·No text on this page.

·VEDANTAPARIBHASHIA
A treatise on the Vedanta Philosophy by
Dharma rajaa dywarindra
EDITED PUBLISHED BY
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA B.A.
Superintendent, Frec Sanskrit College.
CALCUTTA
Printed at the Beadon Press
1875.
To be had from Pandit Jibananda Vidyasagara B. d.
Superintendent, Free Sunscrit College Calcutti,

·४ १ पण्डित- कुल-तिलकपूज्यपाद श्रीमत् तकयाचस्पति पाद-प्रणीत प्रकाशित-पुस्तकान्य तानि १ आशुवोध व्याकरणम् ३० २६ वाचस्पत्यम् २ धातुरूपादर्शः (संस्कृतहदभिधान) ३ शब्द स्तोम-महानिधि- २७ कादम्बरी-सटीक संस्कृत अभिधान २८ राजप्रशस्ति ४ सिद्धान्तकौमुदी- २६ अनुमानचिन्तामणि तथा सरलाटोकासहिता अनुमानदीधिति ५ सिद्धान्तविन्दुसार (वेदान्त) ० ३० सर्वदर्शनसंग्रह ६ तुलादानादि पद्धति(वङ्गाक्षरैः)४ २१ भामिनीविलास-सटीक ७ गयात्राज्ञादि पद्धति ३२ हितोपदेश-सटीक ८ शब्दार्ट रत्न ३३ भाषापरिच्छद ६ वाक्यमञ्जरी (वङ्गाक्ष:) 10 मुक्तावलीसहित १० छन्दोमञ्जरी तथा वृत्तरत्नाकर ३४ बविवाहवाद सटीक ३५ दशकुमारचरित सटीक १० ११ वेणीसंहार नाटक--सटीक ? ३६ परिभाषेन्दुशेखर १२ मुद्राराक्षस माटक-सटीक १० ३७ कविकल्पद् म (बोपदेवकत)॥ १३ रत्नावली ||10 ३८ चक्रदत्त (वैद्यक) १४ मालविकाग्निमिल-सटीक ॥ ३६ उगादिसून सटीक १५ धनञ्जय विजय-सटीक 10 ४० मेदिनी कोष १ १६ महावीरचरित १॥ ४१ पञ्चतन्त्रम् १७ सालयतत्व कौमुदी-सटीक २ श्री विष्णु -शर्म-सङ्कलितम् २॥ १८ वैयाकरणभूषणसार ४२ विवन्मोदतरङ्गिणो(चम्पूकाव्य ।। १८ लीलावती ४३ माधवचस्प 11 २० बीजगणित १ ४४ तर्कसं यह ३१ शिशुपालवध-सटीक(माघ) ४ इंराजीअनुवाद सहित २२ किरातार्जुनीय-सटीक(भारवि २॥ ४५ प्रसन्न राघव नाटक २३ कुमारसम्भव-पूर्वखण्डसटीक ॥ श्रीजयदेव कवि रचित २४ कुमारसम्भव-उत्तरखण्ड ॥ ४६ विवेक चूड़ामणि २५ अष्टकम् पाणिनीयम् ॥० श्रीमत् शङ्कराचार्य विरचित . १॥० 0 ·वेदान्तपरिभाषा। प्रथमः परिच्छेदः । चविद्याविलासेन भूतभौतिकसृष्टयः । तं नौ म परमात्मानं सञ्चिदानन्दविग्रहम् ॥ सदन्नवामिपञ्चासनिरस्ता भेदिवारणा: । नं प्रणौमि सिंहास्यं यतीन्द्रं परमं गुरुम् ॥ श्रीमदेवट नाथाख्यान् बेलङ्ग डिनिवारिनः । जगद्गुरूनहं वन्दे सर्वतन्त्र प्रवर्तकान् ।। ब्रह्म बोधाय मन्दाना वेदान्तार्थावलम्बिनी । धर्म राजाध्वरीन्द्रय परि भाषा वितन्यते ॥ इइ खलु धमार्थकाममोचालेषु चर्चि धपुरुषार्थेषु मोक्षरव पर मधुरुधार्थ न म पुनरावर्तते इत्यादि श्रुत्वा तस्यैव नित्यत्वावगमात पद तरेमा त्रयाणां प्रत्यन्तैण तह कर्मचितोलोक: चीयते एवमेवामन्त्र गया चितो लोकः क्षीयतइत्यादिश्वया चान्त्यित्वावगमाञ्च । स च बझ- नानादिति ब्रह्म तज्ज्ञान तामाषञ्च प्रपञ्च निरूप्यते । तत्र प्रमायाः करणं प्रमाणम् । तल तिव्यारत्त प्रमात्वमनधि गताना पितार्थविष्यन्नानत्व सतिसाधारयन्तु अबाधितार्थविषय नान- त्वम् । नोरूपस्थापि कालस्य इन्द्रियवेद्यत्वाभ्युपगमेन धारावाहिक - সুস্বরনাযিময়মনঘি মৰিচয়কাল व्य नि: I किञ्च सिद्धान्ने धारावाहिकबुधिस्वखे न ज्ञामभेदः किन्तु याव - बुरपि ·२ वेदान्तपरिभाषायाम् । । यावसटस्फुरणं जवहटाकारान्तःकरणवृत्तिरेकैव मनु नाना कृतेः स्व विरो- धित्त्युत्पत्तिपर्यन्तस्थायित्वाभ्युपगमात् तथाच तत्यतिफलित चैतन्यरूप घटादिज्ञानमपि तत्र तावत्कालीन मेकमेवेति माव्याप्ति शतापि ॥ मनु सिद्धान्ते घटादेर्मिथयात्वेन वाधितत्वात् कथं तज्ज्ञान प्रमा । उच्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरं हि घटादीनां वाध: यत्र त्यस्य सर्बमात्मैवाभूत् तत् केन के पश्येत् इति श्रुतेः । नतु संसारटशायां वाधः यत्र हि वैत मिब भवति तदितर दूतरं पश्यतीति श्रुतेः । तथा चाबाधितपदेन संसारदशायामवाधितत्व विवक्षित मिति घटाटिप्रमाया नायप्तिः । तदुताम् | देहात्मप्रत्ययो यवत् प्रमाणत्वन कल्पितः । लौ- किकं तहदेवेदं प्रमाणत्वात्मनिश्चयादिति | प्रा प्रात्मनिश्चयात् ब्रह्म- साक्षात्कारपर्यन्तमित्यर्थः । • लौकिक मिति घटादिनानमित्यर्थः । तानि च प्रमाणानि घट् । प्रत्यच्चानुमानोपमाता गमाथी पत्त्यनु पलब्धिभेदात् । तत्र प्रत्यक्षप्रमायाः करणं प्रत्यक्ष प्रमाणम् । प्रत्या प्रमा चात्र चैतन्य मेव यमाक्षादपरोक्षाब्रह्म इति श्रुतेः । अपरोक्षा- दित्यस्य अपरोक्षमित्यर्थः । ननु चैतन्य मनादि तत्कघ चक्षुरादेस्तत्करगत्वेन प्रमाणत्वमिति । उयते । चैतन्यस्यानादिवेऽपि तदभिव्यञ्जकान्तःकरणत्तिरिन्द्रिय मनिकादिना जायते इति वृत्तिविशिष्ट चैतन्यमादिमदित्य च्यते । जानापच्छेदकत्वाच्च वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारः तदुक्तं विवरणे अन्त करब वृत्तौ ज्ञानत्वोपचारादिति । ननु निरक्यायान्त करणस्य परिणामात्मिका यत्तिः कथं इथं न तावदन्त : करणं निरवयव सादिद्रव्यत्व न मावयवत्वात् मादित्वञ्च तन्मनोऽसृजत इति श्रुते । यत्तिरूपज्ञानस्य मनोधर्म त्व' च काम: বলা শিবন্ধিা অৱস্থা নিছনিীলীবন কাল হবি স্বনি; प्रमाणम् । धीशब्दन तत्तिरूपज्ञानाभिधानात् अतएक कामाहेरपि मनोधर्म त्वम् । ननु कामादेरन्तःकरणधर्म व अहमिच्छामि अहं विभमि अह ·प्रथमः परिच्छेदः । .. नानासीत्याद्यनुमाः आत्मत्वमवगाहमानः कथमुपपद्यते । उच्यते । अय:पिण्डस्य दगधृत्वाभावेऽपि दगकृत्वात्रयवनितादात्मनाध्यासात् यथा अयो दहतीति व्यवहारः तथा सुखाद्याकारपरिणास्यन्त:करणक्या- ध्यासादह सुखी अह दुःखीत्यादि व्यवहारः । ननु अन्तःकरणस्य इन्द्रियतया अतीन्द्रियत्वात् कथं प्रत्यक्ष विष यतेति । उच्यते । न तावदन्तःकरणमिन्द्रियमित्यत्र मानमस्ति । ममः पठानोन्द्रियाणीति मगवद्गीतावचन प्रमाणमिति देत् न अनन्द्रियेणापि मनसा पट त्वसंख्य धरणाविरोधात् । नहि इन्द्रिय गतसंख्यापूरणमि-- न्द्रियेणैव दूत नियमः यजमानपञ्चमा दूडां भक्षयन्तीत्या ऋत्विगत पञ्चत्वसंख्याया अत्विजापि यजमानेन वेदानध्यापयामास महा- भारत पञमानित्यादौ च वेदगतपञ्चत्वमख्यायाः अवेटेनापि भारतेन पूरणदर्शनात् इन्द्रियेभ्यः परामर्था अर्थेभ्यश्च- परं मनः इत्यादि- श्रुचा मनसोऽमिन्द्रियत्वावगमाञ्च । मच वं मनसोऽभिन्द्रिय त्वं सुखादि- प्रत्यक्षस्य साक्षात्व न स्यादिन्द्रियाजन्यत्वादिति वाच्य नहि इन्द्रिय- जन्यत्व न ज्ञानस्य साचात्त्व अनुमित्यादेरपि मनोजन्यतया साक्षावा- पत्ते: ईश्वर ज्ञामस्थाजन्यस्य साक्षात्यानापत्तश्च । सिद्धान्ते प्रत्यक्षत्वप्रयोजक किमिति चेत् किं ज्ञानगतस्य प्रत्यक्ष- स्वस्थ प्रयोजक टसि किम्बा विषयगतस्य । अाद्य प्रमाण चैतन्यस्य विष्यावच्छिन्नचैतन्याभेदहति बमः । तथाहि बियिधं चतन्य विषय बैतन्य प्रमाणच तन्यं प्रमार चैतन्योत। तत्र घटाद्याकिन्न चैतन्वं विषय चैतन्यं अतःकरणटत्त्यवभिन्न चैतन्य प्रमाणच तन्य अन्त:करणा- पाँच्छन्न चैतन्य प्रमाद चैतन्यम् । यथा तड़ागोदकं छिद्रादित्य इल्या- ममा केदारान् प्रविश्य तहदेव चतुकोपाद्याकारं भवति तथा तेजस अन्त करणमपि चतुरादिद्दारा घटादिवि प्रयदेशं गत्वा घटादिविषया- कारेण परिणमते । सएव परिणामो तिरित्य च्यते । अनुमित्यादि अन्तःकरणस्य न वयादिदेशगमन वयादेश्वचराद्यन्त्रि कति तथाचायं घट इत्यादिप्रत्य गस्थले घटादेस्तदाकारहतेश पछि - : स्थले तु ·वेदान्तपरिभाषायाम् । तथा रेकर देशे समवस्थानात् तटुभयावछिन चैतन्यमेकमेव विभाजक रयन्त करणत्तिघटादिविषययोरेकदेशस्थितत्वेन दाजनकत्वात् । अत. एव मठान्तर्बति घटावच्छिन्द्राकाशो न मठाकाथाद्भिद्यते । चायं घटइति प्रत्यक्षस्थले घटाकारहसटसंयोगिनया घटायविन्द्र चैतन्यात्तत्त्ववच्छिन्न चैत यस्याभिवतया सत्र घट सानस पटांचे प्रत्य- शत्व सुखाद्यवछिन्नचैत यस्य तत्त्यवच्छिवचतन्यस्य च नियमेन कदेश- स्थितोपाविदयावच्छिन्नत्वात्रिय मेनाहं मुखीत्यादिनामस्य सुखाद्य प्रत्यच्च स्वम् । नन्वे वत्तिसुखादिस्मरणस्यापि सुखाद्य प्रत्यत्वापत्तिरिति चेन तत्र मर्य माणसुखस्थातीतत्वेन स्मृतिरूपान्तःकरणटते छतमान- सया उपाध्योयं वच्छिनकालत्वेन तत्तदछिन्न चैतन्ययोभ दात् उपाध्यो- रेकदेशस्थ वे सति' एककालीनत्वखर उपाधेयाभेदप्रयोजकत्वात् । यदि च एकदेशस्थत्वमानमुपायाभेदप्रयोजकं तदा अहं पूर्व सुवी- ब्यादिस्मृतावतिव्याप्तिवारणाय वर्तमानत्व विषयविशषणं देयम् । नन्ववमपि स्वकीयधर्माधम्मो बर्तमानौ यदा शब्दादिना जायेते तदा तादृशशाब्दज्ञानादावतिव्याप्तिः तत्व धर्माद्याच्छिन तयत्यवच्छिन चैतन्ययोरेकत्वात् इति चेव योग्यत्वस्यापि विषयविशेषणत्वात् । अन्तःकरणधर्मा त्वाविशेऽपि किश्चियोग्य किञ्चिदयोग्य इत्यत्र फल बलकल्याः स्वभावएव शरणम् | अन्वथा न्द यमतेऽधात्मधर्म त्वाक् सुखादिवहादेः प्रत्यक्षत्वापत्तिईवारा । नच वमपि वर्तमानतादशायां वं सुखीत्यादिवाक्यजन्य ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वापत्तिः स्यादिति वाच्यम् । परत्वात् । दशमस्त्वमसीत्यादौ मनिकष्टविनये शब्दादप्यपरोचज्ञानाभ्युपगमात् । छतएव पर्वतो वह्निमान् इत्यादिक्षानमपि वा परोक्ष पर्वकांशेऽपरोक्ष पर्वता- द्यवछिनचेतन्यस्य वहिनिःसृतान्तःकरणसत्यवच्छिनच तन्याभेदात् । बङ्ग्य गत अन्तःकरणत्तिनिर्गममाभावेन यनावच्छिनचेतन्यग्य अन्त:- करणबत्त्यवच्छिनचेतन्यस्य च परस्परं भेदात् । तथा चाजुभवः पर्वन ..

