् । अर्थवादमात्रत्वाच्चाऽऽत्मप्रवादम्य । तदुक्तं कात्यायनेन - अवदानहानौ नाऽऽद्रियेत, हृदयनाशे त्वन्यमालभेतेत्येके हृदयं पशुभिरिति श्रुतेः । सर्वेषां वाऽऽज्यस्य यजेत, अर्थवादमात्रं पशुवचनमिति । यदि मतमनवदानत्वादपाया न तत्रायं विधिरिति तदुपोत्तरसूत्रे निरसिप्यते वपादाना मात्राहीनत्वऽप्यकदश विद्यमान तनव यनत प्रात- निधिना द्रव्यप्राधान्यात् । यथोक्तं मात्रापचारे तच्छेपेण समाप्नुयादिति ॥ १३ ॥ ये पशुं विमथ्नीरन्यस्तान्कामोताऽऽतिमाछेयु रिति कुविदङ्गति नमोवृक्तिवत्यर्चागीधे जुहुयात् आहवनीये( शामित्र वा ) निरूढपशुबन्धे ॥१४॥ यदि दस्यवः पशु विमनीरन् जीवन्तं मांसावम्थं वा वलात्कारेण हरेयुस्तांश्च यदि यजमानः कामयेताऽऽति प्राप्नुयुरिति तदाऽनया जुहुयात् । तदलामे तु पलायितविधि- खे भवति ॥ १४ ॥ यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येरन्याता रातिः सूर्यो देव इति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति ।। १५ ॥

·[ १५ प्रश्ने-
१
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
विकृतिषु स्त्रीपशुरालब्धव्या । यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत । गर्भिणीत्यर्थः । गर्भपादैः
सहास्या अष्टौ पादा भवन्तीति कृत्वा गर्भप्रदर्शनार्थत्वाच्च । गर्भद्वित्वादिना द्वादशप
द्यादावपि समानोऽयं विधिः । ततः प्रासंज्ञपनादनुवोधे तामुत्सृज्यान्यामुपाकुर्यात् ।
परतस्त्वनुबोधे-धाता रातिः सूर्यो देव इत्याहुती जुहुयात् ॥ १५ ॥
यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्यभिमन्याऽऽवर्त-
नवर्तयति प्रदक्षिणं गर्भमावर्तयति ॥ १६ ॥
अथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयत इत्यापस्तम्बः । गर्मिणीमभिमन्त्रयते यस्यारत इति ।
विशसनकाले पशोरुपस्थं निर्गमानुगुणमावर्तयतीत्यर्थः ॥ १६ ॥
वि ते भिनद्मि, तकरीमित्यन्तरा श्रोणी गर्भ
निष्विदति ।। १७ ॥
तदावरकमुल्वं नाम मेदं निविदिति च्छिनत्ति ॥ १७ ॥
बहिस्ते अस्तु बालित्याशयाद्गर्भ निरस्योरुद्रप्सो
विश्वरूप इन्दुरिति रसाय पात्रमुपयच्छति ।
शूलेन पशुश्रपणे निहत्य गर्भ५ श्रपयाति ॥१८॥
तत ऊर्वोर्मध्येन गर्ने निःसार्य शूले प्रणीक्ष्य( य ) शूलाग्रपोत( ग्रोप्तं ) कृत्वा
निहल्य अपयति । गर्भश्रपणानुगुणमग्निसमीपे शूलं निखार शामित्रे श्रपयतीत्यर्थः।।१८।।
पशुपुरोडाशं निरुप्य न( भ )क्ती द्यावापृथिवीयं
गर्भपुरोडाशं निर्वपति ॥ १९ ॥
पशुपुरोडाशनिर्वपणकाल एव चेज्ज्ञाता गर्भिणीति तदा तन्निरुप्यानन्तरं गर्भपुरोडाश-
मनुनिर्वपति । पुरस्तात्तु ज्ञाने यदेव जानीयात्तदैव निर्वपेत् । स च भक्ती द्यावापृथि
वीभ्यां निरुप्यते, न गर्भदेवतायै । न चाम्यैककपालधर्माः, शेपम्योत्तरत्र प्रतिपत्ति-
विधानात् । इतरथा सर्वहुतत्वेन शेषासंभवात् ॥ १९ ॥
पशोरवदानान्यवदाय
गर्भस्य
पुरस्तान्नाभ्या
अन्यदवद्येदुपरिष्टादन्यदवदाय देवतेष्ववदधाति
।। २० ॥
न्नाम्या
पशोर्दैवतेप्ववत्तेषु गर्भस्य नाभ्या ऊर्वमेकमवदाय देवतेषु क्षिपति । तदा अधस्ता-
अवदाय सौविष्टकृतेप्वित्यर्थः । पुरस्ताद्वै नाभ्यै प्राण उपारेष्टादपान
इति लिङ्गात् ।। २० ॥
रसं त्रैधं करोति । देवेतषु सौविष्टकृतेष्वैडेषु च ॥ २१ ॥

·. ८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । यूष्णः समुच्चयार्थश्चकारो भिन्नक्रमो योजनीयः, समासोपात्तस्वादैवतादीनां समुञ्चे- यान्तराभावाच्च । यूप्णोपसिच्य त्रिषु गर्भरसं व्यानयतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ एकपदी द्विपदीति वषट्कृते जुहोति ॥ २२ ॥ पुरस्तात्स्विष्टकत इत्यापस्तम्बः । पुरस्ताद्वनस्पतेरिति वचनात्तस्य पुरस्तादेवेयमा- हुतिः ॥ २२ ॥ वपद्कृते विष्णो प्रतत्ते अध शिपिविष्ट- नामेत्यन्यतरया गर्भस्य दक्षिणपूर्व सक्थि जुहोति ॥ २३॥ विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोतीति लिङ्गात् । तथा किमित्ते विष्णाविति जुहोतीत्येव कल्पा- न्तरकाराः । अतो दर्विहोमधर्मेण जुहोति ॥ २३ ॥ दक्षिणाकालेऽष्टाहिरण्यं दक्षिणा । तृतीयेऽ- न्तरकोश उष्णीषेणाऽऽविष्टितं भवति । तह- दाति । विबलान्कोशान्करोति ॥ २४ ॥ अत्राध्वर्यवेऽष्टाढिरण्यं सकोशं ददाति । अष्टाढिरण्यमुप्णीषेणाऽऽवेष्ट्य कोशेऽ. वधाय तृतीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति, इत्यापस्तम्बः । अष्टाग्रूडष्टबिन्दुकं हिरण्यमुष्णीषेण दीर्घवाससाऽवेष्टय तत्कस्मिंश्चित्सापिधाने कोशेऽवधाय तमपि कोशमन्यस्मिन्कोशे तथा कृत्वा तमपि तृतीये कोशेऽवदधाति । अष्टाढिरण्यं दक्षिणेत्यापस्तम्बः ॥२४॥ मरुतो यस्य हि क्षये यज्ञैर्वा यज्ञवाहस इत्य. न्यतरया पशुश्रपणे गर्भ जुहोति ॥ २५ ॥ गर्भ गर्भपुरोडाशं चाऽऽहवनीये जुहोति ॥ २५ ॥ गर्भपुरोडाशं च न स्वाहाकरोति ॥ २६ ॥ प्रतिषिद्धत्वात् ॥ २६ ॥ अपि वा मही द्यौः पृथिवी च न इति पशुश्र- पणस्य शीते भस्मनि गर्भमुपोहति ॥२७ ।। अपिवेति पक्षान्तरद्योतनार्थम् । उपोहनं प्रच्छादनम् ॥ २७ ॥ गर्भपुरोडाशं ॥ २८ ॥ उपोहतीत्यनुकर्षः ॥ २८ ॥ एतं युवानं परि वो ददामीति ॥ (ख०३० )। पञ्चभिरभिमन्त्र्य ॥ २९ ॥ एतं युवानमित्यमित्यभिमन्त्र्य ततः स्विष्टकृदादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ २९ ।।

·[ १५ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- यस्यानप्रवृत्तो. तो) यूपो विराहेत्तस्मि स्त्वा- ४५ साण्डं लोमशं पिङ्गलं बहुरूपं ( सवनी यस्योपलम्भ) कुर्यात्रयस्त्रि शत्तन्तवो ये वित- त्निर इति जुहुयात् ॥ ३० ॥ अहगेणेषु यद्यसमाप्तकार्यो यूपो विरोहेत् तदा तस्मिन्नेव यूपे तत्कालपर्यागतस्यै पशोः प्रसङ्गन्यायेन त्वाष्टुं पशुमुपालम्भ्य कुर्यात् ॥ ३० ॥ यदि कृष्णशकुनिर्चसयन्नुपर्युपरिसदो हविर्धानान्यतिपतेद्भय उत्पन्ने शक्ये यष्टु सर्वेभ्यो हविर्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे समवदाय ये देवा येषामिदं भागधेयं बभूव येषां प्रयाजा उतानूयाजाः । इन्द्र- ज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवे- भ्यः स्वाहेत्याहुतिं जुहोति ॥३१॥ अभये पुनर्यजेत ॥ ३२ ॥ कृष्णशकुनिः काकः । स हविषामासन्नानामुपरि पक्षवायुना वीजमान उप समी- पतो गच्छेत्तेषामुपरि निषीदेद्वा तत्र देवा इति जुहुयात् । तत्संसृष्टं हविरप्सु प्रक्षिप्या. न्यमुत्पादयेच ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ यवृत्तो यज्ञभ्रेष ऋच्छेद्भरिति गार्हपत्ये जुहुयात् । यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामतः सुवरित्याहवनीये । यदि सर्वतः सर्वाभिरेकामा. हवनीये ब्रह्मा वा जुहुयात् ।। ३३ ॥ ऋक्त ऋग्द्वारतः । ऋग्वेदविहितस्य कस्यचित्कर्मणो मन्त्रम्य वा भ्रष इत्यर्थः । एवं यजुष्ट इत्यादि ॥ ३३ ॥ मनसा वा ध्यायेत् ॥ ३४ ॥ ब्रह्मेति शेषः ॥. ३४.॥ औदुम्बरी नश्येद्भज्येत वाऽन्यां प्रच्छिद्योगस्यूर्ज मयि धेहि श्रियो तिष्ठ प्रतिष्ठिता दिवर स्तब्धा. न्तरिक्षं च पृथिव्यां च दृढा भव धमित्री धरित्री जनित्रीत्युच्छ्यति ॥ ३५ ॥ --- ·र पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यास्यासमेतम् । अध्वर्युद्गाता यजमानश्चोच्छ्रयन्ति, इत्यापस्तम्बः । नाशः क्रिमिभक्षणमपहारा- दिर्वा |॥ ३५ ॥ अध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा वोच्छ्यति ॥ ३६ ॥ एकमन्त्राणि कर्माणीति न्यायात् ॥ ३६ ॥ संमितां नित्येन यजुषाऽभिमन्त्रयते ॥ ३७ ॥ तृप्णीं निखाय द्युतानम्त्वेति यजुवाऽभिमन्त्रयतेऽध्वर्युः ॥ ३७ ॥ यदि हविर्धाने पद्येयातां दक्षिणामध्वर्युरुद्गृहीया- त्पतिप्रस्थातोपस्तभ्नुयात् । उत्तरं प्रतिप्रस्थातोढुः ह्रीयादध्वर्युरुपस्तभ्नुयात् ॥ ३८ ॥ हविर्धानशकटयोरुभयोरन्यतरम्य वा पतने दक्षिणमध्वर्युद्गृह्णीयादुत्कर्षयेत् । प्रति. प्रस्थातोपस्तभ्नुयान्मेध्यामवदध्यात् । एतदेव विपरीतमुत्तरस्य ॥ ३८ ॥ वैष्णव्योपस्तभ्नुतः । वैष्णव्योपमिनुते । आश्विन्या संमृशतः ॥ ३९ ॥ तत्रोद्हणं तावदुभयोस्तूप्णीकम् । उपस्तम्भनं तु वैष्णव्यर्चा कुरुतः । ततस्तयेवो- पमायाऽऽश्चिन्या संमृशतः कल्पयतश्च । तत्र यथास्थानमवस्थापनमुंपमानमवस्थापनास दृढीकरणं समर्शनम् । इदं विष्णुः, इति वैष्णवी । यद्वा-दिवो वा विष्णो विष्णो- र्नुकमिति पृथगृचावुभयोः । नित्यस्थापने तयोर्दर्शनात् । तदा तु वैष्णवीभ्यामिति भाष. तव्यम् । या वां कशेत्याश्विनी ॥ ३९ ॥ अग्ने वाजस्य गोमत इति तिमृभिरुष्णिम्भिरध्व- युरानीधे जुहोति । ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ।। (३१)।। भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा रातिः सुभग भद्रो अव्वरः । भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत प्रश स्तयो भद्रं मनः कृणुष्व वृत्रतूर्ये । येना समत्सु सासहः । येनासमत्सु सासहोऽवस्थिरा तनु हि भूरि शर्धताम् । वने मा ते अभिष्टिभिरित्येता आम्नाता भवन्ति ॥ ४०॥ . पूर्वाभिस्तिसृभिरुष्णिग्भिरध्वर्युर्नुहोति । ३तराभिस्तिसृभिः ककुद्भिरितरः । षड्मिरु- ष्णिककुद्भिरिति श्रुतिरुदाहृता । तामापस्तम्बो व्याचष्टे--' पूर्वाभिरुणिम्भिरध्वर्युः । उत्तराभिः ककुद्भिः प्रतिप्रस्थाता ' ( १४-३०-७) इति ।। ४० ॥

·३४४
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५. प्रभ-
-
शिरो यज्ञस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामयं वैष्णव्या
क्रियता शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु.
र्गृहीतं पञ्चगृहीतं वा गृहीत्वा समानौ होमो
जुहुतः ॥ ४१ ॥
इयमण्याहुतिराग्नीध्रीयेऽधिकारात् । समानौ होमाविति समानता मन्क्ये ॥ ४१ ॥
यद्यानिक्युखाऽऽमा भिद्येत संकृष्य पुनः कुर्यात् ।। ४२ ।।
यद्यामा मिद्येत तदा तान्येव कपालानि संकृष्याद्भिपस्कृत्य पुनः कुर्यात् । तूष्णी
मन्त्रैर्वा साम्युत्थानोक्तान्यायात् ।। ४२ ।।
यदि पका भिद्येत तैरेव कपालैः सुपिष्टैरन्यां मृद५
समृज्य कुर्यात् ॥ ४३॥
यदि पक्का भिद्येत तदा कपालानि पिष्ट्वा मृदं तेन सह मेलयित्वा कुर्यात् ॥ ४३ ॥
यस्यामिरुख्य उद्वायेदाहवनीयं प्रणीय स एव
पुनः परीध्यः ॥४४॥
उखायां भव उख्यः । स यदि प्रासंनिवापादुद्वायेगार्हपत्यादन्यमाहवनीयमाय-
तने प्रणयेत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीयः पुनः परीध्यः परित उखामिध्यः । शणकुला-
येनेत्यारम्य जातोपस्थानान्तेन प्रवृञ्जनविधिना पुनरुखायामुत्पादयितव्य इत्यर्थः । यस्य
सु कामतो निमित्ततो वा प्रदाव्यादियोनिर्मिन्थ्यो वा भवत्युख्यस्तस्यापि स्यात्स्वाद्यो-
मेराढत्याऽऽधेयो नतु परीध्यः । पुनः परीध्य इति लिङ्गात् । स्वादेवनं योनेर्जनयतीति
लिङ्गाच्च ॥ ४४ ॥
कृष्णं वासो देयम् । कृष्णा धेनुः कृष्णो वा गौः
शतमानं च हिरण्यम् ॥ ४५ ।।
गौर्बलीवर्दः । चशब्दः समुच्चयार्थः ॥ ४५ ॥
यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज्ञियं प्रति
वसतीवरीगृहाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन
यज्ञ संतनोति ॥ ४६॥
• यत्पूर्वेचुरुत्तराहार्थ कर्म क्रियते । यथा-सवनीयस्येमाबहिराहरणादि तेनोत्तरमहः
पूर्वस्मिन्नहन्यासमति, पूर्वोत्तरयोरोः कर्मणि(णी) संबध्नातीति यावत् । तेन च यज्ञ-
मेव संतनोति । अन्यथा स एव विच्छिन्नः स्यात् । अतोऽयमावश्यकोऽभ्यासङ्ग
इत्यर्थः ॥ ४६ ॥

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३४५ यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अह्ने स्तोव्यमनुरूपं कृत्वा ३.५सति । तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञ संतनोति । यदतिप्रेष्यति तेनाहरभ्यास जति तेन यज्ञ५ संतनोतीति ॥ ४७ ॥ यज्ञायज्ञियं प्रति यज्ञायज्ञियकाले । पयसि आशीराहानि विशास्ति । विविध प्रेप्यति । सूक्तवाककाले श्वः सुत्यामिन्द्राग्निन्यामित्यादिनाऽपि । शेपं पूर्ववत् ॥ ४७ ॥ एतेपामेकस्मिन्नक्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमा अस्त्वग्नये नमः पृथिव्यै नम ओपधीभ्यः । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि स्वाहेत्येतत्प्रायश्चित्तं जुहुयादेतत्प्रायश्चित्तं जुहु- यात् ॥ (ख०३२) ॥ ४८ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशः प्रश्नः ॥ एतेषामेकस्मिन्नपि कर्मणि पूर्वेयुरेवाक्रियमाणे जुहुयादेते आहुती । किं पुनयोबहुषु वेत्यर्थः । द्विरुक्ति: प्रश्नसमाप्त्यर्थी ॥ ४ ८ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटलः इति सन्यापाढहिरण्यकेशिभूत्रव्याख्याया पञ्चदशः प्रश्नः ।। अथ पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्यः लसच्चिदानन्दसुखं मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽहं हिरण्यकश्याख्यगुरुं कृपाब्धिम् ॥ प्रायश्चित्तं पञ्चदशे प्रश्न च समुदीरितम् । व्याचष्टे षोडशप्रश्ने द्वादशाहविधिं ततः ।। अथ द्वादशाहम्य कर्मोच्यते- द्वादशाहेन जैव जायरे ।। १ ।। ४४ ·३४६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्ने- . अनेन सूत्रेण द्वादशाहयागविधिरुन्नेयः । तथा चारमच्छ।खायां विधिः श्रूयते- 'यः कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत प्रैव जायते ' (तै० सं० ७-२-५ । ७-२-९) इति । स च द्वादशाहो द्विविधः-समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढप्रकारः सूत्रकारेण दर्शितः-यनीकां व्याख्यास्यामः । ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्र- मेवं विहिता त्रिरूयनीका परिवर्तते यद्यव्यूढः' इति । एवं समूढप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्र- कारोऽपि तेनैव दर्शितः-- व्यूढे त्वैन्द्रवायवाग्रो प्रायणीयोदयनीयावथेतरेषां द्वादशा- नामेन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाग्रे अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे' इति ॥ १ ॥ अथ द्वादशाहं प्रकारान्तरेण प्रशंसति---- ज्यैष्ठयमश्नुते स ह्येनमनुभवति ॥ २ ॥ यो द्वादशाहोऽस्त्यसौ ज्येष्ठम्य यज्ञः । तथा च शाखान्तरे श्रूयते- ज्येष्ठयज्ञो वा एष यद्वादशाहः स वे देवानां श्रेष्ठा य एतेनाग्रे यजते । (ऐ० ब्रा० १९-३) इति ।। २ ॥ अहीनः सत्रं च ॥३॥ सोऽयं द्वादशरात्रो द्विविधः । सत्ररूपोऽहीनरूपश्च । नन्वस्ति द्वादशाहस्याहीनत्वं सत्रत्वं च । तत्रैव चिन्त्यते --किमहीनसत्रयोर्लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीति तावत् प्राप्तम् । कुतः । ज्योतिष्टोमावृत्तिरूपस्य समानत्वात् । यथा द्विरात्रादीनामेकादश- रात्रान्तानामहीनानामावृत्तौ ज्योतिष्टोमम्वरूपं तथा त्रयोदशरात्रादीनां सत्राणामिति प्राप्ते ब्रूमः---आसीरन्नुपेयुरिति चोदनाद्वयं यजमानबहुत्वं च सत्रलक्षणम् । यजतिचोदना यजमानबहुत्वचोदनाभावश्चाहीनलक्षणम् । वैदिकप्रयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ तस्याग्निकल्पो व्याख्यातः ॥ ४॥ तम्य द्वादशाहस्य चित्योऽग्निनियतः काठको वा ॥ ४ ॥ गतश्रियश्छन्दसा यजेरन् ॥ ५ ॥ गता प्राप्ता श्रीर्थेन स गतश्रीः शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्यः । गतश्रिय इति बहुवचनं सत्रे च बहुयजमानकत्वनियमात्तदर्थमिति भावः ॥ ५ ॥ यं कामयत च्छन्दसा यजते सोऽस्मै कामः समृध्यने । यनते यजन्त इति चोदनं योऽत.

