·श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचितः न्या या व तारः श्रीदेवभद्रसूरिकृतटिप्पनसंगलितश्रीसिद्धर्षिगणिकृतटीकासहितः वैद्ययंशोद्भवेन श्रीपरशुरामशर्मणा माइग्लोपोद्धातटिप्पन्यादिमि रास्कृत सच मोहमयीस्थ- श्रीश्वेताम्बरजैनमहासभया प्रकाशितः पीरनिर्वाणसंवत् २०५५ विक्रमसंवत् १९८५ ·PREFACE The University of Bombay las prescribed the Nyāyāva tåra of Siddhasena Divakars for the BA Examination in Sanskrit for 1929 and 1930 It is for the first timo in this University that a manual of Jain Logic 19 being prescribed in the University curriculum to be studied along with and, in my opinion, in relation to, & manual of Brahmanic Logic, the Saptapadarthi of Sivaditya and I was wondering bow students and teachers would take to this study without & suitable edition of the Nyayavetāra There are indeed soine editions of the book already published one by the Hemacandracaryasabha of Patan 1917, with the vivsti of Sıddbarśigan and the tippana of Deva bhadra (called Rajasekhara there by mistahe, gee Introduction), which 18 now out of pript, another by Dr Satish Chandra Vidyabhusaua in 1915 (second edition) published at Arrah by the late Dojendra Prasad, containing the text, extracts from Siddharai's commentary, an English translation and a few notes, copies of this edition also are not easily available still another, by Pandit Sukbalalji of Ahmedabad, 1926, with a Gujarati trans lation and notes, which cannot be used by al) students of the University When, therefore, a proposal was made to me by the Secretaries, Shri Jaip Swetamber Conference, Bombay, through my friend Mr Mohanlal B Jhavery, B A (Hons), L 1, Solicitor, Bombay, that I should undertake an edition of the Nyuyavetära for he use of the University student, I gladly accepted it, and the Conference generously undertook to Lear the entire cost of publication There is another happy circumstance connected with thug publication Three escellent Miss from Patan, two of Siddharsi's Veyrti and one of Derabhadra's tippans (the paper cover of ·this Mo mentions Rajasekhara as its aathor), were made aysila blo to me for fresh collation,- for, the Patan edition was based upon thess very Nas, it seems, - which eventually enabled me to give i a better toxt of the virpti as also of the tippans. It is for the first time in the history of the Patan Bhandara that Mag were lent to scholars living outside the walls of the ancient capital of Gujarat, and I feel it a great honour to have been the first recipient of this lavour I tender my most hearty thanks to Pravartaka Shri Kantivijayajı of Patan, who was instrumental in proctring the Meg for my uso, sod to Shet Manilal Surajmal of Bombay for his efforts in this direction My grateful thanks are also due to Sheth Nagrodas Karamchand and Sheth Chinubhai Lalbhai, the secretaries of the Shri Jain Swetamber Conference, Borobay, for the honour they have done me in entrusting this work to me. Before concludiog I tender my hearty thanks to my friend and colleague, Professor Dr V. G. Paradype for the careful and excellent printing of the work at his Aryasanislfta Press WiUingdon College, P. L. Vaidya 13th Nov. 1928.

·INTRODUCTION Loge was mured up with metaphysical matter in the early Writings of Jaing kaown ag gewas es lo the writinge of other Indian religious bects When logio and metaphyace come into conflict, the religious mind Jain Logro before would sccept the authority of the Siddhesena Divakara sacred text, calling it 69 a $abda pradžus and reject pure reasoning unsupported by scripture ag Dere speculation. It is natural, therefore, that scripturea are regarded more authoritative than mere reasong and consequently the logician occupies an inferior or subordinate position in Indian religious thought The logical mind however was fairly active and stay terminology seems to be in vogue even in the oldest records of the Jazzs, the Purvas, the Angas and the Upangas collectively known under the general damo Agaua Sacred Literature from theso works it appears that in tho trcatment of knowledgo there existed from Pery early times a school of metaphysicians who divided knowledge into five varieties, mata, fruta, avadhi, maunhparyuya and kavels, while the school of logicians would bare it into paroksa und pratyaksa Tley iucluded, in paroksa, it seems, the sources of yolid knowledge prstyaka, apumida, upatana and agama The logician's method of treating a subject came often in conflict with the obe found in the gates and there are traces of an attempt made to accord the apparently divergent views of the metaphysician and the logican it was always dificult for the logicia6 as follower of a religious sect to coure pletely break off from tradition and hence the traces of sttempte at comprouaua, eren sa the Nyāyaratara, as will be noticed later, "The oldest literature of the Jains, the fourteen Piury88, are DOT lost, from the deseriptioz of the contents of these works ·given by Sakalskirti (16th century a D) in his Tattvärtha- Bera-dipika, we learn that the second Logo in the Sacred book of the Purvas was called Agra Literatue of Jains yanıys and contained an exposition of the principles of metaphysics and logic We have now no means to ascertain the nature of the treatment of logre in this book The Destivada, the twelfth anga of the sacred literature of the Jains, which is said to have preserved portions of the Prevas ta also lost, leaving as totally in the dark as to the nature of the logic treated there This subject, however is cursorily referred to in the several agamas now extant such as Bhagavati Sthananga, Anuyogadvara and Nandisutra We find there the description of naya the method of comprehending things from particular stand points The term hetu found in thege works has two meanings (a) Vald knowledge derived from pratyaksa anumana upamana and agama (5 fai a 5-aara TOT 398 371974), (b) Reason, 1 e inference based on reason of four kinds अस्थि त अस्थि सो हऊ, अस्थि द नथि सो हेऊ । नस्थित अस्थि सो हेऊ नत्थि त नथि सो हेऊ ।। 1 o, as Dr Vidyabhusava puts at (1) The 18 because that 18 there is a fire because there 18 e smoke (2) This 18 not, because that 18 It is not cold because there is & fire (3) This 14, because that 18 not It is cold here because there is no fire, (4) This te not, because that 18 n0t There 19 DO S'imisapa tree here because there are no trees at all It can be seen from this that the form of syllogism was being gradually evolved in the period of the agamas Our hoowledge of the system of logic as known to the ügamas 19 thus very scanty, yet, 113 Loc with Bhadra the age of Bhadrababu who lived be unha tween 433 and 357 B C the science sems to have been considerably developed, for there 18, 10 his Nuryukti (verses 49–150) on the Datavaikalıka, chapter I ·an elaborate disscussion on the form of syllogism which with him 18 only of secondary importance He says - जिणवयण सिद्ध चेव भण्णए, कत्थई उदाहरण ! आसज उ सोयार हेऊ वि कहिंचि मण्णेजा ॥४॥ कथह पचावयव दसहा वा सम्वहा न पडिसिद्ध । न य पुण सव्व मण्णइ हन्दी सविआरमक्खाय ॥५०॥ “I he word of Jinas stands in no need of proof, yet to sat the capacity of the hearer they sometimes give an illustrative narrative (31ET) and sometimes they use a syllogism (c) At places they use & syllogism consisting of five parts, as also a syllogism of ten parts The use of the illustrative narrative, though not rejected 18 not made on every occasion, and soroetimes it 18 accompanied by a counter-z]]ustration The five parts of ayllogism with Bhadrababu appear to be the same 4g in the Nyayasutra of Gautama, I 1 32 and the ten parts as in the following verse ते उ पहन विमत्ती हेउ विमची विवक्स पडिसेहो। दिद्वन्तो आसका तप्पडिसेहो निगमण च ॥ १३ ॥ These (ten parta of a syllogism) 8r9 – (1) the proposition pratijua (2) the elucidation of the proposition pratijnă yıbhaktı (3) the reason hetu , (4) the elucidation of the reason hetuvibhaktı (5) the counter-proposition vipaksa , (6) the oppo sition to the counter-proposition vipskespratssedha , (7) the illustration dęstanta , (8) questioning the validity of the illus tration, alanka, (9) the meeting of the question, aśankapralı Medha and (10) the conclusion nigamana ' It will thus be seen 19 Pandit Sukhalalji has rightly observed that the use of the syllogism in its fall form was first made in the age of Bhadrabahu, of course to illustrate and strengthen the religions tenets In the Tattvārthadhigamasutrs, 1 6 12 and the Bhasys thereon Uundsvatı (about 85 A D) discusses questions relating to U ·&numana logic With him pramāna is both valid knowledge as also the sources of valid knowledge Pramăua According to him 18 of two kinds (a) parokså indirect knowledge which the soul scquires through the medium of senge-organs and Logic with (b) pratyalsa direct knowledge which the soul Ustati acquires without any external agency such as sense organs Paroks& includes mati and śruta which in their turn include the four sources of valid knowledge pratyaksa, upamana and agama, while pratyaksa includes avadhi manahparyaya and kevala It should be carefully noted here that according to Umasvati and other older Jaung all perception by sense-organg 19 paroksa which word thus has exactly the opposite sense of the one it has with the Brahmins Buddhists and later Jains The difference between the earlier and later Jaros in this regard is composed by Jinabhadra in his V1wekavaſyakabhasya by a sort of quibble एगतेण परोक्ख लिजियमोहाइय च पञ्चक्ख । इन्दियमणोमव ज त सववहारपञ्चक्ख ॥ ९५ ।। Inference is absolutely parokba 80 also avadhi and other varieties of knowledge (1 e manahparyaya and kevala) but Luowledge produced by contact of the mind and sense organs (with the object) 18 8 sañvyavaharıka pratyaksa Bhatta Akalanka also in bis Laghıyastrayı divides pratyaksa into mukhya real and Samvyavabarıks apparent in order to close up the difference between the earlier and later writers Another aspect of Jain logic which I would like briefly to in dicate here is the topic of the nayas or methods of comprebend ng things from particular standpoints There are mentioned two nayas the dravyarthika and the paryayarthike, ie, The Nayas modes of regarding things from the point of view of substance and from the point of view of their modifications (parçaya) which are inherent in the substance The number of nayas 18 also five as with Umagvti in his l'attvarthi dhigatus L. 31 and wth the three sub-varieties of S'abda men tioned by him grepss with Siddhars (see page 74) It is this ·Ог theory of rogarding things from different standpoints that given the famous Jain doctrine of many possibilities, the Anekantavada or Syadvada The successors of Umasväti in both the sects of the Jains did not make any further solid contributions to the form atron of the science of pure logic as a distinct branch of study Perhaps they were able to controvert the opponent a views by resorting to methods as known to the agamas they might have made uso of the terminology of the Brahmanic and Buddhistio logic for all practical purposes, as works like Yuktyabusasans of Samantabhadra bear this state ment out When we come to Siddhasena Divakara, however we see a sudden change He wanted to controvert the views of strong opponents like the Buddhists who had perfected the science of pure logic from the point of view of their own religion and composed this manual Nyagavatara to refute their erroneous views on certain problems of logic It is on this account ttist Siddhasens Divalara gives us in his mannal a pole. mic against the Buddhists His claim, thus be the first Jain writer on pure logic pell founded The information available about the life of Siddhagena Diver kara 18 as scanty as in the case of many other writers in Sanskrit Literature In one of the Dvåtrmšíkas he givea bis name as Siddhaseng, while tradition is uniform Info of Sididbasen in calling him Siddhasena Divakara Our only Divnkara authority for his hfe 19 the Prabhavaka. cants where it 19 said that Siddhasens Disz hara was the pupil of Viddhavadıguri and received the 033 of Kumudacandra at the time of his ordination There ore many legends about him to the effect that he converted king Vikramaditya of Ujjayını to Jainism, that be split by the efficacy of his prayers the linga of Rudra in the temple of Acanalalt anusu' frá tås smege of Pars razatha by meart ing his halyayamandirastotra (see Vidyabhusana edition of Nyayi page 2) It is difficult for want of any historic evidence ·to find the truth from such legends and readers therefore should take them to be for what they are worth. Siddhasepa Divakara is said to be the author of 32 small tracts in Sanskrit called the Deatrımtikas, each of which contains 32 stanzas He also wrote & emell tract in Prakrit, the sammatisutrs or Sammatitarka His Nyaya His works veters is regarded as one of the 32 tracts of 32 verses His fame as a great poet, a learned scholar and the firet and systematic wrter on Jain logic rests on these works It is therefore worthwhile exammng the nature and contents of his works to enable us to sppreciate his greatness Of bis Deatrınšikaonly twenty-one, or with the Nyayevatara, twenty two, are available in the edition of the Junadharmaprasaraka Sabha of Bhavnagar (1965 Vikrama 1908 A D), the remaining mes are not yet traced. Oply fifteen of the so called Dvatrimsikás consist of 32 stanzas the 15th, the 19th and the Nyayavatara, as well be shown later, consist of 31 stanzas, the 8th bas 26, the Ilth 28, the 10th 34 and the 21st 33 stanzas The subject matter of these tracts falls into two distinct groups The first group consists of 8 tracta including the 10th called Jinopades, all of which are hymns in honour of Jins Mabaya Siddhagens Divakara fame as poet rests on these atutis Hemacandra refers to them 83 bahartha pregnant with sense #factatari sera In his Siddhshengcandrs Grammer he gives & phrase gihad to say that all other poets are inferior (17) to Siddhasens. The tracts can be correctly described as didactic poems rather than derotional ones with frequent flashes of high poetic gift The stylo 19 ornato and appears to be post Kaldagian, the imagea characteristic of the age of Kálidasa, Bana and Bhavabhuti The variety of metres tuaed (29377 gfam, ara, aty ulent **** for fit and I ) with the usual 5434 ·turca, we are not partial to the view of consecntive production, still wo hold that the view of the Jinas in this matter (as stated in the scriptures) cannot be interpreted otherwise " Mani Junarijayajı regards that Jina bhadra is here criticising the view of Sıddbs. sena Divákara expressed in his Sammatitarka I do not agree with Muniji on this point, his reasoning in the first place, 19 not correct, I would rather come to exactly the opposite conclusion It should be noted first of all that Jinabhadra does not mentron Siddhasena Diròlars by name, and there is no proof to show that the siete criticised by Jinabhadra was exclusively the view of Siddhasens Let us refer to the discussion of the topc 8.9 given in the Sammatitarha u 3-23 The discussion opens with the following verse - देई मणन्ति जइआ जाणइ तइआ न पामह जिण चि। सुत्तमवलम्बमाणा तित्थयरासायणामीरू॥३॥ Here Siddhasena Drahara first indicates tbat some people, dependent upoo Sutra (S'ruts or Scriptures) maintain the view that Jina cannot have the simultaneous production of Jñada and darśang There must have existed long before Jipabbadra and Siddhasena views contradictory to scriptures and there must have been refutations also of these views It is clear that Jinabhadra and Siddhasepa Divakars do not ultimately agree on this point. Jinabhadra, however, in a tone of apology, declares his absolute faith in scriptuies while Siddhagens would not mind boldly putting forward a view oppoeed to scriptures I am inclined to think that gant Tf of the above verse refers to the views of Junabhadrs and taunts bin for his weakness At any rate, the argument of Mani Jina vijayaji would not throw any light on the relative age of Jinabhadra and Siddhasena Divakars, and even if it did, it would mean that Siddhasena vas older than 588 A D Dr Satish Chandra Yidyabhusque in his History of the Medieval School of Indian Logic says: 'It is therefore very probabile chet Pihatya and his contemporary Siddhasens päkare lived at Ujjayımı about 533 A D I am inclined to ·turce, wo are not partial to tho viow of couxcntiros roduction, still *a hold that the view of tho Jinas in this matter (as stalad in the scripturca) cannot be interpreted otherwiso." Juni JuDavayaji regards that Junabhsdra jo boro critician: the view of Siddha- I do not agro sona Divakara expressed in his Sammatitarka with Muniji on tus point, his nasoning in the first loco in not correct, I would rather come to exactly the opposito conclusion It should be noted Ginst of all that Jioabhadra doce pot ten uon Siddhasens Dualara by name, and there is no proof to show that the view critic sed by Jinabledra was exclusively thn view of Suddhase na It us nifer to tho discussion of the topic as given in the Sanunstitarha 13-23 The discussion opens with tho tollowing Verbo -- के मपन्ति जरा जण तरान पाम बिपति। मुत्तमवलम्बमाणा वित्या Aturan Hero Siddhaseni Drabara lirat indicals that conio fcople, depondent upon Sutra (S'ruts, or Senj turcs) maintain the slow that Jina cannot have the simultaneous production of Jaana and dardana There must laso existe long before Jinabuadra Bod Sxldhovena 51878 contradictory to scritures and theru must have been refutations also of these viene It In clcar that Jinabhadra aud Siddhasena Disaharı do not ultimately agree on this point Jinabhadra, however, in & tone of apology. declares his alsolute faith in scriptures while Siddhasena would not mind boldly putting forward a tier oppoeed to scriptures I am inclined to think that on tf of the above verse refers to the views of JIDabhadra and taunts him for his weakness At any rate, the argument of Mun Jina vijayaji would not throw any light on the relative age of Jinabhadra and Siddhasena Dirikara, and even if it did, it would mean that Sıddbasena tag older than 588 A 1) Dr Satish Chandra Vidy bhusana in bis History of the Medieval School of Indian Logic says: 'It is therefore very probable that Vikramaditya and his contemporary Siddhasena Divakara lived at Ujjayını about 533 A D I am inclined to ·logic, defines pratyaksa in his Pramanasamuccaya as followa प्रत्यक्ष कल्पनापाट नामनात्याचसयुतम् । In his Nyayapraveśa he defines pratyaksa as प्रत्यक्ष कल्पनापाढ यज्ज्ञान नामजात्यादिकल्पनारहितम् I reproduce Pandit Vidhu'ekhara Bhattacảrya note on this passage from his comparative notes to the Tibetan version ot the Nyåyapraveśa (ros, xxxIx page 24) T* adds abhrantam (Tibetan ma khrul pa) to kalpanapodham as in Nyayabındu This adjective is absolutely necessary though it is not originally used by Dignaga here in the original Sanglrit or in Pramins Bam uccaya This makes it clear that although the idea of abhranta might have been latent in the Buddhistic logro since Dignaga s time the real father of the expreggion 19 Dharmakırtı I would indeed be glad to change this view of mine if there 18 any historically acceptablo evidence to show the conception of abhranta in the definition of Pratyaksa in pre Dignaga works on logic I shall be equally glad to see the same conception 10 any of the Jain agamus or later Jain works treating of the topic of knowledge I should also line to draw the attention of the reader to verses 6 and 7 above Theses verses contain the favourite view of the Yog.cara School on the subject and the object (grabya and grahaha), which both they declare are illusory This view is dependent on the detination of pratyaksa and though its origia must be sought in Dignaga & works the scholars who brought the idra to poriection are Dharmapala and his pup] Dharma kirti I quote the following from Dharmakirtis works - सहोप उम्भनियमादमदा नीताद्धया । भेदश्च प्रातिावज्ञानदस्यतदापिसादये। -प्रमाणवातंकवारिका अओवादकाकारा यथा भ्रातानरीश्यते । विभनलक्षणप्राय माइकासार विष्ठवा ।। तथा कृतव्यवस्थेय केशादिशानभेदवत् । यदा तदा न सूचाद्या ग्रााग्राहालक्षणा ॥ -प्रमाणवार्तिक्कारिका नायाऽनुमाव्या बुद्धधास्त तस्या नानुभवाऽपर । HE7921547917 9 11 AUAXE, ·अविभागोऽपि बुल्पामा विपासितदरीन । प्रासमायमविधिमघानिव रयत - asi tafau7, I. I do not wisia to lengthen the disenyson by reproduciog pers-8 quoted in the Tippana of Dorablades (sce for satance page 37) on this topic I'rom what has bxen given above, the reader can very 1) juug for fripself and come to the conclu. 81on that verses 6 and 7 abone of the Nyagiratins unmistak ably presupposa Dharmahirt and the later phase of the Yogncira school as without them at 18 difficult for us to explain wby Siddhascua Duahara 9 required to combat thero Viots and ompliat calls declara सक्लप्रतिमासय भातवासिद्धित स्फुटम् । प्रमाण स्वान्यनिधापि दरासिरी प्रसिध्यति ॥७॥ When 18 thus clear that Siddhasena Dirilars was inspired to write lug Vya3 21 atars to combit the views of Dharmahindi and that if the text of Dharma hırtı had not been boforo hum, he would have tahin a different stand and used asflertat phraseology in b19 work the question of his dato is quite simplified The terminus a quo would be the dato of Dharmakirti apd the terminus ad quem that of Earıbhadia The dates of both these writers are pretty well fixed and aro beyond the range of speculation The date of Dharmakırtı (635-650 A, D ) 19 ascertained on three considerations Forst he was a pupl of Dharmapala who lived up to 635 A D When the Chinese Pilgrim Hesen Tsang 19ited India he studied between 629 and 635 A, D at Nalando under Sılabhadra Dharmajala s pupil, secondly, Dharmakırtı W83 & contempornry of the Tibetan bing Sico tsat garo po who Iued during 627 698 A D He must baso been very young in 635 A D A Hewen Tsang does not mention bin, while I tsing wbo travelled over India during 671-95 A D, mentions Dharma hurts ss having made further improvements i logic after Diguăga Siddhasena Divabara therefore must have composed bia Nyas avatara after 650 A D As Esribbadra (750 AD) quotee him, be must have lived between 650 and 750 A 1).

·We therefore conclude, from the available data, that Siddhasena Divakara lived about 700 AD or in the last quarter of the seventh century This date is further corroborated by the fact that there bave been no commentaries on the Nyayavatars before Siddharsi who finished big Upamıtıbhava prapanca Katha on 1st May 906 AD, and about whose date there is not the least doubt Il Siddhasena Divakara had really lived in the 1st century or BQ, there would certainly have been no dearth of commentaries on & work, which, with all its lateness in date is still the first and a unique one in the history of Jain logic I have said above that the style of his Stuti8 18 post-Kalidasian and smells of the age of Bāua and Bhavabhuti The commentary called Vivrtı of Siddharsi or Siddha Vyakbyā. aika that we have printed here 18 an important commentary and the only one available on the Nyayavatara Its importance can be judged from the fact that it ex The Commentaries plains the text in its proper setting and that it gives us valuable information on the views of Dignage and Dharmakırtı It may be said that his commentary 19 as important as the text itself Siddharsi 18 the author of the famous work Upamıtıbhavaprapanca Katha and of a commentary called Heyopadeya on the Upadešamala, & Prakrit work in verse of Dharmadasa (see Jain Granthavali, Page 171 ) The Jain Granthavalı also mentiong another commentary on the Nyayavatara by Haribhadra, but this seems to be a mistake, based on a reference in the Brkattıpp&pika 15th century liet of Jain works न्यायारतारसूत्र सिद्धसेनीय तदृचिहारिभद्री 'The book 18 not now fouad in the Pataa Bhandars The author of the tippana printed here 19 Devabhadra As he does not expressly mention his name in the concluding verses or in the colophon, the tıppana was wrongly attributed to Raja sekhara ol the Maladhan gacche (14th century), a writer of ou merous works including a tippena on the Ratnakaravatarka- ·Pandit Jugal Kishore in his Introduction to Retuskarauda ka, paga 132, aad De Vidsabhusang in hua History of Indian Logic, page 208, attribute this commentary to Candraprabha (S'uicandra ?), which statement also to not correct below the genes logy of the Maladbar gaccha, - जयसिंहनरि I give अभयदेवसति $4945 (327) विजयसिंह श्रीचन्द्र विधचन्द्र लक्ष्मणमणि देवसद Sr.candrs in his Praveets to the Munisuvratasvámoscarita in Prakrit has supplied to as this genealogy excepting the name ol bra pupil of coarse The prasasti itself is printed in full la the fatroduction to Sapásanabacara by Pandit Haregovindadas In the concluding veraes of the trppata Dapphhadra mentions Abbayadeva and Hemnacandra, or Hema Malmilharı), but does not mention the name of Sricandra The expressjon ah aaa. coming camediately after the badle of Lemscandra, led scholare to behave that the work was of Srimadra or Candraprabha But the word Steyalan stands for prasiya The Bithor, how ever suggests bis aende sn the pression Harun as Sidulbarsa has done 10 3 8 mer fashion (see page 202) Now the question arisce as to why Derabhadra did not mention the patie of his teacher Sricandra My esplanation is that Derabhadra, though formally pupil of Sricandra was stugriging under hın during the lifetime of depicaudra and recented inspiration for lua studies in Logic from Hemecsndra (see the concluding stanza at the end) It is thu no longer a matter of speculation as to the real autbor of the tippans (see also Jan Granthavall, page 75) As the date of Bemacandra Maladbiti spd his pupils s well ·defined, there is no difficulty in determining the date of Deva. bhadra. One of the pupils of Herrecandra, Lal seavagans, the author of the Supasanahacaria finished this work in 1199 Vikrama, 1 e 1142 A D We should take the same date or the second half of the 12th century as the appioximats date of Derabhadra I now proceed to examine in detail and to analyse the system of Siddhasena Divakara s logic as represented in his Nyayava tara. Io so doing I shall closely follow the text as far as prac ticable but may draw upon the commen- Analysis of Nyaya taries for illustrations and controversies, Yatara which, in my opinion, are clearly reflected in the text Pramula or valid knowledge is defined as knowledge which allumines itself and other objects (Sva para abhası) und 19 without any obstruction The Yogacara school of the Buddhists maintains that valıd knowledge concerns *I 4-b Pramana or itself with its own self without any Valid hrowledge reference to the object outside as, in their opinion the object outside does not cxist in reality The Naiyayikas and others on the other hand, hold that knowledge illumines only the object outside The Jains however define it as above and compare it to a lamp which illumines itself and other objects besides they say further that this vald knowledge should be such as to be free from obstruction, sometimes people suffering from physical defects such as jaundice see objects differently ag also persons holding erroneous views on metaphysical matters as for instance, the Buddhists who regard things as momentary, the anon ledge of both these classes of persons 18 wrong as it comes in direct conflict with actuality and reality The student should note that this definition of pramana presupposes the views of the Buddhists, the Natya çikas, the mañsabas and others * The figure indicates the euzber of rerse in the Nyāj avatara And the letters a, b, c, d, the four padas of the verse ·This pramāta is of two kinds pratyaksa and paroksa, as there are only two ways, direct and indirect, of perceving an object (meya, knowable), we perceive objects directly by our songes , we also perceive them indirectly through I od Twofold inference or the word of an authoritative division of vald person The Jain scriptures like the Nandı. knowledge sutra and Anuyogadvare divide Jnana exactly in the manner, only the terms pratyaksa and parokna sre used there in a different sense, as has been mentioned above According to Jain scriptures the soul 18 called aksa, pratyaksa 19 thus a knowledge which the soul receives directly that 19, without the intervention of sense organs, while paroksa 18 an indirect koowledge which the soul receives through them or through inference or through verbs} testimony Siddhasens Divakara, on the other hand, uses these terms in a new sense and means by pratyaksa a knowledge received through sense organs, and paroksa, received through inference and verbal testimony, as the commentators bave rightly explained on p 15 The student should note here that, while the Buddhists divide pramanas mto pratyaksa and anumana and the Hindu logicians raise thua number to four by the addition of sabda and upamana or to six by a further addition of antpalabdhr and abhava, the Jains invariably divide them into tivo, a9 mentioned here in the Karika The author in the second verse raises an imaginary and com mon-place objection as to the propriety and necessity of writing a treatise on the nature sad use of valid knowledge wben they are known to every one, and replies 1o the 2-3 Anoiagi third verse by saying that the object of the nary objection treatise is to set forth their frie nature ag Bome erroneous views are current in this regard among philosophers. Pratya kea or direct vald knowledge which receives objects pot indirectly, 18, 1n auch manner that they are not beyond the ·verse range of senso-organs (Aparoksataya=saksat) Thig definition of pratyaksa presupposes the reality of objects 4 & 27 Definition which is questioned by the Buddhists of Pratyaksa Direct valid koowledge also ia of two kinds 48 the commentator saye vız the practical, Sañvyavabarıka and transcendental paramarthika This latter 18 called kevala, absolute unlimited pure and defined in the 27th That direct valid knowledge (pratyaksa) which is charac terised as free from all obstruction is called Kovala or absoluto, at illumincs for over the naturo of all objects This transcen dental perception 18 reccived by tho soul without the use of senseorgans as tho Jain scriptures prescribe it Of the tro varietros of pratyaksa only the second is supported by tho Jain agama whilo the first is an innovation of Siddhascne Divakara Jingbhadra and others, to bring their systems in line with thoso of the Hindus and the Buddhists Parokba or indirect valia knowledge is the opposite of pratyaks, it is & knowledge which perceives objects indirectly The soul 18 still the receptacle of this knowledge but the for mer receives it not through the interven- 4 od Paroksa or In tion of Bense-organs, but through inference direct vald knowledge or verbal testimony It 18 called parokba because of the manner of receiving it (gra haneksaya) indirectly. It is of two kinds, the inference or anumana and verbal testimony or sabda Anumana or suference is defined as a valid knowledge which determines the major term (sadhya that which is to be proved), derived through the mark (the middle term, linga or hetu), wluch is inseparably connected with the 0 40 Apamana major term (sadhyâvinabhu) The inference, or Inference according to this definition must consist of the major term (sadbye) the middle term (hetu), the minor term (pakes) on which the presence of the major term is to be proved, the illustration to show, or the IT ·Cyli The senselute reality, parmarthasat, all phenomena possesaing attributer fall, in their opinion into the field of anumana, which has only thus the semblance of reality (see Nyayabindu I 4-21). The Yogācăra school denies the reality of the world, and hence the obiect perceived by pratyakse, is unreal to them perception thus becomes more or less en illusion, having only . sopblance of reality, while anumana based upon this semblance of reality, becomes all illusory The older school of the Jains, on the other hand, regarded all superhuman knowledge sa pratyaksa, corresponding approamatly to the yogipratyakss of the Hindus and Buddhists, while they include all other knowledge in paroksa They are, however, confirmed realists and would never admit the theory of illusion Though the meaning of these terms bus been altered by the later school of the Jains, they refute the theory of allusion as strongly as ever That 18 why Siddhasena Divákara says that pratyakka is not illusory inasmuch as it 18 regarded as valid knowledge, that it 18 & valid knowledge and is an illusion, 19 & contradiction 12 itself It 19 untenable, he says further, that all kuowledge, pratibhasa, should be illu sory, and hence vald knowledge proves its existence (prasidh yatı) as determining or illuminating its own nature and the nature of the objects perceived on the strength of the reality or existence of the subject and object, दयसिद्धो माझमाहक्सत्तायामम्युप- गम्यमानायाम् , स्वरूपार्थलक्षणयुग्मनिप्पत्ती Sabda or verbal testimony is defined as a vald knowledge derived from an expression conveying truth, paramărtba, not inconsistent with what is conveyed by perception in such man ner as to lead one to correct knowledge 8 9 Sabda or Verbal There are three conditions which a valid Testimony verbal testimony is to satisfy, firstly the knowledge derived from an expression or words should be auch as not to come in conflict with what 18 perceived by sense-organs, secondly, the object expressed by these words should be real, sad Hurlly, the expression should This valid knowledge can be had from the grasp the truth ·evil path worda ol 85 8stkarstatise naiselikle gersas of loan sziptaret Thess scriptures srs firet rosealed to, or known by, & reliablo and competent person, are not to be passed over or disregaried, are not incompatible with the truths derived from perception, impart true instruction, are beneficial to all men sad discand all The eighth verso defines the naturo and scope of verbal knowledge in general and the nintha verse, tho scriptural knowledge in particular Ilus lattor verse B, in my opinion, an interpolation or a quotation from Samantabhadra's Ratnakaraudaka, as has been noticed abovo Having explained the patury of perception, inference and verbal testunony, the author proceeds to show that the aim of valid knowledge is to determine the naturo of objects for ono s own sake and produce conviction in the 10-19 Iwo varieties of mind of others about the same This Perception and Inforence latter aspect of knowledge can be effect. ed only by means of words (vakya) which would then be figuratively called pramua We this sce that According to Siddhagena Divālara, valid knowledge, pra. mana, 18 of two kinds, valid knowled za for one's own sake and valid knowledge for the sake of others, and that verbal expres sion is the medium through which this valid knowledge ia com municated to others If a person, on seeing a horse, says "I see a borse " then the expression in the worda becomes parărtba pratyakoa If he inters the presence of fire from smoke on the mountain and expresses that inference in words "There 19 fire because there is smoke the expression becomes pararthanumāna As has been remarked by Dr Jacobs, the distinction between swartha and parartho properly apples to anumang only and cangot be extended to pratyaksa Siddhagena Divākara, hoy. ever, extends this distinction to edunna and explains in the 11th verse why both pratyaksa sad anumans have two varieties te 8&ya - Pratyakta and anumang both disclose objects which are texiliar (presiddhs) to us, and a3 benk these kinds of powledge means of communicating the same to others, they ara Ara & ·Parzel parartha, knowledge for the sake of others The commentator says.- afaqin tatt se afd917449Nafadharigelf- Buddhists like Dignaga maintain that words spring from fancy alone and hence they cannot have any ro ference to objects, they, therefore, cannot produce perception To this Siddhasena Divakara replies in the 12th verse that a statement expressive of the object ascertained by perception 19 also called perception, 1t 18 so called figuratively because it 19 the cause of our knowledge Dr, Vidyabhūsana gives a nice llustration to explain the idea The deposition of a witness is taken by the judge as equivalent to perception though in truth the judge has not perceived the fact so deposed Pararthanumana, or inference for the sake of others, 19 defined as a statement expressive of the reason (hetu, lioga, middle term) which is inseparably connected with sadbya or that which is to be proved This state- 13 Inference for ment should consist of paksa, minor term, thu sahu of others and four or Dipe other terms according to the form of syllogism chosen I have already made reference to the ten terms of syllogiam above and said that generally a syllogism of five parts is quite sufficient for au average man Siddhagena Divakara says that paksa, hetu and destinta form the esacntial parts of a syllogism and that they should be expressly stated in every syllogism in order to avoid misunderstanding or confusion The normal form of syllogiem, according to Siddhasena Divakara is as follows - (1) Thig hull (minor term, paksa) is full of fire (major term, sadhya)- Pratijua (2) Because it is full of smoke (middle term, hetu) -- Hetu, (3) Whatever is full of smoke is full of fire just as the Kitchen w-Dęstanta (1) So is this hill full of smoke --Upanaya, application (5) Therefore the bill is full of fire.-Nigamana, conclusiou.

·counted for (2) The presence or existence of the major torm 18 inferred from the presence or existence of the middle term or hetu, as it cannot otherwise be accounted for, 35-491 Folata 24fa farida, 3f17 UFAF741514ā, ie, there must be fire as the presence of smoke cannot otherwise be accounted for It 18 not necessary to use the reason in both these ways as either way of expressing hetu is quite sufficient to make a valid reasoning It is only the mode that differs and not the sense The drstanta or illustration 18 defined as one where inseparable connection between sādbya major term and sadhana, minor term, 19 well ascertained It 18 of two kinds, sadharmya drstänta or homogeneous illustration and 18 Drstånte or vaidlarmyadratanta or heterogeneous illus- Illustration tration The first 18 used only when the (causal) relationship as for instance, between fire and smoke, 18 admitted If an opponent does not admit auch relationship, he should first be made to admit it by direct perception or observation and then the disputant should proceed to make use of the homogeneous illustration In the syllogier "The hill 19 full of fire, because it is full of snoke, like the kitchen', the fire and the smoke Iwth abide homogeneously in the kitchen, as the relationship between them can be ascertained by frequent observation The Vaidharmyadrstanta or heterogeneous illustration is one which shows that the absence of the major 1J Vardharmya. term leads to the absence of the middle term, distanta AZTHÊ HEHTA, TETH 1977, as in the following (1) The hill has no smoke , (2) Because it has no fire, (3) like a lake The lake here is the heterogeneous illustration ·The majority of logicians among the Hindus, the Buddhists and the Jains advocats a syllogism of five parts, but some among them thook that destanta is not an essential part of a syllogism Vasubandhu in his Tarkasastra 20 Is ſl) istratou advocates & syllogism of five parts but i saj erfluous 1 hra Vådavidhi (Chinese Ronki) maintains, as Dr Vidyabhusana says in his History of Indian Logic page 268 that a thesis can be proved by two parts only, viz, a proposition and a reason, and that, therefore, the necessary terms in a syllogiem are only three, 1 e, paksa, sadhya and botu Sidulhasena Divabara probably refers to buma 10 verse 20 when he speaks of antareyapti and babırvpápt The term antarvyaptı 19 defined as One where the in separable connection between the major term and the middle term 18 ascertataed with reference to tha minar term (pabra) only, gazt graaf? Free What the verse means in this when the inseparable connection between the major term and the middle term 18 ascertained through the link of paksa the minor term the statement of an illustration drstanta, from outside is superfluous Badirvgóptı ie the statement of the nuseparable connection between the major term and the middle term in an illustration from outside as in the kitchen in the stock example, the cafeaua T4 1917 A E BOTER Thus an outsido example is unnecessary when the inseparable coanection is ascertained with reference to the minor term, it is also useless of the inseparable connection is not understood with reference to the minor term, ac Vasubandhu and his followers therefore maintain that dretánta does not constitute a necessary part of syllogista Siddhasene Dusaberg does not combat this view, showing thereby tkst the view does not deserve much consideration The form of syllogism depends on the capacity of the bearer, if he is clever enough, he may understand it even with two Terts, for an average man the form with Ave parta nuits well while for a dullard the forun with tea parts should be used ·The majority of logicians among the Hindas, the Buddhists and the Tsing advocats a ayllogtam of five parts but somo Among them throh that dşstants is not an essential part of a syllogism Vesubandhu in his Tarkatastrs 20 Is 11) istrition advocates a syllogism of five parts but in gujerfluous ? his Vodavıdht (Chinese Rookl) maintains, as Dr Vidyabhusus says in his History of Indian Logic page 268 that n thens can be proved by two parts only, 112 A proposition andi & roason, and that, therefore the necessary terms in & syllogiem are only three re, pakra, Radhya and heter Sidhnsona Divakara probably relers to him 10 vers: 20 when he speaks of antarvyāpti and bahırvyaptı The term aptarvy aptı 19 defined as one where the in separable connection between the major terma and the middle term is escertained with reference to the minor term (pakka) only, 32 sifa TE HET TOTT TETT & What the verge meang 19 thrs when the inseparable connection between the major term and the middle term 18 ascertained through the link of paksa the minor term the statement of an illustration drstanta from outside 19 euperfluous Babrrvgăptı 18 the statement of the inseparable connection between the major term and tho middle term in an illustratios from outside ag in tbe kitchen in the stoch example बहि विवक्षितधर्मिण अपत्र दृष्टा तर्मिणि व्याप्ते उदाहति Thus an outside example 19 unnecessary when the inseparable connection 19 85certained with reference to the minor term It is also useless if the inseparable connection 18 not understood with referenca to the midor term aangasta Vasubandhu and his followers therefore bogintain that dfstants does not constitute & necessary part of sylloges Siddhagena Divakars does not combat this view, sbowing thereby that the view does pot deserve much consideration The form of syllogismo depends on the capacity of the hearer of he 19 clever enough he may understand even with two parts for an average mad the form with f parts suits well while for & dullard the form with tear should be used.

·XXXV (2) Viruddha or Inconsistent is the second fallacy of the middle term when it 18 JDCORSIstent with the major term and 19 found only to abide in the contradictory or opposite of the minor term This 18 fiery because it 18 a body of eater 18 the illustration of the vil uddba, where the mddle term the body of water 19 inconsistent with the major term fiery, and is found only to abide in water the contradictory of wliat fiery Thus in the viruddha hetvabhasa the middle term is opposed to what 19 sought to be established and hence it 18 60 named (3) Adaikantika or Uncertain is the third fallacy of the middle term when the same middle term can be used to prove the contradictory of the major term and thus can abide in the minor term and its contradictory All things are momentary, because they are existent is an illustration of the abaikantika Here the middle term existence may or may not prove the major term momenterinesg 29 existence abides in the minor -term and its contradictory i in everything, and hence the opponent may equally argue all things are elernal because they are existent In the opinion of the commentator all the varieties of the fallncy of the middle term are in reality uncertain according to the Jain texts and yet are classified into asiddha viruddha and anarkantı ka for the better understanding of an average parson The fallacies of illustration are to be first grouped into two classes as the sllustration is of two kioda homogeneous and heterogeneous These fallacies occor when the pastration given is either destitute of the major term 24 23 Tallaces of middle term or botb or r&180g doubt as to Illustration whether it could be the abodh of the major term, middle term or both These falla cies aro generally das to the defective biddle term (a palakaana hetutthah) The object of baving an illustration so the syllo gi&m is to have at least one abode where both the major term C ·ΧΙΣΙν 18 opposed to perception Fire is cold, 18 an example of it where firo as the abode of cold 19 opposed to perception (3) Anuminabiduata is another fallacy of the minor term wheu a thing to be prosed with reference to a minor term is opposed to inference There ex1818 no omnisczeni person an all astration which the Jains consider as opposed to unference (4) Lohabâdhita is a fallacy of the minor term when the major term to be geserted with reference to it 18 opposed to the couduct of the world Vother 18 fit for copulation, is the illustration for it (5) Svavacınabadhita 18 the last variety of the fallacies of the minor tarm when the major term to be asserted with re ference to it 19 buch as comes in conflict with one s own statement 1) mother 28 sterile, 18 an allastration of this fallacy On examination of these instances of the fallacies of the minor term it will be seen that both the minor and major terme should be such as not to come in any way in conflict with one's observation or inference and that they should be such as to form & fit subject of inference The hetu reason or middle term, is defined as one whose existence or presence cannot be accounted for unless the exis teace of the major term Eadhya 22 23 Tallacies of admitted The fallacics of the middle the middl, term term occur when this nature of the middle term is either unproved (apratita) or doubtful (eañdigdha) or inconsistent (viruddha) There are thus three varieties of the fallacies of the middle term (1) Asiddha or Upproved 18 a fallacy of the middle term when it 18 yet to be proved the sky lotus 18 fragrant, hecause at 28 a lotus 19 an illustration of agidaba, Here the middle term lietu is being a lotus but this generic property of being a lotus 19 yet to be proved in the case of the miner term sky lottua wh ch 19 an unreal thing 18 ·XXXVII ha za full af passions, Irha the mun in the street 14 an instance of this lallaey Here the allustration raises a doubt as to such & mana s being full of passione which is the middle term (6) Sandıgdhobhayadharma is the last fallacy of the homo geneous »lustration in which the existence of both the major and middle terms in the girca illustration 13 doubtía? 1h19 pers( 11 28 1200 on niscient tecause he is full of raccions, lekce the man in the street In the instance t) egyenllustration raises doubts as to whether the man in the street is not omni scient ot is full of passions which are respectively the major and midale tarms The fallac es of the heterogeneous illustration occur when the Absence of the major mudor or both term in the given example 18 tot shown 01 when there is a doubt 25 Fallacies of about them 1 here are thus six hoterogenoong illustration varieties of the fallacies and though this numb r is not expressly mention ed bere as in the preced ng verset is clear from the wording of this verse that Siddhagena Divakara had only these ex varieties of each class in his mind (1) Sadhyāvgatirelin 19 a fallacy of the heterogeneous illius tration in which the given illustration does not show the absence of the major torm Inference 18 incalu because it 28 a source of true knouledge echatever 28 not invalid 18 nof a source of true knou ledge like a dream is an instance of this fallacy Here the illustration dream involves 1 flay in the Taajor term invalid, for a dregin 19 really inialid though in the vpatırkavyšptıat 19 mentioned ag not invalı I (2) Sadhanavyatirekin is a fallacy of the heterogeneous illustration in which the given illustration does not show the absence of tbe middle term Perception 18 Hirvikalpaka, because 16 18 source of ine knou ledge, whatever 28 &Qv2- kalpaka 18 not a source of true knouledge like nference 18 an instance of this fallacy Here the allustration inference involves ·XXXVI and middle term are proved to abide, which is thus baffled Thus there are six fallacies of homogeneous illustration, though this number is not mentioned by Siddhasena Divakara (1) Sadhya vikala is that fallacy of the homogeneous illustra tion in which the illustration is not the abode of the major 113ference is en term, though it 18 so of the middle term valid berause at 28 a source of vald kaouledge lile perception Here the illustration perception though possessing the middle teim is destitute of the major term inv slid (2) Sadhanavılda 18 that fallacy of homogen-ous illustra tion in which the illustratou is destitute of the middle term, though the major term is proved to ab de in it Knuuledge during the raking stalo 18 anı alıd becauºs it 18 a source of the di eans vuld knou lodge like a noulailge 272 Here the Illustration knouledge in the dream is the abodle of the major term but not so of the middle term (3) Ubbas avıhala is that fallacy of the homogeneous illustra tion in which the illustration is not the abode of esther the major term or the middle term The onniscient being 18 nof cristent, becutuse ti cannot be per cerved by perception etc like a jar Here the illustration jar 19 not non existent nor 19 it pot percrived by perception etc The illustration therefore pogoexy“ nesther the major term nor the middle tera (4) Sañd gdhasadhya lharma is a fallacy of homogeneous illustration in which the existence of the major term in the illus tration a doubtful Thas person 18 elestitute of 7 48410918 be cause ha 18 mortal like the man in the street is an instance of tbig fallacy Here the ulustration nian in the street as possess ing the quality of his being destitute of passions 19 not proved anl 19 hence a matter of doubt nor is there any possibility of proving of the man in the street possesses that property (5) Sañidigulha Idhanadharma 19 a fallacy of homogeneous alla-tration in which the existence of the middle term in the gisen illustration is doubtful This person 18 mortal, leca 1188 ·ur11 flaw in the middle term, for inference 18 rcally a source of true hnowedgs though in the vs atirkayfăpts it is cited 89 not sich (3) Ubhny ivyatırı kin ia & fallacy of the hirtero, enougillustration in which the unen illustration dons not show the absence of the major und middle tering Sound 28 cernal and 51073. eternal, Lecause of 18 an existence whatever ta 106 elemal and non cernal 28 not an eistenco lile a jar 18 ab instauco of thus fallacy llere the illustration pur, 19 according to the Jain botis eternal and non eternal apl 18 also an existence, and hence does not show of the absence the major and muudle torps (4) Sandigdharalhyar gntireka 18 a fallacy of the heterogeneous ilustration in which absence of the major term in the guven examplo 18 doubtful Rapıla 19 non omn1.8c1.ank, becartes he does not propound the four noblo truths, uhoever 18 non om nocient does not propound the four noble truths, liho the Buddha, 1 an example of this fallacy, as the Jains doubt the omniscience of the Buddha (5) Seningana nananavyatıreka ia fallacy of thu heterogeneous illustration 10 which the absence of the middle term in the given illustration is doubtful This person 28 not an authority, because he is full of pass10118 whoever 18 not non. authority 28 not full of passions, 21le the Buddha, is an example of this fallacy Here the Jaing doubt whether the Buddha 18 not full of passions (6) Sandigdhobhayavyatıisko a a fallacy of the betero. gencous allustration where the given illustration raises double ag to the ubsence of both the major and minor terms Kapıla 18 not devoid of passions, because he does not give hus flesh out of compassion to the hungry, whoever is devord of passione, gives his flesh out of compassion to the hungry Irke the Buddha, 18 en instapce of this fallacy Here the Jains doubt whether the Buddha was devoid of passions and gave his flesh to the budgry.

·XXXIX As has been mentioned above, there are only eix varieties of the fallacies of each kind of illustration, the counentator, in verses 24 and 25, says that three more fallacies, vis. ananvaya, apradarsıtaavaya and viparitanyaya of the bomogeneous illustration and avyatıreka a pradersitavyatıreka and vpartavy atıreka of the heterogeneous illustration as given by Digoaga and Dbarmakırtı (see for instance Nyayabıodu III 127-136), are no fallacies of allastration at all We have thus seen Sıddbasena Divakarys views on the valid knowledge 10 all its sub varieties Now the author proceeds to show what the aim of this valid knowedge 19 It Je, he says of two kinds, duect and indirect or 28 Aim of valid immediate and mediate the immediate in koowlodge of valid knowl dgo is to get nd of ignorance and acquire true knowledge When this true knowledge in its two varieties, kevala or alsoluto and laukika or ordinary, 18 obtained, the aim, Kevala or absolute knowledge, will be bliss (sukha) and equanimity (upekao) while that of the ordinary practical knowledge will be the capacity of selecting what is good and rejecting what is bad The scopo of all varieties of vald knowledge is the object ag possessing many aspects, while that of naye, method of compre. hending things from one particular point, bu object as possess ing only one aspect Right knowk dge thus 29 Score of vald makes an attempt to grasp things in all knowledge their aspects, while naya would lead only to partial comprrhepsion The Jains traintain that things morgens many attribut faswever wutually conflicting they may be, and that right knowledge consists in percaving these as possessing Dany attribut : This view of the Joida 18 called the anekantavada or the doctrine Anokantarada and of usny pre licables or posub litus Ope Nagas and the same thing appears to have mioy properties and 13 60 faded by different persons The nature of things 19 ever chang og and ·we not fire! Their quality also is manifold It is therefore im possible, as the Jains say to admit uniformity and fixity in things A thing can ba comprehended in its entirety only by the Kevale knowledge but a one sided hnowledge of it can be had from the nayas which are of seven kinds (1) The nagama is the first of the payas which comprehends things in their generic properties, not distingrushed from each other When an object eg a jar is placed before us understund its generic property of its belonging to the class of Jara as well as its peculiar shape etc, without our being able to dissociate its generic propert es from specific pioperties (see comm on page 75) This method of comprehending a thing which is peculiar to the issa and Varesila schools 18 called the na gama naya (2) The second ray& is callel sarñgraba by which they comprehend things in their generic properties alone to the total exclusion of their spec he properties (सगृहाति अशेषावशषतिर धान द्वारेण सामा यरूपतया जगदादत्ते इति सग्रह) Thus when we speak of the we understand only its generic property vz, its being tree without uoderstanding its specific property such as its being a mango tree The Advaita and Saſkhya systems, according to the Jains follow this method (3) The third naya 18 called vyavabăra, by which they comprehend things in their particular and practical properties alone and reject the rest as joadmissible because they have no practical value in the hors of the bats (79137 1617, Thamer- व्यबहियमाणत्रस्तुपरिकल्पनाष्टपिष्टिकया) The Lokayatas or Carvakas follow this method of comprehending things (4) The fourth naya 19 called fjusutra, the stiaky ut expres & Op by which they comprehend things as they exist for the -resent without any reference to their past or future (últi # TI THITAN Taft, arguinalna 797757ET ATEITE FEIE 17 TA EI TAIFA) Rjusutra thus considers only the ent ty or ll 412 sil neglects a together he name (Danail in this 17 ) We us er al cius (dru ya) as mango tree ·7 we deal only with the entity bhuva (URAI THqea) Tho Buddhists follow this method of comprehending things The four nayas mentioned above represent views of those philosophers who discuss the nature of things irrespective of their designation which after all us a matter of convention The next thres nayas consider things from the point of view of their designation for, they say designations cannot be dis sociated from things The grammarians and according to Devabhadra, Vasubandhu the author of Abbidharmakosa, are followers of this nayu As has already been remarked above, Unusvatı 1o lus Tattvarthudligatoasutra, I 34 35 re cognises only five payas but mentions two varieties of Nagama viz, Dośmparıksepın partial and Sarvaparıbsepin graeping everything, and three varieties of Sabdo VIZ Sarprata, Samabhirudha and Evaſbh ata Siddhars, however calls the first variety by the term sabda Let us now consider their nature (5) Sabdy is that method of comprebendidy tbugs which recognises the conveutronal sense of synouyms to be one and the bame and does not admit of any distinctions between then (एफ एव पर्यायशब्दानामर्थ इति शब्दनय ) Indra Sakra and Purandara thus denote one and the same individual (6) Siddhasena recognises distinctions in the conventional sense of synonyms based upon their etymology (ap 991471741 at af TXART, 747 Tuin 27(71c3427 alfa) (7) Evanbhuta restricts the use of words in naming things only when they possess their etymological sense (47 4U ografer निमितमविक्लमस्ति तस्मिन्नेव मोऽर्थस्त मदन वाध्य इत्यवभूत) should be called Sakra the actually possesses strength denoted by the name, ghata should be so called only when it is used in bringing water and so forth It has been shown above that each of the nayas comprehends things only from one particular stand point knowledge derived Thus & man VI ·श्रीसिद्धसेनदिवाकरविरचित न्यायावतारः धीदेवभद्रसूरिकृताटप्पनसवालितधीसिद्धार्पगणिकृतीकासहित । भवियुतसामान्यविशेषदशिन यर्धमाममानम्य । म्यायावतारविवृति स्मृतिमीजविवृद्धय क्रियते ॥५॥ भरवा श्रीवीरमेकाम्तध्वान्तविध्वसभास्करम वृत्ती न्यायापतारस्य स्मृत्यै किमपि रिप्यते ॥ १ ॥ इहाभीष्टदेवतानमारपुर सरमनुष्ठीयमान समस्तमपि प्राय प्रयजन निर्मिती शिद्धिमन्यास्त इति मन्यमानो व्याख्यातेति प्रसिद्ध सिर पूर्वार्धन माता वधमान स्वामिनी नमस्कार तथाभिधेयादिप्रतिपचिमतरेण कचिदपि पावता प्रतिनापपद्यत प्रत्युतरार्धनामियप्रयोजने च प्रतिपादयन्नाह-अवियुतात्यादि सब स्तूपायापेय क्षण सामदिवमेय । तर समुदायार्थस्य पातनिकया पारयातबादश्यवार्य ऽभिधीयते यु मिश्रणे विशषणेकान्तन युतो मित्रीभूता वियुता न तथा एवावधा सामा यविशेषी दिशती येवशीलस्तम्। जनेन सामा यादव ता भन्नविषय दिनां सार याना तथा विशे क्षेभ्योऽत्यताभिनसामा याभिवारिना सागतानां च निराम कथचिदभिन्नपारेक सामाय विशेषयोविवित्तयुक्त्या पुर प्रतिपादयि यमाण नात् तथा कचिद् धातुपारायण तो पुथमिश्रणे इति पठन्ति तथा च अयुतसिद्धानामाधार्या पारभूताना य पर ध इस पर हतु स समवाय हति यशषिक यमूरे अयुतसिद्धानामपृथसिद्ध ना मत्ति गारयातम । तथा सवेऽपि भदाभिधायी युतशब्द प्रयुज्यमाना दृश्यते यथा अपि अतरावेतो युतो जातो यादि । ततो विशेषणेकान्देन युता पृथाभूतो न वियुता ऋथपिनि वियर्ष । अस्मिथ व्याख्याने नेयायिकवाषिश्योर यतभिन्नसामायावशेषवानि त क्षप । एवं समस्ताद्वतवादिनामप्यनेन विशपणन निरासोऽवसेय तट यक्षानतर प्रत्यक्षायुपलभ्यमानाभ्या सामायपिशषा या बारत वात् । धक कत्वादिनियते छियतेऽसाविति स्वरान्तलासमयल तता (ध नात्, नाह वर्ण तथा तम् । निर्वादिण सत्रे गयी ज्ञानाया यस्थतस्यरूपेण परिसियत जीकासबाट था ममापि निर्विकल्पकसम (पा. ३-३-३७) इसनेन धाने याय, न पुनस्तचस्तियारक्यम् । विशेषतरले था अबे तृस्नोषद् (पा. - ग्रहणान्। यद त यथा मवता लघुवृत्त ২-qবৰথৰহাক भ्यता प्रशस्त द्विषयतेति यावत् ।

