·No text on this page.

·आईतमनप्रभाकरस्य
चतुर्थो मयूखः
श्रीमहादिदेवरिविरचितः
प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः
-
तयाख्याच
स्याद्वादरत्नाकरः
म
.
पुन्यपत्तनस्थ
बोलगारजष्टिलाघाजीतन्मोतीलाल इन्तेः टिप्सी-
निदातेन ३ परिवृत्य संशोम्तिः ।
वीरसंवत् २४५३
प्रमेनावृत्तिः।
मूल्यं रचाहन्द

·इदं पुस्तकं ' मोतीलाल लाधानी' इत्यने पुष्पपराने ( १९६ भवानी पेठ ) प्रकाशितम् । ( अम्य सर्वेऽविकाराः प्रकाशकेन स्वायतीहता. ) तन, पुण्यपत्तने सदाशिवश्रेण्या ' लक्ष्मण भाऊराव कोकाटे' इत्यनेन स्वकीये ' हनुमान प्रिंटिंग प्रेस ' मुद्रणालये मुद्रितम् । b ·श्रीः प्रास्ताविकं किंचित् । वीरः सर्वसुरासुरेन्द्रमहितो वीरं बुधाः संश्रिताः । वीरणामिहतः स्वकर्मनिचयो चीराय नित्यं नमः ॥ वीरातीर्थमिदं प्रवृत्तमतुलं वीरस्य घोरं तपो । धीरे श्रीधतिकीर्तिकान्तिनिचयः श्रीवीर ! भद्रं दिश ॥१॥ आहेतमतप्रभाकरसंस्थायाश्चतुर्थो मधूखः स्याद्वादरत्नाकराभिध' शासनदेवकृपया प्रकाश्यते । सोऽयं ग्रन्थः ( ८४००० ) चतुरशीतिसहस्रग्र- न्थसंरयात्मको निरमायि श्रीवादिदेवसूरिभिरिति कर्णपरम्परातः समागता प्रथितिः । बहुशः प्रयतमानरस्माभिस्तत्तजैनाचार्याणां सूरीणां च कृपया- लम्भि सप्तपरिच्छेदात्मको भागो ग्रन्थराजस्यास्य । अस्मन्मुद्रापितग्रन्था न्तरक्रमेण संमुद्यते चेयं तर्हि व्याप्नुयाद् द्वादशशती पृष्ठानामिति संभा- वयामः । संपूर्णो ग्रन्थ एकस्मिन् विभागे संग्रथ्यते चेद्भवेद् वैरस्याय पिप- ठिपूणामतो विभागशः समुन्ध प्रकाशयितुमारब्ध एपः। तत्र प्रथमो भागः प्रथमपरिच्छेदात्मको मुद्रित । अयं च द्वितीयो विभागः। प्राय इयतैव प्रमाणेन भागान्तराणां प्रत्येकं प्रतिमासं मुद्रणं स्यादिति समर्माहामहे ग्रन्थराजोऽयं चौद्धयोगादिमतानां परामर्शकोऽतोऽवश्यमध्ययनार्हो न केवलं स्याद्वादमतानुयायिनां किंतु भिन्नमतस्थानामापे स्याद्वादमताज- ज्ञासूनाम् । अत पूर्वमयूखवदस्यापि मूल्याल्पत्वपरिशिष्टविस्तारग्रन्थान्त- हिःपरिचयादिकं सविस्तरमाइतम् । सन्ति चास्य ग्रन्थस्य द्वादशपरि- शिष्टानि । किंतु परिशिष्टादिकमन्तिमे विभाग एव मुद्रयितुमर्हम्। अग्रे. तनपत्राणां मुद्रयिष्यमाणां निर्देशस्य पूर्व कर्तुमशक्यत्वात् । केवलं टिप्पन्यादिकमर्थावसायोपयोग तत्तत्स्थलेऽधोभागे निरदोश । प्रतिपत्रं पडक्त्यका निर्दिष्टा येपामुपयोग. परिशिष्टदर्शनसौकर्याय । अन्यच्च पुस्तकानां वस्त्रात्मकं बन्धनमस्तु न पत्रात्मकमिति सूचयन्ति केचिन्महा. भागाः परं तद्यक्तिशो ग्राहकै. स्वयमनु प्ठेयम् । अस्माभिस्तथा संपादने यैर्नाभिमतस्तदर्थ द्रव्याधिक्यव्ययस्ते मुधैव पीडितवेतसो भवेयुरिति यथापूर्व सरणिराहता। इतिविनिवेदकः । आहेतमतप्रभाकरकार्यालयः, पुण्यपत्तनम् । विद्वद्वशंवदः- मोतीलाल लाधाजी -

·No text on this page.

·1 张

·No text on this page.

·परि. सु.] त्याद्वादनाकरतहितः प्रत्यापूर्वकं प्रमाणान्तरं प्रवक्तंत इति प्रत्यक्षं ज्येष्ठन् । मैवन् । कन्यचि- अत्यान्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकलात् । तथा हि । क्यस्य विलोक्य भयादतितरलतारकः मुरलपोतकोऽयं तरता धरित्रीतल्मानामतीत्याद्या- शब्दात् कुरड़पोतन्गोचरं तय स्नृत्यादेः कुतूहलाकुलितत्य प्रति- पत्तुनदेवकुलादिपदार्थविषयं प्रत्यक्षं गन्दपूर्वकं स्मृत्यदिपूर्वकं च प्रवर्तनानं दृष्टनिति । पर प्रत्यापूर्वकमेव प्रमाणान्तरं प्रवर्तते । प्रत्यक्षेतु प्रमाणान्तरपूर्वमन्ययापीति तदेव ज्येष्ठन् । नैतडपि साधिष्ठन्। जधारणस्यातिः। अनुनानन्य तर्नपूर्वन्चेन व्यवस्थितेः । अथ तर्क- न्यापि प्रत्यापूर्वक वाचवक्त्यानुमानस्यापि परन्यरया प्रत्यक्षपूर्वक- त्वनिति चेन् । नैवन् । जनुनाने तन्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वातन्भवात् । १० जय निगन्दावनासित्वात् प्रत्ल ज्येष्ठन् । तहि द्विचन्द्राविभाति- संवेदनन्यापि हत्यापत्तिरिति । चकचर्चाचतुरोऽ कश्चि- इस नान- निति चागंकन- देवं ब्रवीति सुरिताभिनान ॥ प्रत्यनने घटते प्रमाण १५ निरुप्यनाणं न पुनः परोमन् ॥२६६॥ तयाहि नानुनानं तावत्रमाण गोपलात्। पक्षधर्म हि तज्जनकन्य हेतो. वरूपन् । पजश्च धर्मन्नितनुनागना । तदनिश्चये कथं तद्धताया हेतौ निश्चः। तनिश्चये गनुनानकल्यन् । ततोऽवयं पायव्यवहार- सिद्ध धधनितनुनाये रूटोऽपि पक्षशब्दन्तदेको धर्नियुचरणीयः। २० तन्मानित्यं पश्य गौणतन् । तदोपले च हेतोरपि गौणता । तदनवलपलान्य । तनादोपकारपजन्यलेन गौणमनुनानन् । गौणत्वच न प्रमाणन् । अपि चावताहेतु प्रनाणं भवतीति तलहदयप्रतीतन्। नतुनानाचार्थव्यवसायो दुशकः। तथा हि प्रतीय- मानादर्शदान्तरप्रतीतिरनुनानन् । प्रतीयमानश्वार्थोऽर्थान्तरेण सम्बद्ध- २५ सेनादब । - ·प्रमाणनालोकानमार [वि. ग. । स्तस्य गगको भवेदगम्नहोना । न तानगंबर । निगमकः । अथ सम्बदः । ननु कुनम्तम्ग नेन गम्ननागि; प्रगनिमाना । न तावत्प्रत्यक्षात् । अम्ग प्रतिनियनंदन काय कारगोन जातिया सार्वत्रिकत-गम्बामणगारभावात । नाप्यनुमानान । अनवणा- ५ प्रसक्तेः । तदपि समनमाणे भनि गन पाने गननगःश तत्राप्यनुमानान्तरादिति । किं नाम्गादेगकालवालिगक्तियन भिन्नार्थक्रियाकारिणा भावाना सामन्यन म्नभानप्रनिन केनापि न निश्चेतुं शक्यः । शतगोऽयामलत्यादिफलाना कमायग्मे म्याचमाने क्षीरादेरवसेकेन माथुपिलम्भात् । तदुक्तम् । “अवस्थादेशकालानां १० भेदाद्भिन्नामु शक्तिषु । भावानामनुमानन प्रनीतिनिदुर्लभा ॥१॥" इति । न च साध्थे सत्येव साधनम्योपलम्भादसति चानुपलम्भादेव साव्य- सायनसबन्धसिद्विरिति वाच्यन् । साधनानुपलम्भम्य मावनसद्भावे साधनाभावे च सम्भवात् । यत्र धनगौ धूमो न दृश्यते तत्र प्रमातुः शक्त्यभाव करणम्य सामर्थ्यविरहो धूमन्याभावो वानुपलम्भे कारण- १५ मिति । अपि चानुमानस्य धर्मी धर्मम्तत्समुदायो वा साव्य स्यात् । तत्राद्यपक्षोऽनुपपन्नः । धमिग. प्रसिद्धत्वेन साधनवैफल्यसंसक्ते । हेतोरनन्वयत्वानुपगाच्च । न खलु यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्र पर्वतनितम्ब इत्यन्वयः सम्भवति । द्वितीयपक्षेऽपि धर्म. सामान्यरूपो विशेषरूपो वा साध्यः स्यात् । तत्र सामान्यरूपे सिद्धसाधनम् । न च तन्मात्रप्रतीती २० किञ्चित्फलमुपलभामहे । न हि चहित्वं दाहपाकादावुपयुज्यमानं प्रतीतम् । कि च सामान्यात्प्रतीतात्प्रवर्त्तमान. प्रतिपत्ता कथ नियत- दिगभिमुखमेव प्रवर्त्तते । न हि सामान्य नियतदिकम् । सकलव्याक्ति- व्यापित्वाभावप्रसक्ते. । अथ सामान्यस्य व्यक्ति विनानुपपत्तेः प्रतीते तस्मिन्नन्यथानुपपत्त्या व्यक्तिप्रतीतेर्नियमेन प्रवृत्तिरित्युच्यते । ननु सामा- , 1 ‘स नियतः' इति प. पुस्तके पाठ । २ वा प. का १० ·पनि.२.१] स्याहादरत्नाकरसहित. न्यमभिमतया व्यत्या विना नोपपोत व्यक्तिमात्रेण वा । न तावामि- मतया, व्यक्यन्तरेऽप्यम्य सम्भवात् । द्वितीयपक्षे तु व्यक्तिमात्रप्रती- तावप्यभिमनत्यत्तिपनीयर्थ पुनयनान्तरमाम्यमिति । विशेषकपन्य च धर्मन्य नायचे नान्वयहेतुभवेत् । न पत्रव्येदानीननेन वादिरानिन्व- भावन बहिना पहिमान्यवर्तनितम्ब इन्यत्र विशेष सान्वयः महच्छन । महाननादौ दृष्टान्ने तथाविधनाध्येन समं धूमम्य व्याप्यप्रतीत } नन धोऽपि सायनापि तत्समुदाय । तम्याप्यन्यत्रानन्ययान । न दि स्त्र यत्र धमनत्र तत्र वहिमानगवननितम्ब इन्यन्वयः प्रतीनियुगमधिन नि । मृलानुमानविषयापहारिणोऽनुमानविरोधम्य विगपविद्धापगमित्रान- म्येष्टविधानकन नन्देनोरिक्षाव्यभिचारिणो या गर्वानुमान -१, न्यमानन्दाज दमापं प्रामाण्यम् । नदत्तम् । विशेपेऽनुगमामालामान्ये सिद्धनाधनात् । तहतोऽनुपपन्नन्वादनुमानकथा कुनः॥१॥ अनुमानविगेयो या यदि वेष्टविधानकृन् । विद्राव्यभिचारन्तु नर्वत्र मुलभादयः ॥ ९॥" सनि। वि। दावाद-निविला !! दिनमा नियन । A ·३६४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कार [परि. २सू. १ १० । सामान्यद्वारकोऽप्यस्ति नाविनाभावनिश्चयः । वास्तवं हि न सामान्यं नाम किंचन विद्यते ।। २७१ ॥ भूयोदर्शनगम्यापि न व्याप्तिरवकल्पते । सहस्रशोऽपि न दृष्टौ व्यभिचारावधारणात् ॥ २७२ ॥ वहुकृत्वोऽपि वस्त्वात्मा तथेति परिनिश्चितः । देशकालादिभेटेन दृश्यते पुनरन्यथा ।। २७३ ।। भूयोदृष्टया च धृमोऽग्निसहचारीति गन्यताम् । अनमौ तु स नास्तीति न भूयोर्गनाइतिः ॥ २७४ ।। न चौप्यदृष्टिमात्रेण गमकः सहचारिण. । तत्रैव नियतत्वं हि तदन्याभावपूर्वकम् ॥ २७५ ॥ नियमस्यानुमागत्वं गृहीत्वा प्रतिपद्यते । ग्रहणं चास्य नान्यत्र नास्तितानिश्चयं विना ॥ २७६ ॥ दर्शनादर्शनाभ्या तु निवमग्रहणं यदि । तदप्यसदनग्नौ हि धूमस्येष्टमदर्शनम् ।। २७७ ॥ अनग्नि च क्रिया सर्व जगज्ज्वलनवर्जितम् । तत्र धूमम्य नास्तित्व नैव पश्यन्ति योगिन ॥ २७८ ॥ तदेवं नियमाभावात्सत्यपि ज्ञप्त्यसम्भवात् । अनुमानप्रमाणत्वदुरामा परिमुच्यताम् ।। २७९ ॥ स्मृत्यादिकेऽपि विज्ञाने प्रमाणत्वमनोरथः । त्यज्यतां येन सवाद स्वाथै तम्यातिदुर्लभ ॥ २८० ॥ एवं चाव्यममेकं कलयति जगतीमण्डले मानमुद्रा- मन्यत्स्वर्गापवर्गप्रकटननिपुणं नैव किंचित् प्रमाणम् ॥ तस्मात्म्वान्तानुकूलं कवलयत सदा दत्त वित्तं प्रियेभ्यो मा मा घूत्तोपदेगर्वत कुरुत वृथा वचनी स्वस्य मुग्धा. ॥२८१॥ १"हि दृष्टो' इनि म. पुन्नके पाठ । २'च न्वान्मा' इति न. पुम्नके पाठ । इनान्य' इति म. पुस्तके पाठ ४ 'परन्ययोगिन' इति १. पुस्तके पाठः । २० ·परि. २ सू१] त्याद्वादरत्नाकरसहितः २६५ चार्वाकतकर तिमित्यमरे निकामं निहज गजसि विसर्पदनल्पदर्पात् । किं नैव पक्ष्यसि पुर. पतत. परोक्ष- प्रामाण्यसाधकसुयुक्तिप्रहारान् ॥ २८२ ॥ तथा हि यत्तावदूचे प्रत्यक्षमेकं घटते प्रमाणमिति । तन्न सुबटम्। ५ यतः न्वपरव्यवसायिज्ञानत्वं प्रमाणन्य स्वल्पं तन्य व परोक्षेऽप्यनु- मानादी विद्यमानत्वात्कथं प्रत्यक्षमेकं प्रमाणमिति नियम साधीयान् । तथा हि अनुमानादिकं प्रमाण स्वपरल्यवसायित्वात्प्रत्यक्षवदिति युक्ति- नाकलयन् क सचेता. प्रामाण्यमनुमानानेनिडवीत । यत्रोक्तं नानुमान तावत्प्रमाणं गौणत्वादित्यादि । तत्र यदि नाम संक्षिप्ता- क्षिप्तचेतोभि शाल कारैर्धर्मधर्मसमुदाये संकेतितोऽपि पक्षगदम्नदैक- देशे धर्मिण्युपचारेण प्रयुक्तो भवेन्नैतावता गाते पक्षगव्दामतिपत्नी धर्मिणो गौणता । अनुमानसमये पुन प्राकृतैरिव तार्किकैरप्यप्रयुक्तपक्ष- गदैरेव धम्भिण प्रत्यक्षत प्रतीयमानत्वे मधं गौणता । नदगौणताचं च तद्धिकरणस्य हेतोरप्वगौणत्वात्कथं तजन्यन्यानुनानन्य गौणत्वं १५ गदितुमनुगुणन् । पञ्चोक्तं तत्त्ववृत्ताबुटेन " लक्षगकाग्णिा लापविकन्वेनैव शब्दविरचनव्यवस्था, न चैतावताऽनुमानस्य गौणता. यदि च सायकदेशधर्मिधर्मत्व हेतो रूपं युस्ते. तदा न काचिल्लक्षणेऽपि गौणी वृत्तिः" इति । यत्तु तेनैद परनलोगन- म्मन्येन लोका कपक्षपातिना लोकप्रनिदधनायनुनानि - २० म्हत्य झालीयम्वर्गादिनाधकानुनानानि निरापिकीर्पिता ॥ प्रनागन्य गौणत्वादनुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभः " इति पोरेन्दरं वं पुर्वाचान- व्याख्यानतिरकरेग चारचानता छनमिटित "हलोः बनाय- नियमनहले प्रकानयनिए दर्शनान्यानविशिधान्यां दादिन ।

·२६६ : प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.. विशिष्टानुपलब्धिसहितेन भृयोदर्शनप्रवृत्त्या च लोकव्यवहारपतितया. तत्रायेन ग्रहणोपायन ये हतार्गमकन्वमिच्छन्ति तान् प्रतीदं मृत्रं लोकप्रसिद्धप्वषि हेतुषु व्यभिचारादर्शनमस्ति तन्त्रसिद्धष्वपि तेन व्यभिचारादर्शनलक्षणगुणसाधर्म्यतः तन्त्रसिद्धहेतूनां ५ तथाभावो व्यवस्थाप्यत इति गौणत्वमनुमानस्य । अन्यमि- चारावगमो हि लौकिकहेतृनामनुमेयावगम निमित्तं स नास्ति तन्त्रसिद्धेविति न तेम्यः परीक्षार्थावगमो न्याय्योत इदमुक्तम- नुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ इति " इति । तदेतत्तस्य वचनं दर्शनादर्श- नमात्रेण हेतुव्याप्तिग्रहणवादिनो जैमिनीयान्दुनोति न पुनस्ताव्य- १० मुदृढप्रमाणेन सर्वत्र सावनसंवन्यबोधाभिवायिनो जैनान् । यथैव हि तर्कप्रमाणेन लौकिकेतूनामन्यभिचारनिश्चयः कतुं शक्यतया तन्त्रप्रसिद्धहेतूनामपीति कथं न तेभ्योऽपि स्वसाध्यप्रतिपत्तिः । न वाऽवयं बौद्धरित्राम्माभिरपि पक्षधमत्तं हेतोः म्वल्पमियते । येन गौणहेतोर्जायमानमनुमानमपि गाणं स्वान् । अन्यथानुपपत्तेरेख तत्वल- १५ पत्वेन म्बीकरणात् । तन्न गौणत्वादनुमानम्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तमिति । अथाम्पष्टम्वरूपचात्, म्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वान्, प्रत्यक्षपूर्वकत्वान्, अर्थाढनुपजायमानचात्, अवस्नुविषयवान, वाध्यमानत्वात, सान- साधनयोः प्रतिबन्धसाधकप्रमाणाभावाहा तल्याप्रामाण्यनुच्यते । दप्यनुचिनन । यतो न तावदम्पष्टम्वरूपत्वादप्रामाण्यमनुमानन्य । यदि हि म्पष्टत्वं प्रमाणलक्षणं भवेत्तदिदानीमनुमाना- मानं प्रामाण्यमादाय निवर्तत इल्यप्रामाण्यमम्योपपन्नं म्यान् । चन प्रमाणलक्षणलक्षणम् । द्विचन्द्रादिजाने स्पष्टयम्य सद्भावेऽपि .4141वान । म्वार्थनिश्चये पगपेक्षवमप्यनुमानम्य नावदयं- । प्रत्यक्षवत्तम्य नन्निश्चयऽम्यामावस्थायां पनिरपेक्षत्वात् । अनन्यामाबन्थायां तु स्वार्थनिश्चये परापवयं प्रन्यसम्यापि विद्यते । १ सन्दपटर-टुम्बम्पन्न । ' 'रन' नि नाम्नि प म पुस्तयोः ।

·- - पत .. स्थानावरत्नाकरसहिनः प्रकार चानुमन्यासिद्धन । नयापूर्वकचन तन्या- निजगन्नन् । नु व प्रकाशनुमानन्य जन्न त्यानि नन । ई हनुमानन्य जन्नि निनिचर । स्वमाननीत- जय नयन यानि - एकामावतिः । कि प्रसन्न जनचे प्रयास चिनु नन्ना-नुड़ः । दृश्य हि सन्यनुनानाविन्य तिरनुमान्यूबिक प्रवृतिः । दिनु जायना- मनुनयानन्द । प्रवचन्याच दुपयनान- । वन्नुभयचं कन्यासिनन । प्रत्यवमान्यविमान- कोचरनन्य । न हन्तुन्न गोवरन्नुम्न नौगनबने- १० रिटल। नत्र ज्ञबरनन्य निगरानवर। बसमान व माननन्यमानायका । प्रयोऽनुमनः । यथा- दिनवन हनुमाने अनन्वयानन्बान । नुन्नान् मन्य दुल बायुन न नानुमानन्द । अन्यथा प्रच- कन् मान्न पमान किन्नानानन्यान्दिः । नर्ग- का दाह सनावद । तथा ३ विन्दु कुनल न्न सन्दवन्दिः प्रसन्न्यादि प्राष्टिं प्रचदिटन ! बृहनही प्रमादिनन्दन । ਦੇ ਉਲਟ- द दिया. सीमा न्युः ·२६६ नन्त्रसिद्धहेतूनां प्रमाणनयनत्त्वालोकाल कारः [परि. २ म.१ विशिष्टानुपलब्धियहिनेन भयोदनप्रवृत्त्या च लोकव्यवहारपतितमा. तत्रायेन ग्रहणोपायेन ये हतार्गमकन्वमिच्छन्ति तान् प्रतीदं मूत्रं लोकप्रसिद्धप्यपि हेतुपु व्यभिचागढर्शनमस्ति तन्त्रसिद्वेष्वपि तेन व्यभिचागदर्शनलक्षणगुणसाधर्म्यतः ५ तथाभावो व्यवरथाप्यत इति गौणत्वमनुमानस्य । अव्यभि- चारावगमो हि लौकिकहतृनामनुमेयावगमे निमित्तं स नास्ति तन्वसिद्धेविति न तेभ्यः परोक्षार्थावगमो न्याय्योत इदमुक्तम- नुमानादर्थनिश्चयो दुर्लभ इति" इति । तदेतत्तस्य वचन दर्शनादर्श- नमात्रेण हेतुव्याप्तिग्रहणवादिनो जैमिनीयान्दुनोति न पुनस्तारख्य- १० सुदृढयमाणेन सर्वत्र साधनसबन्धबोधाभिधायिनो जनान् । यथैव हि तर्कप्रमाणेन लौकिकहेतूनामव्यभिचारनिश्चयः कर्तुं शक्यम्तथा तन्त्रप्रसिद्धहेतूनामपीति कथं न तेभ्योऽपि स्वसाध्यप्रतिपत्तिः । न वाऽवश्यं बौद्धरिबास्माभिरपि पक्षधर्मलं हेतोः स्वरूपमिप्यते । येन गौणहेतोर्जायमानमनुमानमपि गौणं स्यात् । अन्यथानुपपत्तेरेव तत्स्वरू- १५ पत्वेन स्वीकरणात् । तन्न गौणत्वादनुमानस्याप्रामाण्यं वक्तुं युक्तमिति । अथास्पष्टस्वरूपत्वात्, स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वात्, प्रत्यक्षपूर्वकत्वात्, अर्थाढनुपजायमानत्वात्, अवस्तुविषयत्वात्, वाध्यमानत्वात्, साध्य- साधनयो. प्रतिवन्धसाधकप्रमाणाभावाद्वा तस्याप्रामाण्यमुच्यते । तदप्यनुचितम् । यतो न तावदस्पष्टस्वरूपत्वादप्रामाण्यमनुमानस्य २० घटते । यदि हि स्पष्टत्वं प्रमाणलक्षण भवेत्तदिदानीमनुमाना- निवर्तमान प्रामाण्यमादाय निवर्तत इत्यप्रामाण्यमस्योपपन्नं स्यात् । न चैतत्प्रमाणलक्षणलक्षणम् । द्विचन्द्रादिज्ञाने स्पष्टत्वस्य सद्भावेऽपि प्रामाण्यासम्भवात् । स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वमप्यनुमानस्य नावश्य- भावि । प्रत्यक्षवत्तस्य तन्निश्चयेऽभ्यासावस्थाया परनिरपेक्षत्वात् । २५ अनभ्यासावस्थाया तु स्वार्थनिश्चये परापेक्षत्वं प्रत्यक्षस्यापि विद्यते । १ तत्स्वरूपत्वेन हेतुस्वरपत्वेन । २ 'लक्षण' इति नास्ति प. म. पुस्तकयो ।