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३४७
.
पस्वी स्यादस श्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात्तपस्वी
स्याद्यज्ञमेव तत्सश्लेपयतीति विज्ञायते ॥ ६ ॥
यजत इति यजमानमधिकृत्योच्यते, एकवचनात् । यजमानबहुत्वादबहुवचनं वक्ष्य
माणनियमात् । योऽतपस्वी स्यात्स एवाधिकारी, इति ॥ ६ ॥
पीवा दीक्षते । कृशो यजते ॥ ७ ॥
पीवाशब्दः शारीरबलदाार्थे प्रसिद्धः । कृशो यजत इति शरीरगतमांसादिधातु.
सोषणेन पापक्षयो भवति । तथा चाऽःश्वलायनेनोपसंहृतम् यदा वै दीक्षितः कृशे
भवति । अथ मेध्यो भवति' इति ॥ ७ ॥
तत्र चोदकेन दीक्षादिसंख्याविकल्पः प्राप्त एका दीक्षा तिस्रो दीक्षा वा इत्यादिवि.
कल्पस्य प्रकृतौ श्रुतत्वात्तं विकल्पमपवदितुं दीक्षासंख्यानियमं सूत्रयति-
काम्या विद्यादष्टाचत्वारिशतं कामयति ॥ ८ ॥
काम्या जानात्यष्टाचत्वारिंशदिनपर्यन्तमत्यन्तसंयोग इह द्वितीया स्यात् । द्वादशाह
एकैकमहः सदीक्षोपसत्कमपवृत्त्ये(ज्ये)त कर्मणां पृथक्त्वेन तेषां प्रत्येकं ज्योतिष्टोम.
प्रकृतिकत्वा ( ११-४-५ ) दिति ॥ ८ ॥
पञ्चदश दीक्षेरनर्धमासायतनाः ॥ ९ ॥
कामयतीत्यन्वयः । आयतनाः परिमाणाः ॥
-
सप्तदश प्रजाकामाः ॥ १० ॥
पजाकामा इति बहुवचनं यजमानबहुत्वाभिप्रायमिति गम्यते ॥ १० ॥
एकविशति रुक्कामाः । त्रयोविशति प्रतिष्ठा-
कामाः । चतुर्विशतिं ब्रह्मवर्चसकामाः ।
त्रिशतं मासायतनाः। त्रयस्त्रिशतमोजस्कामाः ।
चत्वारि शतमिन्द्रियकामाः । चतुश्चत्वारिशतं
वीर्यकामाः । अष्टाचत्वारिशतं पशुकामाः।।११।।
गतार्थः ॥ ११ ॥
अपरिमितं दीक्षरन्नित्यन्ततो वदन्ति ॥ १२ ॥
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अपरिमितं यावत्कृशं भवति तावदित्यर्थः ॥ १२ ॥
तेऽप्यहीनस्य याजमाने स्थानिनः ॥ १३ ॥
येऽन्ये सप्तदशम्यो वादा अहीन एव ते स्थानिन इत्यापस्तम्बः ॥ १३ ॥

·३४८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- - [१६ प्रश्ने- ब्राह्मणा ऋत्विजो दीक्षितानामदीक्षितानामही. नस्य तेन ( ते ) याजयन्ति ॥ १४ ॥ ' सप्तदशानामेव याथाकामी । सर्वे याजमाने स्थानिनः । सर्वे याजमानं कुर्युर्यत्कि- चाऽऽविज्येनाविबाधकम् । विबाधमान आविज्यं बलीयः' ( आप० २१-१-२० इत्यापस्तम्बोऽप्याह । याजमानं यस्य यस्य यो यो दीक्षयिता स स इति भाप्यकृत् । ननु-सत्राणि किं कामिन एवैकैकशः कुर्युरुत बहवः संहत्येति । चोदकानुग्रहाद्व- हुवचनम्य चैकैकशोऽपि लोके बहवः कामिनः सत्रं कुर्वन्तीत्यनेनाभिप्रायेणानुवादत्वो. पपत्तेरेकैकशः कुर्युः । नैवम् । आख्यातगता हि कर्तृसंख्या प्रकृतिवदिहापि प्रयोगाङ्ग- तया विवक्षिता । न हि तस्याः किंचिदविवक्षाकारणमस्ति । सा च चोदकप्राप्तमेकत्वं बाधते । तम्मादहवः प्रयुञ्जीरन् ( जै सू० १०-६--१४ ) ॥ १४ ।। पुनरपि सत्रे दक्षिणाप्रतिग्रहलोभातिशयेन प्रसक्ति निन्दति- तस्माद्वादशाहेन न याज्यं पाप्मनो व्यावृत्त्या इति ॥ १५ ॥ यस्मादहीनद्वादशाहे दक्षिणाप्रतिग्रहां निषिद्धस्तस्मात्कारणाहत्वग्भूत्वा द्वादशाहन यजमानं न याजयेत् । तदेतदयाजनं पाप्मनो व्यावृत्त्य संपद्यते । याजने तु शास्त्रोक्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । सत्राहीनयोरेतावान् विशेष:-- सत्रे तु स्वयमस्यापि यजमानस्य प्रतिग्रह एव नास्ति । अहीने तु विद्यमानस्य प्रतिग्रहस्य दुष्टत्वात्प्रतिगृह्य प्रायश्चित्तं कर्तव्यमिति । ननु- सत्रेप्वपि किमन्यैरात्विज्यमुत यजमानरेवेति संदेहे चोदकानुग्रहादन्यैः । ये यजमानास्त ऋत्विजः, इति वचनं यच्छन्दोपबद्धयजमानोद्देशेन तत्संस्कारार्थतयाऽऽ- विज्यविधिर्न त्वाविज्ये यजमानविधिः । तेनाऽऽविज्यमन्यः कार्यम् । यद्वाऽध्वयुर्ग. हपतिं दीक्षयित्वेत्यनेन ऋत्विनां संस्कारार्थन दीक्षा विधीयत इति तद्योगादृत्विगेव यजमानशब्दगोचर इत्यनुवादः । नैवम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गाद्वचनानर्थक्याच्च । न चाऽऽविज्यम्य यजमानसंस्कारत्वम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गादेव । तस्मात्प्राकृतकार्य- म्यवाऽऽवित्र्यम्य यजमानाः कर्तागे विधीयन्ते । अतोऽन्येषां चोदकप्राप्तानां बाधः(जै० सू. १०-६-१५ ) ॥ १५ ॥ अथैतम्य द्वादशाहम्याहीनरूपतां विधत्ते य एवं विद्वान्द्वादशाहेन यजते ॥ १६ ॥ अत्र वेदनं प्रशंसति ॥ १६ ॥ यजमाल ऋथ्नोति ॥ १७ ॥ अन्योऽप्यत्विक्षु मध्ये द्वादशाहयागेन समृद्धि प्राप्नोति । पूर्वत्र यजमानबहुत्वादासि ।

·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३४९ । .. चोदनया विधानाच्च द्वादशाहस्य सत्रत्वम् । इह तु यजमानक त्वाद्यजतिचोदनया विधानाच्चाहीनत्वमिति विशेषः ॥ १७ ॥ इदानीं सत्ररूपद्वादशाहप्रयोगे दक्षिणानिषेधमाह- य एवं विद्वान्द्वादशाहेन प्रतिगृह्णाति ॥ १८ ॥ एष ह वै कुणपत्ति यः सत्रे प्रतिगृह्णाति ( तै० सं० ७-२-१०) इति निषेधात् । सत्रे हि ये यजमानास्त ऋत्विज इत्येवं यजमानत्वव्यवहारवत्विक्त्वव्यव- हारोऽप्यस्ति । अत एव शाखान्तरे- अध्वर्युगृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति ' इत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवह्रियन्ते । एवं सति ऋत्विक्त्वबुद्धया यागान्तरवदन यो दक्षिणां प्रतिगृह्णाति स प्रतिग्रहीता शवभक्षणेन यः प्रत्यवायस्तं प्राप्नोति । नात्र पञ्चनखशवो विवक्षितः, किंतु प(१)रुषाश्चादिशवः । किंचानेन यदन्नं भक्ष्यते तद्द्वारेव भवति गोमांसभक्षणसमः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः । किंचैनं प्रतिग्रहीतारमुद्दिश्य यस्मि- कांस्यपात्रे भाण्डे चान्नं धारयन्ति तत्पात्रं यदि शास्त्रोक्तमार्गेण शोधितं न भवेत्ततः शोधनाभावात्तद्युतगृहेऽधिकं मलं जायते तेन पात्रेण व्यवहर्तृणामधिकः प्रत्यवायो भवतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ एवं दक्षिणानिषेघेन सत्रप्रयोग दृढीकृत्य यजमानैक्येनाहीनप्रयोगमपि दृढी करोति-- ऋत्विजो यजमानं चाधिकृत्य वदति ॥ १९ ॥ एक एव यजेत ( तै० सं० ७-२-१० ) इति श्रुतेरेकस्य कर्तृत्वात्फलभाक्त्वा- चाहीनत्वं सिद्धम् ॥ १९ ॥ ब्राह्मणानां तु सत्रमतो दीक्षिताना सप्तदशा- नामासत उपयन्ति ॥२०॥ प्रकृतितो ब्राह्मणकर्तृकत्वमाविज्ये प्राप्तम् । ( जै० सू० ६-६-३) इति तथा- विधस्यैव यजमानसंस्कारत्वाद्यजमानसंस्कारत्वेन राजन्यवैश्यप्राप्तिः । सदस्याः सप्तदश कौषीतकशाखायां समाम्नानाच्छाखान्तरत्वाचास्मिन्कर्मणि दीक्षिताः सहदश इत्यर्थः ॥ २० ॥ चोदना सर्व इष्टप्रथमयज्ञा गृहपतिर्वा ॥ (ख०१)॥ २१ ॥ एवमापस्तम्बोऽपि । 'सर्व ऋत्विज इष्टप्रथमयज्ञास्तस्मादाहुयेष्ठयज्ञ ' ( ते० सं० ७-१-१ ) इति । तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाच्चायमग्निष्टोमो ज्येष्ठयज्ञः सर्वेषा. मुक्थ्यादीनां मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थः । एतेन सर्व ऋत्विज आहिताग्नय एव भवेयुरिति ·- [ १६ प्रश्भे- ३५० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- चोदना । तान्वृणुयादित्यर्थः । अथवा-विहारस्याग्नीनामन्यदीयानामप्यन्योपकारे प्रभुत्वा- दनाहिताग्नीनामपि द्वादशाहसत्रं स्यादिति मीमांसकाः ॥ २१॥ सर्वे याजमानमात्विज्येनाविप्रतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ सर्व ऋत्विजो यजमानस्य कर्म न विप्रतिषिद्धं कुर्युः ॥ २२ ॥ गृहपतिः परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्यामि- त्येवररूपाणि धर्मप्रतिषेधे भूयसां धर्मोऽनुग्राह्यते ( गृहपतेर्वा ) ॥२३॥ तत्रापि परार्थादविकारेणेति केचित् । गृहपतिर्यजमानः । गतम् ॥ २३ ॥ सामिधेनीषु चोदकप्राप्तं नियममाह- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनेति कुर्वीरन् ॥ २४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बीये तु विशेष:- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानकल्पेनेति प्रक्रा- मेयुर्यानि चान्यान्येवंरूपाणि स्युः' ( आप० श्री० २१-२-३ )। तस्य सप्तदश सामिधेनरिनुयात् ' ( ऐ०. ब्रा० १९-४ ) इति बढचब्राह्मणम् । गृहपतिरेव सामिधेनीकल्पः । केचिञ्चित्तिः सृ(ख)गित्यादिवर्ज प्रत्यगाशीरिष्ट्वा स्रुच्यन्वारब्धो गण- पतिरेव समारभ्येति मन्त्रे यज्ञपतीनामिन्द्रावान्त्स्वाहेति । होता--भार्गवच्यावनाप्नवान- और्वनामदग्न्य इति । आर्षयवरणमन्यौत्रैर्वा यावदम्यावर्तत इत्येकः पक्षः । आश्वलाय- नकल्पेऽप्येवं द्रष्टव्यः । अग्ने महा५ असीत्यग्निनात्येकत्वात्तदा समानगोत्राणां तन्त्रेण वरणमितरेषां भेदेन समानविषये तन्त्रेणोहेन वा प्रकृतिः ॥ २४ ॥ त्वं वरुण इति वसिष्ठराजन्याना सामिधेनीपरिधानीया। आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ॥ २५ ॥ सामिधेनीपरिधानीया त्रिरन्वाहेत्युभयत्र संबन्धः ॥ २५ ॥ नाराशसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनका- नाम् । तनूनपादितरेषां गोत्राणाम् ॥ २६ ॥ आपस्तम्बेऽप्येवम् । ननु-'राजन्यवासिष्ठादीनां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः । तनूनपादितरेषाम् ' इत्यादि । स दीक्षणीयादिप्वनिर्दिष्टः सत्रेप्वनेककर्तृकेषु प्राप्तस्तत्र संदिह्यते । किं भिन्नकल्पा अपि संहत्य सत्रमासीरन्नुत तुल्यकल्पा एवेति । तदर्थमिदं विचार्यते---किं वासिष्ठादयो नाराशंसाद्यङ्गत्वेन कर्तारो विधीयन्ते, उत वासिष्ठादीनु- दिश्य नाराशंसादि तादयेन विधीयत इति । तत्र वासिष्ठार्थत्वेन विधाने फलकल्पना- ·१ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३५१ प्रसङ्गात्प्रकरणबाधाच्च वासिष्ठादय एव नाराशंसाद्यङ्गत्वेन विधीयन्ते । षष्ठी च संबन्ध- वाचिनी । सत्रेषु च सत्रिणां प्रत्येकमेव कर्तृत्वमिति स्थितम् । अतस्तत्र वासिष्ठा- वासिष्ठः क्रियमाणो नाराशंसो वासिष्ठेनापि तावत्क्रियत एवेति अविगुणस्तथा तनून- पादप्यन्यैरतोऽयं कंचित्कल्पमाश्रित्य भिन्नकल्पा अप्यधिक्रियेन्नित्येवं प्राप्ते ब्रूमः- वासिष्ठादीस्वामित्वेनोद्दिश्य तादयेन नाराशंसादि विधीयते । तादर्थ्य च ऋतूपका- रद्वारेणोपपन्नमिति न फलकल्पनापत्तिः । एवं च धात्वर्थस्यान्यत्र विधानात्संनिकृष्ट- विधिर्भवति । प्रयाजोद्देशेन तु वासिष्ठादिविधौ धात्वर्थेऽन्यस्य विधानाद्विप्रकृष्टार्थविधानं स्यात् । ततश्च सत्रेऽन्यतरकल्पाश्रयणेऽन्येषां तेन क्रतूपकारालाभाद्विगुणः क्रतुर्न फलं साधयेत् । तस्मात्तुल्यकल्पानामेवाधिकारः ॥ २६ ॥ सावित्राणि होष्यन्तः संनिवपेरन्हुत्वा विनि- वपेरन् ॥ २७॥ सावित्राणि जुहोति ( तै० सं० ५- १ ) इति विधिराग्निकः ॥ २७ ॥ पशुभिर्यक्ष्यमाणाः संनिवपेरनिष्ट्वा निवपेरन्ग- हपतिर्वाऽरण्योः संनिवपेरन् ॥ २८ ॥ पशुभिरिति पञ्चपश्चर्थम् । सर्वे याजमानं कुर्युः । जपानुमन्त्रणोपस्थानाविषु प्रथममा- विज्यं ततो याजमानमरण्योयोर्गृहपतिर्वा । समारोपणादिनियम एका स्यादि- त्यर्थः ॥ २८ ॥ य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन पशुबन्धेन तन्नः सहासह नः साधु- तुल्या य एवं पापं करवत्तस्यैव तदित्युक्तम् ।।२९।। पशुबन्धेन वायव्येन वा तदर्थ षड्ढोत्रादि निरूढपशुबन्धवदित्यर्थः ॥ २९ ॥ गृहपतिः समारोपयते । स्वयमितरे गृहप. तिर्वा ।। ३० ॥ अरण्योरात्मनि वा गृहपतेरेवाधिकार इतरे, अन्वारम्भणमात्रमिति भावः ॥३०॥ सर्वेषाम् ॥ ३१॥ ऋत्विनामेव ॥ ३१ ॥ अथ द्वादशाहे दक्षिायाः कालविशेष विधातुं शाखान्तरमतं च विधत्ते- शिशिरे दीक्षन्ते । वसन्त उत्तिष्ठन्त इति विज्ञायते ।। ३२ ।।

·[ १६ प्रश्ने- - ३५२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- दीक्षा वै देवेभ्योऽपाक्रामत्तां वासन्तिकाभ्यां मासाभ्यामन्वयुञ्जत, (ऐ० ब्रा० १९-४ ) इत्यादि बचब्राह्मणं प्रस्तौति । एवमापस्तम्बेऽपि ॥ ३२ ॥ शिशिरो वै तस्य प्रायणं वसन्त उदयनम् ॥ ३३ ॥ शिशिरो वा एतस्य प्रायणं वसन्त उत्थानमिति ( का० ब्रा० ३४-९) काठकब्राह्मणम् ॥ ३३ ॥ ऋध्नुवन्ते य एवं विद्वाश्सः शिशिरे दीक्षन्ते १सन्त उत्तिष्ठन्तीति विज्ञायते ॥ ३४ ॥ शिशिरे दीक्षाप्रशंसायं श्रुतिरुदाहृता ॥ ३४ ॥ षट्सु व्युष्टास्वापूर्यमाणपक्षस्य चेष्यमाणा दीक्षेरन् ॥ ३५ ॥ एतेन महाग्निपक्षमाश्रित्य प्रयोगः- सप्तदशावरायाः पुरुषाः शिशिर एकाष्ट- कायामिष्टाप्रथमयज्ञास्ततआत्मन्यरण्योर्वा समारोप्यैकत्र गत्वा स्वाऽग्निसंनिधौ सर्वे सपत्नीका द्वादशाहेन सत्रभूतेन साग्निचित्येन यक्ष्यामह इति प्रजायेमहीति संकल्पः । स्वर्गोऽपि फलम् । विद्युत् । न सोमप्रवाकवरणम् । न ऋत्विग्वरणम् । अन्योन्यं त्वस्माकं गृहपतिस्त्वं ब्रह्मेत्यादिदीक्षाक्रमेण परस्परं विज्ञापयेयुर्न मधुपर्कः । देवयजनं देवतोपस्थानं द्रव्यनिर्देशः साधारणद्रव्येण । गृहपतिर्नान्दीश्राद्धं कृत्वा पूर्ववदग्निं मथित्वा विहृत्य दीक्षार्थिनः कंचित्पशुं विधत्ते- ‘स पुरस्तादीक्षायाः प्राजापत्यं पशुमालमते' (ऐ० ब्रा० १९-४ ) इति । यो दीक्षां वाञ्छति स पुमान्दीक्षोपक्रमात्पुरा प्रजापतिदेवताकं पशु- मालभेत । द्विविधो हि द्वादशाहः-साग्निचित्यो निरग्निचित्यश्च । तत्राग्निचयनयुक्ते पशुरयमवगन्तव्यः । वायव्यो वाऽस्मच्छाखायां समाम्नातः ॥ ३५ ॥ प्रथमं सावित्रहोमाधुखासंभरणान्तं कृत्वा पुरुषशिरोहरणं मृदोपलेपनं ततः पर्वणि पूर्ववत् । समारोप्य देवयननं प्राप्य पशुबन्धेन यक्ष्यामह इत्याधुदवसाय देवयजनं कृत्वा पूर्ववन्मथित्वाऽऽयतने निधाय । संवाद : संनिवपनं कृत्वा दीक्षणीयाप्रभृतीनि कर्माणि कुर्वते । य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषां यदनेन यज्ञेन जेष्यामोऽनेन सत्रेणेति ।। (ख०२) ।। अत्र संवादे ब्रूयुरध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा मध्यतः कारिणो दीक्षयति होतारं ब्रह्माणमुद्गातारम् । प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्यु दीक्षयि- त्वाऽर्धिनो दीक्षयति मैत्रावरुणं ब्राह्मणाच्छ सिनं स्तोतारम् । नेष्टा प्रतिप्रस्थातारं दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति । अच्छावाकमानीधं प्रतिहारम् । उन्नेता ·१ पटलः] • महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । -- ३५३ नेष्टारं दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति ग्रावस्तुतं पोतारं सुब्रह्मण्यम् । ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति । अन्यो वा दीक्षितो ब्राह्मण एवमनुपूर्व दीक्षेरन् । नातन्त्रीभावादे- कैकमपवर्गयति । अन्यगोत्रव्यवायात् समानगोत्राणा मायाणामभ्यावर्तते । पत्नीनामेकस्थाने पत्नीर्दीक्ष- यन्ति । तासां याजमानैर्धर्मा व्याख्याताः ॥ ३६ ॥ अत्र दविहोमपश्विष्टिभ्य एवं प्रयोगः । सर्वे यजमाना याजमानं कुर्युः । अग्निं गृह्णा. मीत्यादि गोमज्नपान्तं सर्वे कुर्युरिति वचनावाद्याविज्यं कृत्वा पश्चाद्याजमानम् । सर्वासां पत्नीनां दीक्षाक्रमेण योक्त्रबन्धनम् । गतमन्यत् ।। ३६ ॥ अन्वहं दीक्षामेके समामनन्ति ।। ३७ ॥ अन्वहं सद्यः ॥ ३७॥ यहे यह इति कामयति आ द्वादशाहात् ।। ३७ ।। अग्निवाद्विकल्पः । द्वयहे दीक्षेत व्यहे दीक्षतेत्येवं क्रामत्या द्वादशाहात् ॥ ३८ ॥ उपसत्सु त्रयोदशो दीक्षेत । तेन [न] ब्रा(ब्रह्मणा भवितव्यमुपदीक्षमाणा अग्नीनुपवपन्न्युष्याऽऽत्मसस्का- रेण प्रक्रामे तू) द्वादश दीक्षाः ।। ३९ ॥ दीक्षाविशेषं तु-द्वादश रात्रीीक्षितः स्यात् (३० सं० ७-२-१०) इत्याधु- पसद्विशेषं विधत्ते—'चतुर्धा वा एतास्तित्रस्तिस्रो रात्रयो यद्वादशोपसदो याः प्रथमा यज्ञं ताभिः संभरति या द्वितीया यज्ञं ताभिरारभते यास्तृतीयाः पात्राणि ताभि- निणनिक्तं याश्चतुरपि तामिरात्मानमन्तर : शुन्धते ' ( ते० सं० ७-२-१० ) इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनसाध्या उपसदो याः सन्ति तास्तिस्रस्तित्र एकैका राशि- रूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र प्रथमराशिगताभिम्तिमृभिर्यज्ञसाधनसंपादनं भवति । द्वितीयराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञमुपक्रमते । तृतीयर!शिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञपात्राणि शोध- यति । चतुर्थराशिगताभिस्तिसृभिः स्वात्मनोऽन्तःशुद्धिं करोति ॥ ३९ ॥ न सनीहारस शासन सत्रभूते विद्यते ॥ ४० ॥ THE KUPPUSWAMISAST न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्रे ॥ ४० ॥ RESS?" ISTITUTE षोडशी सोमविक्रयणी ॥ ४१॥ पोडशिवत्सोमक्रयणी ॥ ४ १ ॥ द्वादशाहायाऽऽप्त५ राजानं क्रीणाति ॥ ४२ ॥ राजानं क्रीत्वोपना निदधाति द्वादशाहायाऽऽप्तमिति ॥ ४२ ॥ --- 969 IV..4.