·प्रथमः परिच्छेदः । . पश्यामि वनिमनुमिनोमोति । न्यायमते त पर्व तमनुमिनोमीत्यनु - व्यवसायापत्तिः । असनिकष्टपक्षकानुमितौ तु सीथेऽपि ज्ञान परोक्षम् । सुरभि चन्दन मित्यादि ज्ञानमपि चन्दनखण्डांश'ऽपरोत्र सौरभांश च परोक्ष सौरभस्य चक्षुरिन्द्रियायोग्यतया योग्यत्ययष्टि--- तख निरवलक्षास्याभावात् । नवमेकल जाने परोक्षत्वा परोक्षत्वयोरभ्यु पगमे तयोर्जातित्व न स्वादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । जातित्वोपाधित्वपरिभापायाः सकल प्रमाणागोचरत्व नाप्रामाणिकत्वात् । घटोऽयमित्यादि प्रत्यक्ष घटत्वादिसनावे मान' नतु तस्य जातित्वेऽपि जातित्वरूपसाध्यस्था प्रसिहौ तत्साध्य कानुमानस्याप्यनकाशात् समवायासिया ब्रह्मभिन्न निखिलप्रपञ्चस्यानित्यतया च नित्यसमवेतत्वघटितजातित्वस्य घटत्वा- दावसिङ्घ च । एवमेवोपाधित्व निरसनीयम् | पर्व तोवहिमानियादी च पर्वतांश वाश चान्तःकरणक्मेिदाङ्गीकारेण ततत्त्यवच्छ दक भेदेन परोक्षत्वापरोच त्वयोरेकल चतन्ये न विरोधः । तथाच तत्त- दिन्द्रिययोग्यवर्तमानविषयावछिन्न चतन्याभिनत्य तत्तदाकारहत्य च्छिन्न ज्ञानस्य तत्तदश प्रत्यक्ष त्वम् । घटादेवि पयस्य प्रत्यक्षत्वन्त प्रमावभिन्नत्वम् ।। ननु कथं घटादेरन्त करणावच्छिन्न तन्याभ दः अहमिद पश्या- मोति भेदानुभव विरोधादिति चेत् । उच्यते । प्रमालमे दो नाम न नावदक्यौं किन्तु प्रमाटसत्तातिरकसत्ताकत्वाभावः । तथाहि घटादे: स्वावच्छिन्न तन्य ध्यस्ततया विषयच तन्य वत्त व घटादिसत्ता अधिष्टान सत्तातिरिकारोपित सत्ताया अनङ्गीकात् | विषयच तन्य च पोका प्रकारेण प्रमाटच तन्यमेवेति प्रमाटच तन्ध स्यैव घटाद्य घटानाया प्रभाटमत्तैव घटादिसत्ता नान्यति सिद्धम् घटादेरपरोक्ष त्वम् । अन- मित्यादिस्थलेऽन्तःकरणस्य वयादिदेश निर्गमनामावेन वज्ञावरिन प्रमाटचैतन्यानात्मकतया वमादिमत्ता प्रमाटमत्तातो भिन्न ति नातिव्याप्तिः । : चैतनस्य ·वेदान्तपरिभाषायाम् । : - नन्वे वमपि धर्माधादिगो चरानुमित्यादिस्थले धर्माधर्मायो। प्रत्यक्षवापत्तिः। धर्माद्यछिन्न तन्यस्य प्रमाटतन्यामिन्नतया धर्मादिसत्तायाः प्रमालमत्तानतिरेकादिति चेन योग्यत्वस्यापि विष्य विशेषणत्वात् । नन्वेवमपि रूपी घटइति प्रत्यक्षस्थले घटगतपरिमाणादे प्रत्य- क्षत्वापत्तिः रूपाद्यवच्छिन्नवतन्यस्य परिमाणाद्याच्छिन्न च तन्यस्य च एकतया रूपाद्याच्छिन्न तनाग्य प्रमादचतन्याभेदेन परिमाणाद्यव- च्छिन्न चेतनप्रस्थापि प्रमालभिन्नतया परिमाणमत्तायाः प्रमालमत्ता - . तिरिक्तत्वाभावादितिचेन्न तत्तदाकारवृत्त्युपहितत्वस्यापि प्रमाविश- पणत्वात् | रूपाकारत्तिदशायां परिमाणाकारवृत्त्यमावन परिमाया कारत्त्युपहितप्रमाटच तनवाभिन्नमत्ताकत्वाभावेनातिव्यामप्रभावात् । नन्वेव' वृत्ताव्याग्निः अनवस्था भया इत्तिगोचरबत्त्यनङ्गीकारेमा तत्र खाकारत्त्युपहितत्वघटितोतलक्षणाभावादिति चेन अमवस्था भिया ईत्यन्तराविषय त्वेऽपि खविषय त्वाभ्युपगमेन खविषय इन्त्युपहितप्रमाटच तनवामिनसत्ताकत्वस्य तत्रापि सम्भवात् । ञ्चान्तःकरणत इमादीनां केवलसानिविषयत्वेऽपि तत्चदाकारहत्यभ्युप- गमेन उक्लालजणस्य तत्रापि सत्त्वावाव्याप्तिः । नचान्त करणतहम्मादीनां त्तिविषयत्वाभ्य पगमे केवलसानि विषयत्वाभ्य पगमविरोध इति वाच्यम् नहि वृत्ति विना साक्षिविषयत्व केवलसाक्षिवेद्यत्व किन्तु নিৰিসৰাবন্য বালি- विषयत्वम् । अतएवा हङ्कारटीकायामाचारहमाकारान्त करया हत्तिरङ्गीकता। अतएव प्रातिभासिकरजतस्थले रजताकारा अविद्या- त्तिः साम्प्रदायिकैरसीकता। तथा चान्त करणत गर्मादिषु केवल साक्षिवेद्य घु हत्त्युपहित विटितलक्षणस्य स त्वानाव्याप्तिः । तदव निर्गलिताः। खाकारकृत्युपहितप्रमाटतन्यसत्ताति- रितसत्ताकत्वशून्यत्वं सति योग्यत्व विषयस्य प्रत्यक्ष त्वम् । तत्र संयोग- संयुक्ततादात्म्यादीनां क्षत्रिकर्षाणां च तनप्राभिव्यञ्जकत्तिजनने विनियोगः एक.

·प्रथमः परिच्छेदः । 4 तथा च मा च तिचतुबिधा संशयो गर्थ: स्मरणमित | त्तिभ देन एकमप्यत:करण मनति बुद्धिरित्यार इति चित्त मिति चाख्यायते । तदुतम् । मनोबुकिरहवारश्चिनं करणमान्तरम संशयोनिश्चयोग: स्मरगां विषया दूमे ॥ तच प्रत्यक्ष दिविधं सविकल्प कनिर्विकल्प कभेदात् । तत्र मधि- कल्पक वैशियावगाहि ज्ञान यथा घटमहं जानामीत्यादि ज्ञानम् निर्विकल्प कन्तु संसर्गानगाहि ज्ञानम् । यथा सोऽय देवदत्तः तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजन्यं ज्ञानम् । ननु शाब्दमिदं जान' न प्रत्यक्ष इन्द्रियाजनात्वादिति चेन्न नहि इन्द्रियजनयत्व प्रत्यक्ष व तन्त्र दूषितत्वात् किन्तु योग्यवर्त्तमानविषय- त्वे सति प्रमाटच तनाय विषयच तनवामिन्नत्वमित्यु तम् । सोऽय देवदत्त तिवाक्यजनाजानस्य सवरिप्रयतया वहिनि:- सृतान्त करणत्यम्य पगमेन देवदत्तावच्छिन्न तनाव हत्यवच्छिन्न पतनमाभिनतया सोऽय देवदत्तइतिवाक्यजनप्रज्ञानस्य प्रत्यक्ष त्वम् । एवं तत्त्वमसीत्यादिवाक्यजनप्रज्ञानस्यापि । तत्र प्रमातुरेव विघयतया तदुभयाभेदस्य सत्त्वात् । ननु वाक्यजत्रज्ञानस्य पदार्थ विगाहितया करं निकला- कत्वम् । उच्यते । वाक्यजनप्रज्ञानभिप्रयत्व हि न पदार्थ संसर्गत्वतन्त्र अनभिमतसंसर्गस्यापि वाक्य जनप्रज्ञान विषयतापत्तेः किन्तु तात्पर्य विषयत्वम् । प्रकते. च सदेव सौम्य दमग्रासीत् इत्यु पक्रम्य तत्मत्य स अात्मा तत्त्वमसि श्वेतके तो इत्य पसंहारेण विशुधे ब्रह्माणि वेदान्तान नात्पर्य मवमितमिति कथं तात्पर्ध्या विपय संसर्गमत्रबोधयेत् । इदमेव तत्वमसीत्यादिवाक्यानामखण्डार्थत्व यत्मसर्गानवगाहि यथार्थ ज्ञानजनकत्वमिति । ततम् । ससगां मद्भिन्सम्यग्धीहेवता या गिरामियम् । उताखण्डार्थता यहा तत्मातिपदिकार्थता। प्राति पदिकार्थमावपरत्व वा अखण्डार्थत्वमिति चतुर्थ पादार्थः । प्रत्यक्ष पुनबिधं जीयमानीश्वरमाची चति । .