·. -- पनि. २ मू.१] स्याहादरत्नाकरसहित २६७ प्रत्यक्षपूर्वकचं चानुमानम्यासिद्धम् । तान्यप्रमाणपूर्वकचेन तस्या- भिधाम्यमानत्वात् । अस्तु वा प्रत्यक्षादेवानुमानस्य जन्म तथापि नाप्रामाण्यम् । प्रत्यक्षं हनुमानम्य जन्मनि निमित्तम् । न्वसामग्रीत- धोपजायमानम्य तन्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षम्यापि तन एबापामाण्यापनि । कि च प्रत्यक्षपूर्वकन्नानुमानम्याप्रामाण्ये प्रत्यक्षम्यापि कम्बचिदनु- ५ मानपूर्वकन्येनाप्रामाण्यानुपग । ट्यते हि सामर्थ्यमनुमानानिश्चिन्त्र प्रवर्तमानस्य प्रमातुरनुमानपूर्विका प्रत्यक्षप्रवृत्ति । अर्थाढनुपजायम- नत्वमप्यनुमानम्याघटमानम् । प्रत्यक्षवत्तम्याप्यावन्यनेग्नुभयान- स्यात् । अवम्तुविषयच चाम्यासिद्धम् । प्रत्यक्षवत्वामान्यविना कार्थगाचरन्वात्तम्य । न हादस्तुभूतापागाचग्मनुमान चांगनन- १० रिष्टम् । नत्र नद्गाचरन्दम्य निराकरिष्यमाणन्वान । वामान र सम्यगनुमानम्यानुमानाभासम्य वा । प्रथमपदगेऽनुपपा । - दिनाधनादायाचनुमान वाव्यमानन्दम्याचम्मवान । अनाना तु नत्रभवे नम्यवाप्रामाण्य यत्त, न सम्यगनुमानग्य । का क्षामालम्ब वा-यमानधनाप्रामाण्यापरमात्मा प्रभाका. पत्ति । मा यसाधनयों प्रतिवन्धमा प्रमाणानामा.. ग्यप्रमाणस्य ताकम्य महादात । तमा चनिन नेन समिति प्रत्यानदिवा : सार्वत्रिकाहनीनों ६ मा ६ . लियन :नि। सादापनिता . :.६८ ( ·२६८ प्रमाणनयतत्त्वालांकाल गारः [परि, ... यदीगं तत्प्रमाणं नान्याममिति नं प्रति प्रतिपादनीयन् । पतञा- नुमानाद्विना न प्रतिपादयितुं शक्यम् । न खलु पुरोवर्तिवर्तमान- प्रतिनियतत्पत्वादिविषयोपारूढेन प्रत्यक्षेणतन्प्रतिपादयितुं पार्यते । परश्च बुद्धिमत्त्वेन स्तम्भादिभ्यो विलक्षण. प्रतिपाद्यमानार्थग्रहणममों ५ निश्चित. सन् प्रतिपायो भवति । न च तन्निश्चयेऽनुमानादन्यम्य सामर्थ्यम् । प्रत्यक्षम्य रूपादिविषयप्रतिपनावेव सामर्थ्यात् । कथं चानुमानानभ्युपगमे स्वस्याप्यवस्थापितप्रमाणप्रमेयव्यतिरिक्तप्रमाण- प्रमेयस्य निषेध । प्रत्यक्षम्यात्रासामर्थ्यात् । तदुक्तं कीर्तिना, "प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः । प्रमाणान्तरसदावः १० प्रतिपेधाच कस्यचित् ॥ १॥" इति । अस्यार्थः । अवश्यमय चार्वाकोऽनुमानमपवदमानः प्रमाणाप्रमाणयो. स्थिति स्थापयितुमनु- मानं मन्येत । तदपवादे सैव तयो स्थितिर्न घटते । तदा हि न घटेत यदि न सामान्येन क्रियते । सामान्येन च कर्त्तव्या । अनुभूताननुभूत- स्वपरसन्तानवत्तिप्रमाणाप्रमाणव्यक्तिव्याप्त्या क्रियते यत । तादृशी व प्रत्यक्षमात्रप्रमाणवादिनः गक्यक्रियाप्रमाणेतरलक्षणयोगिनीनां विज्ञान- व्यक्तीनां सर्वासामप्रत्यक्षत्वात् । प्रत्यक्षाणा च परेभ्योऽनुपदेश्यत्वात् । अत उक्तम् । प्रमाणेतरसामान्यस्थिते. प्रमाणान्तरसद्भाव इति तथाऽन्यधियो गते परचित्तज्ञानात् । अन्यदीया हि धी. काय- वाग्व्यापारव्यवहाराभ्या कार्यलिङ्गाभ्यामनुमीयते न प्रत्यक्षेणेक्ष्यते । कस्यचिच्च प्रतिषेधात् । न ह्यनुपलब्धिलिगमनुमानमन्तरेण क्वचित् किंचित्प्रतिपेद्ध गक्यते । तदनेन सूत्रेण त्रिविधत्रिरूपस्वभावकार्यानु- पलव्धिलिङ्गानुमानसद्भाव परेणाप्यभ्युपगतोऽन्यथा व्यवहारविरोपप्र- संगादित्युक्तमिति । किं चानुमानस्यापह्नवस्तत्स्वल्पाभावान्निरवद्यतल्ल- क्षणाभावाद्वा स्यात् । न तावत्तत्स्वरूपाभावात् । तत्स्वल्पस्य सकल- ३५ जनप्रतीतत्वात् । न चेदमसिद्धम् , यत. . । १ वर्मकीर्तिना। परेणचाकिन। ।

·परि. २ न.11 स्याहादरलाकरसहितः गोपालोऽपि प्रबलविगलद्वापविन्दुप्रबन्थे । नेने कर्तुमधुरमयुयुग्मञ्जम्लिानिहेतो. ॥ धूनोत्पीडास्वचिदपि समालोक्यमानानने । जानात्येव चलनमखिलक्षिप्तगावकामः ।। २८४ ॥ न्थं चानुमानस्वरूपापलापे प्रत्यक्षमेव प्रमाणनगौणलादित्यनु. ५ मानमुद्रमा परम्प्रतिपादयतन्तक स्ववचनविरोधो न स्यात् । तथा च । समावर्मन्यति सदाऽनुमिते तस्य म्बीयन्य सिद्धिननयव व सन्तनोति ।। आमात्यलौकिकमनुष्य मनीपिलोंक लोकायतस्य सकलं चरितं तदेतत् ॥ २८५ ।। निरवातल्लक्षणाभावाविन्यप्ययुक्तम् । हेतुणसम्बन्यन्नरणकार- मकं साध्यविज्ञानमित्गदन्निन्दद्यातलमणस्याने वध्यमाणन्यात । बद- प्यवस्थानकालभेदादित्यायाभिहितम् । तदप्यभिधानननन्। नई- एयप्रमाणनाहान्यत सन्यगदगताया व्यता लिजस्म बना .. चाराभावात् । यत्र तु ब्लभिचारमतत्र प्रभातुरेवापरायो नानुमानम् । १. तनाहु । " प्रमावरपराधोऽयं विशेष यो न पश्यति । नानुनानम्म दोपोस्ति प्रमेयाव्यभिचारिपाः॥३॥"दप्युक्त न प्रा. भार. रणम्य मानदिन्हो मम्मनायो में ! नदप्यमत । प्रभातु वरपर चाममा निधी भनय धूमनगद प्रान्नर न नियमापन ८ लावा: पब भन्द प्रजापेश्य ·है * - । -- । - : : ! :. ::, , 11. ' । . 1 . - Titi 11111111111 115.12 माना ' . " 1 Int, 114-11 . , ।। ।। १ ।। . . . । में । . mi, Um ITH Effffiti } सिमा Aft titth in 11.' मना i ( 1 ! 111 शिप 10/0" अनार गांगतः । "त्यं न पोहमान यम । अन्य सानुमान ने यातना पटतनगम् ॥ १ }} प्रमनुमाना14 १५ मा प्रमाणात गोगा तो वी न बगामान्या- सम्योपान ग्यमयदल याममा यमि यात नम् । तदनुचितमा तयाविनेयषि यम्मासम्भवान् । एक एव हि मामान्यविशपामार्थ प्रमेय प्रमाणम्येति पुस्तापपा- दयिष्यते । यदि च प्रत्यक्षम्य म्बलक्षणमात्रविषय यमिप्यते । तदा २० तत स्थिरस्थराधाकाराभ्यवसायेन प्रवृत्तिर्न म्यात् । विनानमन्यगोचरमन्यत्रार्य प्रवर्तकमितीदम् ॥ व्यक्त भवता कैतवमभ्यम्त सांगत कुतोऽपि ॥ २८७ ॥ भवतु वा प्रमेयद्वित्व तथापि तत्प्रमाणद्वित्वस्य बातमनातं वा ज्ञापक भवेत् । यद्यज्ञातम्, तर्हि तस्य सर्वत्राविशेषात्सर्वेपामप्यविशेपेणे २५ तत्प्रतिपत्तिप्रसङ्गतो विप्रतिपत्तिर्न स्यात् । ज्ञात चेत्, कुतस्तम्य १ 'विशेषेण ' इति भ. पुस्तके पाठ. ।

·No text on this page.

·२७२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.२.१ तथा हि ते सझिरन्ते शाब्दं तावच्छब्दसामग्रीतः प्रभवति न नास्य पत्यक्षता । सविकल्पकस्वभावत्वात् । नाप्यनुमानता,निरूपलिङ्गा- पभवत्वात् अनुमानगोचराविषयत्वाच्च । तदुक्तम् । तस्मादननुमानत्वं शाब्दे प्रत्यक्षवन्दवेत् । रुप्यरहितत्वेन ताग्विपयवर्जनात् ॥ १॥" पति । याटशो धूमादिलिङ्गजस्यानुमानस्य विपयो धर्मविशिष्टो धर्मी नागेन निगयेण रहितत्व शाब्दे सामान्यमानविषये सुप्रसिद्ध 17 । तथा हि न शब्दम्य पक्षधर्मत्वम् । धर्मिणोऽग- IIIF I IIप भगिलम् । तेन तम्य सम्बन्धसिद्धेः । न १. निती नमनया शब्दम्य प्रतीतिः राम्भविनी । प्रतीत मना गा प्रनीतिपियोगिनी । तामन्तरेणाप्याम्ग पाय न । अायालदी मम्मी अर्थवानिति साध्यो घर्ग. शन ।। निना, न । प्रतिनाथकदेशवप्राप्तः। शब्दो हि ii। गतुगिन । अ शब्दत्वं हेतुरिति न प्रतिज्ञा- ..' 11 । । गन्दगागागमकवात । अवान्तरंगागागं ता. विनानि ।। नमागितलान । उ । • 1: 1:यन लिङ्गमदगाः ।। मामान्गविषगलं न १६. { Mar ॥ ॥ ममधिविशिष्टया निमीत्यना ... 115 11 नाgari हि पावहिप न तत् ॥ २॥ 1.५५.६ । " अथ सलदार्थयात ....... || ३ || निविदा हिना 14 गया. मात्र गामनिया ॥ ific Profnfrin it । . . .

·No text on this page.

·नापि प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. म.१ काले वा तस्य शब्दम्य दृष्टत्वात् । तन्नान्वयस्य निश्चयः । व्यतिरेकस्य, स हि साध्याभावे सावनाभावरूपः । न चासौ गळे सम्भवति । नित्यविभुत्वादेव । तदुक्तम् । " अन्वयो न च शब्दस्य प्रमेयेण निरूप्यते । व्यापारेण हि सर्वेपामन्चेतृत्वं प्रतीयते ।। १ ॥" व्यापारेणेति सद्भावेन सत्तयेति यावत् । " यत्रं धूमोऽस्ति तत्राग्नेरस्तित्वेनान्वयः स्फुटः ॥ नत्वेवं यत्र शब्दोऽस्ति तत्रार्थोऽस्तीति निश्चयः ॥ १॥ न तावद्यत्र देशेऽसौ न तत्काले च गम्यते । भवेन्नित्यविभुत्वाचेत्सर्वार्थे वपि यत्समम् ॥ २ ॥ तेन सर्वत्र दृष्टत्वाध्यतिरेकस्य चागतेः ।। सर्वशब्दैरशेपार्थप्रतिपत्तिः प्रसज्यते ॥३॥” इति । सामग्रीभेदतो मेयभेदतश्चागमस्ततः ॥ मीमांसकमतेनोपमानस्य अन्तभर्वति नैवेत्थमनुमाने कथंचन ॥२८९॥ प्रमाण चैप मन्तव्यः प्रमेयाव्यभिचारत. । यथा प्रत्यक्षविज्ञान यथा च लैगिकी मति.।२०० उपमानमपि प्रमाणान्तरमेव । तस्य हि लक्षणम् , यथा, दृश्यमानाघदन्यत्र विज्ञानमुपजायते ।। सादृश्योपाधि तत्वज्ञैरुपमानमिति स्मृतम् ॥ १॥" येन हि प्रतिपत्रा गोरुपलब्धो न गवयो न चातिदेशवाक्यं गौरिव गवय इति श्रुतं तस्यारण्ये पर्यटतो गवयदर्शने प्रथमे समुत्पन्ने सति यत्य- रोक्षे गवि सादृश्यज्ञानमुत्पद्यते अनेन सदृशो गौरित्येवं तदुपमान- मिति । तस्य च विषय सादृश्यविशिष्टः परोक्षो गोपिण्डस्तद्विशिष्ट वा सादृश्यम् । तच वस्तुभूतमेव । यदाह । १ मी. गो. वा म. ५ भ. प. लो. ८५. २ मी. लो वा स. ५ श. प. लो ८६, ८७, ८८ ३' य्या' इति नाम्ति प. पुस्तके । प्रमाणान्तरत्वव्यवस्था- पनम् । २० ·योगो परि. २ स. १] स्थाहादरत्नाकरसहितः २७५ सादृश्यस्य च वस्तुत्व न शक्यसपत्राधितुम् । भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्यन्तरस्य तत् ॥ १॥ भूयसामवयवसामान्याना जात्यन्तरोपलक्षितेऽवयविनि वन्तत्साहश्यम् । तब समाप्रत्ययोत्पादकत्वेनार्थक्रियाकारित्वा- द्वस्त्ववेत्यर्थ. । सजातीये सर्वावयवत्तामान्यसद्धावात्सादृश्यं नास्तीति ५ ज्ञापनार्थ जात्यन्तरग्रहणामिति । अस्य चानधिगतार्थाधिगन्तृतया प्रामाप्यन् । गयविषयण हि प्रत्यक्षेण गवयो विषयीकृतो न त्वस- निहितोऽपि साक्ष्यविशिष्टो गौतविशिष्टं वा सादृश्यम् । यच्च पूर्व गौरिति प्रत्यक्षमभूतस्यापि गवयोऽत्यन्तमप्रत्यक्ष एवेति कथं गवि तनपेक्षं तत्सादृश्यज्ञानन् । उक्तं च । " तस्माचस्मर्यते तत्स्यात्सा- १० दृश्येन विशेपितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥१॥ प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते । विशिष्टस्यान्यतोऽ- सिद्धेपनानप्रमाणता ॥२॥ प्रत्यक्षेऽपि यथा देशे स्मर्थनाणे च पारके ॥ विशिष्टविपयत्वेन नानुमानाप्रमाणता ।। ३॥" इति । न चेद प्रत्यक्षम् । परोक्षविषयत्वात् सविकल्पकत्वाच । १५ नाप्यनुनानम् । पक्षधर्मान्वयव्यतिरेमिणामसम्भवात्प्रत्यक्षवत् । तथा येतत्सगो गोरिति गदयसाहव्यविशिष्टे गव्यनुमेये साक्ष्य वा लिहं परिकल्चत गव्यो वा । साहव्यमपि गोगत गवयगत वा । न ताव- दोगतन् । तहि गदवसाध्यविशिष्टगोज्ञानात्पूर्व प्रमेयेकवेशन्द गोद- निणो टि परिकल्पित न धर्मत्वेन गृह्यते । तथाप्रतीतेग्नागत् । २० तत्प्रभवत्वाञ्च तम्य प्रतिज्ञायकगन्देन पायमल्लालभवान रिना। नापि पच्चतम् । तत्र नि गृहन्नग सादर न गोन-विन साहपरवानुमापनन् । वैवधिकरप्टेन पधर्मवासना । नानि च को तिन । गदा सर सम्बन्धानावारदर्मचानुपाने । न व ६१. ५३.५ से.१८.. h ·" न चैतस्यानु- २७६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सू.१ गवयगतं सादृश्यं सर्वेण प्रमात्रा सादृश्यविशिष्टगोज्ञानात्पूर्व गव्यनुगतं दृष्टम् । न हि गोगवयौ युगपत्सर्वैः सदशौं लक्ष्येते । अपि त्वेकस्मि- न्ननुपलक्षितसादृश्ये पूर्व गवि दृष्टेऽपि द्वितीयं गवयलक्षणमर्थ पश्यतो वने सादृश्यसहित एवास्मिन् गवि तस्मिन्नेव काले बुद्धिरुत्पद्यते । न चापि गवयः । कैरपि गवान्वयी दृष्टपूर्वः । येन गोस्तत्सादृश्यस्य वा लिङ्गता प्रतिपद्येत । न च गवयस्तत्सादृश्यं वा विपक्षाघ्यावृत्तं दृष्टम् । गोरभावेऽपि तयोः प्रवृत्तिदर्शनात् । यदाह भट्टः । मानत्वं पक्षधाद्यसम्भवात् ॥ प्राक्प्रमेयस्य सादृश्यं धर्मत्वेन न गृह्यते ॥ १ ॥ गवये गृह्यमाणं च न गवामनुमापकम् । प्रति- १० ज्ञार्थंकदेशत्वाद्गोगतस्य न लिङ्गता ॥ २॥ गवयश्चाप्यसम्बन्धान गोर्लिङ्गत्वमृच्छति ॥ सादृश्यं न च सर्वेण पूर्व दृष्टं तदन्वयि ।।३।। एकस्मिन्नपि दृष्टेऽर्थे द्वितीयं पश्यतो वने ॥सादृश्येन सहवास्मिंस्त- दैवोत्पद्यते मतिः ॥ ४ ॥ न चापि गवयः कैश्चिद्दष्टपूर्वो गवा- वितः । येन गोर्लिङ्गतां गच्छेत्तत्सादृश्यस्य वा तदा ॥५॥ १५ गवयश्च ससादृश्यो गोरभावे प्रवर्त्तते । विपक्षात्तेन नास्त्येव व्याय- त्तिरुभयोरपि ।। ६॥” इति ।। सामग्र्यादिविभिन्नत्वात्प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ॥ मतान्तरतया सिद्धमुपमानं तत. स्फुटम् ॥ २९१॥ अर्थापत्तिरपि प्रमाणान्तरम् । यदाह भाप्यकार:, वार्थोऽन्यथा नोपपद्यत इत्यदृष्टकल्पनाऽ- मीमासकमतेनापत्ते प्रमाणान्तरन्यव्यव- पत्तिः" इति । दृष्टः शाब्दव्यतिरिक्तप्रमाणप- ञ्चकाविगत । श्रुत. गादप्रमाणाधिगतः । कुमारिलोऽप्येतदेव भाप्यकारवचो विवृण्वन्प्राह । प्रमाणपट्कवि- १मी टा. वा.सु ५उ प.लो ४३, ४४, ४५, ४६ २ 'मानान्नरतया' दनि म. पुम्नके पाट । : ' इत्यर्यकल्पना । यथा जीवति देवदत्ते गृहाभारदर्श- नेन बदिमीवन्यादृष्टभ्य कल्पना' इति शयरम्वामिना मीमामादर्शनशावरभाष्ये १-१-५ ४ मी.. वा. सू ५ अी. प. सो. १ दृष्टः श्रुतो स्थापनम् ·- परि. २ .१] स्याद्वादरत्नाकरसहितः २७७ जातो यत्रार्थोऽनन्यथाभवन् । अदृष्टं कल्पयेदन्यं सार्थापत्ति- रुदाहता ॥१॥ यत्र देशकालादौ प्रत्यक्षानुमानशाब्दोपमा- नार्यापत्त्यमावलमणैः षड्मिः प्रमाणैः परिच्छिन्नोऽयोऽन्यथा नोपपद्यते यद्येवंभूतोऽयों न भवेत्परोक्ष इति वा परोक्षार्थविषया कल्पना सार्था- पति: प्रमाणन् । उदाहृतति शवरस्वामिना प्रतिपादिता । तत्र प्रत्यक्ष- पूर्विकाऽर्यापत्तिर्यया । प्रत्यक्षेण प्रतिपन्नाद्दाहाद्वहेर्दहनशक्तिकल्पना । न हि शक्तिः प्रत्यक्षेण परिच्छेद्या। अतीन्द्रियत्वात् । नाप्यनुमानेन । अन्य प्रत्यक्षावगतप्रतिबन्धलिङ्गप्रभवत्वेनाभ्युपगमात् । अर्यापत्तिगोचरम्य चाऽर्थस्य सदैव प्रत्यक्षाविषयत्वात् । अनुमानपूर्विका यथा । सूर्ये गमनातच्छक्तियोगकल्पना । अत्र हि देशाद्देशान्तरप्राप्त्या सूर्ये १० गमनमनुमीयते । तम्नाच्च तत्र गमनशक्तिसम्बन्धोऽर्यापत्त्या कल्प्यते । गाव्दप्रमाणपूर्विका यथा । पीनो देवदत्तो दिवा न मुंक्ते इति वाक्य- प्रतिपनदिनाधिकरणभोजनाभावविशिष्टपीनत्वाख्यकार्यान्यथानुपपत्त्या कारणभूतरात्रिभोजनाभिधायकं रात्रौ भुक्त इति वाक्यावण्डलक कल्प्यते । रसायनोपयोगादेम्तु तत्कारणम्याभिधायकं तन्न कल्पनाईन। १५ दिनाधिकरणंभोजनाभावविशिष्टत्देन पनित्वम्य रसायनोपयोगादिगध- हेतुत्वात् । रसायनोपयोगादौ हि सर्वथा भोजन निषिध्यने न तु दिनाधिकरणतया । उपमानपूर्विका यथा । गदयोपनितम्य गोपिण्ड- म्योपमानप्रमाणाहताशक्तिकल्पना । अर्धापत्तिपूर्विका दया शब्दकर्तृकार्थप्रत्यायनानुपपत्तिपतिपत्नवाचकशक्यन्यथानुपपत्त्या दरब्दे २० नित्यत्वकल्पना । शब्दोचारणे हि सत्यन्यथानुपपत्त्या पाचिका शक्तिस्तावत्प्रतीयते । पुनरर्यापतिप्रनितवाचकात्यन्मयानुपपत्त्या सदस्य स्थायित्वं प्रतीयते । अभावपूर्दिका क्या । प्रनाथाभावनि- तारननि जीवक्षेत्राभादात्रवहिर्भावफ्ल्पना । चैत्रो पहिरन्ति जीदतो वेदमन्यभावान्यथानुपरेरिति । यथोतं. भट्टेन " तत्र प्रन्य- २५ । अधिरामपुरला ·[परि... २७८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः क्षतो ज्ञानाहाहाहहनशक्तिता ॥ बढेरनुमिता सूर्ये यानात्तच्छक्तियां- ग्यता ॥ १॥ 'पीनो दिवा न भुक्ते चन्येवमादिवचः श्रुता ॥ रात्रिभोजनविज्ञान शाब्दार्थापत्तिरुच्यते ॥२॥ रात्रिभोजनविज्ञानमिति रात्रिभोजनाभिधायकवायगकलविज्ञानन् । ५ गयोपमिताया गोस्तज्ञानग्राह्यशक्तता ॥१॥अभिवानप्रसिद्ध्यर्थम- पत्त्यावबोधिता ॥ शन्ने वाचनसामर्थ्यात्तन्नित्यत्वप्रमेयता ||२|| अभिधानान्यथाऽसिद्धेरिति वाचकशक्तता । अर्थापत्यवगम्यंत्र तदनन्यगतेः पुनः ॥ ३ ॥ अर्थापत्यन्तरेणेव शब्दनित्यत्वनिधयः ॥ ४ ॥ प्रमाणाभावनिर्णीताचत्राभावविशेपितात् । गेहाचत्रवहि- १० विसिद्धिर्या विह दर्शिता ॥५॥ तामभावोत्थितामन्यामर्था- पत्तिमुद्दाहरेत् ॥ ६॥” इति । एतेषु चार्थापत्तिनिदर्शनयु प्रत्यक्षानुमानोपमानपूर्विकाणामापत्तीनां शक्तिः प्रमेयत्वेन दर्शिता । गव्दार्थापत्त्यभावप्रमाणपूर्विक्राणा तु यथाक्रमं वाक्यशकलगन्द- नित्यत्वचैत्रवहिवा.। न च प्रत्यक्षानुमानोपमानपूर्विक्राणामेवार्था- १७ पत्तीना शक्ति. प्रमेयेति नियम । अन्यासामपि शक्तिगोचरत्वेन कचिद्दर्शनात् । तथा चार्थापत्तिपूर्विकयाऽीपत्त्या रूपप्राकटयान्यथा- नुपपत्तिप्रतिपन्नरूपोपलम्भान्यथानुपपत्तिन्पया चक्षुपो रूपपरिच्छेदन- गक्तिः कल्प्यते । अर्थापत्ति. पोढा सेयं मानान्तरत्वमुपवान्ती ॥ सामग्रीविषयभिदा मनम्मु चेतस्विनां वमतु ।। २९२ ॥ अभावप्रमाणमपि प्रमाणान्तरम् । तथा हि । तस्य स्वरूपं प्रत्यक्षादेः मीनानकमतेनामावम्य सदपलम्भकप्रमाणपञ्चकस्यानुत्पत्ति । तदुक्तम् । प्रत्यक्षाटेग्नुत्पत्तिः प्रमाणाभाव उच्यते ॥ सात्मनोऽपरिणामो वा विनानं वान्य- वम्नुनि ॥ १ ॥” इति । अम्बार्थः । प्रत्यक्षादेरापतिपर्यन्नम्य १ मी.यो. वा. म. . अर्था. प.जे. ३,५१. मी.लो. या. म. .,६,७,८, मी गो वा. न. ५ मा पलो.११. २० प्रमणान्नग्वव्यव- म्यापनमा अचा . . . .