·from a niya therefore is partial and incomplete Tb comprehend things in all their aspects, therefore, a special mode or form of comprehension must be found This, according to the Jains, 19 their Syadı ala or the doctrine of many possibi Syadvads litres This Syadiada considers things from seven points of view and hence is also called Suptabhung Daya These seven points of view are (1)szadasti, possibly atis (2) syannasti, possibly it 19 20t, (3) syndasti ca nast, cá, poeibly at 19 and it is not,(4)syadavaktavyah, possibly it is indescribablo (5) szadasti ca atakta vyasca, possibly it 18 and 1t 19 indescribable, (6) spanpusti ca avahtav gasca possibly it is not and it 19 vndes cribablo, (7) syaduste co nastı ca avaltavgasca, jossibly of 18, 1t 18 not and 19 ludescribably These seven modes, the Jaing say, are quite suficient to comprehend things and hence Syadvada to them 19 the highest sourcs of alıd knowledge in all its entirety, Dr Blandarkar in his R-port on the S-arch for Sanskrt Vsu 1883-84, page 232 (BORI edit:0; says : but is meant by these seves modes is that a thiog should not be considered un existing everywhere, at all timns, in all waynand in the form of everything It may exist in one place and not another, at one time and not another, &c. It is not meant by these modes that th-ra 18 no certoloty or that we have to deal with probabilities only, as sute scholars have thouglit. All that 18 implied 19 that cu cry assertion which is true is true only under certain conditions of space, time, &c" All Inowledge, Rofar described, is received in Jaipem by the soul, who is there called pramåtr, the power This soul or Jive of the Juice has certain characteristics wlucu aru not admit ted in other systems, and hence the necessity of 91 The soul giving a description of it here The soul illuines itsell and others the doer and enjozer it under por changes of condition snd 19 realised only by intuition (818- santlejapa) it is different from datter such ag earth c I Jotus taintain that their soul as carallo of developinkitmil accorlin, to the size of the lol) wluch characterista - ·conveyed by tbe expression vjyrttiman All other pliilosopher, on the other hand maintain that the soul is viblu, all pervading, but this characteristic of the soul comes in conflict with the anekantavada of the Jains. It is possible to have a comprom184 between these conflicting views of the soul on assuming that though the soul s vibhu it is felt only when pervading a body. The soul thug has the size of the body siddhasena Divakara winds up his manual by saying in the concluding verse Chat he has treated in his tapusl of logic the nature and scope etc of valid knowledge with its Hub-divisions, though it is familiar to persons who deal 32 Conclusion in this matter, 1 e to disputant, and that the system of logic he has presented here 18 beginningless and endless It has been remarked above that the Nyayavatara 19 the first manual of Juin logic and has thus a sort of bistorical interest Till the epoch of Siddbasena Durakara the Jains must have used methods of disputation was presented Tuthors contribution in their criptures or might have borrowed to the science of logic the same from contemporary schools of thought but that must certainly have occasionally led to confusion owing to the difference in philoso phical tenets A manual therefore, based upon the tenets of the Jain philosophy was badly needed Apart from this and apart from nic distinctions anl generalisations as to perception and Joferenca, I read that his ing stence on the express statement of the minor torin in 8 syllogism bus giving importance to allus tration rather than to the statement of inseparable connection (vyāptı) and his rejection of certain fallacies of illustration in vented by the Buddhists form a solıd contribution to the science * logic which suply justifies Sidūbasºo3 Divihara in baviog ritten a new text book on logic ·द रीका-टिप्पनसहित सिभ्यतीति सिद्ध नःसमीहितम् । अन्यथा तदाकारता न समस्ति, गत्यन्तराभावात् । वन तदुत्पत्तितदाकारते माशप्राहकभावहेत् सस्तः । सस्ता वा, तथापि विकल्पत. पर्यनुयोज्यो भवान् । किमते ग्रहणकारण पार्थक्येन उत सामस्त्येन । तद् यथायः पक्ष., कपाल क्षणो घटान्त्यक्षणस्य ग्राहक. प्रामोति तजन्यत्वात् , जलचन्द्रो घा नभश्चन्द्रस्य ग्राहकः स्यात् तदाकारत्वात् । अथ द्वितीयः, तथा सति घटोत्तरक्षण. पूर्वक्षणस्य ग्राहक. प्रसजति तदुत्पत्तेस्तदाकारत्वाच । जडवादर्थस्य न ग्राहकरवमपि तु ज्ञानस्य तदुत्पत्तितदाकारतयोः सत्योरिति चेत् इदमिदानी विदितम स्माभि. एतदपि समानार्थमाहिप्राचीनसपेदनक्षणलक्षणमनस्कारोत्पापशाने प्राइक लक्षण व्यभिचरति, उत्पादकपाकनक्षणवर्तिमनस्काराग्राहकत्वात् । तदध्यवसाय. साहित्येन तदुत्पत्तितदाकारतयोमहणकारणत्व सपूर्ण मनस्कारे तनास्तीति चेत्, किमिद भिन्नगोचरेण सहसाहित्यम् । तथा हि-अध्यवसायो वासनाप्रबोधवशादुत्पना सामान्यमनर्थरूप विकल्पयति । प्रत्यक्ष बहिरालम्वास्मलाभ तदाकार तमेव साक्षा करोति - इति भवता दर्शनम्, तन्न विकल्यसाहित्य प्रत्यक्षस्य कचन विशेष पुष्णाति । तदिद ग्राह्यग्राहकभावकारण प्रत्यक्षेऽपि यद् भवद्भिरभ्यधायि, तद् यथा यथा विचार्यते तथा तथा विशीर्यत इत्यनपेक्षणीयम् । तद् यथाकथचित् प्रत्यक्षस्य प्रतिपादितग्राह्यप्राहकभावरक्षणवैकल्येऽपि प्राहकत्वम् अर्थस्य प्रायवम् , तथा ट. स्वात् , अन्यथा निखिरख्यवहाच्छेिदप्रसङ्गात् भवनिरपि प्रत्यपादि। तथा शब्दस्य पाचकरयमर्थस्य धाग्याव प्रतिपद्यश्व यूयम् , अापि दृष्टाने.व्यवहारोच्छेदस्य समा नरवात् । अथ इश्यमाचक्षीथा , यथा - नयास्तीरे गुढशकट पर्यस्त, धावत धावत दिम्भका. - इलादिविप्रतारकपुरुषवपनश्रवणात् प्रवर्तमाना विप्रलम्भताभाजी जायन्ते, अत सकलवचनेप्वनाश्वास इति । एव तर्हि चिकिचिकायमानमस्मरीचि. काचकचम्यि यजलोलेसि विशददर्शनमुदयपदवीं समासादयति तदलीकमवलोकि तमिति, सकलाभ्यक्षेप्यनाश्वास इत्यभिदध्महे । पाश्चात्यविपरीतार्थोपस्थापकप्रमाण- बाधितत्वाद् मरीचिकामु जलज्ञानमप्रमाण न शेपसस्यस्तम्भादिज्ञानानि, बाधारहि वत्वादिति चेत् , नाई धनावप्यय न्याय. फि का क्षित.। न हि वय सर्वशन्दाना प्रामाण्य प्रतिपयमहि, किं तहि सुनिश्चिताप्तमगेतृकागामेव । तन प्रामाण्य प्रति प्रत्यक्षशन्दयोविशपमुपलभामहे । एप न विदोप. स्याद् , प्रत्यक्ष चक्षुरादिसामनी विशाम्यवाद सनिहितनियतार्धमाहि पटप्रतिभासम् , शान्द तु तथाविधका- रणीवकलस्वार नियतानियतार्थप्राहि भस्पष्टप्रतिभासम्। न च पुष विशेषः प्रामाण्य- जयपालो घेति । यद्यपि कथाचनमय देगारमय इस्य जन्यमान वातदुत्पचिरप्पन विषने, तपापि तदापरतव साधायन विवक्षिता । तदप्यवसायति। तस्यौपादकस्याप्यवसारी शिकपनम् । चिमिचकापमानान चिपिचिकाशम्मा ददीप्यमानार्थ , स चानुकरण परपटा ·न्यायावतार क्षतिकारी, इतरथानुमानस्याप्यप्रामाण्यमासज्येत, तस्याप्यविशदानियतार्थनाहि स्यात् । परमार्थतस्तु निकालन्यापिन सर्वार्धग्रहणस्वभावत्वेऽपि आवरणतिरस्कृतस्य जीवद्रव्यस्य चक्षुरादिसामनासापेक्षावरणक्षयोपशमवशात् सनिहितस्पष्टार्थग्रहण परिणाम प्रत्यक्षमियुग्यत। शब्दसापक्षक्षयापशमातु नियतानियताविसदार्थग्रहण परिणामस्तु शाब्दमिति। तब तदुत्पत्तितदाकारत प्रयक्षे शान्देऽन्यस्मिन् वा शाने वास्तव्यो स्त । तस्मापारमाधिकाभिधयप्रयाजनसाधप्रतिपादकमेतदादिवाक्य मिति स्थितम् ॥ तत्राभिधय वाच्य तह प्रमाणम तस्यैव प्रकरणेन प्रतिपायरयार, तर प्रमाण इत्यवयवन लक्षयति । प्रयाजन द्विधा श्रातु कर्तुश्च । पुनरपि द्विविध, अनन्तर व्यवहित च । तन्त्र धातुरनन्तरप्रयोजन प्रमाणविषया व्युत्पत्ति , कर्तुर्यु त्पद्यमानस्य प्राज्ञरवात् शिप्यस्य ज्युपादनम तामप्रयाजन दर्शयन्चारभ्यते इति अस्य मयेसिपसव्यपेक्षरयात् । शिष्यप्रयाजन तु •युपदिलननोपसर्गधातुसमुदाये मैव तदन्तर्गत लप्स्यत इत्यभिप्रायवान् कता आरमध्यापार णिनन्तन निर्दिशति-प्रमा णव्युत्पादनार्थमिति । पवहितप्रयाजन वेधा व्यावहारिक पारमार्थिक च। व्याव हारिक हेयोपादेयापेक्षणीयप्वयंपु हानोपादानापेक्षालक्षणम् । पारमार्थिक अभ्यु दयनि यसावासिरिति । एतत्तु साक्षादनुक्तमप्यन तरप्रयोजनफलत्वात् तद्वचनेनै शब्दवद् डाजन्त तद्वदाचरति । वास्तव्याविति वस्तुशब्दान् वस्तुनि परमार्थे 'भव (सि० हे. ६३ १२३) इति भवााणप्रत्ययातादाप्रथय पारमार्थिक्याविल्यथ । वास्तव्य शब्दात्तु सियामाप्रत्यये वास्तव्ये इति स्यात् तत्रश्यादि । तनति सप्तम्यर्थे वर्तमानो निर्धारण वर्तते तच्चाभिधय वगुणेन । तद यमर्थ तषामभिधेयादीना मध्येऽभिधय किमुच्यते । आह-वाच्यमिति । अभिधेयश ब्दस्य वाच्यामिति नाम पर्याय इति यावत् । तरव स्थिते अभिधेय वाच्य - प्रतिपादनीय मिति । आरमप्रयोजनमित्यादि । आमप्रयोजन दर्शयन् कर्ता आत्मनो व्यापार यथार्थ चिद् व्युत्प स्यन्ते शिष्या पर मया व्युत्पायमाना न्युपद्य तामिति प्रयोजकत्वमिनन्तेन कथयतीति सबध 1 ननु प्रमाणन्पुत्पादनार्थमिदमारभ्यते इयुक्त प्रयोजनमात्र दशित नामन इति चेत् आह-आरभ्यते इयस्य मयेतिपदसव्यपेक्षरवादिति । ननु तथापि पूर्व कर्तु धातश्च प्रयोजनमभिदितम् अ कर्तुरेवेति तत्कथमि याह-अभिमायवान् । केनादेखेन योऽभिप्राय । आह - शिष्यप्रयोजनमित्यादि । तदन्तगतमिति । घ्यु पाद नान्धर्षतम् । अभ्युदपनि असावासिरिति । अभ्युदयोऽपवर्गासरेवरंग देवलोमल लामादिकं सांसारिक पक्ष्य णम् नियत येवलपरमान दमयस्त्वात् अय कल्याण समासान्ते अति नि श्रेयस मुतिस्तयो प्राप्ते । यद्यपि वेदाभ्युदयसम्म न्यग्रहणेन तविशेष स्वरूपस्य नि यसस्यापि ग्रह सिद तथापि गोबलीवद यायेनोमयारामधानमिति ।। HARAN ।

·तन टीका-टिप्पनसहित चाक्षिप्तमवगन्तव्यम । सबन्धस्तूपायोपयलक्षण तलोपेम प्रकरणार्थपरिज्ञानम्, प्रकरणमुपाय ततस्तदभिलषता प्रकरणमिदमारम्भगायमिति अनुक्ता पि वचनन सबन्धोऽथा गम्यते इति तास्पयाथ । अधनाक्षरार्थो विवियत - तत्र यद्यपि प्रमाणश-दस्य सर्वकारकर्भावेन च न्युपत्त सुकरस्वात् कृत्यल्युटा बहुलम् (पा०३ ३ १.३) अन्यत्रापि (पा. ३ ३१५.) इति वचनाद् यथाक्रमममा कथादकारकभावम्य पत्या प्रमाणशब्दवाच्या यथा आरमाथज्ञानाथकियाकारणकलापक्षयोपशम कियारूपा तथापीह ज्ञानमेवाधिायत तस्यव परीक्षाक्षमस्वात् इतरेषां परी माया त पुर सरवात् वैयर्थ्याच्च । तथा हि नाथस्तावदामन परीक्षया तस्य भ्रान्ताधा तज्ञानेष समानत्वात् । नाप्ययस्य तस्योपेयस्वात् उपायभूतज्ञानपरी क्षणनव गत वात् । नार्थक्रियाया तदवनता परीक्षावयात् । नापि कारण कलापस्य ज्ञानात्पत्त प्रक् स्वरूपानवगते पश्चात् तस्वरूपनिणयादेव तत्सागुण्य यगुण्याव निथक्यात् । नापि क्षयोपशमस्य तस्य ज्ञानापादानीयमानरूपत्वात् । नापि प्रमितिमानस्य तस्य प्रमाणसाध्यतया तञ्चारुताद्वारेणैव समीचीनतासिद्ध रिति । तदयमभिप्राय यद्यपि अनतधर्माध्यासिते वस्तुनि सर्व एव शब्दार्था निरुपचरिता घटन्त तथापि यनार्थ परिच्छिद्यार्थक्रियासमर्थायमाथनया प्रवर्तते प्रमातारस्तदेवेह ज्ञानमारमना सह धर्मिरूपतया तादाम्येऽपि धर्मरूपतया यति रिक्त प्रमायतेऽननति प्रमाणामित्युच्यत। तस्य न्युपादनम् परपरिकल्पितरूक्षणादि भ्युदासेन स्वाभिमतलक्षणादिस्वरूपपप्रकाशनम । तदर्थ अर्धशद्ध प्रयोजनपर्याय इदम् इति अर्थरूपतया स्वचतसि विवतमानप्रकरणशरीर परामृशति । द्विविध हि प्रकरणशरीरम् शवोऽर्थश्चति बहि शब्दरूपतया प्रकाशयिष्यमाणरवऽप्यन्तस्त स्वार्धाकारण प्रयक्षवाद् आरभ्यत इति पदवाक्यश्लोकादिरचनया प्रक्रियत इति यावत्। इह च लक्षणसरयामाचरफलेप प्रमाण प्रति विप्रतिपद्यन्ते परे। तथा हि लक्षण तावत् प्रमाणमविसवादि ज्ञानमिति सौगता । अनधिगताथाधिगन्तु नार्थ इति। न प्रयाजनम् नाप्यर्थस्थति । अत्र निमषु च स्थानेषु परीक्षया प्रया अनाम त सब बनीयम् उन्नीयमानरूपवादिति । उपूर्व मयत कर्मणि यण निण यमान र दियर्थ । प्रकरणशरारमिति । प्रकरणस्य स्वरूपम् पदेत्यादि पद प्रासद्धम् वाक्य विशष्टपदसमुदाय । यद इ- पदाना सहतिवाक्य सापेक्षाणां परस्परम् सास्मता कापनास्तत्र पक्षात्स तु यथायथम् । कन्दामात्रम् अदग्रहण त् प्रयक्षानुमानप्रवरणादिप्रद ।

·न्यायावतारंः प्रमाणमिति मीमांसकाः। अर्थोपलब्धिहेतुः प्रमाणमिति नैयायिकादयः । तथा संख्यायो, प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे इति सौगताः । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमाना. परयभावाः प्रमाणानीति मीमांसकाः । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानानि प्रमाणा- मीति नैयायिकाः । प्रत्यक्षानुमानशब्दानि प्रमाणानीति वैशेषिकाः । एतान्येव सांख्याः। प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमिति चार्वाकाः ॥ तथा गोचरे, परस्परविनि रित. भणमयिपरमाणुलक्षणानि स्वलक्षणानि प्रमाणगोचरस्तात्त्विक इति बौद्धा । सामा. न्यविशेषात्मक वस्विति मीमासका: । परस्परविभको सामान्यविशेपाविति नैया. सौगता इति । सुषु अपुनरावृत्या गत गमनं, सर्वे गत्यर्थी मानार्थ इति यायात् शोभनं ज्ञानं वा यस्य स तथा, स देवता येषां "सास्य देवता" (पा०४-२-२४) इति अण, यद्वा सुगतस्य इमे सौगताः, "तस्येदम्" ( पा० ४-३-१२०) इति अण् । मीमापका इति। मीमांसाशब्दः पूजितविचारवचनस्ता विदन्त्यधीयते वा, क्रमादिम्यो वुर (पा० ४-२-६१) इत्यकप्रत्यय । यद्वा मीमांसयन्ति विचारयन्ति यथावस्थितस्त्ररूपेण प्रमाणप्रमेयादिवस्तुजातमिति मीमांसकाः कर्तरि वुण् । नैयायिकादय इति । न्यायं विदन्त्यधीयते या " फतूक्यादेछण् ' इति विश्रान्तसूत्रेण ठण्, “ठस्थेक." इत्तीकादेश । प्रत्यक्षानुमानशब्दोपमानार्थापत्यभावाः प्रमाणानीति । यदाहुस्तद्वादिनः- प्रत्यक्षमनुमानं व शान्द चोपमया सह । अर्थापतिरमावध षट् प्रमाणानि जैमिने ॥ इति । प्रभारस्य वा अभावप्रमाणे प्रत्यक्षविशेष वदत. पन्च प्रमाणानीति । प्रत्यक्षान. मानशब्दानि प्रमाणानीति वैशेषिका इति । ग्योमशिवाभिप्रायेषेत प्रमाणवितयम- वोचदाचार्यः । कन्दलीधारस्तु प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे प्राह। नित्यद्रव्यरत्तयोऽन्त्या विशेषाः, विशेषा एव वैशेषिकम्, “विनयादेः" (पा० ५.४ ३४) इति स्वार्थे ठण, ततो वैशेषिक विदन्यधीयते या वैशेषियाः, “ तद्वेत्यधीते " ( सिद्ध. हे • ६३-११७) इत्यण ॥ एतान्येव साख्या इति । संख्या पञ्चविंशतितावानि यदाहु. सारख्याः - पन्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रत । जठी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नान संशयः ॥ १ ॥ at विदन्त्यधीयते वा सांख्याः, पूर्ववदण् । तालन्यादिरपि शालय वनिरस्तीति वृद्धा. नायः । तथाहि-शसनामा पथिदायः पुरुषविशेष,, तस्यापत्यं पीतादिरिति गर्गादित्वाद ण्यप्रत्यया ॥ प्रत्यक्षमेवैक प्रमाणमिति चार्वाका इति । चर्व अदने चर्वन्ति भक्षयन्ति सवतो न मन्यन्ते पुण्यपापादिकं परोक्ष वस्तुजातमिति चार्वाका., मत्राकश्यामाकेत्यादि सिदहेमोगाविदण्डकेन (सू० ३७) निपातनात् ॥ प्रमाणमस्यासग्रहाय लोकश्वान चार्वाकोऽध्यक्षमेकं, सुगतकषभुजौ सानुमान, सशाब्द तद्वैत पारमर्षः, सदितापमया तत्वयं चाक्षपादः। भ्याया-२ - ·टीका टिप्पनसहित यिकवैशेषिका.। वैगुण्यरूपं सामान्यमिति साख्या । भूतयतुष्टयं प्रमाणभूमीति चावीकाः ॥ तथा फलेऽपि विमतिपद्यन्ते, अधिगति प्रमाणफलमिति सौगता. । पूर्व पूर्व प्रमागमुत्तरमुत्तर तु फल मिति मीमासकादयः। तत्र तावलक्षणसरयाविप्रतिपची निराचिकीराह- प्रमाण स्वपराभासि शान, वाधविवर्जितम् । प्रत्यक्ष च परोक्ष च द्विधा, मेयविनिश्चयात् ॥ १ ॥ तत्रापि पूर्वार्धन लक्षणविमतिपत्तिमुत्तरार्धेन तु सस्याविप्रतिपनि निराचष्टे । लक्षणं च परस्पेभ्यो ग्यावर्तनक्षमोऽसाधारणधर्म । लक्ष्यते परिच्छिद्यते विजाती वेभ्यो ब्यावृत्त लक्ष्य येन तलक्षणमित्युच्यते। तचेह द्वये प्रत्याय्याः स्वदर्शनानु रक्तान्त करणास्तीर्थान्तरीया विप्रतिपना तथा मुग्धबुद्धयो लोकिका अग्युत्पन्ना श्रेति । ततश्च यदादो विमतिपत्रान् प्रति लक्षण तदैव लक्ष्यलक्षणभावो नएव्य । यदिद भवतामस्माक च प्रमाणमिति प्रसिद्धम्, तत्स्वपराभासि ज्ञान बाधविवर्जित मन्तव्यम, प्रसिद्ध प्रमाणमन्याप्रसिद्ध स्वपराभासित्वादि विधीयते । यदा तु भव्युत्पनमतीन् प्रतीद रक्षणम् , तदा प्रतिप्राणि स्वपरप्रकाशिनो ज्ञामस्य बाधा. रहितत्य कस्यचित् सिद्धत्वात्, अन्यथा प्रतिनियतव्यवहारोच्छेदप्रसाद, एव ते सोभ्यन्ते- यददो भवतां करिनियतार्थप्राहि स्वपरप्रकाशक पावरहित ज्ञान प्रसिद्ध वर प्रमाणमिति बुभ्यन्ताम् । अग्रापि सिद्धस्यानुवादोऽसिदस्य विधान योग्यम् ।। भधुनाक्षरार्थे --17 प्रमाणमिति पूर्ववत् । स्व मामा स्वरूप, परोऽर्भ, हावाभासभितु प्रकाथितु शीठमस्य तत्तथा । ज्ञायते नियते व पेन तद् धानमः । श्राध्यतेऽनेनेति बाध , विपरीतार्थीपस्थापकप्रमाणप्रवृत्तिरिति यावद । वैन विशेपेण वर्जित रहित यज्ञान तत्प्रमाणमिति सटा ॥ इह च व्यवच्छेद्यापेक्षया रक्षण विशेषणप्रवृत्ते स्वपराभासि इत्यनेन ये स्याभास्येव शान मन्यन्ते ज्ञानशदिनो वादविशेषा, ये च पराभास्पेव मीमासक- अर्थापच्या प्रभाद् वदति, स निखिल म यतै भट्ट एतत् साभाव, प्रमाणे जिनपतिसमये स्पष्ट तोऽस्पष्टतश्च ।। गुण्यरूप सामान्यमिति । यो गुणा सस्थरजस्तमांति, तत स्वार्थे “योs नन्ताद इति ण्य , नमो लेकालोक्य पड गुणा पाइगुण्यम् ततनैगुण्य रूप स्वभावो यस्त सामा यम्म तन प्राण्यरूपम् । भूतचतुष्टयमिति । पृन्यप्तेजावायुलक्षणम् । केचिदेव चावो केवदीया आमाशलक्षण पश्चम भूनम भिम यमाना पञ्चमूनात्मक जगदाचक्षत इति ॥ तीर्थान्तरीयेत्यादि। नीयत भवान्धिानति तीब द्वादशाह तदाधारी वा सघा, रमाद पनीपान्तर न भास्तीयान्तरांया हाकिका इति । लोके भवा अमात्मादरा अडिगणवान् अमात्मा ' दिपिकडम् ।

·भ्यायायवार नैयायिकादयस्ते निरस्ता. 1 ते हि बहिर भागत् ज्ञानं स्वांशपर्यवसितसत्ताक- मित्याचक्षीरन्, तदयुक्तम्, यार्थाभावे ज्ञानाभावप्रसगात् । अथार्थाभावेऽपि स्वसदशायां वनदेवकुलादिनानाप्रतिभासं ज्ञानमवलोकितमिति तथाभूतं सकलं धूप, तन्न, तस्यापि जाग्दवस्थाभाविसद्धतार्थदर्शनसपादितामसंस्कारमिद्धादिकारण- कलापसंनिधानप्रबोधन्यपेक्षवात, इतस्थात्यन्तानुभवभूतपञ्चकातिरिक्तपष्टभूतप्रति. भासः स्यात् । कि च । कथमेकं ज्ञानं सितपीताद्यनेकाकारविवर्तमिति प्रष्टभ्यो भवान् । अनाद्यविद्यावासनात इति चेत्, अापि विकल्पयुगलममलमवतरति, ततो ज्ञानात् सा बासना न्यभैरसीद् न या । व्यत्यक्षांचेद् , एप सति तप्राहक. प्रमाणमभिधानीयम् , ज्ञानव्यतिरिक्तायाः सवेदनाभावात् , तसवेदने चास्यापि व्यतिरिकस्य सवेदन मिति स दुष्मतिषेधः स्यात् । वेद्यपेदकाकारकलुपिताज्ञाना देव व्यतिरिक्ता तत्कारणभूवा ज्ञानरूपैव सानुमीयते इति चेन, तया सह संवन्ध. महणाभावाद, इप्टान्यदएपरिकल्पनामसगाच्च । कि च। यथा व्यतिरिक्तवासना- rammnmarwan- तस्यापीत्यादि । स्वप्नदशामानस्यापि जानदवस्थाया भवनशीले यत्सद्भतार्थदर्शने तेन सपादितो य आत्मन सरकारस्तस्र मिसादिकारणकलापसनिधानेन य प्रबोधस्त ध्यपेक्षते, " कर्मण्यम्” ( पा० ३-२-१) तद्भावस्तस्मान् । मिदादीति । मिद्धशब्दो निद्राभिधायी नपुसक । यद्विनिश्वयटीफायर्या धर्मोत्तर मिद्ध निद्रेति । आदिशन्दा- ददृष्ट दभ्यादिभोजन सजलादिदेशी निशीथादियालो वातादि प्रतिर्वातादिदूषितत्वं चेत्यादि गृह्यते । तथा चानार्ये आगम- अशुहूयदिधितियसुरपयइविशारदेवयाणूया । सुमिणस्स निमित्ताइ पुर्ण पात्र च नामाको ॥१॥(विशे० मा० १७०३) (अनुभूतदृष्टचिन्तितश्रुतप्रकृतिविकारदेवतानूपाः । स्वमस्य निमित्तानि पुण्य पाप च नाभावः ॥ १॥] अन 'अण्येति' अनूप. सजलदेशः ॥ वेधेत्यादि । एक्शन्दो भिन्नक्रमे, वतोऽयम.-- वेदवेदकासरकलुषित देव ज्ञानाद् व्यतिरिता न तु ज्ञानमात्रादपीति, अत एव आह - तत्कारणभूता वेद्यवेदकाकारकलुषज्ञानस्य हेतुभूता। ज्ञानरूपैवेति । अयमभिप्राय-- ज्ञानरूपा चासना पूर्वक्षणतिनी वेद्यवेदकाकारवलुषमुत्तरक्षणवर्ति विज्ञानं जनयतीति । तयेत्यादि । तया शासनया सह वेद्यवेदयामारकलुषमानस्य कार्यकारणभावलक्षणसबन्धग्रह. णाभावात् तदभावश्च भवदभिप्रायेण पूर्वापरक्षणवतिज्ञानव्यतिरितस्य ग्राहस्यात्मनो ऽसत्त्यात् । इटहानीत्यादि । घटादिसहितचक्षुरादिसामग्रीतोऽन्वयव्यतिरेकाम्यां ज्ञानमुत्पद्यते इति रहस्य प्रत्यक्षापनिराहतस्य व्यवहारस्य हानि , तथा प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैरसंवेध- मानाया. वासनाया. सरासाद सितपीतादिनानाकारकलितमध्यक्षमापयते इत्यदृष्टं तस्य ·टीका टिप्पनसहितः घशादेकमपि ज्ञानं नानाकारम्, तथा जडमपि शादेव बोधरूपं प्रकाशत इति विपरीतापत्रर्थ एवं सिद्धिमास्कन्देद् न ज्ञानम् । भयाव्यतिरिका, हस्त ज्ञानमेव सप वासना सदव्यतिरिक्तस्वात् तत्स्वरूपवादित्यास्ता तावत् । पराभास्यपि स्वप्रका• शाभावादभिधीरन् , तदप्यसबद्धम् । स्वप्रकाशाभावे परप्रकाशायोगात् । महि प्रदीप.स्वरूपमनुझ्योतयन् घटाधुढ्योतने म्याप्रियते। रवर चामतिमपि यद्ययं प्राह- यति जानम्, देवदत्तस्योरपन (शान) यज्ञदत्त माहयेत्, विशेपाभावात् । अन्यथ । परप्रकाशनमात्रेऽपि दरासमादिभेदःप्रथमानानामांना किमपेक्षश्चकास्ति, शरीपेक्ष इति चेत् न, तस्यापि प्रकाश्यताविशेषात्, तस्मादन्तर्मुखाकारस्य बहिरग्रहणे सति भय घटामाटोकते नान्यथा । अथार्थापत्यादिना प्रमाणान्तरेण तदन्तर्निविष्ट गृशते, तस्तदपेक्षया योक्ष्यते दूरामघ्नादिभेद इति चेत्, म, तपापि विकरुपयुगल कानतिवृत्ते । तथा हि-तत्प्रमाणान्तर स्वमकाशमग्यप्रकाश वा। स्वप्रकाश चेत् , प्रथमस्य कि क्षणम् । भन्यप्रकाश चेत्, तत्रापीयमेव वार्ता इत्यनवस्था, तस्मात् स्वरूपमवभासयदेव ज्ञानमर्थग्रहणाय व्याप्रियते इति स्थितम् ॥ परिकल्पना तया प्रसगात् । जहमपीति । अचिद्रूपमपि ज्ञानम् । नहीति । यदुतम्-- दीपमापपयेत बाझवस्तुभकाशनम् । जनात्मवेदने साने जगदाध्य प्रसज्यते ॥१॥ विशेषाभावादिति। देवदत्तात्पनन्नानस्य देवदचयज्ञदचाभ्यामसवेद्यमानत्वेनाविशेषात् । प्रथमानानामिति । प्रमाशमानानाम् । अन्तर्मुखेत्यादि । अतर्मुखोऽन्त प्रशिक आकारो यस्य ज्ञानस्य तस्यव बाघार्थपरिच्छदे सति अय दूरासमादिभेद सगच्यते । अर्थापत्यादिनेति । यदि ज्ञान मयि उत्पन्न न स्यात् तहि अर्थमफटता मे न स्यात् तस्मादर्थप्राकटया-यथानुपपल्या ज्ञान शरीरान्तानविष्टमिति व्यवस्थाप्यते । यदुकम्- नायबहार्थसद्धावा दृष्ट सनुपपद्यते। ज्ञान चनेत्यत पश्चात्यमाणमिति कल्प्यते ॥१॥ इति । आदिशब्दानयायिकम ताभिरायण प्रत्यक्ष गृह्यते । तथा दि - तेषां मते घट्यदिविषय प्रत्यक्ष घटमय परिच्छिनति, यदा च घटप्रत्यक्षविषय मानसाभिधान प्रत्यक्षान्तरमुत्पद्यते तरा तन घशादापपय प्रत्यक्ष मम उदपपतति निधीयेत । तया येषा मतेऽनुमानास्पृथग पीपतिभ्यत, तम्मतऽनुमानेन झान ममादपादीति व्यवस्थाप्यते इति, तदप्यनुमानमत्रा दिशन्दाद् गृह्यने । तचानुमान दया, दृष्ट सामान्यतोदृष्ट च । तर प्रत्यक्षपरिच्छेदार्धाि- नुमापक दृएम्, यथा धूमो धूमध्वजस्य । स्वरूपविश्रष्टा नु सामा यतोट, यथा गधादिलान प्राणादै । तथा हि-गधागुपलब्धि करणार्या बियावान या किया सा करणका यथा डिदिकिया क्रिया यम, तस्माकरणकारों, तथात्रयमप्यनुमान स्वरूप. विप्रणमिति सामान्यतोत्रम् । तथा हि- अर्धाकरय विशिष्टकारणज यम्, विशिष्ट कार्य- ·न्यापायता 'ज्ञानम्' हायनेन तु पर्पयायिकादिभिः पर्यकसि सनिकर्फ प्रमाणमिति, सस्य मामाण्य निरस्यति । यतः स्नानपानावगाहनाधक्रियानिर्वतनलममर्थ निधि स्याम्यवधानेन प्रवर्तन्ते प्रमातारस्तदेय ज्ञान प्रमाण न सनिकषों जडतयास्ति, भाग्यवाहितनिर्णयाभावादिस्याकूतम् । अर्थोपलब्धिहेतुत्वात्तस्य प्रामाण्यमिति चेत्, विशीणेदानी प्रमाणेयत्ता, देहादेरपि तत्कारणतया प्रामाण्यापत्तेरित्यास्ता तावत् । 'माधविवर्जितम् ' इस्यमुना तु गतिमिरादितिरस्कृतनयनदीधितिप्रसरादिना नभस्तलावलम्बिनिशीथिनीनाथद्वयादिप्रतिभासम्, यच कुतर्कभ्रान्तचेतसा निज- दर्शनाकर्णनमभव क्षणक्षयिसामान्यविशेषकान्तेश्वरादिकृतभुवनप्रतिभास ज्ञान तपस्यनीकाधप्रत्यायकप्रमाणान्तरोपनिपातप्लाविवत्वात् प्रतिक्षिपति । विशेषार्थ. विशब्दोपादानातु य. खलु बहुलकामलावलपलप्तलोचनबलाना धवले जलजे पीति. मानमादधानी बोध समुल्लसति स यद्यपि सकल काल तदोपान्युपरमे प्रमातुर्निज- दर्शनेन न बाध्यते, तथापि तजलजधवलताप्राहिणा जनान्तरदर्शनेन बाधितस्वाय प्रमाणमित्युक्त भवति। समस्तलक्षणेन यत्परे प्रत्यपीपदन् अनधिगवाधिगन्द्र प्रमाणम् भविसवादक प्रमाणम् , अर्थोपलब्धिहेतु प्रमाणम् इत्यादि तन्निसस्थत् , तथा हि-अनधिगतार्थाधिगन्तृत्व किमभिधीयते' ज्ञानान्तरेणानधिगतमथं यदधि- गछति तप्रमाणमिति चेत् , तहि तज्ज्ञानान्तर परकीय स्वकीय वा। तयदि पर कीयम्, उदयुधम्, सर्वज्ञानस्य सकक्षार्थगोधरतया सर्वप्राकृतलोकज्ञानानामधि गवार्धाधिगन्तरवेनाप्रामाण्यप्रसङ्गात्, तदर्थप्रादिजनान्तरदर्शनसभवाच । अथ स्वकीय, तत्रापि सोऽधिगम्योऽर्थ कि द्रव्यमुत पर्यायो चा? अन्यविशिष्टपर्याय., पर्यायवि- शिष्ट वा इग्यमिति तथा कि सामान्यमुत विशेष ? आहास्वित् सामान्यविशिष्टो विशेष विशेषविशिष्ट वा सामान्यम् ' इत्यौ पक्षा । तत्र यद्याद्यमुररीकुरुथे, तयुक्तम् , द्रव्यस्य नित्यत्वैकत्वाभ्यामनधिगतस्वाशाभावात् । अथ द्वितीयम्, तदप्यचास, पर्यायस्य प्राचीनसंवेदनोदयसमयध्वस्तस्य सवेदनान्तरप्रभवकाल याव. प्रतीक्षणासभवेन विशेषणानर्थस्यात् । उत तृतीयम्, तदप्यसाधीय , विकल्पद्वया- स्वान्, यद् यद् विशिष्ट तद् तद विशिष्टकारणजन्य यथा चित्रादि, विशिष्टकार्य चेदम्, तस्माद्विशिष्ट कारणजन्यम् । ततश्च यद्यपि परप्रकाश्येव सान तथापि अर्थापत्यादिना प्रमाणन झान मे समुत्पन्नमिति निश्चीयते। यत इति । ज्ञानान् । भाकूतम् अभिप्राय । क्षणक्षयीत्यादि । क्षणन क्षय स यस्य वस्तुनाऽस्ति तब सामायविशेषयोरा तय ईश्वर आदिर्यस्य प्रत्यात्मस्वभावादेस्तन कृत भुवन च तेषां प्रतिमासो यत्र लाने तथा । प्लावितरवादिवि । बाधित वात् । जलजे शहे। अथ द्वितीयमिति । उररीकुरुषे इति ·टीका-टिप्पनसहितः बठिकमात् । स हि ग्यविशिष्टः पर्यायः समकालभाविना झामेनानाधिगतोऽधि. गम्यते, यद्वा फालान्तरमाविनेति। न तावत्समकालभाविना, सरसभवामान विशेषणवैफल्यात् । न हि संभवोऽस्त्यकस्य प्रमातुरेककाल दन्यकोडीकृतकपर्याय- विषयसंवेदनद्वय प्रवृत्तः, तथानुभवाभावात्, परस्परमधिगतार्थाधिगन्तवेनाप्रामाण्य- प्रसङ्गाप। नापि कालान्तरभाविना, गृझमाणपर्यायस्य कालान्तरानास्कन्दनात्, पूर्वोत्तरक्षणटितवर्तमानक्षणमासबन्धस्वात्तस्य । एतेन पर्यायविशिष्टदव्यपक्षोऽपि प्रतिच्यूद , समानयोगक्षेमत्वात् । अथ सामान्यं, तदप्यसंवद्धम् , तदेकतया प्रथम ज्ञानेन साकल्यग्रहणादुत्तरेषां सामान्यज्ञानानामधिगतार्थगोचरवयामामाण्यप्रसन्नात् । अथ विशेषः, स नित्योऽनित्यो वेति वक्तव्यम्। नित्यश्चेत्, एवं सत्याधसंवेदनेनैव तस्य सामस्त्यग्रहणादुत्तरपा तद्विपयाणामधिगतगोचरवनाप्रामाण्यप्रसक्तिः । अनित्यश्चेत्, पर्यायदूषणन प्रतिक्षिप्तः । अथ सामान्यविशिष्टो विशेषः, कास्य विशिष्टता, कि तादात्म्यमुत तत्संनिधिमात्रम् ' वादारम्यं चेत् , प्रथमज्ञानेन सामान्यवत्तस्यापि महणात्। अन्यथा तादात्म्यक्षतेः, तद्विषयान्यज्ञानानामप्रामाण्यं प्रसज्येत । तत्सानिध्यपक्षेऽपि द्वयोरपि परस्परं विशकलिवरूपात्यात पक्षवयोदितं दूपणं पश्चालनं धावति । विशेषविशिष्टसामान्यपक्षे पुनरेतदेव विपरीत योग्यम् । जग्न भनधिगतार्थाधिगन्तृत्वं ज्ञानस्य कथंचिद् विचारभारगौरवं सहत इत्यलक्षण- मिति स्थितम् ॥ अविसंवादकरवमधुना विधार्यते-तरिक प्रदर्शितार्थप्राप्त्या उत प्रातियोम्या पदर्शकरवेन आहोस्विदविचलितार्थविषयावेन भवान् ज्ञानस्य प्रामाण्यं कथयति ? यदि प्रथमः करूपः, तद्युक्तम्, जलबुतुदादिमुमूर्षुपदायोत्पादितसंवेदन स्थाप्रमाणतोपचे, प्रालिकाले तस्य ध्वस्तत्वात् । अथ द्वितीया, तदप्यचारु, प्राययोग्यदेशस्थित ग्रहनक्षत्रादिगोचरज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसक्तेः, अनुचितदेशावस्था- नेनैव प्राप्त्यनहत्वात्तेपाम् । अथ तृतीय पक्षः, तत्राप्यविचलितविषयता कथ मपि ज्ञानान्तरेण तद्विपयनिराकरणाभावादिति चेत्, एतदेवारमाभिरुदितं किं भवतः परुषमाभाति ? न हि स्वपरप्रकाशि ज्ञानं बाधारहित विमुच्यान्यस्य विषया- निराकरणं ज्ञानान्तरेण प्रेक्षामहे । तत्तदेव न्यायात्प्रमाण भवन्दिरभ्युपगतमिति ।। अर्थोपलब्धिहेतुःप्रमाणमित्येतदपि न परीक्षा क्षमते, शरीरादेरपि तत्कारणतया प्रामाण्यप्रसङ्गात् । अव्यवहितमर्थोपलम्भकारणं प्रमाण न देहादिकमिति चेत्, एवं तर्हि ज्ञानमेव स्वपराविर्भावक निर्बाधक व प्रमाण न सनिकादि, तत्सद्भावे- पाश्चासविकल्पसबद्ध क्रियापदमिहापि सबध्यते, एवमुचरविकल्पेष्वपि । समानयोगक्षेम स्वादिति । अलब्धस्य लाभो योग , लन्धस्य परिपालन क्षेमः, तथा समानौ द्रव्यविशिष्ट पर्यायपक्षेण तुल्यो दूषणलाभलक्षणो योगश्च षषस्य दुरत्तरत्वात् परिपालनरूप क्षेमश्च यस्य पर्यायविशिष्टद्रव्यपक्षास तस्य भावस्तत्व तस्मात् । अथ सामान्यमिति । अनधिगत. urna marva ·- . रीका टिप्पनसहित अतिक्रमात् । स हि दयविशिष्ट पर्यापः समकालभाविना ज्ञानेनामधिगतोऽभि गम्यते, या कालान्तरभाविनेति। न तावत्समकालभाविना, तत्समवाभावेन विशेषणवपल्यात्। न हि संभवोऽस्त्येकस्य प्रमातुरेककाल द्रव्यकोडीकृतकपर्याय विषयसवेदनद्वयप्रवृत्ते , तभानुभवाभावात्, परस्परमधिगतार्धाधिगन्तृत्वेनाप्रामाण्य- प्रसाध। नापि कालान्तरभाविना, गृझमाणपर्यायस्य कालान्तरानालन्दनात् पूर्वोत्तरक्षणटितवर्तमानक्षणमात्रसयन्धत्वात्तस्य । एतेन पर्यायविशिष्टदव्यपक्षोऽपि प्रतिट्यूढ समानयोगक्षेमत्वात् । अथ सामान्य, तदप्यसपद्धम् , तदेकतया प्रथम ज्ञानेन साकल्यग्रहणादुत्तरेषा सामान्यज्ञानानामधिगतार्थगोचरतयाप्रामाण्यप्रसङ्गात्। श्रय विशेष , स नित्योऽनित्यो वेति वक्तव्यम्। नित्यश्चेत्, एव सत्यायसवेदनेनेव तस्य सामाश्यग्रहणादुत्तरेषां तद्विपयाणामधिगतगोचरत्वेनामामाण्यप्रसक्ति । अनिस्यश्चेत् , पर्यायदूषणन प्रतिक्षिप्त । अथ सामान्यविशिष्टी विशेष, काम्य विशिएता, कि तादारम्यमुत तासनिधिमात्रम् ' तादात्म्य चेत् , प्रथमज्ञानेन सामान्ययत्तस्यापि ग्रहणात्, अन्यथा तादात्म्यक्षते सद्विषयान्यज्ञानानामप्रामाण्यं मसज्येत । तरसानिध्यपक्षेऽपि योरपि परस्पर विशकलितरूपत्वात् पक्षवगोदित दूपण पश्चालन धादति। विशेषविशिष्टसामान्यपक्षे पुनरेतदेव विपरीत योग्यम्। जस अनधिगतार्थाधिगन्तृत्व ज्ञानस्य कथचिद् विचारभारगौरव सहत इस्यलक्षण मिति स्थितम् ॥ अविसवादकत्वमधुना विधायते--तरिक प्रदर्शितार्थप्राप्त्या उत प्राप्तियोग्यार्थोपदर्शकत्वेन भाहोस्विदविचलितार्थविषयत्वेन भवान् ज्ञानस्य प्रामाण्य कथयति ? यदि प्रथम कल्प , तदयुक्तम्, जलपदादिमुर्गुपदार्थोत्पादितसवेदन स्याप्रमाणतोत्पत्ते, प्राप्तिकाले तस्य ध्वस्तत्वात् । अथ द्वितीय, तदप्यचारू, प्राण्ययोग्यदेशस्थित ग्रहनक्षत्रादिगोचरज्ञानस्याप्रामाण्यप्रसक्ते , अनुचितदेशावस्था नैनच प्राप्स्यनईस्वात्तेपाम् । अथ तृतीय पक्ष , तत्राप्यविचलितविषयता कथ भवपि ज्ञानान्तरेण तद्विषयनिराकरणाभावादिति चेत्, एतदेवास्माभिरुदित किं भवत. परुपमाभाति ? न हि स्वपरप्रकाशि ज्ञान बाधारहित विमुच्यान्यस्य विषया निराकरण ज्ञानान्तरेण प्रेक्षामहे । तत्तदेव न्यायाप्रमाण भवाऽरभ्युपगतमिति ॥ अथोपलब्धिहेतुःप्रमाणमित्येतदपि न परीक्षा क्षमते, शरीरादेरपि तत्कारणतया प्रामाण्यप्रसङ्गात् । अव्यवहितमोंपलम्भकारण प्रमाण न देहादिकमिति चेत्, एव तर्हि ज्ञानमेव स्वपराविर्भावक निर्वाधक च प्रमाण न सनिकांदि तत्सद्भावे पावासविकल्पसनद्ध क्रियापदमिहापि सरभ्यते एवमुत्रविक्ल्पपपि । समानयोगक्षेम स्वादिति । अर घस्प लागो योग र धस्य परिपल्न क्षम तथा समानी व्यनिशिष्ट पर्यायपक्षण तुल्यो दूषणरामरक्षणो योगध दूषणस्य दुरुत्तरतान् परिपालनरूप क्षेमध यस्य पर्यायविशिष्टद्रव्यपक्षस्य तस्य भावस्तत्व तस्मात् । अथ सामान्यमिनि । अनधिगत A are - ·१६ टीका-टिप्पनसहित भ्यनिरिन्द्रियवचनो गृह्यते । ततश्राक्ष प्रतिगत प्रत्यक्षम् । यदिन्द्रियमाश्रित्योजि होतेऽर्थसाक्षात्कारि ज्ञान तपस्मक्षमित्यर्थः । एतच प्रत्यक्षशन्दव्युत्पत्तिनिमित्त न तु प्रवृत्तिनिमित्तम् । स व व्युत्पादितोऽपि साक्षाद् ग्रामग्राहक ज्ञानविशेष लक्ष यति, तत्रैव रूढत्वात् , यथा गमनक्रियायां व्युत्पादितोऽपि गौशब्द ककुदाविमन्त पिण्डविशेष गच्छन्तमगच्छन्त वा गोचरयति, तत्रैव तस्य प्रसिद्धस्वात्, न गमन क्रियायुक्तमपि पुरुषादिक विपर्ययादिति । ततश्च सर्वज्ञशानाना यत्स्वरूपसवदन तदपि प्रत्यक्षमित्युक्त भवति । तत्रापि स्वरूपस्य ग्राह्यस्य साक्षास्करणसजावा दिति । अक्षेभ्यः परतो वर्तते इति परोक्षम् अक्षम्यापारनिरपेक्षम यापारेणासा क्षार्थपरिच्छेदक यरज्ञान तत्परोक्षमिति भाव । वशन्दो प्रयक्षपरोक्षयोस्तुल्य कक्षता लक्षयत.। तेन परपरे प्राहु प्रत्यक्ष सकलप्रमाणज्यष्टमित्यादि तदपास्त भवति, द्वयोरपि प्रामाण्य प्रत्यविशेषात्, विशदाविशदतिभासविशेषस्य सतोऽपि ज्येटता प्रत्यनात्यात् । प्रत्यक्षस्य पुर सरत्वात्परोक्षस्य कनिष्ठतेति चत्, नायम कान्त , सर्वनान्यथानुपपन्नतावधारितोच्छासनि श्वासादिजीवलिङ्गसद्भावासनावाभ्यो जीवसाक्षात्कारिप्रत्यक्षक्षणेऽपि जीवन्मृतप्रतीतिदर्शनात्, अन्यथा लोकम्यव हाराभावमसात् । कचित्प्रत्यक्षगृहीतसबन्धबलात्परोक्ष मवर्तत इति प्रत्यक्षस्य ज्येष्ठत्वकल्पने पश्य मृगो पावतीत्यादिशब्दबलारककाटिकामोदनद्वारेण मृगविषय, तथा स्मरणारसकेतग्रहणाद्वा भपूर्वापूर्वार्थदर्शनकुतूहलादिना वनदेवकुलादिगोचर परोक्षपूर्व प्रत्यक्ष दृष्टमिति परोक्षस्य ज्येष्ठतासज्येत । द्विधेति । सर्व बाक्य साधारण प्रवर्वत इति न्यायात, अन्यथानियताथी प्रदर्शकत्वेन तदुचरणवैयर्यप्रसहात्, विपरीताकारनिराकरणचातुर्यायोगेन निरा AAR vie भक्ष प्रतिगत प्रत्यक्षमिति । अक्षशब्दस्य नपुसकत्वात् तत्पुरुषस्य चोत्तरपदप्रधान स्वात् मपुसकत्वमेव प्राप्तमिति न वाच्यम्, परलिनोइन्द-इत्यधिकारे अशीति सिद्धहेम लिङ्गानुशासनसूत्रेण अश्येव त पुरुष उत्तरपदलिङ्गभाक्, यथा- अर्थ पिपल्या अर्धपिप्प लीयम् अर्थो जरत्या अर्धजरतीयम् । तेनायत्र वाच्यलिङ्ग एव तत्पुरुष । तत्र प्रत्यक्षी बोध' प्रलक्षा बुद्धि प्रत्यक्ष ज्ञानम् ॥ उनिहीते उत्पपते । विपर्ययात् पुरुषादौ गो शन्दस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा स्मरणादित्यादि । अपूर्वापूर्वार्थदर्शनविषये कुतूहलेन आदि- शब्दात्प्रयोजनादिना कृत्वा हेतुना वा वनविषय देवकुलादिविषय वा परीक्षपूर्वमध्यक्षमी क्षितम्, कुतूहलादपि कुत इत्याह-स्मरणात् अनुभूतमर्थ हि स्मृलोपनकुतूहल पुमान् प्रवर्तते इति । तथा संकेतग्रहणात् गृहीतसकेतो हि सकतिते स्थाने जातदिदृक्षो द्रष्ट प्रवर्तते ।। द्विषति। सर्व वाक्य सावधारणमित्यादि । अत्र केचिदाहु-यथा अन विधेत्युत्ते वित्र म लेकभा त्रिया वेत्यवमन्ययोगव्यवद, तथा चेत्रो धनुर्धर इत्यादिष्वपि चैत्रस्य ·न्यायावताः काङ्क्ष प्रवृत्त्यसिद्धेः द्विधैव इत्यवधारणेन परपरिकल्पितविपरीतसंख्यान्तरं तिर- स्कुरुते, तस्य युक्तिवाधितत्वात् । तथा हि - प्रत्यक्षमेवेक प्रमाणमित्यसत, परीक्षामाये तस्यैव प्रामाण्यायोगात् । स हि काश्चिप्रत्यक्षव्यक्तीरर्थक्रियासमार्थपापकत्वेना. व्यभिचारिणीरुपलभ्यान्यास्तद्विपरीततया व्यभिचारिणीश्व, ततः काररान्तरे पुनरपि साइशेतराणा प्रत्यक्षव्यक्तीना प्रमाणतेतरते समाचक्षीत । न च पूर्वापरपरामर्श शून्य पुरोवत्यर्थग्रहणपर्यवसितसत्ताक प्रत्यक्ष पूर्वापरकालभाविनीना प्रत्यक्ष- व्यक्तीना सादृश्यनिबन्धन प्रामाण्यमुपलक्षयितु क्षमते। न चाय स्वप्रतीतिगोचराणा- मपि प्रत्यक्षव्यक्तीना प्रामाण्य पर प्रतिपादयितुमीशः । तस्मादवश्यतया यथादृष्ट. धनुर्धरत्वमेव स्यात् न शौर्यादार्यधैर्यादय । तदयुक्तम्, यत. सर्व वाक्य साबधारणमिति न्यायेऽप्याशाङ्कतस्यैव व्यवच्छेद । परार्थ वाक्यमभिधीयते, यदेव च परेण व्यामोहादाशक्षित तस्येव व्यवच्छेद, चैत्रो धनुर्धर इत्यादौ चैत्रस्य धनुर्धरस्वायोग एव परैराशकित इति तस्यव व्यवच्छेदो नान्यधर्मस्य । इह तु चार्वाकनेयायिकादय ऐकथ्यमनकधा च प्रमाणमा अतो नियतद्वविध्यप्रदर्शनेन एक्त्ववहुत्वे प्रमाणस्य प्रतिक्षिपति । एव चायमेवकारविधा, अयोगा-ययोगात्यन्तायोगव्यवच्छेदकारित्वात् । यद विनिश्चय -- अयोग योगमपरेरत्यन्तायोगमेव च । ज्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचा ॥१॥ इति । व्यतिरेचको निवर्तक । विशेषणविराभ्याभ्यो क्रियया च सहोदित । विवक्षातोप्रयोगेऽपि तस्यार्थाय प्रतीयते ॥ २॥ व्यवच्छेदफलं वाक्य यतथैत्रो धनुर्धर । पार्थो धनुर्धरो नील सरोजमिति वा यथा ।। ३ ।। इति । सहीत्यादि । स प्रत्यक्षैक्प्रमाणवादो चावाच । तारशेतरागामिति । तादृश्यश्वेत- राधेति द्वन्द्व पुवावाभावात् कथमिदमिति न वाच्यम्, सामान्यविशेषभावेन सबन्धात्, यथा-भूतमियं ब्राह्मणीति । तथा च माष - तदवितथमवादीर्य मम व नियति प्रियतमपरिभुक्त एडुकूल दधान । मदधिवसतिमागा कामिना मण्डन थी- व्रजति हि सफलव वलभालोकनेन ।। इति । (शिशु०११-३३) अत्र हि सफलस्य भावः सफलत्वम्, तत. किं सफलत्व याति इत्याकाक्षायां भण्डनधीरिति संबन्धः । तथाचापि समाचक्षीत चार - के प्रमाणेतरते । केषां तादृशेत राणाम् । इति जिज्ञासायामभिधीयते- प्रत्यक्षव्यक्तीनाम् । कचित्तादशीतराणामित्यपि पाठो रश्यते । अयम् चार निपात एवार, ·१८ टीका टिप्पनसहितः प्रत्यक्षव्यक्तिसाधर्म्यद्वारेणाधुनातन प्रत्यक्षव्यक्तीनां प्रामाण्यप्रत्यायकं परप्रतिपादक च परोक्षान्तर्गतमनुमानरूप प्रमाणान्तरमुररीकर्तव्यम् । परावबोधार्थ च प्रत्यक्ष मेवैकं प्रमाणं नान्यदस्तीत्युलपन उन्मत्ततामारमनो लक्षसति । प्रत्यक्षेण परचेतो. वृत्तिसाक्षात्करणाभावाद् व्यापारच्याहारचेयाविशेपदर्शनाद् बोधविशेषावगती परो. क्षस्य प्रामाण्य बलादापततीति न्यापात् । स्वर्गादृष्टदेवतादिप्रतिषेध ने प्रत्यक्षेण कर्तुमर्हति, तस्य सनिहितमात्रविषयत्वात् । न चायं तदप्रतिषेधेन खरखरकचाक द्वामामोति, प्रमाणान्तरं च तत्प्रतिपेधार्थ च नेच्छतीति विषममेतत्कथं कर्यादिति सविस्मय नश्वेतः। कि चा प्रत्यक्षमपि कथं ममाता स्वीकरोतीति वक्तव्यम्, गृह्यमाणपदार्थान्वयव्यतिरेकानुकरणात् । तथा हि- तत्समग्रसामग्रीकपदार्थबलेनो मजति, तदभावे विस्फारितेक्षणयुगलस्थापि प्रमातुनोंदीयते इति पे, परोक्षेऽपि ताहि समानमैवतत्, तदपि बहिरर्थसामर्थ्यादेवोक्षसति, तासंबद्धलिङ्गशब्दद्वारेण तस्योत्पत्तेः, अन्यथा परोक्षाभासताप्रसङ्गात् । तस्य चालीकत्वे पारमार्थिकपरोक्ष- पामाण्यक्षतेरयोगात्, अन्यथा प्रत्यक्षमपि गगनतलावलम्बिशशधरयुगलावली. कनचतुरमलीकमवलोकितमिति सकराविशददर्शनानि सत्यताभिमताभ्यप्पलीकत्ता. मभुवीरन् । तत्र प्रमाणभूतं परोक्ष कदाचन गृह्यमाणपदार्थसत्ता विहायोत्पत्त मुरसहेत, इति प्रत्यक्षवत्प्रमाणकोटिमारोहति दलादिति स्थितम् ॥ तथा प्रदपि पर- रुक्तद्वयातिरिक्त प्रमाणसख्यान्तरं प्रत्यज्ञायि, तत्रापि यत्पर्यालो प्यमानमुपमाना. पत्तिवत्प्रमाणामात्मसाक्षात्करोति, तदनयोरेव प्रत्यक्षपरोक्षयोरन्त धनीयम् । यत्पुनर्विधार्यमाणं मीमांसकारिकल्पिताभाववत्प्रामाण्यमेव नाकग्दति, न तेन यदिभूतेन का किचिनः प्रयोजनम्, अवस्तुस्वादिष्यपकर्णनीयम् । भय कथमुप. परावयोधार्य त्यादि। प्रत्यक्षमेवेक प्रमाण नान्यदस्तीत्येतत् प्रतिपायावबो- धाधन उन्मत्ततामात्मना लक्ष्यतीति संबन्ध । कुत इति । एतस्माद् यायात् । एनमेव च न्यायमाह-प्रत्यक्षेणेत्यादि । अन्यक्षेण प्रतिपाद्यचेतोवृत्ते. प्रत्यक्षीकरणा- भावात् गोबलीदर्द यायन व्यापारशन्दने चेष्टाविशेषादल्यैव किया गुनते, अन्यथा चेशविशेष इति पुनरुक्त स्थान् । व्याहारशब्द चेष्टाविशेषोप्रक्षिपश्मसकोचादिविशिष्टका. रिको भ्यापार, तेषां दर्शनात् । बोधविशषस्य प्रतिपायाभिप्रायस्यागतावम्युपगम्यमानायो हटापक्षस्य प्रामाण्यमागण्ठति । अयममित्राय -प्रतिपाद्यस्यावबोधो भवतु, एतदर्थ चार्वाको वचनमुच्चारयतिः परस्य च सचेतनतया स्तम्भाम्भोरुहादिम्यो लक्षण्यमिदं च बोद्धमभिप्रेतमिति नाध्यक्षेण लक्षयितुं क्षमते, व्यापारादिदर्शनात् पतिपाघस्य चैतम्यामे. मायविशेषयोगितावनीक्रियमाणायो पक्षस्य प्रामाण्य बलादागातीति । अहति । पुण्यापे । उन्मजति उत्पद्यते । उदीयते ईद गती देवादिक उदेतोसर्थः । तासयति। मनुमेयवाष्यरूपेण बागान सबढी लिनशन्दो।

·न्यायावतार . मानस्य प्रामाण्यमिति भूपे । तदुच्यते । प्रथम हि विशददर्शनाधिगतगोपिण्डविशेषस्य 'यथा गोस्तथा गवयः' इति वाक्याकर्णनाहितारमसस्कारस्य पुसोऽटया पर्यटना गवयपिण्डविशेपविषयविविक्तदर्शनपुर सरं यत्पूर्वापरगोगवयपिण्णगोघरदर्शन- म्यापारसंपादित जन्मकम् 'अग्रतेन सदृशोऽनयोवां सादृश्यमिति' सादृश्यविशिष्टरिण्ड पिण्डविशिष्टं सादृश्य गोचरपरसवेदनमुदीयते तदुपमानमिति । यदाहुस्तद्वादिनः- तस्माद्यदृश्यते' तस्यात् सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्य वा तदन्वितम् ॥१॥ इति । (श्लोकवार्तिके ४४४ पृथ्) ततश्च पूर्वापरदर्शनयोः पुरोवर्तिगोगवयपिण्डग्रहणपर्यवसितसत्ताकस्वात् पूर्वा. परपरामर्शशून्यत्वाद् विशदनि सितया शब्दोलखरहितत्वात् तदधिकमयभिधरित ग्यवहारकारि सादृश्यमवस्यदुपमान स्वपरप्रकाशितया निबांधकरवाच प्रमाणम् । पूर्वापरपिपद्धातिरिक्तमपर सादृश्य नोपलभ्यते इति चेत्, कोऽयमुपालम्भो यदि प्रत्यक्ष तत् । यदि प्रत्यक्षे सादृश्यमुपमानगोचरस्वान प्रतिभाति, कोऽस्पापराधः । न हि ज्ञानान्तरे तद्वोचरो न प्रतिभातीति निगोचर तदिति वस्तु शक्यम्, इतरथो- पमानेऽपि प्रत्यक्षनिमाद्या व्यक्तिर्न भातीति निगाचरमध्यक्षमनुषज्येत । वद् यथा स्वविपयेऽध्यक्ष प्रमाण तथोपमानमपि न हि द्वयो। प्रथमानयोरक प्रति विशेषा. भावे पक्षपातः कर्तुं युक्तः। एतेन प्रत्यभिज्ञानानस्मृत्यूहादीनामविसवादकाना परोक्ष विशेषाणामामाण्य व्याख्यातमवगन्तव्यम्, समानन्यायानुपातित्वात्। तथा हि-प्रथम- मर्थदर्शनमात्मनि सरकारमाधत्तं सादृशदर्शनादसा सस्कारः प्रबुध्यते, प्रबुद्धः पूर्वार्थविषय स एवाय तज्जातीयो बेत्युलेखेन प्रत्यभिज्ञानमुत्थापयति, तस्योर्ध्व- तिरथीनभेदसामान्यन्यवस्थापकत्वाद् असजातपूर्थिगोचरदर्शनस्य तदुदयाभावात्, यथा गौरित्यादि । यदुत्तम्- कीदागवय इत्र पृष्टा नागरकार्यदा। ब्रवीत्यारण्यको वाध्य यथा गार्गवयस्तथा ॥ इति । (श्लोकवार्तिके ४३३पृष्टे) पिण्डमिति । पिण्डशब्द शरीरशक्तिः पुनपुसक । यदुक्तम्-"मधुपिण्डो सुरात-वो- रिति" । यदिति । गवयपिण्डम् । दृश्यते इति । अटव्यामटता पुसति शेष । सादृश्य चेति । गोगवयगतम् । तदन्वितमिति । गोगवयपिण्डसबद्धम् । तदधिक गोगवयप्रत्यक्षमाह्यादुत्क. लितम् । अवस्यत् निधिवत् । ज्ञानान्तर इति । प्रत्यक्षे । तगोचरः उपमानविषयः । तदिति । उपमानम् । व्यक्तिः स्वलक्षणम् । तत् तस्मात् । एतेनेति । उपमानप्रामाण्य यवस्थापनन । तस्येत्यादि । ननु फिमिति सस्कार स एवाय तज्जातीगो वेति द्वैध प्रत्य- मिताज्ञान जनयति ? आह-तस्य प्रत्यभिप्लाज्ञानस्य परापरविवर्तव्यापि द्रव्यमूर्वसामान्यं १ मुद्रितपुस्तके “ रमर्यते "पति पम्यते ।

·२० टीका टिप्पनसहितः तथा स एव सस्कारस्तादृशार्थदर्शनेनाभोगादिना वा प्रबुद्धोऽनुभूतविषयासंप्रमोष- लक्षण स्मरणमुपजनयति, अदृष्टार्थस्य पुस स्मरणानुपपत्तरिति । कहोऽपि प्रत्यक्षानु- मानासवेधसाध्याान्यथानुपपन्नत्वलक्षणलिङ्गसवन्धग्रहणप्रवणः प्रमाणान्तरमिति कथयिष्यते । अर्थापत्तिस्तु प्रत्यक्षादिगोचरीकृते स्फाटा दिपदार्थान्यथानुपपत्या दहन शक्त्यादिक पावकादेरान्तर पूर्वदर्शनगाचरात् समधिकमन्यभिचरित परिकल्पय तीति प्रमाणता स्वीकरोत्येव, तलक्षणयोगात् । एवमन्यदपि प्रत्यक्षगोचराधिक्य सपादक निराकाडूतया व्यवहारकारि यत्सवेदन तत्तत्प्रमाणमिति समर्थनीयम् , स्व परप्रकाशिनिबांधत्वात्, पूर्वापरसोपानपद्धतिदर्शनोत्तरकालभावि तरसख्यासवेदनवत् । सवा चलेपा परोक्षेऽन्तर्भाव , अन्यथानुपपनार्थान्तरदर्शनद्वारेण प्रस्तुतार्यसवेदन चतुरत्वादिति । किचिद्विशपासु प्रमाणान्तरपरिकल्पने प्रमाणयत्ता विशीयेंत, भान न्त्यप्राप्त , आवरणक्षयापशमविचित्रतया ज्ञानप्रवृत्तविचित्रत्यादिति । मनु चैव सति यत्पराक्षस्य द्वैविध्य वक्ष्यमाणमनुमानशाब्दभेदेन तदपि कथमुपपत्स्यते, तप्रापि हवासप्रणीतवचनप्रभवज्ञानस्यार्थीन्यथानुपपन्नत्वेनानुमानान्तर्भावो न दुरुपपाद । ततश्चानुमानमेनकमवशिष्यते तदेव पराक्षशब्देन याच्येत युक्तमास्ते, विदुषा. मभिधान प्रत्यनादरात् , सत्यमतत् , एव तु मन्यत तद् यद्यपि कयाचित्प्रक्रियया- मृदिव स्थाममोशादिषु सदृशपरिणाम', तिरथीनसामान्य खण्डमुण्डादिपु गोलात् , तयो योरापे निर्णायकत्वात् । यदि पुनद्वध प्रत्यभिज्ञाज्ञान नोज्जृम्भत, तदोवतिरश्चीनभेद भिन्नसामायव्यवस्था न स्यादिति । अथ पूर्वमर्धदशनम् तत सरकार, ततस्तस्य प्रबोध तदनु प्रत्यभिज्ञाशानमिति परपराश्रयणनिधनाभावान् प्रथमाक्षसनिपाते एव प्रत्यभिसा प्लान किं नास्पयत इत्य ह-न सनात पूवार्थगाचर दर्शन यस्य तस्य पुस प्रत्यभिज्ञाज्ञानोद- याभावान , प्रत्यभिज्ञामान हि तादृशदर्शनत समारप्रवाधे, स च सति सस्कारे, सस्कारक्ष पूर्वमर्थदर्शन एवेति ॥ आभागादीरयादि। आभोग प्रणिधानमवधानमिति यावन् , आदि- शब्दादभ्यासादिपरिग्रह । तथा च न्यायशास्त्रम्-प्रणिधाननिव धाभ्यासलिङ्गसादृश्यपरि प्रहाथयाश्रितसब धान तयवियागेकमार्या वर धातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदु खेच्छाद्वेषक्रियार्थि खरागधमाधर्मनिमित्तेभ्य (गौ० ३ २ ४३) इति । एतदथाख्या च तत एव न्याय- शास्नादरगन्तव्या, इह तु नाच्यते मुगमत्वात् , प्रयगारवमयाच । अनुभूतो विषयो यन तदनुभूतविषय झान तस्यामप्रमायोऽधशा मानानुचिरिति यावन् , स एव रक्षण यस्य तवया । ऊहापीयादि। प्रयमानुमानाम्याममवद्य साध्याधान्यथानुपपन्नत्वस्वरूपो यो लिनस्य साधन साधं सत्र धरतस्यादान समस्तत्पर इति यावत् । तलक्षणयागादिति। प्रमाणरक्षणोपत । सवपामित्यादि। एतषामुपमानार्दानाम् । तथाहि-एवमुपमानन्यथा नुपपन्नाधा तरदर्भद्वारेण प्रस्तुतार्थबदन च । स्मर्यमाणदृश्यमानयागांवरपिपयोर के लक्षणविषाणाश्वयम्यागि वमन्यथा नापपद्यते, यदि तयो. किंचित्रसारण न स्यात् । एवं .