·वेदान्तपरिभाषायाम् । hemy जीवो नाम अन्त करणावच्छिन्नं चतन्य तत्माजी तु अन्तःकरणोपहित चेतनाम् । अन्त:करणस्य विशेषणत्वोपाधित्वाभ्यामनयोमदः । विश- घणञ्च कार्यान्वयि उपाधिच कार्थानन्वयो व्यायत्त को वर्तमान रूपविशिष्टोघटोऽनिय इत्यत्र रूपं विश्पण कशष्क ल्यवच्छिन्नं नमः श्रोत्रमित्यत्र कर्णशक ल्युपाधिः । अयमेवोपाधिर्ने यायिक ः परिचा- यक इत्युच्यते । प्रकृते चान्तःकरणस्य जड़तया विप्रयमासक त्वायो- गेन विषयभासकचैतन्योपाधि त्वम् अयञ्च जीवसाची प्रत्यात्म माना एकत्व तु चत्रावगते मैत्रस्याप्यनुसन्धानप्रसङ्गः । ईश्वरसाक्षी तु मायोपहित चैतन्यं तमेकं तदपाधिभूतमायाया एकत्वात् इन्द्रो मायाभिः पुरुरूपईयत इत्यादिश्रुतौ मायाभिरिति बहुवचनस्य मायागतशक्तिविशेषाभिप्रायतया मायागतसत्त्वरजस्तमा रूपगुणाभिप्रायतया चोपपत्तिः । मायान्तु प्रवति विद्यान्मायिनन्तु महेश्वरम् । तरत्यविद्या विततां हृदि यस्मिनिवेशिते । योगी माया ममेयाय तस्मै विद्यात्मने नमः। अजामेको मोहित शुक्लतषणां वह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाम् । अजो ह्ये को जुप्रमाणोऽनुश ते अहा ये नां भुक्तभोगामजोऽन्यः इत्यादिश्रुतिः एकवचनेन वानुग्टहीतेन मायाया एकत्वं निशीयते । ततश्च तदुपहित चैतन्य मीश्वरसाक्षी तच्चानादि तदुपाधेर्मायाया अनादित्वात् । मायावछिन्न चैतन्य व परमेश्वरः मायाया विश पणत्वे ईश्वरत्व उपाधिले मान्जिस्य इतीश्वर त्वसाक्षित्वयोमदः ननु धर्मिणोरीश्वरत.त्मानिगोः । स च परमेश्वर एकोऽपि सोपाधिभतमायानिष्ठ सत्वरजम भो गुणभ देन ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिशब्दवाच्यतां भजते । नन्वीश्वरसाक्षिणोरनादित्व तदैक्षत बद्ध स्यां प्रजायेय इत्यादी सृष्टिपूर्व सम्ये परमेश्वरस्यागन्तुकमीक्षणमुच्यमान' कथमुपपद्यते । यथा विषयेन्द्रियसत्रिकर्षादिकारणाशन जीनोपाध्यन्न :- करणस्य रत्तिभदा जायन्ते तथा हज्यमानमागि कर्मशीन परम-- श्वरोपाधिभूतमायाया वृत्तिविश पाः इदमिदानों मष्टव्यमिर्मिदा नाघ- उच्यते । आम ·प्रथमः परिच्छदः। नों पालयितव्यमिदमिदानीं संहर्तव्यमित्याद्या कारा जायत्त तासाच इत्तीनां सादित्वात् तत्प्रतिविम्बितचैतन्यमपि सादीत्य च्यते । एवं साजिद विध्य न प्रत्यक्षज्ञान विध्य' प्रत्यवत्वञ्च जेयगत ज्ञप्तिमतञ्च निरूपितम् । तव ज्ञप्तिगतप्रत्यक्ष चस्य सामान्यल जगा चित्त्वमेव पर्वतोपनिमानित्यादावपि वयाद्य कारत्त्युपहित चैतन्यस्य खात्मांश स्वप्रकाशतया प्रयत्नत्वात् तत्तविषयांशप्रत्यक्ष त्वन्तु, पूवो. मेव तस्य च भान्तिरूपप्रत्यक्षे नातिव्याप्तिः भ्रमप्रमासाधारण प्रत्य- क्षत्वसामान्यनिच चने सस्यापि लच्यत्वात् । यदा तु प्रत्यक्ष प्रमाया एव लक्षणं वक्तव्य सदा पूर्बो कल नाणेऽवाधिनत्व विषय विशेषण देयं शुक्तिरूप्यादिनमस्य संसारकालीनवाधविषयप्रातिभासिकरजतादिवि षयकत्वात् । ननु क्सिम्बादिप्रत्या मान्तिज्ञानस्य बिप्रयसिद्धावपि प्रातिमासिकतत्कालोत्पनरजतादिविषयकत्व न प्रमाण देशान्तरीय रजतस्य कृप्तस्यैत्र तहिषयत्वसम्भवादिति चेन्न तखासनिकटताया प्रत्यक्षविषयवायोगात् । न च ज्ञान तल प्रत्यासत्तिः ज्ञानस्य प्रत्या- सत्तित्वे ततएव वङ्गमादेः प्रत्यक्षत्वापत्वौ अनुमानायु छेदापत्त: । ननु रजतोत्पादकानां रजतावयवादीनामभावे शुक्नौ ताकि कथं रजतमुत्पद्यते इति चेत् । उच्यते । नहि लोकनि इसामग्री प्रातिमाधिकरजतोत्पादिका किन्तु विलक्षगौर तथाहि काचादि दोषदूषितलोचनस्य पुरोवर्तिद्रव्य संयोगादिदमाकारा चाक्चक्या- च काचिदन्त करण्यत्तिरुदेति । तस्याञ्च वृत्तौ दूदमच्छिन चैतन्य प्रतिविम्बते तत्र पूर्वोकरीत्या वृत्तनिर्गमनेनः इदमच्छिक चैतन्य रत्त्यवछिनचैतन्य प्रमाटचैतन्यं चाभिचं भवति ततश्च प्रमाट चैतन्याभिन्नविषयचतम्यनिष्ठा शुक्तित्वकारिका अविद्या चाक्चक्यादि- सादृश्यसन्दर्शनसमुहोधितरजतसस्कारसमीचीना काचादिदोषसमवहिता रजतरूपार्थीकारेण रजतनानाभासाकारेण च परिणमते । परिणामोनाम उपादान राम नत्ताककार्यापत्तिः । विवत्तौ नाम उपादानविपमसत्ताकार्या- .. . कारा ·वेदान्त परिभाषायाम् । पत्ति: । प्रातिभासिक रअतञ्चाविद्याक्षया परिणाम इति चैतन्यं मे क्षया विवति चोच्यते । अद्यापरिणानरूपञ्च तदूजतमविद्याधिष्टाने इद- भवच्छिनचंतन्ये वर्तते असते सर्वस्यापि कार्य व खोपादानावियाधि- छामा श्रित त्वनियमात् । ननु चैतन्यनिष्ठरजंतस्य कथंमिद रजतमिति पुरोवर्तिना तादात्मयम् । उच्यते । यथा न्यायमते अात्मनिष्ठस्य सुखादेः शरीर निष्ठत्व नोपलम्भः शरीरस्य मुखाद्यधिकरणतावच्छ दकत्वात् तथा चैतन्यमानस्य रजत प्रत्य- नविष्ठामतया इदमवचिनचेतन्यस्य तदधिधाम वन इदमवक दकतया रजतस्य पुरोवर्तिना संसर्गप्रत्यय उपपद्यते । तस्य च विघय चैतन्यस्य तदन्तःकर- गोपहितचैतन्याभिवतया विषयचैतन्येऽध्य स्तमपि रजत साचि गयध्य स्तं केपलमानि वेदं सुखादियदनन्य वेद्यमिति चोच्यते । ननु साक्षिण्यंध्यस्तत्व अहं रजतमिति तहानिति वा प्रत्ययः स्थादहं सुखीति वदिति चेत् | उच्यते । नहिं सुखादीनामन्तःकरणावच्छिन- चैतनानिष्ठाविद्याकावं त्वप्रयुक्तमहं सुखीतिज्ञान सुखादीनां मुटादिवत् शुद्धचैतनाएंवाध्यांसात् । किन्तु यस्य यंदाकारानुभवाहितसंस्कारसहकता- विध कार्यत्व तस्य तदाकारान्भवविषयत्वमिाय वानुगत नियामकम् । तया च इदमाकारानुभवाहितसंस्कारसहिताविद्याकार्थत्वात् घटादेरिद- माकारानुभवाविषयत्व अहमाकारानुमाहितसंस्कारसहकताविद्याकार्य- त्वादन करणादेरहमनुभव विषयत्वम् । शरीरेन्ट्रियादेरुभयविधानुभव- संस्कारमहिताविद्या कार्यवाभयविधानुभवति पयजन् । तपाचोमय विधानुभव: इदं शरीरम् अहं देहः अहं मनुष्यः अहं ब्राह्मणः इदं चनु ः अह काण: इदं श्रोत्रम् अह बधिर इति । प्रक्षते च प्रातिभा- सिकरजतस्य प्रमाटचैतम्या मिन्नेदमवच्छिन्न चैतमानिछाविद्याकार्थत्वपि दूदै रजतमिति सत्य स्थलीये इदमाहारानुभवाहितसंस्कारजनात्वात् इदमाकारानुभव विश्यता नवई रजतमि यहमाकारानुभवविषय तेत्य- तुसन्धेयम् । मवेवमपि मिथारजनस्य साक्षादाचिसम्बन्धितया भानसम्बने - ·प्रथमः परिच्छदः। ११ . रजत गोचरजानाभारुरूपाया अद्यिात 'रभ्य पगमः किमर्थ भिति चेत् । उच्यते । खगोचरत्त्य पहितचेतनाभिन्न सत्ताकवाभावस्य विष- यापरोक्षत्वरूपतया रजतस्यापरोक्षत्वसिद्धये तदभ्यु पगमात् । नन्विदं - वृत्त रजताकारतेच प्रत्ये कमेकाविषयत्वे गुरुमतविशिष्ट ज्ञानान- भ्य पगमे कुतो धमज्ञानसिद्धिरितिचेन्न वृत्तिद्दयप्रतिविम्बित चेतनास्सैकस्य] सत्यमिथावस्तुतादात्मप्रावगाहित्येन चमत्वस्वीकारात् । अतएव साक्षि- ज्ञानस्य सन्धावत्यविषयतयाप्रामाण्यानियमादप्रामाण्योक्तिः साम्प्रदा- यिकानाम् । ननु सिड्वान्ते देशान्तरीयरजतमप्यविद्याकार्य मध्यस्तञ्चेति कथ शक्तिरूप्यस्य ततो लक्षण्यमितिचन्न त्वन्मते सत्यत्वाविश श्रेऽपि केषा- ञ्चित् क्षणिकत्व के धाञ्चित् स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामकं तदेव खभावविय घादिक ममापि । यहा घटाद्यध्यासेऽविद्या व दोषत्व नापि हेतुः । शुतिरूप्याध्यासे तु काचादयो दोषाः । तथाचागन्तुक दोष, जनप्रत्य' प्रातिभामिकत्वे प्रयोजकम् । खनोपलब्धरया दीनामागन्तुकनिद्रादोपजनावात् प्रातिमासिकत्वम् । ननु स्वप्नस्थले पूर्वानुभूतरथादेः स्मरणमात्रेणैन व्यवहारोप- पत्तौ न रथादिसृष्टिकल्पन गौरवादितिचेन्न रथादेः स्म तिमात्राभ्युप गमे रथ' पश्यामि वने रथमद्रानमित्याद्यनुभवविरोधापत्त: रथान् रषयोगान् पयः जतइति रथादिसृष्टिप्रनिपाट्कति बिरो- धापत्ते । तस्मात् कम्यवत् स्खोपलञ्चरथादयोऽपि प्रातिभा- मिका यावा तमासमतिष्ठन्ते । ननु खन्ने रथाद्यधिष्ठानतयोपलभ्यमानदेयविश धस्थापि तदा स- निकटतया अभिर्य चनीयप्रातिभासिकदेशोऽभ्युपगन्तव्यः तथाच रथाद्य- ध्यासः कुले ति चेज चैतन्यस्य खयंप्रकाराय रथाद्य धिष्ठानत्वात् प्रती समानरथा दिरस्ती त्ये व प्रतीयते इति सपेण प्रकाशमान चैतन्य मे- वाधिष्ठान देश विथ पोऽपि चिदध्यस्तः प्रातिभासिको रथादाविन्द्रिय- पाहात्वमपि प्रातिभाधिक तदा सबै न्द्रियाणामुपरमात् । तएव ·वेदान्तपरिभाषायाम् । रथर यादिप्रतीत्या पादनन्तु पूर्वनिरसनीयम् । स्वप्ने रथादयः साक्षा- न्यायापरिणामा इति केचित् । अन्तःकरणद्वारा तत्परिणामा इत्या ननु रथादेः शुचैतनमाध्यतत्व इदानों तत्माघात्काराभावेन जागरणेऽपि वनोपलब्धरथादयोऽनुवत्त रन् । उच्यते । कार्य विना- शोहि विविधः | कश्चिदुपादानेन सह कश्चित्त, विद्यमानएको- पादाने । श्राद्यो वाध: द्वितीयस्तु नित्ति: अद्यस्य किरणमधिष्ठान तत्त्ववाक्षात्कारस्तन विनोपादानभूताया अविद्याया अनिवृत्त द्वितीयस्य कारण विरोधियत्त्यु त्यत्तिपनित्तिर्वा । तदिह ब्रह्म- साक्षात्काराभावात् स्वप्रप्रपञ्चो मा वाघिट मुषलप्रहारेण घटादेरिव विरोधिप्रत्ययान्नरोदयेन खजनकीमूननिद्रादिदोषनाशन वा रथादि निवृत्तौ कोविरोधः । एवञ्च शक्तिरूप्यस्य शक्तावच्छिनचेतना निष्ठा- विद्याकार्यत्वपचे एनिरितिज्ञानेन तदज्ञानेन सह रजतस्य बाधः । भूला विद्याकार्यत्वप व मूलाविद्याया ब्रह्मसाक्षात्कार नियतया शुक्तितत्वज्ञाननिवर्त्यतया रजतस्य तव गुनिज्ञानानितिमात्र मुघल- प्रहारेण घटस्येव । मनु शुक्नो रजतस्य प्रतिभाससमये सत्ताभ्युपगमे नेदं रजत- मिति कालिकनिषेधज्ञाम न स्यात् किन्तु इदानीं न रजतमिति स्यात् इदानी घटः ग्यामो नेतिवदितिचेच नहि तत्र रमतचावच्छिन प्रतियोगिकाभावोनिषेधविषयः किन्तु लौकिकत्वपारमार्थिकत्वावच्छिन्न- प्रातिभासिकरजतप्रतियोगिक व्यधिकरणावच्छिन्न प्रतियोगिभा- वाभ्युपगमात् । ननु प्रातिभासिके रजते पारमाधिकत्वमवगत न वा अनव- गते प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिबरजतमत्त्वज्ञानामावादभाव प्रत्यक्षानुप- अवगत अंपरोक्षावभासस्य तत्कालीनविषयसत्तानियतत्वात् रजते पारमार्थिकत्वमप्यनिर्वचनीय रजतवदेवोत्पबमिति तदवच्छिन रजतसत्त्वं तदवच्छिनामावस्तमिन् कथं वर्ततइति चेन्न पारमार्थिक- -- ·वितीयः परिच्छेदः । व साधिशननिष्ठस्य रजते प्रतिभाससम्भवेन रजवनिष्ठ पारमार्थिकत्व- त्पत्त्यनभ्युपगमात् । यारोग्यमसनिकष्टं तलन प्रातिभासिक वस्त त्मत्तेरङ्गीकारात् । कातएव इन्द्रियसनिकष्टजवा कुसुमगतलौहित्यस्य स्फटिके भान तम्भवात् न तत् स्फटिकेऽनिर्वचनीयलौहित्योत्पत्तिः । नन्वेवं यत्र जवाकुसुम द्रव्यान्तरव्यवधानादसनिकष्ट तत्र लौहित्य- प्रतीत्या प्रातिमासिक लौहित्य स्वीक्रियेत इति चेन इष्टत्वात् । प्रत्यक्षम्ममान्तरेष्वपि प्रत्यक्षमानानलजणानुगमो यथा प्रत्यक्ष ज्ञवासम्भवच दर्शनीयः । उक्त प्रत्य नं प्रकारान्तरेण विविधम् । इन्द्रियजन्य तदज न्यञ्चति । तत्र इन्द्रियाज य सुखादिप्रत्य नं मनन इन्द्रिय त्वनिराकरणात् । इन्द्रियाणि पञ्च प्राणरमन वक्षुस्त्वक् श्रोत्रात्म तानि | सर्वाणि पेन्द्रियाणि स्वखविषय संयुनान्य व प्रत्यक्ष ज्ञानं जनयत्ति । तल घाणरसनत्वगिन्द्रियाणि खवस्था- नस्थितान्ये गवरसम्पर्थो बल भान् जनयन्ति । चतुःश्रोले तु खतएर विप्रयदेशं गत्वा खस्ववियं ग्टहीतः श्रोत्रस्थापि चक्षुरादिवत्परिच्छिन्नतया भेर्यादिदेशगमनसम्भवात् अतएवानुभवोभेरीशब्दोमया श्रुतइति । वीचीत- रगन्यायेन कर्णशषकुलीप्रदेशेऽनन्तशब्दोत्पत्तिकल्पनायां गौरवं भेरीगन्दो भया श्रुत इति प्रत्यनस्य चमत्वकल्पनायां गौरवञ्च स्यात् । तदेवं व्याख्यातं प्रत्यक्षम् । इति परिभाषायां प्रत्यक्षपरिच्छदः । .. हितीयः परिच्छेदः । यथानुमान निरूप्यते । कानुमितिप्रमाकरणमनुमानम् अनु मितिश्च व्याप्तिज्ञान येन व्याप्ति ज्ञानजन्या । व्याप्तिज्ञाना नुव्यवसायादेतत्त्वेन तज्जन्य त्वामावानानुमितित्वम् | अनुमितिकरणच व्याषिजानं तत्म कारोऽयान्तर व्यापारः नतु हतीय- लिङ्ग पराभोऽनुमितिकर व तस्थानुमितिहेतुत्वासिया तत्करण त्वस्य दूरनिरस्तत्वात् । नच संस्कारजन्य व नानुमिते: स्ट तित्वापत्तिः मतिप्रा- २ ·वेदान्त परिभाषायाम्। PM गभावजन्य त्वस्य संस्कारमात्रज यत्वस्य वा सतित्वप्रयोजकतया संस्कार- ध्वसाधारणसंस्कारजन्यत्वस्य तत्प्रयोजकत्वात् । न च यत्र व्याप्रिसरणादनुमितिस्तत्र कथ संस्कारो हेतु रति वाच्य व्याप्तिस्टतिस्थलेऽपि तत्म कारखवा नुमितिहेतु त्वात् महि मतेः संस्कार- नाशकत्वनियमः स्मृतिधारादर्शनात् । न चानुछ इसस्कारादनुमित्यापत्तिस्त - टुवोधस्थापि सहकारित्वात् । एवञ्चायं धूमवानिति पक्षधर्म ताज्ञाने धूमो वह्नि बाप्य इत्यनुभवाहितस कारोबोधे च सति वनिमानित्यमितिर्भवति न तु मध्ये व्याप्तिस्मरण तज्जन्यं वह्नि व्यायधूमयानयमित्यादिविशिष्ट ज्ञानं वा हेतुत्वन कल्पनीयं गौरवान्मानाभावाच | तच्च व्याप्ति जानवनिविषय- कज्ञानांशएव कारण न तु पर्बतविषयक त्यांशति पर्वतोवह्निमानिति ज्ञानस्य वद्य एवानुमितत्व न पर्खता से प्रत्यक्षत्वस्योपपादितत्वात् । व्याप्पिश्चाशेषसाधनाश्रयाश्रितक्षाध्यसामानाधिकरण्यरूपा । सा च व्यभि- चारादर्श ने सति सहचारदर्शनेन ग्टह्यते । तच्च सह वारदर्शनं भूयोदर्शन सकद्दर्शन वेति विशेषो नादर पीय. सह चारदर्शनत्वस्यैव प्रयोजकत्वात् । तज्ज्ञानुमानमन्वयिरूपमेकमेव न तु पलान्वयि सर्वस्वापि धर्मास्या- मनाते ब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्व नातान्ताभावाप्रतियोगि साध्यकत्व- रूप के ग्लान्वयित्वखासिक नाप्यनुमानस्य व्यतिरेकिरूपत्व साध्याभावे माधनाभावनिरूपितव्याप्रिज्ञानस्य साधनेन साध्यानु मितावनुपयोगात् । कथं तहि धूमादावन्वयव्याप्तिमविदुषोऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानादनुमितिः अर्था- पत्तिप्रमाणादिति वच्यामः । अतएवानुमानस्य नान्वयव्यतिरेकिरूपत्व व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्थानुमिति हेतुत्वात् । तच्चानुम न स्वार्थ परार्थभेदेन द्विविधम् । तत्र खार्थन्त कमेय परार्थन्तु न्यायसाधम् । न्यायो नामास्यवसमुदायः | अययवाच लय एव प्रतिज्ञा हे तदाहरणरूपाः उदाहरणोपनयननिगमनरूपा बो न तु पञ्च अवयवत्र. रोल्स व व्याप्तिपक्षधर्म योरुपदर्शनसम्भवेनाधिकावयव दयस्य व्यर्थत्वात् । एवम तुम ने निरूपिते तस्मात् ब्रह्म भवनिखिलमिथ्यात्वसिद्धिः । ताहि ब्रह्मभिन्न सर्व मिथ्या ब्रह्माभिहत्वात् यदेवं तदेवं यथा वक्तिरू- - ·द्वितीयः परिच्छेदः। १५ 'धम् । न च दृष्टान्तातिदिः तस्य साधितत्वात् । न चाप्रयोजकत्वं श्रुक्ति- रूप्यरज्जु सर्पोदीनां मिय्यावे' ब्रह्म भिन्नत्वस्यैव लाघवेन प्रयोजकत्वात् । मिथ्यात्वञ्च खात्रयत्व नामिमत यावविधात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । अभिम - तपदमसम्भववारणाय यावत्पदमर्थान्तरवारणाय । तदुक्तम् । सबै घामपि भावानां स्वाश्रयत्व न सम्मते । प्रतियोगित्वमत्यन्ताभाव प्रति मधात्मता इति ॥ यहा अयं पटः एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगी पटत्वात् पठान्तरवत् इत्यनुमान मिथ्यात्व प्रमाणम् । तदुक्तम् । अशिनः खांश- गात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिता । अशित्वादितरांशीव दिगेषेव गुणादि- वित । न च घटादेम्मिथ्यात्वे सन् घट इति प्रत्यक्षेण वाधः अधिष्ठा- नब्रह्मसत्ताया स्तन विषयतया घटादेः सत्यत्वासिझे। न च नीरूपस्य ब्रह्मणः कथं चाक्ष धादिज्ञानविप्रयतेति वाच्चं नीरूपस्यापि रूपादेः प्रत्य व विषयत्वात् । न च नीरूपस्य द्रव्यस्य चक्षु राद्ययोग्यत्वमिति नियमः मन्मते वक्ष्मणोद्र्व्यत्वासिडे: गुणाश्रयत्व समवायिकारणत्व वा ट्रसत्व मिति तेऽभिमतं नहि निणस्य ब्रह्म यो गुणाश्रयता नापि समवा- 'विकारणता समझायासिके । अस्तु वा द्रव्यख ब्रह्मणस्तथापि नीरूपस्य कालखेव चाक्षुषादिज्ञान विषयत्व नाविरोधः। यहा विविधं सत्त्व पारमा- थिक व्यावहारिक प्रातिभासिकञ्चति । तत्र पारमार्थिक सत्त्वं ब्रह्मण: व्यावहारिक सत्त्वमाकाशादेः प्रातिभामिक सन्त्वं शुक्तिरजतादेः । तथा च घटः सवति प्रत्यक्षस्य व्यावहारिकमत्त्व विषयत्वन प्रामाण्यम् । अ- स्मिन् पक्षे घटादेब्रह्माणि निषेधो न स्वरूपेण किन्तु पारमार्थिकत्व नेति न विरोधः। अमिन पक्ष च मिथ्यात्वलक्षणे पारमार्थिकत्वाव- किवप्रतियोगिक त्वमत्यन्ता भावविशेषण द्रष्टव्यम् । तस्मादपपन्न मि- थ्यात्वानुमानमिति । इति परिभाषायामनुमानपरिच्छेदः ।

·तौयः परिच्छेदः। MAN थोपमान निरूप्यते । माश्यप्रमाकरणमयमानम् । तथाहि नगरेषु दृष्टगोपिण्डस्य पुरु. पस्य वम गतस्य गत्येन्द्रियसन्त्रिकर्ष सति भवति प्रतीतिरय पिण्डो गोसदृश इति तदनन्तरञ्च भवति निश्चयोऽनेन सदृशी मदीया गौरिति नत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां गवयनिष्ठगोसादृश्यज्ञान कर गोनिष्ठ गवयसा- दृश्यज्ञान' फलम् । नचेदप्रत्यक्षण सम्भवति गोपिण्डख तदेन्द्रियासत्रिकर्षात् नाप्य नु- मानेन गवयनिष्ठगोसादृश्य स्या तलिङ्ग त्वात् । नापि मदीया गौरेतरदय- सदृशी एतनिसादृश्यप्रतियोगित्वात् यो यत्मादृश्यप्रतियोगी स तत्महश: यथा मैत्रनिसादृश्यप्रतियोगी चैत्रो मैवसदृश इत्यनुमामात् तत्सम्भव इति वाच्यम् एव विधानुमानानवतारेऽप्यनेन सदृशी मदीया गौरिति प्रतीतेरनुभवसिद्धत्वादुपमिनोमीत्यनुव्यवसायाच्च । तस्मादुषमान' माना- न्तरम् । इति परिभाषायामुपमानपरिच्छदः ।। चतुर्थः परिच्छेदः । अथागमो निरूप्यते । यस्य वाक्यस्य तात्पर्य विषयीभूतसंसर्गो मानान्तरेण न वाध्यते त- हाक्यं प्रमाणम् | वाक्यजन्ये च जाने आकाङ्क्षायोग्यतासत्तयस्तात्पर्य ज्ञानच ति चत्वारि कारणानि | तत्र पदार्थानां परस्परजिज्ञासाविषयत्वयोग्यत्वमाकाङ्क्षा क्रिया श्रवणे कारकस्ख कारकत्रणे क्रियायाः करणश्रवणे रति कर्तव्यतायाश्च जिज्ञासाविषयत्वात् । अजिज्ञासोरपि वाक्यार्थबोधात् योग्यत्वमुपात नदवच्छ दकञ्च क्रियात्वकारकत्वादिकमिति नातिव्याप्तः । अभेदान्वये ·चतुर्थः परिच्छेदः। १० M .. च सम.नविभक्ति कप प्रतिपाद्य व तदाछद निति तत्त्व मसादि वाक्ये घु नाव्याप्तः । एताशाभिप्रायेणे। बलावलाधिकरणे सा· वैश्वदे- व्यामिना वाजिम्यो वाजिनमित्यत्र वैश्वदेवयागस्यामिक्षान्वितंत्वन न बाजिनाकाद्धेच्या दिव्याहारः । ननु तत्रापि वाजिनस्य जिज्ञासावित्र- य चऽपि तद्योग्य चमत्य व प्रदेय द्रव्यत्वस्य यागनिरूपितजिज्ञासाविषय- तावच्छ दकत्वात् इति चेन्न खसमानजातीयपदार्थान्वयबोधविरह सहकृतप्रदेयदव्यत्वस्यैव तदवच्छेदकत्व न वाजिनद्रव्य व स्वसमानजातीया- मिक्षाव्यान्व यवोधसहक तत्वन ताशावच्छेदकत्वाभावात् । ग्रामिक्षा- यान्तु नैव बाजिनान्वयस्य तदानुपस्थानात् । उदाहरणान्तरेष्वपि दुर्व- लत्वप्रयोजकाकानाविरह एवमेव द्रष्टव्यः । योग्यता च तात्प में विनय संस वाधः । वञ्जिना सिञ्चतीत्यादौ ताइश संसर्गबाधान योग्या । स . प्रजापतिरात्मनोपामुदखिददित्या- दावपि तात्पर्य विषयभूतयशुभाशस्त्यानाधायोग्यता । तत्त्वमस्यादि बाक्येष्वपि वाच्याभेदवाधेऽपि लच्य स्वरूपाभेदे वाधाभावाद्योग्यता । आसत्तिश्चाव्यवधानेन पदजन्य पदार्थीप स्थितिः । मानान्तरोप- स्थापितपदार्थस्यान्वयबोधाभावात् पदजन्य ति । अतएवाश्रुतस्थले नत्तत्पदाध्याहारः हारमित्यादौ पिधेहीत्यादिः छातएवेघे त्वत्यादौ छिनोति पदाध्याहारः अतएव विकृतिषु सूर्यायत्वा जुष्टं निर्ब पा. मीति पदप्रयोगः । पदार्यश्च विविधः शक्यो लच्यश्चेति । तत्र शक्तिर्नाम पदार्थाना- म येषु सुख्खा दृत्तिः यथा घटपदस्य पृथु बुध्नोदराकृतिविशिष्ट वस्तु- विशेषे वृत्तिः । सा च शक्तिः पदार्थान्तरम् सिद्धान्ते कारण घु का- ानुकूलशक्तिमात्रस्य पदार्था त्तरत्वात् । सा च तत्तत्पदजन्य पदार्थज्ञा- नरूपकार्यानुमेया | ताहाशक्ति विषय व शक्य त्व तच्च जातेरेव र व्यक्त व्यतोनामान त्येन गुरुत्वात् । क य तहि गवादि पदाक्तिभा- अमिति चेत् जातेयक्ति रमानसं विद्देद्य यादिति व्रमः | यहा गवादिप - दो व्यक्तौ शक्तिः स्वरूपसती न जाता जातौ तु सा जाता हेतुः ।