·परि. २ सू. १] स्याद्वादरत्नाकरताहेत: ५ यथाविषयमनुत्पत्तिरभावप्रमाणलक्षणमित्यर्थः । तामेव प्रत्यक्षाचनुत्पत्ति विवृणोति नालन इत्यादि । उत्तरपदार्थप्रतिपेघमात्रविवक्षायामात्म- नोऽपरिणामो वेत्याह । घटज्ञानरूपतया परिणतस्यात्मनो घटसद्भावः प्रनेयः । तद्रूपेणापरिणतस्य तु तदभाव इत्यर्थ । उत्तरपदार्थपर्यु- दत्तवस्त्वन्तरविवक्षायां विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनीत्याह । भूप्रदेशे घटव्य- तिरिक्ते वस्तुनि घटविविक्तताल्यो इह प्रदेशे पंटो नास्ताति यहिजानं तदभावसंज्ञकं प्रमाणमित्यर्थः । अयमागयः । इह प्रदेगे दृश्या- दन चाऽन्ति तदनन्तरं घटो नास्तीति ज्ञानं चोत्पद्यते । तत्र घटाभावे प्रमेये यादर्गनमेव कदाचित्रमाणत्वेन विवक्ष्यते । तदा सात्मनोऽपरि- णानो वेति पक्ष । जय तदनन्तरं नास्तीति ज्ञानं प्रमाणत्वेन विवश्येत १० वोधकत्वेन वाचक्प्रत्ययाभावेन च । तदा विनानं चाऽन्यवातूनीति पनः। प्रथमपले नास्तीति जान फलन्. द्वितीयपक्षे तु हानादिबुद्धिरिति । विषय. पुनरस्य प्रमाणपञ्चक्प्रवृत्त्वयोन्गेऽसदंग । यदुक्तन् । "प्रमाण- पञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ॥ वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमा- णता ॥ १ ॥" इति ॥ अन्यार्थः । सदसपेणोभयालके वन्नुनि २९ व्यवस्थ्तेि सति वन्निन्वन्तुरूपे दन्त्वशे सद्रूपे प्रमाणपञ्चकनापत्ति- पर्यन्तं न जायते । किमर्थन् । दन्तुसत्तावबोधार्थन् । तकाभावादो प्रमेयेऽनावन्य प्रमाणता। ऑचकन्लेव व्यान्यातवान् । “यत्र घटाख्य वस्तुनि प्रत्यक्षादि सद्भावग्राहक नोपजायते। तत्य नास्तिता भूप्रदे- शाधिकरणानावप्रमाजस्य प्रमेयेति" ! न चेदनभाग्नानं प्रलन् । २० अमानपेक्ष्या लालमन सनिकपदिर मनुवचनानात् । उन ६ मि.एन् । उन्' प. पुन् : पोम पुल पार ! ४ दन्न'यदि ''हमने नन्ति ६..एन । प्रमादि जा सनम.नके नानि । यो.सा.म. ५ मा.९ . . . से... न .

·No text on this page.

·२७९ ५ परि. २ स. १] स्याद्वादरत्नांफरसहितः यथाविषयमनुत्पत्तिरभावप्रमाणलक्षणमित्यर्थः । तामेव प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्ति विवृणोति नोमन इत्यादि । उत्तरपदार्थप्रतिषेधमात्रविवक्षायामात्म- नोऽपरिणामो वेत्याह । घटज्ञानरूपतया परिणतस्यात्मनो घटसद्भावः प्रमेयः । तद्रूपेणापरिणतस्य तु तदभाव इत्यर्थः । उत्तरपदार्थपर्यु- दस्तवस्त्वन्तरविवक्षाया विज्ञानं वाऽन्यवस्तुनीत्याह । भूप्रदेशे घटव्य- तिरिक्ते वस्तुनि घटविविक्तताख्यो इह प्रदेशे पंटो नास्तीति यद्विज्ञानं तदभावसंज्ञक प्रमाणमित्यर्थ. अयमाशयः। इह प्रदेशे दृश्या- दर्शनं चाऽस्ति तदनन्तरं घटो नास्तीति ज्ञानं चोत्पद्यते । तत्र घटाभावे प्रमेये दृश्यादर्शनमेव कदाचित्प्रमाणत्वेन विवक्ष्यते । तदा सात्मनोऽपरि- णामो वेति पक्षः । अथ तदनन्तर नास्तीति ज्ञानं प्रमाणत्वेन विवक्ष्येत १० चोधकत्वेन वाचकप्रत्ययाभावेन च । तदा विज्ञानं चाऽन्यवस्तूनीति पक्षः। प्रथमपक्षे नास्तीति ज्ञानं फलम्, द्वितीयपक्षे तु हानादिवुद्धिरिति । विषयः पुनरस्य प्रमाणपञ्चकप्रवृत्त्ययोग्योऽसदंश. । यदुक्तम् । “प्रमाण- पञ्चकं यत्र वस्तुरूपे न जायते ॥ वस्तुसत्तावबोधार्थ तत्राभावप्रमा- णता ॥ १ ॥” इति ॥ अभ्यार्थः । सदसद्रूपेणोभयात्मके वस्तुनि १५ व्यवस्थिते सति यस्मिन्वस्तुरूपे वस्त्वशे सद्रूपे प्रमाणपञ्चकमर्थापत्ति- पर्यन्त न जायते । किनर्थम् । वस्तुसत्तावबोधार्थम् । तत्राभावाशे प्रमेयेऽभावस्य प्रमाणता। ओंचकस्त्वेवं व्याख्यातवान् । “यत्र घटाख्ये वस्तुनि प्रत्यक्षादि सद्भावग्राहक नोपजायते । तस्य नास्तिता भूप्रदे- शाधिकरणाभावप्रमाणस्य प्रमेयेति" । न चेदमभावज्ञानं प्रत्यक्षम् । २० अक्षानपेक्षया केवलात्ममन सन्निकर्पादेव समुत्पद्यमानत्वात् । उक्तं ॥ - १ १'सात्मन ' इति म. पुस्तके पाठः । २'यम्' इति प. पुस्तके पाठ. ३ ' घटो' इति म पुस्तके पाठः। ४ . तदनन्तर' इत्यादि 'पक्ष. इत्यन्तं नास्ति प. म. पुस्तकयो । ५ 'प्रथमपक्षे' इत्यादि 'जायते' इत्यन्त भ पुस्तके नास्ति । ६ मी. लो. वा. स्. ५ अभा. प. श्लो. १. ७ मी. 'लो. वा. सू. ५ अभा. प.लो. २७. 1. .

·.:-.. प्रमानानन्नाशनार च " गृहीत्वायग्नुमगावं स्मृन्चा प्रतियोगिनम । सन् नास्लितानानं जायनसान रेसया ।। २ ।। अनानी प्रमजान चलाने नानीनजान नदी कटो ना। निमोलिने तु वायुभयोग्यमात्र । कर मनाने नामानिने प्रदानानमेवारज नान्नीनिजानन्यायालयान्यमान्य नहर भाविचमन्यथामिद्धनामन्य दगवितुभियं कारिका भट्टनान्दिय । र चात्र तात्पर्यन । स्वदेशदणसादरममावग्रटनन । नत्रंशत्र चन्द्रियजनिति नहावभाविचनान्यथापिद्धनगवानन्य । यस विकारिन चक्षुषि हुन्थ्यवस्थितनी पनानं चंन्याने मन १० च तत्र रूपज्ञानवान्जनियंत । पर्मनान वकासनमानिने पादानुमानिकनिति नद्धावभाविच नत्रान्वयामिदन । एकनिहानि गृहीवा मुत्रेति च नानानयोग्भेदालनानकवाभिवानमिति । अमावांगेन सहेन्द्रियन्य मन्वन्यायोन्यत्वाच नेहननावनानं प्रयत्न बबाह । न तावदिन्द्रियर्णपा नास्ती युन्याद्यते मतिः ।। भावांगेर्नर १५ संयोगा योग्यन्वादिन्द्रियस्य हि ॥ १ ॥ " अन्यार्थः । येन्यता हि कार्यदर्शनसनविगया सा चेन्द्रिाणां नागंगनहा एवोपलभ्यते नाभावांश इति । न ३ घन्भेदाभावांगेन न्हा- भावांगत्यामेदे सति योन्यतासिरिन्द्रियेण मन्त्रयोगतानन- वाचहिपय ज्ञान्नव्यानेवेत्यभिधेयन् । अनिन्ने धर्मिणि रूपरनयोखि २० भावामावांशयोरन्योन्यं भेदात् । तदुक्षन् । ननु नावादामिन्नन्वा- सम्प्रयोगोऽल्लि तेन च ॥न ह्यत्यन्तमभेदोऽस्ति रूपादिवादिहापि नः ॥ १ ॥ अत्र पूर्वाधन प्रन्नः । उत्चगन तरन् । यदि हि भावाभावयोरेकान्तेनाभेदः स्यात्तो मावेनेन्द्रियसन्निन्में तमिन्नन्य तन्यापि स न्यात् । न लेवनन्ति । अमावस्यापि रूपा- १नी. खो. वा. म. ना. प. श्रो. १८...सो. वा. मु.५ना. प.मो. १९.

·परि. २ सू.१] स्यावादरत्नाकरसहितः दिवदत्यन्तमभेदाभावादिति । न चैतदभावज्ञानमनुमानम् । लिङ्गा- भावात् । तदुक्तम् । " नं चाप्यस्यानुमानत्वं लिङ्गाभावात्प्रतीयते ।। भावांशो ननु लिङ्गं स्यात्तदानीमजिघृक्षणात् ॥ १॥ अभावांशे गतेर्जन्म भावांशे ह्यजिघृक्षिते । तस्मिन् प्रतीयमाने च नाभावे जायते मतिः॥२॥ न चैप तस्य धर्मत्वं पदवत्प्रतिपद्यते ॥ इति । अत्र भावांशो ननु लिई त्यादिति प्रश्नः । शेपं तु समा- धानन् । अवमाशय । भूप्रदेशाख्ये धम्मिणि घटाभावे प्रमेयेऽघटाभा- वस्य वा लिङ्गत्वं स्याद्भूप्रदेशस्य वा । न तावत् घटाभावस्येत्याह तदानीमजिघृक्षणादिति । घटाभावप्रतिपत्तिवेलायामप्रतीयमानस्य घटस्य कथं लिङ्गत्वम् । तत्प्रतिपत्तिवेलायां च तदभावप्रतिपत्तिर्नास्तीत्यर्थ. । १० नापि भूप्रदेशस्यैव लिङ्गत्वम् । घटाभावे प्रमेये भूप्रदेशस्य पदवत्तद्धर्मतया अहणाभावादिल्याह । न चैप तस्य धर्मत्वमिति । एप इति पुरोव- स्थितं भावमपरोक्षं निर्दिशति । यथार्थे पक्षीकृते पदमतद्धर्मतया न हेतु- रित्युक्तमेवमेपोऽपि भूतलभावो न घटाभावस्य धर्म इति । न चाभावन्य भावरूपेण प्रत्यक्षादिनाप्रमाणेन परिच्छित्तिर्युक्ता ।प्रयोग । यो यथाविध- १५ विषयः स तथाविधेनैव प्रमाणेन परिच्छिद्यते । यथा रूपादि वो भावल- पेण प्रत्यक्षादिना । विवादास्पदीभूतश्चाभावस्तन्मादभावप्रमाणपरिच्छेद्य इति । यदाह । “मेयो यद्वदभावो हि मानमप्येवमिप्यताम्।। भावात्मके यथा मेये नाभावस्य प्रमाणता ॥ १॥ तथैवाभावमेयेऽपि न भावस्य प्रमाणता ॥ " इति । चतु प्रकारश्चाभावो व्यवस्थित. । २० प्रागभावप्रध्वंसाभावतरेतराभावात्यन्ताभावभेदात् । उक्तं च, दध्यादि यन्नास्ति प्रागभावः स उच्यते ।। नास्तिता पयसो दान प्रध्वंसाभावलक्षणम् ॥ १॥गवि योऽवाद्यभावस्तु सोऽन्योन्या- भाव उच्यते ।। शिरसोऽवयवा निन्ना वृद्धिकाठिन्यवर्जिताः ।। २॥ " क्षीरे १नी. ओ. दा. २. ५ जना पने..९३०,३१.मी. मे. दा. २.५जमा प. ४५, १६.६ मी होका ५जना.९ ..,, ·२८२ [परि. २ स. १ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः शशशृङ्गादिरूपेण सोऽत्यन्ताभाव उच्यते ॥” इति । आसामर्थः। क्षीरमृदादौ कारणे दधिघटादिलक्षणं कार्य नास्तीत्येवं यत् प्रतीयते लोके स प्रागभाव उच्यते । एवं दन्ति क्षीरस्य यन्नास्तित्वमयं प्रध्य- साभावः । यस्तु गवादावश्चाद्यभावः सोऽन्योऽन्याभाव उच्यते । शश- ५ शृङ्गादिरूपेणालोच्यमानाः शशमूर्नोऽवयवा वृद्धिकाठिन्याभ्या रहिता अत्यन्ताभावः । स्वरूपेण तु ते भावा एवेति । अभावप्रमाणाभावे तु प्रागभावादिचतुष्प्रकाराऽभावव्यवस्था न स्यात् । यदाह ॥ " क्षीरे दधि भवेदेवं दनि क्षीरं घटे पटः । शशे शृङ्गं पृथिव्यादौ चैतन्य मूर्तिरात्मनि ॥ १॥ अप्सु गन्धो रसश्चाग्नौ वायौ रूपेण तो सह। १० व्योनि सस्पर्शकास्ते च न चेदस्य प्रमाणता ॥२॥" एवमिति यथा क्षीरे दधि एवं दध्न्यपि क्षीरमित्यर्थः । शशे शृङ्गमित्यतः प्रभृति अत्यन्ताभावासिद्धौ परेपां दोषप्रसञ्जनम् । आभावप्रामाण्यानाश्रयणे हि न शशादिषु शृङ्गादीनामत्यन्ताभावः सिद्धयति । परिपन्थिनश्च भूतेचै- तन्यवादिनो न निराकर्तुं शक्यन्ते । महाभूतानां वाय्वादीनामात्य- १५ न्तिको गन्धाद्यभावो न सिद्धयेत् । यथोत्तरं हि चत्वारि महाभूतान्येकै- कगुणरहितानीति स्थितिरिति । न चाभावस्यावस्तुत्वम् । द्रव्यादिव- द्भिद्यमानत्वात् । तदुक्तम् । चावस्तुन एते स्युर्भेदास्तेनास्य वस्तुता” इति । कारणादिस्वरूपत्वाच्च प्रागभावादे वस्तुत्वम् । तदाह " कार्यादीनामभावः को भावो यः कारणादिनः” इति । २० वस्त्वेव हि सदसदात्मकमिति सिद्धान्त. । तत्र कथं वस्तुरूपस्यैवा- भावस्य निस्स्वभावत्व भविष्यति । स एव हि कार्यस्य दध्नोऽभावो यस्तत्कारणस्य क्षीरस्य भावः । स एव च क्षीरस्याभावो यस्तत्कार्यस्य दघ्नो भावः । किमिदानीं भावाभावयोरभेद एव । नेति बदामः । भेदोऽपि ह्यनयोधर्मधर्मितया कियानप्यस्त्येव रूपादीनामिवेति । इत- न १ मी. सो. वा. सू. ५ अभा.प. श्लो.५,६. २ भूतचैतन्यवादिन -चार्वाकाः। ३ स्थिति:-शास्त्रमर्यादा । ४ मी. लो. बा. सू ५ अभा. प.लो. ८.

·परि. २ न.10 स्वाहादरत्नाकरसहितः २८३ धानुमानहयादवीयते वस्तुत्वमभावस्य । अभावो वस्तु अनुवृत्ति- व्यावृत्तिबुद्धिनारत्वात् प्रमेयत्वाइवादिवत् । यदक्तम् । यद्वानु- त्तिव्यावृत्तिबुद्धिग्राह्यो यतस्त्वयम् । तस्माद्वादिवद्वस्तु प्रमेयत्वाच गृयताम् ।। १ ।। "तत्रानुवृत्तिबुद्धि. । चतुर्वप्रभावोऽभावः इत्ये- कावा. प्रत्ययः । व्यावृत्तिबुद्धिः । प्रागभावोऽयं न प्रध्वंसाभाव ५ इत्यादिभेदाकारप्रत्यय इति । एवं वल्पमेनाद्वोचरभेदालालन्य भेदाच । भिन्नं सिद्धनभावप्रमाणनपरप्रमाणेभ्यः ।। २९३ ॥ ततश्च. सामयादेभक्त शान्ननुल्यं मिन्नं मान भट्टनीत्या प्रसिद्धन् ।। मानहित्वं सौगततत्कथं ते तन्नाधातु न्यायनिष्ठां प्रतिष्ठान् ॥२९॥ नन्व्वं प्रत्यापरोलभेडात्कथ जैनानानपि प्रमाणद्वैविध्यव्यवस्था । स्नतिद्धाने लागादीनागनादीना प्रमाणान्तरत्वप्रसिद्धेरविशेषादिति परेऽननवाद प्रचेत् । तेपा परोक्षेऽन्तर्भावादिति ब्रूमः । यथा परोभन्देन वैविध्य नार- मायदेवलक्षणलक्षितं तब्यक्तिभेदेऽप्येकमेव । यथा १५ सम्मानना त देशकलक्षणललितं चक्षुरादिप्रत्यक्षन् । अवै- मान्भवन्निम्। गोकल्यणलक्षितं च गाव्दादीति । यथा हि चक्षुरादिसाननीभेदेऽपि तज्ज्ञाने वैशबैकलमणलक्षितलेनैवाभेदः प्रसिद्ध तहन्छादिसान्त्रीभेडेऽप्यवेगवेकलमणललितत्वेनेवाभेदः शाळादी- नामस्तु । ननु परोक्षस्य स्मरणादिभेदेनदाने परिगणयिप्यमाणत्वादुप- २० मानादीनां प्रमाणान्तरत्वनन्त्येवेत्यप्यसनीक्षिताभिगनन् । यन्नादुपनान प्रत्यभिज्ञानेऽन्तर्भावविप्यते । अर्धापत्तिस्त्वनुमानेऽन्तर्भवति । तथाहि अपित्त्युत्थापोऽयोऽन्यथानुपपद्यमानदेनानवगतोऽवगतो वाऽदृष्टार्थ- परिकल्पनानिमित्तं स्यात् । न तावदनवगतः । अतिप्रसज्ञात् । येन भी.को. पा.मा.प.ओ. ९.२ '' इति प. एत्तरे पाइ ! ।

·२८४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ म.१ हि विनोपपद्यते तमपि परिकल्पयेदनवगतत्वाविशेषात् । अथ ते न कल्पयति, तर्हि येन विना नोपपद्यते तमपि न कल्पयेत् । अथावगतः, तर्थापत्तेरनुमानाढभिन्नत्वम् । अन्यथानुपपद्यमानत्वेन प्रतिपन्नादेक- स्मात्सम्वन्धिनो द्वितीयस्य प्रतीतेरत्राप्यविशेषात् । किं चार्थापत्युत्था- ५ पकस्यार्थस्यान्यथानुपपद्यमानत्वावगमोऽर्थापत्तेरेव प्रमाणान्तराद्वा । प्रथमपक्षेऽन्योन्याश्रयः । तथा ह्यन्यथानुपपद्यमानत्वेन । प्रतिपन्नाढर्था- दर्थापत्तिप्रवृत्तिस्तत्प्रवृत्तेश्चास्यान्यथानुपपद्यमानत्वप्रतिपत्तिरिति । अथ प्रमाणान्तरादापत्युत्थापकस्यार्थस्यान्यथानुपपद्यमानत्वावगमः । तत्ति भूयोदर्शनं विपक्षेऽनुपलम्भो वा । आद्यकल्पे कास्य मूयोदर्शन १. साध्यधर्मिणि दृष्टान्तघर्मिणि वा । यदि साध्यवर्मिणि, तदा भूयो- दर्शनेनैव साध्यस्यापि तत्र प्रतिपन्नत्वादर्थापत्यर्थ्यम् । अथ दृष्टान्तधर्मिणि, तर्हि तत्र प्रवृत्तं भूयोदर्शनं साध्यधर्मिण्यप्यस्यान्यथा- नुपपद्यमानत्वं निश्चाययति तत्रैव वा । तत्रोत्तरपक्षोऽयुक्तः । न खलु दृष्टान्तधर्मिणि निश्चितान्यथानुपपद्यमानत्वार्थोऽन्यत्र साध्यधर्मिणि १५ तथात्वेनानिश्चितस्स्वसाध्यं प्रसाधयति । अतिप्रसङ्गात् । प्रथमपने तु लिङ्गार्थापत्त्युत्थापकार्थयोर्भेदाभाव । ननु लिङ्गस्य दृष्टान्तधर्मिणि प्रवृत्तप्रमाणात्स्वसाध्यान्यथानुपपद्यमानत्वनिश्चयोऽर्थापत्त्युत्थापकार्थस्य तु साध्यधर्मिणि प्रवृत्तप्रमाणादित्यनयोर्भेद । नैतद्युक्तम् । अर्थापत्तेय- र्थ्यस्य तदवस्थत्वात् । न च लिङ्गं सपक्षानुगममात्रेण गमकं वचस्य २० लोहलेख्यत्वे पार्थिवत्वादिवत् । किं तर्हि व्याप्तिवलेन । तत्र च किं सपक्षानुगमेनेति प्रतिपादयिप्यते । तदभावे गमकत्वमेवास्य कथमिति चेत् । उच्यते । यथार्थापत्त्युत्थापकार्थस्य । तथा चार्थापत्तिरेवाखि- लमनुमानमिति प्रमाणसंख्याव्याघातः । भवतु वा सपक्षानु- गमाननुगमरूपो विशेप. । तथापि नैतावता तयो ढः । अन्यथा 1वमल हितादनुमानात्तद्रहितमनुमानं प्रमाणान्तरं म्यादिति प्रमाण- । । १'न तकल्पयति ' इति भ, पुस्तके पाट ।

·२८५ । परि. २ स. १] स्याहादरत्नाकरसहितः संख्याव्याघातः । अस्ति चानुमान पक्षधर्मत्वरहितम् । नदीपूरोऽप्य- धोदेशे दृष्टः सन्नुपरिस्थिताम् । नियम्यो गमयत्येव वृत्तां वृष्टिं नियामिकाम् ॥१॥ पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन पुत्रब्राह्मणतानुमा । सर्वलोकप्रसिद्धा न पक्षधर्ममपेक्षते ॥२॥ एव यत्पक्षधर्मत्वं ज्येष्ठं हेत्वङ्गमिप्यते । तत्पूर्वोक्तान्यधर्मत्वदर्शनाव्यभिचार्यते ॥ ३॥" ५ इति भट्टेनाभिधानात् । नियमवतोऽर्थादर्थान्तरप्रतिपत्तेरविशेषात्तयो- रभेदे स्वसाध्याविनाभाविनोऽर्थादर्थान्तरप्रतिपत्तेरत्राप्यविशेषात्कथमनु- मानादर्थापत्तेर्भेद: स्यात् । अथ विपक्षेऽनुपलम्भात्तस्यान्यथानुपपद्य- मानत्वावगमः । न । पार्थिवत्वादेरप्येवं स्वसाध्याविनाभावित्वा- वगमप्रसङ्गात् । विपक्षेऽनुपलम्भस्याविशेषात् । सर्वात्मसम्बन्धिनोऽनुपल- १० म्भस्यासिद्धानेकान्तिकत्वाच्च । नन्वेव सकलानुमानोच्छेदः अस्तु नाम तस्यायं यो भूयोदर्शनाद्विपक्षेऽनुपलम्भावा व्याप्तिं प्रसाधयति । नास्माकम् । प्रमाणान्तरात्तत्प्रसिद्धयभ्युपगमात्, मीमांसकस्यापि ततस्तदभ्युपगमे प्रमाणसंख्याव्याघातः । प्रत्यक्षाद्युपलक्षितादधिगतिर्वार्थादिहार्थान्तर- १५ स्यार्थापत्तिरियं न किन्तु सुसखे सैपाऽनुमानं ध्रुवम् ।। तन्मीमांसकपलप्रमाणगणनात्यन्तार्जवं नोचितं छेकाना परिपन्न नाम किमियं ज्ञाता त्वयाद्यापि भो. ॥२९५॥ अत्र योगाः सनिरन्ते । अर्थापत्तिर्या प्रतिष्ठानुमाने नैयायिक्मतेने शते युप्मन्नीत्या हन्त तस्याः कदाचित् ।। खण्डनम् । ग्राह्या शक्तिर्मन्यतेऽतीन्द्रिया या श्लाघ्या नेयं न्यायमुद्रादरिद्रा ॥२९६॥ Aad २० १ प्रथमलोकार्थद्योतक लोक उपलभ्यते देवलम् । मी, श्लो. वा. भ. प. ग्लो १७ 40 ·- पर कारित्वप्रसक्तिरिति वाच्यम् । प्रनिवन्तकाभावभ्यापि सनकारिवानन्य प्रमाणन नाकार नयाति । नापि नगि फोट गानुसत्यानुमानमा सुमना गमनम् । नजन गजनम । कारण म्बर पद रिमतिर पापोटापट नाग । सानय र दहन देहसंयोगादिस्तु गहकारी । तभमभरोजगंतया मम्पपमान ५ स्फोटकारी कशमतीन्द्रियमतिकल्पना कागलमनलम्मान । न प्रतिबन्धकमणिमन्त्रागादिगतिमानेऽपि धनयम्य म्फोटादिकार्य- स्वरूप च तदानीमभावात् । प्रयोगश्चतनिधये नानाट्य स्वन्यमहकारित रुपदृष्टगक्त्यतिरिक्तशक्तिभाजी न भवन्ति कार्यान्पादकत्वान् । यदि १० तदित्य यथा कर्म । तथा चैते तस्मात्तथा । उत्क्षेपणादिकं हि विभागेन निवर्तिते पूर्वसंयोग उत्तरसंयोगोन्पाढे म्वरूपलक्षणाया पूर्वसंयोगप्रध्वंसलक्षणसहभारिपायाश्च दृष्टगत्तेरतिरिक्तशक्तिभाग भवत्येवेत्युमयसम्प्रतिपन्नोऽयमर्थ. । विष्णुभट्टस्त्वाह । सहकारिव्यतिरिक्ता शक्तिरस्तीति वाश्यमनर्थकं सर्वप्रमाणेग्नुपल १५ भ्यमानार्थत्वाद्यदित्यं तत्तथा यथाडल्यग्रे करिशतमास्त इति वार यथोक्तसाधनं चैतत्तस्माद्यथोक्तसाध्यम्" । विमलाशिव पुनरन्य प्राह । “वढ्यादिकं न स्वकसमवेतातीन्द्रिय कार्यकचाक्षुपत्वे सति हेतु त्वात् यदित्यं तत्तथा यथा गोत्वं तथा च विवादास्पदं तस्मात्तथा वढ्यादिकं नातीन्द्रियकार्यकृदित्युच्यमाने प्राणिसमवेतादृष्टरूपाती २० न्द्रियकार्यकृत्त्वस्यापि प्रतिषेधः स्यात्तदपोहाय स्वसमवेतेति । वय दिकं हि प्राणिनामदृष्टं निमित्तकारणत्वेन करोति न तु तत्तत्र समने तम् । प्राणिसमवेतत्वात्तस्य। एवमपि बढ्यादेराकाशादिनापि संयोग कृत्त्वस्वभावः स्यात्तन्निपेघायाह एकेति । संयोगो हि न वयादावे समवेतः हेतुत्वादित्युच्यमाने आत्मादिना स्वकसमवेतातीन्द्रिया १ स्फोटः-वंशादीना सगन्द स्फुटनम् । अथवाऽग्निसयोगेन गर स्फोटोत्पत्ति.।