·न्यायावतार जुमानान्तभावयितु शक्य शाब्दम् , तथापि तरपनि विप्रतिपद्यन्ते पो। भतस्तस्याहस्य भामाण्य समर्थनीयम् । म चापृथाभूतस्य तद्विविक्त वक्तु शक्यम् , अतः पार्थ- क्येनोपम्पासः । अनेन चैतदुपलक्षयति अन्येपामपि परोक्षविशेपाणामनुमानारत- भवसभवेऽपि य य प्रति परेषां विप्रतिपत्तिस्त त परोक्षानिष्कृष्य विविक्तयुक्स्युप. म्यासेन तस्य तस्य प्रामाण्यमावदनीयम् । तथा च शास्त्रान्तरे यहादीनां लक्षण अकारि आचार्यस्तद् युक्तमवत्युक भवति । कथ तहि मीमासकपरिकल्पितोऽभावो न प्रमाणम् ! निगाचरवादिति म.1 तथा हि-प्रत्यक्षमैवान्वयव्यतिरकद्वारेण भूतलमेवेद घटादिर्नास्तीति वस्तुपरिच्छेदप्रावीण्यमाविभ्राण तदधिकग्रालार्थाभावात प्रमाणातर परिकल्प्यमान निरस्यतीति कि नचिन्तया १ तस्य सदसद्रूपवस्तु. प्राहिण प्रतिप्राणि प्रसिद्धश्वात् । अथ कदाचिदाभदभ्यात् , अध्यक्ष भावाशमेवा. कलयति, इन्द्रियद्वारेणोरपत्ते तस्य च भावाशे एव व्यापारात् नास्तिताज्ञान तु वस्तुमहोतरकाल प्रतियोगिस्मरणसभावे गानसमक्षव्यापारनिरपेक्षमुन्मज्जति । प्रत्यभिज्ञान इदान। दृश्यमान पर्यायाऽ गधा नापपद्यत, यदि पूनानुभूत परपरया एतस्य वारणभूती द्रव्यरूपतयतदात्मा पर्यायो न स्यात् । तथा स्मरणेऽपि सस्कारोऽन्यथा नोप पद्यते यदि पूर्वानुभवो न भवति । सरकारप्रबोधश्च पूर्वानुभवस्मारक क्वचिचाशदर्शनन, स्वपिञ्चाभोगादिभिरिति नागेवाभि हेतम् । एवमूहेऽपि यतिपयधूमधूमधजन्यतीनामव्य मिचरित साहचर्य प्रत्यक्षणोपलभ्यमानमन्यथा न जाघटीति यदि सर्वत्र धूमामिव्यक्त्यो रन्यथानुपपनत्वलक्षण सबभो न स्यात् । अर्थापत्ता तु वाहसमागावरतलगत स्फोटरक्षण कार्य प्रत्यक्षेणोपरक्ष्यमाणम यथा नापपद्यते, यदि बहे काचिद्दाहिका शतिर्न स्यात् । पूर्वापरसापानपद्धतिदर्शनीत्तरकालभाविशतादिसख्यासवेदने तु पर्यन्तसोपानानुभव पूर्वानु भूतनवनवत्यादिसोपानसस्मरणसवलितोऽभ्यथा न सगच्छते यदि शतादिसख्या सापानाना न स्यादिति । एवं यथावुद्धिसप्रदायमुपमानादिष्व यथानुपपशान्तिरदर्शनद्वारेण प्रस्तुतार्थ- वेदनचतुरत्व भावितम् , अन्यथापि कुशलरभ्यूममिति ॥ माहत्येति । पूर्वपक्षादिमिनिष्टरुय । अहादीना लक्षणमकारीति । यथा-उपलम्भानुपलम्भनिमित्त च्यातिज्ञानमूद , यथदमरिमन् सत्येव भवति असति न भवत्यवेति च । आदिशब्दातमारोबोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृति , यथा स देवदच इति। दर्शनस्मरणकारण सकलन प्रसभिज्ञानम्, यथा तदेवदमिति । मीमासककल्पित इत्यादि। तै विमाहु - प्रत्यक्षादिप्रमाणपश्चक. माझाद मावाद् मिनिस्वारभावस्य ग्राहक पृथगेवाभावप्रमापम् । न चाभावस्थावस्तुल्वेन तमा हकप्रमाणामाव , अमावस्यावस्तुले पागभावादिभेदानुपपत्त यदवस्तु न तस्य भेद , यथा खपुप्पाद , अस्तित्वाभावस्य भेद भागभाव प्रचसाभावोज्यो याभावोऽयन्ताभाव श्रेति । किं च अमावस्यावस्तुत्वेऽर्थानाभसाम्यं न स्यात् , असाार्यहेतो प्रागभावादेरवस्तु तयातयात् । तथा च प्रतिनियन्यतदाराभाव । 4 - ·२२ टीका टिम्पनसहितः न तावदिन्द्रियेपा नास्तीत्युत्पाद्यते मति । भावाशेनैव सयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि ॥1॥ (8ो० चा०, पृ. ४७९) गृहीत्वा वस्तुसनाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानस नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षानपेक्षया ॥१॥ इति । (श्लो० वा०, पृ. ४८३) अनोग्यते। भावाशादभावाशस्तर्हि अभियो निन्या वाअभिन्नश्चेत्, कथम. प्रहणम्, भावांशाव्यतिरिकत्वादेव तत्स्वरूपवत्। भित्रश्चेत्, घटाद्यभावविनि लुंठित भूतठमाद्यदर्शनेन गृह्यते इति घटाइयो गृसन्ते इति प्रासम्, सदभावामा णस्य तद्भावग्रहणनान्तरीयकत्वात् । तथा च अभावोऽपि पश्चाध्यवर्तमानस्तानुसार यितुमपटिष्ठ स्यात्, अन्यथा प्रत्यक्षमसकीर्णस्य सकीर्णतामहणात् भ्रान्तमापनी- पयेत। किंवा प्रमाणाभावादाभावोऽभावप्रमाणेन साध्यते इति भवतोऽभिप्राय.- प्रमाणपञ्चक यत्र वस्तुरूप न जायते । वस्तुसत्तावबोधार्थ तनाभावप्रमाणता ॥१॥ (श्लो० वा० पृ०, ४७३ ) - न चावस्तुन एन स्युभेदास्तेनास्य वस्तुता। कार्यादीनामभाव सभाको य पारणादिन ॥१॥ (श्लोया ० वा.,पृ.४७४) वस्त्वमारसिद्धिथ तत्प्रामाण्यसमाथिता। धारे दध्यादि गन्नास्ति प्रागभाव स उच्यते ॥२॥ नास्तिता पयसा दमि प्रध्वसामावलक्षणम् । गवि योऽश्वाघमावस्तु सोध्यो याभार उच्यते ॥३॥ शिरम ऽवयवा निम्ना वृद्धि काटिन्यवाजता । शशशृङ्गादिरूपण सोऽसताभाव उध्यते ॥४॥ धीरे दधि भवदच दनि क्षीर घटे पट । समाज पृथिव्यादौ चतन्य मूतिगत्मनि ।।१।। अप्स गधा रमथामा वायौ रूपण ती पनि सस्पशिना त च न चदस्य प्रमाणना ॥६(भावा-पृ. ४७३-७४) तनाऽभावस्य बस्तुल तदपाहा पर प्रमाणमभ्युपगन्तब्यमिति । विनिलंठितम् सहितम् । तदभावयादि। घयमावपरिष्मदस घसद्भावनानपरत यवान् । तान् घादीन् । असकीणाप कालभूतस्य : सीता घगदिमादित्यम् । प्रमाणपसमित्यादि । वस्तुनी ., मरिसपुर औरण" मा।

·२२ टीकाटिपनसहित न तावदिन्द्रियेणेषा नास्तीत्यु पागते मति । भावाशेनैव सयोगो योग्यत्वादिन्द्रियस्य हि॥1॥ (श्लो. वा०, पृ. १७९) गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानप्ल नास्तिताज्ञान जायतेऽक्षानपेक्षया ॥ इति । (लो० चा०, पृ० ४८२) भयोग्यते। भावाशादभावाशरतहि अभियो भिवा घा' अभिसक्षेत्, कथम. महणम्, भावाशादयतिरिक्तावादेव शास्वरूपवत् । भिन्नत् , घटायभावविनि तुंठित भूतलमाधदर्शनेन गृह्यते इति घटाया गूयन्त इति बाप्तम्, तदभावामह भास्य समावग्रहणनान्तीयकरपात् । तथा व अभावोऽपि पापवर्तमानस्तानुसार पितुमपदिष्ठ स्यात्, अन्यथा प्रत्यक्षमसकीर्गस्य सकीर्णताहणात् प्रान्तमापनी पयेत। किं च । प्रमाणाभावार्थाभावोऽभाषप्रमाणेन साध्यत इति भवतोऽभिप्राय - प्रमाणपशा यत्र वस्तुरूप न जायते । पस्तुसन्चालयोधा ताभावप्रमाणता ॥१॥ (सी० वा. पृ०, ०७१) न वावरतुन एन स्पुभेदारनेनास्य बस्तुना। पार्यादीनाममात्र यो मानो य कारणादिन ॥१॥ (सी० वा. पृ. ४४४) चस्वमारमिद्धिम तयामाण्यममाधिता। धारणादि ययारित प्रागमाव स उच्यते ॥२॥ नास्तिता परमा दधि प्रवसामावलक्षणम् । गवि गोडस घमावस्तु सोध्योगामात्र उत्पते ।।३।। शिरमजरा निम्ना वृदिरियजिता । दाशमादिरूपण सोश्य ताभार उच्यते ॥४॥ क्षीरे दधि मवर दक्षिीर घ पर । अधिन्माद चाय मूर्नियामनि ॥९॥ अम या सभामा वायो एणनी मह । पनि सरपशिना न न न चैदस्य प्रमाणना ॥६॥ (11.4र-पू. १७३-७४) तुत भावस्थ बग्दुरे तपास पर प्रमाणमागणमिति । यिनि दिनम् तिभावपादि। गमायपरिश्मास घामदाबमानपान वा जानु पगदीन् । रासीस्व भूताय । सहीगता धादिमाहियम् । प्रमाणपसमियादित वस्तुनी ., मुनिका ·मायावतार . प्रहणप्रयस्त्रिकालगांचरोऽव्यभिचारी पितोऽभ्युपगन्तव्यः । तथा च प्रस्तुतद्वविध्य- स्य विघटितरयात्, अन्यदपि यदेवविधमविसयादि ज्ञान सामाणमस्तु इस्यलं शुष्काभिमानेगेति । यदि पुन साध्यार्थान्यथानुपपनहेतुसपादितमनुमानमिप्येत, तदा प्रत्यक्षमनुमान चेत्यपि वैविध्य घटामटेदेन , प्रत्यवध्यतिरिषज्ञानस्य सामस्येनानुमा नेऽन्तभांषसंभवात्, भन्यथानुपासार्थान्तरमन्तरेया परोक्षार्थविषयप्रतीतरभावादिति।। साप्रतमन्यथा सूनावयवेनैव प्रतिनियमकारणमाह- मेयविनिश्चयादिति । विधवेति च काकाक्षिगोलकन्यायेनानापि सबन्धनीयम् । ततश्वायमर्थः-द्वाभ्यामेव मकाराम्बा मेयस्य माघार्थस्य निश्चयात् स्वरूपनिर्णयात्, द्वे एप ममाणे न न्यून मधिक चेति । अयमन्माभिमाय.- स्वसवेदन प्रति निखिलझानानागेकरूपतया साक्षा रकरणपरत्वात् नारस्पेव भेदः यदिरर्थ पुनरपेक्ष्य कश्चिचक्षुरादिसाममीयरलब्धस ताक स्वावयवच्यापिन कालान्तरसचरिष्णु स्थगितक्षणविवर्तमलक्षितपरमाणुपारि माण्डदय मनिहित विशदनिर्भास सामान्यमाकार साक्षाकुर्वाण प्रकाश. प्रश्ते, तन्न प्रत्यक्षम्यवहार. मघर्तते । य पुनर्दिङ्गशब्दादिद्वारेण नियतानियतसामान्याका. रायलोकी परिस्फुटतारहितः खल्वात्मनोऽर्थप्रहणपरिणाम. समुलसति स परोक्षता स्वीकरोति। न चैतौ प्रकारी विहाय प्रकारान्तरेण ज्ञानप्रवृति पश्याम, न चा- पश्यन्त प्रमाणान्तरपरिकस्पन क्षमामहे, न च द्वयोः प्रथमानयोरेक निबानमुपे क्षामदे, विशेषाभावाद, तस्मादेतदेव द्वैविध्यमुरीत यमिति स्थितम् ॥१॥ साप्रत यदस्माभिः प्राग विवृण्वन्दियुदपादि, यदुत विप्रतिपनान्युत्पन्नव्या- मोहापोहसहमिहेद प्रमाणलक्षणमिति तत्सूत्रदर्शनादेव विमरवृद्ध्योऽवगच्छेयु, । मन्द- मतयस्तु तावता न भोरस्यन्त इति तद्धितविधिरसया व्यक्त प्रमाणलक्षणाभि- धानफल प्रतिपिपादयिपुरपि सपूर्णपक्ष निराफाइ रक्षयेयुस्ते इति तावत् पूर्वपक्ष- मुस्थापयन्नाद- प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तस्कृत प्रमाणलक्षणस्योक्ती ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥२॥ इह वचनमुबारयता विमृश्यमापिणा प्रत्यवमृश्यम्- किमिदं मामक वचन श्रोतृसरकाराधायकमुत नेति । इतरथा पर्यालोचितकारितास्य हीयते । श्रोतृसस्कारा- धायक घेत, उचारयति अन्यथा विपर्यय इति । एततु प्रमाणलक्षणवाक्य सफल मिति । तदप्यनुमान प्रमाणमप्रमाण चेति । पारिमाण्डल्यमिति । परिमण्डला परमाणव, तेषा माव , यणि अनुशतिरादित्वात् उभयपदवृद्धो पारिमाण्डव्य वर्तुलत्वम्, न्यायवुमुद चन्द्रे प्रभाचन्द्रेणाप्येव व्याख्यातलान् । अन्ये तु पारिमाण्डल्य परमाणुपरिमाणमेव इत्याहु । नियतानियतेत्यादि । विजातीयेभ्यो ध्यावृत्तत्वात् नियत , सजातीयेभ्यश्चाव्यात्तत्वात् सर्व एतानियत , ततो नियतानियतवासी सामान्याकारश्चेति विग्रहः। एतौ प्रत्यक्षपरोक्षरूपौ ॥१॥ न्याया-४ .

·. ५० टीका-टिप्पनसहित विरुवस्य विधानेन इतराभावसाधनात् , सनिहितदेश एवं प्रतियोग्यभापसिद्धः । एतेन विरुद्धकार्यानुपलब्धिरपि स्यारयाता, तस्या अपि प्रतिषष्यविरोधिसनिधापन द्वारणाभावसाधकरवात् । कार्यानुपलब्धिरपि तद्दशाशङ्कितकार्यस्यैवाभाव साध यति न सर्वत्र, स्वयमसिद्धत्वात् । स्वभावानुपलब्धिरप्येकज्ञानसागपदार्थोम्पलभ रूपा तद्देश एवं प्रतिद्वन्द्वयभाव गमयति । अत प्रमाणान्तरस्यापि क्वचिनिषेध स्यात् न सर्वत्र ! तन्न प्रमाणान्तरवाधक समरित ॥ प्रत्यक्षानमानयोश्च प्रामाण्य कुत इति चिन्त्यम् । न तावत्प्रत्यक्षात् , तस्य निर्विकल्पकतया सतोऽप्यसत्कल्प स्वात् । तत्पृष्टभावी विकल्पस्तु न म्बलक्षणाम्भोधिमध्यमवगाहते, तक्थ तत्रा भविष्टस्तस्वरूप निश्चिनुयात् । अप्रमाणभूताच तस्मात्प्रामाण्यनिर्णय इति निविडजडिमाविष्करण भवताम् । अनुमानाप्रामाण्यनिर्णय इति चेत्, न सस्यापि स्वलक्षणाद बहि प्लवनात् । अप्रामाण्यव्यवच्छेदस्तेन साम्यते इति चेत्, न, व्यवच्छेदस्य व्यवच्छिन्नाव्यतिरेकात्, इतरथान्धकारनते नकल्पमनुमानमा सज्येत निर्विपयत्वात् । किं च । तमामाण्यनिर्णायकमनुमान प्रमाणमप्रमाण वा। न तावदममरणम्, तत प्रामाण्यासिद्धे । नापि प्रमाणम्, सरप्रामाण्यसाधका भावात् । न हि प्रत्यक्षात तसिद्धि , विकल्पशून्यतयाकिंचित्करस्वात् , इस्युक्तम् । अनुमानात्तु तत्साधने विकल्पयुगल तवस्थमेदावतिष्ठते तत्प्रामाण्यसाधनेऽप्यनु मानकापना इत्यनवस्था । किं च । गृहीतसबन्धस्थानुमान प्रवर्तेत, सवन्धनिकाल गोचरो प्राशा, न च प्रत्यक्ष त लक्षयितु क्षमते, पूर्वापरक्षणत्रुटितरूपवार्तमानिकक्षण तदुत्तरकालभाविनी विकल्पस्यापि व्यावहारिकाभिमायेण तनिष्टताभ्युपगमात् । भनुमानाद् महीष्यति इति चेत्, ननु तदपि सबन्धपूर्वक प्रवर्तते, सग्रहणेऽपीय वाती इति अनवस्था । तस्मादनुमानमभिरुपता गत्यन्तराभावात् तरसबन्ध. इतरति । प्रतिषेप्यस्य शीतादे । स्वभानुपलब्धिरिति दृश्यानुपलान्ध । एकस्यादि । एवस्य चशुरादिज्ञानस्य प्राय चक्षुरादिप्रणिधानाभिमुख भूचयादिवस्तुद्वयमन्यो- न्यापेक्षमेकमानससर्गि कश्यते, तयेहि सतो कनियता प्रतिपति स्यात्, परि दरोग्य ताया द्वयोरणविशेषात् । हाने वस्तुद्वयसमर्गश्च तदाकारयोरकस्मिन् लाने समर्गाद् वस्तु नोरप्युपचारेण ससर्गव्यपदेशन् । तत एकस्मिन् साने समर्ग सबधी विपते पस्य भूत लादेर्घटादिनति प्रकरणात् स्वयमूद्यम् स चासो पदार्थश्च तस्योपलम्मपरिच्छेदो रूप यस्था स्वभावानुल धे सा तया, केवल भूतलोपलम्मरूप इति यावत् । तद्देश एवेति । भूतलदेश एव । प्रतिद्वन्दिनो छाद । स्वकक्षणाम्भोधीति । स्वलक्षण प्रयक्षानुमाने, ते एव विक पस्य सामा यविषयवेनाविषयत्वाद् अम्भोधि । तस्वरूप प्रत्यक्षानुमानस्व. रूमम् । तदिति । सो प्रशानुमानक । तयमान्येति । तस्य प्रत्यक्षानुमानप्रामाण्य निर्णायकानुमानस्य। त साधन इति । प्रामाण्यनिर्णयकानुमानप्रामाण्यसाधने । तदवस्य- ·न्यायावतार - ग्रहणप्रवणखिकालगोचरोऽव्यभिचारी वितर्कोऽभ्युपगन्तव्य.। तथा च प्रस्तुतद्वविध्य स्य विधाटतत्वात, अन्यदपि यदेवविधमविसयादि ज्ञान तपमाणमस्तु इत्यल शुष्काभिमाननति । यदि पुन साध्यार्थान्यथानुषपसहेतुसपादित्तमनुमानमिप्येत, तदा प्रत्यक्षमनुमान चैत्यपि वैविध्य घटामटेदेव प्रत्यक्षव्यतिरिक्तज्ञानस्य सामस्त्येनानुमा नेऽन्तभावसभवात् अन्यथानुपपन्नार्थान्तरमन्तरेण परोक्षार्थविषयप्रतीतेरभावादिति॥ साप्रतमन्यथा सूनावयवेनैव प्रकृतनियमकारणमाह- भेयविनिश्चयादिति । द्विधवेति च काकाक्षिगोलकन्यायेगानापि सबन्धनीयम् । ततधायमर्थ -द्वाभ्यामेव मकाराम्पा मेयस्य ग्राह्यार्थस्य निश्वयात् स्वरूपनिर्णयात्, द्वे एवं प्रमाणे न न्यून मधिक चेति । अयममाभिप्राय.- स्वसवेदन प्रति निखिलज्ञानानामकरूपतया साक्षा करणचतरत्वात् नाररयेच भेद बहिर पुनरपेक्ष्य कश्चिचक्षुरादिसामग्रीवररब्धस- ताक स्वावयवन्यापिन कालान्तरसचरिष्णु स्थगितक्षणविवर्तमलक्षितपरमाणुपारि माण्डस्य सनिहित विशदनिर्भास सामान्यमाकार साक्षारकुर्वाण प्रकाश' प्रथत्ते, तम प्रत्यक्षव्यवहार प्रवर्तते । य पुनलिङ्गशब्दादिद्वारेण नियतानियतसामान्याका- राबलोकी परिरमुटतारहित सल्वात्मनोऽर्धग्रहणपरिणाम समुखसति स परोक्षता स्वीकरोति । न चैती प्रभारी विहाय प्रकारान्तरेण ज्ञानप्रवतिं पश्याम , पश्यन्त प्रमाणान्तरपरिकल्पन क्षमामहे न च द्वयो प्रथमानयोरेक निदनानमुपे क्षामहे, विशेपाभावार, तस्मादेतदेव वैविध्यमुरीकर्तव्यमिति स्थितम् ॥ १) सामत यदस्माभिः प्राग् विवृण्वद्धियुदपादि, यदुत विप्रतिपढाग्युत्पनच्या मोहापोहसमिहेद प्रमाणलक्षणमिति तत्सूनदर्शनादेव विमश्बुद्धयोऽवगच्छेयु । मन्द मतयस्तु तावता न भोत्स्यन्त इति तद्धितविधिसया व्यक्त प्रमाणलक्षणाभि धानफल प्रतिपिपादयिपुरपि सपूर्वपक्ष निराकाङ्ग लक्षयेयुस्ते इति तावत् पूर्वपक्ष मुस्थापयलाह- प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तस्कृत प्रमाणलक्षणस्योक्तौ ज्ञायते न प्रयोजनम् ॥२॥ इह बघनमुचारयता विमृश्यभाषिणा प्रत्यवमृश्यम्- किमिद मामक बचन भौतृसस्काराभायकमुत नेति। इत्तरथा पर्यायोचितकारितास्य हीयते। श्रोतृसस्कारा- धायक चेत्, चारयति भन्यथा विपर्यय इति। पुतत्तु प्रमाणलक्षणवाक्य सकल मिति । तदप्यनुमान प्रमाणमप्रमाण चेति । पारिमाण्डल्यमिति । परिमण्डला परमाण तैषां माव , यणि अनुशतिरादि वात् उभयपदवृद्धो पारिमाण्डस्य वर्तुलस्वम् याययुमुद च प्रमाचरेणाप्य न्याख्यातत्वात् । अन्ये तु पारिमाण्डल्य परमाणुपरिमाणमेव इत्याहु । नियतानियतेत्यादि । विजातीयेभ्यो ध्यात्तत्वात् नियत , सजातीयेभ्यश्चाव्या वृत्तत्वात् सर्व एवानियत , ततो नियतानियतशासौ सामान्याकारक्षेति विग्रहः। एतौ प्रत्यक्षपरोक्षरूपी ॥१॥ म्याया-४ ·. टीका टिप्पनसहित जनानादिप्ररूढार्थप्रत्यायकत्वादश्रोतृसस्काराधायकम् । अत आह - प्रसिद्धानि प्रलं. ढानि, नाधुना साध्यानीत्यर्थ । प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि, परोक्षगतभेदापेक्षया बहु- पचन व्यक्तिभेदे सामान्यमपि कथचिद् भिद्यते इति दर्शनार्थम्। तथा हि। सदविवक्षितव्यक्तिकमेकरूपता विभर्ति प्रमाणमिति, व्यक्त्यवच्छेदेन पुनरव च्छिद्यमान नानाकारतामादत्ते प्रत्यक्षानुमानशाब्दानि प्रमाणानीति, व्यक्ति ग्यतिरिक्ताव्यतिरिक्तरूपत्वात्तस्य । तथा हि- शब्दाञ्चक्षुरादेवी दूराद् वृक्ष इति प्रत्यये धवखदिरपलाशादिविशेपानपेक्षया साधारण वृक्षत्वमेव चकास्ति, तस्मात् तेभ्यो भिन्न तद्, व्यतिरेकिणाकारेण ज्ञाने प्रतिभासनाद् घटादिवत् । परिस्फुटद्धवखदिरपलाशादिविशेषावलोकनवेलायां तु न तदतिरेकिणा रूपेण प्रकाशते इयभिन्नम्, तदव्यतिरिक्तस्य सवेदनाद, तत्स्वरूपवत् । विशेषा भिनमेव रूप तात्विक सामान्यस्य, तस्यैव दाहपाकाद्यर्थक्रियाक्षमत्वात् । भिन्न पुन कल्पनाबुद्धिविठपितत्वाइवस्तुरूपमिति चेत्, न, द्वयो. प्रकाशमानयोरे कस्य निद्वोतुमशक्य वात् । अन्यथा भिन्नमेव रूप स्वाभाविकमितरत्तु कल्पनाबुद्धि दर्शितमियपि वदता न वदनमा स्यात् । अर्थक्रियाकारिताविशेषस्तु भिन्नेऽपि स्पेन दुरुपपाद , तस्यापि ज्ञानसाधारणव्यवहारकरणदक्षत्वात् । न चार्थक्रिया मस्तुलक्षणमिति निवेदयिष्याम , तस्मा सर्वत्र भिन्नाभिनी सामान्यविशेषाविति दर्शनाथों बहुवचननिर्देश । आसतां तावत्प्रमाणानि व्यवहारश्च तत्कृत प्रसिद्ध इति सबन्ध । चशब्दोऽपिशब्दार्थ । तेनायमर्थ - यदर्थ प्रमाणपरीक्षणमसावपि जलपानशीतवाणादिर्व्यवहाराऽनादिरूढ , तन्निरर्थक प्रमाणलक्षणाभिधानमिय भिप्रायवानपिपर परुपतापरिजिहीर्पयात्मनोऽन्यथा पाह-प्रमाणलक्षणस्योको पर स्पम्यावर्तनक्षमासाधारणप्रमाणधर्मकथनरूपाया ज्ञायते मिर्जायतेऽस्माभिने प्रयोजन त फलम् , अतिसूक्मस्वात्ताचकाभिसधेरिति काका प्रभयत्युलण्ठयति चेति । किंच प्रमाणलक्षणमनिश्चित वाभिधीयत, निश्चित वा स्वरूपेणेति पक्षद्वयम् । म ताप दुनिश्चितम् , अनिश्चितस्य लक्षण वायोगात्, उन्मत्तकविरुत्तवत् । अथ निश्चितम्, सक्किमममाणाटामाणाद्वा । न तावदप्रमाणात्, भप्रमाणस्य निश्वायकरवायोगात् । पदि पुनरप्रमाणमपि निश्वायकमिति सगीर्येत, तदा प्रमाणपर्येपण विशीत, नरक्यापत्ते , अप्रमाणादपि निश्चायकत्वाभ्युपगमात् । अथ प्रमाणात्, तस्किम- विउपितत्वादिति । उपार्जने विपूर्व टप् सौनो धातू । तस्यापीत्यादि। तस्प विभिन्नसामा यस्य शान च साधारणव्यवहारच तयौविधान कुशलत्वात् तथा हि- सामाय दूराद् धवलघावलयादिविशेषाप्रतिमासेऽपि सामा येन गौौरिति ज्ञान जनयति तथा षय गौरय गौरिति साधारणव्यवहार चेति । यदि पुनविशेषेभ्यो मिन नाभ्युपगम्येत सामान्यम्, तदा वनिवधन ज्ञान सादरसन्यवहारथ प्रलय यायादिति ॥३॥ . 4 ·पायावतार लक्षणम् , लक्षणोपेतं था। अलक्षणं चेनिश्चायकं प्रमाणम्, तर्हि सर्वप्रमाणानां क्षणाभिधानमनर्थकम्, तव्यतिरकेपायनिश्चयसिद्धा, भवदभिप्रेतलक्षणनि. श्वायकममाणवत् । अथ लक्षणोपेतम्, ममापि विकरुपयुगठमनिवारितमसरमनु- पावति, तक्षणं निधितम निश्चितं वा । न तावदनिश्चितं लक्षणं सक्ष्य लक्षयति । निश्चयोऽपि प्रमाणाप्रमाणाद्वर। अप्रमाणानिश्चयासिः प्रमाणादिति षकष्यम् । तदप्यलक्षणं सलक्षणं या । अलक्षणत्वे पूर्वस्यार्थग्रहणे किं षणम् । सलक्षणत्वे त्वेत. लक्षण नितमनिर्णीतं चेति तदेवावर्तते । ता प्रमाणलक्षणाभिधानोपायोऽस्ति, तस्मात्प्रसिद्धानि प्रमाणानि इत्यङ्गीकर्तव्यमिति ॥२॥ अधुना धायगृहीतस्तावकीनोऽभिप्रायोऽस्माभिरिति परं प्रस्याययंस्सन्मत. मनुद्राव्य तदेवानुमन्यमानस्तथापि लक्षणोक्तः साफल्यमावेदयन्नाह - प्रसिद्धानां प्रमाणानां लक्षणोक्ती प्रयोजनम् । तधामोहनिवृत्तिः स्याद्यामूढमनसामिह ॥ ३॥ एतदभ्यधायि भवता यथा-प्रसिद्धानि प्रमाणानि, ततस्तेषां लक्षणोक्ती असा. धारणधर्मकथनविषये प्रयोजनं फल, किमिति शेषः । तदेतदयुक्तम् । यतो यद्यपि मतिमाणि मसिद्धानि प्रमाणानि, अन्यथा तस्कृतनिखिलव्यवहारोच्छेवप्रसझाव, ता. छेदे प टहान्याधापत्ते , तथापि फेचि विततगोहावष्टब्धान्तःकरणास्तरस्वरूपमनु- भवन्तोऽपि न लक्षयन्ति ततस्तानयलोकयतामस्माक तद्विपये कृपापरीतचंतसा यथावस्थितप्रमाणलक्षणाविर्भाधनद्वारेण व्यामोहमेतेपामपसारयाम इति प्रमाणलक्ष. णाभिधानं प्रति प्रवर्तते चेतः । तदिदं प्रयोजनम् - तद्व्यामोहनिवृत्तिः स्याद्- इति, तस्मिन् प्रमाणलक्षणे व्यामोहो विपरीताभ्युपगमवतां विपयांसलक्षणस्तीयांना प्रमाणाप्रमाणविवेकविकलानाम् , अनध्यवसायात्मकस्तु मुग्धबुद्धीना लौकिकानाम् , तस्य निवृत्तिरविपरीतलक्षणाघगमादपगम इत्यर्थः । सा स्याद् भवेत् । केपामि. त्याह-- ज्यामूळे विपरीतग्रहग्रस्तं विचित्ततां गतं मनोऽन्तःकरणं येषां ते तथा तेषाम् । इति लोके। सदयं तात्पर्या:-- यद्यनादिप्रसिदं प्रमाणलक्षणं प्रति केचिदपि न म्यामुोयुस्तदा यद् भवद्धि प्रागुदप्राहि निरर्थक प्रमाणलक्षणाभि- धानमिति, तत् युक्तमेव स्यात् । न चैतदेवम्, तत्र व्यामुढानां दर्शनात् । एवेन तन्मतमनुदाव्येति । पु सु द्रु ह ऋच्छ गम सपृ गती अनुद्रवत्यनुगच्छति तन्मतम्, सिद्धान्ती प्रयुक्ते, हेतौ इति क्वाप्रत्यये अनुगमयति शब्दार्थः, तन्मतस्य चानुगमन मनुवादमन्तरेण न सभवतीत्यन्येति तात्पर्यम् । यद्वा उत्प्राबल्येन द्रावण-सेटनं पूर्वमुद्- द्राव्य ततो नन्योगादि, निराकत्येत्यर्थ । तीयांनामिति । यद्यपि सम्यक् ससारसाग- रोतरणोपायभूतत्वात् तीर्थ जिनशासनमेवोच्यते, तथापि तीर्थमिव तीर्थम्, तत्र साधवः तीर्णाः, साध्वर्थे यः । एतेनेति । च्यामूढमनस, प्रतिलक्षणाभिधानेन ।

·टीका टिमनसहितः यददायि दूषण प्रमाणलक्षणमनिश्चित निश्चित वा अभिधीयत इत्यादि सदपि सिद्धः साध्यतामध्यप्रतिबद्धत्वान्न बाधाविधायि अरमाकमिति मन्तव्यम् । ध्यामूढमन सोऽपि प्रति प्रमाणरक्षणप्रकाशने तष्टगतीति चेत्, न, स्वसवेदनसिद्धस्य वचनेन प्रकाशनात् , तस्य ग्यामोहापोह एव व्यापारात् । यथा विविक्तभूतलावलोकनऽपि अध्यक्षाद् यो घटादिवैविक्रय न प्रतिपद्यते, कुदर्शनव्यामोहात् , तप्रत्युच्येत नास्त्यत्र घट , उपलम्भकारणसमग्रतायामप्यनुपरम्भात् । वैविश्य हि तनाध्यक्षसिद्धम् , पचनाद् म्यामोहो निवरयेत , तथेहापि विद्वद्भिद्रष्टव्यम् । निर्णीत तल्लक्षणमध्यक्षेण, तस्य व्यवसायरूपत्वात्, वचन पुनविपरीतारोपनिराकरणे व्याप्रियत इति स्थितम् । तदेव प्रमाणलक्षण सामान्येन प्रतिपाद्य तगतकुचौद्य पर्यहार्याचायण ॥ ३ ॥ अधुना तद्विपयामेन सरयाविप्रतिपत्ति निराचिकीर्पता ये प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणव्यक्ती प्राक् प्रक्रान्ते, तयोरपि लक्षण प्रति विप्रतिपद्यन्तेऽपरे । अतस्तल्लक्षण- मपि वक्तव्यम् , इति सावत् प्रत्यक्षलक्षणमभिधातुकाम आह- अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहकं ज्ञानमीदृशम् । प्रत्यक्षमितरक्षेयं परोक्ष ग्रहणेक्षया ॥४॥ तत्र प्रराक्षमिति लक्ष्यनिर्देश , अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहक ज्ञानमिति लक्षण निर्देश. परोक्षोऽक्षगोचरातीत , तताऽन्योऽपरोक्षरतद्रावस्तत्ता तया साक्षात्कृतत येति यावत् । अर्यत इत्यर्थ , अवगम्यते इति हृदयम् । अर्यत इत्यर्थो वा, दाह पाकाद्यर्थक्रियाधिभिरभिलप्यते इति यावत् । तस्य ग्राहक व्यवसायात्मकतया साक्षात् परिच्छेदक ज्ञान तदीशमिति, ईटगेवप्रत्यक्षमिति सः। तत्रज्ञानग्रहणेन यत् सारया प्राह - श्रोग्रादिवृत्ति प्रत्यक्षमिति, तत् तिरस्करोति। धोत्रादीमा प्रकृति विकारतया तद्वत्तेापारलक्षणाया जडतया प्रत्यक्षवायोगात्, अर्थपरिच्छित्तिहेतु तया प्रत्यक्षत्वे आलोकादिजडकारणकलापल्यापारस्यापि प्रत्यक्षतापयेत, विशेपा. भावादिति । अर्थस्य ग्राहकमित्यस्य ग्रहणेक्षया इति वक्ष्यमाणपदसापेक्षस्वात् । सिद्धसाध्यतामध्यप्रतिबद्धत्वादिति । अयमभिप्राय ~-यदि न प्रमाणलक्षणमा धीयतेऽस्माभिस्तदा यदुक्त - प्रमाणलवणमनिश्चित विधान वाभिधीयेत इत्यादि. तत्सम- स्तमपि दूषणमरमाक रगेदपि, यदा तु स्वत सतो व्यवसायरूपलान् स्वरावेदनेन निर्णीतस्य च प्रमाणलशणरय न्यामूलान् प्रति प्रकाश , कस्तद। दोपावकाश ? एतच भ्यामूढमनसोऽपि प्रतीत्यादि पूर्वपलमुत्थाप्य स्वत एवानिस्पटमाचायोमेधास्यति तत स्थितमेतत् न बाधाविधायीत ॥३॥ धोत्रादीति । श्रोत लक् चक्षुषी जिह्वा नामिका पति पदमी-इते श्रोत्रादानी द्रियाणि तेषां ऋतिर्वर्तन परिणाम इति यावत् । इन्द्रियाण्या विषयामारपरिणतानि प्रत्यक्षमिति हि ते सिद्धात । अस्य ग्राहक भत्यादि। महणेशयेत्यनन बाझार्थापक्षया ·न्यायावतार લ भमुना पहिरपि येऽर्थकलाकलन विकलं सकलमपि ज्ञानं प्रलपन्ति ताशिरस्यति । स्वांशमहणे सन्त संवेदनं ज्यामियते यथा तथा पहिरपि, इतरया अर्थवज्ञान- संतानान्तराण्यपि विशीयॉन् , स्वप्नदृष्टान्तेन तदनुमानस्योपप्लवमाप्रतापत्तेः, स्व. विज्ञानस्यैव तथा तथा विजृम्भणात् । क्या च प्रमाणप्रमेयप्रतिपाद्यप्रतिपादककार्य- कारणभावादयः प्रलीयेरन्, आरमध्यतिरेकेणात्मीयपूर्वोत्तरक्षणयोरपि ज्ञानस्य प्रवृत्तिनिरोधापत्तेः । अद्वयविज्ञानतस्वसाधनेनानुकूलमाचरसीति चेत् , स्यादेतत्, यदि भवतः प्रमाणपरिदृष्टसकलव्यवहारोच्छेदनकुदर्शनवासनाहितादृष्टाद्वयतरवारि- कल्पनात् प्रतिकूलं न स्यात् । तन्नायविरहेण बहिःममाणभूतज्ञानोलासोऽस्ति, नितु. फरवप्रसङ्गादिति । माहकमिति च निर्णायक नष्टव्यम्, निर्णयाभावेऽर्थग्रहणायोगात्। तेन यत तायागतः प्रत्यपादि- प्रत्यक्ष कल्पनापोटमधान्तम् [न्या. बि. ४] इति सदपारतं भवति, तस्य युक्तिरिक्तवात् । तथा हि-ते निर्विकल्पकल्दैऽध्यक्षस्यायुक्ती: खेटयन्ति- किलेदमर्धसामर्थ्य नोदीयते, सनिहितार्थक्रियासमार्थप्राहकत्वात् । न थार्थे ध्वनयः सन्ति, बचेतविलक्षणकारणान्तरजन्यावात्, ततश्वासाबुपगिपत्य स्वगोच- रसंवेदनमुत्यापयन् स्याकारमनुकारयति । तन्न तद्बाहिणि विज्ञाने शब्दसंश्लेपो युक्तः। यद् माइकं तत्प्रत्यक्षमिति दर्शयति । न चार्थस्य ग्राहकमित्येतावतेवैतत् सिद्धमिति वाच्यम्, यत आत्मस्वरूपस्यार्थस्य प्राइक मित्येतावताप्यर्थस्य ग्राहक मवत्येव । न चैव केवलस्वांश- पाहिणः स्वसंवेदनस्य प्रत्यक्षाव्यवच्छेदः, बहिरर्यनिराारणपरान ये गाचारादीनधिकृत्यैव प्रहणेक्षयेति वक्ष्यमाणपदत्यायोजनात् । बहिरपीति । न केवलमन्तर्मुसारेण ज्ञानमर्थ प्रहणशून्यम् चिद्रूपस्यैव तथा प्रतिभारानात्, अपि तु बहिर्मुखागारेणापि । थे इति । योगा- चारादयः । इतरथेत्यादि । सतानो शानप्रदाह, तरमात् विवक्षितादन्ये संतानान्तरणि । सदनुमानस्य सतानान्तरसाधकानुमानस्य, तथा हि- विवक्षितदेवदत्तादेरन्यत्र यज्ञदत्तादौ व्यापारव्याहारी बुद्धिपूर्वको, व्यापारन्याहारवान्, सप्रतिपनन्यापारव्याहारषद, इति संता- नान्तरसाधकानुमानम् । तस्मिन् व्यापारल्याहारयोनिकार्यत्वेन प्रतिबन्धनिश्चयात् । एतस्य चानुमानस्य स्वप्नदृष्टान्तेनोपप्लयो भ्रान्तरवम् । तथा हि- यथा सर्व प्रत्यया निरालम्बमाना', प्रलयत्वान्, स्वप्नप्रत्यवदिति भवदमित्रायेण बहिरर्थसाधनस्य निरालम्बनतया बायार्थामाव', तथा सतानान्तरसाधनस्यापि निरालम्बनतया सतानान्तरामाव.। व्यवहारेति । व्यवहारोऽ. बलाबालगोपालहालिकादिप्रसिद्धः । न चाय प्रान्त , क्रियाविरोधप्रसङ्गात् । तथाहि भ्रमा बह- लामोदमोदपादनमिव सौगतानामुपलशकलभक्षण सुगतपदछयाराधनवद्वा खरोष्ट्रदासीपदपर्यु- पास्तिश्च प्रमजति , न चैतद् युगान्तेऽपि दृश्यते, तन्नायं प्रान्तः। तद्धेविति। तस्य घयदेर- र्थस्य ये हेतवो मुदादयस्तभ्योऽन्यानि यानि ताल्वादीनि कारणानितज्जन्यवाद असावित्यर्थ । उपनिपत्येति । निनटीभूय । स्वाकारम् अर्थावारम् । रादग्राहिणि अर्थमाहिणि ।

·टीका-टिप्पनसहितः कि यद्युत्पादकार्थोपयोगेऽपि त तावन्न गृह्णीयात्, सवेदनमपि तु स्मरणसंपा. दित सदभिधायकवनिसयोजन प्रतीक्ष्यमाण तावदासीत, तर्हि दत्तो जलाजलि. रथग्रहणस्य। तथा हि- तमर्थमपश्यस्तस्मिन् गृहीतसकेत तदभिधायक ध्वनि नानु स्मरति, उपायाभावाद् , अननुस्माश्च पुरोवर्तिन्यर्थे न योजयति, स्मृत्युपस्थापन- व्यतिरेकेण तद्योजनाशक्तः, अयोजयश्च भवदभिप्रायेण न पश्यतीति धान्यादान्ध्य. मापद्येत । यदि चेन्द्रियजमपि ज्ञान विकल्पकलुषितमिप्येत, तदा तदपि मनो राज्यादिविकल्पवद् विकल्पान्तराविर्भावे सति निवतेंत, नचैतदस्ति, सनिहितगो. पिण्डगोचरस्य चक्षुर्जसवेदनस्याश्वादिविषयविकल्पोदयेप्यनिवर्तनात्, सहृतसकल- विकल्पस्यापि च परिस्फुटसनिहितार्थविषयदर्शनसिद्धेः। ताक्षज्ञ ज्ञान शब्द संपर्कमनुभवति । अन्न प्रतिविधीयते- यत्तावदुक्तम्, अशब्दकार्थसामोद्भवत्वाद् धनिरहितमध्यक्षमिति, तयुक्तम् , न हि शब्दासपृक्तार्थजमित्येतावतैवाभिलाप विनाकृतमिति बक्तु शक्यम् , अन्यथा जडार्थजनितमिति जडमपि तत् स्यात् । अथ बोधरूपमनस्कारसाहित्याद् न जडमिति बूथे, तथा सत्यभिलापसस्टमनस्कार सनियोगात् साभिष्ठापमपि स्यात् । किं च विविक्ता. परमाणवः स्वाकारार्पणद्वारेण स्वगोचर ज्ञानमुत्पादयन्त कथमसन्तमात्मनि स्वावयवव्यापिन कालान्तरसचरि- प्णुमाकार सम्र प्रथयन्ति । विभ्रमादिति धेन, इदानीमर्थे यदस्ति तदेव प्रतिभाति, तथासतोऽपि स्थूराकारस्य प्रतिभासनात्। तथा शब्दोऽपि यद्यविद्यमानोऽर्थे तग्राहिणि ज्ञाने प्रतिभासेत, कि सूयेत ' यञ्चोक्त-स्मरणजनितशब्दसंयोजन प्रतीक्ष्यमाणमर्थोपयोगेऽपि यद्यासीतेत्यादि यावदानध्यमापद्येत तत् तावकपक्षेs तमिति अर्थम् । धान्यादिति । पच्या जड तस्य भानो बाध्य जाड्यम्। विनिश्चय. टीकायाम् - धण्यो जड इति । क्वचित् ध्याध्यादिति पाठस्तदेव च्याख्या-थियो बुद्धराध्य ध्याध्य जाज्यम्, पर नाय पौराणिक । सहतेत्यादि । सहृतविकल्पावस्थायी सनिहितार्थ विषय विश्वदर्शनाभिधाननेन्द्रियजबोधस्य विकल्परूपता निरस्पति, तथा हि- इद्रियजी घटादिवाभो विस्परूपा न भवति, सद्वतसकलविशत्परयापि पुसो जायमानत्वात्, य पुनर्विकल्परूपो नासो सहतसबलविल्पस्य जायते यथा मनोरा रादिविकल्प , न चार्य सहतसरणविकल्पस्य न जायते, तस्माद् विकल्परूपो न मवतीमत्रानुमानम् । विकल्परूप ताभ्युपगमे सहतसकलविकल्पस्य न प्रादु प्यादिति बाधकम् । तति ज्ञाने । तपासतो ऽपीति । परमाणुलक्षणेऽर्थेऽविद्यमानस्यापि प्रतिमासनात्, ज्ञाने इति शेष । तावकपक्षे पीति । अयमनाभिप्राय यभीमयो समो दोष परिहारोऽपि वा सम । नक पर्यनुयोग स्यात् तादृगविचारणे ॥ १ ॥ इति । (सं० वा.) १ मुद्रितपुस्तके " तरमापत्रामयोदोष ", पर्यनुयात्तव्य इनि पट्यते।

·न्यायावतार , पि समानम् । तथाहि- स्वलक्षणविषयन्द्रियजनिर्विकल्पकज्ञानसद्भावेऽपि न ताद. दिदतयानिदंतया वार्थव्यवस्थिति., यावद्विधिप्रतिषेधद्वारेण विकल्पयुगलक पाश्चात्य नोदयते, पत्रवाशे विकल्प जनयति, तत्रैवास्य प्रमाणता- इति धचनात् । निर्विकल्पकरय सतोऽपि व्यवहार प्रत्यसकल्पवात् । स च विकल्पः सकेतकाल- भावितमभिलापसामान्यमनस्मरत एवोत्पत्तुमर्हति, अभिलापसामान्यस्मरणवीज प कुत प्रबुध्येत ? तादशदर्शनादिति चेत्, ननु तदपि दर्शन निर्विकल्पकत्वादर्थ मातिशेते, तत्क्य सामान्यविषयविकल्पीज प्रबोधयेत्' अर्थ पुन, सामान्य व्यवसायात्मिका बुद्धि न जनयेदिति भवता कदामहः । तदर्थवत् तद्विपथ दर्शन व्यवसायशून्यस्वात् नाभिलापसामान्यगोचरस्मरणवीज प्रबोधयति, तदमबुद्ध न स्मरण जनयति, अजात स्मरण न शब्द योजयति अयोजित. शब्दो नाय निश्चा- ययति, भनिश्चितोऽर्थो न व्यवहारमवतरति, अनवतीणों नादृष्टाद्विशिष्यते, अवि शिष्ट प्रमातुरान्ध्य लक्षयतीति । तम्माद्यथाकथचिनिर्णयाभावात् स्वयमप्रतीतमपि निर्विकलाकदर्शन पास नाप्रयोधद्वारेण विकल्पमुत्थाप्यात्मव्यापारमभिलापयति कति चिदशविषयम्, यदि चक्षुरादिसामग्यन्त पातित्वेनाप्रतीत एव स्वयम् , तथास्वभावत्वात् । सकेतकालभाविताभिलापसामान्यविषयारमसस्कारप्रबोधद्वारेणा स्मविषयमभिलापससृष्ट संवेदनमुल्लासयेत् नात्यन्तमयुफ पश्याम । न चाय सविकल्पको बोधो मनोराज्यादिविकल्पकल्प । चक्षुरादिसामग्रीसपायत्वात् । इसरस्प तुमनोमानमभवत्वात् । अत कथ तद्विकल्पान्तराविर्भावे निवर्तेत? मानस विकल्प स्यैव विकल्पान्तरेण निवर्तनात्, अस्य तु कारणसामर्थ्येन बलात् प्रवृत्त । एतेन सहतसकलविकल्पावस्थाया नैप प्रादु प्यादित्येतदपि प्रतिक्षिप्तम्, अस्य प्रमात रिच्छया सदर्तुमशक्यत्वात्, मानसविकल्पसहरण एव तत्सामोपपतेरिति । एतच शब्दसपृक्तप्रत्यक्षपक्षादपि एकान्तनिर्विकल्पकप्रत्यक्षपक्षस्य पापीयस्ता दर्शयद्धि नोदयते इति । अय वयेत्यादिदण्डधातु, नोदयतीति पाठे तु अट पट इट किट कट इ गती इत्यस्य प्रयोग । स्मरणबीजमिति । स्मृते कारणत्वाद् बीजमिव पीज सहकार । तस्मात् यथा कथचिदिति । तस्मादिति हेतौ पञ्चमी, यथेति दृष्टान्तो पदर्शनार्थ, स्थचित् केनचित् प्रकारेणेति । अयमिति । इन्द्रिपज । विकल्पकल्प: विकल्पसदृश , क्ल्पशब्दस्य उपमार्थत्वात् । यदाद-- सामर्थ्यवर्णनायां च वेदने करणे तथा । औपम्ये चाधिवासे च क्ल्पशब्द विदुर्बुधा ॥१॥ पक्षादीति । आदिशदाद् रूपावलोक्मनस्तारादयो गृह्यते। इतरस्येति । मनोगल्यादिविकल्पस्य। तहत् मनोराज्यादिविकल्पवत् । एप इद्रियजो विकल्प । पापीयस्तामिति । पाप पातक तद्योगात् पक्षोऽपि पाप, । ततोऽयमनयोरतिशयेन पाप , -- ·। ३३ टीका टिप्पनसहित रस्माभिरुग्राहि । परमार्थत पुन प्रत्यक्ष साझाच्छन्दोलखो नेप्यते, विशदत्य सायेनार्धसाक्षात्करणचतुरवात्तस्य । केवल तदपि सनिहित परिस्फुट स्वावयवध्या पिन कालान्तरसचरिष्णु स्थगितक्षणविवर्त अलक्षितपरमाणुपारिमाण्डल्य पदार्था, न्तर सह समानासमानाकार स्वपरमाशूना सामान्याकार स्तम्भादिक पदार्थ गोचरयतीति सविकल्पमित्युच्यते, परपरिकल्पितक्षणक्षयिविविक्तपरमाणुलक्षणस्बल क्षणग्रहणप्रवणनिर्विकल्पप्रत्यक्षप्रतिषेधार्थ कचिदभिलापससर्गवांग्यगोचरतादर्श नार्थ वा । एव च प्रत्यक्षगोचरीकृतेऽर्मे सज्ञासज्ञिसबन्धग्रहणादयस्तद्विषया शान्व्यवहारा सर्व एर निस्पचरिता घटन्ते इयुक्त भवति । यदि पुन शब्द ससर्गयोग्यप्रतिमासमध्यक्ष न स्यात् , तत को दोष इति चे, विकल्पानुस्थानेन सविकन्यव्यवहारोच्छेदप्रसङ्ग । तथा हि-निर्यवसाय दर्शनगित्सत पाटवोपेतमपि स्मृतिथीजाधान तदुत्तरकालमाधि या ताशार्थदर्शन त प्रबोधनमभ्यासवासनापाट वैऽपि न विधातुमलम् यत सामान्य विकल्पापल्या व्यवहार प्रवर्तेत क्षणिक या दिपु सकलकाल निर्विकल्पकाध्यक्षदृष्टतया युपगतष्यपि तददर्शनात् । तस्मात् यत्र कुत्रचिदर्थाश पाश्चात्यव्यवहारप्रवृत्तिस्तत्र प्राचीन सवेदन निर्णायकमभ्युपगन्तव्यम्, अन्यथा क्षणिक वायशवत् सर्वाशेपु व्यवहार प्रलीयेत । स कदाचन करपनापो ढरप प्रत्यक्षस्य प्रमातुरपि प्रतीतिगोचरचारितामनुभवति । अप्रतीत चास्तीति अधातु दु शकम् , अतिप्रसङ्गादित्यलक्षणम् । अनान्तत्वमपि न जापटीति, भवद भिप्रायेण स्थिरस्थरार्थग्राहिण संवेदनस्य विपर्यस्तरूपत्वात् , तद्विपरीतस्य तु स्वप्न कालेऽप्यप्रकाशमानत्वात् । तद्यदि यथावस्थितार्धधाहिस्वमभान्तत्वम् , ता सभ पयेच विविक्तक्षणक्षयिपरमाणून कदाचिदप्यप्रतिभासात् तेपाच पारमार्षिक स्वात् । अथ प्यावहारिकाभिमायण यदिद घटादिक स्वलक्षणमयंक्रियाक्षमम् तत्र यात प्राम्यति तद्धान्तमित्यभिमतम् , तर्हि कल्पनापोढपदमुत्सारणीयम्, इदानी गुणाल्गादेछेयस ( सिद्ध० ७-३-१ ) इतीयस् । उदग्राहीति । उपयस्तम्, उत्पूर्व इन ती महिरुपयासे वर्तते । यदजय उमाहितमुपपस्ते नद्धा याहितयोरपि - इति । समानासमानाकारमिति । सजाताय सह समानाकार विजातीय पुनरसमानाकारम् । सबधग्रहणादय इति । आदिग्रहणाद् विशेषणविशेष्यभावग्रह । सथाहीत्यादि।अभ्यास वासनापारवेऽपि अभ्यासाद्वासना अभ्यासबासना। वासनेति पूर्वमानजनितामुत्तरमा शत्ति मादुरतविद । तस्या पाटव तस्मिनापि सति, भएम् समर्थम् निर्व्यवसायति च विशेषण द्वारेण हेतुस्त्त निर्विकल्प बादायोत्तरदशने वर्तृणीति सस्कारधिन यथाकम कर्तुं न पारयत इयुत्त माति। यत इति । स्मृतिमीजाधानत प्रतिबाधनाम्पाम् । तददर्शनादिति । व्यवहारादर्शनात् ।

·न्यायावतार: . मनेन सहावस्थानाभावात् । व्यवहारावतारिणो घटादिस्खलक्षणस्य निर्णयेनैव ग्रह- जात्, अन्यथा व्यवहाराप्रवृत्ते , दृष्टस्याप्यरष्टानतिशयनात् । तगात् व्यवसाया- स्मकमध्यक्षमित्येतदेव चार्विति स्थितम् ॥ अपरोक्षतया-इत्यनेन तु परोक्षरक्षणसंकी- तामध्यक्षस्य परिहरति, तस्य साक्षात्कारितया अर्थग्रहणरूपत्वादिति । ईदृशम्- इस्यमुना तु पूर्वोक्तव्यापात् सावधारणेन विशेपणकदम्बकसचिवज्ञानोपनदर्शनात् परपरिकल्पितलक्षणयुक्तस्य प्रत्यक्षता प्रतिक्षिपति । एन च यदाहु. इन्द्रियार्थसनि करित ज्ञानमव्यपदेश्यमयभिचारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम्, तथा, ससप्रयोगे पुरपस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रस्यक्षम् इत्यादि, तयुक्तमित्युक्त भवति, अपूर्वप्राद- र्भावस्य प्रमाणवाधितस्वात् , अत्यन्तासता शशविषाणादीनागप्युपतिप्रसङ्गात् । तस्मादिदमात्मरूपतया विद्यमानमेव विशेषकृतकलापसनिधानात् साक्षादर्थग्रहण परिणामरूपतया विवर्तेत, तथा चोत्पन्नजन्मादिविशेषण न समवेत् । अवैविधा- धसूचकमेवैराद्- इत्याचक्षीथा, तथा सत्यविगानमेवेरयास्ता तावत् । अधुना परोक्ष लक्षणं दर्शयति इतरदित्यादि । अपरोक्षतयार्थस्य ग्राहक ज्ञान प्रत्यक्षमित्युक्तम्, तस्मादितरदसाक्षादर्थ ग्राहक ज्ञान परोक्षमिति ज्ञेयमवगन्तव्यम्। एतदपि स्वस वेदना- पेक्षया मत्यक्षमेव, पहिरापेक्षया तु परोक्षव्यपदेशमभुत इति दर्शयबाह-ग्रहणेक्षया इति, इह ग्रहण प्रक्रमाद् यहि. प्रवर्तनमुच्यते, अन्यथा विशेषणयथ्यं स्यात्', तस्येक्षा अपेक्षा तया, बहि प्रवृत्तिपर्यालोचनयेति यावत् । तदयमर्थ. यद्यपि स्वय प्रत्यक्षम् , तथापि लिङ्गशब्दादिद्वारेण बहिर्विषयमहणे साक्षारकारितथा व्याप्रियते इति परोक्षामित्युच्यते । एमय शुभुरिसतार्थान्यथानुपपन्नार्थान्तरप्रतीतिशादुभय. धर्मकमिति । सामान्यलक्षणसद्भावादेकाकारमपि विप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ द्विधा भिद्यते । तद्यथा अनुमान शाब्द चति । यतोऽघापि शब्दस्यायान्यथानुपपत्नरवमेव परे न प्रतिपद्यन्ते, न चापथक्कृतस्य तद्विविक्त वक्तु शक्यम् अतो भेदेनो. पन्यासः ॥४॥ अन्यथेत्यादि । निर्णयेन प्रहणमात्रे व्यवहाराप्रवृग , दृष्टस्यापि क्षणिरस्वलक्षणस्य अष्टादनतिशायन अपिशेष अष्टादनतिशायन तस्मान् । धन्युपसर्गस्य बहुलम् (सिद्ध. ३-२-८६) इति बहुलग्रहणात् चिदुत्तरपदस्थ वा दीर्घत्वैन नरकनारमादिवदतिशयन- मतिशायन वेति संभवति ॥ इन्द्रियार्थसनिपेत्यादि । अत्र सूने यत इत्यध्याहार्थम्, ततोऽयमर्थ --इन्द्रियार्थसनिकषोत्पनत्वादिविशेषण ज्ञान यन इन्द्रियार्थसनिकर्षादेर्भपति तत्प्रत्यक्षम्, शानं तु प्रत्यक्षप्रमाणफलम्, हानोपादानादिबुद्धश्पेक्षया तु तदपि मान प्रमाण मैत्र । अव्यपदेश्य व्यवसायात्मय मिति पदद्वयेन निर्विकल्पराविषपाभेदेन प्रत्यक्षस्य' वैविध्यमाद, शेषाणि तु ज्ञानविशेषणानि । सत्सप्रयोगेत्यादि । सता विद्यमानेन वस्तुना इन्द्रियाणां सप्रयोगे सबन्धे सति पुरुषस्य यो ज्ञानोत्पादस्तत्प्रत्यक्षम् । आदिशब्दान् म्याया-५ - । .

