·SANE १०१८ अर्हम् श्रीहेमहंसगणिसंगृहीतः न्यायसंग्रहः। स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्न्या बृहद्वृत्त्या स्वोपज्ञन्यासेन च सहितः। । तावद् गर्वमखर्वमात्महृदये प्रोन्मादिनो वादिनी- उनल्पं संस्कृतजल्पगोचरमिलापीठे प्रचक्रुः समे । यावत् श्रीयुतहेमहंस रुधीः श्रीवाचकेष्वग्रणी- स्तदर्पज्वरवैद्यराजसदृशो नागाद् दशोरध्वनि ॥ १ ॥ (सोमसौभाग्ये) स च कलिकाताजैनश्वेताम्बरश्रीसङ्घस्य साहाय्येन वाराणस्यां श्रेष्ठिभूराभाईतनुजहर्षचन्द्रेण निजधर्माभ्युदययन्त्रालये मुद्रयित्वा प्रकाशितः। वीरसंवत् २४३७॥ मूल्यं रूप्यकत्रयम् ।

·No text on this page.

·प्रस्तावना। व्याकरणविषयाणां सर्वेषामपि न्यायानां संग्रह संबिध्द् यथार्थ नामाऽऽकलयति न्यायसंग्रहोऽयं अन्थः । एतं मूलग्रन्थं, तस्य विस्तरतो विवरणशालिनी न्यायार्थमञ्जूषाख्यां टीका, तदुपरि बृहन्न्यास च विरचयितारो विद्वद्वर्याः श्रीहेमहंसगणयोऽभूवन् । स्वसत्तासमयमेत एवैतद्ग्रन्थप्रान्ते श्लोकमिमं समुपन्यस्यन्तो निवेदयन्ति- "श्रीमद्विक्रमवत्सरे तिथितिथौ शुक्लद्वितीयातिथौ पूर्वाह्न मृगलाञ्छने मृगशिरःशृङ्गाप्रशृङ्गारिणि । शुक्रस्याऽहनि भुक्रमासि, नगरे श्रीसागरेऽहम्मदा- वादे निर्मितपूर्तिरेष जयताद् ग्रन्थः सुधीवल्लभः ॥ १४ ॥ एमिर्ग्रन्थकर्तृभिरन्येऽपि षडावश्यकबालावबोध-आरम्भसिद्धिवार्तिकादयो ग्रन्था विनिर्मिताः, तेषामपि ग्रन्थानां तैस्तैरुल्लेखैम्रन्थकर्तृणां स एव समयः सिद्धिमासादयति, तथाहि षडावश्यकबाला- वबोधेऽन्तिमभागे- "इति श्रीतपागच्छनायकसकलसुविहितपुरन्दरश्रीसोमसुन्दरसूरि-श्रीमुनिसुन्दरसूरि-श्रीजयचन्द्रसूरि- पदकमलसंसेविना शिष्यपण्डितहेमहंसगणिना श्राद्धवराभ्यर्थनया कृतोऽयं षडावश्यकबालावबोध आ- चन्द्रार्क नन्द्यात् । संवत् १५१० वर्षे " आरम्भसिद्धिवार्तिकप्रान्तेऽपि- "श्रीमद्विक्रमवत्सरे मनुतिथौ शुक्लद्वितीयातिथौ नक्षत्रे गुरुदैवते गुरुदिने मासे श्रुचौ सुन्दरे । आशापल्लिपुरे पुरः प्रतिनिधेः श्रीमधुगादिप्रभो- ग्रन्थः सैष समर्थितः प्रथयतादाचं पुमर्थ सताम्" । एतेन भिन्नभिन्नविषयेषु ग्रन्थान् विनिर्मातॄणामेतेषां ग्रन्थकर्तृणां विशदपाण्डित्यस्य परिचयाथै-- तावद् गर्वमखर्वमात्महृदये प्रोन्मादिनो वादिनो- उनल्पं संस्कृतजल्पगोचरमिलापीठे प्रचक्रुः समे यावच्छ्रीयुतहेमहंस उरुधीः श्रीवाचकेष्वग्रणी- तदर्पज्वरवैद्यराजसदृशो नागाद् दृशोरध्वनि "॥ इत्ययं तत्समानकालिकपण्डितप्रतिष्ठासोमविरचितस्य सोमसौभाग्यकाव्यस्य श्लोक एव पर्याप्तः । स्मरन्ति चैतद्ग्रन्थकर्तृन् गुरुगुणरत्नाकरकाव्ये श्रीसोमचारित्रगणयोऽपि- १ एतत्काव्यनिर्माणकालस्तु- " पारावार-कर-स्मरेषु-हिमरुग्वर्षेऽतिहर्षाद् व्यधात् " इत्यनेन ग्रन्थकत्रैव प्रतिपादितः। - ·(२) " चारित्ररत्न-जिनमण्डन-हेमहंस-श्रीसोमदेवसुसुधाऽऽदिमनन्दनाद्याः । के वाचका गुरुधियः कति सूरयो वा येषां विनेयविभवो बहवो बभूवुः श्रीमत्सुधानन्दनहेमहंसयोः सदाचनाचार्यशिरोऽवतंसयोः "। एतन्मुद्रणावसरे यानि पुस्तकान्युपयुक्तानि, तानि, तदर्पकाणामुपकाराङ्गीकारपूर्वकं नामानि चात्रोल्लिख्यन्ते- १-२ न्यायार्थमञ्जूषाबृहद्वत्तेरादर्शपुस्तकद्वयं शास्त्रविशारदजैनाचार्यश्रीमद्विजयधर्मसूरीणाम् । ३ न्यायार्थमञ्जूषाबृहद्वृत्तेर्लधुन्याससहिताया एकं पुस्तकं बङ्गीय-एशियाटिक्समितेः । ४ न्यायार्थमञ्जूषाया बृहन्न्यासस्य शास्त्रविशारदजैनाचार्यश्रीविजयधर्मसूरीणाम् । भावनगरजैनश्रीसंघभाण्डागारस्य । एवं च पुस्तकपञ्चतय्याः साहाय्येन संशोधितमुद्रिते, दत्तशुद्धिपत्रसूचीपत्रेऽप्यस्मिन् ग्रन्थे दृष्टिदोषवशेन सीसकाक्षरयोजकदोषेण वा याः काश्चनाऽशुद्धयः स्थिता भवेयुः, प्रकृतिकृपालवः सज्जनास्ताः शोधयिष्यन्तीति- आशासते- यशोविजयजैनग्रन्थमालाव्यवस्थापकाः । ५ 4monasterspome १ एतानेव वाचकोत्तमान् एतद्ग्रन्थकाराः विद्यागुरुत्वेन प्रत्यपद्यन्तेति "तत्सर्वं यदवाप्तबोधकणिकासिद्धौषधीजृम्भितं विद्यासिद्धमिमं हृदि प्रणिदधे चारित्ररत्नं गुरुम् इति प्रान्तस्थोल्लेखेन विज्ञायते । एभिः श्रीचारित्ररत्नगणिभिश्च शर-निधि-मनुमिते वर्षे चित्रकूटदुर्गश्रीमहावीर प्रासादप्रशस्तिनामा अन्थो विरचितः ।

·अहम् न्यायसंग्रहस्थन्यायानामकाराधनुक्रमेण सूचीपत्रम् । न्यायः COM ०.०.. 0.00 ... wnload ... ... पृष्ठम् न्यायः अ (ऋवर्णग्रहणे लवर्णस्यापि) अदाधनदाद्योरनदादेरेव अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा ए अनित्यो णिच् चुरादीनाम् एकदेशविकृतमनन्यवत् अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्त ६६ एकशब्दस्याऽसङ्ख्यात्वं वचित् अन्तरङ्गं बहिरङ्गात् एकानुबन्धग्रहणे न धनुबन्धकस्य अन्तरज्ञाच्चानवकाशम् अन्तरङ्गानपि विधीन् यबादेशो बाधते क अपवादात् कचिदुत्सर्गोऽपि किं हि बचनान भवति अपेक्षातोऽधिकारः १२ कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिम (अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासाः स्युः) १.१९ कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्त- अर्थवद्ग्रहणे नाऽनर्थकस्य १४ । कचिदुभयगतिः अर्थवशाद विभक्तिपरिणामः विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् अवयवे कृतं लिङ्ग समुदायमपि विशिनष्टि चेत्तं विबन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते ९५ असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे किबथै प्रकृतिरेवाह NASAND 0.00 ... ८७ ... ... commadhuram ... .. आ आगमात् सर्वाऽऽदेशः आगमा यद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते (आगमोऽनुपघाती) आत्मने पदमनित्यम् आदशभ्यः सङ्ख्या सङ्खयेये वर्तते न सङ्ख्याने आदेशादागमः आद्यन्तवदेकस्मिन् ४६ गतिकारकडस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तै- गत्यर्थी ज्ञानार्थाः ५७ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ८६ गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः ग्रहणवता नाना न तदन्तविधिः (ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिः) -- 0.00 .A.. .... piyaanta PATNAGAR डिवेन कित्त्वं बाध्यते. .. AR उक्ताऽर्थानामप्रयोगः उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि उत्सर्गादपवादः (ज्पपविधिषु न तदन्तविधिः) उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः अपलो न व्यवधायी उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशमाक् चकारो यस्मात् परस्तत्सजातीयमेव समुच्चि- ६४ चानुकृष्टं नानुवर्तते ४३ चानुकृष्टेन न यथासङ्ख्या famnOrange) ण गिच्सन्नियोगें एवं चुरादीनामदन्तता णिलोपोऽप्यनित्यः ६० | णौ यत् कृतं कार्य तत् सर्व स्थानिवद् भवति ऋकारापदिष्ट कार्य लकारस्थापि तोवृद्धिमद्विधावयवेभ्यः ·( २) पृष्ठम् त तद्धितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षादपि तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते तिवाशवाऽनुबन्धेन- (ते वै विधयः सुसंगृहीता भवन्ति येषां-) त्यादिष्वन्योऽयं नाऽसरूपोत्सगविधिः ११३ प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्याऽपि प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम् ५६ प्रकृतिवदनुकरणम् १४ (प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते) प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायते प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः (प्रधानानुयाय्यप्रधानम्) (प्रधानानुयायिनो व्यवहाराः) प्राकरणिकाऽप्राकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैव २३ aa .00 mmmmmmarpawanal इन्द्वात् परः प्रत्येकमभिसंबध्यते द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेषु बाधको न बाधकः द्विद्धं सुबद्धं भवति द्वौ ननौ प्रकृतमर्थ गमयतः ब बलवचित्यमनित्यात् १. .04 भ धातवोऽनेकार्थाः भाविनि भूतवदुपचारः धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् भूतपूर्वकस्तद्वदुपचारः न न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन बाधन्ते नोत्तरान् ३७ नजुक्तं तत्सदृशे २६ ( मात्रालाघवमप्युत्सवाय मन्यन्ते वैयाकरणाः) ११९ न स्वराऽऽनन्तये नाऽनिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः य नाऽनुबन्धकृतान्यासारूप्यानेकस्वरत्वाऽनेकवर्ण- नावाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य यन्नाऽन्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपर-१०८ नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य म ग्रहणम् ... यत्रोपसर्गत्वं न संभवति तन्त्रोपसर्गशब्देन प्रादयो- ९८ नामग्रहो लिङ्गविशिष्टस्याऽपि १६ | यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् ... नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता (यथोद्देशं निर्देशः) नित्यादन्तरङ्गम् ४७ यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः निमित्ताऽभावे नैमित्तिकस्याऽप्यभावः... यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नाऽसौ विधिर्बाध्यते निरनुबन्धग्रहणे न साऽनुबन्धकस्य यस्य येनाऽभिसंबन्धो दूरस्थस्थाऽपि तेन सः निरनुबन्धग्रहणे सामान्येन यावत् संभवस्तावद् विधिः निरवकाशं साऽवकाशात् येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः (निर्दिश्यमानस्यैवाऽऽदेशाः स्युः) येन नामा यो विधिरारभ्यते स तस्यैव बाधकः न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः येन विना यन्न भवति तत् तस्यानिमित्तस्याऽपि- ११० येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात् प यं विधि प्रति उपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते ३७ परादन्तरङ्ग बलीयः पराजित्यम् परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो वतमन्तरेणाऽपि बदथै- १०४ पर्जन्यदल्लक्षणप्रवृत्तिः.. ११५ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् यूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात् सन्धिकार्यम् ७३ | लुबन्तरङ्गेभ्यः पूर्वऽपवादा अनन्तरान् विधीन बाधन्ते नोत्तरान् ३७ । लोपात स्वरादेशः 6 an ... ११३ वृद् वृदाश्रयं च 0.00 20... .

·( ३ ) Happaapaaryaina .. .. पृष्ठम् संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे-. वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं- वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्यतरस्याऽप्यपायः... वाणात् प्राकृतम् . संभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् (विचित्रा सूत्राणां कृतिः समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन- विचित्राः शब्दशक्तयः समासान्तागमसंज्ञाज्ञापक- विधिनियमयोर्विधिरेव ज्यायान् सर्वत्रापि विशेषण सामान्य बाध्यते- विवक्षातः कारकाणि सर्व वाक्यं सावधारणम् ... १०३ (विशेषाऽतिदिष्टो विधिः प्रकृताऽधिकारं न बाधते) १३ सर्वेभ्यो लोपः व्याख्यातो विशेषाऽर्थप्रतिपत्तिः सापेक्षमसमर्थन सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः साहचर्यात् सदृशस्यैव सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः ছিলালনসিলুলা- सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य शीलादिप्रत्ययेषु नाऽसरूपोत्सर्गविधिः स्वरस्य इस्वदीर्घप्लुताः शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम् स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा श्रुताऽनुमितयोः श्रौतो विधिर्बलीयान् ... स्वाङ्गमव्यवधायि... स्त्रीखलना अलो बाधकाः स्त्रियाः खलनौ स स्थानिवद्भावपुंवद्धावैकशेष- सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य- सकृढ़ते स्पर्धे ह संज्ञान संज्ञान्तरबाधिका ७५ । हूस्वदीर्धापदिष्ट कार्य न प्लुतस्य ६२ esawimameep meena .. ००० ४ Panoram banISAIRAppuwamaMMARE यद् बाधित तद् बाधितमेव

·No text on this page.

·STERESE ॐ शान्तमूर्ति श्रीवृद्धिचन्दजी महाराज है। 2 flaola 2600 tonsileSUR900000000002, Osha वृद्धिसिद्धिप्रदाने य-हिण्यशक्तिः प्रशस्यते । वन्द्रतुल्यः स शान्तात्मा द्रष्टाऽयं जगतो गुरुः ॥ १ ॥ SPICIODECE CCIDEDICADA वीर संवत् १४३३॥

·No text on this page.

·श्रीहेमहंसगणिसंगृहीतः श्रीसिद्धहेमचन्द्रव्याकरणस्थ- न्यायसंग्रहः ॐरूपाय नमः श्रीमद्हैमव्याकरणाय च। श्रीसोमसुन्दरगुरूत्तंसाय च नमोनमः॥१॥ अथ ये तु शास्त्रे सूचिता लोकप्रसिद्धाश्च न्यायास्तदर्थ यत्नः क्रियते। स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥१॥ सुसाईदिक्शब्दे- भ्यो जनपदस्य ॥२॥ ऋतोर्टद्धिमद्विधाववयवेभ्यः ॥ ३ ॥ स्वरस्य ह्रस्वदीर्घप्लुताः॥४॥ आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ ५ ॥ प्रकृतिवदनुकरणम् ॥६॥ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ७ ॥ भूतपूर्वकस्तहदुपचारः॥८॥ भाविनि भूतवदुपचारः॥ ६ ॥ यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १०॥ विवक्षातः कारकाणि ॥ ११॥ अपेक्षातोऽधिकारः॥१२॥ अर्थवशाद्विभक्तिपरिणामः॥ १३॥ अर्थवग्रहणे नानर्थकस्य ॥ १४॥ लक्षणप्रतिपदो- क्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्॥१५॥ नामग्रहणे लिङ्गविशिष्ट- स्यापि ॥१६॥ प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्यापि ॥१७॥ तिवा शवा- ऽनुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च । एकस्वरनिमित्तं च पञ्चैतानि न यङ्लुपि॥१८॥ सन्निपातलक्षणोविधिरनिमित्तं तद्विघातस्य॥

·.
न्यायसंग्रहः।
१६॥असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे॥२०॥न स्वरानन्तये॥२१॥गौण-
मुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः॥२२॥ कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे॥
२३॥ क्वचिदुभयगतिः॥२४॥सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः॥२५॥
धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम्॥२६॥ नजुक्तं तत्स-
दृशे॥२७॥ उक्तार्थानामप्रयोगः॥२८॥ निमित्ताभावे नैमित्तिक-
स्याप्यभावः॥२६॥ सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्यतरस्याप्य-
पायः॥३०॥ नान्वाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य ॥३१॥ निरनुब-
धग्रहणे न सानुबन्धकस्य॥३२॥ एकानुबन्धग्रहणे न धनुबन्ध-
कस्य॥३३॥ नानुबन्धकृतान्यसारूप्यानेकस्वरत्वानेकवर्णत्वानि
॥३४॥ समासान्तागमसंज्ञाज्ञापकगणननिर्दिष्टान्यनित्यानि ॥
३५॥ पूर्वेऽपवादा अनन्तरान विधीन् बाधन्ते नोत्तरान्॥३६॥
मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ३७॥ यं
विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते ॥३८॥ यस्य तु विधे-
निमित्तमस्ति नासौ विधिर्वाध्यते ॥३६॥ येन नाप्राप्ते यो विधि-
रारभ्यते स तस्यैव बाधकः॥४०॥बलवन्नित्यमनित्यात् ॥४१॥
अन्तरङ्गंबहिरङ्गात्॥४॥निरवकाशं सावकाशात्॥४३॥वार्णा-
प्राकृतम् ॥४४॥यवृद् य्वृदाश्रयं च ॥४५॥ उपपदविभक्तेः कार-
कविभक्तिः ॥४६॥ लुबन्तरङ्गेभ्यः ॥४७॥ सर्वेभ्यो लोपः॥४८॥
लोपात्स्वरादेशः॥४॥आदेशादागमः ॥५०॥ आगमात्सर्वा-
देशः॥५१॥ परान्नित्यम् ॥५२॥ नित्यादन्तरङ्गम् ॥५३॥ अन्त-
रङ्गाबानवकाशम् ॥५४॥ उत्सर्गादपवादः ॥५५॥ अपवादात्
कचिदुत्सर्गोऽपि ॥५६॥ नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः ॥५७॥

·न्यायसंग्रहः । एते न्यायाः प्रभुश्रीहेमचन्द्राचार्यैः स्वोपज्ञसंस्कृतशब्दा- नुशासनवृहद्वृत्तिप्रान्ते समुचितास्तैरसमुच्चितास्त्वेते- प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम्॥१॥प्रत्य- याप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ॥२॥ अदाधनदायोरनदादेरेव॥३॥ प्राकरणिकाप्राकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैव ॥४॥ निरनुबन्ध- ग्रहणे सामान्येन ॥५॥ साहचर्यात् सदृशस्यैव ॥६॥ वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् ॥७॥ वर्णेकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते॥८॥ तन्मध्यपतितस्तब्रहणेन गृह्यते॥६॥ागमा यद्गुणीभूतास्त- ब्रहणेन गृह्यन्ते ॥१०॥ स्वाङ्गमव्यवधायि ॥ ११॥ उपसगों न व्यवधायी॥१२॥ येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपिस्यात्।।१३॥ प्रकारापदिष्टं कार्य लकारस्यापि ॥१४॥ सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि ॥१५॥ हस्वदीर्घापदिष्टं कार्य न प्लुतस्य ॥१६॥ संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्र- स्यैव ग्रहणं न तदन्तस्य॥१७॥ग्रहणवता नाम्नान तदन्तविधिः ॥१८॥ अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति ॥१६॥ गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥२०॥ श्रुतानुमि- तयोः श्रीतो विधिबलीयान ॥२॥अन्तरङ्गानपि विधीन् यबा- देशोबाधते॥२२॥ सकृद्गतेस्पः यद्वाधितं तहाधितमेव॥२३॥ द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेषु बाधको न बाधकः॥२४॥ कृतेऽन्य- स्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्तद्वाध्योऽट् च॥२५॥ पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात्सन्धिकार्यम् ॥२६॥ संज्ञा न संज्ञान्तरबाधिका ॥२७॥ सापेक्षमसमर्थम् ॥२८॥ प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः॥२॥तद्वितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षा-

·४
न्यायसंग्रहः ।
दपि ॥३०॥गतिकारकङस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैर्वि-
भत्त्युत्पत्तेः प्रागेव समासः॥३१॥ समासतद्धितानां वृत्तिर्विक-
ल्पेन वृत्तिविषये च नित्यैवापवादवृत्तिः॥ ३२॥ श्रादशभ्यः
सङ्ख्या सङ्खयेये वर्ततेन सङ्ख्याने॥३३॥ एकशब्दस्यासङ्ख्या-
त्वं क्वचित्॥३४॥ णौ यत्कृतं कार्य तत्सर्व स्थानिवद्भवति॥३५॥
द्विर्बद्धंसुबद्धं भवति॥३६॥ आत्मनेपदमनित्यम्॥३७॥ विपि
व्यञ्जनकार्यमनित्यम् ॥३८॥ स्थानिवद्भावपुंवद्भावैकशेषद्वन्द्वै-
कत्वदीर्घत्वान्यनित्यानि॥३६॥अनित्यो णिच्चुरादीनाम्॥४०॥
णिलोपोऽप्यनित्यः॥४१॥णिच्सन्नियोगे एव चुरादीनामदन्त-
ता॥४२॥ धातवोऽनेकार्थाः॥४३॥गत्यर्था ज्ञानार्थाः ॥४४॥
नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता॥४५॥ उणादयो अव्युत्पन्नानि ना-
मानि ॥४६॥ शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम्॥४७॥क्विबन्ता धातुत्वं
नोज्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते ॥४८॥ उभयस्थाननिष्पन्नो
ऽन्यतरव्यपदेशभाक् ॥४६॥ अवयवे कृतं लिङ्ग समुदायमपि
विशिनष्टि चेत्तं समुदायं सोऽवयवोन व्यभिचरति ॥५०॥येन
धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः ॥५१॥ यत्रोपसर्ग-
त्वंन सम्भवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो लक्ष्यन्ते नतु सम्भ-
वत्युपसर्गत्वे॥५२॥ शीलादिप्रत्ययेषु नासरूपोत्सर्गविधिः५३॥
त्यादिष्वन्योऽन्यं नासरूपोत्सर्गविधिः ॥५४॥ स्त्रीखलना अ-
लो बाधकाः स्त्रियाः खलनौ ॥५५॥ यावत् सम्भवस्तावद्विधिः॥
५६॥ सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् ॥५७॥ सर्व वाक्यं
सावधारणम् ॥५८॥ परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो वतमन्तरेणा-
पि वदर्थं गमयति ॥५६॥ द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः ॥६॥

·न्यायसंग्रहः।
चकारो यस्मात्परस्तत्सजातीयमेव समुच्चिनोति ॥६१॥ चानु-
कृष्टं नानुवर्तते ॥६२॥ चानुकृष्टेन न यथासङ्खयम् ॥ ६३ ॥
व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिः ॥६४॥ यत्रान्यक्रियापदं न
श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयुज्यते ॥६५॥
इत्येते पञ्चषष्टिः, पूर्वेः सह द्वाविंशं शतं न्याया व्यापका
ज्ञापकादियुताश्च ।
अतः परं तु ये वक्ष्यन्ते ते केचिदव्यापकाः प्रायः सर्वे
ज्ञापकादिरहिताश्य, तेचामी-
यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः ॥१॥ यस्य येनाभि-
सम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन सः॥२॥ येन विना यन्न भवति तत्त-
स्यानिमित्तस्यापि निमित्तम्॥३॥ नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न
ग्रहणम् ॥४॥ सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः ॥५॥ सर्व-
त्रापि विशेषेण सामान्य बाध्यतेन तु सामान्येन विशेषः॥६॥
ङित्त्वेन कित्त्वं बाध्यते ॥७॥ परादन्तरङ्गबलीयः ॥८॥ प्रत्यय-
लोपेऽपि प्रत्ययलक्षण कार्य विज्ञायते॥६॥ विधिनियमयोर्विधि-
रेख ज्यायान् ॥१०॥ अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा ॥१॥पर्ज-
न्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥१२॥ न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या॥१३॥
क्विबर्थ प्रकृतिरेवाह ॥१४॥ द्वन्द्वात्परः प्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥
१५॥ विचित्राः शब्दशक्तयः॥१६॥ किं हि वचनान्न भवति॥
१७॥ न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः॥१८॥

·न्यायसंग्रहः । एतेऽष्टादश न्यायाः, पूर्वैः सर्वैः सह चत्वारिंशं शतं स्तोक- स्तोकवक्तव्याः॥ एकस्त्वयं बहु वक्तव्यः॥शिष्टनामनिष्पत्तिप्र- योगधातूनां सौत्रत्वाल्लल्यानुरोधाद्वा सिद्धिः ॥ इति श्रीसिद्धहेमचन्द्रव्याकरणस्थन्यायसंग्रहः। श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिश्शेषशिष्याग्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना श्रीसिद्धहेमाभिधे न्याया व्याकरणे विलोक्य सकलाः संसंगृहीता इमे ॥ १॥ प्रत्यक्षरं गणनया अन्थेऽस्मिन्न्यायसंग्रहे। श्लोकानामष्टषष्टिः स्यादधिका च दशाक्षरी ॥ २ ॥ अन्थाग्रम् श्लोक ०६८ अक्षर० १० ॥ sataramanantras IPINT ·श्रीहेमहंसगणिविरचिता न्यायसंग्रहनाम्नो न्यायसूत्रस्य स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः। त्रैलोक्याह्लादहेतुश्रीसोमसुन्दरमूर्चये। नमः श्रीसिद्धचकाय जगज्ज्येष्ठाय तायिने।॥ १ ॥ न्यायाध्वन्यध्वगानां दिशि दिशि सुयशोऽद्यापि रामादिराजां न्यायोपात्तानि वित्तान्यसमसुखकराण्यत्र चामुत्र चापि ॥ न्याय्यखादेव जय्यं न खलु खलगिरा शासनं जैनचन्द्रं तन्नित्यं न्यायवृत्तिं शुभपदफलदामाद्रियध्वं बुधेन्द्राः ॥ २ ॥ इह तावत्सुगृहीतनामधेयप्रभुश्रीहमचन्द्राचायः खोपज्ञसंस्कृतशब्दानुशा- सनवृहवृत्तिप्रान्ते सप्तपञ्चाशन्न्यायाः समुच्चीयन्ते स्म । तेषां चानित्यत्वमुपेक्ष्य व्याख्योदाहरणज्ञापकानामेव प्रज्ञापनाकनीयसी टीका कैश्चित्प्राचीनानूचानैश्चके । साम्प्रतं तु पूर्व समुचितानां सप्तपञ्चाशतः वसमुञ्चितानां च चतुरशीतेन्या- यानां सूत्रोद्देशपूर्व व्याख्याप्रयोजनोदाहरणज्ञापकानि यथायोगमनित्यता तज्ज्ञा- पकं च प्रत्याययितुमियं न्यायसंग्रहनानो न्यायसूत्रस्य न्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिर्वितन्यते। तत्र सूत्रादौ मङ्गलाथै नमस्कारः । ॐरूपाय नमः श्रीमद् हैमव्याकरणाय च । श्रीसोमसुन्दरगुरूत्तंसाय च नमोनमः ॥१॥ अत्र ओमित्यस्य रूपमईदशरीराचार्योपाध्यायमुनीनामाद्यवणैर्निष्पन्नं नम-

·न्यायसंग्रहस्य-
स्कार्यवेनेष्टं, तेन च परिमोष्ठपञ्चकनमस्कारः सिद्धः ॥ इह चादौ सर्वगुरुमंगणः,
पृथ्वीतत्त्वं श्रीहेतोयस्तम् । यदाहुः । मो भूमिः श्रियमातनोतीति । ओमित्यस्य
नम इति पदयोजने ॐनम इति च पठितसिद्धमन्त्रः सर्वथाऽभ्युदयहेतवे न्यस्तः।
श्रीमद्हैमव्याकरणस्य च सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतत्वेन श्रुतज्ञानलान्नमस्कारो, विशेष-
तस्तु प्रस्तुतग्रन्थेऽस्यैवाधिकृतत्वात् । स्वगुरुनमस्कारे च विशेषभक्तिहेतुकसम्भ्र-
मद्योतनार्थम् “असकृत्सम्भ्रमे ||७||७२॥ इत्यनेन नमः शब्दस्यासकृद्भावः ।
शिष्टं स्पष्टम् ॥ १॥
अथ श्रीहेमचन्द्राचायैरेव न्यायसूत्रस्थादौ यदुक्तमादिवाक्यं तदत्रोच्यते ।
अथ ये तु शास्त्रे सूचिता लोकप्रसिद्धाश्च न्यायास्तदर्थ
यत्नः क्रियते इति ॥
अत्र शास्त्रस्याभिधेयं तावत् साक्षादेवोक्तम्। सम्बन्धप्रयोजने त्वेवं गम्ये स्तः।
तथाहि। अथेति। कोऽर्थः हैमसंस्कृतव्याकरणवृत्तेरनन्तरम्। अनेन तया सह न्याया-
नामानन्तर्यसम्बन्धो गम्यते । तथा येत्विति तु शब्दो व्याकरणसूत्राणां नव्या
कृतत्वं न्यायसूत्राणां तु व्याकरणान्तरादिशास्त्रेष्वपि तथैव पठितत्वाचिरंतनल-
मिति विशेषं द्योतयनेते न्याया गुरुपरम्परयैव ग्रन्थकारं यावदागता इति गुरु-
पर्वकमलक्षणमपि सम्बन्धं द्योतयति । शास्त्रे इति । साङ्गशब्दानुशासनादौ ।
लोकप्रसिद्धाश्चेति । लोको वैयाकरणसर
समयज्ञः प्रामाणिकादिश्च । न्याया इति ।
न्यायशब्दः किल दृष्टान्तेऽपि रूढः । यथा सूचीकटाहन्याया, काकाक्षिगोलक-
न्यायो, डमरुकमणिन्यायो, घण्टालालान्याय इत्यादि । इह तु नीयते सन्दिग्धो-
ऽर्थो निर्णयमेभिरिति न्यायावायाध्यायोद्यावसंहारावहाराधारदारजारम् ॥५३॥
१३॥ इत्यनेन पनि निपातनान्न्यायाः खेष्टसंसाधनानुगुणा युक्तय उच्यन्ते ।
अनया च सान्वर्थव्युत्पत्त्या सन्दिग्धार्थनिर्णयरूपं सर्वन्यायसाधारण प्रयोजनमा-
वेदितं द्रष्टव्यम् ॥
अथ प्रतिज्ञातं प्रस्तूयते ।
वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा ॥१॥

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहवृत्तिः । WATNSE व्याकरणसूत्रे सर्वत्र शब्दस्य ख रूप ग्राह्यम् । अशब्दसंज्ञा । यदि तेन शब्देन, संज्ञेत्यत्र “उपसर्गादातः॥५॥३।११०॥ इत्यनेन भावे अप्रत्ययसद्भावात् संज्ञानं कोऽर्थः संज्ञाकरणं न स्यात् । यदि तु तेन शब्देन किञ्चिद्विषया संज्ञा कृता स्यात्तदा रूपमनादृत्य यावतां सा संज्ञा कृताऽस्ति तावन्तो ग्राह्या इत्यर्थः। गौण- मुख्ययोरित्यादिन्यायानामपवादोऽयं न्यायस्तथैव चाग्रे भावयिष्यते। यथा “समः ख्यः॥५।११७७।। इत्यत्र ख्यांक्चातुश्चक्षादेशश्चेति द्विधाऽपिख्या इति रूपमेव गृह्यते, ख्येति संज्ञाया अभावात्। तेन गाः संख्याति, सञ्चष्टे वेत्युभयथाऽपि गोसंख्य इत्यादी डः सिद्धः । अन्यथा तु गौणमुख्ययोरिति न्यायेन खाभाविकधातोः ख्यांक इत्यस्मा- देव डः प्राप्नोति न तु धात्वादेशत्वेन धातुलभाजश्वक्षादेशात् ख्यः। यहा। कृत्रि- माकृत्रिमयोरिति न्यायेन कृत्रिमाचक्षादेशादेव ख्यो डःप्राप्नोति, नत्वकृत्रिमात ख्यांक् धातोरिति । “उपसर्गाहः किः ।।५।३।८७॥ इत्यादौ तु "अवौ दाधौ दा॥३॥३५॥ इति दासंज्ञा धातवो गृहन्ते, देति संज्ञासद्भावात् । तेन आदिरित्यत्र दारूपसद्भावे इव आधिरित्यादौ दारूपाभावेऽपि किः सिद्धः।ख रूपं शब्दस्येत्यंशस्य ज्ञापक “नदी- भिर्नाम्नि"॥३१॥२७॥ इत्यत्र बहुवचनम्। एकवचने हि खं रूपं शब्दस्येति वचनात् खरूपस्यैव केवलस्य नदीरूपस्य ग्रहणं मा प्रसाङ्क्षीदित्यतोऽत्र नदीविशेषाणामपि अहणाय बहुवचनं न्यस्तम् । ततश्च “सङ्ख्या समाहारे" ॥३।१२८॥ इत्युत्तरसूत्रेण यथा पञ्चानां नदीनां समाहारः पञ्चनदमित्यत्र नदीशब्देन सहाव्ययीभावसमासः स्यात्तथा द्वयोर्यमुनयोः समाहारो द्वियमुनम् , एवं त्रिगडं, सप्तगोदावरमित्यन्न नदी- विशेषवाचिभिरपि सहाव्ययीभावः समासः सिद्धः। तथाच "संख्याया नदीगोदा- वरीभ्याम् ॥७।३।९१॥ इत्यतसमासान्तः; "क्लीबे"।२।४।९७॥ इति इखो, विभक्तेः "अमव्ययीभावस्यातोऽपञ्चम्या:"||३।२।२॥ इत्यनेनाम्भावश्च यथायोगं सिद्धाः । अशब्दसंज्ञेत्यंशस्य तु ज्ञापकं “स्वरादुपसर्गाहस्तिकित्यधः॥४९॥ इत्यत्र धाव- जनम्। यदि हि खं रूपं शब्दस्येति वचनाह इत्यनेन दारूपमेव गृह्यमाणं स्यात्त- दाऽत्र धाप्रसङ्ग एव नास्तीति किमर्थ धा वज्र्येत । परमशब्दसंज्ञेति वचनाद्या- प्रसङ्गोऽस्तीत्यतो धावर्जनं सफलम् । अस्य चाद्योऽशो अनित्यस्तेन "उत्खराद्यु. जेरयज्ञतत्पाने"।।३।३।२६॥ इत्यत्र, " युजादेर्नवा ॥३४११८॥ इत्यनेन विक- ·४ न्यायसंग्रहस्य- ल्पितणिचश्चौरादिकयुजेणिचो अभावपक्षे युजिरूपसम्भवेऽपि न ग्रहणम् । अनि- त्यताया ज्ञापकं तु पूक्लिशिभ्यो नवा ||४|४४५॥ इत्यत्र बहुवचनम् । तद्धि क्लिश्यतिक्लिनात्योर्ग्रहणार्थ न्यस्तम् । एतन्न्यायांशनित्यत्वे च तयोरुभयोरपि क्लिशिरूपसद्भावाद् बहुवचनं विनापि ग्रहणं सिध्यतीति कुतस्तदर्थ बहुवचनं प्रयुज्यतेति । द्वितीयांशोऽप्यनित्यस्तेन "प्राज्ज्ञश्च ॥५॥१॥७९॥ इत्यत्र, “दश्वाङ्-" ।।५।११७८॥ इति पूर्वसूत्राद्द इत्यनुवृत्त्या दासंज्ञवदासंज्ञयोरपि दाव्दैवोर्ग्रहः सिद्धः । अनित्यताज्ञापकं तु प्राज्ज्ञश्च ।।५।११७९॥ इत्यस्य वृत्तौ द इति दारूपमेवेह ग्राह्यमित्युक्तिः ॥ १ ॥ सुसाईदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य ॥२॥ ये शब्दा दिशि वाचकत्वेन रूढाः सन्ति तेऽर्थान्तरवृत्तयोऽपि सन्तो दिग्वा- चिसादृश्यादिक्शब्दा इत्युच्यन्ते, नतु दिशि वर्तमाना एव। एतदर्थसंग्रहार्थमेव हि प्रकृतन्यायसूत्रे शब्दशब्दप्रयोगो, यथा “प्रभृत्यन्यार्थदिक्शब्दबहिरारादितरैः " ॥२।२।७५॥ इत्यत्र । अन्यथा तु दिगिति केवलमेवीच्येत, यथा “दिशोरूढ्यान्त रालेगा३।१।२५॥ इत्यत्र । ततश्वायमर्थः। जनपदवाचिनो यो विधिरुतः स सु- सर्वाईदिक्शब्दपूर्वस्य जनपदान्तस्यापि स्यात् । ग्रहणवतानाम्ना न तदन्तविधि- रिति न्यायस्यापवादोऽयं न्यायः। एवमुत्तरोऽपि । यथा मगधेषु भवो मागधक इत्यादौ केवलाज्जनपदवाचिशब्दादिव, सुमगधेषु सर्वमगधेष्वर्द्धमगधेषु पूर्वमगधेषु भवः सुमागधकः, सर्वमागधकः, अर्द्धमागधकः, पूर्वमागधक इत्यादौ सुसर्वार्द्धदि- क्शब्दपूर्वाज्जनपदान्तादपि "बहुविषयेभ्यः"।६।३।४५॥ इत्यकञ् सिद्धः । सुमाग. धकादिषु च त्रिषु “सुसर्या द्राष्ट्रस्य। ||७||१५॥ इत्यनेन; पूर्वमागधक इत्यत्र तु "अमद्रस्य दिश:"||७४|१६|| इत्यनेनोत्तरपदवृद्धिः। सुसर्वादिभ्य इत्येव । ऋद्धमग- धेषु भवः आर्डमगधः अत्र "भवे ॥६।३।१२३॥ इत्यणेव, नतु “बहुविषयेभ्यः ॥६॥ ३॥४५॥ इत्यकञ; ग्रहणवतेति न्यायेन तदन्तविधेनिषेधात् । ख्यापकं त्वस्य, “सुस- वा द्राष्ट्रस्य ||७।४।१५॥ “अमद्रस्य दिशः॥७४।१६॥ इति सूत्राभ्यामुत्तरपद- वृद्धिविधानमेव । तथाहि । आभ्यां सूत्राभ्यामुत्तरपदवृद्धिस्तावद् “बहुविषयेभ्यः" ॥६।३।४५॥ इत्यादिसूत्रैर्विहिते णित्प्रत्यये परे उक्ता । स च णित्प्रत्ययो यदि ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूपानानी बृहबृत्तिः । सुमगधादिशब्देभ्यो राष्ट्रान्तलेन ग्रहणवतेति न्यायेन निषेधान्नायात्येव तदैते बृद्धिसूत्रे निर्विषयत्वात् क्रियेते एव न एते च तावत् कृते. तज्ज्ञायते सुसा- दिपूर्वस्य राष्ट्रवाचिनो विधौ कर्तव्ये एतन्न्यायेन ग्रह्णवतेति न्यायस्य बाध- भवनानिर्विघ्नं णित्प्रत्यय आयास्यतीत्याशयेनैव कृते इति । अस्थिरता त्वस्य नास्ति; उत्तरन्यायद्वयस्यापि च ॥ २ ॥ ऋतोर्टद्धिमहिधाववयवेभ्यः ॥३॥ यस्मिन् परे वृद्धिप्राप्तिः स जिणत्प्रत्ययो वृद्धिमानिह गृह्यते। ऋतुवाचकाद् जिणत्प्रत्ययस्य विधौ कर्त्तव्ये तद्वयवपूर्वाहत्वन्तादपि स विधिः स्यात् । तेन यथा वर्षामु भवं वार्षिकमित्यत्र केबलावर्षाशब्दाद "वर्षाकालेभ्यः ॥६३.८०il इतीकण् स्यात्तथा पूर्वः प्रथमोऽवयवो बर्याणां पूर्ववर्षाः "पूर्वापराधरोचरममिनेना- शिना ॥३१॥५॥ इत्यशितत्पुरुषः । यहा! पूर्वावयवयोगात्सूर्वाः प्रथमाइत्यर्थः, सतः पूर्वाश्च ता वर्षाश्च पूर्ववर्षाः, ""पूर्वीपरप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवी- स्म ॥३।१।१-३॥ इति कर्मधारयः ततस्तासु भवं पूर्वशर्षिकम् ; अत्र वर्षान्तादपि वर्षाकालेभ्यः।६।३८०॥ इति वर्षालक्षण इकण सिद्धः, “अंशाहतो."||lal १४॥ इत्यनेनात्रोत्तरपदवृद्धिः। एवं शिशिरे भवं शैशिरमित्यादौ केवलऋतुशब्दादिव शिशिरे भवं पूर्वशैशिरमित्यादौ ऋतुशब्दान्तादपि “भ सन्ध्यादेरण।३।३।८९|| इति ऋतुलक्षणोऽण सिद्धः; कृद्धिस्तु भाग्बत् । वृद्धिमद्विधाविति किम् । "प्राव- ब एण्यः ।।६।३।९२॥ इत्येण्यस्य विधौ, पूर्वप्रावृषि भवः पूर्वप्रावृषेण्य इति मा भूत् । अवयवेभ्य इति किम् । पूर्व ऋत्वन्तरैर्व्यवहितास ता वर्षाश्च प्राग्वत्कर्मधारये पूर्ववर्षास्तासु भवं पौर्ववर्षिकम् ; एवं पौर्वशिशिरिकम् ; उभयत्रापि “वर्षाकालेभ्यः” ॥६॥३८०॥ इत्यनेन काललक्षण एवेकण् । इह च पूर्वशब्दो न ऋतोरेकदेश व्रते, किं हि व्यवहितवमित्यतो अंशाहतो. १७/४/१॥ इत्यनेनोत्तरपद- युकाप्राप्तेः वृद्धिः स्वरेष्वादेणिति तद्धिते "शा इत्यनेनाधस्वरस्यैव वृद्धिः । स्थापकं त्वस्थ “अंशाहतो।७।४।१४॥ इत्यनेनांशवाचिनः परस्य ऋतु- बाध्युत्तरपदस्य वृद्धिविधानमेव । तथाहि । “अंशाहतो १७१११॥ इत्यत्रोत्तर- पदवृद्धिस्तावद् वर्षाकालेभ्यः ॥६।३।८०॥ “भर्तुसन्ध्यादेरण।६।३१८९॥ इत्यादि

·न्यायसंग्रहस्य-
१
सूत्रैविहिते णित्प्रत्यये परे उक्ता । स च णित्प्रत्ययो यदि पूर्ववर्षादिशब्ढ़ेभ्य
ऋत्वन्तत्वेन ग्रहणवतेति न्यायेन निषेधान्नायात्येव, तदा "अंशाहतोः॥१॥
इति सूत्रं निविषयत्वात् क्रियते एव न; एतच्च तावत् कृतम् ; तज्ज्ञायते अब-
यवपूर्वाहत्वन्ताद् णित्प्रत्ययविधौ कर्त्तव्ये एतन्न्यायेन ग्रहणवतेति न्यायस्थ
बाधमवनानिर्विघ्नं णित्प्रत्यय आयास्यतीत्याशयेनैव कृतमिति ॥ ३॥
स्वरस्य हस्वदीर्घप्लुताः ॥४॥
एखाद्यादेशाः स्वरस्यैव स्युनतु व्यञ्जनस्येत्यर्थः । स्थानविशेषानुत्त्या
स्वरवड्यञ्जनस्यापि इखाद्यादेशप्रसले प्रतिषेधार्थोऽयं न्यायः । तत्र इखो यथा ।
सह श्रिया सत्रि कुलम् ; अत्र ईतः "क्लीबे॥२।४।९॥ इति दुखः। व्यञ्जनस्य
तु न स्यात् , यथा तत् । अत्र तकारस्य, लवर्णतवर्गलसा दन्त्याः इत्यास-
नत्वात् लाईवः प्राप्नोति । दीर्घो यथा । प्रत्यञ्चन्तीति किपि तान्, प्रतीचः।
अत्र 'अच्च प्राग दीर्घश्चगारा१।१०४॥ इत्यनेनाचश्चत्वे प्रास्थितस्य इतो दीर्घः।
व्यञ्जनस्य तु न स्यात् । यथा दृषदमञ्चन्तीति विपि तान् , दृषञ्चः । अत्र अच्च
प्राग-।।२।१।१०४॥ इत्यचश्चत्वे प्राक्स्थितदस्य प्राग्वदासन्नलुदीर्घप्राप्तिः। प्लुतो
यथा। हे चैत्र३ एहि; अत्र अकारस्य “दूरादामन्त्र्यस्य गुरुवैकोऽनन्त्योऽपि लनृत्
H९९॥ इत्यनेन प्लुतत्वम् ; ततश्च "प्लुतोऽनितौ ॥१॥२॥३२॥ इत्यसन्धिः ।
बोधकं त्वस्य, स्वदीर्घाशयोस्तद्विध्योः प्रायः स्थान्यनुपादानम् । तथाहि । इस्व-
दीर्घविधी तावत्सर्वत्र स्वरस्यैव क्रियते । खरश्च स्थानी बहुषु स्थानेषु यन्नोपात्तस्त-
देतन्न्यायाशयेनैव । प्लुतांशे तु नास्ति ज्ञापकम् । प्लुतविधौ, “सम्मत्यसूयाकोप-
कुत्सनेष्वाधामन्त्र्यमादौ खरेष्वन्त्यश्च प्लुतः॥७४।८९॥ इत्येवं खरस्य स्थानिनः
साक्षादुक्तेः । ननु कुतस्तर्हि न्याये प्लुतः पेठे। उच्यते । इखादीनां सहचारित्व-
मात्रात्संभाव्यते; इहोदाहतोऽपि स्थानाशून्यत्वार्थमेव । यद्वा ।यैवैयाकरणैरेतन्या-
यसापेक्षः सद्भिः प्लुतविधौ स्वरः स्थानी नोपात्तो भावी तन्मते तदेव स्थान्यनु-
पादानं प्लुतांशेऽपि बोधकं भावि । नानाव्याकरणसाधारणानि किल चिरन्तनत्वा-
न्यायसूत्राणि ॥ ४ ॥
आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ ५॥

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहवृत्तिः ।
यत्रैक एव वर्णो नाम वाऽस्ति, कार्य तु तदादिकस्य तदन्तस्य धोक्तः तत्र
तदेवकमादित्वेनान्तत्वेन च प्रकल्प्य तत्कार्य कार्यम् । अप्राप्तप्रापणार्थोऽयं न्यायः ।
एवमुत्तरोऽपि । तत्रादित्वेन वर्णस्य कल्पना यथा। ईहांचक्रे इत्यादौ धातोर्गुरुना-
म्यादित्वेन परोक्षाया, यथा “गुरुनाम्यादेरनृच्छ्रों:||३४|४८॥ इत्याम् स्यात,
तथा ईङ्च गतौ अयाचक्रे इत्यादौ नामिमात्रस्यापि धातो म्यादित्वकल्पनात्परो-
क्षाया “शुरुनाम्यादे:-॥३॥8॥४८॥ इत्याम् सिद्धः । नानो यथा। "इन्द्रेगा।२।३०!
इत्यस्य “सप्तम्या आदिः ॥१७॥११४॥ इति परिभाषया इन्द्रादौ शब्दे परे इति
न्यासकारव्याख्यासद्भावादिन्द्रयज्ञशब्दे परे गवेन्द्रयज्ञ इत्यादावेवाव आदेशः
प्राप्नोति; परं गवेन्द्र इत्यत्रापीन्द्रस्येन्द्रादिलकल्पनादव आदेशः सिद्धः। गमकं
त्वत्र “वरे पादः पदणिक्यधुटि॥२॥१॥१०२॥ इत्यत्र णिवर्जनम् । तद्धि णे:
स्वरादित्वात्कृतम् ; यदि च खरमात्रस्यापि रेतन्न्यायात् स्वरादित्वं न स्यात्त-
डा प्रसङ्गाभावादेव णिवर्जनं नाकरिष्यत । अत्रांशे चास्यानित्यत्वादीयतेरेव
गुरुनाम्यादित्वकल्पनाया अभावे, आमादेशाभावात् ईये, ईयाते, ईयिरे इत्या-
धपि स्यात् । अन्तत्वेन वर्णस्य कल्पना यथा। जेता इत्यादौ धातोर्नाम्यन्तत्वेन
यथा नामिनो गुणोऽक्ङितिक्षा३३१|| इति गुणः स्यात्, तथा एता इत्यादौ
नामिमात्रस्यापि धातो म्यन्तत्वकल्पनात् "नामिनो गुणोऽक्ङिति"३||
इति गुणः सिद्धः। नानो यथा। "सर्वादेः स्मैस्मातौ ॥१७॥ इत्यत्र सादे-
रित्यस्य स्याद्यधिकाराक्षिप्तनामविशेषणत्वात्, ततश्च विशेषणमन्तः११३॥
इति परिभाषया सर्वान्तस्य नाम इति न्यासकारव्याख्यासद्भावात्परमसर्वस्मै
इत्यादावेव स्मायादयः प्राप्नुवन्तिः परं सर्वस्मै इत्यादावपि सर्वशब्दस्य सर्वाद्य-
न्तत्वकल्पनात् स्मायादयः सिद्धाः । अत्र गमकं तु, यन्तीत्यादावियबाधनार्थ
हिणोरप्विति व्यौ ॥४।३।१५॥ इति यत्लाविधानम् । तथाहि । धातोरिवर्णोवर्ण.
स्येयुबु खरे प्रत्यये ।।२।११५०॥ इत्यत्र तावदिवर्णान्तस्य इय् ऊचे । यदि चेण
इकारमात्ररूपस्यैतन्यायादिवर्णान्तत्वं न स्यात्तदा इय्प्राप्तेरेवाभावात्किमिति
तद्वाधनार्थं हिणोरप्विति ॥३॥१५॥ इति यत्वं कुर्याद्; यत्तु कृतं तदेतन्न्यायन
इण इवर्णान्तलभवनसम्भावनादेव । अनित्यता खत्रांशेऽस्माकंन पोस्फुरीति ॥५॥

·ज्यायसंग्रहस्य- प्रकृतिवदनुकरणम् ॥६॥ अनुकार्य धात्वादिकं प्रकृतिः । अनुकरणेऽपि प्रकृतिवत्कार्य कार्यम् । यथा "परिव्यवात् क्रियः॥३।३।२७॥ इत्यत्र धानुकरणस्य क्री इत्यस्य धातुवदावा- खातुकार्य “संयोगात्।।२।११५२।। इतीयादेशः सिद्धः । वत्करणाच सर्वथा धातु- लाभावान्न त्यादयः, किन्तु स्यादयः।प्रमापकं तु अस्य, क्रिय इति सूत्र निर्देश एव। एतन्न्यायाभावे तदनुपपत्तेः अस्यास्थेष्ठलाच तद्ः सेः खरे पादार्था ॥११३१४५॥ इति सूत्रे तद इत्यस्य स्थाने तस्मादिति न निर्दिष्टम् ॥ ६ ॥ एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ७॥ एकस्मिन् प्रदेशे वैसदृश्येन शब्दस्यान्यलं न गण्यते, किन्तु तथाविध- स्यापि यथोक्तं कार्य क्रियते इत्याशयः । साक्षालक्ष्यमाणस्यापि वैसशस्यापल- धार्थोऽयं न्यायः । एवमुत्तरावपि । यथा अतीसारोऽस्यास्तीत्यतीसारकी इत्यत्र व- दतिसारोऽस्यास्तीत्यतिसारकी इत्यत्रापि “वातातीसारपिशाचात्कश्चान्तः॥२ ६१॥ इत्यनेन मत्वर्थीय इन् कागमश्च सिद्धः । तथा जराशब्दाट्टायां जरसा इत्यादिवदतिजरसा कुलेनेत्यादौ "क्लीबे"।।२।१९७॥ इति हुखे कृते जरस्यापि सतो “जराया जरवाणा२।१॥३॥ इति जरसादेशः सिद्धः । एकदेशेयस्य चोप- लक्षणवात् क्वचिदनेकदेशविकृतमप्यनन्यवत् । यथा “यमिरमिनमिगमिहनिमनि- बनतितनादेधुटि विङति ॥४२॥५५॥ इति नलोपे प्रणिहत इत्यादावेकदेशविकृत- स्येव, प्रणिनन्तीत्यादौ हनेः “गमनजनखनघसः स्वरेऽनङि क्ङिति लुक्॥४ ॥४४॥ इत्यल्लोपे "हनो हो नः ॥२१११११२॥ इत्यनेन ह्रो प्रकरणात् हो घेच कृते अनेकदेशविकृतस्याप्यनन्यवद्भावात्तस्मिन् परे नादापतपदनदगदवपीवही- शमूचिग्यातिवातिद्रातिप्सातिस्यतिहन्तिदेग्धौ”।२।३।७९॥ इति नेनों णः सिद्धः। नच वाच्यम् । प्रन्योर्हनेश्च योगे जातमात्रे एव नेर्णः करिष्यते; तथा च कथ- मेतन्न्यायावकाश इति । "णषमसत्परे-१॥२।११६०॥ इति वचनात् त्याद्युत्पत्त्या- दिपरकार्ये कर्तव्ये णलशास्त्रस्यासत्त्वेनाप्रवृत्तेः । एवमग्रेऽपि यथा योगमाशङ्का- परिहारौ वाच्यौ । अनुमापकं वस्य “सख्युरितोऽशावतु।।१।४।८३॥ इत्यत्र इत इति । तद्धि सखीशब्दस्य ऐत्त्वनिषेधार्थम् । एतन्न्यायाभावे च सखीशब्दस्य ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । ऐत्त्वप्राप्तिरेव नास्ति; सूत्रे सखिशब्दस्यैच माक्षादुक्तेरिति कुतः सस्त्रीनिषेधार्थमित इति ब्रूयात; केवलमेतन्न्यायबलात्सखीशब्दस्यापि प्राप्नोतीत्यतस्तन्निषेधार्थमित इत्यूचे । अस्य चास्थैर्यात्सूरशब्दस्य मादित्वे सत्यप्येकदेशविकृतस्य शूर- शब्दस्य मादित्वं नास्ति; ततश्च यथा सूरस्य मादिभ्यो यः ॥७।२।१५९॥ इति स्वार्थिके यप्रत्यये सूर्य इति स्यात्, तथा शूरस्य शूर्य इति न स्यात्, मादित्वाभावेन यप्रत्ययाभवनात् । अस्थैर्यख्यापकं तु संख्याऽहार्दिवाविभानि- शानभाभाश्चित्रकोयन्तानन्तकारबाहरुधनुर्नान्दीलिपिलिविवालिभक्तिक्षेत्रजङ्घा- क्षपाक्षणदारजनिदोषादिनदिवसाः ।।५।१।१०२॥ इति सूत्रे लिपिलिव्याघ्रहणम्। एतन्न्यायस्थैर्य धन्यतरग्रहणेनापि सिध्येत् ॥ ७ ॥ भूतपूर्वकस्तद्वदुपचारः॥८॥ यः प्राक् तथा भूत्वा सम्प्रत्यन्यथाभूतः स उपचारेण प्राच्यावस्थावानिव व्यवहार्यः । यथा यस्तन्या दिवि परे, प्रण्यहन् इत्यादौ, साक्षाद् हनाविवाद्यत- ज्यादौ परे प्रण्यवधीदित्यादौ हनादेशस्य वर्भूतपूर्वहनरूपखोपचाराचस्मिन्नपि परे 'नेचीदा-॥२३१७९॥ इति ने! णः सिद्धः । निवेदकं चास्य, नेोदा-ग। २१३१७९|| इति सूत्रे वधेरपाठः। तथाहि । प्रणिहन्तीत्यादाविव प्रण्यवधीदित्यादावपि तावन्नेर्णवमिष्टम् । तथा च हन्तिबधिरपि सूने पठितो विलोक्येत; यत्तुन पेठे, तदेतन्न्यायेन बघभूतपूर्वहनरूपयोपचारात्तस्मिन्नपि परे अनेन नेर्णवं सेत्स्य- तीत्याशयेनैव ॥ अस्य च कचिदौदासीन्याविज्ञपय्येत्यादौ "भारणतोषणनिशाने ज्ञवा२।३०॥ इत्यनेन कृतहखस्य ज्ञभूतपूर्वज्ञापिरूपलानुपन्चरणात् "लयो- यपि ॥३॥८६॥ इत्यनेन लघूपान्त्यधातुलक्षणो णेश्य सिद्धः । औदासीन्यज्ञा. पकंतु, “सङ्ख्यानां र्णाम्।।१।४।३३॥ इत्यत्र र्णामिति बहुवचनम् । तद्धि अष्टा- नामित्यत्र परत्वाद् वाऽष्टन आः स्यादौ ।।१।४।५२॥ इत्यावे प्रथमं कृते नान्तत्वाभा- वाद् भूतपूर्वनान्तादपि सङ्ख्यावाचिशब्दादामो नाम्भावार्थ न्यस्तम् । यदि चायं न्यायोऽनुदासीनः स्यात्तदा बहुवचनं विनाऽप्येतन्न्यायादेवाष्टानामित्यत्र भूत- पूर्वनान्तेऽपि नामादेशः स्यादिति किमर्थ बहुवचनं न्यस्येतेति । “स्थानीवावर्ण- विधौ ||४|१०९॥ "स्वरस्य परे प्राग्विधौ ॥४११०॥ इति परिभाषे एतन्न्याय- ·न्यायसंग्रहस्य- स्यैव प्रपञ्चः। तथाहि । एतान्यामवर्णविध्यादिविशेषसापेक्षं स्थानिवद्भावः साध्यते। एतन्न्यायेन तु सामान्यतः सर्वत्रैवेति ॥ ८॥ भाविनि भूतवदुपचारः॥६॥ भाविनीनवस्था भूतवदुपचर्या भाव्यवस्थासम्बन्धि कार्य कार्यमित्यर्थः । तेन यथा नृणामित्यादौ निष्पन्ने पदले "रघुवर्णानो ण एकपदेऽनन्त्यस्यालचटत- वर्णशसान्तरे ।।२।३।६३॥ इत्यनेन णलं क्रियते; तथा वर्ण, तक्षणमित्यादी यद्यपि पदत्वं स्थाधुत्पत्त्यनन्तरं भावि तथापि भाविनः पदत्वस्य भूतबदुपचारान्ना- मावस्थायामपि रवणादिशब्दानां "रघुवर्णात् ।।२।३।६३॥ इत्यनेन कृतणत्वानामेव न्यासः सिद्धः। निवेदकं वस्य "रघुवर्णात्-१२।३।६३॥ इत्यनेन पद एव णत्ववि- धानम् । तथाहि । णवं तावन्नृणामित्यादिपदष्विव रवणादिनामस्वपि दृश्यते, रवर्णात्-॥२॥३६॥ इति सूत्रे च पदे एव विहितम्, ततो ज्ञायते नाम्नां णले कर्तव्ये एष न्यायोऽस्तीति धिया सूत्रे पदे इत्युक्तम् । अस्यानकान्तिकत्वाचापाठी- दित्यादौ कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये वृद्धिस्तद्बाध्योऽट् चेति न्यायेनाटः सर्व- कार्येभ्यः पश्चाहावित्वात् , पढ़ेः खरादिले भाविन्यपि भूतवदनुपचरणाद्, “व्या- नादेवोपान्त्यस्यातः॥४॥३४॥ इति वृद्धिः सिद्धा ॥९॥ यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १० ॥ सङ्ख्यया एकध्यादिवचननिर्देशेन चेति प्रकारद्वयेन मिथः समानां तुल्यान पूर्वेषामुत्तरेषां च पदानां यथासङ्ख्यं सङ्घयाऽनतिक्रमेणैवानु अनुकूलं देशनं कथन कार्यम्। आद्यमाघेन, द्वितीयं द्वितीयेनेत्यादिरीत्यैव योजना कार्या, नवन्यथेत्यर्थः । योजनाया यादृच्छिकत्वे प्रसक्ते नियमनार्थोऽयं न्यायः। यथा डेङस्योर्थातौ” ॥१६इत्यादौ स्थानिनोरादेशयोश्च हिडिसङ्ख्यत्वेन द्विवचननिर्दिष्टत्वेन च समत्वायथासङ्ख्य योजना सिद्धा । एतन्न्यायाभावे तु डेङसिभ्यां सह यातोः प्रत्येकं योजनेत्याद्यप्याशङ्कयतः निषेधकाभावात् । समानामिति किम् । “नमस्पु- रसो गतेः कखपफि रः सारा३१॥ अत्र नमस्पुरसोः कखाचैः सह समानवचा ननिर्देशेऽपि यथासङ्ख्यं नास्ति; सङ्ख्यया तुल्यलाभावात् । तथा "तौ मुमो व्यञ्जने खौ ॥१॥३॥१॥ इत्यत्र मुमयोरनुस्वारानुनासिकाभ्यां सह समसङ्ख्य- .

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी वृहद्वृत्तिः । । CHAARALATKAR लेऽपि यथासङ्ख्यं नास्ति; वचननिर्देशेन तुल्यत्वाभावात् । संवादकं लस्य चछटठतथे इति लघुना सूत्रेण सिद्धावपि "चटते सद्वितीयेगा।३७॥ इति गुरु- सूत्रकरणम् । तद्धि शषसानां चटतानां चैतन्न्यायाद्यथासङ्ख्य योजना कार्येति ज्ञप्त्यर्थम् । चछेत्यादिसूत्रनिर्देशे तु यथासङ्ख्यं योजना न स्यात् । व्यभिचारी चायम् । “भुजिपत्यादिभ्यः कर्मापादाने ॥५॥३॥१२॥ इत्यत्र वचनवैषम्येऽपि यथा- सङ्ख्यसनावात्। “पूर्वावराधरेभ्योऽसस्तातौ पुरवधश्चैषाम् ।।७।२।११५॥ इत्यान्न च पूर्वावराधरशब्दानां "दिक्शब्दादिदेशकालेषु प्रथमापञ्चमीसप्तम्या: ।।७।२।११३॥ इति सूत्रादनुवर्तमानैर्दिरदेशकालैः सह सङ्ख्याया वचननिर्देशस्य च तुल्यत्वेऽपि यथासङ्ख्याभावात् ॥ १० ॥ विवक्षातः कारकाणि ॥११॥ भवन्ति न भवन्त्यन्यथा भवन्ति चेति शेषः । मिथोऽसाधारणलक्षणत्वा- कारकाणां नैयत्ये एव प्राप्ते तनिषेधार्थोऽयं न्यायः। तत्र भवनं यथा। भिक्षा वास- यतीत्यादौ भिक्षादेर्नियापारत्वेन हेतुमात्रलात्तत्त्वतोऽकारकलेऽपि स्वतन्त्रतया वास नादिव्यापारविवक्षया कर्तृकारकलं सिद्धम् । न च तत्त्वतोऽकारकर्व नास्तीति वा- च्यम्, यतो यदि भिक्षादेः कारकलमभविष्यत्तदा भिक्षयोषित इत्यादौ कारकं कृता १।३।१।६८॥ इत्यनेन समासोऽभविष्यत् , यत्तु न स्यात्तद्भिक्षादेरकारकबादेव; यच्चैवं भिक्षादेस्तत्त्वतोऽकारकले सत्यपि भिक्षा वासयतीत्यादौ कर्तृकारकलं प्रयुक्तं दृश्यते, तद्विवक्षामात्रसिद्धमेव । अभवनं यथा। भाषाणामश्नीयादित्यादौ भाषादीनां कर्म- वे सत्यपि तदविवक्षणात्सम्बन्धमात्रे षष्ठी सिद्धा। अन्यथा भवनं यथा । ओदनः खयं एच्यते, असिश्छिनत्तीत्यादावोदनास्योः कर्मकरणयोरपि खातन्त्र्यविवक्षया कर्तृत्व सिद्धम्। अनुवादकं चास्य, स्मृत्यर्थदयेशा।।१॥ इत्यत्र कर्मणोऽ- कर्मवविकल्पस्य नियमार्थत्वम् । तथाहि । सर्वधातूनां कर्तृकर्मादिकारकाणि यदि कर्तृकर्मादिरूपतया विवक्ष्यन्ते तदा कतैकर्मादिरूपाणि स्युनोचेन्न, इति तावदनेन न्यायेन व्यवस्थाप्यते । एवं च स्मृत्यर्थदयेशामपि कभण: कर्मलं विवक्षावशात् स्याच न स्याचेत्यप्यागतम् ; स्मृत्यर्थादीनामपि सर्वधातु- अहणेन ग्रहणात् । ततश्चानया रीत्या स्मृत्यर्थादीनां कर्मणोऽकर्मलविकल्प ·ISIGRIHMSRO न्यायसंग्रहस्य- एतन्न्यायेन सिद्धे सति यदि "स्मृत्यर्थदय-गा२।२।११॥ इति सूत्रमारब्धम्, तदा सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थ इति न्यायानियमार्थे विश्रान्तम् । यदि त्वे. तन्न्यायेन वैकल्पिकमकर्मत्वं सिद्धं नाभविष्यत्तदा "स्मृत्यर्थ-॥२२॥११॥ इति सूत्र, सिद्धे सत्यारम्भ इति न्यायाप्रवृत्तेनियमार्थ नाभविष्यदेव किन्तु विध्यर्थ- मेवाभविष्यत् । तदेवं "स्मृत्यर्थ-गारा१॥ इति सूत्रस्य यन्नियमार्थत्वं तदिम न्यायं विनाऽनुपपद्यमानं सदिमं न्यायं ज्ञापयतीति। "स्मृत्यर्थ-॥२२॥११॥ इति सूत्रोक्तो नियमश्चैवम् । “स्मृत्यर्थः॥२१॥ इति सूत्रोक्तधातूनां कमैव पक्षे अकर्मवविधानाच्छेषरूपेण विवक्ष्यते न तु कारकान्तरमिति । तेन मात्रा स्मृतं, मनसा स्मृतमित्यादौ कर्तृकरणयोः शेषविवक्षाया अभवनात् षष्ठी न स्यात् । सव्यभिचारश्वायम् । तेन सम्बन्धस्याकारकत्वमेव । ततश्च बहूनामिदं वस्त्रमित्यत्र बहुशब्दात "बहल्पाात्कारकादिष्टानिष्टे प्रशस्"।।७।२।१५०॥ इति प्रशस् न स्यात् ॥११॥ अपेक्षातोऽधिकारः॥१२॥ अपेक्षा इष्टता, तत एवाधिकारः प्रवृत्तिमानिवृत्तिमांश्च ज्ञेयो, नतु तत्र किञ्चि- ज्ज्ञापकमपेक्ष्यामिति भावः । न्यायानामिवाधिकारप्रवृत्तिनिवृत्त्योरपि केनचिज्ज्ञाप- केनावश्यभाव्यमित्याशङ्कामुच्छेत्तुमयं न्यायः । यथा “णषमसत्परे स्यादिविधौ च" ॥२॥११६०॥ इत्यतः सूत्रादसत्पर इत्यधिकारो "रात्सः॥२१११९०॥ इति याव- दनुवर्तते नोर्द्धम् ; स्यादिविधौ च इत्यधिकारस्तु, “नोादिभ्यः।।२।१।९९॥ इति यावत् ; इत्येषोऽर्थो ज्ञापकं विनाऽपि सिद्धः । निश्चायकं चास्य "समानानां तेन दीर्घः॥१२॥१॥ इत्यत्र समानानामिति निर्देशः । तथाहि । अत्र तावदामो नाम् "हखापश्च।।१।४।३२॥ इत्यनेन कृतः। सच तेन तदा स्यात् यदि "आमो नाम्वा" ॥११॥३१॥ इति पूर्वसूत्रादाम इति नामिति च पदे तत्रानुवर्त्तते । तदनुवृत्तिश्चैत- न्यायादेव सिध्यति नवन्यथा; ज्ञापकान्तराभावात् । तथा “ऐदौत्सन्ध्यक्षरैः ॥१॥ २॥१२॥ इत्यत्र ऐवमस्य निश्चायकम् । इदं ह्यनुपसर्गाकारस्य ऐल्वम् "ऋत्यारुपस- यस्य"॥१॥९॥ इत्यतोऽनुवर्त्तमानस्योपसर्गाधिकारस्य निवृत्तावेव सिध्यति; तन्नि- वृत्तिश्चैतन्न्यायाधीनैव, ज्ञापकान्तराभावादिति । न चायमैकान्तिको यतो यधपेक्षा- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृवृत्तिः । वशादेवाधिकारप्रवृत्तिनिवृत्ती स्याताम्, तदा "प्रत्यये च ॥१।३।२॥ इत्यत्र चकार उत्तरत्र विकल्पानुवृत्त्यर्थः, "शषशे शषसं वा॥१॥३॥६॥ इत्यत्र च नवाधि- कारे वा ग्रहणमुत्तरत्र विकल्पनिवृत्त्यर्थं कुतः क्रियते, यत्तु कृते तदस्यानै- कान्तिकलादेव । विशेषातिदिष्टो विधिः प्रकृताधिकार न बाधते इत्यपि न्यायो- ऽस्ति । यथा “धातोरिवर्ण-॥२॥१॥५०॥ इत्यतोऽनुवर्तमानो धातोरित्यधिकारो "भूश्नोः॥२॥१५॥ इत्यादिसूत्रत्रये विशेषातिदेशसभाबादनुक्तोऽप्येतन्न्याय- बलेनात्रुटितत्वाद्' “योऽनेकखरस्य ।।२।११५६।। इत्यत्र पुनः प्रादुर्भूत इति । परमिदं प्रकृतन्यायेनापि सिध्यतीत्यतः सोऽत्रैवान्तर्भूतः । मण्डूकप्लुतिन्या- योऽध्यस्यैव प्रपञ्चः । तथाहि । यथा मण्डूकः प्लवमानोऽन्तरा कियती चिद् भुवं मुक्त्वाऽग्रे पतति, तथा यत्र पूर्वसूत्रस्थोऽधिकारोऽन्तरा कतिचित्सूत्राणि मुत्त्वाऽग्रे याति तत्र तावन्मण्डूकलतिन्यायो, यथा "अञ्वर्गात खरे बोऽसन्ग।१।२।४०॥ इति सूत्रस्थो ऽसन्नित्यधिकारो, “अइउवर्णस्यान्तेऽनुनासिकोऽनीदादेः॥१॥४१॥ इति सूत्रमन्तराले मुचवा "तृतीयस्य पञ्चमे ॥१॥३१॥ “प्रत्यये च ॥१॥३२॥ इति सूत्रयोर्गतः, तेन हि ककुम्मण्डलम्, अम्मय इत्यादौ समासान्तर्वतिविमत्त्या "नाम सिव्यञ्जने ॥१।१।२१॥ इत्यनेन च क्रमात्पदसंज्ञाभवनात्पदान्तस्थस्यापि मस्यासत्त्वात् "तौ मुम-"॥१॥३॥१४॥ इत्यनुस्वारानुनासिकौ नाभूताम् । अनापि चाधिकारप्रवृत्तिनिवृत्योरपेक्षात एवं सिद्धिरास्ति, नतु किञ्चिज्ज्ञापकमपेक्षित- मिति ॥ १२ ॥ अर्थवशाहिभक्तिपरिणामः॥१३॥ परिणामः परावतः; कार्य इति शेषः । प्रागन्यविभत्त्यन्तस्य पदस्य पुरतो- अनुवर्तनेऽन्यविभत्यन्तीभवनं विरुध्यते; नहि गोधा सर्पन्ती सर्पणादहिर्भव- तोत्सतस्तदनुपपत्तिनिराकरणार्थोऽयं न्यायः। यथा "अत आः स्यादौ जस्भ्याम्ये" ॥१४॥१॥ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य षष्ठ्यन्तस्याप्यत इति पदस्य "मिस ऐम् ॥१४॥ २॥ इत्यत्र पञ्चम्यन्ततया परिणामः । निर्णायकं त्वस्य "अद् व्यञ्जने ॥२॥१॥३५॥ इत्यत्र स्थानिनोऽनुपादानम् । तथाहि । अत्र तावदिदम्शब्दः स्थानी इष्टो, यदि चपूर्वसूत्रस्थः षष्ठ्यन्त एव स तत्रानुवय॑ते, तदा अष्ट्यान्त्यस्य ॥७॥१०॥ Committe ·HTRINAASHANT न्यायसंग्रहस्य- इति परिभाषया मस्यैवादादेशः प्राप्नोति, संपूर्णस्य च इदमो अदादेशो अस्येत्यादि प्रयोगेषु दृश्यते, अतो "अद् व्यञ्जने"।२।१२३५॥ इति सूत्रे प्रथमान्त इदं शब्दः स्थान्युक्तो विलोक्यत एव; एवं सत्यपि यदत्र स्थानी सर्वथा नोपात्त- स्तदेतन्न्यायबलात् षष्ट्याः प्रथमालपरिणामसम्भावनयैव । तथा “अन” ॥३१॥३६॥ इति सूत्रे विशेषणस्य प्रथमान्तलमतन्न्यायनिर्णायक, तद्धि विशे- ज्यस्येदमः प्रथमान्ततां सूचयति; सा चैतन्न्यायादेव सिध्यति नान्यथा । अस्य च चललात् तृतीयस्य पञ्चमे" ॥१॥३१॥ इत्यतोऽनुवर्तमानस्य तृतीयस्येति पदस्य पञ्चम्यन्ततया परिणमनायां सिद्धावपि “ततो हश्चतुर्थः ॥१३॥ इत्यत्र तत इत्युक्तम् ॥ १३ ॥ अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य ॥ १४ ॥ सम्भवति, ग्रहणं, कार्यमिति त्रयः शब्दा अनाध्याहार्याः। अर्थवतः प्रत्ययस्य प्रकृतेर्वा ग्रहणे सम्भवति सत्यनर्थकस्य ग्रहण न कार्यम् । शब्दसारूप्यादुभ- योग्रहणे प्रसक्ते सत्ययं न्यायः । एवमग्रेतनेऽपि वाच्यम् । तत्र प्रत्ययस्य यथा । "तीय ङित्कार्ये वा॥१।४।१४॥ इत्यत्र "देस्तीयः॥७१।१६५॥ इत्यादिविहितसार्थ- कतीयस्थ सम्भवाज्जातीयर्सम्बन्धी तीयो न गृह्यते। तत्र हि जातीय एव प्रकारा- थैवाचित्त्वात् सार्थको न तु तीयः। तेन पटुजातीयायेत्यादौ “तीयं डिस्कार्ये वा" ॥१४॥१४॥ इत्यनेन स्मायादयो न स्युः। प्रकृतेर्यथा। प्लीहानौ, प्लीहान इत्यादौ हनो निरर्थकलात् “इन्हन्पूषार्यम्णः शिस्योः ॥११४१८७॥ इति सूत्रोक्तनियमा- भवनेन नि दीर्घः ॥१।४।८५॥ इति दीर्घः। ज्ञप्तिकरं चास्य, "तृत्वसनप्तनेष्टल्स- दृक्षत्तुहोलपोतृप्रशास्त्रो घुट्यार”।।१।४।३८॥ इति सूत्रे तृशब्दान्तानामपि नप्ता- दीनां पृथगुपादानम् । तद्धि नप्तादीनामौणादिकतृप्रत्ययान्तानामप्युणादयो अ. व्युत्पन्नानि नामानीति न्यायादव्युत्पन्नसंज्ञाशब्दत्वेन तृशब्दस्यानर्थकलात्तथा चैतन्यायेन निषेधभवनात तृशब्देन संग्रहो न सेत्स्यतीत्याशङ्कया कृतम् । यदि चायं न्यायो नाभविष्यत्तदा नप्तादीनां तृशब्दस्यानर्थकखेऽपि तृशब्देनैव संग्रहसम्भवात्पृथगुपादानं नाकरिष्यदेव । चञ्चलवायम् । अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थ- बताऽनर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्तीति न्यायेनापोद्यमानलात् चञ्चलता- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । সাঢোল ख्यापकं तु “सङ्ख्याडतेश्वाशत्तिष्टेः का"||६|४१३०॥ इत्यत्र डत्यन्तानां "डत्यतु सङ्ख्यावत्"।१।१॥३९॥ इत्यनेन सङ्ख्यावत्करणात सङ्ख्याशब्देन ग्रहणे सिद्धे- ऽपि पृथग् ग्रहणम् । तद्धि त्यन्तानां वर्जने डत्यन्तानामपि वर्जनं प्रसङ्ख्यतीत्या- शङ्कया कृतम् ; यदि चायमचञ्चलः स्यात्तदा त्यन्तवर्जने डत्यन्तवर्जनप्रसङ्गस्य शङ्काऽपि नास्ति, डतौ तेरनर्थकलादिति किमर्थ तच्छङ्कया पृथग् डर्ति गृह्णीयात् ; यत्तु गृहीतस्तदेतन्न्यायस्य चञ्चलत्वेन विश्वासाभावात्यन्तवर्जने डत्यन्तवर्जन- प्रसङ्गशङ्कयैव ॥ १४॥ लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् ॥१५॥ सम्भवतोरिति शेषः । एवमग्रेऽपि यथायोगं वाच्यम् । लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं लिङ्गम् , तदाश्रित्योक्तो विधिरप्युपचाराल्लक्षणम् ; पदं पदं प्रति उक्तः प्रति- पदोक्तःतयोईन्द्वः । ततश्च यत्सामान्येन लिङ्गमानं निर्दिश्य विहितं तल्लक्षणं तच्च लक्षणेन चरतीति बाक्ये चरति ॥६।४।११॥ इत्यनेनेकणि लाक्षणिकमित्यप्युच्यते। यत्तु नामग्राहं विहितं तत् प्रतिपदोक्तम् । तत्रोभयोहणे सम्भवति सति प्रति- पदोक्तं ग्राह्यं, न तु लाक्षणिकम्। यथा "नोऽप्रशानोऽनुखारानुनासिकौ च पूर्वस्या- धुट्परे॥१॥३८॥ इत्यत्र लाक्षणिकनकारस्याग्रहणात् त्वन्तत्रेत्यादौ नस्य सो न स्यात् । अयं हि नः “तौ मु-१।३।१४॥ इत्यनेनानुनासिक इति सामान्येनैव विहितः। परं वल्ल्यादिछन्नदेशे ककुदं दृष्ट्वा गवाऽत्र भाव्यमितिवत्तकारं पुरो दृष्ट्वा तकारस्वानुनासिकेन नकारेणात्र भाव्यमित्यनया युक्त्या लक्षणाचिह्नादागत इत्य- तो लाक्षणिकः । प्रतिपदोक्तस्य तु नस्य सः स्याद् । यथा भवांस्तत्र । अयं हि नो नोऽन्त इति नकारमेवोक्त्वा विहितत्वात्प्रतिपदोक्तः । ख्यातिकरं वस्य, "एकार्थ चानेकं च ॥३१॥२२॥ इत्यनेनैव सिडेऽपि बहुव्रीहौ, “आसन्नादूराधिका- ध्या दिपूरणं द्वितीयाद्यन्यार्थे ॥३॥२०॥ इत्यादि प्रतिपदोक्तं बहुव्रीहिविधा- नम्। तद्धि "प्रमाणीसङ्ख्याड्डः।।७३।१२८॥ इति डसमासान्तविधावेतहहुबी- हिग्रहणार्थम् । तेनासन्ना दश येषां ते आसन्नदशाः इत्यादावेव डः स्यात् ; “एकार्थ चानेकं च ॥३१॥२२॥ इत्येतत्सूत्रनिष्पन्ने तु बहुव्रीहौ डो न स्यात् । यथा प्रिया दश येषां ते प्रियदशानः इत्यादि । अस्य चाविश्वास्यत्वात् “हुखस्य गुणः ॥१४ । . ।

·न्यायसंग्रहस्य- ४१॥ इत्यत्र प्रतिपदोक्तवल्लाक्षणिकोऽपिहुखो ग्राह्यः। यथा हे कर्तः, हे निष्कौशाम्बे; अत्र हि कर्तृशब्दस्य तृ: “णकतृचौ ॥५॥१८॥ इत्यनेन तृरूपस्यैवास्य विधाना- प्रतिपदोक्तः, निर्गतः कौशाम्ब्याः “गोश्वान्ते ॥३९६॥ इति ह्रखे निष्कौशाम्बि- रित्यत्र इकारस्तु, “गोश्वान्ते-"||२।४।९६॥ इत्यनेन इख इति सामान्योक्तेऽपि कौशा- म्बीशब्दे ईकार स्थानिनं दृष्ट्वा तस्य स्वकीय इकारः कृत इत्यनया रीत्या लक्षणा- जिहादेवागत इति कृत्वा लाक्षणिक एव । अस्य च न्यायस्य कचित् कचिल्लक्ष- णेन व्याकरणेन निष्पन्नं लाक्षणिकमव्युत्पन्नं तु प्रतिपदोक्तमित्यप्यर्थ उदाहृतो दृश्यते। यथा हनो ह्यादिवि, अहन इत्यस्य लाक्षणिकलात् “अह्नः ॥२।११७४॥ इति नस्य रुने स्याकिन्त्वव्युत्पन्नस्य दिनार्थस्यैवाहनशब्दस्येति । सोऽपि पूर्वो- कया व्याख्ययैव संगृहीतो द्रष्टव्यः । तथाहि । सामान्येन हस्तन्यद्यतनीक्रिया तिपत्तिषु ताबडागम उक्तः । इह तु ह्यस्तनीचिह्न दृष्ट्वा अट् कृतः; तथा सामान्येन व्यञ्जनान्ताहातो लुंगूचे; इह तु हन्धातुं व्यञ्जनान्तं दृष्ट्वा दे क् चक्रे इति लक्षणाचिह्नादेवागतत्वं त्यायन्ताहनशब्दस्य। दिनार्थस्त्वयमुणादौ "श्चन्मा- तरिश्वन्-" (उणादि-९०२) इति सूत्रे ईडगेव नाभग्राहमुक्त इति कृत्वा प्रतिपदोक्त इति । एतदनुसारेणान्यत्रापि यथायोगं लाक्षणिकप्रतिपदोक्तता भाव- यित्वा दर्शनीया ॥ १५ ॥ नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि 'ग्रहणम् ॥ १६ ॥ नाममात्र निर्देशे स्त्रीस्वादिलिङ्गविशिष्टमाप नाम ग्राह्यम् । शब्दभेदादर्थ- भेदाच्चाप्रातस्य ग्रहणस्य प्रापणार्थोऽयं न्यायः । एवमुत्तरन्यायेऽपि वाच्यम्। यथा "त्यदामेनदेतदो द्वितीयाटौस्यवृत्त्यन्ते ।।१।३३।। इत्यत्र त्यदामिति नाममात्र- निर्देशेन त्यदायधिकारे सर्वत्र सीवादिविशिष्टानामाप त्यदादीनां ग्रहणात्सा स्या इत्यादौ "तः सौ सः॥२१॥४२॥ इति से कर्तव्ये त्यदादेः सेच आपा व्यवधानं न स्यात् ; आपः स्त्रीलिङ्गवैशिष्ट्यजन्यत्वेन कार्ये कारणोपचारनीत्या स्त्रीलिङ्गवैशिष्ट्यमात्ररूपत्वविवक्षणात् । तथा च आप एतन्न्यायात्त्यदादिनाम- ग्रहणेनापि ग्रहणस्य सिद्धेः नामग्रहणे इति किम् । यत्र सलिङ्गनिर्देश- १ इत्याधिकः पाठः ·। a खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । स्तत्र तल्लिङ्गविशिष्टस्यैव ग्रहणं यथा स्यात् । तेन "अतः कृकमिकसकुम्भकु- शाकर्णीपात्रेऽनव्ययस्य " ॥२॥३॥ ५॥ इत्यत्र कुशानिर्देशादयस्कुशावदयःकुश इत्यत्र रः सो न स्यात् । स्फातिकरं चास्य “राजन्सखे।७।३।१०६॥ इत्यत्र राजनिति नान्तनिर्देशः। स हि स्त्रीलिङ्गे अनकारान्ते राजनशब्दे अट्समासान्त- निषेधार्थः, यथा महती च सा राज्ञी च महाराज्ञी। यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा राजसखेरित्युच्यमाने महाराज्ञीत्यन्न प्राप्तिरेव नास्ति, राज्ञीत्यस्य भिन्नशब्दत्वा- दिति कुतस्तनिषेधार्थ नान्तनिर्देशः क्रियेत; यन्तु कृतस्तद्राजसखेरित्युच्यमाने राजेति नाममात्रनिर्देशस्यैव भवनात् , तथासति चैतन्न्यायेन राज्ञीशब्देऽप्यट- समासान्तप्रसङ्गभवनं सम्भाव्य तनिषेधनार्थमेव । अस्य च चपलत्वात् "सर्वादि विष्वग्देवाड्डद्रिः क्व्यञ्चौ ॥३।२।१२२॥ इति डद्रिविषूचीशब्दान्न स्यात् । तथासति विषूचद्रयङ् इत्यनिष्टरूपापते ॥ १६ ॥ प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्यापि ग्रहणम् ॥ १७॥ यस्माच्छब्दाधः प्रत्ययो विधीयते सा तस्य प्रकृतिः, सचात्र सामर्थ्या- धातुरूपैव, यङ्लुबन्तत्वस्यान्यनासम्भवात् । एवमुत्तरन्यायेऽपि वाच्यम् । यस्य धातोः केवलस्य यत्कार्यमुक्तं तत्तस्य यङ्लुबन्तस्यापि स्यात् । तेन प्रणिदत्ते इत्यत्र केवले इव यङ्लुबन्तेऽपि दागि परे, “नेादा-१२।३१७९॥ इति नेनों णः सिद्धः, यथा प्रणिदादेति । सत्ताकरं चास्य एकस्वरादनुवारेतः॥४/५६॥ इति वृहत्सूत्ररचनम् । तथाहि । अनुस्वारेतस्तावत कृगादिधातवस्ते च सर्वेऽप्येक- खरा एव सन्ति; नत्वनेकखरः कश्चिदृप्यनुखारेदस्तीत्यतः एकखराद्॥४॥५६॥ इत्यस्य व्यवच्छेद्याभावात्कर्तेत्यादाविनिषेधार्थमनुखारेत इत्येतावताऽपि सूत्रेण सरति । अथेत्थं ब्रूषे; अस्ति हनादेशो बधधातुरदन्तत्वादनेकखरः स्थानिवडावाद- अनुस्वारेच, तत्प्रयोगेषु चावधीदित्यादिष्विनिषेधो न दृश्यते; अनुखारेत इत्ये- तावदेव च सूत्रं यदि क्रियते तदा अवधीदित्यादिष्विनिषेधः प्रसज्यते इति चेतर्हि तस्येनिषेधनिवृत्त्यर्थमवधानुस्खारेत इति सूत्रमस्तु: "एकखराद्नुखारेतः वध ५६॥ इत्येतावन्तु किमर्थम् । एवं सूत्रकृतिहिं तदैव साथिका स्याधवि न केवलमेको १ इत्याधिक यात .

·न्यायसंग्रहस्य- वधधातुः किन्त्वन्येऽपि बहवो धातवोऽनेकखरानुस्वारेतः स्युनत्वन्यथा। तादृशाश्च बहवो धातवम्तदैव सम्भवेयुर्यदि कुगादीन् यङ्लुबन्तीकृत्यैष न्यायः स्फोर्यते । तद्यथा कृधातुर्यङ्लुबन्तत्वे चर्चा इत्यादिरूपत्वादनेकस्वर एतन्न्यायस्फोरणादनु- खारेच्चेति; ततश्च चर्करितेत्यादाववधीदित्यादावपि चेनिषेधनिवृत्त्यर्थत्वाद् "एकखरादनुस्खारेतः॥४॥५६॥ इति सूत्रकृतिः सार्थिका स्यात् । तदेवमिमं न्यायं विनाऽनुपपद्यमानमनेकस्वरानुस्वारेद्धातुबाहुल्यं विनाऽनुपपद्यमानं एक- खरादनुस्खारेतः॥५६॥ इति वृहत्सूत्रकरणमिमं न्यायं ज्ञापयति । चटुलवाय- मतनेनापोद्यमानत्वात् ॥ १७ ॥ तिवा शवाऽनुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च । एकस्वरनिमित्तं च पञ्चैतानि न यङ्लुपि ॥१८॥ निर्दिष्टमिति तिवेत्यादि चतुर्यु योज्यम् । ततश्च तिवादिनिर्दिष्टमेकवर- शब्दमुच्चार्य विहितं च कार्य विवक्षितधातोर्यदि यङ्लुप् स्यात्तदा न स्यात् । पूर्वेणातिप्रसङ्गे प्राप्ते तनिषेधपरोऽयं न्यायः । तत्र तिया निर्दिष्टं द्विधा । अलुप्तेन, लुप्तेन च। तत्रालुप्तेन यथा। "न कवतेर्य।।४।११४७॥ इति कस्य चत्व- निषेधः। अयं कोकूयते इत्यादी स्याचोकवीतीत्यादौ तु न। लुसेन यथा । “ पिवः पीप्य्।४।१।३३॥ इति पीप्यादेशः। अयं पिबतेः केवलस्य स्याचथा पिबन्तं प्रायुक्त अपीप्यत; यङ्लुबन्तस्य तुन स्याघथा पापतं प्रायुक्त अपापयत्। शवा निर्दिष्टं यथा। "निसस्तपेऽनासेवायाम्।।२।३।३५॥ इति निसः सस्य षत्वम् । इदं निष्टप- तीत्यादौ स्यानिस्तातपीतीत्यादौ तु न । अनुबन्धेन निर्दिष्टं यथा । “गापास्था सादामाहाक: ।३।९।। इति एत्वम् । इदं हेयादित्यादौ स्याज्जहायादित्यादौ तु न ।गणेन निर्दिष्टं त्रिधा । सङ्ख्यया, आदिशब्देन, बहुवचनेन च । तत्र सङ्ख्यया यथा । “रुत्पञ्चकाच्छिदयः॥४४८८॥ इतीट। अयं स्वपितीत्यादौ स्यात्सोषोप्ती- त्यादौ तु न। आदिशब्देन थथा।“दिद्दयुतादिपुण्यादेः परस्मै"॥३६॥ इत्यङ्। अयमद्युतदित्यादौ स्यात् , अद्योतीदित्यादौ तु न । बहुवचनेन यथा । "तेहादि- भ्या३३इत्यनेन ग्रहादिभ्यः परस्याशितस्तिप्रत्ययस्यादौ स्ताशितः" ॥४॥४॥३२॥ इत्यनेन प्राप्तस्य इटो अनुज्ञाविधिः स भणितिः इत्यादौ स्यात्, बम्भा- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । णिरित्यादौ तु न। एकखरनिमिर्च यथा। "एकस्वरादनुखारेतः॥४१५६।। इतीड्- निषेधः । अयं शक्त इत्यादौ स्यात्, शाशकित इत्यादौ तु न । ननु शाशक्ति इत्यादावेकवरत्वाभावादेव "एकस्वरादनुखारेतः॥४॥४॥५६॥ इति सूत्रं न प्रय॑ति कि न्यायेन ! सत्यम् । परं शकिचातुर्योकस्वरस्तदा प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्यापीलि न्यायात शाशकिरप्येकस्वर उच्यते। तथा चात्रापि एकस्वरादनुस्वारेता५६|| इतीनिषेधः प्रायोति, परमेतन्न्यायन निषेधान्न स्यात् । व्यक्तिकर वस्य तत्तत्सू- तिवादिनिर्देशा एव । तथाहि । तिवादिनिर्देशास्तावत्तत्तत्सूत्रेषु कृतास्तेषां च विशेषः प्रायोऽन्यः कोपि न, एतावास्तु दृश्यते; यदुत यङ्लुबन्तप्रयोगेषु तत्त- सूत्रोक्तकार्याणि न सन्तीति । ततोऽर्थापत्या ज्ञायते, एतदर्थमेवैते कृता इति । तरलत्वं त्वस्याचे पाश्चमे बांशे न दृश्यते; शेषेषु तु दृश्यते । तत्र द्वितीय यथा । अपात् इत्यादाविव, अपापात् इत्यादावपि “पिबैतिदाभूस्थः सिचो लुप्प- रस्मै न चेट् ॥ ४॥३॥६६॥ इत्यनेन शनिदिष्टोऽपि सिचो लुबिग्निषेधाभूताम् । तृतीय यथा। वृत्त इत्यावाचिव नरीनुत्त इत्यादावपि "डीयश्च्यैदितः क्तयोः । ६१॥ इत्यनेनानुबन्धनिर्दिशोऽपोनिषेधोऽजनि । तुर्ये यथा । स्पष्टा इत्यादाविय, स्पृशयङ्लुपि रागमे तिवि पर्वष्टि इत्यादावपि "स्पृशाविसृपो बा१२ इत्यनेन गणानिर्दिष्टोऽप्यदागम आगात् ॥ १८ ॥ सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥१६॥ सन्निपतति सङ्गच्छते कार्यमस्मिन्निति सन्निपातो निमित्तम; तल्लक्षणं चिह्नं यस्य स सन्निपातलक्षणः कोऽर्थः । निमित्तरूपमव्यभिचारि चिह्नं दृष्ट्वा निर्णीतप्रवृत्तिकः; स्वनिमित्तादुद्भुत इति यावत् । स विधिस्तस्य प्रस्तावात् खनिमित्तस्य विधाते निमित्तं न स्यात् । लोके पितृघातकपुत्रादौ कार्यादपि कारणविघातस्य दर्शनाध्याकरणे तथात्वनिषेधार्थोऽयं न्यायः । यथा पपाच इत्यत्र णवा जातमनेकखरलं धातोरनेकखरादाम् परोक्षायाः कृस्वस्तिचा- नुतदन्तम् ||३४|४६॥ इत्यामादेशनिष्पादनेन गवो विधाताय न स्यात् । उहावकं वस्य धातोरनेकखरात्-३४६|| इत्यत्र सामान्येनानेकखरादि- त्युक्तिः । तथाहि । धातोरनेकखरवं तावद् द्विधा; परोक्षाहेतुकमन्यच्च । आध ·PAHARANASI न्यायसंग्रहस्य- पचादीना; द्वितीयं चकासादीनाम् । तत्र द्वितीये “धातोरनेकवरात्-|| ३४६॥ इत्यामादेशो दृश्यते; यथा चकासामास । आये तु न; यथा पपाच । एवं सत्यपि सूत्रेऽनेकस्वरादिति सामान्येनैव यदुक्तं तदेतन्न्यायाशयैव । क्वचिदश्यति चायम, तेनातिजरसैरित्यत्रातिजरशब्दस्यादन्तलेन निष्पन्नोऽपि भिस ऐस् जरसादेशहेतूभवनेन स्वहेतोरदन्तत्वस्य विधाताय जातः। भ्रश्यत्तानिवेदकं तु"मिस ऐस्साशा२॥ इत्यत्र एस्करणेऽपि देवैरिलादिप्रयोगसिद्धावपि ऐसः करणम् । तथाहि । ऐस्तावदतिजरलैरित्यस्य सियर्थ कृतः । यदि चायम_शशील एवं स्यात्तदा “गोश्वान्ते ह्रखोऽनंशि समासेयो बहुबीहौ ।।२।४१९६॥ इति कृतहस्व- जराशब्दस्य ऐसि जरसादेश एव न प्राप्नोति; ऐसः स्वनिमित्तस्यातिजरशब्दा- कारान्तत्वस्य विघातकलासम्भवात् । तथा च न कथमप्यतिजरसैरिति सिध्येत् । तथापि यदैस्कृतस्तदेतन्न्यायस्य अंशशीलवादेसि परे निर्विघ्नं जरसादेशभवन- संभावनयैव ॥ १९ ॥ प्रसिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे॥२०॥ प्रकृतेराश्रितं यत्स्याद्यद्वापूर्व व्यवस्थितम् । यस्य वाऽल्पनिमित्तानि अन्तरङ्गं तदुच्यते ॥ १ ॥ प्रत्ययस्याश्रितं यत् स्याइहिर्वा यद्यवस्थितम् । बहूनि वा निमित्तानि यस्य तद्वहिरङ्गकम् ॥२॥ बहिरङ्ग कार्यमन्तरङ्गे विधौ कर्तव्ये असिद्धमसदिव स्यात् । बहिरङ्गस्य दौर्ब- ल्यख्यापनार्थोऽयं न्यायः। यथा गिर्योरित्यादौ प्रत्ययाश्रितत्वाद्वाहव्यवास्थितला- हा बहिरङ्गस्य यत्वस्य प्रकृत्याश्रितत्वात्पूर्वव्यवस्थितलाहाऽन्तरङ्गे वादामिनो दी?र्वोय॑ञ्जने ॥२।११६३॥ इति दीर्घविधौ कर्त्तव्ये असिद्धलाही? नाभूत् । तथा तच्चार इत्यादौ चवर्गयोगजं चत्वमुभयपदाश्रितलाबहिरङ्गमेकपदाधि- तवादन्तरङ्गे 'चजः कगम्॥२।११८६॥ इति कले कर्तव्ये असिद्धमित्यतः कलं न । आविर्भावक चास्य "न सन्धिङीयक्किद्विदीर्घास द्विधावस्क्लुकि " ॥७॥११॥ इति सूत्रे सन्धिविधित्वेन द्वित्वविधौ स्थानिवद्भावनिषेधे सिद्धे- ऽपि द्विग्रहणम् । तद्धि दयात्रेत्यादौ यत्वादेरेतन्न्यायप्राप्तासिद्धलद्वारेणापि जाय- ·ByEETTE खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहवृत्तिः । मानस्य स्थानिवद्रावस्य निषेधार्थम् । तथाहि । दयत्रेत्यादौ धस्य "अदीर्घाहिरा- मैकव्यञ्जने ॥१३॥३२॥ इति द्वित्ले कियमाणे "खरस्य परे प्राग्विधौ ७४११०॥ इत्यनेन यत्वादेः स्थानिवद्भावोविन्नीभवन सन् “न सन्धि-11७१४५१११॥ इति सूत्रे सन्धिग्रहणेन निषिद्धः, हित्वस्य सन्धिविधिलात् । द्वितीयतृतीयपादयोर्विधी हि ऋमात्स्वरव्यजनसन्धी उच्यते, एवं स्थिते पुनः सूरिणाऽऽशङ्किः धस्य द्वित्वमद्यापि दुर्घटम्; यतः “खरस्य परे प्राग्विधौ ||७४।११०॥ इत्यनेन यत्वादेर्यः स्थानिवद्भावः प्रातः स एव “न सन्धि-"||४|१११॥ इत्यपवादसूत्रेण निषेढुं शक्यते । परम- सिद्ध बहिरमिति न्यायेन यखादेरसिद्धबहारेण यः स्थानिवद्भावः मामोति स दुर्निवार इत्यतोऽस्य न्यायस्य बाधनार्थ न सन्धि-७४|१११॥ इति सूत्रे सन्धितः पृथग डिग्रहणं कृतं विलोक्यते । द्वित्वविधावेतल्यायप्रातासिद्धत्वडा. रेणापि यत्वादेः स्थानिवद्भावो माभूदित्येवमर्थम् ; इति मत्वा सूरिणा "न सन्धि- {{७४।११।। इति सूत्रे सन्धितः पृथग्द्विग्रहणं कृतम् । एवं च बाधकस्य द्विग्रह- णस्य बाध्याविनाभाविवाहाध्यरूपैतन्न्यायाविर्भावकत्वं सुघटमेव । परिप्लव- श्वायमुत्तरेण प्लाव्यमानत्वात् ॥ २० ॥ न स्वरानन्तर्ये ॥ २१॥ खरयोरानन्तर्ये सति यदन्तरङ्गं कार्य क्रियते तस्मिन् कर्तव्ये बहिरङ्गमा सिद्धं न स्यात् । पूर्वेण प्राप्तस्यातिप्रसङ्गस्य निषेधार्थोऽयं न्यायः । यथा इयेष: यभूषुषा । अत्र बहिर्व्यवस्थितत्वाइाहिरङ्गोऽपि इष्धातोर्गुणः कसोरुषादेशश्च पूर्वव्यवस्थितत्वादन्तरङ्गे यथाक्रम पूर्वस्वाचे खरे बोरियुब्॥४१॥३७॥ इतीया- देशे धातोरिवर्ण-११।२।१।५०॥ इत्युवादेशे च कर्तव्ये असिद्धो नाभूत, खरयोरानन्तर्यसद्भावात् । तथाचेयुवादेशौ सिद्धौ । सम्भावकं चास्य "वृत्त्यन्तो इस ॥१।१।२५॥ इति निर्देशः। अत्र हि वृत्त्यन्तशब्दाग्रस्थस्य से रोः "अतोऽति- रोरुः॥१३॥२०॥ इत्यनेन कृतस्य उत्वस्य पदान्तरस्थाकारसापेक्षत्वेन बहिरङ्गस्य अवर्णस्येवर्णादिनैदोदरल् ||१॥२॥६॥ इत्यनेन प्रास्थिताकारेण सह ओवे एकपदापेक्षत्वेनान्तरङ्गे कर्त्तव्ये पूर्वन्यायेन यद्यसिद्धत्वं स्यात्तदा ओत्वस्याभवने "वृत्त्यन्तोऽसषे"॥१॥२५॥ इति निर्देशः सम्भवत्येव न । यत्वेवं निर्दिष्टं ·न्यायसंग्रहस्य- तज्ज्ञायते, एतन्न्यायेन प्राग्न्यायबाधभवनादुत्वस्यासिद्धत्वं न जायत इति । पारि- लवता लस्य न सम्भाव्यते। प्राक्तनन्यायथ स्थानीव-७४।१०९॥ इति खरस्य ११०॥ इति परिभाषयोः सजातीयोऽयं तु "न सन्धि-७४। ११॥ इति परिभाषायाः ॥३१॥ गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः॥२२॥ मुख्यस्य बलिष्ठताख्यापनार्थोऽयं न्यायः । यथा चरणस्य स्थणोऽधतन्या- मनुवादे"।।३।११३८॥ इति सूत्रे स्थेणोर्मुख्यकर्तुश्वरणस्येति व्याख्यातम् । तथाहि ! "चरणस्य ॥३।१।१३८॥ इति सूत्रस्यार्थादि तावदेवम् । तत्तवेदशाखाऽध्ययनहेतु- कतत्तद्यपदेशभाजो द्विजन्मानश्चरणाः कठादयः | प्रमाणान्तरप्रतिपन्नस्यार्थस्य शब्देन संकीर्तनमनुवादः । ततश्चाद्यतन्या परभूतायां यौ स्थेणी धातू तयोः कर्तृत्वेन सम्बन्धिनो ये चरणास्तेषां सजातीयैरेव पदैरारब्धो यो द्वन्द्वः सोऽनुवाद- विषये समाहारः स्यात् । यथा प्रत्यष्ठात्कटकालापम् , उदगात्कठकौथुमम्। एषां प्रतिष्ठोदयावनुवदन् कश्चिदिदभाह; अत्र कठाश्च कालापाश्चेति समासे "चर- णस्य-॥३।१११३८॥ इति सूत्रेण समाहारोऽभूत; करणादित्वेन सम्बन्धित्वे तु समाहारो न स्यात् । यथा प्रत्यष्ठात् कठकालापाभ्यां कश्चिदित्यादि । एवं च स्थणोः करणादित्वेनापि सम्बन्धिता वरणाना संभवति; सम्बन्धहेतूनां कारकाणां षट्- सङ्ख्यत्वात् । तथापि चरणस्य स्थेणाः-१३।१११३८॥ इति सूत्रवृत्तौ यत् स्थणोः कर्तृत्वेन सम्बन्धिनो ये चरणा इति व्याख्यातं तत्कर्तुरेव स्वातन्त्र्यात् सर्वकार- केषु मुख्यत्वेनैतन्न्यायाकतुरेव व्याख्याऽत्र प्रामोतीति बुधैव । अपि च । कर्तृत्वे- न सम्बन्धे सत्यपि कर्त्ता गौणो मुख्यश्च सम्भवति; तत्र यदि मुख्यत्वभाजा का सह सम्बन्धः स्यात्तदैव समाहारः स्यात्, गौणत्वभाजा तु का सह सम्बन्धे सत्यपि न स्याद्रौणमुख्ययोरिति न्यायात । तेन यदा भाव प्रयोगस्तदा समाहारोन स्यात् । यथा प्रत्यष्ठायि कठकालापाभ्याम् । अत्र हि चरणस्य कर्तृत्वेन सम्बन्धे सत्यपि भावस्यैव प्राधान्यं न तु कर्तुरिति । अस्य चाविष्करणं “चर- णस्य स्थेण:-"३११३८॥ इति सामान्यनैवोक्तिः । तथाहि । अत्र तावत् स्थेणो- मुख्यकर्तुश्वरणस्येतीष्टम्; तथा च तथैवोच्येत; यत्तु तथा नोक्तं, तत्सामान्योक्तेऽ ।

·खोपज्ञन्यायार्थमजुषानाम्नी वृहद्वृत्तिः ।
प्येतन्न्यायादेव चरणानां कर्तृत्वं कर्तृत्वेऽपि मुख्यत्वं च लप्स्यते इत्याशयैव ।
अस्थ चानिद्धत्वाद् धातोरिवर्णोवर्णस्य-॥२॥१॥५०॥ इत्यनेन शिश्रियुः, लुलु-
बुरित्यादौ मुख्यधातूनामिव नियो, लुवौ इत्यादौ किबन्तत्वेन गौणानामपि धातू,
नामियुवौ सिद्धौ । अनिद्धताबोधकं तु स्यादौ व”।२।११५७॥ इति सूत्रम् ।
तथाहि । वसु इच्छतः क्यनि वसूयतः, ततः क्विपि “अतः॥४।३।८२॥ इत्यल्लुकि
“योऽशिति"॥४॥३१८०॥ इति यलुकि वस्वी, एवं वस्व इत्यादौ वत्वासिद्ध्यर्थ तावत
"स्यादौ वारा ११९७॥ इति सूत्रं कृतम्। तच वत्वं "इवर्णादेरवे स्वरे-॥१२॥
२१॥ इत्यनेनापि सिध्येत्परं वात्प्राकृतमिति न्यायात्परत्वाच्च वर्णादे:-॥१॥२॥
२१॥ इति वत्वं बाधित्वा "धातोरिवर्ण-१२।११५०॥ इत्युवेव प्रवर्त्तते; तहाधनार्थ
"स्यादौ वः ॥२॥१५॥ इति सूत्रं कृतम्। यदि चायं न्याय इद्धः स्यान्तदा वखौ
इत्यादिषु गौणधातुलादेव धातोरिवर्ण: ।।२।११५०॥ इत्युवादेशो न प्राप्नोतीति
कुतस्तद्वाधनार्थ “त्यादौ वः ॥२१॥५७॥ इति सूत्रं कुर्यात् । यतु कृतं तज्ज्ञापयति
एतन्न्यायस्यानिहलाद गौणधातोरप्युवादेशः भामोत्येवेति । प्रधानानुयायिनो व्य-
वहारा इत्यपि न्यायोऽस्ति । यथा मुनोनित्यादौ इकारस्य शसोऽकारस्थ चेत्युभयोः
स्थानित्वेऽपि षष्ठ्या निर्दिष्टत्वेन मुख्यस्थानिन इकारस्यैवासन्न ई दीर्घः स्यान्न-
वकारस्यासन्न आः । शसोऽता सह इति सहार्थनिर्देशेन शसोऽकारस्य गौण-
खादिति । परमिदं प्रकृतन्यायेनापि सिध्यतीति सोऽत्रैवान्तर्भूतः । किंच ।
प्रधानानुयाय्यप्रधानमित्यपि न्यायोऽस्ति । यथा नीलोत्पलमित्यत्रोभयोरपि पद-
योर्यभिचारित्वेन मिथोऽन्यव्यवच्छेदनिष्ठलादावशेषेण विशेषणविशेष्यभावसम्भ-
वाघदोत्पलस्य विशेषणत्वं नीलस्य तु विशेष्यत्वं विवक्ष्यते, तदा "विशेषणं विशे-
ध्येणैकार्थ कर्मधारयश्च ।।३।१९६॥ इति सूत्रेण कर्मधारयसमासे उत्पलनी-
लमित्यपि प्राप्नोति, परं न स्यात् । किन्तु द्रव्याश्रया गुणा इति नीत्या गुणश-
ब्दत्वादप्रधानं नीलशब्द एतन्न्यायेन पश्चादेव तिष्ठति । गुणाश्रयो द्रव्यामिति
नीत्या द्रव्यशब्दत्वात्प्रधानं तूत्पलशब्दः पुरोभूयावतिष्ठते इति । परमेषोऽपि
न्यायो मुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति वदता प्रकृतन्यायेन खकुक्षावेव निक्षिप्तः;
पुरोभूयावस्थानस्यापि कार्यविशेषमानरूपत्वात् ॥ २२॥

·Soon Cutes न्यायसंग्रहस्य- कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे॥२३॥ कार्यसम्प्रत्यय इति सम्बन्धः । कृत्रिमं परिभाषानिष्पन्नं तच्च गौणमौपाधि- कत्वात् । ततोऽन्यदकृत्रिमं लोकप्रसिद्ध; तच मुख्यमनौपाधिकत्वात् । तयोर्मध्ये कृत्रिमे कार्य कार्यम् । पूर्वेणाकृत्रिमस्य ग्रहणे प्राप्ते तदपवादोऽयं न्यायः । यथा “ असहनविद्यमानपूर्वपदात् खाङ्गादक्रोडादिभ्यः ||२|४॥३८॥ इत्यत्र अविकारोऽद्रवं मूर्त प्राणिस्थं खाङ्गमुच्यते । च्युतं च प्राणिनस्तचन्निभं च प्रतिमादिषु ॥१॥ इति लक्षितमेव खाङ्गं गृह्यते न तु खमङ्गमवयव इति यौगिकमकृत्रिमम् । तेन दीर्घमुखा शालेयत्र मुखस्य शालाऽपेक्षया लोकप्रसिद्धस्खाङ्गत्वे सत्यप्यप्राणिस्थ- त्वेन पारिभाषिकवाङ्गत्वाभावान्न ङीः। प्रकाशकं चास्य, "आडो यमहनः स्खेऽङ्गे च॥३।३।८॥ इत्यत्र स्वाङ्गशब्दयोव्य॑स्ताभिधानम्। इदं द्यायच्छति पादौ मैत्र- स्येत्यादावविकारो द्रवमित्यादिखाडलक्षणे सत्यपि पदयोः स्वकीयावयवत्वाभा- वादात्मनेपदं माभूदित्येवमर्थम् । स्वाङ्ग इति समस्ताभिधाने त्वत्रापि स्वाङ्ग- लक्षणसद्भाबादेतन्न्यायबलादात्मनेपदमभाविष्यदेव । अत एतन्न्यायाशङ्कया व्यस्ताङ्गाभिधानं कृतम् । अस्यासार्वत्रिकता तूत्तरन्याये दर्शयिष्यते ॥ २३ ॥ क्वचिदुभयगतिः ॥२४॥ उभयस्य गतिविज्ञानं ग्रहणमिति यावत्ततश्च कचिकृत्रिममकृत्रिम च ग्राह्यमित्यर्थः । पूर्वापवादोऽयं न्यायस्तेन "नाडीतन्त्रीभ्यां स्वाङ्गे"।७।३।१८०॥ इत्यनेन बहुनाडिः कायो बहुतन्त्री प्रीवेत्यत्र कृत्रिमस्वाङ्गवृत्योर्नाडीतन्त्रीशब्द- योर्यथा कच् निषिध्यते तथा अकृत्रिमस्वाङ्गवृत्योरपि । यथा बहुनाडिः स्तम्बो बहुतन्त्री वीणा । अत्र हि नाडीतन्त्र्योरप्राणिस्थत्वान्न कृत्रिमस्वाङ्गत्वम् । न- नु स्तम्बस्यै केन्द्रियप्राणित्वान्नाड्याः कथमप्राणिस्थत्वम् । उच्यते । “प्राण्यौषधि वृक्षेभ्योऽवयवे च"||६।२॥३॥ इति सूत्रे प्राणिग्रहणेनैव चेतनावत्त्वेन वृक्षौषधि- ग्रहणे सिद्धेऽपि पृथक्तद्ग्रहणेनेदं ज्ञापितम् , यदुतेह व्याकरणे प्राणिग्रहणेन नसा एवं गृह्यन्ते न तु स्थावरा इति । विकासकं त्वस्य तथाप्रयोगदर्शनमेव । तथाहि । कृत्रिमाकृत्रिमयोरिति न्याये सत्यपि यदुभयथा कचित्प्रयोगा दृश्यन्ते , ·. खोपजन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः । तज्ज्ञायते कचिदुभयेत्यपि न्यायोऽस्तीति। अग्रेऽपि यत्र कापि तथाप्रयोगदर्शनस्य ज्ञापकत्वं वक्ष्यते तत्रैवमेव भावना कार्या। कादाचित्कश्चायं न्यायः, प्राक्तनश्च; कृत्रिमाकृत्रिमयोर्मध्ये अकृत्रिमस्यैव केवलस्य कापि कापि ग्रहणदर्शनात् । तथाहि। "शिरोऽधसः पदे समासैक्ये॥२॥३४॥ इत्यत्र पारिभाषिक विभत्त्यन्तं पदं व्युः दस्थाकृत्रिमं पदं पदशब्दरूपमेव गृहीतम् ! यथा शिरस्पदम् , अधस्पदम्, अत्र "शिरोऽधसः-१२३४॥ इत्यनेन रस्य सः ॥ २४ ॥ सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः ॥ २५ ॥ नैरर्थक्याशङ्कानिरासार्थोऽयं न्यायः यथा दण्डीत्यादौ "नि दीर्घः शा८५॥ इति दीः सिद्धेऽपि "इनहन्यूय |८७॥ इति सूत्रारम्भो यः स नियमार्थ एव जातः । नियमश्चायम् , इनादीनां शिस्योरेव दीर्घा नान्यधुटीति; तेन दण्डिना- वित्यादौ नि दीर्घः ||११४१८५॥ इत्यनेनापि दीयों न । प्रभासकं त्वस्य पुनः सूत्रा- रम्भ एव । तथाहि । यद्ययं न्यायो नाभविष्यत्तदा इन्हन्-॥११४८७॥ इत्येत- द्विधिसूत्रमेवाभविष्यत्तथा च नारब्धव्यम् । एतत्साध्यस्य “नि दीर्घः ॥११४१८५॥ इत्यनेनैव सिद्धेः। तथापि यदारब्धं तदेतन्न्यायाचियमसूत्रमिदं भावीति बुधैव । अस्य चानिश्चयत्वात्पूजाई इत्यादौ "लिहादिभ्यः।।५।१।५०॥ इत्येवाचि सि- द्देऽपि, “अर्होऽच्॥५:१।९१॥ इत्यादि वसूयारम्भो लिहादिप्रपञ्चार्थ एव न तु नियमार्थः ॥ २५॥ धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् ॥२६॥ यत्कार्य धातोः स्वरूपाचार्य प्रत्यये परे सत्युक्तं, तत्तत्प्रत्यये इति कोऽर्थः । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात्तस्य धातोरेव सम्बन्धिनि विवक्षितप्रत्यये पुरःस्थे सति स्यान्नतु नाम्नोऽपि सम्बन्धिनि । यस्य धातोः प्रत्यये परे सति यत्का- यमुक्तं तत्तस्य किबन्तत्वजनामत्वावस्थायामपि तत्सम्बन्धिनि प्रत्यये परे सति प्राप्नोति तदानीमपि तस्य विबन्ता धातुत्वं नोज्झन्तीति न्यायेन धातुत्वस्यापि सद्भावादित्यतो यदा विबन्तादुक्तधातोरक्तप्रत्ययः समानीयते, तदानीं तस्य धातोस्तत्प्रत्ययनिमित्तककार्यनिषेधार्थोऽयं न्यायः। यथा दुष्यन्तं प्रयुते दूषयती त्यत्रबहोषणं दुट्, किप, तां करोति "णिज् बहुलं-॥३४॥४२॥ इति णिजि दुष.