·वेदान्तपरिभाषायाम् । न च व्यक्ता शक्तिमानमपि कारण गौरवात् जाति शक्तित्वज्ञाने सति व्यक्तिशक्ति विज्ञान विना व्यक्तिधौविलम्बामावाञ्च । अतएव न्यायमतेऽप्यन्वयेऽपि शक्तिः स्वरूपसतीति सिद्धान्तः ज्ञायमानशक्तियिष- यत्वमेव वाच्यत्वमिति व्यक्तिरवाच्या । अथवा व्यक्तो लक्षणयावगमः यथा नीलो घट इत्यत्र नोलशदस्य नीलगुणविशिष्ट लक्षणा तथा जा- तिवाचकस्य तद्दिशिष्टे लक्षणा | तडतम् । अनन्य लभ्यः शब्दार्थ इति एवं शक्यो निरूपितः । अथ लच्यपदार्थो निरूप्यते । तत्र लक्षणाविषयो लक्ष्यः । लक्षणा च विविधा केवललक्षणा लक्षितलक्षणा चेति । तत्र शक्य साक्षा- सम्बन्धः केवललक्षणा यथा गङ्गाया घोष इत्यल प्रवाहसाक्षात् सम्ब- विनि तीरे गङ्गापदस केवललक्षणा | यत्र शक्यपरम्परा सम्बन्धनाग-- न्तरप्रतीतिस्तत्र लक्षितलक्षणा यथा हिरेफपदस्य रेफ हययुकभ्रमरप. दघटितपरम्परासम्बन्धेन मधुकरेषु कृत्तिः । गौग्यपि लक्षितलक्षणव सिंहोमानवकडूत्यत्र सिंहशब्दवाच्यसम्बन्धि शौर्यादिसम्बन्धेन मानवस्य प्रतीति प्रकारान्तरेण लनणा. विधा जाहल्लक्षणा आज हलक्षणा जहद- जहलक्षणा चेति तब शक्यार्थमनन्तर्भाव्य यवार्थान्तरस्य प्रतीतिस्तत्र जहलक्षणा यथा विषं भुच्खेत्या स्वार्थ विहाय शत्र ग्टहे भोजननि- त्तिलच्य ते । यत्र शक्यार्थमन्त व्यव अर्थान्तरप्रतीतिः तवाजह- अक्षणा यथा शुक्लो घटइति अत्र हि शुलशब्दः खार्थ रक्तगुणामन्त- भाव्यैव तइति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र हि विशिष्टयाचक: एकदेश विहाय एकदेशे वर्तते तत्र जहदज हलक्षणा यथा सोऽयं देवदत्तइति अत्र हि पदवयवाच्ययोबिशिष्ट योरैक्यानुपपत्त्या पदवयस्य विशेष्यमानपरत्वं यथा वा तत्त्वमसीत्यादौ तत्पदबाच्यसर्वज्ञत्वादि विशिष्टस्य त्व पदवाच्थेनान्तःकरणविशिष्ट क्यायोगात् ऐक्यसियर्थ सरूपे नचले ति साम्प्रदायिकाः । वयन्तु बमः सोऽयं देवदत्तः त- त्वमसीत्यादौ विशिष्टवाचकानां पदानामेकदेशपरत्वेऽपि न यथा ·चतुर्थः परिच्छेदः। १८ यत्र तसात्तत्वम- शतपस्थितविशिष्ट योरभेदान्वयानुपपत्तावपि विशेष्ययोः शक्नु अपस्थित- योरेवान्नयबोधाविरोधात् यथा घटो नित्य इत्यत्र घटपदवाच्येक देश- घटत्त्वस्यायोग्यत्वेऽपि योग्यघट व्यक्तमा सह नित्यत्वान्वयः । पदार्थकदेशस्य विशेषणतयैवोपस्थितिस्सदैव स्वातन्त्र गोपस्थितये लक्ष- गाभ्युपगमः यथा नित्यो घटइत्यत्र घटपदारट त्वस्य शक्तया खात न्त्र प्रणानुपस्थि तथा तादृशोपस्थित्यर्थं घट पदस्य घटत्व लक्षणा एव मेव तत्त्वमस्यादिवाक्येऽपि न लक्षणा शक्तया खातन्त्र्योगोपस्थितयोस्त त्व पदार्थयोरभेदान्वये वाधकाभावात् । अन्यथा गेहे घटः घट रूप घटमानय इत्यादौ घट त्वोह त्वादेरभिमतान्वयबोधायोग्यतया तलापि घटादिपदानां विशेष्यमा नपरत्व लक्षणा च स्था। स्यादिवाक्येषु प्राचार्याणां लक्षणोक्तिरभ्य पगमवादेन बोध्या | जह- दजहलक्षणोदाहरणन्तु काकेभ्यो दधि रच्यतामित्यादिकमेव । तन शक्यकाकत्वपरित्यागेनाशक्य दध्य पघातकत्व पुरस्कारेण काके काक शब्द- प्रत्तिः । लक्षणावीजन्तु तात्पर्य्यानुपपत्तिरेव नत्वन्वयानुपपत्तिः काकेभ्यो- दधि रच्यतामित्यावान्य यानुपपत्त्यभावात् गङ्गायां घोष इत्यादौ तात्म- यानुपपत्तेरपि भावात् । लक्षणा न पदमावत्तिः किन्तु वाक्यत्तिरपि यथा गभीरायां नद्यां घोष इतपत्र गभीरायां नद्यामिति पदद्दयसमुदायस्य तीरे ननु वाक्यप्राशनतया कथं शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा । उच्यते । शतया यत् पदसम्बन्धेन ज्ञाप्यते तत्सम्बन्धोल क्षणा शक्ति ज्ञाप्यश्च यथा पदार्थस्तथा बाक्याऽपि न काचिदनुपपत्तिः । एवमर्थवादवाक्यानां प्रशसारूपाणां प्रशसारूपाणां प्राशस्य সমস্ত লন্য लक्षणा मोड- रोदोदित्वादिनिन्दार्थवादवाक्यानां निन्दितख লা अर्थवाद- गतपदानां प्राशस्त्यादिलक्षणाभ्युपगमे एकेन पदेन लक्षणया तदुप - स्थितिसम्भवे पदान्त रवैयर्थ स्यात् एकञ्च विध्यचितप्राशस्त्य रूपप- दार्थप्रत्यायकतया अर्थवादप दसमुदायख पदस्थानीयतया विधिपदेनक- : नक्षणा।

·वेदान्तपरिभाषायाम् । : . बाक्य भवतीत्यर्थवादवाक्यानां पदै कवाक्यता । क तर्हि वाक्यैकवा- क्यता यत्र प्रत्ये क भिनभिन्न संसर्गप्रतिपादकयो क्ययोराकासावशन महावाक्यार्थबोधकत्व यथा दर्श पार्णमासाभ्यां स्वर्ग कामो यतेत्या- दिवाक्यानां समियो यजनीत्यादिवाक्यानाञ्च परसराङ्गाङ्गिभावबोधकत- यैकवाक्यता | तहतम् भकृपादैः । स्वार्थबोधे समाप्तानामङ्गाङ्गित्वा- द्यरेक्षया | वाक्यानामे कवाक्यत्व पुनः संहत्य जायतइति । एवं विविधोऽपि पदार्थो निरूपित: तदुपस्थितिचामत्तिः सा च शाब्दबोधे हेतुः तयवान्वयव्यतिरेकदर्शनात् एम' महावाक्यार्थ बोधेऽवान्तरवाक्यार्थ बोधो हेतः तथ वान्वयाद्यवधारणात् । क्रमप्राप्तं तात्पर्य निरूप्यते । तत्र तत्प्रतीतीच्छयोञ्चरितत्व न নালয় অস্বানন पुरुघेणोच्चरिताह दादर्थ प्रत्ययाभावप्रसङ्गात् अयमध्यापकोऽव्युत्पबातिविशेषदर्शनेन तात्पर्यनमस्याप्यभावात् । नचेश्वरीयतात्पर्य ज्ञानात्तत्र शाब्दबोधइति वाच्यं ईश्वरानङ्गीकत - रपि तद्दाक्यादर्थ प्रतिपत्तिदर्शनोत् । उच्यते। तत्प्रतीतिजननयोग्यत्व तात्मय गेहे घटइति वाक्यं गेहघटसंसर्ग प्रतीतिजननयोग्यं न तु पटसंसर्गप्रतीतिजननयोग्यमिति तवाक्यं घटसंसर्ग पर न तु पटसंसर्ग परमित्य च्यते । ननु सैन्वयमानतपादिवाक्य यदा लवणानयनप्रतीतीच्या प्रयुक तदाग्यश्वसंसर्गप्रतीतिजनने खरूपयोग्यतास त्वालवणपरत्वत्तानदशाया- मम्यश्वादिसंसर्गज्ञानापत्तिरिति चेन्न तदितरप्रतीति छयानुचरितत्वस्यापि तात्पर्य विशेषणत्वात् तथाच यदाक्यं यत्प्रतीतिजननयोग्य ये मति तदन्यप्रतीतीच्छया नोच्च रित तहाक्य तत्मसर्ग परमिताच्यते | शुका- दिवाक्येऽव्युत्पत्रोच्चरित वेदवाक्यादौ च प्रतीती छाया एवाभावात् तद- न्य प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वाभावेन लक्षणसवानाव्याप्तिः । नचोभय प्रती- तीच्छयोच्चरितेऽव्याप्तिः तदन्यमालप्रतीती यानुचरित त्यस्य विक्षित त्वात् उक्तप्रतीतिमाबजननयोग्यतायावाव छ दिकाशक्ति: अमाक मत सर्वत्र कारणतायां शक्त रेवावच्छ दकत्यादिति न कोपि दोषः । ..

·चतुर्थः परिच्छेदः। एवं तात्पर्य स्य प्रतीतिजनकत्वरूपस्य शाब्दज्ञानजनकत्वे चतुर्थ- वर्ग के तात्पर्य स्ख ज्ञानहेतुत्वनिराकरणवाक्यं तत्पतीतीच्छयोचरितत्व रूपतात्पर्य निराकरणपरम् अन्य या तात्पर्य निश्चयफन्तकवेदान्त विचार रवयर्थ प्रसङ्गात् । केचित्तु शाब्दज्ञानत्वावच्छ देन तत्तत्तात्पर्यज्ञानं हरियेवं पर चतुर्थ वर्गाकवाक्य तात्पर्य संशय विपर्य योत्तरशादज्ञामविशेधे च तात्म- र्य ज्ञान हेतरेब इदं वाक्य एतत्परं उतान्य परमिति संशये तद्विषय्य ये च तदुत्तरवाक्यार्थ विशेषनिश्चयस्य तात्पर्य निश्चयं पिनानुपपत्तरित्याहुः । तञ्च तात्पर्य वेदे मीमांसापरिशोधितन्य यादेवावधार्यते लोके तु प्रकरणादिना । तत्र लौकिकबाक्यामां मानान्तरावगतार्थ तयानुवाद- कत्वं वेदे तु वाक्यार्थसापूर्व तया नानुबादकत्वं तत्र लोके वेदे च कार्य पराणामिव सिद्धार्थानामपि प्रामाण्य पुलस्ते जात इत्यादिघु सिद्धपदार्थ ऽपि पदानां सामर्थ्यावधारणात् । अतएव वेदान्त वाक्यानां ब्रह्मणि प्रामाण्य । यया चैतत्तथा विषयपरिच्छ दे बच्यते । तत्र वेदानां नित्यस परमेश्वरप्रणीतत्व न प्रामाण्य मिति न थायि- काः । वेदानां नित्यत्व न निरस्त समस्तपुदूघात या प्रामाण्य मिति अध्वर- मीमांसकाः । अस्माकं मते वेदोऽनिय उत्पत्तिमत्त्वात् उत्पत्तिमत्त्वञ्च अस्य महतोभूतस्य निश्वसितमेतत् यदृग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्व वेट- इत्यादिश्चते: । नापि वेदानां विक्षणावस्थायित्व य एष वेदोदेबदत्तेनाधीत म एम मयापीत्यादिप्रयभिज्ञाविरोधात् । अतएव गकारादिवानामधि न क्षणिकत्व सोऽयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधात् । तथाच वर्णपट- बाक्य तत्समुदायरूपस्य वेदमा वियदादिवत् सृष्टि कालीनोत्पत्तिकत्व प्रन्नय- कालीनध्व मप्रतियोगित्वञ्च न तु मध्य वर्णानामुत्पत्तिविनाशौ अनन्तगका- राटिकल्पनायां गौरवतात् । अनुच्चारणदशायां वर्णानामन भिवयक्तिस्तदुच्चा- रण रूपव्यञ्जकाभावात् न विरुष्यते अन्धकारस्थघटानुपलब्धियत् । उत्पन्नो गकार इत्यादिप्रतीतिस्तु सऐवायं गकारइत्यादिप्रत्यभिज्ञाविरोधादप्रमागणं ·२२ पेदान्तपरिभाषायाम् । ट वर्णा भिव्यञ्जकध्वनिगतोत्पत्तिनिरूपितपरम्परासम्बन्धविषयत्वेन प्रमागा वा । तस्मान्न वेदानां चणिकत्वम् । ननु चणिकत्वामावेऽपि वियदादिप्रपञ्चवदुत्पत्तिमत्वन परमेश्वर कत्त, कतया पौरुषेयत्वादपौरुषेयत्व वेदानामिति ता सिद्धान्तो भज्येतेतिचेन न तावत्पुरुषेणोच्चार्य माणत्व पौरुषेयत्व गुरुमतेऽपि पौरुषेयत्वा- पत्त: नाति पुरुषाधीनोत्पत्तिकत्व पौरुषेयत्व नैयायिकाभिमत पासप्रे- यत्वानुमान मदादिना सिसाधना पत्त: । किन्तु खजातीयोचारगा- नपेक्षोचारण विषयत्वम् तथाच सर्गाय काले परमेश्वरः पूर्वसर्ग सिवे- दानुपूर्वोकवेदं विरचितवान् न तु तद्विजातीयं वेद मति न सजातीयोच्चा- रणामोनोच्चारणविषयत्व पैरुषेयत्व वेदस्य | भारतादीनान्तु सजाती- यो च्चारण मनपेच्य वोच्चारणमिति तेषां पौरुषेयत्वम् । एवं पौरुषेया- पौरुषेयभेदेम विविध आगमो निरूपित । - इति परिभाषायामागमपरिच्छदः । ------ पंञ्चमः परिच्छदः । एदानीमापत्तिनिरूप्यते । तत्रोपपाद्य ज्ञानेनोपपादकक पनमर्यापत्तिः । ततीपपाद्यज्ञान करण उपपादकत्तान' फलम् । येन विना यदनुपपत्र तत्तत्रोपपाद्य यस्थामा यस्यानुपपत्तिः तत्रोपपादक' यथा रात्रिभोजनेन विना दिवा अभुनानस्य पीम चमनुपपन्न मिति ताहरा पीनत्वमुपपाद्य यथा वा रात्रिभोजनस्याभावे तारपीन वयानुपपत्तिरित रात्रिभोजनमुप- पादकं रात्रिभोजनकल्पनारूपायां प्रमितौ अर्थस्यापत्तिः कल्पनेति घष्ठीसमासेनापत्तिश दो वर्त ते कल्पनाकर गोपीमत्वादिसाने तु अर्थ- सापत्तिः कल्पना यसादिति बड़बीहिसमासेन वर्तते इति फलकरग्गयो भयोस्तमयोगः ।

·पञ्चमः परिच्छेदः। २३ मा चापत्तिद्विधा दृष्टार्थापत्तिः श्रुतार्थी पत्तिश्चेति । दृष्टार्था- पत्तिय था इद रजतमिति पुरोबत्ति नि प्रतिपन्नस्य रजतस्य नेद रजत मिति तत्र व निषिध्यमानत्त्व सत्यत्वेऽनुपपन्नमिति रजतस्य सनि- चत्वं सत्यत्वात्यन्ताभावयत्व' वा मिथ्यात्व कल्प यति । श्रुतार्थापत्तिर्यथा यत्र श्रयमाणवाक्यस्य वार्यानुपपत्तिमुखेनार्थान्तरकल्प न यथा तरति थोकमात्मविदित्यत्र श्रुतस्य शोकराज्याच्यवन्धजातख ज्ञाननिवर्त्य त्या- नुपपत्त्वा बन्वख मिथ्यात्व' कल्पाते । यथा वा जीवी देवदत्तो ग्टहे नेति वाक्य वणानन्तर जीग्निोग्टहासत्ववहिः सत्व कल्प यति । तार्थापत्तिच द्विविधा अभिधानानुपपक्तिः अभिहितानुपपत्तिश्च । यत्र बाकौकदेशश्रवणेऽन्वयाभिधानानुपपत्त्यान्वयाभिधानोपयोगि पदा- न्तर कल्पाते तत्राभिधानानुपपत्तिः यथा दारमित्यत्र पिधे हीति पदा- ध्याहारः यथा वा विश्वजिता यज तेल्लल खर्गकामपदाध्याहार। नन द्वारभित्वादावन्वयाभिधानात् पूर्व मिदमन्वयाभिधान पिधानोपस्थाप- क पदं विनानुपपन्नमिति कषज्ञातमिति चेन अभिधानपदेन करणव्य- त्पत्त्या तात्पर्य स्य विवक्षितत्वात् तथा च द्वारकर्मकपिधानक्रियासंसर्गप- रत्व विधानोपस्थापकपद विनानुपपत्रमिति ज्ञान तत्रापि सम्भाव्यते । अभिहितानुपपत्तिस्तु यत्र वाक्यावगतार्थोऽनुपपन्नत्वेन ज्ञात सन्नर्थान्तर कल्पयति नत्र द्रष्ट व्या यथा स्वर्गकामोज्योतिष्टोमेन यजते- त्यत्र स्वर्ग साधनत्वस्य क्षणिकया गगतस्थानुपपत्त्या मध्यवर्त्य पूर्व क- ल्पान्ते । नचेयमर्थापत्तिरनुमानेऽन्तर्भवितुमर्हति अन्वयव्यास्य ज्ञानेमान्वयि- न्यन्तर्भावात् । व्यतिरेकिपश्चानुमानत्व मागेव निरस्तम् । अतएवार्था- पत्तिस्थलेऽनुमिनोमीति नानुव्यवसाय: किन्त्वनेनेद कल्प यामीति | नन्वर्थापत्तिस्थले इदमनेन विनापपत्रत्वं ज्ञान' करणमियत तत्र किमिद तेन विनानुपपत्रं तदभारव्यापकाभाव प्रतियोगित्वमिति ब्रमः एवमर्था पत्तानान्तरत्वमिको व्य तिरैकिनानुमानान्तर पृथिवीतरेभ्यो भि.