·२८७ परि.२ म् १] स्थानदरनाकरसहितः पादिकार्ये जनकेन व्यभिचारः स्यात्तत्परिहाराय चाचपत्व इति। अपि चासौगक्तिनित्यानित्यावाआधपक्षे सर्वदा कार्योत्पादप्रसङ्गातस्याः सदा सत्चानाननु तन्नित्यत्वेऽपि सहकारिणां कादाचित्तत्वप्रयुक्तं का- यस्य कादाचित्कलमावदपेक्षयास्तस्या कार्यकारित्वप्रतिज्ञानात्" इति। एतदप्यनुपपन्नन् । शक्तिकल्पनादैनथ्र्यप्रसक्ते. स्वरूपन्यैव सहकारिका- ५ रणापेक्षम्य कायोत्पाइकलोपपत्ते. । अनित्यत्वे तु स्वल्पतहकारिलक्षण- सामर्थ्यसम्पपद्येवमतीन्द्रियशक्त्यन्तरनिप्पाचा वा । प्रधमपक्षे कार्यमेव स्व- स्पतहकारिलक्षपसायसन्पादनन्तु। पर्याप्तमप्रातीतिजातीन्द्रियगति- कल्पना । अतीन्द्रियगतवन्तरनिप्पाद्यत्वेऽनवन्या । तस्यापि काना- चिकन्ग तदन्तरनिपाधवप्रसत्तेः । तथा प्रतिकार्यनेका भक्तिरनेका वा । न तावदेका, तनेदाचार्यभवाड़ीकरणात् । अधानेका. तर्हि किनक्तिशक्तिमताभदोऽदो भेदाभेदोन । भेदेऽपसिद्धान्तप्रसङ्गः । अमेऽपि स एव दोप। किंच । किं मतिभ्यन्तहानभिन्नन्तद्वतो वा मलय । प्रयनपने शक्तिवरूपबच्चतितोऽप्यनेकत्वमतीन्द्रियत्वं च न्यात् । तावाल्थे तन्यपि तवा भेदाइतीन्द्रियन्वल्पन्वी- १५ काराच । अन्यथा तत्तानात्यानुपपत्ति । द्वितीयविकल्ये तु शक्ति- नम्वरूपवच्छत्तीनानप्रेमप्रसति । एजन्माननिन्नानां तल्वरूप- वदनेन्चानुपपत्तेः । कुतः नायनानासन्नद । भेदाभेदपक्षन्तु विरोधादेवालन्मवीति । तत्ला भावना वपसहकारिटमपा शक्ति । उपपत्तिनति न पुनः पाल्पा परानिनता ॥ २९७ ॥ नं व्यलीवचनेचारल्डीवनियोगाः॥ गतिमान्वीना- पन्नाइतीन्द्रियायां गतो युक्तिःमुल्येव।।२९८॥ तथा हि। दत्ताववादि दृष्टकारणादेव म्वरूपसहकारिस्पादि- त्यादि । तदवयन् । प्रतिबन्धकोपाकनानन्यावानगि ततः कार्यो- २९ भोपन्मन्नति दिन FEEकावले रोल्पादाद । २ 'द'लमिल थे। । दिकान्य रुन्छन्।

·। - FFE, inf! को 4.11.41 14. पी पागमा , ना !-17414 पनि in ., गति पनि । न मालीकारः ५' " मन्त्रागनिमी कानुनि समापिनि गया नियम- निरकाम्यामनभाग्निगामी पनि कारण नया प्रतिमा मन्त्राः प्रागभाऽपि कारण गन मन्त्रादिप्रयोगे राति निधन उति सामग्रीलगुणगाव दास्यानु पनि शक्तिवरल्यान् " इति । १० तदपि प्रत्युत्ता । उनिल्या प्रनिनिमागमातम्या प्रति कार. णत्यासमवात् । नापि प्रजग मा कागे । तागभावे तमत्त्वेऽपि चोत्तम्भकमण्युपनिपाने दादानु परिप्रमझान । उभयदशायामपि तप्राय- सम्य सहकारिणोऽसम्भवात् । नाप्यन्योन्याभाव । प्रतिवनमाया- दिसद्भावेऽप्यस्य सम्भवेन दाहोदयानुपक्षात् । तत्यागभावप्र बंसाभाव- १५ योश्च समयेऽन्योन्याभावासम्भवेन दाहानुदयासक्तेश्च । अत्यन्ताभा- वस्य च प्रतिबन्धकमण्यादावसम्भवादेव सहकारित्व प्रत्याग्न्यातन् । अथ कदापि प्रतिबन्धकस्य प्रागभाव कदापि प्रवस. शिखिनि सखित्वमाश्रयति । तथा चाभिदधे विष्णुभट्टेन "प्रतिबन्धकागभाव- प्रध्धंसाभावयोश्च नीलपीताद्यनेकविधानामिव यथासम्भवं कारणत्वं २० विशेपत" इति । तदपि नोपादेयम् । कार्यस्यैवमनियतहेतुकत्वप्रसङ्गात् । अनियतहेतुकं चाहेतुकमेव । ननु किमिदममर्यादमुच्यते । अनियत- हेतुकं नैकहेतुर्भवति न पुनरहेतुकमेव । युक्तिरिक्तम्यैतद्वचः । यत्र खल्वसति कार्य नोपजायत एव सत्येव तु जायते तदेव कारणमिति कार्यकारणकथासु कथयन्ति तार्किकाः । यदि तु तदन्तरेणापि कार- २५ णान्तरादुपजायमानं कार्यमुपलभ्यते तदा कथ तत्कार्यता । असत्यपि १ न्यायकन्दल्यां पृ १४५५. १५.

·No text on this page.

·(:.' ' , , -- . -- . । ११. { जोर mfiमा. । म पनि नगिना या प्रा. नीक्यिने । गा पनि प्रतिदिन तामे नत्वं न व्यवतिष्ठेत । अथ तदाप्यसौ स्वाश्रयमिन्धन दहत्येवान्यथा नि.. i", पो. i lortsett í stí .. नाममin hindi मनि पनि नागरिक र निपयो भF १० ग्वीक्रियते । शेपा - काय कुक्षको म्भक उसमाना प्रतिपकने । पो.निगनिमी नोभा तो रागनर पका काफिलाभावानासम्म मिति त-प्रनिपाव व्यवस्येति चेत् । तकिमिदानी पनगनियाने शान्तिमनाद पान तुपारस्यापि प्रतिपक्षता न प्रनिषनरान् भवान् । कापि कदा १५ तस्मिस्तनात यदां गीतकार्यदर्शनात्तुपारम्य वोत्तम्भकेऽपि जागले पादिकया किन कोविदे. कधीकार्यसे । आप चैवमुच्यमाने प्रतिबन्धकनिकटताया करतलमदहतो दहनम्यापि दह- प्रतिपक्षतोपगमे तटदे निर्वाणत्यापतिम्तत्कथमदहन. । तहिं दहनद्वयनुत्तम्भयितुमेकस्मिनु- २० त्तम्भके प्रयुक्ते तदन्यतरदहनोद्देशप्रयुक्तपौढापरप्रतिबन्धकनिकटतायानु- त्तम्भकोऽप्युत्तम्भयत्येव दहनान्तरमिति कथं नोत्तम्भक । अथास्तु दहनान्तरापेक्षयाऽयमुत्तम्भक का न क्षति । प्रकृततदपेक्षया ताव- दनुत्तम्भकः एवासौ । तर्हि दहनोऽपि दाह्यान्तरापेक्षयैव दहन. करतलापेक्षया त्वदहन एवास्तु । अस्त्वमिति चेत् । १. शिसरावलम्धि' इति प. पुस्तके पाठ । २ 'जातीये वा' इति म पुस्तके पाठ.। । .

·परि.२२.१] स्याद्वादरत्नाकरसहितः अहह नैयायिक त्वं स्वसदाशयसिद्धिमात्रलाम्पट्यात् ॥ लोकव्यवहारमनु कथमवधारयति निःशङ्कः ॥ २९९ ॥ लोको हि प्रतिवद्धनपि दहनं दहनमेव व्यवहरति । अय न दहनत्य दाहनिवन्धनो दहनन्यवहारस्तन्य दहनत्वसामान्यनिबन्धन- वात् । इतरत्रापि किं न तथा । अथोत्तम्भके नान्युत्तन्मकत्व- ५ सामान्यनुत्तम्भनन्यिानिवन्धनत्वात्तञ्चपदेशस्य पाचकादिवदिति चेत् । दहनेऽप्येवनन्तु ज्योत्सन्मके तसामान्याभ्युपगमे प्रौढापरप्रतिबन्धक- कालेऽपि तस्य तदवस्थत्वात्कार्योत्पत्तिप्रसङ्गः । वहावपि तुल्यमिइन् । किं च समाचक्ष्महे च हेतुरित्येव जनक कि तु युतोऽप्रत्यक्षया शक्त्या । १० तत्प्रतिवन्धककाले च शक्तिस्तम्भकम्य सा ध्वस्ता ॥ तदनुत्तम्भितबहेन्ततः कथं भवतु कार्वजनिः ।। ३०० ॥ येन तु नोपगताऽसौ तत्येशि सटे निपतितस्य ।। निन्तरणोपायः स्यात्पलायनं यदि परं नान्य. ॥ ३०१ ॥ नोत्तन्नकलनित्यं बुणिन्यैव कायनेति घटान् ॥ १५ अस्ति प्रतिपक्षत्वं प्रौप्रतिवन्यकऽन्य तत. ॥ ३०२॥ किं चोत्तम्भकापेक्षया प्रतिवन्ध प्रतिपक्ष कीकरोषि तदपेनया पुनल्तन्भक न स्वीकरोपीति नान्नव नैयायिकोऽसि । उनवा- धिष्ठानतयाऽन्योभयत्रोपगमाहन्दैन।चोपगमात् । अथ यमभिसन्धाय यस्य प्रयोगः स तस्य प्रतिपक्ष.। न च प्रौटापरप्रतिबन्धजन्यानितन्या- २० नेतदुत्तन्नाप्रयोगः किन्तु प्रथनप्रतिवन्यन्न्येति चेत्, परिनापानान- नेतत् । विरुद्धकार्यशारित्वेनैव प्रतिमत्वमवस्थितेरचन्चात् । पदा च विद्यमाने बलीयसि प्रतिवन्धले मनिसन्धाट दुर्बल उदन्ननः केनापि सन्धिाप्यते तदा क: हालोपाचन्ने । तदा हि तन्य पुन र अतिरि परनन्दः ।

·[परि. २ म. न च दुर्वल उत्तेजकमन्त्रः प्रतिपक्षस्वरूपप्रतिपादनम् । लोके हि किमपि दुर्वलोऽपि तिमिरपरि- कर. खरतरकरनिरन्तराकान्तदिग्मण्डलस्य मानण्डमण्डलम्योत्पने सम्राजो महीयस. प्रोच्यते प्रतिपक्ष । कि च, यत एव प्रोढन्तम्मक- पक्षस्यैव विरुद्धमाचेटते नानुकूलस्योदासीनस्य वा । तदेवनुत्तम्भव अपि चोत्तम्भकसन्निधौ प्रतिवन्धकस्याभाव. प्रध्वंसरूपः सहकारिखेन १५ त्वया व्याक्रियते । स च किं प्रतिवन्धकधर्मिणःन्यादुत तद्धर्मान्योप- २९२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकारः त्वन्नीत्या समस्ति प्रतिपक्षत्वम् । तथा च सत्प्रतिपक्षस्य प्रति- वन्धकस्याप्रतिबन्धकत्वेन तदभावनिवन्धनः कार्योदयः किं न स्यात् । यत्तु हरिहरः प्राह स्तम्भकमन्त्रस्य प्रतिपक्षः । तस्मिन् सत्यपि स्तम्भकमन्त्रन्य ५ कार्यकरणदर्शनात्" इति । तदस्यातिमनीपिमानितया लोकातिक्रान्त- वलीयसः क्षोदीयानपि च प्रत्यर्थी प्रौढप्रतापानान्तदिक्चक्रम्य १० मन्त्र. सत्यप्युत्तम्भके तद्विरुद्ध कार्य कुर्वन् दृश्यतेऽत एवोत्तम्भक प्रतिपक्षो भवति प्रौढस्तम्भकस्य । लोकोऽपि खल्वपचिकीर्षुः प्रति- मणिसन्निधाने प्रतिबन्धकामावस्याभावेऽपि कार्योत्पादान्नासौ सहकारी। चारात्तु प्रतिवन्धकस्येत्युच्यते । नाद्यः पक्षः वन्धकधर्मिणोऽप्रध्वस्तस्यैव प्रत्यक्षेण वीक्षणात् । नापि द्वितीय.! यत प्रत्यक्षोपलक्षितस्य रूपादे. कस्यचिदसौ स्यादतीन्द्रियस्य वा । प्रथमपक्षे प्रत्यक्षविरोधः । रूपादेरशेषस्याक्षुण्णतयाऽध्यक्षेण प्रेक्ष्यमाण- २० त्वात् । अतीन्द्रियस्य तु कस्यचित्तस्य प्रध्वंसस्वीकारे निष्कारणोऽ. त्यक्षशक्तिनिराकरणप्रयासः । किं च अकिञ्चित्करः किञ्चित्करो वा प्रतिवन्धक स्वीक्रियते । नाद्य पक्ष. । अन्तरिक्षादिवदकिञ्चित्करस्य प्रतिवन्धकत्वस्यायोगात् । तथापि प्रतिबन्धकत्वे न कदाचित्कृपीटयोनि स्फुटं स्फोटघटनपाटबं प्रकटयेत् । नापि द्वितीयः । अतीन्द्रियशक्ति २५ स्वीकारप्रसङ्गात् । यदिहोदयनः पुनरुदीरयामास, " सामग्रीवैकल्ये १' मन्त्र 'इन्यविक प. म पुस्तकयो न्यायकु. पृ. ४७ प १३, । मणिप्रमुखप्रति- ।

·किया जाय। चात्र मन्त्रादिन्य । न लगी मानन्धकः । ननः किं नग्याकिधि कन्चन । नन्प्रयांनाग्नु प्रतिवन्धारः । न च शिश्चिकग पनि किमलनारम" नि । यमिमगाम, नागान्नम्मान लिप्युनमा- नपणान परिवानगी । या भिकाम्या- विपि प्रति प्रति वर्मा । मपर. दयाननः मणिमात्रातिप्रति प्रनि- पनि व्याधियाना नारि । शिवाणा निमिय- वान । ननावनी भावभावानमिः नानाविनवियनि । मण्यादित उच्च नकाममा प्रनिकायोच्यने । यजियो न्यानुपपरिनि । १० उपचागदन्यन एवेति चन, नन बन उपचार । कार्यकारणभावा- दिति चेन, नई नियन्यपियाकरणान्मणिमन्त्राटे प्रतिवन्धपत्य निजिकरय चायानमित्यम्य प्रतिवन्धमत्वाभावान किधिकरत्व च म्योपा प्रजापयन् कथ न रमन । कथ च तत्प्रयोत्तार प्रतिबन्धार ब्रवीपि । न प्रयोत्तृत्वादयनुपचारेण प्रतिवन्धकोऽभिधीयते इति चेत् । १५ मोऽयं पारमार्षिक पशु पृष्टन्तदितरनुपचरितपशुत्व पुमास पगुतपा 'प प्रतिपादयनियनं म्वयमेद पगु । यढा च केनचित्परिपन्धिना तवाप्य- विदिना भवद्भवनमन्निधिसमुद्गता दिव्यामौषधिमनवबुद्वयमानेन तदुपरि दाहाय दहनो निहितस्तदा कथमसौ न दाहं विदध्यात् । तदा हि न भवान् प्रतिबन्धको नापि त्वत्परिपन्थी। तदपरिनानेनो- २० भयोरपि तत्प्रयोक्तृत्वासम्भवात् । अथाय परिपन्थी प्रतिवन्धमजानन्नपि तत्सविवे धूमध्वजं नियोजवन् प्रतिबन्धक एव । हन्त तर्हि किमिति कोऽपि पाटलचटुले चक्षुपी समारचयन्नतिविकटभूकुटिसमाटोपसकटं च ललाटपट्ट प्रकटयन् रेरे दुराचारविचारगोचरीकृतस्वपरसारदुरागते क यासीति नैयायिकनायकोऽपि भूत्वा तं प्रति पूत्करोपि न पुन- २५ निसर्गत एव सकललोकोपचारेकरसिक मन्मन्दिरप्रदीपपावकप्रति- ·[परि. २ म.. वन्धवन्धो विधीयतां स्नेहानुबन्धः । समनुभूयतां सज्जनसमालिङ्गनादि- प्रतिवन्धप्रयोक्ता प्रतिबन्धको युक्त । अपि च यो यस्यान्वयव्यति जायत । यदा च कश्चित्प्रतिवन्धकमणि बहिसन्निधौ विचार कार्यात्पादः । अथ यावद्यत्प्रयुक्त. प्रतिवन्ध सन्निहितो भवति तावदमी प्रदिया. पुनर। २९४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः प्रमोदसत्पर्यः किमत्र संत्रासेनेति प्रमोदनिर्भरं भाषसे । किंव इक्ष्वामकुक्षिकुम्भमुजगाकर्षणादिव्यमपि नासौ प्रतिवन्धक. किन्तु प्रदीपभिन्न एवायमित्यर्थे साथिभावं भजते । अथ ये ५ देशकालादृष्टेषु सन्निहितेपु सत्सु पुरुषादिदृष्टकारणेनानुपटो- कितः प्रतिवन्धस्तिष्ठति तत्र तेषां प्रतिवन्धकत्वं प्रति- पद्यामहे । यत्र तु तदुपढौकितस्तत्र तस्य तेषां तदिह च देशकाला- दृष्टाः प्रतिवन्धका भविष्यन्ति मामूत्पुरुष इति चेत् तर्हि यस्मिन् ढहने सन्निहिते सति प्रतिवन्धस्तिष्ठति स स्वयमेव प्रतिबन्धक इत्यार १० किं नास्थीयते । अथ प्रतिबन्धक्रियाविदधानस्य प्रतिद्घन्धस्योषध्यादे प्रतिबन्धकक्रियाविषयतया सहकारिकारणं दहनः कथं प्रतिबन्धक, स्यात् । तर्हि देशकालादृष्टा अपि तस्य तामादधतः स्ववस्थानहेतु- तया सहकारिणः कथं प्रतिबन्धकाः स्यु. । ततो न मणिमन्त्रादि- १५ रेकावनुविधत्ते स तम्य कार्यम् । नच स्फोटाढिकार्य प्रतिबन्धकाभावम्य तावनुविधत्ते । प्रतिवन्धकांसद्भावेऽपि ह्युत्तम्भकप्रयोक्तुसन्निधाने का म्ययमयासीद्देशान्तरम् । तदा तत्र प्रतिबन्धकाभावसद्भावेऽपि नोप- जायत । अथ मामृगान्तरेऽपि मन्नमा प्रतिबन्धको भविष्यति । " १. नहि केनचिन्प्रतिवन्धकमणेमारणेऽपि तभ्य देशान्तरे सत्त्वाकुनन्य ततम्या अन्यदगम्धी वा प्रतिबन्धक एवेनि चेन तर्हि मति मनिहि प्रचको प्रतिबन्ध यदानम्भक उपटाक्यते तदापि प्रतिबन्धकमदावादगार १ . याम' टिप. म पुम्नक्यो पाट ।' 'क्षिरम्भभुनः - A पाठ ।''प. पुस्तयों 11 of पाह' म.क्यो पाट ।

·चरि. २ सू. १] स्याद्वादरत्नाकरसहितः २९५ ५ कायोत्पादः। असत्प्रतिपक्ष एवं प्रतिबन्धो भवतीति चासत्प्रतिपक्षप्रति- बन्धकपराकरणेनैव निरस्तम् । तेन समानयोगक्षेमत्वात् । तस्मान्न मणिमन्त्रादेः प्रतिवन्धत्वं तत्प्रयोक्तुः प्रतिवन्धकत्व युक्तम् । अपरः पुनराह । " मन्त्रोचारणच्यापारावच्छिन्नमान्त्रिकाभिप्रायावच्छिन्नः कालविशेषः प्रतिवन्धक " इति । सोऽपि स्वगृहसारं विस्मृत्यैवं च्याजहार । तद्गृहे कालस्यैकत्वेन वर्णनाचद्विशेषाणामनुपपत्ते. । अथैवमे- चैतत्स्वरूपापेक्षयोपाधिविशेषापेक्षया पुनर्दुरपहवा अस्य विशेषा इति चेत् । न । स्वरूपत. सर्वथा विशेपाभावे उपाधिविशेषसहस्रापेक्षयापि विशेषासम्भवात् । न हि विहाय. स्वभावेनादाहकं पावकप्रमुखोपाधि- तोऽपि दाहकं भवति । कल्पिता विशेषो. स्यु किं पुनस्तेभ्यः पार- १० मार्थिकार्थव्यवस्था सङ्गच्छते । न खलु कल्प्यपावकत्वान्माणवकापार- मार्थिकपाकादिक्रियानिप्पत्तिरुपलव्धचरी । तत् किं विशिष्टादृष्टा- धिष्ठितकर्णशप्कुल्यवच्छिन्ननभोदेशस्वभावं श्रोत्रमपि शब्दोपलम्भार्थ- क्रियां माकार्षीत् । ओमिति ब्रूमः । दृष्टा तावदियमभ्रान्ता चेति चेत् । ननु न वयमेतामपड्महे । किन्तु नैतादृशेन श्रोत्रेणासौ कर्तु पार्यत १५ इत्याचक्ष्महे । यादृशं च श्रोत्र तत्र करप्यते तादृशमचिरेणैव वक्ष्यामः। तथा प्रतिवन्धकेन स्तम्भितस्य विपस्य भक्षणे पश्चात्प्रतिबन्धकनिवृत्तौ मर- गप्रसङ्ग । अत्र हि प्रतिबन्धकेन रसाभाव. क्रियते अतिगयान्तरं वा नाद्य: पक्ष.। नीरसत्वस्य विपेऽनुपलम्भाद्रसस्य तत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । ना- प्यतिशयान्तरम् । अदृष्टकल्पनाप्रसक्तेः । यदि त्वतिशयः कश्चिदतीन्द्रियः २० कल्प्यते तदा तथाविधयक्तिकल्पने को विद्वेष । ततो न प्रतिवन्धका- भाव सहकारी वक्तु युक्त । अध माभूदयं सहकारी उत्तम्भकसद्भाव एव सहकारी भविष्यति । नन्वेवं कथं केवलावस्थायां स्थूल ज्वाला- कलापकरालोऽपि ज्वलनो जनयतु देहदहनम् । उत्तम्भकम्य सहकारि- गस्तदानीमभावात् । अथ प्रतिबन्धकाभावोत्तम्भकसद्धावाख्यनुभयमपि २५ १. च'रत्यधिक भ. पुस्तके । २ 'स' त्यधिक प. पुत्तने ।