·२६ न्यायसंग्रहस्य- । यति; अत्र “ऊद् दुषो णौ ॥४॥२॥४०॥ इत्यनेन उत ऊन; यतोऽत्र क्विबन्तस्य दुषः विवन्ता धातुलमिति न्यायेन धातुत्वनामत्वोभयसद्भावात्तद्ग्रे विहितो णिज् यथा धातुसम्बन्ध्युच्यते तथा नामसम्बन्ध्यपि। किञ्च स्रष्टा द्रष्टेत्यत्रवद्रज्जुसृड्भ्यां दृग्भ्या मित्यत्र " सृजिद्दशोऽकिति"ne|१११॥ इत्यकारो न; भ्यामोऽकिडुडादिप्रत्य- यस्य प्राग्वद्धातोरिव नाम्नोऽपि सम्बन्धित्वसद्भावात् । यद्यपि चात्र किपः कित्सत्य- यस्य स्थानिवद्भावकरणे अकारप्राप्तेरेवाभावान्नात्येतन्न्यायापेक्षा । तथापि स्था- निवद्रावस्यानित्यत्वादिना केनापि हेतुना आचायैरत्रैतन्न्यायप्रवृत्तिर्दर्शितेत्यतो- त्रापि तथैवोचे । प्रतिभासकं त्वस्य विशेषणानुक्तिरेव । तथाहि । दूषयति, स्रष्टा इत्यादौ धातुसम्बन्धिनि प्रत्यये धातोरुत उत्वमकारागमश्च दृश्यते; दुषयति, रज्जुसृड्भ्यामित्यादौ नामसम्बन्धिनि तु न दृश्यते, तथापि यत् “ऊदुषो णौ।। ४।२।४०॥ “अः सृजि-"ti|१११॥ इति सूत्रयोः प्रत्ययस्य विशेषणं किमपि नोक्तं, तदेतन्न्यायाशयैव । एतदनुसारेणानेऽपि विशेषणानुक्तिस्तस्या ज्ञापकता च भाव्ये। अनिश्चितता त्वस्य न निश्चीयते ॥ २६ ॥ नझुक्तं तत्सदृशे ॥२७॥ नना उक्तं पदं नजुक्तपदसदृशे विशेष्यभूते पदे विश्राम्यति । कोऽर्थः। यत्पद नसा योगानिषिध्यते तत्सदृशमेवापरं पदं प्रारं नत्वसदृशम् । यथा “व्यक्ये ॥१॥ २२२५॥ इत्यत्र क्यप्रत्ययेन नझुक्तपदेन क्यसदृशस्य यकारादेरपि प्रत्ययत्वनियम- नागां नाव वेच्छति क्यनि गव्यति, नाव्यतीत्यादौ अवावौ स्याता: परं गोयानं, नौया- नमित्यादौ न स्याताम् । विभासकं प्राग्वत् । अस्य चानिर्णयत्वात्पर्युदासे प्रवृत्तिर- स्ति न प्रसज्ये । उक्तं च । पर्युदासः सदृग्ग्राही प्रसज्यस्तु निषेधकृत्' इति । ततश्च "अनतो लुप्॥१।४।५९।। इत्यत्र प्रसज्यनसद्भावादकारस्य नअक्तत्वेऽप्यकारस- दृशस्य खरस्यैव केवलस्य ग्रहणं न स्यात् , किन्त्वकारवर्जसर्वखराणां सर्व- व्यञ्जनानां च ग्रहणं स्यात्तेन पय इत्यादौ व्यञ्जनान्तादपि स्यमोटुप् सिद्धा। एवं च निषेधमात्रपर्यवसायिनः प्रसज्यनञः प्रतिकूलोऽयं न्यायः ॥ २७ ॥ उक्तार्थानामप्रयोगः॥२८॥ उक्तः प्रत्यायितोऽन्यैः प्रत्ययाधैरर्थोऽभिधेयं येषां तेषां द्वितीयादिविभक्त्या- , ·NE खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । दीना प्रयोगो न कार्यः। यथा क्रियते कटोऽनेनेत्यादौ कर्मादिषूत्पन्नैरात्मनेपदाथैः कर्मादिशक्तयः प्रत्यायिता इति तत्मत्यायनाय कटादेर्द्धितीयादि न स्यात्ततः परिशि- टेऽर्थमाने प्रथमा । अक्ष्णा काः, पदा खल्ल इत्यादी काणलखञ्जत्वयोरक्षिप- झामन्यत्रासम्भवात् काणखञ्जशब्दाभ्यामुत्तार्थयोरप्यक्षिपादशब्दयोर्लोकरूच्या प्रयोगोऽस्ति लोकरूढेः कथमप्यनिवार्थत्वात् : क्रियते कटोऽनेनेत्यादी तु तथा निषेधार्थोऽयं न्यायः । उद्धासक लस्या प्रवर्गात-१।२१३१६३॥ इति सूत्रे एकश- ब्दस्य नियमार्थत्वम् । तथाहि । इह तावदेकशब्दस्य नियमार्थत्वमिष्टम् । तचा विध्यर्थे बाधकमुद्धाव्यैव कर्तुं शक्य नवनुहाव्याविधिनियमयोः सम्भवताविधि- रेव ज्यायानिति न्यायात् । तहाधकं चैवमेवोद्भवति । तथाहि । यद्यत्रैकशब्द- स्यैकत्वमात्ररूपो विध्यर्थः स्यातना ट्रस्खोऽपले बा११।२।२२।। इत्यत्रवत्राप्येक- वचनेनैव एकत्वं प्रत्यायितमित्युक्तार्थत्वेन एतन्न्यायात्तस्य प्रयोगो न युक्त इत्यतो नात्र विध्यर्थः सम्भवतीति । एवं चैतल्यायोत्थविस्थासम्भवबलेनैवोद्भाव्यमाना एकशब्दस्य नियमार्थता एतल्यायज्ञापिका स्यादेव । “रवर्णाद-१२।३।६३|| इति सूत्रे एकशब्दज्ञापितो नियमश्वायम्; एकमेव यालयं पदं तत्रैव णलं स्याद्, यथा नृणामित्यादौ । यत्तु एकलनेकं च, तन न स्याद्यथा नुनाथ इत्यादौ । अस्यानि - तेश्च शिरोऽधसः पदे समासैक्येगा। इति सूत्रे ऐक्यशब्दप्रयोगस्तथाहि । अत्र तावत्समासे इत्येकवचनेनाप्युत्तमेवैक्यान् यथा “चौटौलो समासे ।।२।१७॥ इत्यत्र । तथाऽप्यैक्यशब्दप्रयोगो यः स एतन्न्यायानिीतिलादेव । अतएवाने- नैक्य शब्दप्रयोगेण तन्त्र विचित्रा सूत्राणां कृतिरिति न्यायः सूचितोऽस्तीत्युक्तम् । यत एतदेवात्र वैचित्र्य, यदुक्तार्थानामपि प्रयोगः ।। २८ ।। निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः ॥२६॥ निमित्तेन चरतीति वाक्ये *चरति ६४११॥ इत्यनेनेकणि नैमित्तिकम्। निमित्तस्य निवृत्तौ नैमित्तिकं, तज्जातं कार्यमपि निवर्तते । लोके कुम्भकारबिनाशे ऽपिघटस्य दर्शनात्कारणनिवृत्ती कार्यमिवृन्तेरभावेऽपि व्याकरणे तन्हावख्यापनार्थो- ऽयं न्यायः । यथा बिम्बशब्दाहल्लिविशेषनामसाविवक्षायां स्त्रीले गौरादिखाद् ब्याम्, "अस्य या लुकशा२।४८॥ इति विम्बाकारलुकि च, बिरबी। तदनु ·२८ न्यायसंग्रहस्यtouant aa बिम्ब्याः फलं बिम्बम् ; अत्र हेमादित्वादञि, “फले"।६।२।५८॥ इति तल्लुपि, "डयादेगौणस्याक्विपस्तद्धितलुक्यगोणीसूच्योः "IR९५॥ इति कीनिवृत्तौ अस्य ड्या लुक।२।४।८६॥ इतिडीजातायाअल्लुकोऽपि निवृत्त्या अकारः प्रत्या- वृत्तः। उद्दीपकं त्वस्य बिम्बमित्यादिसियर्थ “न सन्धि-||७४।१११॥ इति सूत्रे डीलुकोऽल्लुकि कार्ये स्थानिवद्रावनिषेधोक्तिस्तथाहि! "न सन्धि-"७४।१११॥ इति सूत्रवृत्तौ तावद् डीविधौ कर्तव्ये स्वरस्यादेशः स्थानिवन्न भवतीत्यंशस्योदा- हरणं बिम्बमिति दर्शितम् । कथं बिम्ब्याः फलं; हेमादित्वादझि, "फले ॥३२॥ ५८॥ इति तल्लुपि, “ड्यादेगौणस्य-१।२।४।९५॥ इति ङीलुक् । अयं डीरू- पस्य खरस्थादेशः परनिमित्तकः । यदि चास्य डीलुअपस्य खरादेशस्य स्थानि- वद्भावकरणेन की सद्भूतः क्रियते, तदा ड्या परभूतायाम् “अस्य या लुक्॥२।४।८६॥ इत्यनेन जिम्बाकारस्य लुक् प्रसज्यते; तथाच बिम्बमिति रूपं न सियेत् । अतो अल्लुग्रूपे डीविधौ कर्तव्ये डीलुयूपस्य स्वरादेशस्य स्थानिवद्भावो न क्रियते इति । यदि चाय न्यायो न स्यात्तदा सर्वमिदं व्यर्थमेव स्यात्तथाहि । “अस्य क्याम्-११२१४१८६।। इत्यनेनाल्लुको वारणार्थ तावद् डीलुका स्थानिवद्धावनिषेधः क्रियते । स चाकार एव प्रथम नास्ति तस्य प्रागपि डीसद्भाव- समये लुप्तत्वात् । ततः कस्य लुकं निषेधुमेतावान् यत्नः क्रियते इति परमे- तन्न्यायसद्भावाद् ङयो लुकरणे त तुकस्य अल्लुकोऽप्यभावभवनेन योऽकार: प्रत्यावृत्तोऽस्ति तस्य प्रथमवारमिव द्वितीयवारमपि “अस्य ड्याम्-"॥२॥४॥८६॥ इति लुग्माभूदित्याशङ्कया डोलुकः स्थानिवहावः प्रतिषिद्ध इति सर्व सार्थकम् । तदेवमिमं न्यायं विनाऽनुपपद्यमानामकारप्रत्यावृत्ति विनाऽनुपपद्यमाना स्थानि- बद्भावनिषेधोक्तिरेतन्न्यायज्ञापिका । अनियतश्चायम् । तेन मुनीनामित्यादौ "दी? नाम्यतिसूचतसषः ॥१४॥४७॥ इति दीर्चे कृते हुखस्य नाशेऽपि ह्रखजो नाम् न नष्टः। अनियतताप्तिश्चास्य "हादहस्वरस्यानु नवा ॥१॥३॥३१॥ इति सूत्रे अनुग्रहणात् । तथाहि । अन्वित्यस्यामाचे किल प्रोणुनावेत्यत्र प्रथममन्तरङ्गत्वा- दूर्नुधातोर्नस्य बैरूप्ये कृते पश्चात्परोक्षाहेतुकत्वेन बहिरङ्ग द्विवचनं स्यात्तथाच प्रोर्णनावेत्यनिष्ट रूप स्यादित्यतोऽनुग्रहणं कृतम् । यदि चायं न्यायो नियत एवं

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः ।
स्यात्तदा रेफानन्तर्यजं नस्य द्वैरूप्यं कृतमपि द्विवचनकरणे रेफस्य गुव्यवधान-
भवनेन एतन्न्यायानिवर्तत एवेति कुतोऽनिष्टरूपापत्तिभियाऽनुग्रहणं कुर्यात् ॥२९॥
सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्यतरस्याप्यपायः॥३०॥
समीचीनं नि नितरां योजनं सन्नियोगः सहोक्तिरित्यर्थः। शिष्टान्युक्तानि ।
अपायोऽभावः । यत्र सन्नियोगेन द्वे कार्ये उक्त स्यातां तत्रैकस्य कार्यस्याभावेऽपर-
मपि कार्य न भवति । लोके युग्मजभ्रात्रादीनामेकस्याभावे इतरस्य भावोऽपि
दृश्यते, लक्षणे तु तथा निषेधार्थोऽयं न्यायः । अभवनं च द्विधा। भूत्वा निवर्तनं,
मूलतोऽप्यभवनं च। तत्रायं यथा। पश्चन्द्राण्यो देवता अस्य पश्चन्द्रः; अत्र
"देवता ॥६।२।१०१॥ इत्यणि, "हिंगोरनपले यखरादे बहिः ॥६।१।२४॥ इति
तल्लुपि "ड्यादेगौणस्य-गा।४।९५॥ इति डीनिवृत्तौ "वरुणेन्द्ररुद्रभवशर्व-
मृडादान् चान्तः ॥२१४/६२॥ इत्यनेन ङीसन्नियोगशिष्ट आनपि निवृत्तः ।
द्वितीयं यथा । एतान् गाः पश्येत्यत्र गोरोतः शसोऽता सह आ अम्शसो.
ऽता ॥११४१७५॥ इत्यात्वे कृते शसोऽकारस्याभावात् , "शसोऽता सश्च नः पुंसि
॥१॥४९॥ इति दीर्घस्याभवनात्तेनैव सूत्रेण दीर्घसन्नियोगे उक्तं नत्वमपि नाभूत् ।
उद्द्योतकं त्वस्य आन्निवर्त्तनाय नत्वनिषेधाय च यत्नाकरणम्। तथाहि । पञ्चेन्द्र
इत्यत्र तावद् ड्य इव आनोऽपि निवृत्तिर्दृश्यते । नच आनो निवृत्तिः क्वापि सूत्रे
विहिता, ततो ज्ञायते ङीनिवृत्तावेतन्न्यायबलात्साऽपि जातेति । तथा एतान्
गा इत्यत्र गोशब्दस्य "शसोऽता सश्व"||११४१४९॥ इत्यनेन दीर्घो यन्नाभूतत्र
हेतुर्दश्यते । “आ अम्शसोऽता"।१।४।७५॥ इत्यात्वे कृते सति शसोऽकारो-
नास्ति येन सह दीर्घः क्रियते इत्येवं रूपः । नत्वाभवनस्य तु हेतुः कोऽपि न
दृश्यते प्रत्युत तद्भवनस्यैव हेतुर्दश्यते पुल्लिङ्गत्वस्य सद्भावात् । तत एकान्त-
प्राप्तमपि नत्वं निषेधुं यद्यत्नो न कृतस्तज्ज्ञायते दीर्घस्याभवने एतन्न्यायबला-
नत्वमपि न भावीत्याशयैव । अनेन च न्यायेन यदृच्छयाऽन्यतरस्याभावे इतर-
दपि निवर्चत इति प्रसक्ते सति गौणस्य निवृत्तौ मुख्यस्य निवृत्तिरिति पक्षस्यो-
तरेण निषेत्स्यमानत्वादस्यानयत्यम् ॥ ३० ॥

·न्यायसंग्रहस्य- Arrace नावाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य ॥३१॥ अनु पश्चादप्राधान्येनेत्यर्थः । आचीयमानस्य भील्यमानस्य कार्यस्याभावे प्राधान्येन विहितस्य कार्यस्याभावो न स्यात् । किन्तु मुख्यस्याभावे गौणस्याप्य- भाव इत्येव स्यात् । पूर्वेण यदृच्छायां प्राप्तायां नियमार्थोऽयं न्यायः। यथा बुद्धी, धेनूः अत्र पुंस्त्वाभावात् शसोऽता-"||१४|४९॥ इत्यनेन शसः सस्य नखा- भावेऽपि प्रधानतयोक्तो दीर्घः स्यादेव । उद्घोषकं त्वस्य “शसोऽता सश्च-१४ १४९॥ इति सूत्रे नत्वविधेः सश्च न इत्यन्वाचयार्थेन चेन निर्देशः । यतो गौणत्वेन समुच्चयस्तावदन्वाचय उच्यते । गौणत्वस्य चैतावानेव विशेषो यद्गौणस्य निवृत्ती मुख्यं न निवर्तत इति । अनियमरत्वस्य न प्रतिभासते ॥ ३१ ॥ निरनुबन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥३२॥ कार्य स्यादितीहोत्तरत्र च शेषः निरनुबन्धं कञ्चन शब्दं सूत्रे उच्चार्य यत्कार्य विहितं तत्कार्य तस्य शब्दस्य निरनुबन्धस्य ग्रहणे सम्भवति सति सानुबन्धकस्य न स्यात् । अविशेषोत्योभयोग्रहणे प्राप्ते तदपवादोऽयं न्यायः । यथा “येऽवणे॥३।२।१००॥ इत्यत्र "तस्मै हिते॥७॥१॥३५॥ इत्यादिविहिते निरनुबन्धे एव यप्रत्यये नासिकाया नसादेशः स्याद्यथा नासिकायै हितं नस्य धृतम् । सानुबन्धे तु यप्रत्यये ज्यादिरूपे न स्यात्, यथा नासिकाऽत्रास्ति “सुप- न्थ्यादेश्य:॥६॥२८॥ इति ज्ये नासिक्यं नगरम् । पोषकं त्वस्य न यि तद्धिते॥२॥१६५॥ इत्यत्र ये इत्यकरणम् । तथाहि । य् इति व्यञ्जनमात्रो. पादाने तावत्तादृशस्य कस्यापि प्रत्ययस्थासम्भवादेतन्न्यायाप्रवृत्तेर्निरनुबन्धसा- नुबन्धयोर्ग्रहणं कर्तुं शक्यते । अकारसहितयोपादाने तु तादृशस्य निरनुबन्धय- प्रत्ययस्य सम्भवात्सानुबन्धस्य यादेः प्रत्ययस्य ग्रहणमेतन्न्यायात्कर्तुं न शक्यते। अत एतन्न्यायारेकया सानुबन्धस्यापि यस्य ग्रहणार्थं ये इति न कृतम् । ननु सानुबन्धे यप्रत्यये "न यि तद्धिते॥२॥१॥६५॥ इत्यस्य प्रवृत्तिरेव कास्ति । यदर्थ तत्रये इत्यनिर्दिश्य यीति निर्दिष्टम् । उच्यते। धुरं वहतीति "धुरो यैयण "श ॥ इति यप्रत्यये धुर्य इत्यत्र वादे मिन-२०६३॥ इति प्राप्तस्य दीर्घत्वस्य ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । निषेधस्तावत् "न यि तद्धिते"॥२१॥६५॥ इत्यनेन क्रियते । केचिच धुर्यशब्दस्य यप्रत्ययं टितमिच्छन्ति तन्मतेऽपि धुर्य इत्यत्र दीर्घत्वनिषेधो "न यि तद्धिते"॥२॥ १॥६५॥ इत्यनेनैव स्यादित्यतः सानुबन्धेऽपि यप्रत्यये न यि तद्धिते ॥२॥१॥६५॥ इत्यस्य प्रवृत्तिः स्फुटैव; टित्त्वस्य किं फलमिति चेत् । उच्यते । स्त्रीत्वविवक्षायां धुर्यशब्दस्थय प्रत्ययस्य टिस्वात् स्यां न यि ॥२।१।६६॥ इति दीर्घनिषेधे ततो "व्यञ्जनात्तद्धितस्य ।।४।८८॥ इति यलोपे धुरी इतिप्रयोगस्तन्मते फलं,तदापि व मतं सूरेः सम्मतमेव । अदृढश्वायम् । निरनुबन्धग्रहणे सामान्येन ग्रहणमि- सपि न्यायसद्भावात् ॥ ३३ ॥ एकानुबन्धग्रहणे न धनुबन्धकस्य ॥ ३३ ॥ सूत्रोक्तस्यैकानुबन्धस्य शब्दस्य ग्रहणे सम्भवति सति तत्सूत्रकार्य धनु- बन्धकस्योपलक्षणत्वात् त्र्याउनुबन्धकस्य च न स्यात् । सूत्रोक्ते एकानुबन्धे शब्दे योऽनुबन्धोऽस्ति तस्यानुबन्धस्य याचनुबन्धकेऽपि सद्भावात यायनुबन्धकस्यापि अहणे प्राप्त प्रतिषेधार्थोऽयं न्यायः । यथा “श्यक्ये ।।१।२।२५।। इत्यत्र एकानुबन्धस्य क्यस्य वर्जनाद् अनुबन्धके क्यनि क्याङि चावावौ स्यातामेव ! यथा गव्यति, गव्यते, नाव्यति, नाव्यते। प्रपञ्चकं चास्य "दीर्घश्च्चियङ्यक्क्येषु च ॥३।१०८॥ इत्यत्र क्येष्विति बहुवचनम् । इदं हि क्यक्यन्क्यष्क्यकामविशेषेण ग्रहणार्थ न्यस्तम्। यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा जातिविवक्षायामेकवचनेनापि सर्वेषां ग्रहणं सिच्यतीति किमर्थं बहुवचनयत्नः क्रियेत । यत्तु कृतस्तदेतन्न्यायाशङ्कयैव । अस्य चाविस्रस्भात् "आपो ङितां यै यास् यास् याम् ॥११४|१७॥ इत्यत्र आप इव डापोऽपि ग्रहः तेन मालायै इत्यत्रवत् सीमन् शब्दात "ताभ्यां वाऽऽप् डित" ||२४|१५|| इति डापि सीमायै इत्यत्रापि "आपो ङिताम् ॥१४॥१७॥ इत्यनेन यैः सिद्धः ॥३३॥ नानुबन्धकृतान्यसारूप्यानेकस्वरत्वानेकवर्णत्वानि ॥३४॥ असारूप्यं मिथोविसदृशरूपत्वं, तदनेकवरत्वमनेकवर्णत्वं चानुबन्धवशान स्युः । लक्षणे क्वचिदपि निषिद्धत्वाभावात्मासानामसारूप्यादीनां प्रतिषेधार्थोऽयं ·PANJANSHAH ३२ न्यायसंग्रहस्य- ।। न्यायः । तत्रासारूप्यं यथा । अणो डेनासरूपत्वं नास्तीत्यतो गोद इत्यत्र आतो डोऽहावामः ।।५।११७६|| इति डविषये “कर्मणोऽण् ॥५॥१॥७२॥ इत्यण "असरू- पोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः"।५।१।१६॥ इत्यनेनाननुमतत्वान्न स्यात् । अणि हि गोदाय इत्यनिष्टं रूपं स्यात् । अयं भावः। अपवादप्रत्ययेनोत्सर्गप्रत्ययस्यैका. न्तेन बाधे प्राप्त तावत् असरूपोऽपवादे-॥५॥१॥१६॥ इति सूत्रं कृतम् । अस्यार्थः । "आतुमोऽत्यादिः कृत् ॥५.११॥ इत्यतः प्रारब्धे कृत्प्रत्ययाधिकारे तः प्राग ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते तेष्वपवादप्रत्ययस्य विषये उत्सर्गप्रत्यय एकान्त- तो बाध्यते न, किन्तु विकल्पेन स्यादेव: यदि सोऽपवादप्रत्ययेन सहासदृशरूपःस्या- दिति । यदि पुनरुत्सर्गप्रत्ययोऽपवादप्रत्ययेन सह सदशरूपः स्यात्तदा सोपवाद- प्रत्ययेन बाध्यत एवेति च सामर्थ्यालभ्यते । इह चाण उत्सर्गो डश्चापवादस्ततोड- विषये अणप्यभविष्यद्यद्यनुबन्धकृतमसदृशरूपत्वमण्डयोरभविष्यत् , तत्तु नास्ती- त्यतो डेनाण् बाधित एवेति । विस्तारकं त्वत्र "कृवृषिमृजिशंसिगुहिदुहिजपो वा"।।५।११४२॥ इत्यनेन क्यपो विकल्पनम् । तद्धि पक्षे वर्णव्यञ्जनाद् ध्यण" ॥५॥१॥१७॥ इत्यौत्सर्गिकध्यणर्थम् । स च ध्यण एतन्न्यायाभावेऽनुबन्धेन क्यपोऽस- रूपत्वात् "असरूपोऽपवादे-"।।९।१।१६।। इत्यनेन सिद्ध एवेति कुतः पक्षे ध्यणर्थ क्यविकल्पनं कुर्यात्; यत्तु कृतं तदेतन्न्यायाद् घ्यण्क्यपारसारूप्यं नास्ती- त्यतोऽपवादेन क्यपा ध्यण बाधिष्यते तथा च ध्यण् नायास्यति; ततश्च विक- ल्पोक्तिः क्रियते यथा पक्षे ध्यणप्यायातीति बुधैव ॥ अनेकस्वरत्वं यथा । डुप- चीष् इति धातुपाठे पठितस्यापि पच्धातोरनुबन्धवशादनेकवरत्वाभावात्पपाचे त्यत्र परोक्षाया धातोरनेकखरात्-||३|४|४६॥ इत्याम् न । स्मारकं त्वत्र " निन्दहिंसक्लिशखादविनाशिव्याभाषासूयानेकखरात” ॥५/२०६८॥ इति सूत्रे निन्दादिग्रहणम् । यदि ह्यनुबन्धेनानेकस्वरत्वं स्यात्तदा निन्दादयः सर्वेऽप्यने- कस्वरा एव; गिदु कुत्सायां हिसु हिंसायामित्यादिरीत्या धातुपाठे पाठात् । ततश्चाने- कखरग्रहणेनैव गृहीतवान्न ते पृथगुच्येरन् । यत्तूक्तास्तज्ज्ञायते अनुबन्धवशे- नानेकखरखाभवनान्निन्दादय एकखरा एवेति ॥ अनेकवर्णत्वं यथा। अनुबन्धव- शादनेकवर्णवाभावात् “वन्याङ् पञ्चमस्य ।।४।२।६५॥ इत्याङादेशस्य जित्वेन Farm ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । वर्णद्वयभवनेऽप्यनेकवर्णवाभावाऽणि भ्रमणे वन भक्तावित्याभ्यां “मन्वन्क्वनिप्- विच् क्वचित् ।।५।१।१४७॥ इत्यनेन वनि ध्यावा, वावा इत्यत्र “षष्ठ्याऽन्त्यस्य"|| ११०६॥इति परिभाषया पञ्चममात्रस्यैव आङादेशो न तु "अनेकवर्णः सर्वस्य" ||981१०७॥ इति परिभाषया पश्चमान्तस्य सर्वस्य धातोः। यदि त्वाडोऽनेकवर्ण- त्वमभविष्यत्तदा "अनेकवर्णः सर्वस्य"।७।४।१०७॥ इति वचनादखण्डस्य धातो- रयमादेशोऽभविष्यत् । ज्ञापकं सत्र करीषस्येव गन्धोऽस्य "वोपमानात् ॥७॥३ १४७॥ इति इसमासान्ते, करीषगन्धिः कश्चित्तस्यापत्यं पौत्रादि स्त्री "डसोऽपत्ये" ॥६।१।२८॥ इत्यणि, "वृद्धिः स्वरेष्वादेः ||७४।१॥ इति वृद्धौ, "अवर्णेवर्णस्य" ||७४।६८॥ इति इलोपे, “अनार्षे वृद्धेऽणिो बहुखरगुरूपान्त्यस्यान्तस्य ष्यः" ॥२१४७८॥ इत्यनेनाणः प्यादेशे, "आत्॥२।४।१८॥ इति आपि, कारीषगन्ध्या; तस्याः पुनः कारीषगन्धीपुत्र इत्यादौ च्याया ईवादेशविधायके ज्यापुत्रपत्योः केवलयोरीच् तत्पुरुषे ।।२।४।८३॥ इति सूत्रे ष्यायाः स्थानित्वाद् “मिस ऐस्" ॥१४॥२॥ इत्यादिवत् प्याया ईचिति भेदनिर्देशे युनेऽपि घ्या इत्यस्य सम्पूर्णस्य इच्प आदेशः स्यादित्येवमीचः सर्वादेशलार्थ प्यैव ईच् स्यादित्यभेदनिर्देश- स्तथाहि । यद्यनुबन्धेनानेकवर्णवं स्यात्तदा ईचोऽनेकवर्णवात् प्याया ईच् इति भेदनिर्देशेऽपि अनेकवर्णः सर्वस्य"७४|१०७॥ इति परिभाषया ईचः सर्वादेशलं सियत्येवेति कुतस्तदर्थमभेदनिर्देश कुर्यात् । यत्तु कृतस्तदनुबन्धवशादनेकय- गैलं न स्यादित्यत एव । आद्यांशे चायं स्याहादी, तेन पिताकृत्वा गत इत्यत्र पितृशब्दात् “ऋदुशनस्पुरुर्दशोऽनेहसश्च सेहः॥१॥४८॥ इत्यनेन यः सेर्डाः कृतः, यश्च द्वितीयाकृत्य क्षेत्रं गत इत्यत्र तीयान्तात् “तीयशम्बबीजात्कृगा कृषौ डाच्"॥७।२।१३५॥ इत्यनेन डान्प्रत्यय आनीतस्तयोर्डाडाचोरनुबन्धापेक्षया असरूपत्वं जातमेव । तत एव पिताकृत्वेत्यादौ डा इत्येतदन्तस्य “ऊयाद्यनुक- रणचिडाचश्च गतिः॥३॥१२॥ इति प्राप्ताया गतिसंज्ञाया अभवनाद् गति- क्वन्यस्तत्पुरुषः ॥३१॥४२॥ इति समासाभवनेन पूर्वोत्तरपदव्यवस्थाया अभा. वात् “अनः क्त्वो यप्॥३२॥१५॥ इति क्वो यबादेशो नाभूत् । द्वितीयाकृत्ये- त्यादौ तु डाजन्तस्य "ऊर्यादि-"३२११२॥ इति गतिसंज्ञाभवनात् गतिक्यन्य-" -+ ·AMDHANJAP न्यायसंग्रहस्य- . ॥३१॥४२॥ इति समासे जाते, पूर्वोत्तरपदव्यवस्थाभवनाद् “अनञः स्वः-" ॥३२॥१५४॥ इतित्त्वोयबादेशोऽभूदेव। शेषांशयोस्तु स्यावादिता नाविरस्ति ॥३४॥ समासान्तागमसंज्ञाज्ञापकगणननिर्दिष्टान्यनित्यानि ॥३५॥ यथाप्रयोगदर्शनं क्वचिदिति शेषः । समासान्तः, आगमः, संज्ञानिर्दिष्टं, ज्ञापकनिर्दिष्टं, गणनिर्दिष्टं, ननिर्दिष्टं च कार्यमित्येतानि षड् यथाप्रयोगदर्श- नमनित्यान्यनियतानि । व्याकरणसूत्रैर्विहितान्यपि क्वचिन्न स्युरपि क्वचिच्च यथा व्याकरणसूत्रैर्विहितानि तथैव न स्युः; किन्त्वन्यथापि स्युरित्यर्थः । सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायात्समासान्तादीनां नित्यत्वे एव प्राप्ते तनिषेधार्थोऽयं न्यायः। तत्र समासान्तो यथा । बढ्य आपो यस्मिन् तहहपं सरः अत्र ऋक्- पू: पथ्यपोऽत्||७३।७६॥ इत्यत् समासान्तः। अनित्यत्वाच बय आपो येषु सरस्सु तानि बह्वाम्पि, बहुम्पि, इत्यादौ "ऋक्पू:-१७३१७६॥ इत्यत् समासान्तःप्राप्तोऽपि न स्यात् । समासान्तानित्यत्वस्य सूचकं "ऋक्तः पथ्यपोऽत"||७३।७६॥ इति निर्देश एव । अत्समासान्ते जाते हि पथ्यपाददिति निर्दिश्येत ॥१॥ आगमो यथा । पट्टा, पटिता; अत्र पटेः सेड्त्वात् नित्यं प्राप्तोऽपि वेट् । पक्ता, पचिता; आस्कन्तव्यमास्कन्वितव्यमित्यत्र पचिस्कन्दोरनुस्खारे त्वादनिट्लेऽपि वेट् । तथा धावेरूदित्वाद्देदेवेऽपि गतौ क्योर्नित्यमिट्; धावितः, धावितवान् । शुद्धौ तु नेट; धौतः, धौतवान् । तथा जभेस्तिवि जम्भतीत्यत्र “जभः खरे"१०॥ इति नागमः । जञ्जभीतीत्यत्र तु न, अनित्यत्वात् । तथा कमेणिङि आन- शि मागमे, कामयमानः । मागमस्यानित्यत्वादभवने कामयान इत्यपि । आगमानित्यत्वस्य सूचाचणं त्विड्नागममागमविकल्पनादियत्नाकरणम् । तथाहि । पट्टा पटितेत्यादि प्रयोगेष्विडागमादीनां विकल्पादि दृश्यते । यच्चैतेषामर्थे विकल्पादिसूत्रं किमपि न कृतं तदेतन्न्यायाशयैव । एतदनुसारणाग्रेऽपि यत्ना- करणं तस्य ज्ञापकत्वं च भाव्ये ॥२॥ संज्ञानिर्दिष्टं यथा । चकासामासेत्यादौ परोक्षेति संज्ञानिर्दिष्टो “धातोरनेकखरात्-॥३४॥४६॥ इत्याम् । अनित्यत्वाच ददरिद्रौ इत्यत्र परोक्षेति संज्ञानिर्दिष्टत्वात् "धातोरनेकवरात्-३।४।४६|| इत्याम् प्राप्तोऽपि न स्यात् । एतत्सूचाचञ्चु तु " आतो णव औः ॥४।२।१२०॥ इत्यत्र ma ·खोपज्ञन्याथार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः। ३५ ओकारेणैव पपावित्यादिप्रयोगसिद्धावपि औविधानम् । तद्धि ददरिद्रावित्यस्य सियर्थ कृतम् । अन्यथा अशित्यस्सन्णकच्णकानटि"||३७७॥ इत्याका- रलोपे ददारिद्रो इति प्राप्तेः । यदि च दरिद्रातर्णव आम् ऐकान्तिकः स्यात्तदा दारिद्राशकारेत्येव भवनादौत्वस्यानवकाशत्वादौत्वं नाकरिष्यदेव । यत्तु कृत तदामादेशस्य संज्ञानिर्दिष्टविधित्वेनानित्यत्वाद्यदा औत्वस्यावकाशः सम्भवी तदा ओत्वविधाने ददरिद्रो इति माभूत्किन्तु ददरिद्रौ इत्येव भवतादित्येवमर्थ- मेव । तदेवमिन न्यायांश विनाऽनुपपद्यमानमौत्वस्थावकाशसम्भवमन्तरेणानु- प्रपद्यमानलौत्वविधानमिन न्यायांश सूचयति ॥३॥ ज्ञापकं सौत्रनिर्देशगणपाठादि। तनिर्दिष्टं यथा। "दशैकादशादिकश्च ॥६॥४॥३६॥ इति सौत्रनिदेशेन दशैकादशेति शब्दस्यादन्तत्वसिच्या दशैकादशात् गृह्णातीति स्यात् । सौत्रनिर्देशसिद्धस्यादन्त- स्वस्य एतन्न्यायेनानित्यत्वाञ्च दशैकादश गृह्णातीत्यध्यबाधितमेव । सूचाचतुरं स्वस्य पूर्वपदस्थानाम्न्यगः॥२॥३६॥ इत्यत्राग इति । तथाहि । ऋगयनमित्यत्र गत्वनिषेधार्थ तावद्ग इत्युक्तम् । णत्वनिषेधश्च शिक्षादेश्चा।।६।३।१४८॥ इति सूत्रोक्ते शिक्षादिगणे ऋगयनमिति नान्तपाठरूपाज्ञापकादपि सिध्यति । परं ज्ञापकनिर्दिष्टस्य णत्वनिषेधस्य एतन्न्यायादनित्यत्वं स्यात्तच्च नेष्टमित्यतस्तस्य नित्यत्त्वार्थमग इत्युक्तम् । अस्यांशस्योदाहरणं सौत्रनिर्देशरूपज्ञापकनिर्दिष्टा- पेक्षया दर्शितम् । ज्ञापकं तु गणपाठरूपज्ञापकनिर्दिष्टापेक्षया दर्शितम् ॥ ४ ॥ गणनिर्दिष्टं यथा। कुटिता, कुटितुं इत्यादौ "कुटादेविदाणित ॥४॥३॥१७॥ इति कुटादिगणनिर्दिष्टं ङित्त्वं प्रत्ययस्य जातमित्यतो धातोर्न गुणः । तस्यै- बानित्यत्वं यथा । व्यचत् व्याजीकरणे, अस्य थवि, विव्यचिथ; अत्र द्वित्वे सति पूर्वस्य ज्याव्येव्यधिव्यचिव्यथेरिः ॥४॥१७॥ इति इत्वे, “कुटा- देविदणित् "॥४३॥१७॥ इति गणनिर्दिष्टत्वेन जित्त्वस्यानित्यत्वात्थवो ङित्त्वाभवनेन धातोर्यस्य “व्यचोऽनसि॥१२८२॥ इति वृन्न । ततश्च विविचिथेति न स्यात् । समर्थकं त्वत्र वृनिषेधार्थ यत्नाकरणम् ॥ ५ ॥ न निर्दिष्टं यथा । क्रुङ् उ आस्ते वास्ते, किम् उ आवपनं किम्वावपनं; अत्र वस्य "अञ्वर्गात्स्वरे वोऽसन्ग।१।२।४०॥ इत्यसत्वात्स्वरे परे ङस्य "हस्वा- ६

·न्यायसंग्रहत्य-
न डणनो ॥१॥३२॥ इति के रूपे जाते, मस्य तु पुरो व्यञ्जनाभावात् "तौ
मुम-"॥१॥३॥१४॥ इत्यनेनानुस्वारानुनासिकौ नाभूताम् । असद्भावस्य ननिर्दि-
ष्टलेनानित्यत्वात्तु तद् उ अस्य मतं तब्बस्य मतमित्यादौ "ततोऽस्याः॥१॥
३॥३४॥ इति वस्य द्वित्वम् । उन्मीलकं त्वत्र व्याप्तौ स्सात्॥७।२।१३०॥ इति
द्वितीयः सः । अयं ह्यग्निसादित्यादौ षत्वनिषेधज्ञापनार्थः । एतन्न्यायांशाभावे चा-
ऽत्र षत्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति; सस्य "वृत्त्यन्तोऽसषे॥१।१।२५॥ इति सूत्रेण
पदादित्वात् । तथाहि । “वृत्त्यन्तोऽसपेश२५॥ इत्यस्य तावदयमर्थः ।
वृत्त्यन्तः पदसंज्ञो न स्यात् असथे । सस्य षत्वे कर्तव्ये तु पदसंज्ञो न स्या-
दिति न; किन्त्वप्राताऽपि पदसंज्ञा तस्य स्यादेवेति प्रत्युत विधिः । ततः स्सातः
प्रत्ययत्वादप्राप्तमपि पदत्वमस इत्यंशेन विहितम् । ततश्च सस्य पदादित्वात्
पत्वप्राप्तिरेव नास्ति “नाम्यन्तस्था- २३|१५|| इति सूत्रेण पदमध्यस्थस्यैव
सस्य षत्वविधानादिति कुतस्तनिषेधज्ञापनाय द्विसकारपाठं कुर्यात् । केवलम-
सषे इति ननिर्दिष्टः पदत्वविधिरनित्यस्तेन कदाचित् स्सातः पदत्वाभवने सः
पदादिर्न स्यादपि। ततश्च यदा पदादिन स्यात्तदा सस्य पदमध्यस्थत्वसम्भवात्
पत्वस्य प्राप्तौ तनिषेधज्ञापनार्थ हिसकारपाठः कृतस्तदेवभिम न्यायांश विनाऽ-
नुपपद्यमानां षत्वप्राति विनाऽनुपपद्यमानः त्वनिषेधज्ञापनार्थो द्विसकारपाठ
इमं न्यायांशमुन्मीलयति ॥ ६ ॥ अहढश्चार्य न्यायस्तेन केचिदेव समासान्ता-
दयो अनित्यत्वाद्यथाप्रयोगदर्शनं क्वचिद् भवन्ति क्वचिन्न भवन्ति च ।
अन्ये तु समासान्तादयः षडपि स्वविषयं प्राप्य स्युरेवेति नित्या एव । तेषां
घण्णामप्युदाहरणानि यथा, "इच् युद्धे "१७३।७४॥ इति इच् समासान्तः
केशाकशि इत्यादौ स्यादेव । १ । स्वराच्छौ ॥१४॥६५॥ इति नागमः; कुण्डानि
इत्यादौ स्यादेव। २ । स्वरसंज्ञानिर्दिष्टम् , "इवर्णादेरखे खरे-||१।२।२१॥ इति
यत्वं, दध्यत्रेत्यादौ स्थादेव । ३ । " सप्तमी चोर्द्धमौहर्तिके "॥५॥४॥३०॥ इति
सौत्रनिर्देशरूपज्ञापकनिर्दिष्टा उत्तरपदवृद्धिरूङ्घमौर्तिकशब्दे स्यादेव । ४ ।
''अजादेः॥२।४।१६॥ इति सूत्रे अजादिगणनिर्दिष्ट आप्, अजा इत्यादौ स्या-
देव । ५ । “अनवर्णा नामी॥१।११६॥ इति सूत्रे नामिसंज्ञायामवर्णवर्जनं ननि-
बिष्टमपि नियतमेवेति ॥ ३५ ॥

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । पूर्वेऽपवादा अनन्तरान विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥३६॥ पूर्वमुक्तानि बाधकसूत्राणि वक्ष्यमाणबाध्यमध्येऽनन्तरान् विधीन् प्रतिषेधन्ति नतु व्यवहितान् । व्यवहितानामपि प्रतिषेधकत्वे प्राप्तेऽयं न्यायः। यथाश्लिषः ॥३॥५६॥ इति सक् अनन्तरं पुष्याधडं बाधते, नतु व्यवहितं भावकमजि- चम् । तेन आश्लिक्षत्कन्यां चैत्रः; अत्राङ्न स्यात् । आश्लेषि कन्या चैत्रेणे- त्यत्र तु जिच् स्यादेव । उल्लासकं त्वस्य सक् अङ् उल्लासकं त्वस्य सक् अङ् जिच् सूत्राणामेवसुष- न्यासक्रम एव । तथाहि । अझचौरपवादस्तावत्स तत्राप्यङ् बाधितुमि- टोन तु जिन् । तथा चालूत्रानु सक्सूत्र के क्रियते तदा बायोक्तेरनु बाध- कोक्तिरिति न्यायानपेतः समर्थपक्ष आइतः स्यात् । अनिष्टो निच्बाधोऽपि च मध्ये ऽपवादाः पूर्वानिति न्यायबलालति । एवं सत्यपि यहाधकोक्तेरनु बाध्यो- तिरित्यसमर्थपक्ष आइतस्तदेतन्न्यायादेवेष्टसिद्धिर्भविष्यतीत्याशयैव । अयं चाप्र- तिष्ठस्तेन “संयोगात् ।।२।११५२॥ इतीयादेशः शिश्रियुरित्यादौ, “योऽनेकखरस्य" ||२।११५६॥ इत्यनन्तरसूत्रविहितं यत्वं यथा बाधते; तथा ववक्रियावित्यादौ "क्विव् वृत्तेरसुधियस्तौ ॥२।११५८॥ इति व्यवहितेनापि सूत्रेण विहितं यत्वं बाधते॥३६॥ मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ३७॥ वर्तमाना इति शेषः। उक्तवक्ष्यमाणवाध्यमध्ये वर्तमानानि बाधकसूत्राणि प्राविधीन् बाधन्ते नतूचरान् । उत्तरेवामपि प्रतिषेधकल्ने प्राप्तेऽयं न्यायः । यथा । "ब्रह्मभ्रूणवृत्रात् किम् ।।५।१।१६१॥ इत्यनेन भूतकाले विहितः विप ब्रह्महा इत्यादौ प्रागुक्तान् “कर्मणोऽण।५।१।७२।। इत्यणं, ब्रह्मादिभ्यः ।।५।११८५।। इति टकं, "हनो णिन् ।५।१।१६०॥ इति णिनं च बाधते; नतु वक्ष्यमाणं ". क्तवतू"।५।१।१७।। इति क्तवतुम्। तेन भूतेऽर्थे वाच्ये ब्रह्मघातः, ब्रह्मनः, ब्रह्म- घातीति क्रमादण्टणिरूपाणि न स्युः । ब्रह्महतवानिति क्तवतुरूपं तु स्यादेव । अस्य च स्थापकीहक्प्रयोगा एव । नश्वरता त्वस्य न मयते । एवमुत्तरन्यायत्रयस्यापि वाच्यम् ॥ ३७ ॥ यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते ॥३८॥ RANCHI ·न्यायसंग्रहस्य- . उपदेशः कथनं प्रवर्तनमित्यर्थः । यस्थ सूत्रस्य यत्र प्रवर्त्तने किंचित्फलं नास्ति तत्सूत्रं तत्र बाध्यते इति कोऽर्थः न प्रवर्त्यते । लोके निष्फला अपि मेघवृष्ट्यादयो भवन्तो दृश्यन्ते, लक्षणे तु तथा निषेधार्थोऽयं न्यायः। यथा तनित्यजियजिन्यो ड (उणादि-८९५) इत्यौणादिके डप्रत्यये, तद्, पद्, यद् इति शब्दाः सिद्धाः सन्ति । अत्र दस्य धुन धुटस्तृतीयः।।२।११७६|| इति विधि: प्रामोति पर निष्फल इत्यतो न क्रियते। तथा संचस्कारेत्यादौ स्कृ रकृ इति द्वित्वे, "अघोषे शिष्टमा ११५|| इलायरसटो लुकि, तत्स्थाने पुनः पुनः सट् तल्लुक व प्राप्नुतः, परं तौ न क्रियेते, व्यर्थत्वात् । अस्योन्मेषकं त्वीदृगपसिद्धिरेव । निष्फले हि कृतस्य करणे रूपाणि कदापि न सिध्येयुः, क्रियाऽनुपरमप्रसङ्गात् । एवं च यत्र कापि क्रियाऽनुपरमः प्रसज्यते तत्रैतन्न्यायप्रवृत्तिरिति लक्ष्यते ॥३८॥ यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नासौ विधिर्वायते ॥३॥ निमित्त प्रयोजनं फलमिति यावत् । यथा तचारु इत्यादौ दस्य तृतीय- विधिः क्रियत एव नतु बाध्यते, निमित्तसझावात् । तथाहि । “धुटस्तृतीयः" ॥२।११७६।। इत्यसदाधिकारविहितस्य दुत्वस्य तावत् “चजः कगम् ॥२।१४८६॥ इति परकार्ये कर्तव्ये असत्त्वात्तस्थाने "तवर्गस्य श्चवर्गष्टवर्गाभ्यां योगे चट- वर्गी"।११३१६०॥ इति कृतं जत्वमप्यसदभूत् । ततस्तत्स्थाने “अघोषे प्रथमोऽ- शिटः ॥१॥३॥५०॥ इति कृतं चत्वमप्यसद्भूत् । तथा च गत्वकत्वे नाभूताम् । अस्योज्जीवकं त्वीयूपसिद्धिरेव । तथाहि । यदि तावदयं न्यायो न स्यातदा दस्य दुत्वाकरणे तदसत्वामवनेन गत्वकत्वकरणस्य निवारयितुमशक्यत्वात्तक- चारु इत्यादिरूपं स्यान्नतु तम्बार इत्यादि ।। ३९ ॥ येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यैव बाधकः॥४०॥ नाप्राप्ते इत्यत्र भावे क्तस्ततो येनेति कर्तुस्तृतीया । येन विधिना नाऽप्राप्त किन्तु प्राप्तमेव तस्मिन् सति यस्यैकान्तेन प्राप्तौ सत्यामित्यर्थः, यो बाधक- विधिरारभ्यते स तस्यैवैकान्तेन प्राप्तिमतो बाध्यविधेर्बाधकः स्यात् । यस्तु कचित् प्रामोति कचिच्च न, तस्य प्राप्त्यप्राप्तिमतो बाध्यविधेर्बाधको न स्या- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । दित्यर्थः । प्राप्त्यप्राप्तिमतोऽपि विधीधकत्वे प्राप्तेऽयं न्यायः । यथा विद्वत्कुलं, विद्वान् , हे विद्वन् इत्यादौ तावत् सर्वत्र सस्य "सो २११७२॥ इति रुत्वं प्राप्नोत्येव । खनुडुत्कुलम्, अनड्वान् , हे अनड्वन इत्यादौ च सर्वत्र हस्य "हो धुट्पदान्ते ।।२।११८२॥ इति ढत्वं प्राप्नोत्येव। “पदस्था२।११७९॥ इति संयोगा- न्तलोपस्तु विद्वान्, हे विद्धन्, अनड्वान् , हे अनड्वन इत्यादौ प्राप्नोति, नागम. स्यागमनेन संयोगभवनात् । विद्वत्कुलं, स्वनडुत्कुलमित्यादौ तु न प्राप्नोति। घुटो- ऽभावान्नागमानागमनेन संयोगाभवनात्। एवं सति च रुखढलयोः, संयोगान्त- लोपस्य च बाधनार्थ “स्ध्वस्कस्सनडुहो दा"।२।१।६८॥ इति दत्वसूत्रं प्रार- ब्धम् । परं तहत्वसूत्रमेकान्तप्राप्तिमती रुत्वढत्वे एव बाधितुं शक्नोत्येतन्न्यायात्, नतु प्राप्त्यप्राप्तिमन्तं संयोगान्तलोपम् । तेन विडत्कुलम् , स्वनडुत्कुलमित्याद क्रमात् रुत्वं डत्वं च बाधित्वा दत्वमेव जातम्। विद्वान् , हे विद्वन् , अनड्वान्, हे अनड्वन्' इत्यादौ तु दुत्वसूनेण संयोगान्तलोपो चाधितुं न शेके; तेन संयो- गान्तलोप एवाभूत् । व्यञ्जकं त्वस्य कसः सिति विशेषणम् । तथाहि । 'संस्- ध्वंस्-१२।१६८॥ इत्यनेन कसः सो विधिस्तावद्यथा सो रुत्वं बाधते तथा संयोगान्तलोपमपि यदि बाधत एवं तदा कसः सन्तत्वं न क्वापि व्यभिच- रतीति किमर्थ सिति विशेषणं क्रियते । यत्तु कृतं तज्ज्ञायते दविधिरेतन्न्या- यात् संयोगान्तलोपं प्राप्ताप्राप्तत्वान्न बाधत इति । ततो यत्र संयोगान्तलोपः स्यात्तत्र क्वसोः सन्तत्वं व्यभिचरतीत्यतः सिति विशेषणं सार्थकम् । तेन च विद्वान् , हे विद्वन् इत्यादौ नकारस्य प्राप्नुवतो दविधेरभवनं सिद्धम्, यदि तु क्वसः सिति विशेषणं कृतं नाभविष्यत्तदा विद्वान्, हे विद्वन्, इत्यादावपि क्ववन्तत्त्वसहावादत्रापि नकारस्य दत्वं प्रासंक्ष्यदेव ॥ अतः परमेतदक्षस्कारो- पान्त्यन्यायावधि सर्वे बलाबलोक्तिन्याया वक्ष्यन्ते ॥ ४० ॥ बलवन्नित्यमनित्यात् ॥४॥ यद्यस्मिन् कृते अकृतेऽपि च प्राप्नोति तत्तदपेक्षया नित्यम् । यत्तु अकृते प्राप्नोति नतु कृते तदनित्यम् । तयोर्युगपत्प्राप्तौ नित्यं कार्यमनित्याहलवदिति कोऽर्थः प्रथमं प्रवर्तते। यथा अकाटेंत्यादौ, धुड्ड्स्वाल्लुगनिटस्तथोः॥४।३।७०|| ·न्यायसंग्रहस्य- HINDANTARA । इति सिजलुकः प्रथमं नित्यत्वात् "सिचि परस्मै समानस्याडिति॥४ा इति वृद्धि: स्यात्, पश्चाच्च हूस्वाभावान्न सिलुक् । अभिव्यञ्जकं त्वस्य कलिहलिशब्द- योणों प्रथमत एव वन्त्यस्वरादेःer३॥ इत्यनेन इकाररूपस्यान्त्यखरस्य लुग्भवतु; अन्त्यखरादिलुचो नित्यत्वादेतल्न्यायेन बलवत्वात् । परं पटुलघुशुचिरु- च्यादिशब्दानां णावनित्यामप्यन्त्यस्वरस्य वृद्धिं कृत्वैव नित्याऽप्यन्त्यस्वरादि लुछार्या नत्वन्यथेत्यस्यार्थस्य व्यवस्थापनाय 'नामिनोऽकलिहले ।।३१९१।। इत्यत्र कलिहलिवर्जनोपायकरणम् । तद्धि कलिहल्योरिव पटुलध्वादिशब्देष्वपि नित्यत्वादेतन्न्यायेन बलवत्वाण्णावन्त्यस्वरादिलुगेव या प्रथम प्राप्नोति सैक प्रथममेव मा प्रवर्त्ततामित्येतदर्थम् । अयं भावः । कलिहल्योः कलिं हलि वा आख्यदिति उपरे णौ असमानलोपे सन्वल्लघुनि ॥४।१।६३॥ "लघोषोंड खरादेः॥४।१।६४॥ इत्याभ्यां प्राप्ती सम्वद्रावदीघौं न दृश्यते । यथा अचकलत, अजहलदिति। तच्च सुसम्भवमेव । नित्यत्वादेतन्न्यायेन बलवत्स्वात्प्रथममेवान्त्य- स्वरस्य इकारस्य लुकि समानलोपित्वभवनात् । यत्तु पटुलवादिशब्दाना पटुं लघु शुचिं रुचिं वा आख्यदिति उपरे णौ "असमानलोपे-४११६३॥ इत्यादिसूत्रैः सन्बहावादि दृश्यते । यथा अपीपटत् , अलीलयत् , अशुशुचत्, अरूरुचदित्या- दि । तद् दुःसम्भवं दृश्यते । तत्रापि त्रन्त्यस्वरादेः"||७४|४३॥ इत्यस्य नित्य- त्वादेतन्न्यायेन बलवत्त्वादन्त्यस्वरस्य उकारेकाररूपस्य लुकि समानलोपित्ला- पातात् । ततोऽपोपटदित्यादौं समानलोपित्वानापातार्थ कश्चिदुपायः कुतो विलो- क्यते इति विचिन्त्य सूरिभिः नामिनोऽकलि-"॥४।३।९१॥ इति वृद्धिसूत्रे कलिहलिवर्जनं कृतम् । तेन चैवं व्यवस्थापितम् । कलिहलिवर्जानां सर्वेषां पटु- लध्वादिनाम्यन्तशब्दानां णौ नित्यामप्यन्त्यखरादिलुचं बाधित्वा प्रथमं वृद्धिरेद क्रियते पश्चात्तु अन्त्यस्वरादिलुक् कलिहल्योस्तु प्रथमतोऽ येतन्न्यायबलप्राप्तो- ऽन्त्यवरादिलुगेव भवतु न कश्चिनिषेद्धेति । तथा च पटादीनां प्रथमतो वृद्धि- मेव कृत्वा तदनु औकारकाररूपान्त्यखरलुक्करणेन समानलोपित्वाभवनात्सन्वा- वादिसिया अपीपटदित्यादि सुखेन सिद्धम् । तदेवं पटवादीनां प्रथमतो वृढेरेव सम्पादनार्थ यत्कलिहलिवर्जनोपायः सूरिभिः कृतस्तदेवं करणाभावे नित्यत्वा- ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । देतन्न्यायेन बलवत्त्वादन्त्यखरादिलुक एव सर्वत्र प्रथमत एव प्रवृत्ति भवन्ती- माशक्यतनिवारणार्थमेव । यदित्वेष न्यायो नाभविष्यत्तदाऽन्त्यखरादिलुचो- बलवत्वाशङ्काया अप्यभावान्नानिष्टार्थेति न्यायेन यथाशिष्टप्रयोगं सर्वाग्यपि रूपाण्युपायं विनाऽप्यसाधयिष्यन्त । कथम् । अचकलादित्यादीनि कलिहल्योः प्रथमत एवान्त्यखरादिलुक्करणनासाधयिष्यन्त; अपीपटदित्यादीनि तु पटादीनां प्रथमतो वृद्धिं कृत्वा पश्चादन्त्यखरादिलुकरणेनेति । ततश्च यदेतन्यायाशङ्कितैः सूरिभिः पटवादिषु प्रथम वृद्धेर्व्यवस्थापनार्थ कलिहलिवर्जनयत्नः कृतः स एतन्न्यायज्ञापक हति व्यक्तमेव । यायावरश्वायम् । नित्यादन्तरङ्गमित्यापै|- ध्यमानत्वात् ॥४१॥ अन्तर बहिरङ्गात्॥४॥ बलवदिति अनोत्तरत्र च सम्बन्धः । व्याख्या तु प्राग्वत् । यथा त इन्द्रं वृक्ष इन्द्रमित्यत्र क्रमेण जस इत्वे ङौ च कृते “समानानां तेन-॥१॥२१॥ इति इन्देकारेण सह जसो डेश्कारस्य प्राप्तात्पदवयापक्षत्वेन बहिरङ्गाही_प्रथमम् अवर्णस्येवर्णादिना ॥१॥२६॥ इत्येत्त्वमेव स्यात् । एकपदापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात् । स्फुटीकारकं त्वस्थ "वृत्त्यन्तोऽस॥१४॥२५॥ इति निर्देशस्तथाहि । अत्र तावद् वृत्त्यन्तशब्दपुरःस्थस्य रोः उत्वे कृते सति उभयं प्राप्नोति; पूर्वेण सह उत्वं, पुरःस्थेन असषे इत्यस्य अकारेण सह वत्वं । तत्र पदद्वयाश्रितत्वावहिरङ्गं वत्वं बाधित्वा एकपदापेक्षत्वादन्तरङ्गमोत्वं यनिर्दिष्टं तदेतन्न्यायबलाशयैव । निर्बलश्वायम् । वार्णात्प्राकृतं, लुबन्तरङ्गेभ्यः, अन्तरङ्गाचानवकाशमित्यायनिरुध्य- मानत्वात्॥ ४२ ॥ निरवकाशं सावकाशात् ॥४३॥ निसहशब्दावत्राल्पबहथौँ; निर्धनः सधन इत्यादिवत् । ततश्चाल्प- विषयं कार्य बहुविषयात्कार्यालवादिति कोऽर्थः तद्बाधित्वा खय प्रवर्तते । यथा “एहहुस्भोसि"।१।४।४॥ इत्यस्य भिसि भ्यसि च विषयः। "भिस ऐस् ॥१॥ भार॥ इत्यस्य तु मिस्येव। ततो वृक्षैः इत्यादौ परमपिं "एबहुस्भोसि" इति CURRER ·न्यायसंग्रहस्य- KIRTA बाधित्वा निरवकाशत्वाद् "मिस ऐस् ।।१।४।२।। इत्येव प्रवर्तते । एद्वहुस्म्॥१ ४१४॥ इत्यस्य एभिः, एभ्य इत्यादौ सावकाशत्वात् । स्पष्टीकारकं त्वस्य "मिस ऐस्" ॥१२॥ इति सूत्रमेव । तथाहि । एतन्न्यायाभावेन यदि वृक्षैः इत्यादावपि “एराहु- स्म-"॥१४॥ इत्येत्त्वमेव स्यात्सदा “मिस ऐस् ॥१४॥२॥ इति सूत्रं कुर्यादेवन । तस्य प्रवृत्त्यवकाशाभावात् । यत्तु कृतं तदेतन्न्यायेन मिस ऐस् ॥१४॥२॥ इत्यस्य बलवत्त्वं, तत एव वृक्षरित्यादावस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिं च सम्भाव्यैव; अन्यथा तत्करणनरर्थक्यात् । अबलता त्वस्य नास्ति ।। ४३ ॥ वार्णात्प्राकृतम्॥४४॥ प्रकृतिरत्र धातुरूपा ग्राह्या न नामरूपा तत्कार्याणां वाणेष्वेवान्तर्भावात् । वर्णसम्बन्धिनः, कोऽर्थः, वर्णमुच्चार्य विहितात् कार्यात्प्रकृतिमुच्चार्य यत्कार्यमुक्त तहलवत् । अन्तरङ्गं बहिरङ्गादित्यस्यापवादोऽयम् । यथा ऊवतुः, ऊवुः इत्यत्र वेंग् तन्तुसन्ताने इत्यस्य “यजादिवचेः किति ॥३१७९॥ इति वृति द्वित्वे च उकारद्वयावस्थाने सति वेग् धातुसम्बन्ध्युकारद्वयाश्रिततया प्रकृत्या- श्रितत्वात् पूर्वव्यवस्थितत्वाच्चान्तरङ्गं “समानानां तेन-"॥१।।१॥ इति दीर्घत्वं प्रथमं प्रानोति । पश्चात्प्रत्ययाकारनिमित्तकतया प्रत्ययाश्रितत्वात् द्वितीयोकार- सम्बद्धतया बहिर्व्यवस्थितत्वाच्च बहिरङ्गो "धातोरिवर्ण-१२।११५०॥ इत्युव् न प्राप्नोति, अन्तरङ्गं बहिरङ्गादिति न्यायात् । तथाकरणे च उवतुः, उवुः इत्य- निष्टं रूपं प्रसज्यते । परमन्तरङ्ग बहिरङ्गादिति न्यायं बाधित्वा एतन्न्यायाहि. रङ्गोऽपि "धातोरिवर्ण-१२।११५०॥ इत्युत् प्रथमं स्यात् ; धातुरूपप्रकृतेनाम गृहीत्वा विहितत्वेन प्राकृतत्वात् । पश्चाच्चान्तरङ्गमपि “समानानां तेना। २॥१॥ इति दीर्घत्वम् ; समानरूपं वर्णमुच्चार्य विहितत्वेन वार्णत्वात् । व्यञ्जकं त्वस्यान्तरङ्गं बहिरङ्गादिति न्यायप्रसक्तानामुवतुः, उवुः इति रूपाणां निषेधनार्थ यत्नाकरणम् । दुर्बलश्चायम् । उत्तरन्यायस्यैतदपवादत्वात् ॥ ४४ ॥ स्वद् सदाश्रयं च ॥४५॥ वृद् वृदाश्रितं च कार्य वार्णमपि प्राकृतालवत्। यथा उपश्वेः क्तिव उप- ·स्वोपशन्यायार्थमञ्जूषानानी वृहद्वृत्तिः । शूयेत्यत्र त्यो यपि, “इस्वस्य तः पित्कृति ।।४।४।११३।। इति तागमं हखान्तप्रक- त्याश्रितत्वात् प्राकृतमपि बाधित्वा सस्वरान्तस्थारूपवर्णाश्रितत्वाहार्णमपि “यजा. दिवचे:-||१७९॥ इति स्वृदभूत् । तदन्यपि च प्राकृतमपि तागम बाधित्वा वृतो "दर्घिनवोऽन्त्यम् ।।४।१।१०३॥ इति दीर्घ एवाभूत ; वृदाश्रितकार्यरूप- त्वात्तस्य । प्रकटीकारकं त्वस्येदृप्रयोगा एव । अबलिष्ठता स्वस्य न स्पष्टता. मति॥४५॥ उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः ॥४६॥ बलवतीति योगः । यथा ननस्यति देवानित्यत्र “शतार्थवषड्नमास्वस्ति- स्वाहास्वधाभि:"||२१२१६८॥ इति नमोयोगलक्षणां चतुर्थी बाधित्वा कर्मणि कारकविभक्तिद्वितीया स्यात् । क्षतिदं त्वस्य प्राग्वत् । अनोजस्वी चायम् । "क्रुदु. हेासूयार्थये प्रति कोपः॥२॥२॥२७॥ इति सूत्रे यस्मै कोप इत्यनिर्दिश्य यं प्रति कोष इति निर्देशात् । तथाहि । अत्र तावत् कुप्यतिना योगादनेनैव सूत्रेण यदः सम्प्रदानसंज्ञा संभवाचतुर्थी पामोति प्रतिना योगात् भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः ॥२२॥३७॥ इत्यनेन द्वितीया च यदि चायं न्याय ओजस्वी स्यात्त- दोपपदविभक्तिं द्वितीयां बाधिला कारविभक्तेश्चतुर्था भवने यस्मै प्रति कोप इति निर्दिश्येत । चतुर्थ्यागमनादनु प्रतिशब्दस्य व्यर्थकोभूतलानिमित्ताभावे नैमित्ति- कस्याप्यभाव इति न्यायेन तत्प्रयोगस्यापि निवृत्तौ यस्मै कोप इति वा निर्दिश्येत। परमेतस्यानोजस्वित्वाच्चतुर्थी बाधिला द्वितीयैवात्राजनीत्यतो ये प्रतीति नि- र्दिष्टम् ॥ ४६॥ लुबन्तरङ्गेभ्यः ॥ ४७॥ अन्तरङ्गेभ्योऽपीत्सपिरनाध्याहार्थः । बहिरङ्गाऽपि लुप् अन्तरङ्गानपि विधीन बाधिला बलवत्त्वात्प्राक् प्रवर्तते । यथा गर्गस्यापत्यानि वृद्धानि "गर्गादेर्य” ॥१॥४२॥ इति यञि, गर्गाःः अत्र प्रकृत्याश्रितल्यादन्तरङ्गामपि "वृद्धिः खरे- वादेः-७४|१|| इति वृद्धि बाधिला प्रत्ययाश्रितत्वाहाहिरङ्गाऽपि “बहुष्व- स्त्रियाम् ॥६।१।१२४॥ इति यनो लुबेव प्रथम स्यात् । पश्चात्तु न वृद्धिणित्प्र- Ca ·न्यायसंग्रहस्य- त्ययस्य लुब्भवनात् । ख्याति बस्य “वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन् ॥२॥११॥ इत्यत्र स्याद्यधिकारेणैव सर्वप्रयोगेषु सिद्धत्सु त्वदीयः, मत्पुत्र इत्यार्थ प्रत्ययो- तरपदग्रहणम् । तथाहि । वदीयः, मत्पुत्र इत्यादौ तावद्युष्मद् अस् ईय स्; अस्मद् अस् पुत्र स् इति स्थिते ऐकार्यविवक्षायामन्तवर्त्तिन्या विभक्तेलृप् प्राप्नो- ति; सा चातीव बहिरङ्गा, बहिरङ्गैकार्थ्यांपेक्षवात् । कथम् । ऐकार्यस्य तावत प्रकृतिप्रत्ययौ पवयं वाऽपेक्षमाणलेन स्फुटमेव बहिरकत्वम् । ततो बहिरङ्गमै- कार्यमपेक्ष्यमाणायाः समासान्तचिविभक्तिलुपोऽतीव बहिरङ्गत्वं युक्तमेव । खमा- देशौ तु विभक्तिमात्राश्रितत्वादन्तराविति स्यादिद्वारेणैव तौ सिध्यतस्तथापि यत्प्रत्ययोत्तरपदग्रहणं कृतं तज्ज्ञापयत्यन्तरङ्गेभ्योऽपि कार्येभ्यो लुब्बलवतीति; तेन स्यादेः प्रथममेव लुब्भवनातवारण समादेशौ न सिध्यत इत्यतः प्रत्य- योत्तरपदग्रहणं सफलम् । अस्थामता लस्य नावलोक्यते ॥४७॥ सर्वेभ्यो लोपः॥४८॥ लोपशब्दस्य लुप्लुको चकत्वेऽपि लुपः पूर्वन्याये उक्तत्वाल्लोपशब्देनाना- दर्शनमात्ररूपा लुग् ग्राह्या; गोबलीवर्दन्यायात् । तथाच किबादीनाम् "अप्र- योगीत् ॥शश३७॥ इत्यनेन एत्यपगच्छतीति इत् इति सान्वर्थसंज्ञाकरणाघ- ददर्शनं तदपि “न वृद्धिश्वाविति क्ङिल्ला"।।४।३।११॥ इति सूत्रे लोपशब्देन यथा संगृहीतमस्ति तथाऽस्मिन्न्यायेऽपि संगृहीतं द्रष्टव्यम् । ततश्चायमर्थः । लुग्विधिः सर्वविधान् बाधित्वा बलवत्त्वात् प्राक् प्रवर्त्तते । यथा अबुद्धेत्यत्र धुड्डूखाद्-१४।३१७०॥ इत्यनेन सिचः सर्वेभ्यः प्रथमं लोपाद् "गडदबादेश्व- तुर्थान्तस्यैकवरस्यादेश्चतुर्थः स्ध्वोश्च प्रत्यये"।२।११७७॥ इत्यनेनादेश्चतुर्थत्वं न । नच लुप्तस्यापि सिचः स्थानिवद्भावेन आदेश्चतुर्थत्वं करिष्यते इति वाच्यम् । चतुर्थत्वविधेः सकारादिप्रत्ययाश्रितत्वावर्णविधित्वेन तस्मिन् कर्तव्ये स्थानिव- हावाप्राप्तेः । तथा शं सुखं तत्र तिष्ठतीति विपि शंस्थाः कश्चित् । अत्र स्थाधा- तोराकारस्य "ईय॑ञ्जनेऽयपि ॥४।३।९७॥ इति ईन : विपो अदर्शनस्य सर्वकार्ये- भ्यः प्रथमं भवनात्। ईत्वसूत्रे च व्यञ्जनशब्दस्य साक्षायञ्जनप्रतिपत्तये ग्रहणात् । स्फातिदं वस्य “सस्तः सि"||३९२॥ इत्यत्र विषयसप्तमीव्याख्यानम् । तथाहि ।

·खोपज्ञन्यायार्थमजूषानाम्नी हवृत्तिः ।
यदि तावत्सीत्यत्र निमित्तसप्तमी व्याख्यायते तदा वसेरद्यतनीतामि अवात्ता-
मित्यादौ सिजुत्पादानन्तरमेतन्न्यायाल्लोपविधेबलीयस्वेन पूर्वमेव "धुड्डूखाद्-
॥४।३१७०॥ इत्यनेन सिज्लोपात् “सस्तः सि४ि।३।९२॥ इति सस्तो न सिध्यति।
नाप्यत्र सिज्लोपस्य स्थानिवद्भावं कृत्वा सस्तः कर्तुं शक्यते । “सस्तः सि॥४॥
३।९२॥ इत्यनेन चिकीर्यमाणस्य तविधेनिमित्तभूतसकाररूपवर्णाश्रितत्वाद्वर्णवि.
धित्वेन स्थानिवद्भावाप्राप्तरित्याशङ्कय सूरिभिः सीत्यत्र विषयव्याख्यानं कृतम् ।
ततश्च वसेरघतनीतामि अवान्तामित्यादौ सिविषय एव "सस्तः सि||४।३।९२॥
इति सस्य तत्वे, ततः सिचि, तस्य लुकि, स्थानिवडावे च "व्यञ्जनादेर्योपान्त्य.
स्यातः ।।४।३१४७॥ इति वृद्धिः सिद्धा । नचानापि प्राग्वत् स्थानिवद्भावो
न प्राप्स्यतीति वाच्यम् । सिचो विशिष्टवर्णसमुदायरूपत्वावर्णरूपत्वाभावेन
तदाश्रिताया वृद्धवर्णविधिवाभावात् स्थानिवद्भावस्य सुतरां प्राप्तरिति । इह च
न्याये लोपशब्देन यदि लुबपि व्याख्यायते तदा पूर्वन्यायं विनाऽपि सरति ।
परं पूर्वाचार्यैरसौ पृथगुक्त इत्यतोऽत्रापि तथैवोचे । कृशश्वायम् ;
उत्तरेण जीय.
मानत्वात॥४८॥
लोपात्स्वरादेशः॥४६॥
बलवानिति योज्यम्। एवम नेतनन्यायसप्तकेऽपि । लोपशब्दश्वात्रापि लुग्वा-
थी, पूर्व पवाइवाइस्य । यथा श्रीदेवताऽस्य "देवता ।।६।२।१०१॥ इत्यणि, श्रार्थ
हविरित्यत्र परमपि “अवर्णेवर्णस्यमा ७४।६८॥ इति ईकारलुक बाधित्वा खरादेशो
बुद्धिरभूत् । अस्य व्यक्तिदं तु वृद्धिसूत्रस्य, "अवर्णेवर्णस्य ॥४६॥ इति सूत्रा-
माग्विधानम् । तथाहि । यद्ययं न्यायो न स्यात्तदा श्रायमित्यादिसियर्थ,
" अवर्णेवर्णस्य "||७४/६८॥ इत्यस्याग्रे वृद्धि: स्वरेष्वादे:- "७४।१॥ इति
वृद्धिसूत्रं कुर्यात्तथा च परत्वादेव प्रथमं वृद्धिः सिध्येत् । यत्तु तथा न कृतं
तदेतन्न्यायशयैव । अस्य च काय, नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिरिति न्याय
वक्ष्यते ॥ ४९ ॥
आदेशादागमः॥५०॥

·inten न्यायसंग्रहस्य- ४१ ०० ALS यथा अर्पयतीत्यत्र ऋधातोर्णी वृद्धिमादेशरूपां बाधित्वा प्रथम प्वागम- स्ततः "पुस्पी" ॥४॥३३॥ इति गुणरूप आदेशः सिद्धः । अस्य प्रादुष्करणं चैत- दर्थ यत्नाकरणम् । अस्य च क्षामत्वाद् द्वयोः कुलयोरित्यत्र द्विशब्दात् "अना- मखरे नोऽन्तः॥१४६४॥इत्यनेनन नागमः, किन्तु "आढेरः”।२।११४१॥ इत्यत् । नन्वत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च नागमं बाधित्वा "आढेरः ॥२१॥४१॥ इत्यत् इत्यु- कमस्ति "अनामस्वरे-"११४६॥ इत्यस्य न्यासे; तत्कथमेतन्न्यायानित्यतो- दाहरणमिदं सङ्गच्छते । सत्यम् । परं यथेष न्यायो बलिष्ठः स्यात्तदा परत्वेऽन्त- रङ्गत्वे च सत्यपि “आढेरः ॥२।१।४१॥ इत्यत्वं बाधित्वा नागम एवं स्यात् एतन्न्यायस्य विशेषविधिरूपत्वात् । यत्तु नाभूत्तदस्याबलिष्ठत्वादेव ॥ ५० ॥ आगमात्सर्वादेशः ॥५१॥ पूर्वापवादोऽयम्। यथा प्रियतिसृणः कुलात; अत्र सर्वादेशे तिसरि कृते सति मागमः सिद्धः आविष्करणं चास्य ऋतो र स्वरेऽनि"॥२॥१॥२॥ इत्यत्र तिस्रादि. ऋतो रत्वविधावनीतिशब्देन नकारविषयवर्जनोक्तिस्तथाहि । यद्ययं न्यायो न स्यान्तदा स्वरादौ स्यादौ परे प्राग्न्यायेन पूर्व नागमस्यैव भवनानागमव्यवधाने च तित्राद्यादेशाभवनात्कस्य ऋतो रत्वविधौ नकारविषयो वर्येत । तथापि यदेवं कृतं तदेतन्न्यायात्तिनादेः प्रथमं भवनं तदनु नागमविषयभवनं च संभाव्यैव । ननु नागमं विनाऽपि प्रियतिसृणामित्यादावामो नामविषये तिस्रादे रत्वं निषेधुम. नीति नकारविषयवर्जनं कृतं भावि । मैवम् । यतस्तन्मात्रार्थत्वे, अनामीत्येवा- सन्दिग्धार्थमुच्येत । यत्त्वनीति साधारणशब्देन नकारविषयवर्जनं कृतं तन्नाग- मापेक्षयैव । अस्थेमा त्वस्य न दृश्यते, उत्तरस्य च ॥ ५१ ।। परान्नित्यम् ॥५२॥ "स्पः ११९॥ इति परिभाषापवादोऽयम् । यथा युष्मानस्मान् वा आचक्षाणेन युष्या अस्या; अत्र युष्मदस्मनां णिजि "घ्यन्त्यस्वरादेः॥७॥४३॥ इत्यद्लुकि, विपि, “अप्रयोगीत"॥१॥१॥३७॥ इति तल्लुकि, “जेरनिटि।४।३।८३॥ इति णिज्लुकि, टाप्रत्यये, पराभ्यामपि त्वमादेशाभ्यां प्रागेव नित्यत्वाद् "टाड्यो- ।

·स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः ।
सि यः॥२॥१७॥ इति मस्य यत्वं सिद्धम् । यत्वं हि प्रथम युष्म् अस्म् इत्ये-
तयोर्मस्य प्राप्नोति; त्वमादेशभवनानन्तरं तु त्वमयोरकारस्य यत्वं प्राप्नोतीत्यतो-
यत्वस्य नित्यत्वम् । अस्य न्यायस्य ज्ञप्तिस्तु मा भवानटन्तं प्रायुक्त इति मा
भवानटिटदित्यादौ नित्यमपि द्विवचनं बाधित्वा अनित्योऽपि प्रागेव उपान्त्य-
स्यासमानलोपिशास्वृदितो के ॥४२॥३५॥ इति इखः स्यादित्यस्यार्थस्य ज्ञप्त्यै
ओणे-दित्करणात् । तथाहि । मा भवानोणिणदित्यादौ ऋदित्वादुपान्त्यस्खनि.
षेधो यथा स्यादित्येवमर्थ लावदोणेऋवित्वं कृतम् । यदि च नित्यत्वात्पूर्वमेव
"स्वरादेहितीयः॥१४॥ इति द्वितीयांशस्य द्वित्वं स्यात्तदा ओकारस्यानुपात्य-
त्वादेव ह्रस्वत्वस्थाप्रातिरिति किं तन्निवृत्यर्थेन ऋदित्करणेन । यन्तु ऋदित्त्वं कृतं
तज्ञापयति पूर्व द्वित्वं न स्यात्, किन्तु सर्वत्र हस्व एव पूर्व स्थादिति । तथाच
मा भवानटिटदित्यादि सिद्धम् । ततश्च यद्ययं न्यायो नाभविष्यत्तदेत्थं एख-
प्राथम्यज्ञप्यै ओणेऽदित्करणयलं सूरिनाकरिष्यत, परलादेव स्वप्राथम्य-
सिद्धेः । केवलमेतन्न्यायेन प्रादपि नित्यस्य बलवत्वान्नित्यं द्वित्वमेव प्रथम
भविष्यति नलनित्य उपान्त्यहवः। तथाच माभवानटिटदित्यादिप्रयोगा न सेत्स्य-
न्तीत्याशङ्कय तेषां सिद्धार्थ इलमाथम्यज्ञप्त्यै ओणेऽदित्त्वयनः कृतः॥५२॥
नित्यादन्तरङ्गम् ॥५३॥
अनित्यमपीति शेषः । यथा प्रेजुः प्रोपुरित्यत्र यज्वपोर्खद् वृदाश्रयं चेति
न्यायात्प्रथमं वृति, हिले, पवयापेक्षलेन बहिरङ्गानित्यादप्येवादोत्वाच्च प्रथ-
ममेवानित्योऽप्येकपदाश्रयत्वेनान्तरङ्गत्वादीर्घ एवं स्यात् । अस्य ख्यातिकृत्तु
"आशी:-"॥३।३।१३॥ इति सूत्रनिर्देशस्तथाहि । अत्र तावत् सेलोपे आशिस्
इति स्थिते सोरुत्वे विसर्गः प्राप्नोति; "पदान्ते ।।२।१।६४॥ इति दीर्घश्व । तत्र
एतन्न्यायाचित्यमपि विसर्ग बाधित्वा पूर्वव्यवस्थितत्वेनान्तरङ्गत्वात् प्रथमं दीर्घ-
स्ततो विसर्गः । एतन्न्यायाभावे तु पूर्वन्यायेन प्रथम विसर्गे पश्चाद्रेफाभावाद्
दीर्घाभवने, “आशी:-॥३॥३॥१३॥ इति निर्देशासम्भव एव । नचायमूर्जखलोऽग्रे-
तनेन ग्रस्यमानत्वात् ॥ ५३ ॥
अन्तरगावानवकाशम् ॥ ५४॥

·न्यायसंग्रहस्य- बहिरङ्गमपीति शेषः । यथा त्वम् , अहम् , अत्र प्रकृतिमात्रादेशवेनान्त- रङ्गाभ्यामपि समादेशाभ्यां प्रागेव प्रकृतिप्रत्ययादेशत्वाहिरङ्गावपि लमहमादेशी निरवकाशत्वात्स्याताम् । अस्य स्फातिकृतु "वमहं सिना प्राक् चाक: ॥२॥१॥१६॥ इति सूत्रकरणम् । तथाहि । त्वं अहमित्यत्रापि यद्यन्तरत्वात्वमादेशावत्र स्याता तदा त्वामहं सिना ।।२।१।१२।। इति सूत्रं प्रवृत्त्यवकाशाभावात कुर्यादेव न । सन्तु कृतं तदेतन्न्यायात् सौ परे त्वमादेशौ बाधित्वा त्वमहमादेशावेद भविष्यत इत्या. शयैव। यादृच्छिकता त्वस्य नास्ति ।। १४ ।। उत्सर्गादपवादः॥ ५५॥ यथा आपचन्त्यरिमझिति आपाकः, अत्रौत्सर्गिकस्य पुनानि । १३०॥ इति घस्थापवादो “व्यञ्जनाद् घञ् ॥५॥३॥१३२॥ इति धमेव बलवत्वात स्यात् । प्रादुष्कारकं चास्य गोचरादीनां गोचरसंचरवहनजव्यजखलापण- निगमबकभगकपाकनिकषम् ।।५।३।१३१॥ इति सूत्रेण निपातनम् । तडि निपातनामावे एतन्न्यायादौत्सर्गिक बाधित्वा अपवादत्वाद् बजेब मा प्रसा- झीदित्यतः कृतम् । अपराक्रमश्वायम् । उत्तरेणैतदेकान्तस्य त्रास्यमान. त्वात्॥५ अपवादात् कचिदुत्सर्गोऽपि ॥५६॥ यथा भख गतौ, मखन्ति स्वर्ग गच्छन्त्यनेनेति नखः। मठ निवासे, मठन्ति निवसन्ति छात्रादयोऽत्रेति मठ:: इत्यादौ "व्यञ्जनाद् घञ्।५।३।१३२॥ इति घामपवादमपि बाधित्वा बलवत्स्वादौत्सर्गिक "पुनाम्नि-11५।३.१३०॥ इति धः स्यात् । अस्याविष्कारकं तु मखमठादिसिधै यत्नान्तराकरणम्। अनित्यतात्वस्य न संभवति ॥ ५६ ॥ नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः ॥५७॥ शास्त्रस्येति कोऽर्थः, सूत्रस्य न्यायस्य वाऽनभिप्रेतार्थसिद्ध्यै प्रवृत्तिर्न कार्या। शिष्टप्रयोगसिद्ध्यर्थमेव तत्सद्भावात् । अनिष्टप्रयोगसिद्धिप्रतिबन्धार्थोऽयं न्यायः । तत्र सूत्रस्य यथा । नयतेर्गिवाफलवकर्तृविवक्षयाऽऽत्मनेपदे सिडेऽपि "कर्त- ·- खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । स्थामूर्तीप्यात् ॥३॥३॥४०॥ इति सूत्रं यत्कृतं तत्तावन्नियमार्थम् । नियम- वायम् । कर्तृस्थामूर्तीप्यादेव नयतेरात्मनेपदं स्यात् । यथा श्रमं विनयते; शम- यतीत्यर्थः । कर्तृस्थामूर्ताप्यत्वाभावे तु फलवकर्तर्यपि न स्यात् । यथा चैत्रस्थ मन्यु विनयति, गहुं विनयति, बुद्ध्या विनयतीति । अयं च नियमः कर्तृस्था-" ॥३३॥४०॥ इति सूत्रे अर्थविशेषानुक्तावपि शमयतिक्रियार्थस्यैव नयतेझेंयो नलन्यार्थस्य; इत्थमेव शिष्टानामिष्टलात् । ततश्चैवं व्यवस्थितम् । शमयति- क्रियार्थान्नयतेर्यद्यात्मनेपदं स्यात्तदा कर्तृस्थामूर्चाप्यत्वसहावे एव स्यान्न तु तदभावे फलवत्कर्तृविवक्षयाऽपीति । तेन शमयतिक्रियातोऽन्यार्थे वर्तमानान- यतेः सर्वत्र फलवत्कर्तृविवक्षाऽविवक्षाभ्यामात्मनेपदपरस्मैपदे सिद्धे। यथा अजा ग्राम नयते नयति वा ।। श्री आदिनाथ इत्यादिध्वपि यो यत्वाचभावः सोऽपि यदि शिष्टसंमतस्तदाऽनेन न्यायेन सिद्धो ज्ञेयः ॥ न्यायस्य यथा॥ लोपाखरादेश इति न्यायश्चिकीर्ण्यते इत्यादौ चिकीर्ष इति स्थिते क्यः शितिगारा४७०॥ इति क्ये परे सनो “दीर्घविच्च-||४।३।१०८॥ इति दीर्घरूपाय स्वरादेशाय नोत्सहते; दीर्घस्य शिष्टानामनिष्टत्वात् ततश्च सनो अत:"||४|३८२॥ इत्यल्लोप एव स्यात् । प्रबोधकं त्वस्य तत्र तत्र तत्तहिशेषणानुक्तिरेव । तथाहि । “कर्तृस्था-३ ३४०॥ इति सूत्रे शमयत्यर्थस्य नयतेरिति विशेषण, लोपात् खरादेश इति न्याये च दीर्घश्चि-"॥४।३।१०८॥ इति दीर्घवर्जः स्वरादेश इति विशेषणं यन्नो- तं, तदेतन्यायाशयैवेति । अस्य चानात्यन्तिकत्वात् इदमदसोऽक्येवाश ॥३॥ इत्यत्रानिष्टनियमापोहार्थमेवकारप्रयोगस्तथाहि । “इदमदस-॥१४॥३॥ इत्यस्य नियमसूत्रमात्रत्वं तावदेवकारं विनाऽपि सिद्धम् । कथम्। इमकैः, अमुकैरि- त्यत्र "भिस ऐस्॥१॥४॥३॥ इत्यनेनैव ऐसि सिद्धे यदेतत्सूत्रं कृतं तन्नियमार्थमेव सिद्धे सत्यारम्भ इति न्यायादिति। परमत्र नियमप्रकारौ द्वौ संभवतः । इदमदस एवाकि मिस ऐस् नत्वन्यशब्देश्य इत्येकः । इदमदसोऽक्येव सति भिस ऐस् न- त्वको अभावे इति द्वितीयः । तत्राद्योऽनिष्टस्तकैविश्वकैरित्यादावपि भिस ऐस् दर्शनात् । द्वितीयस्त्विष्टः । एभिरमीभिरित्यत्र मिस ऐसो अदर्शनात् । ततोऽ- स्यैव व्यवस्थापनार्थमक्येवेत्येवकारः प्रयुक्तः । यदि चायं न्याय आत्यन्तिक: 25 ·५० न्यायसंग्रहस्य- स्यात्तदा अनेनैव न्यायेनानिष्टनियमापोहो भावी; तद्भवने च पारिशेष्यादिष्ट- नियम एवं भविष्यतीति कुतस्तदर्थमेवः प्रयुज्यते ॥ ५७ ॥ इति प्राक्तनी न्यायत्तिकचित् क्वचिदुपजीव्य कृताप्रभुश्रीहेम- चन्द्राचार्यसमुचितसप्तपञ्चाशन्मितन्यायबृहद्दत्तिः॥ श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिश्शेषशिष्याग्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरलशेखरगुरुर्देदीप्यते सांप्रतम् ॥ तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना न्यायार्थमञ्जूषिका- वक्षस्कारक आद्य एष रचितः संपूर्णताभाजनम् ॥ १ ॥ अन्यमानम् १००१ अक्षराणि २६ ॥ CHAR अथ स्वसमुच्चितन्याया विवियन्ते। प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम् ॥ १॥ अत्र प्रकृतिपर्धातुरूपा नामरूपा च संभवति । स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामिति, प्रकृतीनामिति शेषः। प्रकृतीनां केवलत्वे, स्वार्थिकप्रत्ययान्तत्वे च, बहुः शब्द- भेदः स्यात्ततः शब्दभेदादन्यस्य कथनेऽन्यग्रहणं न प्राप्नोतीत्यतोऽयं न्यायः । तत्र धातुरूपा प्रकृतिर्यथा "विनिमेयधूतपणं पणिव्यवहोः।।२।२।१६!! इत्यत्र पणौत्युक्त पणेः केवलस्यैव ग्रहणं यद्यपि प्राप्नोति तथापि स्वार्थिकायप्रत्यया- न्तस्यापि स्यात् । तेन शतस्य शतं वा अपणिष्टेत्यादाविव, शतस्य शतं वा अपणायोदित्यादावपि “विनिमेयद्यूत-"||२|२|१६|| इत्यनेन व्याप्यस्य वा कर्मत्वं सिद्धम् । नामरूपा यथा। ग्रामात्परस्मिन् देशे वसतीत्यादौ केवलपरशब्दयोगे इव ग्रामात्परस्ताद्वसतीत्यादौ "परावरात् स्तात्"||७।२।११६॥ इति सूत्रविहितखा- विकस्तात्प्रत्ययान्तपरशब्दयोगेऽपि ग्रामशब्दात् "प्रभृत्यन्यार्थ-१२।२१७५॥ इति दिक्शब्दयोगलक्षणा पञ्चमी सिद्धा। अस्य ज्ञापकं तु नियमार्थ सर्वादिगणे डतरडतमप्रत्ययोपादानम् । तथाहि । डतरडतमोपादाने तावदयं भावः । डतर- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी हवृत्तिः । इतमौ प्रत्ययौ। प्रत्ययानां च केवलानां सर्वादित्वासंभवात्प्रत्ययः प्रकृतिमा- क्षिपतीति कृत्वा येभ्यो यचकिमन्यैकशब्देभ्यः स्वार्थिको उतरडतमौ संभवत- स्ते यदादिशब्दा डतरडतमान्ता इह इतरडतमशब्देन गृह्यन्ते। तेन यतरस्मै बतमस्मादित्यादिषु स्मायादयः सिद्धाः। इदं च डतरडतमोपादानं नियमार्थमित्युक्त सूरिणा । नियमश्चैवम् । यदि सर्वादीनां स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां प्रकृतिसर्वादित्व- द्वारेण सर्वादित्वं स्यात्तदा डतरडतमान्तानामेव स्यानत्वन्यखार्थिकप्रत्ययान्ता- नाम्। तेन प्रकृष्टार्थे खार्थिकतमपि, सर्वतमाय सर्वतमात् अत्र सर्वादिखाभावात् स्मैस्मातौ नेति । इत्थं चान्यस्वार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादिलापोहाथ उतरडतमन- हणयनस्तदा क्रियते यद्यविशेषेण सर्वस्वार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादिलप्राप्तिः कथ. मपि स्यात् । तत्प्राप्तिश्च तेषामेतन्न्यायादेवास्ति, प्रकारान्तराभावात् । तदेवमे- तन्न्यायबलात्सर्वखार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादिशब्दानां प्रकृतिसर्वादिलद्वारेण सर्वादिले प्राप्नुवति सति इतरडतमेतरस्वार्थिक प्रत्ययान्तानां सर्वादिलं निषेधुं यद् डतरडतमोपादानं सर्वादिगणे कृतं तदेतन्न्यायाविनामावित्वादेतन्न्यायज्ञाप- कमिति व्यक्तमेव । अनित्यश्वायम् । तेन पणायतीत्यादौ पणिधातोरीदत्त्वेऽपि नात्मनेपदम् । अनित्यताज्ञापकं तु कामयते इत्यादावात्मनेपदार्थ कमेणिडो डित्करणम् । अस्यैकान्तिकले हि कमेर्डिवेनैवात्रात्मनेपदं सिद्धामिति कुतस्त- दर्थ णिको ङित्वं कुर्यात् ॥ १ ॥ प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ॥२॥ अहणमिति अत्रोत्तरत्र च संबन्धः। यत्र विवक्षितशब्दः प्रत्ययरूपोऽप्रत्यय- रूपश्च संभवेत्तत्रासौ प्रत्ययरूप एव ग्राह्यो नत्वप्रत्ययरूपः । उभयोग्रहणे प्राप्ते व्यवस्थार्थोऽयं न्यायः । एवमुत्तरन्यायत्रयेऽपि वाच्यम् । यथा “कालात्तनतरत. मकाले"।।३।२।२४॥ इत्यस्मिन् सप्तम्यलुम्विधायिसूत्रे तरतमौ प्रत्ययौ ग्राह्यौ, नतु तरति ताम्यतीत्यचि व्युत्पन्ने नानी । अस्य ख्यापकं तु सूत्रे अविशिष्टोक्तिस्तथाहि । तरतमौ तावत्र प्रत्ययावभीष्टौ, नतु नाम्नी । पूर्वाह्नेतरां, पूर्वाह्नतमामित्यादि- प्राच्यप्रयोगेषु प्रत्यययोरेव तयोर्दर्शनात ; तथापि यत्सूत्रे निर्विशेषमूचे, तदेत- न्यायाशयैव । अस्यास्थैर्याच्च स्त्रीदूतः॥१।४।२९॥ इत्यादौ "नारी-||२||७६॥