·२४ वेदान्तपरिभाषायाम् ! द्यते इत्यादौ गन्धय त्वमितरभेद विनानुपपनमित्यादिनानस्य करणत्वात् अतएवानुव्यवसायः पृथिवग्रामितरभेद कल्पयामीति | दुत परिभाषायामापत्तिपरिच्छेदः । षष्ठः परिच्छेदः दूदानों पष्ठ प्रमाणं निरूप्यते । ज्ञान करणाजन्याभावानुभवासाधारगा कारणमनुपलचिरूपं प्रमागम् । अनुमानादिजन्यातीन्द्रियाभागनुभयहेतावनम मादावतिव्याप्ति वारणाया- जन्यान्तम् । अष्टादौ साधारणकारोऽतिव्यानिवारणायासाधारगोति अमावस्मृतासाधारणहेतुसंस्कारे तिव्याप्तिधारणायानुभवेतिविशेषणम् नचामावानुमितिस्थलेऽप्यनुपलवा भावोग्टहयता विघाभावादितिवाचा धम्मधिर्माद्यनुपलब्धिसत्त्वेऽपि तदभावानियन ये ग्यानु मन परेवामा ग्राहकत्वात् । ननु केयं योग्यानुपलब्धिः किं योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्ध उत योग्येऽधिकरणे प्रतियोगिनीऽनुपलब्धिः । नाद्यः स्तम्भ पिशाच भेदस्वामतानत्वापत्त: । नात्य : प्रात्मनि धर्माद्यमावस्यापि प्रतवनत्वाप. तरितिचेन्न योग्याचासावनु पल मिशेति कर्मधारयाश्रयणात् अनुपल- योग्यता च तर्कितप्रतियोगिसत्त्व प्रसञ्जित प्रतियोगिकत्व यस्यामावोग्टहाते तस्य यः प्रतियोगी तस्य सत्त्वेनाधिकरणे तर्कितेन प्रसननयोग्यमापादन योग्य प्रतियोग्य पलब्धिखरूपं यस्यानुपलम्भस्य तत्त्व तदनुपलब्धे योग्य- त्वमित्यर्थ: । तथाहि स्फीतालोकवति भूतले यदि घट: स्यात्तदा घटोप लभः समादितवापादनसम्भवात् तादृश भूतले घटामावोऽनुपलब्धिगम्यः । अन्धकारे तु ताहशापादनाभावाचानुपलब्धिगम्यता। अतएव स्तन पिशाचमत्त्वे स्तम्भनत् प्रतानत्वापत्त्या तदभावोऽनुपलब्धिगम्यः । अात्मनि धम्र्माधम्मोदि सत्त्व'ऽप्यसमातीन्द्रियतया निरुतोपलम्भापादनासम्भवान 4. मद्यभायमानुपलब्धिगम्य त्वम् । :

·षष्ठः परिच्छेदः। २५ यन- तत्र मान कारीत्याधिकरणेन्दियसनिकर्षस्थलेऽभावस्यानुपलब्धत्वम् भिमत तवक्तृप्लेन्द्रिय मेवाभावाकारहत्तावपि करण इन्द्रियान्वय- व्यतिरेकानुविधामादिति चेन्न प्रतियोग्यनुपलब्ध रप्यभावग्रहहेतुत्वन लमत्वन करणत्वमावस्य कल्पनात् । इन्द्रियस्थ चाभावेन मुम सनिक मावेनाभाबग्ग्रहाहेतुत्वात् इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोरधिकरणा- नाद्य पच्चीणत्व न न्या ग्रासिद्ध । ननु भूतले घटेनेत्यानावानुभवस्थले भूतलाश प्रत्यक्षत्वसुमय ধিমিন त्तिनिर्गमनस्यावश्यकत्वन भूतलावच्छिन्न चैतन्य ग्त् तनिष्ठघटामापयन्निस्यापि प्रमात्र भिन्नतया घटामावस्य प्रत्यजतेर निधान्तेऽपीति चेत् सत्य अभाव नतीतेः प्रत्यक्ष त्वेऽपि तत्करणस्था- नुपलब्ध मानान्तरत्वात् । नहि फलीभूत ज्ञानस्य प्रत्यक्ष त्वं तत् कर- रणस्य प्रत्यक्षप्रमाणतानियतत्वमस्ति । दशमस्वमसीत्यादिवाक्यजन्य ज्ञानस्य प्रत्य चत्वऽपि तत्करणस्य वाक्यसत्र प्रत्यक्ष प्रमाणभिन्नप्रमाणत्वाभ्यु प- गमात् । फलवेजात्य विना कथ' प्रमाणौजात्यमितिचेन्न वैजायमात्रण प्रमाण जात्योपपतः। तथाच घटामावकारत्ति- नेन्द्रियजन्या इन्द्रियस विषयेणासनिकर्षीत् किन्तु घटानुपलब्धिरू- पमा नान्तरजन्येति भवत्यनुपलव्य मानान्तरत्वम् । ननु अनुपलब्धिरूपमानातरपक्षेऽप्यभावप्रतीतेः प्रत्यनत्व घट- वति घटामावचमस्यापि प्रत्यक्षत्वोपत्तो तलाम्य निर्वचनीयघटामाबो व्य पगम्यत | नचेष्टापत्तिः तस्य मायोपादान कत्वेऽभावत्वानुपपत्तः । भायोपादानकत्वाभावे मावायाः सकल कार्योपादान त्वानुपपत्तिरिति चेन्न घटवति घटाभायनमो न तत्कालोत्पवघटामावविषयकः किन्तु भूतलरूपादौ विद्यमानोलौकिकोघटाभावोभूतले अारोप्यते इति अन्य- याख्यातिरेव । भारोम्यसनिकर्षस्थले सर्वत्रान्य थाख्यातेरेव व्यवस्थाप- जात् । अस्तु वा प्रतियोगिमति तदभावन मस्थले तदभावस्था निर्च च- नोयत्व तथापि तदुपादान मायैव नहुउपादानोपादेययोरत्यन्त साजात्य वन्तु पदयोरपि तन्तुत्य पट त्वादिना वैजात्यात् यत्किञ्चित्माजात्यस्य मा. ३ ·वेदान्तपरिभाषायाम् । .. - याया अनिर्वचनीयघटाभावस्य च मिथ्यात्वधर्मस्य विद्यमानत्वात् । अन्यथा व्यावहारिक घटाभाव प्रति कथ मायोपादानमिति कुतोनाशङ्कथाः । न च विजातीययोरप्यु पादानोपादेयभावे ब्रह्म व जगदुपादान खादिति वाच्छ प्रपञ्चवमाधिष्ठानत्वरूपस्य बस्येष्टत्वात् परिणामित्वरूपस्योपादाम- त्वस्य निरवयवब्रह्मण्यनुपपत्त ।। तथा च प्रपञ्चम्य परिणाम्य पादानं माया न ब्रह्मेति सिद्धान्त दूत्यलमतिप्रपञ्चन । स चाभावश्चतुर्विधः प्रागभावः प्रध्व मोऽत्यन्ताभावोऽन्योन्या भाव- ञ्चेति । मृत्पिण्डादौ कारणे कार्यख घटादेरुत्पत्त: पूर्व योऽभाव: स प्रागभावः स च भविष्यतीतिप्रतीतिविषयः। तत्र व घटस्य मुहरप्रहारानन्तर योऽभाव: स प्रध्वंस व स्थापि खाधिकरणकपालनाश नाश एन । न च घटोमज्जनापत्तिः ध्वसव - स्थापि घटप्रतियोगिकध्वसत्वात् अन्यथा प्रागभावध्वंसात्मकघटस वि- नाशे प्रागभागोन्मजनापतिः । नवमपि यत्र ध्व'साधिकरणं नित्यसल कप' ध्वसनाश इति वोच्य तादृशमधिकरणं यदि चैतन्य व्यतिरिक्त नदा तस्य नियत्वमसिद्ध ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्व ब्रह्मज्ञान निवर्त्यताया व.. च्यमाणत्वात् । यदि च ध्व साधिकरणं चैतन्य तदा सिद्धिरारोपित प्रतियोगिकध्वंसस्याधिष्ठाने प्रतीयमानवाधिष्ठान मानत्वात् । तदुतम् । अधिष्ठान यश घो हि नाशः कल्पितवस्तुन इति । एवं श्रुतिरूप्यविनाशोऽपि इदमवच्छिन्न तन्य मेव । यत्राधिकरण यस्ख कालत्र येऽप्यभावः सोऽत्यन्नाभावः | यथा वायौ रूपातयन्ताभावः सोऽपि वियदादिवङ्घस प्रतियोग्य व । दूदमिदं नेति प्रतीतिविषयोऽन्ये च्याभायः । अयमेव विभागो भेद: पृथव चेति व्ययहियते भेदातिरिक्रष्टथवादौ प्रमाणाभावात् । अय चान्योन्य भावोऽधिकरणस्य सादिस्य सादिः । यथा घटे पटभेदः । अधिकरणस्यानादित्वे अनादिरेव । यथा जीवे ब्रह्मभेद: ब्रह्मणि वा जीव भेदः । विविधोऽपि भेदो ध्वरूप्रतियोग्य व अविद्यानिवृत्तौ तत्परता जत्राणां निवृत्त्यवश्य भावात् । T pause ·घष्ठः परिच्छेदः । २७ पुनरपि भेदो द्विविधः सोपाधिकोनिरुपाधिकञ्चेति । तत्रोपाधिसत्ता- व्याप्यसत्ताकत्त्व सोपाधिकत्व तत् शून्य व निपाधिकत्वम् । तत्रद्यो यथा एकस्य वाकाशस्य घटाद्यपाधिभेदेन भेदः । यथा वा एकस्य सूर्यस्य जलभाजनभेदेन भेदः । तथा चै कस्यैव ब्रह्मणोऽन्त करणभेदाङ्दः । निरूपाधिकभेदो यथा घटे पटभेदः । न च ब्रह्मपि प्रपञ्चभेदाभ्युप- गमेऽदै तविरोध: तात्विकभेदानभ्युपगमेन वियदादिवद ताव्याघातात् । तदुक्तम् मुरेश्वराचार्य: । अनमा भवतः केय साधकत्वप्रकल्पन । कि न पश्यसि संसारं तवैवाज्ञान कल्पितमिति | अतएव विवरण विद्यानु- माने प्रागभावव्यतिरिकत्व विशेषण तत्त्वप्रदीपिकायामविद्यान्न क्षणे भाव- त्वविशेषणं सङ्गच्छते । एवं चतुर्विधानामभावानां योग्यांनुपलब्धता प्रती- तिस्ते नानुपलब्धिर्मानान्तरम् । एवमुनानां प्रमाणानां प्रामाण्य खतएव उत्पद्यते ज्ञायते च तथा- हि स्मृत्यनुभवसाधारण संवादिप्रत्त्यनुकूल सहति तत्प्रकारक ज्ञानत्व प्रामाख तच्च ज्ञानसामान्य सामग्री प्रयोज्यं नत्यधिक गुणमपेक्ष ते प्रभा-- मात्रऽनुगतगुणाभावात् । नापि प्रत्यक्षप्रमायां भूयोऽवयनेन्द्रियसत्रिकर्ष: रूपादिप्रत्यक्ष प्रात्मप्रत्यक्ष च तदभावात् सतापि तस्मिन् पीतः शङ्ख इति प्रतक्षस्य चमत्वाच्च। अतएव न सल्लिङ्गपरमर्षादिकमपि अनुमितमा दिप्रमायां गुणः अजिङ्ग परामर्षादिस्थलेप विषयावाधेनानुमितवादेः प्रमात्वात् । नचैपमप्रमापि प्रमा स्यात् ज्ञानसामान्य तामयाविश धादितिवाच्य दोषाभावस्थापि हेतुत्वाङ्गीकारात् । नचैवं परतस्त्व आगन्तुकमावकारणा- पेक्षायामेव परतस्वात् ज्ञायते च प्रामाएं स्वतः खतोग्राहयत्वञ्च दो- पाभावे सति यावत्खाश्रयग्राहकसामग्रीग्राहयत्वम् । खाश्रयो त्तिज्ञान तद्ग्राहक साविज्ञान तेनापि वृत्तिज्ञाने ग्टहप्रमाणे तहत प्रामाराव- मपि ग्टह्यते । न चैव प्रामाण्यसंशयानुपपत्तिः तत्र संशयानुरोधेन दो- प्स्यापि सत्त्व न दोपाभावघटितखाश्रयग्राहकाभावेन तव प्रामाण्य स्य वा- ग्रहात् । यद्दा यावत्खाश्रयग्राहकलाहायोग्यत्व खतव संश्यस्थले ·वेदान्तपरिभाषायाम् । प्रामाण्य स्योकयोग्यतासत्त्वेऽपि दोषवश नाय हात् न संशयानुपतिः । अप्रामाविन्तु न ज्ञानसामान्यसामग्रीप्रयोज्य प्रमायामप्यप्रमाण्यापत्त: किन्तु दोषप्रयोज्य नाण्यप्रामाण्यं यावत्खाश्रयपाहकमाझ अप्रामाण्य- घटकतदभाववत्त्वादेई त्तिमानानुपनीतत्व न साक्षिणा यहीतुमशक्यत्वात् किन्तु विसम्बादिप्रत्त्यादिलिङ्गका नुमितवादिविषय इति परत एवापामागय मुल्ल- द्यते ज्ञायते चेति । इति परिभाधायामनुपलब्धिपरिच्छेदः । सप्तमः परिच्छदः। एवं निरूपितानां प्रमाणानां प्रामाण्य विविधम् व्यावहारिक तत्त्वावेदकत्व पारमार्थिकतत्त्वावेदकत्वञ्चति । तब ब्रह्मखरूपाव- गाहिप्रमाणव्यतिरिक्तानां सर्व प्रमाणानामाद्य' प्रामाण्यं तविषया व्यवहारदशायां वाधाभावात् । द्वितीयन्तु जीव बहो क्यपराणां सदेव साम्य दमनत्रासीदित्येवमादीनां तत्त्वमसीत्यन्तानां तविषयस्य जीव- ब्रह्मक्यस्य कालबयावाध्यत्वात् । तज्जैक्यं तत्त्व पदार्थ ज्ञानाधीनरान मिति प्रथम तत्पदार्थो लक्षणप्रमाणाभ्यां निरूप्यते । तत्र लक्षण विविधम् स्वरूपलनण तटस्यलक्षणञ्चति । खरूपमेव लक्षण खरूपलक्षणम् यथा सत्य जानमनत्त ब्रह्म त्यत्र सत्यत्वादिक खरूपलक्षणम् । ननु खस्य वत्सित्वाभावे कथ लक्ष- णमिति चेन्न स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मि धर्मा भायकल्पनया लवणत्वसम्भ- यात् । तदुतम् । अानन्दोविषयानुभयो नित्यत्वञ्चति सन्ति धर्माः अष्टथकत्वेऽपि चैतन्यात् पृथगिवावभासन्त इति । नाम यावलच्यकालमनवस्थितत्व सति यधावत्तक तदेव यथा गन्धवक्त्व प्रथिवीलक्षणम् ! महाप्रलये परमाणुघु उत्पत्ति तव : तटस्थलक्षण ·सप्तम परिच्छेदः। २८ नाम काले घटादिषु च गवाभावात् । प्रशते च जगज्जन्मा दकारणत्वम् । अत्र जगत्मदेन कार्य जाव विवक्षितम् । कारणत्वञ्च कर्तृत्व अतो ऽविद्यादौ नातिव्याप्तिः । कार्ट वञ्च तत्तदुपादानगोचरापरोक्ष ज्ञान चिकीर्षाकतिमत्त्वम् । ईश्वरस्य तावदुपादानगोचरापरोवज्ञान सद्भावे च यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस ज्ञानमय तपः । तस्मादेतब्रह्म रूपमन्त्रञ्च जायते इत्यादिश्रुतिम्नानम् । तादृचिकीर्घासद्भावे च सोऽकामयत बइयां प्रजायेयेतितिनिम् । ताशक्तौ च तन्मनोऽकुरुतेत्यादिवाक्यम् । ज्ञाने छातीनामन्यतमगर्भ वितय विवक्षित अन्य या व्यर्थ विशपणापत्तः। अतएव जन्मस्थिति ध्व सानामन्यतमव लक्षण प्रवेशः । एवञ्च लक्षणानि नव सम्प- द्यन्ते । ब्रह्मणोजगज्जन्मादिकारणत्वे च यतोवा इमानि भूतामि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभित विशन्तीत्यादिश्रुति- मिम् । यहा निखिलजगदुपादामत्व ब्रह्मणोलक्षणम् । उपादानत्वञ्च जगदध्यासाधिष्ठानत्व जगदाकारेण परिणम्यमानमायाधिष्ठानत्व वा । ऐताशमेवोपादानत्वमभिप्रेत्य इद सर्व यदयमात्मा सच्चासचाभ- वत् बहु स्वां प्रजायेयेत्यादिश्रुतिधु ब्रह्मप्रपञ्चयोस्तादात्मप्रव्यपदेशः । घटः सन् घटोभाति घट इष्ट इत्यादिलौकिकव्यपदेशोऽपि सच्चिदान- न्दरूपयौ क्याध्यामात् । भन्वानन्दात्मक चिदध्यासात् घटादेरिष्ट त्वयवहारे दुःखस्यापि तत्रा- ध्यासात् तबापीपत्यव्यवहारापत्तिरिति चेत्र चारोपे सति निमि- तानुसरण न व निमित्तमस्तीत्यारोपः इत्यभ्युपगमेन दु:खादौ सच्चिद शाध्यासोऽम्यानन्दाध्यासाभावात् । जगति नामरूपांशय व्य- व हारस्तु अविद्यापरिणामाका नामरूपसम्बन्धात् । भाति प्रिय रूप नाम चेत्य शपञ्चकम् । खाद्य तय ब्रह्मरूप जगद्रप ततो इयमिति । अथ जगतोजन्मक्रमो निरूप्यते । - तलम् । अस्ति ·वेदान्तपरिभाषायाम् । सन्नाम- .. तत्र सर्गाद्यकाले परमेश्वरः सृज्यमानप्रपञ्चवैचिनावप्राणि कर्म सहवतापरिमितानिरूपितशक्तिविशेधविशिष्टमायासहितः रूपात्मक निखिलप्रपञ्च प्रथम बुद्धायाकलय्य दूद करिष्यामीति सङ्कल्पयति तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति श्रुतेः । নন স্বান आकाशादीनि पञ्च भूतानि अपञ्चीकतानि तन्मात्रपदप्रतिपाद्यानि उत्पद्यते । तत्राकाशस्य शब्दोगुणोवायोस्तु शब्दस्पर्शी तेजसस्तु शब्द स्वरूपाणि अपान्तु शब्दपर्श रूपरसाः पृथिव्यास्तु शब्दस्पर्शरूप- रस गन्धाः । नतु शब्दस्याकाशमावगुणत्व वायादावपि तदपलम्भात् । नासौ नमः वाधकाभावात् । इमानि भूतानि विगुणमायाकार्याणि अतस्त्रिगुणात्मकानि । एतैश्च सत्त्वगुणोपेतैः पञ्चभूतः श्रोत्रत्वक् चतूरसनघ्राणानि पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्यहङ्कारचित्तानि च जायन्ते । श्रोत्रादीनां पञ्चानां क्रमे- गौव दिग्वातार्कवरुणाश्विनोऽधिष्ठाटदेवताः मनादीनां चतुणों क्रमेण चन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युताः अधिष्ठाटदेवताः। एतैरेव रजा- गुणोपेतः पञ्चभूतैर्यथाक्रमेण वाक् पाणिपादपायूपस्थाख्यानि कम्मेन्द्रि- थाणि जायन्ते । तेषाञ्च क्रमेण वह्नीन्द्रोपेन्द्रप्रजापतयधोऽधि- अटदेवताः । रजोगुणोपेतैः पञ्चभूतैरेव पञ्च वायत्रः प्राणापान व्यानोदानसमानाख्याजायन्ते । तत्र प्रागननवान् यायुः प्राणोनासाप- स्थानवत्तीं। पायवादिस्थानबत्ती। নিলালন बान् व्यानः अखिलशरीरवत्तौं । अङ्घ मननवानुदान: कण्ठस्थान वत्तौ । अशितपीतानादिसमीकरणः समानः नाभिस्थानवौं । तैरेव तमोगुणोपेतैरपञ्चीकृतभूतः पञ्चीकृतभूतानि जायन्ते तासां वित वित मेकैक करवाणीति विहत्करणश्रुतेः पञ्चीकरणोपलक्षणार्थ- वात् । पञ्चीकरणप्रकारश्चेत्यम् | आकाशमादौ विधा विभज्य तयोरेक भाग पुनश्चतई विभज्य तेषां चतुर्णामशानां वायादिषु चतुर्भूतेषु संयोजनम् । एव वायु वेधा विभज्य तयोरेक' भाग तुनःपुर्श अवागननधानपान: ..