·३५४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [१६ प्रभे- द्वादशोपसदः ॥ ४३ ॥ द्वादशाह इति शेषः । उपसत्सु द्वादशाहे संभारयजूंषि व्याचष्ट इत्यापस्तम्बः॥४३॥ अनूपसदमग्निं चिनोति ॥ ४४ ॥ पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥ ४४ ॥ यहमेकैका चितिः ॥ ४५ ॥ यहं द्वयहमेकैका चितिर्भवति ॥ ४५ ॥ चतुरहमुत्तमा ॥ ४६॥ चितिर्भवति ।। ४६ ॥ आ त्रिरात्रं चतुस्तनानि व्रताति भवन्ति ॥ ४७ ॥ आङिति मर्यादा ॥ ४७ ॥ एवं त्रिस्तनानि द्विस्तनानि एकस्तनानि ॥ ४८ ॥ चतुम्तनं त्रिस्तनं द्विस्तनमेकस्तनमिति व्यहं व्यहं प्रतानि भवन्तीति शेषः ॥ ४८ ॥ भूयो व्रतमिच्छन्दधन एक स्रुवमभ्युन्नयेत ॥ ४९ ॥ य एषां व्रतमिच्छेदभिपूरयितुं दध्न एक स्रुवमुन्नीय नापरमुन्नयेतेति ॥ ४९ ॥ एकविशतिश्छदिसदः ॥ ५० ॥ एकविशस्तोमानां प्रतिष्ठेति ( तै० सं० ६-२-१० ) त्रिवृदादीनां ज्योतिषां तत्रान्तर्भावात् प्रतिष्ठार्थं भवति । देवतातद्धितग्रहणात् 'इन्द्रस्य सदः' (तै सं० १-३. १ ) इति मन्त्रगता षष्ठी व्याख्यायत इत्येके । शाखान्तरीयं पदं ब्राह्मणं दर्शयती- त्यन्ये । छदिरधिनिदधाति (ले० सं० ६-२-३० ) छादनार्थ कटमुपरि निदधाति । देवता बन्धेन हि सद ऐन्द्रम् । तम्मादिन्द्रम्य सदः सदनभित्युच्यते । इन्द्रस्य प्राधा. न्यात् ॥ ५० ॥ संतृण्णे अधिपवणफलके ।। (ख०३) ॥ ५१ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥ यस्मात्संतृण्णे हन तम्मादधिषवणफलके न संतृणत्ति विद्ध्वा प्रोते न करोति । यद- विषवणे न संतृणत्ति ( तै० सं० ६--२-११) इति ब्राह्मणम् । संतृण्णे अधिषवण- फलके भवत इति सूत्रे शेषः ।। ५१ ॥ 'इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने प्रथमः पटलः समाप्तः ॥

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३५५
अथ पोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
व्याख्यात एकयूपः ॥ १॥
गतः ॥ १ ॥
यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैकं यूपर समि-
नुयात्सर्वान्वा ॥२॥
अन्वहं सद्यः । यूपं मिनोति उच्छ्यति । एकयूपाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ २ ॥
औपवसथ्येऽहन्यन्वहं मीयमानेष्वहरहरुपशयोs-
भ्यावर्तेत ॥ अग्निष्ठ एवोदयनीये पशुमुपा-
कुर्यात् ।। ३ ।।
उपेत्य शेतेऽत्र यत्रोपेत्यासुरान्वाधन्ते देवा इत्युपशयः । पचाद्यच् । तस्मायेन
कारणेन दक्षिणत उपशये उपशेते तद्भातृव्यापनुत्त्यै भवतीत्यर्थः ॥ ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः ॥ ४ ॥
अग्निष्ठान्तं सर्वेषां यूपसंमार्जनकाल एकादश यूपमि(पानि)च्छन्ति । यूपाञ्जनं गृह-
पति(उप)शयनी(नि)धानं दक्षिणतः सर्वेषां सकृदेव निदधाति । अस्मिन्पक्षेऽनीपोमीय-
दिने परिस्तरणान्तं महाग्निकानां मन्त्राणामुपदेशेन विकृत्यर्थत्वादनूहः । केचिदूहमि.
च्छन्ति । उहस्तु यजमानाभिधायकानां त्वग्नयभिधायकानामपि विशिष्टेषु मन्त्रेषु सर्व.
रोहः । यजमानाभिधाने-श्वोभूते प्रतायत इति । महारा। वुद्ध्वा ज्योतिष्टोमः ॥४॥
वैश्वानरोऽतिरात्रः । उपायहरणकाले यावानेका-
हायाऽऽप्तस्तावन्त राजानमन्यस्मिन्वासस्युपन-
ह्योपावहरति ॥५॥ प्रत्युपनोतरं निद-
धाति ॥६॥
वैश्वानरप्रायणीयोऽतिरात्रः । वैश्वानरेण दृष्टः । सौमिकपात्रासादनकाले ध्रुवं प्रयुज्य
षोडशीपात्रमपां क्षयालोकं यजमानेनाभिवहत ( इत्यादि ) पाशुकपात्रे( त्राणि )द्वे
यूपरशने । एकः पशुः । एवं कुम्भ्यादयः । आ राज्ञ उपावहरणात्कृतायां ( त्वा )
यावन्तं सोममेकस्मा अह्न आप्तं मन्यते, तावन्तमायस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्युपनोतरेपामह-
नामितरस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्यारोप्य तमुपावहरति ॥ ५ ॥ ६ ॥
एवमहरहः क्रियते । अन्वहं योगविमोक्षणे ॥ ७॥
एवमहरहरुत्तमवर्ज कृत्वाऽग्निं युनज्मि ० इत्यादि सर्व प्रकृतिवत् ॥ ७ ॥
प्रथमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चतीत्येकेषाम् ॥ ८॥

·३५६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [११ प्रो- अयं कल्पः शाखान्तरस्थः ॥८॥ प्रायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोदशमे चाह्नि पृश्नि- प्राणग्रहान्गृह्णात्यभिषवमाणेन प्राकृतस्य यजुर्मा- नस्य प्रथमेन मन्त्रेण मीत्वा वायुरसि प्राणो नामेति दशभिर्मन्त्रैर्दश पृश्निमानानि मिमीते ॥९॥ उत्तरेणोत्तरेण यजुर्मानेन मीत्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिर्मन्त्रैर्दश प्राणग्रहमानानि मिमीते ॥ १० ॥ उपांश्चभिषवणकाले पृश्निप्राणग्रहे विमानम् । एवं प्रयोगः-प्राकृतं यजुर्मान- नमनुद्रुत्य-इन्द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नामेत्यादि ऋतस्य त्वा ज्योतिष इत्यन्तैर्दशभिः पृश्निग्रहमन्त्रैर्दश मानानि मिमीते । नवनवांशमाने सर्वत्रोत्तरं यजुर्मानमनुद्रुत्य-इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इत्युक्त्वाऽयं पुरो भुव इति दशभिः प्राणग्रहै दश मानानि मिमीते । अयं पुरो भुव इति प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राणं गृह्णामीत्येवं मन्त्राः । एवमुक्तानि मानानि व्यतिषजति । इन्द्राय त्वाऽभिमातिन इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नाम ० ज्योतिष इत्यन्तैर्दश । इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते, अयं पुरो भुवो गृह्णामीत्य- तैर्दश । इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते वायुरसीति दश नामानि पूर्ववत् । ततः पञ्चकृत्व- स्तूप्णी नवनवांशवत्सर्वेषु मानेषु तृप्णीकेषु च ॥ ९ ॥ १० ॥ उत्तरोत्तरे यजुर्मानेन व्यतिषजति ॥ ११ ॥ उत्तरपक्षो विकल्पार्थः ॥ ११ ॥ भूयसां प्रातःसवनायेत्यादिसमूटपक्षमाश्रित्य विधिं वक्ष्यामः-- ऐन्द्रवायवाग्री प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ दशमं चाहः । अथेतरेपां नवानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममह- रथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमेवं व्यनीकास्त्रिः परि- वर्तन्ते समूह छन्दसि ।। (ख०४) ॥ १२ ॥ ऐन्द्रवायवग्रहमाग्रयणकाले द्यावापृथिवीभ्यां पवते, एभ्यः सुन्वद्भ्यो यजमानभ्यः पवते मह्यमित्यादि वागग्रे प्राणान्पशुषु प्रजां मयि च यजमाने चेत्यादि सर्वेषां पशुकाल आग्नेयः पशुः । तत्राग्निर्देवीनामिमे सुन्वन्तो यजमाना इत्यूहः । परिभूरग्निमित्यादि श्रुतस्त्वमित्यन्तं सर्वेषाम् । केचिट्ठौ समुद्रावित्यादि अवर्युर्ब्रह्मा चाऽऽविज्यं कृत्वा स्फ्यस्वस्तिरित्यादि आगन्त पितर इत्यन्तं सर्वेषाम् । सवनीयाभिमर्शनं गृहपतिरेव द्विदेवत्यप्रचारे भूरसीत्यादि त्रिकं सर्वेषाम् । शुक्रान्वारम्भो गृहपतिरेव तौ देवौ शुक्राम- ·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । न्थिनौ० प्रजां मयि च यजमानेषु । इडाभक्षणं सर्वेषां हविःशेषभक्षणं च । सोबष- क्षणकार्ले सर्वे यजमानाश्चमसान्भक्षयन्त्याविज्यभक्षणं कृत्वा याजमानम् । एवं सर्वभक्ष- णेषु । चतुर्होत्रादि सर्वेषामग्निं नरादि दूरे दृशं गृहपतिमथर्तुमनहो वा परार्थत्वात् । एवं प्रातःसवने प्रत्यगाशिषां सर्वैर्यजमानः प्रयोगः कार्यः । माध्यंदिने ज्योतिषे हिं कुरु सर्वेषां चातुर्होत्रादि सुपर्णोऽसि० विष्णो त्वं नः० इति च सर्वेषां दधिधर्मभक्षणं च दाक्षिणौ होमो हुत्वा उदु त्यं० चित्रमित्यादि रूपेण व इत्यादेलोपः । यजमानाः कृष्णाजिनानि धून्वन्तो दक्षिणापथेन गच्छन्त्युदङ्- मुखोऽन्तराऽऽग्नीधं च सदश्च गत्वाऽत्रे(त्वाऽऽग्ने)यदानं गृहपतेरेव । ततश्चात्वालोत्करावन्त- रेण दक्षिणा गच्छति । एष दक्षिणापथः । ततः सदोवीक्षणं ततश्चमसाध्वर्युश्च प्रसर्पका सदस्येभ्यो दानं गृहपतेरेव । सत्रे तु [ऋत्विम्यो] न दक्षिणा पृथगृत्विावरणाभावात् । एवमहरहः, इत्यापस्तम्बः । न विषाणप्रासनं दैश्वकर्मणेषु यज्ञपतीनित्यूहः । शेष पूर्ववत् ।। आदित्यारम्भणं तृतीयसवनं यजमाना अग्निः पातु यारते विश्वा देवा यत्ते याममा- नेभ्यः शर्म आदित्यान्वारम्भः, आशिरावनयनं च गृहपतेरेव । केचित्--- सर्वेषां याज- मानजपमिच्छन्ति । एतादृशेषु होतृचमसत्रावणं धाराया गृहपतिरेव वैनुषहोमाः पक- मानः सर्पणं च सर्वेषामिति केचित् । ब्रह्माणमारभ्य आयुषे हिंकुर्विति सर्वेषां पिण्ड- प्रदानं च नमो वः पितर इति सर्वेषां षड्ढोता गृहपतेरेव । अगन्देषानेषु सुम्वासु यजमानेवाशिषः । यज्ञायज्ञिये एकया प्रस्तुतं भवत्यथ नमस्ते अस्तु मा मा . हि ५सीः, इति । अहरहःपक्षे वा पन्नेजनीनयनं सर्वासां पत्नीनां, गृहणकाले पृथगेव ग्रह्णाति । अस्मिन्काल उत्तरस्मा दा] वसतिं परिगृह्णाति यथा त्वं सूर्यास्रीति सर्वेषामायुर्म इन्द्रिय- मिति च वर्तमान एवातिरात्रे षोडशी चमसेषु प्रक्षालितेषत्तरस्मा[दा]आग्नेया यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति दोहं याजमानं च सर्वेषामत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थ सायदोहं दोहयति मैत्रावरुण्याः । एवमादयः सत्रे अहीने च साधारणाः । नन्वस्ति द्वादशाहे व्यनीका । ऐन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः । अथेतरेषां नवानामनामैन्द्रवायत्राग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमयेन्द्रवाय- वाग्रमथ शुक्राप्रमथाऽऽप्रयणाप्रमथैन्द्रवायवाग्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽप्रयणामिति । तत्र द्वादशाहगतेषु द्वितीयतृतीयचटुर्थेषु त्रिप्वहःसु क्रमेणैन्द्रवायवाग्रत्यशुत्र प्रत्वामुयमा. प्रत्वानि विहितानि । तेष्वायं रथंतरनिमित्तम् । द्वितीयं बृहनिमित्तम् । एतच प्रकृती व्यवस्थितम् । तदुभयमत्र चोदकेन प्राप्तम् । तत्र चतुर्धा संशयः- अनुवादो का परि- संख्या वाऽर्थवादो वा विधिर्वेति । तत्र प्राप्तत्वादनुवाद इति चेन्न वैयपिसे । नाहि । ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रश्ने- - गणान्तरपरिसंख्याऽस्त्विति चेन्न दोषत्रयापत्तेः । चतुर्थेऽहन्यप्राप्तम्याऽऽग्रयणाग्रत्वस्य विधित्सितस्य प्रशंसार्थोऽयमर्थवादः, इति चेन्न लक्षणावृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादाग्रयणा- प्रत्वे यथा विधिस्तथेतरयोरपि द्रष्टव्यः । न च प्राप्तत्वादविधिरिति वाच्यम् । तस्य विधेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथंतरादिनिमित्तकयोरेव हि चोदकेन प्राप्तिः । प्रयोजन तु द्वादशाहविकृतिषु यत्र क्वापि रथंतरादिनिमित्तत्वाभावेऽप्यन्द्रवायवाग्रत्वसिद्धिः । (१०-५-२३ ) ॥ १२ ॥ अथ व्यूढं छन्दस्यैन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदय- नीयावतिरात्रावथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्रं प्रथ- ममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाग्रे । अथै- न्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे । अथाऽऽग्रयणाग्रमथ वे ऐन्द्रवायवाग्रे ॥ १३ ॥ भरत]द्वादशाहस्य कर्मफलं पूर्ववत् । भरतद्वादशाहेन साग्निचित्येन सत्रभूतेन यक्ष्यामह इति सत्रे, अहीने तु अहीनभूतेनेति विशेषः । एकश्चेद्यक्ष्ये काठकाग्निना पले काठकाग्नियुक्तेनेति द्वादशातिरात्राअग्निष्टोमा रथंतरसामानः प्रायणीयोदयनीयौ चातिरात्रावग्निष्टोमौ तथाऽप्येकविंशतिश्छदिःसदः । न पृष्ठधर्माः । अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । पृभिप्राणग्रहणादि (दीन्) ग्राह्यघृतमध्वशनाविवाक्यमानसादीनि भवन्ति । समूढवत्व्य- नीका पूर्ववत् । काठकोऽपि न लभ्यते न व्यूढः ॥ ननु द्विविधो हि द्वादशाहः--समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढः पूर्वमुदाहृतः । अथ व्यूढ उदाह्रियते- ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषां दशानामहामैन्द्रवाय. वाग्रं प्रथममहः । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयण ग्रे । अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राये अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐन्द्रवायवाग्रे इति । तत्र समूढस्य तावत् प्रकृतित्वमविवादम् । तद्वद्व्यूढोऽपि किं प्रकृतिः किं वा विकृतिरिति संशये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । कुतः-विधि. साम्यात् । यथा समूढप्रकारः क्रत्वों विहितस्तथा व्यूटप्रकारोऽपि । न चात्र कश्चिद्वि- शेषोऽस्ति । येन तयोः प्रकृतिविकृतिभावो निश्चीयेत । न च प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्व- मदृष्टचरम् । रथंतरबृहत्पृष्ठयोज्योतिष्टोमप्रकारयोस्तद्दर्शनादिति पूर्व: पक्षः । व्यूढः समूढस्य विकृतिः । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । 'ऐन्द्रवायवम्य वा एतदायतनं यच्चतुर्थमहः' इति व्यूढे श्रूयते । एतच्च विकृतित्वे सति भवति नान्यथा । तथा हि-व्यूढे प्रायणीयो- दयनीयव्यतिरिक्तेषु दशस्वहःसु यच्चतुर्थ तदाग्रयणाग्रत्वादैन्द्रवायवस्याऽऽयतनम् । समूढे तु तदहर्नवानामनां मध्ये द्वितीयत्रिकादित्वादैन्द्रवायवाग्रम् । तच्च व्यूटम्य विकृ- तितायां चोदकेन प्राप्यमाणं विधिसिताग्रयणाग्रत्वस्तुतयेऽनुद्यत इत्युक्तम् । किं च यः

·२ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
३५९
कामयेत बहु स्यां प्रजायेयेति कामाय व्यूटो विधीयते । तथा च सति समूढवत् क्रत्यर्थे
विध्यभावाद्रथंतरबृहत्पृष्ठवैषम्येण विकल्पितप्रकृतित्वं नास्ति । ततः समूढस्य द्वाद-
शाहस्य विकृतिः । अहर्गणेवनयोरन्यतरस्यातिदेशः पूर्वपक्षिणः प्रयोजनम् । समूढस्यै
वातिदेश इति सिद्धान्तः (१-५-२४) ॥ १३ ॥
तत्र भक्षमन्त्राः पवमानाभिमन्त्रणानि च
येन येन च्छन्दसा निगदाश्च तस्य स्थाने
ताभिः संनमेत व्यूहेन व्याख्यातम् ॥ १४ ॥
ननु--व्यूढे द्वादशाहे भक्षमन्त्रमानं तदुभयमन्त्रपरिधिकपालानि चोदकप्राप्तानि ।
तत्र भक्षमन्त्रेषु सवनत्रयगतेषु गायत्रीछन्दसत्रिष्टुप्छन्दसो जगतीछन्दस इति पदत्रय
श्रूयते । तथा परिधिस्तावकेऽर्थवादे पठ्यते-गायत्रो मध्यमः परिधिस्त्रैष्टुभो
दक्षिणो जागत उत्तर इति । तथा कपालविषयं वाक्यं पठ्यते--अष्टाकपालः प्रात:-
सतनीय एकादशकपालो माध्यंदिनीयो द्वादशकपालस्तातीयसवनिक इति । अत्रा"
ष्टत्वादिभित्रिभिः संख्यामिर्गायच्यादिच्छन्दांसि तत्तत्पादाक्षरस्मृतिद्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एवं
स्थिते सति व्यूढप्रकरणे छन्दोव्यतिक्रमः पठ्यते-'छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोकमभ्य-
ध्यायन्—गायत्री त्रिष्टुभस्त्रिष्टुन्जगत्या जगती गायत्र्याः, इति । तत्र संशयः-.
सोऽयं छन्दोव्यतिक्रमो भक्षपवमानपरिधिकपालरूपाणामर्थानामुभयविधमन्त्रगतच्छन्दो-
वाचिशब्दानां च कर्तव्यः किं वा तेषां शब्दानामेवेति । तत्र मन्त्रगतानामेवेति विशे-
पाश्रवणात्सर्वत्र व्यतिक्रम इत्याद्यः पक्षः । तेन गायत्रीशब्दनिर्दिष्टः प्रातःसवनीयो
भक्षस्त्रिष्टुप्शब्दितस्य माध्यंदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसवनीयस्य स्थाने,
सोऽपि प्रातःसवनीयस्य स्थाने । तथा वहिपमानो माध्यंदिनपवमाने माध्यंदिनपवमा.
नम्तृतीयसवने । आर्मवपवमानः प्रातःसपने । तथा मध्यमः स्थविष्ठः परिधिदक्षिणतः ।
अणीयान् द्राधीयानुत्तर तः, अणिष्ठो हसिष्ठो मध्यतः । तथाऽष्टाकपालो माध्यंदिने
सवने । एकादशकपालस्तृतीयसवने । द्वादशकपालः प्रातःसवने । सोऽयमर्थव्यतिक्रमः ।
मन्त्रद्वयशब्देप्वप्येवं योजनीयमिति प्राप्ते
ब्रूमः-
छन्दांसीति वाक्येऽर्थानां व्यतिक्रमो नोक्तः । अतो मन्त्रगतगायव्यादिशब्दानामवे
व्यतिक्रमः । यस्त्वर्थेष गायत्र्यादिशब्दप्रयोगः स प्रशंसार्थः । भक्षाद्यर्थानां मुख्यच्छ.
न्दस्त्वाभावादिति सिद्धान्तः (१०-५-२५) ॥ १४ ॥
एवमुत्तरेषु पृष्ठयाहेषु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ।
आग्नेयमेकविश्शे । ऐन्द्रं त्रिणवे । सौर्य त्रयः
त्रिशे ॥ १५ ॥

·सत्यापाठविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१६ प्रश्भे-
उत्तरेषु पृष्ठयाहेष्विति वचनात्तत्र ॥ १५ ॥
पूर्वस्मिलयहे वाजसनेयिनः समामनन्ति । यत्र गौर-
वीत५ साम तत्र सर्वान्पूर्णान् ग्रहान्गृह्णीयात् ॥१६॥
परिपठन्ति वाजसनेयब्राह्मणे ॥ १६ ॥
अथ पशुक्लूप्तिरामेयं प्रायणीयोऽतिरात्र आल-
भन्ते श्वोभूते सारस्वती मेषीम् । एव हि विह.
तानैकादशिनानन्वहमालभन्त आग्नेयमुदयनीये
सौर्य ब्रह्मवर्चसकामानाम् ॥ १७ ।।
अथ पशुक्लप्तिः प्रदर्यते । आलभन्त इति बहुयजमानाभिप्रायम् । श्वोभूते महाराने
बुद्ध्वा प्रायणीयमुदयनीयमुपयन्ति । उभौ षोडशिमन्तौ द्वादशाहस्य षोडसी ( शी).
मतिरात्र इत्यार्षेयकल्पसूत्रवचनात् । अग्ने नयेत्यादिसमं सर्वमुपावहरति अग्निं युनज्मीति ।
उपांश्चभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनीति
त्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिष्वहःसु यथासंख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्प
इति केचित् । ऐन्द्रवायवाग्रं पशुकाल आग्नेयः खण्डः | ए (ऐ) कादश (शि ).
नेऽग्निष्ठ उपाकरोति । ऐन्द्राग्नो वेति भाष्यकृत् । सारस्वती मेषीमिति सूत्रकारमतिः ।
सूर्य ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः कृष्णमृगस्ते पशुरित्यहरह!पमानपक्षे । अग्नीषोमी-
यकाले--एक मिनोति तत्तु प्रायणीये मानंतम्मिन्नेव मिमीते आग्नेयमुपाकरोति तस्य
दक्षिणत उपशयनीयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाकरोति द्वितीयं मिन्वन्ति पश्चर्थ-
त्वाचूपम्य ( ब्रः वर्चसपशुकामाः कामाः । ) प्रधानं तम्माद्दक्षिणतोऽपवर्गः । युपाना-
मवि (मि ) नो पवर्गतो ( तः ) सारस्वतम्य य॒षम्य दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते ।
सारस्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपकादशिन्यां
पूर्ववत् ॥ १७ ॥
दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादश शतान्यहीनभूते
ददाति ॥ १८ ॥
द्वादश शतानि ददात्यहीने ॥ १८ ॥
सत्रे तु दाक्षिणौ होमो हुत्वेदमहं मांः कल्याण्यै
कीय स्वर्गाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यज-
मानाः कृष्णाजिनानि धन्वन्त उदशो दक्षिणाप-
थेनातियन्ति ॥ १९॥