·न्यायसंग्रहस्य- Kalas इत्यादिङीप्रत्ययान्तवत्तरीत्याचा अव्युत्पन्नत्वेन प्रत्ययरहिता अपि ईदन्ता पाहाः। अस्थैर्यख्यापक तु धातोरिवर्ण-२२११५०॥ इति सूत्रेसाक्षात् प्रत्ययग्रहणम् ॥२॥ अदाधनदाद्योरनदादेरेव ॥ ३ ॥ धातोरिति शेषः । यत्र विवक्षितधातुरदादिगणसत्कोऽन्यश्च संभवेत्तत्रान्यो प्रायो नलादिसत्कः । यथा “उपान्वध्यावसः ॥२।२।२१॥ इत्यत्र बस्ते- युदासेन वसतिरेवाग्राहि । स्थापकं त्वस्य "शासरहनः शाध्येविजहि ।।४।२] ८४॥ इत्यत्रास्तेरादादिकस्य ग्रहणसिब्बर्थ शास्हन्साहचर्यबलग्रहणम् । तहो- तन्न्यायादसत्यस्यत्योहणं मा प्रसाङ्क्षीदित्यतः कृतम् । अस्य वाध्रुवत्वात "नाहीप्राधात्रोन्दनुदविन्तेर्वा ||४|२१७६॥ इत्यत्र मौवादिकस्येव आदादिकस्यापि ऋधातोहः ॥ ३ ॥ प्राकरणिकानाकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैव ॥४॥ प्रकरणेनात्स्याधिकारेण चरतीति बावन्ये “यतिमाशा इत्यने- नेकणि प्राकरणिक खाधिकारोक्तं प्रत्ययादि; अन्याधिकारोक्तं तु विवक्षितसूत्रा- पेक्षया अप्राकरणिकम् । तत्रोभयोग्रहणे संभवति सति खाधिकारेणोक्तमेव प्रत्य- यादि ग्राह्यं नत्वन्याधिकारोक्तम् । यथा “इस इतः॥२|७१॥ इति डीसूत्रे "यमो डायन् च वा ॥२१४६७। इत्यतः प्रारब्धातद्धिताधिकारातद्धितीय एवेन् ग्राह्यो नतु "प्रश्नाख्याने वेञ्॥५॥३१११९॥ इति कृत्सूत्रोक्तः । तेन सुतङ्गमेन निर्वृत्ता "सुतहमादेरि।६।२८५॥ इतीशि सौतङ्गमी; अत्र डीः स्यात् । प्रश्नाख्यानयोस्तु न स्यात् । तत्र प्रश्न यथा। हे चैत्र का त्वं कारिमकाषी । आख्या- ने यथा । पृष्टः प्रत्याह; सर्वो कारिमकार्षम् । अत्र कारिशब्दादिमन्ताद् डीप्राप्ति- रस्ति परमप्राकरणिकत्वेन कृविज्ञप्रत्ययस्य “इन इतः॥२/४/७१॥ इति सूत्रे अग्र- हणानात्र कीः । अस्य च रोपकं "द्रेरणोऽप्राच्यभर्गादे"।६।१११२३॥ इति सूत्रे "शकादिभ्यो ने प्॥६।१।१२०॥ इति सूत्राद् द्रावनुवर्तमानेऽपि पुनर्द्रिग्रहणम् । तद्धि एतल्न्यायात्माकराणिकस्यैव द्रेरअणोऽनेन लुब्भाविनी, नामाकरणिकस्येत्या- शङ्कय द्विविधस्यापि द्रेरणोऽनेन लुब्भवतादित्येवमर्थ कृतम्। अयं भावः । “हेर

·-
स्त्रोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः ।
५३
अण-६।१।१२३॥ इति सूत्रमपत्याधिकारेऽस्ति। एका च द्रिसंज्ञा तत्रास्ति, साऽस्य
सूत्रस्यापत्याधिकारस्थस्य प्राकरणिकी; अन्या च द्रिसंज्ञा शस्त्रजीविसङ्घाधिकारे-
ऽस्ति । साऽस्याप्राकरणिकी। अधिकारद्वयस्यापि च दिसंज्ञका अञणप्रत्यया
अस्मिन् सूत्रे अधिकृतास्तेन मद्रस्यापत्यं स्त्री पुरुमगधकलिङ्गशूरमसद्विखरावण"
११११६॥ इत्यनेन दिसंज्ञेऽणि रमण-1६।१।१२३॥ इति तल्लुपि, प्रत्य-
यलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायते इति न्यायाच लुप्तेऽप्याणि "अणजेय."
॥२४॥२०॥ इति ड्या, मद्री । अत्र यथा “रेरण-६।१।१२३॥ इत्यनेनापत्या-
थस्य द्रिसंज्ञस्याणो लुप् स्यात्तथा परित्यत्र शस्त्रजीविसंघार्थस्यापि । तथा-
हि। पशुनाम काचित, तस्या अपत्यानि बहवो माणवकाः पुरुमगध-३१।६।१॥
११६॥ इत्याणि, "शकादिभ्यो २ः॥६।१।१२०॥ इति तल्लुपि च पर्शवः । ते
शस्त्रजीविसङ्घः स्त्रीत्वविशिष्टो विवक्षित पश्वीदेरण ||७३।६६|| इत्यनेन
द्रिसज्ञोऽण; तस्यापि "नेत्रण-१६।१।१२३॥ इत्यनेन लुप् । ततश्च “उतोऽप्रा-
णिनश्चायुरज्ज्वादिभ्य ॥२॥४॥७३॥ इत्यूङि, पथूरिति । अस्य चास्थास्नु-
त्वात् जृष्धातोरद्यतनीदिप्रत्यये अजरत इत्यादावाख्यातसंबन्धिनि ऋदिच्छि-"
॥३।१६५।। इत्यङ्प्रत्यये परे ऋवर्णदशोऽडि"|||३|७|| इत्यनेन यथा गुणः
स्थातथा जरणं जरा इत्यादी "षितोऽङ ।।५।३।१०७॥ इत्यनेन विहिते कृत्संब-
धिन्यप्यङि परे गुणः सिद्धः ॥ ४ ॥
निरनुबन्धग्रहणे सामान्येन ॥५॥
सामान्येनेति निरनुबन्धसानुबन्धयोरित्यर्थः । वैसघशात्सानुबन्धस्य ग्रहणे
अप्राप्तेऽयं न्यायः । यथा खः कः, अत्र “रः पदान्ते विसर्गस्तयोः ।।१।३।५३।।
इति रस्य रोश्च विसर्गः सिद्धः। आरोपकं त्वस्य "अरोः सुपि रः॥१।३।५७॥ इत्यत्र
रुवर्जनम् । तद्धि तत्र र पदान्ते-१।१।३।५३॥ इत्यधिकारादेतन्न्यायेनोभयोरपि
रयोग्रहणे प्रसक्ते सति कृतम् । अस्थेयांश्वायम् । निरनुबन्धग्रहणे न सानुब-
न्धकस्येत्यपि न्यायसद्भावात् ॥ ५ ॥
साहचर्यात्सहशस्यैव ॥६॥

·न्यायसंग्रहस्य-- अव्यभिचारिणा व्यभिचारी यन्नियम्यते तत्साहचर्यम् ; तस्माच सदृश एव ग्राह्यो नवसदृशः । इष्टग्रहणसिद्ध्यर्थोऽयं न्यायः । यथा “तवातुमम्॥२१॥३५॥ अत्र तवातुमोः कृतोः साहचर्यात कृदम् ग्राह्यो नतु द्वितीयैकवचनम्। बोधक वस्याविशिष्टोक्तिरेव । अस्थेष्ठलाचास्य "वत्तस्याम् ॥११॥३४॥ इत्यत्र न केवलं वत्तसिसाहचर्यात्तद्धितस्यैव आमो अव्ययलं स्यात् किन्तु परोक्षास्थानजस्यापित तेन इदमनयोतिशयेन किमिति किंतराम्; अत्र कि शब्दात् “योविभज्ये च तरप्॥७॥३॥६॥ इत्यनेन तरपि, "किन्त्यायेऽव्ययादसत्त्वे तयोरन्तस्याम् ॥७॥ ३२८॥ इत्यनेन तरपोऽन्तस्य आमादेशे च यथा तस्य आमोऽग्रे “अव्ययस्य ॥३॥ २|७॥ इति सेल्प् स्यात्तथा पाचयांचषा इत्यत्र परोक्षास्थानजस्याप्यामोऽग्रे अव्ययस्य ॥३२॥७॥ इत्यनेन टाया लुप् सिद्धः ॥ ६ ॥ वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् ॥७॥ एकवर्णग्रहणे तज्जातीयो अनेकोऽपि प्राहा इत्यर्थः । अमुकवर्णस्येत्येक- वचननिर्देशे एकस्यैव ग्रहण प्रामोति न द्वयोरित्यतोऽयं न्यायः । यथा रम्यते इत्यादौ रमेरकारपुरस्थैकानुनासिकान्तले सति यथा “मुरतोऽनुनासिकस्थ॥४॥२॥ ५१॥ इति स्वागमः स्याचथा हम्मतङि जहम्म्यते इत्यादावप्यनुनासिकजाति- ग्रहणाद हुन्नतेरकारपुरःस्थानुनासिकद्वयान्तत्वेऽपि सति मुरतः ॥१५॥ इति स्वागमः सिद्धः। देशकं वस्य जंहम्म्यते इत्यादीनां सिद्ध्यर्थ यत्नान्तरानुप- देशनम् । अस्यास्थैर्याच्च कचिद्वर्णग्रहणे जातिग्रहणं स्याच्च न स्याच्च । यथा सुपूर्वस्य धिणुङ् ग्रहणे इत्यस्य उदिवानागमे तस्य "तवर्गस्य श्ववर्ग-११३६०॥ इति गले घिण्णरूपाद्धातोः मन्वन-"।५।१२१४७॥ इति बनि, "वन्याङ् पञ्चमस्य" ||४।२।६५॥ इत्यत्र पञ्चमजातिग्रहणाण्णद्वयस्थाप्याङादेशे आडो डिवेन गुणा- भावायत्वे सुध्यावा इति स्यात् । जातिग्रहणाभवने वन्यस्यैव णस्य आवे तथाच णकारयोगरूपनिमित्तनिवृत्त्या निमित्ताभाव इति न्यायादाधणस्य णत्व- निवृत्तौ सुधिनावा इत्यपि स्यात् । अस्थैर्यप्रतिष्ठापकं त्वस्य काष्ठतक्षि कुलानी- त्यादौ नागमार्थ "धुटां प्राक् ॥११॥६६॥ इति बहुवचनम् । तथाहि । बहुवचनं किलानेकधुपधुटजातिग्रहणसिद्ध्यर्थे न्यस्तम् । एतन्न्यायस्थैर्ये च धुट् इत्येक- "RATVA ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । वचनेनापि बहवोऽपि धुटो लभ्येरनिति किमर्थ बहुवचनं प्रयुज्येत ॥ इहच न्याये वर्णग्रहणे इत्युपलक्षणम् । तेन विशिष्टवर्णसमुदायग्रहणेऽपि कचिज्जात्याश्रयणं सिद्धम्।यथा चोरयन्तं प्रायुक्त अचूचुरत् इत्यत्र णिजातिरेवाश्रिता । तथाहि । चुरण इत्यस्मात् “चुरादिभ्यः-॥३२॥१७॥ इति णिचि गुणे चोरि इति जातं; तस्माच चोरयन्तं प्रायुक्तति णिग् । अद्यतनीदि; "णिनि-॥३५॥ इति । अत्र णिद्वयमस्ति परं योणिर्घातोरग्रेस उपरो न, यस्तु ङपरः स धातोरनन्तरो न । तेन चो इत्यस्य "उपान्त्यस्यासमान-१॥४॥२॥३५॥ इति इखो न प्राप्नोति, डपरे णौ तस्य विधानात् । यदि चणेरनिटि३/६३॥ इत्यनेन एको गिर्ल- प्यते, तदा उपरणिः पुरःस्थ: स्यात्परं धातोः समानलोपित्वमापद्यते, तेनाप्यु- पान्सहखो न प्राप्नोति । पर “उपान्त्यस्यासमान-1॥४॥२॥३५॥ इत्यादिसूत्रेषु जाविति णिजातिराश्रीयते; तेनान णिहयेनापि एक एव गिपरो गण्यते । यदि च द्वावपि णी निमिततयैव संगृहीतौ, तदा णिलोपेन समानलोपित्वमपि न स्यात् । गैरन्यस्य समानस्य लोपे हि समानलोपिलं स्याद्यथा कलिमा- ख्यत् अचकलत् इत्यत्र कलिशब्दसंबन्धिन इकारस्य यन्त्यस्वरादेः||७ ४३॥ इत्यनेन लोपे समानलोपिखं जातं, ततोऽत्र प्रस्तुते समानलोपिलाभावाच्चो इलस्य दूखे तदनु चु इति द्वित्वे पूर्वस्य "लघोदीर्थोऽस्वरादेः॥४।१६४॥ इति दीर्वं च अचूचुरदिति सिद्धम् ॥ ७ ॥ वर्णेकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते ॥८॥ ऋकारमध्येऽर्धमात्रो रेफोऽप्रे पश्चाश्च तुरीयः स्वरभागोऽस्ति । एवं लकारेऽई- मात्रोल इत्याद्यपि वाच्यमिति वृद्धाः प्राहुः । ततश्च यथा गोविक्रये क्रियमाणे मांसविक्रयनियमो न भज्यते; गवि मांसबुद्धेरभावात् , तथा ऋलग्रहणे तन्म- ध्यस्थरलयोहणं न प्राप्नोति ताभ्यां रलबुद्धेरनुत्पादनादित्यतोऽयं न्यायः । यथा प्रलीयमानमित्यादिवत् प्रक्लुप्यमानमित्यादावपि लुकारव्यवधाने तदेकदेशभूत- लकारेणापि व्यवधानादलचटेति निषेधेन "स्वरात्शाराश८५॥ इति प्राप्त णलं नाभूत् । व्यञ्जकं लस्य प्रक्लप्यमानमित्यादी णलं निषेधु यत्नान्तराकरणम् । अस्याघ्रौव्याच कृतः, कृतवानित्यादौ “रदादमूर्छमदः क्तयोर्दस्य चाश६९॥ रविवार ·न्यायसंग्रहस्य- इति प्राप्तं तयोस्तो नलं नाभूत् । रग्रहणेन ऋमध्यस्थरेफस्याग्रहणात् । अनौव्यव्यावर्णकं तु "रवर्णात्-१।२।३।६३॥ इत्यत्र रेफऋवर्णयोभहणम् । अस्य धौव्ये हि ऋवर्णमध्येऽपि रेफ एवास्तीति रेकग्रहणेनापि सरति । अत एक पाणिनिना णस्वसूत्रे रषाभ्यामित्येवोक्त, वादपि तन्मध्यस्थरेफाश्रयं जावं भविष्यतीत्याशयेन ॥ तन्मध्यपतितस्तब्रहणेन गृह्यते ॥ ६ ॥ श्रादिप्रत्यये एकस्मिन्ननेकस्मिन्वाऽन्तःपतितेऽपि लति घाखादेयथोक्त कार्य स्थादेव । प्रत्ययेऽन्तःपतिते सति बातोः खण्डितत्वबुद्धेरुत्पादात् खण्डीभूतस्य च तस्य कपालरूपतापन्नकलशस्य जलाहरणादिकार्य इव धातुकायें अप्राप्तेऽर्थ न्यायः। तत्रैकस्मिन् यथा। अरुणत; अत्र श्भेऽन्तःपतितेऽपि रुधेः प्रागट् सिद्धः । अनेकस्मिन् यथा । अतृणेट; अन वे ईति चान्तःपतितेऽपि तृहेः प्रागट ! नचाडेव प्रथममानेष्यते तथाच कैतन्यायावकाश इति वाच्यम् । कृतेऽन्यस्मिन् धातु- प्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्तहाध्योटचेति न्यायसद्भावेनाटः प्रथममनागमनात् । अभिव्यञ्जक लस्य त्वामहं सिना-॥२१११२॥ इत्यत्र प्राकाक इति । तथाहि । युष्मदस्मदोरकि सौ तावत् त्वकमहकमिति रूपे इष्टे । यदि च "त्यादिसर्यादेः स्वरेष्वन्त्यात्पूर्वोऽक७३।२९॥ इत्यनेनाक प्रथनमानीयते तदैतन्न्यायात्साको- रपि युष्मदस्मदोर्युष्मकदमकद्रूपयोस्त्वमहमादेशः स्यात्तथा चाकः श्रवणं न स्यादित्यत एतन्न्यायाशङ्कयाऽकः श्रवणार्थ प्राकू चाक इत्युक्तम् । अस्यानैका- न्तिकता तु नालोक्यते ॥ ९ ॥ आगमा यद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १० ॥ आगमा ये आदिशब्देनान्तशब्देन वा निर्दिष्टाः। यथा “अड् धातोराविर्घ- स्तन्यां चामाङा" ||२९॥ इति अनामखरे नोऽन्तः॥११४६४॥ इत्यादि। ते आ. गमा इति बहुवचनस्यातन्त्रत्वादेको यादयोऽपि वा यद्गुणीभूता इति गुणशब्दस्य लक्षणयाऽवयववाचित्वाद् यस्यावयवीभूताः स्युस्तब्रहणेन गृह्यन्ते इति कोऽर्थस्तस्य केबलस्य यत्कार्यमूचे तत्तस्य सागमस्यापि स्यात् । आदिशब्द्धनान्तशब्देन च ·JALA खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बहवृत्तिः। निर्देशस्य फलदर्शनार्थोऽयं न्यायः । तत्रैको यथा । प्रण्यपतत् । अत्राट्सहितेऽपि पतौ नादा-१२।३१७९॥ इति नेनों णः सिद्धः । द्वौ यथा । प्रतिपूर्वस्य पतेर्यङ्लुपि दिवि व्यञ्जनाहेः सश्च दुः॥४३७८॥ इति तल्लुकि प्रण्यपनीपत् इत्यादावट आ: दिशब्दनिर्दिष्टत्वेन, न्यश्चान्तशब्दनिर्दिष्टत्वेनागमत्वात्तद्युतस्यापि पतेः पतिग्रहणेन ग्रहणात्तस्मिन् परे नियोदा २१३/७९॥ इति ने! णः । नन्वनागमयुतस्या पतेर्ग्रहणं सिध्यतु, पकारयुतस्य कथं ग्रहण, पकारस्य द्विरुक्तिजस्यानागम- । उच्यते । तस्य अव्यवधायित्वमवेतनन्याये वक्ष्यते । एवमतनो- दाहरणेऽप्याशङ्कथं समाधेयं च । यो यथा । मनिपूर्वस्य यमेवैब्लुपि अद्यतनी दिप्रत्यये, प्रण्ययंवंसीदिखादावडागसम्बागमसागमयुतेऽपि यमो परे, “अकखा- द्यपान्ते पाठे वा ॥२॥३१८०॥ इत्यनेन ले! णः । अस्य गमकं तु, सेटः कसो- रुपादेशाय "कसुष्मती खराश१०५॥ इत्येतब्यतिरिक्तयत्नाकरणम् । तथाहि । "कसुष्मतौ च ॥२११११०५] इलनेन तावदनिटः कसोरुषादेशे बभूवुषीत्यादि सिध्यतु; परं पेचुपीत्यादौ “घसेकखरातः कसो"||२|| इत्यनेनेड्भवनेन कसोः सेट्वादिश्चादृश्यमानत्वातल्लोपाय, सेटः कसोरुषादेशाय वा सूत्रं कार्यम् । यत्तु किमपि न कृतं तदेतन्न्यायात्सेटोऽपि कसोरुषादेशः "कसुष्मती चा १।१०९॥ इत्यनेनैव सेत्स्यतीत्याशयैव । अस्य च व्यभिचारित्वाद् वे स्कन्दोक्तयोः " ॥२॥३॥५१॥ इति पत्वसूत्रे स्कन्दग्रहणेनाट्साहितस्य स्कन्दो अग्रहणायस्कन्ददित्यादौ पत्वं नाभूत् । व्यभिचारित्वप्रतिष्ठापकं तु "उपसर्गा- सुरसुवसोस्तुस्तुभोऽव्ययाद्वित्वेगा।३।३९॥ इति सूने अट्यपीति । तथाहि । अभ्यषुणोदित्यादावड्व्यवधानेऽपि षत्वार्थ तावदट्यपीत्युक्तम् । यदि चायमव्य- मिचारी स्यात्तदा सुग्ग्रहणेनाट्साहितस्यापि सुगो ग्रहणसिद्धेस्टा व्यवधानाभवना- दव्यपीति न वक्तव्यं स्यात् । यत्तूक्तं तदस्थ व्यभिचारित्वात् सुग्ग्रहणेनासहि- तस्यापि सुगो ग्रहणासिध्याऽटो व्यवधायित्वसंभावनवैव ॥ आगमोऽनुपघातीत्यपि न्यायोऽस्ति । यथा भवानित्यत्र नागमे कृते अतुरन्तुरूपो जातस्तथापि नागमस्या- नुपातित्वात् "अन्वादेरत्वेसः सौ ॥१।४।९०॥ इत्यनेनात्वन्तलक्षणो दीर्घः स्या- देवेति । परं सोऽप्यत्रैवान्तर्भावनाई, समानफलत्वात् । तथाहि । अनुपघातीत्यस्य ०० ·न्यायसंग्रहस्य- तावदयमेवार्थो यत्स्वव्यवधानहेतुकं यथाप्राप्तकार्याणामुपघातमागमोन करोतीति । यदि चागमानामवयवत्वेनावयविग्रहणेन ग्रहणं सिद्ध तदा अव्यवधायित्वादनु- घधातित्वं स्फुटमेव ॥ १० ॥ स्वाङ्गमव्यवधायि ॥११॥ स्वमङ्गं द्विरुक्तादिकं धात्वादेर्निजाङ्गिनः कार्ये कर्तव्ये व्याघातं न कुर्यात् । खाङ्गत्वस्य ह्येतावदेव फलमिति ज्ञप्त्यर्थोऽयं न्यायः । यथा संचस्कारेत्यत्र सम् कृ इति स्थितेऽन्तरङ्गत्वात्प्रथमं स्सटि, ततश्च तदवसरप्राते "सटि समः॥२३॥ १२॥ “लुक्॥११३।१३॥ इति सूत्रे बाधित्वा परत्वान्नित्यत्वाद्धातुमानाश्रयत्वे- नान्तरङ्गत्वाच्च णवि तदाश्रिते द्वित्वादौ च कृते संचस्कृ इति स्थिते एतन्न्याय- बलाद् धात्वलेन द्वित्वजचकारेण समो व्यवधानाभवनानिमित्ताभाव इति न्याय- प्राप्ता रसटोनिवृत्तिनाजनि । यतः सम्कृगोरानन्तर्यमेव स्सटोनिमित्तम् । ततश्च द्वित्वेन व्यवधाने स्वीक्रियमाणे सत्यानन्तर्याभावात् स्सटोनिवृत्तिः प्रामोत्येव । प्रमापकं त्वस्य "नेादा-"॥२।३१७९॥ इति सूत्रस्य "द्वित्वेऽप्यन्तेऽप्यनितेः परे- स्तु वा ।।२।३।८१॥ इति सूत्रानन्तरोपन्यास; तत्र द्वित्वेऽपीत्यनुवर्तनं चाकृत्वा "नेोदा-गा२।३१७९।। इति सूत्रे ङ्मादिधातूनां सामान्यनिर्देशः । तथाहि । नर्णत्वं तावत् प्रणिपततीत्यादिवत् प्रणिपपातेत्यादावपीष्टम् । तच्च तदैव सिद्ध्यति यदि “नेादा-"॥२/३०९॥ इति सूत्रं "द्वित्वेऽप्यन्तेऽप्यनिते:-"॥२॥३ ८१॥ इति सूत्रानन्तरं क्रियते, तत्र च द्वित्वे ऽपीत्यनुवर्त्यते । एवं हि द्वित्वे- ऽप्यद्वित्वेऽपि च नादिधातुषु परेषु निर्विवादं नेणः सिध्यति । यत्तु तथा न कृतं किन्तु सामान्येन आदिधातव एवं पठितास्तज्ज्ञायते प्रणिपततीत्यादिवत्प्रणि- पपातेत्यादावपि "नेादा-"१२३१७९|| इत्यनेनैव णत्वं सेत्स्यति; हित्वजस्य पस्य धातोः स्वाङ्गत्वात्स्वाङ्गमव्यवधायीति च न्यायसहावादित्याशयैव । स्वाङ्गमिति किम् । पराङ्गस्य तु व्यवधायित्वमेव यथा स्यात् । तेन संचस्कारेत्यत्रैव धात्वङ्गेन द्वित्वेन समस्सटोर्व्यवधानं स्यादेव। तेन च "सटि समः॥१॥३॥१२॥ "लुक्"।१।३।१३॥ इति सूत्राभ्यां समो मस्य सकारलुको न। अस्य च व्यभिचा- रित्वाद् “वेः स्कन्दोक्तयोः ।।२।२५१॥ इति षत्वसूत्रे द्वित्वसहितस्य स्कन्दो अग्र- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः । हणाहिचिस्कन्त्सतीत्यादौ न षत्वम् । सन्यभिचारत्वप्रतिष्ठापक तु प्रतितष्ठा. वित्यादौ हित्वध्यवधानेऽपि षत्वार्थ स्थासेनिसेधसिचसा द्वित्वेऽपि ॥२॥३॥ ४०॥ इति सूत्रे द्वित्वेऽपीत्युक्तिः । सा हि द्विवे कृते सति तस्य खाइत्वेऽप्येतन्न्या- यस्य सध्यभिचारत्वाद्यवधायित्वं भविष्यतीत्याशङ्या कृता । पूर्वन्यायश्चास्यैव प्रपञ्चा, आगमानामप्यवयवतया स्वाङ्गत्वाव्यभिचारात् ॥ ११ ॥ उपसगों न व्यवधायी।॥ १२॥ उपसर्गस्य धातोः प्राक प्रयोग इत्येताचदेव "धातोः पूजार्थखलिगतार्थाधि- पर्यतिक्रमाांतिवर्जः प्रादिरुपसर्गः प्राक् ॥३॥१॥१॥ इति सूत्रेण नियमितं न पुनस्तादवयवत्वमित्यतो विभक्त्यन्तत्वेन पृथक्पदत्वाधोपसर्गस्य व्यवधायित्वे प्राप्तेऽयं न्यायः । यथा 'उक्षा मन्चक्रुर्नगरस्य मार्गान् । अन्ना गुरुनाम्यादे:-॥३१॥ 8८॥ इत्यामादेशे कृते आमन्तस्य कृगश्च प्रेण न व्यवधानम् । अयं भावः कृश्य- स्ति चानु तदन्तमित्यत्रानुशब्दस्य तावदयमर्थः । व्यवहितो विपर्यस्तो वा कृश्व- स्तीनां प्रयोगोन कार्यः, किन्त्वनन्तर एवाग्रे एव च कार्य इति । यदि चान प्रेण व्यवधानं स्यात्तदाऽयं प्रयोगोऽसाधुरेव स्यात् । परमेतन्न्यायवलेन प्रेण व्यवधा- नाभवनात् साधुरेवेति । अनुमापकं त्वस्य कर्मणः पराद्वायतेष्टविधायके "गायो- अनुपसर्गादृ५।१७।। इति सूत्रे उपसर्गवर्जनम् । तडि साम गायतीति टकि सामगी स्त्री इत्यावाविव, साम लंगायतीति सामसंगायीत्यत्र सोपसोझायतेष्टक मा भत्किन्तु "कर्मणोऽणा५।११७२।। इत्यणेव भवतादित्येवमर्थ कृतम्। यदि चार्य न्यायो न स्यात्तदा गायष्टक इत्यपि सूने कृते साम संगायतीत्यत्र टक्प्राप्तिरेव नास्ति; सभा व्यवधानेन गायः कर्मणः परत्वाभावावित्युपसर्गवर्जनं व्यर्थमेव स्यात् । तथापि यदुपसर्गवर्जनं कृतं, तदेतन्न्यायात्कर्मगायत्योरुपसर्गेण व्यवधान न भविष्यति। तथाच सामगोत्यत्रवत् , साम संगायीत्यत्रापि टकप्राप्त्या सामसंगी. त्यनिष्ट रूपमापत्स्यते इत्याशङ्कयैव । अयं च नैकान्तिकस्तेन समागच्छत्ती- त्यत्र आडा व्यवधानात् “समो गमृच्छिप्रच्छिश्रुवित्वरत्यर्तिदशः॥३॥३॥८॥ इत्यात्मनेपदं न ॥ १२॥ छ ।

·न्यायसंग्रहस्य- येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात्॥ १३ ॥ यत्र येन वर्णादिनाऽवश्यं व्यवधानं स्यान्नत्वव्यवधानं, तत्र तयवधानेऽपि तत्कार्य स्यादेव । अप्राप्ते प्रापणार्थोऽयं न्यायः। एवमुत्तरयोरपि वाच्यम् । यथा चार्वी गुर्वीत्यादौ स्वरोकारयोरेकव्यञ्जनान्तरितत्वेऽपि स्वरादुतो गुणादखरोः॥२ ४॥३५॥ इति ङीः सिद्धः । वरात्परस्याव्यवहितस्य उतो गुणवाचिशब्देष्वसंभ- वात । निवेदकं त्वस्य "खरादुत-"|॥२॥४॥३५॥ इति सूत्रे स्वरादुत इत्युक्तिरेव । तथाहि । स्वरात्परो य उकारस्तदन्ताद्गुणवाचिनाम्नः खरुवर्जितात् स्त्रियां ङीर्वा स्यादिति ह्येतत्सूत्रार्थः । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा स्वरात्परस्य अव्यवहितस्य उकारस्य गुणवाचिशब्देषु कुत्राप्यसंभवादन खरादुत इत्युक्तिवैयादसङ्गतैव स्यात् । तथापि यत्सा कृता तत्वरोकारयोरवश्यंभाविन एकव्यञ्जनव्यवधानस्यै- तन्न्यायबलादगणने स्वरात्पर उकार इत्युक्ति सङ्गता भाविनीत्याशयैवेति ॥ तथा खरुवर्जनमप्यस्य ज्ञापकम् । तथाहि । वरात्परो य उकारस्तदन्तान्नानो डीः स्यादित्युक्ते खरुशब्दाद् डीप्रसङ्ग एव नास्तिस्वरोकारयोर्व्यञ्जनेन व्यवधानात् । तथापि यत् खरुवर्जनं कृतं, तज्ज्ञापयति स्वरोकारयोरेकव्यानव्यवधानमवश्यं स्यादेवेति कृत्वा एतन्न्यायबलादेकव्यानव्यवधानं सदापि न गण्यते इति । तथाच खरुशब्देऽप्येकेनैव व्यञ्जनेन व्यवधानसद्भावात् "खरादुत-॥२४॥३५॥ इत्यप्युक्ते डीप्रसङ्गः स्यादिति हेतोः खरुवर्जनम् । येन नाव्यवधानमिति किम् । ज्युङ् गतौ इत्यस्माणिगि सनि च जुज्यावयिषति; अत्र निमित्तभूताया अब- र्णान्ताया अन्तस्थाया जेन व्यवधानाद् द्वित्वे सति पूर्वस्य उकारस्य “ओर्जा- न्तस्थापवर्गेऽवणे"।४।१।६०॥ इति इन, यतो यत्राव्यवधानं न संभवत्येव तत्रैव व्यवहितमाद्रियते नान्यत्र । "ओजोन्तस्था-11४।१०६०॥ इत्यत्र तु यियविषतीत्यादा- वव्यवहितोऽप्यन्तस्था संभवति; ततो जुज्यावयिषतीत्यत्र व्यवहितान्तस्थाया न ग्रहणम् । अस्यानात्यन्तिकता तु नाभाति ॥ १३ ॥ ऋकारापदिष्टं कार्य लकारस्यापि ॥१४॥ यथा कृपौङः सनि "मः स्यसनोः ॥३।३।१५।। इति परस्मैपदे चिक्लु- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । प्सति; अत्र निनिमित्तत्वात्प्रथमं "ऋरललं कृपोऽकृपीटादिषु॥२।३।९९॥ इति ऋत लत्वे पश्चाद् द्वित्वे "ऋतोऽत्"||४|११३८॥ इत्यनेन लुतोऽप्यत् सिद्धः । संवादकं त्वस्य "दूरादामन्त्रस्य ॥७।४।९९॥ इति सूत्रे ऋवर्जस्वरस्य प्लुतत्व. मुक्त्वाऽपि पुनर्लग्रहणम् । तद्धि ऋनिषेधे एतल्ल्यायाद् लुनिषेधोऽपि मा प्र- साक्षीदित्यतः कृतम् । चलवायम् । किलति इखो वा ॥१२॥२॥ इत्यत्र ऋलतोरुभयोरुक्तः । यद्यपि च "दूरादामन्त्रस्य-"||७||९९॥ इत्यस्य वृत्तौ ऋवर्णग्रहणे लवर्णस्यापीति रीत्याऽयं न्यायः पठितोऽस्ति; तथापि लुकारस्य प्रायः कचित्प्रयोगायोगाद् ऋकारापदिष्टं लकारस्यापीत्येवानोचानम् । “रललम्." ॥२।३।९९॥ इत्यस्य न्यासे एवमपि पाठदर्शनाच ॥ १४ ॥ सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि ॥ १५ ॥ तदादेशस्येत्यनेन भूतपूर्वकस्तहदुपचार इति न्यायस्यैव प्रपञ्चोऽयमिति ज्ञेयम् । यतो यः किल सकारादेशः शकारः स भूतपूर्वकरीत्या सकार एव गण्यते इत्येवास्थ तात्पर्यम् । उदाहरणं यथा । पस्च् गतौ । अस्य : सोष्टयै. ष्ठिवष्वष्कः ॥२।३।९८॥ इति षस्य से "सत्य शो॥ १।३।६१॥ इति स्वः सस्य शे यङ्लुपि दिवि "व्यञ्जना: ॥8॥३१७८॥ इति तल्लुक्येतन्न्यायात् “संयोग- स्यादौ स्कोलका२।१।८८॥ इति सकारादेशस्य शस्य लुकि, चस्य कत्वे च असासक् इति सिद्धम् । तदादेशस्येति किम् । भवान् शेते; अन शस्य "ड्नः सः-॥१॥३॥१८॥ इति न त्सः । ज्ञापकं त्वस्य “ड्नः सः त्सोऽश्वः॥१॥ ३।१८॥ इत्यत्र श्चवर्जनम् । तद्धि भवान् श्चोततीत्यादौ शस्य त्सत्वाभावार्थम्। एतन्न्यायाभावे च शस्य सत्वप्राप्तिरेव नास्ति “ड्नः सः-२॥१॥३॥१८॥ इति भणनात् । एवं सत्यपि यत् श्चवर्जनं कृतं तदेतन्न्यायं ज्ञापयति । ननु श्ववर्ज- नेन सकारापदिष्टं शकारस्यापीत्येतावन्मात्रस्यैव शतिः कृता; श्चमध्ये अवि. शिष्टस्यैव शकारस्य दर्शनात् । तेन तदादेशस्येत्यंशस्यान्यत्किमपि ज्ञापक वाच्यम्। मैवम् । अस्यैव ज्ञापकस्य अखण्डस्यापि न्यायस्य ज्ञापने सामर्थ्यसद्भा वात् । कथमिति चेत् । उच्यते । अश्व इत्यनेन तावत् श्च्युत्यादीनां श्वो वय॑ते; नत्वन्यः कश्चिदसंभवात् । तस्मिंश्च श्वेशः सकारादेश एवास्ति; “सस्य शषौ” है ·१२॥१॥३॥२९॥ इति सूत्रकरणम् । तथाहि न्यायसंग्रहस्य- ॥३॥६१॥ इत्यनेन तस्य कृतत्वात् । ततश्च सकारादेशस्यैव श्वस्थशकारस्थ सकारकार्य ज्ञापयताश्चवर्जनेनाखण्डोऽप्ययं न्यायो ज्ञापित एव । चञ्चलता त्वस्य न नश्वेतसि चञ्चूर्यते ॥ १५ ॥ हस्वदीर्घापदिष्टं कार्यं न प्लुतस्य ॥ १६ ॥ इखदीर्घस्थाननिष्पन्ने प्लुते भूतपूर्वकस्तद्वदिति न्यायेन ह्रखदीर्घनामो- चारोक्तकार्याणां प्राप्तौ तनिषेधार्थोऽयं न्यायः । तत्र इखापदिष्टं यथा। हेराज३ निह । अत्र परत्वान्नित्यत्वाच "दूरादामन्त्रस्य-७९९॥ इत्यनेन पूर्व प्लुते कृते तस्मात्परस्य नस्य "हस्वान् ङणन-॥१॥३॥२७॥ इति न द्वित्वम् । अत्रांशे ज्ञप्तिकर त्वस्थ “हस्वान् ङणन-।१।३।२७॥ इति सूत्रे ह्रस्वादिति सामान्योक्ति- रेखे । तथाहि । अप्लुतरूपात् ह्वात्तावत् ङणनां द्वित्वमिष्टम्; प्लुतरूपात्तु नेष्टम् । तथापि सूत्रे हूस्वादिति सामान्येनैव यदूचे तदेतन्न्यायाशयैव । दीर्घापदिष्टं यथा । “अदीर्घाहिराम-॥१॥३॥३२॥ इति सूत्रे दीर्घवर्जनेऽपि, दीर्घ- स्थाननिष्पन्नप्लुतस्यैतन्न्यायबलेन वर्जनं न जातम् । तथाच हे गो ३ बात, हे गो३ त्रात इत्यत्र दीर्घस्थाननिष्पन्नप्लुतादपि परस्य तकारस्य "अदी - द्विरामः॥१३॥३२॥ इत्यनेन वा द्विलं सिद्धम् । ख्यातिकरं चास्य अनाना- को दीर्घाडा च्छः।१।३।२८॥ इत्यनेनैव सिद्धेऽपि दीर्घस्थाननिष्पन्नात् प्लुतात्परस्य छस्य द्वित्वविकल्पार्थ प्लुताहा आगच्छ भो इन्द्रभूते ३ च्छत्रमानय, आगच्छ भो इन्द्रभूते ३ नमानयेत्यत्र छस्य द्वित्वविकल्पस्तावत् "अनामाङ-१३।२८॥ इत्यनेनापि यद्यसेत्स्यत्तदै- तदर्थ "प्लुताहा ॥१।३।२९॥ इति सूत्रं नाकरिष्यत् । परमेतन्न्यायात् "अनाच्या- ङो दीर्घात्-"॥१॥३२॥ इति दीर्घापदिष्टं कार्य प्लुतस्य न भावीत्याशङ्कयैव पृथक् “प्लुताद्वा॥१॥३॥२९॥ इति सूत्रं कृतम्। अनित्यता त्वस्य नेक्ष्यते॥१६॥ संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहणं न तदन्तस्य ॥ १७॥ संज्ञेति संज्ञासूत्राणि । प्रत्ययः किल प्रकृतिमाक्षिपति, प्रकृति विना प्रत्य- ·स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी हवृत्तिः । यानुत्पत्तेरित्यतः प्रत्ययमात्रग्रहणेनापि तदन्तग्रहणे प्राप्ते तन्निषेधार्थोऽयं न्यायः। तत्र संज्ञाधिकारे यथा, 'स्त्यादिविभक्तिः॥१॥१९॥ इत्यत्र स्त्याद्यन्तं विभक्ति- रित्यर्थो न, किन्तु स्त्यादिरेव प्रत्ययो विभक्तिसंज्ञ इत्येवार्थः । स्फातिकरं वस्य संज्ञासूत्राधिकारस्थिते "तदन्तं पदम् ॥११॥२०॥ इति सूत्रे अन्तशब्दस्तथाहि । यदि तावदयं न्यायांशो न स्याचदा सा पदमित्युक्तेऽपि प्रत्ययः प्रकृतिमाक्षिपतीति तदन्तविधिलभ्यत एवेति किमर्थमन्तशब्दः प्रयुज्येत । परमेतन्न्यायांशसद्भावात "तदन्तं पदम् ॥११॥२०॥ इत्यस्मिन् संज्ञासूत्रे तदन्तविधिन लप्स्यते इत्याश- कयात्रान्तशब्दः प्रयुक्तः। चपलता वनांशेन प्रतिभाति ॥ उत्तरपदाधिकारे यथा। “न नाम्येकखरात्खित्युत्तरपदेऽमः।।३।२१९॥ इति सूत्रादनुवर्तमानोत्तरपदाधिका- रस्थे "कालाचनतर-१॥३२॥२४॥ इति सूत्रे तनाद्याः प्रत्ययाः केवला एव ग्राह्याः, नतु तदन्तनामानि । संज्ञोत्तरपदाधिकार इति किन् । अन्यत्र तु प्रत्ययान्तस्यैव ग्रहः । यथा नेमार्डप्रथमचरमतयायाल्पाकतिपयस्य वा॥९॥४॥१०॥ इत्यत्र तयाय- प्रत्ययान्तानामेव ग्रणमस्ति । व्यक्तिकरं वस्योत्तरपदाधिकारस्थे "नवा खित्कृ- दन्ते रात्रेः॥३।२।११७॥ इति सूत्रे अन्तशब्दस्तथाहि ! यदि तावदयं न्यायांशो न स्यात्तदाऽत्रापि खित्कृतीत्येवोक्तेऽपि प्रत्ययः प्रकृतिमाक्षिपतीति तदन्तविधि- लभ्यत एवेति किमर्थमन्तशब्दः प्रयुज्यते । परमेतन्न्यायांशसहावादत्र तदन्त- विधिन लप्स्यते इत्याशङ्कयात्राप्यन्तशब्दः प्रयुक्तः । चटुलत्वाच्चान नेन्सि- द्वस्थे॥३।२।२९॥ इत्यत्रोत्तरपदाधिकारेऽपीनन्तस्य अहस्तेन स्थण्डिलशायीत्यत्र इनन्ते शायिनि परे तत्पुरुषे कृति॥३२॥२०॥ इत्यनेन प्राप्तायाः सप्तम्यलुपो निषेधोऽभूत् ॥ १७ ॥ ग्रहणवता नाना न तदन्तविधिः ॥ १८ ॥ निर्देशे सतीति शेषः । साक्षानामग्रहणेन यस्य यत्कार्यमूचे तत्कार्य तस्य नाम्नः समासादिना समुदायान्तभूतस्य सतो न स्यात् । यथा सूत्रप्रधानो नडः सूत्रनडस्तस्यापत्यम् “अत इञ्।६।१।३१।। इतीभि, अनुशतिकादित्वादुभयपद- वृद्धौ, सौत्रनाडिः, अत्र सूत्रनडशब्दात अत्र सूत्रनडशब्दात् “नडादिभ्य आयनण" ॥६।११५३॥ इत्यायनण नाभूत् । ननु काऽत्र न्यायापेक्षा, सूत्रनड इत्यस्य नडादिभ्योऽ- ·४ न्यायसंग्रहस्य- न्यत्वेनायनणः प्राप्तेरेवाभावात् । उच्यते । गवेन्द्र इत्यत्रवद् गवेन्द्रयज्ञ इत्यत्रे- न्द्रयज्ञशब्देऽपि परे इन्द्ररूपावयवप्राधान्यविवक्षया "इन्द्रे ॥१२॥३०॥ इत्यने- नाव आदेशो यथा स्यात्तथाऽत्र नडरूपावयवप्राधान्यविवक्षायां सूत्रनडशब्दा- दप्यायनण् प्राप्नोति; परमेतन्न्यायेन निषिद्धत्वादेव न स्यात् । इत्थं चावयव. प्राधान्यविवक्षा यदि क्रियते तदैवास्य न्यायस्यावकाशः स्यात् । अन्यथा तु नामग्राहमुक्तं कार्य तदन्तस्य कापि प्राप्नोत्येव नेति निरवकाशलमेवास्य न्यायस्य प्रसज्येत । ततश्च नामग्राहमुक्तस्य कार्यस्यावयवप्राधान्यविवक्षया तन्नामान्त- स्यापि प्राप्तौ तन्निषेधार्थोऽयं न्यायः । उपपादकं चास्य "मालेषीकेष्टकस्यान्तेऽपि भारितूलचिते॥२।४।१०२॥ इत्यत्रान्तेऽपीति । तथाहि । इदं तावन्मालभारीतिवदु- त्पलमालभारीत्यादावपि इखासियर्थ कृतम्। यदि चावयवप्राधान्यविवक्षया माला- वदुत्पलमालेल्यादेरपि हुस्खः प्राप्नुवन् स्यात्तदा किमर्थमन्तेऽपीति कुर्यात । परं माले- त्यस्य नामग्राहं विहितो इख एतन्न्यायादुत्पलमालेल्यादेनं प्राप्नोतीत्यतोऽन्तेऽपीति करणं सफलम् । अस्य च तरलत्वात् , याश्रये 'प्रियासृजोऽसावपृणविडस्ला' (सर्गर श्लो०६७) इत्यत्र प्रियासृजो द्विडस्ना इति स्थानद्वये समासान्तगस्याप्यसृजो "दन्त- पादनासिकाहृदयामृग्यूषोदकदोर्यकृच्छकृतो दत्पन्नस् हदसन् यूषन्नुदन् दोषन् यकञ्छकन्वा ॥२।१११०१॥ इति वा असनादेशः। तरललनिवेदकस्तु केवल- सखिपतेरौः॥१४॥२६॥ इत्यत्र केवलशब्दः । स हि प्रियसखौ नरपतावित्यादौ डेरौलाभावार्थः । यदि चायं न्यायोऽतरला स्वात्तदा सखिपतेरीरित्यपि सूत्रे कृते प्रियसखौ नरपतावित्यादौ औलनिषेधः सिध्यत्येवेति किमर्थ केवलशब्दः प्रयुज्येत; यत्तु प्रयुक्तस्तदेतन्न्यायस्य तरलवादेवेति ॥ उपपदविधिषु न तद- न्तविधिरित्यपि न्यायोऽस्ति । अस्यार्थः । यत्रामुकोपपदाहातोरमुकः प्रत्ययः स्यादिति विधीयते तत्र तदुपपदं यदि समासादिना अन्तभूतं स्यात्तदा स विधिर्न स्यात् । यथा योगक्षेमौ करोतीतिशीला योगक्षेमकरी; अत्र क्षेमश- ब्दस्य समासान्तगलात् क्षेमप्रियमद्रभद्रात खाण ||५।१।१०५॥ इत्यनेन क्षेमोपपदक्कगो विहितौ खाणौ न । किन्तु "हेतुतच्छीलानुकूलेऽशब्दश्लोक- कलहगाथावैरचाटुसूत्रमन्त्रपदात् ।।५।१।१०३॥ इति ट एव । खाणोभवने तु FOOD ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । योगक्षेमकरा, योगक्षेमकारीति च स्यात् । ज्ञापकं त्वस्य "नग्नपलितप्रियान्ध- स्थूलसुभगाब्यतदन्ताव्यर्थेऽच्वेर्भुवः खिष्णुखुको"॥५११११२८॥ इति सूत्रे तदन्तग्रहणम् । तथाहि । इदं तावदनग्नो नग्नोभवतीति नग्नंभविष्णुर्नमं- भावुक इत्यादाविव, अननग्नो अनमो भवत्यन भविष्णुरनमंभावुक इत्यादा- वपि खिष्णुखुकञ्प्रत्ययार्थम् । यदि चोपपदाविधिषु न तदन्तविधिरिति न्यायो न स्यात्तदा अननं भविष्णुरित्यादावपि नमशब्दादिरूपावयवप्राधान्यविवक्षया खिष्णुखुको सियत एवेति कुतस्तदर्थं तदन्तग्रहणं क्रियेत । यत्तु कृतं तदेतन्न्यायशङ्कयैवेति । परं अहणवता नाम्नेति न्यायेनाथमपि न्यायः खकु- क्षावेव निक्षिप्तः । उपपदविधिष्वप्युपपदानां नामान्येव गृहीला कार्याणा- मुक्तवात् ॥ तथा ग्रहणवता नाना न तदादिविधिरित्यपि न्यायः सोदाह- रणज्ञापकोऽर्थतो व्याकरणे दृश्यते । तथाहि । न्यङ्कुशब्दस्यौणादिकस्याव्युत्प- तिपक्षे, न्यङ्कोर्मगविशेषस्येदं नैयङ्कर्व, न्याङ्कवामित्यत्र यथा “ल्यकोnि इत्यनेन न्यङ्कुशब्दस्य यकारात्प्रागैकारो विकल्पेन स्यात्तथा न्यङ्कुचर्मण इदं न्याकुचर्मणमित्यत्रावयवप्राधान्यविवक्षया प्राप्तोऽपि न्यङ्कोर्वा"||७४८॥ इत्री- कारविकल्पो न स्यात् ; एतन्न्यायेन निषेधात् । ज्ञापकं चास्य "द्वारादे:"७|| ६॥ इत्यत्र द्वारादीनां तदादिविधेरवयवप्राधान्यविवक्षया प्राप्तस्याप्येतन्न्यायेन निषिद्धत्वात्तत्प्रतिप्रसवकरणार्थ “ न्यग्रोधस्य केवलस्य "lover७॥ इति सूत्र- करणम् । तथाहि । द्वारे नियुक्त इति वाक्ये “तत्र नियुक्ते॥६।४।७४॥ इत्यने- नेकणि दौवारिक इत्यत्र द्वारादेः ||७४।६॥ इत्यनेन केवलस्य द्वारशब्दस्य वका. रात्प्रागौकारो यथा स्यात्तथा द्वारपालस्यापत्यं दौवारपालिरित्यत्र द्वारशब्दादिकस्य द्वारपालेति रूपसमुदायस्यापि वकारात्प्रागौकार इष्टः; सचावयवप्राधान्यविवक्षया सिध्यन्नेवाभूत्, परं ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिरिति न्यायेन निषिद्धस्ततो द्वारादीनां तदादिविधिरपि स्यात् । न्यग्रोधस्य तु तदादिविधिन स्यात् किन्तु केव- लस्यैव स्यादित्यनया रीत्या द्वारादीनां तदादिविधिभवनज्ञापनार्थ न्यग्रोधस्य केव- लस्य |७४।७॥ इति सूत्रं कृतम्। अस्यार्थादि चैवम् । णिति तद्धिते परे न्यग्रो- धशब्दस्य केवलस्य यो यकारस्तस्मात्प्रागैकारः स्यात् । यथा न्यग्रोधस्य विकारो ·। न्यायसंग्रहस्य- नैयग्रोधो दण्डः । केवलस्येति किम् । न्यग्रोधमूले भवा न्यायोधमूलाः शालय इति । तदयं भावः । द्वारादीनां तदादिविधिस्तावत्सूरेरिष्टः; न्यग्रोधस्य तु नेष्टः । यदि च ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिरित्ययं न्यायो न स्यात्तदा न्यग्रोधशब्दं द्वारादिमध्ये एव पठित्वा एवमुच्यते; यदुत डारादीनामवयवप्रा- धान्यविवक्षा क्रियते, तेन तदादिविधिरपि स्यात् । न्यग्रोधस्य तु नानिष्टार्थेति न्यायादवयवप्राधान्यविवक्षाया अकरणेन केवलस्यैव स्यान्नतु न्यग्रोधादिसमु- दायस्येति । एवं च यथेष्टमेव सर्वे प्रयोगाः सिध्येयुः । तथापि यत्सूरिणेत्य न कृतं, तत्रायमेवाभिसन्धिर्यदुत विवक्षास्तदैव सफलीस्युर्यदि तासां बाधकः कश्चिन्न्यायो न स्यात् ; इह तु ग्रहणवता नाना न तदादिविधिरिति न्यायो- ऽस्ति; तेन च न्यग्रोधस्य केवलस्यैव य ऐकारविधिरिष्यमाणोऽस्ति स एवं सिद्ध्यति; द्वारादीनां तु यस्तदादिविधिरिष्टोऽस्ति स प्रत्युत बाध्यते । तेन द्वारादीनां तदादिविधिभवनं कथमपि ज्ञापितं विलोक्यते इति विचिन्त्य तज्ज्ञा- पनार्थ “न्यग्रोधस्य केवलस्य"७४।७॥ इति सूत्रं कृतम् । तेन च एवं ज्ञापितं, यदुत न्यग्रोधस्य केवलस्यैव स्यात् , द्वारादीनां तु तदादिविधिरापि स्यादिति। तदेवं द्वारादीनां तदादिविधिज्ञापनाय यत् न्यग्रोधस्य केवलस्य" 11७४।७॥ इति सूत्रं कृतं तदेतन्न्यायशङ्कयैवेति । परमेतस्य न्यायस्येहक् सूत्रपाठः साक्षात् कापि न दृष्ट इत्यतोऽसौ पृथग् न दर्शितः ॥ १८ ॥ अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति ॥ १६॥ अन्-इन-अस्मन्-इत्येषां ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च खेनेति शेषः । तदन्तविधिमनन्तादिविधि प्रवर्त्तयन्ति । अनाघन्तानां कार्ये कर्त्तव्ये सार्थक- वदनर्थका अप्यनादयो ग्राह्या इत्यर्थः । अर्थवद्हणे इत्यस्यापवादोऽयं न्यायः । तत्रान् सार्थको यथा । राजिधातोः “उक्षितक्षि-(उणा-९००) इत्यौणादिके अनि, राजा । स्त्री चेद्राज्ञी, "स्त्रियां नृतोऽखस्रादे8:"||२४|१॥ इति डीः । अनर्थको यथा । अश्नोतेः पथ्यशौभ्याम्-"( उणा-९०३) इत्यौणादिके तनि 4000 ·६७ विन्गा७२।४७॥ इति विनि, स्रग्वी । उभयत्रापि इनहनपूष-॥१८७॥ इति स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्त्री बृहद्वृत्तिः । अष्टन्। ततो बहुव्रीहौ प्रियाष्ट्णः पश्य । उभयत्रापि अनोऽस्य ॥२॥१॥१०॥ इत्यनो अल्लोपः सिद्धः । इन सार्थको यथा । इण्डोऽस्यास्ति “अतोऽनेकवरात्" १७२।६। इतीनि, दण्डी । अनर्थको यथा । सगस्यास्ति अस्तपोमायामेधास्त्रजो । दीर्वः । अस् सार्थको यथा। आमोते. "आपोऽपाप्ता-" (उणा-९६४) इत्यौणादिके असि, धातोरप्सरादेशे च, अप्सराः । अनर्थको यथा। खरस्येव नासिकाऽस्य "खरखुरानासिकाया नस्"।।७।३।१६०॥ इति नासिकाया नसादेश, स्वरणाः । उभयत्रापि "अभ्वादेः-१११११९०॥ इति दी: मन् सार्थको यथा। स्यतेस्यतेरी- च वा” (उणा-९१५) इत्यौणादिके मनि, स्यतेरात ईखे थ; सीमा ! अनर्थको यथा । महतो भाव: पृथ्वादेरिमा १७११९८॥ इति इमनि, महिमा तमतिकान्ता अतिमहिमानी उभयत्रापि मनः ||१४॥ इति डीनिषेधः। उपलक्षणादतुरपि सार्थकवदनर्थकोऽणि पाहाः । तत्र सार्थको यथा । किं प्रमा- समस्य "इदं किमोऽतुरिकिय चास्य १११३८॥ इत्यनुप्रलये किम कियादेशे च कियान् । अनर्थको यथा। गावोऽस्य सन्ति तदस्यात्यस्मिन्निति मतुः" ॥१२॥१॥ इति मतौ, गोमान् । उभयत्रापि अन्वादे:||११४१९०॥ इति दीर्घः । उद्भावकं त्वस्य न्यायस्यास्लक्षणेऽहो “अन्वादेरत्वस-१||९०॥ इत्यत्राग्वादे रिति । तथाहि । पिण्डं असते इति विपि पिण्डन इलादौ, दीर्घनिषेधार्थ तावद स्वादेरित्युक्तम् , तन्न च प्राप्तिरेव नास्ति; असतेरसोऽनर्थकलादर्थवाहणे इति च न्यायात् ! परमेतन्न्यायादनर्थकस्याप्यतो दीर्घप्राप्ति संभाव्यान्वादेरित्युक्तम्। न च पिण्डन इत्यादि विनाऽपि; त्रिवलसत्यस्यति वेति किषि, स्व्यः इत्यादी अस्धातोःलनिषेधार्थ “अन्वादेः-३१।४।९०! इत्युक्तं भावीति वाच्यम् । यत एतन्माननिषेधार्थले अनसोऽत्वस इति सूत्रं कृत्वा अधातुवर्जस्यासन्तस्थति व्याख्यायेत । यत्तु तथा अकृत्वा 'अन्वाद .११४१९०॥ इति व्यापकं वचः प्रोचे, तत्पिण्डग्र इत्याचपेक्षयैवेति । अस्य च न्यायस्य इनशे शैथिल्यात सुपथी स्त्रीत्यत्र पथिन्शब्दस्यौणादिकत्वादव्युत्पत्तिपक्षे इनोऽनर्थकत्वात् "इनः कच् ॥७॥ ३।१७०॥ इति कच् नाभूत । एवं शेषांशेष्वपि ज्ञापकं शैथिल्यं चोडाव्यम् ॥१९॥ EMAIMER 7 ·न्यायसंग्रहस्य- गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥२०॥ यत्र गा-मा-दा इति सूत्रे निर्दिष्टं स्यात्तत्र गाङ्गतो, मैं शब्दे इत्येतो; मांक माने, मांङ्क मानशब्दयोः, में प्रतिदाने इत्येते; दारूपाश्चाविशेषेण ग्राह्याः । लक्षणप्रतिपड़ोत्तयोरित्यादिन्यायानां यथायोगमपवादोऽयं न्यायः । तथैव चाग्रे दर्शयिष्यते । तत्र गामणे यथा गातेयतेर्वा यङ्लुपि आशीःक्याति, जागे- याद्राम गीतं वा; अत्रोमपोराप गापास्थासादामाहाक:४३९६॥ इति ए: सिद्धः । अन्यथा गायतेारूपस्य लाक्षणिकत्वाल्लक्षणप्रतिपदोक्तयोरिति न्यायेन प्रतिपदोक्तगारूपस्य गातरेव ग्रहणं प्राप्नोति नतु गायतेः। यहा। कृनिमाकृति मयोरिति न्यावात् कृत्रिमगारूपस्य गायतेरेव ग्रहणं प्राप्नोति, नतु गातेरिति । संभावकं त्वत्र गायोऽनुपसर्गादृक् ॥५॥१७॥ इत्यत्र गाति निषेधुं गाय इति निर्देशः। अन्नांशेकचित् स्थगनीयवायम्। “गस्थकः ॥५॥१॥६६॥ इत्यत्र गइति सामान्यनिदेशेऽपि गाऊँ व्युदस्य गायतेरेव ग्रहणात् ॥ १॥ मात्रहणे यथा । मात्योर्मयतेश्च क्तयोर्मितः, मितवान् । अत्र "दोसोमास्थ ११॥ इति । संभावकं त्वत्र ईचजनेऽयपिगा।३।९७॥ इत्यस्य वृत्तौ मा इति मां-मां-मेंडा ग्रहणमित्युक्तिः एतन्न्यायांशाभावे मा इतिकथने अदाधनदाद्योरिति न्यायात्कृत्रिमाकृत्रिमयोरिति न्यायाहा एव ग्रहणं प्राप्नोति नतु मात्योः यहा। लक्षणप्रतिपदोक्तयोरिति न्यायात् मात्योरेव ग्रहणं प्राप्नोति नतु भेडा तथा च मां-मांडोडा ग्रहणमित्युक्तिरसङ्गतैव स्यात् । अत्राप्यंशेऽस्य परिप्लवलात् मिमीमादामित्वरस्य ।।२०॥ इत्यत्र सामान्येन प्रणाथै बहुवचनयत्नः कृतः । यदि होष न्यायांशोऽपरिलवः स्यातदाऽनेनैव सामान्यग्रहणसिद्धः किमर्थ बहुवचनयत्नः क्रियेतेति ॥ दाग्रहणे यथा । "प्राज्ञश्च ॥५॥१॥७९॥ इत्यत्र ज्ञारूपसाहचर्याहारूपमेव प्रत्यत्राग्रहः कार्यों नतु दासंज्ञा प्रति इत्येतावदेव संसाध्य तदन्वतन्न्यायबलादविशेषेण षड्भ्योऽपि दारूपेभ्यो डः कृतः। यथा डु दांग्क, दाम् वाधनप्रदः । दो; वृक्षप्रदः । देंज, पुत्रप्रदः । दांव केदारप्रदः । देव्; भाजनप्रद् इति । एतन्न्यायांशाभावे तु अदायनदायोरिति न्यायाइग्नि दांव्क्वर्जानां चतुर्णामेव ग्रहण प्रामोति । यहा। लक्षणप्रतिपदोक्योरिति न्याया- onssaunsaan । MES ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्त्री बृहद्वृत्तिः । हों-देष दैव्वर्जानां त्रयाणामेव । यहा। कृत्रिमाकुत्रिमयोरिति न्यायाहांग्क्-दाम्- दांवोनां त्रयाणामेवेति । सहावकर लत्रांशे "दाधेिसिशदसदोरुः ॥५॥२॥३६॥ इत्यत्र धयतेः पृथगुत्या दासंज्ञा प्रत्याग्रहोऽनन कार्य इत्येव वक्तुं शक्येऽपि घडपि दारूपा इह ग्राह्या इत्यप्युक्ति तथाहि । धयतेः पृथगुल्या तावदा- संज्ञा प्रत्याग्रहस्य निरासोऽत्र सिध्यतु, दारूपषड्कनहरतु कथं सिध्यति; अदाच. नदायोरियादिन्यायैर्बहुविनलात् । तथापि थहारूपाः षडपीह ग्राला इत्युक्तं तत्मस्तुतण्यायमदाधनदायोरित्यादिन्यायानामपवाद स्मृत्वैवेति । अत्रांशे पारिल- बता लस्य न दृश्यते ॥ ३॥ वं रूपं शब्दस्यत्यस्य न्यायांशस्य प्रपञ्चोऽयं न्यायः । इतोऽने बलाबलोक्तिल्याया दश ॥ २० ॥ श्रुतानुमितयोः श्रीतो विधिबलीयान् ॥ २१॥ श्रुतः सूत्रे साक्षाच्छब्देनोक्तः, अनुमितः परिभाषया, पूर्वानुवृत्ताधिकार- दिना वा आरोपितः । श्रुतानुमितयोरिति संबन्धे षष्ठी। विध्योरिति चान शेषः । तत्र तु निद्धारणे षष्ठी। श्रुतस्यायं तस्येदम् ।।६।३।१६०॥ इत्याणि, श्रौतः। ततवैवमर्थः । श्रुतानुमितयोः सम्बन्धिनोईयोविध्योः संभवतोर्मध्ये श्रुतस्थ विधिबलीयानिति स एव नियते । यथा ऋतां विडती गावा११६॥ तीर्णन्। मत्र श्रुतस्य ऋत एव इर्, नतु "अनेकवर्णः सर्वस्य ।।७।४।१०७॥ इति परिमा. क्या ऋदन्तधातोः सर्वस्य । यत ऋदन्तलमृतामित्यस्य धातुविशेषणखेन "विशे- षणमन्तः।४।११३॥ इति परिभाषया आरोपितलादनुमितमित्युच्यते । ततोऽ- नुमितस्य ऋदन्तलस्य विधिनिबलवान क्रियते। दन्तस्य विधिः क इति चेत् । उच्यते । इरोऽनेकवर्णत्वात अनेकवर्ण:- 2211081१०७॥ इति परिभाषया यदखण्डस्य ऋदन्तधातोरिर् प्राप्नोति स ऋदन्तत्वस्य विधिरिति । सत्ताकर चास्य सूत्रे ऋतामृत इत्यकृत्वा ऋतामित्येव निर्देशस्तथाहि । ऋतामित्यस्य ताबद् ऋदन्तानामिति व्याख्या। इर् चादेशोऽनेकवर्णः। ततश्च अनेकवर्ण: १ 1911१०७॥ इति परिभाषया सर्वस्य ऋदन्तधातोरिर प्राप्नोति । इष्यते तु अमात्रस्यैव । तथाच अनेकवर्ण:-"1981१०७॥ इति परिभाषाया अवकाशनिरा- साय ऋतामृत इर् इति निर्देष्टुं युक्तम् । यत्तु ऋतामित्येव निर्दिष्टं तदेतण्या- SuRaJARAE33 maya sabakitagwaepaapaarya ·न्यायसंग्रहस्यattornemy यात् श्रुतस्य ऋत एवेर् भावी, नवनुमितस्य ऋदन्तस्येत्याशयैव । अस्य चासार्वदिक्त्वात् “मनोरौ च वा।।२।४।६१॥ इत्यत्र वाशब्दो डीप्रत्यये पूर्वा- धिकारानुवृत्तवादनुमिते सम्बध्यते, नतु श्रुते औकारे । तेन मनोभीर्या, धवयोगे "मनोरौ च बारा।६१॥ इति वा ङयां, ङीयोगे औदैतोश्च मनावी, मनायी, मनुरिति त्रैरूप्या सिद्धम्। औ चेत्यस्य वाशब्दसम्बन्धने तु जीप्रत्ययस्य नित्य- मेव भवनात, मनावी, मनायी, मन्वी इति त्रैरूप्यं स्यात् ॥ निर्दिश्यमानस्यैवा- देशाः स्युरित्यपि न्यायोऽस्ति । यथा "यखरे पादः-१।२।१।१०२॥ इत्यत्र पाद इत्यस्य तावद् पादन्तस्येति व्याख्या। पादन्तस्येत्येतच्चाधिकृतस्य नाम्न इत्यस्य विशेषणम् । ततश्च पदइत्यादेशत्यानेकवर्णलात् षष्ठ्यान्त्यस्य ॥७४।१०६॥ इति परिभाषां बाधित्वा अनेकवर्णः सर्वस्य ७४|१०७॥ इति परिभाषया पादन्तस्य नानः सर्वस्य पदावः प्राप्नोति । परै पाद इत्येताक्त एवं स्यात्, तस्यैव सूत्रे निर्देशात् । यथा द्वौ पादावस्य द्विपात्, “पात्पादस्याहस्त्यादे: ॥७३।१४८॥ इत्यनेन पादस्य पाद्भावः । ततष्टायां तेन द्विपदा; अत्र “यखरे- पादः-१२।१३१०२॥ इत्यनेन पाइत्येतावत एव पहाव इति ॥ परं सोऽप्ये- तन्न्यायस्यांशभूत एव नतु पृथग्भूतः; तत्साध्यस्याप्यनेन सिद्धेः । कथमिति चेत । उच्यते । यखरे पाद २।१११०२॥ इत्यत्र तावत् पूर्वाधिकारानुवृत्तं नाम्न इति पदं विशेष्यमस्ति, तस्य च पाद इति विशेषणम्, ततश्च "विशेष- णमन्तः ।।७।४।११३॥ इति परिभाषया पादन्तस्येत्यर्थो लब्धः । परमिदं पाद- न्तत्वं परिभाषयाऽऽरोपितत्वादनुमितमित्युच्यते । ततश्च पादन्तस्य यो विधिः, पद्इत्यादेशस्यानेकवर्णत्वात् ६ अनेकवर्ण:- 2211७४/१०७॥ इति परिभाषया अखण्डत्य पादन्तस्य पइत्यादेशमाप्तिरूपः स निर्बलत्वान्न क्रियते; किन्तु सूत्रे श्रुतस्य पादइत्येतावत एवं यः पइत्यादेशविधिः स एव बलीयस्त्वात् क्रि- यते इति ॥ २१ ॥ अन्तरङ्गानापि विधीन् यबादेशो बाधते ॥ २२ ॥ प्रत्ययाश्रितत्वात् पदयापेक्षत्वाच्च बहिरङ्गोऽपीति शेषः । यथा प्रशम्य इत्यन्न “अहन्पश्चमस्य किक्डिति १०७॥ इति दीर्घत्वं प्रकृत्याश्रितत्वा.

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः ।
देकपदापेक्षत्वाच्चान्तरङ्गमपि बाधित्वा पूर्व यः पश्चात्तु धुडादिप्रत्ययाभावान्न
दीर्घत्वम् । ख्यातिदं त्वस्य प्रजग्ध्यतिसिध्यै “यपि चादो जग्छ "॥४४|१६||
इत्यत्र यपि चेति वचस्तथाहि । यदि तिव परे जग्धादेशः पश्वाञ्च या क्रियते
तदाऽपि प्रजग्ध्येति सिध्यत्येव; तथापि यद् यपि चेत्यूचे तदेतन्न्यायाधपः सर्व-
कार्येभ्यः पूर्व भवनादेव । आहुश्च-
तादौ किति जग्धिसिद्धे यपि चेति यदुच्यते ।
ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां यपा भवति बाधनम् ॥ १ ॥
कादाचित्कता त्वस्य न चित्ते चञ्चुरीति ॥ २२ ॥
सकृद् गते स्पः यदाधितं तहाधितमेव ॥ २३ ॥
गते इति धातूनामनेकार्थत्वाज्जाते; गत्यर्था ज्ञानार्थी इति न्यायाज्ज्ञाते
इति वा। द्वयोविध्योन्यत्र सावकाशयोस्तुल्यबलयोरेकनोपनिपातः पद्धः ।
द्वयोः सूत्रयोः स्पट्टे सति यत्सूत्रं केनापि हेतुना प्रथम बाधितं तत्सूत्रं बाधित-
मेवेति कोऽर्थः बाधकसूत्रप्रवृत्त्यनन्तरमपि न प्रवर्तते । यथा द्वयोः कुलयोः
अत्र द्वि ओस् इति स्थिते आदेशादागम इति न्यायात्प्रथम "अनामखेर-॥१॥
४६॥ इति नोऽन्तः प्राप्तः स च परत्वादन्तरङ्गलाच "आ ढेरः॥२॥१॥४१॥ इत्य-
त्वेन बाधितस्ततस्तस्मिन् कृते, “एबहुस् ॥१॥४४॥ इत्येत्वे च कृते, पुनः प्राप्तोऽपि
नोऽन्तो न स्यात्। स्कातिदं चात्य “उदच उदीच्॥२॥१११०३॥ इत्यन णिवर्जनम् ।
तद्धि उदश्चमाचष्टे इति णौ, उदयतीति रूपसिहार्थम् । तच्च उदीचादेशकरणा-
दनु यदि त्र्यन्त्यखरादेः||७४|४३॥ इत्यन्त्थखरादिलुक् प्रवर्त्यते तदाऽपि
सिद्धत्येव । परं विशेषविहितत्वेनान्त्यखरादिलोपात्प्रागेवोदीचादेशे पथाच्चै-
तन्न्यायादन्त्यस्वरादिलुकोऽप्रवृत्तेरुदीचयतीत्येव स्यान्न तु उदयतीति । ततोणि-
वर्जनं कृतम् । तथाच उदीचादेशं विनाऽन्त्यखरादिलुकैवोदयतीति सिद्धम् ।
अस्य चानिश्चितत्वात्नियतिसृणः कुलस्येत्यत्रागमात्सर्वादेश इति न्यायेन प्रथम
बाधितोऽपि नागमस्तिस्रादेशानन्तरं कृतः ॥ २३ ॥
द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेषु बाधको न बाधकः ॥२४॥

·७२ न्यायसंग्रहस्य- द्वित्वे सति यः पूर्वोऽवयवस्तस्य विकारेषु कर्त्तव्येषु यो बाधको विधिः स खं बाध्यविधि बाधितुं न प्रभवति । स्पः परः, बलवन्नित्यमनित्यादित्याद्यपवा- दोऽयम्। यथा अचीकरत् । अत्र "लघोर्दीध-०७।१।६४॥ इति दीर्घविधिः परत्वे नित्यत्वे च सत्यपि सन्वहार्य बाधित्वा पूर्व न प्रवर्तते । प्रवृत्तौ त्वचाकरदिति स्यात् । प्रकाशकं चास्य "आगुणावन्यादेः॥४।१॥४८॥ इत्यत्र न्यादिवर्जनम् । तथाहि । वनीवच्यते, नरिनति इत्यादावावाभावार्थ तावन्न्यादिवर्जनं कृतं, आवाभावश्चान्यथाऽपि सेत्स्यत्येव; न्यागमादेरावापवादलात् । परमेतन्न्यायान्न्या- गमादय आलं बाधितुं नालं भविष्यन्ति । तथाच न्यागमादीनामावस्य च भवने वानीवच्यते, नारिनीत्याधनिष्टरूपाणि भविष्यन्तीमाशङ्कायैव न्यादिवर्जन चके। अनिश्चयता त्वस्य न प्रतिभासते॥ २४ ॥ कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्तद्बाध्योऽट् च॥ २५॥ वृद्धिरिति सामान्योक्तेऽप्यनाडागमवाधिका खरादेत्तासु"॥ इति विहितैव ग्राह्या। अन्यथाऽटस्तया बाध्यतबाध्य इति विशेषणानुपपत्तेः । बल- वन्नित्य मनित्यात, अन्तरङ्गं बहिरङ्गादित्याचपवादोऽयं न्यायः । तत्र वृद्धियथा । ऋक् गतौ; ह्य० अन् ऐयरुः । अधिपूर्व इंफ् अध्ययने; ह्य. अन्त; अध्यै- यत । अत्र धातोरिवर्ण-२।११५०॥ इति इयादेशे कृते, अकृतेऽपि च प्राप्नो- तीति कृताकृतप्रसभिलेन नित्याऽपि वृद्धिरियादेशं कृत्वैव क्रियते । पूर्व वृद्धौ हि आयरध्यायतेति स्यात् । अत्रांशे प्रत्यायक लस्य; इंण्क् गतौ, अधिपूर्व इंक स्मरणे, असक् भुवि, इत्येषां घ० अनि परे क्रमेण आयन, अध्यायन् , आसन् इत्यादिरूपेषु यत्वाल्लुग्भ्यां पूर्वमेव, परत्वात् "स्वरादेस्तासु॥४।४।३१॥ इति वृद्धौ सिध्यत्स्वप्येतद्रूपसिग्द्यर्थ “एत्यस्तेर्वृद्धि:||४|४।३०॥ इति वृद्धिसूत्रक- रणम् । तद्धि एतन्न्यायांशाभावे "खरादेस्तासु"३१॥ इत्यनेनैव वृद्धि- सिद्धेयर्थमेव स्यात् । एतन्न्यायांशसहावे तु इंक्ईको क्रमेण हिणोरप्वि- ति-"३।१५॥ इति "इको वा"॥४॥३॥१६॥ इत्याभ्यां यत्वस्य, अस्तेः "शास्त्यो- ·७३ खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी हवृत्तिः । लुंका।२।९०॥ इत्यल्लुक एव च प्राप्तेस्तत्करणादनु च स्वरादित्वाभावात् "खरादेस्तासु॥४४॥३१॥ इति वृद्धाभवने आयन्नित्यादि न सिध्येदित्यतो यत्वाल्लुको/धनार्थ पुनः “एत्यस्तेः-11॥४॥४॥३०॥ इति वृद्धिसूत्रविधानं सार्थकम् । अत्रांशे अनियतश्चायम् । तेन सम्पूर्व प्रापणे, ऋक् गतौ वा, अस्माद- द्यतन्यां "समो गमृच्छि-॥३॥३॥८४॥ इत्यात्मनेपदे, समादृत्यादौ "धुड्डूखात्-' ॥४४३७०॥ इति प्रातात् सिज्लोपात्प्रागेव नित्यत्वाद् वृद्धिः । पश्चात्तु धुड्- ह्रस्वाभावान सिज्लोपः ॥ अड् यथा । अचीकरदित्यादौ प्रागुक्तहेतुना नित्योऽ- घ्यल्पनिमित्तत्वादन्तरङ्गोऽपि चाडागमो "लघोर्दीध-||४|१|६४॥ इति दीर्घ कृत्वैव क्रियते; पूर्वमटि हि खरादिलाही? न स्यात् । अस्मिनशे वस्य प्रत्यायक "अड्धातो:-॥४/२९॥ इति सूत्रे अन्वितिपदानुपन्यासस्तथाहि । यदि नित्यत्वा- दिहेतुना प्रथममट् करिष्यते, तदा धातोः खरादित्वभवनेन "लघोदीर्घ-श ६४॥ इत्यस्याप्रवृत्त्या अचीकरदित्यादि न सेत्स्यतीत्यतः सर्वकार्येभ्यः पश्चाद- ड्भवनाथै “अधातो:-१।४1०२९॥ इति सूत्रे अन्विति पदं न्यस्यते तदा वरमितिजानताऽप्याचार्येण यत्तत्रान्विति पदं नोपन्यस्तं, तदन्विति पदोपन्यास विनाऽप्यनेन न्यायांशेन सर्वकार्येभ्यः पश्चादेवाड् भविष्यतीत्याशयैव । अत्रा- प्यंशेऽनियतोऽयम् । “उपसर्गात्सुग्सुव-"॥२।३।३९॥ इति सूत्रे अट्यपी- त्युक्तेस्तथाहि । अभ्यषुणोदित्यादावड्व्यधानेऽपि षत्वार्थ तावट्यपीत्युक्तम् । यदि चायं न्यायांशो नियतः स्यात्तदा पलस्य प्रथममेव भवनात्पश्चादड्भ- बने तयवधानेन न किञ्चितिनश्यतीत्यतोऽट्यापीति न वक्तव्यं स्यात् । यत्तूक्तं तदस्य न्यायांशस्यानियतलादेव ॥२५॥ पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात्सन्धिकार्यम् ॥ २६ ॥ अन्तरङ्गं बहिरङ्गादित्याद्यपवादोऽयम् । तत्र पूर्वपदकार्य यथा। अग्निश्चे- न्द्रश्च अग्नेन्द्रौ; अत्र पूर्वपदस्यामेरितो "वेदसहश्रुतावायुदेवतानाम्"॥३२॥४१॥ इत्यालमेव इन्द्वसमासापेक्षवाहिरङ्गमपि प्रथमं क्रियते, नतु तदनपेक्षवादन्त- रङ्गमपि “समानानां तेन ॥१२॥१॥ इति दीर्घवरूपसन्धिकार्यम् । यदि त्वन्तरङ्ग- खात्प्रथमं तत् क्रियते तदा पूर्वोत्तरपदावयवजस्य इकारस्योभयस्थाननिष्पनोऽ- ·न्यायसंग्रहस्य- न्यतरव्यपदेशभागिति न्यायाचदि अग्नी इत्येवरूपपूर्वपदान्तवं व्यपदिश्यते, तदा तस्य "वेदसहश्रुता-"।३।२१४१॥ इत्यावे, अग्नान्द्राविति । यदि तूत्तरपदा- दिलं व्यपदिश्यते, तदा अग्न् इत्येवंरूपपूर्वपदान्तस्य नस्य आत्वे अगेन्द्रा- वित्युभयथाऽप्यनिष्ट रूपे स्याताम् । ततश्च आत्वरूपं पूर्वपदकार्य कुत्वैव यथाप्राप्त सन्धिकार्य क्रियते । किंचात्र प्राप्तम्; "अवर्णस्येवर्णादिना-2||१२|६|| इत्येत्त्वमिति । अस्थोपपादकं तु वः पदान्तात्प्रागैदौत्"||७४।५॥ इति सूत्रे वृद्धि प्राप्तौ सत्यामित्यधिकारानुवर्तनम् । तथाहि । अस्य सूत्रस्य तावदयमर्थः । विङति तद्वितप्रत्यये परे इव!वर्णयोवृद्धि प्राप्तौ सत्यां तयोरेव स्थाने यौ यकार- वकारी ताभ्यां प्राग् यथासंख्यमैदौतौ स्याताम् । यथा व्याकरणं वेत्त्यधीते वा "तद्वेत्त्यधीते ।।२।११७॥ इत्यनेनाणि, वैयाकरणः स्वश्वस्यायं तस्येदम् ॥६।३।१६०॥ इत्याण, सौवश्व इति । यदि चायं न्यायांशो न स्यात्तदा व्याकरणस्व- श्वशब्दयोर्निष्पादनकाल एवं यत्ववत्वभवनादिवर्णोवर्णयोः कथं वृद्धिप्राप्तिः स्या- तदभावे च कथमेतत्सूत्रेण ऐदौतौ स्याताम् । परमनेन न्यायांशेन वि आकरण अण्; सु अश्व अण् इति स्थिते विसु शब्दयोरणि, वृद्धिरूपं पूर्वपदकार्थमेव प्रथम प्राप्स्यति नतु यत्ववत्वरूपं सन्धिकार्यमिति संभाव्य वृद्धिप्राप्तौ सत्यामित्यधिकारः सारिणाऽनुवयांच। तत्प्राप्तौ च सत्यां "ध्वः पदान्तात्-१७१४१५॥ इति सूत्रकरण- सामर्थ्याद् वृद्धिं बाधित्वा यत्ववत्वे एव स्याता, तत ऐदौतौ चेति । अनयत्यं त्वत्रांशे न दृश्यते ॥१॥ उत्तरपदकार्य यथा। परमश्वासावयं च परमायम् ; अत्रोत्तरपदस्येद- मो "अयमियं पुत्रियोः सौ २१११३८॥ इत्ययमादेश एव स्यादिपुंल्लिङ्गापेक्षत्वाह- हिरङ्गोऽपि प्रथम क्रियते, नतु तदनपेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात् “अवर्णस्येवर्णादिना-" ॥१॥२६॥ इत्येत्त्वरूपं सन्धिकार्यम् । यदि त्वन्तरङ्गत्वात् पूर्व तत्क्रियते तदो- भयस्थाननिष्पन्न इतिन्यायादेकारस्येदम्शब्दसम्बन्धितायामेकदेशविकृतस्या- नन्यत्वात् एदम् इत्यस्यायमादशे परमयमिति स्यात् । एतः पूर्वपदसंबन्धितायां तु एतः स्थितौ दमइत्यस्यैव अवयवे समुदायोपचारेण इदम्रूपत्वव्यपेदशादय- मादेशे परमेऽयमिति। द्वेधाऽपि चानिष्टापत्तिः । ततश्चायमादेशरूपमुत्तरपदकार्य कृत्वैव यथाप्राप्त सन्धिकार्य कियते । किंचात्र प्राप्तम् ; "समानानां तेन-" ·mms ISARTANICIP स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः । ॥१२॥१॥ इति दीर्घत्वमिति । अत्रांशे उपपादकं त्वमेन्द्रौ देवते अस्येति "देव ता"।।३।२।१०१॥ इत्याण, आमेन्द्रं सूक्तमित्यत्र प्रथमं पूर्वपदकार्य कार्यमित्यस्यार्थ- स्यानेन न्यायेन स्थापितत्वात् वेदसहश्रुता-"॥३।२।११॥ इत्यनेनामेरित आत्व. करणादनु आणि परे "देवतानामात्वादी"७४।२८॥ इत्युभयपदवृद्धौ प्राप्तायामि न्द्रशब्दरूपस्योत्तरपदस्य "आतो नेन्द्रवरुणस्य ॥७॥४॥२९॥ इत्यनेन वृद्धिनिषेधः, एतन्न्यायाभावे हि स व्यर्थ एवं स्यात् । तथाहि । इन्द्रशब्दस्य तावद् द्वौ खरौ; तत्रायः सन्धिना हियते; एतन्न्यायाभावेऽन्तरङ्गत्वात्प्रथम "भवर्णस्येवर्णादि- ना.॥१॥२॥६॥ इत्येत्त्वभवनात् । अपरश्चाणि परे परत्वात् अवर्णेवर्णस्या |६८॥ इति लुका ह्रियते । तत इन्द्रशब्दस्य स्वराभावाद् वृद्धिप्राप्तेरेवाभावाय- थस्तनिषेधः स्यात् । एवं सति यत् स कृतस्तज्ज्ञापयति पूर्वमुत्तरपदकार्ये कृते पश्चात्सन्धिकार्य कार्यम् । तथाच इन्द्रस्यावखरसद्भावात्सार्थको वृद्धिनिषेध इति । अत्रांशे चारयानयत्यात् परम इर्यस्य तस्य परमैः । अत्र इकारस्य “डित्य- दिति ॥१४॥२३॥ इत्येत्वरूपमुत्तरपदकार्य प्रथमं न । तथा कृते हि परमैरित्य. निष्टं स्यात् ॥ २६ ॥ संज्ञान संज्ञान्तरबाधिका ॥२७॥ यथा प्रस्थ इत्यत्र प्रस्य गत्युपसर्गसंज्ञयोः सद्भावाद् “गतिकन्यः-१॥३॥ ११४२॥ इति तत्पुरुषः, “उपसर्गादातोडोऽश्यः ।।५।११५६॥ इति डश्च युगपदमू- ताम् । प्रभासकं त्वस्य प्रादीनां "धातोः पूजार्थ-१॥३॥११॥ इत्युपसर्गसंज्ञाकर- णम् । यदि हि "ऊर्यापनुकरण-"।।३।१।२॥ इत्यनन्तरसूत्रक्रियमाणया गतिसंज्ञ- योपसर्गसंज्ञा बाध्यमाना स्यात्तदा निष्फलत्वादुपसर्गसंज्ञां कुर्यादेव न । यत्तु सा कृता तदेतन्न्यायात्तबाधसंभावनयैव । अनिर्णयश्चायम् । "स्पृहेा- प्यं वा"||२||२६॥ इत्यत्र वाग्रहणात्तथाहि । यदि तावदयमैकान्तिकः स्या- चदा कर्मसंप्रदानसंज्ञयोबाध्यबाधकभावाभावादुभयोरपि तयोः प्रवृत्तेर्विकल्पा- करणेऽपि विभक्तिहयेन चैत्रं चैत्राय वा स्पृहयतीति बैरूप्यं सिध्यत्येवेति किमर्थं विकल्पः क्रियते । तथापि यद्विकल्पः कृतस्तदेतन्न्यायस्यानिर्णयत्वेन संप्रदानसंज्ञया कर्मसंज्ञाया बाधसंभावनयैव ॥ प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इत्यपि 420 ·७६ न्यायसंग्रहस्य- SATIANE rani न्यायोऽस्ति । अस्य चेत्थमवतारः । करणं च ।।२।२।१९॥ इति सूत्रेण दिवः करणस्य युगपत्कर्मकरणसंज्ञयोविधानादक्षाना दीव्यतीति बैरूप्यं सिद्धम् । तथा अर्देवयते मैत्रश्चैत्रेणेत्यत्राक्षशब्दस्य करणत्वात् तृतीया भवति; कर्मवाच्च गतिबोधाहारार्थशब्दकर्मनित्याकर्मणामनीखाद्यदिहाशब्दायक्रन्दाम् "॥२२॥५॥ इति सूत्रेण प्राप्तं नित्याकर्मकलक्षणमणिकर्तुः कर्मलं न स्यात् । तथा अक्षशब्दस्य कर्मलादेव देवयतेः “अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्याणिगः ।।३।३।१०७॥ इत्यनेन प्राप्तमकर्मकलक्षणं परस्मैपदं न स्यात् ।। अत्राह परः। नन्वर्देवयते मैत्रश्चैत्रेणे. त्यादौ संज्ञाययोगपचं चरितार्थम् ; ततोऽक्षानवी दीव्यतीत्यादौ सत्यपि संज्ञा- द्वये स्पर्डे परत्वात्करणत्वहेतुका तृतीयैव भवितुमर्हति नतु द्वितीया॥ अनोत्तरम् । सत्यमेतत् । परं प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इति न्यायो यदा प्रयुज्यते तदा द्विती- याऽपि स्यादेव। तथाहि । अस्य न्यायस्यार्थस्तावदयम् । कार्य कार्य प्रति संज्ञा- ऽभिधायकानि सूत्राणि भिद्यन्ते । अयं भावः । यद्यपि "करणं च॥२।२।१९।। इति सूत्रे युगपत्संज्ञाद्वयमस्ति, परमक्षाना दीव्यतीति प्रयोगद्वयं यद् दृश्यते तत्सिद्ध्यर्थ प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इतिन्यायेन करणं च ॥२॥२॥१९॥ इति सूत्रमावृत्त्या द्विधा व्याख्यायते । यथा दिवः करणं कर्म स्यादिति । तथा दिवः करणं करणं स्यादिति । इयानेव चार्थश्वकारेण सूज्यते; अव्ययानाम- नेकार्थत्वात् । तत्राद्यव्याख्याने इदं सूत्रं कर्मसंज्ञाया एव विधायकं न तु करण- संज्ञाया इति कल्प्यते । एवं च सिद्ध निर्वाधमक्षान् दीव्यतीति । यतः स्पर्द्ध सति परत्वं चिन्त्यते; आद्यव्याख्यापक्षे च करणसंज्ञाया विधानस्यैवाभावेन तृतीयाप्राप्तेरप्यभावात्केन सह स्पर्द्ध इति । द्वितीयव्याख्या त्व:र्दीव्यतीति प्रयोगस्य तवाप्यभिमतत्वेन निर्विगानैव । एतच्चैवं व्याख्याद्वयमक्षान:र्वा दीव्यतीति प्रयोगद्वयसियर्थमेव कृतम् । ननु क्रियतां व्याख्याइयम्; आरो- प्यतां च तद्बलादेकस्यापि सूत्रस्य सूत्रडयरूपत्वं; परं तस्मिन्नेव सूत्रद्वये विहितयोः कर्मकरणसंज्ञयोर्यः स्पर्द्धः स कथं निवर्त्तते; तदनिवृत्तौ च पूर्वेण "करणं च ।।२।१९॥ इति सूत्रेण विहितायाः कर्मसंज्ञायाः, परेण "करणं च" ॥२।२।१९॥ इति सूत्रेण विहितया करणसंज्ञया यो बाधः प्राप्नोति स केन बार्यते ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः ।
उच्यते। यदा “करणं च।।२।२।१९॥ इत्यस्य सूत्रद्वयरूपत्वमारोपितं नासीत्तदा
स्पई आसीधदा तु तस्य सूत्रद्वयरूपत्वमारोपितं तदाऽनयोः संज्ञयोः खस्त्रसूत्र.
निष्ठत्वात् स्पर्दो निवर्त्तते । एकस्यापि गृहस्यान्तरा भित्तिप्रक्षेपादिना गृहद्वय-
रूपकरणे तन्निवासिसपन्योरिव । अन्यथा हि सूत्रद्वयरूपत्वारोपयत्नस्य व्यर्थ-
तैवापयेत । एवं च निवृत्ते स्पर्डे कः कस्य बाधां कुर्यादिति । तदत्रेदं तत्त्वम् ।
"करणं च ।।२।२।१९॥ इति सूत्रेण संज्ञाइयविधानमःर्देक्यते मैत्रश्चैत्रेणेत्यादौ
चरितार्थम् । तेनाक्षान:र्वा दीव्यतीत्यादावुक्तयुक्त्या तृतीयैव प्रासोति, प्रयोगश्च
द्वितीयाया अपि दृश्यते; अतस्तत्समर्थनार्थ प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इति न्याय-
बलं गृहीलैकस्यापि “करणं च ॥२॥२॥१९॥ इति सूत्रस्य भिन्नभिन्नव्याख्याभ्यां
सूत्रद्वयरूपत्वमारोप्य तत्पथमसूत्रेण द्वितीयाऽप्यत्रानीयते इति । परमनेनापि
प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इति न्यायेन पूर्वोक्तयुक्त्या करणं च ||२||१९|| इति
सूत्रस्य भिन्नाभिन्नव्याख्याभ्यां सूत्रद्वयरूपलारोपणसामर्थ्यांदुभयोरपि संज्ञयोः
स्पर्द्धस्याभावोद्भावनेन कर्मसंज्ञायाः करणसंज्ञया अबाधनं व्यवस्थापयता संज्ञा
न संज्ञान्तरवाधिकेति न्यायस्यैवार्थो भङ्ग्यन्तरेण समर्थित इति नासौ पृथग्
दर्शितः ॥ २७ ॥
सापेक्षमसमर्थम् ॥ २८॥
पदान्तरसापेक्षं पदं समासादिपविधीन प्राप्तुं नालम् । यथा ऋद्धस्य राज्ञः
पुरुषः । अत्र राजशब्दस्य ऋद्धविशेषणसापेक्षत्वात्पुरुषशब्देन सह न समासः ।
अस्य प्रतिभासकं लीदृशेषु समासादि निषेधुं यत्नाकरणम् । “समर्थः पदविधिः ||
७४।१२२॥ इति परिभाषायाः प्रपञ्चोऽयम् । अस्य विसंवादित्वाच्च देवदत्तस्य दास-
भार्येत्यादौ दासशब्दस्य देवदत्तस्येतिपदसापेक्षत्वेऽपि समासः। देवदत्तस्य यो दास-
स्तस्य भार्येति खत्रार्थः। नचाग्रेतनन्यायेन देवदत्तपदसापेक्षस्यापि दासशब्दस्यात्र
समास इति शङ्कयम् । दासशब्दस्य क्रियया सह सामानाधिकरण्यप्रयोगाभावेना
प्रधानत्वात्तत्र च प्रधानस्यैव सापेक्षत्वे समासाभ्यनुज्ञानात् ॥ २८ ॥
प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः ॥ २६ ॥