·सप्तमः परिच्छेदः । छपरमझ- विनज्य ते चतुगी का आकाशादित्रु संयोजनम् । एवं तेजोऽप- पृथिव्यंशानामपि । तदेवमेकैकभूतस्याई खांशात्मक अन्तिरञ्च चतु. विधभूतमयमिति पृथिव्यादौ खांशाधिक्यात् पृथिव्यादि व्यवहारः । तहतम् । वैशेष्यात्तहादस्तहाद इति । पूर्वोतरपञ्चीक तभूतैर्लिङ्गशरीर परलोकयात्रानिर्वाहक मोक्षप-- र्थन्तस्थायि मनोबुद्धिमयामुपेत ज्ञानेन्द्रियपञ्चककर्मेन्द्रिय पञ्चकप्रा- णादिपञ्चकस युक्त जायते । तदुतम् । पञ्चप्राणमनोबुद्धि दश न्द्रि- यसमन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्य सूक्ष्माङ्ग भोगसाधनमिति । विविध परमपरञ्च । पर हिरण्यगर्भलिङ्गशरीरम् । दादिलिङ्गशरीरम् । तत्र हिरण्यगर्भलिङ्गशरीर महत्तत्त्वम् अस्मा- दादिलिङ्गशरीरचाहङ्कारतत्त्वमित्याख्यायते | एवं तमोगुणयुक्त भाः पञ्चीकृतभूतेभप्रोम म्यन्तरिक्षवर्गमहर्जन स्तपःसतमात्मकस्यो लोकसप्तकस्य अतलपातालवितलसुतलतलातल रसा- तलमहातलाख्य स्थाधोलोकसप्तकस्थ ब्रह्माण्डरा जरायुजाण्डज स्वेदजो- द्भिज्जाख्य चतुर्बिधस्थूल शरीराणाञ्चात्पत्तिः । तल जरायुजानि जरा-- युभोजातानिः मनुष्यप्रवादिशरीराणि । मनुष्यप्रश्वादिशरीराणि । अण्डजानि अण्डे भयो जातानि पक्षिपन्नगादिशरीराणि खेदजानि खेदाज्जातानि यूक मश- कादिशरीराणि । उद्भिज्जानि भूमिमुद्भिद्य जातानि वृक्षादि शरीर राणि | वृक्षादीनामपि पापफलभोगायतनत्व न शरीरत्वम् । तब परमेश्वरस्य सप्तदशावयवोपेतलिङ्ग- शरीरोत्पत्ती हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्ती साक्षात्कर्त, त्वम् इतरनिखिलप्रपञ्चोत्पत्तो. च हिरण्यगर्भड्वारा हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनात्मनानुप्रविश्य नामरूमे व्याकरवाणीतिश्रुतेः । हिरण्यगर्भोनाम मूर्ति नयादन्यः प्रथमोजीवः स वै शरीरी प्रथमः सधै पुरुषउच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्ने समवर्तत । हिरण्यगर्भः समवर्तताय दूतमादि श्रुतेः । पञ्चतन्मात्राद्य त्यत्तौ ..

·पेदन्तपरिभाषायाम्। एवं भूतमौतिक सृष्टिभिरूपिता | दूदानी प्रलयोनिरूपते । प्रलयोनाम लोक्यविनाशः । स च चतुर्विधः नितमः प्राकतो नैमित्तिक प्रातन्तिकश्चेति | तत्र निताप्रलयः सुषुप्तिः तस्याः सकल- कार्य प्रलयरूपत्वात् धर्माधर्मा पूर्व संस्काराणाञ्च तदा कारणात्मनाव- स्थानं तेन सुपोस्थितस्य न सुखदुखाद्य नुपपत्तिः नवा स्मरणानुप- पत्तिः । सुपु मायन्त करण स्थापि विनाशे तदधीनप्राणनादि क्रियानुपपत्तिः वस्तुतः भासाद्यभावेऽपि तदुपलब्धः पुरुषान्तरविभ्रम मानत्वात् सप्तशरीरोपलम्भवत् । नचैव सुघुप्तस्य परेतादविशेषः सुषुप्तस्य हि लिङ्गशरीर संस्कारात्मना तव व वर्तते परेतस्य तु लोकान्तरे इति वैलक्षण्यात् । यहा अन्त:करणस्य हे शक्ती जान शक्तिः क्रियाशक्तिश्चेति तत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्त:करणस्य विनाशः भतु क्रियाशक्तिविशिष्टस्येति प्राणनाद्य स्थानमविरुद्धम् । यदा सुप्तः खनन कञ्चन पश्यति अथामिन् प्राणएवधा भवति अथैनं बाक् सबै मभिः सहाय्येति सता सौम्य तदा सम्पन्नोभवति खमपीतोभवतीत्यादिश्रुति रक्तसुषुप्तौ मानम् । प्राकृतप्रलयस्तु कार्य ब्रह्माबिनानिमित्तकः सकलका विनाश । यदा तु प्रागेपोत्पन्न ब्रह्मसाक्षात्कारस्य कार्य ब्रह्मणो ब्रह्माण्डाधिकार लक्षणप्रारब्धकर्म समाप्तौ विदेहकैवल्यात्मिका मुक्तिः तमोकवासिनामस्य त्मनब्रह्मसात्वात्काराणां ब्रह्मा विदेह केवल्यं ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्त प्रतिसञ्चरे | परखान्ले कता त्मानः प्रविशन्ति परं पदमितिश्रुतेः । एवं खलोकवामिभिः सह कार्य ब्रह्मणि मुच्यमाने तदधिष्ठितब्रह्माण्ड तदन्तर्वतिनिखिललोक तदन्तर्वर्ति स्थावरादीनां भौतिकानां भ तानाञ्च प्रलतो मायायां लयः न तु ब्रह्मवि वाधरूपविनाशस्य व ब्रहानिष्ठत्वादतः प्राकृत इतुच्यते । नैमित्तिकप्रलयस्तु कार्य ब्रह्माणोदिवसावसान नमित्तकः तनो का पग तटा ·सप्तमः परिच्छेदः । .. - भावप्रलयो नै मत्ति प्रलयः | ब्रह्मदिवसश्चतुर्यु गस हसपरि मत कान: चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणोदिन नुच्यते दूतमादिरचनात् । प्रलय कालो- ऽपि दिवस कालपरिमितः रात्रिकालस्य दिवसकालतुल्यत्वात् । प्राकृत- प्रलये नैमित्तिकालये पुराणवचनानि प्रमाणानि वि पराई त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदाप्रकृतयः सप्त कल्पान्ते प्रलयाय हि । एप प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते इति वचन प्राकृतप्रलये मानम् | एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयोयत्र विश्वसृक । शेतेऽमत्तासने नितामात्मसात्क ता चात्मभूरिति वचन नमित्तिक प्रलपे मानम् । तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तक: सर्वमोक्षःसचैक जीयवादे युगयदेव नानाजीबवादे तु क्रमेण सर्व एकीभवन्नि इतनादि ऋतेः । तत्र द्यास्त योऽपि लया को परमानिमित्ताः तुरीयस्तु ज्ञानो- दय नमित्तोलयोऽज्ञानेन सहैवेति विश्वेषः । एयं चतुर्विधः प्रलयो निरूपितः तस्येदानी क्रमोनिरूप्यते । भूतानां জীনিস্কাস্থ न कारणलयक्रमेण लय: कारण लय नम ये कार्याणामा- श्रयमन्तरेणावस्थानानुपपत्तेः किन्तु सृष्टिक्रम विपरीत क्रमेण तत्तत्का- र्य नाशे तत्तजनकादृष्टनाशस्यैष प्रयोजकतया उपादामनाशस्याप्रयोज- कत्वात् अन्यथा न्यायमतेऽपि महाप्रलये पृथिवी परमाणुगतरूपरमादेर विनाशापत्तः । तथाच पृथिव्या अस, अपां तेजसि तेजसौवायौ वायोराकाशे अाकाशस्य जीवाहकारे तस्य हिरण्यगर्भाहवारे तस्य चाविद्याया मितेत्रवरूपएव प्रलयः । तदुतम् विष्णु पुराणे । जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यम, प्रलीयते । तेजस्थापः प्रलीयन्ते तेजोवायौ प्रलीयते । वायुश्च लीयते व्योम्नि तत्वाव्यको प्रलीयते | अव्यक्त पुरुघे ब्रह्मनिष्काले सम्पलीयते । पुरुपात्र परं किञ्चित्म , काठा परामगतिः | प्रवविधप्रलय कारण त्व तत्पदार्थस्य. ब्रह्मणस्तटस्यखक्षणम् । वेदान्त ब्रह्मरिण जगत्कारणत्वन प्रतिपाद्यमाने सति मप्रपञ्च ब्रह्म स्यात् अन्य या सृष्टिवाक्यानामप्रामाण्यापत्तिरिति ऐन नहि सृष्टिवाक्यानां सृष्टौ तात्पर्य किन्तु अद्दये बहा राव तत्पति पत्तौ कथ" .. ..

·वेदान्तपरिभाषायाम् । सृष्टे रुपयोगः । इयं यदि सृष्टिम नुपन्य स्य प्रपञ्चस्य निघेधो ब्रह्मणि प्रतिपाद्यते तदा ब्रह्मणि प्रतिघिदस्य प्रपञ्चस्य वायौ प्रतिषिद्धस्य रूपस्येव ब्रह्मणोऽन्य बावस्थानशङ्कायां न निवि चिकित्समाहितीयत्व प्रतिपादित स्यात् । ततः सृष्टिं पाक्यात् ब्रह्मोपादेयत्वज्ञाने सति उपादानं विना कार्य स्थान्यत्र सद्भावशङ्कायां मिरस्तायां नेति नेतीतग्रादिना इझग पि तस्यासत्त्वोपपादनेन प्रपञ्चसा तुच्छत्वावगमे निरस्तनिखिन्न- हैतविध ममखंण्ड सञ्चिदानन्द करसं ब्रह्मसिध्यतीति परमारया सृष्टि- वाक्यानामप्यहितीये ब्रह्मण्येव तात्पर्यम् । उपासनाप्रकरणपठितसगुणब्रह्मवाक्यानान्तु उपासनाविध्यपेक्षितगुणारो- पमानपरत्व न सगुणपरत्व निर्गुणप्रकरणपठितानां सगुण वाक्यानान्तु निषेधवाक्यानितनिषेध्य समर्पकत्वेन विनियोग इति न किञ्चिदपि याक्य माहितीय ब्रह्मप्रतिपादनेन विरुध्यते । तदेव स्वरूपतटस्थ लक्षणलक्षित तत्पदयाच्यमीश्वरचैतन्य मायां प्रतिविम्बरूपमिति केचित् । तेषामयमाशय: । जीवपरमेश्वर साधारण- चैतन्यमानं विम्ब तस्यैव विम्बया विद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बमोश्वर- 'चतन्य अन्तःकरणेषु प्रतिविम्ब जोवच तन्य कार्योपाधिरय जीव: कारणोपाधिरीश्वर इति श्रुतेः । एतन्मते जलाशय गतशरावअलगत- सूर्यप्रतिविम्बयोरिव जीवपरमेश्वरयोर्मेदः । अविद्यात्मकोपाधापकतया तटुपाधिकेश्वरस्थापि व्यापकत्व अन्तःकरणस्य परिछिनतया तदुपाधिक- जीवस्थापि परिछिन्नत्वम् । एतन्मतेऽविद्याकतदोषाः जीवे व परमेश्वपि स्युः उपाधेः प्र. निविम्वपनपातित्यादि स्वरसाविम्बात्मकमीश्वरच तन्यमित्य परे । तेषामयमा- शयः । एकमेव चैतन्य विम्ब वाकान्तमो श्वर चैतन्य प्रतिविम्बत्वाकान्त जीवच तन्यम् । विश्वप्रतिविम्बकल्पनोपाधिश्च एमजीवमादेऽविद्या अनेक जीयवादे त्वनःकरणान्य व अविद्यान्न करणारूपोपाधि प्रयुक्तोजीवपरमेश्व- रयोमदः। उपाधिकृतशेषाश्च प्रतिविम्ब जीये एत्र वर्तन्ते नतु बिम्ब .