·टीका टिप्पनसहित तम तावदनुमानलक्षणमभिधिरसुराह- साध्याविनामुनो लिङ्गात्साध्यनिश्चायकं स्मृतम् । अनुमानं तदभ्रान्तं प्रमाणत्वात्समक्षवत् ॥ ५॥ साध्याविनेत्यादि । इहाप्यनुमानमिति लक्ष्यनिर्देश , तस्य प्रसिद्धतया अनूध स्वात् । साध्याविनाभुनो रिझात् साध्यनिश्चायकमिति लक्षणनिर्देश , तस्याप्रसि- हतया विधेयत्वादिति । अवाप्यनुमानशब्दस्य कादिकारकव्युत्पत्तिकमेणार्थकयन प्रमाणशब्दवद् दृष्टव्यम् । ततश्चेदापि रिङ्गग्रहणसाध्याविनामावित्वलक्षणलिङ्गस धन्धस्मरणकालात् अनु पश्चान्मीयते परिच्छिद्यतेऽर्थोऽनुमेयपावकादिर्येन ज्ञानेन तदनमान मिति । तत् किंभूतमित्याह-साध्यनिश्वायमिति। साधनमर्हति साध यित वा शक्य इति साध्याऽनुमेय इत्यर्थ , तस्य निश्चायक तस्वरूपनिर्णायकमिति यावर । तरफुत्त इत्याह-लिङ्गात् लिङ्ग ते गम्यतेऽर्थोऽनेनेति लिङ्ग हेतु तस्मात् । किंभूतादित्याह साध्याविनाभुन इति । विमा भवतीति विगाभु ततोऽन्यदविनाभु, साभ्यनाविनाभु साध्याविनाभु साध्य विमुच्य यग्न भवतीत्यर्थ , तस्मात् साध्य- निश्चायक ज्ञान तदनुमान स्मृतम् अभिप्रेत नीतिवनिरिति सबन्ध । तर लिङ्गात् साध्यनिश्चायकमित्यनेनानुमानस्य प्रत्यक्षशाब्दलक्षणसकीर्णतो वारयति । साध्या विनाभुन इत्यनेन परभणीतलिङ्गलक्षण युदासमाचष्ट । ततश्च यत्परे प्रोचु -पक्षधर्म स्वान्वयध्यतिरेवल क्षणरूपयोपलक्षितानि त्रीण्येव लिङ्गानि अनुपलब्धि स्वभाव कार्य घेति । तदुक्तम्- अनुमयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावो नास्तितासति । निश्चितानुपलम्भारमकायापया हेतवस्त्रय ॥ इति । साक्षात्कारिप्रमासाधन प्रयक्षमित्यादि गृह्यते ॥४॥ भनूयवादिति । ननु वदेरनपूर्वस्व नामो वद क्यप् च (मि० है ० ५-१-३५) इति क्या प्रत्यय: न प्राप्नोति, अनुपसर्गादित्यधिकारानुवृचे ततो ध्यजना तत्वाद् पणि अनुवायत्वादित्येव स्यात् । सयम, अनुवदनमनून् सपदादिबा भावे पिवम् , उताऽनूदि अनुवादविषय सापु इति साध्वर्थे येनूय वादिनि । पक्षपावत्यादि । परे चौसा। तदुतमिरी : दिमागेनेति शेष । अनुमेयरयादि। अनुमेय पक्ष, तर सद्भाव प्रत्य धातोऽनुमानतो का हतोर्दर्शनम् , तन प्रत्यक्षात करिमधित् प्रदशे धूमस्य अनुमानत शब्द कृतकत्वस्य । सभा तत्तुल्यै साध्यमदभावाद अनुमैयसम सपक्षे इत्यर्थ , असति विपक्ष मास्तिता निविता तृतीय रूपम् । निश्चित इति लिविपरिणामेन पूर्वयोर पे रूपयौर्योन्यम् । पदिलियो- मते दनानिधितत्व विधी स्पषु द्रष्टव्यम् इति, शमा अनुपथि स्वमावास्यायया इव । यया ऋषिदोन घट उपलब्धिरक्षणप्रावस्यानुपलब्धे । .

·म्यायावतार . M- सथान्ये अस्येदं काय कारणं संशोगि समवापि विरोधि घेति सैनिकम्-इति, सथा, संवत् शेषवत् सामान्यताइष्टमित्यादि। तदालालक्तिप्रायमित्यवगन्तव्यम् , सर्वत्र साध्याविनाभाविस्वस्यैव गमकत्वात् सद्रहितस्य तु लक्षपपलक्षितस्याप्यगम. करवात् , इतरथा तापुरत्वादीनामपि गमकरवप्रसङ्गात्, नियमवत् । लक्षण्यं लक्षणं न यत्किंचित् , तेनापमप्रसन्न इति पेश, नियमेन साध्याविनामाविरवस्यवोदीपनार, तदस्ति कि लक्षण्यापेक्षया, तस्यय गमरुवात् । तथा हि-जलचन्द्रासमवन्नम, कृत्तिकोदयाघाटोदयम् । पुष्पितकचूनापुष्पिताशेपचूतान्, चन्द्रोदयारकुमुदाकर. प्राधम् वृक्षारयामिश्यादि पक्षधर्मवविरहेऽप्यनुमिमीमहे । कालादिकस्तय धर्मी समस्त्येव, तस पक्षधर्मता लिझास्य गृह्यते इति चन, अतिप्रसङ्गात् । एवं वृक्षोऽयम्, शिंशपात्वात् । अमिरत्र, धूमात् । अन्य इति वैशेषिकाः । भास्पदम् कार्य भारणे सयोगि समवापि विरोधि चेति । लौकिमिति। लिलानातं लैह्निकम् , लिन दर्शनाद यदन्यभिचारित्वादिविशेषण शान तद् यतः परामर्शज्ञानोपलक्षितात् धारक्समूहाद भवनि तल्लैशिसमिति यावत् । तथा हि-कार्य कारणपूर्वकत्वेनोपलम्भादुपलभ्यमान धारणस्य गमकम् । यपा-विशिष्टनदीपूरोपलम्मादुपरि वृटो मेघ इति । तथा हि-प्रचुरतरफलफैन. पर्णकाष्ठादिवहनविशिष्टस्य नदीपूरस्य वृष्टिकार्यत्वेन पूर्वमुपलम्भान् तदुपलम्भे सति युक्त- मनुपानम् अयं नदीपूरी पृष्टिनार्यः, विशिष्टनदीपुरत्यार, पूर्वोपलव्धविशिष्टनदीपूरवत् , पूर उभयतटम्यापकोदकर्मयोगः । कारणमपि कार्यजनकत्वेन पूर्वमुपलब्धेरुपलभ्यमान कार्यस्य लिङ्गम् । गया विशिष्टमेधोन्नतिवर्षभर्मण इति । अथ कारणस्यावश्य कार्यजनकत्वेनानुपल म्भात, कार्याणी चानियता कारणास्तव्यभिचार । तथा हि- मेघोन्नतिसद्भावेश्येकदा दृष्टिन दृष्टा, कार्य चानियतान् कारणादुरधमान दृष्टम् । यथा वृश्चिाद् वृधित जायते गोमयात् साँच्छति, सत्र कार्यान् कारणविशेषप्रतिपत्ति. कारणाच कार्यविशेषस्येति ? नैतदेवर, वारणविशेषस्य कार्यविशेषगमस्लम, कार्यविशेषस्य तु पारणविशेषगमकवमित्य- म्युपगनात् । यस्तु विद्यमानमपि विशेष नात्रबुध्यते, तन तस्यापराधो नानुमानरपेति । तथा धूमोऽग्ने संयोगी। अथ सयोगस्योमयनिष्ठत्वाविशेषे कथमेक नियमेन हेतुरपरं च साध्य. मिति व्यवस्था ? सत्यमिदम् , अविनाभावेऽपि समानमुत्पश्याम । तथा हि-अविनामावस्यो- भयनिष्ठत्वात् कथमेषा व्यस्येति । अथ यस्योपलम्भादनुमेये प्रतिस्तदेव साधन नान्य. दिति चेत् , सयोगिपि समानमेतत् । समवायी चोष्णस्पों पारिस्थ तेजो गमयतीति । विरोधी च यथा-अदिविरजनविशिथे नकुलदेटिंगम् , वहिर्वा शीतामावस्येति । नैया- यिकावाहु -पूर्ववच्छेषवाराामान्यतोऽपिसनेन पूत्रावयवेन तापूर्वक विविधमनुमान पूर्ववच्छपवसामान्यतोऽट चेति सफलं भून लक्षयति । तापूर्वक प्रत्यक्षपूर्वक विविधमिति अन्त्रयी व्यतिरेकी अवयव्यतिरेकी चेति । अथवा सूवावयवेनैव प्रकारान्तरेण त्रिविधं पदं च्याचटे, पूर्ववत् शेषवत् सामान्यतोऽदृष्टमिति । पूर्व साध्यं तद्व्यापया यस्यास्ति तत्पूर्ववत् । । - ·टीका टिप्पनसहितः हि शब्दस्यानित्यस्वे साध्ये काककापादेरपि गमवप्रसक्तः, तत्रापि लोकादे धर्मिण कल्पयितु शक्यत्वात् । तथा अन्वयविकलेऽपि अनित्य शब्दः, श्रावणत्वान, इत्यय सम्यग्हेतुतया समर्थयित् शक्य इति । नान्दयोऽपि हेतोर्लक्षणम् । तथा हि- ताकातनैव सकल सत्वमनियतया क्रोडीकृतम्, इति भावधर्मः श्रावणत्व कथमनित्यतां विहाय विपक्षे वतितुमुत्सहेत, तद्विकल्पस्य निस्वभावतापत्ते , अनित्यताविनिर्मुक्तस्य सवस्यासभवात् । एतेन सात्म जीवच्छरीरम् , प्राणा दिमत्वात् , निरात्मकत्वे तद्वैकल्यप्रसङ्गात् , घटादिवद् इत्ययमपि गमको व्याख्यात', साध्यार्थान्यथानुपपलवस्यात्रापि सद्भावात् । पक्षधर्मवान्वययोस्त्वलक्षणतया प्रति- पादनात् । तथा कार्यस्वभावानुपलब्धिरूपलिङ्गत्रयनियमोऽपि किल तादात्म्यतदु. स्पत्तिलक्षणसवधास्तित्वमेते' वेवेति य. क्रियते, सोप्ययुक्तः, प्रकृतसबन्धद्वयवि कलस्थापि रूपादे रसादिगमकत्वदर्शनात् । मा भूतस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्या गम कत्वम, समवायाद्भविष्यति, तथापि नान्यथानुपपन्नत्वमेव हेवोर्लक्षणमिति यदि वैशेषिको मन्येत सोऽन्यथा निर्लोठनीय.। स हि विकल्पत पर्यनुयोग्यः, समका यिभ्य समवायोऽभिन्नो भिन्नो वा। यद्यभिन्न., समवायिन एवं तर्हि, न समवायः, तद ध्यतिरिक्तरवात, तस्वरूपवत्। भिन्नश्रेत् , सक्थ तेषु वर्तेत सामस्येन आहोस्वि देकदेशेन । तदि सामस्येन, तदयुक्तम् सभवायबहुत्वप्रसङ्गात् , प्रतिसमवायि तस्य परिसमाप्ततावाले ( अर्थकदेशेन तदप्यचारु, साशतामसगेन निरवयवत्वक्ष:, स्वाशवर्तनेऽपि सामस्त्यैकदेशचोद्यावताराच। तत्रापि सामस्त्यपक्षे बहुत्व तदवस्थ- मेच । एकदेशपक्षे त्वशान्तरप्रसङ्गेनानवस्था। तन समवायबलाद् गमकता प्रत्याशा साध्ययजातीय च शेष , तद् यस्य स्ति तच्छेधनत् । सामान्यतश्च विपक्षेऽष्टम् , चशब्दात प्रत्यक्षागमाविरुद्ध असत्प्रतिपक्ष चैति । एव च पश्चरूपम् , अन्वयव्यतिरेक्योरन्यतररूपा- भावे च तत्तद्रूपमनुमानमिति । अथवा पूर्ववन्नाम या मारणेन कार्यमनुमीयते, यथा- मेधीनत्या भविष्यति दृष्टिरिति । प्रयोगस्तु-अमी मघा दृष्टिमन्त , गम्भीरगर्जितत्वेऽचिर प्रभावत्वे च सत्युनतःवात् ये एवं ते गृष्टिमत , यथा वृष्टिमत्पूर्वमेघाः, तथा चामी, त स्मात्तथा । शेषव नाम यत्र कायण कारणमनुमीयते, यया नदीपूरदर्शनाद् वष्टि । प्रयोगस्तु उपरिदृष्टिमदेशमयिनी नदी, शीघ्रतरसोतस्वेपलपेनका आदिवहनत्वे च सति पूर्णत्वान्, उदयनदीवन् । सामा यतादृष्ट नाम अकार्यकारणभूनेन याविनाभाविना विशेषणेन विशे प्यमाणो धो गम्यते यथा-बसरया सलिलमिति । प्रयोगोऽयम्-बलाकाजहवृतिप्रदेशो जम्यान, बगरावत्लान, सप्रतिपचप्रदेशवदिति । तत्पुनादीनामिति । स श्याम तत्पु प्र वान्, परिदृश्यमानपुत्रवदिति । आदीति | आदिशब्दात् निहपाधिमबन्धबोधसमुत्थमाध्य प्रमासाधनमनुमान मियादिग्रह । आदिशब्दान पक्का येतानि आम्रपलनि, एक्शाया प्रमाखात , उपभुयमानाम्रार पदित्यादिपरिग्रह ।

·न्यायावतार ३७ विधेया, तरीप सन दुरिथतत्वात् । एतेन सयोगिनोऽपि गममता प्रत्युत्ता, समान सूप मरवात् । पिरोधिनोऽपि विरुद्धाभावगमकरवमन्यथानुपपनस्वमेव सूचयति, तभाधे गमकरवायोगात् । एव परपरिकल्पितमन्यदपि लिजलक्षण यद्गमकता तदन्ययानुपपनत्व न म्पभिचरति, साध्य विनाप्युपपद्यमानस्य गमकतावकक्ष्या दिति, अव व्यापक विलक्षणे अन्तर्भावनीयम्, विपरीत तु निरसनीयमिति स्थितम् । तदेवमनुमानलक्षण प्रतिपाद्याधुना यच्छीद्धोदनिशिययंगादि-यदुत भ्रान्तमनुमानम , सामान्यप्रतिभासिवात् । तस्य च बहि स्वलक्षणे ध्यतिरेकाम्य ठिरकविताभ्यामपाक्रियमाणतया अयोगात् तद्रूपतया च सेन तस्याभ्यवसायाद अतमिस्तग्रहणस्य च प्रान्तिलक्षणत्वात् । प्रामाण्य पुन प्रणालिकया बहि स्खल क्षणयलायातरवादनुमानस्य । तथा हि नार्थ विना तादारम्यतदुरपशिल्पसमन्धप्रति बलिङ्गसनाव न तद्विना वहिषय ज्ञानम न तज्ज्ञानमन्तरेण प्रागवधारितसबन्ध स्मरणम् . तदस्मरणे नानुमानमिति, अथाब्यभिचारि वाद् भ्रम्तमपि प्रमाणमिति सगीर्यते । तदुक्तम्- अस्मिरतद् हो भ्रान्तिरपि सबन्धत ममा इति । तदपाकर्तुमाह सदभ्रान्तमित्यादि। सदनुमान भ्राम्यति स्वगोचरे विपर्यस्य तीति प्रान्तम् , ततोऽन्यदभ्रान्तम अविपरीतार्थनाहीति यावत् , इय च प्रतिज्ञा, प्रमीयते यथावस्थितोऽयं परिच्च्यितेऽनेनेति प्रमाणम् , समावस्तत्व तस्मात् , भय तु हेतु , सगतमक्षाणामिति समक्षम् , तविच समक्षवदिति हटान्त तदिदमनुमानस्प भ्रान्ततानिराकारक सपूर्णावयम् , उपनयनिगमनयोरवयवत्रयप्रतिपादनेनैवाक्षिप्त स्वात् प्रमाण सूचितम् । प्रयोगस्त्वेव द्रव्य -अभ्रान्तमनुमानम्, प्रमाणत्वात् , इह यत् यत् प्रमाण तत्तदभ्रान्त यथा समक्षम् तथा च ममाण भवहिरभ्युपगम्यते अनुमानम्, तस्मास्त्रमाणस्वादनान्तमिति प्रतिपद्यन्तामिति । तम्रार्थवादी तावत्समक्ष विरोधिन इत्यादि । विराधी वहि स्वविरुद्धस्य शीतस्य अमत्व बोधयति । विरुद्धा भावगमक्त्वमि युपलक्षणम्, विवद्धसद्भावगमकत्वस्यापि दर्शनात् । अत एवं पूर्वमहिविस्त. मितविशिष्टो नकुलादिलिङ्गमित्युक्तम् तस्य च सामा यस्य तदूपतया च तेन तस्याध्यव सायादिति, स्वरक्षणरूपतया चानुमानेन सामान्यस्य विकल्पनात् । अनस्मिन् अस्वलक्षणे तदयहस्र सलक्षणतया परिच्छेदस्य प्राप्तिरपि सबधतः प्रमेति । अमुमेवार्थ दृष्टात पूर्वक विनिश्चये धर्मरीर्तिरकोतयन् । यथा- मणिदीपप्रमयोर्मशिवृद्धयामिधावतो ! मियाज्ञानाविशेषेऽपि विशेषोऽर्थक्रिया प्रति ॥१॥ यथा तथा यथार्थवऽप्यनमानतदाभयो । अर्थक्रियानुरोधेन प्रमाणाव व्यवस्थितम् ॥ २॥ इति ॥ ५ ॥ - - ·१८ रीडारिपनसहित लागे रहाते सा परिकलामाविमारपिर न पारयति, स्वयमेव समक्षापामा. म्तसयाभ्युपगमार । शून्यपादिन मातापिरवान् प्रमामयणयहार प्राय पोग्यतयेति न समधियाय स्वसाधन परिहतापा, मवचनवाधितप्रमिययन सवादोयानाभावात् । तथा हिनायभायप्रतिपादर पो.ति, नास्ति पार पपरिन सहि प्रतिमाहानिः भय नास्ति, समलमायमिति प्रतिपक्षमायात् ॥ ५॥ ज्ञानपादी पुनरावेदकासाविस साठवियागोचरातीत निर्यिकारक विपित पारमार्मिकस्यमवेदना हानिमामादिकामानासतासाप्रभावित যমাণাঙ্কগুথি বিমান নিদিষমেবি লাল কিংবা মানান মধeং মাছের মাগমনি বা, সাতক্ষতি हनार्थमाह- न प्रत्यक्षमपि धास्त प्रमाणत्यविनिश्चयात् । धान्तं प्रमाणमित्येतद्विरुद्ध पचन यत ६१ यवतशेतसि विषमते, यदुस नवलमनुमान भारतम् , f सहि याय निष्टान्ततयोपात प्रत्यक्ष तदपि प्रान्तभव, सर्वमालम्बने भ्रान्तमिति वचनात् । सदेवप, कुत इत्याह-प्रमाणपयिनिश्चयादिति । ममाणभाषनिर्णयारियर्थ । ननु च प्रमाणतामधान्ततान्ययानुपएको यदि पर प्रतिपयेत, सतस्तामभ्युपगाछन् कम भ्रान्तताविप्रतिपत्ति विदयादिति पावस्थितवधनावकासमाशङ्का, भारतताप्रमाण तयोविरोधसाधनेन सत प्रमाणत व्यायानन्यशरणतया प्रतिक्षाताम्रान्तता फ्रान्त at दर्शयताह- श्रान्तमित्यादि। प्रान्त विपर्यस्त भय घ प्रमाण मायररि च्छेददेतुरिरयेतदरतमे विधार्भमस्यापकोथनिरिद पूर्वापरण्याहतार्थगर्भकत्वात् । ननु च नैवाल विस्थता, तथा हि-अविदितपरमार्थप्यारारिकाभिमायण लोक सति परन्तो घय तिरपासनाप्रबासपादितसत्ताकयो प्रत्यक्षानुमानयो' प्रभाणतामाघदमहे तदभिप्रायेण दर्शितार्थप्रापकत्वेन सयोरविसवादकत्वात् , लिपि लनासगीन्मुण्यनिर्मितजन्मस् यो पुनरममाणाम् तदाकूतनैव दर्शितऽये विमलम्भ नादिति भारता पुनस्तस्वचिन्तकाभिप्रायण सकलस्य रहिरपप्लवमानस्य पादा- ग्राहकाकारकाष्यदूषितस्य प्रतिमासस्य पारमार्थिकायसवेदनविपर्यस्तरूपत्वादभि. दध्महे, वहि प्रतिमासस्य तयामार्थविचाराक्षमतोषप्लुतरूपत्वात् । तथा हि- अर्थोऽयविरूप अवयवरूपो वा स्यात् , गत्यन्तराभावात् । न सावदवयविरूपी भागूयति प्रतिज्ञाय। ततो भ्रातताथाम् ।ता प्रमाणताम् । सतिमिति कल्पनाम् । यदाहु- अनिरूपितत स्वार्थी प्रतीति सवृतिर्मता। सोन्मुरयमिति अभिमुरयम् । तदाकूलेन व्यावहारिकाभिमायेण ।

·न्यायावतार: विचारं क्षमते, अवयवविरहे अवयविण्यायोगात्, तेषु च तदृत्तिविकल्पानुपपत्तेः । तथा हि- तेषु असावैकदेशेन वर्तते, सामस्येन या। न तावदेकदेशेन, तस्य स्वयं निरवयवस्वात् । अवयववृत्तिनिमितमंशान्तरकल्पने तहत्तावायंशान्तरकल्पनप्रसाः, सथा धानवस्था । गापि सामस्त्येन, प्रत्याययं परिसमातरूपतयाययदिपहुस्य. मसात् । भेदपक्षे दोषोऽयम्, अभेदपक्षे नास्तीति चेत्, न, तमाम्यवयवमानम् अवयविमान वा स्यात्, इतरेतराव्यतिरिक्तरवात् , इतरेतरस्वरूपवत् । कि च सम. स्तावयवग्यापिनोऽवयविनोऽभ्युपगमे पटोदोकदेशरागकम्पदर्शनादिषु सकलरागकम्प. दर्शनादीनि दुर्निवाराणि स्यु , एकस्य रागारागादिविरुद्धधर्माभ्यासायोगादिति। नाप्य. वयवरूपोऽथों विचारगोचरचारी, करचरणशिरोनीवादीनामवधवानां स्वावयवा. भया भवयविरूपतया तदूपणेनैवापास्तत्वात् । परमाणूना निरशतया अवयवत्यमुप. पद्यत इति चेत्, न, नेपामपि दिक्पटकमबन्धेन पड़शतापत्तः, अन्यधावस्थाना- भावात् , ततश्चार्थ विरहात्तदुम्मुखो ग्राहाकारोऽलीकः, तदरीकतायां ग्राहकाकारोऽपि गावस्थानमावनाति, ग्राहााभावे ग्राहकायोगात्, तदपेक्षपद तस्वरूपस्थितिः, मासमाहकाकारविलये च बोधाकारोऽवशिष्यते, तस्य सर्वनाव्यभिचरितरूपत्वात् , तस्मात् स एव पारमार्थिक इति । अग्न प्रतिविधीयते-यवादि सवेदनमद्वयं पारमा. र्थिकम् , प्राह्यप्राहकाकारप्रवृत्तं पुनरतारिवकमिति, तद्युसम्, प्रमाणाभायात् । तथा हि-बहिरन्तधानेकाकारतया हर्षविपादादिभिः स्थिरस्थरताद्यनेकधर्मपरिकरि- तापमहणपरिणाम विवर्तमान सवेदनमुपलभ्यते, न पुनर्वेगवेदकाकारविधि पाग भवनिरपवय॑ते ज्ञानं तादा कस्यचित् कदाचन प्रतीतिगोचरचारितामनु- भपति, भयप्रतिभासस्य स्वादशायामप्यननुभूतेः । न च तवचिन्तका अपि प्रमाणमन्तरेण स्वायतं प्रतिष्ठापयन्तः प्रेक्षावतामयधेयवचना भवन्ति, अन्यथैकम- चेतनमध्ययमपि मझानेक चेतनं क्षणमगुरताकान्तमविद्यात: प्रथत इति मुषाणो. ऽनिराकार्य: स्यात् । यदपि बहिरनिराकरणधिया अवयम्यवयवद्वारेण दूपणम- दायि, तदपि बहिरन्तः प्रथमानसालासुमत्प्रतीतप्रतिभासमुन्तरनिर्दलितशरीरतया भक्तमध्यनिष्ठ यूतदर्शिनः पुरतो विप्रतारणभवगाष्टिनीशपथप्रायमिति न विद्वजग- मनांसि रायति, प्रत्यक्षप्रतिभासापहवे तन्मूलकत्वात् कुयुक्तिविकल्पानामुत्याना- भाषात् । किं च संवेदनस्यापि सितासितायनेकाकारेवेकस्य वर्तने भेदाभेदसाम- स्यैकदेशादियोधं समानमेवेति न दूषणम् । भनेकाकारविवर्तस्यालीमावान तेन सह संवेदनस्य पारमार्थिकस्य भेदाभेदादिचिन्तेति चेत्, ननु एवमितरेतराश्रयं दुरार. दिपषट्केत्यादि । पद्दियसब-धान्यथानुपपत्या परमाणुना सावयवतेसभिमायः। भवधेय. पचना आदेशाचसः । ग्रदा तत्वरूपम् । सवेदनस्यापीत्यादि । एकस्यति । चित्रज्ञानस्य, क्षाने झेपरिमोव नीलपीतादयो बद्दव आगारा. प्रतिभाति, उतस्तेषु नीलपीतायाकारेषु कथा AA ·४० टिप्पासहित मादायते । तया हि-तटीकापसिशययमपदमसिति, तलिप ताव मिनि म्यायात् । गपए भयमरयकरणति सर्वदनं यथा पूर्यातरक्षामा संप न्धमनुभयसि तया निरमा मपि यदि परमाणया विश परमायारा योग माग किमयुक्त स्थान पायपरययत्यारे कान्तर रनिरामतिरेकरशे पा सदरमपक्षमाधाकरम्, पररायिनिटिनस्पपिवक्षया सरसनीय भेदयो। रवार धुपगमात् पहिरन्त तथा प्रकाममाया योनिद्रानुमायामाम् । एतेन रागारागापारम्पादिपिरोधानावनपि प्रनियम.प्रमागममिदा विरोपा भावात् , प्रमाणपाधिताय विरुद्धावात् , पुस्तिविकताना च म पक्षापद्धवे नि लतया बाकायापोगान, तातितरमोधानाभावात् , भिमभवृत्तिनिमित्तलाश स्वधर्माण सपियर व दापति एव । हिंध स्वयमय मवेदन पर मार्यसम्यवहारापक्षया प्रत्यक्षारयक्षतविक्सविताभाम्नादिरपमन्यु- पयतो बहिर यिरधर्मास्यासप्रतिपंधपद्धि काल जात्य मुसोनाम प्रमाग कथ चिद् भ्रान्त समरित, स्वरूपम्पवयमलादिति स्थितम् । ननु च तदशितार्याली कतया ज्ञानस्य भ्रान्तता, न स्वरूपेण, न च तवृदयसमये कस्यविदिश्मलीकार्यम्, इद यनरी कामिति विनावधारण समस्ति, भारताप्रान्तताभिभत्तपोस्तदेक रूपतया प्रकाशनात् । यदा च विशनपथचारिणोऽपि शारयुगलादयोऽलीक सामाविदान्तोश्यन्ते, सदा सकष्टसत्यार्थताभिमतप्रतिभासेवायहीकार्यतानि वृत्तेरनावास एप । न च समर्थप्रापयादिकमारकानिराकरणकारण कल्पनीयम, मेरे शान वर्तने ति विचार प्रवर्तते एव । सदलितावेनेति । प्रयापहवेन युनिधि कल्पाना निर्देस्तित्वाधानामाव , प्रत्यक्षामा विचित्र यस्याप्यदर्शने कप कुमुक्तिविर साना समव भिमप्रवृत्तिनिमित्तत्वादिति । पर्यायरूपतया दि एम्बपरिणामरूपस्यावय. बिन ततुभ्यो भेद , दव्यरूपतयाऽभेद , एवमुत्पादादिधर्माणामपि विरोधाभावो बोदम्य उत्तरपर्यापस्य सुंदर पूर्वपर्यायस्य व्यय द्रश्यस्य बनुयायिनो भौव्यमिति । परमार्थे- स्वादि। परनार्यसन्यवहारापेक्षयति एतद् यथासमव योग्य न यथाक्रमम, तेन परमार्थी पेक्षया सवेदन प्रत्यक्षम् स्वसवेदनरूपत्वान्, सव्यवहारापेक्षया त्वप्रत्यक्षम, अर्थामावेऽप्य- परिच्छेदा मकवन ले करध्यवमायान् , तथा परमार्थापेक्षया विकल्परहितम्, सर्वविषपाना स्वात्मनि नावकल्पवात् , सभ्यवहारापेक्षया तु विकल्पकलुषितम् असतो बहिरस्य तेन तिक रुपनात् तथा परमार्थापेक्षया अधा तम् , हानमात्रस्य वास्तवत्वात् , सव्यवहारापेक्षया च भातम् , अविद्यमानबाह्मवस्तुनि बहीरूपतयार्थस्य माहरुत्वात् । आदिमणात् परमार्थापेक्षया प्रमाणम् स०पवहारापेक्षया प्रमाणमियायपि इष्टव्यम् । बहिरणे बाधवस्तुनि भदामदा दिविरुद्धधर्माध्यासने कुवा हतुना वा प्रतिषेधबुद्धि केवल मन्दता प्रकटयति । तदर्थ प्रात्यादिकमिति तस्य प्रतिभासमानस्य अलादेरर्थस्य प्राप्ति , आदिशब्दान् पानाव ·न्यायावतार ध स्वमावेस्थायो तसावेऽप्यलीकार्यतासिद्धे । बाधकप्रत्ययोपनिपातात् तस्यासत्यार्थ तेति चेत्, न, तस्य स्वगोचरपर्यवसितत्वेन बाधकत्वायोगात् । अन्यथा नीलमाददाना देवदत्तयतिः प्राक्प्रवृत्तपीपयुद्धर्वाधिकापयेत, सर्वप्रतिभासस्य बाधकामावसिद्धेश्य समानता । तस्माद् प्रान्ताप्रान्तज्ञानभ्रान्तिरिय भवताम् , विषेकाभावेन सर्वस्या लीकाथरवादिति ॥६॥ अत्राह- सफलप्रतिभासस्य भ्रान्तत्मासिद्धित स्फुटम् । प्रमाणं स्वान्यनिश्थायि द्वयसिद्धो प्रसिध्यति ॥ ७ ॥ एवं मन्यते- योऽपि समस्तसवेदनस्य प्रान्तता मतिजामीले, तेनापि तसाध कस्याप्रान्तताभ्युपगन्तव्या, तद्भान्तत्वे तत्यतिपादितालीकत्वेन सकलज्ञाना प्रान्तताप्रसङ्गात्, अन्यथा तभ्रान्तत्वायोगात् । एव च सजातीयमन्यदप्यमान्त स्यात् , ततश्च सकलप्रतिभासस्य समस्तसवेदनस्य भ्रान्तस्वासिद्धितो विपर्यस्तत्वा निम्पले मत स्फुट स्वान्यनिश्वापि सुनिश्चिततया स्वपरप्रकाराक तत्प्रमाणमिति सबन्ध । तच द्वयसिद्धी स्वरूपार्थरक्षणयुग्मनिष्पत्तौ प्रसिक्ष्यति निष्पद्यते, अन्यथा प्रमेयाभावे प्रमाणाभावात् । तस्मात् प्रमाणमुररीकुर्वाणेनार्थोऽप्यभ्युपगन्तव्य इत्य भिप्राय इति ।। ७॥ तदेव स्वार्थानुमानलक्षण प्रतिपाय तद्वत्ता प्रान्तताविप्रतिपत्ति व निराकृल्या धनाप्रतिपादितपरार्थानुमानलक्षण एवाल्पवक्तव्यत्वात् तावच्छादलक्षणमाह- दृष्याव्याहताद्वाक्यात्परमार्थाभिधायिन'। सत्यमाहितयात्पन्न मान शाब्द प्रकीर्तितम् ॥८॥ अगापि शाब्दम् इति लक्ष्यम्, अनूगरयात् । दृष्टिाव्याहनाट इत्यादि लक्ष विधेयत्वात् । दृष्टेन प्रमाणालोकितेन इष्ट प्रतिपादयिषिताऽदयाहतो अनिरा कृत सामथ्यांदों यस्मिन् वाक्ये तत्तथा, प्रमाणनिश्चितार्थावाधितमिति यावत्, तस्मात् । परमोऽकृसिम पुरुरोपयोगी शक्यानुष्ठानो वाथों याच्यस्तमभिधातु शीर गाहनाद्यर्थक्रियापरिग्रह । तस्येति । स्वप्नज्ञानस्य । तस्य बाधकप्रत्ययस्य । समानतेति । न कश्चित्प्रतिमासो माध्यो नापि च बाधक 1 विवेकाभावेनेति । विवेको भ्रान्तात् सन्न ज्ञानादेरभातस्य पार्थक्येन व्यवस्थापनम् ॥ ६॥ योऽपीति । योगाचारादि । भ्रान्ततामिति । सर्वमालम्बनै मातम् इति वचनात् सत्सायकस्य समस्तसवेदन प्रान्ततामायकस्य, निरालयका सबै प्रलया, अपयत्वात् । स्वप्नमत्ययवत् , इत्यनुमानस्य । तान्तरवे निरालम्बनतासाधकानुमानाली कत्वे ॥ ७ ॥ दृष्टेनेत्यादि । अय भिन्नाधिकरणानपदो बहुव्रीहि , यदि वा इष्टाइल्याहतोऽथों नन हदियाव्यात वाक्यम् , तदनु दृष्टेन प्रमाणनितेन इष्टाव्याहतमिति त पुरुष । परमोड न्याया- णम्,

·टीका टिप्पनसहित
परय तत् परमार्थाभिधायि, विशिष्टार्थदर्शकमिस्पर्थ 1 तत तापमाहितयोपमम्
प्रकृतवाक्यप्रतिपाघार्धादानशीलतया लधारमसत्ताक यन्मान तछादमिति प्रकी
तितम् उपवाणित पूर्वाचारिति सपन्ध । तप रटेष्टाण्याहताद् इत्यनेन कुतौर्थिक
पचसा शक्किविप्रतारकोपीनां घ शान्दतां निरत्यति, प्रमाणयाधितत्याद ।
घाक्यात इत्यमुना तु वास्यस्यैव नियतार्थदर्शकरवात् परमायाभिधायितेति दर्शयन्
অনথনা। ঘাথাপিবিস চুল ছানােয়ার
देशादिवचनप्रभवज्ञानस्य निष्फलतया प्रामाण्य निराचष्टे । तावमाहितयोरपन्नम्
इयमुना स्वेवभूतादपि धाक्यात् सोढ्दोपाद् विपरीतार्थहणतुरतया प्रादु
भूतस्य सादरव वारयति । मानम् इत्यनेन भन्तर्भावितप्रोपसर्गायन शाब्दे परस्या
प्रामाण्यवृद्धि तिरस्युरुते, तदप्रामाण्ये परार्थानुमानप्रलयप्रसङ्गात् , तस्स बचनरूप
(वात् । पचपचहेतुसूचकत्वेनोपचारतस्तस्य मामाण्य न तावत इति चेत्, न,
अप्रामाण्यस्य सूचकत्यायोगात् । ननु हेतुप्रतिरादने यदि तत् प्रमाणम्,
तती
हेतुसमर्थकप्रमाणान्तरप्रतीक्षण न विशीर्यंत, तेनैव नितिस्वरूपत्वात्तस्य प्रमाण
सिद्ध पुन प्रमाणातरवैयात् । नतदस्ति, भवत्परिकल्पितायक्षस्यामामाण्यप्रस
द्वात् वदर्शितऽथे विकल्पप्रतीक्षणात्तस्यैव भामाण्यमासज्येत। तद्गृहीतमेवार्ष
मसावभिलापपत्तीति चेत्, शब्दप्रतिपादित हेतु प्रमाणान्तर समर्थयते इति समानो
भ्याय ॥८॥
शान्द घ द्विधा भवति-लौकिक शास्त्रज्ञ घेति । तत्रेद द्वयोरपि साधारण
लक्षण प्रतिपादितम्, समर्थन पुनरविप्रतारकवचनप्रभवस्येहादिवाक्यप्रस्ताव एव
लौकिकस्य विहितम, शास्त्रजस्य तु विधातव्यमिति यादश शास्त्रातजात प्रमाण
तामनुभवति वदर्शयति-
कृत्रिम पुरुषोपयोगी शक्यानुधानो वेति । वाशब्द समुच्चये तोऽयमर्थ - पुरुषोपयोगी
शवयानुष्ठानम योऽर्थ स परमोऽकृत्रिम इत्युच्यते, तर पुरुषोपयोगी इत्यनेन शक्यानुधानाना
मपि शवशरीरोद्वर्तनादीना पुरुषानुपयोगिना निरास , शक्यानुष्ठान इत्यनेन तु पुरुषोपयोगि
नामपि चाहशेषशिखारनालकारादीनां प्रतिक्षेप । विकल्पार्थों वाशब्द , तदयमथ
पुरुषोपयोगी शक्यानुष्ठानो वा अर्थोऽकृतिम इयुच्यते । अशक्यानुटानस्य तक्षकालबारादे।
परमार्थत पुरुषानुपयोगित्वात् , पुरुषानुपयोगिनश्च मृतयोदर्तनादेस्तत्त्वत पुरुषधर्मवाद
विधालुमशक्यत्वादिति । पदाच्छाब्दाभावमाद्देति । प्रवृत्तिविषयव्यवस्थापक हि प्रमाणम्,
न च पदेप्यो य पदार्थप्रत्ययस्तेन नियतो विषय उपस्याप्यते, येन घटाओं कुतश्चिनिवृत्य
अचिन् प्रवर्तते नियतदेशे हि वस्तुनि पुमान् प्रवर्तते न च केचिद्देशेन विशिष्टो घा
घटशब्देनोपदर्शित , वन पदभावप्रत्ययस्य शाब्दमाएवम् । तदिति शब्दः । तेन्द्र
शब्देन । तस्य हेतो ॥४॥

·म्यायावतार ४३ आशोपशमनुल्लध्यमदएविरोधकम् । तत्त्वोपदेशष्टरसार्व शाखं कापथट्टनम् ॥९॥ शास्ति शिक्षयति जीवाजीवादि ताव प्राहयति, शिष्यतऽनेनेति वा शाम्रम्। सत् किंभूतामेति तद्विशेषणान्याह- आप्त प्रक्षीणाशेषरागादिदापगण , लेन उप ज्ञम् आदावुपलब्धम् । अनेनापौरुपेयापोहमाह तस्य प्रमाणबाधितत्वात् पुरुषश्या पाराभाव वचनानुपलब्धे , उपलम्भेऽपि तदर्यानवगमात् , तदर्थनिश्चयार्थ पुरुषाश्र यणे गजनानन्यायप्रसङ्गात् तस्य रागादिकलुषितत्वेन वितथार्थकथनप्रवृत्त तद नुष्टानादपि स्त्रकायसिद्धी प्रणयनार्थमपि पुरुष किं नेष्यते ? विशेषाभावात् । तन्न क्षीणदोषयचन व्यतिरिच्या पत प्रेक्षावता परलोकादावाटेऽर्थे प्रवृत्तियुक्का, तत् तदेव शास्त्र, निरुपचरितशम्दापिपत्तेरिस्थास्ता तावत् । अत एव उल्लभ्यते प्राबल्येन गम्यते अभिभूयते अन्यरित्युलथ्यम् ततोऽन्यद् अनुलक्यम् सर्व धचनातिशायीति यावत् | अत एव दृष्टेन प्रमाणनिर्णीतेनेष्टस्य तद्वाच्यस्य विरोधी यस्मिस्तत् तथा तदव यदि वा, दृष्ट प्रमाणेन, इटो वचनान्तरेण तयोर्विरोधकम्, तद्विरुद्धार्थाभिधानात् ततोऽन्यददृष्टेष्टविरोधकम् अबाधार्थाभिधायीत्यर्थ । तदि यता शास्त्रस्य स्वार्थसपदुक्ता, अधुमा तस्वोपदेशादाना परार्थत्वात् परार्थसपद माह-तत्य जीवादय पदार्था , प्रमाणप्रतिष्टितत्वात् तेपामुपदश स्वरूपप्रकाशनम् , सद्रक्षणादिविधान वा, त करोति तत्वोपदेशकृत् अत एवं सार्य सर्वस्मै हितम् , प्राणिरक्षणोपायापदेशपरमपदायितया विश्वजनीनत्वात् । एतेन परार्थसपादकत्व मुकम् । अधुना परेपामेवानर्थपरिधाति चमाह-कुसिता पन्थान कापथा तीर्थान्त आप्त इत्यादि । उपज्ञायते आदौ उपलभ्यते स्म इत्युपज्ञा, आतश्वोपसर्गे (पा०३ १ १३१)-इति कर्मण्य तत आवस्योपज्ञा आप्तोपसमिति, तत्पुरुषाधिकारे उपज्ञोपक्रमे (पा.२ ४ २१) इति सूनेण उपहा तस्य नपुसकरवम् तेनोपनमिति तु नात्र बुध्यते वाक्यै नयुसर वविधानामावात् । गजस्नानन्यायेत्यादि । यथा-गजोऽम्भसा रजो वयुक्तमात्मान विधाय पुनोव रजोमिरात्मान मलिनयति तथा त्वमपि रागद्वेषोपहत पुरुषरणयनसमुत्थ वदाना कालप्यमपारुषेयखाम्युपगमेन निराकय घ्याख्यानार्थ पुनरपि तथाभूत पुरुपमभ्युपगच्छन् तदेवाजीकुरुष इति । तद्नुष्ठानादिति । अनुष्ठान व्याख्यातु ारख्यानलक्षणो व्यापारतरमात् । स्वकार्यस्य परलोकादावदृष्टऽर्थे प्रवृत्तिरूपस्य सिद्धाविति अभ्युपगम्यमानायामिति शेष । दृष्टेनेत्यादि इदमर्थकथनमात्रम् , समासत्रिग्रहस्वयम् इष्टस्य विराध , दृऐन इष्टपिराध न विद्यते दृष्टेष्टविरोधी या तत्तथा। तद्वाच्यस्येति शास्राभिधेयस्य । सर्वस्मै हितमिति । अस्मिन् वाक्ये सर्वाषणो वा (मि० हे०७१४३) इति हितेऽर्थे जप्रत्यय । विश्वजनीनस्वादिति विश्वे च ते जनाथ विश्वजनास्तेभ्यो हित विश्वजनीनम् पश्वसर्वविधाजनार्मधारये (सि०हे० ७ १०१)- इति ख , तस्य इनादेशे ।

·५५
रोशा रिप्पवावा
पनि ना पहन विशाल मिराकारकर, सजनारारिमनविष्यमामि ।
ईसाई नायागार गार प्रमाणम् , गावर लागामिनि ॥
अपना परायांनुमानणाग पापम्, तर पनि परन् एमागम
फिर मामाभ्यनार-
स्यनिशपरगनियानं पुध ।
पग मानमायात यास्य तपचारत nton
भत्र परार्थ मानमितिया, निश्परिपारि गम्, स्य भागमा
तरपनिश प्रमेयाधिगम र मनिपामानो निभयपारन ममेपपरिय
भागमाभांपनम्, प्या भामनो निर्गपारापा पर निगपडनगमिष ।
विपरम्म म प्रपामन पन मन पराग मीयतेऽननति मानम्, भारपात
कपितम् । ननु च यदि निश्यामादन पराधमानम नया ज्ञानमपि परमप्यायनाय
पानिपमाग पराएं प्राप्नातीपार-वाय परा मनानम्, स्वानन्तपेंग
पापारा,परमपावनमायापाप हसराय पहितरा, स्वपरापारिवाच ।
पर पपनमानस्प प्रमाणमियार- सदुपयारल तस्य भानस्योपचाराध्यपरयापि
मदनयर सद्पापन प्रणम् । सत पर मयनि-प्रतिपातपुत्पश्यमान
पमान सहितकारणाया पपनमप्युपणारेण प्राणमिरपुष्पह। नवानुमा
-श्य पारा वायुपगतमा प्रत्यायन प्रतिपयत किला शाप
रवलपणमाहीति नेताचा पोम्प प्रतिपादापितु पायंत। म चशमात परस्प
स्थलक्षणप्रदगा मत्पभमुग्मयत सदस्य विकल्पोत्पादितत्वेन परस्यापि
विकल्पोपाहारवार।
विकरूपयोनय शम्दा विकरपा शम्दयोनय ।
कार्यकारणता तेणे नार्य शादा स्पृशन्यपि ॥ इति ॥१॥
निर्विरूपक र प्रत्यक्षम् अतो न शब्दजन्यमित्यतोऽनुमान रटान्तीकृत्य
प्रत्यक्षरयापि परार्थता साधयितुमाइ-
च रूपम् । कापथा इति । कुशन्दस्य पथि शन्द पम्पक्षेपदर्थे इत्यागर ॥९॥
परप्रयोजनमानावादिति। परस्य प्रयोजन परप्रयोजनम् , तदेव परप्रयोजनमात्रम् ,
मात्र कात्स्येजधारण हनि वचनात् , अवधारण पोऽन मानधनि । यपि स्यचित्तथा
विधाम्यासाद् वचनमुच्चारयत स्वयमप्ययप्रातपदिवाक्यस्य प्रयोजनवम् तथाप्यल्प वानेद
विवक्षितमिति । व्यवहितावादिति । ज्ञानानन्तर इ विवक्षा स्थानत्ररणाभिधाता देना
शदात्पता परसताने नाना पादादिति । विमलयोनय इति । विकल्पो योनि कारण
येषां तथा ॥१॥

·न्यायावतार . प्रत्यक्षेणानुमानेन प्रसिद्धार्थप्रकाशनात् । परस्य तदुपायत्वात्परार्थत्वं द्वयोरपि ॥ ११ ॥ प्रत्यक्षेणाप्यनुमानेनेव प्रसिद्धार्थप्रकाशनात् स्वप्रतीतप्रमेयप्ररयायकत्वात् परा त्व प्रतिपाययोजनस्य द्वयोरपि प्रत्यक्षानुमानयोः तुल्यकारणस्यात्, नानुमान स्यैवैकस्येत्यभिप्रायः । इह घाश्रयमाणस्वात् तदर्थगमनाच भपीवादी लुस निर्दिष्टौ दष्टव्यौ । प्रत्यक्षमतीतार्थप्रत्यायनं च प्रतिज्ञानानस्यायमभिप्राय:- यत् पो मन्यते, नेतद् गोचर परेभ्य प्रतिपादयितु पार्यत इति । सदयुक्तम् , निर्विकल्पकाध्यक्षा पोहेन व्यवसायरूपस्य प्रत्यक्षस्य प्रारोव साधितवान्, सद्गोचरस्य कचिद् विक रुपगम्यस्वेन शब्दप्रतिपाद्यत्वात् । तद्यथा अनुमानप्रतीतोऽर्थः परस्मै प्रतिपाद्यमानो वचनरूपापस परार्थमनुमानम् , तथा प्रत्यक्षप्रतीतोऽपि, परार्थ प्रत्यक्षम् , परप्रत्या यनत्य तुल्यवाद , वचनव्यापारस्यैर भेदात् । तथा हि-अनुमानप्रतीत प्रत्याययनैव वचनयति- भनिरन धूमात्, यत्र यन धूमस्तत्र तत्रानि , यथा महानसादौ, वैध र्येण वा, अग्न्यभावे न कचिद् धूम , यथा जलाशयादी, तथा धूमोऽयम्, तस्माद् धूमादग्निरोति । भव्युत्पन्नविस्मृतसयन्धयोस्तथैव प्रतिपादयितु शक्यत्वात् , स्मर्यमाणे साधे पुनरेवम् - भमिात्र धूमोपपत्ते । वैधयेण-अमिरत्र, अन्यथा धूमानुपपत्ते । प्रत्यक्षातीत पुनर्दयतावदति- पश्य राजा गच्छति, ततश्च वच नाद्विविधादपि समयसामग्रीकस्य प्रतिपाद्यस्यानुमेयप्रत्यक्षार्थविषया यत. प्रतीति कलसति, अतो द्वयोरपि परार्थतेस्याह- परस्य तदुपायरवात् प्रतिपाद्यस्य प्रतीति प्रति प्रतिपादकस्थप्रत्यक्षानुमानानौतार्थप्रकाशनकारणत्वादिश्यर्थ । एतेन पूर्वकारिको तोपचारकारणे च लक्षयति । यत्रोक्तम् ~ ने शब्दात् परस्य प्रत्यक्षोत्पति , तस्य विकल्पजनकत्वात् , प्रत्यक्षस्य स्पलक्षणधेिपयरवेन निर्विकल्पकत्वात् । तदयुक्तम् सामान्यविशेषामकार्थविषयस्य निर्णयरूपस्य तस्य कथरिदेकविषयता शरदोत्पा घरवाविरोधात , एवविधस्य च प्रागेव समर्थनात्। चक्षुरादिसामग्रीवस्तदुष्पद्यते न शब्दादिति चेत् । भनुमानमपि प्रत्यक्षादिनिश्चिता हेतोरविस्मतसबन्धस्य प्रमा तुरुलसति, न शब्दात, अतस्तस्यापि परार्धेता विशीत । समर्थहेतुकथनात् सम्र वचनस्य परार्थतेति चेत्, अत्रापि दर्शनयोग्यार्थप्रतिपादनादिति ब्रूमः । तस प्रत्यक्षपरोक्षयोः पारायं प्रति विशेषोपलब्धिरिति मुच्यता पक्षपात. ॥ ११ ॥ प्रतिपादकस्थेत्यादि। प्रतिपादकस्थ प्रत्यक्षानुमाननिणीतार्थस्य प्रकाश्यतेऽर्थ परेभ्यो. नेनेति प्रकाशन वचन कारण यस्य परस्य, तस्य भावस्तत्त्व तस्मात् । एतेनेति । परप्रताति प्रति वचनस्योपायताप्रदर्शनेन पूर्वगारिकोक्तेति वाक्य तदुपचारत. इति । तस्येति । प्रत्यक्षस्य । एकविषयतयेति । शब्देन सहति शेष, अयममिप्राय:-सामा यविशेषामक वस्तु शब्दानां गोचर , प्रत्यक्षमाप कथचिन सामान्यविरोपात्मकबरतुविषयम् । तत. - , ·टीका-टिप्पासाहत तदेवपोपि परार्थर्ता प्रतिपाद्य सरस्परूपमाह- प्रत्यक्षपतिपनापप्रतिपादिच पदकः। प्रत्यक्ष प्रतिमासस्प निमित्तस्यात्तदुच्यते ॥ १२॥ यदुध मस्यामतिरमार्थप्रतिपादि साक्षा'कारिज्ञानगोयाकपनचतुर तद प्रायक्षमुप्पत इति सबन्ध । तप प्रत्यक्षरुपमेवोपमान प्रापर्श, विप्रतिपय प्रति पुनानुमानद्वारेणोग्यमानमनुमानमेवेति । चादनानेकार्थरवार दर्शयति- पवन कुत प्रत्यक्षम् इस्पाह-प्रतिभासस्य निमितवान् प्रतिपाययप्रकारानुवार उपचारणोच्यत इत्यर्थ ॥२॥ अनुमानमाह-- नाध्यापिनाभुयो देतोचो यत्प्रतिपादकम् । परार्थमनुमान तरपक्षादिय वनात्मकम् ॥१३॥ दिनोति गमयति भर्पमिति हेतु तस्य सायाविनाभुव मानिस पितरप याच प्रतिपादक सदर्शक नभनुमानप्रकारानुस्वार पराधमनुमानम् । तत्पीश. मिस्याह- पक्षो पदयमाणलक्षण स भादिपो हेनुासरतापगनिगमादीनां तानि राथा, तेपो षचनानि प्रतिपादका वनय , तान्येवामा स्वरूप परम तत् पक्षादि पचनात्मकम् । ननु च हेतुप्रतिपादक र परार्थमनुमानमित्यभिधाय सा पक्षा दिपचनात्मकमिति पदत पूर्वापाव्याहता पाचोयुक्ति, मैतदस्ति, एव मन्यते नेक प्रकार परार्थानुमानस्य किं ताई यथा परस्य सुखेन प्रमेयमतीतिर्भवति तथा परनत प्रस्यायनीय । सत्र दशाश्यय साधन प्रतिपादनोपाय । तद्यथा पक्षादयः पा, ताछुद्धयश्च । तत्र यदा प्रतिपापप्रक्रमादेव निर्णीवपक्षोऽविस्मृतदृष्टान्त स्मार्य प्रतिबन्धमाहकप्रमाणो व्युत्पन्नमतिरवार शेषाययवा-यूहनसमर्थश्च भवति, यद्वा अत्यन्ताभ्यासेन परिकर्मितमतित्वात् तावतैव प्रस्तुतप्रमेयमवश्रुभ्यते तदा हेतुप्रति पादनमेव क्रियते, शेषाभिधानस्य श्रोतृप्तस्काराकारितया नैरर्थयादित्यादी हेतुप्रति पादन सूत्रकृता परार्थमनुमानमुक्तम् । यदा तु प्रतिपाद्यस्य नायापि पक्षनिर्णय सामा विशेषामोऽर्थ प्रत्यक्षप्रतिपन्न परस्मै प्रतिपाद्यमान परार्थप्रत्यक्ष भवति । ११॥ तञ्चेति । वच । प्रत्यक्षरूपमिति । पश्य मृगो याति इति प्रत्यक्षरूपतया प्रति पादकत्वादचोऽपि तथोच्यते ॥ १२ ॥ पाचोयुक्तिरिति । पश्यद्वाग्दिशो हरयुक्तिदण्डे (सि. हे० ३-२-३२) इति पच्या अलुक्समास । अविस्मृतस्यादि। दृशतेन स्मार्य स चासौ प्रतिबन्धो व्याप्तिश्च तस्य ग्राहका, तञ्च तत्प्रमाण च, ततो न विस्मृत तद् यस्य स तथा । परिवर्मितमति त्वादिति । परिकम मजा-मस्या इति तासादेराकृतिगणवादितमलाप, तत परि कर्मिता मतिरस्पति विग्रह 1 अकाहे अप्रस्तावे। तमाममिति । पक्षादीना सामर्थ्यम् ।

·न्यायावतारः तदा अकाण्ड एवं हेतूपन्यासोऽयमुद्रपातायमानः स्यादिवि पक्षोऽपि निर्दिश्यते । तथास्मयमाणे प्रतिबन्धमाहिणि प्रमाणे दृष्टान्तोऽपि वण्येत, अन्यथा हेतोः साम. निवगतः। स्मृतेऽपि प्रमाणे दान्तिके योजयितुमजानानस्योपनयो दश्यते , समापि साकादक्षस्य निगमनमुध्यते, अन्यथा निराकुलप्रस्तुसासिद्धः। तथा यन्त्र पक्षादौ स्वरूपविप्रातिपत्तिस्तन तच्छुद्धिः प्रमाणेन कर्तव्या, इतरथा तेषा स्वसाध्या- साधनात् । सवेंषा चामीषा साधनावयवस्वम्, प्रतिपाद्यप्रतीत्युपायत्वात् । ननु च स्वनिश्चयवत् परनिश्चयोत्पादन परार्थमनुमानमुक्तम्, न च स्वार्थानुमानकाले प्रमो. ऽयमनुभूयते, संबन्धवेदिनो हनुदर्शनमात्रात् साध्यप्रतीतिसिद्धेः, न हि प्रतिपत्ता पक्ष कृत्वा ततो हेतु निभालयति, नापि दृष्टान्तादिक विरचयति, तथा प्रतीते. रमावात्, किं चान्वयव्यतिरकाभ्या हेतोरेव सामर्थ्यमुनीयते, न पक्षादीनाम्, तयतिरेणापि साध्यसिद्धे तथापि तेपा साधनाशरवकल्पनेऽगवस्थाप्रसङ्गात् । यदि च तरसामथ्यं स्यात् , तदा पक्षोपन्यासमात्रादेव साध्यावगतेः हेतुरानर्धक्य- मभुवीत, उत्तरावयवाश्च, एव हि तरसामध्यं सिद्धयेनान्यथा। तस्माघ एव परनिर• पेक्ष साध्य बोधयति स एव हेतु. साधनम् न पक्षादय इति । अनोच्यते - स्पनि- श्चयवत् परनिश्चयोत्पादन परार्थमनुमानमुक्तमित्यादि यदुक्त सद्युक्तम् , केवल तदर्थ नजानीपे, निश्चयापेक्षयव वतिना तुल्यताभिधानात् , न पुन. सर्वसामान्यमभिप्रेतम् , अन्यथा ध्वनिमनुञ्चारयन् स्वार्थानुमाने साध्यमवबुध्यते इति, तदनुञ्चारणेन परनिश्चयोत्पादन प्रसज्येत, न चैतदस्ति, शब्दानुच्चारणे परप्रतिपादनासभवात् , तदर्थ शब्दाझीकरणे येन विना पाप्रतिपादनासभव तत्तदुररीकर्तव्यम्, समानन्यायात्, न च पक्षादिविरहे प्रतिपाद्यविशेष प्रतिपादयितु शक्य, हेतुगोचरादितरसाध्या- प्रतीतिविकलतया तस्य साकाङ्क्षवात् , तथा च बुभुत्सितार्थबोधाभावादप्रत्या- यित एव तिष्ठेत् , अतस्तद्वोधनार्थ पक्षादयो दर्शनीया , इति तेऽपि साधनांशाः स्युः । यच्चोक्तम् --अन्वयध्यतिरेकानुकरणाभायान साधनम्, हेतुमात्रादपि साध्यसिद्धेः, तयुक्तम् , अविप्रतारकतानिश्चित पुरुपदचनमात्रादपि अग्निरत्र इत्या दिरूपात् चिःप्रमेयोऽर्थ, सिध्यतीति हेतोरण्यसाधनताप्रसङ्गात्, तद्विरहेणामि साध्यसिद्धे , युक्त चैतत्, अविप्रतारकवचनस्य प्रागेव प्रामाण्यमसाधनात् । यचो- क्तम्-यद्यमीपा सामर्थ्य स्यात्, तदा पक्षमात्रादेव साध्यप्रतीतेहेतोयर्थ्य स्यादिति, सदयुक्ततरम् , भवत्पक्षेऽपि समानत्वात्, तत्रापि समर्थहेतूपन्यासादेव सायावगते, अन्यथा समर्थतायोगात् । पश्चातस्यैव प्रमाणेन समर्थन सर्वत्र गृहीत- तरसाध्येत्यादि । तेषां पक्षादीनां साध्य प्रतिपाद्यो योऽर्थस्तस्य प्रतीतिविक्लता, तया कृत्वा हेतुभूतया वा तस्य प्रतिपाद्यस्य सागझलान् । पत्रात्तस्यैव प्रमाणेन समर्थनमिति। यत् सन् तासर्व क्षणिमिति व्याप्यालिङ्गितहेतूपन्यासानन्तरं अक्षणिके क्रमयोगपद्याभ्यामर्थ-