·न्यायसंग्रहस्य- MERAMAN यस्य क्रियया सह सामानाधिकरण्येन प्रयोगस्तत्प्रधानम् । यथा राजपुरु- घोऽस्ति दर्शनीयः इत्यादौ समासात् प्रागवस्थायां पुरुषशब्दस्य खाविशेषण- दर्शनीयशब्दसापेक्षत्वेऽपि राजशब्देन सह तत्पुरुषः । य एव हि पुरुषत्वस्या- धिकरणं स एवास्तीतिक्रियाया अपीति क्रियया सह सामानाधिकरण्यप्रयोगेण पुरुषशब्दस्य प्रधानत्वात् । विभासकं त्वस्य पुरुषोव्याघ्रः शूर इत्यादौ पुरुष- व्याघ्रशब्दयोः समासाभावार्थ "उपमेयं व्याघ्राद्यैः साम्यानुक्तौ ॥३।११०२॥ इति सूत्रे साम्यानुक्तिग्रहणम् । तथाहि ! व्याघ्र इव व्याघ्रः । तदनु पुरुषश्वासौ व्याघ्रश्च पुरुषव्याघ्र इत्यादौ "उपमेयं व्याघ्राचैः साम्यानुक्तौ ॥३।१।१०२॥ इत्य- नेन पुरुषव्याघ्रशब्दयोः कर्मधारयसमास इष्यते। यदा त्वत्रैव व्याघ्रत्वोपचारका- रणं शूरत्वमुपन्यस्यते। कथम्। शूरः पुरुषः, अतएव शूरत्वेन व्याघ्र इव व्याघ्र इति। तदा पुरुषो व्याघ्रः शूर इत्यत्र पुरुषव्याघ्रशब्दयोः कर्मधारयसमासो नेष्यते. तत- स्तन्निवारणार्थ सूरिणा समाससूत्रे सान्यानुक्तिग्रहणं कृतम् । व्याख्यातं चैवम् । यदि साम्यहेतुः पदं नोपन्यस्यते तदा कर्मधारयसमासः स्यात; इह तु साम्यहेतुः शूरपदं प्रयुक्तमित्यतो न समास इति । यदि च पुरुषशब्दस्य स्खविशेषण- शुरशब्दसापेक्षतया असमर्थत्वात्पूर्वन्यायेनैवान समासाभावः सिध्यन स्यात्तदा किमिति तदर्थ साम्यानुक्तिग्रहणं क्रियते । यत्तु कृतं तत्पूर्वन्यायबाधकस्यैत- न्यायस्य सद्भावादेतन्न्यायेन शूरशब्दसापेक्षस्यापि पुरुषशब्दस्य प्रधानला- याघ्रशब्देन सह समासोऽनिष्टोऽपि भविष्यत्येवेत्याशङ्कयैव । अस्य विसंवादितातु न वेद्यते । पूर्वन्यायस्यापवादश्चायमुत्तरश्च । अपि च । किं हि वचनान्न भव- तीति न्यायस्य प्रपञ्चोऽयमुत्तरश्च ॥ २९ ॥ तद्धितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षादपि ॥ ३० ॥ यथा काकस्य कृष्णस्य भावः काकस्य कायॆमित्यादौ कृष्णशब्दात्काक- शब्दसापेक्षादपि "पतिराजान्तगुणाङ्गराजादिभ्यः कर्मणि च ७१।६०॥ इति व्यण सिद्धः । समर्थकं त्वस्य “पुरुषहृदयादसमासे||७|११७०॥ इति सूत्रे असमासे इति । अस्य सूत्रस्यार्थादि तावदेवम् । असमासविषयात्पुरुषशब्दाद् भावे कर्मणि । ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । वा वाच्ये अण् बतलौ च स्युः। यथा पुरुषस्य भावः कर्म वा पौरुषम्, पुरुषत्वं, पुरुषता। असमास इति किम्। परमस्य पुरुषस्य भावः परमपुरुषत्वमित्यादौ "भावे त्वतल्॥७॥१॥५५॥ इति त्व एव स्यात्परमपौरुषमित्यण् तु न स्यावित्येतदर्थमसमासे इत्युक्तम् । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा समासविषयस्य पुरुषशब्दस्य परमशब्द- सापेक्षत्वेनासमर्थत्वादेवात्राण न भविष्यति सापेक्षमसमर्थमिति न्यायादिति कि- मित्यणभावार्थमसमासे इति कुर्यात् । यत्तु कृतं तत् सापेक्षमिति न्यायबाधकैत- न्यायसद्भावादेव । अग्राह्यता पुनरस्य न दृश्यते ॥ ३० ॥ गतिकारकङस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैर्विभत्त्युत्पत्तेः प्रागेव समासः॥३१॥ यद्यपि “नाम नाकार्यों समासो बहुलम् ॥११॥ इत्यनेन नाम्नो नाना सह समास उक्तस्तथाऽप्यैकार्ये इत्यनेन समासान्ततिविभक्तिलुपकरणा- देवं ज्ञापितं यदुत विभक्त्यन्तानामेव समास इति । ततश्चोभयोरपि पदयोविभ. क्त्यन्तत्वे प्राप्ते कृदन्तस्योत्तरपदस्याविभक्त्यन्तत्वनियमार्थोऽयं न्यायः । तत्र गते- यथा। विकिरति पक्षाविति विष्किरी इत्यादौ पक्ष्यर्थमात्रापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वात्प्रथम-- मेव चौ विष्किरी वा||४४|९६॥ इति स्सटि विस्किर इति स्थिते “ऊर्याद्य- नुकरण ||३।१।२।। इति कृतगतिसंज्ञस्य ये: “नान्युपान्त्यप्रीकृगृशः कः॥५॥१॥५४॥ इति कमत्ययान्तेन स्किरेत्यनेन सह "गतिकन्यः ।।३।११४२॥ इति तत्पुरुषस्ततो "असोडसिवूसहस्सटाम् ।।२।३।४८॥ इत्यनेन स्सटः सस्य षले च विधिकरः पक्षी, ततः स्त्रीत्वविवक्षायामदन्तस्यात् “जातेरयान्तनित्यत्रीशूद्रात्" ॥२१॥५४॥ इति डीः सिद्धः । यदि लेतन्यायानपेक्षणाद्विमत्यन्तेन स्किरेत्यनेन समास इष्यते तदा कर्मादिशक्तिसंख्याद्यपेक्षत्वेन बहिरङ्गाया विभक्तरुत्पत्तेः प्रागेव स्त्रीत्वमात्रा- पेक्षत्वेनान्तरङ्गस्य आपः प्राप्तावदन्तत्वाभावात् डीन स्यात् ॥ १॥ कारकस्य यथा। चर्मणा क्रीयते स्म चर्मक्रीती इत्यादौ चर्मन् टा क्रीत इति स्थिते चर्मेत्यस्य करणकारकस्य क्रीतेत्यनेन सह कारकं कृता"॥३।११६८॥ इति तत्पुरुषः । ततः स्त्रीत्वविवक्षायां "क्रीतात्करणादेः॥२४॥४४॥ इत्यनेन क्रीतशब्दाददन्ताद् ·न्यायसंग्रहस्य-- जीः सिद्धः। यदि तु विभत्यन्तेन क्रीतइत्यनेन समास इष्यते तदा प्राग्वद- तरङ्गत्वाद्विभत्त्युत्पत्तेः प्रागेवापः प्राप्तावदन्तत्वाभावात् ङीन स्यात् । पूर्वपदस्य तु विभक्त्यन्तत्वनियमाचर्मक्रीतीत्यत्र पदत्वान्नस्य लोपः ॥ २॥ कृत्प्रत्ययवि- धायिसूत्रे उसिनेत्येकदेशस्य समुदायोपलक्षणत्वेन संपूर्णपञ्चमीलाभात् “विशे- घणमन्तः ||७४।११३॥ इति परिभाषयाऽन्तशब्दलाभाच पञ्चम्यन्तेन पदेनोक्तं उस्युक्तम् । तत्र ङसिनैवोक्तस्य यथा। कच्छं पिबतीति कच्छपी इत्यादौ कच्छ अम् प इति स्थिते, “नानो गमः खड्डौ च विहायसस्तु विहः ।।५।१।१३१॥ इत्यतोऽधिकृतानाम्नः परस्य स्थादिधातोविहितो यः "स्थापानानः कः॥५॥१॥ १४२॥ इति कप्रत्ययस्तदन्तेन पेत्यनेन सह कच्छशब्दस्य “इस्युक्तं कृता । ३३१॥४९॥ इति तत्पुरुषः । कच्छशब्दस्य नान्न इति उसिनोक्तत्वात् । तत: स्त्रीत्वविवक्षायां “जातेरयान्त-२५४॥ इत्यनेन कच्छपशब्दाददन्ताद् ङीः । यदि तु विभक्त्यन्तेन पेत्यनेन समासः स्यात्तदा प्राग्वदापः प्राप्तावदन्तत्वाभावाद् जीन स्यात् । पञ्चमीभ्यसोक्तमप्युक्तयुक्त्या डस्युत्तमेव । तस्य यथा । विर्ष धरतीति विषधरी इत्यादौ विष अम् धर इति स्थिते विषशब्दस्य "आयुधा- दिभ्यो धृगोऽदण्डादेः ||५११९४॥ इति सूने आयुधादिभ्य इति भ्यसोत्तस्यापि इस्युक्तत्वादच्प्रत्ययान्तेन धरेत्यनेन सह कृस्युक्तं कृताश१९॥ इति तत्पुरुषः । ततः स्त्रीत्वविवक्षायां “जातेरयान्त-॥२५॥ इति डीः । यदि तु विभक्त्यन्तेन धरेत्यनेन समासः स्यात्तदा प्राग्वदन्तत्वाभावाद् डीन स्यात् ॥ ३ ॥ कीर्तकं चास्य कारकांशे कीतात्करणादेः ॥२१४४४॥ इत्यनेना- दन्तात कीताद् डीविधिस्तथाहि । अत्र तावत्करणादेः कीतादित्युक्तम् ; करणस्य आद्यवयवत्वं च समासं विना न स्यात् । एतन्न्यायाभावे च यदि विभक्त्य- न्तेन क्रीतेत्यनेन समासः क्रियते, तदा क्रीतस्यादन्तत्वं न संभवति; अन्त- रङ्गत्वाद्विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेवापः प्राप्तेः । एवं च सति यददन्तादित्युक्तं तज्ज्ञाप- यति, कारकाणां कृदन्तरविभक्त्यन्तैरेव समास इति । गतिङस्युक्तांशयास्त्वस्य कीर्तकं विष्किरी, कच्छपीत्यादौ ङीप्रतिबन्धकावनिषेधयत्नाकरणम् । तथाहि । विष्किरीत्यादौ तावद् डीः सूरेरिष्टः, स च तदैव स्याद्यदि आपा शब्दस्य अद- ·८१ MAHARA खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । न्तत्वं न व्याहन्यते । यदि चोत्तरपदस्य विभक्त्यन्तत्वमिष्यते तदा विभक्ति बाधित्वा आपो भवनाददन्तवं व्याहन्यत एव । एवं सत्यपि यदापं निषेधुं यत्नो न कृतस्तदेतन्न्यायनोत्तरपदस्याविभक्त्यन्तत्वनियम, तत एव विभक्त्यानयनावस- रप्रसक्तस्यापोनिषेधसिद्धिं, तत एव विष्किरकच्छपादिशब्दानामदन्तत्वव्याघाता- भवनसिद्धिं च संभाव्यैवेति । अदृढता वस्य न संभवति ॥ ३१ ॥ समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन वृत्तिविषये च नित्यैवापवाद- वृत्तिः ॥ ३२॥ परार्थाभिधानं वृत्तिः । अयमर्थः । वृत्तिस्तावत् त्रेधा । समासवृतिस्तद्धिता- न्तवृत्तिर्नामधातुवृत्तिश्च । यथा राजपुरुषः; औपगवः; पुत्रकाम्यतीत्यादि । तत्र समासवृत्तौ समस्यमानपदानि, शेषवृत्त्योस्तु प्रकृतिप्रत्ययौ संभूय समुदायार्थ सह ब्रुवन्तीतिरीत्या परस्यान्यस्य कोऽर्थः स्वार्थातिरिक्तस्य समुदायार्थस्य यदभिधानं सा वृत्तिः । तत्र वाक्येनाभिधाने प्राप्ते वृत्तिरारभ्यमाणा येन नाप्राप्ते इति न्याया- द्वाक्यस्य बाधिका प्रामोतीति विकल्पेन तस्यानुज्ञाऽनेन न्यायेनोच्यते । तथा वृत्तिपक्षे उत्सर्गापवादरूपयोवृत्त्योः संभवे उत्सर्गस्य नित्यमेव बाधश्चानेन न्यायेनोच्यते । तत्र समासवृत्तिर्यथा । कायस्य पूर्वोऽशः पूर्वकायः । अत्र पूर्वापराधरो-५३।११५२॥ इत्यनेनांशितत्पुरुषो वाक्यं च; नतु षष्ठ्ययत्नाच्छेषे" ॥३।११७६॥ इत्यौत्सर्गिकः कायपूर्व इति षष्ठीसमासः। अत्र चायेंऽशे समासानां वृत्तिर्विकल्पेनेति रूपे उद्भावकं नित्यं प्रतिनाऽल्पे ||३।१॥३७॥ इत्यत्र नित्यमिति वचः । तद्यनेन न्यायेन प्राप्तस्य विकल्पस्य निषेधार्थम् । तेन शाकस्याल्पवं शाकप्रति; अत्र समास एव स्यान्न तु वाक्यम् । अत एवं प्रतिक्येि उत्तो न। द्वितीयांशे तु वृत्तिविषये नित्यैवापवादवृत्तिरिति रूपे “पारेमध्येऽग्रेऽन्तः षष्ठ्या वा"||३।१॥३०॥ इत्यत्र वाग्रहणमुद्भावकम् । तद्धि पक्षे औत्सर्गिकषष्ठीसमासा- नुज्ञार्थम् । तेन च पारेगङ्गमिति, “पारेमध्येऽग्रेऽन्तः॥३॥१॥३०॥ इत्यनेनाव्ययी- भावो, गङ्गापारमित्यत्र वेतन्न्यायांशनिषिद्धोऽपि वाग्रहणबलादौत्सर्गिकः “षष्ठ्य. यनात्-"३।१७६।। इति षष्ठीतत्पुरुषो, गङ्गायाः पारमित्येतत्त्वाद्यन्यायांशबलाहा- ope ·amom Contali न्यायसंग्रहस्य- क्यमिति त्रैरूप्यं सिद्धम् । यदि चायं न्यायांशो न स्यात्तदा क्रमेणोत्सर्गापवा- दयोः प्रवृत्तेः पक्षे औत्सर्गिकः षष्ठीसमासोऽपि सिद्ध एवेति किमिति तदनु- ज्ञार्थ वाग्रहणं कुर्यात् । यत्तु कृतं तदेतस्य न्यायांशस्य शङ्कयैव ॥ १॥ तद्धि- तवृत्तिर्यथा । गर्गस्थापत्यं वृद्ध गार्ग्यः; अत्र “गर्गादेः-१६।११४२॥ इति यज्ञ, वाक्यं च । नवौत्सर्गिको गार्गिरिति “अत इञ्।६।१।३१॥ इति इञ् । अत्र चाद्यांशे तडितानां वृत्तिर्विकल्पेनेति रूपे उद्द्योतकं “निलं अभिनोऽण् ||७३ ५८॥ इत्यत्र नित्यग्रहणम् । तद्यनेन प्राप्तस्य विकल्पस्य निषेधार्थम् । तेन व्य. तिहारेण व्यवक्रोशनं स्त्रीलिङ्गविवक्षायां "व्यतिहारेऽनीहादिभ्योञः॥५।३।११६॥ इति ने तद्नु स्वार्थे नित्यं अजिनोऽ।७।३।५८॥ इत्यणि ङ्यां च व्याव. कोशी । अत्र केवलञान्तो व्यवकोशेति प्रयोगो न स्याकिन्त्वसहित एवं कोऽर्थः; यथा प्रज्ञ एव "प्रज्ञादिभ्योऽण् ।।७।२।१६५॥ इत्याणि, प्राज्ञ इत्यादी खार्थिकाणादीनां वाक्यमप्यस्ति । तथाऽत्र व्यवक्रोशेति प्रयोगाभवनायवक्रोशैव व्यावक्रोशी इति वाक्यं न स्यात् । द्वितीयांशे तु वृत्तिविषये नित्यैवापवाद- वृत्तिरिति रूपे “वोदश्वितः"।६।२।१४४॥ इत्यत्र वाग्रहणमस्योहयोतकम् । तद्धि पक्षे औत्सर्गिकाणर्थम् । तेन च औदश्वित्कमित्यत्र “वोदश्चितः ।।६।२।१४४ा इतीकण । औदश्चितमिति चैतन्न्यायांशनिषिद्धोऽपि वाहणबलादौत्सर्गिकः संस्कृते भक्ष्ये ॥३।२।१४०॥ इत्यण् । उदश्चिति संस्कृतमित्येतत्त्वाद्यन्यायांशब- लाद्वाक्यमिति त्रैरूप्यं सिद्धम् । यदि चायं न्यायांशो न स्यात्तदा क्रमेणोत्स- पिवादयोः प्रवृत्तेः पक्षे औत्सर्गिकोऽपि सिद्ध एवेति किमिति तदनुज्ञार्थ वाग्रहणं कुर्यात् । यत्तु कृतं तदेतन्न्यायांशशङ्कयैव ॥ २ ॥ समासतद्धितवृत्ति- व्यवस्थाऽनुवादमात्र परश्चायं न्यायो नत्वनेन नव्यं किञ्चिद्यवस्थाप्यते। एतत्सा- ध्यस्य तत्तत्सूत्रैरेव सिद्धेस्तथाहि । "नित्यं प्रतिना-१॥३॥१॥३७॥ इत्यत्र नित्य- ग्रहणेन तावदीदृग्वर्जसर्वसमासेषु वाक्यमपि स्यादिति सूचितम् । ' पारे- मध्ये ॥३१॥३०॥ इति सूत्रस्थवाग्रहणेन चेहशि वर्जयित्वाऽन्यत्र क्वाप्यपवाद- समासविषये उत्सर्गसमासो न स्यात्; ईदृक्षस्थानेषु त्वपवादसमासवदुत्सर्ग- समासोऽपि स्यादेवेत्यसूचि । तथा "वाऽऽद्यात् "॥६।१।११॥ इति सूत्रात्प्रवृत्तेन ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः वाऽधिकारेण तहितवृत्तौ सर्वत्र वाक्यं स्यादेवेति ज्ञापितम् । “बोदश्वितः ॥३२ १४४॥ इति वाग्रहणेन चेहशि वर्जयित्वाऽन्यत्र काप्यपवादतद्धितप्रत्ययविषये औत्सगिकस्तडितप्रत्ययो न स्यात् ईदृक्षस्थानेषु स्वपवादतद्धितप्रत्ययवत् उत्सर्गतद्धितप्रत्ययोऽपि स्यादेबेत्यज्ञापीति । अत एवादायमस्य नास्ति। व्याक- रणसूत्रसाधितकार्याणामदायासंभवात् ।। ३३ ।। एकशब्दस्यासङ्ख्यात्वं कचित् ॥ ३३ ॥ एकशब्दस्य प्रसिद्धिस्तावत्संख्यात्वस्यैवास्तीत्यतस्तत्प्रतिरोधार्थोऽयं न्याया। यथै कमह इत्यत्रैकशब्दस्य सदपि सङ्ख्यात्वं न गण्यते । ततश्च "अजः॥२। ११७॥ इत्यट्समासान्ते, “नोऽपदस्था तद्धिते ||६१॥ इत्यन्त्यस्वरादिलोपे, अहनियूहकलहा:" (लिङ्गानु० पुं० १५.३) इति पुंस्त्वे प्राप्तेऽपि -अहः सुदि- नैकतः" (लिङ्गानु० न० ८१३) इति विशेषविधिना क्लीबालित्वे एकाहमिति सिद्धम् । यदि त्वेकशब्दस्य संख्यात्वं गण्यते, तदा सर्वाशसंख्याऽव्ययात्" १७।३।११८॥ इत्यनेनाटि, अनेनैव चाहादेशे, अर्द्धसुदर्शनदेवनमहा" (लिङ्गानु० पुं० ११११) इति पुंस्त्वे च, एकाह इत्यनिष्टं रूपं प्रसज्येत । प्रव. तकं चास्य संख्यातैकपुण्यवर्षादीर्घाच्च रात्ररत् ॥७३।११९॥ इत्यत्र चकारेण "सर्वाशसंख्याऽव्ययात्" ।।७।३।११॥ इति सूत्रात् संख्यानुवृत्तावप्येकशब्दग्रह- णम् । क्वचिदिति वचनाचा बहुषु स्थानध्वेकशब्दस्य संख्यात्वं गण्यत एव । तेन एकत्यन्न सङ्ख्याया धा" |७१२॥१०॥ इति धाः सिद्धः। अनित्यता त्वस्य नास्ति ॥ ३३ ॥ आदशभ्यः सङ्ख्या सङ्घयेये वर्तते न सङ्ख्याने ॥३४॥ अष्टादशसङ्ख्याऽवधि तावदशनशब्दप्रयोगः स्यात्तत आदशभ्य इति कोऽर्थो दशन्शब्दस्य प्रयोगावधि अष्टादशसङ्ख्याऽवधीति यावत् । ततश्चाष्टा- दशसङ्ख्यावधि सङ्ख्या सङ्ख्येयेन सह सामानाधिकरण्येन प्रयोज्येत्यर्थः । यथै- को द्वौ त्रयो वा यावदष्टादश घटाः, न तु घटानामिति । आदशभ्य इति किम् । एकोनविंशत्यादिसङ्ख्या तु सङ्ख्येये, सङ्ख्याने च वर्त्तते । यथैकोनविंशतिघंटा, trestinjaansargam FEAR ·८४ न्यायसंग्रहस्य- घटानां वा यावन्नवनवतिः; शतं सहस्रं लक्षं कोटि घटा, घटानां वेत्यादि । उद्घो. षकं त्वस्य "सुज्वाऽर्थे सङ्ख्या सख्येये सङ्ख्यया बहुव्रीहिः॥३।१।१९॥ इत्यत्र सङ्ख्येये वर्तमानया सङ्ख्यया सह समासविधानम् । तथाहि । यदि तावदयं न्यायो न स्यात्तदा अमुका सङ्ख्या सङ्ख्येयवर्तिनीति व्यक्तिः कथं ज्ञायेत । तदज्ञाने च कथं सङ्ख्यानवर्तिसङ्ख्यापरिहारेण सङ्ख्येयवर्तिसङ्ख्यया सह समासः क्रियतेति । एतच्चोदोषकमादशभ्य इति पदं व्युदस्य शेषवाक्यापेक्षया योज्यम्। सङ्ख्येये वर्तमानाऽपि काऽपि सङ्ख्याऽस्तीत्येतावत एवार्थस्यानेनोडो- ध्यमाणत्वात् ॥ अस्य चाप्रतिष्ठत्वात् “आसन्नादूर-"||३।१।२०॥ इत्यनेन बहुव्रीहौ "प्रमाणीसङ्ख्याद् डः॥७३।१२८॥ इति डे च आसन्नदशा इति कोऽर्थः नवै. कादश वा; अत्र आसन्ना दशेति कोऽर्थः दश सङ्ख्या येषामिति वाक्यं सिद्धम् ॥ ३४ ॥ णौ यत्कृतं कार्य तत्सर्व स्थानिवद्भवति ॥ ३५ ॥ गाविति निमित्तसप्तमी । यथा स्फुरत् णौ सनि, पुस्फारयिषति; अत्र "चिस्फुरो वा ।।४।२।१२॥ इति आत्वस्य णौ निमित्ते सति कृतस्य स्थानिवद्भा- वात् स्फु इति द्वित्वं सिद्धम् । णावित्यत्र निमित्तसप्तमी किम् । श्वेः सन्परे णौ विषयभूते सत्यन्तरङ्गत्वात् 'श्वेवा ॥४॥१८९|| इत्यनेन प्रथमं वृति तदनु वृद्धावाबादेशे च णौ निमित्ते सति कृतयोद्ध्याबादेशयोः स्थानिवद्भावात् शु इति द्वित्वे, शुशावयिषति । अत्र वृयाबादेशयोः स्थानिवडाववद् वृतोऽपि स्थानि- वद्भावो मा भूत; तस्य "श्वेवा ॥४।११८९।। इत्यनेन सन्परे णौ विषये कृत- त्वात् । यदि तु गाविति सामान्येन सप्तमी व्याख्यायते तदाऽत्र वृतोऽपि स्थानिवद्भवने श्वि इति द्वित्वे शिशावयिषतीत्यनिष्टं रूपं स्यात् । प्रपञ्चक चास्य युक् मिश्रणे, पूग्श् पवने, आभ्यां सनि यियविषति, पिपविषतीत्यादौ पूर्वस्य उत इत्वार्थमोः पयेऽवणे इत्येतावतैव सूत्रेण सरत्यपि; जें गतौ सौत्रो धातुः, यौतिपुनाती तु प्रागुक्तावेव; एभ्यो णौ सनि जिजावयिषति, यिया- वयिषति, पिपावयिषतीत्यादौ ण्यन्तानामपि जवत्यादीनामुत इत्वार्थ "ओ- ऑन्तस्थापवर्गेऽवर्णे"॥१८६०॥ इति बृहत्सूत्रसूत्रणम् । तथाहि । यदि तावदयं ·: खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । न्यायो न स्यात्तदा जिजावयिषतीत्यादिष्वन्तरङ्गत्वात्प्रथमं वृघ्यावादेशौ कृत्वा पश्चाद् द्वित्वे कृते "सन्यस्या३।११५९॥ इत्यनेनैव इत्वं सिध्यतीत्यतः किम- 2 "ओन्तिस्था-"111१६०॥ इति वृहत्सूत्रं क्रियेत । परमेतन्न्यायेन वृध्यादेः सर्वस्य स्थानिवद्भवनात् “सन्यस्य" ॥१४१५९॥ इत्यनेन इत्वासिद्धरुत इत्वार्थ "ओन्तिस्था-"||६० इत्यादिवृहत्सूत्रमेतन्न्यायाशङ्कया सूत्रितम् । अनैष्ठि · कश्चायम् । तेन यस्य णिनिमित्तकृतकार्यस्य स्थानिवद्भावश्चिकीर्यते तदा- ऽऽधारभूतो वर्णों वर्णसमुदायो वा अवर्णवान् यदि स्यात्तदैवायं न्यायः स्फुरे- नान्यथा। तेन कृतणश्चुरादित्वात् णिचि "कृतः कीर्तिः ||४|४|१२२॥ इति की - देशे, अचिकीर्त्तत् ; अत्र की इत्येव हित्वं नतु कृ इति; कीर्त इतिवर्णसमुदायस्य ईकारवत्त्वाइवर्णवत्त्वाभावेन स्थानिवद्भावामानात् । ननु कथमत्रैतन्न्यायप्राप्ति. विति निमित्तसप्तमी, व्याख्यानात् ; की देशस्य चानिमित्तमेव विधानात् । सत्यम् । परं येन विना यन्त्र स्यात्तत्तस्यानिमित्तस्यापि निमित्तमिति न्यायात णिच्सन्नियोगान्यथाऽनुपपन्नस्य की देशस्य णिनिमित्तमेवेति वक्ष्यते। "स्था- नीवावर्णविधौ ||४|१०९|| इति परिभाषायाः प्रपञ्चोऽयं न्यायः॥ इतोऽग्रे उणा- दयोऽव्युत्पन्नानि नामानीति न्यायं यावदेकादश न्यायाः सर्व वाक्यं सावधारण. मिति न्यायस्यानित्यत्वप्रपञ्चभूताः ॥ ३५ ॥ द्विई सुबई भवति ॥३६ ॥ यदर्थ व्याकरणधातुपाठादौ प्रयत्नद्वयं कृतं तद् द्विबंद्ध कार्य सुबद्धमिति कोऽर्थः अव्यभिचारि स्यात् । यथा असूच क्षेपणे; अद्य० दि, आस्थत् ; अत्रा- डो न व्यभिचारः; अस्यतेः " शास्त्यसूवक्तिख्यातेर ॥३।१६०॥ इति सूत्रे, पुष्यादौ च पाठात् । अन्येषां तु पुष्यादिपाठितधातूनां क्वचित्तव्यभिचारोऽपि । यथा भगवन्मा कोपीरिति बालरामायणे । अत्र पुप्यादित्वेऽप्यङ् न । अस्य चोपदर्शकं दंशेर्यङ्लुपि दंदशीतीत्यत्र नस्य लोपः केनापि सूत्रेणाविहितोऽपि स्यादेवेति ज्ञापनार्थ “ गृलुपसदचरजपजभदशदहो गयें ॥३।४।१२॥ इत्यत्र दशेति निर्देशे कृतेऽपि पुनस्तदर्थमेव जपजभदहदशभञ्जपशः॥४।११५२।। इत्यत्रापि दशेति निर्देशः। तथाहि । इह तावत्सरिङ्गवमचिन्ति; ज्ञापकेन सकृज्ज्ञा. क ·तु न्यायसंग्रहस्य- पितो यो विधिः स दशैकादशशब्दस्यादन्तत्ववज्जावनित्यतामपि भजेत् ; समा- सान्तागमेति न्यायात् । यस्तु द्विाप्यते तस्य द्विद्धं सुबद्धमिति न्यायादनित्य- ताभीन स्यादित्यतो हिरिमंशापयामीति । यदि वायं न्यायो न स्यात्तदा हिशेपि- तस्यापि विधेरनित्यतामापतन्ती को निषेधुं क्षमेत ! यदि परमेतन्न्यायबलेनैव द्विििपतविधेर्दाय बभूव । एतेन सूरिमते दंदशीतीत्यत्र नस्य लोपः स्यादेव । एतन्न्यायस्यानित्यताश्रयणे द्वितस्यापि नलोपस्याबद्धत्वात् ; केषां चिन्मते नकारलोपाभवने दंदशीतीत्यपि स्यात्तदपि च मतं सूरेः सम्मतमेव; "जपजम-" ||४|११५२॥ इत्यस्य वृत्तौ साक्षादुत्तत्वात् ।। ३६ !! आत्मनेपदमनित्यम् ॥ ३७॥ आत्मनेपदं यथाशिष्टप्रयोगं क्वचित् प्राप्तमपि न स्यात, क्वचिचा- प्राप्तमपि स्यादित्यनित्य शब्दार्थः। तत्र प्रातमपि न स्यात् यथा । डुलाभिषु प्राप्तौ; सम्यक् प्रणम्य न लभान्ति कदाचनापि । क्लीङ् अधाप्य कुरुयोतं क्लीबहि- मपतिसुधागौ तमसि मे । क्लिशिंच उपतापे; परार्थे क्लिश्यतः सतः । षे सेवन स्वाधीने विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्ति कि मानिनः । भाषि व्यत्तायां वाचि, न भाषामि विशालनेन्ने । तथा तर्जिण संतर्जने; तर्जयति। भत्मिण संतर्जने, भर्ल्सयति । शामिण आलोचने, निशामयति । भलिण आभण्डने भालयति । कुत्सिण अवक्षेप; कुत्सयति । वञ्चिण प्रलम्भने, वश्यति । विदिण चेतनाख्यान- निवासेषु; वेदयतीत्यादि। एषु धातूनामिडिवेऽप्यात्मनेपदं नाभूत् । अप्राप्तमपि स्याद्यथा । षस्जु गतौ; प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु । सज्जमानमका- र्थेषु । अत्रेङिन्त्वाभावेऽप्यात्मनेपदम् ॥ भ्राजकं चास्य एजुङ, श्रेजुङ्, प्राजि दीप्ता. विति भ्राजेरात्मनेपदिषु पाठेऽपिराजग्, टुभ्राजि दीप्तावित्यत्र पुनः पाठः । तथाहि । प्राजेरात्मनेपदिषु द्विः पाठस्तावद् द्विद्धं सुबद्धमिति न्यायेनास्यात्मने- पदाव्यभिचारज्ञप्त्यर्थः । तज्ज्ञप्त्यर्थ चेयान् यत्नस्तदा क्रियते यदि कथं- चिदात्मनेपदस्य व्यभिचरणं शङ्कितं स्यात् । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा कुतस्तद्यभिचरणशङ्कोत्पद्यत । यदि परमेतन्न्यायेन तद्व्यभिचरणशङ्कोत्पादाद् भ्राजेरात्मनेपदाव्यभिचारज्ञप्त्यर्थ हिः पाठः कृतः सार्थक इति । अस्याध्रुवसाच्च ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहदवृत्तिः । SAGAP "इडितः कर्तरि ॥३३॥२२॥ इति विहितमेवात्मनेपदं यथाप्रयोगदर्शनमनित्य नतु "क्रियाव्यतिहारेऽगतिहिंसाशब्दार्थहसोहवहश्चानन्योऽन्यार्थ।।३।३।२३।। इत्या- दिसूत्रैविहितम् ॥ ३७॥ विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् ॥ ३८ ॥ प्रातमपि न भवतीत्यनित्यशब्दार्थः । तत्राख्यातकिपि यथा । राजेवा- चरति "कर्तुः किम् गल्मलीबहोडातु जित्ला३।४।२५॥ इति क्विपि, राजानतीत्यादी किम्लत्कवकारव्यञ्जनद्वारप्राप्तस्य नाम सिदव्यञ्जने ॥११२१॥ इति पदख- स्याभवनात् लामो नोऽनह्नः।।२।११९१॥ इति नस्य लुग् नाभूत । कृतविपि यथा । गीर्यते इति “क्रुत्संपदादिभ्यः किम् ।।५।३।११४॥ इति किपि, गिरौ, गिरः । अत्र प्राग्वत्प्राप्तपदुखामवनात् पदान्त ॥२१॥६॥ इति दीर्थो न । सूचकं चास्य मित्रं शास्तीति लिनशीरित्यादौ कियो व्यञ्जनादित्वात् " इसासः शालोऽव्यञ्जने ॥११॥ इत्यनेनैव इसि सिध्यत्सपि, “को"१९॥ इति सूत्रकरणम् । तहि क्लिप्येतल्न्यायाध्यञ्जनद्वारोक्तकार्य न भविष्यतीत्याशङ्क- धैव । विपश्चोपलक्षणवाहिच्यपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् । यथा मुख्यमाचष्टे णि- जि, "मन्वन्-" ॥५॥१११४७॥ इति विचि मुख्य । तं मुख्यम्, अन्न विचि परे "वोः प्वव्यञ्जने लुक् ।।४।४।१२१॥ इति यलुग् नाभूत् । नच णिलुचः स्थानिवडावाचलुमाप्तिरेव नास्तीति वाच्यम् , यविधौ "न सन्धि." ||७|| १११॥ इत्यनेन स्थानिवद्भावनिषेधात् । अनित्यता वस्य दर्शयितुं न शक्यते; यतो यदि क्विपि व्यञ्जनकार्य किमपि जायमानं दृष्टं स्यात्तदा तदपेक्षया व्यञ्ज- नकार्यानित्यताया अनित्यतोच्यते; इह तु स्विपि व्यञ्जनकार्य किमपि भवन दृश्यते ततः किमपेक्ष्यानित्यत्वस्यानित्यतोद्भाव्यताम् । ननु यद्येवं तर्हि विवपि व्यञ्जनकार्य न स्यादित्येव न्यायः पठ्यताम् । मैवम् । यतश्चिरन्तनानि न्याय- सूत्राणि न केनापि परावर्तयितुं शक्यन्ते । अपि च । केचित् स्विपि किञ्चि- यञ्जनकार्य नित्यमपीच्छन्ति । तथाच जयकुमारः। पा पाने इत्यस्य विवपि, "अप्रयोगीत॥१॥१॥३७॥ इति तल्लुकि, लुप्तेऽपि व्यञ्जनादौ प्रत्यये "ईय॑खने- ·न्यायसंग्रहस्य- " am ऽयपिणा४।३।९७॥ इति ईलमिच्छन् पीरित्याह । तदपेक्षया न्याये अनित्यमित्युक्तं भावि । नानाव्याकरणसाधारणानि हि न्यायसूत्राणि ॥ ३८ ॥ स्थानिवद्भावयुवनावैकशेषद्वन्द्वैकत्वदीर्घत्वान्यनित्यानि ॥३६॥ द्वन्द्वैकत्वं समाहारद्वन्द्वः । दीर्घवं च, सामान्योत्तेऽपि वादेनोमिन- १२।११६३॥ इतिसूत्रविहितमत्र विवक्षितम् । ततः स्थानिवद्भावादीनि पञ्च अनित्यानीति यथाप्राप्ति सर्वत्र भत्रन्त्यपि, यथाप्रयोगदर्शनं क्वचिन भवन्तील. र्थः । स्थानिवद्भावादीनां च भवनोदाहरणानि सुलभान्येवेति नेहोच्यन्ते। अभव- नौदाहरणानि वेवम् । तत्र स्थानिवद्रावे यथा । स्वादुशब्दात् स्वाहकादिति णिजि, असिस्वददित्यत्र उकारस्य वृद्धौ ततोऽन्यवरादिलुकि तस्य स्थानिवडा- वाभवनेन आकारस्योपान्त्यत्वात् 'उपान्त्यस्यासमान ११४१२॥३५॥ इतिहखः सिद्धः! स्थानिवद्भाबानित्यले उन्नीलकं तु, मालामाख्यत् अममालदित्यादावन्त्यस्वरादि- लुकः स्थानिवद्भवने आकारस्योपान्त्यत्वाभावादेव इवनिषेधे सिध्यत्यपि “उपा. न्त्यस्यासमान ॥४॥२॥३५|| इत्यत्रासमानलोपिग्रहणम् । तद्धि स्थानिवद्भावस्यानि- त्यत्वादभवन संभावनयैव कृतम् । नन्वसमानलोपिग्रहणस्यान्यदपि कारणमस्ति । तथाहि । राजानमाख्यदरराजदित्यादौ ४ 11७४|४३॥ इत्यनेन कृतस्य अन्लोपस्य स्वरव्यञ्जनसमुदायादेशवेन खरादेशलाभावात् "स्वरस्य परे-11018|११०॥ इति स्थानिवद्भावो न प्रामोति । इहापि चोपान्त्यहखनिषेधः कृतो विलोक्यते इत्यतस्तदर्थमसमानलोपिग्रहणं कृतमिति । सत्यम् । परमरराज- दित्यादावन्लोपरूपो यः स्वरव्यञ्जनसमुदायादेशस्तन खररूपावयवस्यैव प्राधा- न्यविवक्षायां तस्य स्वरादेशवमपि संभवेत्तथाच स्थानिवद्भावप्राप्त्या तत्राप्यु- पान्यत्वाभावादेव हखनिषेधोऽसमानलोपिग्रहणं विनाऽपि सिध्यत्येव । तथापि यत्तत्कृतं तत्स्थानिवद्रावस्यानित्यवादभवनशङ्कयैवेति प्रतिपत्तव्यम् ॥ १ ॥ पुंवहावे यथा । दक्षिणस्या भयो “दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण "।।६।३।१३॥ इति त्यणि, दाक्षिणात्यः अत्र "सर्वादयोऽस्यादौ ॥३।२।६१॥ इति प्राप्तोऽपि पुंवद्रावो नाभूत् । पुबद्भावभवने हि स्त्रीलनिवृत्त्या निमित्ताभाव इति न्यायात स्त्रीत्वहेतु. कश्यापोऽपि निवृत्त्या दाक्षिणत्य इति स्यात् । पुंवद्भावानित्यले प्रत्यायकं तु कौण्डि- न्यन्त्यस्वरा ·कुडुङ्दाहे, इत्यस्मात् अजातेः शीले।५।२॥१५॥ इति णिनि, स्त्रीत्वे ड्या, खोपज्ञन्यायर्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । न्यागरत्ययोः कुण्डिनागस्ती च ॥६।१।१२७॥ इत्यत्र कौण्डिन्येति निर्देशः । अयं हि कौण्डिन्यशब्दः पुंवद्रावस्यानित्यवं विना कथमपि न सियति । तथाहि । कुण्डिनी। ततः कुण्डिनीशब्दाद् वृद्धापत्यार्थे "गर्गादेः.” ॥६॥१॥४२॥ इति यनि; "जातिश्व णितद्धितयस्वरे"।३।२।५१॥ इति प्राप्तः पुंवद्रावो यदि स्यात्तदा स्त्रील- निवृत्त्या तहेतुकस्य कुण्डिनीशब्दस्थडीप्रत्ययस्यापि निवृत्तौ, "नोऽपदस्थ-Petal ६१॥ इति इन्लोपे कौण्डयेति प्राप्नोति । तथापि यत्कौण्डिन्येति निर्दिष्टं तदे- तन्न्यायेन पुबहावस्यानित्यत्वादभवने, “अवर्णेवर्णस्य ।।७४।६८॥ इति इल्लु- रूपस्य स्वरादेशस्य स्थानिवद्रावन "नोऽपदस्य-||७४.६१।। इति प्राप्तस्य इन्लो- पस्याभवनात्कौण्डिन्येतिरूपसिद्धिसंभावनयैव ॥ २ ॥ एकशेषे यथा । तदत- दात्मक तत्वमातिष्ठन्ते जैनाः, अत्र “त्यदादिः ।।३।१११२०॥ इति प्राप्तस्तच्छ- दैकशेषो न । एकशेषानित्यले विशेष सीहकप्रयोगा एव ॥३॥ इन्दकले यथा । शङ्खदुन्दुभिवीणाः । अन्न प्राणितूर्यााणाम् ॥३१११३७॥ इति मातो. ऽपि समाहारद्वन्द्वो न । बैकल्लानित्यने प्राणकं तु प्राणितूर्याङ्गाणाम् ॥३१॥ १३७॥ इति बहुवचनमेव । तथाहि । आचार्यस्य तावत्सर्वत्रैकवचन प्रयोगस्यैव शैली, यत्र तु बहुवचनं प्रयुक्त तत्र कस्य चिहिशेषस्य ज्ञप्त्यर्थमेव । इह च यदि तत्प्रयुक्तं तज्ज्ञायते किश्चिदन्न प्रयोजनमस्तीति । तच्चान इन्द्वैकत्यानित्यताज्ञ- तिरेवः अन्यप्रयोजनाभावात् । यदि च द्वन्द्वैकत्वमनित्यमित्येष न्यायांशो नाभ. विष्यत्तदा कस्यार्थस्य ज्ञप्त्यर्थमत्र बहुवचनं प्रायोक्ष्यत ॥ ४॥ दीर्घले यथा । कुर्दि क्रीडायाम्। कुर्दते, “रम्यादिभ्यः करि ।।५।३।१६६|| इत्यने, कुर्दनः । गुब्बै उद्यमे । “णिन् चावश्यकाधमर्थे।५॥४॥३६॥ इति णिनि, ड्या, गुर्विणी इत्यादी भ्वाद मिनः ॥२।१।६।। इति दीर्घो नाभूत् । दीर्घखानित्यत्वे उद्दीपकं तु, न्वादे- नामिनः ॥२।१।६३॥ इत्यनेनैव दीर्धे सिध्यत्याप स्फूर्ज, ऊर्जु, ऊर्ण इत्यादीनां कृतदीर्घाणामेव धातुषु पठनं; नतु हु मुछीदीनामिवाकृतदीर्घाणाम् । सदीर्घपठनं हि स्फूर्जादीनां दीर्घत्नाव्यभिचारज्ञापनहारेणान्येषां कचित्तब्यभिचारज्ञापनार्थम् । यदि च दीर्घत्वमनित्यमिति न्यायांशो नाभविष्यत्तदा कस्यार्थस्य ज्ञप्त्यर्थ स्फूर्जा- ·न्यायसंग्रहस्य- । । दीनां सदीर्घपठनमाचार्यः कुर्यात् ॥ ५॥ अनित्यता बनित्यताया न संभव- तीति न दुयते ॥ ३९ ॥ अनित्यो णिच्चुरादीनाम् ॥४०॥ सर्वत्र भवन्नपि यथा प्रयोगदर्शनं कचिन्न स्यादपीत्यर्थः । यथा चुरण्; चोरति । चितुण; चिन्तति । छदण; छदनम् । तुलण; "भिदादयः ।।५।३।१०८॥ इत्यङि, तुला इत्यादि । घोषकं त्वस्य चुरादिषुष ऋदित्त्वम् । तद्धि ऋदिवि- स्तम्भूम्रचूम्लुचूचूग्लुचूग्लुञ्चूजो वा" ॥३४॥६५॥ इत्याङि, अघुषदित्यादिरूपसि- ज्यर्थ कृतम् । णिच ऐकान्तिकत्वे तु विशेषविधित्वात् "णिश्रिद्रुखकमः कतरि ऊ॥३।४।५८॥ इति उस्यैव प्रातरजूघुषदित्यायेव भवनेनाडोऽवकाशस्यैवाभावा- किमर्थमृदित्त्वं कुर्यात् । अस्य चाधौव्याधुजादिवर्जानामेव चुरादीनां यथाशि- टप्रयोगमनियतो णिच्; युजादीनां "युजादेर्नवा ।।३।४।१८॥ इति नियत एवं णिज्विकल्पः ॥ ४० ॥ णिलोपोऽप्यनित्यः ॥४१॥ यथाप्राप्ति सर्वत्र भवनापि क्वचित्र भवतीत्यर्थः । यथा मधवो युधि सुप्र. कम्पयाः । अत्र सुप्रपूर्वात् ण्यन्तात्कस्पेः खलि, गेर्नुचो अनित्यत्वादभवने गुणे अयादेशः सिद्धः । निवेदकं चास्य "णिवेत्त्यासश्रन्थघट्टबन्देरनः॥५॥३।१११॥ इत्यनापवादस्य "भीषिभूषिचिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चिस्पृहितोलिदोलिभ्यः ॥५॥३॥ १०९॥ इति सूत्रस्थ "जागुरश्च ।।५।३।१०४॥ इति सूत्रात्प्रारब्धे अप्रत्ययाधिकारे करणे सति, अप्रत्ययेनापि चिन्तापूजादिशब्दानां गे कि सिद्धावपि; "षितोऽङ्" ।।५।३।१०७॥ इति सूत्रात्प्रारब्धे अप्रत्ययाधिकारे "भीषिभूषि-" ॥५॥३।१०९॥ इति सूत्रकरणेनाप्रत्ययविधानम् । तथाहि । अप्रत्ययस्याङश्च भेदस्तावद् ङित्त्वेनैव: ङित्त्वस्य च साध्यं गुणाभाव एव । यदि च णिलुगैकान्तिकः स्या- तदा गे कि नाम्यभावाद् गुणप्राप्तिरेव नास्तीति किमर्थमप्रत्ययत्यागेनाम- त्ययमानतुमङोऽधिकारे "भीषिभूषि-१।९।३।१०९॥ इति सूत्रं क्रियेत । एतच्च सूत्रमडोऽधिकारे कृतं ततो ज्ञायते, एतन्न्यायात् णिलोपो अनित्य इति । तथा ·Tagpatanja खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी वृहद्वन्तिः । CUDAI - सति च णे गभावे यदि अप्रत्यय आनीयते तदा गर्गुणे चिन्तया, पूजयति स्यात् । चिन्तिया, पूज्येति तु इष्टम् , अतोऽडोऽधिकारे सूत्रं कृतम् । तथा च गुणाभावे क्रमेण "संयोगात्" ॥२१॥५२॥ इतीयि, योऽनेक-२०५६।। इति यत्त्वे च; चिन्तिया, पूज्येति सिद्धम्। अनित्यता त्वनित्यताया न स्यादित्युक्तमेव ॥४१॥ णिचसंनियोगे एव चुरादीनामदन्तता ॥४२॥ चुरादीनामिति सामान्योक्तेऽप्यङ्कादीनां ब्लेष्कान्तानामिति क्षेयं नान्येषां तेषामदन्तलस्यैवासंभवात् । भागू णिचः सर्वत्र यथादर्शनमनित्यत्वोक्तेणिज. भावपक्षे अङ्कादीनामवन्ततानिषेधार्थोऽयं स्थायः । यथा जगणतुरित्यादौ णिज- भावपक्षे गणेरनदन्तलेनानेकस्वरत्वामावादामादेशो नाभूत् । प्रगुणकं चास्य ईवा गण इत्यपि कृते अजीगणदजगणदिति रूपढ़यसिडायपि "ईच गणः" ॥8॥११६७॥ इति सूत्ररचनम् । तथाहि । गणेस्तावाणिचि णिगि च प्रत्ये- कमजीगणदजगणदिति बैरूप्यं सूरेरिष्टम् यदि च गणेः सर्वथाऽप्यदन्तली स्थादेव तदा तत्सर्वमिष्टमी वा गण इति सूत्रेणापि सिध्यति । कथम् । प्रथमे पक्षे ई वा गण इति ईत्वं त्याद्, द्वितीये तु यथाप्राप्तम् । तच किम् । समानलोपित्वात्सवडावाघभाव इति । तथापि यत ईच गण:१६७॥ इति सूत्रं कृत्वा वकारेणाकारानुकर्षणं कुतं तत् णिचो अनित्यत्वादभ- वनपक्षे यदैतन्न्यायागणेरनवन्तत्वं भविष्यति तवा णिगि परे ई वा गण इति ईवे विकल्पितेऽप्यजीगणदित्येकमेव रूपं प्राप्स्यति तथाच मा भत्किन्त्व- जगणदित्यपि रूपं भवतादित्येवमर्थन् । अयं भावः । अनदन्तस्य गणेणिगि परे विशेषविहितत्वात्प्रथममपि ई वा गण इति ईत्वं स्यात्पक्षेऽपि च यथाप्राप्तस्य करणे समानलोपित्वाभावात् सन्बहावादिसिया ईत्वमेव स्यादित्युभयथाऽप्य- जीगणदित्येव स्यान्नतु कथमप्यजगणदिति । यदि तु ईचेति कृत्वा चकारेणा- कारोऽनुकृष्टस्तदा द्वितीयपक्षे प्राप्तमपि सन्बहावं बाधित्वा अकारस्यैव भवनाद- जगणदित्यपि सिद्धम् । तदेवमनित्यत्वात् णिचो अभवनपक्षे एतन्न्याया- ज्जायमानानदन्तत्वस्य णिगन्तस्य गणेविघटमानमजगणदिति रूपं संघटयितुं क्रियमाणं चकारेणाकारानुकर्षणमेतन्न्यायाशङ्कात एबोजूतत्वादेतं न्यायं प्रगु- ·न्यायसंग्रहस्य णयतीति व्यक्तमेव ! असंपाती चायम् । पतण गतौ वा इत्यत्र वाशब्दो णिजदन्तत्वयोर्विकल्पार्थ इति धातुपारायणोक्तेस्तथाहि । यदि तावदयं संपाती स्यात्तदा वाशब्दो णिविकल्पार्थ इत्युक्तेऽपि सरति । णिचोऽभावे अदन्तत्वा- भाव एतन्न्यायात स्वयं सेत्स्यतीति कृत्वा । तथापि यददन्तत्वस्यापि विक- ल्पनार्थ वाशब्द इत्युक्तं, तदस्य न्यायस्यासंपातिवादेव ॥ ४२. ! धातवोऽनेकार्थाः ॥४३॥ तेन धातुपाठेऽनुत्तोऽप्यर्थो लक्ष्यानुसारालेषां प्रयोज्य इत्यर्थः। यथा विधत विधाने । अयं व्य धार्थेऽपि । यथा वेधः; शब्दवेधी । एधि वृद्धौ । अयं दीप्त्यर्थेऽपि। यथा पुरश्चक्रं तवैधते । प्राप्त्यर्थे ऽपि । यथा औपवस्त्रफलमेधते । शुच शोके। अयं पावित्र्येऽपि । यथा शुचिः । हंगहरणे । अयं करणार्थेऽपि । यथा इतरचिकीर्षि- ताया क्रियायामितरेण हरणं करणं क्रियान्यतिहार इति, प्रक्रियाव्यतिहारेगति-" ॥३॥३॥२३॥ इति सूत्रहवृत्तौ । मनले मतम् । मतशब्दः सान्येऽपि । यथा मतीकृता क्षेत्रभूः; समीकृतेत्यर्थ इत्यादि समर्थक त्वस्य “तक्षः स्वार्थे वा ।।३।४।७७॥ इत्यत्र स्वार्थे इति विशेषणम् । तेन हार्थान्तरे नुन । यथा संतक्षति वाग्भिः शिष्यम्; निर्भर्सयतीत्यर्थः । यदि चायं न्यायो न स्यान्तदा तक्षोऽर्थान्तरवृत्त्यभावादेव स्वार्थ इत्युक्तिय॑र्थव स्यादिति। अयं च क्वचिप्रमाणम् । तेन धात्वर्थ बाधते कश्वि- दुपसर्गो यथा प्रतिष्ठते, प्रवसति, प्रत्मरतीत्यादीत्युक्तिरविरुद्धा! एषां हि धातुपाठे योऽर्थः पठितोऽस्ति स एवार्थो यदि स्थादिधातूनां स्यान्तदैवोच्यमाना संगच्छते । यदि वेतन्न्यायाद्धातूनामनेकार्थत्वं स्यादेव तदा स्थादिधातूनां स्थित्याद्यर्थत्व- स्येव गत्याद्यर्थत्वस्यापि संभवादाचष्टे, आलोकते इत्यादाविव, प्रतिष्ठते इत्यादा- वप्युपसर्गस्य धात्वर्थ प्रत्यनुवर्तकत्वमेवोच्यमानं यौक्तिकं स्यान्नतु बाधकत्वमिति। अप्रामाण्यप्रमापकं चास्य प्रवापयति, प्रवाययतीत्यनयो,तिवेतिभ्यां णौ सिद्धा. वपि “वियः प्रजने"||२|१३॥ इति सूत्रकरणम् । तथाहि । पुरो वातो गाः प्रवापयतीति तावहां गतिगन्धनयोरित्यस्य धातोणिगि सिध्यति । प्रवाययती- त्यपि च वींकू प्रजनकान्त्यसनखानेषु वेत्यस्य धातोणिगि; तथापि यत् menu ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । Nashaira "वियः प्रजने ॥४॥२॥१३॥ इति सूत्रं कृत्वा वियोविकल्पेन आत्वकरणं, तत्ख- वेतन्न्यायस्याप्रामाण्याहांधातोः प्रजने वृत्त्यभावादेव ॥ ४३ ॥ गत्यर्थी ज्ञानार्थाः ॥४४॥ धातव इति योगः । यथा गमयति शब्दोऽर्थ ज्ञापयतीत्यर्थः । प्रणायक त्वस्य गावज्ञाने गमुः ॥४।४।२४॥ इत्यत्रेणोऽज्ञान इति विशेषणम् । तेन हि प्रत्याययत्यानित्यादाविणो ज्ञानार्थत्वान गम्वादेशः । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदेणो गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वासंभवादेवाज्ञान इत्युक्तिय॑थैव स्यादिति । अस्थे- यांश्वायम् । “गतिबोधाहारार्थ-||२|३॥५॥ इत्यत्र बोधग्रहणात् । यदि हायं स्थेयान स्यात्तदा केवलगतिशब्देनापि सरति; गतिशब्दस्यैतन्न्यायेन बोधस्यापि वा- चकत्वात्।। ४४॥ नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता ॥ ४५ ॥ तेन नामान्यनेकधाऽपि व्युत्पाद्यन्त इत्यर्थः । यथा अश्वस्याम्बा वडवा; असृगालेडि सृगालः, महां रौति मयूर इत्यादि पृषोदरादित्वात्सिद्धम् । पुनर्वड आग्रहणे; इतिसौत्राद्धातोः “वडिवटि-॥ (उणा०-५१५) इत्यवे, वडवा । सृधा- तो: “सार्गोऽन्तश्च ॥ (उणा०-४७८) इति कित्याले, गागमे च; सृगालः। मीना- तेः “मीमसि."॥ (उणा०-४२७) इत्यूरे, मयूर इत्याधुणादावपि साधितम् । तथा सूर्यशब्दः कृति “कुप्यभिद्योध्यसिद्ध्यतिष्यपुष्ययुग्याज्यसूर्य नाम्नि"।।५।१।३९|| इत्यनेन सृधातोः क्यपि संज्ञायां निपातितः; पुनस्तद्धिते सूरशब्दस्य मादि- गणपाठात् “मादिभ्यो यः ॥७२।१५९॥ इति स्वार्थिकयप्रत्ययेनापि साधितः । व्युत्पादकं त्वस्य शब्दानामसकृयुत्पादनमेव । अप्रौढत्वाचास्य रूढनाम्नामेव व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता, नतु यौगिकानां नीलकण्ठादीनाम् ॥ ४५ ॥ उणादयो अव्युत्पन्नानि नामानि ॥ ४६॥ अवयवावयविनोरभेदोपचारात् उणादय इत्युणादिप्रत्ययान्तानि कारुवा- युपायवादिनामानि "कृवापाजि- (उणा-१) इत्यादिना पश्चोत्तरसूत्रसह- स्रेण " उणादयः ।।५।।९३॥ इति सूत्रसूचितेन यद् व्युत्पादितानि तत्प्र- ·न्यायसंग्रहस्य- कृतिप्रत्ययविभागेन वर्णानुपूर्वीनिज्ञानार्थमेव नतु कर्तेत्यादिक्रियाशब्दवदन्व- र्थदर्शनार्थम् । तेन तत्त्वतस्तान्यव्युत्पन्नानि; तेषां रूढिशब्त्वेन व्युत्पतेर- किञ्चित्करवात् । यथा वीक धातोः 'पटिवीभ्याम्-"॥ (उणा-५७९) इति डिसे, विसम् । अत्रैवंध्युत्पादितस्याप्यस्य नान्नस्तत्त्वतो अव्युत्पन्नत्वेन सस्य कृतत्वाभावान्न षः । गमकं चास्य “अतः कृकमि ॥२॥३५॥ इति सूत्रे कमि- ग्रहणात्कमेरोणादिकेन "मावावधमि-21 (डणा०-५६४) इति सेन निष्पन्ने कसे लब्धेऽपि पृथक्कंसग्रहणम् । तथाहि । अतः कृकमि-१॥२॥३५॥ इति सूत्रे तावत् कृकमी, केवलाभ्यां समासासंभवात् प्रत्ययान्तौ ग्राह्यावित्युक्तम् । यथा अयस्कारः, अयस्काम इत्यादि । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा कंस इत्यत्र कमेरेव सप्रत्ययान्तस्य सद्भावात्पयस्काम इतिवत्पयस्कंस इत्यपि कमिग्रहणेनैव सिध्यतीति किमर्थ पृथकंसग्रहणं क्रियेत । यत्तु कृतं तदेतल्यायादव्युत्पन्न- एवायं कंसशब्दो न तु कमिना व्युत्पन्न इति बुद्ध्यैव । तदेवमेतन्न्यायोत्थया कंसशब्दान्युत्पन्नत्वबुद्ध्या कृतं पृथक्कंसग्रहणमेत न्यायं गमयति । अस्य च कादाचिकत्वात् स्वचिदेषां व्युत्पत्तिपक्षोऽप्यानीयते । तेन वपेरौणादिके "Fr- ति-1 (उणा०-९९७) इत्युसि, वपुषेत्यादौ सस्य कृतत्वात्यः । अस्य कादाचि- स्कत्वस्थापकं तु "तृखस-गारा३८॥ इति सूत्रे ग्रहणनैव सिद्धे पुनर्नप्ला- दीनामौणादिकानां पृथक्पठनस्य नियमार्थत्वम् । तथाहि । नियमार्थत्वं ताव- तदा स्याचदि तृप्रहणेनैव नवादीनामप्यार सिद्धः स्यानत्वन्यथा। तग्रहणेन च नप्तादीनामार् तदा सिध्यति यदि व्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते नत्वन्यथेति । नप्लादिग्रहणसूचितो नियमश्वायम् । औणादिकतृप्रत्यान्तानां नप्तादीनामेव आर् स्यानत्वन्येषां, तेनात्र आर् नः पितरौ, मातरौ । इह चोणादय इत्युप- लक्षणम् । तेन क्वचिदन्यस्यापि नानो अव्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते । यथा "संख्याडतेश्वाशत्तिष्टेः कः ||४|१३०॥ इत्यत्र त्यन्तवर्जनेन षड्दशतो मान- मस्येति वाक्यं कृत्वा " विंशत्यादयः ॥६।४।१७३॥ इति तद्धितीयसूत्रेण तिप्र- त्ययमानीय निपातनेन व्युत्पादितस्य षष्टिशब्दस्य वर्जने सिद्धेऽपि षष्टि- शब्दस्याव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणेन त्यन्तत्वस्याविवक्षणात् पृथक् ष्टयन्तवजनं चके ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । यदि त्वत्र व्युत्पत्तिपक्ष आश्रितः स्यात्तदा ष्ट्यन्तोऽपि षष्टिशब्दस्तिप्रत्ययेन निष्पादितत्वात्यन्त एवेत्यतस्त्यन्तवर्जनेन षष्टिवर्जनं सिद्धमेवेति किमर्थ पृथक् ट्यन्तवर्जनमाचार्यः कुर्यात् ।। ४६ ॥ शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम् ॥४७॥ शुद्धा इति कोऽर्थः ये यादृशा धातुपाठे पठितास्तेषामकृत्रिमरूपमिति कोऽर्थः ते धातवः कृता इति नोच्यन्ते । वृक्षेष्वित्यादौ सुपः "सप्तम्यधिकरणे" ॥२२२२९५॥ इति सूत्रमुच्चार्य स्थापितत्वेन कृतत्वभवनाद्यथा सदीयसस्य षत्वं स्यात्तथा धातोरपि धातुपाठसूत्रमुच्चार्य स्थापनेन तदीयसस्य कृतत्वप्रसङ्गा- त्वत्वप्रसक्तिरित्यतस्तस्य कृतत्वनिषेधार्थोऽयं न्यायः । यथा मुसच् औणादिके कित्यले, मुसलम् अत्र सस्य कृतत्वाभावात् लाम्यन्तस्थाकवर्गात्पदान्तः कृतस्य सःशिड्नान्तरेऽपि ॥२॥३॥१५॥ इत्यनेन षत्वं नाभूत् । एतज्ज्ञप्तिकुशलं तु मुसलादौ पत्वं निषेधुंयनान्तराकरणम् । शुद्धेति किम्। धन भक्तावित्यस्य : सोष्टयै ॥२ १३१९८॥ इति से कृते सन् इति रूपस्य कृत्रिमत्वात् णौ ङे, असीषणादित्यादौ नाम्यन्तस्था-"॥३३॥१५॥ इत्यनेन पत्वं यथा स्यात् । अबलिष्ठता त्वस्य न स्पष्टमीक्ष्यते । कृते निमित्ताभावे इति न्यायात्थस्य ठत्वं कथं व्यावत ॥४७॥ विबन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते ॥४८॥ क्विबित्युपलक्षणलाद्विचन्ता अपि। धातुत्वामिति सामान्योक्तेऽपि नामार्थ- संवलितधात्वर्थाभिधायिलागौणधातुलम्तत एव शब्दलं चोपचाराद् वृक्षादिवना- मलं च प्रतिपद्यन्ते इति; धातुत्वनामत्वयोः कार्य लभन्ते इत्यर्थः । अन्यो- न्यविरुद्ध कार्यप्रापणार्थोऽयं न्यायः । यथा नियौ, लुवौ इत्यादौ धातुत्वात् बातोरिवर्ण-||२|११५०॥ इति इयुवौ, शब्दत्वात् स्यादयश्च । ननु नयन, लवन मित्यादिवन्नियो लुवौ इत्यादावपि परत्वाद् गुण एवं प्रामोति तस्किमियुवौ उच्यते । क्विपः कित्त्वात्तस्य च स्थानिवद्रावान गुणः । "नामिनो गुण:-|| २२१॥ इत्यस्य वृत्तौ तु स्विबन्तानां धातुत्वस्य गौणत्वान्न गुण इत्युक्तम्, पर सदभिप्रायः सम्यभावगम्यते । थतो विचन्तानां धातुत्वस्य गौणत्वेऽपि गुणो ·HES न्यायसंग्रहत्य-- दृश्यते। यथा हिनोतीति विचि; हेः, हयौ, हय इत्यादौ धातुलाद्गुणः शब्दत्वात्स्या- दयश्चेति । संवादकं चास्य "धातोरिवर्ण-१२।११५०॥ इत्युब्बाधकं स्यादौ वः” ॥२॥१॥५७॥ इति वलकरणम् । तथाहि । वत्वं तावद्धातोः स्यादावनन्तरे सत्युक्तम्। स्यादिश्च धातोरनन्तरस्तदा स्याचदि धातुः क्विवन्तः स्यातस्य च यदि नामत्वं स्यान्नत्वन्यथा । क्विबन्तानां धातुत्वनामत्वोमयं चैतन्यायादेव सिध्यति नल- न्यथेति । तथाच वस्विच्छतीति क्यनि विवापि तल्लुकि वसूह, इत्यादौ धातोः स्यादौ परे वत्वं सिद्धम् । अस्य च क्षामत्वादाख्यातक्विबन्ता ये ते धातव एव, नतु नामानि तेन राजनतीत्यत्र त्यादिरेव स्थानतु स्थादिः॥४८॥ उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभाक् ॥ ४६॥ उभयोः स्थानिनोः स्थाने निष्पन्न आदेशो यथेच्छमन्यतरजोऽपि व्यव- ह्रियते पुत्र इव मातापित्रोः । उभयोः कार्ययोर्योगपद्येन प्रसङ्गे, क्रमेण प्रापणा- र्थोऽयं न्यायः । यथा आङ्, ईषि गत्यादौ, आ ईण्यः एण्यः, ततः प्रेण योगे आङ्- ईतोः स्थानजस्य एतो यदा आडादेशत्वं तदा "ओमाडि”।२॥१८॥ इत्यल्लोपे प्रेष्य इति स्यात् । यदा तु धात्वादेशत्वं तदा “उपसर्गस्यानिणेधेदोति ॥१॥२॥१९॥ इत्यनेन प्रस्याल्लोपः प्राप्नोति । परं तं बाधित्वा विशेषविहितत्वात् "प्रस्यैषैष्योढो- ढ्यूहे स्वरेण ॥१॥२॥१४इत्यत्वे प्रैष्य इति स्यात् । संवादी चास्य "गडदवादे:-" ॥२॥११७७॥ इति सूत्रे प्रत्यययोरिति न्यायात्प्रत्ययत्वे लब्धेऽपि साक्षात्प्रत्यय. शब्दोपन्यासस्तथाहि । धाधातोर्वसि द्विले पूर्वस्य इवे "द्वितीयतुर्ययोः पूर्वी [४२॥ इति दले “भश्चातः॥४।२।९६।। इति धातोराल्लुकि अदीर्घात्-"॥११३।३३।। इति धस्य द्विलं यदा क्रियते तदा दङ्क इत्यत्र ध्वस्य प्रकृतिप्रत्ययस्थानजस्य योतन्न्यायबलात्प्रत्ययत्वमापाद्यते तदा कृतद्वित्वधकारसंबन्धिना प्रथमधकारेणा- न्तर्वर्तमानेन धातोश्चतुर्थान्तत्वसहावादादिचतुर्थत्वं प्राप्नोति । तत्करणे च धड इति रूपं स्यात्तन् मा भूर्तिकं तु प्रत्ययग्रहणबलान्न्यायानपेक्षो यः प्रत्ययस्तत्रैव परे आदिचतुर्थत्वं स्तादिति ज्ञापनार्थो हि "गडदबादेः ॥२।१७७॥ इति सूत्रे साक्षात्प्रत्ययशब्दोपन्यासः। यदि चायं न्यायो न स्यात्तदा ध्वस्य कथमपि प्रत्य- यत्वानापत्या तस्मिन् परे दह इत्यत्रादिचतुर्थस्य प्रसङ्गोऽपि नास्तीत्यतः किमर्थ ॥

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । प्रत्ययग्रहणेन न्यायानपेक्ष एवं प्रत्ययोऽत्र ग्राह्य इति ज्ञप्तिः क्रियेत । केवलमे- तन्न्यायादेव ध्वस्य प्रत्ययत्वभवनेनात्रादिचतुर्थत्वं प्रसजज्ञात्वा तनिषेधार्थ प्रत्ययग्रहणेन प्रस्तुतज्ञप्तिविधानं सफलम् । अस्य चानोजस्वित्वाद्राजानमा- ज्यदरराजदित्यत्रान्त्यखरादिलोपस्य अन्रूपस्वरव्यञ्जनोभयस्थानजत्वेऽपि स्वरादे- शतैव व्यपदेश्या नतु व्यञ्जनादेशता । तद्यपदेशे ह्यसमानलोपित्वादुपान्त्यह- खस्य, सन्वद्रावादेव सिद्धावरीरजदिति स्यात् ।। ४९ ॥ अवयवे कृतं लिई समुदायमपि विशिष्टेि चेत्तं समुदाय सोऽवयवो न व्याभिचरति॥५०॥ अप्राप्तप्रापणार्थोऽयं न्यायः यथा कुरिमण कुल्लयने; अस्मात् “चुरादिभ्यः-" ॥३०॥१७॥ इति णिचि, कुस्मयते । चित्रशब्द आर्या हित ततचित्रं करो. तीति वाक्ये नमोवरिवचित्रोऽची सेवाऽऽश्वर्ये ॥३१४॥३७॥ इति क्यनि, चित्री- यते । महीङ् पूजायाम् , कण्ड्वादिः, अस्माद् "धातोः कण्ड्वादेर्यक्शा३।४।८॥ इति यकि, महीयते इत्यादौ, कुस्मिचित्रमहीडामिङित्वेन णिच्क्यन्यगन्त- समुदायस्यापीङित्त्वादात्मनेपदम्, कुरम्यादीनां णिचाधन्तसमुदायेन सममव्य- भिचारित्वात् । चेत्तं समुदायामित्यादि किम् । कुस्मयति, चिनीययति, मही- ययतीसादौ कुस्म्यादीनामेव णिच्स्यज्यकामागमनादनु प्रयोक्तृव्यापारार्थसंजा-- तणिगन्तीकृताना समुदायादिङित्वहेतुकमात्मनेपदं मा भूत् । णिगः प्रयोक्त- व्यापार सत्येवोत्पते कुस्म्यादीनां जिगन्तसमुदायव्याभिचारित्वात् । स्मेरक बस्य कुस्स्यादीनामिकिकरणमेव । एतन्न्यायामावे ह्यात्मनेपदाभवनेन निष्फ- ललादिङित्त्वं कुर्यादेव न । अस्थिरता लस्य नेक्ष्यते ॥५०॥ येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः ॥१७॥ तदन्यधाबादियोगे उपसर्गकार्य न स्यादित्यर्थः । यथा प्रगता ऋच्छका यस्मात् स पर्छको देश इत्यादी प्रस्य गमिना सह सम्बन्धादमिमेव प्रत्युपसर्गलं नतु ऋच्छि प्रति । तेन भावर्णस्य प्रत्यारुपसर्गस्य ॥१२॥९॥ इत्यानं । अयं भावः। ऋच्छकशब्दे तावत्प्रकृतिप्रत्ययौ तत्र प्रगता ऋच्छका इति वाक्ये गतार्थ- NROIN ·ADMIN न्यायसंग्रहस्य- मन्तभाव्य प्रवर्तमानेन प्रेण णकप्रत्ययस्यैवार्थः कर्ता विशेष्यते नतु ऋच्छिप्रकृते. रर्थः किमपि । ये ऋच्छन्ति कर्तृरूपास्ते प्रगता इत्येवोच्यमानत्वात् । तदेवं प्रस्य ऋच्छिना सह संबन्धाभावाञ्छि प्रति प्रस्यानुपसर्गवमेव । स्थापकं वस्य ऋत्याः-१९॥ इति सूत्रे उपसर्गस्वेत्युक्तिरेव । तथाहि । यदि तावदयं न्यायो न स्यात्तदा प्राईतीत्यादिवाळको देश इत्यादावयार प्राप्नोति । यदि च तथेष्ट स्याचदा लाशवार्थ प्रादेरित्येव निर्दिश्येत । येनोपसर्गसंज्ञस्यानुपसर्ग- संज्ञस्य च चादिगणप्रान्तस्थितमादिगणस्य संबन्धिनो वर्णस्याविशेषेण ऋदा- दिधातावार सिध्येत । एवं सत्यपि यदुपसर्गस्येति गुरुनिर्देशः स एतन्न्या. यात्पर्छको देश इत्यादावारूनिषेधार्थ मेवेति । नचायं दुरुन्तरः, उत्तरेण कृतो- त्तरखात् यत्रोपसर्गत्वं न संभवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो लक्ष्यन्ते न तु संभवत्युपसर्गत्वे ॥५२॥ पूर्वापवादोऽयं न्यायः । यथा प्रगतोऽध्वानं प्राध्वो रथ इत्यादौ प्रस्थानुप- सर्गवेऽपि उपसर्गादध्वनः ७३१७९॥ इत्यत् समासान्तः । नात्राथ्वशब्द- संबद्धस्य प्रस्य कथमप्युपसर्गवं संभवति, उपसृत्य धातुमर्थविशेष सृजतीत्युपस- इत्यन्वर्थाश्रयणात् । प्राध्य इत्यत्र धातुसंबन्धपरिहारेण नामसंयन्धस्यैव दृश्य- मानत्वात् । ध्वानिका बास्थाध्वनः प्रागुपसर्गासंभवेऽप्युपसर्गादित्युक्तिः । सा ह्येतन्न्यायज्ञप्त्यर्थमेव कृता; अन्यथा छत्र लावार्थ यदि प्रादेरियेवोच्येत तदाऽपि न किञ्चिन्न्यून स्यादिति । न चायमनित्यो निरीक्ष्यते ॥ १२ ॥ शीलादिप्रत्ययेषु नासरूपोत्सर्गविधिः॥ ५३॥ आदेर्धर्मसाध्वर्थयोहः । शीलादिप्रत्यये अपवादे विषयभूते सत्यपवादेना- समानरूपो “असरूपोऽपवादे-१५॥१॥१६॥ इति सूत्रप्राप्तोऽप्यौत्सर्गिक शीलाद्य- र्थप्रत्ययो न स्यादित्यर्थः। प्राप्तप्रतिषेधार्थोऽयं न्यायः । एवमुन्तरोऽपि । यथा अल- करिष्णुः कन्यामित्यादौ "भाज्यलकृभिराकृग्भूसहिरुचिवृतिवृधिचरिप्रजनापत्रप इष्णुः ।।५।२।२८॥ इति इष्णुरेव स्यान्न तु“तुन् शीलधर्मसाधुषु ।।५।२।२७॥ इत्य- ·SAMADHANALAY . MSANIA त्योपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । नेन तृन् । तेन शीलाद्यर्थे अलङ्का कन्यामित्यादि प्रयोगो न साधुः । उपपा- दकं वस्य पद्यतेरिदित्त्वात् “इङितो व्यञ्जनाचन्तात् ।।५।२।४४॥ इत्यनेनैवाने सिद्धेऽपि "भूषाकोधार्थजुसृगृधिज्वलशुचश्चानः ॥५॥२॥४२॥ इत्यनप्रत्ययसूत्रे चेन पदोऽनुकर्षणम् । तथाहि । यद्ययं न्यायो न स्यात्तदा पदेरिदित्वात् "इजित-" 11५।२१४४॥ इत्यनेनैवानस्य सिद्धत्वात् "भूषाकोधार्थ-9||५।२।४२॥ इत्यननत्य- यसूत्रे चेन पद् किमर्थमनुकृष्यते । नच वाच्यम्, “लपपतपदः ।।५।२१४१॥ इत्युकणा बाधितत्वात्पदेरनो न माशोतीत्यतोऽनार्थ चेन पदनुकृप्यते इति । "असरूपोऽपवादे ॥५॥१॥१६॥ इत्यनेनोत्सर्गस्थानस्यानुज्ञातलेन बाधस्यासंभवात् । यदि परमेतन्न्यायेन शीलादिप्रत्ययेष्वसरूपविधिनिषिद्धस्तथाचोकणा अनो बा. घिष्यते इत्याशङ्कयानार्थ चेन पदोऽनुकर्षणं सफलम् । अदीप्रश्वायम् । तेन शीलाद्यर्थे “शृकमगमहनवृषभूस्थ उकण।।५।२॥४०॥ इत्युकण्प्रत्यये आगामुक इत्यादिवत् "तुन शील-11५।२।२७] इत्यनेन तनि आगन्तेत्याद्यपि स्यात् । अदीप्रतोद्दीपकं लस्य दीप इत्पन्न म्यजसहिंसदीपकम्पकमनमो रः ।।५।२१७९॥ इति रेणैवान निषेधे सिद्धेऽपि "न णिज्यसूददीपदीक्षः॥५॥२॥४५॥ इत्यननिषेध- सूत्रे दीपिग्रहणम् । तथाहि । दीप इत्यत्र “इडितो व्यञ्जन- ॥५॥२॥४४॥ इति प्राप्तोऽप्यनः म्यजसहिंस-मा५।२१७९॥ इति रेणैव बाधितवान्न भावी, ततो "न णित्य-१५॥२॥४५॥ इत्यननिषेधसूत्रे किमर्थ दीपिग्रहणं क्रियते । न च वाच्यम्, " असरूपोऽपवादे-११९:१११६॥ इत्यनुज्ञानादौत्सर्गिको अनोऽपि स्या- दितिः एतन्न्यायेन तदनुज्ञाया निषेधात् । यदि परमेतन्न्यायस्यादीप्रत्वाच्छी- लादिप्रत्ययेष्वपि क्वचिदसरूपविधेरनुज्ञासद्भावाद् रप्रत्ययपक्षे अनप्रत्ययोऽपि भविष्यतीत्याशङ्कय न णिङ्य-||५।२।४५॥ इत्यत्र दीपिग्रहणं सफलम् ॥ अथ शीलादिप्रत्ययेष्विति न्यायस्यान्योऽर्थः कथ्यते ॥ शीलादिप्रत्ययेषु विषय- भूतेष्वर्थसामान्यविहितः कृत्प्रत्ययोऽसरूपोत्सर्गविधिना प्राप्तोऽपि न स्यात् । तेन शीलाद्यर्थेऽलङ्करिष्णुरित्यादौ "भाज्यलकृग-१॥५॥२॥२८॥ इति विहितस्य इष्णुप्रत्ययस्य विषयेऽर्थसामान्यविहितत्वात् प्राप्तोऽपि णकतृचौ"॥५॥१॥४८॥ इति णको न स्यात् । तेन शीलाद्यर्थविवक्षायामलङ्कारक इत्यादिप्रयोगो न ·न्यायसंग्रहस्य- Shwents नयैव साधुः। संवादकं चात्र परिवादक इत्यस्यार्थसामान्यविहितेन णकतृचौ ॥५॥ १॥ इति णकेन सिद्धावपि वादेव णक: 11५।२।६७॥ इति शीलायर्थणक- विधानम् । यदि हि शीलाद्यर्थेषु तृन्नादिप्रत्ययविषयेऽर्थसामान्यविहितत्वात् "णकतृचौ।।५।११४८॥ इति णकोऽपि 46 असरूपोपवादे-१॥५॥१६॥ इत्यनेन भवन् स्यात्तदा किमिति णकार्थ “बादेश्य णका।।५।२।६७॥ इति सूत्रं क्रियेत । यतु कृतं तच्छीलाधर्थेषु कतृचौ ।।५।११४८॥ इति णकस्यार्थसामान्ये विधानात् प्राप्नुवतोऽप्येत तन्न्यायादनागमनसंभावना अस्य च स्वरुचि- त्वात् क्वचिच्छीलाद्यर्थेऽपैसामान्यविहितोऽसरूपोत्सर्गकृतात्ययः स्यादपि । यथा कामक्रोधौ मनुष्याणां खादितारौ वृकाविय, अत्र “निन्दाहसक्लिशखाद ॥५॥ २।६८॥ इति प्राप्तशीलाद्यर्थणकविषयेऽर्थसामान्यविहितस्तृन् । नचायं तृन्निति वाच्यम् । तनः कर्मणि "तुन्नुवन्ताव्ययवस्वानातशतृणिकच्खलर्थयार १२।९०॥ इति षष्ठीनिषेधात् । नास्त्यन्न शीलाधर्थ इत्यपि न वाच्यम् । तं विना मनुष्यखादनशीलवृकोपमाया अनुपयत्तेः ।। ५३ ॥ त्यादिध्वन्योऽन्य नासरूपोत्सर्गविधिः ॥ ४॥ यत्रोत्सर्गरूपायारत्यादिविभक्तविषये अपवादरूपा त्यादिविभक्तिरागच्छन्ती स्यात्तत्र तद्विषये औत्सर्गिको त्यादिविभक्तिः असरूपोऽपवादे-३१५॥१॥१६॥ इत्यनेन प्राप्ताऽप्येतस्यायेन निषिथ्यते । यथा स्मरासि चैत्र कश्मीरेषु वत्स्याम इत्यादी अयदि स्मृत्यर्थे भविष्यन्ती १९।२।९।। इति भविष्यन्ती । तद्विषये "अनद्यतने स्तनी ॥५॥२७॥ इति हस्तनी तु प्राप्ताऽपि न स्यात् । अन्योऽन्यमिति वच- नाच त्यादिविभक्तीनामेवान्योन्यमसरूपोत्सर्गविधिनिषिध्यते । प्रत्ययेन तु समं त्यादिविभत्तीनां सोऽत्येव । तेनोपशुश्रावेत्यादौ "श्रुसवस्भ्यः परोक्षा वा" ।।५।२।१॥ इति परोक्षावद्विषये उत्सर्गभूताः क्तादयोऽपि स्युरेव। यथा उपश्रुतः; उपश्रुतवानित्यादि । आसादकं चास्य "श्रुसद-५२।१॥ इत्यत्र वाग्रहणम् । तद्धि पक्षे यथाखकालमद्यतनीहस्तन्यर्थम् । ते चैतन्न्यायाभावे असरूपत्वात्सिद्धे एवेत्यतः किमिति तदथै बाग्रहण क्रियेत । यदि परमेतन्न्यायसद्भावात् "श्रुसद-" ॥५॥२१॥ इति परोक्षया औत्सर्गिक्याश्थतनीयस्तन्यौ बाधिप्येते इत्याशङ्कय amdhenangantu ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्नी वृहद्वृत्तिः । पक्षे यथावकालं ते अपि स्तामितिबुद्ध्या "श्रुसद् ।।५।२।१॥ इति सूने याग्रहणं सफलम् । अनित्यस्तु नायम् । “असरूपोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक्तेः ।।५।१।१६॥ इति सूत्रस्यापवादाविमौ ॥ ५४॥ स्त्रीखलना अलो बाधकाः स्त्रियाः खलनौ ॥५५॥ स्त्रीति, स्त्र्युक्तप्रत्ययाः त्यादयः अन इति चानट् प्रत्ययः। अरूपोऽपवादे-31 ॥५॥१।१६।। इत्यनेन प्राक् तरिति वचनात् स्त्रियां क्तिः॥५॥३१९१॥ इत्यतः प्राग् ये कृत्प्रत्ययास्तेषु पाक्षिकोऽसरूपविधिर्व्यवस्थापितस्तदनेतनप्रत्ययानां न स्पर्द्ध सति व्यवस्थार्थोऽयं न्यायः । यथा चयन चितिरित्यादौ स्त्रियांक्तिः ॥५॥३।९१॥ "युवर्णदृवशरणगमृद्रहः ।।५।३।२८॥ इत्याभ्यां कमात् स्त्र्यलोः प्राप्तौ परत्वात् ज्येव । दुःखेन चीयते दुश्चयमित्यादौ "दुःखीषतः कृच्छाकृ- च्छार्थात्खल"।५।३।१३९|| “युवर्ण-11५।३।२८॥ इत्याच्या क्रमात् खललो प्राप्ती परत्वात खलेव । पलाशानि शात्यन्तेऽनेनेति पलाशशातनो दण्ड इत्यादी करणाधारे ॥९॥३॥१३९॥ “युवर्ण.५.३।२८॥ इत्याभ्यां क्रमादनडलोः प्राप्ती परत्वादनडेव । तथा दुःखेन भिद्यते इति दुर्भिदा भूरित्यादौ स्त्रियां क्ति" ॥५॥३॥८१॥ “दुःखीषत:-१॥५/३।१३९॥ इत्याभ्यां नमात् स्त्रीखलोः प्राप्तौ परत्वात खलेव । सक्तवो धीयन्तेऽस्यामिति सत्तुधानी इत्यादौ "स्त्रियां क्ति" ॥५॥३॥९॥ करणाधारे ॥५॥३॥१३९॥ इत्याभ्यां क्रमात् स्यनटोः प्राप्ती परत्वादनडेव । प||११९॥ इति परिभाषायाः प्रपञ्चोऽयम् । स्थापक चास्यैषां व्यवस्थाथै यत्नान्तराकरणम् । जय्यश्वायम् । तेन जय इत्यादौ स्त्रियां क्तिः॥५॥३॥९॥ “युवर्ण ||५|३२८॥ इत्याभ्यां क्रमात् स्त्र्यलोः प्राप्तावलेव । शिरसोऽर्दनं शिरोऽतिरित्यादौ च अदेतेः स्त्रियां क्तिः ।।५।३।९१॥ “अनट ।।५।३।१२४॥ इत्याभ्यां क्रमात् स्यनटोः प्राप्तौ स्येव ॥ ५५ ॥ यावत् संभवस्तावद्विधिः ॥५६॥ यथाप्राप्तस्य सूत्रस्य न्यायस्य वा यावतो वारान् प्रवृत्तेः संभव इति कोऽर्थ अव्याहता प्राप्तिः स्यात्तावतो वारांस्तस्य प्रवृत्तिः कार्यैव । नत्वेकवार- Sany ·न्यायसंग्रहस्य- मस्य प्रवृत्तिः कृतेति बुद्ध्याऽधिकवारं संभवे सत्यपि तत्प्रवृत्तिर्न क्रियत इति । यदा च संभवो व्याहतस्तदनु तत्प्रवृत्तिर्न कार्यैवेत्यस्यार्थस्य ख्यापनार्थोऽयं न्यायः। तत्र सूत्रस्य यथा । त्वक् इत्यादौ प्रथम विराम परै अदीर्घात् ॥१॥३॥३२॥ इत्य- नेन कस्य हे रूपे क्रियेत । यथा त्वछ । पुनरनेनैव एकव्यञ्जने परे सूत्रप्रवृचेः संभवस्य सद्भावादायकस्य द्वे रूपे क्रियते । यथा लक्क । ततः परंतु मध्यमकस्थ धुटो धुटि स्खे बा ॥१३॥४८॥ इति लुकि पुनराधकस्य "अदीर्घातू-१९३३॥३२॥ इति द्वे रूपे प्राप्नुतः परं न क्रियेते तथाकरणे क्रियाऽनुपरमप्रसङ्गाचं विधि प्रतीति न्यायेन व्यर्थविधिनिषेधेन प्रवृत्तः संभवस्य व्याहतत्वात् । तथा चेतु- मिच्छति चिकीपतीत्यत्र परत्वात्प्रथमं चेः "स्वरहन्गमोः सनि धुटि"|१०॥ इति दीर्घ ततः क्यादेशे कृते पुनः दीर्घः ॥ न्यायस्य यथा। ब्रूगः कृतवचा- देशस्य प्रण्यवोचतेत्यादौ भूतपूर्वकन्यायस्य प्रथमवार प्रवर्त्तनेन वोचस्य वचत्वो- पचाराद्वितीयवार प्रवर्त्तनेन च वचस्यापि ब्रूत्वोपचारात्तस्मिन् परे अकखादि- ॥२॥३॥८०॥ इत्यनेन ने! णः । नन्वत्र भूतपूर्वन्यायस्य द्वे अपि प्रवृत्ती किमर्थ क्रियेते; वोचे एव हि परे नेर्णः करिष्यते । मैवम् । बोचस्य धातुष्वपठितत्वात्। अकखादि-गा।३।८०॥ इत्यत्र च पाठविषयस्यैव धातोग्रहणात् । ज्ञातिक- त्वस्य "वृत्सकृत् ।।४।१।१०२॥ इति सूत्रम् । तद्धि व्यग् संवरणे इत्यस्य 'आत्सन्ध्यक्षरस्य ।।२।१|| इति कृतालस्य क्ये संबीयते इत्यादावेकवारं “यजा- दिवचेः किति ४११७९॥ इत्यनेन या इत्यस्य वृति वि इति जाते पुनस्तस्यै- कदेशविकृतन्यायेन यजादित्वस्यैव सहावाद् यजादि-१७९॥ इत्यनेन प्राप्तवृनिषेधाय कृतम् । यदि चायं न्यायो न स्यात्तदैकवारं वृत्सूत्रं प्रवृत्त- मिति कृत्वा द्वितीयवार प्रवृत्तिसंभवे अव्याहतेऽपि प्रागेव चरितार्थीभूतत्वात खयमेव न प्रवर्त्यतीत्यतः किमर्थ "वृत्सकृत् ॥४।१।१०२॥ इति सूत्रं क्रियेत; यत्तु कृतं तदेतल्न्यायारेकयैवेति । अनाग्रहितां पुनरस्य न काप्यवगृहीमः॥५६॥ संभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् ॥ ५७॥ यत्र विशेष्ये विवक्षितविशेषणस्य न संभवो नापि संभवासंभवरूपो व्य. भिचारस्तत्र तहिशेषणोपन्यासो व्यर्थत्वान्न कार्य इत्यर्थः। ये विधि प्रत्युपदेशो- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । ऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते इति न्यायस्य प्रपञ्चोऽयं न्यायः। अनेनापि व्यर्थविशे- षणोपन्यासविधेरेव निषिध्यमानत्वात् । यथा "तौ मुम॥१॥३॥१४॥ इत्यत्र पदान्त इति विशेषणं स्वागमस्य न योज्यते; असंभवात् । मस्य तु योज्यते । त्वन्तरसी- त्यादौ संभवेन, रम्यत इत्यादावसंभवेन च पदान्तस्थत्वस्य व्यभिचारत्वात् । संभावकं चास्य तत्रैव सूत्रे खाविति । तथाहि । स्वाविति विशेषणं ताबद्रि- बचनेनानुखारस्यानुनासिकस्य च संबन्धितम् । तत्र चानुस्खारः कस्यापि खोन स्वादित्यतस्तस्यैतद्विशेषणमसंभावि। अनुनासिकस्तु खोऽप्यखोऽपि च स्थादि- त्यतः संभवित्वाध्यभिचारित्वाचैतन्न्यायेन तस्यैवैतद्विशेषणं सार्थकम् । एवं व सति खाविति विशेषणमनुनासिकस्यैव निर्देष्टुं युक्तम् । तथापि यद्विवचनेनो- भयोरपि निर्दिष्टं तदुभयोः सम्बन्धनेऽप्येतन्न्यायात् स्वयमेवानुनासिकस्यैव संभन्स्यते इत्याशयैव । अस्य व्यभिचारित्वाद्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इत्यादौ द्विवचनप्रयोगान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मणोदित्वव्यभिचाराभावेऽपि हे इति विशे- ॥ सर्व वाक्यं सावधारणम् ॥ ५८ ॥ एवस्याप्रयोगेऽपि सर्ववाक्येष्वेवोऽवधारणार्थो लभ्यते इत्यर्थः । "सिद्धिः स्या- द्वादात् ॥११॥२॥ इत्युक्त्या सर्वत्र स्याहादाश्रयणे प्रसक्तेऽपि कचिदेव स्याडादः श्रवितव्यो नतु सर्वत्रेति ख्यापनार्थोऽयं न्यायः । यथा “समानानां तेन-॥१२॥१॥ इत्यत्र दीर्घः स्यादेवेति वाक्यस्यावधारणादण्डायमित्यत्र दीर्घोऽभूदेव ! ज्ञापक तु“ऋलति हखो वा ॥१२॥ इत्यादौ विकल्पोक्तिस्तथाहि । एतन्न्यायाभावे लावत् हवः स्यादित्येतावत्युक्ते हवः स्याच न स्याच । “विधिनिमन्त्रणामन्त्र णाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थने ॥५४॥२८॥ इति सूत्रेण कामचारेऽपि सप्तम्या विहितलात् । तथाच विकल्पोक्तिं विनाऽपि खयं दैरूप्यसिद्धेः किमर्थ विकल्पं कुर्यात् । परं हूखः स्यादित्यप्युक्ते एतन्न्यायाद् हखो नित्यमेव भविष्यतीत्याशक्य विकल्पार्थ वेति वचनं सफलम् ॥ उपलक्षणत्वात् क्वचित्पदमपि सावधारणम् । यथा "लुगस्यादेत्यपदेशा२।१।११३॥ इत्यत्रापदे एवेत्यपदादिस्थे एवादेति परे इत्यव धारणाहण्डाग्रमित्यत्र “वृत्यन्तोऽसशाशश२५॥ इति वृत्त्यन्तस्य पदुत्वनिषेधे ·न्यायसंग्रहस्य- नाग्रशब्दस्य पदत्वाभावात्तस्याकारे परे प्राप्तोऽप्यल्लुम्म स्यात् । यतोऽनशब्दस्य यद्यपि वृत्त्यवस्थायां वृत्त्यन्तत्वाद् "वृत्त्यन्तोऽसणे||१।१।२५॥ इत्यनेन पदवनि. षेधात्पदत्वं नास्ति; परं यदा वृत्तेः पूर्व पदत्वमासीत्तदाऽयमकारः पदादिस्थो- ऽप्यासीदित्यतोऽपदादिस्थे एवेत्यवधारणं भन्ममिति । यस्त्वेकान्तेनापदादिस्थ एवाकारस्तस्मिन् परे "लुगस्य ॥२१११११३॥ इत्यल्लुक स्यादेव । यथा पचन्ति । अत्र शवोऽकारस्य अन्तिस्थे अकारे परे लुक। आपादिका चास्यापद इत्यनवधा- रणोक्तिः। सा होतन्न्यायात्खयमवधारणं लप्स्यते इत्याशयैव कृता । अस्यासा- मर्थ्यसमर्थकं तु द्विद्ध सुबद्धमिति न्यायस्तथाहि । यदि तावत्सर्व वाक्यं सा- वधारणमेव स्याचदा सकृद्वद्धमपि सुबद्धमेवेति किमर्थ द्विवंध्येत । यत्तु केचि- द्विधयो हिर्बद्धास्तत्तत्तद्वाक्यानामनवधारणत्वादेव ॥ ५८ ॥ परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो वर्तमन्तरेणापि वर्थ गमयति ।।६।। वर्थ सादृश्यरूपम् । अन्यथाऽन्यस्यान्यरूपत्वे प्ररूप्यमाणे विरोधः स्या- दित्यतोऽयं न्याय: । यथा “वाऽन्यतः पुमांष्टादौ खरे॥१४॥६२|| इत्यत्र पुमानि. त्यस्य पुंबदित्यर्थः सिद्धः । अत्र हि परार्थो नपुंसकस्तत्र प्रयुक्तः पुंशब्दस्ततो नपुं- सकोऽपि सन् पुंस्वकार्याणि लभते इति भावः । यथा मृदवे कुलायेत्यादौ मृदु- शब्दस्य बद्भवनानपुंसकत्वलक्षणो "अनामस्वरे-१४६४॥ इति नागमोनागा- त्। अस्य ज्ञापकं तु “वाऽन्यतः-११।४।६२॥ इति सूत्रे पुमानिति निर्देश एव । एतन्न्यायाभावे हि पुंवदिति निर्दिश्येत । अस्योपरतेस्तु "परतः स्त्री पुम्वत् स्त्र्ये- कार्थेऽनू ॥३२॥४९॥ इति सूत्रे पुंवदितिनिर्देशः। एतन्न्यायाश्रयणे हि पुमा- नित्युक्तेऽपि सरति ॥ ५९॥ द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः ॥६० ॥ नजावित्यर्थप्रधानो निर्देशस्तेन द्वौ निषेधौ निषेधद्वयस्य प्रयोगात् पूर्व यः स प्रकृतोऽर्थो विधिरूपस्तं ब्रूतः । यथा “न नाम्येकखरात-"।३।२।९।। इति सूत्रस्थो विभक्तेलृपो निषेधार्थो नशब्दः पुरः पुरोऽनुवर्तमानो यावत् १ वतं विनाऽपीति पाठान्तरम् ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्त्री बृहद्वृत्तिः । निसिद्धस्थे"॥३।२।२९॥ इति सूत्रस्थहितीयना मिलितस्तावता विभक्तिलुपो विधिमेवाह स । उन्नयनं चास्य न नाम्येक-१३।२।९॥ इत्यतो विभक्तिलुनि- बेधार्थे नभ्यनुवर्तमानेऽपि विभक्तिलुम्विध्यर्थ "नेन्सिद्ध-॥३।२।२९॥ इत्यत्र पुनर्नग्रहणात् । यदि हि द्वितीयेन नझा पूर्वनसम्बन्धी निषेधरूप एवार्थो- दृढीक्रियमाणः स्यात्तदा विभक्तिलुनिषेधार्थे नयनुवर्तमाने सति तल्लुब्धि- ध्यर्थी आचार्यः कथं पुनहितीयनों गृह्णीयात् । यत्तु गृहीतस्तदेतन्न्यायावि- तीयन विध्यर्थभवनसंभावनादेवेति । नमोनमस्ते सततं नमोनम इत्यादौ नमः शब्दादीनामसकृत्प्रयोगे खार्थबढनमेव दृश्यते । ततो नोऽपि तथैव प्रसक्ते सति तनिषेधार्थोऽयं न्यायः । इह च द्वाविति समसङ्ख्योपलक्षणम् ; चतुःषडादयोऽपि नो विधिगमका एव । एकत्र्यादिविषमसंख्यास्तु निषेधगमका एवेत्यूयम् । अस्य च नत्वात्संभ्रमादौ नमोऽलकृत्प्रयोगेऽपि निषेधार्थतैव । यथा कश्चिद् भुजानोऽमुकं परिवेषयानीत्युक्तस्तदनिच्छुः सहसा प्रत्याह, न नेति ॥३०॥ चकारो यस्मात्परत्तत्सजातीयमेव समुचिनोति ॥६॥ चस्याविशेषेण समुच्चयमात्रार्थत्वाद्विजातीयस्यापि समुच्चये प्रसत्तेऽयं न्यायः तत्रोपसर्गादुपसर्ग यथा । प्रतेश्च वधे !!४/४।९४ १ । प्रकृतेः प्रकृति यथा । "एतदश्च व्यञ्जनेऽनमसमासे ॥११॥३६४६।। २ । प्रत्ययात् प्रत्ययं यथा । "अङौं च॥१॥४॥३९॥ ३ ॥ आदेशादादेशं यथा ! “आ च होणारा१०१॥ ४। आग- मादागमं यथा । "अश्च लौल्ये ॥४।३।११५।। ५ । अर्थादर्थ यथा । “अतिर- तिक्रने च॥३१॥४५॥ ६ । वाक्यार्थाद्वाक्यार्थ यथा। तस्य व्याख्याने च ग्रन्थात् ।।६।३।१४२॥ इत्यादि । एषु क्रमेणोपादिति १ तद इति २ धुटीति ३ इरिति ४ स्सोन्त इति ५ पूजायामिति । तत्र भवे ७ इत्येषां समुच्चयः । नन्वर्थ वाक्यार्थयोः को भेदः । उच्यते । एकपदरूपोऽर्थः । पद्धयादिमयस्तु वाक्या- र्थः । अस्य च विमुद्रक पूर्वोक्तेष्वेव "प्रतेश्च वधे॥rer९॥ इत्यादिसूत्रेषु विजातीयसमुच्चयव्यवच्छित्त्यै यत्नाकरणम् । तथाहि । चस्य तावदेषु समुच्चय- मात्रमर्थः । समुच्चेयं च "किरो लवने ॥९३॥ इत्यादि पूर्वसूत्रस्थं द्विधा । सजातीयं विजातीयं च। तत्र लजातीयमेवोपसगादि समुच्चेतुमिष्टं नतु विजातीय ·न्यायसंग्रहस्य- लवनादि । ततो विजातीयसमुच्चयव्यवच्छित्त्यै कश्चिद्यनः कृतो विलोक्येत यत्तु न कुतस्तदेतन्न्यायाशयैव । अनित्यतां त्वस्य न पश्यामः । समुच्चिनो- तीतिवचनाच समुच्चयार्थ एव चकार एवं नियम्यते । अनुकर्षणार्थस्तु चो विजातीयमप्यनुकर्षति । तथैव वातनन्याये उदाहरिष्यते ॥ ६१ ॥ चानुकृष्टं नानुवर्तते ॥ ६ ॥ चकारेणानुकृष्टं पदं वाक्यं वाऽतनसूत्रेषु न थाति अपेक्षातोऽधिकार इति न्यायाचानुकृष्टस्याप्यनुवृत्तौ प्रसत्तायां तनिषेधार्थोऽयं न्यायः । तत्र पदं यथा । गडदबादे: ।।२।११७७॥ इति सूत्रे स्तध्वोश्चेति चेनानुकृष्टं पदान्त इति पदं धागस्तथोश्च ।।२।१।७८॥ इत्युत्तरसूत्रे न याति । वाक्यं यथा । “सदोऽप्रते. परोक्षायां त्वादेः॥२॥३४॥ इति सूत्रात्परोक्षायां त्वादेः इत्येतावद्वाक्यं खङ्ग्- धात्वपेक्षया विजातीयमपि सत् वनश्च॥२॥२४५|| इति सूत्रे चेनानुकृष्टमित्यतः “परिनिवेः सेवः॥२॥३॥४६॥ इत्युत्तरसूने न याति । तेन बजेः परोक्षायां द्विले कृते आदेरेव सस्य घः स्थानतु द्वितीयस्य । यथा परिषस्वजे। सेवेस्तु परो- क्षायामुभयोरपि सयोः वः स्यात् । यथा परिषिषेवे । चानुकृष्टमित्येव । चेन समु- ञ्चितं तु यथेच्छमनुवर्तत एव । यथा मो नो म्वोचणा२।११६७॥ इत्यत्र पदान्त इत्यस्य स्वोश्च समुच्चयार्थश्वकारः । ततश्च चेन समुचितं पदान्त इत्येत्पदं "लंसध्वंस्वस्स्-१२१११६८॥ इत्याधुत्तरसूत्रेष्वनुवर्तते । अस्य न्यायस्य ज्ञापक तु "स्वञ्जश्च ।।२।३२४५॥ इति सूत्रवृत्तौ, चकारः परोक्षायां त्वादेः इत्यस्यानुक- घेणार्थस्ततश्च तस्य पुरोऽननुवृत्तिः सिद्धत्यक्षराणि । अस्य चानादरणात् “भारण- तोषण-॥४२॥३०॥ इत्यत्र चो णिचि च इत्यस्यानुकर्षणार्थ इत्युक्तेऽपि तस्य पुरोऽनुवृत्तिः सिद्धा ॥ १२ ॥ चानुकृष्टेन न यथासङ्ख्यम् ॥ ६३ ॥ चानुकृष्टं नाम यथासङ्खये अनुपयोगीत्यर्थः । यथासङ्ख्यमनुदेशः समा- नामिति न्यायस्यापवादोऽयं न्यायः । यथा “वौ व्यञ्जनादेः सन् चाय्वः"॥४॥३ १२५॥ अस्यार्थः । वौ उकारे इकारे वा उपान्त्ये सति व्यञ्जनादेर्धातोः परौ ·. स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । prthaapyara mes Happy सेटौ क्त्वासनौ प्रत्येक किवा स्याताम् । यथा मुदिला, मोदित्वा । मुमुदि- पते, मुमोदिषते । लिखित्वा, लेखिला लिलिखिषति, लिलखिषति । तदेव. मन्त्र क्वालनोवित्यनेन सह सङ्ख्याया वचननिर्देशस्य च साम्येऽपि यथा- सङ्ख्यं नास्ति; तवश्वानुकृष्टत्वात् । अय्व इति तु न व्याख्यातमत्र, तद्विनाऽपि प्रस्तुतन्यायोदाहरणसिद्धेः ख्यापकं वस्य यथासंख्यमनुदेश इति न्याये सत्यपि, "वौ व्यञ्जनादेः-१॥४।३।२५|| इत्यादावनिष्टस्यापि यथासंख्यस्य निषेधार्थ यत्ना- करणम् । अस्य च कचिदशक्तिलात् "शताहे कृत्याच" ||५|३॥३५॥ इत्यत्र चानुकृष्टसप्तम्या सह शक्ताहयोर्यथासङ्ख्यभङ्गाय बहुवचनम् । अस्य हि सर्वत्र शक्तिमत्त्वे सति कृत्यश्चेत्युक्तेऽपि कृत्य सप्तमीभ्यां शक्काईयोर्यथासङ्कथं न प्रामोत्येव । परं नायं सर्वत्र शक्तिमांस्ततो यथासङ्घय भङ्गार्थ बहुवचनं न्यस्तम् । नच कृत्यानां बहुलादेवेदं बहुवचनमिति वाच्यम् । प्रैषाऽनुज्ञाऽवसरे कृत्यपञ्चम्यौ" १५.४।२९॥ इति सूत्रे कृत्येभ्य एकवचनस्याप्यनुमीयमानत्वात् ।। ६३ ।। व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिः ॥६४॥ व्याख्यायाः सूत्रतोऽभ्यर्हितत्वज्ञापनार्थोऽयं न्यायः । यथा करीषगन्धेरपत्य वृद्ध स्त्री हुसोऽपत्येगा।११२८॥इत्याणि, “अनार्षे वृद्धे.॥२१४१७८॥ इत्यनेनाण: ध्यादेशे; “अणयेकण्ननटिताम्राक्षा२०॥ इत्यनेनाणन्तलक्षणो की: प्रामोति; परं न स्यात् । तत्राणः स्वरूपस्थस्य ग्रहणात्, इह चाणः ष्यरूपी. भवनात् । एतच्च अणजेयेकण-||२|१॥२०॥ इत्यत्र व्याख्यानत एवं लभ्यते, ज्ञापकान्तराभावात् । ततश्च उयभवने अदन्तत्वात् “आत् ||२४|१॥ इति आपि; कारीषगन्थ्या इत्येव स्यात् । अनुमा चास्य नेमाई-||१४१०॥ इति सूत्रे तयाययोः प्रत्यययोर्नेमादिनामपतौ निःशङ्क पठनात् । तद्येतन्न्यायाचयायेति तयायशब्दौ न, किन्तु तयायप्रत्ययान्तनामानि लप्स्यन्ते; शेषाणि तु खतन्त्रना- मानीत्याशयैव । अख्यातिमांश्वायम्। व्याख्यातोऽर्थनयत्यसिद्धावपि "शरदः श्राद्दे कर्मणि"।।६।३१८१॥ इत्यत्र कर्मणीति विशेषणोक्तेः । एतन्न्यायस्य ख्यातिमन्त्वे हि "सृजः श्राद्धे जिक्यात्मने तथा"||३||८४॥ इत्यत्र यथा श्राद्धः श्रद्धावानिति लभ्यते । "श्राद्धमद्यभुक्तमिकेनौ।७।१।१६ इत्यत्र तु श्राद्धं पितृदेवत्यं कर्मेति। CMCARKOJap ।