·सप्तमः परिच्छेदः। ३५ परमेश्वरे उपाय: प्रतिविम्बपक्षपातित्वात् । एतन्मते च गगनसूर्यस्य जलादौ मासमानप्रतिबिम्बसूर्यस्खय जीव परमेश्वरयोर्भेदः । ननु ग्रीवास्थमुखस्य दर्पणप्रदेशे दूव बिम्बच तन्यस्य परमेश्वरस्य जीवप्रदेशेऽभावात् तस्य सर्वान्तर्यामित्व न स्यात् इति चेत्र साम्न नक्षत्र- खाकाशस्य जलादौ प्रतिविम्वितत्वेऽपि विम्बभूतमहाकाशस्यापि जला- दिप्रदेश सम्बन्धदर्शनेन परिच्छिन्न विश्वस्य प्रतिविम्बदेशासम्बन्वित्वेऽपि अपरिच्छिन्न ब्रह्मविम्बस्य प्रतिविम्वदेश सम्बवाविरोधात् । न च रूपही- नस्य ब्रह्मणो न प्रतिविम्बसम्भवः रूपवतएव तथात्वदर्शनादिति वाच्य नीरूपस्यापि रूपस्य प्रतिविम्बदर्शनात् न च नीरूपस्य ट्रव्यस्य प्रतिविम्बा भावनियमः आत्मनोव्यत्वाभावस्थोक्त त्वात् एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थितः । एकधा यहुधा चव दृश्ट ते जल चन्दवत् । यथाह्ययं ज्यो तिरात्मा विवस्वानपोभिन्ना बहुधैकोऽनुगछन् । उपाधिना क्रियते भेद रुपा देव देव बमजोयमात्मा दूतादिवाक्ये न ब्रहाप्रतिविम्वामा-- वानुमानस्य बाधितत्वाच्च । तदेवं तत्पदार्थोनिरूपितः । इदानीं त्वम्पदार्थो नरूप्य ते । एकजीववादेऽविद्याप्रतिविम्बो जीवः अनेकजीयवादे तु अन्तक र तिपिम्बः स च जायत् स्वप्रमुघुतिरूपावस्थात्रयवान् । तंत्र जाग्रहा नाम इन्द्रियजन्य ज्ञानावस्था अस्थान्तरे इन्द्रियाभागानातिव्याप्तिः | इ- न्द्रियजन्य ज्ञानञ्चान्तःकरणत्तिः स्वरूपज्ञानस्थानादित्वात् । माचान्तःकरणत्तिरावरणाभिभवाय त्ये क मतम् । तथाहि अविद्यो पहितचतन्यस्य जीवत्वपचे घटाद्यधिष्ठानचेतन्यस्य जीवरूपतया जो- चाय सर्वदा घटादिभानप्रसनौ घटाद्यवच्छिनचैतन्यावर कमजान' विद्यापरतन्त्रमवस्थाप दवाच्यमभ्युपगन्तभ्यम् | एवं सति न सर्वदा घटा- देर्भानप्रसङ्गः अनाहतच तन्य सम्बन्धस्या व भानप्रयोजकत्वात् । तस्य चाबर- गाम्य सदातनत्वे कदाचिदपि घटभान न स्यादिति तद्भङ्गे वक्तये तद्भङ्गज. नक म चैतन्य मात्र तगास कस्य तदनिवर्त कत्वात् नापि यत्त्व पाहन N मूला- ·वेदान्तपरिभाषायाम् । चैतन्यं परोक्षस्थलेऽपि तबित्त्यापत्ते रितिपरोवव्याहत्तयत्तिविश पस्य त दुपहितरैतन्य स्य वा आवरणमजकत्वमित्यावरणाभिभयार्थी वृत्तिरुच्यते । सम्बन्धार्थी वृत्तिरित्य पर मतम् । तत्रादिद्यपाधिकोजीयोऽपरि. च्छिन्न: स च घटादिप्रदेश विद्यमानोऽपि घटाद्याकारापरोक्ष त्तिविर- हदशायां न घटादिकमनभासयति घटादिना सम सम्बन्धा भावात् तत्त- दाकारत्तिदशायां तु भासयति तदा सम्बन्धमत्त्वात् । ननु अविद्योपाधिकस्य जीवस्थापरिच्छिन्नस्य स्वतएव समस्तवस्तु :- म्बद्धस्य दृत्ति बरहदशायां सम्बन्ध भावाभिधानममगत असङ्गतत्व श्या सम्बन्धाभावाभिधाने च वृत्त्यनन्तरमपि सम्बन्धोन स्थादिति चेत् । उच्यते न हि त्तिविरहदशायां जीवस्य घटादिना सह सम्बन्धसामान्य नित. धाम: किन्तहि घटादिभानप्रयोजक सम्बन्धविश पम् । स च सम्बन्धविश घो विषयस्य जीव तन्यस्य च व्य गाव्यञ्जकता लक्षणः कादातित्कस्तत्तदा- भारतिनिबन्ध नः | तथा हि तैजसमन्त करना स्व छद्रव्य त्वात् स्वतन जीवचैतन्याभिव्य नसमर्थ घटादिकन्तु न तथा अस्वच्छव्यत्वात् । स्वा- कारउत्तिसंयोगदशायान्तु वृत्त्वभिभूतजाद्यधर्म कतया हत्यमादितचीत - न्याभिव्यञ्जनयोग्यताश्रयतया च हत्त्यु दयानन्सर चंतन्यमभिव्यक्ति। तदुक्त विवरणे अत्ताकरहि समिनिस स्वसंमगिन्यपि वटादौ चौत- ज्याभिव्यक्तियोग्यतामापादयतीति | इटचास्वच्छ द्रव्य स्थापि स्वच्छद्रव्य- सम्बन्धदशायां प्रतिबिम्बमाहित्व यथा कद्यादेजलादिस योगटशा या मुखादिप्रतिविम्व ग्राहिता। घटादेरभिव्यञ्जकत्यञ्च तत्पतिविम्ब पाहित्य चेतन्यस्याभिव्य तत्त्वञ्च तत्र प्रतिविम्वितम् । एवंविधाभिव्य झकमिद्य य- मेत वृत्तरपरोक्षस्थ ले वहिनिर्गममाङ्गीकारः । परोनस्थन्ने तु वयाटे त्तिसंयोगाभावेन चतन्यानभिव्यञ्जकतया नापरोसत्यम् । एतन्म ते म विषयाणा मपरोक्षत्व चैतन्याभिव्यञ्जकत्वमिति द्रष्टव्यम् । एवं जीयस्यापरिछिन्वयेऽपि वृत्त: सम्बन्धा यत्व निरूपितम् । इदानों परिच्छिन्नत्य पच्च सम्बन्धार्थत्व प्रतिपाद्य ते । तथाहि अ न्त करणोपाधिकोजीवस्तस्य च न घटाद्य पादानता घटादिदेशासम्बन्धात् ·सप्तमः परिच्छेदः। किन्तु ब्रह्म व घटाद्य पादान तस्य मायोपहितस्य चतन्यस्य सकल घटाद्य - न्वयित्वात् । अतएव ब्रह्मणः सर्व जता तथा च जीवस्य घटाद्यधि- धानब्रह्मच सन्याभेदमन्त रेण घटाद्याभासातम्भवे प्राप्त तदवभासाय घटा- यधिष्ठानब्रह्मचैतन्याभेदसिद्ध्यर्थं घटाद्याकार त्तिरिष्यते । ननु वृत्त्यापि कथ प्रमाटचैतन्य विषयचैतन्यथोरभेदः सम्पाद्यते घटान्त करणरूपोपाधिभेदेन तदवछिन्नचैतन्य योरभेदासम्भवादिति चेन वृत्त विघयदेश निर्गमनाङ्गीकारेण कृत्स्यन्त करणविषयाणामेक देशस्थ त्वेनो पाधेयभेदाभावस्थोक त्वात् । एवमपरोजस्थले इत्तेमतभेदेन विनियोग उपपादितः । इन्द्रियाजन्य विषयगोचरापरोक्षान्त करणत्यवस्था खप्रावस्था । जायदवस्थाव्यात्त्यर्थ मिन्द्रियाजन्य ति अविद्यात्तिमत्यां सुघुप्तावति या- तिवारणाय अन्तःकरोति । सुषुप्ति म अविद्यागोचराविद्यात्त्यवस्था । जायत्स्वप्नयो रवि- द्याकारहत्तेरन्त:करणत्तित्वान्न तवातिव्याप्तिः। अत्र केचित् मरणम् छ योरवस्थान्तरतामाहुः । अपरे तु सुषुप्तावेव तयोरन्तर्भावमाहुः । तत्र तयोरवस्थालयान्तविहि वयोः त्वम्पदार्थनिरूपणे उपयोगाभावा- न तत प्रयत्यते । तस्य च मायोपाध्यपेक्षयकत्व अन्त:करणोपाध्यपे- क्षया च नाना व व्य वहियते । एतेन जीवस्थाणुत्व प्रत्य त बुड्वगु- गोनात्मगुण न चव घारापमालोहावरोऽपि दृष्ट इतवादी जीवस्य बुदिशब्दवाच्यान्तःकरणपरिणामोपाधिकपरिमाण श्रवणात् । स च जीवः खयंप्रकाश: स्वप्नावस्थामधिकृतमालाय पुरुषः स्वयं ज्योतिरिति श्रुतेः । अनुभव स्वरूपञ्च प्रज्ञानधनइत्यादिश्ते: अनुभवामीतिव्यवहारस्तु तिप्रतिम्बितचैतन्य गादायोपपद्यते । एवं त्वम्पदार्थों निरूपितः । अथ तत्त्वम्पदार्थयोरैक्य महावाक्यप्रतिपाद्यमभिधीयते । ननु नाहमीश्वरदत्यादिप्रतक्षेण किञ्चिचत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्ध धर्मान्त्रयत्वादिलिनेन वा सुपर्ण तयादिश्रुतमा द्वाविमौ पुरुषौ बोके ..

·३८ वेदान्तपरिभाषायाम् । क्षरचाक्षर एव च इतवादिस्टत्या च जीवपरमेदवावगतत्वम तत्त्व मस्थादिवाक्यमादित्योयूपः यजमानः प्रस्तरइतबादिवाक्यवदुपचरितार्थ- मेवेति चेत्र मेदप्रत्यवस्थ सम्भावितकरणदोषजन्य स्थासम्भावित दोषवे- दजन्यज्ञानेन बाध्यमानत्वात् । अन्यथा चन्द्र गताधिकपरिमाण या- हक ज्योतिशास्त्रस्य चन्द्र प्रदेशमाहिप्रत्यक्षेण बाधापत्त: पाक रने घटे रतोऽयं न तु श्यामहति वत् सविशेषणे हीतिन्यायेन जीव पर- भेदमाहिप्रत्यक्षस्य विशेषणीभूतधर्म भेदविण्यत्वाच्च । अतएव च नानु- भानमपि प्रमाणं आगमवाधात् भेरपाषाणमयत्वानुमानवत् । माया- गमान्सरविरोध: तत्परातत्यरवाक्ययोस्तत्परवाक्यस्य बलवत्वेन लोकसित बभेदानुवादि हा सुपर्णादिशक्यापेक्षया उपक्रमोपहारा द्यवगता-- इंततामयं विशिष्टस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य प्रवलत्वात् । मच जीवपरैको- पिरुइधर्माश्रयत्वानुपपत्ति शीतस्यैव जखमग्रौपाधिकोष्णाश्रयत्ववत् स्वभावतोनिर्गुणस्यैव जीवस्थान्त करणारा, पाधितशात् कत्त वाद्याश्रय- त्वप्रतिभामोपपत्त:। यदि जलादावौष्णामारोपित तदा प्रकतेऽपि .. वल्यम्। न च मिसान्ते कर्तृत्वस्य कचिदप्यभावात् चारोग्य प्रमाहित संस्कारामावे कथमारोपतिवाच्य लाघवेनारोग्यविषयसंस्कारत्व नै तस्य हेतृत्वात् । न च प्राथमिकारोपे का गति: कत्तत्वाद्यध्यास प्रवा- हस्थानादित्वात् तत्र तत्त्वम्मदवाच्ययोबिशिष्योरक्यायोगेऽपि लच्यस्ख- रूपयोरैक्यमुपयादितमेय अतएव तत्प्रतिपादकतत्त्वमस्यादि वाक्यानाम- खण्डार्थत्व मोऽयमित्यादिवाक्यवत् । न च कार्य पराणामेव प्रामाख चत्र पुत्रस्ने जातइत्यादौ सिद्धऽपि सङ्गतिपहात् । एव सर्व प्रमाणाविरुद्ध श्रुतिस्मातीतिहासपुराणप्रतिपाद्य जीव परक्यं वेदान्त शास्त्रस विषय इति सिद्धम् । इतिपरिभाषायां विषयपरिच्छदः । ४ ·अष्टमः परिच्छेदः। ३८ इंदानों प्रयोजन' निरूप्यते । यदवगत मत्वत्तितयेष्यते तत् प्रयोजन तच्च विविधं मुख्य गौणञ्चति । तल सुखदुःखाभावी मुख्य प्रयोजने तदन्यतरसाधन गौण प्रयोजनम् । सुखञ्च विविध मातिशय निरतिशयञ्चेति । तत्र मातिशय मुख विषयानुषङ्गाजमितान्न:करणत्तितारतम्यकृतानन्द लेशा- विर्भावविशेषः एतस्पेवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्तीत्यादिश्वतेः । निरतिशयं सुखञ्च ब्रह्मव ब्रानन्दोबस तिव्यजानादित्यादिश्तेः । अानन्दात्मकब्रह्मावाप्तिश्च मोक्षः शोकनिवृत्तिच ब्रह्मपिवयव भवति तरति शोकमात्मविदिश्रुतेः मंतु लोकान्तरोवाप्तिः तेज्ज न्यौपविकामन्दोवा मोचः तसं कृतंकवनानित्यत्व मुनस्य पुनराहत्यापत्त: । ननु त्वन्मतेऽप्यानन्दावाप्तेरननिहत्तश्च सादित्वे तुल्योऽय दोषः अमादित्वं मोक्षमुद्दिश्य श्रवणादौ प्रत्यनुपपत्तिरिति चेच सिद्धस्यैव ब्रह्मस्वरूपस्य मौनस्थासिद्धत्ववमेण तत्साधने प्रत्त्युपपत्त: । अनर्थ- निवृत्तिरपि अधिशानभूतबाखरूपतया सिद्धव | लोकेऽपि प्राप्तप्रा- प्तिपरिहतपरिहारयोः प्रयोजनत्व दृष्टमेव । यथा हस्तगत विकटत- सुवर्णादौ तवहस्ते सुवर्णमित्याप्तोपदेशात् अप्राप्तमिवप्राप्नेति । यथावा बलयितचरणायां सजि सपत्वममवतः नायं मर्म इत्या वाक्यात् परि- 'हतस्यैव सर्पय परिहारः । एवं प्राप्तस्थानन्दस्यप्राप्तिः । परिहतस्या- प्यनार्थस्य निहत्तर्मोन: प्रयोजनञ्च । स च ज्ञानक साध्यः तमेव विदित्वा तिमतामेति मान्यः पन्थाविद्यतेऽयनायेत्यादि श्रुते: अज्ञाननिवृत्त ज्ञानै कमाध्यत्वनियमाञ्च । तज्ज्ञान ब्रह्मात्मकत्व गोचरम् अभयं वै ननक प्राप्तोऽसि तदात्मानमेवावेत् आई ब्रह्मा मीत्यादिश्रुतेः तत्त्वम- स्थादिवाक्योत्यं ज्ञान' मोनस्य साधनमिति नारदीयवचनाच्च । तज्ज्ञानमपरोक्षरूप परोक्षत्वेऽपरोचवमनिवर्तकत्वानुपपत्तः। तचापरोक्षधाम तत्त्वमस्यादिवाक्यादिति केचित् । मनननिदिध्यासन- संस्कृतान्तःकरणादित्यपरे । तत्र पूर्वाचार्याणामयमाशयः । संविदाप- झ न करणविशेषोत्पत्तिनिवन्धन' किन्तु प्रमेय विशेषनिवन्धनमितापपा- ..