·३ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६१ सत्रे त्वयं विशेषः ॥ १९ ॥ एवमहरहः क्रियते ॥ २० ॥ एवमुक्तप्रकारेण ॥ २० ॥ उत्तप्रेऽहनि कृष्णविषाणाः प्रास्यन्ति ॥ २१ ॥ गतः ॥ २१ ॥ सख्यान विसृजन्ते ॥ २२ ।। उत्तम एवाहनि सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज्ञीयं पति वसती- वरीगृह्णाति ।। २३ ॥ यज्ञायज्ञीयकाले वर्तमाने वसतीवरीः ।। २३ ।। पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे स्तोत्रीयमनुरूपं कृत्वा शसति ॥ (ख०५) ॥ २४ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अनुरूपं सदृशम् । ' नात्राहीनसंततयः ' इति वचनाम्न्यायप्राप्तमेतत् ।। २४ ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलिताणं प्रयोगचं- न्द्रिकायां पोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । अथ षोडशप्रश्ने तृतीयः पटलः । वर्तमानेऽतिरात्रे पयासि विशास्ति ॥ १ ॥ वर्तमान एवातिरात्र उत्तरम्मा अढे पयासि विशास्तीत्यापस्तम्बः । वर्तमान एवा- तिरात्रे षोडशिचमसेषु प्रक्षालितेपूत्तरस्मा अर्ने या यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभिः पयांसि विशास्ति । दोहनादयो गताः ॥ १ ॥ श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्म- णेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रतादिति मैत्रावरुणे- नोच्यमाने स्वमगारं प्रविश्याऽऽग्नीध्रः श्वः सुत्या- मिन्द्राग्निभ्यां विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सोमपेभ्यः सोमं प्रब्रवीमि ब्रह्मन्वाचं यच्छ सुब्र- ह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति संप्रेष्यति ॥ २ ॥ अहरहोगविमोक्षपक्षे हारियोजने हुते श्वः सुत्यामिति । तदाऽऽग्नीध्र आग्नीध्रम- ण्डपं प्रविश्य संप्रेष्यति । श्वः सुत्यामिति ॥ २ ॥ ४६ ·३६२ ३ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्भे- अद्य सुत्यामतास्मन्नहान ब्रूयाल्लुप्येत वा श्वः सुत्यामितरेषु ॥ ३ ॥ ‘स वै खलु श्वः सुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्यः । अद्य सुत्यामित्यालेखनः' (आप० श्री० ० २१-६-३) इत्यापस्तम्बः । अत ऊर्ध्वं श्वः सुत्यामिति नात्र संख्या ॥ ३ ॥ पत्नीसंयाजान्तमहः संतिष्ठते ॥ ४ ॥ पत्नसिंयाजान्तं कर्म समाप्यते ॥ ४ ॥ सस्थिते ब्रह्मा वाचं विसृजते ॥ ५ ॥ संस्थितेऽहनि पत्नीसंयाजान्ते ब्रह्मा वाग्विसर्ग करोति ॥ ५ ॥ परिहरन्त्युदकं पत्नीभ्यः ॥ ६ ॥ एकस्मिन्काले परिहरन्ति पत्नीभ्य उदकं पानार्थमित्यर्थः ॥ ६ ॥ हरन्ति समिद्धाराः॥७॥ यजमानपुरुषाः समिदाहरणम् ॥ ७ ॥ प्रत्येत्याऽऽहवनीये समिधोऽभ्यादधति ॥ ८॥ पुनरागत्यैताः समिध आदायाऽऽदधति आहवनीये ॥ ८ ॥ एवमहरहः क्रियेरन् ॥ ९ ॥ गतः ॥ ९ ॥ तस्मिन्नहनि पृष्ठयः पडहः ॥ १० ॥ अथोत्तरस्मा अर्ने वसतीवरीणां परिहरणं, सन्नाभिमन्त्रणे कृते । सवनीयस्य शाखाच्छेदनमिध्मावहिषोराहरणादि । उभयपक्षे वसतीवरीग्रहणं पूर्वेयुरेव । एतेषामेक- स्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मण इत्याहुतिः ॥ १० ॥ त्रिदग्निष्टोमो रथंतरसामा ॥ ११ ॥ उपयन्तीविशेषः । सौमिकपात्रप्रयोगकाल आग्नेयातिग्राह्यपात्रमेव पूर्वस्मिंस्त्र्यह इति विधौ क्रतुकरणकाले न होमः, यजुरुक्त्वा प्रतपनमैन्द्रवायवाग्रं, पशुकाले त्रिवृद्भ्यः सवनीयसारस्वतीं मेपीमुपाकरोति । उत्तरतोऽग्निष्ठम्योपशयनिर्देशो न तु विधिः । पूर्व- वदक्षिणाकाले कुर्युः ॥ ११ ॥ रथशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १२ ॥ न्यायसूत्रे सूत्रान्तरे व्याख्यानात्परिभाषार्थमिदं सूत्रमापस्तम्वेऽप्येवम् ॥ १२ ॥ उपाकरणमन्त्रस्य शब्दो विकारः ॥ १३ ।। माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले स्थघोषण माहेन्द्रम्तोत्रोपाकरणं, शब्दो मन्त्रस्थाने ·३ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३६३ तदाऽपि विभर्षि च पूर्ववत् । यज्ञायज्ञीये स्तूयमाने वसतीवरीः पारगृह्णाति । प्रतिदिन- पक्षे न विषाणप्रासनं पत्नीसंयाजान्तं समिदाधानान्तं पूर्ववत् ॥ १३ ॥ पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा ॥ १४ ॥ श्वः सुत्यामित्यादि । रात्रौ वसतीवरीपरिहरणादि परिस्तरणान्तं तन्त्रम् । श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्साम, सोमपात्रासादनकाल ऐन्द्रातिग्राह्यपात्रमेव वाजसनेयिमतपक्षे पूर्ववत् । सोमोपाहरणम् , अग्निं युनज्मि, प्रतिदिनपक्षे शुक्राग्रमेक एवातिग्राह्य ऐन्द्र एव । पशुकाले सौम्यो व्यत्यासेन दाक्षिणे यूपेऽग्निष्ठस्य सोपशयनि- देशः ॥ १४ ॥ दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ।। १५ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले दुन्दुभिशब्देन मुरजः प्रसिद्धस्तस्य घोषेण स्तोत्रोपाकर- णमित्यर्थः ॥ १५ ॥ यदि स्तनयित्नुर्भवति स एव स्यादुपाकरणम- ब्रस्य शब्दो विकारः ॥ १६ ॥ स्तनयित्नुघोषण वा पूर्ववत् । दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीये वसतीवर्यादि पत्नीसंया- जान्तं समिदाधानं च पूर्ववत् । अहीनसंततयो रात्री पारस्तरणान्तम् ॥ १६ ॥ सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा॥ १७ ॥ श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा । पात्रासादनकाले सौर्याति- ग्राह्यपात्रमेकमेव । ऋतुकरणमुक्थ्यवत् । आग्रयणाग्रमाग्रयणाग्रे सौर्योऽतिग्राह्यः । पशु- काले त्रिवृद्भ्यां परिवीय पौणं श्याममग्निस्ठम्योत्तरे यूप उपशयनिर्देशः ।। १७ ।। आधावेन माहेन्द्रस्तोत्रमुपाकरोति ॥ १८ ।। तस्मिन्काल आधावनम् ॥ १८ ॥ बर्हिषो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुत उद्गाताऽऽ- धावेन धुनुते ।। १९॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाल आधावेन बर्हिःस्थानेन धुनुते स्तोत्रोपाकरणम् । प्रस्तुते उद्गाताऽऽधावेन धुनुते । पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । यज्ञायज्ञीयकाले वसती- वर्यादिसमिदाधानान्तं पूर्ववदहीनसंततयः परिस्तरणान्तम् ।। १९ ॥ एकविशः षोडशी वैराजसामा ॥ २० ॥ महाराने बुद्ध्वा श्वोभूत एकविंशं षोडशिनं वैराजसामान्मुपयन्तीति शेषः । अथ- वोक्थ्यवन्न षोडशीये ( याs) न्तरेष्टा । स उक्थ्य इति वचनात् । अत्र यदि पोडशी श्रीनतिप्रात्यानेव पूर्वस्मिरूयहपक्ष उत्तरस्मिस्यहपक्षे, अद्यप्रभृत्याग्नेयमतिग्राह्यं गृह्णाति । ।

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[ १६ प्रश्ने--
ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः पशुरग्निष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिण उप.
शयनिर्देशः ।। २० ॥
न्यूद्धं भवति हविष्कृता(दा)श्रुतप्रत्याश्रुतेषु प्रतिगरे
न्यूङ्खति ॥ २१ ॥
अस्मिन्नहनि भवन्ति
न्यूखाः ।
अध/कारादयो
न्यूखा
ओ ओ इत्यादि हौत्रवि.
षयम् । तदाश्वलायनेन भगवता चतुर्थेऽहनि प्रातरनुवाकप्रतिपदीत्यादिना प्रपञ्चितम् ।
तत्तदुक्तेनैव मार्गेण प्रतिगरः ।। २१ ॥
अरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति वर्हिपो
विकारः ॥ २२ ॥
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले बर्हिःस्थानेऽरणी दद्वयं
चोपाकृतम् ।। २२ ॥
तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ।। (ख०६) ॥२३॥ उद्गाता
दक्षिणमूरुमवकाभिरवच्छाद्य तत्रारणी संनिधा-
याग्निं मन्थति ।। २४ ।। ( तं ) जातमुद्गाताऽभि-
हिंकृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २५ ॥ प्रस्तोताऽ.
ध्वर्यवे ।। २६ ॥
साम प्रस्तुतं भवति स्तोमभागेऽप्युक्तेऽथोद्गातुर्दक्षिणमूरुं शैवालेरेवावकीर्य तस्मिन्न.
रणीद्वयं निधाय मथनाद्य( नीतोऽ)ध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ । तं जातमुद्गाताऽभिहिंकृत्या.
नेरुपरि हिंकरोति । तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥
त५ सोऽग्रेण धिष्णियान्पर्याहत्याऽऽहवनीयेऽनु.
प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाऽभिजु-
होति ।। २७ ॥
तं प्रस्तोताऽध्वर्यवे । अध्वर्युरुत्तरेण घिप्णिया-पर्याहृत्याऽऽग्नध्रियिस्यैवोत्तरेण नीत्वा-
ऽऽहवनीये क्षिपति प्रेद्धो अग्न इति विरानाऽभिजुहोति । गतमन्यत् ॥ २७ ।।
त्रिणव उक्थ्यः शाकरसामा ॥ २८ ॥
केचित्-यज्ञायज्ञीयकाल इत्यादि पत्नीसंयाजान्तं समिदाशनान्तं पूर्ववत् । अही.
नसंततयः पूर्ववत्परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा त्रिणवमुक्थ्यं शाक्वरसामा-
नमुपयन्तीति शेषः । महानाम्नी पृष्ठं न त्वातग्राह्याः । पूर्ववत्त्र्यहपक्ष ऐन्द्र एकः
शुक्रायः । पशुकले शिल्पो वैश्वदेवः । अग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे उपशयनिर्देशः
पूर्ववदक्षिणाकाले ॥ २८ ॥

·३ पटलः ] - महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३६५
अद्भिरवकावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ।
बर्हिषो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ॥ २९ ॥
माहेन्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणकाले बर्हिःस्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिरवका यास्वप्सु क्षिप्ता.
स्ताभिस्तोत्रोपाकरणं बर्हिन्यां चोपाकृतं साम . प्रस्तुतं भवति ( आप० श्री.
२१-७-१०) इत्यापस्तम्बः ॥ २९ ॥
विस्रः सहर्षभा गावोऽग्रेण सदोऽपरेणाऽऽयोध-
मुदीचीनं दक्षिणापथेनातिक्रमयन्ति ॥ ३० ॥
तिस्रः सर्षभास्तिस्रो गावः सह बलीवनाग्रेण सदोऽपरेणाऽऽग्नीध्रमुदीचनियन्ति ।
दक्षिणापथेनाहीने दक्षिणादानमृत्विजाम् । सत्रे तु न दानं न दक्षिणाधर्माः । पत्नी-
संयाजादि पूर्ववत्समिदाधानान्तमहीनसंततयः पारस्तरणान्तम् ॥ ३० ॥ :
त्रयस्त्रिश उक्थ्यो रैवतसामा [ नम् ] ॥ ३१ ॥
उपयन्तीति शेषः । श्वोभूते महाराने घुवा
त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो रैवतसामानमुपयन्ति
न त्वतिग्राह्याः । पूर्ववत्व्यहपक्ष उत्तरत्र्यहपक्षे च सौर्यातिप्राह्यमेकमेव प्रयुनक्ति । पूर्व-
वत्व्यहपक्षोत्तरयोर्न त्वतिग्राह्याः । प्रथमे सर्वान्गृह्णातीति केचित् । अग्निष्टोमत्वा-
दाग्रयणानः । पशुकाले ऐन्द्रः, इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । दक्षिणतश्चतुर्थ उपशय-
निर्देशः पूर्ववत् ॥ ३१ ॥
न्यूयमेतदहर्भवति ॥ ३२ ।
न्यूङ्खास्तदनुसारेण प्रतिगरः ॥ ३२ ॥
स्वयमृतुयाजं भवति ॥ ३३ ॥
स्वयं गृहपतिः ( आप० श्री० २१-७-१४ ) इत्यापस्तम्बः ।। ३३ ॥
अध्वर्यु यजतमित्युच्यमाने हविर्धामे प्रविश्या-
ध्वर्युः प्रैष उत्तरयर्चा यजति उत्तरेण वा:
श्रेषेण ॥ ३४॥
स्वयमध्वर्युर्ऋतुयानं यजति । स्वयं गृहपति(ते) यजेत्यभिज्ञायाहेविर्धानं
प्रविश्य प्रैष उत्तरयर्चा । स्पष्टमन्यत् ॥ ३४ ॥
अधिना पिबतं सुतं (मधु) दीधनी शुचिव्रता ।
ऋतुना यज्ञवाहसा । ऋतुना सोमं पिबतं वौष.
डिति यद्यव्यूढः ( बतमित्यव्यूढे यजति) ॥३५॥
वौषडिति वषट्करोति । एवं गृहपतेर्यद्यव्यूढः ॥ ३५ ॥

·[ १६ प्रश्ने- सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- व्यढे त्वश्चिमद्य यद्यं नृवाहण रथं युञ्जाथा- मिह वां विमोचनम् । पृक्त ५ हवीषि मधुना हि कं गतमथा सोमं पिबतं वाजिनीवसू । ऋतुना सोमं पिबतं वौषडिति तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयर्भवति ( बतमिति व्यूढे ) ॥ ३६ ॥ व्यूढपक्षेऽश्चिमद्येति दक्षिणाकाले प्रत्तस्य प्रचरितं मरुत्वतीयैर्भवति ।। ३६ ।। यत्मामाहेन्द्रात्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाताऽपरेणाऽऽ. नीध्रमुदीची तन्ति वितत्य तस्यां वत्सान् बनाति ॥ ३७॥ अगृहीतो माहेन्द्रः । भक्षिते मरुत्वतीये । अत्र प्रतिप्रस्थाता करोति कर्मोत्तरेणाऽऽ- नीध्रागारमण्डपमुदीची वत्सतन्ति वितत्य प्रसार्य तस्यां वत्सान्बध्नाति ।। ३७ ।। दक्षिणेन मार्जालीयं मातृरुपरुन्धन्ति ॥ ३८ ॥ बध्नन्ति वत्सानाम् ॥ ३८॥ वर्हिःस्थानेऽद्भिर्वावास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपा- करोति । बर्हिषो विकारः ॥ ३९ ॥ तत्र स्थिता भवन्ति । बद्धा अबद्धा वा । ततो माहेन्द्रो गृह्यते बर्हिःस्थानेऽद्भिर्वा- वास्ताभिर्या अप्सु दूर्वाः क्षिप्तास्ताभिः स्तोत्रोपाकरणभित्यर्थः ।। ३९ ।। तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते वत्सान्प्रमुच्य मातृभिः स५. सृज्योदीचीस्तस्य दक्षिणापथेन संचा[य]माना (णा ) अतिवित्सन्ति (संतिष्ठते पृष्ठयः षडहः) ॥ (ख०७) ४०॥ इति सत्यापाडहिरण्यकशिसूत्रे षोडशपश्ने तृतीयः पटलः ॥ ताभिः स्तोत्रोपाकरणं बर्हिा चोपाकृतं सामाप्रस्तुतमर्थतान्वत्सान्मातृभिः संसृज्यो- त्तरेणाऽऽग्नी, सांकाशिनं कुर्वन्ति गवां वत्सानां च प्रेप्याः । ता अग्रेण सदोऽपरेणाऽऽ. सीधमण्डपमुदीची नीत्वा दक्षिणापथेनाधिव्युच्छ्य(तिवित्स)न्ति त्वरितं नयन्तीत्यर्थः । सत्रे तु न दानं निषेधात् । अहीने तु. ऋत्विग्भ्यो ददाति । पूर्ववद्यज्ञायज्ञीयकाले पत्नीसंयाजान्तम् । समित्पक्षे पञ्च सतिष्ठते पृष्ठ्यः षडहः ॥ ४० ॥ इति सत्यापादहिरण्यकेशिसूनच्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां षोडशप्रश्ने तृतीयः पटेलः ।। -- ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६७ अथ षोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । सस्थिते पृष्ठये पडहे । घृतं मधु वा मानन्ति ॥ १ ॥ संस्थिते घृतं मधु वा प्राश्नन्ति । सत्रिणां मधुप्राशनं विरुद्धमिति मीमांसकाः । सत्रिणां मधुप्राशनस्य विद्यमानत्वात्सूत्रकारस्याप्यविरुद्धमेव । अहीने नियमः-सर्पिर्मधु- भ्यात्विजो भोजयेदहीनेष्विति च्छन्दोगवचनात् । सत्रे तु घृतमधुभ्यामित्यादि । पूर्व- वदहीनसंततयः । परिस्तरणान्तम् ।। १ ।। अन्वहमुक्थ्यास्त्रयश्छन्दोमाः॥२॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा दशममहरविवाक्यं चतुर्विंशमग्निष्टोममुपयन्ति ॥ २ ॥ अग्ने नयेत्यादिप्रायणीयोदयनीययोर्गणमु(ण उ)च्यते-- चतुर्विशश्चतुश्चत्वारिशोऽष्टाचत्वारिश- चतुर्विशमविवाक्यम् ॥ दशममहरग्निष्टोमः सोमो रथंतरसामा(नम् ।) ॥ ३ ॥ दशममहरस्मिन्दशमेऽहनीत्यर्थः ॥ ३ ॥ नात्र कश्चन कस्मैच नो (न) व्याहते ॥ ४॥ कश्चन कश्चिदपि उपहताय विनाशिताय पदार्थान् विभ्रष्टाय न व्याहते न व्याख्या- तव्यमिदं त्वया विनाशितमेतत्प्रायश्चित्तमिति भावः ॥ ४ ॥ ये बाह्या दृशीकवः स्युस्ते विब्रूयुर्यदि तत्र न विन्देयुरन्तः सदसायुच्यम् ॥ ५ ॥ ये बाह्या दृशीकवो बहिः सदसो दृशीकवः स्युः प्रेक्षकास्ते विब्रूयुः । इदं त्वया विनाशितमेतत् प्रायश्चित्तमिति बोध्यम् ।। ५ ।। यदि तत्र न विन्देयुर्ग्रहपतिना व्युच्यम् ॥ ६ ॥ यदि तत्र न विजानीयुर्विनष्टार्थमेकं प्रायश्चित्तमिति गृहपतिना व्युच्यमाख्यातव्य- मिदं विनाशितमिदमत्र प्रायश्चित्तमिति भावः ॥ ६ ॥ गृहपतिमानुष्टुभमुक्त्वा तब्रूयात् ॥ ७ ॥ वक्तव्यकाले ऽनुष्टुप्छन्दसमृचमुक्त्वाऽस्मिन्विनाशितमत्रैतत् प्रायश्चित्तम् ॥ ७ ॥ यस्मिन्नुपह्नयत्येतावपि वा तेनैव सहाऽऽनुष्टुभ संपादयेत् ॥ द्वयोरेतदहः समिध आहरन्ति ॥ ८ ॥ यद्वक्तव्यमुपहताय तदनुष्टुवाख्यश्लोकेन वक्तव्यम् । तत्रोक्तप्रकारः श्लोकः- - ·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१६ प्रभे- अध्वयों भवता चास्मिन्विपर्यासो विधीयते । अग्ने नयेत्यूचा स्पष्ट्वा हविर्धानं तु ऋन्द्रयम् ।। अनुष्टुभमृचमुक्त्वा एतेन श्लोकेन वा प्रायश्चित्तकथनम् । प्रायश्चित्तविधायकश्लोकः- त्वं नो अग्ने च स त्वं नो भूर्भुवः सुव(स्व)स्तथैव च । अनाज्ञातनपं चैव मुरारेः स्मरणं परम् ॥ इति । एवं प्रायश्चित्तविधानमन्ने नयेत्यादि । सन्त्यतिग्राह्यास्त्रयः । यदा गौरवीतं साम विद्यते तदाऽतिग्राह्याणां ग्रहणं दशमेऽहनि । अग्निष्टोमेऽपि यत्र गौरवीतसाम तद्बहून- तिग्राह्यान्गृह्णातीति वचनात् । उपांश्वभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहैर्मानं पूर्वमेवोक्तम् । वाय- वाग्रम् । पशुकाले वारुणः पेन्वः । दक्षिणतोऽत्य उपशयनिदेशः पूर्ववत् । दक्षिणाकाले पूर्ववद्यज्ञायज्ञीय च पत्नीसंयानान्तं कृत्वा विधिरेतदहः समिध आहरन्तिः ॥ ८ ॥ नित्या औदुम्बरीश्च ॥ ९॥ समिध आहरन्तीत्यनुकर्षः ॥ ९ ॥ अभ्यादधति नित्याः ॥ १० ॥ आहवनीय इति शेषः ॥ १० ॥ उत्तरेणाऽऽहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति ।। ११ ॥ स्थापयन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ असूर्या उपसूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्य ध्वरमिह रतिरिह रन्तिरिह रमध्वमिह रन्तिरिह रम- तिरिह रमध्वमिह वो स्मतिः। उपमुजं धरुणमिति द्वाभ्यां गाईपत्ये जुहोति ।। १२ ।। समन्वारब्धेषु द्वाभ्यामृग्म्यां गार्हपत्ये जुहोति ॥ १२ ॥ अय५ सहस्रमानवो दृशः कवीनां मतिज्योतिर्विधर्मा दध्रुः समीचीरुषसः समैरयदरेपसः समोकसः सरेतसः सचेत' सा स्वरमन्युमन्तश्चिदाकोरित्यतिच्छन्दसर्चाऽऽहवनीयमुप- तिष्ठन्ते ।। ( ख० ८)॥ १३ ॥ अथाऽऽहवनीयं गत्वाऽतिच्छन्दसोपतिष्ठन्ते—अय५ सहस्रमानव इति प्रगीयत इति मीमांसकाः । सूत्रकारवचनं. छन्दोगानामिति प्रतीयते ॥ १३ ॥ प्राजापत्याय मनोग्रहाय संप्रसर्पन्ति ॥ १४ ॥ ततः प्राजापत्याय मनोग्रहाय संप्रसर्पन्ति ब्रह्माध्वर्युयजमानाः ।। १४ ।।

·* पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६९ प्रसृप्तेष्वनया त्वा पात्रेणेति पृथिवीं मनसा ध्यायन् प्रजापतये मनवे जुष्टं गृह्णामीति प्राजापत्यं मनो- ग्रहं गृह्णाति । यथारूपमाकाशात् । तातीयसवनि- (नी)काद्वा सोमात्परिशाय(श्रप)यद्यावानेकस्मै चम सगणायाऽऽप्तः ।। १५ ।। प्रसृप्तेषूपांशु पात्रेण गृह्णाति, इति विधिः । अनया त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीति । आकाशाद्यथारूपं ध्यात्वा गृह्णाति । आकाशकदेशमथवाऽशिष्टोमचमसोन्नयनकाल एक- स्मै चमसगणाय गृह्णाति । आप्तो यावान्परिमितः ।। १५ ।। तस्माद्दोपाशुपात्रेण गृह्णीयाद्धोतृचमसमुख्या- श्वमसानुन्नयति ।। १६ ।। स्तुतशस्त्रे भवतः ॥१७॥ गतः ।। १६ ॥ १७ ॥ तस्य सर्व मनसा क्रियते ॥ १८ ॥ मनसा स्तोत्र. मुपाकरोति ।। १९ ।। मनसा प्रस्तौति ।। २० ॥ मनसोद्गायति ॥ २१ ॥ मनसा प्रतिहरति ॥२३॥ मनसा तिसृणा सार्पराज्ञीना ५ पट्कृत्वः प्रनि. गहाति ॥ २३॥ तस्माद्ग्रहणं वा स्तोत्रोपाकरण प्रस्ताता उद्गाता प्रतिहता च मनसा सापेराज्ञी- नाम् ॥ १८॥ १९ ॥ २० ॥२१ ।। २२ ।। २३ ।। यद्यर्धर्चशः शसति नवकृत्वो यदि पच्छ ओ५ होतरिति दशहोतुः प्रतिगरः । तथेति चतुर्होनुः । ओमिति पश्चहोतुः । तथेति पड्ढोतुः । अरात्स्म होतरिति सप्तहोतुः ॥ २४ ॥ एवं मनसा प्रतिगरः । शंसनमनुमन्त्रणं च मनसेति बाधायनादयः ॥ २४ ॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या संप्रैपो वषट्कारो भक्षमन्त्रश्च ॥२५॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते । उक्थशा यज सोमानां सोमपक्ष उक्थशा यज सोममिति । आकाशपक्षे मनसैव । याज्यान्ते चिह्न वषट्कारानुवषट्कारों । सोममाकाशं वा हरति । भक्षार्थ वक्ष्यति स्वयं सूत्रकारः ।। २५ ।। हुत्वा हरन्ति भक्षन्ते यत्समीक्षन्ते ससमुपहव- धर्मा भवन्ति । गृहपतिं पर्युपविश्य पृच्छन्ति ॥ (ख० ९)॥ २६॥ ४७ ·[१६ प्रश्ने- राण ३७० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- श्वो भू(हु)त्वा सोममाकाशं वा हरन्ति भक्षार्थ ते भक्षयितारः समीक्षन्ते परस्परं समुपहवो मनसाऽग्रे होता ततोऽध्वर्युः स्वं स्वं चमसं चमसिनः समाख्या भक्षणं, मनसा मन्त्रमुक्त्वा सोमं प्रत्यक्षेण भक्षयन्ति । आकाशपक्षे भक्षणमन्त्रे विशेषः- भक्षेहीत्यादि प्रियो मे हृदोऽस्यश्विनोस्त्वा बाहुभ्या५ सा-यासं नृचक्षसं त्वा देवाकाश सुचक्षा अवख्येषं मन्द्राऽभिभूतिर्वाग्जुषाणाऽऽकाशम्य तृप्यतु इत्यादि । गणस्याऽऽका- शदेवते मतिविदः, इत्येवं भक्षणम् । विनिविश्य गृहपतिं ब्रह्मकथा वक्तव्याः-इदं वा अंग्रे नैव किंचनाऽऽसीदित्येवमाद्याः ॥ २६ ॥ यद्दशहोतारः सत्रमासत । केन ते गृहपतिनाऽऽर्नु वन्। केन प्रजा असृजन्तेत्यध्वर्युः पृच्छति ॥२७॥ अथवा गृहपतिमवेक्ष्य महाविनः पर्युपविशन्ति समन्ततः पृच्छेयुः । ब्रह्म चतु. होतारः ( तै० वा० ३-१२-४ ) इति चतु)तृणां ब्रह्मत्वात्तमध्वर्युः प्रथमं पृच्छति यद्दशहोतारः सत्रमासतेति ।। २७ ।। प्रजापतिना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तेन प्रजा असू. जन्तेति गृहपतिः प्रत्याहं ॥ २८ ॥ प्रतिवचनम् ॥ २८ ॥ यञ्चतुर्हातारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽनुव- न्केनौषधीरसृजन्तोत ब्रह्मा पृच्छति । सोमेन वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्तनौषधीरसृजन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ २९॥ यत्पञ्चहोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्नभ्यो लोकेभ्योऽ. मुरान्प्राणुदन्त । केनैपां पशुनवृञ्जतेति होता पृच्छति । अग्निना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्ते- नभ्यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तेनैषां पशून- वृञ्जतेति गृहपतिः प्रत्याह ॥३०॥ यत्पड्ढोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्केननकल्प- यन्तेति होतृकाः पृच्छन्ति । धात्रा व ते गृहपति- नाऽऽर्नुवन्तेनर्तनकल्पयन्तेति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३१ ॥ यत्सप्तहोतारः सत्रमासत केन ते गृह- पतिनाऽऽर्नुवन्केन सुवरायन्केनेमाल्लोकान्सम- तन्वन्नित्युद्गाता पृच्छति । अर्यम्णा ते गृहपति- ·४ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७१ नाऽऽनुवन्तेन सुवरायन्तेनेमाल्लोकान्समतन्वन्नि- ति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३२ ॥ सर्वत्र प्रतिवचनं गृहपतेरेव । अहीनभृतेऽप्येवम ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ प्रजापति परिवदन्ति । ३३ ।। प्रजापतिं परिवदन्तीति विज्ञायते ( २१-११-१३ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् ॥३३॥ अकुशलोऽयं प्रजापतियों द शमशकान्स मजेद्यः स्तेनानिति ॥ ३४ ॥ प्रजापतिपरिवादाः प्रजापतेराराधनाथ मुक्त्यर्थमित्यर्थः । ३४ ।। अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रानधीयते यद- रप्यानि प्रजापतिः पुरश्च ससृजे गिरीन् । कर्ताs- ग्निश्च तद्भद्रं यद्भद्रं तन्म आ सुव ॥ यदपा तम- सा युक्त्वा दिने तेऽणिष्टमातपत् । अम्भश्चात्य- तिधर्मश्च तथा तत्ते प्रजापतिः ( तेः )॥ यत्रते. नान्यकान्द शान्मशकान्यदद्याश(य)वः । तदु ते वृजिनं तेषां तद्विषं तेन तेऽमृतम् ॥प्रजापतिं दश- ममहर्भजध्वं मतिं कवीनामृपभं जनानाम् । नुपु. क्षिति५ सुद्रविणं दधानो विपाप्मा लोके निदधा- ति देवयुमित्येतैः परिवदेयुः ॥ ३५ । अत्र श्रुतिः– प्रजापतिं परिवदन्त्याप्त्येवनं तद्वन्याचक्षते, इति फलार्थवादः, इति मीमांसकाः । अपि वा प्रजापतिपरिवादानां मन्त्रान्पटन्ति केचिच्छाखिनस्ते ते प्रत्ये- तव्याः ॥ ३५ ॥ अथ वरं वृण(णु)ते ॥ ३६॥ प्रजापतिपरिवादानन्तरं वरं वृण(णु)ते यजमानः ।। ३६ ॥ अदो नोस्त्विति यत्कामा भवन्ति ॥ (ख०१०) ॥ ३७॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । यत्कामयते तस्य नाम गृह्णातीति भरद्वाजः । । उत वै ब्राह्मणोऽनेककामो भवति' ( २१-१२-४ ) इत्यापस्तम्बः । यत्कामयते तदुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ३७ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशा स्त्रसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने चतुर्थः पटलः ।

·३७२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६. प्रमे-- अथ षोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । .. अपि वा यदेवैतर्भुवः सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयासः सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोपैरिति तेन चपा सर्व कामा अवरुद्धा भवन्ति ॥१ प्रजापतिकामनार्थोऽयं मन्त्रः । यदि कामा । यदि कामा न विद्यन्ते तदाऽवरुद्धावरण. निवृत्तिः ॥ १ ॥ ( चतु होतन्व्याख्याय द्वारौ संवृत्य ) यथाधि- प्णियं पत्नीासाद्य द्वागै संवृत्याथैभ्यो वाच. मुपाकरोति ॥ २॥ चतुर्होतृव्याख्याय यजमानार्थय ( दयः ) सर्वे द्वारौ संवृत्य यथाधिष्णियं व्यव- स्थिता उद्गपवर्गार तथा पत्नय आसते । अथेभ्यो वाचं मृत्पात्रमध्वर्यु: ॥ २ ॥ इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिन्यौ- दुम्बरी परिष्वजन्त उदरैरिवोपरपृशन्तः समन्या- रभ्यादुम्बरीमासते युवं तमिन्द्रा पर्वता पुरो. युधा यो नः पृतन्यादपतन्तमिद्वन्तं(द्वतं) व त्रेण तं तमिद्धन्तम् । दूरे च तां यच्छत्सद्गहनं यदि नक्षदस्माक शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा- दर्पिष्ठ विश्वत इति समन्वारब्धा सर्वानुत्तरस्य ह. विधानस्य दक्षिणः पाणिभिः कटारस्तेजनीभिर्वा तिष्टमाना अतियन्ति ॥ प्राश्च ईषद्गत्वा वागैतु वाम्बागेतु वागुपैतु वाक्समैतूपमैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति पञ्च वचासि व्याहरन्ति ॥ ३ ॥ इह धृतिरित्यनेन मन्त्रेणीदुम्बरी परिप्वज्य समन्वारभ्य यजमाना वाग्यतास्तिष्ठन्ति । यथोदरैरुपम्पर्शनं भविष्यति तथा कर्तव्यम् । अहीनेऽप्येका । तथैकैकस्य पत्नी वाग्यतातिष्ठति । न सर्वाः । अधिवृक्षसूयें प्राञ्चः परस्परं समन्वारब्धाः सर्पम्ति । अहीनेऽप्येक एव युवं तमिन्द्रा पर्वतेति प्रयोगमन्त्रः सर्वेषामुत्तरेण हविर्धानं गच्छन्ति । प्राङ्मुखा दक्षिणहस्तकः कटास्तेजनीभिरवलम्बमानाः प्राञ्चो गत्वाऽऽहवनीयस्योत्तरे पञ्च वचांसि व्याहरन्ति । वागत्वित्यादि ॥ ३ ॥ १ ख. ग. रम इह रमतामित्यौ ।

·६ पटळ:] महादेवशास्त्रिसंकसितमयोगपन्द्रिकाघ्याख्यासमेतम् । अधिक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाचं घिसजन्ते ॥४॥ अधिवृक्षसूर्ये वर्तमान एवं चरद्भिः क्रियते सुब्रह्मण्यान्तं वाग्विसर्गः ॥ ४ ॥ औदुम्बरीः समिध अभ्यादधाति ॥ ५॥ पूर्वमेवौदुम्बरीसमिधः परिप्वञ्जनं कृतवाग्यमनस्येह वाविसर्गः सर्वेषामौदुम्बरी: समिधः पूर्वमेवोपसादिता आहवनीये यजमानाः । अथ दशमेऽहनि यज्ञायज्ञीयकाले वसतीवर्यादि, अहीनसंतप्तयः परिस्तरणान्तम् ॥ ५ ॥ श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातरूपः ॥ ६॥ गतार्थः ॥ ६॥ । प्रायणीय उदयनीयो नात्राहीनसंतयो विद्यन्ते॥७॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयवदुदयनीयमपयन्ति । उमौ षोडशीमन्तौ द्वाद शाहस्य षोडशीमतिरात्रे इति कल्पान्तरवचनात् । अग्ने नयेत्यादि समं सर्वमुपायहरति । अग्नि युनज्मि अत्रोपांश्वभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहानं पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीयो- दशमेऽहनि इति त्रयः कल्पाः सूत्रकारेणोक्ताः । त्रिप्वहःमु यथासंख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्पा इत्यपरे । पशुकाल आग्नेयः । ऐकादशिनेऽग्निष्ठ उपाकरोति ऐन्द्रामो वा । न खण्डः सूर्याय ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देशः। कृप्पमृगस्ते पशुरित्यह रह£पमानपक्षे अग्नीषोमीयकाल एक मिनोति । तत्तु प्रायणीये मानम् । तस्मिन्नेव मिमीते । आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाक. रोति इत्यादि द्वितीयेऽहि मिनोति । पश्चर्थत्वाचूपस्य पशुक्रमः प्रधानत्वादक्षिणतोऽपव- र्गता यूपानां नोदगपर्वगता । सारस्वतस्य यूपस्य, दक्षिणत उपशयः स्थाप्यते सार- स्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देशः । एवमहन्यहन्युत्तरोत्तरः पशुः । यूपैकादशिन्यां पूर्ववत् ॥७॥ पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज्ञीयं प्रति वसती- वरीय॒हाति ॥ ८॥ दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीय काले वर्तमाने वसतीवरीः ॥ ८ ॥ एता अहीनसंततयो भवन्ति ॥९॥ नावाहीनसंततयः ( स०श्रौ० ३६-५-.५ ) इति वचनान्न्यायप्राप्तमेतत् । नमस्ते अस्त्विति भवत्येव ॥ ९॥ उतो तान्येव दीक्षितवसनानि परिघाय प्रचरेयुः ॥१०॥ कृष्णविषाणं प्रविष्यन्ति । षोडशीहोमे कृते रात्रिपर्यायैः प्रचर्य श्वोभूते तिरीक- ह्रियान्तमत्र सख्य ( वाग् ) विसर्गः । एकादश समिष्टयपि । अथ यज्ञपुच्छपमृति सर्वमशिष्टोमवत् ॥ १० ॥ ।

·३७४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- [ १६ प्रश्ने- .. । वपनकाले सशिखानि सत्रभूते वापयन्ते ॥ ११ ॥ अनुबन्ध्यायां वपायां हुतायां वपनकाले सशिखानि शिरांसि वपन्ते मुण्डानी- त्यर्थः । शिखामनुप्रवपन्ते (तै : सं० ७-२- ) इति श्रुतेः । अहीने तु शिखावर्जम् । ततः पात्नीवतं कर्म ततोऽग्नेविमोकादि ॥ ११ ॥ उदवसानीयेष्वन्यानृत्विजो वृत्वा तान्वा ज्योति- टोमेनाग्निष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेन सर्ववेदसदक्षिणेन वा नाना यजेरन् ॥ १२ ॥ उदवसानीयान्तमग्निष्टोमवत् । सक्तुहोमो गृहपतेरेव शिष्टं सर्व ( पूर्ववत् ) । सर्वेषामुदवसानीयेनेष्ट्वा, एकैको यजमानोऽन्यान्षोडशविजो वृत्वा पृथक्पृष्ठशमनीयैर्य- जेरन् । केचित्-~-पृष्ठशमनीयस्य सर्वनियमं नेच्छन्ति ( अनन्तरे पणि ) पृष्ठशम- नीयेन यक्ष्य इति संकल्पः । सहस्रदक्षिणा । तत्र नियतोभयत्र त्रैधातवीया । केचिन्ने- च्छन्ति । अनन्तरे पर्वणि सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । एवं सत्रात्मकम्य क्लप्तिः समाप्ता ॥ १२॥ संतिष्ठते द्वादशाहः ।। (ख ०११) ॥ १३ ॥ गतः । त्रैधात या झुभयत्र चेष्टा । केचित्तु नेच्छन्ति मनीषिणम्तत् । सौत्रामणी स्यात्तु तथा वयस्या संतिष्ठते तत्र समूढसत्रम् ॥ १३ ।। अथ गवामयनस्य कर्मोच्यते- गवामयनेन प्रजापतिं भूमानं गच्छन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १४ ॥ भूमानं स्थानम् ॥ १४ ॥ तस्य द्वादशाहेन सत्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ ॥ १५ ॥ तम्य द्वादशाहस्य गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरमाह- चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ॥ १६ ॥ माघपौर्णमास्याः पुरस्ताच्चतुरहे शुक्लकादश्यां दीक्षरन् । तथा सति माघकृष्णप- प्सम्यां द्वादशदीक्षाणां समाप्तत्वात्तदनन्तरवर्तिन्यामेकाष्टकायां सोमक्रयः संपद्यते । ननु-'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दक्षिरस्तेषामेकाष्टकायां क्रयः संपद्यते । ( तै० सं० ७-४-९) इति गवामयने श्रूयते । पौर्णमास्याः पूर्वस्मिंश्चतुरहे दीक्षेरन्नेकादश्यां दीक्षामारभेत । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सप्तमे दिने द्वादश दीक्षाः पूर्यन्ते । , तत उपरितन्यामष्टम्यां सोमक्रय इत्यर्थः । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वाद्या काचित्पूर्णिमेत्येकः - ·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७५ पक्षः । 'चित्रापूर्णमासे दीक्षेरन्मुखं वा एतत्संवत्सरस्य यच्चित्रापूर्णमासः, (७-४-९) इति प्रशस्यमानतया चैत्री पौर्णमासीति द्वितीयः पक्षः । याज्ञिकसमाख्यय। माघकृ- प्णाष्टम्येकाष्टका । तत्र सोमक्रयसंपत्तये माध्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यांदीक्षाऽऽ- रब्धव्या॥ चतुर्विंशतिपरमा इष्टप्रथमयज्ञा एकाष्टकायां प्रातरग्निहोत्र५ हुत्वा विज्ञानमुपयन्ति, ( अह्रां विधान्यामेकाष्टकायाम् (तै० सं० ३-३-८) इत्यादीनामहां विधान्यामेका- ष्टकायां सा संवत्सरसत्रस्याहनां विधात्री तस्यां दीक्षा । एकाष्टकायां प्रातःकाले चतुः- शरावपरिमितेन पिष्टेन निर्मितमपूपं पक्त्वाऽपूपमादायोल्मुकं चाऽऽदाय कक्षेऽपूपं निधा- योल्मुकेन कक्षं दहेत् । यदि दहति पुण्यसमं भवति निरुपद्रवः संवत्सरं भवति । यदि न दहति पापसममक्षादिभिः पीडाकरो भवति । एवं विज्ञानमुपयन्ति । ) एवं विज्ञानं कृत्वा गवामयनस्याऽऽरम्भः । साग्निचित्यो गवामयनो नाचिकेतयुक्तो वा यत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरन्, इति । अस्मिन् गवामयने न भूयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्त इति वच- नात् । नाचिकेतपक्षेऽपि तस्यामेव दीक्षा । एकाष्टकायां दीक्षेरन्नित्यापस्तम्बोऽप्याह । अस्यामेकाष्टकायां विज्ञानं कृत्वा गवामयनेन साग्निचित्येन यक्ष्यामहे स्वर्गार्थमिति संकल्पः । प्राजापत्यादयो वा फलं सर्वकामार्थो वाऽऽश्वलायनमतात् । 'अथ गवामयनं सर्वकाम इति । सर्वं सत्रभूतद्वादशाहवत् । अस्मिन् (पक्षे) उखासंभरणं पर्वणि पशुबन्धो (वायव्यः) पञ्च पशवो वा ॥ १६ ।। माध्याश्चैव्या वा ॥ १७॥ चैत्र्याः पौर्णमास्याः पूर्वस्यामेकादश्यामग्निवदीक्षणीया। एवं द्वादश दीक्षाः ॥१७॥ आगामिन्यामष्टम्यां प्रायणीया तत्राऽऽह- मायणीयोऽतिरात्रश्चतुर्विश उक्थ्य आरम्भणीयस्त्रिवृद्वा ते शये द्वे अहनी भवतः । ज्योतिरग्निष्टोमो रथंतरसामा गोरुक्थ्यो बृहत्सामा आयुरुक्थ्यो रथंतरसामा गोरु- क्थ्यो बृहत्सामाऽऽयुरुक्थ्यो रथंतरसामा ज्योतिरानि- टोमो बृहत्सामेति ।। १८ ॥ अष्टम्यां प्रायणीयया प्रचर्य सोमयादि । चैत्रपक्षमाश्रित्य प्रयोगः- आगामिन्यां चतुर्थ्यामग्नीषोमीयः । तस्मिन्नेकादश यूपान्मिन्वन्ति रात्रौ परिस्तरणान्तं श्वोभूते महा- रात्रे बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि द्वादशाहवत् । प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति । अत्रापि पृश्नि- प्राणग्रहादयो नामधेयात्केचिन्नेच्छन्ति । ऐन्द्रवायवाग्रः । पशुकाल ऐकादशिनानां विकृतीनामेक आग्नेयो वा । - ·३७६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्भे- श्वोभूते तिरोहियान्तं द्वादशाहवत्संततयः । द्वादशाहस्य द्वितीयवत् चतुर्विंशति- मुक्थ्यमारम्मणीय एवास्तीर्यानतिग्राह्यः शुक्रायः । पशुकाले सारस्वती मेषीम् । परनी- संवानान्तम् । एतस्मिन्नहनि शय(सत्र) संज्ञके पूर्ववदहीनसंततयः ॥ १८ ॥ अभिप्लवः षडहः ॥ १९ ॥ उपबन्तीति शेषः ॥ १९ ॥ एवं विहिताश्चत्वारोऽभिलवाः ॥ २० ॥ तेषामभिप्लवामां ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमं रथंसरसामानमुफ्यन्ति । आश्रयणायः । पशु- काले बभ्रुः सौम्यः । एवं त्र्यनीका परिक्ततेऽविषुक्तः ॥ १ ॥ मौरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः। म त्वतिग्राह्याः । पशुकाले पौष्णः श्मामः ॥ २ ॥ आयुषमुक्थ्य रथंतरसामान न स्वतिग्राह्याः । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्यः ॥ ३ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठः । पशु- काले "शिल्पो वैश्वदेवः ॥ ४ ॥ अथाऽऽयुरुक्थ्यः पशुकाल ऐन्द्रोऽरुणः ॥५॥ अथ ज्योतिष्टोममन्निष्टोमं बृहत्सामानमुपयन्ति । पशुकाले मारुतः कल्माषः ॥६॥ एतानि पत्नीसंथानान्तानि । एवंप्रकारांश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । ऐकादशिनं शिष्टाः ॥ २० ॥ पृष्ठयः षडहः समासः ॥ २१ ॥ सेकादशिनानाम् ॥ २१ ॥ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः संभार्थः षष्ठः ॥ २२ ॥ एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततः संभार्य इत्यापस्तम्बः ॥ २२ ॥ त्रयोऽभिप्लवाः ॥२३॥ अभिप्लव ऐकाक्षशिनानां द्वादशाहवदावृत्तिः ।। २.३ ।। पृष्ठयः षडहः ॥ २४ ॥ द्वादशाह उथ्यत इति शेषः । उत्तरत्रयाहे पूर्णत्रयाहे वाऽतिग्राह्या आग्नेयाद्याः । एवम(व)संपति(न)पृष्ठयघडहान्ते मध्वशनादयः ॥ २४ ॥ अभिजिषयः स्वरसामान उक्थ्या अग्निष्टोमा वा ॥ २५ ॥ एवं विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततोऽनन्तरमस्य संभार्य पृष्ठ्यं मासमुपयन्ति । श्रीनभिप्लवानथ पृष्ठ्यषडहमभिजितमग्निष्टोमं श्रीन्साम्नोक्थ्यामग्निष्टोमान्वा ॥ २५ ॥ परे द्वेशये अहनी ॥ २६ ॥ परे द्वे शये अहनी इति । अतिरात्रश्चतुषु अंशेषु पूर्व एव प्रयुज्यते ॥ २६ ॥ इति षण्मासाः ॥ २७ ॥ षण्मासा गण्यन्ते । अत्र गणमामात्रमेवं षण्मासाः परःसामसूक्थ्यामग्निष्टोमविनि- वेशनवाहकारिण एकविंशत्यह इति च्छन्दोगविशेषः । नवाहकारिणोऽग्निष्टोमा एकवि.