·१०८
न्यायसंग्रहस्य-
तथा "शरदः श्राद्धे कर्मणि"।।६।३।८।। इत्यत्रापि श्राइशब्देन पितृदेवत्यं कर्म
व्याख्यानतो लप्स्यत एवेति किमर्थ कर्मणीति विशेषणं प्रयुज्येत ॥ ६४ ॥
यत्रान्यक्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयुज्यते॥६५॥
यन्त्रेति वाक्यानभूतपदसमुदाये इति विशेष्यमध्याहार्यम् । अस्तिना च भव-
तिर्विद्यतिरित्यादयोऽपि लक्ष्याः; एकार्थलात् । भवन्ती वर्तमाना। उपलक्षणखात्म-
करणादिवशात्सप्तम्यादिपरोऽपि प्रयुज्यते इति। आख्यातपदरहितलेन वाक्यल-
रहितस्य पदसमुदायस्य वाक्यीकरणार्थमस्तीत्याद्याख्यातपदमवश्यप्रयोक्तव्यमा-
ख्यातपदस्यैव वाक्यसंज्ञोक्तेस्तहिना वाक्यलस्याभवनादित्यर्थः । कश्चिक्रियापदं
साक्षादृष्ट्वा वक्ष्यमाणोदाहरणेषु वाक्यलाभावमाशकिष्यते इत्यतस्तदाशङ्कानि-
रासार्थोऽयं न्यायः । तत्र भवन्ती यथा। जम्बूदीपस्तत्र सप्त वर्षाणि । अत्रास्ति,
सन्तीति । सप्तमी यथा। "शिघुदा १२१२२८॥ औदन्ताः खराः॥१॥१॥४॥ अत्र
स्यात् , स्युरिति । पञ्चम्याशिषौ यथा। देवो मुदे वो वृषभः परे च । अवास्तु, सान्विति,
भूयाद् भूयासुरिति वा । हस्तन्यद्यतनीपरोक्षा यथा । अवन्त्या विक्रमनृपस्तस्य
हापञ्चाशद्वीराः । अत्रासीदासान्निति; अभूभूवन्निति; बभूव बभूवुरिति वा ।
श्वस्तनी यथा । अतः परं वो भोजनम् । अन्न भवितेति । भविष्यन्ती यथा !
अद्य नश्चतुर्पु गव्यूतेषु भोजनम् । भाविन्यां तु पद्मनाभः सूरदेव इत्यादि ।
अत्र भविष्यति, भविष्यन्तीति । क्रियातिपत्तिप्रयोगस्तु प्रायः साक्षादेवेक्ष्यते ।
प्रदर्शकं लस्य तदस्य पण्यम् ॥६/१०॥ इत्यादिसूत्रनिर्देशः । अत्र हास्तीति-
क्रियापदमस्त्येव । अन्यथा अर्थसङ्गत्यभवनात् । एवं सत्यपि यदस्तीति साक्षा-
नोक्तं तदेतन्न्यायाशयैव । अनित्यत्वाचास्य कचिदन्यक्रियाऽध्याहारोऽपि । यथा-
ऽहम् । अत्र प्रणिधमहे इति ॥ ६५ ॥
इति स्वसमुच्चितानां पञ्चषष्टिमितन्यायानां बृहद्वृत्तिः ।
श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिष्याग्रणी
गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुदेदीप्यते साम्प्रतम् ॥
तच्छिष्याश्रबहेमहसमणिना न्यायार्थमञ्जूषिका-
वक्षस्कारक एष लोचनमितः सम्पूर्णता लम्भितः ॥ २ ॥

·स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः ।
अथ खसमुचितेष्वपि ये केचिन्न्यायाः केचिन्न्यायप्रकारा वचनविशेषाश्च
प्रायस्तादृग्व्यापकत्वज्ञापकादिरहिताः सन्ति ते वित्रियन्ते-
यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः ॥१॥
इट इति शेषः । उपाधिर्व्यवच्छेदकं विशेषणमिति यावत् । यद्विशेषण-
विशिष्टस्य धातोः प्रत्ययस्य वा इटो विभाषा विकल्पस्तद्विशेषणविशिष्टस्यैव
तस्य "वेटोऽपतः॥४॥६॥ इतीनिषेधः कार्यो न तु तद्विशेषणाभावे । इष्टनि-
यमार्थोऽयं न्यायः । यथा “महनविद्लविशडशो वा ॥४।४।८३॥ इत्यनेन विद्
लंती लाभे इत्यस्यैव वेटवाहिदक काले इत्यस्य क्तयोः परयोः “वेटोऽपतः"
||६२॥ इतीनिशेधो न, किन्तु नित्यमेवेट् । यथा विदितः, विदितवान् ।
ननु “गमहन-" ॥४१४१८३॥ इत्यत्र विद्लं इति सानुबन्धोपादानेन विन्दतेरेव
वेटवावेत्तेः क्योरिनिषेधो न भावीति किमन्त्र न्यायेन । सत्यम् । परं
नानुबन्धकृतान्यसारूप्येति न्यायेबानुबन्धवशाबैरूप्यं न स्यात् । तथा हृषितः,
हृषितवान् ; तुष्ट इत्यर्थः, अन्न बेटोऽपता: ||४६२॥ इतीनिषेधो न;
केशलोमविस्मयाद्यर्थस्यैव हषर्वेट्वात् । अस्य चानुवादक आदितः ॥४॥
७१॥ "नवा भावारम्भे ॥४/७२।। इत्यनयोः पृथक् सूत्रकरणम् । तथाहि । आ-
दितो नवा भावारम्भे इत्येकयोगकरणेऽपि तावदादितां धातूनां भावारम्भार्थक्तयोः
पस्योर्वेट्वेन पारिशेण्यात्कर्तृकर्मादिविहितयोः क्तयोः "वेटोऽपतः" ॥१६॥
इतीनिषेधः सिध्यति । परं भावारम्भ एव वेट्लादेतल्ल्यायबलेन आवारम्भवि-
हितयोरेव क्योरिनिषेधः प्रायोति; नतु कर्तृकर्मादिविहितयोस्तथाच साक्षाद्विरोधः।
कथम् । आदितो नवा भावारम्भे इत्यनेन आदिता भावारम्भार्थ तयोरिड् विक-
रूप्यते। वेटोऽपतः1818|२|| इत्यनेन च भावारम्भार्थक्तयोरेवस निषिध्यत इति।
पृथग्योगकरणे तु कर्तृकर्मादिविहितयोः क्योरिनिषेधः "आदितः" ॥४४७१॥
इत्यनेन सिद्धो, भावारम्भविहितयोस्तून्तरेण तद्विकल्प इति व्यवस्थितत्वात
"वेटोऽपतः ॥४४६२॥ इत्यस्य क्वचिदप्यादिहातुष्ववकाशाभावादेवाप्रवृत्त्या
विरोधः परिहत एवं स्यात् । तदेवमेतन्न्यायोद्भूतविरोधनिरोधार्था पृथग्योगकृ-
तिरिमं न्यायं ज्ञापयति ॥१॥

·न्यायसंग्रहस्य-
यस्य येनाभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि तेन सः ॥२॥
यथा अश्वेन चैत्रः संचरते इत्यादौ चैत्र इत्यनेन व्यवधानेऽपि तृतीया-
न्तेन योगसहायात्संचरते इत्यत्र "समस्तृतीयया ॥३३॥३२॥ इत्यात्मनेपदं
सिद्धम्। योगः किलानन्तरयोरेव प्रसिद्ध इत्यतोऽयं न्यायः ॥ २ ॥
येन विना यन्न भवति तत्तस्यानिमित्तस्यापि निमित्तम् ॥३॥
यद्येन सहचरितमेव दृश्यते नलेकाकि, तत्तस्य निनिमित्ततया प्रसिद्धस्यापि
निमित्तमित्युच्यते । ततश्च कचित्तदभावे निमित्ताभावे इति न्यायान्नैमित्तिकमपि
निवर्त्तते इति तात्पर्यम् । यथा कृतणः की देशो णिचा सहचरित एव दृश्यते
इत्यतो णिच् की देशस्य निनिमित्तं विहितस्यापि निमित्तमित्युच्यते । तथाच
कृततीत्यत्रानियोणिच्चुरादीनामिति न्यायेन णिचोऽनित्यत्वात्तदभावे की दे.
शोऽपि न्यवर्तत ॥३॥
नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न ग्रहणम् ॥४॥
उपसर्गस्यापि नामवाड्रहणे प्राप्ते निषेधार्थोऽयं न्यायः। यथा उपस्पृशती-
त्यत्र स्पृशेरुपरूपाजान्नः परलेऽपि "स्पृशोऽनुदका" ||५१।१४९॥ इत्यनेन किम्
न स्यात् । तेन उपस्पृगिति प्रयोगो न साधुः ॥ प्रायेणेति वचनानामग्रहणे काप्युप-
सर्गस्यापि ग्रहणादद्धभागित्यादिवत् प्रभागित्यादावपि “भजो विण्” ॥५/१११४६॥
इति विण् सिद्धः ॥ ४ ॥
सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः ॥५॥
अन्यत्र प्रसिद्धस्यार्थस्यान्यत्र कथनमतिदेशः। विशेषाः किल सामान्येऽन्त-
भवन्तीति युक्त्या सामान्येऽतिदिष्टे विशेषल्याप्यतिदेशः प्राप्नोतीत्यतोऽयं न्यायः ।
यथा “भूतवच्चाशंस्ये वा॥५॥४॥२॥ इति सूत्रे भूतवदित्यनेन भूतमात्रस्यैवातिदेशे
अनद्यतनपरोक्षवविशिष्टभूतकालस्यातिदेशाभवनादुपाध्यायश्चेदागमत् एते तर्क-
मध्यगीष्महीत्यादौ स्थानद्वयेऽपि भूतमात्रलक्षणाचतन्येव “भूतवच्च-१।५।४।२॥
इति सूत्रेण स्यान्नलनद्यतनत्वपरोक्षवविशिष्टभूतविहिते यस्तनीपरोक्षे ॥ ५ ॥
सर्वत्रापि विशेषेण सामान्य बाध्यते न तु सामान्येन विशेषः॥६॥

·war खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । तार्किकाणां सामान्यविशेषयोर्बाध्यबाधकव्यवहारो नास्ति, परं व्याकरणेऽ- स्तीति ज्ञापनार्थोऽयं न्यायः । सर्वत्रापाति कोऽर्थः । प्राप्तावस्थायां, प्राप्स्यदव- स्थायां च । तत्र प्राप्तावस्थायां यथा । कोऽर्थ इत्यादौ सेः “सोरुः॥२।११७२॥ इति रुभवनादनु प्राप्त गर्यः॥१॥३॥२६॥ इति सामान्यस्वरनिमित्तकं सूत्रं बाधि. त्वा "अतोऽति-॥१३॥२०॥ इत्येतद् विशेषस्वरनिमित्तकसूत्रं प्रावतिष्ट । प्राप्स्य- दवस्थायां यथा। सोऽहं तथापि तवेत्यादि। अत्र "रोर्यः॥१॥३२६॥ इति “तदः से:-" ॥१३१४५॥ इति "अतोऽति-॥१॥३॥२०॥ इति सूत्राणां प्राप्तिर्विचार्यते । तथाहि । रोयः॥१।३।२६॥ इति तावत्सामान्यसूत्रम्, सर्वरुविषयत्वात् । तदः सेः॥१॥ ३।४५॥ इत्येतत्तु तदपेक्षया विशेषसूत्रम्, सिमात्रविषयत्वात् । अतोऽति-" ॥१।३।२०॥ इत्येतत्तूभयोरपि तयोः वरसामान्यानिमित्तकयोरपेक्षया विशेषसूत्रम्, अकारमात्रनिमित्तकलात् । इह च "तदः से:-॥१३॥४५॥ इत्यस्य प्राप्तौ सत्यां "सोरुः ॥२।११७२॥ इति सूत्रेणान्तरिता द्वयोः सूत्रयोः प्राप्तिरस्ति । इयं च प्राप्स्यत्तेत्युच्यते; सूत्रान्तरप्रवृत्त्या अन्तरितत्वात् । कथम् । यदि "तदः से:-" ॥१॥३॥४५॥ इति से कमकृत्वा परवात् “सोरुः ॥२।११७२॥ इति रुः करिष्यते; तदा तदनुरोर्यः ।।१।३।२६॥ इति "अतोऽति-१।१।३।२०॥ इति च सूत्रे प्राप्स्येते इति । ततश्च “रोर्यः॥१।३।२६] इत्यस्य सामान्यसूत्रस्य प्राप्स्यत्त्वे सति “तदः सेः-११।३।४५॥ इति विशेषसूत्रेण “सोरुः"।२।११७२॥ इत्यस्य प्रवृत्तिनिरुध्यते। तन्निरोधे च परंपरया "रोर्यः॥१।३।२६॥ इत्येतदेव बाधनम् । “सोरुः ॥२।११७२॥ इत्येतत्प्रवर्त्तनानन्तरमेव तस्य प्रवृत्तिसंभवात् । “अतोऽति-॥१॥३॥२०॥ इति विशेषसूत्रस्य प्राप्स्यत्त्वे सति तु “सोरुः।।२।११७२॥ इत्यस्य प्रवृत्तिर्न निरुध्यते । तनिरोधेन च परंपरया "अतोऽति-"।१।३।२०॥ इत्यस्यैव प्रवृत्तिरव्याहती भूता । तथाच प्रत्युत "अतोऽति-॥१३॥२०॥ इत्यनेन "तदः से:-११।३१४५॥ इत्येत- देव बाध्यते; एतन्न्यायात् । तदेवं अतोऽति" ॥१३२०॥ इत्येव बलिष्ठलात् "सोरुः।२।११७२॥ इत्यस्य पुरस्करणपूर्व प्रवृत्तमितिकृला सोऽहमिति सिद्धम् । इह चोदाहरणेऽस्माभिर्यदेष न्यायोऽवतारितस्तत् “तदः से-॥१॥३॥४५॥ इत्यस्य न्यासे न्यासकारेणात्रास्यावतारणादेव । अन्यथा वेतन्न्यायावतारणं विनाऽपि ·R न्यायसंग्रहस्य- पादार्थेतिपदेनात्र सेर्तुगभावः सिध्यत्येव । तथाहि । “तदः से: -श३४५॥ इत्य. नेन तावत्सेल्क् तदा क्रियते, यदि सा लुक् पादपूरणार्थी स्यात् । इह तु से कि साहं तथापीति; अलुकि तु सोऽहं तथापीत्युभयथाऽपि पादः पूर्यत एवेत्यतःसेलुंक: प्राप्तेरप्यभावास्किमिति सिलुग्निवारणार्थमन्त्रैष न्यायोऽवतार्यते इतितककौण्डिन्य- न्यायश्चास्यैव प्रपञ्चस्तथाहि । तर्क देयमस्मै स तकदेयः स चासौ कौण्डिन्यश्च तक्रकौण्डिन्यः । मयूरव्यंसकादिवाइयशब्दलोपः। स एव न्यायो दृष्टान्तः। कोऽर्थः, यथा द्विजेभ्यो दधि देयमित्युक्खा कौण्डिन्याय तर्क देयामित्युक्ते कौण्डिन्यस्य दधि- दाननिषेधोऽनुक्तोऽपि प्रतीयते; तथा यत्र विशेषलक्षणेन विधिना पूर्वोक्तस्य सामान्यलक्षणस्य विधेर्बाधोऽनुक्तोऽपि प्रतीयते तत्रायं न्यायः । यथा “व्यञ्जनादे- रेकखराद् भृशाभीक्ष्ण्ये यङ्वा ।।३।४।९॥ इति सामान्येन भृशाभीक्ष्ण्ये यङ विधाय पुनः “गत्यर्थात्कुटिले"॥३४|११|| इति विशेष विधिरुक्तस्तेन गत्यर्थेभ्यो भृशा- भीक्ष्ण्ये यनिषेधोऽनुक्तोऽपि गम्यते । तदेवमत्रापि विशेषेण सामान्यबाध इत्ये- तावदेव जातम् ; नवपरं किञ्चिदिति ॥ ६ ॥ डित्त्वेन कित्त्वं बाध्यते ॥ ७॥ बलाबलोक्तिन्यायोऽयम् । एवमुत्तरोऽपि । यथा णूत् स्तवने, कुटादिः। नुवितः; प्रणुवितः । अत्र “उवर्णात् ||१५|| इत्यनेन कित्प्रत्ययस्यादौ विहित इड्- निषेधो नाभूत् । कुटादिलहेतुकेन तस्य ङित्त्वेन तकित्त्वस्य बाधनात् । डिवेनेति किम् । प्रकृत्य; अत्र यपः पित्त्वेन क्वाकित्त्वस्याबाधनाद्गुणाभावः । कित्त्वमिति किम्।ध्रुत् गतिस्थैर्ययोः, कुटादिः । क्वि, प्रभुत्य । अत्र कुटादित्वहेतु- केन थयो ङित्त्वेन पित्वस्याबाधनातागमः । अस्य न्यायस्यानित्यत्वाच्च नूतः, प्रणू- तवानित्यपि स्यात् । इह च ङित्वेन कित्त्वमित्युपलक्षणम् । तेनान्यत्रापि धाला- दीनां पूर्वावस्थानुबन्ध उत्तरावस्थानुबन्धेन बाध्यते । तत्र धातोर्यथा । चक्ष्यादे- शस्य ख्यागो गित्त्वेन प्राक्तनेदित्त्वस्य बाधनात् धालादेशो धातुवदिति स्था- निवद्भावेन प्रसक्तस्थापि नित्यात्मनेपदित्वस्य निवृत्त्या उभयपदित्वं सिद्धम् । यथा आचख्यौ; आचख्ये । प्रत्ययस्य यथा । युतात् । अत्र तातडो डिवेन तुवो वित्त्वस्य बाधनात् "उत औविति व्यञ्जनेऽद्वे:18।३।५९॥ इति और्नेत्यादि । ।

·स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । कचिच न बाध्यतेऽपि । यथा प्रकृत्य । अत्र यपः पित्त्वेन क्त्वाकित्त्वस्याबाधना- दुणाभावः ॥ ७ ॥ परादन्तरङ्ग बलीयः ॥८॥ यथा स्योमा इत्यत्र सीव्यतेः “मन्वन्-" ॥५॥१॥१४७॥ इति मनि, “वो? ध्वय" ||४|१२१॥ इतिवलोपमपवादत्वात् "लघोरुपान्त्यस्य" ॥३॥ इति गुणं च; नित्यत्वाद्बाधित्वा, ऊटि कृते, तदनु च परत्वादुपान्त्यगुणे प्राप्तेऽप्यन्तरङ्ग त्वात्प्रथमं यत्वं सिद्धं, पश्वातु अटोगुणः । यद्यपि च परान्नित्यं, नित्यादन्तरङ्ग- मिति न्यायाभ्यामस्य न्यायस्यार्थो लब्ध एव । तथाहि । परादपि नित्यं तावड- लवत्; तस्मादपि च यद्यन्तरङ्ग बलवत्तदा परादन्तरङ्गस्य बलवत्त्वे किं वाच्य- मिति । तथापि तयोन्याययोः, परादन्तरङ्गमित्यस्य च न्यायस्य भिन्नाभिन्नोदा- हरणेष्ववतारात्परादन्तरङ्गमित्येषोऽपि न्यायो दार्शतः ॥ ८ ॥ प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायते ॥ ६ ॥ लोपशब्दस्य लुग्लुपोर्वाचकत्वेऽपि लुकि स्थानिवद्भावेनैव सिद्धत्वाल्लुप्ये. तन्न्यायाधिकारः। प्रत्ययस्य लुपि सत्यां "लुप्यवृल्लेनत् ||७|४|११२॥ इति सूत्रेण वृल्ललैनदादेशवर्जानां तन्निमित्तकसर्वकार्याणां निषेधे कृतेऽपि लुप्तप्रत्ययान्तनि- र्दिष्टकार्याणामनुमत्यर्थोऽयं न्यायः । यथा मासेन पूर्वायेत्यत्रवन्मासपूर्वायेत्यत्र "ऐकायें"।३।२।८॥ इत्यनेन समासान्ततितृतीयाया लुप्यपि तृतीयान्तलक्षणः "तृतीयान्तात्पूर्वावरयोगे” ॥१॥४॥१३॥ इत्यनेन पूर्वशब्दस्य सर्वादित्वनिषेध सिद्धः। तथा पापचीति। अत्र लुबन्तरङ्गेभ्य इति न्यायात् प्रथममेव यङो लुप्यपि एतन्न्यायेन यङ्ङन्तलक्षणं “सन्यङश्च” ॥११॥३॥ इति हित्वं सिद्धम् । बोधकं चास्य “सिविदोऽभुवः ।।४।२।९२॥ इत्यत्र भूवर्जनम् । तथाहिं । अभूव- नित्यत्रानः पुसादेशनिषेधार्थ हि तत्कृतम् । तस्य च प्राप्तिरेव नास्ति । भुवोऽत्र सिलुबन्तत्वात् सूत्रे च सिजिति सिजन्तस्य ग्रहणात् । तथापि यडूर्वर्जित- स्तज्ज्ञायते लुससिजन्तस्यापि सिजन्तकार्यमेतन्न्यायात्प्रामोतीति । कचिदप्रणिधे- यश्वायम् । यौधेयशब्दस्य "रेरणोऽप्राच्यभर्गादेः" ॥६।१।१२३॥ इत्यञ्लोप- विधायकसूत्रस्थभर्गादिगणे पाठात् । तथाहि । युधा नाम काचित् तस्या अपत्यानि ·न्यायसंग्रहस्य- "द्विखरादनद्याः" ॥६।१७१॥ इत्येयाण: यौधेयाः । ते शस्त्रजीविसङ्घाः स्त्रीत्व- विशिष्टा विवक्षिता इति “यौधेयादेः-१७।३।६५॥ इत्यञि, 'अणजेय ॥२॥४॥२०॥ इतिड्यां, यौधेय्य इति निष्पन्नम्। अस्मिन्नवसरे च "द्रेरअणोऽप्राच्य ॥६।१।१२३|| इत्यनेनाओ लुप् प्रामोति । अञो लुक्करणे च निमित्ताभावे इति न्यायादग्निमि- त्तकाया वृद्धेर्निवृत्त्या युधेय्य इति रूपं स्यात् । लोपाभावात्तु यौधेय्य इत्येव स्थितम् । तदनु यौधेयीनां सङ्घो यौधेयमित्यत्राअन्तलक्षणः “सङ्घघोषाङ्कलक्ष- णेऽञ्यञिञः" ॥६।३।१७२॥ इत्यनेनाण यथा स्यादित्येवमर्थं तावद्भर्गादिगण- पाठेन यौधेयशब्दात् शहाजीविसङ्घार्थागतस्यानो लुप् प्रतिषिध्यते । यदि चायं सर्वत्र प्रणिधेयः स्यात्तदा लुन्भूतेऽप्यभि तदन्तलक्षणः “सङ्घघोषाङ्क-" ॥६॥३॥ १७२॥ इत्यण भविष्यत्येवेति किमर्थं यौधेयशब्दस्य भौदिपाठः क्रियेत । यत्त्वसौ कृतस्तदञो लुब्भवने एतन्न्यायस्य क्वचित् क्वचिद्प्रणिधेयत्वात्तदन्तलक्षणः “सङ्घघोषाङ्क-"॥६।३।१७२॥ इत्यण् न भविष्यतीत्याशङ्कयैव ॥ ९ ॥ विधिनियमयोविधिरेव ज्यायान् ॥ १० ॥ यत्र सूत्रे विधिनियमरूपौ द्वौ व्याख्याप्रकारौ सम्भवतस्तत्र नियममपास्य विधिरेव व्याख्येयस्तस्यैवाप्राप्तप्रापकत्वेन प्रधानत्वात्। शास्त्रान्तरे व्याख्याकापि नि. यमिता नास्ति; तस्या यथाकामीनत्वात् । व्याकरणे तु तस्या अपि नियमनार्थोऽयं न्यायः । यथा “प्रत्यभ्यतेः क्षिपः।।३।३।१०२॥ इत्यत्र क्षिपीत् प्रेरणे इत्ययं क्षिपि- रुभयपदी तौदादिको व्याख्येयस्तस्यैव परस्मैपदविध्यर्हत्वात् । नतु क्षिपंच प्रेरणे इत्ययं केवलपरस्मैपदी देवादिकस्तस्य सिद्धपरस्मैपदलेन सूत्रस्य नियमार्थताप्रसं- गात् । नियमश्चैवं प्रसज्यते। प्रत्यभ्यतिपूर्वादेव क्षिपेः परस्मैपदं नत्वन्योपसर्गपूर्वा- दनुपसर्गादेति। तदेवं प्रसज्यमानाया नियमार्थतायारत्यागेन विधिरेवान ग्राह्यः॥१०॥ अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा ॥११॥ तत्र निषेधो यथा। "नामन्त्र्ये ।।११९२॥ इत्यनेन "नाम्नो नोऽनह्नः।।२।१ ।९१॥ इत्यनन्तरसूत्रविहितस्य नकारलुको निषेधः क्रियते । नतु परंपरैः "रात्सा। १।९०॥ इत्यादिपूर्वसूत्रैर्विहितानां सकारलुगादीनाम्। विधिर्यथा।"कीबे-"।२।१।९३॥

·स्वोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । इत्यनेनानन्तरसूत्रविहितस्य नकारलुकोनिषेधस्य विकल्पनेन विधिः क्रियते । इत्यादि । यद्यपि च शब्दशक्तिरेवैषा यद्विधिनिषेधो वाऽनन्तरस्यैव स्यादिति; पर शशत्तरेवानुवाचायं न्यायो, विचित्राः शब्दशक्तय इत्यादिन्यायवत् ॥ ११ ॥ पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः॥ १२॥ यथा पर्जन्य ऊनं पूर्ण वाऽनपेक्षमाणः सर्वत्र वर्षति तथा स्वविषयं प्राप्य लक्षणेन सर्वत्र फलाभावेऽपि प्रतिव्यमेव । अप्रवृत्तौ हि तस्यानर्थक्यं स्या- दिति । यथा गोपायति, पापच्यते, चिकीर्षति, पुनीयतीत्यादिष्वायादीनामदन्तत्वेन लदन्तशातूनामध्यदन्तलात् शबो अनाकाक्षायामपि "कर्यनमः शब्" ||३६०/७१।। इति शब् सिद्धः । तथा दधि अत्रेत्यत्र "हस्खोऽपदे वा ॥१॥२२॥ इति अस्वस्थापि सतः पुनईखः सिद्धः । ननु कथमत्र फलाभावो यतो इसबि. आभसामात्र यत्वादि कार्य न स्यादिति अत्नायिकान्तिरामवनं एखकरणस्या फलमत्येव । सत्यम् । परं कालान्तरभावीदं, नतु तादालिक रूपान्यथालादिरूपम्, अत एव पर्जन्यवदित्युपमानं साकूतम् । पर्जन्यस्यापि हि पूर्ण वर्षतरतात्कालि- कमेव फलं नास्ति। कालान्तरे त्वौषधीनिष्पत्तिरसाधिक्यादिकं फलमस्त्येव । अव्यापकश्वायम् । “समानानां तेन ॥१॥२॥१॥ इत्यत्राओतनसूत्रसमानव्याप्ति- सिद्ध्यर्थ बहुवचनप्रयोगात् । तथाहि । क्ल ऋषभः, होत लकार इत्यादौ तावद् ल- ऋतो, कलति हुखो वा ॥१२॥ इति हुखं बाधित्वा परत्वाद् ऋस्तयोः ।। १ ।२।५।। इति नरेव प्राप्नोति । सूरेश्चात्र हस्खोऽपीष्टस्ततो यावन्तः केऽपि समाना- स्तेषां सर्वेषामपि ऋलति इवः स्यादेवेति व्याप्तिलियर्थ “समानानां ||१।२।१।। इत्यत्र बहुवचनं प्रयुक्तम् । यदि चायं न्यायो व्यापकः स्यात्तदा ऋत्ववत् इवो. ऽपि भविष्यत्येवेति क्रिमिति तदर्थ बहुवचनं प्रयुज्येत । यत्तु प्रयुक्तं तदेतन्यायस्या- व्यापकत्वाद् इस्वस्याबलत्वेन बा माधं परत्वात्सबलत्वेन ऋत्वस्यैव प्रवृत्तिं च संभाव्यैवेति ॥ १२ ॥ न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या॥१३॥ प्रकृतिर्धातुरूपाऽपि संभवेत्परं धातोः प्रत्ययान्तत्वे विवादाभावेन केवलवशङ- ·न्यायसंग्रहस्यan काया अभावान्नान्नस्तु वक्ष्यमाणरीत्या प्रत्ययोत्पादस्य विवादापन्नत्वेन केवलवशङ्का- सद्भावानामरूपैव प्रकृतिरिहाधिक्रियते । यथा कटं करोति भीष्ममुदार दर्शनीय- मित्यत्र यद्यपि कटरूपस्य द्रव्यस्यैव क्रियायां साक्षादुपयोगात्कटस्यैव कर्मलं युज्यते नतु भीष्मादीनां किमपि; तथाप्येतन्न्यायकृतनियमेन भीष्मादीनाम- विभक्तिकानामप्रयोगार्हलादेकविभक्तिमन्तरेण च सामानाधिकरण्याविशेषणला- योगाद्यथेश्वरसुहृदां स्वयं निर्धनलेऽपि तदेकयोगक्षेमत्वात्तद्धनेनैव फलभाक्तुं स्थादेवमेषामकर्मणामपि कटकर्मलेनैव द्वितीया सिद्धा। ननु भीष्मादीनामविभक्ति- कानामप्रयोगाईलादित्यनयोक्त्या केवलबन्यवच्छेदभात्रसाधिनी सामान्यविभक्तिः प्रथमैवानेतुं शक्यते, नतु कर्मशक्तयादिप्रकाशिन्यो द्वितीयाचा विशेषविभक्तय इति चेत्तदाऽस्य न्यायस्य व्याख्यान्तरमुच्यते । तथाहि । केवलेति कोऽर्थः। क्रियारहिता प्रकृतिर्न प्रयोज्या किन्तु प्रयुज्यमानया गन्यमानया वा क्रियया साहितैव प्रयोज्या। ततोऽत्र यथा कटल्य करोतिना सम्बन्धस्तथा भीष्मादीनामपि । यथैव ह्ययं कटं करोति तथा तदतान् भीष्मादिगुणानपि तत्र यद्यत् करोतिना व्याप्तुमिष्टं तत्सर्व द्रव्यं गुणश्च कर्मेति सर्वेषां पृथकर्मले सर्वेभ्यो द्वितीया पश्चात्तु एकवाक्यतया विशेषणविशष्यभाव इति । विशेषणानां विशेष्यसमानविभक्तुत्यपपादनार्थोऽयं न्यायः ॥ १३ ॥ विवर्थ प्रकृतिरेवाह ॥ १४॥ यथा त्वां मां चाचक्षागेन इति णिजि, किपि, तल्लुकि च युष्म् अरम् इति मान्ताद् ङौ "टायोसि.” ॥२॥१७॥ इत्यनेन भस्य प्राप्त यवं बाधिला परत्वात् समादेशे पश्चाच खमयोरकारस्य प्राप्नुवतोऽपि यत्वस्य सकृढ़ते स्पर्डे इति न्यायादभवने, युष्मदस्मदोश्वान णिकिवन्तलेन सर्वादिलाभावात् स्मिन्नादेशा- भावे ले मे इति स्यात् इत्येष प्रकृतन्यायानपेक्षः पक्षः। यदा तु विबर्थ प्रकृति- रेवाहेति न्यायः प्रयुज्यते तदा स्थिन्नादेशोऽपि स्यात् । तथाहि । अस्यार्थस्ताव- दयम् । किबन्तयोर्युष्मदस्मदोर्योऽर्थस्तमर्थ विब्रहिता युष्मदस्मद्रूपा प्रकृतिरेवाह; नहि प्रकृति विना किब् भवतीति। एतेनायं भावः । यथा अगुडित इव गुडि- तोऽपि गजो गज एवोच्यते । नहि गजे विना गुडना भवति । तथा केवला.

·SPIRNA sa खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । विव णिक्किबन्तावपि युष्मदस्मच्छन्दौ ताबेबोच्येते, नत्वपरं किश्चित् । एवं च केवलयोस्तयोः सर्वादिलमस्तीति कृत्वा णिकिवन्तयोरपि सर्वादित्वं विवक्ष्यते। नचात्र शब्दभेदस्यार्थभेदस्य च साक्षादेव लक्ष्यमाणत्वादयुक्तैवेयं विवक्षेति वाच्यम्; "सिद्धिः स्याहादात् ।।१।१।२॥ इति सूत्रेणाभिन्नानामपि भेदविवक्षाया भिमानामप्य- भेदविवक्षायाश्वाभ्यनुज्ञानात् । कथमन्यथा पीयमानं मधु मदयतीत्यत्रैकस्यैव मधुन: कर्मत्वं कर्तृत्वं चेत्याधुपपद्यते । ततो यथा मधुनो अभेदेऽपि भेदविवक्षा, तथाऽत्र भेदेऽप्यभेदविवक्षा । ततश्च णिजिवन्तयोयुष्मदस्मदोः केवलाभ्यां ताभ्यां सहाभे- दविवक्षया सर्वोदित्वाद् : स्मिन्नादेशे त्वस्मिन् मस्मिन्नित्यपि स्यात् । एवं च गिक्किबन्तयोर्युष्मदस्मदोः शब्दभेदादर्थभेदाचाप्राप्तस्य सर्वोदित्वस्य प्रापणा- र्थोऽयं न्यायः ॥ १४ ॥ द्वन्द्वात्परः प्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥ १५ ॥ शब्द इति शेषः । यथा "एकद्वित्रिमात्रा खदीर्घप्लुताः" ॥ १ ॥१॥५॥ इत्यादी मात्राशब्द एकद्वितीतिद्वन्द्वात्परः सन्नेकायैः सह प्रत्येक सम्बध्यते । अन्यथेष्टार्थप्रतीतिर्न स्यादिस्यतोऽयं न्यायः ॥ १५ ॥ विचित्राः शब्दशक्तयः ॥ १६ ॥ तेनैव लिङ्गसङ्ख्यादौ वैचित्र्यं दृश्यते इति ज्ञप्तयर्थोऽयं न्यायः। तत्र लिङ्ग- वैचित्र्यं यथा। प्रशस्तं पचतीति "त्यादेश्व प्रशस्ते रूप ॥७३॥१०॥ इति स्वार्थिके रूपपि पचतिरूपमित्यादौ पदं वाक्यमव्ययं चेत्यसङ्ख्य च” ॥ (लिङ्गा-पर०४१२) इति लिङ्गानुशासनपाठादलिङ्गस्यापि त्याद्यन्तपदस्थ क्लीवलिङ्गत्वं सिद्धम् । तथा कुत्सिता खा ज्ञातिः; स्वार्थिके कप्रत्यये खज्ञाऽजभस्त्राऽधातुत्य- यकात्मा२।४।१०८॥ इत्याप इत्वे, स्त्रिका । अत्र ज्ञातौ "कामलकुद्दालावयवखाः (लिङ्गा-पु० १४११) इति पाठात् पुंल्लिङ्गस्यापि खशब्दस्य कुत्सितार्थविवक्षणादा- क्यावस्थायां कप्प्रत्ययान्तत्वे च स्त्रीलिङ्गत्वम्। तथा हस्खा कुटी "कुटीशुण्डाद्रः"॥ ७३।४७॥ इति स्वार्थिके रे; कुटीरः; कुटीरम् । अत्र कुटीशब्दस्य "लालसोरमसो. बत्तिवितस्तिकुटयस्त्रुटि:" (लिङ्गा-पुत्री०९।२) इति वचनात् पुस्त्रीलिङ्गस्यापि ·न्यायसंग्रहस्य- युंक्लीबलिङ्गलम्। तथा हवं वनं वनिका; अत्र नान्तत्वात् "नलस्तुतत्तसंयुक्त- (लिङ्गा-न०११) इति पाठात् क्लीबलिङ्गस्यापि वनशब्दस्य खार्थे कपि, स्त्रीलिङ्गता। तथा केऽपि शब्दाः पदान्तरस्य सापेक्षाः केऽप्यनपेक्षाश्च तत्ताल्लिङ्गान्याहुः । तत्र सापेक्षो यथा। इयं गौः अयं गौः अत्र गवार्थस्योभयलिङ्गत्वादियमयमितिपदापेक्षण गोपदेन स्त्रीपुंसत्वमुच्यते। तस्य स्त्रीपुंसत्वानुक्तावियमयमिति विशेषणयोः स्त्रीपुस- त्वानुपपत्तेः। अनपेक्षास्तु त्रिभिः प्रकारैस्तत्तल्लिङ्गान्याहुः नाममात्रेणाऽऽदेशेन प्रत्य- येन च । तत्र नाममात्रेण । यथा माता पिता : अत्र नाममात्रमेव स्त्रीपुंसत्वोक्तो क्षमम् । आदेशेन यथा । तिस्त्रः । अत्र स्त्रीत्व विनाऽनुपपद्यमानेन तिस्रादेशेन स्त्रीत्वं प्रतीयते । एवं क्रोष्टा ; अत्र पुस्त्वजेन क्रुशस्तुनस्तृजादेशेन पुंस्त्वम् । प्रत्ययेन यथा । राज्ञी; अत्र स्त्रीत्वोद्भवेन डीप्रत्ययेन स्त्रीत्वम् । गोचरः अत्र पुनामत्वोद्भवेन गोचरसञ्चर-"३५॥ ३ ॥ १३१॥ इति धेन पुंस्त्वम् । सङ्ख्यावैचित्र्यं यथा " अंक पशषसाः शिट्” ॥ १।१ । १६ ।। अत्र संज्ञिबहुत्वेऽपि संज्ञाया एकवचनम् । दाराः अत्राथैकत्वेऽपि बहुवचन- मित्यादि ॥ १६ ॥ किं हि वचनान्न भवति ॥ १७॥ वचनमिष्टार्थप्रत्यायन, तहलाकिं न स्यात ; काका सबै स्यादित्यर्थः । इष्टार्थ- प्रत्यये सति शिष्टप्रयोगानुसारेण केचिद्विधयो अप्राप्ता अपि प्रवर्त्यन्ते, प्राप्ता अपि च केचिन्न प्रवर्त्यन्ते । इष्टार्थप्रत्ययाभावे तु प्राप्ता अपि केचिद्विधयो न प्रवर्त्यन्ते इति यावत् । समर्थः पदविधिः" ||४|१२२॥ इत्यस्यापवादोऽयं न्यायः। तत्रा. प्राप्तप्रवर्तनं यथा। सूर्यमपि न पश्यन्त्यसूर्यपश्या राजदाराः;"असूर्योग्रान् दृशः॥५ ।१।१२६॥ इति खश् । वत्सेभ्यो न हितो अवत्सीयो गोधुक्; "तस्मै हिते॥७॥ १॥ ३५ ॥ इतीयः । अत्र नञः क्रमाद् दृशिना हितेन च सम्बन्धोऽस्ति; सूर्येण वत्सैश्चेति समस्यमानपदानां मिथः सम्बन्धाभावादसामर्थेऽपि इष्टार्थ- गमकत्वात समासः सिद्धः । प्राप्ताप्रवर्त्तनं यथा । "नहाहोर्धती" ॥२॥१॥ ८५ ॥ अत्र धात्वने इकिरितवो न । इष्टार्थप्रत्ययाभावे प्राप्ताप्रवर्तनं यथा । सङ्घस्य भद्रं भूयादित्यत्र सङ्घभद्रामिति षष्ठीसमासो न । नहि सङ्घभद्रं भूया- CASHNA Sara ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहवृत्तिः । दित्युक्ते सङ्घस्य भद्रं भूयादिति प्रतीयते, अपि तु सङ्घभद्रं नाम सङ्घसम्बन्धि- तया प्रसिद्ध किञ्चिद्भद्रं कस्य चिद्भूयादिति ॥ अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासाः स्युरित्यपि न्यायोऽस्ति । अस्यार्थः । अभिधानमिष्टार्थप्रत्यायनं तदेव लक्षणं चिन्ह येषां कृदादीनां, कोऽर्थः इष्टार्थप्रत्ययसम्भवे कृदादयः स्युस्तदभावे तु नेति । एवं च प्रस्तुतन्यायानुयाय्येवायमपि न्यायः ॥ अथ किं हि वचनादिति न्याय- स्यान्योऽर्थः कथ्यते । वचनादिति कोऽर्थः । सूत्रोक्तविधानबलाकिं न स्यात् काका अप्राप्ता अपि विधयः प्रवर्तन्ते इत्यर्थः । यथा श्रेष्ठः, श्रेयान् । अत्र इष्ठे- यखोः परयोः श्रादेशाविधानबलेनागुणाङ्गादपि प्रशस्यशब्दाद् गुणाङ्गादेष्ठे- यसू१७।३।९॥ इत्यनेन इष्ठेयसुप्रत्ययौ सिद्धौ । अयं भावः । यस्य किल गुणोऽङ्ग प्रवृत्तिनिमित्तं स्यात्स शब्दो गुणाङ्ग उच्यते । यथा पटुत्वगुणयोगात्पटुरित्यतः पटुशब्दो गुणाङ्गः । एवं मृदुगुरुलध्वादिः प्रशस्यशब्दस्य तु प्रवृत्तिनिमित्तं प्रशंसनक्रियैवेत्यतः कादिशब्दवत् क्रियाशब्दोऽयं नतु गुणाङ्गः । ततश्च प्रशस्यशब्दादिष्ठेयसुप्रत्ययौ न प्राप्नुतः । तथापि इष्ठेयखोः प्रत्यययोः परयोः प्रशस्यशब्दस्य “प्रशस्यस्य श्रः" ||७३॥ इति सूत्रेण श्रादेशो यद्विहितोऽस्ति सूरिणा तद्विधानबलेनागुणाङ्गादपि प्रशस्यशब्दात् "गुणाङ्गाडेष्ठेयसू” ॥७॥३॥९॥ इति सूत्रेण इष्ठेयसुप्रत्ययौ सिद्धौ । अस्यां व्याख्यायां चाप्राप्तप्रापणार्थोऽयं न्यायः । अपिच ॥ विचित्रा सूत्राणां कृतिः ॥१॥ मात्रालाधवमप्युत्सवाय मन्यन्ते वैयाकरणाः ॥ २ ॥ ते वै विधयः सुसङ्ग्रहीता भवन्ति येषां लक्षणं प्रपञ्चश्व ॥३॥ इत्यादयोऽपि न्यायप्रकारा वाग्विशेषाः सन्तिः परमेते व्याकरण- सूत्ररचनायामेवोपयुज्यन्ते । पारिशेष्यादयोऽपि न्यायाः सूत्रार्थव्यवस्थापनायामे- वोपयोगिनो नतु केऽपि प्रस्तुतायां प्रयोगरचनायां कचिदितीहोपेक्षिताः । शास्त्रा- न्तरेषु च यथोद्देशं निर्देश इत्यादयो बहवोऽपि न्यायाः सन्ति, परमन्त्र व्याकरणे कापि ते साक्षादुदाहता न दृश्यन्ते इति नोक्ताः ॥१७॥ न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः ॥१८॥ यथा स्थविरो गमनादिकार्योत्पादे तत्साधनाय यष्टिमवलम्बते तदभावे तु न; तथा न्याया अपि शिष्टप्रयोगान्यथानुपपत्तावेवाश्रीयन्ते नत्वन्यथा। एकस्मि- LEDIA ·न्यायसंग्रहस्य- न्नपि प्रयोगादौ स एव न्याय आश्रितोऽनाश्रितश्च यद् दृश्यते तद्विरुद्धमित्या. शङ्कां भक्तुमयं न्यायः । यथा रायमतिक्रान्तानां कुलानामतिरीणाम् ; अत्र "क्लीवे ॥२३९७॥ इति हखे सति तज्जे नामादेशे परे एकदेशविकृतमनन्यव- दिति न्यायात्प्राप्तमपि "आ रायो व्यञ्जनेगा२।११५॥ इत्यात्वं, सन्निपातलक्षणोवि- धिरिति न्यायेन निषेधान्न स्यात्। तत्करणे स्वविधातसम्भवात् । “दीर्घानाम्यतिसृ." ॥१४॥४७॥ इति दीर्घावसरे तु सन्निपातलक्षणन्यायानाश्रयणानिर्विनं दीर्घः सिद्धः। तथा “वत्तस्याम् ॥११॥३४॥ इत्यत्र वत्तस्योस्तद्धितयोः साहचर्यादामोऽपि तद्धि- तस्यैव ग्रहणं प्राप्तम् । परं साहचर्यन्यायानाश्रयणात्परोक्षास्थानजोऽप्याम् गृह्यते। नच तहदेव षष्ठीबहुवचनस्याप्यामो ग्रहः, तदातदाश्रयणात् । ज्ञापकं चास्य तत्त- प्रयोगादिषु तत्तन्न्यायाश्रयणानाश्रयणफलदर्शनम् ॥ १८ ॥ इति स्वसमुचितानामेव पूर्वेभ्यो विलक्षणानामष्टादशानां न्यायानां बृहद्वृत्तिः ॥ श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिष्याप्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरलाशेखरगुरुदेदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना न्यायार्थमञ्जूषिका- वक्षस्कारक एष विष्टपमितः संपूर्णतां लम्भितः॥३॥ : TREASIRSANAMRAPAAMAaun अथ पूर्वदर्शिताष्टादशकसजातीय एवैको न्यायो बहुवक्तव्यत्वात् पृथक् प्रतन्यते- शिष्टनामनिष्पत्तिप्रयोगधातूनां सौत्रत्वाल्लक्ष्यानुरोधाहा सिद्धिः। शिष्टाः शेषा ये व्याकरणेन नावाख्याताः; ईदृशा ये नामानि, निष्पत्तयः प्रयोगाः, धातवश्च तेषाम् । सौत्रत्वादिति। सूत्रं व्याकरणादि तत्र निर्दिष्टाः सौत्राः। लक्ष्यानुरोधादेति । लक्ष्याणि पूर्वमहाकविप्रयोगाः । सिद्धिशब्दो मङ्गलार्थः। तत्र नाम्नां यथा। चतुर्थी, षष्ठीत्यादि; अत्र हि चतुर्णी षण्णां पूरणीति वाक्ये “चतुरः" ॥७१।१६३॥ “षट्कतिकतिपयात्थट् ॥ ७॥१३१६२॥ इति सूत्राभ्यां थट्प्रत्यये "नाम- ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः । सित्-॥१।१।२१॥ इति पदत्वे, चतुस्थी, षट्ठीति प्राप्नोति । "चतुर्थी "॥२२॥५३॥ "अज्ञाने ज्ञः षष्ठी"।।२।२१८०॥ इति सौत्रनिर्देशात्तु न जातम् । लक्ष्यानुरोधाच ॥ भिस्सटा, कच्छाटिका, प्रामटिकेत्यादौ लक्ष्यानुरोधाट्टागमः । कान्दविकः, काम्ब- विको, वैणविक इत्यादौ च "ऋवर्णोवर्णदोसिसुसशश्वदकस्मात्त इकस्येतो लुक ॥७॥४७॥ इति प्राप्त इकण इलुन । निष्पत्तीनां यथा। “अं अनुखारविस?" ॥१९॥"आपो कित्तां यैयास्यास्याम् ॥१३॥१७॥ इत्यत्र क्रमात् औजसोलुक् सौत्रत्वात् सिद्धः । लक्ष्यानुरोधात्तु आसां सिद्धिर्न दर्श्यते; असम्भवात्। एवमग्रेऽपि सौत्रत्वलक्ष्यानुरोधयोरन्यतरस्यैवोक्तौ हेतुरूह्यः । प्रयोगाणां यथा । रणादिधातूनां शब्दार्थत्वाविशेषेऽपि रणितं नूपुरादौ ; मणितं रतकूजिते; कणितमार्ने; कणितं वीणादौ; कूजितं विहगादौ; वृहितं गजे; हेशित हये वासितं पशुषु; गर्जितं मेघादौ; गुजितं सिंहादावित्यादिकं लक्ष्यानुरोधासिद्धम् । धातूनां यथा सौत्रादीनाम् । तत्र कण्डाद्यास्तावत् सौत्राः प्रतीता एव । तेषामर्थोदाहरणादि “धातोः कण्ड्वादेर्यक्॥३ [४८॥ इत्यस्य बृहदृत्तिबृहल्ल्यासतोऽबसेयम्॥ शेषाणां तु सौत्रादिधातूनां कविकल्प- दुमोणादिगणवृत्तिनिघण्टुवृत्तिधातुपारायणादिग्रन्थेषु सूत्रतोऽर्थतश्च दृष्टानां पृथग् २ वर्णक्रमेणेहोच्यमानानां कचटतपादिवर्णानुबन्धाददादिप्रभृतितत्तद्गणकार्यम्, तदभावे तु शव् इङित्त्वादीगिरवाहात्मनेपधुभयपदिलं, तदभावे तु “शेषात्परस्मै ३।३।१००॥ इति परस्मैपवित्वं चत्यूह्यम् ॥ अथ विङ्मात्रं रूपं दिङ्मात्रमनुबन्ध- फलानि चेहोच्यन्ते । तथाहि । स्तम्भू स्तम्भे । स्तम्भः क्रियानिरोधः। स्तम्नाति । स्तनोति । "स्तम्भूस्तुम्भूस्कम्भूस्कुम्भूस्कोः श्ना च" ॥३।४।७८॥ इत्यनेन श्नाइनू; नो व्यञ्जनस्यानुदितः" ||४२|४५।। इति नस्य लुक् च । क्ये; स्तभ्यते । ऊदित्त्वात् "ऊदितो वा ॥४४|४२॥ इत्यनेन स्वि वेट । स्तब्ध्वा । सेटः क्तः "क्त्वा ॥४॥३॥२९॥ इति कित्त्वाभावान्नस्य लुगभावे, स्तम्भित्वा । वेट्त्वादेव च "वटोऽपतः" ॥४॥२॥ इत्यनेन क्योरिनिषेधात् स्तब्धः,स्तब्धवान् । अद्यतन्याम् "ऋदिच्छि-"||३।४१६५॥ इति वाऽङि, अस्तभत्, अस्तम्भीत् । उणादावगपुलपूर्वात् स्तम्भे: "अगपुला- भ्यां-- ॥ (उणा-३६३) इति डिति ये, अगस्त्यः, पुलस्त्यः । स्तन्नातीति “जज- लतितिला(उणा-१८) इति निपातनात्तिन्तिभः तस्यापत्यं वृद्धं गर्गादित्वाद्यनि, ·१२२ न्यायसंग्रहस्य- । तैन्तिभ्यः॥ इह वर्णक्रमस्य प्रतिज्ञानेऽपि स्तम्भवादयः सौत्रा इति वृद्धोक्तेः स्तम्भूधुरि पेठे । एवं लौकिकवाक्यकरणीयानां धुरि क्रमात् क्लविचुलुम्पयोः पाठे हेतुर्वाच्यः। यदाहुर्वृद्धाः । क्लव्यादयो लौकिकारचुलुम्पादयो वाक्यकरणीयाश्चेति ॥१॥ अथ आदन्तः॥ तन्द्रा आलस्ये । तन्द्राति । "शीशहानिजातन्द्रादयिपतिगृहिस्पृहे- रालुः ॥५॥२॥३७॥ इत्यालौ, तन्द्रालुः॥२॥अथ चत्वार इदन्ताः॥कि ज्ञाने। कयति। उणादौ “जनिपणि-|| (उणा-१४०) इति टे दीर्धे च कीटः । "किश-"। (उणा- ४३५) इति करे, केकरो वक्रदृक् । “तिनिश्-1(उणा-५३७) इति किशे निपातना- कीशो मर्कटः ॥३॥ पति पतने । अपतायीत् । पतयतीत्यादि । "शीश्रद्धा-" ५।२।३७॥ इत्यालौ, पतयालुरिति चानेन, पतण् गतौ वा इति चुराद्यदन्तेन चेत्यु- भाभ्यामपि स्यात् ॥ ४॥ गृहि ग्रहणे । गृहयति । अगृहायीत् । गृहणि ग्रहणे इति चुराउदन्तस्य तु, गृहयते । अजगृहतेत्यादि स्यात् । "शीशद्धा ॥५॥२॥३७॥ इत्यालौ, गृहयालुरिति तूभाभ्यामपि स्यात् ॥५॥ चिरिट हिंसायाम्। चिरिणोति । उणादौ “चिरेरिटो भ् च ॥ (उणा-१४९) इति सूत्रेण इटप्रत्यये भे चान्तादेशे "जातेरथान्त-१॥२१४१५४॥ इति यां, चिभिटी। "डिण्टश्वर च वा” ॥ (उणा-१५०) इति सूत्रेण डिति इण्टप्रत्यये धातोर्विकल्पेन चरादेशे च ड्यांचरिण्टी, चिरिण्टी च वधूटी ॥६॥अथोदन्तौ द्वौ । जु वेगे। जवति । अनुस्वारेत्त्वादिडभावे, अजी- पीत् । जुंङ्गतावित्यस्य तु जवते ; अजोष्टेत्यादि स्यात् । जवः, जवन इत्यादीनि च यद्यपि निघण्टुवृत्यादौ सौत्रेण जुना साधितानि तथापि जुङ्गतावित्यनेनापि तानि स्युः ॥ ७ ॥ क्रुगतौ । कवते । क्रूयते । क्रव्यम् ॥ ८ ॥ अथ ऊन्तः॥ भूङ् प्राप्तौ । “भूङः प्राप्तौ णिङ्” ॥३।४।१९॥ इति वा णिङि, भावयते; भवते । भावितम् ; भूतम् ॥ ९॥ अथ कान्ताः षट् । तर्क विचारे । अकारः श्रुतिसुखार्थः एव मग्रेऽप्यदन्तवर्ज वाच्यम् । तर्कति ॥ १० ॥ कक कर्क हासे । कवति । क्ते,कक्कितः । "क्तेटो गुरोर्व्यञ्जनात् " ॥५॥३।१०६॥ इत्यप्रत्यये, कक्का । अचि, ककः ॥ ११ ॥ कर्क ॥ कर्कति । उणादौ "दिव्यवि.” ॥ (उणा-१४२) इत्यटे, कर्कटः । “जातेः-" ॥२॥४॥५४॥ इति ड्या, कर्कटी । “कर्के:-"॥ (उणा-८१३) इत्यारो, कहिः॥ १२ ॥सिक सेचने । सेकति । उणादौ "पृषिरजि-" ॥ (उणा-

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी हवृत्तिः ।
१२३
।
२०८) इति कित्यते, सिकता॥१३॥मर्क संप्रच्छने । मकैति । उणादौ "दिव्यवि-
(उणा-१४२) इत्पटे, मर्कटः । 'कैरव-” (उणा-५१९) इत्यवे, निपातनान्मा-
कैवः केशरञ्जनः ॥ १४ ॥ चाक प्रमणे । चङ्कते । उणादौ "वाश्यसि (उणा-
४२३) इत्युरे, चङ्कुरो स्थः॥ १५ ॥ मकि गतौ॥ भकते । उणादौ “ककिमकि.
(उणा-२४५) इत्यन्दे, मकन्दो नाम नृपः। यन्नान्ना माकन्दी पूः॥१६॥ अथ खान्तः।।
रिखिलिखेरतुल्यार्थः ॥ रेखति चित्रकृत् । “भिदादयः ।।५।३।१०८॥ इत्यङि नि-
पातनादेखा ॥ १७ ॥ अथ गान्तः ॥ कगे मिथःसंप्रहारे । बहुलमेतन्निदर्शनमिति
वचनेन "चुरादिभ्यो णिच॥३४॥१७॥ इति स्वार्थ णिचि, रुणम् परे "कगेवनू-
जनैजषकलाः ॥४।२।२५॥ इति वा दीर्धे; कागंकाग, कगंकगम् ; मिथोऽभीक्षणं
महत्येत्यर्थः । अयं मौने इत्येके । यथा कगति; न वक्तीत्यर्थः । सर्वक्रियाखित्यन्ये ।
यथा कगति; कोऽर्थः याति, मुले, स्वपितीत्यादि । एदित्वेन "न विजागृशस-
क्षणम्येदितः॥४॥३॥४९॥ इति निषेधात् व्यञ्जनादेर्वोपान्त्यस्यातः॥४॥३४॥
इति प्राप्तवृष्यभवने, अकगीत् ॥ १८ ॥ अथ धान्तः ॥ अर्थ मूल्ये ॥ महार्यः ।
"कलां नार्षन्ति षोडशीम् ॥१९॥ अथ चान्तः ॥ मर्चण शब्दे ॥ मर्चयति ।
णिचो अनित्यत्वादभावे, उणादौ "भीण्शाल-” (उणा-२१) इति के, “चजः
कगम् ||१८६॥ इति चः कत्वे, मक्कों देवदारुः ॥ २० ॥ अथ जान्तास्त्रयः ।।
मञ्ज सौन्दर्ये च ॥ चात् शब्दे । मञ्जति । उणादौ "पढ़घिठादयः” (उणा-१६६)
इति ठे, निपातनात् मजिष्ठा। ऋच्छिचटि-"(उणा-३९७) इत्यरे, ड्या, मञ्जरी।
"कृशपृ-” (उणा-४१८) इति इरे, मञ्जीरम् । “कुमुल-” (उणा-४८७) इत्युले,
मञ्जुलम् । “स्खलिफलि-” (उणा-५६०) इत्यूषे; मञ्जूषा । "भृमृ(उणा-७१६)
इति बहुवचनाद् उप्रत्यये, मञ्जुः॥२१॥ पञ्ज रोधे ॥ पञ्जति । "नाम्नि पुसि
च"।५।३।१२१॥ इति णके, पञ्जिका। उणादौ “ऋच्छिचटि.” (उणा-३९७)
इत्यरे, पञ्जरः ॥ २२ ॥ का शब्दे ॥ कजति । उणादौ अग्यङ्गि” (उणा-
४०५) इत्यारे, कारः कोष्टजातिः ॥ २३ ॥ अथ टान्तास्त्रयः ॥ रण्ट प्राणहरणे ॥
रण्टति । उणादौ कुपूर्वात् “को रुरुण्टि-" (उणा-२८) इत्यके, कुरण्टको वृक्ष-
जातिः ॥२४॥ घटु शब्दे ॥ उदित्वाद् "उदितः खरानोऽन्तः ॥१९॥

·न्यायसंग्रहस्य- HASSAN WATRA इति नागमे, घण्टति ॥ २५ ॥ मट हासे ॥ हासो हखत्वम् । मटति । उणादौ "कृप-” (उणा-५८९) इत्यहे, मटहो हखभुजाद्यवयवः ॥ २६ ॥ अथ ठान्तः ॥ कुठ छेदने ! कोठति । "नाम्युपान्त्य-११।५।११५४॥ इति के, कुठो वृक्षः । उणादौ "तुषिकुठि-" (उणा-४०८ इति कित्यारे, कुठारः ॥२७॥ अथ डान्ताश्चत्वारः ।। क्रुड शब्दे ॥ क्रोडति । " लिहादिभ्यः ।।५।११५०॥ इत्यचि, कोड: * ॥ २८ ॥ उड सङ्घाते ॥ ओडति । उणादौ, "उडे." (उणा-३११) इति कित्युपे, उडुपः ॥ २९ ॥ बड आग्रहणे । वडति । उणादौ "कृशृगृ"(उणा- ३२९) इत्यभे गौरादित्वाद् ड्या, वडभी। फिडादीनां डश्च लगा।३।१०४॥ इति डो ले, वलभी। "वडिवटि-" (उणा-५१५) इत्यवे, वडवा ! "कुलिकनि-' (उणा-५३५) इति इशे, वडिशम् ॥ ३० ॥ णडण् अंशे॥ णोपदेशोऽयम् । अन्न ग्रन्थे हि णाडि, टि, णुदि, णाधयश्चत्वारो धातवो नादयोऽपि णोपदेशाः सन्ति; "पाठे धावादेः-१२।३।९७॥ इति णो ने, तस्य "अदुरुपसर्गान्तरो णहिनुमीनानेः" ॥२॥३१७७॥ इति णवं गोपदेशफलम् । नाडयति; प्रणाडयति । घनि डस्य लले, प्रणालः। णिचोऽनित्यत्वादभवने अचि, नडस्तृणजातिः। उणादौ "नडे: १० (उणा-७१२) इति णिदीप्रत्यये नाडीमुहार्द्धम् । खार्थे के, नाडिका । नडण् अवस्यन्दने इत्यस्य स्थाने णडण् इति नन्दी प्राहेति धातुपारायणोक्तर्यद्यप्ययं परपठितधातुषु वक्तुं युक्तस्तथाऽप्युणादिवृत्तौ गडिः सौत्र इत्युक्तल्लादिह सौने. धूक्तः, अवस्यन्दनशब्देन च अंशो व्याख्यातो धातुपारायणे इत्यतोऽत्र स्फुटार्थ भ्रंशे इत्येवोक्तम् ॥ ३१ ॥ किणत शब्दगत्योः ।। किणति । "नानि पुंसि च ॥५।३।१२१।। इति णके, केणिका पटकुटी । उणादौ "निघृषी- (उणा-५११) इति किति वे, किण्वं पापम् ॥ ३२ ॥ अथ तान्ताश्चलारः ॥ कुत गुम्फप्रीत्योः।। कोतति । उणादौ भुजिकुति-” (उणा-३०५) इति कित्यपे, कुतपः कम्बलः श्राद्धकालश्च ॥३३॥ पुत गतौ॥ पोतति । उणादौ "कृतिपुति-" (उणा-७६) इति किति तिके, पुत्तिका मधुमाक्षिकाः॥ ३४॥ लत आदाने ॥ लतति। आयूर्वा- दरसादुणादौ “कृतिपुति-” (उणा-७६) इति तिके, आलत्तिका गानारम्भः॥३५॥ सात सुखे ॥ सातति । णिगि "साहिसातिवेधुदेजिधारिपारिश्तेरनुपसर्गात्" ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्त्री बृहद्वृत्तिः । । ॥५।११५९॥ इति शे, सातयः सुखकारी ॥ ३६॥ अथ थान्तः ॥ कथ वाक्य- प्रबन्धे॥णिगि, बाहुलकावार्थे णिचि वा भूरिदाक्षिण्यसंपन यन्त्वं सान्बमची- कथः" । कणितिचुराधादन्तस्य लचकथ इति स्यात् ।। ३७ ॥ अथ दान्ताश्वला- रः॥ उद आघाते ॥ ओदति । उणादौ “कुटिकुलि. (उणा-१२३) इति किदिञ्चे, उदिञ्चस्तूर्यवादनोपकरणम् ॥ ३८ ॥ क्षद हिंसासंवरणयोः ॥ क्षदति । उणादौ "ब्रट" (उणा-४४६) इति सूत्रेण नटि, क्षत्रम् ; ततस्तस्या- पत्य क्षत्रादियः॥६/१२९३॥ इति इये, क्षत्रियः । “वष्टक्षत्तु” (उणा-८६५) इति तृप्रत्यये, क्षत्ता दौवारिकः ॥ ३९ ॥ सुन्द हिंसासौन्दर्ययोः ॥ सुन्दति । अचि, सुन्दोपसुन्दौ दैलौ यौ निधो युध्वा मृतौ । उणादौ ऋछिचटि." (उणा- ३९७) इत्यरे, सुन्दरः ॥ ४० ॥ ऋदि वैलव्यछेदनयोः ॥ कदते । अनटि, कद- नम् । उणादौ पिचण्डैरह (उणा-१७६) इत्यण्डे, निपातनात्कोदण्डः । "कदे.” (उणा-३२२) इति वा णित्यम्के, कादम्बाः कलहंसाः। कदम्बो वृक्ष- जातिः । “हारशृङ्गार" (उणा-४११) इसारे, निपातनात्केदारः। "मृदिकन्दि-" (उणा-४६५) इत्यले, गौरादिलाद् यां, कदली ॥ ११ ॥ अथ धान्तः ॥ मिधृग् मेधाहिंसासङ्गमेषु ॥ क्ये, मिध्यते । मेधतीत्यादि तु मेधृग् सङ्गमे चेत्यनेनापि स्यात्। “वौ व्यञ्जनादे:४३।२५॥ इति क्यो वा कित्ये; मिधिला, मेधिला। भिदाधङि निपातनात् , मेधा ॥ ४२|| अक्ष नान्तः ॥ धनक धान्ये ॥ धान्योपल- क्षिताया क्रियायामित्यर्थः। यथा णील वर्णे इत्यस्य वर्णोपलक्षितायां कियाया- मित्यर्थो धातुपारायणे व्याख्यातः । अन्यथा तु क्रियार्थवाभावाद् धातुलं न स्यात्। हादिरयम्।शिति "हवः शिति १२॥ इति हिले, दधन्ति । उणादौ भृमृ' ( उणा-७१६) इत्युप्रत्यये, धनुरस्त्रम् । कृषिचमि." (उणा-८२९) इत्यूप्रत्यये, धनूर्धान्यराशिः ॥ ॥ अथ पान्ताश्चत्वारः ॥ रिप कुत्सायाम् रेपति । उणादौ अस्-” (उणा-९५२) इत्यासि, रेपः पापम् ॥४४॥ कप कम्पने ॥ कपति । उणादौ ऋकृ.” (उणा-४७५) इत्याले, कपालम् । “कटिपटि-” (उणा- ४९३) इत्योले, कपोलः ||१५|| क्षुप हासे ॥ क्षोपति । "नाम्युपान्त्य-॥५॥१॥५४॥ इति के, क्षुपो हखशाखस्तरुः ॥ ४६ ॥ टुप संरम्भे ॥ टोपति । आटोपनम् ।

·न्यायसंग्रहस्य- घञि, आटोपः ॥ १७ ॥ अथ बान्तः ॥ बिम्ब दीप्तौ ॥ बिम्बति ॥ ४८ ॥ अथ भान्ताः पञ्च ॥ रिभि स्तुम्भू स्कम्भू स्तम्भे ॥ विरेभते स्म । 'क्षुब्धविरिब्ध- खान्तध्वान्तलनम्लिष्टफाण्टबाढपरिवृदं मन्थस्वरमनस्तमासक्ताऽस्पष्टानायासभृश- प्रभौ७०॥ इति निपातनादिडभावे, विरिन्धः स्वरः । विरिभितमन्यत् ॥१९॥ स्तुम्॥ "स्तम्भूस्तुम्भू-॥३।४१७८॥ इति भान्वोः स्तुनाति, स्तुनोति।क्ये नस्य लुकि, स्तुभ्यते । अदित्त्वात् चिव वेटि; स्तुब्ध्वा, स्तुम्भिवा । वेट्लादेव क्तयोः "वेटोऽपतः॥४।४।६२॥ इतीडभावे, स्तुब्धः, स्तुब्धवान् ॥ ५० ॥ स्कम्भू ॥ प्राग्व- देव श्नाइन् । विष्कनाति, अत्र वेः स्कनः ||२|३१९८५|| इति षः। भौतु पखाभावे, विस्कझोति । क्ये, विष्कम्यते । ऊदित्वात् विल वेटि, स्कब्ध्वा, स्कम्भिला । वेटलादेव तयोर्नेट ; स्कब्धाः, स्कब्धवान् ॥ ११ ॥ स्कुम्भू विस्ता- रणे च ॥ चात् स्तम्भे । प्राग्वदेव नाश्वोः; स्कुनाति, स्कुनोति । क्ये, स्कुभ्यते। ऊदित्वात् स्कुब्ध्वा, स्कुम्भिला । स्कुब्धः, स्कुब्धवान् । उणादौ "जम्बीर- (उणा-४२२) इति ईरे निपातनात , कुम्भीरः। को वायुः, कपूर्वादस्मात् “ककु- पूत्रिष्टुब-” (उणा-९३२) इति किपि निपातनात्ककुप् । लक्ष्यं यथा-- मुसलक्षेपहुङ्कारस्तोमैः कलमखण्डिनि ! कुचविष्कम्भमुत्तमन्निःस्कुचातीव ते सरः॥१॥ स्तोमाः विश्रामाः, विष्कम्भः पृथुलम् ; उत्तश्चन ऊद्ध्वीकुर्वन् निस्कुनाति नितरां विस्तारयति ।। ५२ ॥ दभ वञ्चने ॥ दुभति । आसुयुवपिरपिलपित्रपि- डिपिदाभिचस्यानमः ॥५॥१॥२०॥ इति ध्याण, दाभ्यो वञ्चनीयः । बाहुलकात् खार्थे णिचि, दाभयति ॥ ५३ ॥ अथ मान्तौ द्वौ । डिम हिंसायाम् ॥ डेमति । "नाम्युपान्त-27॥५॥१॥५४॥ इति के, डिमः प्रबन्धविशेषः । उगादौ "डिमे:-' (उणा-३५६) इति किति डिमे, डिण्डिमः ॥५४॥ धम शब्दे ॥ धाम । धमती- त्यादि तु मां धातुनापि स्यात् । उणादौ “य्वसिरसि-” (उणा-२६९) इत्यने, धमनस्तृणजातिः । भिल्लाच्छभल्ल-” (उणा-४६४) इति निपातनाडाम्मिल्लः । "सदिवृत्ति-" (उणा-६८०) इत्यनौ, धमनिः सिरा ॥ ५५ ॥ अथ यान्तः ॥ पीय पाने॥ पीयति । उणादौ " खलिफलि-” (उणा-५६०) इत्यूषे, पीयूषम् ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । P "लाक्षाद्राक्षा-" (उणा-५९७) इत्यनेनादिशब्दादक्षप्रत्यये निपातनात् , पीयूक्षा द्राक्षाजातिः ॥ ५६॥ अथ रान्तास्त्रयः॥ उर गतौ॥ ओरति । उणादी "उरे:-" (उणा-५३१) इति कित्यशे, उरशः कश्चिदृषिः ॥ १७ ॥ तुर खरणे ॥ तोरति । आपूर्वस्यास्य "नाम्युपान्त्य-॥५॥१॥५४॥ इति के, आतुरो रोगी। केवलस्य तु, तुरः शीघ्रगामी । तुरो गच्छति। "नानो गमः ॥५॥१॥१०॥ इति डे, तुरगः। उणादौ "तृकृ” (उणा-१८७) इत्यनेनोपलक्षणत्वावस्मादप्यणे, तोरणम् । “नाम्यु- पान्त्य" (उणा-६०९) इति किति इप्रत्यये, तुरिस्तन्तुवायोपकरणम् ॥१८॥ तन्द्रि सादमोहयोः ॥ सादो विषण्णता, मोहो मौव्यम् । तन्द्रते । ततन्द्रे । तन्द्रितः। तन्द्रा आलस्यम् । "क्लेटो गुरो४-१५।३।१०६॥ इत्यप्रत्ययः । उणादौ "तृस्तृ-" (उणा-७११) इति ई, तन्द्री समोहनिद्रा ॥ ५९ ॥ अथ लान्ताः षट् ॥ चुल परिवेष्टने ॥ चोलति । नाम्युपान्त्य गा९११५४॥ इति के निचुलः । अचि, चोलः ॥ ३०॥ उल दाहे॥ ओलति। उणादौ "निष्कतुरुष्क-* (उणा-२६) इति के, निपातनादुल्का । "शंबूक-” (उणा-६१) इत्यूके, निपातनादुलूकः । “विष्ट- पोलप-" (उणा-३०७) इत्यपे, निपातनादुलपस्तुणजातिः । “उले:-" (उणा- ८२८) इति कित्यक्षौ, उलक्षुस्तृणजातिः॥१॥ लुल कम्पने ॥ लोलति; लुलि- तम् । उणादौ "कुकिलुलि. (उणा-३७२) इति कित्याये, लुलायः ॥ ६२ ॥ सल्छ गतौ ॥ सल्लति । उणादौ "क" (उणा-२७) इत्यके, गौरादिलाद् ड्या, सल्लकी ॥६३ ॥ हल्ल घूर्णने ॥ हल्लति । उणादौ "दृक-” (उणा-२७) इत्यके, हल्लकं रत्तोत्पलजातिः ॥ ६४ ॥ भिलण भेदे ॥ भेलयति । णिचोऽनित्यलेऽचि, भेलस्तरण्डः। डलयोरक्ये, भेडोऽजः। उणादौ "विलिभिलि-" (उणा-३४०) इति किन्ने, मिल्मं भावरम् ॥ ६५ ।। अथ वान्तौ द्वौ ॥ धन्व तव गतौ ॥ धन्वति । उणादौ "उक्षितक्षि-” (उणा-९००) इत्यनि, धन्वा मरुः ॥ ६६ ॥ तव ॥ तवति । उणादौ तवेर्वा” (उणा-५५०) इति वा णितीथे, ताविषस्तविषश्च खर्गः॥६७ ॥ अथ शान्तात्रयः॥ पशी, स्पशी बाधनग्रथनयोश्च ॥ बाधनं प्रतीघातः, चागतौ। पशति । पशते । गतौ कुटिलार्थे यङि, "जपजभ-||४,११५२॥ इति स्वागमे, पम्पश्यते । यङ्लुपि तु: पम्पशीति, पम्पष्टि॥६८॥ स्पशी॥ स्पशते; स्पशति। ॥ ।

·न्यायसंग्रहस्य- GRAMIN णौ के सन्वहावापवादे “स्मृदृत्वरप्रथम्रदस्तृस्पशेरः"।४।१।६५॥ इति पूर्वस्य अखे, अपस्पशत् । णौ क्ते “णौ दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्तम्"Tere७४|| इत्यनेन मिलुगृहखयोः समुदितयोविकल्पेन निपातने, स्पष्ट, स्पाशितम् । अचि, स्पश- श्वरः । वञि, पाशो बन्धनम् । लक्ष्यं यथा-"सेयमुभयतः स्पाशा रज्जुः ॥ उणादौ "स्पशिनरजेः- (उणा-७३१) इत्युः सलुक् च, पशुः ६९ ।। ऋशत् गतिस्तुत्योः॥ ऋशति । उणादौ "ऋाशिजनि-" (उणा-३६१) इति किति ये, ऋश्यः ॥ ७० ॥ अथ षान्तौ द्वौ ॥ भिष भये ॥ भेषति रोगोऽस्मादिति उणादौ भिषेः- (उणा-१३१) इत्यजे, विकल्पेन भिषभिष्णादेशे, भिषजो भिष्णजश्च वैद्यः। पक्षे भेषजमौषधम् । ऋधिप्रथिः" (उणा-८७४) इति किदाजि, भिषक् । "सम्प्रदानाचान्यत्रोणादयः ॥५॥१॥१५॥ इत्यनेनापादाने उणादीनां निषेधेऽप्येते शब्दाभीमादित्वात् "भीमादयोऽपादाने"।५।१।१॥ इत्यनेनापादाने अजाप्रत्य- यान्ता निपात्यन्ते ॥७१ायुषी सेवने ॥ योषति, योषते। उणादौ "हस-" (उणा-८८७) इतीति, योषित् । "युष्यसि.” (उणा-८९९) इति किति मदि, युष्मद् ।। ७२ ।। अथ सान्तात्रयः ॥ लुस हिंसायाम् ॥ लोसति । उणादौ ऋषिवृषि-” (उणा-३३१) इति कित्यमे, लुसभो बालहस्ती ।। ७३ ॥ पसी गतिबन्धननिवासेषु ॥ पसते; पसति । गतौ कुटिलार्थे यकि, "जपजभ-॥४१॥५२॥ इत्यत्र दन्त्यान्तस्यापि पस इष्टलात म्वागमे, पम्पस्यते । यङ्लुपि तु; पम्पसीति, पम्पस्ति । बन्धने बाहु- लकात् स्वार्थिके णिचि, पासयति पाशैर रिश्वम् । निवासे । उणादौ "मृशी." (उणा-३६०) इति तादौ ये, पत्त्यं गृहम् ।।७४॥ भसक भत्र्सनदीप्त्योः ॥ हादि- स्यम्। "हवः शिति॥४१॥१२॥ इति द्विवे, बभास्ति । ते, भसितम्। उणादौ हुयामा-” (उणा-४५१) इति त्रे, भस्त्रा । " मन्” (उणा-९११) इति मनि, भस्म ॥ ७५ ॥ अथ हान्तौ द्वौ ॥ लुहं हिंसामोहयोः॥ लोहति । अनुखारेत्त्वात "एकखरादनुस्वारेतः ||४|४|१६|| इतीडभावे, लोढा । लोढुम् । अचि, लोहम् । उणादौ "मृदिकन्दि." (उणा-४६५) इत्यले, लोहलो अस्फुटवाक् ।। ७६ ।। रिह हिंसाकत्थनादौ ॥ कत्थनं श्लाघा । रेहति । अनुखारेत्त्वादिडभावे, रेढा । रेढुम्। रिहाते इति क्ते, खार्थे के च, रीढकः पृष्ठवंशः। रेहणं; भिदायाङ निपातनाद्रीढा ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहवृत्तिः । । । अवज्ञा ॥ ७७॥ अथ क्षान्तौ द्वौ ॥ अनयोः पान्तेषु पाठो युक्तः। क्षस्य मूर्धन्या. न्तत्वात्परं वैचित्र्यार्थ सर्ववर्णान्ते कृतः । एवमने परपठितधातुष्वपि यत् क्षान्ताः प्रान्ते पठिष्यन्ते तत्रापि वाच्यम् । सुक्ष शौचे ।। चुक्षति । ते, चुक्षितः। चुक्षा; "क्लेटो गुरोः-||५/३११०६॥ इति अः । चुक्षा शीलमस्य "अस्थाच्छनादेः-||६| ४।६०॥ इत्यञि, चौक्षः। तस्य भावः कर्म वा पतिराजान्त-१७१।६०॥ इति व्यणि, चौक्ष्यम् ।। ७८ ॥ चिक्षि विद्योपादाने । चिक्षते । चिक्षितः । चिक्षा, "क्तेट-१५/३१०६॥ इति ॥ ७९ ॥ इत्यादिधातूनां सौत्रलालक्ष्यानुरोधाच सिद्धिः॥ अथ ये वक्ष्यन्ते ते गहयति यावत् प्रायश्चौरादिका एव क्लवि, चुलुम्पि, कूचि, उड्डुषि, उल्लकति, अंशत्यादिपञ्चकस्तनादिषट्कवर्जम् । चुरादयो धातवः किलाप. रिमिताः सन्ति नतु तेषामियत्ताऽस्ति केवलं यथालक्ष्यमनुसर्तव्याः। अतएव चन्द्र. गोमीनामवैयाकरणश्चुरादिगणस्यापारमिततया परमार्थतो यथालक्ष्यमनुसरणम्- वगम्य द्विवानेव चुरादिधातून् पठितवानतु भूयस इति । तत्रादौ लौकिका, कविवर्जाश्च ते अदन्ताः। कवि वैलव्ये ॥ विडवते । अचि, विक्लवः । लक्ष्यं यथा- "मिलन्त्याशासु जीमूता विक्लवन्ते दिविग्रहाः ॥ विच्छायीभवन्तीत्यर्थः ॥९॥ वीजण व्यजने ॥ अवीजयत् । “राजहंसैरवीज्यन्त अदन्तत्वेन "अतः॥४।३८२॥ इत्यल्लुकि, समानलोपित्वात् "उपान्त्यस्य-"18२।३५॥ इत्यनेनोपान्त्यहूस्वाभावे, अविवीजत् । विपूर्वस्य ईजि कुत्सने च इत्यस्य तु णौ, व्यैजयत्; व्यज्यन्त; व्यैजिजदित्यादि स्यात् ॥ २ ॥ हीलण निन्दायाम् ॥ हीलयति । डे प्राग्वदुपान्त्य. हुस्वाभावे, अजिहीलत् । क्ते, हीलितः । णिवेत्त्या ॥५॥३२१११॥ इत्यने, होलना। णिचोऽनित्यत्वे, होला, "लेट-१५/३१०६॥ इति अः॥३॥ अन्दोलण, हिन्दोलण, प्रेढोलण् दोलने ! दोलनसुत्क्षेपः। अन्दोलयति । के "स्वरादेर्द्धितीयः" ||४|११॥ इति द्वितीयांशस्य हिले, तत्रापि न बदनम् ॥४।११५॥ इति नस्य द्विखनिषेधे, अदन्तवात् “उपान्त्यस्य-18२|३५॥ इति इखाभावे च, आन्दुदो- लत् ॥ ४॥ हिन्दोलण् । हिन्दोलयति । र, अजिहिन्दोलत ॥५॥ प्रेखोलण्॥ प्रेझोलयति । के, अपिप्रेखोलत ॥६॥ रूषण रूक्षणव्याप्त्योः ।। रूपयति । "अटन् tually ·न्यायसंग्रहस्य- रूषयति भुवम्"। पृषोदरादित्वादाटरूषकः । हूस्खाभावे, अरुरूषत् । लक्ष्य यथा--"करीव सोऽन्तगिरि रेणुरूषितः ॥ ७ ॥ इत्यादि । अथ वाक्यकरणीयाः॥ चुलुम्प छेदने ॥ चुलुम्पति । उणादौ "कञ्चुकांशु क-” (उणा-५७) इत्युके, निपातनाच्चुलुकः । किचिच्चलुम्पतीति कीचक-" (उणा-३३) इत्यके, निपातनात्किञ्चुलकः कृमिजातिः । लक्ष्यं यथा- निपानं दोलयलेष प्रेढोलयति मे मनः ।। पवनो वीजयनाशा ममाशामुच्चुलुस्पति ॥ १ ॥ कूच उद्भेदने । कूचति । "नानि पुंसि च ५।३।१२१॥ इति णके, कृचिका चित्रकरलेखनी कुञ्चिका च २॥ घटण बन्धने॥ निर्धाटयति। णके, धाटकः। णिचो अनित्यत्वे अचि, घटस्तुलाः ॥३॥ उल्लुडण उट्टीकने । अदन्तः । यथा माघे-"तावत् खरः प्रखरमुल्लुडयांचकार । अत्राल्लुक? स्थानिलादुपान्त्यगुणो न॥४॥ अवधारण अवज्ञायाम् ॥ लन्न धर्ममवधीरया धीर" ॥ छे, आववधीरत् ।। ५॥ उडुवत, उल्लकसत् उच्छ्वसने ॥ आद्यः कुटादिः । उडुषत्युद्धकसत्सङ्गम- नेन उडुषणमुल्लकसनं च रोमाश्चः; उडुषेः “कुटादे: ।।४।३।१७॥ इत्सनटो ङिन्त्वान्न गुणः ॥ ६ ॥ ७ ॥ इत्यादि। इह न केचिल्लौकिका अपि धातवो वाक्य- करणीयेपूक्ता दृश्यन्ते प्रन्थभेदेन तेऽपि च केचिल्लौकिकेषु, तेनैते लौकिका एतेच वाक्यकरणीया इति दृढो विवेक एतत्संज्ञाऽन्वर्थश्च विशेषसंप्रदायवियोऽभ्यूह्यः॥ अथ सौत्रलौकिकवाक्यकरणीयेभ्यः पृथगेव ये धातुपारायणे उक्ता अदन्ता धातवस्ते उच्यन्ते। खचण् बन्धने । यथा-"तडित खचयतीवाशाः" । "आसने रत्नखचिते" ॥अदन्तलेन “अतः १३८२॥ इत्यल्लुका स्थानिलेन अत उपान्त्य- वाभावादुपान्त्यस्योक्ता वृद्धिर्न । डे, अवखचत् ; अनादन्तत्वात् "अतः॥४॥३॥८२॥ इत्यल्लुकि, समानलोपित्वात् "असमानलोपे-17॥४।१।६३।। इति पूर्वस्य सन्वद्भावो दीर्घश्व न ॥१॥ ओजण बलतेजसोः ।। ओजयति । सनि “स्वरादेः-18|१४॥ इति जेहिले, ओजिजयिषति । डे, औजिजत । ननु अल्लुकः स्थानिवद्भावाज इति द्वित्वं प्राप्नोति तत्कथं जेडिलम् । उच्यते। अतः॥४।३।८२॥ इति सूत्रस्य वृत्तौ णिविषये अरुलुक स्यादित्यपि व्याख्याऽस्ति; तदाश्रयणे अल्लुकोऽत्र णौ विषये कृतलेन ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाझी वृहद्वृत्तिः । परनिमित्तकत्वाभावात् स्वरस्य परे ||७४।११०॥ इत्यनेन च परनिमित्तकस्यैव स्वरादेशस्य स्थानित्वविधानान्न स्थानित्वमित्यतो जि इत्येव द्वित्वम् । मा भवानो- जिजत्; अनादन्तत्वेन समानलोपित्वाद् द्विलात्पूर्व प्राप्तः “उपान्त्यत्य ॥२॥३५॥ इति हुखो न ।अचि,ओजमेकच्यादिविषमसंख्यास्थानम् । उणादौ "अस"(उणा- ९५२) इत्यसि, ओजः ॥ ३॥ स्फुटण प्राकट्ये ।। स्फुटयति; अल्लुकः स्थानि- त्वाद्गुणो न ॥ ३ ॥ तुच्छण आच्छादने ॥ तुच्छ्यति ॥ ४ ॥ स्कन्धण समाहारे । स्कन्धयति । स्फुटं करोति स्फुटयत्यर्थमित्यादिरीत्या स्फुटादेर्नान्नो णिजि, स्फुट- यति, तुच्छयति, स्कन्धयतीत्यादि रूपसिद्धावपि स्फुटण प्रभृतीनामदन्तेषु पाठ इष्टार्थप्रत्यये सति णि विनाऽपि प्रयोगार्थः । यथा माघ- पांसुर्दिशा मुखमतुच्छयदुत्थितोऽद्रेः” इत्यत्र अदन्तत्वाच्चैषामनेकस्वरकार्याण्यापि स्युः। तथा- हि। णिचोऽनित्यत्वादभावेऽप्यनेकवरत्वाद् "व्यञ्जनादरेकर कखराद्-३९॥ इति यङन स्यात् । ननु कथमेतत् । णिच्सनियोगे एक चुरादीनामवन्ततेति हि न्यायः। सत्यम् । परं न्यायाः स्थविरयष्टिप्राया इत्यतो णिसन्नियोगे इति न्यायोऽत्र नाश्री- यते । तथा अनेकखरत्वाद् “धातोरनेकखरात गा३।४१४६॥ इति परोक्षाया आमि, स्फुटांचकारेत्यादि । शीलाद्यर्थे "निन्दहिंस-१९२६८॥ इति जके, स्फुटक इत्यादि व स्यात् । अपि चैवं प्रकाराणां धातूनामतो लुकं बाधित्वाऽनुपान्त्यस्याप्यत उत्पल- मतीयेन " अतो णिति" इति सूत्रेण वृद्ध 'अतिरी-माधा२।२१॥ इति प्वागमे; स्फुटापयति, तुच्छापयति, स्कन्धापयतीत्यपीष्यते परैः ॥५॥ ऊषण छेदने । ऊषयति । सनि "खरादेः-शा इति हित्वे, विषयिषति । के, औषिषत् ; प्राग्वद्विषयव्याख्याश्रयणादल्लुको न स्थानित्वम् । मा भवानूषिषत् ; अन्नादन्तत्वेन समानलोपित्वाद् हित्वात्पूर्व प्राप्त “उपान्त्यस्य-18२।३५।। इति हुखो न ॥६॥ इत्यादि। अथ क्रुशु, पिशु, कुसु, दसु, त्रसु अनुक्तार्थाः ।। उदित्वाने, इंशति ॥१॥ पिंश- ति। पिंश्यते॥२॥ कुंसति ॥३॥ दसति ॥४६ सति ॥ ५॥ एषामेवंविधानामन्येषां चार्थो यथालक्ष्यं निर्णेयः अयं भावः । भासार्थे तावदेते पञ्चापि चौरादिकाः सन्ति; लोक, तर्केति दंडके पाठात् । अर्थान्तरेऽपि ते धातवः सन्तीति धातु- PRATIKA ·न्यायसंग्रहस्य- पारायणे उक्तम् । अर्थान्तरं च किमपि क्वापि प्रयुक्तं न दृष्टमित्यतोऽत्रानुक्तार्थी इत्यूचे॥ अथ ये धातवो हैनधातुपाठे सन्तोऽपि परैः खधातुपाठेष्वन्यथा पठिता सन्ति; ये च परैरधिका एवं पठिताः सन्ति ते सर्वेऽपि परपठितत्वेन विवक्षिता इहोज्यन्ते । तत्रादौ त्रिंशददन्ताः ॥ खेडण भक्षणे ॥ खेडयति । के, अवन्त- त्वात् “उपान्त्यस्य-१४॥२॥३५॥ इति इत्वासावे, अचिखेडत् ॥ १ ॥ पणण विक्रये ॥ ण्यन्ताद् “युवर्णत्वशरणगमृत्रहः ।।५।३।२८॥ इत्सलि, अदन्तवाद् णौ वृद्धाभावे, विष्णो विक्रयः। पणि व्यवहारस्तुत्योरित्वस्थ ललो अप्राप्त्या पनि, विपाण इति स्यात् ॥२॥ वित्तण दाने ॥ वित्तयति । वित्तितः । वित्तयित्वा । अदन्तत्वविधानसामर्थ्यादतो लुगभावे, अनुपान्त्यस्याप्यतो अतो णिति ” इति वृद्धौ प्वागमे च, वित्तापयतीत्यपि ॥ ३॥ कर्त, कर्ज, कत्थण शैथिल्ये ॥ कतीपयति । कतयति । अचकर्त्तत, इत्यादि तु कृतैत् छेदने, कृतैप बेष्टने इत्यनयोरपि खाथिके गौ स्यात् ॥ ४॥ कञण् । कत्रयति । कापयति । कनितम् ॥ ५ ॥ कथण ॥ कत्थापयति । कत्थयतीति तु कत्थि श्लाघायानि- त्यस्यापि स्वार्थिक स्यात् ॥ ॥ श्लथ, शरण दौर्बल्ये ॥ श्लथयति । अश श्लथत मदन्तत्वात्कनेण न वृद्धिसन्वद्रावौ ॥ ७ ॥ शरण ॥ शरयति । अदन्त- त्वाद् वृद्धिन , अशशरत् अत्र सन्वद्रावदीघौ न ॥८॥छदण संवरणे ॥ छदयति, अदन्तत्वाद् वृद्धिर्न । ननु च्छदेघटादित्वाद् णौ "घटादे:-"२२४|| इति हुने छदयतीत्यादिसिध्यत्येवेत्यतोऽस्यादन्तेषु पाठे किं फलम् । नच वाच्यम् । घटा- दीयच्छदेः प्रयोक्तृव्यापारविवक्षा चेत् क्रियते तदा णिः स्यात् । अस्मात्तु चुरा- दिखात खार्थेऽपि णिः स्यादिति; बहुलमेतनिदर्शनमित्युच्या सर्वेभ्योऽपि धातुभ्यः स्वार्थे णिचोऽभ्यनुज्ञानात् । उच्यते । ऊर्जन एवं छर्घटादिवमित्यतोऽदन्तेषु पाठात्संवरणाविरूपेऽर्थान्तरेऽपिच्छदयतीति सिद्धम् । अनदन्तस्य तु ऊर्जने छदय- तीति स्यात्परमर्थान्तरेऽपि छादयतीत्येव स्यात् । तथा अदन्तस्य णौ के समान- लोपिलात्सवडावाभावे, अचच्छददिति सिद्धम् । अनदन्तस्य तु समानलोपिला- भावात्सन्बहावे, अचिच्छददिति स्यात् ॥९॥लभण प्रेरणे। अदन्तत्वाद् वृष्यभावे, ·। Kantigasma खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्त्री बृहद्वृत्तिः । लमयति । लभितम् । "णिवेति-२५३११११॥ इत्यने, विलमना ॥१०॥ श्रपण पाके ॥अदन्तलाद् वृश्यभाये, श्रपयति । समाललोपिलात्तन्वाहावाभावे, अशश्रपत्। ते निपातनात् , शृतं हविः क्षीरं वा ॥११॥ खाद क्षेपे॥ खादयति । केहखाभावे, अचखादत् ।।१२।। स्तन, ध्वन, वन, स्यम शब्द।। अनेकवरला भृशाभीक्ष्णेऽप्ये. भ्यो यङ् न स्यात् । परोक्षायाश्चामि स्तनाशकार, ध्वनाशकार, स्वनाञ्चकार, स्यमा- कारेत्यादि। शीलाद्यर्थे निन्दहिस।५।२१६८॥ इति णके वनकः स्यामक इत्या- द्यपि। स्तनक, ध्वनक इत्यादि तुः स्तनयति अतस्तुनत् , ध्वनयति, अवनदित्या- यपि च, एतद्धातुभ्यामिव स्तन गर्जे, ध्वनण शब्दे इत्या चुराचइन्ताभ्यामपि स्तनध्वनाभ्यां स्यात्। वनस्य चावतंसन एव घटादिलमित्यतो अदन्तेषु पाठादर्था- न्तरेऽपि खनयतीति सिद्धम् अन्तलेन च रूमानलोपित्वात्मन्बाडावागावे, असख- नत् । स्यमस्य तु, असस्थमदित्यादि सिद्धम् । अनदन्तले तु समानलोपिलामावाल- ब्वद्भावे; असिवनत, अलिस्यनादित्यादि प्रामोति । स्थानयतीत्यादि तु, अनदन्त- वेऽपि "अमोऽकम्यमिचमः ४१२१२६॥ इति डूखे स्यादेव ॥१३॥१४॥ १५॥ १६॥ षम, टम वैलन्यै ।। बोपदेशावेतौ । अत्र अन्य हि थम १ ष्टम ३ षेकृ३ ध्वन्ति । पाधि ५ षन्ति ६ पुन्नि ७ पुरि ८ पिलि ९ बान्ति १० गुलि ११ घणसि १२ पृहि १३ ष् हि १४ दृक्षयः १५ पञ्चदश धातवः सादयोऽपि पाठे घोपदेशाः सन्ति । तथाच : सोष्टयै ष्ठिव-१२।३१९८॥ इति यस्य सत्वे, सत्य ऋतत्वात् “नाम्य- न्तस्थाकवर्गात्पदान्तः कृतस्य सः शिडनान्तरेऽपि।।२।३१५॥ इति षवं फलम् । यथाऽत्र णौ सनि, सिषमयिषति, तिमयिषति । णौ जे अदन्तलात्सन्वद्भावा- बभावे; अससमत् ; अतस्तमत् । अनेकवरत्वाचान्यामपि यङ् न । परीक्षा- याश्वामि: समांचकार, स्तमांचकारेत्यादि । शौलाद्यर्थे "निन्दहिंस-५२१६८॥ इति णके, समकः, स्तमक इत्यपि ॥ १७ ॥ १८ ॥ ललण ईप्सायाम् ॥ ललयति । के सन्वडावाधभावे; अलललत् । ललिण ईप्सायामित्यनदन्तस्य त्वात्मनेपदि- वाल्यालयते; अलीललतेत्यादि स्यात् ॥ १९ ॥ भलण धारणे ॥ वृधभावे, मल- यति । ण्यन्ताद् “युवर्ण-१५॥३॥२८॥ इत्यालि, परिमलः ॥ ३० ॥ वल्पुल, वल्पूल, पल्पुल, पप्पूल, वत्सूलण लवनपवनयोः । पञ्चाप्येते ओष्ठ्यमध्याः॥ वल्पुलयति।

·न्यायसंग्रहस्य- । वरुपूलपति । पल्पुलयति । पप्पूलयति । वत्पूलवति क्षेत्रं सबुसधान्यं वा । डे यथासम्भवं सन्वहाबहूस्वाभावे, अववल्पुलत् ॥ २१ ॥ अववल्पूलत् ॥ २२ ॥ अपपल्पुलत् ॥ २३ अपपप्पूलत् ॥ २४ ॥ अववत्सूलत् ॥ २५ कुमालण क्रीडायाम् ॥ कुमालयति । ॐ ह्रखाभावे, अचुकुमालत् । सुपूर्वादचि, सुकुमाला ॥ २६ ॥ पशण अनुपसर्गो व विकल्पेन अदन्त इत्यर्थः । अयं चात्रानिर्दि- ष्टार्थोऽपि वैश्चिदत्यर्थ इष्टः । पशयति । पाशयति । अपपशत । अपीपशत्; विकल्पेन वृद्धिः सन्वद्भावादि च । अनुपसर्ग इति किम् । प्रपशते । प्रपशति । पशी इति सौत्रधातोरुभयपदिनः प्रयोगोऽयम् ॥ २७ ॥ शशण कान्तौ ॥ अदन्तलाद् वृद्ध्यभावे, शशयति । शशनम् । ण्यन्ताद् “युवर्ण-7||५॥३॥२८॥ इत्यालि, शशः ॥ २८ ॥ अन्सण विभाजने । व्यंसयति मयूरव्यंसकः । सनि "स्वरादेः-18|| इति सेहिले, ज्यसिसयिषति । "शिड्हेऽनुस्वारः ॥१३॥१०॥ इत्यत्रान्वित्याधिकाराद् द्वित्वे कर्तव्ये नकार एवारते ततो "न बदनं संयोगादिः । ११५॥ इति नकरो न द्विरुच्यते । एवं ङ, व्यांसिसत् । पूर्वमेवानुखारे तु तत्सहितस्य से: "खरादेः-४११॥ इति द्वित्वे, अघोषे शिटः॥४५॥ इति पूर्वानुखारे लुकि, व्यसिसयिषति, व्यासिसत् इत्याधनिष्टं स्यात् । अस्या- दन्तलसामर्थ्यादतो लुगभावे वृद्धौ प्वागमे च, व्यंसापयतीत्यपि ॥ २९ ॥ गह गहने ॥ गहयति । गहापयतीत्यपि ॥ ३० ॥ अदन्ताः समाप्ताः ॥ अथ हाबादन्तौ ॥ गाक् जन्मस्तुल्योः ॥ हादिरयम् । “हवः शिति"। ॥१॥१२॥ इति हिले, जगाति ॥ ३१॥ माङ्च् माने ॥ मायते । श्यस्य शित्त्वा- दत्र ईर्व्यञ्जनेऽयपिणा४।३।९७॥ इति ईलं न, तत्राशितीत्युक्तलात् । “नेमादा.” ॥२॥३॥७९॥ इति नेर्णले, प्रणिमायते ॥३२॥ अथ चत्वार इदन्ताः ॥ किक् ज्ञाने ।। हादिरयम् । “हवः शिति॥११॥१२॥ इति द्विवे; चिकेति ॥ ३३॥ क्षि, जिरिट हिंसायाम् ॥ यथा-"पद्मानि नो चेत्किमयं क्षिणोति" | क्षिणूयी हिंसायामित्यस्य तु गुणे, क्षेणोतीत्यादि स्यात् ॥ ३४ ॥ जिरिट् ॥ जिरिणोति ॥ ३५ ॥ चिग्ण चये ॥ अयं चुरादिरपि घटादिः । “घटादेईखो दीर्घस्तु वा भिणम्परे"||२४॥ इति इखे, चययति । "चिस्फुरोर्नवा ||२|१२॥ इत्यास्वं खस्य नेष्यते परैः । mIELD MEIN ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । मिणम्परे तु णौ वा दीर्धे; अचायि, अचयि । चायंचायम् , चयंचयम्। णिचोऽनित्य- त्वादभावे तु; चयति, चयते। अचुरायघटादेश्चिंग्ट् चयने इत्यस्य तु चिनुते चिनोतीत्यादि। णौतु "चिस्फुरोः ॥१२॥१२॥ इत्यात्वविकल्पनाच्चापयति, चाय- यतीत्यादि । भिणम् परे तु णौ, अचापि, चापंचापमिति; अचायि, चायंचायमिति स्यात् ॥ ३६ ॥ अथ नव ईदन्ताः ॥ दीधीकि दीप्तिदेवनयोः ॥ दीधीते । तौ निपातनाहीधितिः ॥ ३७॥ ई, वेवीकि प्रजनकान्त्यसनखादनगतिषु ॥ प्रजनं प्रथमगर्भग्रहणम् । असनं क्षेपः अशनं वा; तृप्तिरित्यर्थः । ईते गौः; प्रथम- गर्भ गृहातीत्याद्यर्थः ॥ ३८ ॥ एवं, वेवीते ॥३९॥ क्षीश् हिंसायाम् ॥ क्षीणा- ति । क्षीतः । क्षीतवान् । क्षीतिः । पित्त्वात् "षितोऽङ् ।।५।३।१०७॥ इत्यङि, क्षिया इति तु क्षिषशु हिंसायामित्यनेनापि स्यात् ॥ ४० ॥ त्रीश् वरणे ॥ श्रीश् भरणे ॥ एतौ प्वादी। वादेईल ॥४।२।१०५॥ इति इस्खे, ब्रिणाति; भिणाति। अप्वादिस्थाभ्यां वाभ्यां त्रीणाति भ्रीणातीत्यादि स्यात् ॥४१॥ ४२ ॥ ल्पीश् श्लेषणे । ओष्ठ्योपान्त्योऽयम् । प्वादिादिश्च । प्वादिलात् हुखे, ल्पिनाति । ल्वादिलात् "ऋल्वादेरेषां तोनोऽप्रा।२।६८॥ इति तक्तवतुतीनांतो ने;ल्पीनः, ल्पीनवान्, ल्पीनिः । अनुखारेत्त्वादिडभावे; स्पेता। ल्पेतुम् ॥४३॥ ल्वीश गतौ ॥ अयं प्वादिल्वादिबाह्यः । तेन इखाभावे, ल्वीनाति। तादीनां तो नस्याभावे च; ल्वीतः, ल्वीतवान् , ल्वीतिः । प्वादिल्वादिमध्यस्थले वस्य लिवनातीत्यादि । ल्वीन:, ल्वीनवान् , ल्वीनिरिति च स्यात् ॥ ४४ ॥जीण वयोहानौ ॥ युजादिरयम्। "युजा- देवा ॥३॥१८॥ इति वा णिचि, जाययति, जयति । जूण् इत्यस्य तु; जार- यति, जरतीत्यादि स्यात् ॥ ४५ ॥ अथ द्वावुदन्तौ । खुङगतौ ॥ खवते । चुखुवे। अनुस्वारेत्त्वात् ; खोता खोतुम् ॥ ४६ ॥ धुग्ट् कम्पने ॥ धुनुते । ६ पद्मान्तराणि च दुनोति धुनोति पक्षौ अनुखारेत्त्वात्; धोता। धोतुम् "आराधयन्ति विधिवद्विधुतान्यकृत्याः ॥ धूग्ट् कम्पने इत्यस्य तु, धूनोतीत्यादि। "धूगौदितः॥४४॥३८॥ इति वेटि; धौता, धवितेत्यादि च स्यात् । क्ते, विधूत इत्यादि च ॥४७॥ अथ त्रय अदन्ताः ॥ गू, गूत्च् पुरीषोत्सर्गे ॥ अत्र प्रान्ते चकारानुबन्धे सत्यप्यायो भ्वादिस्नुस्खारेत । द्वितीयस्तु तुदादिरिति प्रतिपत्तव्यम्;

·न्यायसंग्रहस्यsaree एतदर्थज्ञप्त्यर्थमेव चकारप्रयोगात् । अत एवान्यत्र कापि चकारप्रयोगो नास्ति । तत्र च सर्वत्रानेकधातुप्रान्तस्थेन काधनुबन्धेन तेषां सर्वेषां धातूनामदादिप्रभू- तिगणनिश्रितवं ज्ञेयम् । गवति । अनुखारत्त्वादिडभावे, न्यगौषीत् । गूखा । गुंङ् शब्दे इत्यस्य तु, गवते इत्यादि । “ धुवात-||१३७०॥ इति सिलुकि, न्यगुतेति; क्त्वायां गुलेति च स्यात् । गोता, गौतुं, गोतव्यमित्यादि तूभाभ्या- मपि स्यात् ॥४८॥ गूत् ॥ कुटादिरयम् । तेन सिचः “कुटादेः॥४॥३॥१७॥ इति ङित्त्वात् "सिचि परस्मै समानत्याङिति"३४॥ इति वृधभावे इटि, ईति, "इट ईतिगा।३१७१॥ इति सिचोलुकि, "धातोरिवर्ण-॥२१॥५०॥ इत्युवादेशे च, न्यगुवीत् । तृजादिष्वपि ङित्त्वादेव गुणाभावे; गुविता, गुवित, गुवितव्यम् । कित्प्रत्यये "उवर्णात् ॥१४५८॥ इतीनिषेधे, गूखा । गुंत पुरीपोत्सर्गे इत्यस्य कुटादेस्तु अनुस्वारेत्त्वादिडभावे, न्यगुषीदित्यादि; गुता, गुतुं, गुतव्यं, गुलेति च स्यात् ॥ ४९ ॥ दूट हिंसायाम् ॥ दूनोति । टुट' उपतापे इत्यस्य दुनोती- त्यादि स्यात् ॥५०॥ अथ ऋदन्ता अष्टौ ।। जूं अभिभवे॥ यमी जरति कर्माणि । अनुखारेत्त्वात् ; जर्चा, जर्तुम् । शीलार्थे “वयः शक्तिशीले ।५।२।२४॥ इति शाने, जरमाणो नाम कश्चित् तस्यापत्यं वृद्धं "गादेः-१६|१|४२॥ इति यनि, जार. माण्यः ॥ ५१ ॥ धृक् क्षरणदीप्त्योः ।। सृक गतौ ॥ हक बलात्कारे ॥ त्रयोऽपि हादौ । “हवः शितिगा।१।१२॥ इति हिले, जति ।। ५२ ॥ ससति ॥ ५३॥ जहति ॥ १४ ॥ स्ट् पालनप्रीत्योः ॥ ओष्ठयोपान्त्योऽयम् । स्पृणोति । पस्पार । अनुस्वारेत्त्वात; स्पो । स्पर्तुम् ॥ ५५ ॥ ऋट, कृश, हिंसायाम् ॥ ऋणोति । ऋणयी गतावित्यस्य तु गुणे; अणुते, अर्णोतीत्यादि स्यात् ॥५६॥ कृग्श् ॥ ल्वादिरयम् । ल्वादे:-||२६८॥ इति तादीनां तो ने, कृणः, कृणवान्, कृणिः ॥ कृशस्तु, कीर्णः; कीर्णवान्, कीर्णिरिति स्यात् । कृणातीत्यादि तु, कृग्शोऽपि स्यात् ।। ५७ ॥ वृग्श् वरणे ॥ अयमपि ल्वादिः ॥ "ऋल्वादेः-।। ४।२।६८॥ इति तादीनां तो ने; वृणः, वृणवान्, वृणिः । वृरशस्तु "ओष्ठ्यादुर" ॥४।४।११७॥ इस्युरि, वूर्णः, पूर्णवान्, पूर्णिरिति स्यात् । वृणातीत्यादि तु वृरशो- ऽपि स्यात्॥५८॥ अथ ऋदन्तात्रयः॥ वृ भक्षणगत्योः ॥ चीर्णा। अचारि गवा !

·नोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । । आचीर्ण तपः । अस्य च क्तक्तवत्लोरेव प्रयोगो नतु प्रत्ययान्तरे ॥ ५९ ॥ पृक् पालनपूरणयोः ॥ हादिरयम् । तसि "हवः शितिभाश१२॥ इति हिले, पूर्वस्य "पृभृमाहाङामिः।४।१।५८॥ इति इत्वे, "ओष्ठ्यादुर् ||४|४|११०॥ इत्युरि, वादेनामिनः ॥२॥१॥६॥ इति तद्दीः च, पिपूर्तः। अन्तौ, पिपुरति । सप्तमी- याति; पिपूर्यात् । पिपत्र्तीत्यादि तु पृक् इत्यनेनापि स्यात् ॥ ६ ॥ दृञ्च् भये ॥ अनेन कर्तरि, दीर्यते इति सिद्धम् । कर्मकर्तरि, भावकर्मणोध, दीर्यते इति तुदू भये इत्यनेनापि स्यादेव ॥६॥ अथ ओदन्तः॥ ज्योङ उपनयननियमवतादेशेषु ॥ उप- नयनं मौजीबन्धः। नियमः संयमः। बतादेशः संस्कारादेशः।क्ते, जीतः, "ज्याव्यधः विङति"१८१॥ इति वृत् । “व्यञ्जनान्तस्थातोऽख्याध्याः ॥४।२१७१॥ इति प्राप्तं वस्य तो नलं तु नेष्यते परैः । इटू तु न, आगमानामनित्यलात् ॥ ६२ ॥ अथ कान्ताः पञ्च ॥ दकु कृष्छ्रजीवने ॥ आङ्पूर्वात् हौ उदिखाने, आदङ्क । आदङ्कति त्याचन्तप्रतिरूपमव्ययमप्यस्ति ।। ॥तिकृङ्, टिकृङ्, षेकृ गते णौ ऋदित्वाद् "उपान्त्यस्य-||१२|३५|| इति इस्खाभावे, अतितेकत ॥६४॥ टिकृ॥ अटिटेकत् । अनृदितोस्तु तिकिटिक्योः अतीतिकत्; अटीटिकदि- सादि स्यात् । तेकते, टेकते इत्यादि तु ऋदिखानृदित्वयोस्तुल्यमेव ॥ ६५ ॥ कृ॥ असिषेकत् । षेक पोपदेशलेन "प: स:-7॥२।३।९८॥ इति षस्य सले, कृतलात् 'नाम्यन्तस्था-२।३।१५॥ इति षत्वम् । एवं णौ सनि, सिषेकयिषति । केवलस्य तु षलापने सानि "णिस्तोरेवाखदाखिदसहःषणि"॥२३॥३७॥ इति निय- मान्न षः। सिसेकिषते। अपोपदेशले तु सस्याकृतलेन पत्यप्राप्तरेवाभावात् , असि- सेकत; सिसेकयिषतीत्येव स्यात् । सेकते इत्यादि तूभयथाऽपि ॥६६ ॥ चिकण व्यथने ॥ चिकयति। उणादौ अणे, चिकणः । असे, चिकसो यवक्षोदः ॥६७॥ अथ खान्तात्रयः॥चखु गतौ॥उदित्त्वान्ने, चलति । किति नस्य लुगभावे, चङ्ख्यते। चलितः। चङ्खा"लेट:-।।५।३।१०६॥ इति अ॥६॥ खक्ख हसने। खक्खति। खक्खितः । खक्खा, "लेट:-१५।३।१०६।। इत्यः ॥ ६९॥ लिखत् अक्षरविन्यासे॥ कुटादिश्यम् । तेन तृजादिषु ङित्त्वाद्गुणाभावे; लिखिता, लिखितुम, लिखनी- यम् । अकुटादेस्तु लेखिता, लेखितुं, लेखनीयमित्यादि स्यात् । लिखतीत्या- ·wtmasam तुरीयोः"।।२।१।११५॥ इति वाऽन्तादेशः ॥८॥ खचश भूतप्रादुभोवे॥ भूतप्रा- न्यायसंग्रहत्य- दितूभयथाऽपि । केचित कड, स्फर, स्फलानपि कुटादौ पठन्ति; तत्पाठवलात्तेषां मिणति वृद्धिनिषेधं चाहुः; यथा कडकः, स्फरकः, स्फलक इत्यादि; तत्तु इह न दर्शितम् ; अचि, कड इत्यादि निष्पाच ततः स्वार्थे कपि कडक इत्यादि सिद्धेः ॥ ७० ॥ अथ धान्ताः पञ्च ॥ धग्ध हसने ॥ धधति। धन्धितः। घग्घा, "क्तेट:." ॥५॥३॥९०६॥ इत्यः ॥ ७१ ॥ दध, संघ, तिघ, चषघट् हिंसायाम् ॥ दप्नोति । घञि, दाधा निदाघः ॥ ७२ ।। सघट् ॥ गौ सनि अपोपदेशत्वेन सस्य कृतत्वा- भावात्वत्वाभावे, सिसाघयिषति । एवं णौ , असीसघदित्यादि स्यात् । घोपदेशले तु; सिवाधयिषति; असीषदित्यादि स्यात् । समोतीत्यादि तूभयथा- ऽपि ॥ ७३ ॥ तिघट् ॥ तिनोति । तितेध ॥ ७४ ॥ चषघट् ॥ चषनोति । अनेकवरत्वात् परोक्षाया आनि, चषांचकार ।। ७५ ॥ अथाष्टौ चान्ताः ॥ मुचि कल्कने ॥ कल्कनं दम्भः, शाट्य, कथनं च । मोचते ॥ ७६ ॥ अचूग, अचुग गतौ ॥ अचते । अचति । आचे। आच | अचिता। अचितुम् उदित्त्वाद् वित्व वेटि; अक्त्वा, अचित्वा । अञ्चू इत्यस्य तु गतौ अदित्त्वात क्वि वेटि; अङ्क्त्वा, अश्चित्वेति द्वैरूप्यं स्यात् ।। ७७ ॥ अचुग ॥ उदित्त्वाने, अश्चति । अञ्चते ! क्ये नस्य लुगभावे, अञ्च्यते । इटि "कुर्वन्नुवृश्चिते नेत्रे, अञ्चूग इत्यस्य तु ऊदित्वेन वेड्त्वात् क्तयोः वेटोऽपतः॥४२॥ इताडनि- षेधे “अञ्चोऽनायाम् ॥१२॥४६॥ इति नस्य लुकि च, उक्त इति स्यात् ॥७॥ टुयागयाआयाम् ॥ द्वित्वात् "टवितोऽथुः ।।५।३१८३॥ इत्यथौ, याचथुः । ऋदि- त्वात गौ के उपान्त्यहवाभावे, अययाचत । याचते इत्यादि तु टुयाचग इत्यनेनापि स्यात् ॥ ७९ ॥ विचूंकी पृथग्भावे ॥ हादिरयम् । “हवः शिति"॥४।१।१२॥ इति हिवे अन्तौ, वेविचति। परेषामिष्टिवशात् “निजां शिति-॥११५७॥ इसे- त्वम् । वेबेक्तीत्यादि तु विज़ुकी इत्यनेनापि स्यात् । णिगि, बेचयतीत्यादि । ऋदित्त्वादङि, अविचत् इत्यादि । विवेचनं, विवेक इत्यादि च विचूपी पृथग्भावे इत्यनेनापि स्यात् ॥८०॥ चर्चत् परिभाषणे ॥ चर्चति ॥ "नानि पुंसि च ॥५॥३॥ १२१॥ इति णके; चर्चिका । चर्चती, चर्चन्ती स्त्री कुले वा; "अवर्णादश्नोऽन्तो वाऽ । ॥

·॥ खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्नी बृहद्वृत्तिः । दुर्भावोऽतिक्रान्तोत्पत्तिः । तवर्गस्य-१।११३१६०॥ इति नो नस्य ञत्वे, खच्याति। हौ"व्यञ्जनाच्छनाहेरानः"॥३८॥ इति श्माहेरानादेशे; खचान । खचिता। खचि- तुम् ॥८२॥ गुर्चण निकेतने ॥ न्वादे: ।।२।१।६३॥ इति दीर्थे, गूर्चयति ॥८॥ अथ छान्तः ॥ पिच्छत् बाधने॥ पिच्छति । पिपिच्छ । पिच्छिता। पिच्छितुम् । पिच्छन्ती, पिच्छती स्त्री कुले वा । अचि, पिच्छा आचामः ॥ ८४ ॥ अथ जान्ताः सप्त ॥ लुजु हिंसाबलदाननिकेतनेषु ॥ उदित्वान्ने, लुञ्जति । क्ये नस्य लुगभावे, लुज्यते ॥ ८५ ॥ निज गतौ ॥ धेजति । यङि, देधिज्यते । यङ्- लुपि देधिजीति, देप्रेक्ति । धृजेस्तु, धर्जति; दरीधृज्यते इत्यादि स्यात् ॥८६॥ रिजि गतिस्थानार्जनोर्जनेषु ।। ऊर्जनं प्राणनम् । इट आगमलेनानित्यत्वादभावे, उद्रिक्तः ॥ ८७॥ ओनजैङ् बीडे ॥ नजते । ओदित्त्वात् क्तस्य तो ने, ऐदित्त्वाच्च "डीयश्चि-६१॥ इत्यनेन क्योरिनिषेधात्, नमः खार्थे के स्त्रीले, नमि- काऽरजाः स्ली। प्रानजिष्ट, अणपाठात् “अदुरुपसर्ग-२१३१७७॥ इति णो न ॥८॥ मृजौक संपर्चने । मृक्ते। ऐदित्वाद् "डीयश्चि-1818१॥ इत्यनेन क्योरिनि- वेधे; मृतः, मृक्तवान् ॥ ८९ ॥ वृजैप वर्जने ॥ “रुघा खराच्छ्नो नलुक च" ॥३४॥८२॥ इति श्ने अन्तौ, वृञ्जन्ति । ववर्ज । धनि जस्य गत्वे, वृण- क्तीत्यादि तु, वृचैप छरणे इत्यनेनापि स्यात् ॥ ९० ॥ मर्जण शब्दे ॥ मर्जयति । ते, मार्जिता रसाला ॥९१॥ अथ टान्तास्त्रयोदश॥ शौट्ट गर्वे ॥ शौटति।शुशौट । ऋदित्त्वाद् णौ के "उपान्त्यस्थ ॥२॥३५॥ इति हूस्वाभावे; अशुशौटत् ॥१२॥ यौट्ट सम्बन्धे ॥ सम्बन्धः श्लेषः । यौटति । युयौट। ऋदिवाइयुयौटत् । णके, यौटकं युग्मम् । यौटितः ॥ ९३ ॥ मेट्ट, नेट, म्लेट, लौट, उन्मादे ॥ मेटति । ब्रेटति । म्लेटति । लौटति। ऋदित्वात्, अमिमेटत् ॥ ९४ ॥ अमिनेटत् ॥९॥ अमिम्लेटत् ॥ ९६ ॥ अलुलौटत् ॥ ९७ ॥ स्फटु विशरणे ॥ उदित्त्वाने, स्फण्टति वस्त्रम् । किति नस्य लुगभावे, स्फण्ट्यते । परफण्ट । णिगि खार्थे णिचि वा, स्फण्ट- यति॥९८॥ मुटु प्रमर्दने । उदित्त्वाने, मुण्टति । अचि, मुण्टः। “ते हुन्ति कुण्ट- मुण्टा ॥९९॥ नट नृतौ॥ अणपाठात् णलाभावे, प्रनटति । णौ प्रनाटयति; नृता- वेवास्य घटादिलादन न इस्खः । णोपदेशस्य तु प्रणटति; प्रणाटयतीत्यादि स्यात् वर्गः। Com ·न्यायसंग्रहस्य- ॥१००॥ जटि नतौ च ॥ चान्नृतौ। पाठे धात्वादे:-"।२।३।९७॥ इति णस्य ने, नटते।णपाठात् “अदुरुपसर्ग-२२३७७॥ इति णल्वे प्रणटते।नेटे, नेटाते, नेटिरे ११०१॥ अल्टि, अति हिंसाऽतिक्रमयोः ॥ अतिक्रम उल्लङ्घनम् । सनि इटि स्टेईिले “व्यञ्जनस्यानादेः-४४४॥ इति टस्य लुकि, अतिट्टिषते । अट्ट इति दोपान्त्यस्य तु सनि इटि न बदनम् ॥४१॥५॥ इति दस्य द्विलनिषेधात् "स्वरादे:-18|18॥ इति द्वितीयांशस्य टेरेव द्वित्वे, “तवर्गस्य-ग॥१३॥६०॥ इति दो डे, "अघोरे प्रथम-॥१३॥५०॥ इति डस्य टेच; अट्टिटिषते इति स्यात् । अट्टते इत्यादि तूभयोरपि स्यादेव । एवमट्तेरपि वाच्यम् ॥ १०२ ॥ अति । सनि इटि ट्तेहित्वे, “व्यञ्जनस्यानादे:-Perian इति तो लुकि, अटिट्टिषते । किपि “पदस्या२।११८९॥ इति संयोगान्तलोपे, अट् । अट् इति टान्तदोपान्त्यस्य तु, अत् इति स्यात् । अत् इत्ययं च तान्तोऽपि अल्टिना सह समानार्थत्वालाघवार्थ टान्तेषु पेठे। एवमग्रेऽपि व्यतिक्रमपा- ठेऽयमेव हेतुरूह्यः मिटुण स्नेहने ॥ स्नेहनं लेहयोगः । उदित्त्वान्ने, मिण्टयति १०४॥ सुट्टण् अनादरे अपपाठात्पत्वाभावे, असुसुट्टत् एवं सनि, सुसुट्टयिषति । पोपदेशस्य तु, असुषुट्टत: सुपुट्टयिक्तीत्यादि स्यात् । सुट्टयतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥ १०५ ॥ शटि, शलिण श्लाघावाम् ॥ शादयते । अचि, शाटः । "णिवेत्ति-५३।१११॥ इत्यने, शाटना ।। १०६ ।। शलिण् ।। शालयते ॥ १०७ ॥ अथ ठान्तौ हौ ॥ रुठि प्रतीपाते ॥ धुतादिश्यम् । रोटते । रुरुठे। अद्यतन्यां धुतादित्वात् , “धुझ्यः॥३।३।४॥ इति वाऽत्मनेपदम् ; पक्षे "शेषात् ।।३।३।१००॥ इति परस्मैपदं च। तत्र "लविधुतादि-॥३४॥६॥ इत्याङि, अरुठत् । आत्मनेपदे त्वङो अभावे, अरोठिष्ट ॥ १०८ ॥ चुठुण हिंसायाम् ॥ उदित्वान्ने, चुण्ठयति ।। १०९॥ अथ दश डान्ताः ॥ चुडु अल्पी. भावे ॥ उदित्त्वान्ने, चुण्डति । चुचुण्ड । अचि, चुण्डः ॥११०॥ पिड संघातश- दयोः ।। अचि, पेडा वस्त्रादिभाजनविशेषः ॥ १११ ॥ कड्ड कार्कइये ॥ शिपि "पदस्य ॥२।१८९॥ इति संयोगान्तलोपे, "विरामे वा"||१०३१५१॥ इति डस्य वा टले च; कडू, कट् । कड् इत्यस्य तु कद्, कत् इति स्यात् । कडतीत्यादि UMINISHER ·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः । तूभयोरपि ॥ ११२ ॥ अड्ड अभियोगे । विपि प्राग्वत् । अड्, अट् । सनि इटि डेदिले; अडिड्डिषति । अद्ड् इत्यस्य तु किपि; अद्, अत् इति । सनि "न बदनम्-"॥१२५।। इति निषेधाइस्य हित्वाभवनेन डेरेव द्विवे, अड्डिडिष- तीत्यादि च स्यात् । अड्डतीत्यादि तूमयोरपि ॥११३॥ चुड्ड हावकरणे ॥ हाको- भावसूचनम् । किपि प्राग्वत् । चुड्, चुट् । चुड् इत्यस्य तु; चु, चुत् इति स्थात् । चुडतीत्यादि तूभयोरपि॥११॥ तुड्ड तोडने ॥ तोडनं दारणम् । यथा कविरहस्ये-"तुडत्यंहः सकलमचिरातोडयत्यश्रियं च ॥ ११५॥ शिक्षिवडा अव्यक्त शब्दे ॥ क्ष्वेडति । अक्ष्वेडीत् । जीवाद् ज्ञानेच्छा र्थजीच्छील्या- दिभ्यः क्तः ।।५।२।९२॥ इति वर्तमानकाले ते, दिवट्टः; आदित्त्वात् "आदितः” ||४||७१॥ इतीनिषेधः । अचि, श्वेडो विषम् । गेह एव क्ष्वेडतीति “ग्रहा- दिन्यो णिन्॥५.११५३।। इति णिनि, “पाने समितेत्यादयः ॥३।१९१॥ इत्यनेन तत्पुरुषे, तेनैव सप्तम्यलुपि च, गेहे वेडी। मिदाद्यङि, क्ष्वेडा सिंहनादः॥११६॥ निविडाङ् मोचनस्नेहनयोः धुतादिरयम् । श्वेडते । अद्यतन्यां "द्युमः ॥३३॥४४॥ इति वाऽऽत्मनेपदम्, पक्षे "शेषात् मा३।३।१००॥ इति परस्मैपद च; तत्र द्युतादिलादङि, अविडत् । आत्मनेपदे खडो अमावे; अक्षवेडिष्ट । शीलाद्यर्थे "इङित-२॥५।२।४४॥ इत्यने, प्रक्ष्वेडनः सर्वलोहमयो बाणः ॥११७॥ अड्ट् व्याप्तौ ॥ अड्णोति ॥ ११८ ॥ ओलडु, लडुण् उत्क्षेपे ॥ उदित्त्वान्ने, लण्डयति । तक्तवत्वोः परयोः "सेटक्तयोः॥४॥३८॥ इति गेलुंकि, ओदित्क- रणबलादिड्व्यवधानेऽपि "सूयत्याद्योदितः ॥४१२१७०॥ इति क्तयोस्तो नत्वे; लण्डिनः, लण्डिनवान् । “णिवेत्ति ॥५॥३॥१११॥ इत्यने, लण्डना । णिचोऽ- नित्यत्वादभावे, लण्डति । णिचिटोरनित्यत्वादभावे, ओदित्त्वात् क्तयोस्तो नत्वे, "तवर्गस्य-॥१॥३६०॥ इति नस्य णत्वे च; लण्ड्णः, लण्णवान् । यदि तु भोकारस्यानुबन्धत्वं न मन्यते किंतु धात्वंशत्वमेव तदा; ओलण्डयति । ओ- लण्डति । ओलण्डितः; ओलण्डितवान् । ओलण्डना इत्यादि स्यात् ।। ११९ ।। लडुण् ॥ उदित्त्वान्ने, अवलण्डयत्युष्ट्रम् ॥ १२० ॥ त्रुडिण् छेदने ॥ उचोड- यते तृणम् ॥ १२१ ॥ अथ णान्ताश्चत्वारः ॥ फण गतौ ॥ अघटादिरयम् । AMITRA STUAL ·F न्यायसंग्रहस्य- SENCE । । गौ; फाणयति गाम् । गतावप्यघटादित्वाद् “घटादेः-18||२४॥ इति इखो न । अनेकार्थत्वानिःस्नेहनार्थोऽप्ययम् । यथा फाणयति घटम् , निःस्नेहयतीत्यर्थः । फाण्यते द्रवत्वादिति फाणितं खण्डश्चोतः । घटादेस्तु घटादेईख-"R २४॥ इति हुने, फणयति । फण्यते । फणितमित्यादि स्यात् । फणतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥ १२२ ॥ अणिच् प्राणने ॥ प्राणनं जीवनम् । अण्यते । आणे ॥ १२३ ॥ घृणू, घणूयी दीप्तौ ॥ “तिक्कृतौ नान्नि"।।५।१७१॥ इति तिकि, न तिकि दीर्घश्च॥४||९९॥ इति निषेधात् “अहन्पञ्चमस्य किक्ङिति" ॥७१।१०७॥ इति दीर्घस्य, "यमिरामिनामगमिहनिमनिवनतितनादेधुटि क्ङिति" ॥४॥२॥५५॥ इति णलुकश्चाभावे, “तवर्गस्य ॥१॥३.६०॥ इति तस्य टे, घृण्टिः । नान्तस्य तु तिकि “न तिकि-"४।२।५९॥ इति दीर्घनलुकोनिषेधे, नां धुट्-'" ॥१॥३॥३९॥ इति नस्य णापवादे ने, धृन्तिरिति स्यात् । तथा उदित्त्वात् चिव वेटि, सेटः क्वः “त्त्वा"।।३।२९॥ इति कित्त्वनिषेधाच्च, धर्णित्वेति । पक्षे तु “यमिरमि-718।२।५५॥ इत्यनेनान्तलुकि, धृत्वेति । वेट्लादेव क्तयोरिड- भावे, घृतः, घृतवानिति । तौ "यमिरमि-११।४।२१५५॥ इत्यन्तलुकि, तिरिति । तिवादिषु घोति, घर्गुते इत्यादि च घृणेनोन्तत्वे णान्तत्वे च तुल्यमेव ॥१२॥ घणूयी ॥ घणुते । धणोति । जघाण । घणे । ऊदित्त्वात् क्त्वि वेटि, घणित्वा, पक्षे 'यमिरमि-१४।२।५५।। इति गलुकि, पत्वा । वेट्वात् क्योरिडभावे, धतवान् ॥ १२५ ॥ अथ तान्ताः षट् ॥ इतु बन्धने । उदित्त्वान्ने, इन्ततिः। किति नस्य लुगभावे, इन्त्यते । “गुरुनाम्यादेः || ३४॥ इति परोक्षाया आमि, इन्ताञ्चकार ॥ १२६ ॥ ज्युति भासने ॥ उणादौ इसि, ज्योतिः ॥१२७॥ कितक ज्ञाने ॥ हादिरयम् । “हवः शिति ॥४।१।१२॥ इति द्वित्वे, चिकेत्ति । मन चिकत्ति नखादित्वान्निपातने, नाचिकेतो नाम कश्चित् । केतति; केतनमि- त्यादि प्रयोगास्तु, कित निवासे इति भौवादिककितिना सिध्यन्ति ॥१२८॥ पर्तिच् ऐश्वर्ये ॥ पत्यते अधिपतिः। अपत्त । पत्स्यते । धातुपारायणे त्वनुखारेतोऽप्यस्था- पतिष्ट, पतिष्यते इतीडुदाहतः स आगमशासनस्यानित्यत्वादिति संभाव्यते । १२९॥ वावृतू विवरणे ॥ यथा-"ततो वावृत्यमाना सा" भट्टिकाव्ये । ऊदित्त्वातू aikaspaper घत ॥

·Aryan
HEMISTRARIA
खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः ।
क्त्वि वेट् ; वावृत्त्वा, वावर्तित्वा। वेट्त्वादेव क्तयोर्नेट; वावृत्तः, वावृत्तवान् ।
तथा “वृते तु वृत्तवावृत्तौ” इति निघण्टौ ॥ १३० ॥ वर्तण गतौ ॥ पाठा.
सस्य षत्वे सानि; सिष्वयिषति । अषोपदेशस्य तु, सिखनयिषतीत्यादि स्यात्।
खर्चयतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥१३॥ अथ थान्तौ दौ॥ यर्थ, पार्थण प्रक्षेपणे ॥
के, अपपर्थत् । पृथण प्रक्षेपणे इत्यस्यापि णिचि, “लयोरुपान्त्यस्य ॥३४॥
इति गुणे, अपपर्थदिति रूपं स्यात्परं पक्षे "ऋडवर्णस्य"।।३७॥ इत्यनेन
ऋकारस्यापि ऋकारे कृते, तस्य अपीपृथदिति द्वितीयमपि रूपं स्यात् । पर्थस्य
तु तन्न स्यादिति विशेषः । पर्थयतीत्यादि तूभयोरपि तुल्यमेव ॥१३२॥ पार्थः ॥
पार्थयति । के, अपपार्थत् ॥ १३३ ॥ अथ दान्ता अष्टौ ॥ पद स्थैर्ये । पति
॥ १३४ ॥ कदिष, ऋषि, क्लदिए वैक्लव्ये ॥ कदते । कदते । क्लदते । वित्त्वा-
दकि, कदा ॥ १३५ ॥ क्रदा ॥ १३६ ।। क्लदा ॥ १३७॥ मन्दि जाड्ये॥ मन्दते।
क्ये नस्य लुकि मद्यते ॥ १३८॥ खुर्दि, गुधि क्रीडायाम् ॥ वादेः ॥२।१६३॥
इति दीर्थे, खूर्दते । चुखुर्दै॥१३९॥ गुधि ॥ गोधते । जुगुधे । “चौ व्यञ्जन-"
॥४॥३॥२५॥ इति क्वासनोर्वा कित्त्वे; गुधित्ला, गोधिला। जुगुधिषते, जुगोधिषते
॥ १४० ॥ ऊवेदृग, ऊबुन्धरा आलोचने ॥ वेदते । वेदति ॥ ऊदित्त्वात् चिव
वेट; वेत्त्वा, वेदित्वा । वेट्लात् क्तयोर्नेट, वेनः, वेन्नवान् । वेन्ना नाम नदी।
ऋदित्वाद्वाऽडि; अवेदत;अवेदीत् । आत्मनेपदे त्वङो अभावे; अवेदिष्ट ॥१४॥
उबुन्धूग ॥ बुन्धते । बुन्धति । बुबुन्धे। बुबुन्ध । बुन्धिता। बुन्धितुम्। अदित्वात्
वित्व वेटि नश्च लुकि; बुड्डा, बुधित्वा । ऋदित्वात्परस्मैपदे, "ऋविच्छि-"३६५||
इति वाऽङि, अबुधत् । अबुन्धीत् । आत्मनेपदे त्वङो अभावे; अबुन्धिष्ट ॥१४२॥
गुदीत प्रेरणे॥ ईदित्वात् फलवत्कर्तर्यात्मनेपदे, नुदते । नुनुदे । णुदत् इत्यस्य
तु: नुदति; नुनोदेत्यायेव स्यात् । णोपदेशत्वात्प्रणुदतीत्यादि तूभयोरपि स्यात्
॥ १४३॥ अथ धान्ताश्चत्वारः ॥ वध हिंसायाम् ॥ वधति । लक्ष्यं यथा-
यत्र सालप्रतीकाशः कर्णोऽवध्यत संयुगे ।
तथा भक्षक नास्ति वधकोऽपि न विद्यते ॥ १ ॥

·न्यायसंग्रहस्य-- वधक इत्यत्र णिति कृत्प्रत्यये, अवधीत्यत्र च, औ परे "न जनवधः" 1॥४३॥५४॥ इति वृद्धिनिषेधः । अन्यत्र तु स्याद् वृद्धिः; ववाध ॥१४४॥ णाधृङ् याचोपतापैश्वर्याशीःषु ॥णपाठात् णत्वे, प्रणाधते । अणोपदेशस्थ तु, मनाघते इत्यादि स्यात् । ऋदित्त्वात् णौ के उपान्त्यहखामावे; अननाधत् इत्यादि तूमय- थाऽपि ॥ १४५ ॥ साधंच्, पाधंट संसिद्धौ ॥ साध्यत्यन्नम् ॥ १४६ ॥ पाचंट् ॥ सनि षपाठात् सस्य धत्वे; सिधात्सति; अनुस्वारेत्वानेट । णो सान, सिपाघ- यिषति । णो के, असीषधत् । अषोपदेशस्य तु; सिसात्सति, सिसाधयिषति, असीसधादित्यादि स्यात् । सानोतीत्यादि । अनुखारेवादिडभावे; साडा, साहु- मित्यादि चोभयथाऽपि स्यात् ॥१४७॥ गृधण् वञ्चने । णिजन्तस्यापीष्टिवशात् "प्रलम्भे गृधिवश्॥३३॥८९|| इत्यात्मनेपदे, गईयते बटुम् । सूरिमते तु णिग- न्तस्यैव गूधेः प्रलम्भे गृधिः ॥३।३।८९॥ इत्यात्मनेपदमिष्टम् ॥ १४८ ॥ अथ नान्तौ द्वौ ॥ मन स्तम्भे ॥ ममान ! मनतीत्यादि तु नां अभ्यासे इत्यनेनापि स्यात् ॥१४९॥ जनक् जनने ॥ हादिरयम् । शिति हिले, जजन्ति। जजान गर्भ मधवा; अन्तर्भूतणिगर्थत्वादिन्द्रोऽजीजनदित्यर्थः । जनतः । “जहुः पादाम्बुशाह तब विभो" जनैचि प्रादुर्भाव इत्यस्य तु जायते; जज्ञे, जज्ञाते, जज्ञिरे इत्यादि स्यात् ॥१५०॥ अथैकादश पान्तास्त्रयः शान्ताश्च॥ पान्तेष्वाद्यौ द्वौ घटादी ॥ क्षप प्रेरणे ॥ णौ “घटादेः ॥8॥२॥२४॥ इति इने, क्षपयति । उपक्षपयति प्रावृद: आसन्नीभवतीत्यर्थः । अिणम्परे तु णौ वा दीर्धे; अक्षापि, अक्षपि । क्षापंक्षापं, क्ष- क्षपम् । क्षपण प्रेरणे इत्यघटादेः क्षपेस्तु, अदन्तवादुपान्त्यवृश्यभवनेन क्षपयती- त्यादि तुल्यमेव स्यात्परं भिणम्परे णौ “घटादेः ॥४॥२४॥ इति प्राप्तदीर्घा- भवनादक्षपि; क्षपंक्षपमित्येव स्यान्नतु अक्षापि, क्षापंक्षापमितीत्ययं विशेष: ॥ १५१ ॥ त्रप लज्जायाम् ॥ घटादिलात् णौ इखे; त्रपयति । त्रिणम्परे तु णौ वा दीर्थे, अत्रापि । अत्रपि । त्रापंत्रापम्। पत्रपम् । त्रपौषि लज्जायामित्यघटा- देस्तु; णावुपान्त्यवृद्धौ, त्रापयतीत्यादि । भिणम्परे तुणौ; अत्रापि नापत्रापमित्येव स्यान्नत्वत्रपि; त्रपंत्रपमितीत्येष विशेषः ॥१५२|| सप समवाये ॥ णौ सनि अप- पाठात् षत्वाभावे; सिसापयिषति । णौ के, असीसपत् । पोदेशस्य तु, सिषाप-

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानान्नी बृहवृत्तिः ।
यिषति; असीषपदित्यादि स्यात्॥१५३॥ हेपृङ् गतौ ॥ हेपते । णौ के, ऋदि-
त्वात् “उपान्त्यस्य-२३५।। इति इखाभावे, अजिहेपत् ॥१५४॥ तुप, तुम्प,
तुफ, तुन्फ, रिन्फत् हिंसायाम् ॥ तुपति । तुपती, तुपन्ती स्त्री कुले वा;
अवर्णादनमा२।११११५॥ इति वाऽन्तादेशः । भौवादिकतुपेस्तु; तोपतीति स्यात्।
ईयोस्तु, शतुः "यशवः ।।२।१।११६॥ इति नित्यमन्तादेशे; तुपन्तीत्येकमेव रूपं
स्यात् ॥ एवमग्रेऽपि भावनीयम् ॥ १५५ ॥ तुन्प ॥ तुम्पति गौः । प्रस्तुम्पति।
शे घरे "नो व्यञ्जनस्य-R४५॥ इति प्राप्तोऽपि नस्य लुम्नेष्यते परैः ।
तुम्पती, तुम्पन्ती स्त्री कुले वा । भौवादिकतुम्पेस्तु तुम्पन्तीत्येकमेव रूपं
स्यात् ।। १५६ ॥ तुफ ॥ तुफति । तुफती, तुफन्ती स्त्री कुले वा । भौवादिक-
तुफेस्तु, तोफतीति; तुफन्तीत्येकमेव च रूपं स्यात् ।। १५७ ॥ तुन्फ ॥ तुम्फति,
शे नस्य लुमेष्यते । तुम्फती तुम्फन्ती स्त्री कुले वा । भौवादिकतुम्फेस्तु, तुम्फ-
न्तीत्येकमेव रूपं स्यात् ॥ १५८ ॥ रिन्फत् ॥ रिस्फति; शे नस्य लुग्नेष्यते ।
गवि, रिरिम्फ ॥ १५९ ॥ तृप, तृन्पत् तृप्तौ ॥ तृपति ॥ १६० ॥ तृम्पत् ॥
तृम्पति; शे नस्य लुमेष्यते ॥ १६१ ॥ स्तुप, स्तूपण समुच्छ्राये। स्तोपयति ।
अषपाठात् षत्वाभावे तु, स्तोपयिषति । अतुस्तुपत् । ष्टूपणस्तु, स्तूपयति । तुष्टुप-
विषति । अतुष्टुपदित्यादि स्यात् । एवमग्रेतनेऽपि घातौ स्तूपयतीत्येतहर्ज
वाच्यम् ॥ १६२॥ स्तूपण ।। अषपाठात षत्वाभावे तु, स्तूपयिषति । उ "उपान्त्य-
स्य ॥१२॥३५॥ इति इखे, अतुस्तुपत् । स्तूपयतीत्यादि तु, ष्ट्रपणोऽपि स्यात् ।
।।६६३॥ तुपुण अर्दने । उदित्त्वान्ने, तुम्पयति । किति नस्य लुगभावे, तुमप्यते।
भौवादिकतुम्पेस्तु “नो व्यञ्जनस्य ॥४॥२॥४५॥ इति नस्य लुकि, तुप्यते इति
स्यात् ।। १६४ ॥ अथ त्रयोदश बान्ताः ॥ घर्ब, कन्च, खन्ब, गन्ब, चन्ब, तन्त्र,
नन्ध, पन्न, बन्ज, शन्ज, षन्ब, गतौ ॥ धर्बति । घर्बितः। क्ते सेट्त्वात् “तेट:-॥५॥
३११०६॥ इत्यः घो। एवमग्रेऽपि
धर्वा एवमग्रेऽपि ॥१६५॥ कन्ब॥ कम्बति। किति नस्य लुकि,
कन्यते। कम्बितः । कम्बा॥१६६|| खन्ब ।। खम्बति । खब्यते। खम्बितः। खम्बा
॥१६७॥ गन्ब || गम्बति । गब्यते। गम्बितः। गम्बा ॥१६८॥ चन्ब॥ चम्बति ।
ब्यते । चम्बित चम्बा ॥१६९|| तन्ब॥ तम्बति । तब्यते। तम्बितः तम्बा॥१७॥

·ज्यायसंग्रहस्यgar नन्ब ॥ नम्बति । अणपाठात् णत्वाभावे, प्रनम्बति । नब्यते । नम्बितः । नम्बा ॥१७॥ पन्ब॥ पम्बति। पब्यते ॥ पम्बितः। पम्बा ॥१७२ ॥ बन्ब | बम्बति । बन्यते। बस्वितः। बम्बा॥१७॥ शन्ब॥ शम्बति । शब्यते। शम्बितः। शम्बा। णिगि चुरादेराकृतिगणत्वात्वार्थ णिचिवा, शम्बयति॥१७॥ धन्ब ॥ “प: स." ॥२३९८॥ इति षस्य सत्वे, सम्बति । सव्यते । सम्बितः । सम्बा। णौ सनि षपाठात् षत्वे, सिपम्बयिषति ॥ १७॥ सान्बण संबन्धे । साम्बयति । अष- पाठात्वत्वाभावे, सिसाम्बयिषति । णिचोऽनित्यत्वादभावे; सिसाम्बिपति । अलि, साम्बः ॥१७६।। कुटुन्षिण धारणे ॥ कुटुम्बयते ॥१७॥ अथाष्टौ भान्ता सुन्भ, नभि हिंसायाम् ॥ अवपाठात पत्नाभावे, सुसुम्भयिषति । असुसुम्मत् ।। १७८॥ नभि । धुतादिरयम् । धुतादित्वात्परस्मैपदेऽङि, प्रानभत् । आत्मने- पदे वडो अभावे, प्रानभिष्ट; “धुन ३।३।४४॥ इति वाऽऽत्मनेपदम् अण- पाठाच न णः । णोपदेशस्य तु, प्राणभत्, प्राणभिष्टेत्यादि स्यात् ।। १७९ ॥ धुन्म भाषणे च ॥ चाहिंसायाम् । कस।२।३।९८॥ इति सत्वे, सुम्भति । णौ D, असुषुम्भत्; षपाठात् षत्वम् । एवं णौ सनि, सुषुम्भयिषति । केवलातु षत्वापने सनि "णिस्तोरेव-०१।२।३३७|| इति नियमात षत्वाभावे, सुसुम्भिवति। कुपूर्वादरमादचि, कुसुम्मः । लक्ष्यं च- सावटम्मनिशुम्मसुम्मना" इति ॥१८॥ ष्टभुङ् स्तम्भे ॥ टपरषादिरयम् । यस्तु सूरिभिः पठितोऽस्ति स प्रयोगे टुंग्का- तपरसादिरपि । पोपदेशत्वार्थ ष्टभुङ् इति पेठे; सोऽष्ट्यै.. ॥२।३।९८॥ इति यः सः स्यादस्य तु षः सो नेष्यते परैः । उदित्वान्ने, ष्टम्भते । किति नस्य लुगभावे, टम्भ्यते । यङि, टाष्टम्भ्यते । यङ्लुपि, टाष्टम्ब्धि । सनि, टिष्टाम्भिपते । णौ सनि, टिष्टम्नयिषति। गौ के, अटिष्टम्मत् । सूरिपठितस्य तु, ष्टभुङः षः से, निमित्ताभावे इति न्यायात टस्य तभवने, स्तम्भते। स्तम्भ्यते। तास्त- सभ्यते । तास्तम्ब्धि इति। तथा षत्वापन्ने सनि पिस्तोरेव."॥२३॥३७॥ इति निय. मात षत्वाभवने, तिस्तम्भिषते इति । ण्यन्तस्य तु निषेधाभावात् धत्वभवने; तिष्ट- म्भयिषतीति। णौ , अतिष्टम्भदित्यादि वा स्यात्॥१८॥ , डिभुण संघाते। उदित्त्वाने, डम्भयति । णिचोऽनित्यत्वादभावेऽप्युदित्वात्किति नस्य लुगभावे, Parliampance ·EPISODERepaOCIAL म खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहद्वृत्तिः । उम्भ्यते । एवं डिभ्वादिनयेऽपि वाच्यम् ॥१८॥ डिभुण् । डिम्भयति । डिम्भ्यते। अचि, डिम्भः ॥१८३॥ भु, दिभुण वञ्चने ॥ उदित्त्वान्ने, दम्भयति । दम्भ्यते ॥१८॥ विमुण ॥ उदित्वाने, दिम्भयति । दिम्भ्यते ॥१८५|| अथ मान्तौ हौ। छद्म गतौ॥गतिरत्र प्रस्तावाच्छाप्रकाररूपा । छन्मति । सिचि, अच्छद्मीत्। णवि, चच्छद्म ॥१८६|| सामण सान्त्वने , “उपान्त्यस्य ॥४॥२॥३५॥ इति ह्रखे,असीस- मत् । चुराघदन्तस्य त्वससामदिति स्यात् ।। १८७ ॥ अथ रान्तास्त्रयः ॥ तुरक् त्वरणे ॥ हादिरयम् । "हवः शिति ११२॥ इति द्वित्वे; तुतोति ॥१८॥ पुरत् ऐश्वर्यदीप्त्योः॥षपाठात षत्वे; सुपोर । असूपुरत् । सुषोरयिषति । अपोपदे- शस्य तु; सुसोर। असूसुरत् । सुसोरयिषतीत्यादि स्यात् । सुरतीत्यादि तूभयथाऽ- पि ॥१८९॥ गुदण अनृतभाषणे ॥ उदित्त्वान्ने, गुन्द्रयति । आचि, गुन्द्रा उत्तम- मुस्ता ॥१९०॥ अथ लान्ता एकादश ॥ तत्राद्यौ द्वौ घटादी ॥ स्खल चलने ॥ दल विशरणे ॥ गौ घटादे: १९२१२४॥ इति इखे; स्खलयति । दलयति । त्रिणम्परे तु णौ वा दीर्थे; अस्खालि। अस्खलि। स्खालंस्खालम् । स्खलंस्खलम् । अदालि। अदलि। दालंदालम् । दलंदलम् । अघटायोः स्खलदलोस्तु गौ; स्खालयति; दालयतीत्यादि । भिणम्परे च णौ; अस्खालि । स्खालं- स्खालमिति । अदालि । दालंदालमिति च स्यात् । स्खलति, दलतीत्यादि तूभयथाऽपि तुल्यम् ॥ १९॥१९२ ॥ स्थल स्थाने ॥ अषपाठात् षत्वाभावे, तिस्थालयिषति। , अतिस्थलत् । षोपदेशस्य तु, तिष्ठालयिषति । अतिष्ठलदित्यादि स्यात् । स्थलतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥१९॥ बलि परिभाषणहिंसादानेषु ॥ओष्ठ्यादिरयम् । बलते । दन्त्यौष्ठ्यवादिलाभावेन "न शसदादिवादिगुणिनः॥४१॥३०॥ इत्येव- निषेधाभावात् "अनादेशादेरेकव्यञ्जनमध्येऽतः॥२४॥ इत्येले हिलाभावे च; बेले, बेलाते, बेलिरे ॥ १९४ ॥ पिलत् उञ्छे । षपाठात् षले; सिषेल । असी- पिलत् । सिषेलयिषति । अपोपदेशस्य तु, सिसेल । असीसिलत् । सिसेलयि- पतीत्यादि स्यात् । सिलतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥१९५॥ पुलत् महत्त्वे ॥ पुलति। भ्वादेस्तु, पोलतीति स्यात् ॥ १९६ ॥ बल, वलण् प्राणने ॥ आद्य ओष्ठ्यादि. हितीयो दन्त्योष्ठ्यादिः ॥ घटादी एतौ । तेन "घटादे:-" ॥१२॥२४॥ इति हूस्खे, ।

·न्यायसंग्रहस्य- । SHARE ACORRANS बलयति । वलयति । भिणम् परे तु णौ वा दीर्धे; अबालि; अबलि । बालं. बालम् । बलंबलम् । अवालि; अवलि वालंबालम् । वलंवलम् ॥१९७॥१९८॥ मुलण रोहणे ॥ मोलयति । णिचोऽनित्यलात् "नाम्युपान्त्य-।५।११५४॥ इति के, मुलः ॥ १९९ ॥ पालण रक्षणे ॥ पाली; ण्यन्तादौणादिकः स्वरेन्च इर" (उणा-६०६) इति इस्ततो डीः ॥२००॥ गलिण नावणे ॥ गालयते। उदालयते। ज्यन्तादौणादिकः “स्वरेभ्य इ" (उणा-६०६) इति इ., गालिः । ड्या, गाली। २०१ ॥ अथ वान्तात्रयः ॥ क्षीनिरसने॥ क्षीवति । तर, अनुपसर्गाः क्षीवो- लाघकृशपरिकृशफुल्लोत्कुलसंफुल्ला: ।।२१८०॥ इत्यनेन क्षीव इति निपातनस्य क्षीवृङ एवेष्टवादस्मात् क्ते, क्षीवितः ॥ ३०२ ॥ बीबी आदानसंवरणयोः ।। णौ डे, “उपान्त्यस्य ॥२॥३५॥ इति ह्रस्वे, अचीचिवत् । चीनृगस्तु, ऋदित्वात गौ डे, उपान्त्यस्खाभावे, अचिचीवदिति स्यात् । चीवते इत्यादि तूभयथाऽपि ।। २०३ ॥ धावण सामप्रयोगे ॥षपाठात्सस्य षले, सिषान्वयिषति । अषोप- देशस्य तु, लिसान्वयिषतीत्यादि स्यात् । सान्त्वयतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥२०॥ अथ शान्ताश्चत्वारः ॥ रश शब्दे॥ रशति । औणादिके अने: रशना मेखला।मौ, रश्मिः । णित्यौ, राशिः॥२०५॥ वाङ्बु शब्दे णौ , ऋदित्त्वात् उपान्त्यस्य ॥४॥२॥३५॥ इति लाभावे, अववाशत्। वाशिचस्तु उपान्त्यवादिभवनात् , अची- वशादित्यादि स्यात् । वाश्यते इत्यादि तूमयथाऽपि ॥२०६॥ लश, लषण शिल्प- योगे ।। लाशयति; लापयति वा दारु, प्रमादिना तक्ष्णोतीत्यर्थः ।। २०७० दाशिण दाने ॥ दाशयते अदीदशत । दाभृग् दाने इत्यस्य तु, ऋदित्वात् जौ के उपान्त्यहखाभवनात, अदाशतेत्यादि स्यात् ॥२०८|| अथ षान्ता अष्टौ।। खष हिंसायाम् ॥ खषति । चखाप ॥ २०९ ॥ सूप, शूष प्रसवे ॥ अषपाठात् पल्लाभावे, सुसूष । पोपदेशस्य तु, सुपूषेत्यादि स्यात् । सूषतीत्यादि तूभयथाऽपि ||२१०॥ शूष । शूषति ॥ अचि, शूषा शाकजातिः ॥२११॥धषुङ् करणे ॥ उदि- त्त्वान्ने, “शिड्हे-"॥१॥३॥४०॥ इति तस्यानुखारे; घंषते । जघंधे । धषिता । घसुङ् करणे इत्यस्य तु, घसते । जघसे । सितेत्यादि स्यात् ॥२१२॥ धिषक शब्दे ।। हादिरयम् । “हवः शिति ॥४।१।१२॥ इति द्विले दिधेष्टि ॥२१३॥ मुषच् खण्डने CURREIO ।

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानानी बृहद्वृत्तिः । ष्णसूच निरसने पुष्यादिरयम् । मुष्यति । पुष्यादित्वादङि, अमुषत् ॥२१४॥ धूप, धूसण कान्ती- करणे ॥ धूषयति ॥२१५।। धूसण् ।। धूसयति ॥२१६॥ धृषिण सामर्थ्यवारणे । धर्षयतेऽरीन ॥२१७॥ अथ षट् सान्ताः । जसै परिभाषणहिंसातर्जनेषु ॥ जसति। जर्सन्ती स्त्री कुले वायशवः॥२१११११६॥ इति शतुर्नित्यमन्तादेशः जन्तिी इत्येतद्रूपं च जसैतेस्तुदादिलशङ्कोच्छिौ, श्वादिलव्यवस्थापनाय च, धातुपारा- यणे दर्शितमस्तीत्यतोऽस्माभिरपि दर्शितन् । तुदादिले हि "अवर्णाश्न-२।११ ११५॥ इति शतुर्वाऽन्तादेशे; जहँती, जर्सन्ती इति बैरूप्यं स्यात् ॥२१॥ ष्णुसच् अदने । सा२।३।९८॥ इति सले जुस्यति । बपाठात् पले, सुष्णोस । णो डे, असुष्णुसत् । णौ सनि, सुष्णोसायिति । केवलातु पत्लापन्ने सनि, "णिस्तोरेव" ॥२॥३॥३७॥ इति नियमात् पलाभावे; मुरमुसिषति, सुखोसिषति; "वौ व्यञ्जनादे:-27 ॥३॥२५॥ इति सेट्सनो वा कित्वम् । एवं सेटवलोऽपि वा कित्ये; स्तुसिला, नोसिखा घटादिरयम् । पा स-रा३९८॥ इति षस्य सले, णौ घटादिलात् हुने छ, समयति । निणम्परे तु गौ वा दीर्थे; अस्लासि; अनसि । खासं खासम्: स्वसंबसम् । गौ सनि, सिष्णसायिषति; पाठात् पलम् । अघटादेः नसेस्तु, स्वासथति अनासि । स्नासंस्नासम् । सि- ष्णासयिषतीत्यादि स्यात् । खस्यतीत्यादि तूभयथाऽपि ॥२२०॥ दासटू हिंसायाम् ।। दानोति ॥ २२१॥ उधसूर उच्छे ।। उनलाति हो चाहेरानादेश; उनसान । अनेकवरत्वात्परोक्षाया आमि; उनसांचकार । सनि, उदिधसिषति । ऊदित्वात् क्वि वेटि, उनला, उमसिला । उत्पूर्वप्रसातेस्तु; उन्हस्वाति । उद्सान। उद्द. ध्रास । उध्रिसिषति । उद्रस्येत्यादि स्यात् ॥२२२॥ उनसण उत्क्षेपे । उधा- सयति । डे, औदिधसत् । उत्पूर्वधासेस्तु, उदासयति। उददिधसदिल्यादि स्यात् ॥ २२३ ॥ अथ हान्ताः पञ्च ॥ गृहौङ् अहणे ॥ औदिच्यादेटि; गर्दा, गर्हिता । वेट्लात् क्तयोर्नेट ; गृढः, गृढवान् । गृढिः । “नाम्युपान्त्यः ।।५।११५४॥ इति के गृहम् । गृहाः ॥ २२४ सन्हूङ् विश्वासे ॥ दन्त्यादिः । द्युतादिरयम्। सनहे । “धुमोऽद्यतन्याम् ॥३॥३४॥ इति वाऽऽत्मनेपदे; परस्मैपदपक्षे द्युतादि- लादङि च; अनहत, असंहिष्ट उदित्वात् क्लि बेटि, सेटः क्लः "क्त्त्वा" கைம் Homepasa ·न्यायसंग्रहस्य-- गतौ ॥४॥३॥२९॥ इति कित्त्वाभावे; "नो व्यञ्जनस्य ॥४॥२॥४८॥ इति नस्य लुगभावे च; संहिला । इडभावपक्षे तु, हो ढलादिप्रक्रियया "दस्तड्ढे" ॥१३॥४२॥ इति ढलुपि, दीर्धे च; स्रावा ॥ २२५ ॥ दृहौ, ट्रन्हौत् उद्यमे ॥ णौ सनि षपाठात "ध: स-"।।२।३।९८॥ इति कृतसस्य षत्वे, तिष्टहयिषति ॥ २२६ ॥ दृन्हौत् ।। प्राग्वत् बले, तिष्टुंहयिषति । अपोपदेशयोः स्तृहस्नुहोस्तु; तिस्तहयिषति, तिस्त- इयिषतीत्यायेव स्यात्॥२२७॥ दुहुण् रक्षणे ॥ हयति । णिचोऽनित्यलादभावेऽपि, उदित्वात् क्ये नस्य लुगभावे; दहाते ॥२२८॥ अथ क्षान्ताश्चत्वारः ॥ दृक्ष गौ सनि, तिष्टुक्षयिषति; षपाठात् षः । अपोपदेशस्य तु, तिस्तृक्षयिषतीत्यादि स्यात् ॥ २२९ ॥ जक्षुङ्ग गतिदानयोः ॥ घटादिरयम् । उदित्त्वाने, जङ्क्षते । किति नस्य लुगभावे; जयते । जजङ्ग । जक्षिता । ते, जक्षितः । जक्षा, "क्तेट: ।५।३।१०६॥ इत्यः । णौ, जङ्क्षयति । भिणम्परे णौ, “घटादेः-" ॥४।२।२४॥ इति वा दीर्धे; अजाक्षि; अज जाङ्क्षजाङ्गम् ; जङ्क्ष जङ्गम् ।। २३० ॥ भक्षी अदने ॥ भक्षते । भक्षति । बभक्षे। बमक्ष । भक्षि. तुम् । भक्षितम् ॥ २३१ ॥ ऋक्षः उपशमने ॥ ऋक्ष्णोति । अचि, ऋक्ष ना- त्रम् ॥ २३२ ॥ इत्यादि । ये तु भ्वादिप्रभृतिगणपठिता अपि चौरादिकणिमात्रार्थमर्थान्तरार्थमात्मने पदपरस्मैपदार्थमिडागमार्थ वा विशेष्य परैः पृथक् पठितास्तेऽत्र प्रायो नाहताः। बहुलमेतन्निदर्शनमित्युक्त्या चौरादिकाणचः सर्वधातुभ्यो बहुलभावाहातूनामने. कार्थलस्यात्मनेपदेडागमयोरनित्यवस्य च सर्वेषां प्रतीतखात् ॥ आगमिका अपि च केचिद्धातवोदृश्यन्तेः-यथा। दट्ट आच्छादने॥टिता पट्ट- शाला ॥१॥विकुर्व विक्रियायाम् ॥ वादे: ।।१।६३॥ इति दीर्घस्यानित्यवादभावे, विकुर्वति। विकुर्वितम् । विकुर्वित्वा ॥२॥ कुर्व करणे॥ प्राग्वदीर्घाभवने: कुर्वति। अस्य विपूर्वस्य क्त्वि; विकुयं ॥३॥ उषण निवासे॥अदन्तः। “णिवेत्ति-१॥५॥३॥ १११॥ इत्यने; पर्युषणा ॥ ४॥ युहं उद्धरणे ॥ निर्मूढम् ॥५॥ इत्यादि । सर्वेऽप्येते लौकिकांदिधातवो लक्ष्यानुरोधासिद्धाः ॥ अत्र यथोक्तसकलसौत्रादिधातूनां संग्रह श्लोका:- FROHIstsyasanj

·.
Ganga
खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी वृहद्वृत्तिः ।
कण्ड्वादिस्थ स्तम्भूस्तन्द्राः किपतिगृहिचिरिजुक्रुभूस्तर्किः ।
ककिकर्किः सिकिमर्किचड़किमकिरिखिकगापिमर्चाश्च ॥१॥
आर्या गीतिः।
मञ्जिः पञ्जिः कञ्जीरण्टिर्घटुमटिकुठळुडोडिवडिः ।
गडिघणिकिणिकुतिपुतिलतिसातिकथोदिक्षदिः सुन्दिः ॥२॥
कदिमिधिधनिरिपिकपतिक्षुपिटुपिबिम्बिस्तथा रिभिः स्तुम्भूः ।
स्कम्भूस्कुम्भूदभिडिमिधमिपीयिरुरिस्तुरिस्तन्द्रिः ॥ ३ ॥
चुलिरुलिलुली च सल्लिहल्लिमिलिधन्वितविपशिस्पशयः ।
ऋशिभिषियुषिधिषिलुसिपलिभसिलुहिरिहिचुक्षिचिक्षिश्च ॥ ४ ॥
इति सौत्राः स्युः कृविवीजिहीलिरन्दोलिरपि च हिन्दोलिः ।
प्रेढोलिरूपिरित्यादिलौकिकाः स्युश्चुलुम्पिकूचिघटिः ॥ ५॥
उल्लुडिरवधीयुद्धप्युल्लकसाद्याश्च वाक्यकरणीयाः ।
खच्योजस्फुटतुच्छस्कन्धोषवसाश्च तद्भिन्नाः ॥ ६ ॥
क्रुशुपिशुकुसुदसुत्रसुरित्यदर्शिताश्व खेडपणवित्ताः ।
कर्तः कः कत्थःश्लथः शरच्छदलभाः श्रपः खोदः ॥ ७ ॥
स्तनध्वनौ खनस्यमौ ।
षमष्टमौ ललिमलिः ॥८॥
॥ जगौ विलासिनी छन्दः ।।
वल्पुलवल्पूलौ पल्पुलपप्पूलौ ।
वत्पूलकुमालौ पशिशश्यंसिगहाश्च ॥ ९ ॥
आयेऽर्दै भमौ विक्रान्ता; तृतीये ही तयौ तनुमध्या; तुर्ये सभी गो वितानम् ।
छन्दस्त्रयमीलने चात्र वृत्ते उपजातिच्छन्दः, सर्वासामुक्तादिजातीनां सङ्कर
उपजातिरिति वृद्धा इति छन्दोऽनुशासनोक्तेः ।।
गा माः किः क्षिजिरिचिईवीदीधीरुदाहृताः क्षीत्रीः ।
श्रील्पील्वीज्रीखुर्धगुंगज्रघृसृहस्पृऋकृः ॥ १० ॥
वृश्चपदृज्योदकुतिकिटिकयः किचिक्कवखुखक्खिः ।
लिखिघग्घिदधिसघिस्तिधिचषधिमुचिद्विरचियाचिविचिः॥ ११ ॥

·न्यायसंग्रहस्यo० चर्चिखचिगुर्चिपिच्छिलुजुध्रिजिरिजिनजिमृजी वृजिमजिः । शौर्योट्टमैनेटर्लेटस्तथा लौट्टः ॥ १२ ॥ सटुमुटुनटिणटिरस्ट्यतिमिल्टिसुटिशटिशलिरुठुqठुयुक् । चुडुपिडिकड्डाड्डाश्चुड्डितुडती क्ष्वेडती अडिर्लण्डिः ॥ १३ ॥ लन्दिस्तुडिफण्याणिणिणिरिन्तिज्युतिकितिः पतिर्वावृत ।। ध्वतिः पर्थिः पार्थिः पदिः कदिः क्रदिक्लदी मन्दिः ॥ १४ ॥ खुर्दिगुधिवेदिबुन्धर्णदिवधती णाधृसाधिषाधिगृधिः । मनति-जनिक्षपित्रपिसपिहेपिस्तुपितुम्पि-तुफितुम्फिः ॥ १५ ॥ रिफितृपितृम्पिः स्तुपिना स्तूपिस्तुपिश्व घर्बिकम्बी च । खम्बिर्गम्बिश्वम्बिस्तम्बिनम्बिश्व पम्बिश्च ॥ १६ ॥ बम्बिः शम्बिः पम्बिः षाम्बिकुटुम्बी च सुम्भिननिम्भिः । टभुडभुडिभुभुदिम्भिश्छझिः सामिस्तुरिपुरी च ॥ १७ ॥ गुन्द्रिस्खलिदलतिस्थलिबलिपिलिपुलिबलिबालिश्च मोलिइच ।। पालिगली क्षौविश्वीविषान्त्विरशिवाशिलशिलषयः ॥१८॥ दाशिखषिसूषिशूषिर्धषुधिषिमुषिधूषिधूसिधृषिजतिः । णुसिना ष्णसिदासी द्विरुप्रसि गृहिलंही हिष्टुंही ॥ १९ ॥ दहिः पृक्षिजैक्षि-भक्षी ऋक्ष्याद्याश्च । अन्यैरुक्ता एते सैद्धान्ताश्चाथामी ॥२०॥ ॥ मी सावित्री छन्दः॥ दुटिरथ विकुर्विकुर्वी उषियुहिरित्यादि सैष धातुगणः । लौकिकप्रभूतिर्लक्ष्या-नुरोषतः सिद्धिमध्यास्त ॥ २१ ॥ ॥ इत्यपश्चिमस्यादितो गणनयैकचत्वारिंशशततमस्य न्यायस्थ वृहद्वृत्तिः॥ प्रशस्तिकाव्ये संसंग्रहीता इति ॥ अत्र "प्रोपोत्संपादपूरणे"ste७८॥ इत्यनेन समो विर्भावः । "प्रप्रशान्तकषायाग्नेरुपोपप्लववर्जितम् । उदुज्ज्वलं तपो यस्य संसंश्रयत तं जिनम् ॥ इत्यादौ सिद्धः । यथा- HAPRIMER marate Searneetprereasana

·खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी बृहवृत्तिः ।
श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिश्शेषशिष्याग्रणी-
गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् ।
तच्छिष्याश्रवणहेमहंसगणिना न्यायार्थमञ्जूषिका-
वक्षस्कार इहान्तिमोऽम्बुधिमितः सम्पूर्णतां लम्भितः ॥ ४ ॥
KapaHARIES
Rancy
एषा न्यायार्थमञ्जूषा संभृताऽथैरहो बुधाः ।
आस्ते न्यस्ता पुरस्ताडो यथेच्छमुपयोज्यताम् ॥१॥
आचेंऽशे सप्तपञ्चाशन्न्याया अस्यां पुरोऽन्विताः ।
शेषांशेष्वितरे पञ्चषष्टिरष्टादशैककः ॥ २ ॥
तदेवमेकचत्वारिंशतकं शतमन्वितम् ।
मञ्जूषायामिह न्याया येऽन्तर्भूतास्तु तेऽधिकाः ॥ ३ ॥
परसुद्धाटनेऽमुष्याः शेमुष्या कुञ्चिकाय्यते ।
तेषामेव स्फुरेथेषां न्यक्ष श्रीहेमलक्षणम् ॥ ४ ॥
अपि चा
न्यायवृत्तिरिय हैमी हैमं व्याकरणं श्रिता।
अतीव माजते यत्कल्पहूं कल्पवल्लरी ॥ ५ ॥
अन्यव्याकरणादिदेवकुलिकः सद्देवताधिष्ठिति-
योऽयं राजति हैमलक्षणमहाप्रासाद उन्यो स्थिरः ।
तत्रालोककलोकलोचनहदामाह्लादमुत्पादय-
नेष द्वारततोरुतोरणरमा ग्रन्थः समालम्बते॥६॥
श्रीमच्चान्द्रकुले पुराऽजनि जगचन्द्रो गुरुयस्तपा-
चार्यख्यातिमवाप तीव्रतपसा तस्यान्वयेऽजायत ।
प्रौढः श्रीवरदेवसुन्दरगुरुस्तत्पट्टपूर्वागिरेः
शृङ्गे श्रीप्रभुसोमसुन्दरगुरुर्भानुर्नवीनोऽभवत् ॥ ७ ॥

·%D न्यायसंग्रहस्थ- यत:- aayegaer भानोर्भानुशतानि षोडश लसन्त्येकत्र मास्याश्विने यच्छिष्यास्तु ततोऽधिका अपि महीमुद्योतयन्ते सदा । तस्याहं चरणावुपासिषि चिरं श्रीमत्तपागच्छप- क्षोणीविश्रुतसोमसुन्दरगुरोश्वारित्रचूडामणेः ॥ ८ ॥ अपि च। मारिर्येन निवारिता सुरकृता संसूत्र्य शान्तिस्तवं स श्रीमान् मुनिसुन्दराभिधगुरुदीक्षागुरुर्मेऽभवत् । यस्य श्यामसरखतीति बिरुदं विख्यातमुवीतले गुर्वी श्रीजयचन्द्रसूरिगुरुरप्याधात् प्रसतिं स मे ॥ ९ ॥ साम्प्रतं तु जयन्ति श्रीरत्नशेखरसूरयः । नानानन्धकृतस्तेऽपि पूर्वाचार्यानुकारिणः॥ १०॥ एतानाचार्यहर्यक्षान् प्रत्यक्षानिव गौतमान् । बीतमायं स्तुवे स्फीतश्रीतपागच्छनायकान् ॥ ११ ॥ किंच। हैमव्याकरणं महार्णवमिव व्यालोड्य मञ्जूषिका- संपूर्तिप्रमितान्यमून्यचिनवं सन्न्यायरत्नानि यत् ॥ तत्सर्वं यदवाप्तबोधकणिकासिद्धौषधीजृम्भितं विद्यासिद्धमिम हृदि प्रणिदधे चारित्ररत्नं गुरुम् ॥ १२ ॥ चिन्मयानां मयाऽमीषामृषीणां सुप्रसादतः । हेमहंसाभिधानेन वाचनाचार्यतायुजा ॥ १३ ॥ श्रीमहिक्रमवत्सरे तिथितिथौ १५१५ शुक्लद्वितीयातिथौ पूर्वाह्वे मृगलाञ्छने मृगशिरःशृङ्गाप्रशृङ्गारिणि । शुक्रस्याहनि शुक्रमासि, नगरे श्रीसागरेऽहम्मदा- वादे निर्मितपूचिरेष जयताद् ग्रन्थः सुधीवल्लभः ॥१४॥ 5000*ON·appa ma HERE CART HT ANSAR खोपज्ञन्यायार्थमञ्जूषानाम्नी हवृत्तिः । इति श्रीतपागच्छपुरन्दर-श्रीसोमसुन्दरसूरिखदीक्षागुरुश्रीमु- निसुन्दरसूरिश्रीजयचन्द्रसूरिप्रमुखनीगुरुसाम्प्रतविजयमा- লীলাঅষ্কলঙ্কীহলেইংহিত্য- सेविना महोपाध्याय श्रीचारित्ररत्नगणिप्रसादनात- विद्यालवेन वाचकधीहेमहंसगणिना स्वपरोप- काराय संवत् १९१५ वर्षे ज्येष्ठसुदिद्धि- तीयायां निर्मितेय न्यायार्थमञ्जूषानाम्नी न्यायवृहदवृत्तिश्चिरं नन्दतात् । प्रत्यक्षरं गणनया अन्थेऽस्मिन् मानमागमन् । सहस्रत्रितयी पश्चाशीतिः श्लोकाश्च साधिकाः॥१॥ SATOR HERE

·No text on this page.

·আখতথ্যঃ হালুম ইsister গয়ালী * ২৫ গ্রাজু ম জাংশল হারুন শীমুম্বায় ও লিখি? হasgunit - urn a ৮) alata ২লজ্জাহা १४ दुर्मिदा ইও। কার গুলী ? অ অঙ্কু ? - তুমি কি স্থায় স্কুল প্রল: { ক ३३ ६ ३ इत्यादि ই ২৫ অংশ নিতে ৪ অস্বতি, অসুলা স্কুল লাল , অল্প শালী দুজ্জা হায় হায় মুনি ই জা! ঐ ? জানুন २६. सुड हिंसाचार ২২ জুন উঃ হিন্দু সুকান্তি তা অনেক ২৪ ঘন্টা হ অঙ্গুলি যায়ূন, বি २१ गुद्री प्रेरणे ইস্র মন্ত্র এ ইঙ্গি স্বাহী উলুখানি আমি অই ও মই সেক্সি শাল ক্সি গাস্ট এজee ar ঔ স্থা anisg repনধি কর্ম এদিন- “ল-tি a loss ত riderack ·-- ·श्रीहपहल गणिविरचित न्यायार्थमञ्जूषायाः Sharma स्वोपज्ञो न्यासः MARAawa গীলিফাগুঃ প্রফুফাতাল শিক্ষা भ्यासेन महसः स्वकृतां व्यायामाल ।। १ ।। त्रैलोक्येत्यादि । अनादौ सर्वगुरुनगणः, पृथ्वीतत्त्वं श्रीहेतोय॑न्तम् । त्रैलोक्यशब्दश्च ही- জ্ঞাস্যা? কাত গীবিল অল্মং (অন্তু অল স্বনি তুলা লীজ । লস্থ তাল- न्यायेन, कोऽर्थः । यथा तुलाया मध्ये गृह्यमाणे आचन्तमहणं त्वयं स्यात्तथाऽन मध्यवर्तिबीजोपादानेन शेषाण्यापि बीजान्युपात्तानि शेयानि । यहा! पुरस्थानमा इति पयोजने, ही नल इति पठितलिद्धमन्त्रः श्री सिद्धचकाङ्गभूतोऽत्र पठितः शालय शिष्यवाशिष्यसन्मतिविस्तरणाथै पालनार्थ च । अयमेव चार्थः तायिने इत्यनेन सूच्यते; तायः सन्तानपालनार्थत्वात् । श्रीसिद्धचक्रयन्त्रस्थापनायाश्च वृत्ताकारत्वात् सोमोषमा । श्रीसोमसुन्दर इति च स्वगुरुनामकीर्तनम् । इह च मङ्गलानिधेयप्रयोजनलम्बन्धा दिग्मानतो दयन्ते । तथाहि । आगन्तग्रहणे सध्यस्यापि ग्रहणमिति न्यायक्लेन सकलस्यापि शालय मङ्गलत्वं दयितुं तावदाचलयोनङ्गलमवश्यं वाच्यम् । सत्र न्यायवृत्तेरादाविदं श्रीसिद्धचक्रत्वगुरुना- সাতাল মজুমু! কী অ কি ভুলি হল অস্তনি নলু ফিতি অর্থ আত্মা प्रशंसंस्त एवात्राभिषेया इति सूचयति । न्यायाध्वनीत्यादि । अन्नाचे पादे न्यायशब्दो राजनीति वाची। द्वितीये अगर्हितवाणिज्यादिव्यापारवाची तृतीये तार्किकमतीतानुमानादिप्रमाणवाची । तुयें वैयाकरणप्रसिद्धल्यायवाची, समुदितसर्वप्रकारन्यायवाची बा। शुभपदेति । शुभानि निरबद्यानि यानि पदानि प्रयोगास्तद्रूपफलदाम् । अनेनैतां न्यायवृत्तिमधीत्य न्यायानां यथावत्प्रयोग कुर्वन् शुभपदानि साधयितुं शकोतीति शास्त्रप्रयोजनं दर्शितम् ! अन्याऽपि च न्यायवृत्तिनित्यं सन्मार्गप्रवृत्तिराद्रियमाणा सती शुभ यत्पदं प्रतिष्ठा तत्फलदा स्यादित्युक्तिलेशः । अथ शास्त्रस्य सम्बन्धमाह । इह तावदित्यादि। अनित्यत्वमुपेक्ष्येति न्यायाः किल सर्वेऽपि "सिद्धिः स्याद्वादात् ।। १।१।२।। इति भणनाद्यथाशिष्टप्रयोग कचित्प्रवर्त्यन्त कचिच्चन प्रवलन्ते इति प्रायो अनित्या एव सन्ति; लच तेषामनियताप्राक्तनटीकाकारेण का- पि प्रकटितेति भावः । न्यायार्थमञ्जूषानानीतिा न्यायानामर्था अभिधेयानि ते एव येऽर्थाधनानि तेषां मञ्जूपेव मजूया। अस्मिन्नाग्नि विद्वन्मानसहंस इत्यादाविन परंपरितरूपकाख्योऽलकार इति काव्यप्रकाश- मतम्। सम्यग्दृष्टिपरिगृहीतत्वेनोति । यदुक्तम्। “व्याकरणच्छन्दोलंकृतिनाटककाव्यतर्कगणितादि । सम्यग्दृष्टिपरिप्रहपूतं जयति श्रुतज्ञानम्” इति । सूचीकटाहल्यायइलि। सूचीकटाहावेव न्यायो दृष्टा- न्तः। तथाहि । यथा लोहकारः प्रथमं कटाहार्थिना आगत्य कटाहघटनाय यद्यभ्यर्थ्यते पश्चाच सूच्यर्थिना सूचीघटनाय, तथापि स सूचीमल्पकृत्यत्वात्प्रथम घटायत्वाऽर्पयति कटाहं तु बहुकृत्यत्वात्पश्चादेव । तथा यत्र पश्चानिर्दिष्टं प्रमेयमल्प व्यत्वात्प्रथमं प्ररूप्यते पूर्वनिर्दिष्ट तु बहुवक्तव्यत्वात्पश्चात् , तत्रायं ·न्यायाथैमञ्जूषाया:- न्यायः । यथा समासान्ताधिकारे “अथ समासान्तो वक्ष्यते” इति निर्दिश्य विधिपूर्वको निषेध इति न्याये सत्यायल्पवक्तव्यत्वात्प्रथमं "न किमः क्षेपे॥७॥३७॥ इत्यादि चतुःसूच्या समासान्तनिषेध उक्तः। तदनु“इच्युद्धे॥७१३१७४।। इति सूत्रादारभ्य व्युत्तरशतमितसूत्रैस्ताद्विधिरिति ॥ काकाक्षि- गोलकन्यायो, डमरुकमणिन्यायो, घण्टालालान्याय इत्यादि। यथा काकस्यैक एवाक्षिगोलको यथाप्रयत्न द्वयोरपि चक्षुश्छिद्रयोर्यातीति लोकोक्तिः । यथा वा डमरुके वाधमाने तद्रज्जुबद्धो मणि- स्तदुभयतो लगन डमत्कारकारी स्यात् । यथा वा घण्टायां वाधमानायां तल्लाला उभयतोऽपि लगन्ती ध्वनिमुत्पादयेत्। तथा यत्रैकमेव पदं मध्ये स्थितं पुरःपश्चास्थितवाक्ययोः सम्बध्यमानं सदर्थमुद्दीपयति तत्रैते न्यायाः । यथा “तत्रादाय मिथस्तन प्रहत्येति सरूपेण युद्धेऽव्ययीभावः ॥३।१।२६॥ इति सूत्रे मिथ इति पदं पुरः पश्चाच वाक्ययोलगति । तथाहि । तत्र मिथ आदायेति रूपे युद्धे वाच्ये, तेन मिथः प्रहत्येति रूपे च युद्धे वाच्येऽनेनाव्ययीभावः स्यात् । तत्राचे यथा । केशेषु च केशेषु च मिथ आदाय कृतं युद्ध केशाकेशि । द्वितीये यथा । दण्डैश्च दण्डैश्च मिथः प्रहृत्य कृत युद्धं दण्डादण्डीति । इशादीति । आदिशब्दात् तुलामध्यन्यायादयोऽप्यूयाः । तदुदाहरणादि च प्रसङ्गादत्रैव त्रैलोक्ये- त्यादिश्लोकव्याख्याधवलरे प्रागुक्तम् ।। खं रूपं शब्द- ॥ व्याकरणसूत्रे सर्वत्रेति । इमे द्वे पदे सर्वन्यायानां वृत्तिष्वनुक्ते अपि प्रत्येकं वाच्ये। न्यायेषु व्याकरणस्यैवाधिकृतत्वात् । ग्राहमिति । साऽध्याहाराणि हि प्रायःसूत्राणीत्यतो- ऽस्मिन्न्यायसूत्रे प्राह्यमिति लभ्यते । एवमत्रेऽपि यथायोगं वाच्यम् । अशब्दसंज्ञेति । शब्देन संज्ञा शब्दसंज्ञा न तथा अशब्दसंज्ञा । यदि लेनेति। अनेनाशब्दसंज्ञेत्यत्र "तदः से: स्वरे पादार्था" ॥१३३१४५।। इतिसूत्रबद्यादेशब्दोऽध्याहार्य इति सूचितम् । शब्देन संज्ञेतीति । प्राक्तयां न्यायवृत्त त्वशब्दसंज्ञतिपदत्य, चदि पुनः शब्दः संज्ञारूप: स्यात्तदा रूपस्याग्रहणमिति व्याख्याऽस्ति । तथा च संज्ञेतिपदस्य संज्ञायतेऽनेनेति करणलाधनत्वाच्छब्दसंज्ञाशब्दयोर्विशेषणविशेष्यभावभवनेन कर्म- धारयसमाससम्भवात् सूत्रे संज्ञेत्यस्य प्राकपात: प्रसज्यते विशेषणत्वान्नीलोत्पलमित्यत्र नीलशब्दवत् । तथा च वं रूपं शब्दत्यासंज्ञाशब्द इति सूत्रपाठः स्वादित्यतोऽस्माभिः संज्ञानं संशतिभावसाधनतां संज्ञेत्यस्योद्भाव्य तेन सह शब्देत्यस्य तृतीयासमास एव' यथास्थितसूत्रपाठसमर्थनार्थ व्याख्यातः । रूपमनात्योति । रूपं भवतु मा वा; न कश्चित्तशासह इत्यर्थः । गौणमुख्ययोरित्यादिन्यायाना- मपवादोऽयं न्याय इति । अनेन वाक्येन प्रकृतन्यायस्य प्रयोजनं दर्शितम् । एवमलजन्यायेपि वाच्यम् । यथायोगामाते ! पञ्चनदं, सप्तगोदावरमित्यत्रात्समासान्तो; द्वियमुनं, त्रिगङ्गमित्यनयो- ईयो; विभक्तेरम्भावश्च चतुर्वपीति भावः । दारूएमेवेति । ननु “प्राज्ञश्च ।।५।११७९।। इत्यस्य वृत्ती दारूपग्रहणे ज्ञारूपसाहचर्य हेतूकृतमस्ति । तथाच तद्वृत्तिः। शारूपसाहचर्याहारूपमेवेह प्राहा न तु दासंज्ञेति; तथाचैतन्न्यायांशानियतायाः किमागतम् । एतन्न्यायांशनित्यत्वेऽपि झारूपसाहचर्याद् दारूपग्रहणस्यैव सम्भवात् । मैवम् । यतोऽशब्दसंज्ञेत्यशश्चेन्नित्यः स्यात्तदा साहचर्येण किं चल- ति। “ गापास्थासा-"||४१३१९६॥ इति सूत्रेऽपि तावद्गापादिरूपाणां साहचर्येषु सत्स्वपि देति दासंज्ञा एवं गृह्यमाणा: सन्ति नतु दारूपाः। परमत्राशब्दसंशेत्यंशयानित्यत्वाद् दुर्बलता वीक्ष्य सूरिणा ज्ञारूपसाहचर्यव्यपदेशेन वेष्टं दारूपग्रहणमत्र प्रसङ्ग स्थापितामिति ज्ञायते । ततश्च यथा १ सोपस्काराणि इति पाठान्तरम् । అనుకలు e ·खोपज्ञो न्यासः itwana पर्वतोऽयं वह्निमान् धूमवत्त्वादित्यनुमाने वन्यविनाभावी धूमो वहिं ज्ञापयति; तथा एतदनित्यत्वाति नाभाविनी दारूपग्रहणोक्तिरेतदनित्यतां ज्ञापयतीति व्यक्तमेव दारूपग्रहणोक्तेः प्रस्तुतांशानियताज्ञापक- त्वम् । नास्तीति । ननु द्वितीयांशस्याप्यत्यनित्यता। "प्राज्ज्ञश्च ।।५।११७९।। इत्यत्र दारूपाणां “दश्चाङः" १५:११७८॥ इत्यत्र दाग एव च ग्रहणात् । मैवम् । यतः “दश्वाः ||५।११७८।। इत्यत्र "समः ख्यः ॥१५॥ ११७७॥ इति पूर्वसूत्रानुवृत्तख्यारूपस्य, “प्राज्ज्ञश्च"।।५।११७९।। इत्यत्र च ज्ञारूपस्य साहचर्यात् दारूप- मेव तावद् ग्राह्यम्, नतु दासंज्ञा । “दश्चाङः।।५।११७८॥ इत्यत्र तु दारूपाणामपि मध्ये दागेव ग्राह्यो नत्वन्ये; दाग एव आङा योगात् । इति हेतू प्रदर्शितौ रतः । यतो दर्शितौ तदेतन्न्यायांशशङ्क- यैवेति, प्रत्युताय न्यायांशस्य ज्ञापकमिदं स्यानलनित्यतासाधकम् । ननु दार्शतहेतुभ्यामपि “दश्चा- 41५1११७८11 प्राज्ज्ञश्च"॥५१ ११७९॥ इति सूत्रयोर्दासंज्ञग्रहणं चेद्भमम् , तदा द्वितीयांशस्या- नित्यता जातैव । सत्यम् । परमेतावान्विशेषोऽस्ति, यदुत “श्चाङः ।।५।११७८॥ इत्यादि सूत्रस्थं दागादिग्रहणमस्यांशस्यानित्यतायास्तात्त्विक साधनमिति वक्तुं न शक्यते । व्यतिरेकव्याप्तिमत एव साधनस्य तात्त्विकसाधनत्वसम्भवात् । न चास्य व्यतिरेकव्यातिरस्ति । तथाहि । “साध्या के साधनस्याप्यवश्यमभावः” इति तावद्ध्यतिरेकव्याप्तिलक्षणम् । ततश्चैतन्न्यायांशानित्यत्वाभावे दागा अहणं न सिध्यत्येवेतीह व्यतिरेकव्याप्तिरुच्यते, न चैषाऽत्रास्ति । एतन्न्यायांशानित्यत्वाभावेऽपि, व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिरिति न्यायादेव तत्र तत्र यथोक्तदागादिग्रहणसिद्धेः । यदि परमन्वय- मात्रमत्रास्ति, यथा “दश्चाङ:"।५।११७८॥ इत्यादौ दागादिग्रहणदर्शनादेष न्यायांशो अनित्य इति । नचान्वयमानं साध्यसाधकं भवितुमर्हति । चक्रीवत्यासन्ने सति पटनिष्पत्तिं दृष्ट्वा तस्यापि पटनिष्प- त्तिहेतुत्वकल्पनप्रसङ्गादित्यतो नेदं “दश्चाङ: "॥५॥११७८॥ इत्यादिसूत्रस्थं दागादिग्रहणमेतन्न्यायद्विती- यांशस्यानित्यतायास्तात्विक साधनमिति वक्तुं पार्यते । व्यावहारिकं तु साधन स्यादितोह दर्शितम् । अतएव चानुबन्धनिर्दिष्टं न यलुपीत्यस्योत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहण न तदन्त- स्येत्यस्य गामादाग्रहणेष्वित्येतत्प्रथमांशस्य चानित्यतायामेवंविधमप्यनित्यतोदाहरणमादरिष्यते; स्थाना- शून्यत्वार्थ उद्भावयिष्यते च तत्र तत्र तत्तथैव ॥१॥ सुस- ॥ सुमगधेष्वित्यादि । शोभना मगधाः सुभगधाः; “सुः पूजायाम्।।३।१।४४॥ इति तत्पुरुषः । सर्वे च ते मगधाश्च सर्वमगधाः; "पूर्वकालैकसर्वजरत् पुराणनवकेवलम् ॥३।११९७॥ इति कर्मधारयः । अर्ध मगधानामर्द्धमगधाः; “समेंऽशेऽर्द्ध नवा"||३।११५४॥ इति तत्पुरुषः । पूर्वमगधे- ध्विति । पूर्वोऽशो मगधानाम्। कोऽर्थः । यस्यां तस्यां दिशि प्रथमोऽशो मगधानां पूर्वमगधाः; “पूर्वा- पराधरोत्तरमभिन्नेनांशिना"।।३।११५२॥ इत्यनेनांशितत्पुरुषः । ततस्तेषु भवः पूर्वमागधकः, अत्र पूर्व. शब्दोऽवयववाची! यदि तु पूर्वदिक्स्थत्वादवयवोऽपि पूर्वस्तदवयवयोगाच मगधा अपि पूर्वे । ततस्तेषु पूर्वेषु मगधेषु भव इत्यखण्ड एव "दिगधिकं संज्ञातद्धितोत्तरपदे ।।३।११९८॥ इत्यनेन तद्धितप्रत्यय- विषये कर्मधारयः क्रियते, तदा पूर्वशब्दो मुख्यवृत्त्या दिग्याच्यपि तात्स्थ्यात्तव्यपदेश इत्युपचाराद वयववाची, तदन्ववयवावयविनोरभेदोपचारे देशवाची च स्यात् । यदा तु पूर्वस्यां मगधाः पूर्वमगधाः; "सर्वादयोऽस्यादौ ॥३।२।६१।। इति पुंवद्भावः । ततस्तेषु भवः पूर्वमागधक इति क्रियते, तदा केवल- दिग्वाच्यपि । एषु च सर्वेषु प्रकारेषु पूर्वशब्दो वृत्युक्तयुक्त्या दिक्शब्द इत्युच्यते । बहुविषयेभ्य इत्याविति । ननु ग्रहणवतेति न्यायस्यापवादोऽयं न्याय इत्युक्तम्; अपवादत्वं च प्रसङ्गे सति स्यात, प्रहणवतेति न्यायश्च तदा प्रसज्यते यदि "दन्तपादनासिका-१॥२।१।१०१॥ इति सूत्रवन्नामपरिगणनं . । ।