·३ प : पगार -10 15:.:."- भ.7: । - : ...।' if it. पा०111 4:10. मम: नि-1111 TET को 'tit-IT || Atit :- fair पनिi-? 1- 4, Hist : कल्ला-मी 14 सपोरि नि- गनु काना । firiini पापानि पनि मिले: गनिसानमा माया प्रश्न १० प्रतिबन्नका गति निदेः प्रकिन-मययो तमाम प्रतिबन्धकामावयोरभागामानी जनहिनि लयि न्यायमुद्राविकागि मुद्रिताम्य जनकन्याननकाव्यवस्था । द्वितीयोऽपि यथा प्रनियन्त्रक सद्भावेन मत्प्रतिपक्षम्याप्युतम्भकम्योत्तम्भमन्यं स्वीलियने तथा परप्रौढप्रतिवन्धकसहावेऽपि कि न म्वीक्रियते । स्वीकारे नु १५ कार्योत्पाटप्रमाः । तन्नातीन्द्रियशक्तिम्वीकारमन्तरण कश्चन महकार्ग सूपपादः । तदगीकारे तु सर्व मुन्थम् । अन्य. प्राह, “प्रतिबन्धकमनिधाने अक्तेः प्रतिबन्धस्तायत्त्व- प्रतिवन्धन शक्तिनाशे याऽपि प्रोच्यते । स च यदि शक्तेविनाशः। दारखणादीनामप्पदाह प्रतिबन्धकेन दहनस्य ढहनसामर्थे दलित इति परमतमाशस्य दास्तुणादीनामप्यदहनप्रसङ्गः। ततश्च स्वाश्र- यस्याप्यदहनाद्दहनस्य निर्वाणत्वापत्तिः" । अथ करतलदाहाभिप्राय- प्रयुक्तत्वान्मन्त्रस्य करतलदाहशक्तिरेव वद्वेर्विनश्यति । तर्हि करतल. दाहशक्तौ विनष्टायामनभिमन्त्रितकरतलस्य तेन दहनं न भवेत् । अथ मन्त्रेण करतलस्यैव दाहशक्तिर्दाह्यता परपर्याया विनाश्यते १ प्रसिद्धेः' इति प. म. पुस्तकयो पाठ । २ . उभयया' इति नाति प.भ पुस्तकयो। २० तत्खण्डनम् ।

·परि. २ मू.१] स्याहादरलाकरसहितः २९७ ततोऽभिमन्त्रितत्यैव तन्यादाह इति चेत् । तदसम्बद्धम् । विवक्षित- दहनाबाह्यस्य करतलस्य दहनान्तरेणाप्यवाहप्रसङ्गात् । अथ वाददइनाभिप्रायप्रयुक्तमन्त्राभिमन्त्रितकरतलस्य प्रतिनियतदहनापेक्ष- चैव मीणा शक्तिः । अस्त्वे तथापि प्रतिबन्धकाभावे सति कुतस्तेनैव कृशानुना तत्वैव करतलत्य दाह. स्यात् । तदानीमन्यैव शक्ति संजातेति चेत्, ननु सा जायनाना प्रतिबन्धकाभावात्तदितरष्टदेशादिकारक- चक्राष्टार्थान्तराद्वा संजायेत. न प्रथमः पन्था. । तत एव स्फोटो- त्पचिसिद्धेः शत्तिकल्पनावैयर्थ्यात् । नापि द्वितीयः । तदितरदृष्ट- देवादिकारकचक्रस्य प्रतिवन्धककालेऽपि सद्भावेन शक्त्यन्तरप्रादुर्भाव- प्रसङ्गात् । नापि तृतीय । अष्टार्थान्तरनिनिताकल्पने तत एव १० फोटोदवप्रसज्ञात् इति । तदेतदत्य तुण्डमण्डपाइन्वरपाण्डित्यमानन् । त्याहि प्रतिवन्धकेन दहनन्यैव शक्तिविनाश्यते । न च दातृणादी- नामपि दहनशक्ति । दालानेकत्वेन शक्तीनामनेकत्वन्याभ्युपगमात् । न च कल्पनागौरवातङ्गः नव्यः । प्रमाणोपपन्नवन्तुविषयत्वेन कल्पनागौरवस्यानोपत्वात् । तथा चाहु , प्रमाणवन्त्यदृष्टानि १५ कल्यानि सुवहन्यपि " इति । यद्वान्तु करतलन्यैव दाह्यताशक्ते- विनाशः। यत्सुत्नरन्या. पुनरत्पत्तो कारणं विकल्पितम् । तत्प्रकटयिय- नाणकृपीटयोनिकोटघटनपटीय.यक्तिसनुत्पादककारणानुसारेण वि- चिन्तनीयम् । यत्पुनल्यनेन न्यगादि. " किं प्रतिवन्धकेन शक्तिविनाश्यते २० तद्धर्मो वा धर्मान्तरं वा जन्यते न वा उदयन्मनन्नाव्य सन्म् । किनपीति पक्षाः । तत्राकिंचित्करस्य प्रति- बन्धकत्वानुपपत्तिः । विपरीतधर्मान्तरजनने तदभावे सत्येव कार्यनित्यभावस्य कारणत्वस्वीकारः प्रागभावादि- । - १'दृष्टायां इति न. पुस्तके पाइ. १२ निमित्तलने' इनि म. पुके ५. न्याह.प्र.ल. पृ. ४९५.१.

·No text on this page.

·No text on this page.

·। वापरतवास्नु नि पागेको पनि काभागाकारी का ना मि. शक्तिं किमिति नोत्पादयतीति । तदप्युक्तम् । तदानीमपि तम्यान्नमा १५ समुत्पादनात् । यदि तदानीमपि तपाऽसी समुत्पाधते कथं न का कुडयकाण्डपटादिना प्रभावयवीव तजनको रत्नावयव्यपि किमिति विरोधित्वादिति चेत् । तर्हि स्फोटोत्यादकशक्त्यैव साकं प्रतिबन्ध कस्य विरोधात् तस्या एव तेन निरोध इति तुल्यम् । कथमसौ यदा हि कारणमविकलन्तदा स्वकार्यमर्जयमेव । अविकलत्वमपि २५ कुतो निश्चितमिति चेत् । तस्याः शक्तिस्वरूपकार्योपार्जने स्वोत्पाय- शक्त्यनास्कन्दितदहनसत्तामात्रापेक्षत्वात् । तस्य च प्रतिवन्धकार ३०० म्यान । नाकामा गरिने पनि प्यन्ति । न नमानो गोमा शनि, किमि नोगादगतिक प्रतिमारगोमाता भिती ५ दिनशक्तिकल्पनाकलन । हिलीगे सुको अभिगा । कार्याचनाभिगुम्यामिति नेन् । ती नया । यदि नागपो प्रहामं प्रतियाः शक्तिकल्पनेऽजगाउमानिनिधि। तथापि स्फोटोन्पादिकैव शक्तिम्त गनीममिता गिनेनाजनानन- यलाालदण्डाडम्बरनिउन्चिना नात्यन्तरेण । १० भाति तवैष यान्स वितर्क. कर्कगतर्कवितर्फपट्नाम् ॥ निर्भरदुभंगदुर्गतरामाविभ्रमभनिशतेन समान. ॥ ३०५ ॥ तथा हि यदुक्तम् , प्रतिबन्धकावस्थावा शात्यन्तरमस्ति न केनि। तनास्तीति न. पक्ष । यत्तुक्त तदानीमेवासो स्फोटघटनलम्पटा जन्मेति चेत् । कार्यकरणक्षणे प्रतिबन्धकेन तस्याः प्रध्वंसात् । तज्जनिकाऽपि शक्ति. कथं न तेन प्रध्वस्यते इति चेत्, तदा न प्रध्वस्यते इत्यभिधेयम् । तम्य ततो दूरदेशस्थत्वादिति चेत् । २० निकटस्थे तस्मिन् किमुत्तरं वितरसि । प्रभावयविनैव सार्द्ध तस्य तदानीं तामुत्पादयतीति निश्चीयते इति चेत् । अविकलत्वात्तस्याः।

·परि.२.१] स्याद्वादरत्नाकरसहित न्यायामपि भावात् । ननु किमियं शक्तिरपि प्रेक्षाचक्षु. । यल्वोत्पा- यशक्त्वनान्क्रन्द्रित एव दहने तामादधाति । ननु किं बीजमपि प्रेमाचक्षुर्यत्सहकारिनिकरपरिकरितमेवाहरं करोति । स्वभाव एवायमीह- गम्येति पुनरत्रापि नुप्रापन् । नन्वतो भक्तिसनुत्यादिका शक्ति कुन समुत्पदाने । यत एव जातवेदा । स हि तय सहित एवम्वहेतोरुप- जायते । यत एवासी विनन्यति तत एव सापि । नतो न प्रति- वन्धकाधावव्यभावित्वात्तम्या । ननु स्फोटादिनिका क्ति गन्न्यन्तरसहकता कार्य करीलन्यथा वा । आये कल्पेऽनवम्था । द्वितीये तु दाक्ति- रादिनिका शान्ति गायनानता का यत्पदार्थम्बन्पमेव निशक्तिक कार्यकारि मनम्नु ३० क्रोन्यायनि विर- कि शन्या कृत्यन एनदप्ययन । लावर बपितुः ससाणम् । मित्यादिनकारियपि लमानत्वात् । माति क्षिति मिन्यन्तरसहकृतार करोन्यन्यथा वा । प्रथमेऽनया । द्वितीये क्षितिवद्वीजभेव मितिअण्णमारकारि समस्तु किं शिया करा ! अथ संदेव विश्वम्भराम्बर पसह शारिपरिचित वीजनवरारचणी- १. लोकिनमिति कथ तानन्तरेण तम्यादुरकरणकोटालभिन्युपगनमहामान कमीन रनि चेन् । ननु तु क्षितिल्प प्रचई सयभी- दनुतरम् । अत्य: पुनरो विपश्यन्ति । न च मया त्वत्ताविति वाच्छन । सर्वोपति ताटालरकिया कमा स्वी गित् । अपि पति इन्धन्तरमनको नेन निरन्टने विद्यावापि का ते प्रतिया । : पचारमा विपि परापा जिवादि विवादक निविदा पर --- हिन्या ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·-- - - । -- + . -- .in ory १५ दाय हेतुत्वमुपन्यन्येन । पदयादि कमिन्यताप्यादिगदेन मा विवादास्पद द्रव्य धर्मित्वेन यामीप्सिनम् । तदा परदेवाल द्धता हेतुविद्योपणम्य । पक्षीकृताशेगद्रव्याणामेकदेगे वायुयोमानी चाक्षुपत्वविगेपणाभावात् । अय पृथ्वीपाथोल्पमेव द्रव्यमादिदगदेना भिप्रेतमिति नोक्तदोपावकाश इति चेत्, तव्यापिनी शक्त्यभावम- सर्वेभ्यो यद्भीतभीतव युप्मन्नष्टा शक्ति शक्त्यमावप्रसिद्धी ।। ३०८॥ यच्चोक्तं शक्तिनित्याऽनित्या वेत्यादि । तत्र नित्यानित्या दान्ति म. । व्यरूपतया नित्यत्वस्य पर्यायरूपतयाऽ- त; : मा :: .. :: . :। finiti. पानानि । in मामा माया पनि यो virit; मापन गरि १० निमम । नानिति पविता-या या अन्य तुः ।। ना गनिमोन कार्याकाणी । गुण गुणम्प 1 :- या निनात । विगेयायम । पाइपलविशेष मागाव मा यनित । न चासुपं फिनित बिक्रममवतानीन्द्रिय कार्यकारि समुपलभ २० सिद्धिः । तन्नेदमप्यनुमानं साधु । हहो न्याय्य न्यायशास्त्रप्रवीणा शक्य बाढमत्र द्विपन्त ॥ मेममयेनानीन्द्र नित्यानित्यति पक्षसण्डन- २५ पूर्वक शक्तनित्यानित्य- नित्यत्वस्य तत्र जैनरभ्युपगमात् । यत्पुनरन्या । । व्यवस्थापनम् । उत्पत्ती कारणं विकल्पितम् । तत्र दहनस्वक उपलभते' इति प पुस्तके पाठ । २ 'उत्पत्ति' इति प. भ. पुस्तकयोः पाद ·परि. २ सू. १] स्याहादरत्नाकरसहित' ३०५ पमेव तत्कारणमित्युच्यते । ननु तदपि शक्तिमदेव तदुत्पादे व्याप्रि- यते सापि तत्र शक्तिः कुतः समुत्पन्नेति चेत् । येभ्य एव शक्तका- रणेभ्यः पावकः कारणशक्तिरपि च तेभ्य एव समुत्पद्यते । न चैव- मनवस्थापि दूषणाय । वीजाकुरादिवत् । यत्पुनरुक्तं प्रतिकार्यमेका शक्तिरनेका वेत्यादि । तत्र कारणस्य प्रतिकार्यमनेकैव शक्तिः । तथा हि कारणमनेकशक्तियुक्तं विचित्रकार्यत्वात् नानाकारणवत् । विचिन्न- कार्याणि वा कारणस्य शक्तिभेदनिमित्तकानि तत्वाद्विभिन्न कारण- कार्यवत् । यथैव हि सहकारफलादौ रूपादिज्ञानानि रूपादिस्वभाव- भेदनिवन्धनानि । तथैकस्मादपि प्रदीपादेर्भावाद्वर्तिकादाहतैलगोपा- दिविचित्रकार्याणि तावच्छक्तिभेदनिमित्तकानि व्यवतिष्ठन्ते अन्यथा रूपादेर्नानात्वं न स्यात् । चक्षुरादिसामग्रीभेदादेव हि तज्ज्ञानप्रतिभासभेद स्यात् । सहकारफलादिद्रव्यं तु रूपादिस्वभाव- रहितमेकमनगमेव भवेत् । चक्षुरादिवुद्धौ प्रतिभासमानत्वात् रूपादे कथं सहकारफलादिद्रव्यम्य तद्रहितत्वमिति चेत्, तर्हि तैल- शोषादिविचित्र कार्यानुमानबुद्धौ शक्तिनानात्वस्य प्रदीपार्थाना प्रतीतेः कथ तद्रहितत्वं स्यात् । प्रत्यक्षबुद्धौ प्रतिभासमाना रूपादय एव परमार्थसन्तो नत्वनुमानमतौ परिस्फुरन्त्य शक्तय इत्यप्यासु- न्दरम् । अदृष्टेश्वरादेग्परमार्थसत्त्वप्रसझात् । प्रदीपादिद्रव्यस्यैकम्य वर्तिकादिसामग्रीभेदाहाहादिकार्यनानात्व न पुनस्तच्छक्तिस्वभाव- भेटादित्यप्यविचारितरमणीयम् । रूपादेरप्यभावानुपात् । शक्य हि वक्त सहकारफलादिद्रव्ये चक्षुरादिसामग्रीभेदाद्रूपादिप्रतिभासभेदो न पुना रूपाद्यनेकस्वभावभेदादिति । तन्न प्रमाणप्रतिपरत्वापादिद- च्छत्तीनामपलापो युक्तः । २० १' त्यधिक ६ पुस्त।

·. । ५ यमानामौ तदनी विय केन प्रत्येतुमगायवाट मिनि । न चार दिन सामान्यविशेपवञ्चेति । ततः कार्यकारणभावप्रतिनियमं प्रतिजनरें निल्या विभिन्ना च विचित्ररूपा मक्ति. परोक्षा निखिलार्थसाथै ॥३०॥ धूमकेतनमनुगच्छन्ति ते तथैवागमादिनाधिकरणभोजनामाववि- २० शिष्टं पीनत्वाख्यं कार्यमबधार्य तत्कारणं रजनिभोजनमप्यनुमिन्वन्तु। कोऽत्र विगेपः। लिङ्गम्य तु कचित् प्रत्यक्षात्प्रतिपत्तिः कुत्रचिद्विवेचना दिति नायं गरीयान् विशेषः । अथापरिपूर्णवचनं यथोत्रितां प्रतीनि- प्रमाननालोकागार यगान मिगी जमिगतोऽभिक्षा मितानिया अपि समिता । तत्प्रन्याने का मा मिना निगमन गगनल मामा नामा अन्गालामाल । कार्यान्यथानुपपत्त्या नुन धाययतारः । भेदाभेदामकवानुनी जात्यन्तम्बान । मेचका प्रतिपदार्य स्वान्मभृनमतीन्द्रियकार्यक्रममविगम्यं विचित्र लगा शक्त्यपराभिधानं प्रेक्षादी. प्रतिपत्तव्यम् । एवं च १० सन्नीतिनिश्रेणिवगात्प्रसिद्धिप्रामादमान्ढवती कयश्चित् ।। तस्यां चापिचेरनुमानान्तःप्रतिष्टरूपाया नापट्टोतुं शक्यं प्रतीत यत्पुन शाब्दप्रमाणपूर्विकाया अर्थापत्तेः पीनो देवदत्तो दिद मीमामक्रममतार्थापत्तेः न मुढे इति निदर्शनमदनि जैमिनीयः । नत्र वाक्यखण्डलककल्यनमनुपपन्नम् । कार्यलिङ्गद्वारत. यथैव हि प्रत्यक्षत. स्यूलं कचिद्रूममालोक्य मेव कर्तुमशक्तमिति चेत् । तत्किं पीनो देवदत्तो दिवा न मु. मानं प्रमाणत्वम् । खण्डनम् । अर्थ कल्पयितुनुपपन्नत्वात् । तकतम १'प्रसाद' इति प, पुस्तके पाउ.1२ 'न्थूल' इति नाति प

·No text on this page.

·न' इति नातिन. पुन्न। ४' परिय'तिप.. -- 3 २० नावद फलामजनम गनिमयनयान पर बने । वाचनगनियचरल्पना प्रन्यन्यथानुवरदेभायात् । पनी पुरतःगदम्य नित्यन्यभिचलमिद प्रपत्रेन । अथ भवन्यास स्थितन्य गृहे जीवदमाववत् । यद्वा पत्रो बहिरन्ति गृहानंद वारत्वात् वानवादिति । ननु साधनप्रतीतिसमय पर नजर १५ गतजीवनन्य गृहामावन चेतन्य वहिवः परिकवर्चत | ह. प्रवत्तेति समनि प्रवचनान एवासी सदुपलन्मक प्रनाणं पृथकित पाय पनि नुनिल माणसादाचनिनि न त व यमलाविया अनानि । मनोनिविता अपनाहगा इन्च प्रन्यायनान्यथानुपपरिनिन्यानकायन्यमानुपपत्यारों का कल्पनेति मीमांपर्कभितम, तदपि में मनाया नाननुमानान्त.पातोऽभावविवापिनेतु क्यनयनुपपदने । जीवतो गृहाभावेन लिगभूतन बहिभावानुमानात् । तथाडि वन्य नअन्यभावो यहिन्नद्भावपूर्वको जीवन प्रतीयनानत्वेन प्रभयानुप्रवेशान्यदोषप्रमझान्नेदमनुनानन्। मृतेनानतान्तिको हेतु न्यान् । अभावश्च गृहीतः सन् गमयति नागृहीतो घूमवत् । अभावग्रहणं व सक्लसदुपचन्मय प्रत्यन्तमयपूर्वकन् । इह व सदुपलन्मके आगनप्रनाणे सति ज्यान २० वस्थापयति बहिरम्य भावो गृहे त्वभाव इति । तेन जीवतो की व्यवस्थापनपूर्वकगृहामावग्रहणोपपत्तेः स्पष्टं प्रमेयानुप्रवेशका दोपः । अनुमाने तु मादिलिङ्गग्रहणसमये मनागनि त मेयदहनादिलिझ्यनुप्रवेशपशों न विद्यत इति १ ययागिति' इति प. म. पुस्तयोः पाठः । २' पवित्र' इति । इन्टक पाउ । पुन्तव्योः पाठः । ५ वटः' इति प. पुनके पाठः । 'नट्' इति नदिन नेतर्नुपपन्द उनके।

·परि. २ सू १] स्थाहादरलाकरसहितः ३०९ यत कि प्रमेयमभिमतमत्र भवतां येन तदनुप्रवेशो दोषः स्यात् । किं सत्तामात्रमुत वहिर्देशविशेषणम् । सत्तामात्रं तावदागमादेवावगत- मिति न प्रमाणान्तरप्रमेयतामवलम्बते। वहिर्देशविशेषितं तु सत्त्वं भवति प्रमेयम् । तस्य जीवद्गृहाभावग्रहणकालेऽनुप्रवेशः कुतस्त्य इति चिन्त्यम् । गृहाभावग्राहक हि प्रमाण गृह एव सदुपलम्भकप्रमाणा- ५ वकाशमपाकरोति न बहि.सदसत्त्वचिन्ता प्रस्तौति । मृतस्य जीवतो वा दूरे प्राङ्गणेऽपि वा तिष्ठतश्चैत्रस्य गृहाभावपरिच्छेदे विशेपाभावात् । जीवनविशिष्टस्तु गृहाभावः प्रतीयमानो लिङ्गतामश्नुते । व्यभिचार- निरासात् । न च विशेषणग्रहणमेव प्रमेयग्रहणम् । जीवनमन्यदन्यच्च वहिर्भावाख्यं प्रमेयम् । नतु जीवनयनविशिष्टगृहाभावप्रतीतिरेव बहि- १० र्भावप्रतीति.। न हि दहनाधिकरणधूमप्रतीतिरेव दहनप्रतीतिः । ननु धूमादन्य एव दहनः । इहापि गृहाभावजीवनाभ्यामन्य एव बहिर्भावः । पर्वतहुतवहयो सिद्धत्वात् मत्वर्थमात्र हि : तत्रापूर्वमनुमेयमेवमिहापि बहिर्देशयोगमात्रम् । यदि तु तदधिक प्रमेय- मिह नेप्यते । तदा गृहाभावजीवनयोरभावागमाख्यप्रमाणाभ्याम- १५ वधारणादानर्थक्यमर्थापत्ते । तस्मात्प्रमेयान्तरसद्भावात्तस्य च जीव- हाभावलक्षणलिङ्गग्रहणसमयेऽननुप्रवेशान्न प्रमेयानुप्रवेशो दोप. । अर्थापत्तावपि तुल्य एवायं दोप. । तत्राप्यर्थीदर्थान्तरकल्पनाभ्युप- गमात् । “ हेटः श्रुतो वाऽर्थो नोपपद्यत " इत्यर्थकल्पनेत्येवं ग्रन्थोप- निबन्धनात् । तस्य तस्मात्प्रतीतिरिति हि यत्र व्यवहारस्तत्रावश्यं तत्प्र- २० तातौ तदनुप्रवेशो दोप एप । स्वभावहेताविव तहुद्धिसिद्धया तत्साध्य- - सिद्धेः प्रमाणान्तरवैफल्यादिति । : :- १ 'चल'इति नास्ति प भ पुस्तक्यो.। २ 'अधिकरणात्' इति प पुस्तके पाठ । ३ भीमाताभाष्ये पृ. ८५. १७. ४' अन्यथा' इत्यधिक भ. पुस्तके : ५'नोपपद्य ' इति ए पुस्तके पाउ । है ·[परि. १६१ तद्वारेणाप्यभिमनमः णसड्याव्याघातः । यत्तु तत्समर्थनाय प्रत्या नुत्पत्तिरित्यादि जैमिनीयैरजल्पि । तन्त्र सामने परिणामो वेति प्रथमपक्षे किमात्मा सयामा रूपेणापरिणतः कथाश्चिद्वा । तत्रागरिकले न परिणत. कथमभावपरिच्छेदकः । परिच्छेदम्य ज्ञानधर्मचान / नाले वा कथमसी सर्वथा ज्ञानरूपतया न परिणतः । अप कित । तया हि अभाववियं जानमस्ति निपेध्यविपणं तु नाम्न १. ना नजानमेवाभावप्रमाण स्यान्नात्मा । तचोन्द्रयान्वयगति , "नाया सिमामानिति । यदप्यमावज्ञानम्य प्रत्यक्षानानि । 'मानाममितिनम तदप्यवमम् । असामया "न ना पा नागपममानवान । गन ' प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः, अभावप्रमाणं तु प्रत्यक्षादावेवान्तर्भवतीति न मामासकममनम्गाभाव- पमाणस्यमविस्तर राउनम् । मे बन्ध्येत्यादिवत् स्ववचनविरोध. । सर्वथा हि यद्यात्मा ज्ञान सामिला प्रत्यक्षमेव । द्वितीयपक्षे यदन्यवन्तुनि अभावांगे विज्ञान । । मागणवदभावाशेऽप्यशाणा प्रवृत्त्यविरोधात् । पतन मारामाधारणविषयप्रदर्शनाय प्रमाणपत्यक योगानगर in Pil । प्रत्यक्षारभावायग्राहकन्योपपतम्नामा । - ...', 'fferiffin Hife माहिममानान। · !".' |Ft; if ifi मानमि मगन ।' ...', ... प्रतिक गति मानगमि' ' ' ! }",tifief-aft.ref it ....... 11 F : " '..., . HEREngton . - - " . - ·। परि. २ सु.१] स्थाद्वादत्नाकरसहितः स्ता.। तज्जन्यत्वेनाभ्युपेत्तस्य प्रत्यक्षाद्यतिरिक्तस्याभावप्रमाणस्य प्रति- क्षिप्तत्वात् । किं च भूतलादिकं वस्तु प्रत्यक्षेण घटपटादिभिः प्रति- योगिभिः संस्कृष्टं प्रतीयतेऽसंसृष्टं वा । तत्राद्यः पक्षोऽनुपपन्नः । प्रतियोगि- ससृष्टम्य भूतलादिवन्तुन. प्रत्यक्षेण प्रतीतौ तत्र प्रतियोग्यभावग्राहक- त्वेनाभावप्रमाणस्य प्रवृत्तिविरोधात् । प्रवृत्ती वा न प्रामाण्यम् । प्रति- ५ योगिनः सत्त्वेऽपि तत्प्रवृत्त: । द्वितीयपक्षे त्वभावप्रमाणवैवर्यम् प्रत्यक्षेणैव प्रतियोगिना कुम्भादीनामभावप्रतिपत्तेः । अथोच्यते न संतृष्ट नाप्यसत्तृष्टं प्रतियोगिभिर्भूतलादिवस्तु प्रत्यक्षेण गधते वस्तु- मात्रम्य तेन ग्रहणाभ्युपगमादिति । तदपि दुष्टम् । संतुष्ट- त्यासंनष्टत्वयो परम्परपरिहारम्थितिरूपत्वनैकरूपनिषेधेऽपरविधानस्य १० परिहर्तुमशक्यत्वात् । प्रतियोगिनश्च घटाढे. स्मरणमनुभृतम्यैव नान्यथा । अतिप्रसक्ते. । तदनुभवश्चान्यासंसृष्टतयाभ्युपगन्तव्यः । सम्याप्यन्यासंसृष्टताप्रतिपत्तिस्तदन्यप्रतियोगिम्मरणात् । तत्राप्ययनेय न्याय इत्यनवम्था । अथ प्रतियोगिनो भूतलम्य स्मरणाहटम्यान्या- संसृष्टता प्रतीयते तत्म्मरणाञ्च भूतलम्य तदितरेतरामयः । नादि न ६५ यावद्धटाससृष्टभूभागप्रतियोगिस्मरणास्टम्य भूतलासपृष्टनाप्रतिपत्तिन तादत्तस्मरणातलस्य घटाससृष्टताप्रतिपत्तिर्यावच्च भूतलम्य पटारस- सृष्टता न प्रतीयते न तावत्म्मरणेन घटस्यति । तस्मादन्यप्रतियोगिम्मरणन- न्तरेणैवाभावांगो भावारावत्प्रत्यक्षोऽभ्युपगन्तव्य. । नतलासन्तापटद- नाहितसम्कारस्य च पुनर्पटासमानभागदर्शनानन्तर तपादिधपटना : सत्यम्यानाभावप्रतिपत्ति. प्रत्यभिज्ञानमेव । यदा तु नई सदर वि इति हरागमाहितसम्कार' मांख्यः प्रतिको । सानोपहर सागप्राप्तं सोपहन्यते ततकासमिति स्वकरी या मी तथा पौर पर इति । तदाप्पागनवेति ६ ६ । ५५ २ तापन्नियन इच:

·- . 44 . * - . . - 11. ' । "," 6 | 14.11111 1111 पापनाम लोकप्रतीता । यो यथाविधः स तथाविधेनव गृयत इत्यभ्युपगने 1- .. MAI 11 : 111 111111 11 | 1; ता • E11111 गोमा । ani . Hitya :: ::.१ "f { | "f the aik k jiv- 11. ' . It is a hti मागे पीमिता 4. { यो ११ १६. सनि कारण 11-11 14{14 मालिकाना जान मानगान गन या मागोमदत यावहान १५ प्रन्यालेनानुमान-बमम्मापिगमे । यद्दमानो ही यादि । तत्र भावपण प्रत्यगण नागावा यत - प्रतिवाऽन्यासवृष्टानलग्राहिणा प्रयोण निगक्रियते । अनुग्णाशि प्रतिव तदोण्यग्रारिणा प्रत्यक्षेण । भावात्मके यथा मेये इत्य- सम्बहम् । अभावादपि भावपत्तिपते । यथा गगनतले पत्रादीनामम २० पाताभावाद्वायोरिति । भावाच वयादे, गीताभावस्य प्रतीतिः साल -- f: , यमान्यतनानि मे । यो चाभावम्य मुद्रादिभावजन्यत्वाभाव: स्यात् । शक्य हि वक्तु यथाविधः स तथाविधेनं जन्यते यथा भावो भावेन अभावश्चाभाव- स्तस्मादभावेनैव जन्यते । प्रत्यक्षबाधा चान्यत्रापि समाना। प्रागभावादि- चाभावप्रमाणविषयतया परैः २५ चतुर्विधाभावस्य परैः परिकल्पितम्य १ एवेत्यधिक प. भ. पुस्तफयोः।

·परि.२२.] त्याद्वादरलाकरसहितः यथा निरासन्ल्याने वयते । ततश्च क्षीरे भ्यादि यक्षान्तीत्यादि- कारितामन्यः प्रतिनितोयितनः वनस्वरसिद्धेश्च तेनाभाव- मनापतेत्यादि । तवपिनातस्यापि प्रत्यज्ञादिनमाणत एव प्रसिद्धत्वात् । क्थं प्रत्यक्षादेमावत्य परिच्छितिरिति चेत् । ननु भावत्यापि कथं तत. परिच्छितिः । प्रत्तिनासाचेत् , तदितरत्रावि तुल्यन् । न 3 प्रत्यक्षेणान्यसंदृष्टः प्रथमतोऽयोऽनुभूयते पश्चादभावप्रमाणादन्यासंसृष्ट इति मप्रतीतिरन्ति । प्रयनगन्यत्कृटन्य भूतलादेरर्थन्य प्रत्यने प्रतिभावनात् । न चान्यायवेदनादन्यत्तदनाववेदनं नान । विगेयात् । प्रसार्मिनस्पतमा नानावाल्य माननन्ती पठन ।। यस्य नाहः प्रागनागभावः प्रदाजिमिनीयमादि ॥ ३१० ॥ एतेन प्रानुननागोजानाांति व्यानं द्वित्रिचनु पन- पादिना वैशपिकांस्यनैयायिकमाभा- उभरूनन्देिश विवादिताकराजा नापसंख्यागल्याप्रत्यायानं कृतन- सन्न । बलेनन् । उक्षन्याय ननु नाचापि सन्देन प्रादेशिनवतिष्ठते ।सन्नति. हो. प्राणान्तरनवान् । सन्नवो नानसन्दा- टेन समुदामिनोगन ! ८ सम्भवति सहने न्दरदत्तसन्न सन्दति न दोन इति । निर्दिष्ट- प्रजननं प्रवाइमारपनिनिहोता. इलेनिन । व्देह हो या. २० प्रतिक्ततीति । तदोमनन् । सनदयानुननेऽन्नवत् । कति सतं तगवत्वं तं सन्दर्नचल्यानुनः पूर्वन्द प्रहलाद । त्या हि महतं स्मुदानि इन्स्य पृन्दन । एवं सार्यानपि दोगानन्द । ऐनिरंतु न मनन । प्रवचन लंद विन्दात् । स्वतन्ने काम हुने दर देवियो.:.

·पर विशः मान समिति मया । 14.71 ॥पष्टं प्रत्यक्षामिति ॥ २॥ प्रत्यक्ष पटनागा. मया वामन न पामर सरप्रा. यथानुमानं प्रत्यः च विवादा यामिन नन पटनानाममिति । अनेनाकम्मादमदर्शनादिग्ग्रेनि नान यावान कधिमान प्रदेदा म मामिमानिन्यादिव्यामिन्नान चाम्पट- प्रगावग्गलाद मण्डनम् । मपि प्रत्यक्षमाचक्षाण. प्राजमानी प्रवाकरगुणा- दिवात , अनुमानन्याप्येव प्रत्यक्षतापरता प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाण म्यान । अपि च । अकम्मादमदर्शनाहिरति ज्ञाने सामान्यं वा प्रतिमामेन विगो वा । यदि सामान्यन । न १ अनिन्दियेति प. भ. पुनस्यो पाउ । २ निवय' इति प भ. पुन. कया. पाट । च' इति नाम्नि प पुन्। ४ अवनान.-तष्टितः ।

·No text on this page.

·कि. -- भवन्यनम् । प्राप्तिप्रभृतिफलेन साई गृहीतान्ययानुपपत्तिकान्मनःप्रमाढोडेगडे. मपि प्रत्यक्षमाचक्षाण प्राज्ञमानी ग्रनाकरगुतार ३१४ प्रमाणनयनत्त्वालोकालङ्कारः यदपि प्रातिभमानिनगलव्यापागनपसमकामादेवाय . पतिमनादो मविनन्याधानारं मटतया - प्रातिमन्य प्रत्यनादावन- मुदयने । तदप्यतीन्द्रियनिवन्यनत्या कर मिति प्रत्यक्षकुमिनिक्षिप्तमेव । क्युन कि दुदेति । तत्पिपीलिकापटलोन्मर्पणोन्यज्ञानवदम्पष्टमनुमानमवेति भी. नान्तर्गतमेव । प्रतिमानमेव नतु निश्चिनं इनि लौकिकव्यपंतगाइन- रणात्मकमप्रमाणमेवैतत्किं तदन्तावचिन्तयेति कश्चिन् । विपश्चित् । यत सकलमेवेदमनवधारणात्मकनुच्येत शिकि। १० नाद्य: पक्ष । प्रायगोऽवधारणात्मकम्यवास्योत्पादात् । अनववार कस्य तु तस्य प्रामाण्यमेव नास्तीति नान्यान्ताव वयमपि दून तम्मादवस्थितमिदं प्रत्यक्षपरोक्षभेदतो देवा ॥ एतत्प्रमाणतत्त्वं सर्वभिदा संग्रहप्रवणम् ॥ ३११ ॥१॥ तत्राद्यं भेदं व्याचष्टे- १५ ॥ स्पष्टं प्रत्यक्षमिति ॥२॥ स्पष्टं विगई यहिनानं तत्प्रत्यक्षमिति प्रत्येयम् । अत्र च प्रयोग ! प्रत्यवं स्पष्टज्ञानान्मकं प्रन्यभन्वायत्तु न च यथानुमानं प्रत्यक्षं च विवादाध्यासितं तत. स्पष्टज्ञानात्मकमिति । अनेनाकनाडूमदर्शनाहिरति ज्ञानं यावान् कश्चिद्धनवाद प्रदेशः स सर्वोऽग्निमानित्यादिव्याप्तिज्ञानं चावट प्रनारगुताटे. खन्टनम् । दिरवनात. अनुमानस्याप्येवं प्रन्यनतापत्त्या प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणं म्यान । अपि च । अकस्माड्मदर्शनाहिस्त्रेनि ज्ञाने सामान्यं वा प्रतिमासेत विगेपो वा । यदि सामान्यन् । १ अनिन्टिवेति प. म. पुम्नच्यो पाठ.12.विय' इति प. म. क्यो। पाठ.।'' इति नाति पुन्। ४ अवनात.-तन्दित । स्पष्टज्ञानात्मकं तन्न प्रक २० A .

·परि. २ स. २] स्याहादरत्नाकरसहितः तर्हि तज्ज्ञानं प्रत्यक्षम् । तस्य सामान्यगोचरत्वास्वीकारात् । तत्स्वी- कारे वा प्रमेयद्वैविध्यात्प्रमाणद्वैविध्यमित्यङ्गीकारस्य भङ्गप्रसङ्गः। सवि- कल्पकत्वानुषड्गश्च प्रत्यक्षस्य । अथ विशेपस्तज्ज्ञाने प्रतिभासते । तर्हि ततः प्रवर्त्तमानस्य प्रतिपत्तुर्वहिविशेषसंगयो न प्रादुर्भवेत्ता! चात्राग्निः पाणों वेति यथा सन्निहिते वहिविशेपे । न खलु पाचकं ५ सन्निहितमवलोकमानस्य तत्र सशय. समुल्लसति । समुल्लासे वा नस्य शब्दाल्लिङ्गाद्वा विशेष प्रतिपाद्यमानस्यापि प्रमातुरसौ समुल्लसेत् । तथा चेदमसङ्गतं भवेत् शब्दालिङ्गाद्वा विशेषप्रतिपत्तौ न तत्र सन्देह इति । तन्नेदमकस्माद्भूमदर्शनाद्वहिरति ज्ञान प्रत्यक्षम् । किं तर्हि लिङ्गदर्शनस- मुत्थत्वादनुमानम् । दृष्टान्तावष्टम्भं विनाप्यनुमानं भवतीत्येतच पुरस्ता- १० दुपपादयिष्यते । व्याप्तिज्ञानमप्यस्पष्टत्वेनाप्रत्यक्ष व्यवहारिणां सु- प्रतीतम् । व्यवहारानुकूल्येने प्रमाणचिन्ता प्रतन्यते भवद्भिः । प्रामाण्य व्यवहारेणेत्यभिधानात् । न च व्यवहारिणा सर्वेऽम्यादयो धूमादयो वा स्पष्टज्ञानगोचरा इत्यभ्युपगमोऽस्ति । अनु- मानस्य वैयर्थप्रसक्तेः । समस्त हि व्याप्यं व्यापकं च स्पष्टत्वेन १५ युगपन्निश्चिन्वतः प्रमातुर्न किचिदनुमानेन साध्यं सम्भवति । अन्यथा योगिनामप्यनुमानवलात्पदार्थनिश्चयप्रसङ्गः । समारोपनिषेधार्थमनु- मानस्य प्रवृत्तमानत्वान्न वैयर्थ्यमिति चेत् । तदप्यनुचितम् । निश्चिते समारोपस्यासम्भवात् निश्चयसमारोपयो. परस्पर विरुद्धत्वात् । अथ कालान्तरभाविसमारोपनिषेधकत्वेन नानुमानस्य वैयर्थ्यम् । एवं तर्हि २० कचिदुपलब्धदेवदत्तस्य पुसः पुन. कालान्तरेऽनुपलम्भाख्यसमारोपे सत्यनन्तरं यत्स्मरणादिक तस्याप्यवैयर्थ्य स्यात् । तथा च प्रमाणान्तरमे- तदापयेत | तन्न व्याप्तिज्ञानमप्यस्पष्टत्वात् प्रत्यक्ष युक्तम् । ननु चास्पष्टत्वं ज्ञानधर्मोऽर्थधर्मो वा । यदि ज्ञानधर्मः । कथमर्थ- १ तृणजन्य । २ पर्णजन्यसनिहित पावक ' इति प. पुस्तके पाठः। ४ . किं' इति नास्ति भ पुस्तके । ५ 'च' इत्यधिक प पुनके । ६ 'मानवै. यर्य' इति प. पुस्तके पाठ । ।

·। ३१६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ स. २ स्यास्पष्टत्वम् । अन्यास्पष्टत्वादन्यस्यास्पष्टत्वेऽतिप्रसक्तिः । अर्थधर्मले पुनरस्य कथमतो व्याप्त्यादिज्ञानस्याप्रत्यक्षत्वं प्रसिध्येत्। व्यधिकरणाद्धि हेतोः साध्यसिद्धौ काकस्य कााद्धवल: प्रासाद इत्यादेरपि गमकन्व- प्रसङ्ग इति चेत् । तदपि दुराशामात्रम् । स्पपत्वेऽप्येतस्य तुल्यत्वात् । स्पष्ट- ५ त्वमपि हि यदि ज्ञानधर्मस्तर्हि कथमर्थे स्पष्टता । अतिप्रसक्तेः । विपये विप- विधर्मस्योपचारादढोपेऽत एवान्यत्राप्यदोपोऽस्तु । संवेऽदनस्यैव ह्यस्पष्टता धर्म स्पष्टतावत् । यदि तु तस्या. परिच्छेद्यपदार्थधर्मत्वं स्वीक्रियते । ताहि सर्वदा तथा प्रतिभासप्रसङ्गात्कुतः प्रतिभासपरावृत्तिर्भवेत् । ननु विपयिधर्मस्य विषयेपूपचारात्तत्र स्पष्टत्वास्पष्टत्वव्यवहारे विपयिणोऽपि १० ज्ञानस्य स्पष्टत्वधर्मतासिद्धिः कुतः । किं तज्ज्ञानगोचरज्ञानान्तरगत- स्पष्टत्वान्पष्टत्वाभ्या स्वतो वा । प्रथमपक्षेऽनवस्था । द्वितीयपक्षे त्ववि. शेपेण निखिलज्ञानानां स्पष्टत्वमस्पष्टत्वं वा प्रसज्यतेति चेत् । तदप्य- चारु । अन्यथैव ज्ञाने स्पष्टत्वास्पष्टत्वधर्मतासिद्धेः । तथा हि प्रबल- तरज्ञानावरणवीर्यान्तरायकर्मक्षयोपशमविपात्वाचद्विज्ञानस्य स्पष्टत्व १५ विपरीतात्तु तस्मादस्पष्टत्वम् । स्पष्टज्ञानस्वरूपत्वं तत्प्रत्यक्षस्य लक्षणम् ॥ व्यवस्थितमिदं युक्तिप्रतीतिभ्यामवाधितम् ॥३१२॥२॥ अथ स्पष्टत्वमेव प्रकटयन्नाह- ॥अनुमानाद्याधिक्येन विशेपप्रकाशनं स्पष्टत्वमिति २० ॥३॥ ३ अनुमानादिभ्यो वक्ष्यमाणभेदेभ्यः वक्ष्यमाणभेदेभ्यः सकाशादावियेनातिरेकेण विशेषाणां नियतवर्णसंस्थानार्थीकाराणा प्रकागनं प्रतिभासनं यस्य ज्ञानस्य तत्स्पष्टत्वं वैगद्यमित्यर्थः । तटुक्तम् ‘अनुमानाद्यतिरेकेण विशेषप्रतिभासनम् ।। तद्वैशय मतं बुद्धेवशयमतः परम्॥१॥' इति । 'परोक्षप्रमाण' दन्यविक प. पुन्नके। २ इति प. . सम्यानाद्यर्या पाट. । . ।

·न -420 परि. २ सू. ३] स्याद्वादरत्नाकरसहित. ३१७ कोचित्तु तार्किकम्मन्याः प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन प्रतिभासनमपि प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन ज्ञानस्य वैशद्यं वदन्ति । अनुमानादिपरोक्षप्रमाण- प्रतिभासनमपि ज्ञानस्य भेदेषु हि धूमादिगोचरप्रतीतिव्यवधानेन धूमध्व- वेशद्यमिति वदता ता- किंकमन्याना जैनमता- जादिवस्तुनः प्रतीतिरित्यवैशचं तेषाम् । प्रत्यक्षे नभिज्ञत्वम् । तु नैवं प्रतीत्यन्तरव्यवधानमस्तीति वैशयं तस्य । न ते जैनदर्शनोपनिषदं स्वप्नेऽपि प्रापु. । एवं प्रकार वैशद्यं वदन्तस्ते कथमीहादिज्ञानस्य सन्देहाद्यपेक्षिणः प्रत्यक्षतां व्यवस्थापयिष्यन्ति । अथ ब्रूयुरपरापरोन्द्रियव्यापारादेवेहादीनामुत्पत्तेः सन्देहाद्यनपेक्षत्वात्प्रती- त्यन्तराव्यवधानेन प्रत्यक्षतेति । तदपि प्रतीतिपराङ्मुखम् । ईहादयो हि सन्देहादिभ्यः समुपजाययाना. प्रतीयन्त एवेति कथ तदनपेक्षत्वम् । १० प्रतीयमानस्यापि कार्यकारणभावस्यात्रापहवे सर्वत्र तदपह्नवः किन्न स्यात् । अथैकमिदं सवेदनमवग्रहाद्युतिशयोपेतमित्यत्रापि प्रतीत्यन्तरा- व्यवधानमस्तीति । ननु तथापि तदनेकत्वपक्षे प्रतीत्यन्तरव्यवधानमलव्ध- समाधानम् । स्याद्वादिना यवग्रहादीनामेकत्वमिवानेकत्वमपि वक्तव्यम् । तदेव परोदितस्य वैशलद्यलक्षणान्तरस्यानुपपत्तेर्यथोदितलक्षणमेव वैशचं १५ स्पष्टत्वापरपर्याय स्वीकार्यम् । निरवध चेद स्पष्टत्व प्रत्यक्षस्य लक्षणम् । साकल्येनाखिलाध्यक्ष- व्यक्तिषु सम्भवेनाव्याप्त्यसम्भवदोषानास्पदत्वात् । सत्रोक्तवैशद्यलक्षण- स्यासभवादिदोप- अतिव्याप्तिस्तु दूरोत्सारितैव । अध्यक्षत्वानभि- रहितत्वम् । मते कचिदप्येतलक्षणस्यासम्भवात् । समन्ध- २० कारादौ मलिनवस्तुवेदनमप्यध्यक्षमेव । संस्थानमात्रे तस्यापि स्पष्टत्वात् । ननु च परोक्षेऽपि स्मृतिप्रत्यभिज्ञादिन्वरूपसंवेदनेऽन्याध्यक्षरक्षणन्य सम्भवादतिव्याप्तिरेवेति चेत्, नैवम् । तस्य परोक्त्वालम्भवात् । १ आवितरणार अदायधारणाणम् । रक्षण त मरेप पनि 7. ८, ९, १० त्या दाव्यम् । २आदिवाण असतस्य प्रापम । अमलमा परि.२. मान्यम् ।