·४८
टीचा टिप्पमसहित
ग्याप्तिकस्य च पुन. पक्षमिच्युपसहरणमनकर्ता प्राप्नुवन् केन निवार्यत । तर
भावे हेतो सामप्यं मावगम्यते सेन सार्थकमिति चेत्, पक्षादीनपि चिरहस्य
प्रतिपाविशेष. प्रतिपादयितु न पायते इति सेपामपि साशंकता न दुरुपपादति
मुध्यसामानह । तस्माद्धेतुवत् पक्षादयोऽपि साधनम्, तोरपि पचित प्रतिपाये
तपेक्षतया तसिरपेशतासिद्धरिति, तदिद सकसमाकलस्योक्स तापक्षादिपवना
स्मकमिति ॥३॥
तदेवमयंत पक्षादीन प्रस्तुत्य तावत् पक्षलवणमाह-
साध्याभ्युपगमः पक्षः प्रत्यक्षाद्यनिरास्तः।
तत्प्रयोगोऽत्र वर्तव्यो देतोगोचरदीपक. ॥१५॥
पथ्यत इति पक्ष , व्यक्तीक्रियते इति भाव.. किंभूत इस्याह-सायस्य भनु
मेयस्य अभ्युपगमोऽङ्गीकरणम्, प्राभिकादीनां पुरत प्रतिज्ञाम्वीकार इत्यर्थ ।
किमभ्युपगममात्रम् | नेस्याह- प्रत्यक्षायनिराकृत इति । प्रत्यक्ष साक्षात्कारि सवेद
नम्, मादिशब्दादनुमानस्वषचनलोका गृह्यन्ते, तेरनिराकृतोऽयाधितः पक्ष इति
सयन्धः । तद्यथा-सर्वमनेकान्तारमकम् , अस्ति सर्वज्ञः इत्यादि पा, भय च केवल-
मेष्टव्यो न पुन. परार्थानुमानकाले वचनेनाभिधातव्यः इति यो मन्येत त
प्रत्याह- तस्य पक्षस्य प्रयोगोऽभिधानमत्र परार्थानुमानप्रस्ताव कर्तग्यो विधेयः ।
कुत इस्याह-हेतोः प्रानिरूपितस्य गोचरदीपक इति, निमित्तकारणहेतुपु सर्वासा
प्रायो दर्शनम् इति वचनात् , भावप्रधानवाध निर्देशस्य, विषयसदर्शकवादित्यर्थः।
अयमत्राभिप्राय'- न हि सर्वत्र प्रतिवादिनः प्रक्रमादेव निर्गीतपक्षस्य कूर्चशोभापुरः
सर हेतुरुपन्यस्यते, अपि तु कचित् कथचित् ॥ १४॥
ततो पदाचापि प्रतिपाय, पक्षार्थ न जानीते, तदा अकाण्डे एव हेतावुष्य
माने विपयन्यामोहाद् प्रान्तिलक्षणो दोष स्यादित्याह-
कियाविरोधादिति बाधकप्रमाणेन सत्त्वाख्यहेतो समर्थनम् । पुन, पक्षधर्मिण्युपसहरण
मिति । कृतकच शब्द इत्यादिरूपम् । तदपेक्षतया पक्षाधपेक्षतया ॥१३॥
महीरयादि । अयमभिप्राय -क्वापि निर्णातपक्षे प्रतित्रादिनि हेतु प्रयुज्यते, क्वाप्य
निर्णांतपक्षे । तत्र यदा निर्णीतपक्षे प्रतिवादिनि हेतु प्रयुज्यते, तदा निरर्थक्वात् पक्षोप
ग्यासोऽस्माभिर्न क्रियते एव । द्वितीये तु पक्षे विषयदर्शक्त्वेन सफलत्वादवश्य कार्य
एव । कूर्चशोमाया पुरसर प्रथमम् , यस्मिन् हेतावुप यस्ते कूर्चशीमा सपद्यते, तत्वता
वैलक्ष्याभाव , सावणम्भता भवतीति यावत् , अथवा कूर्चशोभापुर सर यति, अस्मिन् पक्षे
अयमभिप्राय-यदा सम्यग्भूत किंचिद् द्वित्वार्दिक प्रतिपादयितुमारम्यते तदा तत्प्रतिपादना
दागपि कूर्चशोभा तावष्टम्भता, मथूपरामर्शन वा भवताति ॥1॥

·भ्यायाफ्तार ४९ अन्यथा याघभिप्रेतदेतुगोचरमोहिन । प्रत्याय्यस्य भवेद्धतर्विदारेकितो यथा ॥ १५॥ अन्यथा इति उत्सविपरीताश्रयणे पक्षप्रयोगाकरणे इत्यर्थः । वादिनो हेतू पन्यासकर्तुरभिप्रेतोऽभिमतः स चासौ हेतुगोचरश्च घाद्यभिप्रेतहेतुगोचर , तर मुखति दोलायते सच्छीलन यः, तस्य प्रत्याय्यस्य प्रतिवादिनो हेतु विरुद्धारेफित्तो भवेद विरोधशङ्कारक्षितः स्यादित्यर्थ । ततश्च सम्यग्हेतायपि विपक्षे एवाय वर्तते इति व्यामोहाद् विरुद्धदूपणमभिधीत, पक्षोपन्यासातु नितिहेतुगोचरस्म नैप दोष. स्यादित्यभिप्राय.। अमुमेवार्थ स्पष्टदृष्टान्तेनाह यथा इति । तदुपन्या. सार्थ ॥ १५॥ धानुष्कगुणसप्रेक्षिजनस्य परिविध्यत । धानुप्फस्य विना लक्ष्यनिर्देशेन गुणेतरौ ॥१६॥ पमा लक्ष्य निर्देश विना धानुष्कस्ये एप्रक्षिपतो गौ गुणदोषी तो तदर्शिजनस्य विपर्यस्तावपि प्रतिभात , गुणोऽपि दोपतया दोपोऽपि वा गुणतया तथा पक्षनिदेश विना हेतुमुपन्यस्यतो वादिनो यौ स्वाभिप्रेतसाध्यसाधनसमर्थवासमत्वलक्षणो गुणदोषी तो प्राभिकप्रतिवाद्यादीना विपरीतावपि प्रतिभात इति भावार्थ । अक्षरा र्यस्तु धनुषा चरति धानुष्करतस्य गुणो लक्ष्यवेधप्रावीण्यलक्षणरतत्र प्रेक्षकाणा कुतूह हमिति तस्योपादानम्, अन्यथा दोषोऽपि दृष्टव्य , तत्सप्रेक्षिजनस्य सत्यप्रेक्षण शोललोकस्य परिविभ्यतो यथाकथविद् वाण मुञ्चत इत्यर्थ , धानुष्करय विना रक्ष्यनिर्देशेन चापधरस्य वेध्यनिष्टकनमो यो गुणेतरौ गुणदापो तो यथा विरद्वा रामा वादिनोऽपीत्यर्थः। तस्मादविज्ञानतदथे प्रतिवादिनि वादि भानुप्केण पक्षलक्ष्य निर्देश्यैव हेतुशर' प्रयोक्तव्य इति स्थितम् ॥ १६ ॥ सापत हेतोर्लक्षणावसर , तच्च स्वार्थानुमानबद् निविशेष द्रष्टव्यम् , प्रयो गस्तु तन्न न दर्शित , स्थार्थानुमानस्य बोधरूपत्वात्, इह तु दर्शनीय., परार्थानमा नस्य वचनरूपत्वात्, भतस्त दर्शयति- देतोस्तथोपपत्या वा स्यात्मयोगोऽन्यथापि घा। द्विविधोऽन्यतरेणापि साध्यसिद्धिर्भवेदिति ॥ १७ ॥ स्पार्थानुमानमस्तावे हि परप्रणीतलक्षणान्तरम्यपोहेन साध्यध्यतिरेकात् विरद्वदूषणमभिदधीतेति । यत् कृता तदनित्यम् , यथा घट , ताथ शन्द इत्युत्ते हि यद्यपि नित्यत्वे साध्ये कृतकत्वमत्र हेतूकतम् , तिक्त्वानित्यत्वयोश्च व्याप्ति देशितत्यैव विरुद्धतामभिदध्यादिति मार ॥ १५ ॥ धनुषा परतीति । अस्मिन् वाक्ये तेन इति सूत्रेण चरत्यर्थे ठक् । इकु इक् हात माधना को शप्रात्ताद्दौरिसस इत्यनेन सदेश । अविज्ञाततधं इति । अब दितपक्षार्थे ॥ १६॥ न्याया-७ रेकिती भवत Free ·५० रीका-टिप्पमसरितः सामस्स्येन हेतोयाचिरेयकं लक्षणमिति नितम् , परार्थानुमानेऽपि तदेय प्रकाश नीयम् , पपनापना तु अधित् चित् प्रपतंत इपभिशापास्तयिष्यमाह-- हेतोदिविधप्रयोग स्यादिति संबन्धः । कमियाह-यप साम्यसमावे एवो. पपत्तिर्विधमानता, समा तापपरया, यथा- अप्तिरत्र, धूमस्य तथोपपोरिति । भन्यपापि पापनेन भय एयशपोपधारादपधानुपपरि लक्ष्यति । भन्यया साम्यम्पतिोके भनुपपत्तिरपिपमानरीय तपा या अन्यमानुपपरया इसोः प्रयोगः स्यात्, यया- भनिरन, धूमस्यान्यथानुपपत्तेरिति । एते च = अप्यफस्मिन् साये भयोक्तम् इति यो मन्येत, हरियणार्थमाह-अम्यतरेणापि तथोपपत्तिमयोगेश भन्यथानुपपत्तिप्रयोगेण या साप्यस्य साध्यतिपिपादयिपितार्यस्य सिदिनिपत्तिः मतिपायप्रतीताबारोहण भवेद, इति यस्मात्, तत्मार द्वे अपि प्रयोक्तव्ये, प्रयोग दयेऽपि यस्माद् यधनरचना भियते ना, मयोगस्य च साश्यसाधनफरम् , तधे देनेष सिम्पति, द्वितीयप्रयोगः केवलं धनुरकौशष्ठमाचक्षीत, मरधम्यादिस्य. भिमायःom मधुना दृष्टान्तलक्षणावसरः। स च द्वेधा साभम्र्येण पंथग्येण । तत्र साध स्रान्तमधिकृस्पाह- साध्यसाधनयोयोप्तिर्षध निश्चीयतेतराम् । साधम्र्येण स दृष्टान्तः संबन्यस्मरणान्मतः ॥१८॥ एयोरयलोकितयोः सामर्थ्यात् साध्यसाधनयोः भन्त परिनिष्धितिः अन्य पाद व्यतिरेकाद्वा साध्यसाधनभावष्यवरियतिनियन्धना पस्मिमिति दृष्टान्तः, समानो धर्मोऽस्येति सर्मा सद्भाव साधम्यं तेन साधम्येण । सविधी भवती स्याह- साध्य जिज्ञासितार्थात्मकम् , साधन तद्गमको हेतुः, तयोः साध्यसाध. नयोयोति , इदमनेन विना न भवति इत्येवरूपा, यम्न कचिनिधीयतेतरा अति शपेन नि यते स साधर्म्यदृष्टान्त । यथा- अमिरत्र, धूमस्य तथैषोपपत्ते महाम सादिवद् इति । अय चाविस्मृतप्रतिबन्धे प्रतिवादिनि न्धस्मरणात, इति । यदलोपे पञ्चमी, माग्गृहीतविस्मृतसबन्धस्मरणमधिकृत्य मतोऽभिप्रेतोऽयं नीतिविदाम्, नान्यथा। यदा हि प्रतिपाद्योऽपापि सबन्ध साध्या चिनाभावियलक्षण बुध्यते, सदा प्रमाणेन सबन्धो पाहणीयः, न दृष्टान्तमात्रेण, न हि सहदर्शनादेव कृचिासर्वत्रेदममुना विना म भवतीति सिध्यति, अतिप्रसङ्गात् । कचिदिति । प्रतिषाचविशेषे ॥ १७॥ साभ्यसाधनयोरियादि । अन्वयेन व्यतिरेकेण वा साध्यसाधनभावस्य इदमस्य साध्यमिदमस्य साधनमिति सबन्धस्य व्यवस्था निबन्धन यस्या परिनिष्ठिते सा तथोक्ता । सधर्मेति । धर्मादन् केवलात् इति बहुवीही धर्मशदादन समासान्त । - प्रयोक्तव्य इत्याह-सब ·न्यायावतार . गृहीते च प्रतिबन्धे स्मरंमाणे केवल हेतुदर्शनीय., सावतेय सुस्मिता सिद्धान्तो नवाच्या, चैयात् । यदा तु गृहीतोऽपि विस्मृत कयचित् सबन्ध , सदा सरस्मरणार्थ दृष्टान्त कथ्यते । ननु च कथं निकालसमस्त देशव्यापिसबन्धावगति १ न तावनि र्णयारमकमपि प्रत्यक्ष देशकालान्तरसचरिष्णुनो साध्यसाधनयो सबन्ध निरीक्षितु क्षमते, सनिहितेऽर्थे विशदाभ्यवसायेन प्रवृत्ते । नापि शब्दात्तनिर्णय', तस्य परोप देशरूपतया स्वार्थानुमानाभावप्रसहाय , वन परोपदेशाभावाद, बदभावे सबन्धा सिद्ध , तदसिद्धावनुमानानुस्थानादिति । अनुमानासबन्धग्रहणे निरवधिरनवस्थानु पायेस, सबन्धमाहिणोऽप्यनुमानस्य पुन संयन्धान्तरग्रहणसव्यपेक्षत्वादिति । भयोच्यते- प्रत्यक्षानुमाने द्वे एव प्रमाणे इति येपा मिथ्याभिनिवेश, तेषामेप दोपो नास्माकम् , अन्वयव्यतिरेकमाहिप्रत्यक्षानुपलम्मोत्तरकालभाविनोऽव्यभिचार तत्रिकालव्यायिगोचरस्य मतिनिबन्धनस्योहसजितस्य प्रमाणान्तरस्य सबन्धमाहि तयेटस्वात् सदनिष्टौ दृष्टव्यवहारविलोपप्रसङ्गात् , तद्विलोपे व विचारानर्थक्य प्राप्तरिति । अत्र प्रकरणे पुनरनुमानात् पार्थस्य नोहो न दर्शित , सक्षितरुचि सत्वानुमहप्रवृत्तवादस्य, शाब्द तु पृथक् समर्थितम् तस्यात्रैव पराानुमानो पयोगि वादित्यास्तां तावत् ॥१८॥ इदानी वैधम्यदृष्टान्तमुपदर्शयसाह- साध्ये निवर्तमाने तु साधनस्याप्यसभव । ख्यायते यत्र दृष्टान्ते चैधयेणेति स स्मृत ॥ १९ ॥ विसदृशो धमाऽस्येति विधर्मा, तद्भावो वधर्म्यम् , तेन वैधम्येण दृष्टान्त । कदिश इत्याह- साध्य गम्ये निवर्तमाने असभवति, तुशब्दोऽवधारणार्थो मिन्नकम सच साधनस्यासभव एवेत्यान अष्टम्य । ख्याध्यते प्रतिपाद्यते यत्र कचित् दृष्टान्ते स वैधम्पेग भवति, इति शद्धन सबन्धस्मरणादिति ॥ १९॥ इदमत्रापि सवनाति-अस्यापि स्मर्यमाणे सबन्धे प्रयोगायोगादिति किमर्थ विस्मृतसबन्ध एवं प्रतिवादिनि दृष्टान्त प्रयुज्यते माम्पदा, इति परवचनावकाश माशइक्याद- अन्तव्याप्त्यैव साध्यस्य सिद्धेवेविरुदाहृति । व्या स्यात्तदसद्भावेऽप्येवं न्यायविदो विदु ॥२०॥ अन्यदा हि स्मर्यमाणे वा सबन्धे प्रयुज्येत, अगृहीते का। यद्याय तन्निर्णय सबधनिर्णय । तस्येत्यादि। शब्दस्य परोपदेशरूपतया कृत्वा शब्दजयज्ञानस्य स्वार्थानमान र मवती याह-तत्रेत्यादि । तत्र स्वार्थीनुमान ॥ १८ ॥ विधमति । पूर्ववन् ॥ १९॥ अन्यदाहीति । सबधविस्मरणाभावे ॥२०॥ .

·५२ टीका-टिप्पनसहितः सोऽयुक्तः, पदा सर्वत्र साभ्याविनाभाविन हेतु स्मरति प्रतिपाचा, तदा पक्षेऽपि तमवयुध्य कथ साध्य न प्रतिपर्वत सतश्चान्त. पक्षमध्ये प्याप्तिः साधनस्य साम्यामान्तस्वमन्तम्यांप्ति , तयय साध्यस्य गम्यस्य सिदेः मतीते. पहिर्विवक्षित. धर्मिणोऽन्यन दृष्टान्तधर्मिण्युदाहतिः ग्याप्तिदर्शनरूपा व्ययी निप्नयोजना, सम्म स्याच्या भावादिति । द्वितीयपक्षस्यापि निदोपतां निरस्यलाह- तदसद्भावेऽप्येवम् सकधाग्रहणादन्तप्रियभावेऽप्येवमिति म्यय यहिरुदाहति , न हि सहदर्शनात पचित् सर्वत्र तदूपता सिध्यति, व्यभिचारदर्शनात् । तस्मादगृहीतसयन्धे प्रतिपाने प्रमाणेन प्रतिबन्ध. साध्य , तसिद्धी तत एव साध्यसिदेरकिचाकरी शन्तोदाइति रिति न्यायविद्वासो विदुरवनुष्यन्त इति । इह घ प्रकरणे दोपाषयवानामुपनय निगमनशुद्धिपज्ञलक्षणाना सक्षिप्तरुचिसखानुग्रहपरत्वादस्य यद्यपि माक्षालक्षण नोक्तम्, तथाप्यत एवं प्रतिपादितावयवत्रयाद् बुद्धिमगिरधेयम् , यतोऽवयवापे क्षया अघन्यमप्यमोत्कृष्टास्तिस कथा भवन्ति । तम हेतुमतिपादनमान जघन्या । द्वचाद्यवयवनिवेदन मध्यमा । सपूर्णदशावयवकथनमुस्कृष्टा । तह मध्यमाया. साक्षात् कथनेन जघन्पोरकृष्टे अर्थत सूचयति, तरसद्भावस्य प्रमाणसिद्धत्वा दिति ॥२०॥ एव पक्षादिलक्षण प्रतिपायेदानी हेयज्ञाने सत्युपादेय विविततर वेद्यते इति तद्वयुदस्ता. पक्षहेतुदृष्टान्ताभासा वक्तव्या । ता सावत् पक्षलक्षणयुदस्तान् पक्षाभासाना- पतिपाघस्य य. सिद्धः पक्षाभासोऽस्ति लिहत । लोकस्वयचनाभ्यां च बाधितोऽनेकधा मत ॥ २१ ॥ पक्षस्थानोपन्यस्तत्वात् तस्कायर्याकरणचाच पक्षवदाभासत इति पक्षाभास । असावनेकधा अनेकप्रकारो मत इति सबन्धः । कथमित्याह-प्रतिपाद्यस्य प्रतिवा- दिनो य कश्चित् सिद्ध प्रतीतावारूढ एव स पक्षाभासः, साध्वस्यैव पक्षत्वात् , सिद्धस्य साधनानईवाद , अतिप्रसक्ते । तथा भक्षलिङ्गतोऽध्यक्षहेतुभ्या लोकस्वच नाभ्या च याधितरितरस्कृतो य स पक्षाभासः। तत्र प्रतिपाद्य सिद्धो यथा पौद्ग लिको घट, सौगत वा प्रति सर्व क्षणिकमित्यादि। प्रत्यक्षबाधितो यथा- निरशानि स्वलक्षणानि, परस्परविविक्ती वा सामान्य विशेषाविति । अनुमानबाधितो यथा- नास्ति सर्वज्ञ इति 1 लोकबाधितो यथा-गम्या माता इति । वत्रचनवाधितो यथा- न सन्ति सवें भावा इति ॥ २ ॥ तद्वयुदस्ता इति । पक्षादिलक्षणरहिता । अध्यक्षहेतुभ्यामिति । हेतुर्लिङ्ग कारणे कार्योपचारान् तत्प्रभन्न ज्ञानमपि हेतुरतुमाननियर्थ । भनुमानबाधित इति । तच काचदसर्वज्ञ सर्वशशब्दो मुख्यसर्वज्ञापेक्ष , गोणत्वात् , माणवकेऽग्निशब्दवत् , यद्वा Aana - ·न्यायावतार ५३ सांप्रतं हेतुलक्षणं स्मारयन् तदपास्तान हेत्वाभासामाह-- अन्यथानुपपनत्वं हेतोर्लक्षणमीरितम् तदप्रतीतिसंदेहविपर्यासैस्तदाभता ॥ २२ ॥ देतोर्लक्षणमसाधारणधर्मरूपं यदीरितं गमितम् , अनेकार्थवाद् धातोः प्रति. पादितं, स्वार्थानुमानप्रस्तावे यदुतान्यथानुपपतत्वमिति, तस्यामतीतिरनध्यघसायः, संदेहो दोलायमानता, विपर्यासो वैपरीत्यनिर्णयः, अप्रतीतिश्च संदेहश्च विपर्यासश्चेति इन्द्रः, पश्चात् तदा सह तत्पुरुषः, तैस्तदप्रतीतिसंदेहविपर्यासः, तदाभता भाभा. नमामा सस्येव सम्यगृहेतोरिवाभा अस्येति सदाभस्तद्भावः तत्ता, हेत्वाभासता भवतीत्यर्थः ॥ २२॥ अधुना येन लक्षणेन यन्नामा हेत्वाभासो भवति तद्दर्शयति-- असिद्धस्त्वप्रतीतो यो योऽन्यथैवोपपद्यते । विरुद्धो योऽन्यथाप्यत्र युक्तोऽनैकान्तिकः स तु ।। २३ ॥ यः कश्चिदप्रतीतः प्रतीत्या अगोचरीकृतोऽनिश्चितः सोऽसिद्धनामा हेरवाभासः। तुशन्धः अयस्यापि भेदोद्दयोतकः। यस्वन्यधैव साध्य विनैव, विपक्ष एवेति यावत्, उपपद्यते संभवति स विरुद्धाभिधानः । यः पुनरन्यथाऽपि साध्यविपर्ययेणापि युको घटमानकः, अपिशब्दात् साध्ये नापि, सोऽन त्यतिकरे अनेकान्तिकसज्ञो ज्ञातव्य इति । तत्र प्रतिप्राणिप्रसिधप्रमाणप्रतिष्टितानेकान्तविरुद्धबुद्धिभिः कणभक्षाक्षपाद- शानतारतम्य कचिद्विश्रान्तम् , तारतम्यत्वात् , आगाशपरिमाणतारतम्यवन् , यत्रेतद्वि- थान्त स सर्वज्ञः । तथा सदसर्गः कस्यचिदेवज्ञानालम्बन., अनेकत्वात, पश्चान्गुलवत् । तथा कश्चिदात्मा सर्वार्थमाक्षावारी, तदग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीणप्रतिबन्धकत्वात्, यथा अपगततिमिरादिप्रतिबन्धं चक्षु ने रूपसाक्षात्कारि । एवं ज्ञानं मचिदात्मनि प्रकर्षवत्, स्वावरणहायुवर्षे सति प्रकाशात्मकत्वात् , चक्षुदींपादिवत् , स्वावरणहान्युत्कर्षस्तु आवरण- हानि कचिजीवे परमकाष्ठाप्राप्ता, प्रक्षत्वात् , परिमाणवदित्यनुमानात् ॥२१॥ तस्येत्यादि । तस्यान्यथानुपपनत्वस्य । इहाय मावार्थ - विद्यमाने हेतावन्यथानुप- पनत्वस्य संदेहे अनैतिकता, विपर्यासे विरुद्धता, तस्मात् परिशेण्यात् अत्र हेतौरस त्तायां सदेहे वान्यथानुपनत्वस्याप्रतीति । तथा चासिद्धन्वलक्षणमन्यन- असत्सवानिश्चयोs प्रसिद्ध इति असन्तौ सत्तानिधयो यस्येति विप्रहः, अत एत्रातनकारिकायां सूत्रकारोऽपि वश्यति---असिद्धस्त्रप्रतीतो य इति । दोलायमानतेति । दोलोऽन्दोलक, उमयपक्षगामि- खेन तद्वदाचरन् सदेदोऽपि दोलायमानस्तस्य भावः तत्ता।.१॥ व्यतिकरे इति । प्रस्तावे । कणभक्षेत्यादि । समक्षकः कृणादापरनामा वैयषिकः, अक्षपादो नगायिकानामापाचार्यवर्य , बुद्ध मुगतः, आदिशब्दात् सास्यादिपरिग्रहः, तेषा ·टीका-टिप्पनसहितः . बुद्धादिशिष्यकैरुपन्यस्यमानाः सर्व एव हेतवः, तद्यमा- एकान्तेन भनित्य शब्दो मित्यो घा, सवात् , उत्पत्तिमश्वात् , कृतकत्वात् , प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्- इत्यादयो विवक्षयासिद्धविरुद्धानकान्तिकता स्वीकुर्वन्ति इत्यवगन्तव्यम् । तथा हि- अनित्यै कान्ते तावदसिद्धाः सर्व एव हेतव , चाक्षुपववत् तेषा ध्वनावविद्यमानत्वात् , अस दादिश्यवच्छदेनालीकसवृति विकल्पितत्वात्, पारमार्थिकरवे खेकस्यानेकरूपापल्या नेशन्तवादापत्ते , कल्पनारचितसत्ताकाना च सर्वशक्तिविरहरूपतया नि स्वभाव स्वात् , तथापि सेधा साधनत्वे साध्यमपि नि स्वभावमिति खरविषाण शशषिपा णस्य साधनमापद्यत इति शोभन साध्यसाधनव्यवहार । सर्व एवायमनुमानानु- मेयव्यवहारो बुद्ध्यावेन धर्मधर्मिन्यायेन न बहिः सदसत्त्वमपेक्षते, तेनायमदोष इति चेत्, एव तर्हि चाक्षुषत्वमपि शन्दे बुद्धयाध्यारोप्य हेतुतयोच्यमान मासिद्धत योडावनीयम् , विशेषाभावात् । अचाक्षुपत्वव्यवच्छेदेन चाक्षुषत्व बुद्धयाध्यारोपयितुं पार्यते, न यथा कथचित्, न चासौ शदेऽस्ति, अचक्षुहात्वात् तस्प, तेगापमदोष इति चेत् , कोऽयमचाचपत्वपवाछेदो नाम, व्यवच्छेदमात्र भीरूप व्यवरिछन्न का स्वलक्षण, व्यवच्छेदिका वा बुद्धि. स्वाराममापि बहिर्वस्तुग्रहणरूपतया प्लवमाना, नापरा वस्तुधर्मो यत्र भेदाभेदविकल्पद्वारेण दूषण दिसुर्भवानिति चेत् , तर्हि स शद नास्ति इति कैपा भापा, एव हि नभ पुण्डरीक तत्र नास्तीति सरवादिकमपि कल्प- यितु न शक्यमिति प्रसज्येत । किं च । ते साधनधर्मा धर्मिणि भवन्तोऽपि न भय दर्शने प्रतीतिमारोहन्ति, प्रत्यक्षस्प विकल्पविकलतया धर्मनिर्णयशून्यत्वात् , तदु सरकालभाविन्या वासनाजोधजन्याया विकल्पबुद्धे स्वाशग्रहणपर्यवसितशरीरत्वेन कुसिता अल्पा वा शिष्या शिष्यका प्रशस्तपादोहयोतकरधर्मीतीश्वरकृष्णादयस्त.. सावादित्यादि । यथासमव नित्यानित्यत्वयोरमी हेतयो यो पा । तथा हि सत्त्व स्वाभि प्रायेणानियत्वे च साध्ये हेतु , उत्पविमरव कृतक्त्व चानित्यत्वे एव, प्रत्यभिज्ञायमानव तु नियत्वे एवेनि । असदादीति । आदिशब्दादनु पनत्वादिपारमह । अनिरूपिततत्वार्या प्रतीति सवृतिर्मता। सा च यद्यपि सर्वापि अतीव. तथापि अलीकेति स्वरूपविशेषणम् । यथा-एकातमुखदा माविरिति । असाविति अचानुष व्यवच्छेद । ग्यवश्वेदमाय मिम्यादि । असुना विकल्परयेण चेयसब्द पर्यन्तेन जैन एव बौद्धाभिप्रायमाशते नीरूप तुरहम् । बपक्षण घटादि । अप घटादिरचाभुषो न मवति, इति घटादिवमचाक्षुषभ्यो गवदरती सिस्पिा भुद्धि सोशममापि सपिचतानामात्मसवेदन मिति स्वहानादा प्राहिकापि पस्तुतो परतुनि विकल्प नामममव , तथापि अनुमादिज पवन बहिार्भपाह कतया सलक्षणजलप्स्योपरि तरन्ती । स इति । विकिपि अचानपत्लन्यामकैया मापति । किम आसपकवान् औंचित्कारात्यये । औशन करत्रमवानियमहदारण मनकि- हीन्यादि । यथा गगनेन्दीवर शम्दै नास्तीनि सरवादिकमपि तत्रमा ·न्यायायतारः रहिः स्वलक्षणे प्रवेशाभावात् , तशातीवरवात् सर्वस्याक्षिद्धएवम् । नित्यैकान्तेऽपि धर्मिणोऽत्पन्तव्यतिरिक्तानामपारमार्थिकानां वा स्वसाधनधर्माणां प्रमाणेनामतीत- स्वादसिद्धता द्रष्टव्या, धर्मिणोऽविनि ठितरूपाणा पारमार्थिकाना सकलधर्माणां प्रत्यक्षादिप्रमागप्रसिद्धत्वेन निहोतुमशक्यत्वादिति । तथा विरुद्धतापि पक्षद्वयेऽपि सर्वसाधनधर्माणामुढेया, अनेकान्तप्रतिवद्धस्वभावत्वेन तत्साधनप्रयणत्वात् । एतच्चो- तरे वक्ष्यामः । एव पक्षद्वयेऽपि निर्दिश्यमाना. सर्व एव तिवोऽनकान्तिकतामाम साकुर्वन्ति, परस्परविरुदाव्यभिचारितत्वात् , समानयुक्त्युपन्यासेन विपक्षेऽपि दर्श यितु शक्यत्वात् ।तथा हि-अनित्यवादी नित्यवादिन प्रति प्रमागयति-सर्व क्षणिकम् , साधात् , अक्षणिक क्रमयोगपद्याभ्यामकियाविरोधात अर्थक्रियाकारित्वस्य च भावलक्षण वात् , सतोऽर्थक्रिया व्यावर्तमाना स्वकोटीकृता सत्ता व्यावर्तयेदिति क्षगित्वसिद्धि । न हि निस्योऽर्थोऽर्थक्रियाया कमेग प्रवर्तितमुत्सहते, पूर्वार्थ किया. करणस्वभावो रमदद्वारेणोत्तरक्रियाया प्रवृत्ते., अन्यथा पूर्वार्थक्रियाकरणाधिरामप्रस नात्, तरस्यभापायवे घनिपता अपपाति, अतावस्थ्यस्यानियलक्षणयात् । निस्योऽपि कावर्तिन सहकारिकारणमर्थमुदीक्षमाणस्तावदासीत् , पश्चात् तमासाय क्रमेग कार्य कुर्यादिति चत् , न, सहकारिकारणस्य नि प्रेकिंचित्कररवात् , अकि चित्करस्थापि प्रतीक्षणेऽनवस्थाप्रसङ्गात् । नापि चौगपद्येन नित्योऽर्थोऽर्थक्रिया कुरुते अध्यक्षविरोधात् । नोककाल सका क्रिया. प्रारभमाण. कश्चिनुपलभ्यते, करोतु वा, तथाप्याद्यक्षणे एवं सकलक्रियापरिसमाईतीयादिक्षणेष्वकुर्वाणस्यानित्यता बलादा दौकते, करमाकरणपोरेकस्मिन् विरुद्वत्वादिति । नित्यवादी पुनरेव प्रमाणयति- सर्व नित्यम् , सावात् , क्षणिके सदसत्कालयोरर्यक्रियाविरोधात्, तलक्षण सावं मावस्था बनातीति ततो निवर्तमानमानन्पशरणता नित्यव साधयति । तथा हि- क्षगिकोऽर्थ सद् वा कार्य कुमात्, अपद् वा गत्यन्तराभावात् । न तावदाद्य पक्ष, समसमयवर्तिनि व्यापारायोगात्, सफलभावाना परस्पर कार्यकरणभावप्राप्त्याति प्रसाच । नापि द्वितीय पक्ष क्षोद क्षमते, असत कार्यकरगशक्तिविकलस्यात् , अन्यथा शशविषाणादयोऽपि कार्यकरणायोत्सहेरन् , विशेषाभावादिति । तदेवमेका तद्वयेऽपि ये ये हेतवस्ते से युक्ते समानतया विरुद्ध न व्यभिचरन्ति, अविचारित रमणीयतया मुग्धजनध्याय चौपादयन्तीति विरुद्धा व्यभिचारिणोऽकान्तिका सर्ववस्तुधाणा वस्तुतोऽनेकान्तप्रतिवद्धत्वादिति । तस्मादमी सर्व एव हेतव, - NAA AA भूदिति न किंचित् । एव तुच्छ व्यवच्छेदमात्र सर्वथा भिन्न स्वलक्षण वरत्वसंस्पर्शिनी विकल्पबुदिश्व शन्दे नास्तीति चाक्षुषत्वमपि तत्र न इत्यायमारमेवेति भाव । नित्यैकान्त इत्यादि । धर्मिणोऽत्यन्तव्यतिरिक्तानामिति नेयायिकवैशेषिकाभिमायण। अपार माधिकाना चेति अतवाद्यमिप्रायेण । ततोऽयक्रिया ग्यावर्तमानस्यादि। अक्षणिका

·टीका टिप्पनसहित
सन्तोऽनेकान्तमन्तीण नोपपद्यन्ते, इति तमेव प्रतिपादपितुमीशते । चिमूहबुद्धिभिः
पुनः विपक्षसाधनार्थमुपन्यस्यमाना विवक्षयासिद्धविरुद्धानकान्तिकतामाविभ्रतीति
स्थितम् ॥ १३॥
तदेव हेवामासान् प्रतिपाघ दृष्टान्तलक्षणव्युदस्तान् दृष्टान्ताभासानाह-
साधम्र्येणान दृष्टान्नदोषा न्यायविदीरिताः।
अपलक्षणहेतूत्थाः साध्यादिविकलादयः ॥ २ ॥
साधन साध्याकान्तमुपदर्शयितुमभिप्रेत परिमस्तत् साधर्म्यम् तेन, अत्र
व्यतिकरे, दूप्यन्त इति दोषाः, दृष्टान्ता एवं दोपा. दृष्टान्तदोषाः, दृष्टान्ताभासा
इत्यर्थः, न्यायविदीरिता विद्वद्भिर्गदिताः। साध्य गम्यम् , आदिशद्वात् साधनोभय
परिप्रदः, सद्विकरास्तच्छ्न्याः, आदिशद्वान् सदिग्धसाध्यसाधनोभयधर्मा गृह्यन्ते ।
किंभूता एते इत्याह- अपगत लक्षण येम्पस्ते तथा च ते हेतवश्च तेभ्य उत्थान
येषां तेऽपलक्षणहेतूस्था. । इद च प्रायिक विशेषणम्, सम्यग्हेतावपि वक्तृदोप-
धशात् वान्ताभासतोपपत्ते.। यथा-नित्यानित्यः शदः, श्रावणत्वात् घटवदित्यादि।
पत्र साध्यविकलो यथा- प्रान्तमनुमानम्, प्रमाण वाद, प्रत्यक्षरत् । प्रत्यक्षस्य
आन्तताविकलत्वात् , तद्वान्तत्वे सकरव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् , तदुच्छेदे च प्रमाण
प्रमेयाभावात् न किंचित् केनचित् साध्यत इति भ्रान्तवादिनी मूकतामापयेत।
साधनविकलो यथा-जाप्रसवेदन प्रान्तम् , प्रमाणत्वात् स्वासवेदनयत् । स्थम
सदनस्य प्रमाणतावैकल्यात् तत्मत्यनीकजाग्रसत्ययोपनिपानबाधितत्वादिति ।
उभयविकलो यथा- नास्ति सर्वज्ञ.,प्रत्यक्षाद्यनुपलब्धत्वात् , घटवत् । घटस्य सायात
प्रत्यक्षादिभिरुपरब्धावाच । सदिग्धसाध्यधर्मो यथा- वीतरागोऽयम् , मरणधर्म.
स्वात् रथ्यापुरुषवत् । रय्यापुरपे वीतरागरवस्य सदिग्धत्वात् , विशिष्टचेतीधर्माणा
क्रमयोगपनिवृत्यार्थक्रियारिख वर्तमान सत्स्वव्याप्त सत्त्व निवर्तयति । ननु चार्भक्रिया
सामर्थमेव सत्व नान्यत्, तथा च मानश्री-- "यदि नाम प्रतिदर्शन सत्यमेदस्तथापीहार्य
कियासामग्रमेव सत्वममिप्रेतमिति," ततमार्थक्रियासामर्थ्यशोधैटकुम्मायोरिय व्याधि-
कृतस्य मेदस्सामावात् क्थ व्यायथ्यापकमाव 1 उच्यते, कारणस्प कार्यात्याग्मावित्वमर्थ
कियामामयं मवनधर्मरत्वमात्र तु सस्वमिति व्यत्तो व्याचिरता मेद । यतूक्तम्-अर्म
कियासायर्यमेव सरवमिति, तदर्थक्रिरासामर्थ्ययभिचारित्वान् सत्त्वस्येति ॥२३॥
सदिग्धसाध्यति । सदिग्धशासौ साध्यश्च सदिग्धसाभ्य, सदिग्धमाघ्यो धर्मा
यस्यति बहुवादि, न पुन सदिग्ध साप्यो धर्मों यस्येति सदिग्ध साध्यधर्मा यस्येति वा,
पादन का केवलान् इत्यनेन देवरापात्परों व केवरी धर्मचन्द तस्मादनौ विधानात् ।
एवं सदिग्धसाधनधर्मादिवपि पाथ्यम् । म्याहारादीति । आदिशम्दाचेष्टामारपरिग्रह ।
तभिर्णयस्वैति । विशिष्टयापारादिलिडनिश्यस्यन्यर्थ ॥ २४ ॥

·न्यायावतार ५७ विशिष्ट व्याहारादिलिङ्गगम्यत्वात् रध्यापुरुपे तमिर्णपस्याप्यभावादिति । संदिग्ध साधनधों यथा - मरणधर्माय पुरषः, रागादिमचात् , रध्यापुरुपवत् । रथ्यापुररो रागादिमवस्य सदिग्धावात, वीतरागस्यापि तथा सभवादिति । सदिग्धोभव धर्मो यथा- असर्वहोऽयम् , रागादिमावाद, रथ्यापुरपयत् । रथ्यापुरपे प्रदर्शित न्यायेनोभयस्यापि सदिग्धस्वादिति । मनु च पररम्यदपि दृष्टान्ताभासमयगुतम् , सयथा-- अमन्वयोऽप्रदर्शिताम्बयो विपरीतान्वयश्चति । तनानन्ययो यथा- रागा दिमान् वियक्षितः पुरष , वक्तृत्वाद् इष्टपुरुषवदिति । यद्यपि किरेपरप रागा दिमस वक्तृत्व च साध्यसाधनधर्मी दरी, तथापि यो यो वसा स स रागादि मानिति च्याप्यसिद्धरनन्वयोऽय दृष्टान्तः । तथा अप्रदर्शितान्वयो यथा- अनित्यः शब्दः, रुसकत्वात् घटवदिति । अव यद्यपि वास्तवोऽन्वयोऽस्ति, तथापि वादिना वच- नेन न प्रकाशित इत्यप्रदर्शितान्बयो दृष्टान्तः। विपरीतान्ययो यथा अनित्य, शब्दः, कृतकत्वादिति हेतुमभिधाय यदनिय तत् कृतक घटवदिति विपरीतव्याप्तिदर्शनात बिपीताम्य साधर्यप्रयोग हि साधन साध्याशास्तमुपदर्शनीयम्, इह तु विषयांसदर्शनाविपरीतता । तदेतद् भवद्भि. स्मासोक्तमिति । अत्रोच्यते, परेपान सुपर्यालीवितमेतद् दृष्टान्ताभासत्रयाभिधानमिति ज्ञापनार्थम् । तथा हि-न ताव दनन्वयो दृष्टान्ताभासो भवितुमर्हति । यदि हि दृष्टान्तबलेन व्याप्ति. साध्यसा धनयोः प्रतिपाद्येत, तत. स्यादनन्दयो दृष्टान्ताभास., स्वकार्याकरणात्, यदा तु पूर्वप्रवृत्तसबन्धमाहिप्रमाणयाचरस्मरणसपादनार्थ दृष्टान्तोदा तिरिति स्थितम् , सदामम्वयलक्षणो न दृष्टान्तस्य दोष , कि तहि हेतोरेव, प्रतिबन्धस्याद्यापि प्रमाणे- नाप्रतिष्टितत्वात् , प्रतिबन्धाभावे चान्वयासिद्धेः। न च हतुदोपोऽपि दृष्टान्ते चाच्या, मतिमतकादिति तथा अमदर्शितान्वयविपरीतान्ययावपि न शान्ता भासता वीरतः, अन्धयाप्रदर्शनस्य विपर्यस्तान्वयप्रदर्शनस्य च वक्तृदोपत्वात् , तदोपद्वारेणापि दृष्टान्ताभासप्रतिपादने तदियत्ता विीर्येत, वक्तृदोषाणामानम्स्यात् । पतृदोपत्वेऽपि परार्थानुमाने तत्कौशलमपेक्षते इति । एव चौपन्यासे न बुभुति तार्थसाधी अतो बान्ताभासावताविति चेत्, एव तर्हि करणापास्वादयोऽपि दृष्टान्ताभाया पाच्याः। तथा हि-करणपाटवध्यतिरेकेणापि न परप्रत्यायन समस्ति, विस्पष्टवर्णाग्रहणे व्यक्तनया सदर्यावगमाभावादिस्यास्ता तावत् ॥२१॥ तदेवं साधम्र्येण रयान्ताभासान् प्रतिपाद्य वैधयेणाह- वैधयेणान दृष्टान्तदोषा न्यायविदीरिताः। साध्यसाधनयुग्मानामनिवृत्तेश्च संशयात् ॥ २५ ।। साध्याभाका साधनाभावव्यासो दर्शयितुमभिप्रेतो यस्मिन् तद् वैधय॑म्, तारान्तदोषान्यायविदीरिता इति दनार्थम् । साध्यसाधनयुग्यानां गम्यगमको न्याया-८ ·५८ रोका टिप्पनसहित भयाना अनिवृत्तेरनिवर्तनात् धशब्दस्य व्यवहितप्रयोगरवात् सायाच निवृत्ति सदेहाच्चेत्यर्थ । तदनेन पड दृष्टान्ताभासा सूचिता । तद्यया- साध्याव्यतिरेकी २, साधनाव्यतिरेकी ३ साध्यसाधनाव्यतिरेकी तथा ५ सदिग्धसाध्यव्यति रेक ५ सदिग्धसाधनव्यतिरक ६ सदिग्धसाध्यसाधनम्यतिरकश्वेति । तत्र सध्यम्यतिरेकी यथा भ्रातमनुमान प्रमाण वाद- इति । अन्न वैधदृष्टान्त - यत् पुन त न भवति न तत् प्रमाणम् तद्यथा स्त्रमज्ञानमिति स्वमज्ञानाद् मात सानिवृत्ते साध्यायतिरेकिरवमिति साधनाव्यतिरकी यथा निर्विकल्पक प्रत्यक्ष प्रमाणयादिति । अत्र वैधय॑दृष्ट त - यत् पुन सविकल्पक न तत् ममाणम् तथानुमानम् अनुमानात् प्रमाणतानिवृत्त साधनाम्यतिरकि वम् । उभयान्य रिकी यथा- नित्यानित्य शब्द सावादिति। अत्र वैधम्यदृष्टान्त - य पुनर्न नित्यानित्या स न सन् तयथा घट घटादुभयस्याप्य यावृशेरुभयान्यतिरकि स्वमिति । तथा सदिग्धसाध्यन्यतिरेका यथा- भसर्वज्ञा अनाता घा कपिलादय भार्यसत्यवतुष्टयाप्रतिपादकरवादिति । अत्र वैधर्म्यष्टात प पुन सर्वज्ञ आक्षा वा भसावार्यसायचतुष्टय प्रत्यपीपदत् तद्यथा शौद्धोदनिरिति । अय च साध्याव्यति रकी वा भार्यसत्यचतुष्टयस्य दुखसमक्ष्यमार्गनिराधलक्षणस्य प्रमाणया धितवम तदा पकस्यासर्वशतानाप्ततोपपत्त केवल तमिराकारकप्रमाणसामग्रंपर्यालाचनविकलानां सदिग्धसायव्यतिरकतया प्रतिभ ति इति तथापयस्त । तथाहि यद्यप्यार्यसत्य धतुएय प्रौदोदनि प्रतिपादितवान् तथापि सवज्ञतातते तस्य न सिध्यत ताभ्यां सदार्पसत्यचतुएयप्रतिपादनस्या यथानुरपश्यसिद्ध असवज्ञानाप्सनापि परप्रतारणा भिप्रापप्रवृत्तनिपुणयुदिशठपुरुष तथाविधप्रतिपादनस्य कर्नु क्यवात् । तस्मात् पोलादने समागासयपतानासतालक्षणस्य साभ्यस्य प्यावृत्ति सदिग्धति सदि तापम्पतिकिरयमितिमधिसाधनम्यतिरको यया भनाइयवाक्य कश्चिन विवक्षित पुरुप रागामित्वादिति । अन्न वैधपरप्टान्त -य पुनरादेयवाश्या भार्यसस्पचतुष्टयमिति । आर-दूर यान्ति पापादयार्या निगरक्षण ता सता साधूना पदानां वा यथामभव मुनि प्रापरवेन यथावरियतवस्तुस्वरूपचिन्तनन म विवानि सयानि तरानीत्यर्थ तेश चतुष्टयम् । दुसरयादित पर भूना पभोपाल मरच्या -सदेना सझा सस्ता विमानमेन चेति ते व तृष्णामह या हेतुभूता समुष समुति स्थापण दुसमरमादिनि व्युत्पत्तित । निरोधानेराम्यापायर रिचविशेष मार्ग 'मार्ग अवाले मार्यभविष्यते पाणने निरोधाविमिरिति पुरादी ननुत्तेन सातादप्रन्यय निशारया विश्वस्य निरोप नियने रागवान शिक्षा समारोन्नति परम पनि मुभिरि । एतय सुदिरूप विस्तार्मिना ममा विनियटीमनीम् । प्रमाणाधितावनति । मादीना हि भूममाया ·टीका-टिप्पनसहित वस्तुनो दोप , कि तहि वचनकुशलताविकलस्याभिधायकस्य । किं च येषा भवना मदो दर्शनम् - यदुरा स्थाानुमानकाले स्वय हेतुदर्शनमात्रात् साध्यप्रतीतेः परार्थी नुमानावसोऽपि हेतप्रतिपाइनमेव काव्यम् , विदुषा वाच्यो हेतुरेव हि केवल."- इति वचनात्, नेपा कृतकत्वाद् इतीयता हेतूपन्यासेनैव सिसाधयिषितसाध्यसिद्धः समस्त धान्ताभाप्तवर्णनमपि पूर्वापरब्याइतवचनरचनाचातुर्यमाविर्भावयति | आसाता तावदेती, दृष्टान्तस्य साधनापययत्वेनानभ्युपगमात् । अर्थत्यमाचक्षीथा - अन्वय- ध्यतिरेकापरिज्ञाने प्रतिपाद्यस्य न दृष्टान्तमन्तरेणैतौ दर्शयितु शक्यौ, अतोऽन्वय ध्यतिरेकदर्शनार्थ दृष्टान्तोऽभिधातव्य ततश्च तकार्याकारिणा तदाभासतेति चत् , गले गृहीतस्यायमुल्लाप तथाप्यप्रदर्शितव्यतिरेकविपरीतव्यतिरेको दृष्टान्ताभासो न पास्तवी, पिं तहि वक्तृदोषसमुत्थी, अतो नाभिधातुं युक्त्तौ, तथाविधस्य विद्यमानवस्तुप्रकाशनसामध्यरहितस्य निबिडजडिमावष्टब्यस्य पुसो वादानधि कारिवाद् , मातृकापाठशारायोग्यतया विदुषा वादयितुमयुक्तत्वादिति ॥ २५ ॥ तदेव परार्थानुमान व्याचक्षाणेन यदुक्तम्- यदुत तत्पक्षादिववनात्मकमिति तत्पक्षहेतुरटान्तानां साभाताना प्रतिपादनात् माय. पर्यन्वितम् , केवल तत्परोक्ष भगाद्धारादेव समीचीनतामाविभर्ति, इत्पमुना प्रस्तापेन दूपण साभासमभिधातु काम आह--- वाद्युक्ते साधने प्रोक्तदोषाणामुद्भापनम् । दूपणं निरवद्ये तु दूपणाभासनामकम् ॥ २६ ॥ पद्मशीली यादी भरपायकस्तनोने उपन्यरते, परिमन् ? साधने साम्यते प्रतिपाद्यप्रतीकावारोपतेऽनुमेय येन तसाधनम्। तच्चानेकरूप प्राक् प्रत्यपादि। सघया क्वचिद्धतुरेवैक क्वचित्पक्षहेतू, कचित् पक्षहतुदृष्टान्ता , कचित्त एव सोपनया , चित् सनिगमना , कचिदेकेकताछुद्धिवृदयेति प्रतिपाद्यस्य कचित् कथचित् प्रत्यापयितु शक्यत्वात् , तरनत्यायनोपायस्य च साधनस्वादिति, नत्रह सम्यक्साध नस्य दायितमशक्यत्वात् , साधनाभास एवं तसामर्शपपत्ते । साधनामासमेर दुषणापनिपातात् मागवस्थायामनिात सामान्येन साधनध्वनिलोत्तम्, तम प्रोक्तदोषाणां प्रत्यक्षादिनिराकृतपक्षासिदादिगुसाच्यादिविरलयानसाधुपायास- लक्षणानामुद्भावन प्रानिकाना पुरत. प्रकाशन यत् तद् प्यते- स्वाभिप्रेतसाध्य- प्रस्यायनकल्यलक्षण विकृति नीयते साधतमनेनेति पणमिति शेयम् । अधुना तदाभासमाह निर्गत सम्यक्प्रयुक्तरवादवा पाप पक्षादिदोषलक्षण दोष्टरमस्मादिति निस्वयम् तस्मिन् साधने वादिनोले इति वर्तते, तथापि मत्सरितया प्रमृद्यो वदनशीलरो चादीति, वदतांति महादणिन् इति णिन्- अवश्य बदन नि आवश्य का वा आवश्यराधमणयोर्णिन् इति णित् । वदनं वाद सोप्यास्तीति वा गादी शीला

·स्पामावतार
दर यदविधमानामा दोषाणामुडावन तरूपणस्थानापन्यस्तस्वात् सस्कार्याकरणात्
सम्यक्साधन दोषोद्भावनस्य प्रलापायमानत्वात् दूषणयदाभासते इति दूपणाभा
समिति, तदेव नाम सज्ञा यस्य तत्तधा, समर्थसाधनोपन्यस्तत्वात् साधिते साध्ये
सतामयपशब्दालकारादिदोषाणां यदुद्भावन तदपि दूषणाभासनामकमिति । तु
सम्वेन विशषणार्थेन दर्शयति-वस्तुसिद्धयर्थ वादप्रवृत्ते तस्य सिद्धवात्, अपशब्दा
दीनामप्रस्तुततया तदद्वारेण दोषप्रकाशनस्यासवद्धप्रलापरूपत्वाद, इतरथा ताप
न्मानेणेव परापाकरणसिद्ध. समर्थसाधनान्येपणप्रयत्नो विशीयेत, प्रयोजनाभावा
दिति ॥ २६॥
तदव व्यावहारिकममाणस्य प्रत्यक्षपरोक्षस्वार्थपरार्थादिभेदभिन्नस्य लक्षण
प्रतिपायाधुना यै पारमार्थिक समतावरणविच्छेदलभ्यमशेषार्थगोचर केवलज्ञान
नाभ्युपगम्यते, तन्मनोद्दलनार्थ तहमणमभिघिरसुराह-
सकलायरणमुक्कात्म केरलं पत्प्रकाशते।
प्रत्यक्ष सालार्थात्मसततप्रतिभासनम् ॥ २७ ॥
सकल समस्तमावृणोरयात्रियते वा अनेनेत्यावरणम्, तत्स्वरूपप्रच्छादन
कर्मे यर्थ सकल घ तदावरण च सकलावरण तेन मुक्तो रहित मारमा स्वरूप यस्य
तत्तथा अत एव केवलमसहाय आवरणक्षयोपशमविचित्रतयैव बोधस्य नाना
फारतया प्रवृत्ते , सामरस्त्येन पुनरावरणनिर्दलने विबन्धककारणवकल्यादेकाकार
तयैव तस्य विवर्तनात् , भतो ज्ञानान्तरनिरपेक्ष यत् प्रकाशते प्रयते निरु
पाधिक द्योतते इत्यर्थ , त परमार्थत प्रत्यक्षम् । तदिद सकलायरणमुकाम इति
हेतुद्वारेण तथा केवल यत् प्रकाशन इति स्वरूपतो निरूप्याधुना कार्यद्वारेण निरू-
पयज्ञाह-सकरायात्मना समस्तवस्तुरूपाणा सततप्रतिभासनम् - अनवरतप्रका
शान सकलात्मिसततप्रतिभासनमिति प्रतिभास्यतेऽननति प्रतिभासन आत्मनो
धर्मरूपतया भेदवद्विवक्षित ज्ञानमिति यावत् । अस्य ध पारमार्थिकत्वम्
निरुपचरितशम्दार्थोपपत्ते । तथा हि- अक्षशब्दो जीवपर्यायस्ततश्वाक्ष प्रति यतते
इति प्रत्यक्षम् , यत्रा मन साक्षात् व्यापार , व्यावहारिक पुनरिन्द्रियध्यवाहितात्म
व्यापारसपायरवात् परमार्थत परोक्षमेव धूमादमिज्ञानवत्, तिरोधानाविशेषात् ।
ननु च प्रसिद्ध लक्ष्यमनूद्यापसिद्ध पक्षण विधीयते, सर्घद्राय म्याप , अप्रसिद्ध पुन
लक्ष्ये लक्षणममिधीयमानमम्बरारविन्दिनीकुसुमलक्षणवतिगोंधरता पायाच , तदिद
तूपपदामावेन णिन्प्र ययस्यासमवादर्थकधनमात्रमेतत् । तावन्मात्रणेवेति । अपशब्दालका
रादिदोषोद्भावनमारेणव । प्रयोजनाभावादिति ! समर्थसाधनस्य दि परनिराकरण प्रयो
जनम्, तचदपशब्दादिदोषोद्भावनेनापि चक्रे तदा कृत वादिदूषणार्य प्रतिवादिन समर्थ
साधनोपन्यासन यायेनेति ॥ २६ ॥

·टीका-टिमनसाहितः स्वरूपतोऽप्रसाध्य लक्षणमभिदधानस्य कोऽभिप्रायः इति । भन्नोस्यते ये से मिष्यावलेपा-मातान्त:करणाः प्रमाणप्रसिद्धमम्मदः प्रति विप्रविपद्यन्ते, तेषां धान्ध्यीकृतबुद्धित्वादवधारणीयतामनेन दर्शयति । किमस्य प्रतिपादकं प्रमाणमिति चेत्, एते घूमः- समस्ति समस्तवस्तुविचारगोचरं विशददर्शनम् , तद्गोचरानु। मानप्रवृत्ते । इह यद्यद् गोचरमनुमान प्रवर्तते, तस्य तस्य प्राहक किंचित् प्रत्यक्ष- मुदयपदवीं समासादयति, यया चित्रभानोः। प्रवर्तते च सकलार्थविषयमनुमानम्, अतस्तवलोकिना विशददर्शनेनापि भाव्यमिति। सर्वार्थविषपर्क किमनुमान प्रव. तैते इति चेत् । इदमपि मूमः- इह यद्यदस्ति तत् सर्व स्थियुदयापवर्गसंसर्गमनु- भवति, वस्तुत्वात् , यद्यद्वस्तु तत्तत् स्थेमजन्मप्रलयः क्रोडीकृतम् । तद्यथा- अलिरगुलिववशत्व स्वापेक्षयेति, वस्तु च यदस्ति, अतः प्रस्तुतप्रवाशान्तं तददगन्तव्यम् । इदमेव निसिलार्थगोचरमनेकान्तानुमान ज्ञाननियाभ्यासाति. शयानिखिलावरणविच्छेदे विवन्धककारणाभावाद् विशददर्शनीभवति । न चानु- मानप्रवृत्तावपयनयित्वादिना प्रमातुरप्रवृत्ती अनुमेयगोचरप्रत्यक्षासंभवेन व्यभिचार शोदनीयः, संभवस्य साध्यतयाभिप्रेतत्वात् । न च संभवमानेऽस्ति व्यभिचार, सर्वानुमेयाना संभवत्प्रत्यक्षतया व्याप्तत्वादिति । अथवान्यथानुमानयाम:- संभव. समस्त शुद्धिक भात्मा, विद्यमानशुद्ध शुषायस्वात् , इह यो यो विद्यमानशुपाय: स स संभवत्रामस्तशुद्धिक', मथा विद्यमानक्षारमृत्पुटपाकादिशुद्ध थुपायो रत्नवि- शेषः, तथा च विद्यमानज्ञानाद्यभ्यासशुद्धथुपाय आत्मा, अतः सभवत्समस्तशुद्धिक इति । सामस्त्यशुदशामा ज्ञानज्ञानिमोः कथचिदभेदात् केवलमभिधीयते इति । ज्ञानाद्यभ्यास कथं विशुद्धिकारणमिति चेत्, आवरणमलप्रतिपक्षरूपवादिति चूम.। प्रतिपक्षरूपता क्थमवधारिता इति चेत्, तचैव दर्शनात् । तथा हि-दृश्यते ज्ञाना घभ्यासतः प्रतिक्षणमावरणविलयः, विशिष्टविशिष्टतरतत्कार्यबोधारानुभवात् , तदति शये पुनः सामस्स्योच्छेदः स्यादिव्यभिदध्महे । एतेन यत्परे पोचु मया- प्रत्यक्षादि. प्रमाणपञ्चकगोचरतिफान्तस्वात् सर्वार्थसवेदनमभावाख्य पटप्रमाणगोचरतां प्रति. पद्यते तदयुक्तम् , तस्लभवस्यानुमानेन प्रतिपादनात्, प्रमाणपघकयवर्तनाभावासिद्धे. किं च । प्रमाणपत्रकं तद्वोचरं न प्रवर्तते इति कथं भवतो निर्णयः किं नियतदेश काटण्याच्या, या समस्तदेशकालास्कन्दनेनेति । यद्याद्यः पक्षः, ततो यथा मिष्यावलेपणास्मातान्त करणा इति । अलीवाभिमानापूरितमनतः। चित्रभानो रिति । वहे । स्थेमेति । स्थिरस्य माव., पृष्म्यादित्वादिमनि रथादेशे धौव्यमित्यर्थः । शानावयासत इति। हानाम्यासात् ज्ञानावरणविलये झानावरणविलयकापों शान- विशेषो दृश्यते। आदिशब्दात् दर्शनाभ्यासात् दर्शनावरणविलये दर्शनावरणविलयकार्यों दर्शनविशेषानुमवो गृह्यते । एव चारित्राभ्यासेऽपि सदतिशये हानापम्पासातिराये ॥२७॥ ।