·न्यायार्थमञ्जूषायाः- Na । कृतं स्यात् । इह तु बहुत्वविषयेभ्यो राष्ट्रवाचिनामभ्य इति सामान्येनैवोक्तम् । ततः ऋथ सुमागधकादिषु अहणवतेत्यस्य प्रसङ्गः । उच्यते । बहुविषयेभ्यो राष्ट्रवाचिभ्य इत्यप्युक्ते येभ्यो बहुवचनमेव प्राप्नोति ते अङ्गवङ्गवृजिमद्रमगधपळचालादयः प्रतिनियता एव राष्ट्रशन्दा लभ्यन्ते; ततोऽत्र नामपरिगणनम- कृतमपि कृतप्रायमेवेत्यतः स्पष्ट एव सुमागधकादिषु ग्रहणवतेत्यस्य प्रसङ्गः। एवमप्रेतनन्यायोक्ते “भर्तु- सन्ध्यादेरण्या६।३।८९।। इति सूत्रेऽपि प्रणवतेत्यस्य प्रसज्यमानता भाव्या । तथाहि । ऋतु इति सामान्योक्तेऽपि वर्षाप्रावृड्भ्यामिकणेण्ययोर्विधानाच्छेषऋतुनामान्येव तत्र लभ्यन्ते इत्यतस्तत्रापि नामपरिगणनमकृतमपि कृतप्रायमेवेति । उत्तर पदद्धिविधान मेवेति । ननु “मद्राददगा।६।३।२४ इति सूत्रवृत्तौ दिकशब्दपूर्वान्मदात्सूत्रोक्तस्यैवाविधानस्य अककापवादत्ववचनं सुसद्धितिन्यायस्य ज्ञापकमुक्तमस्ति । तथाहि । पूर्वमद्रेषु भवः पौर्वमद्रः। स्त्रीत्वे तु "अणजेये-गा२।४।२०॥ इति ङ्यां पौर्वमद्री इत्यत्र प्रथम "बहुविषयेभ्य: ।।६।३१४५|| इत्यक प्राप्तस्तदनु प्रतिपदोक्तत्वाद् “वृजिमनाद्देशात्क:॥६॥ ३॥३८॥ इति कः प्राप्तः । परं दिकशब्दपूर्व त्वरूपविशेषाविधानात् “मद्राद।।६।३।२४॥ इति अबोव अकको बाधित्वा प्रवर्तते ।। अत्र कश्चिदाह । नन्वनाकब्कयोः प्राप्तिरपि नास्ति । केवलादेव मद्रादकरा- कयोर्विधानादिति । तत्रोत्तरम् ! नन्विदमेवाविधानस्याकब्कापवादत्ववचनं ज्ञापयति, यदुतास्ति खुसार्द्धति न्याय इति । तेन सुपाञ्चालकः, सर्वपाञ्चालकः, अर्द्धपाञ्चालकः, पूर्वपाञ्चालकः, अप- पाञ्चालकः, सुमागधकः, सर्वमागधकः, अर्द्धमागधक इत्यादौ "बहुविषयेभ्यः॥६॥३॥४५॥ इत्यक सुवृजिकः, सुमद्रक इत्यादी “वृजिमद्राद्देशात् कः॥६॥३॥३८॥ इति कश्च तदन्तविधिना सिद्धौ। ततश्च पौर्वमद्र इत्यादौ दिशब्दपूर्वान्नद्रादपि सुसर्वाति न्यायेनाकञ्कयोः प्राप्तिसद्भावात्तौ बाधित्वा - द्राद।६।३।२४।। इत्यसो भवनं नासंगतम् । तदेवसञोऽकञ्कापवादत्ववचनं सुसद्धिति न्यायस्य ज्ञापकमुत्तमस्ति; तद्भवद्भिरप्येतन्न्यायज्ञापकं तदेव कस्मान दार्शतम् । पुरातनन्यायवृत्तौ तस्यैव ज्ञाप- कस्य दर्शितत्वात् । उच्यते। तज्ज्ञापकं स्यात, परं दिशदेभ्यो जनपदस्येत्येतावत एवांशस्य स्यान्ननु सुख- बाढेत्येतावतोंऽशस्य । अस्मदुत्तं तु ज्ञापकमखण्डमपि न्यायं ज्ञापयतीति तदेव दृढम् । बाघभवनादिति । राष्ट्रवाचिभ्यो योऽकयादिविधिरुतः सोऽवयवप्राधान्यविवक्षायां राष्ट्रान्तेभ्योऽपि प्राप्नोति, परं ग्रहण- वतेति न्यायेन निषिद्धः स एतन्न्यायेन पुन: प्रसूयते इति भावः । ननु पूर्वमागधक इत्यत्र यदा ताद्ध- तप्रत्ययविषये पूर्वेषु लगधेषु भव इति कर्मधारयः क्रियते तदा वाक्यावस्थायासससस्तादेव मगध- शब्दातद्धितोत्पत्तिईश्यते इत्यतो ग्रहणवतेति न्यायस्याप्रसङ्गान्ताधकैतन्न्यायस्याप्यप्रवृत्तेः कथं तदा- नीमस्या प्रतिमलत्रकारिता ! उच्यते । तद्धितप्रत्यये उत्पत्यमाने तावत्कर्मधारय उत्तोऽस्तीत्यतस्ताड़ितो- त्पत्तिरवश्यं पूर्वमगधेतिसमुदायसवनादन्वेव स्यात्तथाच पूर्वोत्तरीत्या स्पष्टैवास्य कर्मधारयपक्षेऽपि प्रति- प्रसवकारिता॥२॥ ऋतो. ।। पूर्ववार्षिकमिति ! अत्र ऋतुविशेषवाचकाइद्धिमद्विधिः “वर्षाकालेभ्यः॥६॥३६८०।। इत्यत्र वर्षाशब्दोक्तेः । पूर्वशैशिरमित्यत्र तु ऋतुसामान्य वाचकात्; "भर्तुसन्ध्य-१६।३१८९।। इति सूत्रे ऋतुसामान्यस्यैवोक्तत्वात् ! ऋतोवृद्धिमद्विधाविति न्यायसूत्रे च ऋत्तोरित्युक्त्या ऋतुविशेषवाच- कायो वृद्धिमद्विधिर्यश्च ऋतुसामान्यवाचकावृद्धिमद्विधिस्तानुभावपि संगृहोते इत्येतदर्थज्ञापनार्थमेवाने- दमुदाहरणद्वयं दर्शितम् । माभूदिति । ननु तर्बत्र किं स्यात् । उच्यते । “भवेगा।३.१२३॥ इत्य- नेनाणि पूर्वप्रावृष इत्येव स्यादणो वृद्धिमत्त्वात् । काललक्षण एवेकणिति । नन्वत्र सोऽपि न प्राप्नोति। ग्रहणवतेति न्यायेन तदन्तविधेनिषेधात् । मैवम् । यतो प्रणवतेति न्यायत्तत्रैव प्रवर्तते यत्र "दन्त- ·खोपज्ञो न्यासः RANASIHAR । पादनासिका गा२।१।१०१॥ इति सूत्रवन्नामानि परिगणितानि स्युः; सामन प्रतिनियतानामेव लभ्य- मानत्वात्परिगणितप्रायाणि वा स्युः। इह तु "वर्षाकालेभ्यः ||६३३१८०॥ इत्यत्र कालेभ्य इति बहुवचनं यथाकथञ्चित्कालवृत्तिभ्यः प्रत्ययप्रापणार्थ । तेन मासे अवं मासिकम् । एवं सांवत्सरिक, देवतिक- मित्यादौ साक्षात्कालवृत्तिभ्यो यथैकण स्यात् , तथा उपचरितकालवृत्तिभ्योऽपि । तथाहि । निशासहच- रितमध्ययन निशा । प्रदोषसहचरितं प्रदोषः । अत्र निशाप्रदोषशब्दो कालवाचकावध्यध्ययने उपचरितो स्तस्ततस्तयोर्निशाप्रदोषयोरध्ययनयोर्जयो नैशिकः, आदोषिकः । तथा कदम्बपुष्पसहचरितः कालः कद- बपुष्पम् । ब्रीहिपलालसहचरितो ब्रीहिपलालम् । अत्र कदम्बापुष्पनीहिपलालशब्दावकालवाचिनावप्यु- पचारात्कालवृत्ती स्तः । ततश्च तयोः कदम्बापुष्यत्रीहिमलालयोः कालयोर्देवमृणं कादम्ब पुष्पिकं, बैहिप- लालिकमित्यादि । नवंविधानां प्रकाराणां परिगणेयत्वमस्ति, ततो ये शब्दा एवंविधप्रकारैः कालवाचिनो वर्तन्ते तेऽप्यपारिगणेया एवेत्यतो नान ग्रहणवतेत्येतत्प्रवर्तते । बाधवनादिति । ऋतुवाचिभ्यो योऽणादिविधिरुतः सोऽवयवप्राधान्यविवक्षायामृत्वन्तेभ्योऽपि प्रामोतिः परं प्रहणवतेति न्यायेन निषिद्धः स एतन्न्यायेन पुनः प्रसूयते इति भावः ॥ ३॥ ननु व्यञ्ज जनस्यार्द्धमात्रिकत्वेनैकमात्रत्वादिलक्षणानां हखत्वानां प्रसङ्ग एवं नास्तीति कोऽर्थोऽत्र न्यायेन । मैवम् । अर्द्धमात्रिकयोः समुदाये एकमात्रत्वमपि संभवेत् । तथाच प्रतक्ष्येत्यत्र क्षय हवसंज्ञत्वे "हवस्य तः ||४|४|११३॥॥ इति तागमप्रसङ्ग इत्यादौ न्यायसाफल्यात् । खरस्येत्येकवचनोक्तेश्च तितड छत्रमित्यत्राइतोः समुदितयोईिमानत्वेऽपि दीर्घसंज्ञाया अभावात् अनाङ्माङ-" || ११३१२८॥ इति छल्य द्वित्वविकल्पो न स्यात् । बहुषु स्थानेविति । यद्यपि “समानानां तेन दीर्घः ॥१२॥१॥ ऋलति हस्खो बा१२॥२॥ इत्यादी हवदीर्थ- विध्योः स्थान्युपान्तोऽस्ति । पर यौ हवदीर्घ विधी रतन्न्यायस्य वृत्तावुदाहृतो, तयोस्तावत् स्थान्यु- पात्तो नास्ति । ततोऽन्यत्रापि खित्यनव्ययारुषोर्मोऽन्तो ॥३१२११११॥ "इच्यस्वरे दीर्घ आच" ॥३॥२॥७२॥ इत्यादौ यत्र हखदीर्घविध्योः स्थान्युपात्तो नास्ति, तान्येव स्थाना- न्यत्र बहुशब्देन विवक्षितानि । स्थानाशून्यत्वार्थमेवेति । अयं भावः । उदाहरणं किल तदेव यत्र न्यायफलं दयितुं शक्यते । हे चैत्र ३ एहीत्यत्र तु यत्स्वरस्य प्लुतत्व जातं तद् “दूरादामन्त्र्यस्य-” ||७४।९९॥ इति सूत्रेणैव सिद्धमिति मात्र काऽप्येतन्यायापेक्षा। व्यञ्जनस्य च यदि प्लुतत्वप्रसङ्गः कथमपि स्यात्तदा तन्निवारणेन न्यायफलं प्रकटयितुं शक्यते स तु नास्ति! प्लुतविधौ स्वरस्यैव स्थानि- त्वोक्तेः । ततश्च हे चैत्र ३ एहीति यदुदाहरणं दर्शितं तत्स्थानपूर्तिमात्रार्थमेव नतु तात्त्विकं किञ्चित् । बोधकं भावीति । उपलक्षणमिदम् । तेन यथा सूरिमते हवदीचीशयोरुदाहरण सान्वयव्यतिरेकं दर्शि- तं, तथा तन्मतरीत्या प्लुतांशस्योदाहरणमपि किमपि सान्वयव्यतिरेके भावीत्यपि ज्ञेयम् ॥ ४ ॥ आचम्- ॥ तत्र तदेवैकमित्यादि । प्राक्तन्या न्यायवृत्तावाद्यन्तवदेकस्मिन्निति न्यायस्य व्या- ख्यैवमस्ति । एकस्मिन्नपि सत्याद्यन्तयोरिव सतोः कार्य पर्यालोच्यते इति । अस्यां व्याख्यायां चायं भावो लक्ष्यते । यत्रैकमेव शब्दरूपं स्यात्कार्य तु तदन्तस्य तदादिकस्य चोक्तं तत्र तस्य आदिरन्तश्चा- सन्तावपि सद्विवक्ष्यते इति । “अनातो नश्चान्त-|४|११६९|| इत्यस्य न्यासेऽप्येतब्याख्यानुसारेणो- दाहृतं दृश्यते । तथाहि । धातोरसन्नप्यन्तो यदा सन् विवक्ष्यते, तदाऽयमृदादिरित्युच्यते । यदा त्वस्यैवादिरसन्नपि सन्विवक्ष्यते, तदाऽयमेव अदन्त इत्यप्युच्यते इति । एवं चायन्तवदिति पदं मत्वन्तं स्यात् ; मन्तव्यमिति क्रियाऽध्याहारश्च । एकस्मिन्येक शब्दरूपे सति, तच्छब्दरूपमाधन्तसहित मन्तव्य- 8 ·emama । शोऽपपाठ एव द्वयानामिति तु सत्पाठ इत्युक्तम् । अवर्णस्यामः साम् ॥१॥४॥१५॥ न्यायार्थमञ्जूषायाः- मिति । अस्मव्याख्यया चाद्यन्तवदिति पदं “स्यादेरिवे७ि।११५२।। इति वत्प्रत्ययान्तं स्यात्। कार्य कार्यमिति वाक्याध्याहारश्च । तदनयोमध्ये या व्याख्या सुसङ्गता प्रतिभाति सा तज्ज्ञान्या । ईये इति । यधपीदं "गुरुनाम्यादेः-१॥३४॥४८॥ इत्यस्य न्याले परमतव्यपदेशेनोचे, तथाप्याचार्य- स्थापि समतमिति बुद्ध्या अस्यां न्यायवृत्तौ सूरिमतवदेवात्रोक्तम् । अन्यत्रापि हि कचित् कचिदेवं ऋतं दृश्यते । यथा कुप्यतेः पुष्यादित्वं केचित् नेच्छन्तीत्यतः पुष्याधने अभावे, अकोपीदिति स्वादि- त्युक्तं, धातुपारायणे परमतव्यपदेशेनोक्तमपि "शाल्ल्यसूवक्ति-||३।४।६०! इत्यस्य न्यासे खमतव्यप- देशेनैव स्थापितम् । तथाहि । अस्यते: "शास्त्यलू-१३।४।६०॥ इत्यत्र, पुज्यादौ वेति विष्पठनेन इदं ज्ञाप्यते । अस्यतेः पुध्याघङ् न व्यभिचरति; अन्येभ्यस्तु कचिद् व्याभिचरत्यपि । तेन बालरामायणोक्तं 'माकोपीः' इति सिद्धमिति । तदेवं अन्यत्रापि परमतस्यापि सूरिमतवदुत्तेईर्शनात् इहापि तथोकिन ति । ननु भवत्येवम् ; परं ईये इत्यादीनामाचार्यसाम्मट कथं ज्ञातम् । उच्यते । असान्मत्ये सति, ईथे इत्यादयोऽपप्रयोगा एवेत्यवक्ष्यदाचार्यः । यथा माये; 'व्यथा द्वयेषामपि मेदिनीभृताम्' इत्यत्र सामाद- इत्यस्य वृत्तौ। ख्याधधिकार इत्यादि। "अत आः स्यादौ-११४११॥ इत्यतः ल्याधाधिकारः किल तुर्यपादे सर्वत्रानुद- तिते । तेन च सर्वत्र नामाधिकारोऽप्याक्षिप्यते । नान्नोऽत्रे एव स्यागुत्पत्तेः । ततश्च “सादे स्मरसाती ||१४|७|| इति सूत्रे सादेरिति नान्न इति च द्वे पदे षड्यन्ते स्त इत्यागतम् । तेच व्यधिकरणे तावन्न घटेते । नामसंबन्धिनः सादेः, सर्वादिसम्बन्धिनो वा नाग्नः कल्याप्चप्रतीतत्वात् । अतः सामाता- विकरण्यमेवावश्यमाभिप्रेतव्यम् । तथा सति च विशेषणविशेष्यभावेन भाव्यमेव । तस्मिंच सति यद्विशेषणभूत पदं तद्, “विशेषणमन्तः"७४|११३।। इति परिभाषया विशेष्यभूतपदत्यावश्यमन्तत्या व्याख्येयम् । तत्रापि च नामान्तस्य सर्वादेरिति पक्षस्तावब्याख्यातुं न शक्यते । सर्वशास्यायेत्यादा- बेव मायादिप्रसङ्गात्, परमसर्वस्मै सर्वस्मै इत्यादौ समायाघमवनप्रसनाच! ततः सर्वाचन्तस्य नाक इत्येव पक्षः श्रेयान् । यत एवं सति परमसर्वस्मै इत्यादि न्यायनिरपेक्षं सिद्ध्यति; लर्वस्मै इत्यादि चाद्यन्तबदेकस्मिन्निति न्यायादित्येतदेवाह । “विशेषणमन्त: १७।४।११३॥ इति । इत्यादि । प्रकृ. ॥ धातुत्वामावादिति । त्यादयो हि कृत्सूत्रैर्धातुभ्य एब विहिताः । "धातोः कण्ड्- आदेः ॥३॥४८॥ इत्यतो धातोरित्यधिकारस्य कृत्सूत्रेध्वयनुवृत्तेः। शब्दार्थालुकरणामिति । चत्र स्या- द्वादबलेनानुकार्यानुकरणयोर्भेदविवक्षा, तत्र शब्दः प्रस्तावादनुकार्यरूप एवार्थो यस्य, तच तदनुकरणं च, शब्दार्थानुकरणम् ! यत्र तु तयोरभेदविवक्षा, तत्रानुकार्यरूपस्यार्थस्यानुकरणशब्दान्तरेव विलीन- बाच्छब्द एवानुकरणं शब्दानुकरणम् ॥६॥ एक-। वैसश्यनेति । ननु विकृतशब्दस्य विकारापन्नामिति व्याख्या प्राक्तन्यां न्यायवृत्ता- बस्ति, सैव युष्माकमप्यत्र कतु युक्ता तत्कथं वैसदृश्येनेत्यूचे । उच्यते । विकारापन्नामिति व्याख्याने भूतपूर्वकन्यायेन प्रकृतन्यायविषयस्य सर्वथाऽपहरणात् प्रकृतन्यायो निर्विषय एव स्यात् । तथाहि । यत्किल प्रागन्यथाभूत्वा पश्चादन्यथासंपन्नं कोऽर्थः पूर्व स्वरूपेण भूला पश्चाव्याकरणसूत्रेण एतन्न्या- योदाहरणाईप्रकारेण सम्पन्नं तद्विकारापन्नमित्युच्यते । यदि च विकृतशब्देन तव्याख्यायते तदा अतिजरसा कुलेनेत्यादी भूतपूर्वकन्यायेनापि सरतीत्यतः प्रकृतन्यायो निविषय एव स्यात् । सदृश्ये व्याख्याने त्वतिसारकीयुदाहरणं प्रकृतन्यायस्यासाधारणमेव स्यात् । भूतपूर्वकन्यायेनानाभातत्वात् । mares ·न्यादिः ।।५।३ ।। खोपज्ञो न्यासः अनाघ्रातत्वमेव कथमिति चेत् । उच्यते । “साल्वादोयवाग्वपत्तौ ।६।३१५४॥ इत्यत्रैकदेशविकृत- स्वानन्यत्वात् सल्वशब्दोऽपि प्राह्य इत्युक्तम् । नच तन्त्र साल्वो भूत्वा सल्वः सम्पन्नः । “सलेणिद् वा” (उणा-५१०) इति वा णिति वैतनिष्पत्तेः । तथा च । “वातातीसारपिशाचात्कश्चान्तः।।७।२।६१।। इत्यत्रैकदेशविकृतस्यानन्यत्वादतिसारशब्दोऽपि ग्राह्य इत्युक्तम् । नखल्वत्र प्रथसमतीसार इति रूपेण भूत्वा पश्चाव्याकरणसूत्रेण एतन्न्यायोदाहरणार्हमतिसार इति रूपं जातम् , येन भूतपूर्वकन्यायस्य प्रवेशः स्यात्, किंतु “घञ्युपसर्गस्य बहुलम् ।।३।२।८६॥ इति विकल्पेन दीर्घभवनाद्वैसदृश्यमात्रमनयोरस्तीति । टाया- मिति । केचित् क्त्वाटाशब्दयोः सीत्वमभ्युपगच्छन्ति तन्मतेऽत्र, याम् । अन्यथा तु “लुगातोऽनाप:" ॥२।१।१०७॥ इत्याकारलोपे टि इति स्यात् । अलिजरसा कुलेनेति ! इदं भूतपूर्वकन्यायेनापि सि- ब्येत्, परमाचाथैरत्रैतन्न्यायप्रवृत्तिः दर्शितेत्यतोऽस्माभिरपि तथैवोचे । त्याधुत्पत्त्यादिपरकायें इति । यादीनां कृत्सूत्रैविधानात्परकार्यत्वम् । लिपिलिव्योरिति । लिम्पतेरौणादिके "नान्युपान्त्य-” (उणा- ६०९) इति किदिप्रत्यये, लिपिः । तत्रैव जपादित्वात् पस्या बल्ले, लिविः ॥७॥ भूत-II पूर्व भूतो भूतपूर्वः “नाम नान्नै-'।३।१।१८॥ इति समासः; स एव स्वार्थ के भूतपूर्वकः; तद्वदुपचारोऽस्येति बहुव्रीहिः । वधिरिति । नन्वत्र “इकिश्तिव स्वरूपार्थे ।।५।३।१३८॥ इति इः कथम् । यतः स धातोरुक्तः; अयं तु न धातुर्धात्वादेशो वा, किंतु धात्वादेशानुकरणम् । उच्यते । अनुकरणत्वादेव तावद्धात्वादेशत्वमस्य सिद्धम् । प्रकृतिवदनुकरणमिति न्यायात् । धात्वादे. शवसिद्धौ च धातुत्वमपि सिद्धम् । तदादेशस्तद्वदिति वचनात् । ततश्च धातुत्वात् इः ॥८॥ भावि-1॥ भविष्यतीति “ भुवो वा” ( उणा-९२२) इत्यौणादिके णिनि, तस्य च "वय॑ति न्यायवृत्तौ तु 'एकपदे इति ज्ञापकम्' इति यदुक्तमस्ति तत् "रघुवर्णात्-॥२॥३॥६३।। इति सूत्रे एकपद् इति समासं दृष्ट्वैवेति सम्भाव्यते । यतो ज्ञापकत्वं वृत्युन्तयुक्त्या पदे इत्येतावत एव दृश्यते नत्वे- कशब्दस्य किमपीति ॥९॥ यथासं-- अजिपत्यादिभ्यः-१५/३११२८|| इति अस्यार्थः । भुज्यादिभ्यः कर्मण्यन स्यात् ; यथा भुज्यते इति भोजनम् , एवमशनम् । पत्यादिभ्यस्त्वपादानेऽनट् स्यात्; यथा प्रपत- न्यस्मादिति प्रपतनः; एवं निर्झरण इत्यादि । “पूर्वावराधरेभ्यः-७।२।११।। इति । अस्यार्थः। पूर्वावराधरशब्देभ्यः प्रत्येक दिग्देशकालवृत्तिभ्योऽस् अस्तात् इत्येतौ प्रत्ययौ स्याताम् ; पुर् अव् अध् इत्यादेशाश्च क्रमादेषां स्युः । यथा पूर्वा दिग् देशः कालो वा वर्यः पुरोवर्यम् , पुरस्ताद्वर्यम् । अवरा दिग् देशः कालो वा वर्यः अवोवर्यम् , अवस्ताद्वर्यम् । अधरा दिग् देशः कालो वा वर्यः अधोवर्यम्; अध- स्ताद्वयमित्यादि ॥१०॥ अपे--|| अत्राचं ज्ञापकमाधिकारस्य प्रवृत्तद्धितीयं तु निवृत्तेः । असन्नित्यधिकार इति । नन्वसन्नित्यस्याधिकारत्वं कथम् । द्वित्रिसूत्रेष्वनुवृत्यभावात् । उच्यते । यद्यप्यस्याधिकारत्वं प्राग्नाभूत् परमप्रेतनसूत्रद्वये यतदागतं तदाऽधिकारत्वं जातमेव । अम्मयमिति । आपः प्रकृता. अस्मिन्निति वाक्ये “तयोः समूहवञ्च बहुषु॥७॥३॥३॥ इत्यनेन मयट् । ननु विशेषातिदिष्ट इति न्या- ·न्यायार्थमञ्जूषायाः- यस्य मण्डूकप्लुतिन्यायस्य च, कः प्रतिविशेषः । उच्यते । आधे आधिकारस्यान्तरालसूत्रेषु सतोऽपि न्यग्भूततया अदृश्यमानता विवक्षिता; द्वितीये तु सर्वथा असत्तया। तथैव च वृत्तौ व्याख्यातम्॥१२॥ अर्थवशा-॥ अत्रैकेनापि ज्ञापन सरति । परमत्यासन्नसूत्रस्थत्वाद् द्वितीयमपि प्रसङ्गाद् दार्शतम् ॥१३॥ अर्थवद्ग-1॥ “सङ्ख्याडतेः ॥६।४।१३०॥ इति । अस्य सूत्रस्यार्थः । शदन्तत्यन्तष्ट्यन्त- वर्षायाः सङ्ख्याया डतिप्रत्ययान्ताञ्चकारात् त्रिंशदिशतिभ्यां च क्रीताद्यर्थे कः प्रत्ययः स्यात् । यथा द्वाभ्यां कतिभित्रिंशता विंशत्या वा क्रीतं द्वि, कतिक, त्रिंशत्कं, विंशतिकम् । अशत्तिष्टेरिति प्रतिषेधे प्राप्ने, डतित्रिंशद्विशतीनामुपादानम् । अशत्तिष्टेरिति किम् । चात्वारिंशत्कं, साप्ततिकम् , पाष्टिकम् । एविकणेव । आधे च वर्णोवर्णदोसिसुसशश्वदकस्मात इकल्येतो लुक् ॥७३॥३७॥ इत्यनेन इकण इलोपः ॥१४॥ नाम- “त्यदाम्-१२॥२१।३३।। इति । ननु कथमत्र बहुवचनम् । त्यद एकत्वात् । उच्यते । येषां शब्दानामादौ त्यदस्ति, ते सर्वेऽपि "आढेरः॥२।११४१॥ इत्यत्वाधेककार्याधिकारित्वे- नोपचारात् त्यद उच्यन्ते । ततश्च त्यच्च त्यश्च त्यदः । "त्यदादिः॥३।१११२०॥ इत्येकशेषो बहुवचनं च । सास्या इति । पुल्लिङ्गवैशिष्टये तु स इत्याशुदाहरणं स्फुटमेव । अत्र "आढेरः॥२॥१॥ ४११॥ इति अत् इति । क्लीबलिङ्गवैशिष्ट्ये तु तत् इत्यादौ सर्वेभ्यो लोप इति न्यायेन प्रथममेक से ब्भवनात् "आवरः ॥२॥१॥४१॥ इत्यादीनां प्रवृत्तेरसम्भवात्ते कुले इत्याशुदाहरणं योज्यम् । तथाच आप इति । कचिद् डीप्रत्ययस्यापि नामग्रहणेन ग्रहणं सम्भवति । यथा पयस्कुम्भ इत्यत्र- बत् पयस्कुम्भी इत्यत्रापि “अतः काम-१२।३।५।। इत्यनेन रस्य स इति । अयस्कुशेति। अत्रा- योविकारस्याविवक्षितत्वात् "भाजगोणनागस्थलकुण्डकालकुशकामुककटकबरात्पकावपनस्थूलाकृत्रिमाम- कृष्णायसीरिरंसुश्रोणिकेशपाशे"२।४।३०॥ इति डीन । ततश्च अय: प्रधानं यस्याः सा अयःप्रधाना सा चासौ कुशा चेति कर्मधारये मयूरव्यंसकादित्वात्प्रधानशब्दलोपः । महाराज्ञीति । कर्मधारयस्य तत्पु- रुषसंज्ञाऽप्यस्तीत्यतोऽत्राट् प्राप्नोति । विधूची शब्दादिति । विपूर्वस्य धूत प्रेरणे इत्यस्य विषुवतीति किपि, विपुः । विष्वमञ्चतीति विपि, विष्वङ् । स्त्रीत्वे, विधूची । “अच्च् प्रारदीर्घ श्वा२।१११०४१ इत्यनेन अचश्चः । ततश्च विध्वञ्चमञ्चतीति किपि डद्रौ विष्वव्यङ् इति स्यात् । विषूचीमञ्चति विषूचयङ् इति तु न स्यात् । डनेरनिष्टत्वादिति भावः ॥ १६ ॥ तिवा-- ॥ तिवत्र धातुस्वरूपोक्तौ शितवेव नतु वर्तमानायाः । तद्ने ख्याधसम्भवात् । लसेनेति । ननु कथं तल्लोपः ! उच्यते । सौत्रत्वात् । निस्तातपीतीति । अत्र भृशं निष्टपतीत्येव वाक्यं कार्य नत्वभीक्ष्णमिति । आभीक्ष्ण्ये षत्वप्राप्तेरेवाभावात् । यतो "निसस्तपेऽनासेवायाम् ॥२॥३॥ ३५॥ इत्यनेन अनासेवायां षत्वमुक्तम् । आसेवाशब्देन च आभीक्ष्ण्यमेवोच्यते इति । अधुतदिति । अत्र “शुद्भ्योऽद्यतन्याम् ॥३॥३॥४४॥ इत्यात्मनेपदस्य विकल्पितत्वात्परस्मैपदम् । अनुज्ञाविधिरिति । ननु "तेहादिभ्यः॥४।४।३३।। इत्येतत्तावन्नियमसूत्रम् । तथाहि । ग्रहादिभ्य एव परस्य तेरादिरिद स्यान्नत्वन्यधातुभ्य इति; तत्कथं भवद्भिरनुज्ञासूत्रमिदमुक्तम् । उच्यते । यत एवेदं नियमसूत्रं तत एवानुज्ञासूत्रमपि; नियमस्यानुज्ञापूर्वकत्वनिश्चयात् । तथाहि । ग्रहादिभ्यस्तेरादौ "स्ताद्यशितः-11४।४। ।

·खोपज्ञो ल्याला ? । ३२॥ इत्यनेन य इद् प्राप्तोऽस्ति, स भवतुः इत्येषाऽनुज्ञा; परमन्यथातुभ्यस्तेरादिरिद "ताशित:- ||४|४|३२।। इति प्राप्तोऽपि न स्यात् इति निषेधपर्यवसायी नियनच "तेहादिभ्यः |४|४|३|| इति सूत्रेण साध्येते । इत्येवमन्यत्राऽपि सर्वत्र नियमोऽनुज्ञापूर्वक एव स्यादिति प्रतिपत्तव्यम् । इह च प्रहादिश्यत्तरिटो याऽनुज्ञा सा बहुवचनानिर्दिष्टेति कृत्वा तत्फलं दर्शितम् । बनभाण्टीति। अन "अहन्यश्चमस्य- ॥४|११०७॥ इति दीर्घत्वम् , “तवर्गस्य-१५ ॥११॥६०॥ इति तस्य टत्वं चा प्रायोऽन्यः कोऽपि नेति । प्रायः शब्दप्रयोगेऽयं भावा:--- वन्विादन्योऽपि विशेषोऽस्ति, लथाहि- "वैत्तिच्छिदाभेदः कित्" ||५|२.७५॥ अत्र वत्तीति निर्देशाद् विदक प्राय:, तु विदिच विद्- तीविदिए वा तथा "संपाद बसात् । १५१२।६११! अन शनिदेशात वसं निवाले' इति धातुओ- हाः, न तु 'वसिक आच्छादने' इत्येष इत्यादि, परं सोऽल्पत्त्यादिनान विवक्ष्यते ! अनुबन्धनिर्दिष्टोऽपी- ति। ननु नृतादीनामदित्करण किमर्थम् ? । तयोरिनिषेधार्थमिति चेत् ! तन्न, "कृतचूतनृतच्- दतृदोऽसिचः सादेवा ॥४४॥५०॥ इत्यनेन तादीनां बेटवाद् "वेटोऽपतः ॥४४.६२।। इत्यने- नैव तसिद्धेः । उच्यते । वेटोऽपतः ।।४।४.६२॥ इत्यनेनैकस्बराणामेक नृतादीनामिनिषेधः सिध्यति, यथा नृत्त इत्यादि, परं यङ्लुप्यनेकवरत्वे सन सिध्येत् “बेटोऽपत्तः ॥४|४|६२॥ इत्य- कस्वराधिकारसद्भावात् । न च वाच्यं प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्याऽपि' इति ल्यायेना केवलानामिव यङ्लुबन्तानामप्येकवरत्वमेव गणयित्वा “वेटोऽपत: ११४१४६६२।। इत्यनेनैव इड्निषेधः करिष्यत इति । 'तिवा शवा' इति व्यायेन एकस्वारनिमित्तककार्यमा याङ्लुपि निषेधात् । ततश्च यङ्लुपि न- रीवृत्त इत्यादौ "डीयश्व्यदितः ॥४४६१॥ इत्यनेनेतिधसिद्धथै नृतादीनामदित्त्वं कृतम् । ननु यद्येवं तर्हि नरीवृत्त इत्यादाविनिषेधे ऐदित्करणस्यैव हेतुता जाता, न तु न्यायतृतीयांशाऽनि- त्यतायाः; यतस्ता विनाऽपि ऐदित्करणसामर्थ्यादेव नरीनृत्त इत्यादाविनिषेधः सिध्यत्येव, अन्यथै- दित्करणस्य वैयापातात् । सत्यम् , परं पद्यनुबन्धनिर्दिष्ट बङ्लुपि न स्वादित्येकान्तः सूरेमन- यभविष्यात् , तदा नरीवृत्त इत्यादाविनिषेधसिद्धथै ऐदित्करणं विनाऽप्यन्यं कश्चिदुपायममण्डयि- ध्यत्सूरिः । यत्तु अनुबन्धनिर्दिष्टं यङ्लुपि न स्यात् इति जानताऽप्याचार्येणानुबन्ध निर्देशो म- ण्डितस्तदेतदंशानित्यत्वादेव । "वेटोऽपतः" ॥४।४।६२॥ इत्यप्रेतनसूत्रे तदनुवृत्त्यन्यथानुपपत्तेः । डीयश्व्यैदितः" ।। ४।४।६१॥ इति सूत्रत इतिषेधश्च नरोनृत्त इत्यादौ यङ्लुप्यपि जातः इत्येवमेकस्वरनिमित्तं न यङ्लुपीत्यस्याऽशस्याऽनित्यताऽत्र लक्ष्यमाणाऽस्ति सा अवद्भिः किं नोदाहृता ? ! उच्यते । “प्रकृतिग्रहणे' इति न्यायेन यङ्लुबन्तस्यानेकस्वरत्वेऽपि यदेकस्वरकार्य प्रसजितम् , तनिषेधस्तावदनेन न्यायेन क्रियते, पूर्वापवादत्वादस्य । स च निषेधो यदि शिथिलीभवन् स्यात् । कोऽर्थः ? यदि यलुबन्तस्यै कस्वर कार्य किमपि जायमानं स्यात् तदा प्रस्तुतांशस्याऽनित्यता वक्तुं युज्यते, अत्र तु तथा नास्ति, यतो "डीयश्ब्यै- ॥४|४|६|| इत्यत्रै- कस्वराधिकारे सत्यपि नरीनृत्त इत्यादाबिनिधो यः सूरिभिः साधितः; स नरीनृत्तादीनामनेकस्व. रत्वमेवाऽङ्गीकृत्य । तथाचोक्तम्- “डीयश्वि-" ॥४।४।६१!! इत्यस्य वृत्तौ "नृतादीनामदित्त्वं यङ्- लुबर्थ कृतं, तेन नरीनन्त इत्यादावनेकस्वरत्वेऽपोनिषेधः सिद्धः” इति । ततश्चेविषेशस्यैकस्वरका यत्वाभावाद्न प्रस्तुतांशानित्यसोदाहरणतोक्ता ।। १८ ॥ सन्नि-- ॥ चिमिति । यथेषा निमित्तसामग्री मिलिता सदाऽमुकेन विधिनाऽन्न भाव्य- ३

·न्यायाथैमञ्जूषायाः-
55
NAGAR
मेवेत्येवं निजविधेापकमिति भावः । एस्करणेऽपीति । ननु एसि कृते देवैरित्यादि कथं सिध्यति?
लुगस्यादेत्यपदेशा२।१।११।। इत्यल्लोपसंभवेन देवरित्यादिभवनात् । मैवम् । यत एल्करणलाम्-
ादेव न स्यादल्लोपः । अयं साव:-यद्याचार्यस्य देवेरित्यभीष्टं स्यात् तदा इसादेशमेव कुर्यात्,
यत्तु एस् कृतस्तज्ज्ञापयति न स्यादलोप इति; तदेवमेस्करणे ईगुत्तरसद्भावाद् नैतच!त्थान-
संभवः । अतिजरबैरिति । यद्यप्यत्राऽनित्यताया उदाहरणं ज्ञापकं च विभज्य न दर्शिते, तथा-
प्यतिजरसैरित्येतदनित्यताया उदाहरणम् , ऐस्करणं तु तज्ज्ञापकमिति विभागः स्वयमभ्यूहः । एव-
मन्यत्रापि यथायोग्यं वाच्यम् ॥ १९ ॥
असि-- ॥ दद्धयन्नेत्यादाविति । आदिशब्दा मध्वोत्यादौ वत्वाधाश्रित्य वाच्यम् ॥२०॥
न स्व ॥ इयेषेति । नन्वत्र एत्वस्य 'असिद्ध बहिरङ्गम्' इतिन्यायेन यदसिद्धत्व
असक्तं तद् 'न स्वरानन्तर्ये' इत्यपवादन्यायेन निवार्यताम् , परं तथापि पूर्वस्लेकारल्या पूर्वस्याऽ-
स्खे स्वरे-"||४|११३७!! इतीय् न प्राप्नोति "स्वरस्य परे प्राविधौ” |७४|११०॥ इत्यनेनैत्वरू-
पस्य गुणस्यावश्यं स्थानिवद्भावभवनात् । मैवम् । यतः स्थानिवद्धावं तावत् "स्वरस्य परे प्राविधी
||७४|११०॥ इत्यनेन प्रसजयसि, तत्र च पर इति सप्तम्या निर्देश: लाल्या निर्दिष्टे पूर्वस्या
इति च परिभाषा; ततश्च सप्तम्या निर्दिष्टे यत्कार्यमुच्यते तत्पूर्वस्यानन्तरस्यैव स्यात् , न तु व्यव-
हितस्य । ततो यद्यत्वमनन्तरपरनिमित्तकमभीवष्यत्, तदा स्थानिवद्भावोऽभविष्यत्, यथा
कथयतीत्यत्रानन्तरपरे णौ निमित्ते कृतस्य "अतः ||४।३१८२।। इत्यल्लोपस्य स्थानिवद्भावात्
किणति ॥४।३।५०|| इति प्राप्ताया उपान्त्यवृद्धेरभावः सिद्धः, न तु तथाऽत्रास्ति । यत एत्वरूप-
गुणस्य तन्निमित्तणवच पकारेण व्यवधानमित्यतो व्यवाहितस्य स्थानिवद्भावरूप कार्य न स्यात् ।
भवतु वा स्थानिवद्भावः, तथापि स्वेऽपि स्वरेऽत्रेयादेशो भावी, अस्व इति नना निर्दिष्टस्यानित्य-
स्वात्। यद्वा,
पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिः' इति न्यायात् लक्षणेन तावत् स्वाविषयं प्राप्य सर्वत्र प्रव-
तितव्यमेव, तेन कृतस्थानिवद्भावोऽपि यत्र कापि अस्वः स्वरः स्यात् , तत्र " पूर्वस्याऽस्वे-27 ॥४॥१॥
३७॥ इत्यनेन इयुवौ स्यातामेव । न च स्थानिवद्भावेनाऽऽदेशस्य स्थानिरूपभवनात् अस्वस्वराऽ-
स्थित्या कथमियुवाविति शक्यम् ?! यतः स्थानिवद्भावेन स्थानिवत् कार्यमेव स्यात्, न तु स्थानि-
बद् रूपम् , वत्करणस्यैतावन्मात्रार्थत्वात् , अथवा 'स्थानिवद्भावपुंवद्भाव-' इति न्यायेन न स्यादन
स्थानिवद्भावः । 'नानिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः' इति न्यायाद् वा । इदं चेहग जर्जरमुदाहरणं " पूर्व-
स्याऽस्वे स्वरे-११।४।११३७॥ इत्यस्य न्याले दर्शितमस्ति, इत्यतोऽस्माभिरपि दर्शितम् । दृढसुदाहरणं तु
बभूवुषेत्येतद् ज्ञेयम् ॥ २१ ॥
गौण-- ॥ कटकालापमित्यादि । कठेन प्रोक्ता वेदशाख विदन्त्यधीयते का ये द्विजास्ते
कठा
कलापिना कुथुमिना च प्रोक्ता वेदशाखा विदन्त्यधीयते वा ये ते कालापाः कौथुमाश्च ॥
करणादित्वेनेति । अत्र कर्मादित्वेनेति वक्तुं युक्तेऽपि स्थाधातोरकर्मकत्वात् करणादित्वेनेत्येवोचे ।
ननु तहि-
पाण्डवमात्रा कुन्त्या संजाते श्रीयुधिष्ठिरे पुने ।
श्रीचन्द्रप्रमदेवः प्रतिष्ठितो जयति नासिक्ये ॥१॥

·खोपज्ञो त्यास इत्यत्र प्रतितिष्ठतेः सकर्मकस्य कथं प्रयोगः ? : मैवम् । यती नायं प्रतितिष्ठते सकर्मकस्या प्रयोगः, किन्तु प्रतिष्ठाशब्दात् करोत्यर्थे णिजिते प्रतिष्ठित इति सिद्धम् । eregames RelsearIES ? For জান্তি সৃহিণী লা? আলি আনুশীস্বর । शान्ति पर्णरहोऽप्यन्ये ततो देवः प्रवर्षति ॥ १॥ इत्यत्र यथा शुषिमुचिरुहिधातवोऽन्तर्भूतणिगर्थाः सन्तिः कथं पर्णानि शोषयन्ति मोच- यन्ति रोपयन्ति इति पर्णशुषः पर्णमुचः पर्णरुह इति ? तथाऽत्रापि प्रतिष्ठित इति । कोऽर्थः ? प्रतिति- छन् प्रयुक्त इत्येवमन्तभूतणिगर्थत्वविवक्षायां प्रतितिष्ठतः सकर्मकत्वमपि संभवेत् । तथाचात्र कर्मा- दित्वेनेति पठनेऽप्यदोषः, प्रयोगोऽपि प्रत्यष्टायिषातां कटकालापौ गुरुणेति पठनीयः, गुरुणा कठका- लायौ प्रतिष्ठापिताविति च तस्यार्थः । न तु कर्तुरिति । कर्तुः प्रधानत्वे हि प्रत्यष्ठायीत्यत्र द्विवचनमभकि- ध्यत् कार्रवचनान्तत्वात् , यत्तु एकवचनमेव प्रयुक्तं तद्धावस्यैव प्राधान्यात् , तस्य चासत्त्वरूपत्वात् सं- ल्याया अभावेन औत्सर्गिकैकवचनस्यैव प्रयोगार्हत्वात् । व्यभिचारित्वेनेत्यादि । उत्पलं हि नीलम- नीलं च स्यात् इत्यतो नीलशब्देनाऽनीलव्यवच्छेदः, नीलमप्युत्पलमनुत्पलं च स्यात् इत्यत उत्पलशब्देन अनुत्पलस्थ व्यवच्छेदः तदेवं उभयोरपि मिथो नियामकत्वात् विशेषणत्वं, नियन्यत्वात् विशेष्यत्वं चा स्फुटमेव ॥ २२॥ অলি | আৰিআলিপ্সান! নুইয়ে অস্থা অথবা ফিৰ ৷ অৰিলাজা । अविकार इत्यादि । एतच्छ्लोकव्याख्या " असहनम् ॥२४॥३८॥ इति सूत्रस्य बृहद्वृत्तितो झेया॥ २३ ॥ कचित्-- !! बहुनाडिरिति । नाडीशब्दस्य "गोश्चान्त-27 ॥२।४।९६।। इति हस्वः। बहु- तन्त्रीरिति । औणादिके "तृस्तृ-” ॥ ( उणा-७११) ॥ इति ईप्रत्यये तन्त्रीधमनिः, तेनान ग्ध- न्तत्वाभावाद् "गोश्चान्त-" ॥२।४।९६॥ इति इस्वो न ॥२४॥ सिद्धे-- ॥ पूजाई इत्यादाविति । अत्रादिशब्दात् “अर्नोऽच्" ।।५।१।९१।। इत्यस्याग्रे यानि "धनुर्दण्डत्सरुलाङ्गल-" ।।५।११९२।। इत्यादिपञ्चसूत्राणि सन्ति तेषामुदाहरणानि धनुहः, दण्डग्रह इत्यादीनि गृह्यन्ते, एषां सर्वेषां लिहादिभ्यः ॥ ५॥११५० ।। इत्यच्प्रत्ययेनापि सिद्धिस भवातू॥ २५॥ धातो:-- ॥ धातोरेवेति । धातोरेवाने यो विहितः स धातोरेव संबन्धी । स्थानिवद्भावकरणे इति । ननु कश्चिदादेशः कृतः स्यात् , तथा तस्य स्थानिवद्भावः क्रियते, किपोऽदर्शनं तु नाऽऽदेशरूपं लुग्- लुब्रूपत्वाभावात् ; किन्त्वप्रयोगित्वादेव तजातं, तथा चोकं "न वृद्धिश्चाविति-" ॥४॥३॥१शाइत्यस्य न्यासे "न हि किपो लुग लुब् वा, किन्त्वप्रयोगीत्" इति । सत्यम्, परं न्यासकारस्यैवाऽयमभि- प्रायः, वृत्तिकृता तु 'अदर्शनं लुग्' इति लुग्दर्शनमनुसरता किपोऽदर्शनं लुगरूपमेवेष्टं तस्य स्था- निवद्भावोऽपि च । तथा चोक्तं "ईय॑ञ्जनेऽयपि " ॥४।३१९७॥ इत्यस्य वृत्तौ-शं सुखं तत्र तिष्ट- तीति विपि शंस्थाः पुमान् , अत्र विप्लुकि तस्य स्थानिवद्भावेन प्राप्तमापि ६ ईय॑जनेऽयपि १३ " ·१६८ न्यायार्थमञ्जूषाया- wamta १. स्यात् कार्याणि gate ॥४।३१९७॥ इति ईत्वं न स्यात् , साक्षाद् व्यजनाभावात् , तत्सूत्रे च व्यञ्जनग्रहणस्य साक्षाद् व्यञ्जनप्रतिपत्तये कृनत्वादिति वृत्तिकारगीरेव वात्राऽनुस्मृतत्यदोषः । ननु यद्येवं विप्लुकः आदे- शत्वं भवद्भिः स्थापित, तदा न केवलं रज्जुस्यामित्यादौ, किन्तु दूषयतीत्यत्राप्येष न्यायोऽन- क्षणीय एक स्यात् , तथाहि-दुणियोव्र्यवधानार्थ विवप्लुकः स्थानिवद्भावः करिष्यते, तथा च विकृपा व्यवधानादेव दुष ऊत्वं न प्रामोतीति क्वैतल्या यापेक्षा ? , मैवम् । यतः कस्मिन्नपि कार्ये कर्तव्ये स्थानिवद्भाव गुणवृद्ध्यादीनि एक उच्यन्ते न तु व्यवधायकत्वं किम- पि कार्य नाम, अतो व्यवधायकवे कर्तव्ये स्थानिवद्भावो न स्यात् लत दूषयतीत्यन्न ऊत्वाभाव एतन्न्यायाश्रयणं विना न लिद्धयत्येव ।। २६ उत्ता ।। द्वितीयादि न स्यादिति । उपलक्षणत्वात् प्राजन्त्यनेन इति प्राजनो दण्डः, दीय- तेऽस्मै इति दानीयो विजः, इत्यादी करणसंप्रदानादिषु अनडनीयाशुत्पत्तेः करणसंप्रदानादिशक्ति- प्रकाशनार्थ दण्डद्विजादिभ्यस्तृतीया चतुादयो न युरियाद्यपि वाच्यम् ॥ २८ ॥ निमि विम्बाकारलुकि चेति। ननु लु 'क्रुसंपदादिभ्यः ।।५।३।११४॥ इति विवापि लुचिति चान्तोऽयं शब्दः, तत्कथं नुको त्यूचे । उच्यते, लवन लुक् इत्यौणादिके "द्रागादयः। ।। (उणा-८७०) ।। इति कित्यये नियातला कान्तोऽप्यस्ति, तत्प्रयोगोऽयं यथा-- "यादेगौण- स्याक्विपस्ताडितलुकि- ॥२१४१९५॥ इति । “न सेटोऽनन्तस्यावमिकमिनमा प्रत्ययलुका-” ॥ (का०-४।१।४) इत्यादौ ।। १९ ।। नान्वा । निवर्तत इति । यथा बटी भिक्षामट, गा चानय, इत्युक्ते समिक्षा तावद- टत्येक यदि च गां पश्यति तदा तामप्यानयति, नोचेत् न, एवमत्रापि प्राधान्योत्तो विधिः स्यादेव, यस्वन्त्राचयोक्तः स यथोक्तनिमित्तसद्भावे यानो चन॥ ३१ ॥ एका ।। उपनुबन्धकस्य चेति । इदं क्यभावपेक्ष्योत्तम् ॥ ३३ ॥ नानु--- || सर्वादेशत्वार्थमिति लबस्थाः ध्यायाः आदेशः सर्वादेशः तद्भावस्तत्त्वं तदर्थम् । अभेदनिर्देश इति । यदि हि प्याया ईन् स्यात् इति भेदेन निर्दिश्यते तदा षष्टया अन्त्यस्य" १७४११०६॥ इति परिभाषया आप एका ईच् अलज्यते। ननु यस्तावदण इजओ वा प्रत्ययस्य स्थाने स्यात् इत्यतः प्रत्ययादेशत्वात् प्रत्यय एब, “तदादेशास्तद्वत् " इत्युक्तेः; आप च स्वयं प्रत्यय एव । तथाच ध्येण आपा च निष्पन्नस्य ध्या इत्येतस्याऽपि प्रत्ययत्वमेव, तज्जत्वात् , ब्राह्मणयोर्मातापित्रोः पुत्रस्य ब्राह्मणत्ववत् । यश्च प्रत्ययस्याऽऽदेशः स एकवर्णोऽनेकवर्णो वास्तु, परं “प्रत्ययस्य" ॥७४।१०८॥ इति परिभाषया सर्वस्यापि प्रत्ययस्य स्यात् , इत्यतः व्याया ईच्' स्यादिति भेद- निर्देशकरणेऽपि ईचादेशः ज्या इत्येतस्य संपूर्णस्वैव भावी; इत्यतोऽभेदनिर्देशकरण व्यर्थमेवापद्यते । अत्रोच्यते । ध्यस्य प्रत्ययादेशत्वात् प्रत्ययत्वमस्तु, परं ध्या इत्येतस्य यत् प्रत्ययत्वमुक्तं, तद्युक्तम् दृष्टान्तदान्तिकयोवैषम्यात् । न हि पुत्रे ब्राह्मणे मातापित्राह्मिणयो रूपे पृथक् पृथक् दृश्यते इह तु या इत्येतस्मिन्नुभयोरपि प्रत्यययो रूपे पृथक् पृथक् साक्षादेव लक्ष्यमाणे स्तः । अतः ब्या- इत्ययं न प्रत्ययरूपः, किन्तु प्रत्ययसमुदायरूपः । नाच प्रत्ययसमुदायस्य प्रत्ययकार्य कर्तु युक्तम् , तथा " ।

·खोपज्ञो न्यासः । , অস্ব सति शोभनं पाणिपादं यस्याः सा शोमनपाणिपादा इत्यत्र खानसमुदायस्य वाङ्गत्वासले असह- नञ्-मा२।४।३८॥ इति ङीप्रत्ययस्यापि प्रसङ्गात् ; एवं च सति "प्रत्ययस्य |७४।१०८॥ इति परि- भाषाऽत्र न प्रवर्तते, तथा च ध्याया ईच् स्यादिति भेदनिर्देशे कृत ध्या इत्यस्य संपूर्णस्य ईचादेशः कथमपि न स्यात्, किन्तु “षष्ठ्याऽन्त्यस्य" !!७४।१०६।। इति परिभाषया आप एव ईच् प्रसज्यते । अत्र कश्चि- दाह-ननु नास्त्ययमेकान्तो यदुत ज्या इत्ययं सर्वत्र प्रत्यय समुदायरूप एक स्यादिति, यतो भोजवंशजा क्षत्रिया मोज्या, अत्र आपि परे “भोजसूतयोः क्षत्रियायुक्त्योः॥२।४।८१॥ इत्यनेन भोजशब्दान्त्याकार- स्य ध्य आदेशः, न चायं प्रत्ययः, प्रत्ययादेशत्वाभावात् , ततः कथं तत्र प्रत्ययसमुदायमानियोक्ता युष्म- वाचोयुक्तिः संगच्छते ?। उच्यते--मा संगच्छतां सा, परं ध्याया ईच् स्यादिति भेदानिर्देशे कृते भोज्या इत्यत्र निर्विवादमेव ।। ७।४।१०६ ॥ इति परिभाषया आप एव ईच्नसक्ति- रित्येतावत् संगच्छत एव । तदेवमभेदनिर्देशं विना संपूर्णल्या ध्या इत्येतस्य ईचादेशः कथमपि न सिध्यतीति सिद्धम् । द्वितीयाकृत्य इति द्वितीयवारं क्षेत्रं कृत्वा गतः, कोऽर्थः ? द्वितीयवारं क्षेत्रं कृष्दा गत इति द्वितीयाकृत्य क्षेत्रं गतः "तीयशस्व-7 !! ७।२।१३५ ॥ इत्यनेन कृष्यर्थेन कुगा योगे डाच् ॥ ३४ ॥ समा- ॥ जंजभीतीत्यादि । प्राय इडागमस्यैवाऽनित्यता कापि कापि उद्भाविता दृश्यते, नवागमान्तराणाम्। ततो मा भूद् इडागम एवाऽनित्योऽस्तीति भ्रमः, इत्यतो नागममागमः योरप्यनित्यतोदाहृता । दशैकादशानिति । दशभिरेकादश गृह्णातीत्यर्थः । ऋगयनमित्योति । ननु ऋग्वदन्येऽपि गन्ताः शब्दाः सन्ति रुगादयः, ततश्च ऋगयनामित्यादावपि णत्वं निषेद्धमा इत्युक्तिः संभवाति, तत ऋगयनमित्यादाविति वक्तुंयुक्ते कथमृगयनमित्यत्रेत्यसाधारणमेवोक्तम् । उच्यते-संज्ञा- यामेव णत्वविधानात् ऋगयनमित्य स्यैव च शास्त्रविशेषसंज्ञारूपत्वादत्रैव णत्वप्रसङ्गोऽस्ति, न तु रुगयन- मित्यादौ । गणनिर्दिष्ट यथेति । ननु गणनिर्दिष्टस्य गणपाठरूपज्ञापकनिर्दिष्टस्य च कः प्रतिविशेषः ? । उच्यते-गणनिर्देशेन तत्सूत्रोक्तमेव कार्य साध्यते, यथा कुटादोर्डद्वत् "-1॥ ४।३।१७ ।। इति सूत्रे कुटादेरिति गणनिर्देशेन कुटादेः परस्य प्रत्ययादेर्डिद्वत्त्वम् , गणपाठरूपज्ञापकनिर्देशेन तु अन्यसूत्रोक्तमपि, यथा “शिक्षादेवाण ॥६॥१४८॥ इति सूत्रस्थशिक्षादिगणे ऋगयनमिति नान्तपाठेन न केवलं नान्त- ऋगयनशब्दात् तस्य व्याख्यानं, तन्त्र भवं वा इत्यर्थयोरणेव “शिक्षादेश्वाण।।६।३।१४८।। इति सूत्रोक्तः साध्यते, किन्तु नान्तपाठरूपज्ञापकबलेन । "पूर्वपदस्थात्"-11 राश६४ ।। इति प्राप्तणत्वनिषेधोऽपीति । स्सात इति । यथा शुलैकदेशोऽपि स्तम्भः शुक्ल इति उच्यते, तथा सादिरपि स्सात् स् इत्युच्यते, ततश्चात्र स् चासौ साञ्च स्सात् इति समासः कार्यः । षत्वनिषेधज्ञापनार्थ इति । सातस्तावत् लादित्वाव्यभिचारात् सादिरिति विशेषणप्रयोगो न युक्तः संभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत्' इति न्यायात् ; तथापि यत्कृतः, तज्ज्ञायते--नियमार्थमेव । नियमश्वायम्-सात् सर्वदापि सादिरेव स्यात् , नतु कदापि षादिः, इति रीत्या द्विसकारपाठस्य षत्त्वनिषेधज्ञापकत्वं भाव्यम्। केचिदेव समासान्तादय- इति । अत एव च ये समासान्तादयो भवन्ति च, न भवन्ति च; त एव एतन्न्यायस्य वृत्तावुदाहर- णीकृताः॥ ३५ ॥ पूर्वे- ॥ अङ् न स्यादिति । तेन अश्लिषत् कन्यामिति प्रयोगो न स्यात् ॥ ३६ ॥ e ·न्यायार्थमञ्जूषायाः-- Ammaa . म मध्ये-- ॥ अणमित्यादि । अण्टको हि कालसामान्ये विहितो, इत्यतो भूतकालेऽपि प्राप्नुतः, णिन तु भूतकाल एव विहितोऽस्ति, इत्यतः प्राप्नोत्येव ।। ३७ ।। यं वि-॥ तदित्यादि । इदं चतुष्कस्यौदाहरणम् , संचस्कारेति तु आख्यातस्य। स्साट तल्लुक चेति । नतु संपरे:” | ४|४|११ ।। इति स्लट् द्वितीयबारमपि प्राप्नोतु, द्विरुक्तिजस्य चस्य भूतपूर्वन्यायेन कृरूपत्वविवक्षणात; परं द्वितीयवाराऽऽनीतस्य ल्सटो लुक् कथं प्राप्नोति ? यतः "अघोषे शिट" ||४|११४५ ।। इति । अस्याचमी:-द्वित्वे सति यः पूर्वः तत्संबन्धिनः शिटः तत्संबन्धिन्येव अघोष परे लुक् स्यादिति । इह च द्वितीयवाराऽऽनीतस्य स्खटो द्वित्वसंबन्धिताऽपि नास्तीति । सल्यान । द्वित्व संबन्धिता चास्ति', पर द्वित्तो सति यः पूर्वश्चकार: तत्संबन्धिता वस्त्येव, खटो धात्वादिभूतत्वेन विहितत्वात् । ननु अहि व्यर्थो विधिन प्रवयते, लदा गोपायति, पापच्यत- इत्यादिजाययङ्ङादीनामदन्तत्वेन सदन्तधातूनामपि अदन्तत्वादेषु शवानयनस्य कार्याभावात् शव नानेतव्य इत्यागतम् । तथाच पर्जन्यवनप्रवृत्तिः इति ल्यायस्य निविषयत्वमेवापत्स्यते, इत्याश- क्याह- एवं च यत्र कापि क्रियानुपरम इत्यादि । अनेन च गोपायतीत्यादावनपेक्ष्यमाणोऽपि शव पर्जन्यवन्” इति न्यायात् आनीयता एवेति सूचितम् ॥ ३८ ॥ यस्टर ---- !! ननु सप्रयोजनो यो विधिः सानियत एवेति स्वयं सिद्धनेव, इत्यत्रार्थे कि न्यायेन ? सत्यम् , परं तद् त्यद् इत्यत्रेव तच्चारू इत्यत्राऽपि सद्यः फलामावं विभाव्य मा कश्चित् अनन्तरन्यायं प्रवीवृतत्, इति पूर्वन्यायप्रवृत्तिरोधकत्वादय साफल्यम् । गत्वकत्व इति । यदा जोऽभून् तदा गत्वस्य प्राप्तिः, यदा तु चोऽभूत् तदा करवस्य ।। ३९ ।। येन खन्डुत् कुलमिति । अत्र शोभना अनड्डाहो योति बहुवचने वाक्यं कार्यम् , न तु शोभनोऽनड्डाल यत्रेत्येकवचने "पुमनडुनौपयोला लक्ष्न्या एकत्वे ।। ७।३।१७३ ॥ इत्यनेन स्वन डुत्कमिति कसमासान्तप्रसङ्गात् ।। ४० ॥ बल || अकाति ! अनाऽवतन्याः परस्मैपदे युगदर्थबहुवचनम् । नित्यत्वादिति । ननु सिज्लोपे कृते कथं वृद्धिप्राप्तिः ? सिथि परे तस्या उक्तत्त्वात् , तथाऽप्राप्तौ च कथं वृद्धनित्यता ?। उच्यते-लिचो लुक्यपि स्थानिवद्धाशाद् वृद्धिः प्राप्नोतीत्यतो नित्यैव । पटुलध्वादिशब्देष्वपि नित्यत्वादेत यायेन बलवत्वादिति नन्वन्त्यस्वरादिलोपस्य न केवलं नित्यत्वादेव बलवत्ताऽ- स्ति, किन्तु परत्वादपि; ततोऽन्यवरादिलोपस्य परत्वहेतुलबलवत्वाशङ्कयाऽपि प्रथमं वृद्धिभवनज्ञा- पनाय कलिहलिवर्जनं कृतं स्यात्, इति कथं नित्यत्वत्यैव केवलस्य ज्ञापकमिदमुद्भावितं भवद्भिः ? । उच्यते-प्रधानधर्मे संभवति अप्रधानधर्मस्य व्यपदेशो न युज्यते, परत्वनित्यत्वयोश्च नित्यत्वमेव प्रधानो धर्मः "पराद् नित्यम्" इति न्यायात् , ततः प्रधानधर्मस्य नित्यत्वस्यैव व्यपदेशः कृतः । व्यव- स्थापनायेति । ननु “धातोः कण्वादे: ।। ३।४।८ । इत्यतो धात्वधिकारानुवृत्त्या धातोरेव वृद्धौ प्राप्तायां नान्नोऽपि वृद्धिज्ञापनार्थ कलिहलिवर्जनं कृतमित्युक्तमस्ति बृहद्वृत्तौ, तत्कथमेवं भवद्भिरुच्यते ? सत्यम् , परं एतावन्माने एव प्रयोजने नामिनो नाम्नश्चेत्येतावताऽपि सूत्रेण सरति, यत्तु कलिहाले- वर्जनमुखेन नाम्नो वृद्धिज्ञापनं कृतम्, तन्नाम्नोऽपि वृद्धिः स्यादिति ज्ञापनार्थम् । तत्रापि कलिह- ल्योवृद्धिमकृत्वा प्रथमत एवाऽन्त्यस्वादिल कार्या, पडलघ्वादीनां तु प्रथमं वृद्धिं कृत्वा पञ्चादन्त्य- ·खोपझो न्यासः १७१ ० खरादिलक्क कायति वृत्युत्तरीतेश्च ज्ञापनार्थमेव । इत्यावेरिति । अनेतनवक्षस्कारेऽपि केचिन्न्याया- एतन्न्यायाधकाः सन्ति तेऽत्र आवशब्देन संत्रासाः। एवमवेतनन्यायस्वापि वृत्तावतत्स्थानस्याच- शब्दस्य फलं वाच्यम् ।। ४१ ।। वार्णा वाणेष्वेवान्तर्भावादिति । यथा नये इत्यादी नदीति नामरूपा प्रकृतिः, तत्कार्य च यत्वरूपं वार्णवोच्यते ।। ४४।। वृद् वृ-- ।। दीर्घ इति । इदं खुदाश्रय कार्यम् ॥ ४८ !! उप---- ॥ नमस्यतीति । नमः करोतीति क्यानि नमस्य इति धातुः । ननु कथमन्त्र चतुर्थी- प्राप्तिः ? यतस्तत्र 'अर्थवद्महणे-' इति न्यायाट् नमःशब्दोऽर्थवानेव ग्राह्य उक्तः; इह तु नमस्यधातु- रथवान , न तु तदेकदेशो नमःशब्दः । सत्यम् , परन् ‘अर्थवज्ञहणा-' इति न्यायो नात्र प्रवर्त्यते, यतो न्यायाः स्थविरयष्टिटया: । व्यर्थको तत्वादिति । प्रतिशब्दत्यार्थो लक्ष्यलक्षणभावः, स च यमै कोष इत्युच्यमाने चतुर्येव प्रत्यायितः, इत्यतः प्रतिशब्दस्य नैरर्थक्यं जातम् ! निमित्ताभावे इत्यादि। निमित्तं शब्दस्य सार्थकत्व, नैमित्तिक शब्दस्य प्रयोगः, यदि च शब्दस्यार्थो नष्टतदा तत्प्रयोगोऽपि नश्यतीत्यर्थः ॥ ४६॥ लुक--- ।। युष्मद अल ईय र इति । अल् इति षष्ठीकसाः, स् इति प्रथमालेश्च स्थापना, एवमऽप्यूयम् । प्रकृतिमत्ययानित्यादि । त्वदीया इत्यादा वैकाचे प्रकृतिप्रत्ययापेक्षम् , मत्पुत्रा- इत्यादौ तु पदद्वयापेक्षम्, इति क्रमेण योज्यम् ॥ ४.४७ ।। सर्वे-- || लुग मलेति । ननु लुप्लुकोः को विशेष: ? अदर्शनरूपलक्षणसाम्यात् । उच्यते-- लुकि स्थानिवद्धावेन लुग्भूततनिमित्त कार्य स्यात् , यथा गोमानित्यत्र सेलुकि तन्निमित्तो दीर्घः; लुपि तु नैवम् , “लुप्याय्लेनद्।।७।४।११२।। इति निषेधात् । गोवलीपर्दन्यायादिति। यथाऽत्र गोवलीवास्तिष्ठन्तीत्युक्ते गौशब्दो धेनुवृषवाचकोऽपि बलीवईशब्दस्य पृथगुक्तेर्धेन्वर्थ एव व्यव- स्थाप्यते, तथाऽत्रापि ।। ४८ ।। आग... तिसरि कृते सतीति । जनु परत्वादेव तिवादेशः प्रथम भावीति किमत्र न्यायेन ? | मैत्रम्, नागमः किल तिनादेशे कृतेऽकृतेऽपि च प्रामोतीति कृताकृतप्रसाङ्गित्वाद् नित्यः, "पराद् नित्यं बलवत्" इति च न्यायः, तेन नागमस्यैवात्र प्रथम प्राप्तिः। नागमव्यवधान इति । ननु कथं नागमने व्यवधानम् ? "वाजमव्यवधायि” इति न्यायात् । उच्यते-यस्माच्छब्दाद् नागमः समा- नीतः, तस्य यदि किमपि प्राप्नोति तदाऽयं न्याय उपतिष्ठते, इह तु नोऽन्तः प्रियानि इति समुदाया- दानीतः, तिसादेशरूप कार्य तु त्रीलावयवस्य प्राप्नोति, इति तदपेक्षया नागमस्याऽस्वाङ्गत्वाद् व्यवधानं स्यादेव ।। ५१॥ परा--!!मा भवानटन्तं प्रयुक्त इति । साङ्योगसद्भावान् प्रयुक्तेत्यत्र नाडागमः । मा भवानटीटदिति । यद्यत्र माङ्न प्रयुज्यते तदा "स्वरादेस्तासु ॥४४॥३१॥ इत्याधस्वरस्य वृद्धिः स्थात्, तथा च न ज्ञायते--उपान्त्यव्हस्वभवनादनु अकारस्य वृद्धिः जाता, उत अकृतहखस्याकारस्यै- ब, इत्यतो वृद्धेर्निवारणार्थ माङः प्रयोगोऽत्र कृतः, कृतेऽपि च तस्मिन् माङ आकारस्य समानदीर्घत्वpoatia ·न्यायार्थमञ्जूषाया:- भवनादनु न ज्ञायते-उपान्त्यहवस्य कृतत्वादकारेण सह दीर्घत्वं जातम् , आहोस्वित् तस्याकृतत्वादा- कारेण सह, इत्यतो इखव्यक्तिकरणार्थ माङस्त्याद्यन्तपदस्य चान्तराले भवानिति न्यस्तम् । एवं मा भवानोणिणदित्यत्राऽपि वाच्यम् ।। ५२ ।। उत्स-- ॥ निपातनामिति । निपातनेन हि सर्व सिध्यति, GERESTED अकृतस्य क्रिया चैव प्राप्त धनमेव च। अधिकार्थविवक्षा च त्रयमेतद् निपातनात् ॥ ११॥ ५५ ॥ नानि-- ॥ अत्रार्थशब्दश्चतुर्थ्यर्थे, अनिष्टायेति अनिष्टार्था, “तदर्थार्थेन ” ॥३१११७२ ।। इत्यनेन तत्पुरुषः, "ऽर्थो वाच्यवत्' (लिङ्गा-१३४) इत्यनेन च विशेष्यलिङ्गता, नित्यसमासश्चा- यम् । चतुथ्यैवाऽर्थशब्दार्थस्य उक्तत्वेन 'उतार्थानामप्रयोगः' इति न्यायादर्थशब्दप्रयोगाभवनेन वाक्यासंभवात् । ननु कोऽयं नित्यसमासः ? । उच्यते--यस्य समासस्यार्थकथनार्थ समस्तपदान्ये- बाऽसमस्तीकृत्य वाक्यं कर्तुं शक्यते लोऽनित्यसमासः, यथा राज्ञः पुरुषो राजपुरुष इति । यत्र तु समस्यमानपदैर्वाक्यं कर्तुं न शक्यते, किन्तु पदान्तरैरर्थः प्रतिपाद्यते स नित्यसमासः, यथा शोभनो राजा सुराजेति । चैत्रस्येत्यादि । अत्राचे उदाहरणे व्याप्यं कर्तृस्थं नास्ति, द्वितीये त्वमूर्त नास्ति, तृतीये कर्तृस्थामूर्त करणमस्ति, न तु व्याप्यम् ।। ५७ ।। इति स्वकृतन्यायार्थमञ्जूषायाः प्रथमवक्षस्कारकन्यासः ॥ श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिष्याग्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुदेदीप्यते सांप्रतम् । तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना न्यायार्थमजूधिका- वक्षस्कारक आद्य एष सुषमा न्यासेन संप्रापितः ।।१।। TWEET RANIHARMATIMMUnicom अहम् अथ द्वितीयो वक्षस्कारः। प्रकृ-- ॥ स्वार्थः प्रकृत्यर्थ एव झाप्यतयाऽस्त्येषां “ अतोऽनेकखरात्" ।। ७।२।६ ।। इतीके स्वार्थिकाः । ते च द्विधा-आख्यातीयाः, तद्धितीयाश्च । तत्र आख्यातीया आयादयः, तद्धितीयास्तु द्विधा-कारादयः, तमवादयश्च । तत्राऽऽयादीनां कारादीनां च प्रकृत्यर्थमात्र एवोत्पादाद् नास्त्युपा- धिविशेषापेक्षा । यथा “ गुपौधूप-।। ३।४।१ ।। इत्याये पणायति, " वर्णाव्ययात् स्वरूपे कारः " ॥ ७२।१५६ ।। इति कारप्रत्यये अकारः । ननु चिकित्सतीत्यादौ सनः संशयाद्यर्थविशेषे उत्पादादा- यादीनामित्यत्र चैतस्याऽपि संगृहीतत्वात् कथमुच्यते--आयादीनां नास्त्युपाधिविशेषापेक्षेति ? । मैवम् , यतो धातूनामनेकार्थत्वेन संशयादीनां धात्वर्थत्वमेवोच्यते, न तूपाधिविशेषत्वम् ; उपाधिर्हि स उच्यते यः प्रकृत्यर्थादधिकः स्यात् । संशयाद्यर्थास्तु धात्वर्थत्वात् प्रकृत्यर्थरूपा एव, न तूपाधि- रूपाः; तमबादीनां स्वस्ति प्रकृत्यर्थादधिकस्य प्रकृष्टत्वाद्युपाक्षेरपेक्षा, यथा बहूनां मध्ये प्रकृष्ट ·खोपज्ञो न्यासः। आन्यः आढ्यतमः " प्रकृष्टे तमप्" ॥ ७३५ ॥ इत्यादि, परं तत्र प्रकृष्टादिविशेषणं प्रकृतित- एवाऽवसीयते, केवलं प्रत्ययेन द्योत्यते, चादिभिः समुच्चयाद्या इव । एवं च ये प्रकृत्यर्थमात्रे निष्ठिताः, ये च प्रकृत्यर्थस्यौपाधिद्योतकाः, ते उभयेऽपि स्वार्थिका इह ग्राह्याः । अपणिष्टेति । क्रयविक्रये शूत- पणत्वे वा शतं विनियुक्तवानित्यर्थः । अपणायीदिति । ननु अपणायीदिति स्थाने पणायतीत्येव सरलं कस्माद् नोदाहृतम् ? । उच्यते-यदि पणायतीति दयते तदा जातु इत्थमपि शङ्का स्यात्, कथम् ?-"विनिमेयात-"।२।२।१६।। इति सूत्रे पणीत्येवोक्तेऽपि पणायतीत्यत्र शित्प्रत्यये परे "गुपौ- धूप---|| ३।४।१ ।। इत्यनेनायप्रत्ययस्य नित्यमेव विहितत्वेन अनायान्तस्यासंभवादेव आयान्तस्यापि पणेग्रहणं सिद्धमिति । तथा चैतन्न्यायस्य फलं किमपि न, अशित्युदाहृते त्वेतच्छङ्काऽनुत्पादाद् न्या- यस्य फलं प्रकटयभूत् । कथम् ?--"अशवि ते वा” ॥३४॥४॥ इत्यनेन अशिल्यायादयो विकल्पिता:, ततः केवलय पणेः संभवेऽपि यदायान्तस्यापि पणेग्रहणं सिद्धम् , तदेतन्न्यायबलादेवेति । परस्तादिति । परस्यां दिशि इति वाक्ये “ पराऽवरात् स्तात् ” !! ७२१११६ ।। इति स्तात्प्रत्ययः ॥ १ ॥ प्रत्य-- ॥ न तु तरति, ताम्यतीत्याचि व्युत्पन्ने नाम्नीति । ननु तरतमाविव तन इत्यचि किं न स्यात् , येनान नोक्तम् ?। उच्यते-न स्यात् , “तन्व्यधीश्वसात:-711५।१।६४॥ इति णे तान इति भवनात् ! "नारी-||२१४७६॥ इत्यादीति । नृश् नये नृणाति इत्यचि नरः, स्त्री चेद् नारी, जीप्रत्यये परे “नारीसखीपशूध" ।।२।४।७६।। इत्यनेन निपातः । अव्युत्पनत्वेनेति । यद्यपि उणादौ तृधातोः " वृस्तृतन्द्रि-” (उणा-७११) इत्यनेन ईप्रत्यये तरीशब्दो व्युत्पादितोऽस्ति, तथा च तरीशब्दस्य ईप्रत्ययान्तताऽप्यस्ति, तथाऽपि उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि' इति ल्यायमाश्रित्य अव्युत्पत्तिपक्ष एवात्र आहतः, न त्वौणादिकानां व्युत्पत्तिपक्षः । अत एव वृत्तौ “प्रत्ययरहिताः " 5 , अदा-- ॥ असत्यस्यत्योरिति । असी गत्यादानयोः, असूच क्षेपण इत्यनयोः ॥ ३ ॥ प्राक-- ॥ कृत्संबन्धिन्यपीति । यद्यप्याख्यातकृत्प्रकरणे भिन्ने तथाऽपीत्यपिशब्दार्थः । " संख्यासंभद्राद् मातुर्मातुर्च 7 ॥ ६ ॥ १ । ६६ ।। इत्यस्य न्यासे आख्यातकृत्प्रकरणयो- क्यमित्युक्तमस्ति, तत् कथं भवद्भिस्तयोर्भेदमुद्भाव्य न्यायानित्यता दर्शिता ? । उच्यते-तत्रापि प्रथमं भेदपक्ष एवाश्रितोऽस्ति, तथाहि-तत्र तावत् परेणैवमाशाङ्क-द्वयोर्मात्रोः कोऽर्थः ?-धान्यादि- मानकारिणोरपत्यमिति वाक्ये " संबन्धिनां संबन्धे" ॥ ७॥ ४॥ १२१।। इति परिभाषया जनन्यर्थ- एव मातृशब्दे "संख्यासंभद्राद्-" ।।६।१।६६।। इत्यस्य प्रवृत्तिसंभवेनाऽत्राऽप्रवृत्तेः “उसोऽपत्ये ॥३१॥२८॥ इत्यनेनैवाऽणि द्वैमात्र इति । अत्र नामिनोऽकलिहले: ११ ॥४।३२५१३॥ इति ऋतो वृद्धिः कस्माद् नेति ? | उत्तरं स्ववेम्-न, द्वितीये ब्णिति प्रत्यये परे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन ॥ मिनोऽकलि-7 ॥ ४॥ ३ ॥५१॥ इत्यस्य बाधभवनाद् नात्र प्रवृत्तिः, अयं भावः--यथा द्विजेभ्यो दधि देयमित्युक्त्वा कौण्डिन्याय त देयमित्युक्ते कौण्डिन्यस्य दधिदाननिषेधः स्वयं प्रतीयते, तथा "नामिनोऽकलि-" ॥ ४ । ३१ ५१ ॥ इति सूत्रे णिति प्रत्यये परेऽन्त्यस्य नामिनो वृद्धिरित्युक्त्वा ४ वृद्धिः स्वरेष्वादे:-" ||७४।१॥ इति सूत्रे न द्वितीये ब्णिति परे आदेः स्वरस्य वृद्धिरिति यदुक्तम् , तदा तद्धितीये णिति परे " नामिनोऽकलि-” ॥४॥ ३ ॥ ५१ ॥ इति सूत्रे विहिताया वृद्धनिषेधः ·न्यायार्थमञ्जूषाया:- " स्वयमेव प्रतीयते, इत्यतो नात्र " नामिनोऽकलि-" ॥ ४ । ३ । ५१ ॥ इत्यनेन ऋतो वृद्धिः । यद्वा, आख्यातकृत्प्रकरणमैकमेव, इत्यतो “ नामिनोऽकलि-" ॥ ४ । ३ । ५१ ॥ इत्यत्र आख्यातकृत्प्रकरण- विहितो णित्प्रत्ययो गृह्यते, अयं तु भिन्नप्रकरणविहित इत्यतो न गृह्यते इति । तदेवं " संख्यासं. भद्राद्-" ॥ ६ । १ । ६६ ।। इत्यस्य न्यासेऽपि आख्यातकृत्प्रकरणयोरभेदो द्वितीयोत्तरे चेत् प्रकटि- तः, तदा आधमुत्तरं पारिशेष्याद् भेदपक्ष एव हृदि विवर्तमाने सति सूरिणा कृतमिति प्रतिपत्तव्यम् , भेदाभेदव्यतिरिक्तप्रकाराभावात्; अत्रापि च भेदपक्ष आहत इत्यदोषः । ननु कथमुच्यते-भेदाभे- दव्यतिरिक्तप्रकाराभावादिति ?, यतोऽस्ति स्याद्वादिनां संमिलितभेदाभेदनामा तृतीयोऽपि पक्षः । एवं तर्हि भेदाभेदोभयात्मके आख्यातकृत्प्रकरणरूपे वस्तुन्येकस्य भेदपक्षस्याश्रयणेनाऽत्र प्ररूपणा कृतेत्यपि अदोष एव ॥४॥ साह-- ॥ व्यभिचारीति । यो विवक्षितप्रकारेण, अन्यथा च संभवेत् , स व्यभिचारी यस्य तु विवक्षितप्रकारेणैव संभवः, सोऽव्यभिचारी । पाचयाञ्चक्रुषेति । अत्र कसोरामादेशः । लुप् सिद्ध इति । ननु पाचयाञ्चक्रुपेत्यत्र आमन्तस्याव्ययत्वात् विभक्तर्लोपस्तावत् स्यादेव, तथा च विभक्त्युत्पत्तेः किं फलम् ? । उच्यते- पाचयामित्यत्र मोऽनुस्वार एव, तथाहि- यद्यत्र विभक्त्यु- त्पत्तिर्न स्यात् तदा अविभक्त्यन्तत्वेनापदत्वाद् मस्य पदान्तस्थत्वाभावात् " तो मुमो-५ ॥१३॥१४॥ इत्यनुस्वारो न स्यात् , किं तु "नां धुड्वर्गे- ” ॥ १।३।३९ ।। इति अन्त्य एव । ननु अत्र स्यादिवि- भक्त्यन्तत्वं मा भूत् , त्यादिविभक्त्यन्तत्वं तु भवत्येव, कसोः परोक्षावद्भावसद्भावेन तदादेशस्या- मोऽपि परोक्षावद्भावसंभवात् । मैवम् , यतः कसोः परोक्षावद्भावे सत्यप्यामः परोक्षावद्भावो नास्ति, "वेत्तेः कित्" ॥ ३॥४॥५१॥ इति सूत्रे तथाज्ञापनात् । तत आमन्तस्याविभक्त्यन्तत्वेन अप- त्वाद् माः “नां धुड्वर्गे- " || १६३३३९ ।। इत्यन्त्या एवं प्रसज्यते, स्याद्युत्पत्तौ तु पदत्वाद् मोऽनुवा- र: सिद्धः। ननु भवत्येवम् , परं कसोः परोक्षावद्भावोऽत्तीति कृत्वा कल्वन्तस्य त्यावन्तत्वात् चकृवा- नित्यादौ कखन्तात् स्यानुत्पत्तिविरुध्यते , नानोऽने स्यादेविधानात् । त्याचन्तस्य च पदत्वेन ना- मत्वाभावात् । मैवं बोचः, यतः क्वसोः परोक्षावद्भावो द्वित्वादिसाध्यसाधनार्थमकारि, इत्यतः स्वाद्यनुत्पत्तिरूपानिष्टापादनाय न प्रभवति 'नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः' इति न्यायात्। अत्र "वेत: कित् " ॥ ३॥४॥५१॥ इत्यत्रामः परोक्षावद्भावनिवृत्तिः कथं ज्ञापिता ? इति चेत् । उच्यते- 'बत्तेः कित्" ।। ३ । ४ । ५१ ।। इत्यनेन आमः कित्त्वं तावद् विदाञ्चकारेत्यादौ गुणाभावार्थ कृतमस्ति, यदि च वेत्तेरवित्' इति सूत्रं क्रियते, एवं च व्याख्यायते- वेत्तेः परस्याः परोक्षाया आम् स्यात् , स चाऽवित् इति; तदाऽपि विदाञ्चकारेत्यादिषु गुणाभावः सिध्यत्येव, कथम् ?- वेत्तेरवित्' इत्यनेन तावत् आमोऽवित्त्वं कृतमस्ति, आमश्च स्थानिवद्भावेन परोक्षात्वमारोप्यते । ततश्च तस्याऽऽ- मोऽवित्परोक्षारूपस्य " इन्ध्यसंयोगात् परोक्षा किद्वत्" ।।४।३।२१॥ इत्यनेन कित्त्वं क्रियते, तेन च गुणाभावः सिध्यतीति । तथापि यद् ‘वेत्तेरवित्' इति न कृतम् , किन्तु वेत्तेः कित् ॥३॥४॥५१॥ इति कृतम् ; तज्ज्ञापयति-आमः परोक्षावद्भावो नास्तीति । तेन चाऽऽमि परोक्षावद्भावहेतुकं कित्त्वाद्वि- स्वादिकं कार्य न स्यात् । यथा जुवाञ्चक्रतुरित्यादौ "इन्ध्यसंयोगात् ।।४।३।२१।। इति कित्त्वस्या- ऽभवनाद् गुणः सिद्धः, द्वित्वं त्वत्र “ भीहीभृहोस्तिव्वत् " ॥२४॥५०॥ इत्यनेनाऽऽमस्तिव्वत्करणात् हवः शिति " ॥४।१।१२ ॥ इत्यनेन जातमस्ति, तथा आमः परोक्षावद्भावाभावाद् विदाञ्चकारे- १ ।

·खोपज्ञो न्यासः । a कथमल्यथा " त्यादौ ४ द्विर्धातुः परोक्षा- 7 ||४|११|| इति द्वित्वं नासूत् , गुणामावस्त्वत्र " वेत्तेः कित्” ॥३॥४! ५१।। इत्यनेन आमः कित्त्वकरणाजातः, तथा आमः परोक्षावद्भावाभावादेव दयाञ्चके इत्यादौ " अ- नादेशादरेकव्यञ्जनमध्येऽतः" ।। ४।१।२४ ॥ इत्येत्वं नेत्यादि । ननूच्यतामेवं परं 'वेत्तरवित्' इत्यकृत्वा वेत्तेः कित्' इति यत् कृतं तल्लाघवार्थमेव लक्ष्यते, तथाहि- यदि 'वेत्तेरवित्' इति सूत्रं क्रियते तदा वर्णाधिक्याद् वर्णगौरवं स्यात् , प्रक्रियागौरवं च । कथम् ?-प्रथमं वेत्तरवित्' इत्यनेन आमोऽवित्वं साध्यते, ततः " इन्ध्यसंयोगात्-" ।। ४।३।२१ ॥ इत्यनेन अवित्परोक्षारूपस्य तस्य कित्त्वम् , ततस्तस्मिन् परे विदाञ्चकारेत्यादौ गुणाभावः सिध्यतीति । 'वेत्तेः कित् ' ॥ ३।४।५१ ।। इति करणे च वर्णन्यूनत्वाद् वर्णलाघवं तावत् स्फुटमेव, प्रक्रियालाघवं च स्यात् “ इन्ध्यसंयोगात्-" ।। ४।३।२१ ।। इति सूत्रापेक्षायाटलनात् । मात्रालाघवमप्युत्सवाय मन्यन्ते वैयाकरणा: ' इति च न्यायः, ततो लाघवाथैव " वेत्तेः कित्” ॥ श४.५१ ।। इति सूत्ररचना । यत्त्वामः परोक्षावद्भा- भानिवृत्तिज्ञापनार्थेयामित्युच्यते, तन्न क्षोदक्षमम्। मैवम् । यतो लाघवं कार्यमेवेत्याचार्यस्यैकान्तो नास्ति, "क्लीबे" ॥ २।४।९७ ।। इति सूत्रवत् " नपुंसकस्य शि: " ॥ ११४।५५ ॥ इति सूत्रे नपुंसकशब्दस्थाने लीबशब्दो न प्रयुक्तः ? । ततो “ मात्रालाघवमप्युत्लवाय" इति न्यायस्यानित्य- त्वेन लाघवं प्रत्याग्रहाभावात् " वेत्तेः कित्" ।। १४५१ ।। इति सूत्ररचना आमः परोक्षावद्भावनि- वृत्तिज्ञापनार्थमेव कृतेति सूरिवचः सम्यक् श्रद्धीयताम् । तदर्थ च करणे यदि प्रसङ्गाद् लाघवमपि जातम् , तदा प्रत्युत गुण एव, न तु कश्चिद् दोषः। अन्यत्रापि चैवं दृश्यते-यथा “ अनवर्णा नामी" ॥१११॥६॥ इत्यत्र संज्ञाऽने एकवचनोपन्यासेन वचनभेदं कुर्वताऽऽचार्येणैवं बोधितम्- यत्र नामिनः कार्य क्रियते तत्र यदि कार्यात् कार्या स्वरो न्यूनः स्यात् , तदैव नामिसंज्ञा स्यात् , नान्यथा, तेन ग्लायति, स्लायतीत्यादौ धात्वैकारस्य नामिसंज्ञत्वाभावाद् " नामिनो गुणोऽक्ङिति" ॥४।३।१ ।। इति गुणो न। अयं भावः-गुणो यधिकविशेषारोप उच्यते, ग्लायतीत्यादौ च य ऐकारोऽस्ति, तस्य तावदासन्नत्वादेकाररूपो गुणः प्राप्नोति, एकारश्चैकाराद् न्यूनः । ननूभयोरपि द्विमात्रत्वादिना साम्य- मेव दृश्यते, तत् केन गुणेन एकार ऐकाराद् न्यूनः ? । उच्यते-एकारे उच्चार्यमाणे विवृततराख्य- एव आल्यप्रयत्न उत्पद्यते, ऐकारे त्वतिविवृततराख्यः, इत्येतावतैव एकार ऐकाराद् न्यूनः । ततो यदि ऐत एत् क्रियते, तदा दूरेऽस्त्वधिकविशेषारोपः, प्रत्युत न्यूनता स्यात् । ततोऽत्रैकाररूपे गुणे कर्तव्ये ऐकारस्य नामिसंज्ञा नास्तीति "नामिनो गुणोऽविडति" ॥४।३।१॥ इति गुणो न स्यादिति । एतदर्थ- ज्ञप्त्यर्थ "अनवर्णा नामी" ॥१॥१॥६॥ इति सूत्रे संज्ञाऽने एकवचनोपन्यासेन वचनभेदः कृतः, एतदर्थ च वचनभेदे क्रियमाणे यदि प्रसङ्गाद् वर्णलाघवं जातं, तदा प्रत्युत गुण एव, न तु कश्चिद् दोषः । इत्येवमन्त्रापि मन्तव्यम् ।। ६ ।। वर्ण-- ॥ अमुकवर्णस्येतीति । अमति गच्छति विवक्षितप्रत्ययविषयतामिति “कञ्चु- काशुक"-11 (उणा-५७) ॥ इत्यादिना आदिशब्दादौणादिके उकेऽमुक इति निपात इति नरचन्द्री- यमुरारिनाटकटिप्पनके । णद्वयस्येति । धातुपारायणे एवमुक्तत्वादत्राप्येवमूचे, अन्यथा तु "तव- गेस्य"|| १॥३॥६० ॥ इत्यत्र 'अनु' इत्यधिकारसद्भावेन तदानीमद्यापि नागमस्य णत्वाभवनाद् 'ण' इति पञ्चमद्वयस्येति वक्तुं युक्तम्। एवं च सुधिनावेत्यत्र 'निमित्ताभावे' इति न्यायं विनाऽपि सरति । 'धुटां"- !! १४.६६ ।। इति । धुसंज्ञा हि वर्णानामित्यतो धुद्ग्रहणं वर्णग्रहणं कथ्यते । विशि- Manage ।

·न्यायार्थमञ्जूषाया:- स्यात्, टवर्णेत्यादि । नन्वत्रोदाहरिष्यमाणं णिग्रहणं किं वर्णग्रहणं नोच्यते, येन विशिष्टवर्णसमुदायेत्याधुच्य- ते ?। उच्यते-नोच्यते । कथमिति चेत् । उच्यते-यथा इडाश्रयो विधिर्वर्णविधिर्नोच्यते, इडिति वि- शिष्टवर्णसमुदायाश्रितत्वात् , तथा णिग्रहणमपि वर्णग्रहणं न, किन्तु णीति विशिष्टवर्णसमुदायग्रहण- मेव । न च दृष्टान्तोऽप्यसिद्ध इति वाच्यम् , अग्रहीदित्यत्रेटो दीर्घत्वस्य स्थानिवद्भावेन दृष्टान्त- सिद्धेः, तथाहि-यदि तावदिडाश्रयविधेर्वविधित्वं स्यात् ,तदा अग्रहीदित्यत्रेटो दीर्घत्वे कृते सति इडा- श्रये "इट इति॥४।३।७।। इति सिज्लोपे कर्तव्ये दीर्घत्वस्य कथं स्थानिवद्भावः स्यात् ?, "स्थानीवा- ऽवर्णविधौ” ॥७४।१०९।। इत्युक्तेः, तदभावे च कथं सिज्लोपः सिद्धः ?; परमिडाश्रयोऽपि सिज्लोपो न वर्णविधिः, विशिष्टं ह्येष वर्णसमुदायमाश्रयते इटं नामेति । तदेवं यथा इडाभयविधेवर्णविधित्व न तथा णिग्रहणं वर्णग्रहणं नोच्यते, किन्तु विशिष्टवर्णसमुदायग्रहणमेव ॥ ७ ॥ वर्णैक- ॥ ऋमध्यस्थरेफस्याऽग्रहणादिति । ननु यद्यत्र ऋमध्यस्थो रेफो गृह्यते, तदापि क्तयोस्तो नत्वं न प्राप्नोति, रेफात् परेण स्वरभागेण व्यवधानात् । सत्यम् , परं स्वरभागस्य तुरीयत्वे- नाऽत्यल्पत्वात् तेन व्यवधानं न विवक्ष्यते ; सूरिणाऽपि ह्यस्य व्यवधानस्याऽविवक्षा कृताऽस्ति । कथ- मिति चेत् ? । उच्यते-"रदादमूच्र्छ”-11 ४।२।६९।। इत्यस्य वृत्तावेवमुक्तं यदुत-"कृतः कृतवानित्यत्र ऋकारैकदेशभूतस्य रेफस्य रेफरूपवर्णग्रहणेनाऽग्रहणात् , “रदादमूर्छ'- || ४|११६९ ॥ इत्यनेन प्राप्तं क्तस्य तो नत्वं न स्यात् ; रेफात् परेण स्वरभागेण व्यवधानाद् वा"इति । तदेवं सूरिणाऽपि प्रथम- हेतूद्भावनसमये स्वरभागव्यवधानं न विवक्षितमित्यतोऽस्माभिरपि तदविवक्षणादत्र ऋमध्यस्थरेफाग्रह- णमेव हेतुमुद्भाव्य प्रकृतन्यायस्याऽनित्या प्रकटिता ॥ ८॥ आग-॥ लक्षणयेति । अत्र " मुख्यार्थबाधे मुख्यार्थासन्नत्वे लक्ष्यतेऽपरः । रूढेः प्रयोजनाद्वाऽर्थो यत् सोक्ता लक्षणा बुधैः ॥ १॥ इति लक्षणाया लक्षणं भाव्यते, तथाहि-गुणशब्दस्तावत् स्वाश्रयव्यापिषु रूपादिषु रूढः, अतः स्वाश्रयैकदेशनिष्ठेचवयवेषु प्रयुज्यमानस्य तस्य मुख्यार्थबाधः, खाश्रययोगित्वसाधयेण चाऽवयवा गुणानामासन्नाः, तत आगमरूपाणामवयवानामात्यन्तिकी स्वाश्रययोगिताऽस्ति, ज्ञप्तिरूपात् प्रयोजनाद् गुणत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । न चैषां खाश्रययोगिताऽऽत्यन्तिकी नास्तीति बाच्यम् , यतो यथा घटग्रहणे तद्गतरूपादिगुणग्रहणं जायते, तथाऽऽगमाश्रयभूतस्य धात्वादेहणे तनिश्रितानामागमरूपाणामवयवानामप्येतन्न्यायाद् ग्रहणसिद्धेः, तेषामप्यान्त्यन्तिकी स्वाश्रययोगिता सिद्धैव । अवयवीभूता इति । आगमाः किल ये आदिशब्देन निर्दिश्यन्ते,ते पुरस्थस्य धात्वादेराद्याव- यवा उच्यन्ते; ये त्वन्तशब्देन, ते पश्चात्स्थस्याऽन्त्यावयवा इति । तल्लुकीति । ईतो बहुलं भवनाद् यदा नेत् , तदा केवलस्य देखें ; यदा तु ईत् , तदा ईतः परादित्वेन प्रकृतन्यायात् सेतोऽपि दे क् ! अनिटः कसोरिति । नित्यत्वाद् द्वित्वस्य प्रथमं भवनेन भूधातोरनेकस्वरत्वभवनात् “घसेकस्वरातः कसोः" ।। ४।४।८२ ॥ इत्यनेनेटोऽप्राप्त्या कसोरनिट्वम् । अव्यपीति । ननु 'शिडान्तरेऽपि' इत्य- धिकारेणाऽन्यव्यवधानस्याऽननुमतत्वादटा व्यवधाने षत्वाऽप्राप्तेरट्यपीति तत्रोक्तमास्ति, तत्कथमिद- मनित्यत्वख्यापकमुक्तम् ?। उच्यते--अस्याऽनित्यत्वाभावे सुगादीनां ग्रहणेनाऽट्सहितानामपि तेषां ग्रहणसिद्धेरटा व्यवधानमिति वक्तुमपि न शक्यम्, इत्यतो युक्तमेवेदम्; तदियमत्र भावना- । ७ ·खोपज्ञो न्यासः। , 9 अभ्यषुणोदित्यादौ तावत् सुगः पत्वं सूरेरिष्ठम् , तच्च शिड्नान्तरेऽपि' इत्यधिकारेणाऽन्यव्यवधानाऽनु- मत्वभावादडायमव्यवधाने निषिषिधानम् , तदनु 'आगमा यद्गुणीभूता:-' इति न्यायेन पुनः प्रसूतम् , पर न्यायानामनित्यत्वात् सूरेविश्वासो न, तेनाडागमव्यवधानेऽपि षत्वार्थमट्यपीत्युक्तम् ।। १० । खाइ- द्विरुक्तादिकमिति। अत्राऽऽदेरागमाः संगृह्यन्ते, परं ते पूर्वन्यायविषयत्वाद् नेहो. खाहताः, अत एव पूर्वन्यायोऽस्य प्रपञ्चः । परत्वादिति । परोक्षायाः कृत्सूत्रेषु विधानाण्णवः परत्व- । ननु संचरकारेत्यत्र परत्वादिना प्रथम णव भवतु,द्वित्वं तुस्सटि समः ॥१॥३॥१२॥ "लुक ||११३।१३।। इति सूत्रद्वयं प्रवर्त्य पश्चात् करिष्यत इत्याशङ्कयाह-तदाभित इति । अयं भाव:- णवि कृतेऽवश्यं द्वि- खादिनैव भाव्यम्, विष्कम्भ हेत्वभावात् ; अन्यथा वो द्वित्वं प्रत्यहेतुत्वप्रसङ्गात् , विष्कम्भकाभावेऽपि स्वकार्येऽव्याप्रियमाणो हि हेतुर्वस्तुतोऽहेतुरेव । निमित्तामात्र इतीति । इयं परशङ्का दर्शिता, अयं भावः-संचस्कारेत्यत्र पर एवं शङ्कते यदुत-द्वित्वे कृते सति चेन व्यवधानात् संगोरानन्तये गतम्, तेन्द्र स्लाटो निवृत्तिः प्राप्नोति निमित्ताभावे-' इति न्यायादिति । अत्र प्रन्थकृदुत्तरयति-द्वित्वजस्य धातो- अन्य स्वागत्वात् तद्व्यवधानाऽभवलेन संगोरानन्तर्यरूपस्य सड्निमित्तस्य विधाताऽसम्भवात् स्लटो निवृत्तिर्न स्यादिति । द्वित्वेऽपीत्युक्तिरिति । ननु 'शिड्नान्तरेऽपि' इत्यधिकारात् प्राग्वदत्राऽपि द्वित्वेन व्यवधाने पत्वाऽप्राप्तत्वेिऽपीति तत्रोक्तमस्ति, तत्कथामिदमनित्यत्वख्यापकमुक्तम् ? । उच्यते- अस्याऽनित्यत्वाभावे द्वित्वेन व्यवधानमिति वक्तुमपि न शक्यम् , इत्यतो युक्तमेवेदम् ,तदियमत्र भावना- प्रतितष्ठावित्यादौ तावत् स्थाधातोः षत्वं सूरेरिष्टम् ,तच 'शिड्नान्तरेऽपि'इत्यधिकारेणाऽन्यव्यवधानानु- मत्मभावाद् द्वित्वव्यवधाने निविषिधानम् , तदनु 'स्वाइमव्यवधायि' इति न्यायेन पुनः प्रसूतम् , परं न्यायानामनित्यत्वात् सूरेने विसम्भः, तेन्ह द्वित्वव्यवधानेऽपि षत्वाथै द्वित्वेऽपीत्युक्तम् ॥ ११ ॥ उप-॥ व्यवहित इत्यादि । तत्र व्यवहितो यथा-"तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्" भन्न पातयामासेत्यव्यवहितं विलोक्यते, विपर्यस्तो यथा-"नारेश्चकार गणयामयमनपातान् अत्र गगयाञ्चकारेति क्रमोपन्यासो विलोक्यते, तेनैतौ व्यवहितविपर्यस्तप्रयोगावसाधू ।। १२ ।। येन ना--!! गुणवाचिशब्देष्विति । द्रव्यवाचिषु तु तितउरित्यत्र स्वरात्पर उरव्यवहितः संभवत्याप ।।१३।। सका-- ॥ असासा इतीति । "सस्य शो' ।।१३।६१।। इत्यत्र “हादह खरस्याऽनु नवा" ।११।३।३१।। इति सूत्रानुवृत्तस्याऽन्वित्याधिकारस्य सद्भावात् "संयोगस्यादौ स्कोलक" ॥ २॥१४८८ ॥ इत्यस्य च परत्वादलासक्, मूलवृट् इत्यादौ सस्यैव सतो लुक् प्राप्नोतीत्यतो नास्य न्यायस्सोदाहरणं सम्यक् किञ्चिद् विभाव्यते, परमाचाथैधातुपारायणे एवमेवोदाहृतत्वादत्रापि तथैवोदाहारि। चञ्च- लता त्वस्य लाते ! साहिये नेतन्न्यायस्य चञ्चलताऽस्त्यपि तन्त्र सामान्येन शसयोक्योक्तस्तथाहि- "आदौ धनवे येन धृतमेघायितं तथा! जशे यथोशिस्य-श्रीः श्रीनामेयः स वः श्रिये ॥१॥ अत्र हि धान्यार्थसस्यशब्दो दन्यादिः, पक्षे उशिस्य राज्ञः ॥ १५ ॥ हस्व- ॥ नेक्ष्यत इति । नन्वस्त्यस्याऽनित्यता, तथाहि-हे बटो३ एहीत्यादौ वटु स् इति स्थिते परत्वात् प्रथमम् ,उतः प्लुतत्वं कृत्वा ततोऽस्य न्यायस्याऽनित्यत्वादु“हवस्य गुणः॥१४॥४१॥ ६ ·न्यायार्थमञ्जूषाया:- इति गुणः करिष्यते । मैवम् , आमन्त्र्यमात्रापेक्षत्वेन गुणस्यान्तरङ्गत्वात् प्लुतस्य तु दूरादामन्त्र्यापेक्ष- त्वेन बहिरङ्गत्वात् 'परादन्तरङ्गम्' इति च न्यायात् पूर्व हस्वस्यैव भवनात् ॥ १६ ॥ संज्ञो-॥ अर्थो नेति । ननु यद्येवमर्थः स्यात् तदा किं विनश्येत् ? । उच्यते-काष्ठगृह युष्मत्पुत्राणामित्यादौ काष्टशब्दस्य गृहमिति विभक्तया पदत्वे ततः परस्य युष्मदः स्थाने पुत्राणामिति विभक्त्या सह वसादेशः स्यात्, ददाति नः शास्त्रमित्यादौ च ददातीत्यादेविभक्तिसंज्ञत्वेन पदाभावाद् नस् न स्यात् । तनाद्या इति । आधशब्दात् तरतमयोहः । केवला एवेति । यथा पूर्वा हे भवः पूर्वा- हेतनः “पूर्वाह्वापराह्वात्तनद् ॥६॥३६८७।। इति तनट् , द्वयोः पूर्वाह्नयोर्मध्ये प्रकृष्टे पूर्वाह्ने पूर्वाहेतराम् "द्वयोविभज्ये च तर ॥ ७।३।६ ॥ इत्यनेन तर प्रत्ययः । बहूनां पूर्वाह्नानां मध्ये प्रकृष्टे पूर्वाहे पूर्वाह्नतमाम् " प्रकृष्टे तमप्" ॥७३॥५॥ इत्यनेन तम " किन्त्यायेऽव्ययाद् " ।। ७।३।८ ॥ इत्यनेन तरतमपोरन्तस्य आमादेशः, विष्वपि "कालात् तनतर-37 ॥ ३२॥२४ ॥ इत्यनेन समस्या अलुप्च । इन्नन्तस्य ग्रह इति । ननु यचेतन्न्यायस्य दायमेव स्यात् तदाऽपि "नेनसिद्धस्थे ॥३।२।२९।। इत्यत्र इन् प्रत्ययः केवलोऽसंभवादेव प्रहीतुं न शक्यते, तथाहि-इन्प्रत्ययस्तावद् द्विविधः कृत् तद्धितश्च, तत्र कृद् धातोरेव विधीयते, यथा जयी; तद्धितोऽपि प्रथमान्तादेव, तदस्याऽस्त्यस्मिन्वेत्यर्थे स्यात्, यथा दण्डी। ततः सप्तम्यन्तादिनो विधानाऽसंभवात् तदन्ते उत्तरपदे परे सप्तम्या अलुबनेन निषिध्यते, इत्यसम्भव एवाऽत्र तदन्तग्रहणे कारणम् । तथा च न्यायाऽनित्यतायाः किमागतम् ? सत्यम्, परमेवमप्येतन्न्यायोक्तमवधारणं भग्नमेव, अनित्यतैव चात्र दर्शयितुमुपक्रान्ताऽस्तीत्यतो यथाकथ- श्चित् सा दर्यत इति न कश्चिद् दोषः ॥ १७ ॥ ग्रह-॥ समासादिनेति । आदिशब्दादीषदूनो नड: "नानः प्राग्बहु७ि३।१२।। इत्यनेन नडशब्दात् प्राग् बहुप्रत्यये बहुनडस्तस्याऽपत्यं बाहुनाडिः, अनाऽपि नडशब्दस्यान्तभूतत्वादायनण न स्यादित्यागूह्यम् । इन्द्ररूपावयवभाधान्यविवक्षयेति । यः शब्दः सूत्रे नामग्राहमुक्तः स यस्य समासादेः समुदायस्य आद्यावयवभूतोऽन्त्यावयवभूतो वाऽस्ति, तस्य समुदायस्य तदवयवयोगात् तथारूपत्वमेव विवक्ष्यते, यथा शुक्लावयवयोगात् स्तम्भोऽपि शुक्ल इत्युच्यते, ततश्च गवेन्द्रयज्ञ इत्यनेन्द्र- यज्ञशब्दस्येन्द्ररूपाद्याऽवयवयोगादिन्द्ररूपत्वस्यैव विवक्षया " इन्द्रे " ||१।२।३०।। इत्यनेनाऽव आ- देशः सिद्धः, सूत्रनडशब्दस्य च नडरूपान्त्यावयवयोगेन नडरूपत्वविवक्षया " नडादिभ्यः ||६|१ ५३।।इत्यायनण् प्राप्नोति, इत्येवमन्यत्राप्यवयवप्राधान्यविवक्षा भावनीया। ननु प्राग् 'आद्यन्तवदेकस्मिन्' इत्यस्य वृत्तौ गवेन्द्र इत्यनेन्द्रशब्दस्याऽनिन्द्रादेरपि 'आद्यन्तवदेकस्मिन्' इति न्यायेन इन्द्रादित्वविवक्षया अवादेश इत्युचे, तत्कथमन्त्रावयवप्राधान्यविवक्षयेत्युच्यते ?। उच्यते-“इन्द्रे' ॥१॥२॥३०॥ इति सूत्रस्य न्यांसे एवमुक्तमस्ति यदुत-इन्द्रे इति कोऽर्थः? इन्द्रादौ शब्दे परे इति, तथाच गवेन्द्रयज्ञ इत्यादि सि- द्धम् , गवेन्द्र इत्यत्र तु आद्यन्तवत्-' इति न्यायादिन्द्रशब्दस्येन्द्रादित्वं कल्यत इति, ततश्चायं न्यासकारा- ऽभिप्राय एव 'आद्यन्तवत्-' इति न्यायस्य वृत्तौ प्रकाटितः,इह तु याऽवयवप्राधान्यविवक्षा ऊचे,सा वृत्ति- कारस्य सूरेरेवाभिप्रायेण, तेन हि "इन्द्रे ।।२।३०।इत्यस्य वृत्तावेवमुक्तं यदुत-इन्द्रे इति कोऽर्थः? इन्द्रस्थे खरे परे इति, तथा च गवेन्द्र इति तावत् सिद्धयत्येव, गवेन्द्रयज्ञ इत्यत्र च इन्द्रयज्ञशब्दस्थोऽपि इखर- इन्द्रस्थ इत्युच्यते, तेनाव आदेशः स्यादिति; इत्थं चावयवप्राधान्यविवक्षैव तत्र वृत्तिकारणाऽऽहतेति लक्ष्यते, इहाऽपि चास्माभिवृत्तिकाराभिप्रायेण सैवोका, इति न कश्चिद्दोषः। प्रियसखाविति । अत्र बहु- 5

·खोपज्ञो न्यासः ।
श्रीहिः कार्यः, न तु कर्मधारयः, कर्मधारयस्य तत्पुरुषसंज्ञाया अपि सद्भावेन तत्पुरुषसमासोक्तस्य
६६ राजनसखेः ॥ ॥७३।१०६॥ इत्यसमासान्तस्य प्रसङ्गात् । अननग्न इति । द्वौ नौ प्रकृत-
मर्थ गमयतः' इति न्यायाद् नग्न इत्यर्थः । अव्युत्पत्तिपक्ष इति । अयं भावः-न्यञ्चतीति वाक्ये
"नेरचेः ।। ( उणा-७२४ ) ॥ इत्युः न्यङ्गमेषादयः ।।४।१।११२|| इति कत्वमित्युणादिषु ब्यु-
स्पादितोऽपि न्यकुशब्दः 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि' इति न्यायादव्युत्पन्न एवोच्यते, एतन्न्याय-
नित्यत्वात् तु व्युत्पन्नोऽपि, ततश्च यदाऽव्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते तदा न्यङ्कुशब्दस्य जित्यणादौ प्रत्यये
परे "टक पदान्तात्-७४।५।। इति प्रागैदागमो न प्राप्नोति, न्यङ्कुशब्दस्याऽखण्डस्याऽव्युत्पादि-
तस्यैव सद्भावेन यकारस्य पदान्तगत्वाभावात् , इत्यतोऽप्राप्ते ऐदागमे विकल्पेन तद्विध्यर्थम् ॥ न्यो.
११ ॥७॥४८॥ इति सूत्रं कृतम् । यदा तु व्युत्पत्तिपक्षस्तदा यकारस्य न्युपसर्गसंबन्धित्वेन पदा-
वः पदान्तात्-31७४।५|| इत्यनेन यात् प्राग्नित्यमैदागसे प्राप्त तद्विकल्पार्थ "न्यकोवी"
11७४/८॥ इति सूत्रं कृतम् । एवं केवलस्य न्यकुशब्दस्य पक्षद्वयेऽपि प्रत्येकं नैयङ्कवं न्याङ्कवमिति
द्वैल्प्यं स्यात् । यदि च 'ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिः' इति न्यायो न स्यात् तदा न्यङ्कुच.
भण इद न्याङ्कुचर्मणमित्यादौ न्यङ्कुशब्दादिप्रयोगेऽपि व्युत्पत्त्यव्युत्पत्तिपक्षयोरुभयोरपि प्रत्येक
"न्योोगा४८॥ इत्यनेनैव वा ऐदागमे नैयचर्मणं न्याङ्कुचर्मणमिति द्वैरूप्यं त्यादेव !
एतन्न्यायसद्भावातु न्यङ्कादिप्रयोगे न्यकोर्वा १७१४/८॥ इत्यस्य प्रवृत्तिन स्यादित्यागतम् ।
सतश्च न्यशब्दस्याऽव्युत्पत्तिपक्षे यकारस्य पदान्तगत्वाभावेन "वः पदान्तात्-गा७४।५।। इत्यस्या-
प्रवृत्त्या "वृद्धिः स्वरेवा-37 |७|४|१|! इत्यावखरस्य वृद्धौ न्याङ्कुचर्मणमित्येकमेव रूपं स्यात्,
ज्यशब्दस्य व्युत्पत्तिपक्षस्त्विह नाद्रियते,न्यायसत्तासन्देहापादकत्वात् , तथाहि-ज्युत्पत्तिपक्षाश्रयणे
यकारस्य पदान्तगत्वेन रवः पदान्तात्-" ||७४।५।। इत्यैदागमे नैयङ्कुचर्मणमित्यपि रूपभवनेन
रूपयस्याऽपि भवनाद् न ज्ञायते एतन्न्यायसद्भावाद् न्यङ्कादिप्रयोगे "न्यको ||७४।८। इत्यस्य
प्रवृत्तौ निषिद्धायामपि व्युत्पत्त्यव्युत्पत्तिपक्षाभ्यां द्वैरूप्यं जातम् , आहोखिदेतन्न्यायाभावात्
केवलन्यकुशब्द इव न्यकुशब्दादिप्रयोगेऽपि पक्षद्वयेऽपि प्रत्येकं "न्यको" ||७४/८॥ इत्यस्यैव
प्रवृत्या द्वैरूप्यं जातमिति । अव्युत्पत्तिपक्षस्यैवाश्रयणे तु यकारस्य पदान्तगत्वाभावेन “य्वः पदा-
न्तात-" ॥७४।५।। इत्यैदागमाभवनाद् न्यङ्कोर्वा "||७४|८|| इत्यस्य वेतन्न्यायनिषिद्धत्वेनाs-
प्रवृत्त्या नैयङ्कुचर्मणमिति रूपस्य कथमप्यभवनेन न्याङ्कुचर्मणमित्येकमेव रूपमव्युत्पत्तिपक्ष
स्यात् , इत्येवमेतन्न्यायसद्भावः फलेन निश्चिक्ये ॥ १८ ॥
अनि-- ॥ प्रयोजयन्तीति । युजण संपर्चने प्रयुजत इत्यर्थः ॥ १९ ॥
गामा-- || गायतेरेवेति । ननु " गस्थक: ५११६६।। इत्यस्य वृत्तौ गाडोऽग्रहणे इत्थं
हेतुर्दर्शितोऽस्ति; तथाहि-शिल्पिनि वाच्ये तावद् गस्थकः स्यात्, गाङः प्रत्यये च शिल्पीन गम्यते इत्यतो
ऽत्र गायतेरेव ग्रहणम् , न तु गाङ इति । ततः शिल्प्यनभिधानस्यैवात्र गाङोऽग्रहणे हेतुत्वात् प्रकृतन्या-
यांशाऽनित्यतायाः किमागतम् ? तन्नित्यत्वेऽपि शिल्प्यनभिधानहेतुनैव गाङः पुरः प्रत्ययाऽनागमना-
न्। मैवम् , यतः शिल्यनभिधानहेतुना गाङः पुरः प्रत्ययो नायातीति वाक्यस्य तावदयमर्थः 'गाग्रह-
मेऽविशेषः' इति न्यायांशो विद्यमानोऽपीष्टार्थप्रत्यायनाऽभावहेतुना “गस्थकः ।।५।११६६॥ इत्यत्राऽप्र-
वृत्त्या अनित्यो जात इत्युचितमेवेदमनित्यतोदाहरणम्। शारूपसाहचर्यादिति । “प्राज्ज्ञश्च" ॥५॥१॥