·Vermanman- ५ नयायिक्स्य सण्डनम् । ३१८ प्रमाणनयनत्वालोकालङ्कारः [परि. २३ क्षायोपामिकसंवेदनानां स्वरपसंवेदनम्यानिन्द्रियप्रधानतयोत्पत्तरनि- न्द्रियाध्यक्षव्यपदेशसिदः । बहिरग्रहणापेक्षया हि विज्ञानाना प्रत्यक्षपरोक्षव्यपदेशो ननु म्वरूपापेनया । स्वरूपे सर्वज्ञानाना स्पष्ट- प्रतिभासत्वेन प्रत्यक्षतर्थव व्यवस्थितत्वात् । तस्मानिर्दोपत्वात्स्पष्टत्वं प्रत्यक्षलक्षण प्रेक्षावहिरङ्गीकर्तव्यं नेन्द्रिय चक्षुपोऽयन सनि- सन्निकर्पोत्पन्नामित्यादि नयायिककल्पितम् । चा- भावममहमानस्य क्षुपसंवेदने तस्यासत्त्वेनाव्यापकत्यात् । चक्षुपोऽ- थेन सन्निकपीभावात् । इदमस्मदुदीरित निगम्य प्रोद्यत्कोपविपाटलीकृताक्षम् ॥ १० निगदति नितराममृप्यमाणं तदिदं योगकदम्बकं मिलित्वा ।। ३१३ ।। आः किमिदमुच्यते चक्षुपोऽर्थेन सन्निकर्पाभावादिति । अस्ति हि चक्षुषः प्रातार्थपरिच्छे- तत्सद्भावग्राहकमनुमानम् । तथा च व्योम- दकत्वामित्यर्थे साध- शिवः " चक्षुः प्राप्तार्थपरिच्छेदकं व्यवाहिता- प्रकाशकत्वात् यद्ययवहिताप्रकाशकं तन्ना- १५ प्राप्तार्थपरिच्छेदकं यथा प्रदीपः व्यवहिताप्रकाशक चक्षुः तस्मा- प्राप्तार्थपरिच्छेकम्" इति । किरणांवलीकारोऽपि 'येपांत्वप्राप्यकारि चक्षुस्तेपामप्राप्तत्लाविशेषादव्यवहितमिव व्यवहितमपि किन्न गृह्णी- यात्" इति वदति तदेव समर्थयते श्रीधरोऽप्येतत् 'चाहन्द्रियत्वात्त्वगि- न्द्रियवत्' इति द्वितीयं च प्राह । कश्चित्पुनरुवाच । चक्षु प्राप्यकारि भौतिकत्वाद्यदेवं तदेवं यथा परशुस्तथा चेदं ततस्तथा । अथ चक्षुष प्राप्यकारित्वे कथ भूधर- चन्द्रमसोर्युगपद्रहणम् । तदसत् । युगपत्तद्रहणस्याप्रसिद्धेः। प्रथमतो हि चक्षुः सन्निहितं महीधरं प्राप्य प्रकाशयति । पश्चाद्दरचारिण कानुमानानाखण्डनम् । १'च' इति नास्ति प. भ. पुस्तकयो । २ किरणावल्या पृ २८८ प. ९. ३ न्यायकन्दल्या पृ २३ प. १५ ·परि. २-सु. ३] -- स्याद्वादरत्नाकरसहितः हरिणलक्ष्माणम् । युगपत्प्रतिपत्त्यभिमानस्तु शतपत्र पत्रशतव्यतिभेदवदा- शूत्पत्तिनिमित्तकः । एवं च लोचनस्य प्रासिध्यत् प्राप्यकारिता श्रुतिवत् ।। तन्नयनसन्निकर्षाभाववचः सङ्गतिं कथमुपैतु ॥ ३१४ ॥ एपामहो जगदपूर्वपदार्थसिद्धौ कोऽप्येष दुर्द्धरतर. खलु पक्षपात. ॥ किन्त्वभ्यधायि स न कश्चन युक्तिलेशः प्राप्नोति यः किमपि हन्त तदानुरूप्यम् ॥ ३१५ ॥ तथा हि यत्पौरस्त्यमनुमानम् । तत्र भावचक्षुर्द्रव्यचक्षुर्वा धर्मितया वण्येंत । न तावद्भावचक्षु । त्वया तस्याक्क्षीकारेण धर्मिणोऽप्रसिद्धौ १० साधनस्याश्यासिद्धताप्रसक्ते । कक्षीकारेऽपि नास्य पदार्थेन प्राप्तिः सिद्धयति । भावचक्षुः खल्वात्मनो बुद्धिलक्षणो गुणः प्राप्तिरपि पदार्थेन संयोगो गुण । न च गुणे गुणान्तरमस्ति । निर्गुणत्वात् तद्गुणानाम् । द्रव्यचक्षुरपि गोलकरूपमन्यद्वा किञ्चिद्भवेत् । आद्यपक्षे प्रत्यक्षवाध प्रतिज्ञाया । प्रत्यक्षेण परिच्छित्तिकाले पदार्थासम्बद्धन्यैव १५ गोलकस्योपलव्धे. । अन्यथा तदानीं पुस. पक्ष्मप्रदेशे प्रकटकोटरो- परम्भ स्यात् । पदार्थम्य वा गोलकदेशे प्रतीति स्यात् । अथान्य- त्किञ्चिच्चक्षुरिन्द्रिय धर्मितया यधिष्ठाननिष्टमेवं पटिष्ठमर्थपरिच्छेडे स्वीक्रियते । तदा स एव तद्देशे पदार्थम्योपलम्भः स्यात् । अथाधिष्ठानदेशात्प्रसरद्रश्मिरूपावयवसमवेतं चक्षु प्रत्यार्थेन सन्त्र- २० दयते सम्बद्ध चोपलम्भयति । तदनुलभन् । चक्षुः प्रमृत्य नान नम्बदद त्वगादिवदित्यनुमानयाधापातात् चक्षुषो रश्मिवत्त्वानिदे. । रश्मियान्तैजसत्यान् यदित्य नदियं यथा ज्योनिम्नयाचेई नन्ना- तन्यतम्ननिदिः । न चानित जनचः । ननन का दिए मध्ये नियमेन रपम्याभिव्य उपचार न ५ ईपल्या ·३०० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ म.३ चेदं तस्मात्तथेत्यतस्तत्सिद्धेः । रूपस्याभिव्यञ्जकत्वादित्युक्ते मनसा व्यभिचारो भवेत् । तद्धि रूपव्यञ्जकं न च तेजसमिति तयवच्छेदार्थ नियमेनेति पदम् । न हि मनो रूपस्यैव व्यञ्जक गन्यादीनामपि व्यञ्जकत्वात् । एवमपि रूपत्वद्रव्यादिव्यञ्जकत्वोपलव्धेरसिद्धत्वं स्यादिति ५ रूपादिपु मध्ये इत्युक्तमिति चेत् । तदसुन्दरम् । इन्दुदीधितिप्रति- वन्धे तदिति प्रतिवन्धे न्पादिप्वित्यादिहेतोरनकान्तिकत्वात् । न व शुचिरोचिःशोचि.सञ्चयस्यापि तैजसत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । उप्णस्पर्गशून्यत्वेन तैजसत्वासम्भवात् । तथा तेज.प्रकरणे वैशेषिक- भाप्यम्। 'उप्ण एव स्पर्शः' इति । यत्पुनरुदयनोऽत्राह ' एर्वकारश्चन्द्रचामीकरचक्षुरादिप्वनुपलम्भ- हेतुकां विप्रतिपत्तिमपनेतुं, तेषां तेजसत्वेनोप्णत्वानुमानात्' इति । तवन्धुरम् । शशवरेऽद्यापि तैजसत्वासिद्धेः । अथ प्रस्तुतहेतुत एवात्रापि तत्सिद्धिरभिधीयते । तदस्यम् । अस्यानुमानवाधितपक्षा- नन्तरोपन्यस्तत्वेन कालात्ययापदिष्टत्वात् । तथाहि न चन्द्रन्तैजसः १५ शैत्यहेतुत्वात् पाथोवदिति । सति च सुधांगोरतेजसत्वे सुतरां तन्मरी- चीनामतेजसत्वम् । यस्त्वयं कस्यचिदागमः । 'जलकल्लोलचन्द्रस्तत्र प्रतिहतास्तप- नांशवः प्रद्योतन्ते शिशिराश्य भवन्ति तत एव शैत्यहेतव' इति । सोऽपि स्वैरालापः । कस्य पयोरागेरयं कल्लोलः । कथं तं विहाय २० बिहायस्तरमाललम्बे ! कुत परिमण्डल एव कथं न स्पन्दते । काठिन्य- माप्तो वा । तत्प्रतिफलितास्तपनांगा गिशिराः सुखालोका. सकल- दिवप्रसारिणश्च भवन्ति । कथं च लनमित्यादि विचारचतुःपथासञ्चरिष्णुत्वात् । तथाविधम्यापि स्वीकारे १ प्रबन्धे' इति म. पुन्नके पाठ.। तदिति प्रतिवन्ध' इति नास्ति न पुस्तके । ३ वेगेषिकदर्शने प्रशस्तपादमाये पृ. १५५. ८. ४ स्रिणावल्या . २८३ पं ..५ ' चन्दुर तनतानतम् ' न चनुस्वमित्यर्थः । ६ अप्रास्यमित्यर्थः। ७ ' तथा च' इति प. भ. पुस्तकयो पाट । ८ आगतलम् । ९ ' विचार- यितुः पथा' इति म. पुस्तके पाट । न दिवापि तत्प्रतिफ- ·परि. २ सू. ३] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः परस्परस्यापि स्वेष्टसिद्धया स्वमतव्याघात.। तेजोल्पनयनसन्निकणा- पि व्यभिचारी प्रकृतहेतुः । अयं हि रूपादिषु ल्पस्यैवाभिव्यञ्ज- कोऽस्ति न च तेजसः। अध द्रव्यत्वे रूपादिषु नियमेन रूपन्याभिव्यञ्जकत्वादिति विशिप्य हेतुरुच्यते । तदाप्यञ्जनादिनानैकान्तः । अथ तैजसमेवाञ्जनं न पुनः पार्थिवम् । तत्रानुभूतस्य तेजोद्रव्यस्य भावादिति चेत् । तदयुक्तम् । प्रमाणभावात् । तैजसमजनं रूपावभासने नयनस्य सहकारित्वात्प्रदी- पवदिति प्रमाणमन्तीति चेत् । तदचतुरस्त्रम् । चेतसा व्यभिचारस्य दुप्परिहारत्वात् । अथ रूपस्यैवावभासने नयनस्यैव वा सहकारित्वा- नित्यवधारणगर्भसाधनोपदर्शनेन सकलाना विषयाणामिन्द्रियाणा वा १० साधारणस्यान्त.करणज्य व्यवच्छेदेन व्यभिचारपरिहार क्रियते । तदाऽऽयपक्षे हेतुरसिद्ध । द्रव्यादेरपि न्यजनेऽञ्जनन्य नयनसहकारि- त्वात् । द्वितीये तु दृष्टान्तस्य साधनवैकल्यम् । रूपेऽपि स्वाविषय- तवादमास जनयति प्रदीपम्य सहकारितया नयन प्रत्येव सहकारिन्दा- सम्भवान् । अथ रूपादिषु मध्य इत्यादिहेतोरेवाजनम्य तेजसत्वनिदि- १५ रच्यते । तर्हि निदर्शनं दाच्यम् । प्रदीप एवेति चेत् । न । अन्य साधनान्यत्वात् । अहो विन्दिमुच्यते किं प्रदीप प्रबोधितो न रूपममिलनत्ति रसादीनपि चानिव्यनत्ति। उच्यते। अभिव्यजपलेवा बान्तर्निन्ना- नामगुस्मृगनामिनाहादीना निपरिमलेदार नका- २० दिन्दपरतलन्दि नागना.एवं चप्पलजमलनिस नुनने साधनदैनल्वं शान्तन्य वाच्छन् । अपि च यदि नकद दात्तदा ०५ न त भादरूपोपमा मन्द दा. लात् । बरनवानिति पेट. नन्देर रूपनिक दम ·३२२ खण्डनम् । प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सु. ३ पादम् । तथा हिं' यदुद्भूतभासुररूपरहितं तन्न रूपाभिव्यञ्जकं यथा पाथ संयुक्तस्तनूनपात्तथा चक्षुः कक्षीकृतं त्वयेति । यत्तु भूपणेनावभापे । 'कथमनुसृतरूपाणामर्थप्रकाशकत्वमिति अनुद्भुतत्पस्यापि चक्षुपः चेत् । न । प्रदीपादिप्रकाशसहितानां तदु- ५ प्रदीपादिसहकारेणार्थ- पपत्तेः । अत एव येपामदृष्टसामर्थ्यादुद्भूत- प्रकागकत्वमितिभूप- णमतस्योपपादपूर्वक रूपा नायना रश्मय उत्पन्नास्तेपां बाह्यप्रकाश- निरपेक्षा एवार्थ प्रकाशयन्ति यथा नक्तञ्चरा- णाम्।तथाच केपांचिन्नक्तञ्चराणां नायना रश्मयः प्रत्यक्षेणैव दृश्यन्ते' इति । तदपि न कमनीयम् । कुम्भादेरप्यनु तमासुररूपपरिकल्पनया १० प्रढीपादिसहकृतस्य प्रकाशकत्वोपपत्तेः । तस्यातैजसत्वेन भासुररूपमेव नास्तीति कुतस्तत्र तस्यामुद्भूतत्वकल्पनोपपत्तिमतीति चेत् । ननु चक्षुषोऽपि कुतस्तैजसत्वसिद्धिः । रूपादिपु नियमेनेत्यादिहेतोरवेति चेत् । तत एवान्यम्यापि सास्तु । अवार्य हेतुरसिद्ध, इति चेत् । लोचनेऽपि कथ सिद्ध । प्रदीपादिसहकृतस्य प्रकाशकत्वोपलव्धेरिति १५ चेत् । तदन्यत्रापि न नाम नास्ति । अथ पंढगादिचक्षुरालोकासहकृतमपि प्रकाशकमुपलव्यं नत्वे कुम्भादिरिति चेत । तन्किमयमामयम्ते यदालोकसहकृतमेव प्रकागकं नन्न नैजयामिनि । नाई नरनारीनयनाना तादृशमतजसत्वप्रमक्ति । यदप्यवाचि कयाचिन्नक्तञ्चगणा नायना रसमय प्रत्यक्षेण दृट्यन्न २० दनि । तदपि यदि परममामचक्षुषामपक्षया प्रोक्तम् । अम्मदादिमि. म्नत्र स्टमीनामप्रनिपत । वृपदाहगाः प्रतीयन्त एवेति चेत् । न । नदालकपदगविगप एव हि तथा प्रतिमामने नतु ग्टमय. याचित । यदि तुन नत्र म्फु नदा प्रदीपादिवत पि प्रमग्न्नो दृट्यग्न् । न च यमय निधि नियाचा पश्यति म नाचनचिनिचयविच्छग्निी दीप- 1.४५ पाना पट ! पदम -मा। - प । ''fq म. नया पाट ।

·परि. २ सू. ३] स्थाहादरत्नाकरसहित. ३२३ प्रभाप्राग्भारपरिरव्ध इव निकटोपटीकमानमनुष्येण दृश्येत । न च तेपामतितनुतरतया न नरान्प्रत्यभिव्यञ्जकत्वमिति वाच्यम् । रात्रि- श्वरानपि प्रति तदभिव्यञ्जनविरोधात् । उद्धृतभालुररूपत्वेन हि तेपाम- भिव्यंजकत्वं तच्चोभवत्र तुल्यम् । यद्वा सन्तु मार्जारनेत्रयोमरीचयो यत्र चाकचक्यायमानतान्ति काचित् । यत्र तु गृहगाधिकादि- ५ चक्षुपि न किञ्चिन्निगि चकान्ति तत्रोभूनभासुररूपा रध्मय सन्नीनि क. स्वस्थः कथयेत् । दर्गनयोग्य हि रूपमुद्भूतमुच्यते । अन्यथा मनुय- नत्रेषु तदनुतताभ्युपगम. किनिमित्तक स्यात् । अनुभूतनाभ्युपगमे तु गृहगोधिकादिचक्षुरश्मीनामालोकनिरपेक्षाणामेव प्रकागकन्यम- वलोकितमिति कथं प्रदीपादिप्रकाशसहिताना तपपत्तगिनि प्रागुन- १० . मुपपद्यते । . यत्तु तेनैव नेत्ररमिष्वनुद्तर पनामनिच्छतावाचि । जयबाग. - यवनाहि ते यन्तदयययेभ्य उदनरूपा एव नायना समय उपा। हीहि नेजसामागुतरविनागोत्यादी । र पम्पशी बोलतानु विकल्पोपेनाविन्यद्तरूपन्वेनोपनानामपि रमानामन्यमि... " के.नावरणम् । यथाऽनेकप्रदीपरमीनामेकार्थतनसानातिनि। नापपश्यने । यतो यदि नामालरोयानिलिनमानुप्पोचले.. । पाल निर्माले निरन्तरमा वाम दिनपिय.८३.पाटसापरको सिना हिमालपापीर.माणिना विपनाका गरे । वि. 1 .. .. . . 41...... . T

·No text on this page.

·परि ..] म्यामानाकरमाहितः ३३५ म्पर्शनादीनानाकामपरमाणुप्रमुपान्यानन्नायोग्यपदार्थाप्रकायस्वेऽपि प्राप्तधारजनकल्याना तृतीयेऽप्ययमेव कलक, निखिल प्रलापमात्रम्। यता यदि नाम नामरहिम दंष्ट्रादिस्वकीयालीककल्यनयाञ्जनमयोग्य पर्यकल्पि नवापि सकलगोलकव्यापितिमिरकागलादिपु का प्रतीकार. 1 ते हि तव्यापिन्यादेव तदम्भीना प्रगुणनेगस्थिता । यथा म्फुटस्फटिक- ५ काचादिकृषिकामारोपगतप्रदीपर-मीना म्फाटिकादिकपिका इति । न च स्पर्गनेन प्राप्तार्थप्रकागफनाप्यन्यासन्नस्याभ्यन्तरगरीरावयवस्पर्गस्या- प्रकाशनादन्यासन्नार्थाप्रकागकन्यस्यानेकान्तः ।आभ्यन्तरगरीरावयवाना स्पर्गनेन्द्रियकारणत्वेन तन्सम्बन्धिस्पर्गस्य तदविपयत्वात् । अकारणस्य तु जलादे पीयमानस्य शिशिरस्पोऽभ्यन्तरमनुभ्यत एव । व्यवहिता- १० प्रकाशक वादिति हेतुरप्यसिद्ध । कुलिशकाचाभ्रपटलस्वच्छसलिलस्फ- टिकोपलान्तरितानामपि पदार्थानामुपलम्भात् । अथ चथरश्मयः । कुलि- शादिक विभिद्य तदन्तरितपदार्थदेशमुपसर्पन्ति ततस्तदुपलम्भ. तर्हि तूलपटलान्तरितपदाथोपलम्भ. सुतरा भवेत्तस्य सुभेदत्वात् । ये हि किमपि कर्कगमतिगयनिगितगाभेद्यं दम्भोलिस्फाटिकादिकमपि १५ भिन्दन्ति न ते तूलपटली भेदयितुमलमिति कः सकर्णः कर्णेऽपि कुति। यत्पुनरुदयन उढचीचरत् । " स्फटिकाद्यन्तरितोपलब्धिः प्रसाद- स्फटिकादीना प्रमादस्व. स्वभावतया स्फटिकादीनां तेजोगतेरप्रतिवन्ध- भावतया तेजोगतर- कतया प्रदीपप्रभावद्भवेदुपपन्ना" इति । तदपि प्रानबन्धस्त्वमि- नोपपन्नम् । न हि प्रसन्नतानिमित्तको मूर्तद्रव्यस्य २० त्युदयनमतस्य मूर्तद्रव्यान्तरेण गतेरप्रतिवन्ध कापि प्रैक्षि। किन्तु प्रशिथिलावयवारभ्यत्वनिमित्तक । यथा तूलादिभिरेव जलादीनां न पुन स्फटिकादिभिः । तद्वदिहापि तूलाढय एव नयनरश्मिगतेर- प्रतिबन्धका । न स्फटिकादय. । स्फटिकान्तर्गतप्रदीपरश्मयस्तु न त भित्वा प्रसरन्ति । किन्तु तत्सम्पर्कमासाद्य स्फटिकपरमाणुपुञ्ज एव २५ १ 'न' इति प. पुस्तके नास्ति । मण्टन । ,

·No text on this page.

·स्याइलाररहितः न्याईन्ले महास्नु तिविशात् । न हि बन्ने नद एक चित्रले । लपविटयने परूपादि- नि । नन्न्यानः रेवन् । नाच - बनुनोऽ- उनले । पान देन्टरेना वन विनायनानिनिस- ५ इन सन्मति यदन्युमोनिचयनि- बिना किने । नमसनन् । त्तः सोग दिन्द ः नः पुनः जो निसान्तमान प्रजनन दुरम सिनद : नई नया इतिवाद । निरजनन देने वने । सन्दिप्रयति- १० हे सहकदन्नन ! जरिटेन्डी सहित- दोन्। यन्त्र : इन्नड़ हेनन् नि न ई-ई। इयान ! डेर कबहेन इन्। न्युनं नाटन । २५ जन्दग्विन सन्जन न वेद । न्य थे स्विडेन्मलेन -द्वितन उलझा की दुनः ! , बच्च-न्य न्छ । कुन दिन्नः नहरने २० बि । दादी -गतिः । नविन तदेवः नः । म न कुन प्रल ! - गन्दर : नन्द: के ! म्हट- Bा मद । इच्छ- मानेनन्- 'दे. ।

·३२८ यनु कन्दलीका व्यासंगनि । “योन्यतामावाद्यवहितान वहिरर्थग्रहणाभिमुन्यतया बाटेन्द्रियन्त्रात् । द्विनीयोऽप्यनः क. प्रमागनयनचालीगलवार वैनिकानदिनान गवाना । नदिनापि नुन्छन मटि. नामपि चारपाजिनि जाननादाता स्त्रविषम्य परिदम्म । नागदावर योगदान अम्मदाटीनां नु यथावतीनि पानागकन्यं मन्दा ५ पगमविशेषादि-युभाभ्यामगन्तव्या योग्यता । अभियान भवः माझी । अनुमान कानन्न निगरिनन । चंन । इन्द्रियन्य नावान्यता विचा कन्दलीबागमतीमा एन्टनम्यवादनम्। मामयमन्यत्र नढानीमव्यवहिनहन। विषययापि योग्यता महन्वानंकद्रव्याचार विशेषाद्यामिका व्यवधान प्यनिवृत्तव । आर्जवावस्यानपिना वस्थामिनि नदप्यतन निग्नम् । प्रनाम्नाकाबनाना योग्यताया अमावान । कयनन्यथा निशीथिनीनायकत्र वन न भवेत् । अथ माचरन्चाइरादपिकपं नयापलटने नतु गरिने १५ परीतन्त्रान् तहिं तदुन्सद्गसङ्गतः कुग्गलः महिनिनादर नोपलभ्येत । सट्टपामावन मिनन्त्रन तद्रुपचन्भे ऋगे गाव यन्नासौं दृश्यते । तदेवं न व्यवहिताप्रकारावानुमान मानीयः । वाटेन्द्रियत्वानुनानन् । नत्रापि प्रतिवादिनदोषागा प्रायः प्रमगाद। किं च किमिदं वायेन्द्रियन्त्रं चक्षुषः । बिहिरान्तिक २० वहिर्देशाबस्थायित्वं, बहिष्कारणमन्त्रं वा स्यात् । नत्र चेतसा व्यभिचारि । नयाग्रामन्युपपदनम्वर्गादिपरिच्छेद २० 1 राबहिवा बहिदगो विवक्षिनः । व्यवस्थाविधावि पौरपति तत्वमर्थाभिनुन्येन प्रवृत्तिर्वा स्यात् । आयपने उम्यामिद्धिः । गोलकान्तासमाश्रितन्वेन वादिप्रतिवादियानन्युभगतन्त्रात् । १'हि' इन्ददिकं प.पुन्न। न्या... २३.

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. २ सू.३] स्याद्वादरत्नाकरसहित ३३१ । युत्केनचिदुच्यते । तदपि परास्तम् । अयस्कान्तेन च व्यभिचारीदम् । तेनाप्राप्तस्यैव लोहस्याकपणात् । अथ तस्यापि प्राप्तस्यैवाकर्पणम् । अयस्कान्तो हि वायुद्वारेण तदा- कर्पति यथा पुरुषो नालान्तर्वायुप्रयोगेण पानीयादि । सयुक्तसंयोगश्चात्र प्राप्ति. । तदसत् । वायोस्तत्राप्रमाणत्वात् । न तावत्प्रत्यक्षं तद्राह- ५ कम् । अननुभवात् । अनुमानमपि नास्ति । समाकर्षणस्यान्यथानुपप- त्तिरस्ति इति चेत्, न । अप्राप्तस्याप्याकर्षणोपपत्त्यास्या उपक्षी- णत्वात् । अप्राप्तस्याप्याकपणे कथ न सकललोहाकर्षणम् । प्राप्तस्याप्या- कर्षणे कथं न तद्देशवर्तितृणतूलादिसमाकर्षणम् । तस्यायोग्यत्वादिति चेत् । अनयैवोक्त्यामृतमास्वादय । सकललोहानामयोग्यत्वादप्राप्तत्वा- १० विशेपेऽपि नाकर्पणं भवेदस्ति चैतदिति तुल्यम् । वाद्यन्तरं प्रत्येवाम्य योग्यतेति चेत् , किमेतदेवान्यत्रापि न पश्यसि । कि च कुतोऽयसः समाकर्षणान्यथानुपपत्ति. । कारकत्वाख्याद्धेतोरिति चेत् । अयमभि- सन्धिः। सकल कारकं प्राप्त एव वस्तुनि फलमुत्पादयदवलोकित कारक एवायस्कान्त इति । तदसुन्दरम् । इतरेतराश्रयप्रसङ्गात् । कारक- १५ त्वस्य हेतुत्वसिद्धावयस्कान्तस्य प्राप्तार्थसमाकर्पणसिद्धिस्तत्सिद्धौ च कारकत्वस्य हेतुत्वसिद्धिरिति । यदि च वायुद्वारेण तदाकर्षणमुच्यते । तदा तिर्यगेच तदाकर्पणं भवेन्न पुनरूर्ध्वम् । वायोस्तिर्यक्पवनस्वभाव- त्वात् । वात्यादौ तु विरुद्धदिक्क्रियवायुद्वयसयोगनिमित्तत्वेनोर्ध्वगते - वद्भिर्व्यवस्थापितत्वात् । न चात्रापि तथाविधा कल्पना ज्यायसी । २० तथाननुभवात् । अनुमानवाधित च तत्र वायुपरिकल्पनम् । तथा हि' चुम्बको नायसो वायुद्वारेणाकर्षकस्तत्रावस्थितलघुतरतृणतूलाधनाकर्प- णान्यथानुपपत्तेः । कथं च तिलकादिना कान्तादीनामाकर्पणम् । तत्रापि पवनोऽस्तीति महासाहसिकस्योल्लापः । न खलु यथा वात्या- दिना परवशीभूता कान्ता समानीयते । तथात्रापि पवनविशेषणेति २५ : प्रतीतिरस्तीति। . . १'च' इति प भ. पुस्तकयो पाठ.।

·यावपर्यययारनुत्पत्ति- तथा च कथं विशेषानुपलब्धिनिबन्धनौ सगववि- १५ मान्यमुपलभ्यते न विशेषा इति प्रदीपालोककारितौ संशयविपर्ययो ૩રૂર प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि २ म. यदप्यवादि प्रथमतो हि नहु सन्निहितमित्यादि. यदपि च मस- मिंद्रव्यतया नि सरदेव नागन तेजो बाद्यालोके परेण भवरशगवग्योर्युग द्ग्रहणाभाव प्रदर्शित नेकतातं युगपठेव तावदशै. सवृष्टमिन्द्रिर- नत्राण्डनम् । मुन्यादितवदिति भूधरशगधरयोस्तुल्यकालग्रहण- ५ मुपपद्यत इति केनचित् उच्यते तदपि चक्षुपो रहिमवत्त्वपराकरणा- दपाकृतम् । उत्तरमते च पृष्टस्थितस्य व्यवहितस्य चार्थम्योपलम्भः । प्रसज्यते । अथानाजवावस्थितस्य व्यवहितम्य कथ ग्रहणमस्तु । मैवम् । आर्जवावस्थितस्य व्यवधानाश्रयणस्येन्द्रियप्राप्त्यर्थत्वात्तत्याध तथास्थितेऽप्यर्थे सजातत्वात् । यदि च चक्षु. प्राप्यकारि । तदा कथं संशयविपर्ययप्रादुर्भावः। सामान्य- वद्विशेषाणामपि सन्निकृष्टानामुपलम्भसम्भवात् । चक्षुप प्राप्यरित्वे मश- पर्ययौ स्याताम् । यत्पुनरात्रेयभायकारः प्राह "यथा सामान्यस्य विशेषाणां च प्रदीपालोकेन सन्निकृष्टत्वेन दूरात्सा १० प्रसजनम् । भवतः तथा सामान्यस्य विशेषाणां च चक्षुपा सन्निकृष्टत्वेऽपि दूरा- त्सामान्यमुपलभ्यते न विशेपा इति चाक्षुपौ संशयविपर्ययो भवतः । तत्र महाविपयत्वात्सामान्यं दूरादप्युपलभ्यतेऽल्पविषयत्वात्तु विशेषा न दूरादुपलभ्यन्त इति संशयविपर्यययोरुपपत्तिः” इति । तदपि न २० क्षोदक्षमम् । महाविषयत्वस्योपलम्भं प्रत्यप्रयोजकत्वात् । न खलूम- लभ्यमानादितरे विषयाः कणिकयापि तत्सामान्यज्ञप्तावुपयुज्यन्ते । यतस्तद्भूयस्त्वं दूरात्तत्स्थसामान्योपलब्धौ निमित्तं स्यात् । यस्तु दृष्टान्ततयोपदिष्ट. सोऽपि न श्रेष्ठ.। येन हि सन्निकर्ष उपलम्भकारण- तया कथ्यते तस्य प्रदीपेऽपि सामान्यवद्विशेषाणामुपलम्भकत्वप्रसक्ति- प्रदीपो

·No text on this page.