·न्यायावतार घटादेः कचित् प्रमाणपत्रक तद्रोचरं निवर्तमानमभाव साधयति, एवं समस्तवस्तु. सवेदनगोचरमपि सनिवर्तमान नियतदेशदशावच्छिन्नमभावं साधयेत्, न सर्वन, ततश्च घटादिवत् तहुनिर्वार स्यात् । अथ द्वितीय. पक्षा, असौ असभव्येव, समस्त देशकालवर्तिपुरुषपरिपरसपेदनसाक्षात्कारिणो सेवं वक्तु युत्तम् - यदुत न कचित् समस्तार्थसवेदनमस्ति इति, न भवतः, तथाविधपुरुषसभवानभ्युपगमात्, इतरमा य एव कश्चिनिश्चित्येवमभिदध्यात्, स एव समस्तवस्तुविस्तारव्यापिज्ञानालोकः इति समस्तार्थगोचरसवेदनसिद्धिरित्यास्ता तावत् ॥ २७ ॥ तदेव प्रमाणविषये लक्षणसख्याविप्रतिपत्ती निराकृत्याधुना क्रममाप्ता गोचर विप्रतिपति बहुवक्तव्यत्वादनिराकृत्य तावत् फलविप्रतिपत्ति निराचिकीर्षुराह- प्रमाणस्य फलं साक्षादज्ञानविनिवर्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे शेपस्यादानहानधी. ॥ २८ ॥ द्विविध हि प्रमाणस्य फलम् साक्षादसाक्षाच्च, अनन्तर व्यवहित चेत्यर्थः। तत्र साक्षादज्ञानमनध्यवसाय. प्रमेयापरिच्छित्तिस्तस्प विनिवर्तन विशेपेण प्रलया- पादन प्रमाणस्य फलम् , अज्ञानोहलनद्वारेण तस्य प्रवृत्ते., तस्य च सर्वान मूलतया प्रमात्रपकारित्वात् तनिवर्तनस्य प्रयोजनता युक्तैव, एतच्चानन्तरप्रयोजन सशानानामेकरूपावार सामान्येनोरकम् । व्यवहितप्रयोजन पुनर्विमागेनाह- केवलस्य सर्वज्ञज्ञानस्य सुख वैषयिकसुखातीतपरमाहादानुमच उपेक्षा साक्षात् समस्तार्थानुभवेऽपि हानापादानेच्छाभावान्मध्यस्थवृत्तिता ते सुखोपेक्षे फल मिरयर्थः । शेषस्य तस्यतिरिक्तप्राकृतलोकप्रमाणस्यादान ग्रहण हान परित्याग स्तयोरादानहानयोर्धाद्विरादानहानी। सा फल इति यावत् । ततश्चादेयाना सम्य ग्दर्शनादि सचन्दनादीना यादित्सा, तथा हेयाना मिथ्यादर्शनादिविषकष्टका दीना या जिहासा प्रमाणसापा, अप्रमाणात् तदसिद्ध., प्रेक्षापूर्वकारिणा ततः प्रवृस्ययोगादित्युक्त भवति ॥ २८ ।। अधुना गोचरविप्रतिपत्ति निराचष्टे- अज्ञानोहलनद्वारेणेति । अज्ञानमुद्दलयदेव प्रमाण प्रवर्तते इति । किमुक्त भवति । न प्रमाणात् फलोकान्तेन भिनमभिन्न वा, भेदाभेदरूपतवान तरपरपरभेदस्य प्रतिमासनात् । तथा हि- यस्यैवात्मन प्रमाणकारितया परिणाम फलरूपतयापि तस्यैव स , य एष प्रमि मीते स एव निउत्ताझानो जहात्याददाति उपेक्षते चेति प्रतीत । एष चेकप्रमात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरमेट , करणक्रियापरिणाममेदाच भेद । उक्त च- पारपर्यण साक्षाच फल दे॒धाम्यधायि यत् । जिनैमिनमभिन्न च प्रमाणाचदिहोदितम् ॥ २८॥ rammar ·. शैका-टिप्पनसहित अनेकान्तात्मकं वस्तु गोवरः सर्वसंविदाम् । एकदेशविशिष्टोऽयों नयस्य विषयो मतः ॥२९॥ अनेके बहवोऽन्ता भशा धर्मा वा आत्मानः स्वरूपाणि यस्य तदनेकान्तात्म कम् । कि तत्! वस्तु बहिरन्तश्च, गोचरो विषयः सर्वसंविदा समरतसवित्तीनाम् । अनेनानेकान्तमन्तरेण संवेदनप्रसरव्यमई दर्शपति, प्रान्तसंवेदनानामध्यनेकान्तो चोतनपटिष्ठतया प्रवृत्ते , केवलं केचिदेशेषु विसंवादकत्वादप्रमाणानि तानि संगी यन्ते । तदयमभिप्राय:~यदा संवेदनसामान्यमप्यनेकान्तविरहेण न प्रवर्तितुम सहते, तदा तद्विशेषणभूतं प्रमाणं एकान्ते प्रवर्तिप्यते इति दुरापास्तावकाशा एवैपा वाता, तथाप्यनादिमिथ्याभिनिवेशवासितान्तःकरणाः सुदर्शनविप्रलब्धबुद्धको बहवोऽत्र विप्रतिपद्यन्ते इति सर्वप्रमाणानामनेकान्त गौचरत्वसाधक प्रमाणमभि धीयते । इह यत्प्रमाणं तत्परस्पराविनि ठितानेकधर्मपरिकरितवस्तुनो ग्राहकम् , तस्यैव तन्त्र प्रतिभासमानत्वात् , इह यद्यत्र प्रतिभाति, तदेव तोचरतयाभ्युपगन्त- ज्यम् । तद्यथा-निरादीनवनयनमयवदर्शने प्रतिभासमा पाटलतया जपाकुसुमं तथैव सलोचरतपायुपगम्यते, परस्पराविभकानेकस्वभावाकान्तमर्तिकं च पहिर त धस्तु सर्पप्रमाणेपु प्रयते इति, अतस्तदेव तेषां गोवरः । न चेतरेतरविशक लितधर्मिधर्मभाववादिभिः कणभक्षाक्षपादशिष्यकस्तावदस्य हेतोरसिदतादिदोष' प्रतिपादयितुं शक्यः, तदभ्युपगममन्तरेण स्वाभिप्रेतवस्तुनोऽवस्थानाभावात् । तथा हि- एकस्मिन् धर्मिणि बहवो धास्ततो भिनतनवः क्थं वरन् ? भेदाविशेषण सर्व तवृत्तिप्रसङ्गात् । तत्रैव तेषां समवायाधान्यन पर्तन्ते इति चेत्, ननु सोऽपि समनायो पापकापिकारकभावयतिरेकेणापि भवति, ततः सर्ववाविशेपेग प्रसज्येत, सदभाषाविशेषात् । अस्त्येवोपकार्योपकारकभाव इति घेत् , हन्त इतोऽसि अनेकोपकारकस्थानेकस्वभावताप्राप्तः, तद्विरहेऽनेकोपकारकरवाभावात् । न हि येन स्यभावेनकस्योपकरोति तेनैव द्वितीयस्थ, तस्य तत्रैवोपयुक्तस्वात् , द्वितीयोपकारक स्वभावस्य तदुपमदनद्वारेणोपसे, इतरर्थकमेवोपकुर्वस्तिष्ठेत् , तदेवस्वभावरवाद । भित्राभिः शक्तिभिरुपकरोति न मिलैः स्वभावः, तेन नाकान्त इति चेत्, तारतहि कथं वर्तस्ते इति वाच्यम्। समवायाद् इत्युचरेऽसावष्युपकार्योपकारकभाव मन्तरेण कयं न सर्वत्र इति प्राचीनं वोधं पश्वाल्लग्नमनुधावति । अपकार्योपकारक- भावाभ्युपगमे पुनरप्यनेकस्वभावताप्रदर्शितयुक्तः पुमः शक्युपकारकभिषयाक्त निरादीनवेदि | आदीनवो दोष.। इतरेतरेत्यादि । विविधानि शक्लानि येषा सानि विशकलानि, तानि करोतीति इनि विशकस्यन्ते पृथक्रियन्ते स्मेति कर्मणि 'क्त', विविधानि शकलानि मंजातानि येषामिति तारकादेराकृतिगणवात् दसम्प्रत्ययो का, तन इतरेतरं विकलितादिति विशेषणसमासे तेषी धर्मघर्मिभावं वदन्तीत्येवंशीलास्तै ।

·न्यायावतार ६५ परिकल्पनेऽप्यनेकान्तामोक्ष इति वरमादावेव मरसरिता विहायामकथमाध्यासित यस्त्वभ्युपगत किं भेदकलनयास्थान एपासना परिकशितेन इति । कि चालेका न्ताभ्युपगमे सत्येष गुण - परस्परविभक्तेषु सयोगिसयोगसमयायिसमवायाणि गुणावयवावयविग्यलिसामान्यादिप सरोगसमवायगुण्यवयविसामान्यादीना सयो गिसमवायिगुणावयविशेषादिषु वर्तनचिन्तायां यषणजालमुपनिपतति तदपि परि हत भवति, एकान्तभेद एव तदुपपत्ते , अनेकान्ते तदुत्थानाभावात् । तधा हि- मिला खलु सयोगादय सयोग्यादिम्यो विकल्पयितु पार्यन्ते- यदुत कथमेत एतेषु वतन्ते इति (किमेकदेशेन यदा सासस्त्येन । यद्यकदेशेन, तदयुत्तम्, तेपा निर वयवस्याभ्युपगमात्, साययवस्वेऽपि तेभ्योऽवयवेभ्यो ययभिन्ना, ततोऽनेकान्ता पत्ति , एकस्यानेकावयवत्वप्राले । अथ भिनास्तेष्वपि ते कथ वर्त-ते इति वाच्यम्, एकदेशेन सामस्स्येन बा। एकदेशपक्षे देवावर्तते इत्यनवस्था । अथ सागल्येन तदप्यसाधीय , प्रत्येक परिसमाप्ततया सयागादिबहुवप्रसङ्गात्तदभिन्ा पुन सयोगादयो न विकल्पभानो भवन्ति । अभेदपक्षेऽपि सयोगादिमान सयोग्या दिमात्र वा स्यादिति चेन, तस्याप्येकान्तेनानम्युपगमात्, कि तहि अन्यान्या विलिटरवरूपा विवक्षया सवर्शनीयभेदा सर्व एवैतेऽभ्युपगम्यन्ते, तथाविधामा कुयुक्ति विकल्पोत्यापितदूषणसमूहनिराकरणक्षमरवाल , भवाधितप्रतिभासेषु सर्वत्र तेषां तथैव प्रतिमासनात् , अन्यथा प्रतिभासमानानामन्यथा परिकल्पने दृष्टहान्य परिकल्पनाद्वारेणासमअसमाप्ते , सथा च महाद्वैतम्यवादादय सिद्धिमभुवीरन् , विशेषाभावादिति ॥ एतेनास्य हेती कापिला अप्यसिद्धतादिदीपमभिधित्सवो मौक्यमानीता. । तथा हि-अन्तरेक सवेदनमपरापरहर्षविपादाद्यनन्तधर्मविषाक्रान्तरूप बहिश्च घटा दिकमर्थ नवपुराणादिवर्तुळपार्थिवरकायनकस्वभावायष्टब्धशरीर साहालक्षयन्त कथ तद्विपरीतकथने प्रवर्तेरन् । प्रकृतिपुरुषात्मक द्रव्यमेवैक तात्विकम् , पर्यायभास्ति, जनक' पुनर्विवत्तोऽपारमार्थिक इति चेन, द्वयोरपि सर्वप्रमाणेषु प्रकाशमानयोरवा धितयो. सध्यवहारनिबन्धनको पक्षपातमन्तरेणैकस्य निहोतुमशक्यत्वात् । तथा सति विवर्त एव ताधिक, मदन पुमरलीकमिति पर्यावपक्षपाती प्रसायन् दुर्नेि पेध स्थादिति । अधेयमभिदधीधा - दम्य सर्वत्राव्यभिचरितरूपत्वात् सत्यम् , पर्याया पुनर्व्यभिचारिण इत्यसत्या । तदयुक्तम् , यदि नाम द्रव्यमभेदरूपरवात परस्परविभक्तसयोगिस योगसमवायिसमवायगुणिगणावयवावयविष्यसिसामान्या- दिग्विति। अत्र गुणमहणेनैव सयोगे लम्चे ग्रोवलीवर्द यायेनास तप्रसिद्धत्वात् गुणेन्या निष्कृष्य पृथक् सयोगत्योपादानम् , गुणास्तुरूपादयो द्रष्टव्या आदिशन्दाद् द्रव्ये कम्पादि. कर्मणो वृत्तौ दूषणपरिमह । तेपासयोगादीनाम् ।दष्टेस्यादि। सयोग्यादिन्य कचिद्विमा न्याया- ·टीका-टिपनसहितः सर्वप्रानुवर्तते, पर्यायास्तु भेदरुपायत् म्यवरिउपन्ते, तथापि सम्मरयम् इतरे। सीका इति वक्तं न पायंते, न हि मील पीतरूपता न यिति इरसाधता तदसत्यम्। अतिमसमात्, सर्वस्य परस्पपरिहारावस्थायितयालीकायप्रातः। भय अन्यमेव पर्यायारतदव्यतिरिक्तस्वात् तास्वरुपयत् , न सन्ति पा द्वापश्यत्तिोकिणः पाया. मि स्यभायरवार सपुष्पवत् इति प्रमाणयसि, तथा सति पर्याया एप दाय, सदस्य- तिरिक्तवात् तस्वरूपयत् , नास्ति वा पर्यायव्यतिरिक्त दण्यम् निष्पर्यापरवाद भाकाशकुसुमवदिति इतरोऽपि प्रमाणयन केन वार्यते । तन पक्षद्वयेऽपि काचिद्धि शेषोपलब्धिरिति । यवानन्तसहयमवतिएयायाप्यासित वस्तु सर्वप्रमाणे प्रका- शते तयाभ्युपगन्तव्यम् , तथा घान्यस्याभावात् तदेव तमाचा इति पितम् । तथा सुगतमतानुसारिणामपि मध्ये सौग्रान्तिकस्तावदस्य हेतोरसिदतामा विर्भावयितु नोत्सहते, तदभ्युपगतिव्यतिरेकेण निगदर्शनव्यवस्थानुपपत्ते । तथा हि- यहिस्तावदेक कारणमपरापरसामा यन्त पातितयानेककार्यकार्यावेद्यते, यथा रूप स्वोरक्षण स्थावगाहामादिक । मुगपजनयति । यदि चैकक्षणवर्तिनः साममीभेदेन भेदमनुभवत्त एष भिदेशमानाकार्यकारिता, या सति निस्यपक्षो दित दूषण स्वमस्तकोपनिपाति स्यात्, तस्यापि तथैव भिन्नकालकार्यनिवर्तनेऽपि भेदाभावप्रसङ्गात् । तया प्रतिभासभेदेन क्षणक्षयिरूपादिवलक्षणस्वाभ्युपगम व निर्निवन्धन. स्यात्, कीटस्थ्यमाविभ्रतोऽपि द्रव्यस्थापरापरकारणकलापान्तर्गततया मनपुराणादिपर्यायरूपरसगन्धस्पर्शावभासलक्षणकार्यसपादनाविरोधप्रसक्तः । कि धायमक स्वावयवव्यापिन कालान्तरसचरिष्णुमाकार साक्षालक्षयम् क्षणक्षयिपर- माणलक्षणानि स्वलक्षणानि व्याचक्षीत नान्यथा, यधाकृत तदवमासस्य स्वमान्त. सयागादय इति दृष्टम् , घटपयादिवदेवा तमेदिन सयोगादय इति स्वग्नेऽप्यदृष्टम् तयो निपरिकल्पने त एव द्वार तेन । सौरान्तिक इति । 'सून अवमाचने पुरादावदन्तः,ad तूभ्यते निणीयते तत्त्वमनेनेति स्वरान्त वादलि सूत्रमागम तस्यायं सोत्र , अन्त परिनिष्ठा यदाहुस्तद्वादिन प्रतिक्षण विशरारको रुपरसग स्पर्शपरमाणको ज्ञान चेत्येव तत्त्वम् इति तत सौत्रश्वासो अतव सौत्रात , स विधते यस्य अतोऽनेक्स्वरात (सिक हे. २-६) इति इक । यद्वा सूत्रात प्रयोजन प्रवर्तक यस्य इति प्रयोजनम् (सि. है। ५-४-१९७) इतीक्ण् । स्वोत्तरेत्यादि । स्व आसीय स चासौ उत्तरक्षपश्च, यद्वा स्वस्मात्तर स्वोत्तर स चासौ क्षणवति, स्वस्योत्तरक्षण स्वोचरक्षण इति वा । स्वमा मानमयगाइते विषयीकरोतीत्येवशील स्वावगाहि, तच तत् ज्ञानं नेति । आदिशब्दात सहकारिकार गमावेन रसालोकादिकार्यजननामह मिसपक्षोदितमिति । एक्स्य मिय- पालानेक्वार्यजनस्वभावत्वे विरुद्धधर्माभ्यासादनेक त्वमिति । तथैवेति । यथैककालमे- कमनेकदेश मानाकार्य कुर्वेदप्येकमव, तथा अभिन्नकालानेवकार्यवर्तनेऽप्येकमेवेति स्थायि ·म्यामावतार रेऽप्यनुपलक्षणात्, लक्षितस्य चालक्षितव्यतिरेकनिराकरणतस्तादारम्यं कथयन् स्वगिरानेकान्तावभासं समर्थयते । तथा हि-अलक्षितपरमाणुपारिमाण्डव्यप्रतिक्षपा. विवर्तमपि स्वलक्षणं स्थिरस्थावात्मना दर्शयति स्वरूपम् , अन्यथा सपुष्टं जगदा. सज्येत, तदप्रकाशने प्रमागान्तरस्याप्यत्यन्तविलक्षणस्खलक्षणावेदकस्याप्रवृत्तिमस. मात् । तथान्तःसंवेदनमर्थस्वरूपापेक्षया घहिर्मुखान्तर्मुससयिकल्पाविकहरभ्रान्ता. भ्रान्तादिप्रतिभासमेकमन्युपयतः कथमनेकान्तावभासोऽसिद्धः स्यात् ? तथा नानादे- शस्थितार्थसार्थसमर्पिताकारोपरक्कमेकमाकारभेदेऽप्यन्यथा युगपत्प्रकाशमानसितासि. साधर्थव्यवस्थित्यनुपपत्तेः संवेदनमनुमन्यमानः कथं भिन्लासमयभावि हविपादाद्य- नेकविवर्तवशात् तदभेदमात्यन्तिकमभिदधीत, अभिन्नयोगक्षेमत्वात् । युगपदाविना संविदन्तर्निविष्टाकाराणामेकाव न हर्षादीनाम् , तद्विपर्ययादिति चेन, सरसामयम्यव स्थाप्याभेदमसात् , तदेकतया सितपीतादिषु ज्ञानस्य वोधरूपेणैवाविशिष्टत्वात्। सदेवं महिरन्तश्चैकानेकरूपत्वे प्रमाणतः स्थिते स्वलक्षणस्यान्यथा स्वाभ्युपेतदर्शन- व्यवस्थायोगाद् नार्थवाद्यनेकान्तप्रकाश प्रतिक्षेप्तुमईति ॥ स्वसिद्धिः। अलक्षितेत्यादि । परिमण्डला परमाणवः तेषां भावः पारिमाण्डत्यं वर्तुलत्त परमाशुपरिमाणमेव वा, अनुशतिकादित्वाद् उभयपदवृद्धि । प्रतिक्षण प्रतिसमय विवर्तः परिणमनं स तथा, परमाणूनों पारिमाण्डल्यप्रतिक्षणविवर्ती, तथा न लक्षितौ परमाणुपारि- मापडल्यप्रतिक्षणाविवर्ती यस्य स्वलक्षणस्य तत् । स्थिरस्थूरादीति । आदिशब्दात् पृथुत्- नोदरायाकारो गुह्यते । तदप्रकाशने स्थिरस्थूराद्यात्मकवस्त्वप्रकाशने । बहिर्मुखेति । वहि- विवस्तुविषये मुखमारम्भ प्रकाशनप्रवृतिर्यस्य तत्तथा बाह्यवस्वभिमुखमित्यर्थः । एक. मन्तर्मुखेत्यप्युक्तानुसारती व्याख्येयम् , आदिशब्दात् प्रमाणाप्रमाणादिपरिप्रह । नानादे. त्यादि । उपरक विशेपित एक संवेदनमिति संबन्धः । अन्यथेति । नानाकारोपरक्तभावे । अभिन्नयोगक्षेमवादिति । प्राग्नद्भावनीयम् । तद्विपर्ययादिति । भिन्न कालभावित्वात् । तत्सामदित्यादि । तेषां संविदन्तर्निविष्टाकाराणां सितपीदादीनां सामर्यम्। तेन व्यवस्थाप्यो योऽर्थम्तस्यैक्यप्रसङ्गात् । तदेकतया आकाराणामेरुतया, सितपीतादिवस्तु- विषयिणी झानस्य बोधरूपेणैव वा विशिष्टत्वात् , बोधस्त्ररूपतैव ज्ञानस्योदरिता, न पुनः सितपीतादयो बहिरर्थव्यवस्थापकाः केचिदाकारा । वापि बोधरूपेणैवाविशिष्टत्वात् इति सदैव ब्याख्या- यशा बहुचपि सितपीतादिषु वस्तुषु ज्ञानस्य बोधरूपणा विशिष्टत्वं समानत्वम्, तथा सितपीताद्याकाराणामेकतयापीत्यर्थ । अयमभिप्रायः- यदेरशानान्तवर्तिना नानादेशव्यस्थिताप्रमवाना बहूनामप्यापाराणामेकत्वम्, सदा तदैकाकारहान व्यवस्थापत्य महिवस्तुस्तोमस्याप्येक्त्वं स्यात् , एक्नोलाकारज्ञानव्यवस्था यब हनीलबलमग एक्त्ववत् । बहिरन्तश्चेत्यादि । प्रमाणत एकानेकरूपत्वे स्वलक्षणस्य व्यवस्थिते इति संबन्ध. ! यथा च वृक्षादिवस्तूनां सनिहितासनिहितान्या स्पष्टास्पप्रतिभासजनकत्वेन स्वलक्षणत्वम्, यस्या- - पाठ .

·६८ रीका-टिप्पनसहित: . तथोररीकृतयोगाचारमतमपि बलादनेकान्तप्रकाशरजुरावेष्टयति, एकस्यापि शामस्यागेकवेद्यवेदकाकारतया मथनोपगतेः । एकयोगक्षेमत्वात् तदैक्समिति चेन, युगपदुदयालयवता सहवेदिनां सकलसंतानानामेकत्वरसगात् । संवृतिदर्शितस्वादने पत्वस्य न तेन स्वसवेदनसाक्षात्कृतपारमार्थिकैविक्षतिरिति चेस, ब्रह्मवाविमता. प्रतिपेधप्रसक्ते । यतोऽनाद्यविद्याबलादेकमक्रम सचेननं स्वसंवेदनसाक्षात्कृतमपि ब्रह्मानेक क्रमवत् चेतनाचेतनं परोक्षापरोक्षं लक्ष्यते, भवत्परिकल्पितग्राह्यमाहका- कारविविक्तसवेदनवदिति तेनापि न दुरुपपादम् । अस्तु चायमनेकान्तावमासो भान्तस्तथापि सवेदनस्यादयता न लक्ष्यते, तालक्षणे सक्लासुमतामधुनैव मुक्तता- वाप्तः, लक्ष्यते च तत्कचित् , इतरथा सुपुतदशावत् सर्वव्यवहारोरछेदप्रसङ्गात् , इत्यैकस्यापि संवेदनस्य लक्षितालक्षितत्वेनानेकान्तप्रतिभासो दुःशको पहोतुमिति ज्ञानवाद्ययस्य हेतोरसिद्धताविर्भावनं प्रति तृष्णामासीत् ॥ शून्यवादिनः समस्ताभावादसिद्धोऽनेकान्तप्रकाश इति चेन, तस्यापि प्रमाण- प्रमेयाभावेन सर्वाभावावेदनं समस्ति, अन्यथाप्रमाणक सर्व सर्व विद्यते इति परस्यापि घदतो न बदनभनः स्यात् , तदभ्युपगमेऽभ्युपगमक्षतिः । तयोश्च दर्शित- घदनेकान्तप्रकाश इति नासिद्धो हेतुः । मरुमरीचिकानिचयचुम्बिनि संवेदने गलो. लखेऽपि तद्वोचरवा-युपगमाभाचादनकान्तिकोऽयमिति मा शकिया, तस्य भ्रान्त वात् , अभ्रान्तः प्रकाशो हि पदभ्युपगतिहेतु, । अथायमपि इतरेतरविनि रित. परमाणुक्षणक्षयिबोधेन वाध्यमामरवात् भ्रान्त इत्याचक्षीथा, तयुक्तम् , यतस्तदोभः किमुपलब्धिमात्रम् यद्वा निर्णयो धा। यद्याद्य. कल्पः, सदानुमानं विशीर्यंत, निर्गोचरत्वात्, प्राथमकल्पिकैनव निर्विकल्पकविविक्तदर्शनेन विरोधभीरुतया सर्वथा - र्थस्य सनिघानासंनिधानाभ्या झानप्रतिभासभेदः तत् स्खलक्षणमिति तहक्षणात् , तथात:- सवेदनस्यापि । तथा हि-स्मर्यमाणसंवेदनमसनिहितत्वादस्फुटं प्रतिभाति, अनुभूयमान तु सनिहितत्वात् स्फुटम्, यद्वा परसतानवति सवेदन सनिहितत्वादसुटम्, स्वसतानवर्ति तु निहितत्वात् स्फुटम् , तस्मादन्त सवेदनस्यापि तल्लक्षणलक्षितत्वात् सरक्षणनमिति । योगा- वारेति योजनं योग , ज्ञानाकारयो. सबन्धः, तमाचरन्ति व्यवहरन्ति इति कर्मण्यम् इति अण् , साकारज्ञानमात्रवादिन इत्यर्थ , योग समाधि साकारज्ञानमात्रैकाग्रता, तमाचरन्ति इति वा, पूर्ववत् अण् । महति ज्ञानाद्वैतमिति । न तेनापि दुरपपादमिति । एतत् मतापत्र तेनापि ब्रह्मनादिना न दु सेनोपपाद्यते, किंतु नूपपाद-सुखेनैव घटयितुं शक्य मित्यर्थः । मुस्ततावासेरिति तत्वज्ञानोत्पत्तिमुक्ति इति मुक्ति क्षणाभिधानात् , तत्व च ज्ञानदितमेवेति तेषामभिप्राय ।। तस्यापीति । शून्यकादिन परस्थापि सांस्यस्य । सदभ्यु. "पगमे प्रमाणनभययोराफोर तिदम्युपगीतहेतुरिति । गीतमासमानार्थगौचरत्वासीकारका रणमनुमानमिति क्षणिकत्वसाधकम् । प्राथमकाल्पकैनैवेति । क्ल्प पक्षः, प्रथमश्वासी 1 ·न्यायावतार पस्तुग्रहणाभ्युपगमात्,प्रमाणफलिते धमानान्तरवैयादमवस्थाप्राः। भय द्वितीयः, तया सति सर्व निर्विरूपकमप्रमाणतामभुवीत । न च निर्णयोऽनैकान्तप्रकाशं बाधते, भपि तु समर्थयते, पहिरन्तश्च तथैव तद्विजृम्भणात् । अथ सर्वथा वस्तुमहणेऽपि निर्विकल्पकं यत्रायो पाश्रात्य व्यवहारकारिग्यवसायमुपजनयति, तत्रैव प्रमाणतामा- स्कन्दति नान्यति मन्येथाः, तथा सति यदनन्तरमर्थक्रियासमर्थार्थप्रार्थनया पुरुषः प्रवर्तते स एव नियः प्रामाण्य स्वीकुर्याप्त निर्विकल्पकम् , तजनकत्वेऽपि संनिक- पदिवदित्यासज्येत । निर्विकल्पकमनधिगतार्थाधिगन्तृत्वात् प्रमाण न व्यवसितिः तद्विक्लपरवादिति चेन, अनुमितेरपि तद्वदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । न च विपरीताकार- निराकरणचतुरतयानुमितिर्विशेषवती, नितिरपि तदपनोददक्षत्वादसमारोपविपयेऽ. प्रवृत्तेः । निरूपलिङ्गजतया विशेषोऽनुमितेर्मानतासाधक इति चेत्, साक्षादनुभवाद पादस्तहि निर्णातर्महापराध इति भवतो बाललामीक्षामहे । कि , यथा निर्विकल्पकम- पल्पच, तर भव प्राथमाल्पिकः तेन, प्रथमपक्षाभिहितेनेत्यर्थ , अध्यात्मादे. इति ठन् । विरोधभीरतयेति । न ह्येश्स्य वस्तुनो नीलत्वादि गृह्यते। न पुन क्षणिकत्वादीति भावः । भप्रमाणतामिति । सदृशापरापरविप्रलम्भन दृश्यविकल्ययारक्याध्यवसायाद्विकल्पाः क्षणि- कता न गृहन्तीति तद्विषय वस्तुबलप्रभव निर्विकल्पमिति भवता पर्यफलिप । यदि धाधुना निर्णयेन क्षणक्षयिण परमाणको गृहन्ते इत्यभ्युपगग , ततो न किंचिनिर्विकल्प केनेति माव । समर्थयते इति । “ अथ उपयाश्चायाम् ' चुरादावात्मनेपदी, यदि तु बहुषु पुस्तरेषु समर्थयतीति पाठ , तदैव गमनिस- समर्थन समर्थ त करोति इन , अनेकान्त- प्रकाशस्य समर्थना परीतीत्यर्थ । अथवा चर्ष कवि एनृ भ्रातृ दीप्तौ इत्यात्मनेपदिषु पठित्वा पुन भाजय् भासट भ्रामृ दीप्तो इति आत्मनेपदिषु भ्राज पठन् अन्येषामात्मने- पदिना धातूनामात्मनेपद शिष्टप्रयोगानुसारेण व्यभिचातीति दर्शयति, तेन लभति लभते, सेवति सेवते, समर्थयति समर्थयते । श्रोतारमुपलमति न प्रशसितारम् । स्वाधीने विमवेड. प्पहो नरपति सेवति किं गनिन । इस दय साधव इति स्थितम् । अथेलादिना प्राच्यविकल्पमेवाङ्गीकुर्वन्नाह-तजनकत्वे इति। निर्णयजनस्त्रे सनिवर्षादिवद् इति । यथा प्रमाणभूननानजनकोऽपि सनिर्षो न प्रमाणम् , देहादिभिरतिप्रमात् , तथा निर्वि. कल्पमपीत्यर्थ । असमारोपविषयेऽप्रवृत्तेरिति । यत्रव विचिद्विपरीतमारोपितं मपति, तव वदपनोदद्वारेण निर्णयस्थापि प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा चागम-किमय स्थाणु पुरुषो वेति ईहानन्तरमैन पुरुष एवायमित्यपायाभिधानात् । अत एव क्षमाश्रमणोऽपि- अन्भरथेत- वाओ चिय वरथइ लक्खिना इमो पुरिसो इति पूर्वपक्षयित्वा- उप्पलदल्सयवहा व दुधिमावचणेण पडिहाइ । समय व सक्सक्कालेइसणे विसयामुवर दी। (विशे० भा. २१८-२९९) ·टीका टिप्पनसहितः लक्षित सफलव्यावृत्तस्वलक्षणग्रहणप्रवणमपि कतिचिदंशविषयं विकल्पमुत्थापयति, सथार्थ एवेन्द्रियालोकादिसनिकृष्टतया कतिचिनिशिविषय साक्षाद् विशदविकल्प जनयेदिति किमजागलस्तनकल्पनिर्विकल्पकल्पनया' तावन्तोऽशा बहिरर्थे विरुध्यन्ते इति सेत् , पाटवापारवादको दर्शनेऽप्येकस्मिन् न विरुध्यन्ते इति कि राज्ञामाज्ञा' तस्मास क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणस्वलक्षणलक्षक कचित् कदाचिद्दर्शन लक्षयन्ति, भव म्तोऽपि केवल स्वदर्शनानुरक्तान्त करणतया न तदसत्ता प्रतिपयन्ते । स्वाशव्यापिन कालान्तरानुयायिनमेक पहिरन्तश्चार्थ बोध च प्रकाशयन् प्रथमानी निर्णय. न पुन निमूलकै कुयुक्तिविकल्पैबाध्यते इति न भ्रान्त । किं चास्य भ्रान्तता कथयन् सर्व प्रमाणप्रमेयव्यवस्थामुन्मूलयति । तथा हि यत्सत्वबोधरूपत्वसुखत्वादिषु प्रमाण तदेव क्षणक्षयित्वस्व प्रापणशक्तियुक्तत्वादिषु अप्रमाणम्, तथा यद्वस्तु नीलचतुर सोलतादिरूपतया प्रमेय तदेव मध्यभागक्षणविवादिनाप्रमेयम् , तथा यद् बहि रपेक्षया सविकल्पक स्वप्नादिदर्शन वा भ्रान्त तदेव स्वरूपापेक्षयाप्रान्तम् , तथा यनिशीथिनीनाथद्वयादिक द्विस्वेऽलीक तदपि धवलतानियतदेशचारितादावनली कमिति निर्णय । यदि तु विरोधाद् बिभ्यनिर्भवद्भिरयमपद्यते, किमपरमैकान्तिक प्रमाण प्रमेय चौररीकृत्य स्वाकूत प्रतिष्टापयेयुरिति सकौतुक नश्चेत । अथ ज्ञान घादी अद्वैतप्रकाशमलक्षितमभ्युपेत्य तेन पाहुविद्य दधानो बोधो पाध्यमान वात् भ्रान्त इत्यभिदभ्यात् , तदयुक्तम् , स्टहान्यदृष्टपरिकल्पनामसङ्गात् , अलक्षितनिर्वि- कल्पदर्शनस्य च प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् ।अथ युक्तिर्बोधस्य वैविध्य बाधत, तथा हि- . इति परिहतवान् । कतिचिदशविषयमिति । नीलादिविषयम्, न क्षणिकादि विषयम् । तावन्तोऽशा इति । नीलत्वाक्षणिकत्वचतुरसत्वो वादपो विरुध्यन्ते इति निरशैवस्वभावत्वा वस्तुन । पाटवापाटवादय इत्यादि। समाधानार्थस्तु तहि निर्वि कल्पदर्शनस्यापि नीलादिविकल्प जनयतो नीलादिविल्पजनने पारवम् , क्षणिकत्यादि विकल्प नाजनयतस्तत्रापाटवम् । आदिशब्दातु बोधरूप वनिर्विरस्पत्वाभ्रान्तवादयो धर्मा गृधन्ते । ते च पायव दय परस्परविरुद्धा , नैक्श्रदर्शने समबत्ति इति दर्शनस्यापि न विर स्पानकायमिनभित्राय.। यदिति सवेदनम् । सवयोधरूपरवसुखरवादिषु प्रमाणमिति । यथासमदमत्त हिर्गताना सरवादीनां तस्यक संवेदनस्य विरल्पात्थापनद्वारेण व्यवस्थापक वान्, यस्य व्यवस्थापने हेतुस्तत्तत्र प्रमापमिति प्रमाणस्थिति । आदिम्दालील वादिग्रह । अप्रमाणमिति । क्षणभयि वादिविषये विकल्पोत्थापनामावात् । तथा च तसिदान्त - यार जनयदेना उवास्य प्रमाणता इति । स्थमादीति । आदिशन्दात् जाप्रशमाविनो मरीचिकादी जरादितानस्य परिमह । भयमिति अनेमन्तप्रकाश । कयमाटेत्यादि । तस्यादयसवेदनस्य कार्य वत्तार्यम् , ·न्यायावतारः प्रान्तानान्तसंवेदनविवेकस्य कर्तुमशक्यत्वात् , संविन्मात्रस्य तु सर्वनाव्यभिचारि- स्वाद् भवयं संवेदनं विचिक्तयुक्त्या प्रकारामानमनादिकालालीनवासनासमुपजनित. संवृतिदर्शितसत्ता सितासितादिविविधप्रतिभासं निराकुरुते । अत्र प्रतिविद्महे- किमयमनेकाकारी बोधोऽद्वयसंवेदनाद् व्यत्यरेक्षीद् वा न वा, किं चातो यदि ज्यभैत्सीत्, कथमदृष्टतत्कायवे व्यतिरिक्तोऽय तदद्वयसंवेदनमनुमापयेत् । अन्यति- रेकपक्षे पुनरनेका सन् एकसंवेदनतादात्म्येन प्रथमानः कथमद्वैतं नोद्दलयेत् । अथ संवृतिदर्शितत्वादली कतया अस्य सितासितादाकारपहिर्मुखकालुप्यस्य योधेन ताश्विकेन सह भेदाभेदविकल्पानुपपत्तिरिति यूपे, तथा सति परो बोधस्यापारमा- र्थिकत्वं अवियादर्शितत्वात् , अर्थसत्तायाः पुनस्तत्त्वरूपता, सर्वत्राव्यभिचारादिति मुवायो दुर्निवारः स्यात् । जस्य प्रकाशायोगात् संवित्तिः सत्या, नार्थ इति चेत् , एकस्यानेकतावभासाभावादनेकान्तः सत्यः, नाद्वैतमिति प्रतिज्ञानीमहे । संवृत्या द्वयस्यापि नानाप्रतिभासोऽविरुद्ध इति चेत्, नाद्यविद्यायलाजस्यापि चेतन तया भकाशो न विरुद्ध इति परस्यापि शटोत्तरं नातिदुर्लभं भवेत् । कि च नाना फारकलुपितचैतन्यसामान्यस्यान्यथानुपपत्तिसामर्थ्यतस्तस्य सिद्धरपाद्वयसंवेदनम सिद्ध साधयेदयम् , अन्यथा निर्बन्धनतया साधनस्याप्रवृत्तेः, तथा च स्थिरस्यूरायुप. शक्षितार्थाशवशाद् विशकलितपरमाणुक्षणक्षयिपर्यायतादात्म्यं साधयन्तमनेकान्त- पादिनं न प्रतिक्षेप्तुमर्हति, युक्तरुभयत्रापि तुल्यत्वात्। कि च, योऽयं सितपीतायने तरस्वमार' ततायखम्, न दृष्टं तात्कार्यत्वं यस्य स तथा, अयमनेराकारो बोधः । अय. मभिप्राय:- मवदाशयेनायमनेकाकारो बोध , एक्स्याने धर्मत्वायोगाद् बाधित पुत्र, पर- मसी बाधितोऽप्यनेकाकारी बोधोऽद्वय न भवति । अद्वयमनुमापयैद् यद्यद्वयस्य कार्य स्यात् । भद्वैतमिति । द्वाभ्यां प्रकाराभ्यामित स्थित द्वौ वा प्रकारात्रितं प्राप्त द्वीतम् , तत प्रज्ञा देराकृतिगणवात् अण् , यदि वा द्वयोर्भावो द्विता तत पूर्ववत् स्वार्थे अणि “प्रकृतेलिङ्ग- वचने बाधन्ते स्वाधिश क्वचित् "- इति वचनाद नपुसकत्व, ततो नभ्समास. । अस्येति । अनकाकारबोधस्य । सितासिताद्याकारबहिर्मुखकालुष्यस्येति । सितासिता- दय आकार! यस्य तरथा, सितासितायावारबहिर्मुख कालु'य मालिन्य यस्य तस्य । नाना कारकलुपितेत्यादि। अयं ज्ञानाद्वैतवादी नानाकारकलुषितचैतन्यसामान्यरयाद्वयसवेदनान्यथा- नुपत्तिसामर्म्यतोऽसिद्ध सदद्वयसवेदनं साधयेत्, न चाद्वयज्ञानवादिनी नानाकारक्लाषितस्य चैतन्यसामान्यस्य हेतुतयाभिधीयमानस्याद्वित्वेन तदारीद्धम् , सदसिद्धेन साध्यते इति दोष , यत आह तस्य सिद्धत्वादिति । यद्यपि नानाकारा अलीकात्तथापि नीलपीतादिक्षानेव नुगत चैतन्यमात्र सिद्धमैत्र, आगरालीक्त्वादेव च न नानाकारकलुषितमित्युक्तम् । अन्य. येति । तदा नानासरक्लुषित चैतन्यसामान्यं सिद्ध नाभ्युपगम्यते, तदा नितुतिया द्वय- विज्ञानसाधक्मनुमान प्रवर्तेत । किं चेत्यादि । अयमभिप्राय फिल- सितपीतापनेकामार. www ·टीका टिप्पनसहित काकारनिर्णयोऽसावपि स्वसवेदनापेक्षयाद्वयरूप इति भवदभिप्राय', यथा चानव स्थाभीरुतया सर्व शान स्वप्रकाशमभ्युपेतम् , तथा सा निश्चय स्वनिश्रायकोड भ्युपगन्तव्य , अन्यथा तत्राप्यनवस्थादोषोऽनुपज्येत, निश्चयाश्च सर्वथा स्वरूप निश्चिनुयु , नैकदेशेन यतो निश्चयर्यन निश्चीयते रूप तत्तेपा विषय कथमिति स्वयमेव स्ववधाय प्रसापितम् , तपा पादयस्य क्षणक्षयिरूपस्य ग्रहणे विपरीता रोपाभावादादित एव अनुत्थान ससारस्येति युक्तिरित्त एवामुक्ताभिमान स्यात् । न चैवम् , भवभावस्य प्रतिमाणिप्रसिद्धत्वात् । तन्नायमितरेतराविनि हितगन्य पर्यायप्रकाशो भ्रान्त , तद्विपरीतार्थोपस्थापकप्रमाणान्तराभावादिति स्थितन् । यदा तुशून्यवादी निरालम्बना सर्वे प्रयया प्रत्ययवात् स्वमप्रत्ययवदिति पराभिप्राय प्रवृत्तानुमानबलाद् भ्रान्ततामस्य कथयेत्, तदा त प्रति सालम्बना सर्वे प्रत्यया भत्ययस्वात् जामद्दशाप्रत्ययवदिति विपरीतानुमानमुपदौकनीयम्। स यदि रष्टान्तस्य साभ्यविकलतामुद्भावयेत्, सदा तदृष्टान्तेऽपि सा दर्शनीया। यदि पुनरसौ स्वम प्रत्ययस्य निरालम्बन भवद्भिरभिप्रसमिति विर पनासितु न दद्यात् , तदा स विक स्पत, पर्यनुयोज्य --- अस्मदभ्युपगम प्रमाण भवतोऽप्रमाण वा, प्रमाण पेत् । यथा तदलाद् दृष्टान्तसमर्थन तथा जाग्रत्प्रत्ययगाचरार्थसमर्थनमपि कि न कुरुपे, कोऽयमधंजरतीयन्याय भिथाप्रमाणम् , एव सति स्वमप्रत्ययनिरालम्बनतासाधक प्रमाणान्तरं मृगणीयम्, किमनेन कुशकाशावलम्बनेन। तनापि प्रमाणान्तरे विकल्प युगलममलमवतरति, तत् किं निरालम्बनम् सालम्वन का निरालम्बन घेत् , नाम्यप्रत्ययस्य निरालम्बनता गदितु पदिष्ठ निर्गोचरत्वात् । अथ सालम्बनम् , हन्त हतोऽसि, निरालम्बना सर्वे प्रत्यया इति प्रतिज्ञातक्षते , अननैव न्यभिधारादिति शठ प्रतिशठाचरणेन निर्लोठनीय । तन्नास्यानैकान्तिकत्वम् । विरुद्धताशा पुन +रापास्तप्रसरैव, प्रमाणप्रकाशितऽर्थे सवैधादिना तथाभ्युपगमाविगानादिति । भनेन सरायविरोधानवस्थावैयाधिकरण्यासभवादिदूषणानि निर्मूलकमिश्याधिकल्पोथापिता निर्णय स्वसवेदनापेक्षया भवदभिप्रायेणाद्वयरूप अनवस्थाभयाश्च स्वय निर्णयेन स्वरूप निर्णेतन्यम् तदपि सर्वथा अन्यथा सितपीतादिनिर्णयन यत् सितपातादिनिणयरूप स्वरूप न निणीयते, अद्वयामकमपि तदामना तत् स्वरूप वस्य निर्णयस्य विषय कथम् ? नैन स्यादित्यर्थः । एवं चाद्वये गृहीत अनेकाारारोपाभावादनुथान ससारस्थति। पराभिप्रायेति । परोऽप्युपगतानुमान जैनादि । अनेनति । प्रमाणनिर्णीतेऽविस वादेन । सशयविरोधान घरभावैयधिकरण्यासभवादिति। नित्यानित्याद्यनेक्धर्मकवे वस्तुनोऽभ्युपगम्यमाने नित्य वखनोऽन्युपगम्यमाने नित्यमिद वस्त्वानय चेयेक्त्यावधारणद्वारेण निर्णतेरभावात् सशय । तथा यदेव वस्तु नित्य तदेवानित्यमिति विरोध , नियानि ययो परस्परपरिहारेणा वस्थानात् । यदै पुनर्नि पमनित्या मना, अनिय नित्यरूपतया व्यवस्थित स्यात् तदा ·न्यायावतार: । 1 नि प्रतिभासमुद्रनिपातनिर्दलितमस्तकरयास जीवितमुत्सहन्ते इति । तस्माद सिद्धतादिदोपादिना कृतोऽयं तथाप्रतिमासलक्षणो हेतुरनेवान्तगोचरता प्रमाणस्य परानभ्युपगमयति, इश्यलं विस्तरेण । तस्मात्तस्यैव सन प्रतिभासमान सर्वसविदा- भनेकान्तारमर्क वस्तु गोचर इति स्थितम् ॥ भयं च यथावस्थितप्रमाणव्यापारपालोचकप्रमात्रभिप्रायेण प्रमाणगोचरी दर्शितः। नयस्ताहि किंभूतं मन्यते इति वचनावकारो सत्साह - 'एक' इत्यादि । भनन्तधर्माध्यासितं वस्तु स्वाभिप्रेतैकधर्मविशिष्टं नयति प्रापयति संवेदनमारोहय- तीति नयः, प्रमाणप्रवृत्तेरुत्तरकालभावी परामर्श इत्यर्थः। तस्य विपयो गोचरोऽभि मतः भभिप्रेतकदेशेनानित्यत्वादिधर्मलक्षणेन विशिष्टः पररूपेभ्यो व्यवच्छिम इत्यर्थः । भः प्रमेमरूपः, प्रमाणमेवंविधमेवार्थ गृलाति- इति स्वास्तेन तेन व्यवस्थापना- दिति । अथ चाप्रमाणविषयां लक्षणप्पण्यागोचरफलरूपां चतुर्विधा विप्रतिपत्ति निराफरय अप्रैव नयगोचरं निरूपयन्नाह-एकेत्यादि । ननु चादिशक्यत. प्रमाण युत्पादनमा प्रतिज्ञा सत् किमयममस्ततोऽत्र नयगोचरः प्रतिपायते इति । सत्यम्, एवं मन्यते-न नय. प्रमाणादत्यन्त दूरयायी, कि तर्हि तर्दशभूत पुर्व , नयसमुदायसंपायरवात् प्रमाणस्य, अतस्तद्वयुत्पादनप्रतिज्ञातेऽसावपि तन्मध्यपति तस्ताहणेम एनते इनि न्यायाद् गृहीत एव, तनायमप्रस्तुत इति । अनापि नित्यानित्सवयोरविशेषात् प्रतिनियतव्याहारोच्छेद 1 तथा येशिन नित्य नाशेन Eि नित्यमेन, आहोस्वित, तेनाप्यशेन निन्यमनित्य वेति । तत्राद्यपक्षे अनेकान्तक्षति । द्वितीय पक्षे पुनरपि येनाशेन नित्य तेनाशेन किं नित्यमेव, आहोस्वित् तेनापि नियमनित्य वेति अनवस्था । एवमनित्यपक्षेऽपि सर्वमेतद् भानीयम् । तथा भिनप्रतिनिमित्तयो. शब्दया रेकस्मिन्नर्थे वृत्तिः सामानाधिकरण्यम् । यथा नीलोत्पलमित्यर एस्मिन् उत्पलद्रव्य नीलगुण निमित्ती कृत्य नीलशब्दः प्रवर्तते, उत्पलस्वजाति चाभित्योत्पलशब्द., ततो भवति नीलोत्पलशब्दयोर्भिननिनिमित्तयोरेपस्मिन्नर्थे वृत्तत्वात् सामानाधिकरण्यम् । अतु नित्यत्वानित्यत्वादिधर्माणां द्रव्यादभेदेऽभ्युपगम्यमाने यदेव नीलधर्मात्मकं वस्तु नीलशब्द- प्रबृत्तिनिमिचं तदेव सदृशपरिणामलक्षणो पठत्वजात्यामरत्वमुत्पलशब्दस्यापि प्रतिनिभि- उम् । तत्रानेकान्ताम्युपगमेऽभिन्नप्रवृचिनिमित्तत्वात् सामानाधिकरण्यलक्षण घटते, तद भावाच वैयधिकरण्यामिति । तथासंभवोऽपि, सशयविरोधाधुक्तयुक्तेर, एक्स्य वस्तुनो नित्या नित्यापनेवधर्मालिस्तित्वामावात् , अतो न नित्यमनित्य च तदेव वस्तु भवति इति । आदिशब्दात् प्रत्यक्षादिनाधापारपदः ।। समागमवृत्तेरुत्तरकालभावीति । प्रत्यक्षादिप्रमाणेन यथावस्थितवस्तुस्वरूपम्हणा. दनन्तरमिद नित्यमिदमनिसमित्यादिस्वाशयेन वस्त्वंशपरामर्श इत्यर्थः । एवंविधमेवे. स्यादि । नयदर्नययोः किंचित् साम्यादिमेदेनैव लक्षणाभिधानादेवमाह । यदा 'गृह्णात्येव' न्याया-१० ·. रोका-टिप्पनसहित पदार्थः स एक, केवळ वायार्थभेदः । तथा इ- इदैवं घटना । संपत्य विषय एक देशविशिष्टोऽभों सतो नीतिविवामिति । ननु च यदि नपश्य ममरणान्तःपातिवेऽपि पृथा गोचरः प्रतिपाद्यते, ततः प्रमाणबदेतद्विपया लक्षणादिविविपत्तिरपि निरा. कतंभ्या। सत्यम् , के तु न परेषा मयव्यवहार प्रसिद्धः, अतो धर्मिणोऽभावात् तद्- गौचरा विप्रतिपत्तिनास्त्येव । न च से तेन तत्व प्रतिपादनीयाः, तावप्रतिपादने प्रमाणत्यैव व्यापाराव, नवस्य पुनरेवदेशनिवस्वेन तत्प्रतिपादनसामर्थ्यग्रिकलयात् । भत एवाचार्यस्य न तलक्षणादिस्वरूपायनेऽपि महानादरः। गोचरं पुनहेयपके काका प्रक्षिपन साक्षात् प्रतिपादयति-मा भूत् स्वदर्शनासपातिमा भन्दबुद्धीनां प्रमाणपतिपनेऽप्यनेकान्तात्मके वस्तुन्यैकदेशसमधनामिनिवेशक्षणः कदामह दति। अथवा स्वदर्शनात पासिन प्रति अनेनैव शौचरकयनेमोपलक्षणबालक्षणादीन्यपि लक्षपति । तत्र प्रमाणप्रतिपचार्थकदेशपरामशों नय इति लक्षणम् , सर्वमय- विशेषानुयायित्वात्पररूपयावरी नक्षमावाचारम । संख्यमा पुनरनन्ता इति भनवधर्मस्याहरतुना, वरवेशधर्मपर्यायावसितानिमायाणा च नयत्वात् , तथापि, चिरतमाचाः ससपाहिसत्ताभिप्रायपरिकहनावारेण सम नया प्रतिपादिताः । तयधर- नगमसमहन्यवहार सूबराब्दसमभिभूता नयाः इति । भतोऽस्मा. भिरपि ते पर पर्यन्ते । कथमेते सर्वाभिप्रायसग्राहकाः इति चेत्, उच्यते । अभिप्रापस्वायदर्थवारेण शनद्वारेण वा प्रवर्तेत, गायन्तराभावात् , अर्थश्च सामा- परूको विशेपरूनो वा, शब्दोऽपि वितो पुपचितत्र, व्युत्पत्तिरवि सामान्यज्ञ मितमयुत्ता काभाविनिमित्तमयुत्ता वा स्याउ । तत्र ये देवनानिवणा: प्रमावभिप्रायासो सर्वेऽप्याये नम चतुष्टयेऽन्तभवन्ति, तत्रापि ये परस्परविशकलिती सामान्प्रविशेषानिन्छन्ति तत्समुआयनों नेगमः । ये पुन वल सामान्य वान्छन्ति तरसमूहसपाय समहः । ये पुनरमपेक्षिवशाखीयसामान्पविशेष लोकम्पपदारमब. तरन्त घटादिक पदार्थमभिप्रेयन्ति तमिचयजन्यो व्यवहार । ये सौगतास्तु प्रा. क्षयिणः परमाणुलक्षणा विशेषाः सल्ला इति मन्यन्ते, तसंचातयटित भजन इति । सभा ये मीमांसका रुदितः शब्दाना प्रवति वाम्यन्ति सचिवहसाध्य शब्द इति । ये तु मुत्पतिशोचनीना प्रकृति धान्ति नान्यथा, सवारजन्यः समभिरूद इति । दरपत्र एवशको द्रष्टव्य । केवलं वाक्याभेद इति । तथा हि-पूर्वस्मिन् वाक्या, मयस्य कर्तृभूतस्यैवदेशविशिष्टोऽर्थो विषयो मत , अस्थिरतु वाक्याथै नयस्य संबन्धी विषयो नीतिविदा करीभूतानामेत्रविधीभगत इति सधो वाक्यार्थभेद । वत्समुदायहरूपो नेगम इति । पूर्व हि ये परस्पर विकलितो सामान्यविशेषावि- जन्ति रति बहुचनेन निर्देशे नैगभे इसकायनान्तत्वात् नात्र मुशिटो पाक्यार्थ- स्वादिनि तत्समुदायल्प पताम् । एव तत्समूहाविशन्दै कति मानीपा । 1 ·न्यायावतारा . थे तु वर्तमानकालभाविध्युत्पत्तिनिमितमधिकृत्य गन्दाः भवर्तन्ते नान्ययेति मन्यन्जे, यासपटित खल्वेपभूत इति । तदेव न स कश्चन विकल्पोऽस्ति बस्तुगो. घरो मोऽत्र नयससके नान्तर्यातीति सर्वाभिप्रायसग्राहका इति स्थितम् । साप्रतमेपामेव प्रत्येक मतमुपवर्णयाम-तत्र गमन गम परिच्छेद इत्यर्थः, निश्चितो गम निगमः विविक्तवस्तुग्रहण, स एव प्रज्ञादराकृतिगणतया स्वार्थिकाण. प्रत्ययविधानाद् नैगमः । यदि घा, निगम्यन्त नियत परिच्छिद्यन्ते इति निगमा भास्तेपु भयोऽभिप्रापो नियतीच्छेदरूप स नैगम इति । अप हि सत्तालक्षण महासामान्यमवान्तरसामान्यानि च दन्यत्वगुणत्वकर्मवादीनि, तथान्त्यान् विशे पान् सकरासाधारणरूपलक्षणानवान्तरविशेषाश्चापक्षया पररूपव्यावर्तनक्षमान सामा न्यादत्यन्तविनिर्मुठितस्वरूपानभिप्रेति । तथा हि किळ - सविनिष्ठा पदार्धव्यव स्थितय , न घ सामान्यपाहिणि विज्ञाने विशेषावभासोऽस्ति, अनुवर्तमानकाकार परामर्शेन सद्ग्रहणाद, अन्यथा सामान्यग्राहकत्यायोगात , नापि विशेषमणदक्षे सवेदने सामान्य चकास्ति, विशिष्टदेशदशावच्छिन्नपदार्थग्राहितया तत्प्रवृत्ते , अन्यथा विदोपसवदनवायोगात् । न चैतौ परस्परविभिशावपि प्रतिभासमानो सामान्यवि ।' शेषौ कयचिन्मिथयितु युक्ता अतिप्रसङ्गात् विभिन्न प्रतिमासिनामपि निखिता (मनामश्यप्राप्ते । एव प्रमाणपति- परस्परविश्लिष्टा सामान्यविशेषा, पार्थव नोपलब्धे , इह यधत् पार्थक्येनोपलभ्यते तचत् परस्परविशिष्ट द्रव्यम् तप्रथा- देवदत्तयज्ञदत्तापिति, पार्धक्पेन चापलभ्यते सामान्यविशपी अत• परस्परविभि नाविति । न सामान्यात् पृथग्विशेषोपलम्भ इति चेत् कथ तर्हि तस्योपलम्भ इति वाच्यम् , सामान्यन्यासस्येति चेत्, न तर्हि स विशेषोपरम्भ , सामान्य स्थापि तेन ग्रहणात् ततश्च तेन योधन विविक्तविशेषग्रहणाभावात वाचा ध्वनि तत्साध्य च व्यवहार न भवर्तयेत् मनाता, न चतदस्ति विशेषाभिधानम्यवहारया प्रवृत्तिदर्शनात् , रारमाद्विशेषमभिलपता ता च व्यवहार प्रपतयता तद्ग्राहको योधो विदितोऽभ्युपगन्तव्य । तथा सामान्यमपि विविकाकारतया स्वमाहिणि ज्ञाने अदि न प्रकाशेत, तदा तद्गोचराभिमतसवेदनेन विशेषस्याप्याकर नात् सामान्या भिधानन्यवहारयो प्रवृत्तेरुच्छेदस्तथैव वक्तव्य , विविक्तसामान्यग्राहियोधमूल कत्वात्तयो , तदानेष्टी तयोरप्यभावापत्ते । न च सामान्य विशेष पा तिरस्कृत्य तथा अन्त्यान् विशेषानिति । उत्पादविनाशयोरते व्यवस्थितत्वाद् अतानि नित्यद्रव्याणि तर भवास्तात् । अयमर्थ - तुल्यरूपरसग धस्पर्शः परमाणुषु नित्यत्वामूर्व लसर्वगतत्वादिमिस्तुल्येषु सर्वारमसु चायमरमाद्विरक्षण इति यतो योगिनां प्रत्यय स प्रवि परमाणु अत्यात्म विशेष इति । तयोरिति । उभयत्रापि सामान्याभिधानव्यवहारयो । तदनिधाविति । केवलसा ·रीका-टिप्पनसहितः केवलस्य विशेषस्य सामाग्यस्य धाभ्युपगमः कतुं युक्तः, द्वयोरपि स्वमाहिज्ञाने प्रतिभासमानतया विशेषाभावात् । तस्मादेतौ द्वावपीतरेतरविशकलितावकीकरणा- हाविति नामः॥ अधुना समहाभिप्रायो वण्यते । तत्र संगृह्णाति अशेषविशेषतिरोधान द्वारण सामान्यरूपतया जगदादते इति सग्रहः । अयं हि मन्यते-भावलक्षणसामान्याद् ध्यतिरिष्यमानमूर्तयो वा विशेषाः परिकल्प्यरन् , अन्यतिरिच्यमानमूर्तयो वा, गत्य स्तराभावात् । स यद्यावर पक्षः, तदा निःस्वभावतां ते स्वीक्युः, मावस्यतिरे किवात्, गगनकुसुमादिवत् । अथ द्वितीयः कपः, तर्हि भावमात्रमापद्यन्ते । सधा हि-भावमात्र विशेषा. । तदृश्यतिरिक्तवाद्, इह यानोऽव्यतिरितं तत्तदेव भवति, तथा भावस्यैव स्वरूपम् , अन्यतिरेकिणश्च विशेषाः, अतस्तद्रूपा एव । मनु 'थ यदि भावमात्रमेव तत्वं तदा तस्य सर्वत्रादिशेपा य एते प्रतिपाणि प्रसिद्धा. स्तम्भेभकुम्भाम्भोरहादिविशिष्टवस्तुसाध्या व्यवहारिणस्ते सबैऽपि प्रलय- भापोरन् , भतो विशेषा अपि विविहन्यवहारहेतवोऽभ्युपगन्तव्याः । मतदस्ति, व्यवहारस्याप्यनाद्यविद्याबलप्रवर्तितत्वात् , तेन पारमार्थिकप्रमाणप्रतिष्ठिततत्वप्रति- धन्धाभावात् । किं च विशेषाग्रहो विशेषेण त्याज्यः, विशेषव्यवस्थापकप्रमाणाभावात् । तथा हि-भेदरूपा विशेषाः, न च किंचित्प्रमाण भेदमवगाहते, प्रत्यक्षं हि तावदाव- सपावितसत्ताक तमेव साक्षारकर्तुं युक्त माभावम् , तस्य सकलशक्तिविरहरूपतया तदुत्पादने व्यापाराभावात् अनुत्पादकस्य च साक्षारकरणे सर्वसाक्षात्करणप्रसङ्गात् , तथा च विशेषाभावात् सो द्रष्टा सर्वदर्शी स्यात् , अनिष्टं चैतद् भवताम् , तस्माद् भावनाहकमेव तदेष्टव्यम्। स च भावः सर्वत्राविशिष्ट इति तथैव तेन प्रायः, ता. कालभाती पुनर्विकलो पटोऽयं पटादिर्न भवति' इत्येवमाका व्यवहारं रचयन् विद्यामूरत्वास प्रमाणम्, तन प्रापक्षाद्विरोपावाति. । नाप्यनुमानादेः, प्रत्यक्ष- मान्यग्राहिबोधानिष्ठी। अश्र नेगमा भिप्रायसग्रहशोक'- अन्यदेव हि सामान्यमभिन्नलानकारणम् । विशेषोऽयम्य एवेति मन्यते नैगमी नयः॥ सामान्यरूपतया जगदादत्ते इति । सर्वमेरम् , सदविशेषादिति हि तसिद्धान्तः। प्रत्यक्ष होति । यदादुस्तद्वादिनः- आहुर्विधातृ प्रत्यक्ष र निपे विपश्चित । नवत आगमस्लेन प्रत्यक्षेण प्रवाध्यते ॥ . सग्रहोक सद्पताननिकान्तवलमानमिदं जगन् । सवारूपतया सर्व सगृहन् संग्रहो मतः।