·न्यायार्थमञ्जूषायाः- तदाग्रह, श्रुतेनौकारेणैव . ७९।। इत्यत्र दासंज्ञा प्रत्याग्रहो न कार्यः, इत्येवं रूपमर्थ साधयितुं ज्ञारूपसाहचर्यबलं यदुद्भावितम- स्त्याचार्येण, तत् 'वं रूपं शब्दस्य-' इति न्यायस्थेनाऽशब्दसंज्ञेयंशेन दासंज्ञानामेव अहणमत्र मा प्रसाङ्क्षीदिति बुद्धयैवेति स्वयं ज्ञेयम् । न तु दासंज्ञां प्रतीति । दासंज्ञत्वं भवतु मा वा, न कश्चित् केवलं दारूपमवश्यं विलोक्यत एवेति भावः । षड्भ्योऽपीति । दीक् क्षये इत्यस्य यबक्छिति दारूपं सप्तममपि संभवेत् , परं तस्याऽकर्मकत्वात् “प्राज्ञश्च ।। ५।११७९ । इत्यत्र तु कर्मणः परात् पूर्वाद् दारूपाद् ड इत्युक्तत्वाद् न तेनाऽनोपयोगः ॥ २० ॥ श्रुता- || अनुमित इति । ननु वाशब्दः प्रथमं विधेयतया जीप्रत्ययस्य प्रधानत्वात् तेनैव सह संबध्यते, न त्वौकारेण सह, तस्य डीसन्नियोगशिष्टतया गौणत्वादिति "मनोरौ च वारा४।६१॥ इत्यस्य न्याले गौणमुख्ययो:-' इति न्यायस्य बलमुद्भावितम्, ततः प्रकृतन्यायानित्यतायाः कि- मागतम् ?। सत्यम् , परं यद्ययं न्यायः सार्वदिकः स्यात् तदा गौणमुख्य न्यायं बाधित्वाऽप्येतन्न्यायात् सह वाशब्दः समभन्स्यत, न त्वनुमितेन डीप्रत्ययेन । यत्तु अनुमितेन डीप्रत्ययेन समं समबध्यत, तदेतन्न्यायाऽनित्यत्वादेव । ज्यामिति । ननु कथमत्र दाम् , डी इत्यस्य स्त्रीलि- कुत्वाभावात् ? उच्यते-नदीत्यादौ ड्यन्तसमुदायस्य स्त्रीत्वं दृष्टमित्यत्तोऽवयवेऽपि समुदायोपचाराह- नाऽपि स्त्रीत्वं प्रयुक्तम् , यथा “अस्य ड्या लुक् ।।२।४।८६॥ इत्यत्र । अंशमूत एवेति । निश्यि- मानस्यैवादेशाः स्युः' इत्यनेन ह्यादेशा एव नियस्यन्ते, 'श्रुतानुमित- न्यायस्थविधिशब्देन तु आदे- शानादेशरूपाः सर्वेऽपि विधयो नियन्यन्ते, इत्यतः प्रस्तुतन्यायस्यांशभूत एव निर्दिश्यमानस्य इति न्यायः ॥२१॥ कृते-- ॥ विहितेवैति । न त्वन्या, तेन अचीकरदित्यत्र णौ पूर्वम् "नामिनोऽकलि-11४.३! २६१।। इति वृद्धिस्तदन्दचतनीङप्रत्ययद्वित्वादिशेषकार्याणि । ऐयरुरिति । अत्र प्रथम " हवः शिति । |४|१११२॥ इति द्वित्वे पूर्वस्य ऋतोऽति "पृथमाहामि:||४|११५८॥ इति इः, ततः धातोरिवर्ण-59 ॥२।११५०।। इति इयादेशः, पश्चात् “स्वरादेस्तासु।४।४।३१॥ इति वृद्धिः। अध्ययतेति । अत्र “धातो- रिवर्ण-17||२|११५०।। इतीयादेशे कृते पश्चात् "स्वरादेस्तासु!४।४।३१।। इति वृद्धिः । अचीकरदिति। ननु कामदमुदाहरणं युक्तम्?, यतोऽयमट् वृद्धिवाध्यो नास्ति। उच्यते-य: स्वरादेर्धातोः प्राछ प्राप्नो- लिस एवाद तावद् वृद्धिबाध्यः, स च वृद्ध्यबाधितत्वादेव काऽपि न प्राप्नोति, तेन तहाध्योऽट् इति वाक्यं मुख्याथै बाधितं सत् समानशब्दवाच्यतया मुख्यार्थस्यासन्न व्यञ्जनादेर्धातोः प्राविधीयमानमर्ट लक्षयति; स एव चात्र दर्शित इति युक्तमेवेदमुदाहरणम् । अपि च, तद्वाध्य इति विशेषणं साक्षादाद योजितमपि वृद्धिव्यवच्छेदे विश्राम्यति- कथम् ? "नामिनोऽकलि-॥४॥३॥५१॥इत्याधुक्ता वृद्धिरिहन माह्या, तस्था अबाधकत्वाभावात् , किन्तु "स्वरादेस्तासु।४।४।३१।। इत्युक्तैन ,तस्या अड्बाधनायैव विहितत्वात् । तद्व्यवधाने नकिश्चिद् विनश्यतीति । ननु अडागमे कृते सति तद्व्यवधानात प्राकृतषत्व निमित्ताभावे.' इति न्यायाद् निवर्तते-उपसर्गधातोरानन्तर्य हि पत्वस्य निमित्तम् , अटा व्यवधानेच तयोरानन्तर्य नष्टमिति हेतोः तत्कथमुच्यते न किञ्चिद् विनश्यतीति ? उच्यते- 'आगमोऽनुपघाती' इति न्यायादडागमेन व्यवधानं न स्यात् ।। २५ ॥ पूर्व--॥ आत्वे अग्नान्द्राविति । नन्वत्र कथमात्वम् । तस्योत्तरपदे परै विधानात् !; इह च पुरोन्द्र इत्यस्य सद्भावात् , यस्य चोत्तरपदत्वाभावात् , सत्यम् , परमवयवे समुदायोपचारात् न्द्र इत्यादि a ·खोपज्ञो न्यासः ॥ ७ इन्द्र इत्यखण्डमिव व्यपदिश्यते, यथा युष्मानाचक्षाणाभ्यां युषाभ्यामित्यादौ युष्मदो णिजि "ज्यन्त्य- खरादेः ॥७॥४॥४३॥ इत्यल्लुकि युष्म इत्यवयवस्य युष्मद्रूपव्यपदेशाद् " युष्मदस्मदोः" ॥२॥१६॥ इति मस्याऽऽत्वम्, एवमग्रे अग्न इत्यस्य पूर्वपदत्वे अन्यत्राऽपि च यथासम्भवं चालनाप्रत्यवस्थाने खयमूझे ॥ २६ ॥ संज्ञा न-- ॥ संज्ञाऽभिधायकानि सूत्राणीति । “ करणं च ॥२॥ २ ॥ १९ ॥ इति सूत्रस्य न्यासे 'प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते' इति न्यायस्य व्याख्यैवमस्ति, इत्यतोऽत्राऽपीयमेव व्याख्या भा- वयित्वा दर्शिता, सरलाध्वना तु अन्याऽपि व्याख्याऽस्ति, तथाहि-वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युदित्यत्रवत्र प्रविशब्दो लक्षणार्थे, ततोऽयमर्थः-कार्य लक्ष्यीकृत्य तावद् भिन्नभिन्नाः संज्ञाः क्रियन्ते, अयं भाव:- एकस्यैवाऽन्यान्यसंज्ञा यत् क्रियन्ते तत् तत्तत्संज्ञाहेतुकाऽन्यान्यकार्यकरणार्थमेव, यथा वारिशब्दे इका- रस्य स्वरसंज्ञासद्भावाद्वारीणामित्यत्र “हादहवरस्याऽ-॥१॥३॥३१॥ इत्यनेन द्वे रूपे नाऽभूताम् , तत्रा- ऽहंखरस्येति स्वरवर्जनात् , इखसंज्ञासद्भावाच"इसापश्च ।।१।४।३२।। इत्यनेनाऽऽमो नाम् , समानसं- ज्ञासद्भावाच्च "दी? नाम्यतिस-श४।४७॥इत्यनेन दीर्घः, नामिसंज्ञासद्भावाच्च हे वारे!, हे वारि! इत्यत्र “नामिनो लुग्वा ||१।४।६१।। इत्यनेनामन्त्र्यसेलुम्विकल्प इत्यादि । यदि तु अन्यान्यसंज्ञाहे- तुकमन्यान्यकार्य चिकीर्षितं न सिध्येत् तदा किमर्थमन्यान्यसंज्ञाः क्रियन्ते ? ततोऽनाऽप्यक्षान् दीव्यती- ति द्वितीयाप्रयोगो यदि न स्यादेव किन्तु पद्धे परत्वात् तृतीयाप्रयोग एव यदि स्यात् तदा “करणं च" ॥२।२।१९॥ इति सूत्रेण दिवः करणस्य सर्वत्र कर्मकरणसंज्ञाद्वयं किमर्थमाचार्यः कुर्यात्। अतः सार्व- निकस्य कर्मकरणसंज्ञाद्वयस्य विधानादेवं ज्ञायते-करणसंज्ञाहेतुकतृतीयावदेकवारं कर्मसंज्ञाहेतुकाs- क्षान् दीव्यतीति द्वितीयाऽपि स्यादेव, न तु स्पर्डे परत्वहेतुकस्तृतीयया तस्या बाध एव स्यात्, कर्म- संज्ञाविधानस्य द्वितीयाभवनस्यैव मुख्यप्रयोजनत्वात् ॥ २७ ॥ सापे-- ॥ समासादीति । अत्रादिशब्दादाख्यातकृवृत्त्यांदिग्रहः, तेन महान्तं पुत्रमिच्छ- तीत्यत्र महान्तं पुत्रीयतीति क्यन् न स्यात् , महान्तं कुम्भं करोतीत्यत्र महान्तं कुम्भकार इत्यण न स्यादित्याचप्युदाहार्यम् । यत्नान्तरेति । ननु कृत एवाऽस्ति यत्नः ॥ समर्थः पदविधिः ॥ ॥४।१२२।। इति । सत्यम् , परं तस्यैव प्रपञ्चोऽयं न्यायः, इत्यतो नासौ यत्नान्तरमुच्यते ॥ २८ ॥ प्रधा-- ॥ किं हि वचनादिति । वचनमिष्टार्थप्रत्यायनं तद्भवनाभवनापेक्षयैव हि अस्यो- चरस्य च न्यायस्योदाहरणप्रत्युदाहरणेषु समासस्य तद्धितीयभावप्रत्ययस्य च भवनाभवने संजाते स्तः, इत्यतः किं हि वचनादित्यस्यैव प्रपञ्चाविमौ ॥ २९ ॥ तद्धि-- ॥ काकस्य काष्यमित्यादि । ननु कृष्णस्य भावः कायॆमिति सामान्येन निष्पाद्य पश्चाद् विशेषप्रतीत्यर्थ काकस्येत्यनेन योजयिष्यते,तथा च कैतन्न्यायावकाशः? उच्यते-कृष्ण- स्येत्यत्र कृष्णशब्दो गुणवाची गुणाङ्गवाची वा त्वयेध्यते ?, यदि कृष्णाख्यस्य वर्णस्य भाव इति गुण- वाची तदा ट्यण् न प्राप्नोति गुणाङ्गतस्तद्विधानात्, यदि तु कृष्णगुणयोगाद् यः कृष्णो गुणी तस्य भाव इति गुणाङ्गवाची तदा कृष्णस्येत्यस्य विशेषणत्वमापन्नम् , विशेषणाच्च या षष्ठी सा विशेष्यष- ष्ठीत एवोत्पद्यते न त्वन्यतः, तथा च प्रथमतोऽपि काकस्येति विशेष्यं षष्ठयन्तमस्ति तदपेक्षाऽपि च कृष्णस्येति' शब्दस्याऽस्तीत्यवश्यमङ्गीकार्यम्, सापेक्षत्वेऽपि च यत्तद्धितप्रत्ययोत्पत्तिस्तदेतन्न्या-. Malgaon ·१८२ न्यायार्थमञ्जूषाया:-- यादेवेति स्पष्ट एवैतन्न्यायावकाशः । पुरुषशब्दादिति । अत्र सूत्रे हृदयशब्दः सन्नप्युपेक्ष्य मुक्तः, पुरुषशब्देनैव कार्यसिद्धेः । परमपुरुषत्वमिति । अत्र परमस्य पुरुषस्य भाव इति तावत् समा- सादगवस्था, तदानीं च भावपदापेक्षया परमपुरुषशब्दाभ्यां षष्ठयो, इत्यतः परमपुरुषशब्दयोः सामानाधिकरण्यसद्भावात् “ सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टं पूजायाम् ” ॥३।१।१०७॥ इत्यनेन कर्मधा- रयः प्राप्नोति, परं त्वप्रत्यये समानीते सति “प्रत्ययः प्रकृत्यादे: ।।७।४।११५।। इति परिभाषया त्वप्र- त्ययः पुरुषशब्दसंबन्ध्येव जातः, तस्मादेव विहितत्वात् । ततश्च परमशब्दस्य भावशब्दसंबन्धषष्ठयन्त- स्व पुरुषत्वेत्यनेन सह सामानाधिकरण्याभावात् कर्मधारयस्याऽप्राप्त्या षष्ठययत्नाच्छेथे ॥३।११७६।। इति षष्ठीतत्पुरुष एवाऽभूत् ,एवं परमपौरुषमित्यस्मिन्नसाधुरूपेऽपि वाच्यम् , यतोऽत्र स्वप्रत्ययवदणोऽपि पुरुषशब्दस्यैव संबन्धित्वात् , तस्यैव वृद्धिर्जाला । यदि त्वनाऽपि परमपुरुषशब्दयोः सामानाधिकरण्य- हेतुना कर्मधारयसमासो जातोऽभविष्यत् तदा परमपुरुषशब्दादणि “प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" ||४|४|११५॥ इति परिभाषयाऽणः परमपुरुषशब्दस्यैव संबन्धित्वात् तस्यैवाऽऽद्यखरस्यैव वृद्धौ पारमपुरुषामिति रूपं दर्शितमभविष्यादिति । ननु परमपौरुषामिति रूपस्याऽसाधुत्वात् तच्चिन्ता कर्तु न युज्यते । सत्यम् , रमस्मिन्नसाधुन्यपि रूपे कर्मधारयभवनाऽअवनस्य फलं दर्शयितुं शक्यते, परमपुरुषत्वमित्यस्मिंस्तु न शक्यते, अतोऽस्याऽसाधुनोऽपि चिन्ता कृता ।॥ ३० ॥ गति-- ॥ विकिरति पक्षावितीति । अर्थकथनमात्रमिदम् , यतो नात्र राज्ञः पुरुष इत्या- दाविवाऽसमस्तपददर्शनरूपं वाक्यं कर्त शक्यते, नित्यसमासत्वात् ; एवमग्रेऽपि, चर्मणा क्रियते स्म, कच्छं पिबति, विषं धरतीत्येतानि अर्थकथनमात्ररूपाण्येवेति वाच्यम् । स्किर इति स्थिते इति । नतु यथाऽन्तरङ्गत्वात् सट् प्रथममायाति तथा तस्य षत्वमप्यन्तरङ्गत्वात् प्रथममेव मावि, ततः किर इति स्थिते इति किं नोक्तम् । उच्यते-समासरूपे परविधौ कर्तव्ये "षणमसत्-१२।१२६०॥ इति वच- नात् षत्वशास्त्रस्याऽसत्त्वेनाऽप्रवृत्तेन तदानीं षत्वम् । आपः प्राप्ताविति । ननु यथा समासादागव- स्थायां स्किरेत्यस्याने आपः प्रसङ्ग उद्भाव्यमानोऽस्ति, तथा तदैव तत्र डीरेव कस्माद् नायाति? उच्यते- विष्किरीत्यत्र जातिवाचित्वे डीरक्तः, जातिवाचित्वं च पदद्वयसमुदायमिलनादनु एक स्यात् , समुदा- यमिलनं च समासभवनादनु एव, इत्यतोऽसमासाद गवस्थायां स्किराग्रे अदन्तत्वमात्रापेक्षा आप एव प्राप्तिर्न तु झ्याः, एवं कच्छपीविषधरीशब्दयोरपि वाच्यम् , चर्मक्रीतीत्यत्र च क्रीतस्य करणादित्वं समासमवनादतु एव स्यादित्यतः " क्रीतात् करणादेः" ॥ २४॥४४॥ इत्यनेन डीरपि तदैव प्राप्नोति, नतु समासादर्वागवस्थायाम् । आफ्प्रत्यय एव तु तदानीं प्राप्नोति, सामान्यवि- हितत्वादितिः अपि च " उस्युक्तं कृता ||३।११४९॥ इत्यस्य वृत्तौ आचार्यै: प्रष्ठीति गत्युदा- हरणं दर्शितम् , तथाहि-प्रतिष्ठते इति प्रष्ठोऽप्रयायी तस्य भार्या प्रष्टी "धवाद्योगादपालकान्ता- त्" ।। २।४।५९ ॥ इति डीः, अत्र गतिसंज्ञस्य प्रस्य स्थेत्यनेन सह 'गतिकारक'--इति न्यायेन विभक्त्यु- त्पत्तेः प्रागेव समासः। यदि तु समासात् प्राग् विभक्त्युत्पत्तिरिष्यते तदा वृत्त्युक्तयुक्त्याऽन्तरङ्गत्वाद्विभ- तेः प्रागेव आपः प्राप्तेस्तदनु चाऽदन्तत्वाऽभवनाद् डीन स्यादिति, परं प्रष्ठीत्येतद् यथा गत्युदाहरणं स्यात् तथा प्रष्ठ इत्यस्य "उपसर्गादातो डोऽश्यः" ।।५।११५६।। इति डप्रत्ययान्तत्वातत्र चोपसर्गादिति पदेनोक्तस्य प्रस्य ङस्युक्तस्यैव सद्भावाद् ङस्युक्तोदाहरणमपीदं स्यात् । इत्यतोऽस्माभिर्विधिकरीत्यसाधारणं गत्युदाहरणमूचे । पञ्चम्यन्तेनेति । 'प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि अहणम् इति न्यायातू ए- ·खोपज्ञो न्यासः । ञ्चम्यन्तेनेत्युक्त्या पञ्चम्यन्ताद् यः स्वार्थिकस्तस्प्रत्ययो विहितस्तदन्तमपि डस्युक्तमिह ग्राह्य यथा “यत्कर्मस्पर्शात्कनङ्गसुखं ततः॥५॥३॥१२५।। इत्यत्र “किमब्यादिसर्वाधवैपुल्यबहोः पित्तस्" ॥७।२ १८९॥ इति तस्प्रत्ययान्तं तत इति पदम् । अस्य सूत्रस्याऽर्थ:-येन कर्मणा स्पृश्यमानस्य कर्तुरङ्गस्य सुखं जायते तस्मात्कर्मणः पराद् धातोः क्लीबे भावेऽर्थेऽनट् स्यात् , यथा पयःपानं सुखम् , ओदन- भोजनं सुखम् , अन पयःशब्दस्य तत इति इस्युक्तत्वेनतन्न्यायादविभक्त्यन्तेनैव पानशब्देन सह "उस्युक्तं कृता" ॥३॥११४९।। इत्यनेन समासः, तेनाऽत्र पयसः पानसुखमिति वाक्यं न स्यात् यदि तु विभक्त्यन्तेन पानेत्यनेन समास इध्यते तदा समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेनेति न्यायाद् वाक्य- मपि प्रसज्येतैव ॥ ३१॥ समा--वृत्तिस्तावत् त्रैवेति । चतुर्थी कृवृत्तिरष्यस्ति, यथा कुम्भकार इत्यादि, परं तत्र 'इस्युक्तं कृता” ॥२१॥४९॥ इति समाससद्भावात् समासवृत्तावेवान्तर्भूता | स्वार्थाऽतिरिक्तस्येति । अयं भावः-योऽर्थो राजपुरुष इति समस्तपदेन राजसम्बन्धविशिष्टपुरुषलक्षणोऽभिधीयते नासावेत- स्पवयेन स्वतन्त्रस्वार्थमात्राभिधायिना वक्तुं शक्यते, न खलु दण्डचक्रचीवरादिसामग्रीसाध्यो घटः केवलैर्दण्डादिभिः कर्तु पार्यते इति । एवं तद्धितवृत्त्यादिष्वपि स्वार्थातिरिक्तार्थाऽभिधायित्वं भाव्यम् । तस्याऽनुज्ञेति । वाक्यस्याऽनुज्ञा, इयं च समासवृत्त्यपेक्षया शेयम् । तद्धितवृत्त्यपेक्षया त्वेनेकविकल्प कथनेनं वाक्यस्य कृवृत्तेश्वानुज्ञा क्रियते । तेन सुखाकर इत्यत्र "प्रियसुखादानुकूल्ये" ॥७॥२॥१४॥ इति डाच्प्रत्ययरूपायास्तद्धितवृत्तर्विकल्पपक्षे एतन्न्यायेन सुखं करोतीति वाक्यं यथा स्यात् तथा "हेतुतच्छीला-१५।१।१०३॥ इति टे सुखकर इति द्वृत्तिरपि । कायस्य पूर्वोऽश इति । ननु पूर्वो- ऽशः कायस्येति वक्तुं युक्तं कथमन्यथा समासे पूर्वशब्दस्य प्राक्पात: ?। मैवम् "पूर्वापराधरो-र १९८॥ इति सूत्रे प्रथमोक्तत्वेनैव तत्त्राक्पातसिद्धेः ॥ ३२ ॥ आद-- ॥ दशन्शब्दस्येति । सूत्रे दशभ्य इति बहुवचनं तु वाच्यवाचकयोरभेदोपचार रात् । न तु घटानामिति । यदि आदशभ्यः संख्या संख्यानेऽवय॑त् तदा संख्यायाः संख्येयेन सह वैयधिकरण्यात् संबन्धषष्ठ्या घटानामिति प्रायोक्ष्यतेति भावः । आसन्ना दशेति । अत्र •दशनशब्दः संख्याने वर्तते, अत एव दशसंख्येति पर्याय:, बहुवचनं तु संख्येयेन सहाऽभेदोपचा- रात् । ननु यद्यत्र दशन्शब्दः संख्यानार्थेऽस्ति तदा येषामित्यस्य यस्या नवेत्येकादशेति वा संख्याया इत्येवाऽर्थ आगतः, यतो दशेति संख्या नवेत्येकादशेति वा संख्याया एवाऽऽसन्ना सम्भवति, सजाती- यत्वात् , नतु नवानामेकादशानां वा संख्येयानाम् ; तथा च कथं येषामित्यत्र बहुवचनम् ,नवेत्येकादशेति वा संख्याया एकत्वात्। उच्यते--येषामित्यनेन नवेत्येकादशेति का संख्यैवोच्यते, परं संख्यासंख्याव- तोरभेदोपचाराद् बहुवचनम् । ननु यदि येषामित्यनेन संख्यैवोच्यते, तर्हि समासः कथम्?, यतः संख्येये वाच्ये स विहितोऽस्ति, इह च सख्येयं वाच्यं नास्ति । मैवम् , संख्याया वाच्यत्वे सत्यपि प्राग्वदनाऽपि संख्यासंख्यावतोरभेदोपचारादेव संख्येयस्य वाच्यत्वोपपत्तेः। ननु भवत्वेवम् , परं यद्यत्र दशन्शब्दस्य दशसंख्येत्यर्थो न स्यात् तदा किं विनश्येत्?, उच्यते-यद्यत्र दशसंख्येतिसंख्यानवृत्तिदशन्शब्देन वाक्य न क्रियते, किन्तु संख्येयवृत्तिदशनशब्देन क्रियते, तदा आसन्ना दश येषामिति कोऽर्थः? दशसंख्येयप- दार्था येषां नवानामेकादशानां वा संख्येयानामासन्नाः सन्ति ते आसन्नदशाः एतावतैकोनविंशति- रेकविंशतिर्वा ते पदार्था इत्यर्थप्रतीतिः स्यात्, तथा च नवैकादश वेति पर्यायो लक्षणबृहवृत्त्युक्तके

·न्यायार्थमञ्जूषायाः--
विघटेत, ततो दशसंख्येत्येवार्थोऽवश्यं वाच्यः । ननु संख्येयवर्तिदशनशब्दपक्षेऽपि आसन्ना दशेति दश-
संख्याविशिष्टवस्तुनि यस्यैकस्य ययोद्वयोर्येषां वा व्यादीनां संख्येयानामिति वाक्यं यदि क्रियते तदा
आसन्नदशशब्देन एकादशद्वादशादयोऽपि प्रतीयन्ते, तत्कथमेकोनविंशतिरेकविंशतिवेत्येव संख्येय-
प्रतीतिः स्यादित्युक्तम् । उच्यते-यदि कस्मिन्नपि क्षेत्रे दश घटादीन न्यस्य तदासन्नं वैकं द्वौ यादीन्
वा घटादीन न्यस्य तदनुवाक्यं क्रियते यथा आसन्ना दश संख्येयपदार्था यस्यैकस्य संख्येयपदार्थस्य,
ययोर्वा द्वयोः संख्येयपदार्थयोः, येषां वा त्र्यादीनां संख्येयपदार्थानामित्यनया रीत्या क्षेत्रापेक्षया दशव-
स्तूनामासन्नत्वं विवक्षितं स्यात् तदैकादशादीनामपि प्रतीतिः स्यात् । अत्र तु संख्याऽपेक्षया आसन्नत्वं
विवक्षितं ततश्च दशसंख्येयानां नवैकादश वा संख्येयानि यथा आसन्नसंख्यावत्वेन संख्याऽपेक्षया
भासन्नानि, न तथा एकादीनीति युक्तमेवोक्तमेकोनविंशतिरित्यादि ॥ ३४ ॥
णौ य-॥ वर्णो वर्णसमुदायो वेति । पुस्फारयिषतीत्यत्र गिनिमित्तकृतकार्यस्य आत्व-
रूपस्याऽऽधारभूतः स्फा इति वर्णः, जिजावयिषतीत्यत्र तु णिनिमित्तकृतकार्यस्य वृद्धयावादेशरूपस्या-
ऽऽधारभूतो जाव् इति वर्णसमुदायः, एवमन्यनाऽपि व्यक्तिः कार्या । णिचिति 'निरनुबन्धग्रहणे सा-
मान्येन-इति न्यायाद् णाविति णिचपि ग्राह्यः । अनित्यत्वप्रपञ्चभूता इति । एवेकादशसु न्यायेषु
'द्विर्बद्धं'-इति न्यायो यथा 'सर्व वाक्यं' इति न्यायस्याऽनित्यत्वप्रपञ्चभूतः, तथा सवै वाक्यमित्यस्यैव
वृत्तावनित्यतोक्त्यवसरे दर्शयिष्यते । शेषाणां तु दशानां 'सबै वाक्यम्' इत्यस्याऽनित्यत्वप्रपञ्चभूतत्वं
स्फुटमेव सर्वैरपि तैाकरणोक्ततत्तद्विधिवाक्यानामनवधारणत्वस्यैव प्रख्याप्यमानत्वात् ॥३५॥
द्विर्ब- ॥ निषेद्धं क्षमेतेति । निषेधने इति निषेधुं समर्थार्थधातुयोगे " शकधृषज्ञारम-
लभसहार्हग्लाघटाऽस्तिसमर्थार्थे च तुम् " ||५।४।९०॥ इत्यनेन तुम्, न तु भोक्तुं यातीत्यत्रवत्
" क्रियायां क्रियार्थायां तुम्णकभविष्यन्ती" ॥५॥३॥१३॥ इत्यनेन तुम् , भविष्यदर्थक्रियार्थक्रियाया-
उपपदत्वाभावात् , अयं भावः-भोक्तुं यातीत्यत्र भुजिक्रिया भविष्यदर्था, तदर्था च गमिक्रिया, तस्या-
मुपपदभूतायां भुजिधातोस्तुम् , इह तु तथा नास्ति, तेन “क्रियायां क्रियार्थायाम्-'" ।। ५।३।१३ ॥
इत्यनेन तुमोऽप्राप्तेः “ शकधृष-" ।। ५।४।९० ॥ इत्यनेन तुम् । केपाश्चिन्मते इति । ननु यदि
परमतेऽयं न्यायोऽनित्यस्तदा सूरिमतस्य किमागतम् ? इत्याशङ्कायामाह-तदपि चेत्यादि। अयं भाव:-
यदि दन्दंशीतीति प्रयोगः सूरेरनिष्टः स्यात् तदा दूषितोऽभविष्यत् , यदि तु न दूषित्तस्तदा ज्ञायते सूरे-
रपि इष्ट एवेति, तथा च सूरिणैव दन्दशीतीत्यत्र नकारलोपो द्विवद्धस्तन्मते एव दन्दंशीतीलपि प्रयोगस्ये-
ष्टत्वादबद्धोऽपि जात इति न किश्चिदसमञ्जसम् ॥ ३६ ।।
आत्म-॥ क्लीबदिति । क्लीबुङ् इत्यस्य प्रयोगोऽयम्, लीवशब्दस्य वा "कर्तुः किम् ग-
ल्मक्लीबहोडात्तु डित् ||३।४।२५॥ इत्यनेन डिदाचारक्विबन्तस्य, तत आत्मनेपदाऽनित्यत्वाच्छतः।।३७॥
किपि-॥ लुप्तेऽपि व्यञ्जनादाविति । सूरिमते तु " ईयजनेऽयपि
इत्यत्र व्यञ्जनग्रहणस्य साक्षाद् व्यञ्जनप्रतिपत्त्यर्थत्वाल्लुप्ते व्यञ्जनादौ प्रत्यये ईत्वं न प्राप्नो-
तीति भावः ॥ ३८॥
स्थानि-- ॥ तदतदात्मकमिति । तच्च अतञ्च तदते, तदते आत्मा यस्य तत्तदतदात्मकं
वत्वं वस्तुखरूपमातिष्ठन्ते प्रतिजानते "प्रतिज्ञायाम् ॥३३॥६५॥ इत्यनेनात्मनेपदम्, तच्छब्दस्य
?
॥४३१९७॥

·खोपज्ञो न्यासः ।। aanam सर्वनामत्वादन तच्छब्देन सत्त्वं, नित्यत्वं, सामान्यात्मकत्वम् , अमिलाप्यत्वं च परामृश्यते,अतच्छब्देन त्वसत्त्वम् , अनित्यत्वं, विशेषात्मकत्वम् , अनभिलाप्यत्वं च । एतेन सर्ववस्तूनां सत्त्वनित्यत्वादिधर्मेषु सातादं प्रतिजानते जैना इत्यर्थः । त्यदादिरिति । अस्य सूत्रस्याऽर्थः-सदादिशब्देनाऽन्येन च द्वन्द्वे क्रियमाणे त्यदादिशब्द एवैकः शिष्यते, अन्यस्तु लुप्यते, यथा स च चैत्रश्च तौ, यश्च चैत्रश्च यौ, अन्न व तच्छब्दस्त्यदादिसम्बन्धी, अतच्छब्दस्त्वन्यः, ततस्तच्छब्दस्य शेषत्वप्राप्तिः ।। ३९ ।। अनियोणि- || विशेषनिधित्वादिति । सर्वत्राऽपि विशेषण सामान्य बाध्यते, न तु सामान्येन विशेषः, इति न्यायादित्यर्थः । इह चाऽङ् सामान्यविधिः, तस्य ऋदितामुक्तत्वात् ङस्तु विशेष- विधिः ऋदिवे सत्यपि ण्यन्तत्वविशेषसद्भावे तस्य प्रवृत्तेः । नियत एवेति । एतन्न्यायेन हि चौरादिकसर्व- धातूनां सर्वविभक्तिषु न नियतमेव द्वैरूप्यं सिद्धयति, अनित्यत्वस्य प्रयोगाऽनुसारित्वात् “युजादेर्नवा" ॥३१४११८॥ इत्यनेन तु यौजादिकसर्वधातूनां सर्व विभक्तिषु निवतमेव द्वैरूप्यं साध्यते, इति व्यक्त- भवाऽनित्यत्वम् ।। ४० ॥ णिलो-- || मधव इति। "न यसेन न जातवेदसा न कुबेरे न बजपाणिना। मधवो युधि सुप्रकल्पयाः श्वसनेनैव वसुन्धरापते !" ॥ १ ॥ दुःस्वीषयः पराद्धातोः खल् इत्युक्तेऽपि "उपसर्गो न व्यवधायी इति न्यायात् प्रेण व्यवधाना- ऽभवनात् सुप्रकम्पया इत्यत्र "दुःस्वीषतः”, ।।५।३।१३९।। इत्यनेन खल् । चिन्तापूजादिशब्दाना- मिति । सिद्धावित्यत्र संटङ्कः । अविधानमिति ! यदि हि अप्रत्ययविधानेनाऽपि कार्य सिद्धयति तदा अङ् किमर्थ विधीयेत?, जित्करणस्य प्रयोजनाऽभावादिति भावः ॥ ४१ ।। णिसं-- ॥ ईच गण इति स्त्ररचनमिति । नन्नेतन्न्यायज्ञप्तिप्रयोजनं यदि नाऽभवि- ज्यत् तदाऽपि मात्रालायवार्थम् ई चा गण इत्येव सूत्रसरचयिष्यत, ततः कथमिदमेतन्न्यायज्ञापकं युक्तम् । उच्यते-ई चेति कृते यद्यपि मात्रालाघवं किञ्चित् स्यात् , परं प्रक्रियाया भृशं गौरवं जायते, तथाहि- प्रथमं तावच्चकारेणाऽकारो बलादनुकृष्यते, तदनु ईकारोऽकारश्च द्वयं विधेयतया निर्दिश्यते इति, ई *वा इति कृते तु प्रक्रियालाघवम् , कथम् ?--अनुकर्षणीयं तावत् किमपि न विधेयम् , ईत्वमेवैकम् , पक्षे तु यथाप्राप्तस्थाऽनुज्ञेति ! मात्रालाघवाच्च प्रक्रियालाघवं गरीय इति सर्वेषां प्रतीतमेव, ततश्च प्रक्रि- यागौरवं भवदनपेक्ष्याऽपि यत् ई चेति कृतं तदेतन्न्यायज्ञप्त्यर्थमेव ॥ ४२ ॥ धात-॥ प्रतिष्ठत इत्यादि । आद्ययोर्गच्छतीत्यर्थः, तृतीयस्य तु विस्मरतीत्यर्थः ॥४३॥ नान्नां-- || वडवादिशब्दत्रयस्य पृषोदरादित्वादुणादिप्रत्ययैश्च साधनिका दर्शिता, सूर्य- शब्दस्य तु कृत्तद्धिताभ्यामिति विशेषः ॥ ४५ ॥ उणा-- ॥ दशत इति । दश मानमस्य वर्गस्येति दशत् "पञ्चदशद्वर्गे वा ॥६।४।१७५।। इत्यनेनाऽत्प्रत्ययः “नोऽपदस्य-" ||१४६इत्यन्लोपे जसि च सिद्धम् ।। ४६ ।। किबं-- ॥ उपचारादिति । उपचारोहि लक्षणातोन भिद्यते, इत्यतः पूर्वदर्शितं 'मुख्यार्थबाधे इत्यादिकं लक्षणाया लक्षणमत्राऽप्युद्भाव्यते, तथाहि-किबन्तानां शब्दत्वमात्रस्यैतन्न्याय विनाऽपि सिद्धत्वात् तत्रैतन्न्यायप्रवृत्तेरानर्थक्याच्छन्दत्वशब्दस्य मुख्याऽर्थबाधः, शब्दत्वनामत्वयोश्च सामान्य- Mousing

·न्यायार्थमञ्जूषायाः-
1809
।
विशेषभावसम्बन्धसद्भावाद् मुख्यार्थस्य शब्दत्वरूपस्य नामत्वमासन्नम्, ततः स्यादुत्पत्तिप्रयोजनात्
शब्दत्वशब्देन नामत्वमुपचर्यते लक्ष्यत इत्यर्थः ।। ४८ ॥
उभ-- ॥ चतुर्थान्तत्वसद्भावादिति । ननु द्ध्व इत्यन्न धातोर्घस्य "अदीर्घाद् विरामै."
१११३॥३२॥ इति द्वित्वे कृतेऽप्यायधस्य "तृतीयस्तृतीयचतुर्थे ॥१३॥४९॥ इति दत्वभवनात् कथं
धातोश्चतुर्थान्तत्वम् !, तदभावे च कथमादिचतुर्थत्वप्राप्तिः ? । उच्यते--"तृतीयस्तृतीय-" ॥११३१४९
इत्यत्राऽन्वित्यधिकारसद्भावाद् न तावता धस्य दः स्यात् ।। ४९ ॥
अव-- ॥ इङिन्त्वहेतुकमिति । अनेनेदं सूचितं कुरुन्यादीनां गित्त्वात् फलवकर्तरि यदा-
मनेपदं प्राप्तं तत् स्यादपीति ।। ५० ।।
येन-- ॥ उपसर्गसंज्ञस्याऽनुपसर्गसंज्ञस्य चेति । इदं प्रादिगणस्य प्रकारद्वयमेतन्न्याय-
सद्भाव मनसिकृत्योक्तम् , एतन्न्यायाऽभावे तु इहोपसर्गसंज्ञाः प्रादयः, इह चाऽनुपसर्गसंज्ञा इति
विभागो न स्यादेव ॥ ५१ ॥
यत्रो-- ॥ नात्र कथमपीत्यादि । इदमध्वापेक्षयोक्तम् , अन्यथा प्रगतोऽध्यानमिति वाक्या-
वस्थायां गमिधातोरपेक्षयोपसर्गत्वं सम्भवत्यपि, परं तदाध्यध्वापेक्षयाऽनुपसर्गत्वमेवेति, अतः कश्च-
मप्युपसर्गत्वं न सम्भवतीत्युक्तम् । ध्यानिकेति । ध्वनेरत्र बोधार्थत्वात् , शब्दार्थे एव चास घटा-
दित्वाद् णौ “घटादेः " ॥४२॥२४॥ इति इखो न ॥ ५२ ।।
शीला--॥ अलङ्करिष्णुरिति । अलङ्करणशीलोऽलङ्करणधर्मा साध्वलङ्करोतीति वा वा-
क्यम् ॥ ५३॥
सादि-- ॥ यथावकालमिति । सामान्येन भूते काले जाच्ये “ अद्यतनी " ॥५।२।४!!
इति सूत्रेणाऽद्यतनी, तस्मिन्नेव अनद्यतनत्वविशिष्टे "अनघतने बस्तनी ! ५२१७ ।। इत्यनेन हरत-
नी इत्यादिरीत्या यथावकालमित्यय भावना कार्या ।। ५४ ।।
स्त्रीख-- ॥ त्यादय इति । क्तिः, क्यम्, शः, यः, अः, अङ्, अनः, किम् ,
बः, अनिः, इञ् , णकश्चेति द्वादश प्रत्ययाः स्त्र्युक्ताः । पलाशशातन इति । अत्र शदेणा-
" शदिरगतौ शात् ” ॥४।२।२३।। इति कृतशादाऽऽदेशस्य ण्यन्तत्वाद् ईदन्तत्वेन " सुवर्ण-
॥५॥३॥२८॥ इत्यल: प्राप्तिः । दुर्भेदेति । क्यादिस्त्रीप्रत्ययस्य भावे कर्तृवर्जकारके च विधानादत्र क-
मणि क्तिप्राप्तिः । सक्तुधानीति । अन्नाऽऽधारार्थे क्तिप्राप्तिः। जय इति । इदमावेशे स्त्रीखलना अलो
बाधका इति रूपे स्त्रीप्रत्ययमाश्रित्याऽनित्यतोदाहरणं ज्ञेयम् , शिरोऽतरिति तु द्वितीयेश खियाः
खलनाविति रूपेऽनप्रत्ययमाश्रित्य, एवं शेषप्रत्ययाऽपेक्षयाऽपि यथासम्भवमुदाहायम् । ननु शिरो-
ऽतिरित्यत्र बहुलाधिकाराद् अन्यप्रत्ययान् बाधित्वा क्तिरेवेत्युक्तमस्ति "नाग्नि पुंसि च" ॥५॥३॥१२१॥
इत्यस्य वृत्तौ; ततः प्रकृतन्यायाऽनित्यतायाः किमागतम् ? | उच्यते-बहुलाऽधिकारेण तावत् प्रथम
योतन्न्यायस्याऽनित्यता साधिता तदाक्तिप्रत्ययेन निर्विघ्नमत्राऽऽगन्तुं शेके, अन्यथा तु बाहुलके सत्यपि
एतन्न्य यावन्नितोऽसौ कथमत्रागन्तुमीष्ट ? । तदेवमनन्तरं कारणं के प्रकृतन्यायानित्यतैव, बाडुलकंतु
परम्पराकारणम्, इतीह तन्न विवक्षितम् ॥ ५५ ॥

·खोपज्ञो न्यासः। १८७ १ याव-- ॥ यावत्तावच्छब्दौ संभवविधिक्रिययाविशेषणे, अन्यथा तु यावांस्तावानिति स्या- त् । चेतुमिच्छतीति । चयनमिच्छतीत्यर्थः, अत्राऽपि इच्छार्थधातुयोगे "शकधृष"- ॥ ५।४।९० ॥ इत्यनेन तुम्, न तु "क्रियायां क्रियार्थायां-१५।३।१३।। इत्यनेन, भोक्तुं यातीत्यादाविव भविष्यदर्थक्रि- यार्थायाः क्रियाया उपपदत्वाऽभावात् ।। ५६ ॥ सम्भ- ॥ द्वित्वव्यभिचाराभावेऽपीति । असम्भवेऽपि विशेषणप्रयोगस्तादौ संभवति, यथाऽनुष्णोऽग्निरित्यादि, परं तदत्रानधिकृतत्वाद् न दर्शितम् ॥ ५७ ।। सर्व- ॥ स्याच न स्याचति । यथा हे चैत्र इहासीत भवानित्युक्ते कामचारोऽपि प्रतीय- ते, ततश्च यथारुचि स तत्राऽऽस्ते नवा, एवमत्राऽपि । इखः स्यादित्यप्युक्ते इति । यद्यपि हैमलक्षण. बृहद्वृत्तौ सर्वसूत्रव्याख्यासु भवतीति वर्तमानान्तमेव क्रियापदमस्ति, तथाऽपि तल्लघुवृत्तौ सर्वत्र स्यादिति ससम्यन्तक्रियैव प्रयुक्ताऽस्ति, तदपेक्षयाऽत्र हस्वः स्यादित्यप्युक्ते इत्याद्युक्तम् । न च काकलकायस्थ- कृतलक्षणलघुवृत्तिस्थः सप्तम्यन्तक्रियाप्रयोगोऽनुचित इति वाच्यम्, यतः सर्वाण्यपि व्याकरणसूत्राणि तावद्विध्यर्थानि, विध्यर्थे च प्रत्युत सप्तम्या एवौचिती, आचार्यैरपि सिद्धिः स्याद्वादात्" ।।१।।२।। इति सूत्रस्य वादात् सिद्धिः स्यादिति व्याख्यायां सप्तम्येव आताऽस्तीति । पदमपीति । यत्रैव स्याक्रियया योगस्तत्र वाक्यं सावधारणमुच्यते, यत्र तु पदेन तत्र पदम् ॥ ५८॥ चका-॥ तस्य व्याख्याने च अन्यादितीति । अस्याऽर्थः-तस्येति षष्ठ्यन्ताद् ग्रन्थवा- चिशब्दाद् व्याख्यानेऽर्थे, तत्रेति सप्तम्यन्तात्तु भवेऽर्थे यथायोगमणादयः प्रत्ययाः स्युः । एतेन तस्य व्याख्यानमित्येको वाक्यार्थः, तत्र भवमिति च द्वितीयः, इति वाक्यार्थद्वयमत्र मिलितं ज्ञेयम् , यथा कृतां व्याख्यानं, कृत्सु भवं वा कार्तम् , एवं प्रातिपदिकीयमिति । शेषसूत्राणां त्वर्थोदाहरणादि प्रतीतत्वाद् न दर्श्यते ।। ६१॥ चानुकृष्टं नाऽनु- ॥ ननु विजातीयमप्यनुकर्षतीत्यत्राऽपिशब्देन सजातीयाऽनुकर्षण- मप्युपक्षिप्तमासीत् पूर्वन्यायस्य वृत्तौ, तत्किमिति तदत्र नोदाहृतम् ? । उच्यते-उदाहरणोक्तिसमये सध्वोच' इति चकारण“ पदान्ते ॥ ॥ २॥ १ । ६४ ॥ इत्यस्याऽनुकर्षणं यदुक्तं तदेव सजातीया- अनुकर्षणोदाहरणं ज्ञेयम्, यतः “पदान्ते ।२।११६४॥ इत्येतत् ध्वोरित्यस्य सजातीयम् , उभयोरपि सप्त- म्यन्तत्वात्। णिचि चेत्यस्याऽनुकर्षणार्थ इतीति । यद्यपि “ मारणतोषण-" ॥ ४।२।३० ॥ इत्यस्य न्यासे एतन्न्यायभीत्या न्यासकारणोत्तरं कृतमस्ति, तथाहि-चेन णिचि चेत्यनुकृष्यतेन, किन्त्वधिका- रायातमेव णिचि चेत्येतत् चेनाऽनुमीयत इति, परमस्याऽभिप्रायः सम्यग् न ज्ञायते, यतोऽधिकाराss- यातस्य ज्ञप्त्यर्थ यदि चाः प्रयुज्यन्ते तदान्येष्वप्यधिकारेषु चाः प्रयुक्ता दृश्येरन् , न च दृश्यन्ते । अतो- ऽस्माभिश्चकारो णिचि चेत्यख्याऽनुकर्षणार्थ इति वृत्तिकारवच एव पुरस्कृत्य न्यायाऽनित्यताऽत्री- द्भाविता ।। ६२ ।। चाऽनुकृष्टेन- ॥ यथासंख्यभङ्गाय बहुवचनमिति । ननु"शक्ताहे कृत्याश्च ।।५।४।३५।। इति सूत्रे कृत्य इत्येकवचनं यापन्यस्यते तदापि कथमत्र यथासंख्यप्रसङ्गः, कृत्यानां बहुत्वेन तातसप्तम्या शक्ताऽर्हाभ्यां सह समसंख्यत्वाभावात् ? । सत्यम् , परं कृत्य इत्येकजात्याश्रयणेन सर्वत्यानामेकत्वे वातसप्तम्याः शक्काहाभ्यां सह समसंख्यत्वमेवाऽस्ति ।। ६३ ।।

·न्यायार्थमञ्जूषायाः-
।
यत्राऽन्य-॥ भवन्ती यथा। जम्बूद्वीप इत्यादौ नित्यप्रवृत्ताव्ये वर्तमानकाले सतीत्य-
नेन वर्तमाना । सप्तमी यथेति । शिर्बुद " ॥
। १११२२८ ॥ इत्यादावज्ञातज्ञापनारूपे विध्यर्थे
"विधिनिमन्त्रणा--" ॥५॥४।२८॥ इत्यनेन सप्तमी । पञ्चम्याशिषाविति । आशिष्याशी:पच्चा-
भ्यौ ॥ ॥५॥४॥३८॥ इत्यनेन । हस्तन्यधतनीत्यादि । भूतकालस्य परोक्षत्वाद्यतनत्वयोरविवक्षा-
याम्
"विशेषाऽविवक्षाव्यामिश्रे" !! ५।२।५ ।। इत्यनेनाऽद्यतनी, तस्यैवाऽनद्यतनत्वे विवक्षिते
परोक्षस्त्रे त्वविवक्षिते " अविवक्षिते ॥ ५॥२॥१४॥ इत्यनेन स्तनी, उभयसद्भावविवक्षायां तु
" परोक्षे " ॥ ५।२।१२ ॥ इत्यनेन परोक्षा । श्वस्तनीत्यादि । भविष्यदर्थस्याऽनद्यतनत्वविवक्षा-
याम् “ अनद्यतने श्वस्तनी" ॥ ५॥३॥५॥ इत्यनेन श्वस्तनी, तस्यैव सामान्येन विवक्षायाम् " भवि-
ध्यन्ती"
।। ५।३।४ ॥ इत्यनेन भविष्यन्ती । साक्षादेवेति । यदि स गुरून् उपासिष्यत तदा
शाखान्तमगमिष्यदित्यादौ । सप्तम्यर्थे क्रियातिपत्तौ क्रियातिपत्तिः " ॥५॥४॥९॥ इत्यादिभिः
क्रियातिपत्तिप्रयोगो भवति, परं तत्र साक्षादेव क्रियातिपत्तिः प्रयुक्ता दृश्यते, न तु वर्तमानाविद्
गम्या । तदस्य पण्यामिति । अस्य सूत्रस्याऽर्थः-तदिति प्रथमान्तादस्येति षष्ठ्यर्थे इकण् स्यात् ,
पत्प्रथमान्तं तच्चेत् पण्यं विक्रेयं स्यात् , यथा अपूपाः पण्यमस्त्यस्येत्यापूपिकः ।। ६५ ।।
॥ इति खकृतन्यायार्थमञ्जूषिकाद्वितीयवक्षस्कारकन्यासः ।।
श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिष्याप्रणी-
गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुदेदीप्यते सांप्रतम् ।
तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना न्यायार्थमञ्जूषिका-
वक्षस्कारक एष लोचनमितो न्यासश्रियं लम्भितः ॥१॥
.
अहम्
अथ तृतीयो वक्षस्कारः।
यदु-- ॥ कर्टकर्मादिविहितयोरिति । अत्र आदिशब्दादाधारादि प्राह्यम् । एतन्न्या-
योद्भूतेत्यादि । अयं भाव:- " आदितो नवा भावारम्भे ' इत्येकयोगकरणेऽप्यनेन भावारम्भार्थ-
क्योरिटो विकल्पितत्वाद् बेट्त्वहेतुको " बेटोऽपतः" ॥ ४।४।६२ ।। इत्यनेन य इङ्लिषेधः, स
पारिशेष्यात् कर्तृकर्मविहितक्तयोरेव, इति पारिशेष्यन्यायो यदि स्फोर्यते तदा विरोधगन्धोऽपि न स्यात्,
परमन्यन्त्र निरवकाशेनाऽनेन न्यायेन अन्यत्राऽपि सावकाशः पारिशेष्यन्यायो बाधित: 'सावकाशाद्
निरवकाशं बलीयः' इति न्यायात् । ततश्चास्यैव प्रवृत्तिभवनेन वृत्त्युक्तयुक्त्या विरोध एवोदपादि,
एतन्न्यायाभावे तु पारिशेष्यन्यायस्यैव स्फुरणाद् विरोधो नाभविष्यदेवेति ॥ १ ॥
नाम-- ॥ स्पृशोऽनुदकादित्यनेनेति । यद्यपि “स्पृशोऽनुदकात् " ॥५॥ १ ॥ १४९ ।।
इत्यस्य वृत्तौ अनुदकादित्यत्र नमः पर्युदासव्याख्ययोपसर्गग्रहणनिरास उत्तोऽस्ति, कथम् !, उदकवर्ज-
नादुदकसहशमुपसर्गरहितं नाम इह ग्राह्यमिति; तथाप्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यैरेतन्न्यायस्यैवार्थः सम-
र्थित इति लक्ष्यते ॥४॥

·खोपज्ञो न्यासः । सामा-- ॥ आशंस्य इति । अनागतस्याऽर्थस्य प्राप्तुमिच्छा आशंसा, तद्विषय आशंस्थः । शस्तिनीपरोक्षे इति । तेन यदि कश्चित्र हस्तानी परोक्षां वा अयुङ्क्ते-उपाध्यायश्चेदागच्छत्, एते लर्कमध्यै महि; उपाध्यायश्चेदाजगाम, एते तर्कमधिजगिमह इत्यादि, तदा स प्रयोगो न साधुः ॥५॥ परा-- ॥ अन्तरङ्गत्वादिति । गुणो हि प्रत्ययापेक्षत्वाद् बहिरङ्गः, यत्वं तु तदनपेक्षत्वा. प्रत्य- ॥ तनिमित्तकसर्वकार्याणामिति । यः प्रत्ययो लुप्तोऽस्ति तस्मिन् परे यानि कार्या- ज्युक्तानि तानि तानिमित्तककार्याण्युच्यन्ते, तानि प्रत्ययस्य लुपि सत्यां "लुप्यवृल्लेनत्" !!७।४।११२॥ इति सूत्रेण निषिध्यन्ते, यानि तु लुप्तप्रत्ययान्तलोक्तानि तान्येतन्न्यायेनाऽनुज्ञायन्ते । इत्येवमर्थ ताबदिति । अत्रेयं भावना-यत्राऽबो लुप् स्यात् तत्र सङ्घोषाङ्क-" ॥६॥३॥१७२।। इत्यनेनाण् न स्यात् , किन्तु " गोत्राददण्डमाणवाशिष्ये ॥ ६।३।१६९ ॥ इत्यनेनाकञ् एव, यथा पञ्चालस्य राज्ञो- ऽपत्यानि 6 राष्ट्रक्षत्रियात्सरूपाद्राजापत्ये द्विरम् ” ॥ ६११११४॥ इत्यनेनानि “बहुध्वस्त्रियाम् । ॥ ६१११२४ ॥ इति तल्लुपि च पञ्चाला:, ततश्च तेषां सङ्घः पाञ्चालकम् , अनायो लुप्तत्वात् " सङ्घयोषाङ्क-" ॥६।३।१७२।। इत्यनेनाण न स्यात् , अनन्तेभ्यस्तस्य विधानात् , 'प्रत्ययलोपेऽपिइति न्यायोऽपि नोपतिष्ठते, अस्याऽनित्यत्वात् ; ततः "गोत्राण्ड ||६।३।१६९॥ इत्यकञ् एव, यौधेयीनां सलो यौधेयमित्यत्र चासङ्घघोषाक-- ॥ ६।३।१७२।। इत्यण सूरेरिष्टः, स चाप्रत्ययान्तात् परः स्मादित्युक्तत्वादुनि लुप्ते सति न स्यात्, प्रत्ययलोपेऽपि' इति न्यायस्याऽनित्यत्वेनाऽनुपस्थानात् यौधेया- देर " ॥७३॥६५॥ इत्यनेनोत्पन्नस्य द्रिसंज्ञस्यामः " ड्रेरक्षण:- १५ ॥६१११२३॥ इत्यनेन प्राप्ताया लुपो अभावश्च तदा सिध्येद् यदि यौधेयशब्दो भादिगणे पठ्यते, न त्वन्यथेति विमृश्य सूरिणा यौधेयशब्दस्य भादौ पाठः कृतः ॥ ९॥ विधि- ॥ न त्वन्योपसर्गेत्यादि । एतेन देवादिकस्य क्षिपेरन्योपसर्गपूर्वोऽनुपसर्गो वा प्रयोग एवन स्यादिति प्रसज्यत इति भावः कथमप्रयोगप्रसङ्ग इति चेत्। उच्यते-तस्य क्षिपः प्रत्यभ्यतीन् मुक्त्वाऽन्योपसर्गपूर्वस्याऽनुपसर्गस्य वा परस्मैपदं तावदानेतुं शक्यते, नियमेन निषिद्धत्वात् ; आत्म- 'नेपदं तु नायाति, केनाऽपि सूत्रेणाऽविहितत्वात् । प्रकारान्तरं च नास्तीत्यतोऽस्थाऽप्रयोग एव शर- मिति॥१०॥ अन- ॥ निषेधो यथेति । अनन्तरस्य विधिरित्येवं दर्शयितुं तदा शक्यते यदि निषि- द्धस्य विधिदीते, इत्यतोऽत्र निषेधः प्रथममुदाहारि ॥ ११ ॥ न के-॥ भीष्ममित्यादि । ननु कटस्य भीष्मत्वादि कि ?, तेन खङ्गं करोति भीष्ममि- त्यादि कस्मान्नोदाहृतम् ? । उच्यते--पूर्वपरम्परायातत्वादिना केनाऽपि हेतुना श्रीहेमाचायैरेवमुक्तत्वादि- हापि तथैवोचे ॥ १३ ॥ किब-॥ व्याकरणं तावत् शिष्टप्रयोगसिध्यर्थ, शिष्टप्रयोगाश्च त्वस्मिन्मस्मिन्नितिरूपा दृश्यन्ते स्मिन्नादेशश्च सर्वादित्वं विना न स्यात्, सर्वादित्वं च तदैत्र स्याद् यदि णिक्किबन्तीभवनेऽपि युष्म- छस्मच्छब्दावेवैतौ, न त्वन्यत्किञ्चिदिति विवक्ष्यते, न त्वन्यथेति विमृश्य पूर्वाचारिह णिकिबन्तयोः केवलयोश्च युष्मदस्मदोरभेदविवक्षा कृता, सैव चान गजगुडनादृष्टान्तेनाऽस्माभिः समर्थयाञ्चक्रे ।

·न्यायार्थमञ्जूषाया:- । अस्य च न्यायस्य त्वस्मिन् मस्मिन् इ येतदेवोदाहरणं दृश्यते नान्यत् त्वम इति वेतन्न्यायस्याऽनि- त्यतोदाहरणम् , अनित्यता चास्याऽत्र प्रथमं दर्शिता, पश्चातूदाहरणं, विचित्रत्वात् शास्त्रगतः ॥१४॥ विचि-॥लिङ्गसंख्यादाविति । आदिशब्दादर्थवैचित्र्यं, यथा-पर्युदासनमा अब्राह्मणः, अशुक्ल इत्यादौ तत्सदृशः क्षत्रियादिः, पीतादिश्च प्रतीयते; अधर्मः, आसित इत्यादौ तद्विरोधी पाप्मा, कृष्णश्च प्रतीयते; अननिः, अवायुरित्यादौ अग्निवायुभ्यामन्यः प्रतीयते; अवचनम् , अवीक्षणमित्यादौ च बचनवीक्षणाभावः प्रतीयत इत्याचप्युदाहार्यम् । स्त्रीसत्वमिति । स्त्री च पुमांश्चेति द्वन्द्वे स्त्रिया: पुंसो द्वन्द्वाच्च ।। ७।३।९६ ॥ इत्यत्समासान्ते स्त्रीपुंसत्वमिति सिद्धन् । इत्यादीति । आदिशब्दाद् ह. तिनातिकामात "गि बहुलं-" ॥३।४।४२ ।। इति णिजि अतिहस्तयति, अत्रातिशब्दं विना अति- क्रमार्थो न प्रतीयते, इत्यतोऽतिः प्रयुज्यते । श्वेताश्वेनाऽतिकामति णिजि "श्वेताश्वाश्वतरगालोडिताह- रकस्याश्वतरेतकलुक्” ।। ३।४।४५ ॥ इत्यनेनाश्वशब्दलुकि, श्वेतयतीत्यत्र त्वतेः प्रयोग विनाऽपि तदर्थप्रतीत तिः प्रयुज्यते । तथा गन्प्रत्ययवद् णम्प्रत्ययोऽप्याभीक्ष्ण्ये क्रियते, तथापि रुणन्या- भीक्ष्ण्यद्योतनाय द्वित्वं विलोक्यते,यथा गम् चाभीक्ष्ण्ये"||५|४|४८॥ इति ख्णमि भोज भोज याति, णमि तु द्वित्वं विनाऽपि आमीक्ष्ण्यं प्रतीयते इति न तत्र द्वित्वापेक्षा, यथा गेहमनुप्रविश्यानुप्रविश्या- ऽऽस्त झाते "विशपतपदस्कन्दो वीप्साऽऽभीक्ष्ये १५१४१८१|| इति णमि गेहानुप्रवेशमारते, इत्यादावपि शब्दशक्तिवैचित्र्यमेव हेतुरित्यूह्यम् ।। १६ ।। किं हि-- ॥ इटार्थप्रत्ययाभावे विति । इहाप्राप्तप्रवर्तनं नास्ति, यतो यदि इष्टार्थप्रत्ययों न स्यात् तदा अप्राप्ता विधयः केन गुणेन प्रवत्यन्ते ?, प्रत्युत तत्र प्राप्ता अपि यन्न प्रवय॑न्ते तदेव यु. तमित्येतदेवाह-प्राप्ता अपि केचिद्विधय इत्यादि । समास इति । अयं भावः--असूपैपश्या इत्यत्र नाः सूर्यशब्देन सह “नञ्" ।।३।११५१।। इति सूत्रेण तत्पुरुषसमासोऽसामर्थ्यादप्राप्तोऽप्येतन्न्या- यबलाज्जातः, एवमसूर्य शब्दस्य पश्ये त्यनेन सह " स्युक्तं कृता" ॥ ३॥११४९ ॥ इत्यनेन विभ- क्त्युत्पत्तेः प्रागेव तत्पुरुषसमासः ! अवत्सीय इत्यत्र नया वत्तशब्देन सह “नन् ” ॥३॥१॥५१॥ इ- त्यनेनैव समासश्च वाच्यः । विचित्रा सूत्राणामिति । ६ धातोरिवों- १॥ २॥१॥५०॥ इत्यत्र युवर्णस्येत्येतावताऽपि सरति, यथा “युवर्णवृद्ध-१५:३१२८||इत्यत्र, तथापि यद्'इवर्णोवर्णस्य इति गुरु, निर्देशः, स एतन्न्यायादेव ! मात्रेत्यादि । मात्राशब्दोऽल्पार्थे, भावप्रधानश्चात्र, यथा-सूपमात्रा सूपा- ल्पलमल्पः सूर इत्यर्थः, अपिश्चैवं योज्यते-- मात्रयाऽरि लाघवमिति अल्पत्वेनाऽपि लाघव- मित्यर्थः । लाघवं च द्विधा--अल्पाक्षरत्वमल्पप्रक्रियत्वं च, तत्राद्यं यथा-"आपो डितां 2 यास् यास्- याम्" ॥१।४।१७॥ इत्यत्र ङिचतुकेण सह यथासंख्यभावाय याम जसमानीय सौत्रत्वात्तल्लोपः कृतः । द्वितीयं यथा-भीरुक इत्यत्र रस्य ऋफिडादित्वाल्लत्वकरणे भीलुक इत्यस्य सिद्धावपि “भियोरु- रुकलुकम्" ||५।२१७६!! इति सूत्रे बहक्षरत्वं भवदनपेक्ष्यापि लुकप्रत्ययवचनं कृतं, यतः ऋफिडादि- त्वाल्लत्वं तावत्तदा कर्तुं शक्यते यदि प्रथमं कापि भीलुकेति प्रयोगः काव्यादौ दृश्यते, गणकार्याणां सर्वत्र प्रयोगानुसारिप्रवृत्तिकत्वात् । प्रयोगानुसरणं च बहुकालसाध्यत्वाद् भृशं गरीय इत्यतः प्रक्रियालाघ- वार्थ लुकप्रत्यय: साक्षादेवोचे। ते वै इत्यादि । ये तीक्ष्णाधियस्तान प्रति लक्षणं संक्षेपेण प्रणयनं क्रियते, ये तु मन्दधियस्तान् प्रति प्रपञ्चा विस्तरः, शास्त्रस्य परानुग्रहमात्रार्थत्वात् । तत्र लक्षणं यथा-" तत्पुरुषे कृति " ||३२।२०॥ इत्यनेन सप्तम्या अलुप् स्यात्, यथा स्तम्वेरम इत्यादि । प्रपञ्चो ·खोपज्ञो न्यासः । h १ यथा- शयवासिवासेवकालात् ५ ॥३॥२५॥ वर्षक्षरवराप्सरःशरोरोमनसो जे ॥३२॥२६॥ एथ्वलुब्बा, यथा बिलेशयः बिलशय इत्यादिः, वर्षेजः, वर्षज इत्यादि च," युप्रावृट्वीशरत्कालात् " १३।२।२७॥ एषु नित्यमलुप् , यथा दिविज इत्यादि । “नेनासिद्धस्थे " ॥३।२।२९॥ एज्वलुब् न, किन्तु लुबेद । यथा स्थण्डिलशायीत्यादि । सर्व चेदं तत्पुरुषे कृति " ॥३२॥२०॥ इत्यनेन सिद्धमेव, तत्र बाहुलकाधिकारसद्भावात् , तथापि यद्नया चतुःसूत्र्या बाहुलकस्यैत्र विस्तरो दर्शितस्तदेतन्न्यायादेव यौक्तिकम् । पारिशेष्याइयोऽपीति । परिशिष्यते इति कर्मकर्तरि “लिहादिभ्यः ॥ ॥५॥११५०॥ इत्याचि परिशेषस्तस्य भावः “पतिराजान्त-१७।११६०।। इति ट्याणि पारिशेष्यम् । सूत्रार्थव्यवस्था- पनायामिति । यथा कर्मादिशक्ति द्वितीयादिविभक्तीनां विधानेन पारिशेड्यादविशिष्टेऽर्थमाने प्राथमा स्यादित्येवं नानः प्रथमेकहिनहीं" ।।२।२।३१।। इति सूत्रल्यार्थो व्यवस्थापितः ॥ १७ ॥ ।। इति स्वतन्यायापलायास्तुतीयवक्षस्कारकन्यासः ।। श्रीसूरीश्वरसोम सुन्दरगुरोनिःशेषशिष्यानणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरत्न शेखरगुरुदेदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिष्यावहेनहंसगणिना न्यायार्थमञ्जूषिका- बक्षस्कारक एष विष्टपमितो न्यासश्रियं लम्भितः ॥१॥ अहम् अथ चतुर्थो वक्षस्कारः। । शिष्ट-- || मिस्सटेत्यादि । अभिपूर्वस्य प्सांक् इत्यस्य अभिप्सायत इति ॥ गांदातः” !! ५ ॥ ३ ॥ ११० ॥ इत्यङि । इडेत्युति चातो लुक् आलुकि पृषोदरादित्वादभेरल्लोपे पस्या से च आपि आपः प्राक् टागमे च मिस्सटा, कच्छाया प्रामा- वा कुत्सिताल्पाद्यर्थे कपि आपि टागमे अस्याऽयत्तक्षिपकादीनाम् " ॥ २॥ ४ । १११ ॥ इति टस्यात इत्वे च कच्छाटिका, प्रामटिका । कन्दुः पण्यमस्य तदस्य पण्यम्" ॥६॥४॥ ५४ ।। इतीकणि “ अस्वयंभुवोऽ" !!७४६७०॥ इत्यवादेशे कान्दविकः । कम्बुः कम्बुधटनं, वेणुर्वेणुवादनं शिल्पमस्य " शिल्पम् " ॥६४५७॥ इतीकण्यवादेशे च काम्वविकः, वैणविकः । अथ सौत्रादिधातु- जनानां केषाञ्चिदन्वर्थपरं वाक्यदिङ्मानं दर्श्वते, तदनुसारेण च अदर्शितवाक्यनामस्वपि वाक्य कार्यम् , तथाहि-अगमर्थाद् विन्ध्यं स्तनातीत्यगस्त्यः । तन्द्राणशीलः, तन्द्राणधर्मा, साधु तन्द्रातीति वा तन्द्रालुः; एवं पतयालु-गृहयाल्बोरपि वाक्यं कार्यम् । कयति जानाति शिक्षितः सन् नृत्याद्यामिति कीशः। चिरिणोति हन्ति पित्तं चिमिटी। पञ्ज्यते रुध्यते विच्छिद्यमानोऽर्थोऽनयेति पञ्जिका। कौ पृथिव्यां स्टति हरति विरहिणां प्राणान् इति कुरण्टकः । वडति गृह्णाति छदोषीति वडभी। वडति गृह्णाति गर्भ वडवा । प्रणालयति भ्रश्यत्यम्भोऽनेन प्रणालः । किणन्ति गच्छन्ति जना अत्रेति केणिका । कुत्यत गुम्पत्य- ते छागरोमभिः कुतपः कम्बल:, कोतन्ति प्रीयन्ते पितरोऽस्मिन्निति कुतपः श्राद्धकालः । पातति उद्यच्छन्ति मधुने पुतिकाः, आ आदौ लभ्यते आदीयते गृह्यते इति यावदू गानार्थिभिरिति माल- ·ANYasminesh न्यायार्थमञ्जूषायाः- त्तिका । सातयति सुखं करोतीति सातयः । उद्यते आहन्यते तूर्यमनेन उदिञ्चः।क्षदति हन्ति शत्रुमिति क्षत्रम् । क्षति संवृणोति द्वारमिति क्षत्ता । मेधेति । यद्यपीदं मेधृग् इति धातुनाऽपि सिध्यति, परमाचा: मिधृग् इत्यनेन साधितमित्यतोऽस्माभिरपि तथैवोक्तम् । धनुरिति । धातूनामने- कार्थत्वादत्रास्य शब्दार्थत्वे धन्तीति धनुरिति वाक्यं कार्यम् , दुधनति तिष्ठन्ति धान्यान्यत्र इति धनुः, अत्र धान्यविषया स्थित्यादिक्रिया धातोरर्थः । क्षोपन्ति हस्तीभवन्ति शाखादयोऽत्र इति क्षुपः । स्कुम्नाति स्तम्नाति जले गजादीनपीति कुम्भीरः। कं वायु स्कुम्नाति विस्तारयतीति ककुप् । धमति शब्दायते वायुनाऽन्तःशुषिरत्वादिति धमनः । तोरन्ति उत्सुकीभवन्ति अस्मिन् आगता गृहादिप्रवेशार्थे इति तोरणम् । ओलति दह्यतेऽनेनाश्रितं गृहादिकमित्युलूकः । लोलति पङ्के इति लुलायः, तव्यते गम्यते पुण्यवद्भिरिति तविषः । ऋशति गच्छति वाताभिमुखम् , ऋश्यते चूयते वा व्याधैरिति ऋश्यः, पसन्तिा निवसन्यत्रेति पत्यम् । भसितं दीप्तं तदिति भूतार्थे मनि भस्म । यद्यप्युणादयो वर्तमानकाल एवं विहितास्तथापि बाहुलकादत्र भूतकाले प्रत्ययः । पिंशति पिश्यत इति । पिंशत् अवयवे इत्यस्यापि शे मुचादित्वाद् नागमे पिंशतीत्यादि स्यात्, परं क्ये तस्य पिश्यते इति स्यात् “नो व्यञ्जनस्या- ॥४।२।४५॥ इति नलोपभवनात्, अस्य तु पिंश्यते इति स्यात् नलोपाभवनादित्यस्यार्थस्य ज्ञप्त्यर्थ रूपद्वयं वृत्तौ दर्शितम् । अथ ये धातवो हैमधात्वित्यादि । अथ ये धातवः सूरिपाठस्था एवान्यै- रन्यथा पठिताः, ये च अधिका एव अन्यैः पठिता:,तेषां तथातथात्वमुद्भाव्यते, तथाहि-खेडणिति । खेटण् भक्षणे इति धातुपाठे सूरिभिः पठितमस्ति, अस्य स्थाने खेडणिति देवनन्दी प्राह । पणणिति। अमुमधिकमेव केचित् पठन्ति । वित्तण दाने इति । व्ययण् वित्तसमुत्सर्गे इत्यत्र वित्तेति धात्वन्तर- मित्येके प्राहुः, अस्य च दाने इत्यर्थः कविकल्पद्रुमादौ दृष्टत्वादत्र प्रयुक्तः । कत्रेति । कत्रण शैथिल्ये इत्येतं कर्तणित्यन्ये आहुः, कब्रणिति चन्द्रः, कत्थणिति तु देवनन्दी। श्लथेति । श्रथा दौर्बल्ये इत्यस्यैव ऋफिडादित्वाल्लत्वममन्यमानाः श्लथणं केचित् पृथगाहुः। शरणिति । शारण दौर्बल्ये इत्यस्य स्थाने शरेति नन्दी ! छदण संवरणे इति । अदन्तोऽयमिति कैश्चिन्मतम् । लमण् इति । लाभण् प्रेरणे इत्यस्य स्थाने लभणिति सभ्याः । श्रपण् इति । इममधिकं केचित्पठन्ति । खोदण् इति । खोटण् क्षेपे इत्ययमेव दान्त इत्यन्ये । स्तनेत्यादि । स्तनध्वनखनस्यमषमष्टमाः षड् ये भ्वादौ व्यञ्जनान्ताः कथिताः सन्ति ते षडपि अदन्ता इति सभ्याः । मलण् इति । मलि धारणे इत्येतं केचित् चुराधादन्त पेठुः । वल्पुलेति । पल्पूलण् लवनपवनयोरित्यस्य स्थाने केचिद्वल्पुलेति, अन्ये वल्पूलेति, अपरे पल्पु- लेति, परे पप्पूलेति, एके च वत्पूलेल्याहुः । कुमालण् इति । कुमारण् क्रीडायामित्येतमेव केचिल्लान्तमाहुः । पशणिति । पषण अनुपसर्गे इति यश्चुरादौ अदन्तः पठितोऽस्ति, स एव तालव्यान्तो वा अदन्त इत्यन्ये । शशण इति । अयमधिको धातुः सूर्यप्रज्ञप्तिवृत्तायुक्तोऽस्ति । अंसण् विभाजने इति । अंशण समाघाते इत्येतं चन्द्रो दन्त्यान्तमाह, समाधातशब्देन च विभाजनं व्याख्यातं धातुपारायणे, इत्यतोऽत्र स्फुटाथै विभाजने इत्येवोक्तम् । गहण इति । अमुमधिकमेव केऽप्याहुः । गा इत्यादि । गां ह्रादौ, माडं च दिवादौ केचिदधिकमेव पठन्ति । किक् इत्यादि । किं ह्वादो, हिं च स्वादौ केयधिकमेव पठन्ति । जिरिद इत्यादि । जिरिटं स्वादौ, चिग्लं च चुरादौ घटादिकेऽप्यधिकमेव प्राहुः; दीधी-ई वेवीधातूनपि चाधिकानेव । प्वादी एताविति । सूरिभिस्तु श्रीधीधातू क्रयादौ अप्वादी पठितौ स्तः । ल्पीश इति । केऽप्यमुमधिकमेवाहुः । प्वादिल्वादिबाय- ·खोपज्ञो न्यासः . tapunero इति । सूरिभिस्तु ल्वी: प्वादिमध्ये पठितः । जीण इति ! युजादिमध्यस्थस्य ऋण वयोहानौ इत्यस्य स्थाने जीण इति नन्दी । खुङ् इति । उङ् कुंङ् इत्यादयो यथा गत्यर्थे पठिताः सन्ति तद्वत् खुडमपि गत्यर्थे केचित् पठन्ति; धुग्ट् च खादावधिकमेव ! गू इति । गुङ् शब्दे इत्येतमेव दीर्घान्तं परस्मैपदिन पुरीपोत्सर्गे केऽप्याहुः । गूद इति । कुटादिस्यो गुंत् पुरीपोत्सर्गे इति धातुर्दीर्घान्तः सेट् चेत्यन्ये प्राहुः । दूद इति । एतं खादौ केऽप्यधिकमेव पेटुः । जूं इति ! जिं आमेभवे इत्येतं जूं इति ऋदन्तं केऽप्याहुः। वृह इत्येतान् हादौ केऽप्यधिकानेन पेतुः । स्ट् इति । स्टंट पालने च इत्येतं पोपान्त्यं केऽप्याहुः । ऋद् इति । अमुं स्वादौ केऽप्यधिकमेव पेठुः । कुग्छ इति । कृन्य हिंसायामित्ययमेव इखान्त- इत्यन्ये । ग्श् इति । वृग्श् वरणे इत्ययमेव इखान्त इति नन्दी । भक्षणगत्योरिति । च इति धात्वन्तरं चरतिसमानार्थ तक्तवतुविषयमामनन्तीति “रदादमूर्छमदः- ॥४।२।६९ ॥ इत्यस्य वृत्ता- उक्तत्वाद्भक्षणरत्योरित्येवमत्र पेठे ! चरतेरप्येतदर्थद्वयस्यैव धातुपाठे कथनात् तत्तवतुविषयमिति कथनाच चीर्णमिति कान्तमुदाहरणं दार्शतम् । घृत इति । पुंछ इत्ययमेव अदन्तः सेट् चेत्येके । दृञ् इति । दृ भये इत्ययमेव कैश्चिदिवादावपि पठ्यते । ज्योङ् इति । दीक्षि मौण्ड्येज्योपनयना- दाविति वृद्धपाठं केचिद्भिन्दन्ति, उकारं चाधिकं पठन्ति, दन्मते दीक्षि मौण्ड्ये इत्येको धातुः, ज्यो उपनय- नादौ इति च द्वितीयः, ज्योङ् इति डिन्त्वं तु आत्मनेपदित्वज्ञापनाय न्यस्तम् । दकु इति । तकुक- च्छ्रजीवने इत्यस्य स्थानेऽन्ये दकुमाहुः । तिङ् इति । यौ तिकिटिकी गत्यौँ भ्वादावात्मनेपदिनौ तौ ऋदितावित्यन्ये । पेङ् इति ! सेकङ् इत्ययमेव पोपदेश इत्येके । चिक्कण इति। चुकण व्यथने इत्यस्य स्थाने चिोति कौशिकः । चखु इति । चख गतौ इत्येतमेव केप्युदितमाहुः । खवख इति । कक्ख हसने इत्येतमेव केचिद् द्वितीयादिमाहुः । लिखत् इति । अमुं केचित् कुटादौ पेठुः । घग्ध इति । गग्घ हसने इत्येतमेव धादिं केऽप्याहुः । दवेत्यादि । दुध तिष चषधान स्वादाव- धिकानेवैके पेटुः । सति । षषद् हिंसायामित्येतमेवाऽषोपदेशं केऽप्याहुः । मुचीति । मचि कल्कने इत्यस्य स्थाने मुचीति चन्द्रः । अचूगिति । अञ्चु गतौ चेत्यस्य स्थाने अचूग इत्येके; अचुग् इत्यन्ये । दुयाग् इति । ड्वितं डुयाचग् याञ्चायामित्येतमेव द्वितं केऽप्याहुः । विकी इति । विजूंकी पृथ- ग्भावे इत्ययमेव चान्त इति सभ्याः । चर्चत् इति । झर्चत् परिभाषणे इत्ययमेव चादिरित्यन्ये । 'खच्च् इति । खवर हेठश्वत् इत्ययमेव चान्त इत्यन्ये, हेठश् च भूतप्रादुर्भावे उक्त इत्यतोऽयमपि तदर्थ एव । गुर्चण् इति । केऽप्यमुमधिकमेव पेठुः । पिच्छत् वाधने इति । मिच्छत् उत्क्लेशे इत्यस्य स्थाने पिच्छत् इति द्रमिलाः; उत्क्लेशशब्देन च वाधनं व्याख्यातं धातुपारायणे, तेनाऽत्र स्पष्टाथै बाधने इत्येवोक्तम् । लुजु इति । तुजु पिजुण हिंसाबलदाननिकेतनेष्वित्यत्र तुजुपिजुण्वत् लुजुमप्येके प्राहुः । धिजेति। धृज गतौ इत्ययमेव रिशब्दोपान्त्य इत्यन्ये । रिजीति । ऋजि गति- स्थानार्जनोजनेवियेतमेवोद्रिक्तादिसिद्धयर्थ व्यजनादि केऽप्याहुः, सूरिभिस्तु रिजूंपी विरेचने इत्य- नेनैवोद्रिक्त इत्यादि साधितम् । ओनजैङ् इति । ओलजैङ् ब्रीडे इत्ययमेव नादिरिति चन्द्रः । मृजैकीति । पृचैङ् सम्पर्चने इत्ययमेव मृजैकि इति कौशिकः । वृजैप इति । वृचैप् वरणे इत्ययमेव जान्तो वर्जनार्थश्चेत्येके । मर्जण् इति । मार्जण् शब्दे इतिवद् मर्जणमपि केऽप्याहुः । शौट्ट इति । शौड गर्वे इत्यादयः षड् ये भ्वादौ डान्ताः सन्ति ते टान्ता इत्यन्ये । स्फटु मुटु इति । स्फट विश- रणे मुट प्रमर्दने इत्येतावुदितावित्यन्ये । नटेति । णट नृतावित्येतमेवाऽणोपदेश इत्येके । णटीति । । ।

·mentatungle न्यायार्थमञ्जूषाया:- । नटिर्बादौ आत्मनेपदीति नन्दी प्राहेत्युक्तं धातुपारायणे, नटिश्च भ्वादौ द्विरस्ति, कथम्?,एको घटादिन- त्यर्थो द्वितीयस्त्वघटादिर्नृत्यर्थः; ततश्चोभयोरप्यात्मनेपदित्वज्ञप्त्यर्थ णटि नतौ चेतीह पेठे। अत्द इति । अद्रि हिंसाऽतिक्रमयोरित्ययं दोपान्त्यो योऽस्ति स एव तोपान्त्य इत्येके । अदतीति । प्रागुक्त एव अद्दिष्टान्तो दोपान्त्यश्च योऽस्ति स एव तान्तष्टोपान्त्यश्चेत्यन्ये । मिटुण् इति । मिदुण् स्नेहने इत्ययमेव टान्त इत्येके । सुट्टणिति । पुट्टण् अल्पीभावे इत्ययमेवाषोपदेशोऽनादरार्थश्चेत्येके । शटीति। शठिण श्लाघायामित्यस्य स्थाने शटेति नन्दी प्राह, शलाते तु कौशिकः । रूठीति । शुतादिस्थो रुटि प्रतीपाते इत्ययमेव ठान्त इत्यन्ये । वुठुणिति । बुधुण हिंसायामित्येतमेव ठान्तं केऽप्याहुः । चुडु इति । चुटु अल्पीभावे इत्ययमेव डान्त इत्यन्ये । पिडेति । पिट शब्दे चेत्येतमेव पेडेति- सिद्धयर्थ डान्तं केऽप्याहुः; सूरिभिस्तु पेल गतावित्यस्मादचि पेला इति साधितं, डलयोरैक्यं च सुप्रतीतमेव । कड्डेत्यादि । कड् कार्कश्ये इत्यादयस्त्रयो ये दोपान्त्या भ्वादौ सन्ति ते डोपान्त्या इत्यन्ये । तुड्ड इति । तुड़ तोडने इत्ययं संयुक्तडान्त इत्येके । अिधिवडा इत्यादि । निविदा अव्यक्तशब्दार्थो यः परस्मैपदिध्वस्ति, गद विश्विदा अव्यक्ते शब्द इति मोचनस्नेहनार्थश्च यो दुता- दावात्मनेपद्यस्ति-निविदाङ् मोचनस्नेहनयोरिति; तावुभावपि डान्तावित्येके । ननु ताहि लाघवार्थ- मक एव विडिन्तिो गुतादिगिरकरणादुभयपदी च कस्मान्न पठ्यते-बिक्ष्विडाग् मोचनस्नेहनाव्य- क्तशब्देविति। न चाङितो ङितश्च लिवडेरर्थभेदान्नैवं पठितुं शक्यामिति शङ्कथम् , धातूनामनेकार्थत्वस्त्र सुप्रतीतत्वेनाऽर्थभेदस्याऽविरोधकत्वात् । सत्यम् , द्युतादेरुभयपदिनः पाठे एकेनाऽपि विडिना प्रक्ष्वेड- नवर्ज सर्वरूपाणि सिध्यन्ति, परं प्रक्ष्वेडनसिद्ध्यर्थं तावद् ङित् विडिरवश्यं वाच्यो छिन्त्वं विनाऽन- स्याऽप्राप्तः, तत्पठने च क्ष्वेडतीत्याद्यर्थमङिदपि विडिः पठितो विलोक्यते, इत्यतोऽत्र द्वावपि पृथगेव पेठाते। अड्ट् इति । अमुमधिकमेव केऽन्याहुः । ओलडुण् इति । अत्र धाताबोकारो न धात्वंशः किन्तु अनुबन्ध इत्यन्ये । लदुण इति । ओलडुण्वत् लगुणप्यस्ति इति चान्द्राः । शुडिण् इति । त्रुटि छेदने इत्ययमेव डान्त इत्यन्ये । फण गताविति । घटादौ तावदयमस्ति, अन्ये त्वघटादिमेत पठन्ति । अणिच् इति । अनिच् प्राणने इत्ययमेव णान्त इत्येके । घृणूयी इति । तनादौ यो घृणूयी दीप्ताविति धातुर्नान्त एव “रवर्णा-१२।३।६३।। इति नो णं कृत्वा णान्तः पठितोऽस्ति,स एव स्वाभाविकणान्त- इत्यन्ये । णापवादे इति । अस्याऽयं भाव:- " म्नां धुड्वर्गेऽन्त्योऽपदान्ते ” ॥११॥३९॥ इति सूत्रे म्नामिति बहुवचनं व्याप्त्यर्थ, ततोऽयमर्थः-यावन्तः केऽपि म्नाः सन्ति तेषां पुरःस्थवर्गाक्षरस्यान्त्य- एव वर्णः स्यात्, नतु वर्णान्तरं किमपि; तेनाऽत्र ऋकारपुरःस्थस्य नस्य प्राप्तमपि णत्वं न स्यात् ,किन्तु णत्वबाधनार्थ नस्य पुनर्नत्वं क्रियते इति । घणूयी इति । घृणूयी दीप्तावित्ययमेव अकारोपान्त्यो णा- न्तश्चेति शिवः । इतु इति । अतु बन्धने इत्यस्य स्थाने इतु इत्यन्ये । ज्युतीति । कौशिको ज्योति:- शब्दसिद्धये जुतृङ् भासने इत्यस्य स्थाने ज्युतिमधीते, सूरिभिस्तु द्युति दीप्तावित्यस्य “ युतेरादेश्च जः" ॥ (उणा-९९१ ) ॥ इत्यनेन इसि, दस्य जत्वे च ज्योतिरिति साधितम् । कितक् इति । इमं बादौ केऽप्यधिकमेव पठन्ति । पतिच् इति । तपिंच ऐश्वर्ये इत्यस्मिन् पकारतकारौ विपर्ययेण अधीयाना द्रमिलाः पतिंच् ऐश्वर्ये इत्याहुः । वाहतूचीति । वृतूचि वरणे इत्यस्य स्थाने वावृतूचि इत्यन्ये । वर्तण इति । वर्तण गतावित्ययमेव षोपदेश इति नन्दी । पर्थ पार्थण् इति । पृथण् क्षेपणे इत्यस्य स्थाने पर्थणियेके, पार्थणित्यन्ये । पद इति । बद स्थैर्ये इत्ययमेव पकारादिरिति कण्ठः । . ED ·खोपज्ञो न्यासः । १ । कदिष् इत्यादि । कटुङ् ऋदुङ्कलदुङ् वैलव्ये इत्येते त्रयोऽप्यनुदितः पित्तश्चेति नन्दी । मन्दीति । मदुङ् स्तुतिमोदादावित्यस्य स्थाने चन्द्रो मन्दि जाड्ये इत्येवाह । खुर्दि गुधीति । गुदि गुदि क्रीडा- वामित्यनयोः स्थाने क्रमात् खुर्दैि गुधीति केऽप्याहुः । ऊचेदृग् इत्यादि । बुंग् निशामने इत्यस्य स्थाने अवेदृग् इत्येके, अबुधृगित्यन्ये, निशामनं चालोचनं व्याख्यातं धातुपारायणे, तेनाऽत्र स्पष्टा- र्थमालोचने इत्यत्रोक्तम् । शुदीत् इति । गुदंतू प्रेरणे इत्ययमेव ईदिदित्येके ! बध इति । केऽप्या- मुमधिकमेव पठन्ति । णाङ् इति । नाधृङ् नाथब्वात् इत्ययमेव णोपदेश इत्येके, नाथङ् च याच्यो- पतापाद्यर्थचतुष्टयेऽस्तीत्यतोऽयमपि तदर्थ उक्तः । साधंच् इति । केचित् साधे श्यमिच्छन्ति, ततोऽत्र दिवादिरेव कृत्वाऽयं पेठे। पाथंट इति । साधंद् संसिद्धावित्ययमेव पोपदेश इत्येके । गृधण् इति । गृधूच् अभिकाङ्क्षायामिति यो दिवादावस्ति तं गृधिं बञ्चनार्थ केचित् चुरादौ पठन्ति । मनेति । मनिण स्तम्भे इत्यस्य मानयते इति तावत् स्यात् , चन्द्रस्तु पक्षे मनतीति स्यादित्याहेत्युक्तं धातुपारायणे; ततोऽत्र तसिद्धयनुगुणं मन स्तम्भे इत्येव पेठे; उदाहरणमपि मनतीति दर्शितं विलोक्यते, परं मनती- त्यादिरूपाणां म्ना अभ्यासे इत्यनेनाऽपि सिद्धेममानेत्यसाधारणमेव दर्शितम् । जनक् इति । अमुं हादौ केऽप्यधिकमेव पठन्ति । घटादी इति । सूरिभिस्तु क्षपि त्रपि क्षप लामण प्रेरणे,त्रपौषि लज्जायामित्य- वटादी पठितौ स्तः । सपेति । पप समवाये इत्ययमेवाऽषोपदेश इत्येके । पृङ् इति । मेघड्रे- आदयो गत्यर्थाः सन्ति, तद्वत् हेपृडप्यस्ति इति कौशिकः । तुपेत्यादि । तुप तुम्प तुफ तुम्फाः हिंसार्था भ्वादौ तावत् सन्ति, ते तुदादावपि सन्तीत्यन्ये । हपेत्यादि । कान्तौ तृफ तृम्फत् तृप्सावित्येतावेव पान्तावित्यन्ये । स्तुपेत्यादि । ष्टूपण समुच्छ्राये इत्ययमेव स्तुपणित्येके, स एव अपोपदेशत्वात् स्तूपणित्यन्ये । तुपुण् इति । तुबु अर्दने इतिवत् तुपुणप्यस्तीत्यन्ये । धर्वेति । अर्बकर्बादयो यथा गत्यर्थाः सन्ति, तथा घ.त्यप्यस्तीति केचित् । कन्वेत्यादि । कर्बखर्बादीनां रेफस्थाने नकारं कौशिकाः प्राहुः । सांबण् इति । संवण संबन्धे इत्यस्य स्थाने सांबेत्येके । कुटुंबिण् इति । तन्त्रिण् कुटुम्बधारणे इत्यत्र कुटुम्बत्यपि धातुरिति चान्द्राः । सुंभेति । शुंभ भाषणे चेत्ययमेव हिंसार्थो दन्त्यादिश्चेत्येके । नभीति । शुतादिस्थो णमि हिंसायामित्ययमेवाणोपदेश- इत्येके । बुंभेति । प्रागुत्तो दन्त्यादिः सुंभ एव पोपदेश इति गुप्तः । डभु डिमुण् इति । डपु डि- पुण क्षेपे इत्येतो भान्तावित्यन्ये । दसु दिसुण इति । दभमुदिभूनपि चुरादौ केचित् पठन्तीति धातुपारायणे उक्तम् , अर्थविशेषस्तु यद्यपि धातुपारायणे नोक्तस्तथापि दर्भः "आसुयुवपि-||५॥१॥२०॥ इति सूत्रवृत्तौ सौत्रत्वस्य वञ्चनार्थस्य चोक्तत्वान्तत्सहचरितयोर्दभुदिभ्वोरपि वञ्चनार्थत्वं संभाव्यात्र पठितम् ; दभिश्च सौत्रधातुष्वेव दर्शित इत्यतोऽत्र न दर्शितः छोति । त्सर छद्मगतावित्यत्र छद्म इत्यपि धातुरिति कौशिकः । सामण इति । अदन्तस्तावदयमस्ति तद् व्य जनान्तोऽप्यस्तीति चन्द्रः । तुरक् इति । केचिदिममधिकमेव पेतुः । पुरत् इति । सुरत् ऐश्वर्ये इत्ययमेव बोपदेश इत्येके । गुगुण् इति । कुगुण् अनृतभाषणे इत्ययमेव गादिरित्यन्ये । घटादी इति । सूरिमते तु स्खल चलने दल विशरणे इत्येवमेतावघटादी स्तः । स्थलेति । ष्टल स्थाने इत्ययमेवाषोपदेश इत्येके । बलीति । भलि परिभाषणहिंसादानेष्वित्यस्य स्थाने ओष्ठयादि बलिमेके प्राडाएत्वनिषेधाभावादिति। एत्वनिषेधो हि दन्त्यौष्ठयवादेरुक्तः । पिलत् इति । सिलत् उब्छे इत्ययमेव पोपदेश इत्येके । पुलत् इति । पुल महत्त्वे इति भ्वादिर्यथाऽस्ति तथा तुदादिरप्यस्तीत्येके । बलिवली प्राणने चुरादी ।

·, न्यायार्थमञ्जूषाया:-- घटादी चेत्येके । मुलण् इति । मूलण् रोहणे इत्यस्य स्थाने मुलेति नन्दी । पलण रक्षणे इत्यस्य स्थाने पालेति चन्द्रः । यदपि च पलिपाल्योः प्रयोगाः सहशा एव लक्ष्यन्ते, तथापि धातुपारायणे पालेति चन्द्र इत्युक्तत्वादत्राऽपि तथोचे । गलिण् इति । इममधिकमेव केचित्पठन्ति । क्षीट इति ! श्रीमधिकमेव केऽप्याहुः । चीवी इति । चीकृग् झपीवत् इत्येतं ऋदितमके लाहुः, तेनोभयपदित्य- मात्रज्ञापनाय चीवी इति पेठे; झपाश्चादानसंवरणयोरस्ति,ततोऽयमपि तदर्थः पेठे । पान्य इति । सान्त्व सामप्रयोगे इत्ययमेव पोपदेश इत्येके ! रश इति । केऽप्यनुमधिकमेव पठन्ति । वाङ्द इति । वाशिच् शब्दे इत्ययमेव ऋदिदित्येके । लशण इत्यादि । लसण शिल्पयोगे इत्ययमेव ताल- व्यान्त इति कौशिकः; मूर्धन्यान्त इत्यन्ये । दाशिण इति । केचिदिममधिकमेव पेठः । खपति । ऋष शिषादयो हिंसा यथा सन्ति तथा खषेत्यप्यस्तीति कण्ठः । सूषेत्यादि । खूप प्रसने इत्ययमे आषोपदेश इत्येक स एव तालव्यादिरिति चारकाः । घाडिति । वसुङ् करणे इत्ययमेव मूर्धन्दान्त- इति चन्द्रः । विषक् इति । इमं बादौ केऽप्यधिकमेव पठन्ति । सुपच् इति । युष्यादिस्यो मुस खण्डने इत्ययमेव बान्त इत्यन्ये । धूषेत्यादि । धूशण कान्तिकरणे इत्ययमेव षान्त इत्येके; सान्ता इत्यन्ये । धृषिण इति । वृषिण शक्तिवन्धे इत्ययमेव तवर्गतुर्यादिः सामर्थ्यवारणार्थ इत्येके । जर्स इति । इमं केऽप्यधिकमेव पठन्ति । ष्णुसच् इति । द्रमिला इममधिकमेव पेछुः । ष्णा इति । अयमघटादिस्तावदस्ति , घटादिरिति त्वेके । दासद् इति । कोचिदिममधिकमेव पठन्ति । उध्रसूर इत्यादि ! भ्रसूश् उच्छे प्रसण उत्क्षेपे इत्येतौ द्वावपि उकारादी इत्येके । गृहौङ् इति । ग्लहौङ अहणे इत्यस्य स्थाने गृहौङ् इत्येके । संहूङ् इति । द्युतादिस्थः संभूङ् विश्वाले इत्यशमेज हान्त इति कौशिकः । ष्ट्रहौ इत्यादि । स्तृहौ स्होत् हिंसायामित्येतौ षोपदेशावित्येके । दडण् इति। अभु केऽप्यधिकमेव पठन्ति । दृक्षेति । स्वृक्ष गतावित्यमेव पोपदेश इति चन्द्रः । जङ इति । घटादिस्थत्य मजुङ् गतिदानयोरित्यस्य क्षजौ कौशिको विपर्ययेणाधीते । भक्षी इति । लक्षी मक्षणे इत्यस्य स्थाने भक्षीत्येके । ऋक्षट् इति । एतं खादौ केऽप्यधिकमेव पठन्ति । एवं परपठितवातून मध्ये ये ये येषां प्रतियोगिधातवः सन्ति तेषां ते ते उत्ताः; ये च अन्यैरधिका एक घातकः पठिताः सन्ति तेऽप्युक्ताः । चौरादिकेत्यादि । चौरादिकणिज्मानार्थ परैः पृथक् पठिताः; यथा--न् धा-. रणे इतिवत् धृण धारणे इत्यप्यन्ये पठन्ति; ततश्च धारिणा योगे मैत्राय शतं धारयतीत्यत्र रूचि बलप्यर्थधारिभिः प्रेयविकारोत्तमणेषु ।।२।२।५५||इत्युत्तमर्णाचतुर्थी सिद्धेति चाहुः । सूरिमते तु क्रम- कर्टप्रयोगे ध्रियते शतं कर्तृ तत् ध्रियमाणं कश्चित् प्रयुक्ते इति णिगि बहुलमेतन्निदर्शमित्युक्तया स्वार्थिक णिचि वा निष्पन्नेन धारिणा योगे चतुर्थी सिलत्येव । अर्थान्तरार्थ यथा लुटु आलस्ये चेति पठितेऽपि पुनलठु गतावित्यन्ये पेछुः । आत्मनेपदार्थ यथा-कृत् विक्षेपे इत्यस्य धातूनामनेकार्थत्वा- द्विज्ञानार्थत्वे सति बहुलमेतन्निदर्शनमिति वचनाद् णिचि कारयतीति सिद्धावपि कारयते इत्यात्मने- पदार्थ कृणि विज्ञाने इति चन्द्रोऽध्यैष्ट । परस्मैपदार्थ यथा-पचि सेचेन इत्यस्य धातूनामनेकार्थत्वात्स- मवायार्थत्वे सचते इति सिद्धावपि सचतीति परस्मैपदार्थ सच समवाये इति चन्द्रः पपाठ । इडाग- माथै यथा-उधू दाह इत्यस्य सूरिमते अदित्त्वात् तिव वेटि उष्ट्रा उषित्वेति वेट्वाच्च क्तयोरिड्निषेधात् इष्टः उष्ट्रवार इति स्यात् अन्ये तु अदित्वमनिच्छन्त उष दाहे इत्येव पेठः तेषां वित्त नित्यमिटि उधि- AR ·खोपज्ञो न्यासः 2- वेत्येव वेदत्वाभावादेवः क्तयोनित्यमिटि उषितः उषितवानित्येव च स्यात् । तथा यमू उपरमे इत्यस्य सूरिमते अदित्वात् स्त्वि वेटि यन्त्वा यमित्येति स्यात् एके तूदित्त्वमनिच्छन्तो यमं उपरमे इत्येवाहुः,लेषा- मनुस्खारेवादिडभावे यन्त्वेत्येव स्यादित्यादि । माय इति । भक्षण अदने इत्यस्य णिचोऽनित्यत्वे अक्षतीति स्यादेव, परं भक्षते इत्यात्मनेपदमात्राविशेषसिद्धयर्थ भक्षी अदने इति परपठितोऽपि धातुरत्र दशितोऽस्तीत्यतः प्राय इत्युक्तम् । संग्रह लोकेषु च्छन्दोऽनुरोधेन कापि कापि रसंयोगानामल्पप्रयत्नो- चार्यत्वं कृतं ज्ञेयम्। एकोनविंशार्यायां ध्र संयोगस्याल्पप्रयत्नोच्चार्यत्वमुत्पूर्वध्रस्शङ्कानिरासार्थम् ।। प्रशस्तिवृत्तेषु द्वितीयश्लोके आशे इति। आधवक्षस्कारके । शेषांशेध्विति । द्वितीयतृतीयतुर्यवक्ष- स्कारकेषु । इतरे इति । साम्प्रतं स्वसमुच्चिता इत्यर्थः । पञ्चमश्लोके हैमीति । हेमहंसकृतत्वात् । चतुर्दशकाव्ये तिथितिथाविति । तिथियुक्तस्तिथिस्तिथितिथिस्तस्मिन् मयूरव्यंसकादित्वाद् युक्त- शब्दलोपः । द्वन्द्वसमाले स्वेकशेषः शक्यते । द्वन्द्वेऽपि वा एकशेषस्यानित्यत्वात्रैकशेषः । शेष निगदसिद्धम् ।। ছবির হুজুলাখ আখত্তান্যাল। श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरुनिःशेषशिष्याणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिव्यावहेमहंसगणिना न्यायार्थमजूषिका- वक्षस्कार इहान्तिमोऽम्बुधिमितो न्यासन शृङ्गारितः ॥ १ ॥ श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिःशेषशिध्यात्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरत्नशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् । तच्छिष्यावहेमहंसगणिना न्यायार्थमजूषिका न्यासेनैवमनेन चित्रसहशा सर्वाऽपि शृङ्गारिता ॥ २ ॥ इति श्रीतपागच्छपुरन्दरश्रीसोमसुन्दरमरिखदीक्षागुरुश्रीमुनिसन्दरसुरिश्रीजयचन्द्रमुरिमा- खश्रीगुरुसाम्मतविजयमानश्रीगच्छनायकपरमगुरुश्रीरत्नशेखरहरिचरणाजसेविना महो- पाध्यायश्रीचारित्ररत्नगणिप्रसादप्राप्तविद्यालवेन वाचनाचार्यहेमहंसगणिना निर्मितो- ऽयं स्वकृतन्यायार्थमञ्जूषाया न्यासश्चिरं नन्दतात् । अनुमानाद् गणनया न्यासमानं विनिश्चितम् । सहस्रो द्विशतीयुक्तः श्लोकानामत्र वर्तते ॥ १॥ 19 romiya