·५ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७७ शत्यहकारिणीरुक्थ्याः । परःसाममु पुनश्च विशेषः ---अतिग्राह्येषु प्रथमेऽहनि उपया- मगृहीतोऽस्यौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णामीति एकमेवाऽऽग्नेयविकारः । ओषधयः पार्थिव इति एष ते योनिरह्मयस्त्वौषधीभ्य आप ओषधयम्तेनोऽसीत्येवं यूयं देवेषु भूयास्तेजस्वन्तं मामायुप्मन्तं वर्चस्वन्तं मनुष्येषु कुरुत दीक्षार्थ र त्वेत्यादि । तेजोविदसीति प्रकृतिवत्। मयि मेधां मयि प्रजा मय्याप ओषधयस्तेजो दधात्विति भक्षणम् । द्वितीये परःसामनि ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । ता अप्याग्नेयाविकाराः । एष ते योनिरोषधी- भ्यस्त्वा प्रजाभ्य ओषधयः प्रजास्तेजम्विन्य अयं देवेष्वित्यादि मनुष्येषु कुरुत दीक्षायै च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मथि मेधां मयि प्रजां मय्योषधयः प्रजास्तेजो दधः- त्विति भक्षणम् । तृतीये पर:सामनि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णाम्येष ते योनिः प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्याग्नेयविकार एक एव । प्रजापते तेजस्विन्यस्तेजस्विन्यो यूयं देवेषु भूयास्त मनुप्येषु कुरुत दीक्षायै च त्वेत्यादि पूर्ववदनुमन्त्रणं च । मयि मेधां मयि प्रजां प्रजापतिस्तेनो दधात्विति भक्षणम् । अन्ते अहीनसंततयः ॥ २७ ॥ मध्ये विषूवानेकवि शोऽग्निष्टोमो महादिवाकीयः ॥ २८ ।। ततो विषुवन्तमुपयन्ति । एकविशमग्निष्टोमं दिवाकीय॑सामानम् । अग्ने नयेत्यादि- सौमिकपात्रप्रयोगकालेऽष्टावतिग्राह्यपात्राणि प्रयुनक्ति ॥ २८ ॥ आदित्यव्रतं वा ( सामानम् ) ॥ २९ ॥ उपयन्तीत्यर्थः ॥ २९ ॥ सामोदित आदित्य प्रातरनुवाकमुपा करोति ॥ ३० ॥ गतः ॥ ३० ॥ दिवाकीर्यमेतदहर्भवति ॥ ३१ ॥ आवृत्त उत्तर: पक्षस्त्रयः स्वरसामानः ।। ३२ ।। पूर्वपदार्थानां पूर्वमेवानुष्ठानमिति न्यायात् । अग्ने नयेत्यादित एवति शुक्राग्रं गृह्णाति । यदि जगत्सामा विषुवान्दिवाकीर्त्यसामेत्यर्थः । तदाऽऽग्रयणायः, अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वा- नावृत्तांश्च गृह्णाति । तत्रैवं प्रयोग:--उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वौषधीभ्यो जुष्टं गृह्णा- मीति । उपयामगृहीतोऽस्यौपवीभ्यस्त्वा प्रनाभ्यो गृह्णामीति । उपयामगृहीतोऽसि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये गृह्णामीति ऊर्ध्वान्गृहीत्वा सौर्य गृह्णाति---उदु त्यमित्यूचमुक्त्वा, उपयामगृहीतोऽसि सूर्याय त्वा म्राजस्वत इत्येवं सादनम् । तत आवृत्तान्गृह्णाति । उपयाम प्रजाभ्यस्त्वा० उपयाम० ओपधीभ्यम्त्या ० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजाभ्यः। उपयामः अभ्यस्त्वौषधीभ्य इत्यादि पूर्ववत् । गृह्णामीत्यादयः(दिभिः) सादनं च । ततो वैश्वकर्माण गृह्णाति--वाचस्पतिं विश्वकर्माणमित्यूचमुक्त्वोपयाम० विश्वकर्मणे त्वा० ओजस्वते

·३७८
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[ १६ प्रश्ने-
.
।
,
जुष्टं गृह्णामीति ऐन्द्रवदेष ते योनिर्विश्वकर्मणे त्वौजस्वते० । पशुकाले शितिपृष्ठं बाह-
स्पत्यमुपाकरोति । ततः सौ(सू)र्यमुपालम्भं करोति सूर्याय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सौर्य
विषुवत्युपालभ्यमुपाकरोतीति वचनात् । द्विवचनेनोहः सर्वत्र । अतिग्राह्यकाल ऊर्ध्वान्
पूर्ववदुक्त्वाऽनुमन्त्रणं कृत्वा (ततः) सौर्य प्रतिवर्तत आवृत्तात्ततो वैश्वकर्माणं विश्व
कर्मन्नोजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु भूया इति । ऐन्द्रवदोनोविदासि माय मेधां मयि
प्रजां मयि विश्वकर्मेन्द्रियं दधातु । एवं पत्नीसंयाजान्तमहः सतिष्ठते । अहीनसंततयः ।
त्रीनक्सि(सो मान् , उपथाम० उक्थ्यानग्निष्टोमान्वा प्रथमेऽहन्यतिग्राह्यकाल उप-
याम० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्येकः । एवं द्वितीयेऽहनि उपयाम० अद्भयस्त्वौ-
षधीभ्य इत्यक्सिोमयुत्तेषु प्रथम आग्रयणाग्रः । द्वितीयः शुक्रायः । तृतीय ऐन्द्रवा-
यवाग्रः । तेप्वहीनसंततयः ॥ ३१ ॥ ३२ ।।
विश्वजित् ॥ ३३ ॥
आंग्नष्टोममुपयन्तीत्यापस्तम्बः । एन्द्रवायवाग्रः, आवृत्त्यभावात् । आदित्यग्रहगृह्य-
काले-आदित्यमेकमेव गृह्णाति । अदितिदेवत्यः । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽपि एकमेवाऽऽदि-
त्यमुद्गृह्णाति । महीम पु मातरमित्युक्त्वा, उपयाम० आदित्ये(त्याय) त्वोजस्विन
एप ते योनिरदित्य त्वजिस्विन्यै अदित्य(आदित्य) ओजस्विन्नोजम्वी त्वं देवेषु नाऽऽ-
धेन्द्रवत् । मयि मेधां मयि प्रनां मय्यायुरिति, इन्द्रियं दधातु पत्नीसंयानान्तमहीन-
संततयः ॥ ३३ ॥
चत्वारि शयानि । त्रयस्त्रिशारम्भणः षष्ठयः
पडहः ।। ३४ ॥
तानि चत्वारि शयान्यहानि सप्ठमे माति गोसवम् । अथाऽऽवृत्तं पृष्ठ्यषडहमुप-
यन्ति । त्रयस्त्रिशारम्भणमाग्रयणायः । अस्मिन्नहनि वश्वकर्माणमतिग्राह्यमेव गृह्णाति
विश्वजित्प्रभृत्यादित्यवैश्वकर्मणोविपर्यासेनकस्मिन्नादित्य एकस्मिन्वैश्वकर्मण एवं व्यत्या-
सेन महाव्रताद्गृह्णाति एकैकमेव नतु पडहं प्रयुनक्ति । अथ द्वितन्त्रमेवं शुक्राग्रमथैक-
विंशषोडशी गृह्यते । एन्द्रवायवाग्रमथ सप्तदशमाग्रयणाग्रमथ पञ्चदशशुक्राग्रमथ त्रिवृत्त.
मैन्द्रवायवाग्रमेवं पडह आवृत्तः। आवृत्तेप्वेकमनीका उत्तरेषु पडहान्ते मध्वश-
नादयः ॥ १४ ॥
चत्वारोऽभिप्लवाः प्रत्यश्चः स मासः ॥ ३५ ॥
त्रयस्त्रिंशान्त एवमावृत्तः पृष्ठ्याहः पञ्हमुपेत्य चत्वारोऽभिप्लवाश्च स मासः संपद्यते ।
स एको मासः ॥ ३५ ॥

·पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७९ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः ॥ ३६ ॥ एवं विहितानुपयन्ति ॥ ३६ ॥ संभाय उत्तमो द्वावभिप्लवौ ॥ ३७ ।। ततः संभार्यः । विषममासे द्वावभिप्लवा, एवमन्ताऽऽवृत्ता व्यनीका अक्सिाम. प्रभृति विश्वजिद्वर्ड विश्वजिदैन्द्रवायवाग्रः । गतमन्यत् ।। ३७ ।। गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी ॥ ३८ ॥ गवायुपी । गोशुक्रायः । आयुराग्रयणाग्रः । अथवा पष्ठयाहः पडह मैन्द्रवायवाग्रः । शुक्राग्रे रथंतरपृष्ठ इति विश्वकर्म च गोआ(गवा)युपि(पी) प्रयुज्या- उक्थ्य- ग्रता वा ॥ ३ ॥ द्वादशाहस्य द्वादशाहानि ॥ ३२ ॥ द्वादशाहान्यूर्वानि ॥ ३९ ॥ महाव्रतमुदयनीयश्चाति रात्र इति ।। (ख : १२) ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढाहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः । समढवन्महाव्रतोदयनीयौ शये चतुभिरहोमिः सह मासः । द्वादशाहस्य प्रथम ऐन्द्रवायवाग्रो द्वितीयः शुक्राग्रस्तृतीय आग्रमणायः । एवं परिवर्तते । दशम ऐन्द्रवा- यवायो द्वादशाहाहीनम्य दशरात्रम्य यः सप्तदश उक्थ्यस्य द्वात्रिंशदेकादशिन्यः परि- समाप्ताः । नवान्यहान्यतिरिच्यन्ते । तेवतिरिक्ताः पशव आलभ्यन्ते । गव्यं वैष्णव वामनमेकविंशगोपशुरैन्द्राग्रम् । तृणवे वैश्वदेवं त्रयस्त्रिंशत् द्यावापृथिवी( भ्यां )धेनुम् । तस्या एव वत्सं वा छन्दोगमतिः, गोपशुरदितिदेवत्यो मैत्रावरुणस्यापिवैन्द्रवायवाग्रः । प्राजापत्यमृपमं तूपरं महाव्रते शुक्रायः । आग्नेयमृषभमुदयनीयेऽतिरात्र आग्रय- णायः ॥ ४० ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने पञ्चमः पटलः ॥ अथ षोडशप्रश्ने पष्टः पटलः ॥ द्वादशमासाः शाठयायनकम् ॥ १ ॥ अथ वाक्ये कृते श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा महाव्रतमुपयन्तीत्यर्थः । प्रजापतेराराध- नार्थ महाव्रतम् । अग्ने नयेत्यादिसौमिकपात्रप्रयोगः । सप्तत्रिंशदतिग्राह्यपात्राणि प्रयु- ·[ १६ प्रभे- ३८० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- नक्ति । उशा( दशाऽऽ )ग्नेयानिति द्वयेन दशैन्द्रानरी( नि )ति द्वयेन वैश्वकर्मणा- दित्यो चैन्द्रस्थान इति द्वयेन ततः पञ्च रा( पा )त्राणि प्रवदन्ति। प्रतिदिशमेकैकं मध्य एकम् । ततो दश सौर्यानिति द्वयनवं सप्तत्रिंशमु( दु )पकग्रमेतदहः प्रकृतिवदाग्नेया. न्दश गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनमिति द्वयेन दशैन्द्रान् गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनं वैश्व- कर्मणादित्यौ समुच्चयेन तावुभौ सह महाव्रते गृह्यते इति श्रुतेः । पञ्च पात्राण्यैन्द्रस्थाने सादितानि प्रतिदिशमेकैक मेकं मध्ये । तम्मात्सप्तदशैन्द्राणि भवन्ति । वैश्वकर्मणादित्यौ गृहीत्वा पञ्चपात्रेषु गृ( ग्रहणं पूर्वार्धे पात्रम् ---इन्द्रमिद्गाथिनो बृहदिति पुरोवाच. मुक्त्वा-उपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाऽऽदित्र वते जुष्टं गृह्णामीति गृहीत्वा एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽऽदित्यवत इति सादनमेवं सर्वत्र ग्रहणं सादनेषु पञ्चस्वपि, इन्द्राय त्वोक्था युव इति । अभि त्वा शर नोनुम इति दक्षिणार्धम्य पुरोरुगिति पश्चार्धम्य त्वामिद्धि हवामह इति । । उत्तरार्धस्य तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति मध्यमभृतम्य । एवं सादितान् पञ्चाप्यन्य- स्मिन् पात्रे सवनीयं क्षिप्त्वा सर्वम यमे पात्रे गृहणाति त्वे ऋतुमापे वृञ्जन्ति विश्वेत्यु- क्वा उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णाम्येप ते योनिः प्रजापतये त्वेति सादनमथ सौर्य दश गृह्णाति इति द्वयेन विरमति ॥ १ ॥ उभयतः संभार्य उत्तरः पक्षस्ताण्डकम् ॥ २ ॥ सारस्वत्यादि । अथेकेषामुत्तरपक्ष विकल्पः ॥ २ ॥ उपरिष्टाद्विश्वजितः । पृष्ठयः पडहस्त्रयोऽभिप्लवा इति यू( यू )नो मास उत्तमे संभार्ये चत्वारोऽ भिप्लवा गौश्वाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशा. हानि महाव्रतोदयनीभ्यां यू( यू )नो मासः पूर्यते । अथ ह भाल्लविके पूर्वस्मिन्पचे पुरस्ता- प्रथमान्पृष्ठयादभिजिदग्निष्टोमः । उत्तरस्मिन्पक्ष उपरिष्टादुत्तमात्पृष्ठयाद्विश्वजितः पृष्ठयः षडह आयुरुक्थ्यः स एकस्थाने गौर्भवति । समान- मितरच्छाट्यायनकेन । अथैकेपां विज्ञायते संव. त्सरे सकृत्पृष्ठान्युपयन्ति । द्वादशाहीने दश- रात्रे । तत्र पृष्ठ्यानां स्थानेऽभिप्लवाः षडहा ·पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८१ ऊर्ध्वं द्वादशाहीयात् । दशरात्रान्महाव्रतमुपयन्ति ॥ (ख०१३) ॥ ३ ॥ गतः ॥ ३ ॥ श्वोभूते प्रतायते पञ्चवि शोऽग्निष्टोमो महाव्रतसामा ॥ ४ ॥ प्रतायत आरभत उद्गातेत्यर्थः । सौर्यानासाद्य विरमति सारस्वत इत्यादिपशुकाले प्राजापत्यमृषभं तूपरमालभते । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । अस्य महा- व्रतस्य प्रचारतं मरुत्वतीयैः सह भवति ॥ ४ ॥ यत्प्राङ्माहेन्द्रात् ।। ५॥ भवतीत्यर्थः । अग्रतो भवति ॥ ५ ॥ तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता महाव्रतशिल्पानि व्याया- तयति ॥ ६॥ माहेन्द्रस्तोत्रे कृते प्रतिप्रस्थाता माहावतिकानि शिल्पानि उपकरणानि ॥ ६ ॥ दश वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥ उदुम्बरेण कृतस्य वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ।। एकैकस्मिन्नतिमथिते दश दश तन्तून्प्रवयात ॥ ८ ॥ यदियं दण्ड इत्यादिस्थितेषु दशस्वप्यतिमथितेषु तेषु प्रत्येकं दश दश तन्तवः प्रोताः शततन्तुः ।। ८॥ स वाणः शततन्तुर्भवति ॥९ वाणो वीणाविशेषः ॥ ९ ॥ अध्यधिहोतृषदनं प्लेय५ होत्रे प्रबध्नन्ति ॥ १० ॥ प्लेखं दोलां होताऽऽरोहतीत्येव ॥ १० ॥ औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति ॥ ११ ॥ आसन्दीमारोहत्युद्गाता ॥ ११ ॥ कूर्चफलके अध्वर्यवे ॥ १२ ॥ उपनिदधात्यनुवर्तते ॥ १२ ॥ होत्रका उपगातारश्च कूर्चेष्वासते ॥ १३ ॥ कूर्चेषु होत्रका उपगातारः पत्नय इत्यासते ( आप० श्री० २१-१७-१६) इति । प्रतिगरार्थ होत्रकाणामुपगातॄणां पत्नीनां च कूर्चानि कल्पयितव्यानि तेष्वासीना भवेयुरित्यर्थः । प्रतिप्रस्थाता ( त्रा) एतानि कल्पयितव्यानि ॥ १३ ॥ १ ·३८२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- -- [ १६ प्रश्ने- कानिपुनस्तानि- निकल्पन्ते सर्वशिल्पानि ॥ १४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बे विशेषः-निकलपन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकास्तालुकवीणाः पिच्छोलाः, इति । निकल्पन्ते वीणावादाः शङ्खा नालीस्तूणवानिति । निकल्पेते ब्रह्मचारी (श्चली चारेण सदसो दक्षिणं द्वार्बाहुमार्तिप्यमाणो ( आप० श्री० ११-१७-१६ । १८ ) इति । वाद्यानि च सह वादकैः ॥ १४ ॥ तर संनयति वाक्सत्यं मनो भद्रं तन्नो भद्रमा नो भद्रमिति त्रिपर्वयोत्कटशलाकया वेणुपर्वणा वेतसशाखया वा वादयित्वा बाणेन शतनन्तुना माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ तं दण्डमिति गम्यते । संनयति सज्जयति । गतमन्यत् ।। १५ ॥ बर्हिषो विकारः ॥ १६॥ स च दण्डो बांहेषः प्रतिनिधिरित्यर्थः । अथवा--- इक्षुकाण्डन वेणुकाण्डन वतस- काण्डेन बाणं शततन्तुं ( वाणेन शततन्तुना ) सहाद्याने ब(हाध्वर्युब)हिम्यां च माहे. न्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणं करोति ॥ १६ ॥ तमुद्गाता वादयित्वा प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ १७ ॥ तमुद्गाता पुनः प्रस्तोत्रे ददाति ॥ १७ ॥ प्रस्तोताऽध्वर्यवे ॥ १८ ॥ प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ तमध्वर्युरन्यस्मै ॥ १२॥ वीणावादाय ॥ १९ ॥ तर सोऽग्रेण सदसो दक्षिणे द्वार्वाही प्रतिवादय- नास्ते ॥ २० ॥ तं शततन्तुं मन्त्रेण सदसः पुरस्तादक्षिणस्यां द्वारस्थूणायां प्रतिवादयंस्तिष्ठति ॥ २० ॥ उपगायन्ति पत्न्योऽपाघाटलिकास्तालुकीणाः काण्डवीणाः पिच्छोला अलावुकपिशीर्ण्य इति ॥ २१ ॥ ननु महाव्रते श्रूयते--- पत्नय उपगायन्ति ' इति । प्रकृतौ श्रूयते -' ऋत्विज उपगायन्ति ' इति । तदेतदृत्विगुपगानं पत्न्युपगानेन निवर्त्यते । ननु- प्रकृतावुद्गात्रा साम्नि गीयमाने सत्य॒त्विनोऽन्ये सामैवोपगायन्ति । इह तु पत्नयो वादित्रं वादयन्तीति ·६ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८३ .. भिन्नविषयत्वान्नास्ति निवृत्तिः । मैवम् । गानशब्दस्य शारीरे प्रसिद्धत्वात् । तस्मा- दृत्विजो निवर्त्य पत्नयः सामोपगायेयुरिति प्राप्ते ब्रूमः-गानशब्दस्य नाक्षरोच्चारण- मर्थः किंतु स्वराभिव्यञ्जनं तच्च शरीरेण वादित्रेण वा सिध्यति । अत एव गानतत्त्वज्ञा आहुः दारवी गात्रवीणा च द्वे वीणे गानजातिषु ' इति । तच्च गानं ग्रहन्यायेना- पूर्वक्रियाविधानान्न प्रकृतिलिङ्गं स्यात् । एवं तर्हि गानोपचयवाचिन उपशब्दस्य वैय- र्यमिति चेन्न । वादित्रोपचयसंभवात् । अस्ति हि तत्र वादिननादः - दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति ' इति श्रुतेः । पत्ल्युपगानं च वादिननादः । ' काण्डवीणाभिरुपगायन्ति । इति श्रुतेः । अतः सादृश्यात्संनिधानाञ्च तदुपचयो युक्तः । तस्मादनिवृत्तेरुपगानयोः समुच्चयः ॥ २१ ॥ वादयन्त्यः संप्रवदन्ति । सर्वशिल्पे तृतीये ॥ २२ ॥ गतः ॥ २२ ॥ पुश्श्चलुब्रह्मचारी चोत्तरस्यां वेदिश्रोण्या५ संवतेते ॥ २३॥ ब्रह्मचारी पुंश्चली च विकल्पेते । अग्रे सदसो दक्षिणां द्वारस्थूणां प्रतिकर्तिप्यमाणा- वन्योन्यमाक्रोशं करियाव इति केचित् ॥ २३ ॥ मागधः पुश्चलुश्च दक्षिणस्यां वेदिओण्यां परिश्रयते ॥ २४ ॥ उत्तरस्यां वेदिश्रोण्यां पुश्चली मागधश्च परिश्रयेते । एती व्याख्याती । एत- योमिथुनं कार्यम् ॥ २४ ॥ दुन्दुभीन्समाध्नन्ति । दिक्षु प्रबन्धान् ॥ २५ ॥ दुन्दुभीन्समानन्ति तदानीं युगपध्माययन्ति । दिक्षु दुन्दुभीन्प्रवध्नन्ति वेद्याः सूक्ति- वेव ॥ २५ ॥ स्रक्तिप्वेव महादेः ॥२६॥ स्रक्तिः कोणः ॥ २६ ॥ अपरेणाऽऽनीध्रमधमन्तवेद्यधु वहिर्वेदि जानुदघ्न- मवटं खात्वाऽऽण चर्मणाऽभिवितत्य शङ्कुभिः परिणहत्य भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन भूमिदुन्दु- भिमाघ्नन्ति ।। २७ । अपरेणाऽऽग्नीधमण्डपे भूमिदुन्दुभिमवटं खनन्ति । ( मुखकोश ) अर्धमन्तवेद्यर्ध बहिर्वेदि आत्रे(दें)णर्षभचर्मणोत्तरलोम्नाऽमिसार्य शङ्कुभिः परिणिहत्य तस्य क(च)र्मणः पुच्छकाण्डेन सह भूत(मि)माहननार्थमभिदधाति । यद्वा-भूमिदुन्दुभिमानन्ति । चर्म-

·३०४
सत्यापाढविरचितं श्रौर.सूत्रम्-
[ १६ प्रश्भे-
णाऽऽच्छादितमुखं भूगर्त भूमिदुन्दुभिः पुच्छकाण्डेन ॥ २७ ॥
अपरेणाऽऽग्नीध्र५ शूद्रायौँ चर्मक(कृते) व्यायच्छेते ॥ २८ ॥
शूद्रायौं शूद्रश्वाऽऽर्यश्च । आर्यों ब्राह्मणो विद्वान् । शूद्रः प्रसिद्धः ॥ २८ ॥
श्वेतमा परिमण्डलं भवति ॥ २९ ॥
प्रतिप्रस्थात्रा चर्म कर्तव्यमिति । आर्द्र श्वेत परिमण्डलाकारं परिष्कृत्य चमें-
त्यर्थः ॥ २९ ॥
अन्तर्वेदि ब्राह्मणस्तिष्ठति । बहिर्वेदि शूद्रः ।। ३० ॥
तिष्ठतीत्युभयत्रान्वयः ॥ ३० ॥
इमेऽरात्सुरिमे सभूतमऋन्निति ब्राह्मणो ब्रूयात् ।।
इम उदासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रनिति शूद्रः ॥ ३१ ॥
ब्रूयादित्युभयत्रान्वयः ॥ ३१ ॥
तं ब्राह्मणः संजित्याऽऽनीधे चर्माध्यस्यति ॥ ३२ ॥
तं शूद्रम् ॥ ३२ ॥
अग्रेणाऽऽनीधं कटसंघाते ॥ (ख०१४ ) ॥ तेज-
निसंघाते वा। वितत्योच्छ्रितं लम्बयति ॥३३ ।।
तन्निमित्तं व्ययस्यत उभौ विद्वेषमाणौ ममेदं ममेदमिति शूद्रायवुत्तरेणाऽऽग्नीधे कट-
संघाते . तेजनसंघाते वा कटबहुप्रदेशे तेजनबहुत्वे देशे वाऽऽ चर्म व्यथनामिषुणा-
व्यथयितव्यं वितत्योच्छ्यति । द्विशूलायां वपाबन्धमिव बध्नाति कटसंघाते देशे ॥ ३३ ॥
अग्रेणाऽऽहवनीय रथेषु राजपुत्राः कवचिनः
संनह्य व्यथ(ध)नार्थ चर्मानु परिवर्तन्ते ॥ ३४ ॥
आहव यस्य पुरतो रथेषु कवचिनः पुरुषाः संनह्यन्ते ॥ ३४ ॥
तेषामेकैक सशास्ति ॥ ३५ ॥
तेषां राजपुत्राणाम् ॥ ३५ ॥
माऽपरात्सीर्माऽतिव्यात्सरिति ॥ ३६ ॥
माऽपरात्सीलक्ष्यादन्यत्र व्यधनं मा कार्षीः । माऽतिव्यात्सीवेगमतीत्य परस्ताहाणं
मा जीगम इत्याह हे वेदि(धि)न् ॥ ३६ ॥
तत्ते विद्धा(वा)नातिपातयन्ति ।। ३७ ।।
राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषां (२१-१९-१६)इत्यापस्तम्वः ॥ ३७ ॥
उदश्चोऽपरिमितमवकाशं यात्वा प्रत्यायाय विमुञ्चन्ति ॥ ३८ ॥
बाणान् ॥ ३८॥