·म्यायावतारः ७७ मूलकत्वाच्छेपप्रमाणवर्गस्य, तस्मात् सामान्य मेव परमायों न विशेषा इति सग्रह॥ साप्रतं व्यवहारमतमुध्यते-तत्र व्यपहरण व्यवहियते वानेन लौकिकरभि प्रायेणेति व्यवहार । अप तु मन्यते- यथालोकप्राहमेव वस्त्वस्तु, किमनयादृष्टा म्यवहियमाणवस्तुपरिकल्पनकटपिष्टिकया? यदेव च लोकन्यवहारपथगवतरति तस्या नुप्राहकं प्रमाणमुपलभ्यते नेतरस्य, न हि सामान्यमानादिनिधनमेक समहाभिमत प्रमाणभूमि', तथानुभवाभावात् , सर्वस्य सर्वदर्शित्वप्रसङ्गाचा नापि विशेषा. परमाणु लक्षणा क्षणक्षयिण प्रमाणतोचर, तथा प्रवृत्तेरभावात्। तस्मादिदमेव निखिल लोकायाधिरा प्रमाणप्रसिद्ध कियत्कालभाविस्थूरतामाबिभ्राणमुदकाहरणाद्यर्थक्रिया निर्वतनक्षम घटादिक च वस्तुरूप पारमार्थिकमस्तु पूर्वोत्तरकारभावितत्पर्याय पर्यारोचना पुनरज्यायसी, तन्त्र प्रमाणपसराभावात् प्रमाणमन्तरेण च विचारस्य कमशक्यत्वात् , अवस्तुत्वाच तैपा किं तद्गोचरपोलोचनेन तथा हि- पूवात्तर कालभायिनो द्रव्यविवर्ता क्षणक्षयिपरमाणुलक्षणा का विशेषा न कचन लोक व्यवहारमुपरचयन्ति तन ते वस्तुरूपा रोकव्यवहारापयागिनामेव यरसुरवात् इति व्यवहार ॥ साप्रत ऋजुसूत्राभिप्राय कध्यते- नत्र कनप्रगुणमटिलमतीतानागत वक्र परित्यागाद्वर्तमानक्षणविवर्ति वस्तुनो रूप सूत्रयति निष्टाहित दर्शयतीति मसूत्र । तथा हि- अस्याभिप्राय । अतीतस्य विनष्ट वात् अनागतस्यालब्धात्मलाभवान् खर विषाणादिम्पो विशिष्यमाणतया सफलशक्तिविरहरूपवाज्ञार्थक्रियानिनक्षमत्यम् , अर्थक्रियाक्षम च वस्तु, सदभावान तयोर्वस्तुस्वमिति, वर्तमानक्षणालिशित च पुनर्वस्तुरूप समस्तार्थक्रियासु व्याप्रियते इति तदेव पारमाथिकम् । तदपि च निरशमभ्युपगन्तव्यम , अशव्याप्तेयुक्तिरित्तावाद् एकस्यानेकस्वभावतामन्तरेणा नेकस्यावयवब्यापनायोगात् । अनेकखभावतैवारिस्वति चेन विरोधाणातत्यात् । तथा हि-योक स्वभाव कथमनेक अनेकश्चेत् कथमेक ? एकानेकयो परस्पर परिहारणावस्थानात् , तस्मात् स्वरूपनिममा परमाणव एव परस्परेपसर्पणद्वारेण क्यचिनिचयरूपतामापमा निखिलकार्येषु व्यापारभाज इति ते एवं स्वलक्षणम् , न स्थूरता धारयरपारमार्थिकामिति । किं च प्रमाणतोऽर्थव्यवस्था, न प प्रमाण देश यथालोकग्राहमिति । ग्राहयतीति माहोमिप्राय पचाय , लोराभिप्रायविशेष, तस्यानतिक्रमेणेति । सग्रहश्लोक व्यवहारस्तु तामेव प्रतिवस्तुव्यवस्थिताम् । तथैव दृश्यमानलाद्न्यवहारयति देहिन ॥ तामिति सदारूपताम् । शेष सुगमम् ।

·. ७८ टीका-टिप्पनसहिवा वालण्याप्तिप्राणे हिंचन प्रवर्तते, सर्वप्रमाणानो पर्नमानप्रवाशरूपरयात् । तथा हि- प्रत्यक्ष तायद्यायकमनस्कारचक्षुरक्षणकारणघतुष्टयासस्यसत्ताक वर्तमानक्षणे एव प्रकारते, अतीतयर_रक्षणयारेसनिहितत्वात् , तत सत् सस्कारसपदमेव घस्नुमो रूप साक्षाक्तुं क्षमते न पूर्वमपर घा, भसनिधानादेष । मदि पुमर्षिनष्टमपि पूर्वक्षणवर्तिरूपमाकळ्येत् , तदा बिनएरयाविशेषाक्षिरयधि क्षणपरपरा तन प्रतायेत, तथा पमति सकलिकया अनादिरम्मपरपरामाहि प्रत्यक्षमनुपज्येत, एवमनागत. क्षणमहणऽपि योज्यम् , अनिए चेतर , तस्मात् तदातमानिकक्षणमहणदक्षमेवेस्य. भ्युपगन्तग्यम् । ननु च यदि क्षणभारतामरिमनामध्यक्षमेय लोकयति, तदा नीलतेव प्रतिभासमाना सा विप्रतिपत्तिगोचर न यायादिति तद्विपयो हाकिकामा व्यवहार प्रवर्तत न चैतदस्ति, स्थिरताद्वारेण व्यवहारप्रवृसेरिति । भन्न प्रतिविधी यते-- साक्षारकुर्वाणा भपि क्षणविनश्वरता साशापरापरोस्पत्तिविलम्धसुद्धयो मन्दा नाध्यवस्यन्ति अनादिकालपरूदवासनाप्रयोधसमुपजनितमिथ्याविकल्पसामधि विपर्यस्तस्थिरताग्यवहार प्रवर्तयन्ति तथायमध्यक्षस्यापराध, अपि तु प्रमाणा देशकाप्टग्याप्तीति । एक्स्यानेकावयवव्याप्तिर्देशन्याधि , एतावता स्थरत्वमुक्तम् , एकस्यनिकभणव्याप्ति शलव्याप्ति अनेन तु स्थिरवमभिहितम् । तर कालव्यासेरनन्तर- वेन सनिहितत्वाद् यथाक्थचिदर्थप्रकाशस्य वा विवक्षित वात् । सर्वममाणानामित्या दिना तावत् कालव्याति दूषयितुमारमते - वर्तमानप्रकाशरूप वादिति । वतमान पूर्वी परसमयविविक्त, प्रकाश परिच्छेदो रूप येषां प्रमाणानां तेषां प्रमाणानां तेषां भावस्तत्व तस्मात् । इदमत्र हृदयम् -परिच्छेदक हि प्रमाणमेरक्षणवथैव, ततस्लेन परिधिमानोs- घोऽपि स्वैरक्षणवत्येव परिच्छेतन्य न पूर्वापरक्षणवर्ती तस्य परिष्दकत्रमाणकालेऽभा. वात् तप्काले च परिच्छेदकप्रमाणस्यासत्वादिति । तदिति प्रत्यक्षम् । तकालसबद्ध वर्तमानकालसगतम् । वर्तमानकालपरगतवस्तु. माहित्य चाभ्यशस्य वभाषिकाभिप्रायेण, क्षणक्षयाद्यवस्थित वलक्षणचावस्तुन अयथा चक्षुरिट्रियसनिकृष्टादर्थादुपयमानस्य द्वितीयक्षणभाविनो तानस्य न प्राक्क्षणवारीरूपमाह क्वेन वर्तमानवस्तुमाहकल स्यात् । सोत्रान्तिकाभिप्रायेण वस्तुज यशानगतमाह्याकारलक्ष णमेव वस्तुनो रूप साक्षात्कर्तु क्षमते इति व्यारया । वस्लाहितमा मगतमाकार प्रत्यक्ष परिस्छिनति' - इति हि सौत्रातिकानां सिद्धात । यदाहुस्तदा दिन- अर्थो ज्ञानसमवितो मतिमता वैभाषिकेणोच्यते प्रयक्षो न वि वाद्यवस्तुविसर सौगान्तिकैराश्रित । योगाचारमतागैमिाहता साकारबुद्धि परा मन्यन्ते बत मध्यमा कृतधिय स्वच्छा पर सविदम् ॥ इति ॥ तत्र सोत्रातिकयोगाचारशब्दो पूर्वमेव दत्ताओं । वैमाषिकमध्यमशब्दौ लेव ।

·म्यायावतार: heron मेव । तथा हि-घनाकारोऽपि प्रत्यक्षपृष्ठभाविमिथ्याविकल्पसंदर्शित एव, विविक्क दर्शने ताप्रतिभासायोगात् , करचरणशिरोमीवादयो सवयया परस्परविभक्ता एव तन्न प्रतिमान्ति, न व्याप्याकारः, न च तेऽपि रवाशम्यापिन प्रतिभान्ति, तदवयवानामपीतरेतरविशकलितरूपाणा प्रतिभासता तावत् यावत्परमाणव एव प्रयन्ते, व्यापिरूपस्य विधाराक्षमत्यादित्युक्तमायम् । नाप्यनुमानास्थिरस्थावस्तु सिद्धिः, प्रत्यक्षपरिगृहीत हि सबन्धमासाधानुमान प्रवर्तते, यदा च तत्क्षणभङ्गुर विविकाशमहणचातुर्यमाविभ्रद् दर्शित तदानुमानमपि तत्प्रतियन्धमूलक तगोचर मेव पारंपर्येण प्रतिष्ठापयति, स्वप्रतिभासिनो रूपस्यालीकतया तत्प्रतिष्ठापनद्वारे व तस्य प्रामाण्यात् । ननु च स्मरणप्रत्यभिज्ञानादीनि स्थिरस्थूरवस्तुव्यतिरेकेण नोपपद्यन्ते, पूर्वमरष्टे तदभावात् , पुरुषायवयविना स्मरणात्मत्यभिज्ञानाच । नत दस्ति, तेपामलीकवासनाप्रबोधोस्थापितत्वेन प्रामाण्यायोगात् । किं च, तान्यपि स्वय वर्तमानक्षणे एव प्रकाशन्त, विप्लववशात्तु स्वरूपमेव वासनासपादितातीता थरूपतया व्यवस्यन्ति , घनाकार च तस्यासन्वमध्यारोपयन्ति, सन्न तेभ्योऽपि ध्यापिवस्तुसिद्धि । तस्माद् व्यापिनि रूपे प्रमाणानवतारात् परस्परविश्लिष्टा• पर- माणव एव परमार्थत इति ऋजुसूत्र.॥ सौनातिकाद्यपेक्षया विरुद्ध भाषण चतु क्षणिक वस्त्वादि विभाषा, गुरोध निष्टायो सेद इति अप्रत्यय , स प्रयोजन प्रवर्तक वैभाषिकध्वनिनिमित्त यस्य स वैभाषिकः । प्रयोजनम् (पा० ५-१-१०९)- इति ठन् । प्रमाचन्द्रस्तु न्यायकुमुदन दे विभाषा सद्धर्मप्रतिपादको ग्रन्थविशेषस्ता विदन्ति अधीयते वा वैभाषिका' इत्यु पाच । तथा मध्ये भयो मध्यम मथ्या ममण् वा इति विश्रान्तसूत्रेण मप्रत्यय । पूर्वोत्तर क्षणासस्पर्शा निराकारो ज्ञानक्षणस्तत्समर्थनप्रवणा वादिनाऽपि मध्यमा । माध्यामिक ध्वनिस्तु हस्थम् - मध्यमन क्षणन चरति चरण्यर्थे इकण् । यद्वा मध्यम आद्यपुरुषविशेषस्तस्य दर्शन मध्यमम् तत्प्रयोजन येषाम् , पूर्ववत् ठन् अस्त्यर्थे वा ठन्। द्वायसरवोतोऽरय प्राय (1) इति पाठ । धनाकारोऽपीत्या दिना देशव्याप्ति दूषयितुमुपक्रमते। स्वप्रतिभासिन सामा भ्यस्य । तय्प्रतिष्ठापनद्वारेण अध्यवसायवशात्स्वरक्षणव्यवस्थापनद्वारेण । तस्य अनुमानस्य। स्मरणप्रत्यभिज्ञादीति । आदिशब्दान् सक्लनाज्ञानादिग्रह । तान्यपि स्मरणप्रत्य मिज्ञानादीनि । विप्लव इति । सदृशापरापरोत्पविदर्शनकतो विभ्रम । स्वरूपमिति । स्मरणानुगत बोधरूपम् । मासनेति । पूर्वहानजनितामुत्तरज्ञाने शक्तिमाहु 1 तया सपा शिमातीतरूपमा पेला उमरणान्तां तेषा भावस्तया. अतीताकिारबति या इति स्मरणादीनि विस्त्पयन्ति । तस्येति । स्वरूपस्य । संग्रहो - तर्जुसूननीति स्यात् शुद्धपर्यायसथिता। नवरस्यैव भावस्थ भावार स्थितिवियोगत.॥ - ·८० । - रीका-रिपनसहित रादिदमयस्वरूपनिरूपणनिपुगाना नपाना मरामुपपणितम् , भाना सापांव चारचतुराणामुपधार्यते~सन प्रयाणामपि सरदादीनामिन माधरणाराम, पदुत सन्द प्य परमाथा नार्थ , नस्य तदम्पतिरिक्षयात् । पार्ययन यस्तापमिदेः कप मध्यतिरेक इति पर प्रमागादिति मम । तया हि-मम्यतिरिकोऽध शनाद , राप्रतीता तस्य प्रतीयमानस्यात्, हयपतीता पाप्रतीयते तत्ततोऽप्यतिरिक्त मयति सवधा दाद मनीयमान सस्यय यरूपम् , प्रतायो य शाई प्रतीयमान: ,अशोध्या तताऽयतिरिम इति । भय भगृहीतसकतम्य पदाइभवणे.पि पदमनीतरभायात् म्पतिरित इति पन् एव सहि रिपस्य मारणामकरय सदस्य न प्रतिभातीनि तत्तता व्यतिरिममापत, न पादस्ति सध्यतिरकाविराग गुदसणाद्विपस्याप्य मारकायापत रायन्धरय घ व्यतिरिमन सह प्रागेयापास्तापात् , तर भयुधप्रमा नृदोपेण यस्तुनो. यथायम् , म यथान्धो रू नक्षते इति तदभावोऽपि प्रतिपराय इति । प निरभिधाना पतं-त यास्तपा शब्दारापन पस्तुपसिौदरिति प्रेम, निरभिधानाभाभावात् , केवल मेचित् यिसपशब्द सकीरयन्ते मेचित् सामान्य ध्वनिभिरिसतावान् विशेर स्यात् । यदि पा सकलार्पवायका विशेष यनको न सन्तीति नास्यत्र प्रमाणम् । ततः सर्वया विधमानस्ववासका भरवात् , घटाय पदिति प्रमाणात् , सर्वपा स्ववाचावेन पूर्वाक्तयुक्ते वादादपार्थक्यासिदिः। तस्मास परमार्थतोऽर्थ दादयतिरिक्तोऽस्ति उपचारत पुनरीक्किरपालोचितपरमार्थं व्यवयिते । असावप्यौपचारिक शब्दारमको पार्थ प्रतिक्षणभङ्गुर स्वीकतम्य , वर्णना क्षणध्वसिताप्रतीते , अजमग्रतिपादितयुतिकरणपाय ।। साप्रतमेतेषामेव प्रत्येकमभिप्राय कप्यते-तत्र शादों रूदितो यावता वनय करिमश्विदर्थे प्रवर्तन्त, यथा इन्दशपुरन्दरादय , सैपा सर्वेपामध्येकमर्थ मभिप्रति क्रुि प्रतीतिवशात् यथा पदाम्यतिरेकोऽर्थस्य प्रतिपाद्यते तथव तस्य कत्र वा नरव या प्रतिपादनीयम्, न घेन्द्रराफपुरन्दरादय पर्यायशदा विभिन्न र्थवाचितमा कदाचन प्रतीयन्ते, तेम्य सर्वदेवैकाकारपरामझरपत्ते , अस्सलवृत्ति तया तथैव व्यवहारदर्शनात् । तस्मादक एव पर्यायशन्दानामर्थ इति शन्द । सद्यते आइयतऽनेनाभिप्रायेणार्य इति निरक्तादेकार्यप्रतिपादकताभिप्रायेणव पर्या- यध्वनीना प्रयोगादिति। एक एवेत्यादि । यथा शम्दन पर्यायशब्दानामेकमर्थमभिप्रेति तथा तटस्ती तटमिति विरुद्धलिङ्गरक्षणधर्माभिसबधाद् वस्तुनो भेद चाभिधचे । न हि विरुद्धधर्मस्त भेदमनुभवतो वस्तुनो विरुद्धधर्मयोगो युत , एव सख्याकालकारकपुरुषादिमेदादपि भेदोऽवग त य । सग्रहश्लोक - विराधे रिङ्गसख्यादिभेदाद् भिन्नस्वभावताम् । समयमानोऽश शल प्रत्यवतियते ॥ . .

·. न्यायाधतार ई सांप्रतं समभिरुदमतमुपवण्यते--तत्र सम् एकीभावेनाभिरोहति म्युत्पत्ति- निमित्तमास्कन्दति शब्दप्रवृत्ती योऽभिप्रायः स समभिरूढः । अयं हि पर्याय - शब्दाना प्रतिविभक्कमेवार्थमभिमन्यते, तद्यथा - इन्दनादिन्द, परमैश्वर्यमिन्द्र शब्दवाच्य परमार्थतः, तद्वत्यर्थे पुनरुपचारतो प्रवर्तते, न वा कश्चित् तद्वान् , सर्व- शरदानां परस्परप्रविभक्काप्रतिपादकतया आश्रयायिभावेन प्रवृत्यसिद्धेः । एव शकनाच्छक, पूर्दारणात् पुरंदर इत्यादि भिन्नार्थत्व सर्वशब्दाना दर्शयति, प्रमाण यति च-पर्यायशब्दा विभिमार्थाः, प्रतिविभक्तव्युत्पत्तिनिमित्तकस्वात् , इह ये ये प्रति विभत्तव्युत्पत्तिनिमित्तकास्ते ते भिन्नार्था., यथा इन्द्रघटपुरुषादिशब्दा , विभिन्न म्युत्पत्तिनिमित्तकाश्च पर्यायशब्दा अपि अतो भिनार्या इति । यत्पुनरविचारितप्रती तिबलादेकार्थाभिधायकत्व प्रतिपाद्यते तद्युत्तम् , अतिप्रसङ्गात् । तथा हि- यदि युक्तिरिता प्रतीतिरेव शरणीक्रियते, तदा तदा मन्दमन्दप्रकाशे देवीयसि देशे सनि विष्टशरीरविभिन्ना अपि निम्बकदम्बाश्वत्थकपिरथादय एकताकारतामाविभ्राणा' प्रतीयन्ते इति एकतयैवाभ्युपगन्तन्या ।म घेतदस्ति, पिविक्ततास्वरूप प्राहिप्रत्यनी कप्रत्ययोपनिपातबाधितवेन पूर्वमतीते विविकानामेव तेपामभ्युपगमात् , तन्नका थैवाचिनो ध्वनयः सन्ति, रूदि. पुनरविचारिततदर्थानामिति समभिरूटः ।। साप्रतमेवंभूताभिप्राय प्रतिपायते-तत्रैवशब्दः प्रकारवचनः, ततश्चैव यथा व्युत्पादितः त प्रकार भूतः प्राप्तो य शब्द स एवभूत , तत्समर्थनप्रधानाभि प्रायोऽप्येवभूत , तद्विपयत्वात्, विण्यशब्देन च विषयिणोऽभिधानात् । अय द्वि यस्मिन्नर्थे शब्दो व्युत्पाद्यते स व्युत्पत्तिनिमित्तमयों यदेव विवर्तते तदैव त शब्द एकीभावेनेति प्रत्येकम् । अयमभिप्राय --यथा विरुद्धलिङ्गाद भियते वस्तु, तथा सज्ञाभेदारपि, ततो यावन्नोऽर्थस्य स्वाभिधायका ध्वनयस्तावन्तोऽर्थभेदा , प्रत्यर्थ शब्द निवासादिति । तद्वतीति । परमैश्वर्ययुत्ते उपचारस्य च निमित्तम्, तत्रेश्वर्यस्यावस्थानम, न वा कश्चित् तद्वान् शब्दानाममिधेय इति शेष । दुवीयसीति दूरतरे । भविचारितसद नामिति । तेषां शब्दानामर्थस्तदर्थ , न विचारितस्तदर्थों यैस्ते तथा तेषाम् । समहश्लोक:- तयाविधस्य तस्यापि वस्तुन क्षणत्तिन । भूते सममिरूढस्तु सज्ञामेदेन मिवताम् ॥ तथाविधस्येति विरुद्धलिङ्गादियोगभेदिन ॥ तद्विपयत्वादिति । स एवभूत शन्दो विषयो यस्याभिप्रायस्य तद्भावस्तत्व तस्मात् । विषयिण इति । अभिप्रायस्य । यद्वा यक्रियाविशिष्ट शब्देनोच्यते स च क्रिया कुर्व वस्तु एवभूत उच्यते तत्प्रतिपादनपरो नयोऽप्येवभूत । तया एव य शब्देनीच्यते धेष्यादिक, प्रकारः तमेवंभूत प्राप्तोऽभिप्राय , तद्विशिष्टस्यैव वस्तुनोऽभ्युपगमनात् । अरिंमच पक्षे निरूपनारोऽप्येवंभूतधनिरभिधीयत इति । यस्त्वचेष्टावत्यपि पृथुनौदराद्यापरि घट- म्याया-११ .

·विशेषा टीका टिप्पनसहितः प्रवर्तमानमभिप्रेति, न सामान्येन । यथा उदकाचाहरणवेलाया योपिदादिमस्तका रूढो विशिष्टचेष्टावानेव घटोऽभिधीयते, न शेप , घटशब्दव्युत्पत्तिनिमित्तशून्यत्वात् , पटादिवदिति । अतीता भाविनी वा चेष्टामधिकृत्य सामान्येनैवोच्यते इति चेन, तोर्विनष्टानुरपञ्चतया शशविपाणकल्पत्वात् । तथापि तद्वारेण शब्द प्रवर्तते, सर्वत्र प्रवर्तयितव्य विशेपाभावात् । किं च यद्यतीतवस्य॑च्चेष्टापेक्षया घटशब्दोऽ चेष्टावत्यपि प्रयुज्येत, कपालमृत्पिण्डादावपि तत्प्रवर्तन दुनिवार स्यात्, भावात् , तस्माद् यत्र क्षणे व्युत्पत्तिनिमित्तमविकलमस्ति तस्मिन्नेव सोऽर्थस्तरछ ग्देन वाग्य इत्येवभूत । तदेवमनेकधर्मपरीतार्धग्राहिका बुद्धि प्रमाणम् , तद्वारायात पुनरेकधर्म निष्टार्थसमर्थनप्रवण परामर्श शपधर्मस्वीकारतिरस्कारपरिहारद्वारेण वर्तमानी नय । स च धर्माणामामन्यादनन्तभेद, तथापि सर्वसग्राहकाभिप्रायपरिकल्पनमुखेनैव सप्तभेदो दर्शित । अयमव च स्वाभिप्रेतधर्मावधारणात्मकतया शेषधर्मतिरस्कार द्वारेण प्रवर्तमान परामर्शो दुर्नयसज्ञामभुते । तदलप्रभावितसत्ताका हि खल्वेते परमवादा । तथा हि-नगमनयदर्शनानुसारिणी नैयायिकवैशेषिकी । समहाभिप्राय मवृत्ता सर्वेऽष्णद्वैतवादा सारयदर्शन च । व्यवहारनयानुपाति मायनाक दर्शनम् । ऋजुसूनाकृतप्रवृत्तबुद्धयस्ताधागता । शब्दादिनयमतावलम्बिनो पयाकर णादय इति । अथेयमभिदधीथा यथा- कथमतेऽवधारणद्वारेण स्वकमर्थ समर्थ यन्तस्तद्विपरीत निराकुर्वाणा दुर्नयता प्रतिपद्यन्त इति अनोच्यते- एव प्रवृत्ती निर्गोचरस्वात् , निर्गोचरस्य नयरवायोगात् । तथा हि नयति केनचि दशेन विशिष्टमर्थ प्रापयति योऽभिप्राय स नय , स्वाभिप्रेतधर्मात् शेषधर्म प्रतिक्षेपद्वारेण तु प्रवृत्तौ न किंचन नयति, एकधर्मारिङ्गितस्य वस्तुनोऽसभवात् , पहिरन्तश्चानेकधर्मपरिकरितस्वभावस्य तस्य प्रतिभासात् , तदपहवकारिणा कदम मायाणा प्रतिभासत्राधिन वनारीकरवात् । तथा हि-प सावनगमनय' परस्पर विलिष्टी सामान्यविशेषौ प्रत्यपीपदत् तद्युक्तम् , तयोस्तथा कदाचन प्रतिभासा भायात् । यद्योषम् - अनुवर्तमानकाकारपरामर्शप्राय सामान्य यन न त विशेष शब्दप्रयाग स मिणा निनिमितवा । शशविषाणाल्पवादिति । ईषदपरिसमाप्त शशविषाणे शशविषाणक पे तयोभाव तच तस्मात् । सर्वनेति चेष्टादावर्प त्यथ । पद्यता यादिना शविषाणकल्प वामावपि दूपणा तरमभिदधाति । समोर एपस्यापि घनाघ्य सदा तनोपपद्यते । क्रियाभदेन भिन्न वादेवभूतोऽभिम यते ॥ सदेति । वृचिनिमिचकालादपदापि । तदिति वस्तु । वैयाकरणादप इति । आदिशदादभिधानकोशकर्तारो शन्त ।

·न्यायावतारा ८३ , - प्रतिमास , यत्र च विशिष्टदेशदशावरिछसयोधनिबाझो विशेषो न रान सामान्याना गतिः, तद्द्वपनमात्रमेव, धवषदिपलाशादिसमस्तविशेषापसरणे वृक्षस्वादिसामान्य. प्रतिभासाभावात् । दूराद्विशेपाग्रहणेऽपि केवल तयकारतीति पेत् , तप्राप्यभ्यन्तरी भूतपिरोपप्रतिभासात् , सद्विरहे शशविषाणरूपत्वात् । एव विशेषा भपि न सामा. न्यादान्तव्यतिकिण प्रतिभान्ति, तशिममानामेष तेपा प्रहणार , इतरथा सचा तोऽतिरिच्यमाना भावा नि स्वभारतामात्मसास्कुर्वन्ति । तथा वृक्षवादिसामान्ये. भ्योऽपि भेदिनो वृक्षादयो न स्यु , तदभेदनिवन्धनत्वात् तत्स्वरूपस्थिते, तस्मा तदेव सवेदनमुपसर्जनीकृतवेषम्य प्रधानीकृतकाकार सामान्य गृह्णाति इत्युच्यते, न्यक्कृतसमत्वमुत्कलितनानारय पुनर्विशपमाहीति, समरवनानात्वयो कचिद् भेदामेदिनोः परस्पर सर्वार्थेषु भावात् , तदभावे सथाविधप्रतिभासानुपपत्ते' । एतेन ययादि म चैती पिभित्रायपि प्रतिभासमानौ सामान्यपिरोपी काचिद् मिश्रयितु युक्ता विवादि' तदपास्तमगन्तव्यम् विभिन्यो प्रतिभासाभावात् , व्यवहारोऽपि सर्वप्रधानोपसर्जनद्वारेण कथचिदितरेतरापिनिटुंटितसामान्यविशेष साध्य एव । न हि सामान्य दोहवाहादिक्रियायामपयुज्यते, विशेषाणामेव तत्रोप- योगात् , नापि पिशेषा एव तत्वारिण गोशून्याना तेपा वृक्षाचविशिष्टतया तस्करण सामाभावात् । किं च अत्यन्तव्यतिरेके सामान्यविशेपया : 'वृक्ष छिन्द्धि' इति चोदित किमिति तद्विशेपे परावादी छेद विधाते ? तत्र तस्य समयायादिति चेन्न । समवायग्राहकममायाभावात् भावेऽपि विलियोरभेदबुबंधुत्पादनाक्षसत्यात् , तस्यापि व्यतिरिक्त्तया पदार्थान्तराविशेषात् नियत्वैकत्वसर्वगतरवादिभिश्च सर्वत्र तत्करणमसङ्गात् । यत्पुनरवादी ‘यदुत यदि सामान्य विशेषनिष्ठम् , विशेषो चा सामान्यस्यात. समुपलभ्येत ततो विविक्तयोस्तयो प्रचिदनुपलम्भात् योऽय विविक्त सामान्यविशेषेणु चाभिधानार्थक्रियालक्षणो व्यवहार स समस्त: प्रलय याया लोलीभावेन सद्विवेकस्य क्र्तुमशक्यत्वात् , तदप्यसमीचीनम् । यतो यद्यपि परस्पराविचितयो सामान्यधिशेषयोः सर्वत्रोपलम्भ., तथापि यत्रैव प्रमातुरर्थित्व तदेव सामान्यम् , विदोयान्वा प्रधानीकृत्य तोचर ध्वनिमर्थक्रिया वा प्रवर्तयति, इतरस्याप्युपसर्जनभावेन तन्त्र व्यापारात् , तद्विकलस्येतरस्यापि शशविषाणायमान पयोगात्। कि च, भायन्तव्यतिरेकिणि विशेषेभ्य. सामान्ये वृत्तिविकल्पो तद्विरहे विशेषाणाममावे। शशविषाणरूपस्वादिति । यदृचम् - निर्विशेष न सामाय मवेच्छशविषाणवन् । विशेषोऽपि च नेवारित सामान्येन पिनाकृत १ इति। उपसर्गनीत्यादि । उपसर्जनीत गौणीकृत वैषम्य विशेषरूपता येन तत्तथा न्यकृतसमस्वमिति । तिरस्कृतसागान्यम् । तया ·टीकाटिप्पनसहित पहम्मनूतन विशेषसबन्धादिद्वारेण दूषणमुद्गरकदम्बक मूर्धनि पसद् दुर्विषह स्यात् । सथा हि - तत्तेषु कथ वर्तेत सामस्त्येन एकदेशेन वा? सामम्स्यपक्षे प्रतिविशेष परिसमासतया सामान्यबहुत्वप्रसङ्ग', अनिष्ट चैतद् , एकत्वाभ्युपगमक्षते । एक देशेन पुनर्यावन्तो विशेषास्तावन्तस्तदशा प्रसजन्ति, म चैतदस्ति, सामान्यस्य निरवयव वात् , सावयवत्वेऽपि पुनस्तै भिन्ना अभिवा वा । यद्यभिक्षा विशेषा । तहाभेदिन कि नेष्यन्ले विशेषाभावात् । भेदपक्षे पुनस्तेष्वपि तरकथ बत- साम हत्येग एकदेशेन वेति । तदेव चोधमलब्धपरिनिष्टमवसरति, तन्मात्यवभेदिनी धृत्ति सभवति । किं च यद्येक सामान्य भेदचत् समस्तविशेषेषु वर्तेत, तदैकवि शपोपलम्भकाले तदुपलभ्यत न वा ? सद्याद्य पक्ष', तस्यैकतया सर्वतोपलम्भात्, ज्याप्यग्रहणाभाचे व्यापकग्रहणासिद्ध निखिलतद्वयाप्यविशेषग्रहणमासज्येत, न घेतदस्ति, पुरोवर्तिविशेषस्यैव साक्षात्करणात् , शेषविशेषाणामसनिधानात् , सनिहितविशेषनिष्टमेव तदुपलभ्यते तस्यैव तदयम्जक वात् । इतरेषां तदभावा दिति चन, एकस्वभावस्य खण्डशो व्यञ्जनायोगात् , सनिहितविशषव्यजित. मेव तत्सर्वत्र स्वभावा तराभावात् सर्वविशेषगत च तद्रूपमतस्तदर्शन केन पार्येत । अथ द्वितीय कल्प , तथा सति यथा एकविशेषोपलम्भसमये नोपलभ्यते, बघा विशेषापलम्भकालऽपि नापलभ्येत विशेषाभावात्, अतस्तदभाव एवोक्त स्यात्, केवरस्यापलम्भाभावात् , उपलम्भेऽपि स्वस्वभावस्थितेवियोपरूपतापति, तथा चिरतनविशेषव्यवस्थितसत्ताक तनूतनविशेषोत्पाद सति कप तेन सर सबन्धमनुभवेत् । न तावद्विशेषान्तरेभ्यस्तदुरिपरसु विशेपदेश गन्तुमईति, निष्क्रिय स्वात् , नापि तत्रैवाभवत् , पिपोत्पादाप्याक् तद्देशे तदुपलम्माभावात् , नापि विशेषेण सहोत्पपते, निस्यत्वात् , नित्यस्य चोत्पत्तिनिरोधाभावात् । भय एतद्दोष परिजिहीर्षया त सक्रियकमभिधीयते, तथापि पूर्वव्यक्तित्यागन चा नूतन विशेषदेसमामेत् तदभावेन वा न वावदाध पक्ष, चिरतनध्यतीनां सामान्यविकलतया तरसकन्यसाध्यबुद्धिप्वनिविाहनसतात्, न चैतदस्ति अपरा परविदोपोत्पादऽपि प्राचीन व्यक्तिपु सदशनात् । अय द्वितीय का , तदप्यसयतम्, निवियवस्य पूर्वग्यक्तित्यागवकत्येन समुत्पिरमुण्यतिप्रतिगमनामावान् , सारथष पपस्य पुन मागेवापास्तस्वात् , मैतदम्युपगमद्वारेण परिहार घेयान् । सम्पए व्यतिरिक्त सामान्यसबभाद् यदि भाषा समागा, न स्वरूपेण, तदा सपसंपन्धा स्पागभावा सातासन्तो वासन्तश्चदपायक सत्तासवन्ध ,भन्यथानयस्याप्रसन्येत, सदानमिति । सर्वव्यतीनां प्रयक्षता। नूतनविशेषगर पादीत्यादिशब्दचितं पणमभिधानुराम आइ भन्पधेत्यादि। सत्यमयन्यादिति । सरख सामाय मात्र सत्ता जातिरिति पर्याया ।

·म्यायादवारः पुनः सत्तान्तरसंबन्धानिवारणात् । असन्तश्चेदत्यन्तासतामपि गगनारचिन्दादीनां सत्तासबन्धात् भावरूपतापघेत । एव द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वगोस्वादिसामान्येप्यपि समस्तमेतद्वाच्यम् , एकयोगक्षमस्यात्, तन परस्परमत्यन्तव्यतिरैकिणी सामान्य विशेपी कपचन घटामाटीकेते। अत एव तरसमर्थनप्रवणस्तत्तादाम्यप्रतिक्षेपकोऽभि पायो निरालम्बनरवासँगमदुर्नयस्य व्यपदेशमास्कन्दति, तादात्म्यापेक्षयैव सामान्य विशेषव्यतिरेकसमर्थकस्य नंगमनयत्वात् , व्यतिरेकिणोरपि तयोर्वस्तुनि कथंचिद् भावात्, इतरथा विवक्षयापि तथा दर्शयितुमशक्यत्वात् , प्रधानोपसर्जनभावस्य द्वयनिष्ठत्वात् , अत्यन्तनादाम्येन तत्कारिण्या विवक्षाया अपि निगोंचरतामसात् । तस्मात्कचभेदाभेदिनावेवैती, तदन्यतरसमर्धक पुन. निरालम्बनत्वात् दुर्भपता स्वीकरोतीति स्थितम् ॥ तमा सग्रहोऽप्यपविशेषप्रतिक्षेपमुखेन सामान्यमेक समर्थपमानो दुर्नय', तदुपेक्षाद्वारेणैव तस्य नयत्वात् , विशेषविकलस्य सामान्यस्यासमवात् । तथा हि-- यत्तावदुक्तम्- यदुत विशेषा. सामान्याद् व्यतिरेकिणोऽव्यतिोकिणो वा । न्यतिरेक पक्षे नि स्वभावरवम् , नि मत्ताकत्वात् । अव्यतिरेकपक्ष भावमात्रम्, तदन्यतिरि सत्यात्, तत्स्वरूपवत् । वदयुक्तम् , विशेषवादिनोऽप्येवविधविकरूपसभवात् । तथा हि-विशेषम्य सामान्य ग्यतिरिक्तमव्यतिरिक्त वा व्यतिरिक्त चेन्न तहि सामा न्यम् , स्वस्वरूपव्यवस्थिततया विशेषरूपरवात् । अव्यतिरिक्त चेत्, तथापि न सामान्यम्, विशेषाव्यतिरिक्तवादेव सरस्वरूपवत् । यदप्यवादि-मनायविद्यायल प्रवृत्तो विशेषव्यवहार , तात्विक सामान्यम् , तदपि च वचनमात्रमेव, युक्तिरिक स्वात् , सामान्यमेवानाचविद्यादार्शतम् , विशेषा पुन पारमाथिका इति विशेष धादिनोऽपि वदतो वनभङ्गाभावात् । यत्पुनर्विशेषग्राहकप्रमाणाभाव प्रतिपादयसा अभ्यधायि -- यदुत प्रत्यक्ष भावसपादितसत्ताक तमेव साक्षात्करोति नाभाव तस्या नुत्पादकत्वादित्यादि, तदयुक्ततरम् , यत. केनेद् भवतोऽत्यन्तसुहृदा निवेदित भाव एवं कबल. प्रत्यक्षमुपस्थापयति, न पुनरभावोऽपि । अभावव्यापाराभावप्रतिपादन युक्तिकलापेनेति चेत् मुग्ध विप्रतारितोऽसि, तदव्यापाराभावासिदे'. सदसदूप वस्तुन समस्तक्रियासु व्यापारात् । भावतादात्म्येन व्यवस्थितस्याभावस्य ग्यापार विरोधाभावात् कथं भावाभावयोस्तादात्म्यम् ' विरोधादिति चेत्, न, प्रमाणप्रसिद्ध विरोधाभावात् । तथा हि-घटादिक पदार्थास्मा स्वरूपेण सन् , न पटादिस्पेणापि इतरथेति । यदि क्वचिद् व्यतिकिणावपि सामा यविशेषो न स्याताम् । तथेति ब्वातिरमा तरकारिया दक्षिापिका युक्तिककापेनेति । मावाशनैव सयोगो योग्यत्वादिद्रियस्य हि । इत्यादिना व्यानि यते इति भाराभावामक वस्विति शेष ! तदूपमितिमावाभावात्मक्वस्तुरूपम् । तदिति। ।

·का रिप्पनसहितः इति मायामावारमक., यदि पुनः कथचिनाभावामक स्यात्. सदा पादिरूपेणापि भावात् सवामक प्रामोति, युक्तमेतत्, भत र भेदनपत्रविष्यसिद्धिरिति धे, स्यादेतत् यदि पटायभावकान्ताप्न्ययादिनो मनोरथपूरण न स्यात् । तथा हि- पटादिविवितो घटोऽनुभूयते, न प पराधभावो भावन सह तादाम्यमनुभवति, तस्मादभावात्मक एवायम्, एष पटादयोभीतरेतरापक्षयेति शून्यायापति , तस्मात् स्वरूपमादित्राण पररूपेभ्यो प्यावृत्तमेव पस्तु सप्रियासु व्याप्रियते इति मावा भावारमकस्यैव व्यापार स्वरूपधारणस्य स्वभावावात् , परस्पायावतनस्याभाव स्वादिति । एव स्वगोचरप्रत्यक्षोरपादनेऽपि प्याप्रियते, ततश्च तपमेव तम्साक्षा यांदिति स्वरूपनियत पररूपेभ्यो ग्यावृत्ते एव यस्तुनि प्रत्यक्ष प्रवर्तते, तमन्यत्वात् , न भावमाने, तस्य केवलस्य स्वरूपाव्यवस्थितरुत्पादक चायोगात् । न घ जनकरवा दर्थो माघर जन्यावाद्वा ज्ञान प्राहक्मतिप्रसादियुक्तम्, कि तहि आवरणविच्छेदा देलंग्यसताक प्रहणपरिणामात् शान गृहाति अर्थस्तु सनिधानादेयते, स धानु• वर्तमानग्यावर्तमानरूप एव प्रतीयते इति तथामूतोऽभ्युपगन्तव्य न केवल सामा- भ्यरूप इति । सदसदशयो कथमेकपावस्थानमिति चेत्, तादात्म्यनेति ममः । ननु तादाभ्य भावमानमभावमात्र वापत, इतरेतराम्यतिरिक्तत्वात्, इतरेतरस्वरूपवत् , तपोभयरूपवस्तुसिदि । नतदस्ति, तादात्म्यस्य सपन्धावात् , सबन्धस्य र द्वय गिष्टस्यात्, तदभावे कल्प केन सवन्ध निगोचरत्वात् । तस्मादेतो सदसदशी धर्मि रूपतया अभेदिनी, वस्तुन सदसद्परयैकत्वात् , धर्मरूपतया पुनर्विवक्षितौ भेद मनुभवत , स्वरूपेण भावात् , पररूपेण खमावादिति । तदेव प्रत्यक्षे विविपरस्तुमा- हिणि सकसप्रमाणपछे प्रसाधिते शेषप्रमाणान्यपि तदनुसारितया विविक्तमेव स्वगो चर स्थापयन्तीति, तदपलापी केवलसामान्यप्रतिष्टापक कदभिप्राय समहदुर्नय म्यपदेश स्वीकुरुते विशेषापेक्षयेय सामान्यस्थापकस्य सग्रहनयरवादिति ।। तथा व्यवहारोऽपि प्रमाणप्रसिद्ध वस्तुस्वरूप मिटुवानो युक्तिरितमविवारि नरमणीयं रोकन्यवहारमार्गानुसारि समर्थयमानी दुर्नयत्तामारमनि निघते, लोक व्यवहारप्रसाधकस्यापीतरानिष्टी व्यवस्थानाभावात् । तथा हि- यदीद कियत्काल भावि स्थरतामाबिन्नाणा लोकव्यवहारकारि घटादिक भवतस्तारिखकमभिप्रेत तना कस्मिकम् , किं तर्हि नित्यपरमाणुधरितम् , इतरथा निष्कारणवेन सर्वदा भावा भावप्रसङ्गात् । नते परमाणवस्तथा प्रतिभाम्तीति चेत्, न अत एव तेषामनुमानत प्रत्यक्षम् । अतिप्रसङ्गादिति । नक्षुषा जन्यमानस्यापि बानाय चधुरयाहकत्वात् । आवर णविच्छेदादेरित । विच्छेद क्षय आदिशब्दान् क्षयोपशम तद्धतवश्व कारणत्वेन द्रव्य क्षेत्रकालालोकादय गृह्यन्ते ताई ज्ञानावरणकर्मण क्षयोपशमे कते तदनन्तरमञ्यवधानन ज्ञानमुत्पयते इति । प्रष्ठे इति । विशदप्रतिभासरूपवेन सक्लप्रमाणमुरये।

·न्यायादता सिद्धिः, यदि पुनर्यदेव साक्षात विशददर्शने चकास्ति तरसकलमपलप्येत हन्त यविदानीमपलपनीयम् , घटादिवस्तुनोऽप्यर्वाग्भागवतिरवङ्मात्रप्रतिभासात् मध्य- परभागादीनामपलापप्रसङ्गात्, तथा च लोकन्यवहारकारितापि विशीर्यंत, तावता सदसिद्धः । अथावानुमानबलेन व्यवहारक्षमसंपूर्णवस्तुनः साधनम् , एवं तहिं भूत- भाविपर्यायपरमाणुसाधनमपि क्रियताम्, विशेषाभावात्। तथा हि- यथा पाहा. स्वमात्रप्रतिमासेऽपि सर्ववस्तूनां तावता व्यवहाराभावाद मध्यभागादिसाधनेन सं. पूर्णानि तरसमर्थानि तानि साध्यन्ते, तथैव कियत्कालमाविधनाकारदर्शनेऽप्यनाध नन्तपरमाणुतादाम्यव्यवस्थितशरीराणि तानि साध्यन्ताम् , तदभावेऽपि तेपामनुप- पत्तेः । तथा हि-व्यवहारावतारिणो दर्शनयोग्यस्याद्यपर्यायस्य तावदतीतपर्या- यानभ्युपगमे निहेतुकत्वम्, सत्र चोक्तो दोपः, तदुत्पादकादन्तरपर्यायेप्टो पुनस्तजनक पर्यायोऽभ्युपगन्तव्य इति अनादिपर्यायपरंपरासिद्धिमभ्यासोत, तथा व्यवहाराव. तारिवस्तुपर्यन्तपर्यायस्य पर्यायान्तरानुत्पादकत्वे बलादवस्तुत्वमाटोकते, भवतीतेरे. पार्थकियाकरणवैकल्यात् , तदुप्पादकत्वे पुनरसावप्यपरपर्यायोत्पादकरवे इत्यनन्त. पर्यायमालोपपद्यते। तथा घनाकारोऽपि विशददर्शनेन साक्षाक्रियमाणो निष्प्रदेश पर्यन्तावयवन्यतिरेकेण नोपपयते, करचरणशिरोग्रीवाद्यययवानां खण्डशो भिद्यमान- तयावयविरूपत्वात् , तदवयवानामप्यवयवान्तरघटितत्वात् । परमाणन एव पर्यन्ता. घयवाः परमार्थतो घनाकारहेतवः, तदभावे पुनराकरिमकोऽसौ सर्वत्रीपलभ्येत, न या चित्, विशेषाभावात् । एतेन यदवादि- लोकव्यवहारावतारिणः प्रमाणमनु- प्राहकमस्ति वस्तुनो नेतरस्येत्यादि तदपि प्रतिक्षिप्तमवगन्तव्यम् , दृश्यमानार्था न्यथानुपपत्यैव तत्साधनात् । यत् पुनरक्तम्- कि तेपामतीतानागतपर्यायपरमावा. दीना पर्यालोधनेन लोकन्यवहारानुपयोगितया वस्तुत्वादित्यादि, सदयुक्तम् , उपे. अनुमामत. सिद्धिरिति । द्ववणुकादिसन्धो भेयः, मूतत्वे सति सावयवत्वात् , कुम्भवत् । सायवैराकाशादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थ मुर्तले सतीति विशेषणम् । ये च दूधणुकादिभवादनन्तरमशा समुत्पयन्त अवयवास्ते परमाणकः । अथवा यथानुमानयाम:-- अशुपरिमाणतारतम्यं वचिद् विश्रान्तम् , परिमाणतारतम्यत्वान् , आकाशपरिमाण तारतम्य. छन् । यत्र अणुपरिभाषतारतम्यं विश्रान्त त एवं परमाणव. । अथानुमानवलेनेति । तथा हि- अग्मिाग साशः, अग्भिागत्वात् , सप्रतिपनावाग्भागवत् । न च वाय यद्यर्वाग्मागदर्शनेनावयवी साव्यम्ते, तर्हि घटशकलमात्रस्यापि साशवासिद्धि प्राप्नोति, यतो घटशरल भागमात्रं न वाग्भाग इति क्य तेन व्यमिचारः । तानीति । वस्तूनि भावपर्यायस्येति । वार्तगानिक्स्य, तर चोको दोष इति। निल्ल सत्यमरावं वाहेतोरन्यानपेक्षणात् । अपेक्षातो हि भावानां कादाचित्वलसमवः ।। इति ।

·८८ पिना एथा वार्तमानियानोऽनुपातिदेलापातुषार , सरव सर्वसामानुपयोनि बार पियागिता रणव पामपि गा पमहाप, गगनानारिगोश त्पाद यात लायन्स ARARASपिपार पहारा दुनप , तर पेक्षया प्यारानुपातिपरनुसमर्थाय प्यपदारनयापारिति । भय अगषो:पि टापलापमाएमेच संगपिपामागुपदाण पापा परमातपा मम्पमामा दुर्भपतामानन्दसिपमानापारगपापाचे निमगतया माभिनयानुममर्थम्परामस्पीयानाभाया गया हि-मायापापित फाटा नारम भरिप्णुमाया माशापन् पनात् पुयुक्तिपिरन विपन्, पतंग स्पिारो एपमान पाकारो न घसामिपति, पिचाशमायादित्यारिता र एमाधम निविकरपोधिनु साम्पम् , सयंत्रानाशासम्मकार । भाभि चीथा - मरदमम्दप्रकाश प्रदर मी विपनामान्ति प्राक्तनी पधादीचीनन सनिर्णयकारिणा विकरुपेन थाप्यते, पदमपि स्थिररपूरदर्शम क्षणाविपरमाणु मसायकपरमान, किमायुतम् , नेसदलि, रग्गविभामरपय मारमतविपर भानयपनीदरमपात, सदभाये पविकारपि नियनं पितुमसरपरपात्, भगा. प्यसीतययंतीविनष्टानुत्पमतमा मनिहितायाद, स्पाययवानां च स्वाययवेषु मेराभेदरेण पर्यायानानामपरपानाभायात् क्षगापिपरमाणप एप प्रति भान्ति, रातन प्रतिभाम एप रिधररप्रदर्शनस्प बाधक इति चेत्, व तहिं प्रति भासत्योपदेशगम्यतानुपपसे सपत्र पवहार प्रयतेत । पाशात्पमिष्याविरूपवित पान प्रयसते इति चेत्, ग, भन्यत्राप्यरयोत्तरस्य विनोतुस्पात् । तथाहि-परले जल मादी प्रतिभातेऽपि नीलोऽयम् भापक्षणापलोक्ति. पाश्चात्यमिप्यापिकपविलवार धवल प्रतिभातीति भवन्यायेन पर प्रतिमानान केन पारा । स पटापा कर्तुं शक्य इति स्थिरस्थावस्तुसिदि, तस्येव दर्शनाद, इतारय तदर्शनधारण सायमानस्यानुमयावात् , सदनिष्टी सस्याप्यसिदे । एतेन स्थिरस्थगस्तुनोऽकि- याविरहप्रतिपादनमपि प्रतिप्यूटम तयाविषयव सक्रियासु ग्यापारदर्शनात् क्षण क्षयिणोऽयक्रियानिधाय । यथोक्तं प्राक्-क्षणभङ्गुरो अर्थात्मा स्वक्षण पूर्व पश्चाता कार्य कुर्यादित्यादि । किन सत्वपुरुषवचैतन्यादिभिर्यालकुमारयुषस्थविरवहर्षविषा दादिभिश्वानुवर्तमानच्यावर्तमानरूपस्य सर्वस्य वस्तुन प्रतीतेदेम्पपर्यायात्मकस्वम् , अभेदस्य द्रव्यावात् , भेदस्य पर्यायरूपत्वादिति । सतम भूतभाविक्षणयोरसनिधा नद्वारेण वार्तमानिकक्षणस्यवार्थक्रियाकारित्वप्रतिपादन नास्मदाधाकरम , पर्यायाण प्रमभावितया धर्तमानयर्यायालिशितस्यैव दुग्यस्याक्रियाकरणचतुरवात , सीमापापि अपि अयपराया गयास्त एक TRE पणिसापतिशयल तिरस्म क्षणक्षयिपरमाशतत्वस्य । तदर्शनेति । स्थिरस्थपलुदर्शनद्वारेण।

·. टीकारिपनसहित पसाद स्पिावाप्यपहार र प्रयतंयन्ति, तरसम् , मपक्षतेन साराभावाद सदभावे सामाभिमतभाम्तेनि मनपोरभयात् । तया स्थिरतारोपोऽपि रूचिर गृहीवरिपरस्परपैय पुतो नान्यथा, यया रएरिपपरस्प मापकाने एण पर्शने विपपरारोप , म र भवता कदापन रिपरता नीतिगोचरपारितामनुभवति, तरकप प्रतिक्षणमुदयाप वर्गससगिगि साल दस्तनि प्रत्यभणवलोकितेऽपि तारोप इवितरमातिरोहितक्षणविवर्तमशितपरमाविषय वस्तु सप्तपहारिकप्रमाणे गाँधीक्रियते । तसिरकाद्वारेण भाक्षणायिपरमाणुविधापकोऽभिप्राय अजू सूत्रो पुर्नयसवामभुते, रापेक्षयव ताकस्य मयावाद । इति ॥ व्या शम्दादयोऽपि सर्वथा शम्दायतिरेकमस्य समपन्तो दुर्नया तत्समर्थनार्धमुपन्यस्तस्य सपतीता प्रतीयमानावलक्षणस्य हेतोरनंकान्तिकत्वात् । तथा दि-नापमेकारतो यत्नतीती यम्पतीयते सततोऽप्यतिरितमेप, व्यतिरिक्त स्यापि पापकादेरम्ययानुपपरवलक्षगसबन्धपटाद् प्रमादिप्रतीती प्रवीयमानस्यात् । एक शब्दोऽपि व्यतिरिक्तमप्यर्थ पाचक्रवात् प्रत्याययिष्यति, भायतिरेकस्य प्रत्य शादियाधितस्यात् , शन्दाद्विवनयानुभूयमानावात् , मिंध हेतावनैकान्तिके रिश्ते साधाना पवाचकापसाधनद्वारेण शायतिरेकसाधनमपि दुरापास्तमेष । नपात्रापि प्रतिबन्धप्रादिममागम् - यो योगरतेन तेन सापकन भविनायम्, घटादिष्टान्तमानातदसिबे, क्षणिकावयायवियतांना सकतप्राणोपायाभावेना भिलपितमशक्यतया मनभिलाप्यवसिदेश क्षणभारतामतिज्ञान पुनरमीपामपि रजुसूत्रवनिरसितम्यम् । तथा प्रत्येकमतापेक्षयापि स्वाभिप्रेत प्रविष्ठापयम्तस्तदि सर्वधेति । एव पदन् इदमाद- कथचित् शम्दादष्यनिषोऽस्यागुपगम्यते एवं जैन । भय चार्थ अभिहाण अभिहेयाउ होह मिन अनि च इस्पादिना प्रारदर्शित एवेति। भरिमा हताविति । शम्दप्रतीतावर्थस प्रतीयमानत्वाद् इत्येवस्पे। अलक्ष्यदायविवतां भामिति । पालानामपि अतिप्रतीतत्वान् अलश्ये इलुकम् , यावता स्फुधमनुभूयमाना अपि बेचन वस्तूना पर्याया अनमिलाप्या एक । यदुत्तम् - इक्षुक्षीरगुडादीनां माधुर्यस्यान्तरं महत् । तथापि न तदाख्यातु सरस्वसापि शक्यते॥ सिद्धान्तरहस्य चात्र- पनवणिजा भावा अणन्तमागो उ अणभिलप्पाण। पभवणिजाण पुण अणन्तभागा मुयनिवद्रो। (विशेR०, १४१) प्रमापनीया मावा अनन्तमागानभिरायानाम् । मसापनीयाना पुनरनतमाग श्रुवनिरव ॥]

·न्यायावतारा परीत शब्दार्थ तिरस्कुवाणा दुनंयतामारमसारकुर्वन्ति । एतावद्धि प्रमाणप्रतिष्टितम्, पदुत विधिमुखेन शब्दोऽर्थस्य पाचक इति, नपुनरयं नियमो पयायमस्यैव बारको नान्यस्य, देशकालपुरुषसंकेतादिविचित्रतया सवंशब्दानामपरापराधोभिधायकदो. पपत्तेः, अर्थानामप्यनन्धधर्मस्वादेवापरापरशब्दवास्यावाविरोधात् , तथैवाविगामेन ग्यवहारदर्शनाद, तदनिष्टौ तहोपमसङ्गात् । तस्मात् सर्वध्वनयो योग्यतया सर्वाय. वाचकाः, देशक्षयोपशमाद्यपेक्षया तु कचित् कथचित् प्रतीति जनयम्ति । ततक कचिदनपेक्षितव्युत्पत्तिनिमित्ता रूदितः प्रवर्तन्ते, कचित् सामान्यम्युत्पत्तिसापेक्षाः, कचित्तस्कालवर्तिव्युत्पत्तिनिमित्तापेक्षयेति न तत्र प्रामाणिकेन नियतार्थामहो विधया। भवोऽमी शब्दादयो यदा इतरेतराभिमतशब्दाथोंपेक्षया स्वाभिमतगब्दार्थ दर्शयन्ति, सदा नयाः, तस्यापि तत्र भावात् । परस्परयाधया प्रवर्तमानाः पुनर्नयरूपता भजन्ति, निरालम्बनत्वादिति । ननु च यद्यककधर्मसमर्थनपरायणाः शेषधर्मतिर- स्कारकारिणोऽभिप्राया दुर्भयतां प्रतिपद्यन्ते, तदावधनमप्येकधर्मकथनद्वारेण मवर्त. मानं सावधारणत्याच शेपधर्मप्रतिक्षेपकारि अलीकमापद्यते, ततश्चानन्तधर्माच्या. सितवस्तुसंदर्शकमेव वचन ययावस्थितार्थप्रतिपादकरवारसस्यम्, न पैवं वचन. प्रवृत्तिः, घोऽय शुक्लो मूर्त इत्यायकैकधर्मप्रतिपादननिष्टतया उपयहारे शब्दप्रयोग दर्शनात् , सर्वधर्माणा योगपोन वतुमशक्यात , तदभिधायकानामध्यान न्यात्। न चैकैकधर्मसदर्शकरवेऽप्यमूनि वचनान्यलीफानि वक्त पार्यन्ते, समस्त. शाब्दव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् , तदलीकरवे ततः प्रवृत्यसिद्धेरिति । अनोग्यते, हा तावद् द्वये वस्तुप्रतिपादका, लौकिकास्तावचिन्तकाश्च । तत्र प्रत्यक्षादिप्रसियमम. थित्वशालौकिकास्तावद् मध्यस्थभावेन व्यवहारकाले ग्यपदिशन्ति- यदुत नीळ. मुस्पल सुगन्धि कोमलमिति, न तु तद्धर्मिगतधमांन्तरग्रहणनिराकरणयोरादियम्ले, अनधिवात् , तावतैव विवक्षितम्यवहारपरिसमाप्ते. 1 न च तचनानामठीकता, शेषधर्मान्तरपतिक्षेयाभावात् , तप्रतिक्षेपका रिणामेवालीकरवात् । पर: सर्व वचन सावधारणमिति न्यायात् तेषामपि शेषधर्मतिरस्कारित्वसिद्धर्भवतीत्यालीकतापचते इति चेत् , न, अवधारणस्य तदसभवमानव्यवच्छेदे म्यापारात् । भनेकपुरुषसंपूर्णे सदसि द्वारादी स्थितस्य किमन देवदत्त समस्ति नास्तीति वा दोलायमानपुर केनचिदभिधीयते- यथा देवदत्तोऽस्तीति । भत्र यद्यप्युपन्यस्तपदद्वपस्य सावधार- देशकालेति । देशकालपुरुषेषु सर्वत आदिर्येषां प्रस्तावादोन ते तथा, तेषा विधि- प्रता, तया । तथा हि-कर्कटीशब्दो मालवकादौ फर विशेष रूट , गुर्जरादौ तु योन्यामिति । एवं कालादावपि द्रष्टव्यम् । अविगानेनेति । विगान वचनीयता विप्रतिपत्तिरिति यावत् । सदनिष्टाविति । तस्य शब्दानामपरापरार्थाभिधायकत्वस्य, अर्थाना लपरापरशन्दामिधेय- लस्य । तल्लोप व्यवहारलोप । सावधारणस्वाधेति । “सर्व वाक्यं सावधारणम् "-पति

·-
रोबारियमसहित
गना गम्पते, भन्यया दुधारणपध्यमातम, पाप्ययभार तदभामा
परिधनति, म शेषनुस्मराणि । मापि परस्पेग नास्तिया, समपरा.
भिप्रायेण HEATERIAlm, प्रयोगभिशापादिसास ने लायति
বাংলমানুষ। খ বাংলষণময়ষ্টয়াঘাস, মাই সব
पथभिप्रायादिमाग परया नियोगशयादान । म प समलपमेयुगमेत व
प्रतिपायानं सत्यमित्यभिप्र. नंककमामितियानुसंधांकानामहीरता
स्यात् , कि सदि संभवमतिपादक समिति, समवन्ति शेषधांप्रतिक्षरे
বনগাথা অম:, মা মা যঘন । লাই গেমের
विश्वविमितीयांतीवनदागिनयमांन्तरनिराफरणाभिमायणैव सावधारण सद
मपुश्पते, पया निग्यमेव वस्तु मनियमेव वेत्यादि, सदा निरालम्पनरयालीकती
प्राप्नुवतन वायेंत सरवचिन्तकाः पुनः मरयादिप्रमाणसिदमनेकान्तात्मक पतु
पम्तो देया दर्शयेषु . सपा-विकलादेशेन मालाशैन धा । तम विकला-
देशी मपाधीनः, सकटादेवाः प्रमाणावर स्थाहि-पदा मध्यस्थमारेनाधिस्व
पात, किंपिदम प्रतिपिपादयिपरः पधर्मस्वीरमनिराकरणविमुखया धिया
पाचं प्रयुजते तदा तावचिन्तका अपि लौकिकवात् संमुग्धावयाचक्षते - मदुत
जीयोऽस्ति का प्रमाता मोशन्यादि, अत: संपूर्णवस्तुप्रतिगानाभायाद् विकला
देशोऽभिधीयते. नयमतेन सभादर्मागां दर्शनमामिरयः । पदानु प्रमाणपा
पारमविल परामुश्प प्रतिपादयितुमभिमयन्ति, तबाहीकृतगुणप्रधानभावा भशप
धर्मस पक्कयविपर्यायस्या उदभूषितया सावधारणया पायापन्ति स्थाइरस्येव
जीव. इत्यादिकया, मतोऽयं स्पाइसंसूचिताभ्यन्तरीमतानन्तधर्मकस्य साक्षा•
दुपयस्तजीवशाइक्रियाम्या मधानीतारममावस्यावधारणग्यवरिटमतदसंभवरप
परतुनः संदर्राफ्स्यात् सहलादेश इत्युरयते, प्रमाणप्रतिपरसंपूर्थिकधनमिति
चायत । तदुका-
साशेयविशेषगतिनयप्रमाणारिमका भवेत्तत्र।
सकर माहि तु मान विकलनाही नयो क्षेपः ।।
म्यापात् । तस्यादाभिप्रायेणेति। स देवदत्तादेरसंभवमानस्य व्यवच्छेदाभिप्रायेण,
देवरत्तोऽस्तीति वाक्यस्योचारणात् । 'अप्रयोगाद' इति तु पाठे किमित्यवधारणम् । शेष.
पुरुषान्तराणि पररूपेण नास्तित्व चगव्यवछिनति इत्याह तदिति । तेषां शेषपुष्पान्त
राणा पररूपेण नास्तित्वस्य व्यवश्छेदाभित्रायेण प्रस्तुतवाक्यानमिथानान् । प्रयोक्त्रभि
मायादौति । आदिशब्दान् सस्तादिग्रह । अङ्गीकृतेत्यादि । अजीस्ता गुणप्रधानमावा-
म्यामार ते धर्माश्च तेषां सूचक , कचिम्म पीयो नामान्तरं यस्य । वि.
सर्याय , स चासौ स्याच्छन्दक्ष तेनालकतया ॥ २९ ॥