·वेदान्तपरिभाषायाम् । दितम् । तथाच ब्रह्माणः प्रमाटजीवाभिवतया तहोचर शब्द जन्यमपि जानमपरोक्षम् । अतएव प्रतई नाधिकरणे प्रतईन प्रतिप्राणोऽस्मि प्रजात्मा तमामायुरमतमुपासखेति इन्द्रप्रोकथाक्ये प्राण शब्दस्य ब- झापरत्वे निश्चिते सति मामुपासखे त्यस च्छन्दानुषपत्तिमा गय तदुत्तर- त्वेन प्रहत्ते शास्वधा उपदेशोवामदेववदित्यन सूत्र शास्त्रीया दृष्टिः शास्वदृष्टिः तत्त्ववमस्यादिवाक्यजन्यमई ब्रह्मति ज्ञान शाखटिशब्द- नोक्रमिति । अन्येषामयमाशयः करणविशेषनिबन्धनमेव जानानां प्रत्यक्ष त्वन विषयविशेषनिबन्धन एकमिन्नेव सूच्यावस्तुनि: पटुकरणापटुकरणयो সব্বাসঘলঙ্কামনা। . কথা বিশ্বস্বান্ত জিল- स्यैव प्रयोजकतया न शब्दजन्यज्ञानस्यापरोक्षत्व बलसाक्षात्कारेऽपि নননিশ্লিালন নহৰ জৰ সন্ধান্ত নিন: কালী- म्यत्वश्चतिचा संस्क तमनोविषया । नचवं ब्रह्मण औपनिषत्वानुपपत्त: असदुक्तमनसो वेदजन्यज्ञानानन्तरमेव प्रवृत्ततया वेदोपजीवित्वात् वेदा- तुपजीविमानान्तरगम्यत्वस्य व वेदगम्य त्वविरोधित्वात् । शास्त्रदृष्टिसूत्र- मपि ब्रह्मविषयकमानसप्रत्यक्षस्य शास्त्रप्रयोज्यत्वादुप पद्यते । तदुन्नम् । अपि संराधने सूत्रात् शास्त्रार्थध्यानजा प्रमा। शास्त्रदृष्टिम्मता तान्त वेत्ति वाचस्पतिः परम् इति । तच्च ज्ञान पापक्षयात् स च कर्मानु- छानादिति परम्परया कर्मणां विनियोगः । अतएव तमेत वेदानु- वचमेन ब्राहाणा विविदिषन्ति यज्ञन दानेन तपसानाशके नेत्यादिश्चतिः कषाये कर्मभिः पके ततोज्ञान प्रवर्तते इत्यादि तिच सङ्गच्छते । एवं श्रवणमनननिदिध्यासनान्यपि ज्ञानसाधनानि मैले यो बाहाय आत्मा वा अरे द्रष्टव्यइनिदर्श ममना तत्माधनम्मे न त्रोतव्यो मन्न व्यानिदि- ध्यासितव्य इति श्रवणमनननिदिध्यासनामां विंधानात् । अवग नाम वे- दान्तानामई ते ब्रह्मणि तात्पर्सावधारणारकूला मानसी क्रिया | मनन नाम , शब्दावधारितेऽर्य मानान्तरविरोधशङ्कायां सबिराकरणानकूलत- कत्मिकज्ञानजनको मानसोव्यापारः । निदिध्यासन नाम अनादिबास- R ·अष्टमः परिच्छदः। नया विषयेष्वासष्य माणस्य मानसस्य विषयेभ्योऽपतष्यात्मविषयक स्थ ऑनुकूलो मानसोव्यापारः । तत्र निदिध्यासन ब्रह्मसाक्षात्कारमाक्षात् - कारण ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति स्वगुण निगूढामि- त्यादिश्रुतेः । निदिध्यासने च मननं हेतुः अनमननस्यार्थदादाभावेन नहिषयनिदिध्यासनायोगात् । मन ने च श्रवणं हेतु: श्रवणाभावे तात्प- Uनिश्चयेन शब्दज्ञानायोगेन श्रुषार्थ विषयकयुकवायुतत्वनि यातकूल- मननायोगात् । एतानि बीग्यपि ज्ञानोत्पत्तौ कारणानीतेतावन्मा केचिदाचार्या चिरे। अपरे त श्रवणं प्रधान मनननिदिध्यासनयोः श्रयणपराचीन योरपि श्रवणफजब्रह्मदर्शननिर्चत कतया अाराटुपकारकतयाङ्गत्वमित्या- हुः । तदप्यङ्गत्व न तात्तीयोष वरूप तय शुचाद्यन्यतम प्रमाणगम्यस्य प्रतते श्रुत्या द्यभावेऽसभयात् । राथाहि ब्रीहिभिर्यजेत दमा ज हो- तीत्यादाविव मनननिदिध्यासमयोरङ्गत्व काचित् तीया तिरस्ति नापि वहिवसदनं दामीत्यादिमन्त्राणां हि: खण्डमप्रकाशन सामर्थ्यवत् জিস্থিলিক নামি সমানৰ অতি সাধিন অনুষঙ্গীনি पाक्यवत् अत्रणानुवादेन मनन निदिध्यासनविनियोजक किञ्चिद्वाक्यमस्ति नापिदर्श पौर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजे तेति वाक्यावगतफल साधनताक- दर्शपौर्णमासप्रकरणे प्रयाजादीनामिव फलसाधनत्व नावगतस्य श्रवण स्य प्रकरण मनन निदिध्यासनयोराम्नानम् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनानुवादेन श्रवणरूपे गुण विहिते सति फलव. तया श्रवणप्रकरण तत्मविधाषाम्नासयोर्मनन मदिध्यासनयोः प्रजाज न्यायेन प्रकरणादेवगतेति चेन ते ध्यानयोगानुगता अपश्यनित्यादि श्रुत्यन्तरे ध्यानस्य दर्शन साधनत्वेनावगतस्याङ्गाकाङ्क्षायां प्रयाज न्य.येन श्रवणमननयोरेवाङ्गतापत्तः । क्रमसनाख्ये च दूरनिरस्त । किश प्रयाजादावङ्गत्वविचारः सप्रयोजनः पूर्व पक्ष पिकतिघु न प्रयाजा धनु- छान सिद्धान्न त तलापि तदनुष्यानमिति ! प्रवते तु श्रगान कस्यचित् ·४२ वेदान्तपरिभाषायाम् । 10 प्रततिः येन मनननिदिध्यासनयोस्तवाप्यनुष्ठानमङ्गत्व विचारफलं लभेत । तस्मात्र तात्तीयशेषत्व मनमनिदिध्यासनयोः किन्तु यथा घटादिकार्य मृत्पिण्डादीमा प्रधानकारणता चक्रादीनां सहकारिकारणते तिप्राधा- न्याप्राधान्यव्यपदेशः तथा अबणमनननिदिध्यासनानामपीति मन्तव्यम् । মুভিনন্ত্বনবিঘাষ: মক্মিনাম লিখিমাৰাৰ সলাম प्रत्यव्यबधामेन कारणं माति प्रमाणस्य प्रमेयावगर्म प्रत्यध्य वधानात् ममम निदिध्यासने तुं चित्तस्य प्रत्यगात्मप्रवणतासंस्कारपरिनिम्मनसदेका- यत्तिकार्य हारेण ब्रह्मानुभव हेतुतां प्रति छ ते इति फलं प्रत्थव्यवहितन ব্যাভ যঙ্গিন ঘিঘিঘাষায্য ঘনিললনিচ্ছিাৰৰ तंदङ्ग चाही कियेते इति श्रवणादिषु मुसुचणामधिकारः काव्ये कर्मणि फलकाम स्याधिकारित्वात् । सुनचायो नित्यानित्यवस्तु विवेकखें हार स्वार्थ फलभोगविरागय शम- दमोपरतितितिहासमाधानत्रवानाञ्च विनियोगः । अनरिन्द्रियनिग्रहः शमः । वहिरिन्द्रियनियहो दमः । विक्ष पाभाव उपरतिः । गीतोष्णा- दिइन्दसहनं तितिक्षा । चित्त काग्य समाधानम् । गुरुवेदान्तवाक्य घु विश्वास प्रहा। ततोपरमशब्देन संन्यासोऽभिधीयते तथाच संन्याधिमा मैत्र श्रवणादावधिकार इति केचित् अपरेतु उपरमशब्दख संन्यासवाचक- वाभावाहिक्षेपाभावमात्रय र हस्ये वपि सम्भवात् जनकादेरपि ब्रह्मावि- चारस्य श्रूयमाणत्वात् सर्वाश्रम साधारणं श्रवणादिविधानमिन्याहुः । सगुणोपासनमपि चित्तकाग्यहाग निर्विशेष ब्रह्मसाक्षात्कार हेतुः। सटुक्तम् । निर्विशेषं परं ब्रह्म साक्षात्कर्त मनोश्वराः । ये मन्टास्तऽनु कल्पन्ते सविशेषनिरूपणः । वशीकते मनस्येपो सगुण ब्रह्मशीलनात् । तदेवाविर्भवेत्माक्षादपेतोपाधिकल्पनामिति । सगुपों पासकामा अचिरादि- मार्गेण ब्रह्मलोकग नि तत्र पणा इत्पन्न ब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्मणा सह मोक्षः । कर्मिणान्तु धूमादि मार्गेण पिलोकं गतानामुपभोगेन कर्म आये सति पूर्वकतसुकृत दुष्क तानुसारेण ब्रह्मादिस्थावरान्ने घु पुनरु- त्यत्तिः । तथाच श्रुति: रमणीयचरणा रमणीयां योनिमामधन्ते कुपूयच- ·अष्टमः परिच्छेदः । ४३ . रणा: कुपूया योनि मापद्यन्त इति । निघिद्धमानुष्ठायिनां तु रौरवा- दिनरकविशेषेषु तत्तत्मापोपचिततीबदुःखमनुभूय श्वशू करादितिर्य गयो- निषु स्थावरादिषु चोत्पत्तिरित्यल मतिप्रपञ्चैन । निर्गुणब्रह्मसाक्षात्कारयन तस्तु न लोकान्तरगमनं न तस्य प्राणा उत्कापन्तीतिश्रुतेः किन्तु यावत् प्रारकर्माक्षयं सुखदुःखे अनुभूय पश्चादपज्यते । ननु जीयन्त चास्य कर्माणि तमिन् दृष्टे परावर इत्यादिश्रुत्या ज्ञानाग्निः सर्च कर्माणि भरमायात् कुरुतेऽर्जु नेत्यादिस्टत्या च ज्ञानस्य सकल कर्मक्षय हेतुत्वनिश्चये सति प्रारब्धकविस्थानभनुपपन्नमिति चेन तस्य तावदेव चिरं यावत्र विमोच्ये ऽथ सम्पत्सा कैवल्येनेत्यादि श्रुतमा नाभुक्तं चीयते की कल्पको टिशतैरपीत्यादिस्त्या च उत्पादितकार्य कर्म व्यति- रिक्तानां सञ्चितकर्मणामेव ज्ञानविनाश्य त्वावगमात् । सञ्चितं विविध सुक्तं दुष्क मञ्च । तथाच श्रुतिः तस्य पुत्वादायमुपयन्ति सुहृदः साधु- कयां विषन्तः पापत्यामिति । ननु ब्रह्मज्ञानान्म लाज्ञाननिवृत्तौ तत्कार्य प्रारब्धकर्मणोऽपि निहत्त: कथं ज्ञानिनां देहधारणमुपपद्यतइति चेन्न अप्रतिबज्ञानस्य बाज्ञाननिवर्त জন্য সাক্ষসনিমালয়ালনি দলীহ্মান্। नन् वमपि त त्वचालादेकमुक्तौ सब मुक्ति: स्यात् अविद्याया एकत्व - नैतचित्तौ कचिदपि संसारायोगादिति चेन्न । इष्टापत्तरितेके । अपरे त्वेतदोषपरीहारायैव इन्द्रोमायाभिरितिबद्धवचनश्रुत्य नु ग्टहीतमविद्या- नानात्वमङ्गीकर्तव्यमित्याहुः । अन्ये व केवाविद्या तथा श्च विद्याया जीवभेदेन ब्रह्म स्वरूपायरणशक्रयो नाना तथाच यस्य ब्रानानं तस्य ब्रह्मवरूपावरणशक्तिविशिष्टाविद्यानाश: नवन्ध प्रति ब्रह्मसरूपावरण- शक्तिविशिष्टाविद्यानाशइतापगमान कसको सर्व मुक्तिः । अतएव याव- दधिकारमयस्थितिरधिकारिणामितपसिनधि करणे अधिकारिपुरुषाणामु- त्पवतत्त्वज्ञानानामिन्द्रादीनां देहधारणानुपपत्तिमाया अधिकारापाद- कप्रारब्धकर्मा समाप्तवनन्तरं विदेह कैवल्यमितिसिद्धान्नितम् । तदुनमा- चार्य वाचस्पतिमिन्त्री उपासनादिसंसिड़ितोषितेश्वरचोदितम् । अधिकार

·४४
वेदान्तपरिभाषायाम् ।
समाप्यते प्रविशन्ति परम्पदमिति । एतञ्चकमुक्तौ सब मुक्तिरिति पक्षे नो-
पपयते । तस्मादेका विद्यापऽपि प्रतिजीवमावरणभेदोपगमेन व्यवस्थो
पपादनीया ।
तदेवं ब्रह्मज्ञानान्मोक्षचानर्थनित्तिनिरतिशय ब्रह्मानन्दावाप्ति
वेति सिद्ध प्रयोजनम् ।
Film
Poonam
इति श्रीधर्मराजाध्वरीन्द्रविरचिता
वेदान्तपरिभाषा
समाप्ता
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्दविद्यासागर भट्टाचार्य राम
संस्कृत्य

·[ २ ] सम्पर्ण २ ४७ काव्यसंग्रह (सम्प सं) ५ कृत भाष्य सहितम् २ ४८ लिङ्गानुशासन सटीक ६. चन्द्रशेखर चम्प काव्यम् ४. ऋतुसंहार-सटीक M ५० विक्रमोर्वशी-मटीक ७० सामवेदस्य मन्त्र वाहाणम् ५१ वसन्त निलकमाण M भाय सहितम् ५१२ गायत्रीव्याख्या ॥ ७१ारण्य संहिता मात्र सहिता? ५३ सांख्यदर्शन (भाष्यसहित) ७२ विशाल भञ्जिका नाटिका १ सांख्य प्रवचन भाष्य ७३ कारण्डव्य ह (धौशास्त्रम्) २ ५४ भोजप्रबन्ध ७४ कुवलयानन्द-सटीक(अलङ्कार ५५ नलोदय-मटीक ७५ प्रियदर्शिका नाटिका-सटीक ५.६ ईश केन कट, श्रीहर्ष विरचित मागट क्य, (सटीक स भा प्य) ५ ७.सारस्वत व्याकरण-सटीक ५७ छान्दोग्य (उपनिषद्) पूर्वा १० सभाष्य-सटीक ७७ वासवदत्ता-सटीक तैत्तिरीय ऐतरेय श्वेताश्वतर ७८ पुप्मवाण विलास काव्य (उपनिषद्) सभाष्य सटीक २ (कालिदास कन) सटीक 10 ५६ रहदारण्यक ( उपनिषद् ) ७६ महिष शतकम् पदारविन्द सभाष्य-मटीक शतकम् स्तुति शतकम्, मन्दस्थित ६० सुश्रुत ( वैद्यक) शतकम्, कटाचि शतकम्, ६१ शाईधर ( वैद्यक ) १ ८० मनुसंहिता कुन्न कभट्ट ६ २ वेतानपञ्चविंशति कृत टीका सहित ३ पातञ्जल दर्शन (समाष्य) मटीक) ४ ८१ नेपध चरितम् (मशिनाथ कृत ६४ आत्मतत्त्वविवेक(बौद्धाधिकार)२ टीका सहित) ६५ मुक्तिकोपनियत् ८२ चन्द्रालोक(प्राचीन अलङ्कार) ६६ उपमान चिन्तामणि 10 ८३ बीरमित्रोदय(मति शास्त्र) १० ६० नागानन्दनाटक ८४ भावप्रकाश (वैद्यक) ६८ पूर्ण प्रज्ञ दर्शनम् मध्व खामि ८५ प्रबोधचन्द्रोदय नाटक सटीक २ OM . ४ o om 0 ·[ ३ । om १. १ १ 8 ८६ अनघराघव नाटक १ ० १ श्रीहर्षचरित वाणभट्टकत] ५ (सुरारि कत ) १०२ अमर कोष ८७ देवतब्राह्मण समाध १ १ ० ३ साहित्यदर्पण ८८ षड्विंश ब्राह्मण १०४ वेदान्तसूख (शारीरक ८४ मीमांसा परिभाषा भाषा तथा गोविन्दा नन्द ४० अर्थ संग्रह (लौगाची कृत) तटीका सहित) (मीमांसा) १०५ वेदात्तपरिभाषा ८.१ रघुवंश सटीक १॥० १०६ वेदान्तसार सटीक १६ मेघदूत सटीक ||10 १०७ सटीक निदान १३ ईश्वर निरूपणम् १०८ कामन्दकी नीतिसार (तर्कवाचस्पति कृतम्) १०१ मल्लिकामास्त प्रकरण ६४ ईश्वरानुमानचिन्तामणि ११० अलि, विष्णु, हारीत, (गङ्गशोपाध्याय कत) १ याज्ञवल क्य, उशना अङ्गिरा यम १५ न्यायदर्शन(सभाष-महत्ति) २॥० आपस्तम्ब, संवर्स कात्यायम, वृहस्पति ६६ सटीक बाल्मीकि रामायण पराशर व्यास शंख लिखित, दक्ष (बालकाण्डस्य प्रथमावधि त्रयो- गौतम शातातप वशिष्ठ प्रणीत में- दश सर्ग पर्यन्तम्) १|| हिता ( धर्मशास्त्र ) ६७ रामायणम् बालकानाख्य १११ मत्स्यपुराण ६ অনুবােয়মি সখিনি দল ११२ चरकसंहिता (वैद्यक) रामानुज कृतटीकासमेतम् १॥० सम्पूर्ण ४८ मदनपाल निघण्टु (वैद्यक) १ ११३ रसेन्द्रचिन्तामणि (वैद्यक) ४ संस्कृतशिक्षामनरी प्रथमभाग: ११४ भगवद् गीता शङ्करभाषण १०० संस्कृत शिक्षामारी तथा मानन्दगिरि कत टीका द्वितीय भाग सहित wom कलिकाता संस्कृत विद्यामन्दिरे --वि, ए, उपाधिधारिमा श्रीजीवानन्द-विद्यासागर-भट्टाचार्य स्य सकाशात् लभ्यानि