·६ पटल:] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८५ अष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भाञ्छीपन्नधि निधाय त्रिः प्रदाक्षणं मार्जालीयं धिष्णियं परिनृत्यन्तीः परियन्ति दक्षिणान्पदो निन्नतीरिदं मधु गायन्त्यो वाग्वेदभिल्लुका सैनान्गायतु प्राणस्य वादिते सेमान्गीता यजमानानिहावत्विति ।। ३९ ॥ मार्जालीयान्ते समीपेऽष्टी दासकुमार्य उदकुम्भैः सह नृत्यन्तीः ॥ ३९ ॥ भिल्लुकां द्वे गायतः। वाग्वेदहिंविनीति द्वे वाग्वेद- हस्तावारामिति द्वे संवत्सरगाथा द्वे एताः संवत्स- रगाथा भवन्ति ॥ ४० ॥ दासीदासयोरन्योन्यमन्त्रोऽभिहितः । भिल्लुकां द्वे कुमार्यो गायेतां वाग्वेदहिंबिनीं द्वे गायतां वाग्वेदहस्तावारां द्वे गायेतां संवत्सरगाथा द्वे गायेताम् ।। ४० ॥ गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धयः। गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भूयसीः ।। ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदकं पपुः । पपुः सरस्वती नदी प्रांचीश्वोज्जगाहिरे। इमा वयंप्लवा- महे शम्याः प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्यं मध्य आकैश्र्ये कश्यों यथा । यदा भंङ्गायश्चिनौ वदत ऋतपर्णक योऽवधीः । आविष्कृतस्य दूषणमु. भयोरकुतः कृतस्यं च ॥ यदा रोखाट्यौ वदतो ग्राम्यमंकीरदाशको । क्षेमे (व्य)द्धे ग्रामेणान. ड्वांस्तप्यते वहन् ॥ इदं कल्माष्यो अपिपन्निदं सोमो असूयत । इद हिरण्यैः खाली आवा यन्मास्थिभञ्जनम् ॥ हैमहा इदं भधुहिल्लु हिल्ल्यै हमहमिमीति हस्तावाराश्च सर्वास्वनुपजन्ते ॥ ४१ ॥ ॥ १ क. ख. मकिरन्तस्य । २ क. ख. प्राची चोज्ज । ३ क. ख. कश्योक' । ४ ख. कश्यों य। ५ क. स. भङ्गेऽश्चि । ६ क ख. ऋतुप । ७ क. पर्थक । ८ क. ख. "स्य । य । ९ क. ख. रागान्धौ । १० क. ख. °मीलदा । ११ क ख. दासको। १२ क. ख. 'दं काल्मष्यो। १३ क. ख.पि ध्वनि । १४ क. ख. °रण्यखेला । १५ क. ख. ला अवा । १६ क. यत्साक्षि भ' । ख. यन्सा । १७ क. ख. मधविदं हि । १८ क. ख. हिल्लिह ।

·३८६
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१६ प्रश्न
प्रश्ने-
सर्वासामुचामन्त एतत्सामानं संवत्सरगाथानां पण्णामपि ॥ ४१ ॥
तत्रैवोदकुम्भानुपनिनीय यथार्थ गच्छन्ति ॥ ४२ ॥
तत्रास्मिन्काले स्तोत्रे समाप्ते दासकुमार्य उदकुम्भानुपनिनीय यत्र यत्र साम तत्र
तत्र गच्छन्ति ।। ४२ ॥
माहेन्द्रस्तोत्रमनुघोषाः शाम्यन्ति ॥ ४३ ॥
स्तोत्रे समाप्ते घोषा अपि शाम्यन्ति वणिादयः ( दीनाम् ) ॥ ४३ ॥
स्तुतमनुशाम्य(शस्य)ते ॥ ४४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४४ ॥
कूर्चयोः फलकयोर्वा तिष्ठन्नध्वर्युः प्रतिगृणाति ॥ ४५ ॥
अर्कः पवित्रमित्यारभ्य प्रतिष्ठामिति मन्त्र उक्तः सूत्रान्तरे । फलकारोहणमध्वर्योः
पश्चादसावेहीति जपः । ततोऽश्वर्युः शस्त्रं प्रतिगृणाति पूर्ववत् । ग्रहमध्वर्युरादत्त इत्या-
द्यतिग्राह्या हूयन्ते । दशाऽऽग्नेयान् प्रकृतिवद्दशैन्द्रान्प्रकृतिवत् । अथ वैश्वकर्मणादित्या-
वुक्तौ पूर्वमेव । अथ प्राजापत्यः पञ्चगृहीतं पश्चादेकपात्रस्थं जुहुयात् । प्रजापत
ओजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्वं देवेषु इत्यायेन्द्रवत्पञ्चपक्षे युगपद्धोमः । दण्डेन बद्ध्वा कौकिली.
वद्विकल्पः । आग्नेयादीनपि दण्डेन बद्ध्वा होमोऽनुमन्त्रणमपि । तन्त्रेण प्राजापत्यं हुत्वा
सौर्यान्दण्डेन बदःवा जुहोति । तन्त्रेणानुमन्त्रणम् । सर्वेषां पृथक् पृथक् भक्षणम् । केचि-
दाग्नेयान् सर्वानेकस्मिन् संसृज्य माय मेधामित्यादि । एवमैन्द्रानभिष्ट्वा ततो पैश्वकर्म-
णादित्यौ क्रमेण प्राजापत्यम् । पञ्चपक्षे भेदेन । इतरथा (सकृत्पक्षे) भक्षेहीत्यादि नृच-
क्षसं त्वेत्यवेक्ष्य भक्षयामीति भक्षणम् । अथ सौर्याणां भक्षणं भेदेनेवायोक्थ्य इत्यादि
तन्त्रं प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥
संतिष्ठते महावतम् ।। ( 4० १५ ) ।। ४६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पोडशप्रश्ने पष्ठः पटलः ।
पत्नीसंथानान्तमहः संतिष्ठते । संस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचमित्यापस्तम्बीये विशेषः ।
संतिष्ठते महाव्रतमहीनसंततय उक्ताः ॥ ४६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग.
चन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने पष्ठः पटलः ।
अथ पांडशप्रश्न सप्तमः पटलः
श्वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातः ॥ १ ॥
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वोदयनीयातिरात्रः स व्याख्यातः ॥ १ ॥

·७ पटलः] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८७ यः प्रायणीयः स उदयनीयः ॥ २ ॥ विधिर्भवति ॥ २॥ त्रिपु परःसामसु त्रीनतिग्राद्यान्गृह्णाति ॥ ३ ॥ वक्ष्यमाणेषु त्रिषु अह.सु ॥ ३ ॥ उपयामगृहीतोऽस्यद्भयस्त्वोषधीभ्यो जुएं गृहा- मीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति | उपयामगृहीतोऽस्यो- पधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो जुष्टं गृह्णामीति द्वितीय उपयामगृहीतो सि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्टं गृह्णामीत्येतानेवाऽऽवृत्तानक्सिामसु गृह्णीयात स्पष्टम् ॥ ४ ॥ तानुभयानूनिप्रवृत्तांश्च विपुवत्युदु त्यं जात- वेदसमिति नेपांमध्ये सौर्य५ सप्तमं मध्यम गृह्णाति ।।५।। वाचस्पति विश्वकर्माणमूतय इति विश्वजिति वैश्वकर्माणम् । यहीम पु मातरमित्यप- रेयुरादित्यं ते च व्यत्यासमा महावतात्ता- वुभौ सह महाव्रते गृह्यते ॥६॥ त्रयस्त्रिशदेतदहर- तिग्राह्या गृह्यन्ते ॥ ७ ॥ प्राकृतैर्वा वैकृतान्यभ्य- स्येत् । वैकृतैर्वा प्राकृतान्दशाऽऽग्नेयान्गृह्णीयात् ॥ ८ ॥ दशैन्द्रान्दश सौर्यान्वश्वकर्मणादित्यग्रहो प्राजापत्यं च ॥ ९ ॥ पञ्चपात्रमतिग्राह्याय- तने प्रतिदिशं चत्वारि पात्राणि निहितानि भवन्ति ॥ १० ॥ मध्ये पश्चमम् ॥ ११ ॥ इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसीन्द्राय त्वाकवते जुष्टं गृह्णामीति पूर्वार्धे गृह्णाति । एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽवत इति सादयति॥१२॥ समानौ सर्वत्र ग्रहणसादनौ ॥ १३ ॥ अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे । त्वामिद्धि हवा. मह इति पश्चार्धे ॥१४॥ इमा नु कं भुवना सीप- धेमेत्युत्तरार्धे । (ख०१६)। तदिदासु(स)भुवनेषु ज्येष्ठं यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्णः । सद्यो जज्ञानो ·सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रभे- निरिणाति शत्रूननु यं विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे ॥१५॥तानेकस्मिन्पात्रे समवनीय त्वे ऋतुमपि वृञ्ज- न्ति विश्व इत्यनुत्योपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्टं गृह्णामीति मध्यमे पात्रे गृह्णात्येष ते योनिः प्रजापतये त्वेति सादयति ॥१६।। यन्नाना जुहुयादात्मनोऽङ्गानि विच्छिन्द्यात् । समानी- याऽऽहुतीः सन्ध्यात्तदनु यजमानाः सरुन्धे- रन् । स्तोका एवाऽऽत्मानं प्रत्यानीय होतव्याः प्रत्यङ्गानि दधति नाऽऽहुतीः सरणद्धि (इति) हुत्वा हरति भक्षम् ॥ १७ ॥ तं भक्षयति महस्ते भक्षयामि गर्भ ते भक्षयामि (भुजं ते भक्षयामि) भुक्तिस्ते भक्षयामि सर्व ते भक्षयामि सर्वस्याऽऽ- प्य सर्वस्यावरुद्धया इति । १८ ।। पृश्निप्राणग्रहादयः । त (अ) त्र कृष्णविषाणाशासनमत्र संख्या(सख्य)विसर्गः । न त्वहीनसंततयः । श्वोभृतेऽतिरोह्नियान्तं यज्ञपुच्छादि सत्रभृतद्वादशाहवत् । अथानब- न्ध्यायां वपायां हुतायां सशिखानि वपन्ते । रदवसानीयान्तं कृत्वा पृष्ठशमनीयैः पृथक् पृथक् सौत्रामणी च ॥ ५- १८ ।। ज्यनीकां व्याख्यास्यामः ॥ १९ ॥ गतम् ॥ १९॥ तेषां प्राकृतैरतिग्राद्यैः कल्पो व्याख्यानः ।। २० ॥ तेषां व्यनीकानाम् ॥ २० ॥ ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रम् ॥ २१ ॥ एवं व्यनीकाः परिवर्तन्त इत ऊर्च प्राग्विषुवत ऊर्व विपुवत आचावृत्तेषु ॥२२॥ गवामयनमभिप्लवेषु पडहसामान्यात्पृष्ठ्यः पडहवत् । पूर्वमिस्न्यह उत्तरे वा ( पूर्व- स्मिन्) पक्षे तथैवातिग्राह्या भवेयुः, इति । ज्योतिर्गौरायुरिति नामधेयानीति केचिद्द्या- चक्षते । संतिष्ठते गवामयनम् । द्वादशाहेऽहीने काटकप्राप्तिः सर्वाल्लोकानहीनेनाथो सत्रेणेति वचनात् ॥ २१ ।। २२ ॥

·पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८९ शुक्रायो विषुवानित्यात्रेयः । यथादृष्टमिति वाद- रायणः । (ख० १७) ॥ २३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः । गतम् ॥ २३॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोग- चन्द्रिकायां पोडशप्रश्ने सप्तमः पटलः अथ षोडशप्रश्नेऽटमः पटलः अथ पशुक्लप्तिः ॥१॥ वक्ष्यत इति शेषः ॥ १ ॥ आग्नेयं प्रायणीयेऽतिरात्र आलभन्ते । श्वोभूते सारस्वती मेषीम् ॥२॥ आलभन्त इत्युभयत्रान्वयः ॥ २ ।। एवं विहितानैकादशिनानन्वहमालभन्ते ।। ३ ॥ अन्वहं सद्यः ।। ३ ॥ समित्य समित्य पुनः पुनरेकादशिनीमभ्याव- तयन्ति ॥ ४ ॥ सौर्य विषुवत्युपालम्भ्यमित्यापस्तम्बसूत्रम् ॥ ४ ॥ तेषामेवमुपाकुर्वतां द्वादशाहस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रिशतमेकादशिन्योऽपवृज्यन्ते ॥ ५ ॥ तेप्वेवाऽऽलभन्ते ॥ ५ ॥ नवाहान्यतिरिच्यन्ते ॥ ६॥ नवस्वहःसु ॥ ६ ॥ तेषु गव्यानतिरिक्तपशून् ॥ ७ ॥ आलभन्त इति शेषः ॥ ७ ॥ वैष्णवं वामनमेकविश्शे । ऐन्द्राग्नं त्रिणवे । वैश्व- देवं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वायव्यं वत्सं मध्यमे ।

·[ १६ प्रश्ने- ३९० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- आदित्यामविवशामुत्तमे मैत्रावरुणीमविवाक्ये । प्राजापत्यमृषभं तूपरं महाव्रते । आग्नेयमुदयनीय इति पालिङ्गायनिकान् ॥ ८ ॥ गतः ॥ ८॥ अथ काठका ऐकादशिनान्प्रतिविभज्याप्रतिवि. भज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ॥ ९ ॥ काठका इति बहुवचनं पूजार्थम् ॥ ९ ॥ आग्नेयमन्तों रथंतरपृष्ठेष्वैन्द्रं वृहत्पृष्ठेषु ।। १० ॥ रथंतरपृष्ठेप्वाग्नेयं बृहत्पृष्ठेष्वैन्द्रमिति वैखानससूत्रम् ॥ १० ॥ अपिवाऽऽग्नेन्द्र( 1 )स्थतरपृष्टेष्वैन्द्राग्नं वृहत्पृष्ठेषु ॥ ११ ॥ अपि वेति शाखान्तरमतद्योतनार्थम् ॥ ११ ॥ सौर्य विषुवत्युपालभन्तेऽथ गव्यानतिरिक्तपशुन् ।। १२ ॥ तेष्वेव नवसु गव्यान् ॥ १२ ॥ तत्र विकारः - शितिपृष्ठं बार्हस्पत्यं त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां धेनुं प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वत्सं वायव्यं मध्यमे । वाचे पृश्निमुत्तमे । मैत्रावरुणमविवाक्ये । वैश्वकर्मणमृपभं तूपरं महावत इति वाजसनेय- कम् ॥ १३ ॥ सर्वत्राऽऽलभन्त इत्यन्वयः ॥ १३ ॥ आग्नेयमाग्निष्टोम आलभन्ते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्विती- यमैन्द्रं वृष्णि पोडशिनि तृतीय सारस्वती मेषीमतिरात्रे चतुर्थीमित्येकेषां ते यदि प्रभवः पशवः स्युरेवमेवाहरहरालभेरन् ॥ १४ ॥ स्पष्टोऽर्थः ।। १४ ।। यदि पश्वेकादशिन्येयुराग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नाल- भेरन्नथेतराननूचो यथापूर्व वारुणं पेत्त्वमुत्तमं यूनमपर्यवे तेष्वाग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नाल भेरन्नथेतरान- नूचो यथापूर्व वारुणं पेत्वमुत्तमं तैरेव विपर्या- समीयुः ॥ (ख० १८ ) ॥ १५ ।।

·८. पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३११ ऐन्द्राग्नं वा सर्वत्र ( २१-२३-१४ ) इत्यापस्तम्बः । ऋतुपर्नेव समभ्युच्चयव. दन्वहमालभेरन्यदि विभवः पशवः स्युः । ऐकादशिनान्वा विहृतानिति वाजसनेयकम् ( भ. श्री० २१-२३ ) इति भरद्वाजः । गतमन्यत् ।। १५ ॥ अथोत्सर्गिणामयनस्य कर्मोच्यते- उत्सर्गिणामयनं व्याख्यास्यामः ॥१६॥ उत्सर्गिणामयनमिति कर्मनामधेयम् । १६ ॥ गवामयनेन व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ गवामयनमेव गुणविकृतं दाक्षायशयज्ञवत् । गवामयनोत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे प्रजापतिमवाप्नवानीत्यादि गवामयनवत् फलं निर्दिश्य, आयुष्यपशुस्वर्गार्थ फलं केचि- देवं वदन्ति । केचिदुत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे, आयुरथ पुत्रार्थ पश्चर्थ नरकपतननिवृ- त्यर्थं वा सर्व गवामयनवत् ॥ १७ ॥ तत्र निर्णयाय कंचिद्विचार दर्शयति- संवत्सरस्य पौर्णमासीममावास्यामुत्सृजेयुः ॥ १८ ॥ उत्सृज्या ३ नोत्सृज्या३मिति ( तै० सं० ७-५-७ ) उत्सर्गपक्षे यज्ञविच्छेदः । अनुत्सर्गपक्षे श्वासनिरोध इति दोपद्वयं मनसि निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । प्लुति. विचारार्था । तत्राभिज्ञाः प्राजापत्यपश्चादिभिर्विच्छेदस्य समाधातुं शक्यत्वाच्छ्वासनिरोध. परिहारायोत्सर्जनपक्षमेवात्र निश्चितवन्तः । तमेव दिनविशेषं दर्शयति-अमावास्थां च पौर्णमास्यां चोत्सृज्यम् ( ७-६-७ ) इति । एतयोरमावास्यापौर्णमास्योर्यज्ञवाहित्वं प्रसिद्धम् । अतस्तयोस्तिथ्योर्थदहर्यदहः प्राप्तं तदुत्सृज्यमित्येषां निर्णयः ॥ १८ ॥ अथान्येषां पक्षमाह-- तान्योपेयाद्वा नोत्सृजेयुस्तदेव श्वः कुर्युः । अन्तेऽ- मावास्यां पौमासी वोत्सजेयुः । अन्तमस्याह्न- स्त्रिवृद्धहिप्पवमानं वायो शुक्रो अयामित एतमु त्यं दशक्षिप इति ॥ १९ ॥ तस्मात्तयोरुत्सर्गों न युक्त इति ॥ १९ ॥ इत्थमुत्सर्ग विशदीकृत्य तत्रानुष्ठेयं विशेष विशदयति- यदहरुत्सृजेयुस्तदहरिष्टिं निर्वपेयुस्त आग्नेयमरु- त्वतीयपुरोडाशौ निरुप्येते ऐन्द्रावैष्णवा ऐन्द्रावा. हस्पत्या ऐन्द्रावैश्वदेवा वाऽश्वरकल्पा वा ॥२०॥ तत्तस्मिन्नुत्सर्गदिने चत्वारि हवीपि निवपेयुः ॥ २० ॥ - ·३९२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रश्भे- । तेषां ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति । ये सांनायिन. स्त एतदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति । पशुश्च ॥ २१ ॥ तेषामध्वरकल्पानाम् ॥ २१ ।। प्राजापत्यः पयासि च ॥ २२ ॥ प्राजापत्यं पशुमालभन्ते ( तै० सं० ७-६-७ ) इति श्रुतेः । उत्सर्गपक्षे पयांसि ॥ २२ ॥ यथा वैश्यस्तथा तामस्येन्द्राय वसुमत इन्द्राय हरिवत इन्द्राय बृहस्पतिवते विश्व देव्यावते पुरोडाशाः । अष्टावेकादश द्वादश कपाला आनुपूर्येण । सवनकाला व्याख्याताश्च ॥ २३॥ यथा वसुमानग्निः प्रातःसवनस्य तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्यंदिनस्य सवनस्य स्वामी । वसुमतोऽग्नेस्तत्स्वामित्वं ब्राह्मणादवगन्तव्यम्- 'प्रातःसवनं यदग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । ऐन्द्रं दधि । इन्द्रम्य में मरुत्वतो माध्यंदिन सवनं यदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपन्ति । विश्वेषां वै देवानामृभुमतां तृतीय- सवनं यद्वैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपन्ति' ( तै० सं० ७-५-७ ) इति ॥ २३ ॥ उत्सृष्टार इति ते वत्सानपाकुर्वन्ति ॥ २४ ॥ यदैन्द्रं दधि भवति ( ७-५-७ ) इति ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ प्रातः पशुमालभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति । ततो वैश्वदेवो द्वादशकपालः । वैश्वदेवश्वरुस्तृतीयस- वनः संतिष्ठते । पृपदाज्येन चरिते पत्नीः संया- जयन्ति पत्नीः संयाजयन्ति ॥(ख०१९) ॥२५॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्नः ॥ अथेय पद्धतिः-सर्वं गवामयनवदोपवसथ्यान्तं कृत्वा प्रायणीयातिरात्रप्रभृति प्रथम- मासान्तं कुर्वन्ति । पृष्ठ्यपडहमित्यर्थः । पत्नीसंयानान्ते मध्वशनादिकं कृत्वो- त्तरस्याग्नेर्वसतीवरीयूँहीत्वा, ऐन्द्रस्य दनः शाखाहरणादि कुम्भ्यालेपनान्तं, रात्री वसती वीः परिहृत्य तासु मृत्पिण्डमवधाय परिस्तरणादि, विष्णो हव्यमित्युक्तमन्द्रम्य दन्नः कृत्वा तण्डुलरातञ्चनम् । न पञ्चदोहादयः । एवं कृत्वोपवसति । श्वोभूते वाहनक्रमेणाऽऽगच्छति । गवामयानकं तम्यां ( तस्मिन् ) वा त्यागः । अभिप्लवानां प्रथमभूतम्याह्नो ज्योतिषम्त्यागः । तम्याह्नः प्रतिनिधिः प्राजापत्यः पशुः ।

·८ पटलः ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३९३ तं कुर्वन्ति, शाखाद्वयाहरणादि सबनीयवत् । प्रस्तर एव स्फ्यलेखायां वाऽऽज्यग्रहणम् । प्रयुनज्मि तिस्रो विष्णो नित्योते कृत्वा त्रिवृताऽग्निष्टोमं ( त्रिवृताऽग्निष्ठं ) परिवीय वित्रस्य प्रजापते जुष्टमुपाकरोमीति वाजपेयवत् । प्रातःकाले वपया प्रचर्य मार्ज- नान्तम् । अग्नय वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपन्ति । पात्रसादनादि पशुपुरोडाशवत् । अग्नये वसुमते जुष्टं निर्वपापि । अग्ने वसुमन्हव्यः रक्षस्वेत्येवमादिनिगमाः । पर्यनिक- रणकाल ऐन्द्रं सांनाय्यमाहृत्योभयोः पर्यग्निकरणं पशुपुरोडाशेन सहेवेति केचित् । आसन्नाभिमर्शनं कृत्वा पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्रेण प्रचारः। तयोः स्विष्टकृदादि समानमि- डामार्जनान्तं, सानाय्यं समुपह्य भक्षयन्ति, यजमाना इत्युपह्वयध्वमित्युपहवः (बायः) । तूष्णीं भक्षणम् । केचित् सोमभक्षणवदिच्छन्ति एतत्सोमपीथा ह्येतहीति श्रुतेः । केचिद्वैशेषिकाशाखाहरणचतुर्धाकरणपिष्टलेपफलीकरणकपालविमोकप्रणीतामार्जनोप- वेषोद्वासनादि( दीन् ) कुर्वन्ति । मध्यंदिनकाले प्राप्ते पशुपुरोडाशेन प्रचडान्तं कृत्वा---इन्द्राय त्वा मरुत्वते पुरो- डाशमेकादशकपालमैन्द्रं चरुम् । पात्रसादनादि । इन्द्राय मरुत्वते जुष्टं ० इन्द्राय जुष्टं। इन्द्रमरुत्वन्हव्य" रक्षम्वेन्द्र हव्यमित्येवमादिनिगमाः । आसन्नाभिमर्शनान्तं कृत्वा हवि- राहुत्यादीडामार्जनान्तम् । तृतीयसवनकाले शृत हविः ३ शमितरित्यादिपशुना प्रचर्येडामार्जनान्ते वैश्वदेवं द्वादशकपालं निर्वपति । वैश्वदेवं चरुम् । पात्रसादनाद्यासन्नाभिमर्शनान्ते हविराहुतिप्र- भृति तन्त्रेण प्रक्षेपः । पशावाज्यभागों नित्यो । अथवैषां हविषां स्थाने सवनीयान्पशुपुरोडाशान्निर्वपति–इन्द्राय हरिवत इत्याद्य- ध्वरकल्पं वा । आग्नावैष्णवमष्टाकपालमित्यादि । सवने मैत्रावरुणमेककपालमिति सर्वपक्षेषु विद्यते । प्राजापत्यः पशुः । अग्नीदोपयजानित्यादि पाशुकं कर्म पत्नीसंयाजान्तं पूर्ववत् । वसतीवरीणां च ग्रहणं पूर्वगृहीतमेव । उत्तरस्मा अढे शाखाहरणादि अहीनसंततयः। रात्रौ परिस्तरणान्तम् । केचित्प्राजापत्यस्य पशोः कृत्स्नसंस्थामिच्छन्ति । श्वोभूते महा- रात्रे बुद्ध्वा अग्ने नयेत्यादि गामुक्थ्यं बृहत्सामेत्यादि । एवमत उर्व षडहै ( हान् ) मासान् संपाद्य पूरयित्वोत्सर्गः । यन्मासादिभूतमभिप्लवानां प्रथमं ज्योतिःसंज्ञकं तदु. स्रष्टव्यम् । उत्सृष्टेप्वहःसु प्राजापत्यः पशुरग्नये वसुमत इत्यादयश्च पूर्वरात्रौ दधिक- रणं च वसतीवरीषु मृत्पिण्डनिधानं च सर्वत्र कुर्वन्ति । प्राक्स्विष्टकृतः पञ्च ज्योतीष्यु- त्सृष्टानि, पिष्टवत ऊः पृष्ठ्यषडहादि, भूतानि चत्वारि त्रयस्त्रिंशान्यहानि उत्सृष्ट. .