·पायावतार तथा . तदिदमुकं भवति-नयप्रमाणाभिशः स्याद्वादी सकलविकलादेशावधिकृत्य वस्तुस्वरूपप्रतिपिपादयिषया यद्यते तत्तत् सत्यम्, सभवदर्थगोचरस्वात् । दुर्नय. मतावलम्विनः पुनरेकान्तवादिनो यचदाचक्षते तत्तदलीकम्, असभवदर्थविषय- स्वादिति ॥ २९ ॥ सांप्रतममुमेवार्थ ददयन् सिद्धान्तेऽप्येककनयमतप्रवृत्तानि सूत्राणि न सपू. गार्धाभिधापकानीति, भपि तु तत्समुदायाभिमायप्रवृत्तम विकलवस्तुनिवेदकमिति दर्शयलाइ- नयामामेकनिष्ठानां प्रवृत्तेः श्रुतवम॑नि । संपूर्णार्थविनिश्चापि स्याद्वादश्रुतमुच्यते ॥३०॥ इह विविध श्रुतम्, तद्यथा-मिथ्याश्रुतम्, नयथुतम् , स्याद्वादश्रुतम् । तत्र भूयते इति श्रुतमागमः, मिथ्या भलीक श्रुत मिथ्याश्रुतम् , तश्च दुर्नयाभिप्राय प्रवृत्ततीधिकसन्धि, निगोचरत्वात्। तथा नपैहेतुभूतै. श्रुत नयश्रुतम् , एतच्चा हवागमान्तर्गतमेव, एकनयाभिप्रायप्रतिबद्ध यथा- 'पड्डुप्पो नेरइए विणस्सह' इत्यादि, काजुसूभनयाभिमायेण क्षणिकत्वस्यापि तत्र सभवात् । निर्दिश्यमानधर्मग्यतिरिक्तादोषधर्मान्तरससूचकेन स्याता युक्तो वादोऽभिमेतधर्म वचनं स्याद्वाद , तदात्मक ध्रुत स्याद्वादश्रुतम् । तत् किंभूतमुच्यते इस्याह-सपू गोऽधिकलः स घासावर्थश्च तद्विनियायि तनिर्णयहेतुत्वादेवमभिधीयते, परमार्यत पुनः समस्तवस्तुस्वरूपप्रतिपादीत्यर्थ , शब्दात्मकत्वात् निश्चयस्य बोधरूपत्वादिति । नयभुतं तर्हि सपूर्णार्धविनिश्चापि कस्मान भवति इत्याह - नयानां नैगमादीना मैकनिष्टानामेकधर्म ग्रहणपर्यवसिताना श्रुतवर्मनि भागममा प्रवृत्ते प्रवर्तनात् न तकैकाभिप्रायप्रतिपद सपूर्णार्थ विनिश्चायि, तरसमुदायस्यैव सपूर्णार्थ विनिश्चायक स्वादित्याकूतम् ॥ ३०॥ तदेव मयममाणस्वरूप प्रतिपायाधुना शेपनयप्रमाणब्यापक तेषातत्र तादारम्पे नावस्थानात् प्रमातारमभिधातुकाम आह- पडुप्पनेति सांप्रतमुत्पन्नस्तत्वालोत्पन्न इत्यर्थ । निरयो दुर्गतिस्तव मवो नैरयिको नारकिक स नश्यति । अथ कथ तत्क्षणोपन्नस्य तस्य विनाश नारक्यिाणां जघयतोऽपि दशवर्षसहस्रस्थायित्वस्यागमेऽभिधानात् इत्याह मजुसूत्रेत्यादि । अयमभिप्राय - यावतो नयास्तावसमुदायरूपोऽहंदागम , " सव्वनयमय जिणमयं" इति वचनात् । यतो यथा यत्समयविशिष्ट सपूर्णस्वस्थितिधर्मा च प्रथमसमये नैरयिक आसीत् , न तथा द्वितीयसमये इति मजमूत्रामिप्रायेण स्पटय क्षणिकतेति । स्यातेति । अस्तेयोत्प्रत्यया तस्य प्रतिरूपकोऽ का तार्थवृति स्यान्दोऽव्यय , अत्र तु राविमतिकनिर्देश शब्दरूपापेक्षया, तेन स्याता, स्यादित्यनेन शन्देन युक्तो वाद इत्यर्य ॥ ३० ॥ AMrvind - ·देश टिप्पनसहितः ममाता स्वान्यनिर्भासी कर्ता भोचा यित्तिमान् । स्वसवेदनसिद्धो जीप क्षिरयापनात्मक ॥ ३१॥ सत्र निकारजीवनाजीव , प्राणधारक मारमेश्यर्थ , स प्रमिणोतीति ममाता प्रमे यपरिच्छेदक । किंमूत समिया-सान्या भारमपरी निभासयितु उदयातीय शीछमस्येति स्वान्यनिभीसी, स्वस्वरूपार्ययो प्रकाशक इति यावत् । तपा को तीति को, भुक्ते इति भोला। विवर्तनमपापरपर्यायेषु गमन विवृप्ति परिणाम , सा विपते यस्येति प्रिवृत्तिमान् । रव भारमा सवयतेऽननेति स्वसवेदन सेन सम्पर सिद्ध प्रतिष्ठित प्रतीतो वा स्वसवेदनससिद्ध । क्षिति पृषिष्यादिपा तानि सिया दीनि आदिशब्दादावतेजोवारवाकाशानि गृह्यते । न विद्यते मारमा स्वरूपमश्येश्य भारमक, किं स्वस्वरूपापक्षया ? न, क्षिस्यादीनामनारमा क्षिरयाचनात्मक क्षियादिषरूपो न भवतीत्यर्थ ।तत्र 'जीव प्रमाता' इत्यनेन ये पारमार्थिक प्रमातार नाभ्युपगच्छन्ति अपि तु विज्ञानक्षणपरपनुभवपलप्रपोधितानादिपरूटवासनासपा दितसत्ताक मिष्याविकल्पपरिकसितमपारमार्थिक त मन्यन्ते प्रतिक्षणविलयदा दिन तानिराचष्ट, क्षणपिलपरय प्रागेव प्रतिपिद्धवात् , बहिरन्तर परिणामिवस्तुन प्रसाधनात् । ननु च पटादयस्तावद्विनाशमाविशन्तो यन्ते, तेषां च विनाशो लकुटादिकारणकलापेन भरिनधरस्वभावाना वा नियेत विनश्वरस्वभावाना था। यधाय कर , तदयुक्तम् स्वभाषस्य प्रत्याधयितुमशक्यत्वात् , तस्य नियतरूपस्वात्, अन्यथा स्वभावरवायोगात् । अथैषभूत एव तस्य स्वभाव स्वकारणबलायातो यदुत विनाश कारणमासाथ विनश्क्ष्यति इति यूपे, तयापि तद्विनाशकारणसनिधान किं याद टिकम् , उत्त त स्वभावसपाद्यमय । यदाय कल्प , तदा सनिहितस्यापि तस्मत्य- नीकप्रत्ययोपनिपातेन निवर्तनात् त सनिधापहेतूनामपि स्वसनिधापककारणकला पसापेक्ष वात् सनिहितानामपि प्रतिद्वन्द्विना निवर्तनात् , यादरिछकत्वाच नावश्य मावि तत्सनिधानम्, ततश्वासनिहितस्वविनाशकारणकदम्बक कधित्वटादिन त्रिकालजीवनादिति । जीवन पश्चेद्रियमनोवाक्कायोच्छवासाने श्वासायुर्लक्षणदश विधप्राणधारणम् , तच्च यद्यपि मुक्ताना न सभवति तथापि नाव्यापम् , यतो मुका मानो मुताग यथासमव दशविधारपि प्राणान् धारितवन्त इयुपचाराद् मुत्ताव स्थापामजीवितव तोऽपि नीचत इयुच्यत । यद्वा क्षायिज्ञानदर्शनरक्षण द्विविधभाव प्राणधारण जीवनम् अस्मिश्च पक्षे त्रिकालप्राणधारण निरुपचार मुक्तजीवानां विस्पष्टमेव । तस्वभावेति विनाश्यस्वभावसपाद्यम् । तत्सनिधापकहेतूनामिति । तस्य विनाशकारण मुद्रादेपसर्गहेतव पाण्यादय । ननु यह ना स्वच्छात्तिह यते, तत्कथमिद हेत्वपेक्षा युज्यते । सत्यम् , विनाशस्वभावाद याटिकत्वमिह विवक्षित न निहतुकत्वम् , निर्हेतुकत्व मपि चाधिकृसामियास्यवि यादच्छिकेत्यादि।

·न्यायावहार es विनश्यपि, अनिष्ट चैतत्, सर्वतकानां विनाशाविज्ञानात् । अथ द्वितीयः पक्षः, तथा सति पश्चादपि तलाद्विनाशहेतवः संनिधास्यन्ति इति प्रथमक्षणे एव संनि- दयतु, तथापि क्षणिकतैवार्थस्य । स्वहेतोरेव नियतकालात् परतोऽयं स्वविनाशहेतुं संनिधापयिष्यतीति एवंरूपो जातइति चेत्, न, एवमपि क्षणभङ्गुरतायाता । तथा हि-रबहेतुना किलासौ वर्षापरत: स्वरिनाशहेतुसंनिघाएनक्षमस्वभावो प्यधायि, सच तस्योत्पादक्षणात द्वितीयक्षणे स्वभावोऽस्ति न था ? अस्ति चेत्, तथा पति पुनर्वर्ष सेन स्थातव्यम् . एवं यावद्वोपान्त्यक्षणेऽपि यदि तत्स्वभाव एवासौ तदा- परमपि वर्षान्तरं स्थितिरापयेत, तदा धामन्तकल्पस्थायी भावः स्यात् , अप्रच्युतवर्ष स्थायिस्वभाववादिति । अथ द्वितीयक्षणे नास्ति स स्वभाव इति भूषे, हन्त क्षणि- कत्वमेवाढीकते, अतादेवस्थ्यस्य तल्लक्षणस्वात् । कि च । विनाशहेतुर्भावस्य विनाश म्यतिरिक्तमम्यतिरिक्त या कुर्यात्, व्यतिरिक्तकरणे न केचित् कृतं स्यात् , ततश्श भावस्ताद्वस्थ्यमनुभवेत् । तत्संबन्धः क्रियते इति चेत्, संवन्धस्य तादारभ्य तदु. पत्तिव्यतिरिक्तस्य भतिषेधात् । न चानयोरन्यतर सबन्धोऽत्र समस्ति, व्यतिरे. किणा साधं सादात्म्यायोगात्, अन्यहेतुफस्य पश्चादुरपन्नस्य तदुत्पत्तिपैकल्यात् । तन्न व्यतिरिक्तो विनाशः कर्तुं युकः । अव्यतिरिक्तकरणे पुनस्तमेव भावं बिनाशहेतु: करीतीति प्राप्तम् अध्यतिरेकस्य तद्रूपतालक्षणत्वात् । न चासौ कर्तव्यः, स्वहेतोरेच निष्पन्नस्यात् , तस्करणे च तस्यावस्थानमेव स्थान मलयः । तन अविनश्वरस्वभावानां पश्चात् कथचिदपि विनाशः कर्तुं शक्यः, विनश्वरस्वभावानां पुनः स्वहेतुबलायात स्वात् प्रागपि प्रतिक्षणभावी न कारणान्तरापेक्षः, स्वभावस्य नियतरूपत्वात् , तस्मात् प्राणिति अद्यापि प्रतिक्षणविलय इति । अत्रोच्यते-सत्यमेतत् , किं तु यथा विनाश- कारणायोगात प्रतिक्षणभावीति नाशो भपतिः प्रतिपद्यते, तथैव स्थिस्युत्पत्ती प्रतिक्षणभाविन्यौ किं न भतिपद्यते तद्धेतूनामपि विचार्यमाणानामयोगात्। तथा हि- स्थितिहेतुना तावस्वयमस्थिरस्वभावा भावाः स्याप्येरन् स्थिरस्वभावा । न तावप्रथमः पक्षः क्षोदं क्षमते, स्वभावस्यान्यया कर्तुमशक्यत्वात् , तस्य प्रतिनिय- तरूपरवात्, घेतनाचेतनस्वभाववत्, अन्यथा स्वभावताहानेः । द्वितीयपक्षे पुनः स्वयं स्थिरस्वभावानां कि स्थितिहेतुना ? परः स्थितिप्यते एव, तेनानभ्युपगतो. पालम्म एवायमिति चेत्, हन्त हतोऽसि, एवं हि भावाः क्षणमानमपि न तिष्ठेयुः । क्षगमाविनीप्यते एवेति चेत्, सा तर्हि अस्थितिस्वभावानां हेतुशतैरपि कर्तुं न पार्यते इति घूमः । सरस्वभावरवे पुगहेतुच्यापारनैरर्थक्यात । अहेतुका सती सकल. फापरथायर्याति । गुग द्वादशसाहस्र कल्पं विद्धि चतुर्युगम् - इति लौकिकाः रस्पमाहुः । अग्रेति। मावविनाशयो: 1 अन्येत्यादि । मुद्गरहेतुकस्य विनाश्योत्तरकाल. भाविनी विनाशस्य घटादेविनाश्यदुत्पत्त्यमावात् । तथैवेत्ति ! स्थित्युत्पत्योः प्रतिक्षणमा- वित्वं बौदस्यामीटमेव, पर तथैव निर्हेतुकत्वेनैवेत्यत्र साध्यम् । - ·. - टीका टिप्पनसहितः काल भवतीति दत्तो जलालिः प्रतिक्षणविलयस्य, तथोत्पादहेतुरपि तत्स्वभाव स्योत्पति विदध्यात् अतरस्वभावस्य वा । न तावदाद्य. पक्ष. कक्षीकतुं युक्त ,स्वय मुत्पादकस्योत्पादने व्याप्रियमाणो हि हेतु पिष्ट पिनष्टि, शङ्ख धवलयतीति, तदभा वेऽपि स्वयोग्यतयोपत्ते, नापि द्वितीय.कल्पोऽङ्गीकरणाहः, स्वयमनुत्पत्तिधर्मकस्यो रपादयितुमशक्यत्वात् , अन्यथा शशविषाणादयोऽप्युत्पाद्यकोटिमध्यासीरन् , विशे. पाभावात् , ततश्च न कश्चिदयन्ताभाव. स्यात् । तद्यथा--निहेतुकत्वात् नाशः प्रति क्षणभावी, तथैव दर्शितयुक्त. स्थित्युत्पत्ती अपीति तयाकान्त सकलवस्तुजातमभ्यु पग-तव्यम् , तथा सति जीवोsपि जीवत्वचैतन्यद्रव्यत्वादिभिः स्थमानमाबिमाण एव हर्षविषादादिभिरपरापरार्थग्रहणपरिणामैश्चोत्पादन्ययधर्मका पारमार्थिकः प्रमा तेति बलात् सिद्धिमध्यास्ते। ननु च यद्युत्पादव्ययस्थितीना निहतुकत्वात् सकल कालभाविता भवनि. साध्यते, तदान्वयव्यतिरेकाम्या प्रत्यक्षादिप्रमाणप्रसिद्ध खन्वय तरकारणकलापल्यापार कथ नेय.? न चायमपह्नोतु शक्यः । तथा हि-कुला लादिकारणावातव्यापार घटादय. समुपरभ्यन्ते, तदभावे च नोपरभ्यन्ते इति तजन्या इत्युच्यन्ते, स्थितिरपि विनाशकारणसनिधानात् प्राक् तलादेव, तथा नाशोऽपि मुद्रादिसनिधानासनिधानाभ्या सदसत्तामनुभवतस्तस्कृत, प्रतीयते, नाहेतुकः, तत्कथमेतदिति । अनोच्यते-न वय सर्वधा हेतूना यापार वारयाम , कि तर्हि स्त्रयमुत्पादन्ययस्थित्यात्मना विवर्तमानस्य द्रव्यस्य हेतवस्तद्विशेषकरणे ग्यापारम नुभवन्ति, तेनैव सार्ध तेषामन्वयव्यतिरेकानुकरणदर्शनात् , दृष्टस्य चापक्षवेऽस्माक- मप्रवृत्तत्वात् , प्रतीतियुक्तिलक्षणद्वयपक्षपातित्वात् , केवल प्रतीतिविकला युक्ति युक्ति. बिनाकृता वा प्रतीति भाङ्गीकुर्महे, असभवदधंगोचरतया निरालम्बनत्वात्तस्या हरयास्त तावत् । 'स्वास्यनिर्भासि' इत्खनन प्रागक्तस्वपरामासि प्रमाणविशेषणव म्मीमासकान् परोक्षबुद्धिवादिनो योगाचाराच ज्ञानमानवादिन प्रतिक्षिपति । कथम् ' ज्ञानशानिनो कथचिदभेदेन तदुक्तन्यायाविशेषादिति । 'कर्ता भोरकर' इति विशेषणद्वयेन साख्यमत विपति, कर्ता सन् भोकापि इति काक्वो पन्यासाद, भकतुंभोगानुपपत्ते, भुजिक्रियानिबर्तनसमर्थस्यैव भोक्तृत्वात् । जपाकुसुमादिसनिधानवशात् स्फटिक रक्तवादिग्यपदेशवदकरपि प्रकृत्युपधान पशात् सुखद स्वादिभोगव्यपदेशो युक्त । तथा हि- 'प्रकृतिविकारदपंणाकार ननु घेत्यादि । पूर्व हि बौद्धन विनाशस्य निर्हेतुक्त्वेऽभिहित परोप यस्ते युत्तिक्ला- पेनैव मत्पक्ष से स्थतीति मयमानैनाचार्यगोत्यादस्थिती अपि निहतुक प्रयपादिषाताम् , तटस्थ पुन सर्वत्रापि सहेतुकत्व पश्यन्नेव पूर्वपक्षति । समाधानाभित्रायत्तु सम्लमपि रिलोजीगत मृदादिद्रव्यमात्मनव प्रतिक्षामदयव्ययप्रौव्यात्मकम् , बुलाललगुगवयस्तु घरघटीरपालादिविशेषकरणे एवं व्याप्रियन्ते इति । भातुरिति । यदाहु सोख्या -प्रति करोति पुरष उपशु-इति । प्रकृतिविकारेत्यादि । सत्त्वरजस्तपसा साम्यावस्या प्रकृति . . .

·म्यायापता . बुद्धिसंकान्ताना सुखदु खारमकानामानां पुरष. सनिधानमात्रेण भोजको ध्यप- दिश्यते, धुयभ्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते' -इति वचनादिति चेत् , न, कथचित् सक्रियाकृताध्यतिरेकेण प्रकृत्युपधानेऽप्यन्यथास्वानुपत्ते , अप्रच्युतप्राचीनरूपस्य ग्यपदेशानईत्वात् , तायवे च प्राक्तनरूपत्यागेनोत्तररूपाध्यासिततया सक्रियस्व मापततीति न्यायात् । स्फटिकदृष्टान्तेऽपि जपाकुसुमादिसनिधामादन्धोपलादी रक्तानाविभवन्ती तस्य तथाविध परिणाम लक्षयति, अन्यथान्धोपलवत्तत्रापि न प्रादु पार, तमाक्रियस्य भोक्तृतोपपद्यते इति । 'निवृत्तिमान् ' इयमुना रनेकान्त नित्यमपरिणामिन नैयायिकवैशेषिकादिप्रकल्पित प्रमातार निरस्यति, सर्वथा भाविधालित रूपस्यार्थग्रहणपरिणामानुपपत्ते । व्यतिरिक्तज्ञानसमवायादेकान्तनित्योऽ पि प्रमिणोतीति चेत्, न, समवायस्य प्रागेव प्रतिक्षिप्तत्वात् , सबन्धान्तरस्य पन्यतिरेकिणा साकमनुपपत्ते , भन्यत्र अन्यथानुपपन्नत्वात् । न च व्यतिरेकिणि ज्ञाने समस्ति, तद्ग्राहकप्रमाणाभावात् , अन्यतिरेकानुभवस्य च तबाधकरवात् । किं च तस्या विकारो वैषम्यम, स चासौ निर्मलत्वेन प्रतिबिम्बोत्पत्तियोग्यत्वात् दर्पणाकारा चासौ बुद्धिश्च तत्र प्रतिविम्विताना सुखदु खादिरूपाणामानामारमा प्रकृति संनिधानात् भोक्तामि धीपते । अयममित्राय - अर्धास्तावत् प्रकृयात्मके बुद्धिदर्पणे पूर्व प्रतिविम्ब्यते, प्रकस्य मिनस्वभावार्थप्रतिबिम्नवती बुद्धि , आमनीसेष प्रतिबिम्बलक्षणो भोग । वादमहार्णवोs. प्यस्मिन् दर्शने स्थित प्राह - - घुद्धिदर्पणसका तसमर्थप्रतिबिम्बक द्वितीयदर्पणकल्पे पुस्य. भ्यारोहति, तदेव मोक्तृत्वमस्य, न तु विकारापति - इति । तथा चाहुरासरिप्रभृतय विवितरक्परिणती युद्धो भोगोऽस्य कप्यते । प्रतिविम्योदय स्वच्छे यथा च द्रमसोऽम्भसि । अश्या -विविक्ता स्पष्टा ईटा विषयाकारपरिणतेद्रियाकारा परिणतिर्यस्या बुद्धे सा तथा तस्यां सत्यामस्यात्मनो मोग वध्यते। किस्वरूप । प्रतिबिम्बोदय , न वास्तव । प्रतिबिम्बमात्रे दृष्टातमाह- यथा च द्रमसो निर्मले जले प्रतिबिम्बनम् एव विशिष्टाकार. परिणताया युद्धरात्मनीति । विमते यादिपाठा तरेण व्याख्याना तर तु हरिभद्रसूरिकृत नेह प्रकाश्यते, बहुव्याख्याने व्यामोहप्रसङ्गात् । अये तु विध्यवासिप्रभृतय - पुरुषोऽविकृतामैव स्वनिर्भासमवेतनम् । मन करोति सानिध्यादुपाधि स्फटिक यथा ॥ इति मोगमायक्षते। व्याख्या-- यथोपाधि पापुष्पपद्मरागादितिद्रूपमपि स्फटिक स्वाका रतादिच्छाया करोति, एक्मयमात्मा स्वरूपादमध्यवमानः चैतन्य पुरुषस्य स्वं वचनमिति वचनादचेतनमपि मनो बुद्धिलक्षणम तःवरण स्वनिर्भास चेतनमिव वरोति सानिध्यात्, न पुनर्वस्तुतो मनसचैतन्यम्, विचारित्वात् । तथा हि- मनोऽचेतनम्, विकारि- स्वात् , घटवदिति । अन्धेति । अधोपल प्रतिबिम्बोत्पादनानई खखर पाषाण. माया-१६ - ·टीका-नीप्पनसहित यदि समवायबलादारमनि ज्ञाग समवैति, तदा भारमनां समवायस्य च विभुत्वा करूपरवाच सर्वात्मसु किन समवैति विशेषाभावात् , तथा च देवदत्तज्ञानेन यशदत्तादयोऽप्यर्थताच युद्धवरन् । अन्यच्च विज्ञानोदयसमयेऽपि यादृश प्रागव स्थायां AEN एव सतिष्ठमान प्रागप्रमाता पश्चात् प्रमातेति युवाण खलून्मत्तता. मारमनि आविर्भावयति, नापरमित्यास्ता तापत् । पश्चान पुनर्भूतव्यतिरेकिण स्वसवेदनप्रत्यक्षनिनाव जीव दर्शयथार्या दर्शन तिरस्फुरते, जडात्मकभूतान्यतिरके हि तद्धितलक्षणबोधरूपहर्पविषादादिविवर्तानुभवाभावप्रसज्ञात् । ननु च कायाकार परिणतानि भूतान्येवारमध्यतिरेरिणी घेतनामुत्कालयन्ति, सा च तथाविधपरिणाम परिणतेषु तेषु सतिष्टते तदभावे पुनस्तेप्येव निलीयते इति तद्वयतिरेकानु भषेऽपि न परलोकयायिजीवसिद्धि , इयतैव दृष्टव्यवहारोपपत्ते । नैतवस्ति, द्वय हि तावदेतर संयोगमनुभवदुपलभ्यते-- पञ्चभूतात्मक शरीर चेतना च। तयापि शरीर पहिर्मुखाकारेग बोधनार्थरूपतया जडमनुभूयते, चेतमा पुनरन्तर्मुखाका रेण स्वसवेदनप्रत्यक्षेण साक्षाक्रियते अव एवाव्यतिरक पक्ष प्रतिभासनिराकृत स्वामशङ्कित , व्यतिरेकिणो पुन प्रकाशमानयो यदि भूतान्येव घेतनामुत्काल यन्तीति भवद्धि परिकल्प्यते, सदा चेतनैव भवान्तरादुत्पत्तिस्थानमायाता पराभूत भ्रान्तिजनक दारीर निवर्तयेत् , गुनर्भवान्तर यातुकामा मुछेत् , तत्तयाधिष्ठित गमनादिचेष्टा कुर्यात् तद्वियुक्त पुन काटवत्तियेदिति जीवसपाद्यमेव शरीरम, न पुनरसौ तस्सपाय इति । एतत्परिकल्पन युक्तत्तर पश्याम जीवस्य चेतनावत सकर्मकतयापरापरभचभ्रमणपरापरशरीरनिर्वर्तनयोरुपपद्यमानत्वात् । भवान्तरादा गच्छनुत्पत्तिस्थान जीयोऽध्यक्षेण नोपलभ्यते इति चेत् , भूतान्यपि तर्हि काया कारधारणद्वारेण चेतनामु कालपन्तीति प्रत्यक्षेण नोपलक्ष्यन्ते इति समानो न्याय'। अथ कायाकारपरिणतेष्वेव भूतेप चेतनोपलभ्यते नान्यदा इत्यन्यथानुपपत्तिवशात् तजन्येति परिकल्प्यते, एच तर्हि मृतावस्थाया कायाकारमादिभ्राणेष्वपि चोपलब्धा, फायाकारपरिणामो पा कादाचित्कतया हेवन्तरापेक्षी इत्यन्यथानुपपत्तिवशादेव विनिर्वर्तनक्षमा चेतना भवान्तरागतचेतना जीनसबन्धिनीति प्रतिपद्यामहे। कि च, जीवस्तावत् कर्मचैतन्यसबन्धाच्छरीरनिर्वर्तनाथ प्रवर्तत इति युक्तमेवैतत् , भूतानि पुन किंभूतानि चेतनाकरणे प्रवर्तेरन् सचेतनानि निश्चतनानि वा? पद्याद्य कल्प ततो विकल्पयुगलमवतरति-तञ्चैतन्य तेभ्यो मिन्नमभिन्न वा? पदि भिक्ष तदा पुरुषशरीरवत् तत्रापि भूतै सह वर्तमानमपि भूतविलक्षणमारम महिति, अपश्यत्युपपत्यम्सायपत्यार उपसरत्यायपत्त्यात् ।। सरलासपीति कर-पिल-डिय क्षेपे उरादावदत्त अधिकीकुर्वतीत्यर्थ । तजन्येति पायाकारपरिणाम जन्या। तधिवर्तनेति याकारपरिणामोत्पादनमर्धा ! पुरुषशारित्यादि । यथा पुरुष ·न्यायावसारा . कारणमनुमापयतीति तदवस्थैव जीवसिदि. । अयाभिन्नम् , क्या सति समस्त भूतानामैक्य प्रसजति, एकचैतन्याव्यतिरिक्त वात् , तरस्वरूपवत् । निजनिजचैत भ्याव्यतिरेकीणि भूतानि तेनायमदोष इति चेन्न , तरसपायपुरुषशरीरेऽपि तजन्य पञ्चचैतन्यप्रसङ्गात् । पचापि समय वृहत्पुरुपचैतम्य बद्ववस्तिला इव तेलघट जनयन्तीति चेत्, तत्तहि पुरपर्चतन्य कि तेषामेव सयोगा यद्वा तदुरपाद्यमन्यदेव ! यद्याच कल्प , सदयुक्तम् , चैतन्याना परस्पर मिश्रणाभावेन सयोगविरोधात् । इतरथा बहुपुरुषचैतन्यानि सभूय बृहत्तमचैतन्यान्तरमारभेरन् । अथ द्वितीय पक्ष , सत्रापि तेपा फिमन्वयोऽस्ति नास्ति चा? यद्यस्ति, तदयुक्तम् , चैतन्यपञ्चरूपतापत्ते । अथ नास्ति, तदप्यचारु निरन्वयोपादस्य प्रमाणवाधित त्वात् , तन्न सचेतनानि भूतानि बतनाकरपणे व्यापारमाझि भवितुमर्हन्ति । नापि निश्चेतनानि, तेपामत्यनाविलक्षणतया चैतन्यात्पादविराधात् , इतरथा सिकतादयः प्राग्वत्तजन्य । शरीरे यश्चत य तत् स्वापत्तये शरीरजनकेषु भूतेषु चेत य कल्पयति । तथा तनापीति । तेवपि भूतेषु तैर्भूत सह वतते यञ्चेत य तदपि स्वजनकेषु भूतेषु तभ्यो भूतेभ्यो मिनमा स्महेतुमपर चेतन्य गमयतीति । तदवस्थेति । अनपच्छिमचैत यसंतानस्य जीवरूपत्वादित्य भिप्राय । निरन्वयात्पादस्य प्रमाणबाधित्वादिति । अनुवृत्तव्यावृत्तवस्तुयहणपरिणाम प्रत्यक्ष, यथा च तैन मृपिण्डादुत्पद्यमान घटादि मृवव्यात्मनानुगतम् घटघटीशरावी दश्चनायाय पर्यायापेक्षया न्यावृत्त वीक्ष्यते ते च भेदाविशेषेपि षटपटादिग्धिव स्थासको शादिषु विलक्षणैव प्रतिपति तथा चैत यमपि पचैतन्यादुत्पपमान चिद्रूपतयानुवृत सित- पीतादिनोधरूपतया तु गावत्त स्वसदनप्रगक्षेणैव व्यवस्थाप्यते इति प्रत्यक्षसिद्धा वय , तेन च निर वयात्पादेवा तो बाधित । तथा हि-पूर्वो शानक्षण उत्पद्यमानक्षणात् कथचि. दभेदी उपादानत्वे सति कारण वान् य पुन क्थचिदभदौ न भवति नासाबुपादानले सति कारणम् , यथा आलोर न चायमुपादान ये सति न कारणम्, तस्मात् कथचिदमे. दीति । उपादानल हि कार्य स्थचिन् स्वकर्मारोपकावेन व्याप्तम्, तच्च सहकारिणामपि प्रसङ्गादेवातभेदे नोपपद्यत । ततो भेदतनिवर्तमान स्वव्याप्यमुपादानत्वमपि निवर्तयतीति च्याप्तिसिद्धि । तत स्थनमतत् प्रमाणबाधितत्वादिति । अत्यत्तविलक्षणतया चैतन्यो स्पादविरोधादिति । अयमभिप्राय -भूतथेत य जन्यत इति भूतान्यव चतन्यरूपतया परिणम ते इति परिणाम एवोत्पादार्था भवतामभिप्रेत न चैवातल पाण्ये परिणामो घटा मियति, एतच्च प्रत्यवसिद्धमेव तथापि दलाद् विप्रतिपत्तेरनुमानमप्यभिधीयते-चैतन्य विजातीयपरिणामो न भवति उत्पचिमत्त्वात् , यदु पत्तिमत् न तद्विजातीयपरिणाम यया मृदात्मना सजातीयत्य मुपिण्डस्य परिणामो घट, उत्पनिमञ्चत यम्, तस्मात् न विजातीयपरिणाम 1 उत्पत्तिमत्त्व सजातीयपरिणाम वेन व्याप्तम्, तद्विरुद्ध च रिजातीयपरिणामसम् । तत उत्पतिमत्व स्वव्यापाविरुद्धाद् विजातीयपरिणामत्वाद् विनि .

·. रोका टिपनसहित स्तैदादिकारण ग्याप्रियान् । किं घ तरसमुदायमात्रसाध्यं या धैतन्यं स्यात् , विशिष्ट तस्परिणामसाध्य वा न तावदामा क्रप्तिः, इलाजलानलानिलनमस्तलमीलनेऽपि घेतनानुपरन्धे । द्वितीयविकटसो पुनः किं पशिष्टयमिति पाध्यम् । कायाकारपरि णाम इति चेत् , स तहि सर्वदा फरमान भवति । कुतश्चिद्धस्वन्तरापेक्षणादिति पेत् , तत्ताह हेस्वन्तर भवान्तरायातळीवचतन्यमिरपनुमिमीमहे, तस्यैव कायाकार परिणामसाध्यचतन्यानुरूपोपादानकारणत्वात् , तद्विरहे कायाकारपरिणामसहावेऽपि मृतावस्यायो तदभावात् गमनादिचेष्टानुपलब्धे , ता कायाकारपरिणामजन्य चैतन्यम् , भपि तु स एव तरजन्य इति युक्त पश्याम । न प्रत्यक्षादन्यत् प्रमाण मस्ति, न च सेन परलोकगमनागमनादिक चतन्यस्योपलक्ष्यते, तेन दशम्येव भूनानि तरकारणतया कल्पनीयानीति चेत्, न, केवलप्रत्यक्षप्रतिक्षेपेण प्रमाणान्त राणां प्रागेव प्रसाधितरवात् , तथा च भूयारयनुमानानि परलोकानुयायिजीवसाध कानि प्रवर्तेरन् । तद्यथा-सदहातयालकस्य आद्यस्तनामिलाप पूर्वाभिलाप- पूर्वक", अभिलापरवात् , द्वितीयदिवसादिस्तनाभिलापवत् । तदिदमनुमानमाद्यस्त मामिलापस्याभिलाषान्तरपूर्वकस्यमनुमापयर्यापत्या परलोकयायिजीवमाक्षिपति, सजन्मन्यभिएरापान्तराभावात् , एवमन्यदप्युदाहायमित्यास्तां तावत् । तदय स्वपर प्रकाश' कर्ता भोक्ता नित्यामित्यारमको भूतविलक्षण साक्षारकृतकतिचिनिजपर्याया- वृत सन सजातीयपरिणामत्वेऽवतिष्ठत इति विरुद्धव्यापकोपलब्धि । सजातीयपरिणामत्व या साध्यम् । चैतन्य सजातीय कारणपरिगामम् , उत्पत्तिमत्त्वात् , यदेव तदेवम् , यथा मृत्परिणामा घर तथा चेदम् सजातीयपरिणामम् । तन्न निश्चेतनानि भूतानि चेतनारणे प्रवृतिभासि मावतुमर्हन्तीति स्थितम् । अर्थापयति । यथा परतलाभिसयोगात् स्फोट प्रत्यक्षणोपलक्ष्यमाणो वझेर्दाहिका शक्तिमुपक्ल्पयतीति, एनमेतस्मादनुमानादनुमीयमानो जन्माधरतनाभिलाषात् प्राचीनोऽभिलाषवतनात्र तमतरेणोपपद्यते, स्तम्मकुम्माम्भोरुहादेरपि प्रसङ्गात् । यश्चेतनावान् स परलोक्यायी जीव इति । एवमन्यदप्युदाहार्यमिति । सात्मक जीवच्छरीरम्, प्राणादिमत्वात् , यत् पुनर्निरात्मक न तत् प्राणादिमन् यथा कुम्म , प्राणा- दिमच जीवच्छरीरम् , तस्मात् सात्मकमिति । साक्षादित्यादि। स्वसवेदनप्रत्यक्षीकृतै सत्त्व- प्रमेयत्व यत्वचिद्रूपत्वादिभि कतिपयै स्वपर्यायैरनुमितोऽनाद्यन तकालभाविनामात्मीया नन्तपर्यायाणा व्यावृत्त परिणामो यस्य जीवस्य स तथा । तथा हि- वर्तमानात्मपर्यायास्तदात्म पर्यायातरपूर्वका , , तान् विना तदनुपपत्ते , यद्विना यनोपपद्यते तन तत्पूर्वकम् यथा बीजमतरणानुत्पद्यमानोऽङ्कुरो बीजपूर्व , नोत्पद्यते च पूर्वपर्यायान तरेण र्वतमानपर्याया , अतस्तैऽपि तत्पूर्वका । निहतुकत्वप्रसङ्गो विपर्यय का प्रमाणम् । एव वर्तमाना पर्याया। पर्यायातरजनका , वस्तुत्वात् , यद् वस्तु तत् पर्यायातरस्य जनकम्, यथा घट कपाला नाम्, वस्तूनि च विवादाप्यासिता तस्मात् पोया तरजनका । अत्राप्यवस्तुत्वप्रसको विपर्यये बाधक , पर्यायाणा च पर्यायिणोऽभिन्नत्वात् वस्तु वस्त्वन्तरस्य जन्य जनक चेत्युक्त ·. न्यायावतारा १०१ नुमितानाधनन्तकालभाविनिजानन्तपर्यायविवर्त प्रमाणप्रतिष्ठित पारमार्थिको जीव सकलनयप्रमाणध्यापक प्रमावति स्थितम् ॥३१॥ सामत पर्यन्तलोकेन प्रकरणार्थमुपसहरमाह- प्रमाणादिव्यवस्थेयमनादिनिधनामिका। सर्वसव्यवहर्तृणा प्रसिद्धापि प्रकीर्तिता ॥ ३२ ॥ प्रमाणानि प्रत्यक्षादीनि आदिशब्दात् नयपरिग्रहस्तेपा म्यवस्था प्रतिमियत लक्षणादिरूपा मर्यादा सेयमनन्तरोक्तस्थित्या प्रकीर्तितति ससर्ग । किंभूता? भाइ--आदि प्रभव निधन पर्यन्त , न विद्यते आदिनिधने यस्यासौ तथाविध भारमा स्वरूपमस्या सा अनादिनिधनामिका सर्वसव्यवहतॄणां लाकिकतीर्थकादि भेदभिषसमस्तव्यवहारवता प्रसिदापि रूदापि तदप्रसिद्धौ निखिलव्यवहाराच्छद प्रसङ्गात् , तदुच्छदे च विचारानुस्थानन कस्यचित्रावस्य न प्रतिष्ठिति , प्रकीर्तिता सशब्दिता, भव्युत्पन्नविप्रतिपत्रव्यामोहापाहायति गम्यते प्रमाणप्रसिदेऽप्यर्थे प्रमलावरणकुदर्शनवासनादित कपाविदनध्यवसायविपर्यासरूपय्यामाहसद्भावात् , सदपनौदार्य च सति सामथ्य करुणावता प्रवृत्तरिति ३२ ॥ स्याद्वादकसरिसुभीषणनादभातरुतस्तलालनयनान् प्रपलायमानान् । हेतुर्नयाश्रितकुतीथिंगाननन्यबाणान् विहाय जिनमति तमाश्रयध्वम् ॥ १॥ भवति । सकलनपप्रमाणध्यापक इति । ज्ञातराशया मानो (नीपमाना) नया प्रमाणानि प्रागभिहितस्वरूपााण तत सक्लशब्देन विशेषणसमास तथा व्यापक वृक्ष यमिव शिंश पावस्य । अयमभिप्राय -आमा हि ज्ञानरूपो नयप्रमाणे तु मानविशेषरूपे ततो यथा वृक्ष वविशष शिंशपाव वृक्ष वसामायन व्याप्यते एव ज्ञानपिशामके नयप्रमाणे सामान्य ज्ञानरूपणामना व्याप्यते इति ॥ ३१॥ लौकिकतीपिकादीति । लाविका हलधरादय तीथिका नैयायिकादय आदिशब्दात शेषपासण्डिपरिमह । वासनादित इति। आदिशब्दात् विप्रतारकवचनादिप्रद ॥३९ । साम्प्रत शास्त्रपरिसमाप्तौ शास्त्रवत् सिख परममङ्गलपद भगवात जिन स्वयमत्यन्ता नुरागादतिव सलतया परेषामाप तदा तदाधानाप तावदुपदेशमाह स्याद्वादश्यादि । स्याच्छदो अस्तेपात्प्रत्ययातस्य प्रतिरूपकोऽ यय स च ययाप विधिविचारणास्ति वविवादानेकान्त सशयापर्यवृपि , तथाऽप्यनेका तवृत्तिरिह गृह्यत एका तप्रतिक्षेपस्येवात्र प्रस्तुत पात् तेनोपलभितो वादो स्याद्वाद स एव केसरिसिंह कि क्ति हाने-इत्यस्य ओणादिके दत्यादौ सरप्रत्यये केसर सटा तथा च शृङ्गारप्रयाशे पि-के मस्तक सरतीति केसर इत्यखण्डयत् । रा चाप कैसरशब्द पुनपुसक मवर्थीयेन्प्रययातश्च सिंह वर्तत तस्याति भैरव परप्रवादिमृगपूगमयरवादू नादो वादकालभाषी वाग्विलासस्तस्मात् भीतिरतस्या । अयमत्र समुदायार्थ -शरणविकलपुरुष इव हेतु सत्यादि कमपि शरणाय मारण्य माग्य - ·APPENDIX I श्रीसिद्धर्पिटीकोढताना शोकाना सूची अतरिमस्तद्ग्रदो भ्रान्ति (दिग्नाग-प्रमाणसमुच्चय ) ३७ अनुमेयेऽथ ततुल्ये (दिगांग-प्रमाणसमुच्चय ) ३४ गृहीत्वा वस्तुसद्भाव (कुमारिल-श्लोक्वार्तिक) २२ तस्मायाश्यते तस्यात् ( कुमारिल शेकवार्तिक ) २२ तेनान्यापोहविषया (दिमाग-प्रमाणसमुच्चय) न तावदिद्रियेमेषा (उमारिल-सोमवार्तिक ) २२ प्रत्यक्ष पल्पनापोह- (धर्मीति-न्यायविदु) २९ प्रमाणपश्चक यत्र ( कुमारिल श्लोक्वार्तिक ) २२. मनसोर्युगपद्वृत्ते ( दिमाग प्रमाणसमुच्चय ) ५. विषल्पयोनय शब्दा (दिमाग') ४४ सा शेयविशेषगति (१) ९२ . II रिप्पनोवृताना श्लोकाना सूची अणुहूयदिहाचिन्तिय (जिनमद्र-विशे० मा०) १ अनिरूपिततस्वार्था (धर्मकीर्ति ? १) ३८ अन्यदेव हि सामाय ( सग्रहश्लोक) ७६ अपमु गधो रसश्चासौ (कुमारिलोवातिर ) २२ अभत्थेऽत्राओ चिय (जिनमद्र विशे० मा०) ६९ अभिहाण अभिहेयाउ (भद्रबाहु-नियुक्ति र )३ अयोग योगमपरे ( धर्मकीर्ति प्रमाणविनिश्चय ) १७ अर्थो ज्ञानसमन्वितो (बोद्धमाथ-ज्ञानश्री )७८ आहुर्विधातृ प्रयक्ष ( वैशेषिका १)७६ वक्षीरगुडादीनो ( यदुक्तम् )९: उग्राहितमुपन्यरने ( अजय-गोश ) ३२ उपल्दलसयबेहो ( जिनमद-विशे• मा.) ६९ एक्स्यापि ध्वनेर्वाच्य (सग्रहश्शार ). एगन्तेष पर कख (जिनमद्र-विशे. भा.) १५ कीदग्गवय इत्येव (कुमारिल-शोक्वार्तिक) १९ केसिचि इदिवाई ( जिनमद्र-विशे० मा०) १५ सीरे दधि मवेदेव ( कुमारिल-श्लोकवार्तिक) २२ गच्छतु छापि ते सात (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ८९ चार्वाकोऽभ्यक्षमेक (समहश्लोक) ·tov न्यापावतार Wat alfoot-31, attributed by mistake to 973) 1 ATA HT2 ( 113-477) 14 4757 623 (ALEWA) US तथाविधेश्य तस्यापि ( सग्रहसोक) ८१ laukar (gig-Renau) { 97€1990a ( will getala)?? gafas 2101 ( AZIR-fag) . JEZA IST 1 Tha vifte an Addenda et Corrijonda Paguladºg 18-19 for so algo . ksvala), 7911 avadai and kevala) are absolutely pratyaksa Pag, xu liny 2 for take than to b; for rent tsk them for Page xv ling 15 for cintury real centary Page xv line 15 far 11872 real hs78 Pago xix lina 21 for Th-gag road These PaTi XXV lin; 23 for naapslabāhi and abhaya read arthapstli and abhava P&GO xxv. line 31 for anumanz read pratyaksa Paga xikuline 11 for mor med middle Pano xxxvut lung 11 for show of the absence read show the abøence of Page xxxıx lips 20 for aim, kevals read aim of kevala Page 107 line 4 for reference read references Page 107 1109 29 for then read them Page 108 line 19 for sure of the read sure the Page 109 line 1 for has reud hig Page 109 lung 16 for Dharmottams read Dharma kırtı o Page 109 line 25 for also Tu By 1819 read slso ঘর and g By ছামাৰ Page 110 lue 24 for Aug:ksata read Auekuuta ·न्यायावतार १०५ III टीकाद्वये नामग्राहं निर्दिष्टानां ग्रन्थानां सूची अभिधानकोश-८२ विनिचय- 8 प्रमाणविनिश्चय धर्मविन्दु-२३ विनियटीका-(धर्मोत्तरकृता) न्यायकुमुदचन्द्र-२५, ७९ न्यायशास्त्रम् (गातमाया )-२० वैशेषिरायसूर-१ प्रमाणवाति क्टीका-५० शृङ्कारप्रकाश-१०१. प्रमाणत्रिीनवय-२, १७, ३७ सिद्धइम-९, १६. बौद्धालकार-५ IV टीकाद्वये नामग्राह निर्दिष्टाना ग्रन्थकृता सूची धमोचर-२, ११ अजय-३२ अभिधानकोशार ( वसुबन्धु)-८२. प्रमाकर-१,प्रभाकृत्-१.. अर्घट-३. प्रमाचन्द्र-२५, ७२. आसुरि-९७. प्रशस्तपाद-५४. ईश्वरकृष्ण-५४. भद्रबाहु-३, उद्योतकर-५४. माध-७ कन्दतकार ( श्रीधर)... वसुबन्धु (see आभधान- कल्याणचन्द्र-५. कोशकार) क्षमाधमण ( जिनमद )-१९ वादमहार्णव-९५. गौड़-१५. विन्ध्यवासी-१७ ज्ञानश्री-५६ श्यामशिव (वैशेषिक)-९. दिमाग-५,३४ श्रीधर (se दल कार ) धर्मकीर्ति-२, ३७, ५४.८९. न्याया-१४ ·न्यायावतार जीवो अक्खो तं पइ (निनभद्र-विशे० भा० ८५-९१, attributed by mistake to मद्रबाहु) १५ ज्ञानात्मचक्रशकटे (गौरकाश ) १५ तत्र“मूत्रनीति स्यात् ( संग्रहीत ) तभाविधत्य तस्यामि (संप्रदोष ) ८१. तपवितथमवादी (माध-निशुपालवध ) १५ दीपत्रमोपपयेत (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय) १२. धूमनिमित्त नाण ( गदवाहु-नियुक्ति 1)14 न चावस्तुन एत यु (कुमारल-सोक्वातिक) २१. न वि इदियाइ उदल दिमति ( मदाहु-नियुक्ति ! ) 1. नायथेहार्थसद्भावो (धर्मसीर्ति-प्रमाणविनिधय )२ नास्तिता पयसो दधि (कुमारिल-सोकवार्तिक ) २० नित्य सत्त्वमसत्व वा (धर्मकीति-प्रमाणविनिश्चय !)८७ निविशेष न सामान्य । धमेवाति-प्रमाणावनिश्चय ८५. पञ्चविंशतितत्त्वही (सोख्या ) पदानां सहनिर्वाक्य (धर्माति-प्रमाणविनिश्चय). पमाणिज्जा मावा ( जिनमद्र-विशे• भा०)९०. पारपण साक्षाच (2)६३. पुरुषोऽविकृतात्मैव ( विन्ध्यवासिप्रभृतय ) ९७. प्रकृतर्लिंडवचने (व्यावरणग्रन्थ)७१ प्रत्यक्षमनुभान च (मीमांसकार). मणिप्रदीपप्रमयो (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ३७ यथा तथा यथार्थत्वे ( धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ) ३७. यशोभयो समो दोष (कुमारिल-श्लोकवार्तिक).. युग द्वादशसाहस (लौक्किा.) ५५ वस्त्वसकरसिद्धिश्च (कुमारिल-लोकवार्तिक) २१ विच्छेदोन विदाहो (भद्रबाहु-नियुक्ति) ३. विरोध लिनसख्यादि (अग्रहरीक) ८० विविक्तेदृक्परिणती (आसुरिप्रभृतय ) ९७, विशषणविशेष्याभ्यां (धर्मकाति-प्रमाणविनिश्चय) व्यवच्छेदफल वाक्य (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिमय) १७, व्यवहारस्तु तामेव (संग्रहश्लोक)७. शिरसोऽवयवा निझा (कुमारिल-लोकवार्तिक ) ३२. सदूपतानतिकान्त (सप्रहश्लोफ) ७६ सामर्यवर्णनायां च (धर्मकीर्ति-प्रमाणविनिश्चय ! ) ३' ·पृष्ठम् पक्ति ८ ८ ३० ४१ १० २२ शुद्धिपत्रम् अशुद्धम् तदवनती स्वरूपपनाशनम् (लो० वा.) व्याइतोऽर्थो तत्र प्रत्यक्षप्रतीनोऽपि, पराध इति शब्देन पक्षामाशोऽस्ति लिङ्गत नभःपुण्डरीर स्त्रयो विमृश्य स्वक्षणनमिति विमयामवरद्धी बाहुविध क्षणयारेसनिहित बिभ्राणा ५२ तदवगनी स्वरूपप्रशाशनम् (ली. वा., पृ. ३४१) व्याहतोऽयोऽत्र प्रयक्षप्रतीतोऽपि परार्थ इतिशब्देन पक्षाभामोऽक्षतिजना नभ.पुण्डरीर खयोऽविमृश्य स्वलक्षणत्वमिति विसयाणमुवलद्धी बाहुविष्य क्षणयोरमनिहित निभ्राण रनन्तभाग. २४ ७८ २६ रनतमगः ·NOTES [The botes supplement informat on given in the Introduction 8 stands for 8.ddkarsis Viyrti aud D for Derabhadras Tippana The reference are to pages and lines ] 11 The title of the book seems to have been suggested by similar manuals of log c sucu as Dgnagas Nyayaprave a and Dharbakırtis Vyayab ndu it means an easy ford to Nyaya pure log e Fith wh ch metaphysics 19 iavanbly mised up here as in other smılar manuals 2 1 2 TY GRAHATTà is a short sentence in proso by way of & preface to the vers fied manual 3 3 3977 Tas a Buddhist log can of the 9th ceotury AD who in bus commentary on Dharmakirtis criticised the views of Dhartottara and 19 19 hs turn being criticised by s 5 13 29 seems to be a reference to Dharmakurtz 28 13 अपराक्षनयाथस्य etc य ज्ञात अपरोक्षतया अर्थस्य प्राहक इदशमेव शानं प्रयथामि युच्यते Pratyaksa 19 only such knowledge as graspe the object not indirectly ie directly through the senses 34 3 सरक्षवत् means प्रत्यश्वर सा याविनाभुन लिङ्गार etc,sddha sena Divikara rejects the view of Dharmakurt and others who maintain that अनुपलब्धि सभाव and कार्य are the three हतुs on which inferenc 19 to be based he also rejects the five grounds of interenca VIZ काय भरण सयोग समवाय aud पिराध In the 7957 inference is divided into three classes (a) qati, a priori from cause to effect (b) 1971 a posteriori from effect o cause and (c) aja 7152 from analogy but S ddhasena Diva kara does not s em to admt those and S and D openly con dezzo ten &3 999 41 10ff The express on TOURITESTE 35 rather uncoath and hence both S and D ate at pains to explain it S says Tent ·108 Notes . प्रमाणालीरितेन इष्ट प्रतिपिपादयिषित अव्याहतः अनिराकृतः सामप्योदयों यस्मिन् । , a statement which does not como in conflict with the object as intended to b conveyed by perception and othny sources of valid knowledge D kaya that it is either a agaf of thrco terms or shoull by explained thus - इष्ट अयाहत (अर्थ) यत्र तदिष्टाव्याहत वाक्यम् ऐन प्रमाणनिणींतन या याहन तस्मान The sense as given above The 43 1 The expression अष्टष्टविरोधरम् also 19 nneouth sense is that I shoull be such as not to come in conflict with thingg as they are perceived and as they are understood Dexylunny the compound as follows - इस्य विरोध , दृष्टेन इविरोध , न विधने रविरोधो यत्र तत्तथा. 49 10 ff Construe यथा लक्ष्यनिर्दशन विना परिविभ्यत ययाक्यांचे र वाण मुञ्चत धानुरस्य यो गुणतरी गुणदोषो तो धानु गुणसप्रभिजनस्य निरन्दारेरिती विरोधशकाक्रतितो भवत , तथा पक्ष विना हेतु प्रयुपानस्य हेतु प्रतिवादिना विरुद्ध इति विपक्षे वर्तमान इति भामेत 308 There are some logicians who hold that both the varieties of व्याधि, , अन्वयव्याप्ति and व्यतिरेक्य्याप्ति should be shown in order to make doubly sure of the validity of the argument Siddhasena Divakara feels that they are not necessary as one 18 quite gufficient for the purpose Sesys, प्रयोगस्य च साध्यसाधन- फल्म्, तचदेस्नैव सिध्यति, द्वितीयप्रयोग केवल वत्तरकाशरमाचक्षात नरर्थक्यादि- च्यामिप्राय 50 17 सब-धरमरणात्, the inseparable connection between the साध्य and the सधन s understood, not by अनुमान bnt by recollection based upon perception S gives his reason why it 1s not understood by अनुमान in this way - अनुमानासबन्धग्रहणे निरवधि रनवस्थानुषज्येत, सबन्धग्राहिणोऽयनुमानस्य पुन सबन्धान्तरग्रहणसन्यपेक्षत्वादिति. 51 18 वैधणेति S says that the word इति stands for सब धस्मरणात् of the previous verse 52 19 Note the misprint पक्षाभासोऽस्ति लिङ्गत which should ba read as पक्षाभासोऽशलित Thus we get five पक्षाभासs, PIZ , प्रतिपाद्यसिद्ध, अक्षसिद्ध । प्रत्यक्षसिद्ध, लिङ्गसिद्ध । e, अनुमानसिद्ध, लोकसिद्ध and स्ववचनमिद्ध 53 3 तस्य हेतो अप्रताति असिद्धत्व, सदेह सशय, विपर्यासो विरोध , तैः तदाभता हतो आभास' असिद्धानकातिकविरुद्धरूप भवति .

·Notes 108 57.5 Dharmakirti in has NyAyabinda III. 127-198men. tions thres more fallacies of the साधर्म्यदृष्टान्त,via ,अनन्यय, अप्रदर्शितान्वय, and विपरीताचय and Dharmakirti explains them as follows : (1) अनन्वय इति यस्मिन् दृष्टान्ते साध्यसाधनयो समतमात्र दृश्यते, न तु साध्येन व्याप्ती हेतु: सोडन न्वय । यथा यो वत्ता स रागादिमान् इष्टपुरुषवत् , (2) अप्रदर्शितान्वयश्च यस्मिन् दृष्टान्ते विद्यमानोऽप्यन्वयो न प्रदर्शितो वा सोऽप्रदर्शितान्वयः। यथा-अनित्यः शब्द. कृत. पवान् घटवत् , (3) विपरीतोऽन्वयो पस्मिन् दृष्टान्ते विपरीतान्वयः। यथा-यदनित्य तत्कृतक घटवत् Dharmottara says that these fallacies are due to the defect of the statement of the opponent which is taken notice of in the परार्थानुमान Seaye that an illustration in the syllogism 19 not meant to show the inseparable connection between साध्य aud साधन, but to have a recollection of such connection and hence अनन्वय 19 not a law of दृशन्त but rather that of हेतु The other two fallacies mentioned by are due to the fault of the statement of the disputant and not of the card. Siddhasena Divākara here is clearly criticising Dharmaottare's views in this regard, as can be proved by reference to Nyåyabındutika va III 127-136 59 10 Here S says that अन्यतिरेक, अप्रदर्शितव्यतिरेक and विप- रीतन्यतिरेक of धर्मकीर्ति are not the flaws an वैधर्म्यदृश्यन्त, as the first of these 19 due to the defective to and the other two, the fault of the statement of the disputant 60 17 Here S explans the terms दूषण and दूषणाभास By दूषण ho understands defects in the reasoning such as 42TATET &o He understands by साधन not only हेतु but also पक्ष By tera he onderstands an apparent defect in the reasoning Dharmakirti calls दूषणामास by the term जानि and seems to restryet the terrn दूषण to the defects of 1. e, the three varieties of the raras only. Compare: ये पूर्व न्यूनतादयः साधनदोषा उत्तास्तेषामुद्भाउन दूषणम् । तेन परेष्टार्थसिद्धिप्रतिबन्धात् । दूषणामासास्तु जातय न्यायविन्दु III 139-140 धर्मोचर comments on न्यूनतादय As असिद्धविरुद्धानकान्तिका'. Dr Vidyabhāsang reads उदमावन in the place of उद्भावनम् in the verss, probably for metrical ressons. 61 12. This verse gives the definition of केवलज्ञान which ·110 Yoire along can be truls regarded as top according to the Jain script. area and which alono illuminating for ever the true nature of objects The Jain metaplız sies regards acts (**) ag obscar- 10: our 118!on anl other faculties and hence tre lato percera quara tera ete as verieties of the Tho FTOHTA 18 free from all such obxcuring agencia T3 1771, TreKTnC17 , aa gent रहित लामा स्वरूप यस्य यधं It is only this मान which is called परमार्थ 97-3 in the mumu r indicata in the Introduction fra मनामस्मरण सतनप्रतिमागन अनवरतप्रश्नम् 63 10 The eff ct of vald knowledge 19 two-fold im mediat and mediate The iminediato effect is 381ffaria, removal of goorince, which effect is common to all kinds of knowledge knowledge, in fact, 19 of two kinds the knowledge of * * or absolut kuowledge and the knowledge of an ordinary man The knowledge of a nis tahes it possiblo for him to enjoy perfect happiness and bliss, and keeps him in perfect equanimity while the practical knowledge of an ordinary rerson enables him to accept what is good and reject what 19 bad 64 1 All comprehending knowledge graspe objects tebuch as a matter of fact, have many aspects while Naya can compre heod. things but partially, from ons particulsr point of view The lengthy commentary in the firat part discusses how the views of different philosophers on the nature of objects are wrong and how Apaikanta is their true nature The systems refuted are the far (page 64ff) atom (P 65 #) 284 (pp 66-67), in 1 (p 68) 787-77 ( 68-70) and a Far (pp 70 73) The second part of the commentary 19 devoted to the description of the seven dayas (pp 75 82) and their counter parts the durnayas (pp 82 93) 93 8 The commentator says there are three kinds of viz मिथ्याश्रुत नयश्रत and स्याद्वादश्रुत मिथ्याश्रत is the wrong doctrine of philosophers other than the Jains, 747 19 the scriptural knowledge from one particular stand point, eg, the statement in the 94 or the Terms the fifth Anya of the Jaing that ·Notes 111 a cientur m hell dies is soon as burn 19 to b un lerstood fron the point of view of 1991 in the face of another statement is that very work that such & creature has ten thousand years as the minimum and thirty three sagaropenas as the maximum period of life The Flan honorer, explains things in all completeness as they truly are Construe - नयानो नैगमादीनां श्रुतवर्मनि आगममार्ग एकनिष्टाना एकधर्मग्रहणपर्यवमितत्वेन प्रवृत्त स्याद्वा- दश्रुतमेव सपूर्णाशिनिश्वायि समस्तवस्तुधर्मप्रतिपदकमित्युच्यते एकनिष्टान : 19 4 हेतुगर्भविशेषण 94 I Here in this verse the Jain view of the nature of tho soul as the receiver of valid knowledge is dcscribd The commentators Sand D both d scuss at length the nature of the soul us given in the other systems and show how Siddha- Divakara'a escription is the on correct description तदय स्वपरप्रकारा कर्ता मोत्ता नित्यानसा मर भूतविलक्षण साक्षात तिचिनिजपयी यानुमितानाधनन्तकालमावनिजानतपर्यायविवर्त प्रमाणप्रतिष्ठित पारमार्थिका जीन सकलनयप्रमाणव्यापक प्रमातेति स्थितम्

·By the same Author
1 Aryadora ct son Catuh'ataka Rs 10-0-0
, याद्धांचा अभ्युदय माणि प्रसार,
Re 1-800
3 भातम्याकाण हेमचन्द्राचार्यकृतम् Rs.3-0-0
(with English notre)
4 सूयगर नियुक्तिसहितम्-प्रथमो विमा: Re. 1-0-0