·। ३९४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्र महा० सं० प्र० च० स० । [ १६ प्रश्ने ८५० व्यानि । पञ्च मासान् भूतस्य त्रयस्त्रिंशस्य नोत्सर्गः । संभार्यसंज्ञकस्याभिप्लवषडहा. दिभूतस्य ज्योतिष उत्सर्गः । अथैकेषामित्यापस्तम्बीये विकल्पः । एककर्तृकस्तोत्राणी- त्यादि । एवमुत्सृज्य । एवं कृत्वोदयनीयातिरात्रमुपेत्यावभृथादुदेत्योदयनीयाधुदवसानी- यान्तं कृत्वा पुनश्चोखासंभरणादिकं कृत्वा दीक्षित्वा तानुत्सृष्टान् पुनरुपेयुः । न प्राय- णीयोदयनीयौ । एवमुदवसानीयान्तम् । ततः पृष्ठशमनीयोभयस्य तन्त्रेण सौत्रामणी मैत्रावरुणी च व्यनीकाऽतिग्राह्य एकाद- शनी चोत्सर्गिणामयने वर्तमाना भवेयुः । यस्यानो( न उ )त्सर्गप्राप्तिस्तस्याहनः प्राप्तः सवनीयातिग्राह्याणां त्याग एव । उत्सृष्टानां पुनराहरणे चोत्सर्गे यत्पश्चादि प्राप्त तथेह ( थेदं ) कर्तव्यमायुप्यार्थमेतत्सत्रं पुत्रार्थ पश्चर्थ स्वर्गार्थ वा नरकयातनानि- वृत्तिकारणं चैवं गुणविकृतस्य फलमिति । पत्नीः संयाजयन्तीति द्विरुक्तिः प्रश्नसमा. प्त्यर्था ॥ २५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । प्रयोगवैजयन्त्यास्तु मालायाः सूत्रसंस्थितेः । द्वादशाहम्येह कृतो निर्णयः कौस्तुभो मणिः ॥ मध्यगो यज्ञवपुषस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽर्पितः । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यदत्ततः कृतम् ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसंकलितायां प्रयोगचन्द्रिकायां पोडशप्रश्नः ॥

·अथ सत्यापाढहिरण्यकेगिसूत्रे प्रायश्चित्ताध्यायापरपर्या यपञ्चदशप्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि पृष्ठाङ्कः । सू०प्र० श्रुतिलक्षणं एकन्मिन्दोघे पृष्ठाङ्कः। २६८ " जपो होम इज्या " सू०प्र० २६१ यम्य सायं २६३ यत्प्रातः स्यात् २६४ अथोत्तर ऐन्द्रः प्रातदोहेनात्र अथोत्तरस्मै , सायदोहेनात्र २६५ अथोत्तरम्मै यम्य सायंप्रा० अग्निं प्रथम " २६९ " " उत्तरमिन्द्र " " अथोत्तरम्म " यम्य त्रत्येऽहन् " उदकशुल्वं ० दोषनिर्घाता अनन्तरं दोषात् निहते पुनर्दोष तम्य नावच० तुभ्यं ता पृथगरणीप्व० यत्र वसेत् यद्यन्वाहिताग्ने यः कश्चनानु० मथित्वा गाह प्रणयनव० या प्रकृति भूरित्युपतिः मनसा तो इदं त एक परस्तरार शम्या. अग्नये पृथि० पथोऽन्तिकात् अनड्वान् श्वोभूते गृ० यस्य हविषे सा दोहस्थाने अधोत्तरम्म " २७१. " " " २७२ २६६ । तामिष्ट्वा त्रिरा यदि सांनाय्य० मध्यमेनव , यदि सांनाय्यम यद्यग्निहोत्र० २६७ यदि पूर्वस्या० यदि पूर्वम्या० यदि पुरा प्रया० सहस्रशृङ्गो प्रहृत्य वा यद्याहिताग्ने अन्यमविन्दन् " २७३ २६८ अनम्येत्ये० ·[२] सू० о Яo अनस्य तु अनामविन्दन् पृष्ठाङ्कः। २८० " ब्राह्मणं तु " २८१ ब्राह्मणं त्वविन्दन् दर्मा५स्तु दर्भान्नविन्दन अपस्तु न २८२ दुग्ध " २८३ अप्यभोजनीय० अद्भिस्तु पादौ सांवत्मरिका संवत्सरेऽग्न अग्नये क्षाम अग्नये विवि० अग्नये वीत. अग्नये विपृ० अग्नये अत० अग्नये शुच० संकुसुको विकु० अग्नयेऽप्सु० सर्व संनिपते. गर्भ५ स्रवत० पृष्ठाङ्कः सू० प्र० २७४ अग्नये व्रत त्वमग्ने व्रत० यम्माद्भीषा यद्यग्निहोत्र्यु० यस्यान्नं ना० यदि दुह्यमा० , यदद्य दुग्धं २७५ अपिवा तां यदि ,, अथ यद्युन्नीत यद्युन्नीत५ यदि प्राचीन यदि पुरः परा० २७५ यदि पुर उप० २७६ अम्क्रान्द्यौः यदि साय ,, दिव्या वा एत० ,, यम्याग्निहोत्रे यम्यानाहृत इति दक्षिणाग्ने " यम्यानुहृत० यदि सायम ० यदि प्रातरग्नि सायमग्निहोत्र० सौर्यमेकक० " तम्यास स्थि० २७८ द्वयोः पयसा २७९ यम्यानुहृत० " तम्य स एवं २८० एतावन्नाना २८४ २८५ ० " " २८६ " यस्य हविर्नि अनिरुप्ते व्युद्धभाग्भ्यो तथैकदेशे तामिष्टि५ सं० अग्नये पथि० " २८७ वि वा एतस्य प्रवृत्तस्य य भाहिताग्निः ·[३] पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० यस्याहुतम० २९७ २९८ यद्यन्ते स्यात् सू० प्र० २८८ यदि कृष्णश० गार्हपत्याद्भम्मा० यद्यनो रथो वा एतामेव निर्व यस्य वाऽग्निभिः यस्य होप्यामी० . २९९ यस्योभावन० अग्नये तन्तु० स्वयं कृण्वानः यस्याऽऽहवनीये. आयाहि तपसा एतदेवाऽऽहव० २८९ एतां जने २९० 'तम्याभिवान्यव० २९१ उपरि हि देवेभ्यो " आपो मृन्मया० " न तपस्वते " यदि सायमहुते " यदि प्रातरहु० यदि त्वरेत जामि त तद्यो यस्यापरो० . " न कालमवधा० ददत्येवाऽऽ. ब्राह्मणाय य० २९२ अमेव पुत्रस्य यद्यप्रमीतं यदि पूर्वम्या० भम्मोत्करं वा यद्याज्यमन० २९३ यदम्य गृहे २९४ यदि गुग्गतं यज्ञम्य त्वा २९६ देवाञ्जनम० ,, भूपतये स्वाहा यदि कपालं यदि भिद्येत " ३०१ . " ३०२ यस्य पूर्वोऽग्निरनु अनुगतेप्टेर्वा अथैकेषां यदि होमकाले यदि गार्हपत्य यदि दक्षिणाग्नि यदि सर्वेऽनु० यदि निवातेऽनु० यद्यस्तमिते यदि महाराने अग्नयेऽग्निव० अथ याप० " २९६ वैश्वानरं द्वा० एतामेव निर्व० एतामेव नि० " आनीतो वा भवतं नः अग्नये ज्योति . २९७ मारुतं त्रयो निवार्यतां वे त्रयस्त्रिशत्त० ·[४] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। स० प्र० ३०४ यस्य देवते यदि बहिप्परि० पृष्ठाङ्कः । ३०९ गायत्री पुरो० आग्नावैष्णव रौद्रं वास्तु यदि पुरोडाश एतया निषा० " भूत्वा प्रभवति अग्निं नरो दीधि० ३०५ त्रयस्त्रिः शतं ३१२ पृथिवि भूवरि " ३१३ . कृष्णाजिनं वा यो ब्रह्मचारी भूमावेककपा० अप्स्ववदान नैर्ऋतः प्राजा० यस्य हविः क्षा० यज्ञो यज्ञस्य यथाकथा च यदि वाऽवदा० यद्यप्रत्तदै० तत्र जुगादा यावदन्ते वा यदि तु प्रत्त० " " यस्य सर्वाणि अथान्यामिष्टिः सोमस्याऽऽज्यमसि यदि प्रातःसवने हुतेऽतिरिक्त ३०६ होतृचमसमु० गौर्धयति अस्ति सोमो ऐन्द्रावैष्णव एतदेव माध्यं० ३०७ बण्महा५ असि अग्निष्टोमे यद्युक्थ्ये पो० तत्र वैष्णवीषु यदि सोमो ससु० उत्तराणि चत्वा० ३०८ पुरस्तात्पाशु० मरुत्वतीः पूष० यद्यग्निष्टोमः अभिजित्कार्यों पूर्ववत्स५स्थाप्यः ३०९ यावद्रयाध्वम० यदि दीक्षिताना० या जाता ओष० पाययत्येता अपो व्यापन्न " " "" यदार्याणाम यद्धविर्दुःशृतं तेषां भार्गव योऽदक्षिणेन यद्यादिष्टां यद्यभागां " यदि भागिनी यस्य हव्यं निरु० ३१८ " यस्य देवतायै ܕܙ ० यद्याहुती विप० ·[५] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । सू० प्र० ३ १९ प्रतिधुप्रातः० पृष्ठाङ्कः। ३२४ अपिवा प्रतिधु० ३२५ प्रतिजपन्ति प्रा० न पुनर्भेषज यदि म्रियेत अवभृथं वा एतावदेका० अहर्गणे त्वाह० दक्षिणस्यां तिसृभिः सार्प० अग्निष्टोमः सो० एकां गां दक्षि० पुरा द्वादश्याः अथ यदि सदो० ३२० अनभिदग्धे दम्चे तत्प्रायः ३२६ ३ " इतर ऋत्विजो पञ्चात्र गा " " यदि ग्रावा यदि प्रातः स० त्रिः प्रसव्यं ऐन्द्रवायवाग्रा अग्न आयूपि एतावदनाथे संवत्सरेऽस्थी " ३२१ यदि माध्यंदि० यदि कलशो असवे स्वाहा ३२७ यामेन साम्ना यदि सचाय ३२२ दक्षिणाभिः सह ,, सवेशाय त्वो० ,, यदि सर्वैः प० यदि द्वाभ्यां योकेन पञ्च० ३२८ कृतान्तात्काणि अवलिख्यो० अवलिख्य प० प्रणीत आहव० संचितेऽग्ना० प्राचीनमुदीची० ३२३ अग्ने विवस्व० ., यम्याऽऽधिने ,, यदि समन्वार० तत्र तद्दद्याद्य० यदि सुन्वता० ३२९ यस्माद्दारोरु० ऋमुको भ० " ब्रह्मण उद्गात्रे " त एवैनमृ० " स एव पुनर्व० , अथ यदि प्र० , युगपदपच्छि " पूर्वापराप० यद्यक्रीत . " यदि क्रीतं यो सोमाहाराय यदि तं न वि० ३३० ३२४ यद्युद्गाता ज० यद्यार्भवे प० " ·[६] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । " " " " . ३३९ यदि सोम उप० ब्रह्मण उद्गात्रे यद्याग्रयणः द्रोणकलशान्नि० यदि. ध्रुवः स्क० यद्यपदस्येत् स्वाहाऽन्तरिक्षा. अध्वरो यज्ञो० यदि नाराशस देवाञ्जनमग० पृषदाज्य स्क० यातनः यदि सोमः स्क० यदि चमसम० इन्दुर्हिन्वान यदि दीक्षितोऽ० यद्देवा देव० यदि हुताहुती मा नोऽध्वरिषुः " " ३४० पृष्ठाङ्कः। सू० ० प्र० ३३० यस्माद्भीषा प० तज्जातीयेऽवि० तेप्वविद्यमानेषु यस्माद्भीषा स० ३३१ य इदमकस्तस्मै न वा उ वेताम्र० उखा स्रवन्ती यावन्ति पशो० ३३२ ये पशु विमथ्नीरन् , यद्यष्टापदी० यम्यास्ते हरि० वि से भिनमि ३३३ बहिस्ते अस्तु पशुपुरोडाशं ,, पशोरवदाना० रसं त्रैवं क० ३३४ एकपदी द्विप० वपट्कृते वि० ३३५ दक्षिणाकालेऽ० , मरुतो यस्य हि गर्भपुरोडाशं ,, अपिवा मही गर्भपुरोडाशं ३३६ एतं युवानं यम्यानप्रवृत्तो ३३७ यदि कृष्णश० " मा यजमानं " सप्तत्विजः सप्त " दक्षिणार्धपू० स्कन्ना द्यौः स्क० यदपामृक्ष० यदवालिक्षच्छ० यदस्य पारे यमाद्भीषा न्यष. उदुख तिष्ठ " ३४२ " अभये पुन० " " ययुक्तो यज्ञ० उच्गेति च्छागम् मनसा वा यस्मादीपाऽवा० , औदुम्बरी न० ·[७] सू०. प्र० . पृष्ठाकः । ३४८ . ३४९ . अग्ने वाजस्य शिरो यज्ञस्य ३५० सर्वे याजमान गृहपतिः परा० " त्वं वरुण . " ३५१ सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। अध्वर्युर्यज. ३४३ य एवं विद्वान् समितां नित्ये यजमान ऋ० यदि हविर्धाने " य एवं विद्वान्द्वा० वैष्णव्योपस्त ,, ऋत्विजो यजमा० " ब्राह्मणानां तु ३४४ चोदना सर्व यद्याग्निक्युखाऽऽ. यदि पक्का भि० यस्याग्निरुख्य गृहपतेरेव कृष्णं वासो यत्पूर्वस्मिन्न नाराशसो अथ द्वादशाहविधिप्रतिपादकपोडश- सावित्राणि हो. प्रश्नगतसूत्राणां क्रमेण प्रतीकानि। पशुभिर्यक्ष्यमा० यत्पूर्वस्मिन्नह० ३४५ य इतोऽग्निर्ज एतेषामेकस्मि. , गृहपतिः स० द्वादशाहेन प्रेम सर्वेषाम् ज्यैष्ठ्यमश्नुते ३४६ शिशिरे दीक्षन्ते अहीनः सत्रं शिशिरो वै तम्याग्निकल्पो गतश्रियश्छ० " षट्सु व्युष्टास्वा० यं कामयेत संवाद संनि० पविा दीक्षते ३४७ अन्वहं दीक्षा काम्या विद्याद० , द्वयहे व्यह इति " उपसत्सुत्र सप्तदश प्रजा० न सनीहारस५० पोडशी सोम० अपरिमितं दी " द्वादशाहाया० तेऽप्यहीनम्य द्वादशोपस० ब्राह्मणा ऋत्वि० ३४८ अनूपसदम० तस्माद्वादश यहमेकैका . " ३५२ , ऋनुवन्ते य " . ३५३ पञ्चदश दीक्षे० " एकविंशति रुक्० . " ·८ सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। ३६१ . ३६२ पृष्ठाङ्कः ।। ३५४ वर्तमानेऽतिरा. श्वः सुत्यामिन्द्रा अद्य सुत्यामे. पत्नीसंयाना स५ स्थिते ब्रह्मा , परिहरन्त्यु. ३५५ हरन्ति समि० " " " प्रत्येत्याऽऽहत० " " "एवमहरहः कि० , तस्मिन्नहनि पृ. •, त्रिवृदाग्निष्टोमो " रथशब्देन मा० " चतुरहमु० आ त्रिरात्रं एवं त्रिस्तनानि भूयो व्रतमिच्छन् एकविशतिः संतृण्णे अधि व्याख्यात एक० यदि यूपैकादशी० औपवसथ्येऽह० श्वोभूते प्रता० वैश्वानरोऽतिरा० प्रत्युपन त० एवमहरहः प्रथमेऽहनि प्रायणीयोद. भुव इति दश० उत्तरोत्तरे ऐन्द्रवायवाग्रो अथ व्यूढं छन्द तत्र भक्षमन्त्राः एवमुत्तरेषु पूर्वस्मिरूयहे अथ पशुक्लप्ति० दक्षिणाकालेऽन्व० सत्रे तु दाक्षिणा० उपाकरणम. ३६३ पञ्चदश उ. ३५६ दुन्दुभिशब्दे. यदि स्तनयित्नु० सप्तदश उ० " आधावन मा० " " ३५८ वहिपो विका० ३६९ एकविशः षोड. न्यूङखं भवति ३६० अरणीभ्यां मा० तम्मिन्नुपा० उद्गाता दक्षि० " तं जातमुद्रा० एवमहरहः क्रि० " ३६१ प्रस्तोताऽश्व० त५ सोऽग्रेण " " उत्तोऽहनि कृ० .मागनि वि० पूर्वस्मिन्नहन्यु. पर्वम्मिन्नहन्या "" त्रिणव उक्थ्यः ,, अद्भिरवकावा तिम्रः महर्ष . ३६५ ·सू०प्र० पृष्ठातः। ३६९ . " त्रयस्त्रिंश उ० न्यूयमेत० स्वयमृतुया० अध्वर्यु यज० अश्विना पिबतं पृष्ठाङ्कः । सू० प्र० ३६५ मनसोद्गायः " मनसा प्रति मनसा तिसृणा५ यद्यर्धशः मनसाऽऽश्रुत० ३६६ हुत्वा हरन्ति " " व्यूढे त्वाञ्च० . ३७० " यद्दशहोतारः ܕܙ " " यत्प्राङ्माहेन्द्रा दक्षिणेनेमा० बर्हिःस्थानेऽ० तस्मिन्नुपाकृ० सस्थिते पृ० अन्वहमुक्थ्या० चतुर्विशश्च० नात्र कश्चन ये बाह्या दृशी० यदि तत्र न गृहपतिमा० यस्मिन्नुपह्वय. नित्या औदुम्बरी० अभ्यादधति उत्तरेणाऽऽहव० असूर्या उपसू० अय सहस्त्र० प्राजापत्याय प्रसृप्तेष्वनया तस्माद्वापाशु० स्तुतशस्त्रे तस्य सर्व म० प्रजापतिनावे यच्चतु)तारः यत्पञ्चहोतारः ३६७ यत्पड्ढोतारः ,, यत्सप्तहोतारः प्रजापति प० अकुशलोऽयं अपिवा प्रजाप० ,, अथ वरं वृ० अदो नोऽस्त्विति अपिवा यदेव० ३६८ चतुर्होतृन्व्याख्या " " ३७२ " . इह धृतिरिह वि० अधिवृक्षसूर्ये औदुम्बरी: स० श्वोभूत उद० पूर्वस्मिन्नहन्यु. ३६९ एता अहीन सं० उतो तान्येव वपनकाले स० उदवसानीये० संतिष्ठते द्वा० " मनसा स्तोत्र मनसा प्रस्तो गवामयनेन .

·[१०] सू० प्र० सू० प्र० तस्य द्वादशा० पृष्ठाङ्कः। ३८१ चतुरहे पुर० . "" " " ० " पृष्ठाङ्कः। ३७४ यत्प्राङ्माहेन्द्रात् तस्मिन्कृते प्रति ३७५ दश वीणादण्ड , एकैकस्मिन्नति ३७६ स वाणः शत० अध्यधिहोतृप० औदुम्बरीमास० , कूर्चफलके अ० ,, होत्रका उपगा० " " " विकल्पन्ते स० ३८२ " . माध्याश्चव्या प्रायणीयोऽतिरा० अभिप्लव: ५० एवं विहिताश्च० पृष्ठयः पडहः सद्वितीयः त्रयोऽभिप्लवाः पृष्ठयः पडहः अभिनित्रयः परे द्वे शये इति षण्मासाः मध्ये विपूवाने आदित्यव्रतं सामोदित आ० दीवाकीर्त्यमे० आवृत्त उत्त० विश्वजित् चत्वारि शया० चत्वारोऽभिप्लवाः सद्वितीयः स० संभार्य उत्त० गौश्चाऽऽयुश्च द्वादशाहस्य महाव्रतमुद्र० तर संनयति बर्हिषो विका० , तमुद्गाता वा० ३७७' प्रस्तोताऽव० तमध्वर्युर० ,, त५ सोऽग्रेण उपगायन्ति प० " वादयन्त्यः सं० ३७८ पुश्चलुर्ब० मागधः पुश्श्व० " " " दुन्दुभीन्समा० " ३८४ ३७९ स्रक्तिप्वेव अपरेणाऽऽग्नीध्र० अपरेणाऽऽग्नीध्र श्वेतमा परि० अन्तर्वेदि ब्रा० इमेऽरात्सुरिमे ३८० तं ब्राह्मणः अग्रेणाऽऽनी, ३८१ तेननिसंघाते " " " द्वादश मासाः भयतः संभा० " परिष्टाद्वि० श्वोभूते प्रता.

·[११] सू० प्र० पृष्ठाङ्कः । " पृष्ठाङ्कः। सू० प्र० ३८४ इमा नु कं भुव तानेकस्मिन्पात्रे " यन्नाना जुहुया० तं भक्षयति ३८८ अग्रेणाऽऽहवनीय तेषामेकैकर माऽपरासीर्मा तत्ते विद्ध्वा ना० उदञ्चोऽपरिमि० अष्टौ दासकु० . व्यनीकां व्याख्या " ३८५ तेषां प्राकृतः भिल्लुकां द्वे ऐन्द्रवायवाग्रं " एवं व्यनीका: " : ३८६ शुक्राग्रो विषु० , अग्नेयं प्रायः o " . " एवं विहिताने " समित्य समि० " तेषामेवमुपाकु० "नवाहान्य . " गाव एव सुर० तत्रैवोदकुम्भा० माहेन्द्रस्तोत्र स्तुतमनुश० कूर्चयोः फल० संतिष्ठते श्वोभूत उद० यः प्रायणीयः त्रिषु पर:सामसु उपयामगृहीतो. तानुभयान्० वाचस्पति वि० त्रयस्त्रिंशदेत० प्रकृतेर्वा वै दशैन्द्रान्दश ३८७ तेषु गव्यान० वैष्णवं वाम० " " ३९० अथ काटका आग्नेयमन्तधों अपिवाऽऽग्नेयं " सौर्य विषुव० १ o " पश्चपात्रम० मध्ये पञ्चमम् शितिपृष्ठं बाह० आग्नेयमग्निष्टो यदि पश्चेकाद० उत्सर्गिणाम गवामयनेन संवत्सरम्य तान्वोपेयादा . ३९.. इन्द्रभिद्दाथिन० समानौ मर्वत्र " अभि त्वा शूर ·सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाङ्कः। ३९२ यदहरुत्सृ० तेषां ये पुरो० पृष्ठाङ्कः। ३९१ यथा वैश्यस्तथा ३९२ उत्सृष्टार इति प्रातः पशुमा० " प्राजापत्यः प० " इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चदशषोडश- प्रश्नगतसूत्राणां प्रतीकानि ।