·३३४ ५ नत्ति तस्येदं दूरमिदं निकटमिति वक्तुमुचितम् । साकारज्ञानवादिनः प्रमाणनगालोर पन.पायकारि गित || गणाग नो गुना नाना ।। ३२० ॥ प्रामाणिकर पाम्मे लमेल ताशागत नाना॥ गम्ने गदेता जागनोऽगानी गोगमुना प्रकटीकरोणि ॥ ३२१ ॥ तत्र यदुक्तमनुमान गो गरिम-गरमाय न्यानि । तर शन्द' म्वग्राह केणामनिकट एन गृपन लोगनिम्य गम्यमानपक्षस्य प्रत्यक्ष- बाधा । कर्णगतप्रविष्टम्य मग कादिनस्य प्रतीते । दगदिप्रन्ययग्रापालाणो हेतुथ गन्नानैकान्तिकः । तम्य स्वग्राहकेण सनिकृष्टम्य ग्राणेऽपि दूगदिप्रत्ययग्राह्यत्वप्रतीतेः । न च २० तथा प्रतीयमाने गन्धे दूरनिकटादिव्यवहारोऽमिद्ध । यत दूरादुच्छ्लोऽय बहुलपरिमलः काममभ्येति भूयान् गन्धोद्गारातिरेक किमपि जलरहा जृम्भतेऽसौ समीपे ॥ मध्यस्था प्रोद्धमन्ति प्रकृतिसुरभयः सौरभ सत्कदम्बा सुव्यक्तेय प्रतीतिनिखिलतनुभृता निर्विवादा समस्ति॥३२२॥ किं च दूरादिप्रत्ययग्राह्यत्व शब्दे साकारज्ञानवादिनः सौगतम्या- नुपपन्नम् । श्रावणज्ञानेन स्वगते शब्दाकारे गृह्यमाणे दूरनिकटादिव्य- वहारस्यायुज्यमानत्वात् । निराकारं हि यस्य ज्ञान भिन्नदेशमर्थं परिच्छि- सनिकम्यैव प्रत्यक्षेण पुनर्यद्दरादि न तज्ज्ञानवेद्यमवेद्ये च न दूरादिव्यवहारो युक्त । न हि २० नष्टनयनस्येद दूरमिदं निकट चेति व्यवहारस्तात्त्विकोऽस्ति । यञ्च वेद्य ज्ञानस्य स्वाकारमात्रं न तत्तद्दरादिस्वरूपम् । ज्ञानस्वरूपाद- भिन्नत्वात् । अथाकारधायकस्य दूरादित्वाद्दरादिव्यवहार. तर्हि व्यर्थ श्रोत्रस्या- प्राप्यकारित्वसाधनप्रयासः । श्रोत्रेण सन्निकृष्टस्यापि शब्दस्य ग्रहणे ·परि २ सू. ३] स्याद्वादरत्नाकरसहित. तत्र दूरादिव्यवहारस्य दूरादिदेशादागतत्वेनोपपद्यमानत्वात् । दृश्यते हि गन्धस्य नाणेन्द्रियेण सन्निकृष्टस्यापि ग्रहणे ड्रादिदेशादागतत्वेन दूरे वकुलपरिमल इत्यादिव्यवहारः । अथ यदिदं देशापेक्षया शब्दस्य दरादित्वं तकि देशस्याग्रहणे स्याहरणे वा । न तावदग्रहणे । देगस्य विशेषणत्वात् । यस्खल ५ विशेषणं तद्गृहीतमेव विशेष्ये विशिष्टप्रतीतिनिबन्धनम् । यथा दण्डादि । विशेषणं च शब्दस्य दूरादिप्रतीतो देश इति । नापि ग्रह्ण । यत कथं तद्रण श्रोत्रेण चक्षुरादिना वा । यदि श्रोत्रण, तहा देगन्यापि गब्दत्वप्रसङ्गः । श्रोत्रग्रह्णलक्षणत्वात्तम्य । चक्षुरादिना तु तारा न सर्वत्र सम्भवती । व्यवहितदेहास्यापि शब्दन्य धूयमाणचान् । नद- १० खिलमफलम् । अव्यवहितदेगसमुहवे ध्वनी देशम्य चानुपानदेन लक्ष्यमाणत्वात् । इतरम्मत तस्मिन् आनुमनिकी देशप्रतिपति - हि यादतो दूरात्प्रत्यक्षागमोपलब्धकारणल्यापारमादिन. कन्या तम्य यान्विशेषानुपलब्धवास्तानएकारणम्यापि राकम्प विचार पलभमानम्तादति दूरे गोलाद प्रतिपद्यते । २८ । विशेपमहादिकः च दक्तविशेष च प्रतिपयते । सन्तु नाम्-दि- पान ल्क्षपति तस्य संगम एक ही 15 ८+ पनि । देवादिन चानुनिल प्रामानि समारः - दिनापि य५ नोपेर र कर ---.. ...47 17 - :

·[गरि.. च्छन्दस्य नाशितलादा । यदि भोजाभिघातात, तर्हि निर्वातप्रदेश- दूरदेशवर्तिप्रमातारं प्रति तेनास्य प्रेरणे तु तच्छोत्रेण प्राप्तोऽसौ भिरससृष्टा शव्दमुपजनयन्त. प्रतीयन्ते । यदि स्वोत्पत्तिदेशस्था २५ महद्भिरल्पीयसामभिभवो यथा पर्वतेन पादपादीनाम् । स्वात्यत्ति- प्रमाणनामाहार: तन्कारणम्य पागवार गा पारिशनिसटमा । निकटकारण- कुटुम्लाटिनम्य पटानी नीनाग तया प-ति । न गान । दूरदेश- गिन-नादेन तम्ग नु नगरिने सोपविदेशमा गए मा. श्रीगुगन्ने नवागता उत्राभ्युपगन्नगं गात । तथा निर्माते सुरम्शेन मनागपि न शूगते ग. गदम्गोऽनु फूलनाने कर्ण श्रोत । राधारानेन प्रमात्रा श्रूयते स एव प्रनिनाते सम्मान भूगने । प्रतितातेन श्रोत्राभिपाता- स्थेन दरादपि शूगेन । प्रतिवाताभावेन तच्छोत्रम्यानभिघातान् । शब्दस्य नाशितत्वे तु यस्याप्यसौ वातोऽनुकूलम्तेनापि न भूगेत । १० नागितत्वाविशेषात् । मुरजमयुर वानाधीन विकम्बरबल्लकी क्षणितकलित तालैम्तारन्तरनितपञ्चमम् ॥ स्थितवति जनम्पन्दे मन्देऽनुकूलसमीरणे विलसति तथा दूराद्गीत निशासु निशम्यते ॥ ३२३ ॥ गृह्यते इति सिद्धमस्य प्राप्यकारित्वम् । अन्यच्च यदि स्वोत्पत्तिदेश एव सर्वे शब्दाः प्रलयभान । कथं तर्हि नलिकाशब्दस्य भेर्या- दिशब्दस्य वा कर्णशप्कुलीगृहादिप्रपूरणेन प्रतिपत्ति. स्यात् । कथ वा धवलगृहादौ प्रतिशब्दप्रादुर्भावः । न हि लोप्टादय. कास्यपानादि- एव शब्दाः श्रोत्रेण गृह्यन्ते । तदा तत्रस्थैर्भर्यादिशब्दैमर्हद्भिरल्पी- यसोऽपि मशकादिशब्दस्यानभिभवादनाकुलमिव गृहणं स्यात् । तथा च प्रयोगः। ये स्वोत्पत्तिदेशस्था एवेन्द्रियेणासन्निकृष्टा गृह्यन्ते न अथ च २० देशस्था एवेन्द्रियेणासनिकृष्टा गृह्यन्ते च शब्दा इति।

·No text on this page.

·[परि.२.३ शव्दागमनमसहमानभाह- खण्डनम् । भित्तिभागान्तरितस्य शब्दस्यागमनासम्भवेना. तथाविधा एव शब्दपरमाणवोऽपि श्रोत्रण गृह्यताम् । न च तत्परमा. सिद्धम् । पुद्गलपरिणाम शब्दो बाह्येन्द्रियगोचरत्वाद्गन्धवदित्य- पीनकठिनं कत्तु येनावयविनं क्षमाः ॥ ३॥ कृतश्च गच्छन्स कर्य न विक्षिप्येत मारुतैः । दलशो वा न भज्येत वृक्षाघभिहतः ३३८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः देगप्रतीतिरिति चेत् । किं तदनुमानम् । शन्नविशिष्टतेति चेत् न । स्वस्थानस्यस्य शब्दस्य ग्रहणे दूरनिकटवर्तिप्रमातृन्प्रति विशेषाभावान् । येपा तु शब्दस्यागतस्य ग्रहणं तेपा तस्य मन्दमन्दतरादिशब्दपर्याय- परम्परोत्पत्त्या युक्तं विशिष्टत्वं ततोऽपि देशानुमानमिति । तस्मादेवं प्राप्यकारि प्रसिद्धं श्रोत्रं प्रोक्तन्यायतः स्पष्टमेव ॥ दृष्टान्तत्वं युक्तमेतस्य तस्माद्वैधाण व्याहृते वाक्प्रयोगे॥ ३२४॥ भाट्टस्तु समाचष्टे । प्रियं नः प्राप्यकारित्वप्रसाधनं श्रोत्रे, यदुनर- नेनागतम्य शब्दस्य श्रवण स पायसदाने पित्रु- पूर्वपक्षस्य उद्भाव्य मन्दकन्दलक्षोदक्षेपः। विशालशिलासंघातघटित- श्रवणप्रसङ्गात् । तदस्य श्रोत्रियस्यानुवेलजलसम्पर्क प्रकटयति । एव- विधस्य गन्धस्याप्यनाघ्राणप्रसङ्गात् । अथ सूक्ष्माः कतिपयेऽपि गन्ध परमाणव. कुड्यादिकं भित्त्वा घ्राणेन सम्बद्धास्तेन गृह्यन्ते । तर्हि १५ णवोऽसिद्धा. । पौद्गलिकत्वेन तस्य तत्सिद्धेः । न च पौद्गलिकत्वमप्य- तस्तसिद्धेः । यत्तूच्यते जयन्तेन, 'वर्णस्यावयवाः सन्ति सूक्ष्माः केच न शब्दस्य मौद्गलिकत्वमसह- पुद्गलाः ॥ तैर्वर्णावयवा नाम जन्यन्ते पश्य मानजयन्तमतस्य कौतुकम् ॥१॥ तेपामदृश्यमानानां कीदृश्य रचनाक्रमः ॥ केन तत्सन्निवेशेन कः शब्द उपजायते ॥ २ ॥ लघवोऽवयवाश्चैते निवद्धाश्च न केनचित् ॥ न २५ कथम् ।। ४ ॥ प्रयाणकावधिः कश्च गच्छतोऽस्य तपस्विनः ।। २० खण्डनम् । १न्या म पृ २१५ प. २५.

·परि.सू.३]
स्वाद्वानरन्नाकरसहित.
एकत्रोत्रप्रवृष्टो वा स गृह्यतां परैः कथम् ॥ ५॥ निष्क्रम्य कर्णादे-
कस्मात्प्रवेशः श्रवणान्तरे ॥ यदीप्येत कथं तस्य युगपद्युमिः
श्रुनिः ।। ६॥ श्रोतृसंख्यानुसारेण न नानावर्णसम्भवः ।। वक्तु-
स्तुल्यप्रयत्नत्वाच्छोतृभेदतर्दक्ययोः ॥ ७॥" इति ।
तदपि नोपपन्नम् । नासिकागुपिरनिविनमानसूनगन्या
द्वन्देऽयम्य सकलभ्य समानत्वान् । किन्च कनम्ने सुनवायत्र.
रचि. । ननावर्णाना त्वयापि नियन्वमुपेतम् । गुणन्द तु नेपानि-
पन्यते । यथा कार्यानुपपत्त्या सूक्ष्माणामपि परमाणना करना
वर्णावधानामपि । रचनाक्रमलनिवेगावपि नारदमादाय चाहत्या
था पदनम्य ती चामान्या म्यने । तया चटि ग्यामि
कार्य कुनै कारणचिन्तया ॥ अथाप्यनिश्चित कार्य इतं .
लया ॥१॥" निवदा चानीपा धुनामपि पर एक
वमानान । विदिप्यते चाबी,
विनयपि न यते । मारने का
नातिन्यदलाया. ६...
मोना :
3.
.
:

·वीगुणत्वविरोध इति चेत् । शब्दस्यापि पुद्गलगुणत्वविरोधस्तथास्तु । महत्त्वादिगुणाश्रयत्वाच्छब्दो द्रव्यमिति चेत् । तत एव गन्धम्पर्ग- २० चरिताः सन्तु । कुतः शब्दे तदुपचार इति चेत् , गन्धादिपु कुन । महत्त्वादेरसम्भवः गले किमवगतः, लयापि गन्धादीस किमु निचित । .२५ नाम । गडे तदसिद्धर्न नन्निश्चयः । सर्वदा तम्य स्वतन्त्रम्योपलव्य ३४० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सु. ३ कथं मूतः स्कन्धाः श्रावणस्वभावाः कुड्यादिना मूर्तिमता न प्रतिहन्यन्त इति चेत् । तवापि वायवीया ध्वनयः मूर्ताः श्रावणस्वभावाः स्क- न्धाः कुडयादिना मतिमताशव्दाभिव्यञ्जकाः कथं तेन न प्रतिहन्यन्त कथ प्रतिहन्यन्त इति भाट इति समानम् । अथ तत्प्रतिघाते तत्र शब्द पूर्वपक्षस्य निरासः। स्याभिव्यक्तेरयोगादनभिव्यक्तस्य च श्रवणा- सम्भवादप्रतिघातस्तेषां कुड्यादिना सिद्ध इति चेत् । तत एव शब्दा- त्मना पुद्गलानामप्रतिघातोऽस्तु, दृष्टहानिपरिहारात् । दृष्टो हि गन्धात्मक पुद्गलानामप्रतिघातस्तद्वच्छब्दाना न विरुध्यते । यदि पुनरमूर्तस्य सर्वगतस्य च शब्दस्य परिकल्पनात्तव्यञ्जकानामेवाप्रतिघाताच्छ्रवण १० मित्यभिनिवेशः । तदा गन्धस्यामूर्तस्य सर्वगतस्य कस्तूरिकाद्रय विशेषसयोगजनिता वायवो व्यञ्जका मूर्तद्रव्यान्तरेणाप्रतिहतास्तदा. प्राणहेतव इति कल्पनानुषज्यमाना कथं निवारणीया। गन्धस्यैव पृषि परैः शब्दस्य द्रव्यान्तरत्वेनाभ्युपगमाददोष इति चेत् । तथा १५ द्रव्यान्तरमभ्युपगम्यताम् । प्रमाणवलायातस्य परिहर्तुमशक्तेः । दीनामप्येवं द्रव्यत्वप्रसङ्ग इति चेत् । तान्यपि द्रव्यान्तराणि सन्तु । निर्गुणत्वात्तेपामद्रव्यत्वमिति चेत् । तत एव शब्दस्य द्रव्यत्व माभूत दीना द्रव्यत्वमस्तु । तेषूपचरिता महत्त्वादय इति चेत् , शब्देऽप्युर स्वाश्रयमहत्त्वादिसम्भवादिति चेत् , तत एव गळेऽप्यन्तु । मुग्म गन्धादयो न मुख्यमहत्त्वाद्युपेता. शश्वदस्वतन्त्रवादभाववदिन्यने नुमानादमम्भवा निश्चित एवेति चेत्, तन एवं गन्देऽपि स निया गन्धो . 'गन्धाऽपि निभ. पुस्तके पाट ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·५ परि. २ म.५] त्याहादरलाकरसहितः तथा हि श्रोत्रादिवृत्तिः प्रत्यक्षमिति सांख्याः प्रन्यमलमणामचाते। गन्धाधुन प्रत्यक्षलक्षण- एतच प्रमाणसामान्यलक्षणसूत्रे ज्ञानप्रणेन न्य बन्दनम् । तदुक्तबुद्धिवृत्त्याग्न्यप्रमाणनामान्यलणान्तर्गत यथाऽपान्तं तथा प्रागेव निरचायि । प्रन्य कल्पनापोटनिति प्रत्यक्षलक्षण ताथागताः कथयन्ति । एतदपि नेत्रत्र व्यवसायिग्रहणेन यथा पराकृतं तथा व्यावणितं प्रबन्धनति । म्पटं प्रत्यक्षमित्येतत्प्रत्यक्षम्यान लक्षणम् ।। विक्षिमप्रतिपक्षं तक्षयन्तु विचक्षणा ॥ ३३० ॥ ३॥ अथ प्रत्यक्षम्य भेदंप्रकाशनायाह- तत् द्विप्रकार सांव्यवहारिकं पारमार्थिक व ॥२॥ नत्म्पष्टत्वलक्षणलपित प्रत्यक्ष हितकारम् । प्रवास मान्यवहारिक पारमार्थिक चति । समानीनो दाया प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणम्तत्र भव सप्रयोजनमाना चाहन्द्रिगदिसामग्रीसापेशवादपारमाथिवा काप्रिय दीन्द्रियानिन्त्रियव्यवहितामतापारसम्पायनापा माभिधान न्यदधानाविर पाहिति ।,' प. मनमणिभिमानापेक्षितचा.प्र का सापायापार द... - सियादिनापास ॥४॥ 7. . ॥ नत्राचं द्विविधमिन्त्रिपनियन्दनानिन्ति निद- नंद! ५॥ १ +

·No text on this page.

·No text on this page.

·. -- 1 दिपणास्य पोलिमामानिमिः क्रियमाणानमहोपानाश्य लिके. क्रियमाणानुप्रयोपताश्रयभूतानि पारादीन्द्रियाण्यपि । मेव व्यन्द्रियानिन्द्रियाणा प्रतिपत्तव्यम् । नन्विन्द्रियनिवन्धनमनिन्द्रिय- निबन्धन चेत्यसाम्प्रतमुक्तम् । आत्मादेरपि तत्कारणस्यावाभिधानाह.. ॥ एतत् द्वितयमवग्रहहावायधारणाभेदादेकशश्चतु. । । : . . . . 11111111111 1111111-! ::1.1; 8 11 - 1111 1111 !! If not in ।। . it. I मागो . it it if, If . in HINDI • TE पनि fati 11101018 { या नागपाणि पनि यो १० मानिमिन दिनागि पाणिनिय. जानसको यो कार; गमनान- मि-गामिनिनिमा यी दीपायपि । ताग मारिकाणी ियाणि पोलिसाश्रय वागणादिनः । यथे। १५ भूता नाराका कि पालिका तथा नगरेणुकणादिभिः पौद- मनोऽपि नारवारिकमनियताविषयत्वादात्मदिति । तत पौलिकत्व- २० त्वात् । मैवम् । असाधारणस्यैव कारणम्याभिधातुमवाकारितल्यात् । आत्मादेः पुनरनुमानादिप्वपि कारणत्वेन साधारणत्वात् ॥ ५॥ अथास्य द्विविधस्यापि प्रत्यक्षम्य भेदप्रकटनार्थमाह - । विकल्पमिति ॥ ६॥ एतदनन्तरोक्तम् । द्वितयमिन्द्रियनिवन्धनानिन्द्रियनिबन्धनप्रत्यक्ष- प्रमाणम् । एकशः प्रत्येकम् । चतुर्विकल्पं चतुर्भेदम् । कुत इत्याह अव-

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. २ सू. १०] स्याद्वादरत्नाकरसहितः यत्तु विद्यानन्दः प्रत्यपादयत् । अक्षार्थयोगजाद्वस्तुमात्र- ग्रहणलक्षणात् ।। जातं यद्वस्तुभेदस्य ग्रहणं विद्यानन्देन कृतस्यावग्रहा- दीना स्वत्पनिरुपणस्यो- तदवग्रहः ॥ १ ॥ तदृहीतार्थसामान्ये यद्वि- पदर्य धारणालक्षणस्य शेषस्य काङ्कणम् ॥ निश्चयाभिमुखं सेहा खण्डनम् । संशयाद्भिन्नलक्षणा ॥ २ ॥ तस्यैव निर्णयो- ५ ऽवायः स्मृतिहेतुः स धारणा " इति । तत्र स्मृतिहेतुत्व धारणायाः साक्षात्पारम्पर्येण वा विवक्षितम् । यदि साक्षात् , तदक्षमम् । यतो धारणेति विवक्षितवस्तुगोचरोपयोगरूपपर्यायस्यैवाभिधानं यथा पृथु- वुध्नोदराकारपर्यायस्य कलश इति । न चास्य स्मृतिकालं यावदनुवृत्तिरुपपद्यते छानस्थिकोपयोगानामान्तमौहूर्तिकत्वेन १० परमागमे गदनात् । न च तथानुभवोऽप्यस्ति । न खल्वद्यानु- भूयमानस्य परेद्यु. स्मरणीयस्य च घटस्यान्तरालिकानेकसुप्तमत्ताद्यवस्था- स्वनुभवः कस्यचित्प्रतीतः । ततो धारणारूपपर्यायोपढौकितः पुरुष- शक्तिविशेप एव सस्कारपर्यायः स्मृतेरानन्तर्येण हेतुर्न धारणेति । अथ किमिदमसमञ्जसमुच्यते । न खलु संस्कारादन्या धारणास्य १५ मता । तथा चायमेव श्लोकवार्तिके, लोकवार्तिकमहोदयनन्या- अज्ञा- भ्या धारणा सस्कारस्पैवा-नात्मकतायां तु संस्कारस्यहितस्य वा ॥ भिमता। एतदेव विद्यान- ज्ञानोपादानता न स्याद्रूपादेरिव सास्ति च न्दस्यानन्तवार्यस्याप्य- मिमतमिति तटस्थाश- ||१।।" इत्यत्र संस्कारशब्देन धारणामेवा- कोपदर्य निराकृता। भ्यधात् । महोदये च कालान्तराविस्मरणकारणं २० १ तत्त्वार्थश्लोकवार्तिके अ.१. स. १५ श्लो. २।३।४ २ छाद्यते केवलज्ञान केवलद- र्शन चात्मनोऽनेनेति छद्म ( छद्मस्थो विशिष्टावध्यादिविकलो न त्वकेवली । यतो यद्यपि धर्माधर्माकाशान्यशरीरं जीव च परमावधिर्न जानाति तथापि परमाणुशब्दो जानात्येव, रूपित्वात्तयो. रूपिविषयत्वाचावधेरिति स्था. ६ स्था.) ३ मुहर्तकाल- प्रमाण-३७७३ उछ्वासैरेको मुहूर्तः घटिकाद्वयप्रमाणेत्यर्थ । मुहर्तस्य अन्ते मध्ये वा अन्तमुहूर्त. ।' पारेमध्ये.' इति हैनसूत्रेण ( ३-१.३०) विकरपेन अन्तदश- ब्दस्य प्राक् निपातो भवति । ४ मलयागिरीया प्रज्ञापनाटीका प. २९ प. ५२६. ५ तत्त्वार्थलो. वा. १.१ स. १५ श्लो. २२. । ।

·न्तुकारणभेदाद्धटपटलमणकार्यभेदस्तथा दर्शनज्ञानावरणमयोपशमन ईहितस्येहया विषयीकृतस्य विशेषस्य कर्णाटलाटादिभेदस्य निर्णयों १० इत्यपि संज्ञा दृश्यते । तत्रापि न कश्चिद्विशेषः । अन्यतरवचनेऽन्य- तरस्य सामर्थ्यलव्यत्वात् । यदा हि दाक्षिणात्योऽयमित्यवायमविगनं ल्लभ्यते । यदा च नायमुदीच्यादिरित्यपायं करोति । तदा दाक्षिणा- स एवायमेव दृढतमावस्थापन्न. | सादरस्य प्रमातुस्तथाविधोपचय- क्रमेण किश्चित्कालमप्रच्यवमानो धारणेत्यभिधीयते । इदमस्य सूत्र- हेयोपादेयतासाधारणगोचरं निराकारबोधस्वरूपं दर्शनमात्मन. प्रथमतः २० प्रादुर्भवति । तदनन्तरमवान्तरजातिविशेषविषयं ज्ञानमवयसनमुनि- होते मनुष्योऽयमिति यथा। तदनु तद्विशेषाकाहालक्षणमीहाज्ञानमुन्मन्नति पोऽवायः समुल्लसति कर्णाट एवायमिति यथा। तम्मादपि प्रागवचारित- प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २२ कारणभेदात्तत्कार्यदर्शनज्ञानभेद इत्यस्ति प्रागवग्रहाद्दर्शनम् ॥ ७॥ ॥ अवगृहीतार्थविशेषाकारणमीहेति ॥८॥ अवगृहीतोऽवग्रहण विषयीकृतो योऽर्थोऽवान्तरमनुष्यत्वाढिजाति- ५ लक्षणस्तस्य विशेष कर्णाटलाटादिभेदस्तस्य काणं भवितव्यताप्रत्यय- रूपतया ग्रहणाभिमुख्यम् ईहेत्यभिधीयते ॥ ८॥ ॥ ईहितविशेषनिर्णयोऽवाय इति ॥ ९॥ यथाम्येन निश्चयनम् । अवाय इति कीत्यते । शास्त्रान्तरे वपान करोति प्रमाता । तदा नायमुदीच्यादिरित्यपायो व्यवच्छेदः सामर्थ्या- त्योऽयमित्यवायः सामर्थ्याल्लभ्यत इति ॥ ९ ॥ १५ ॥ स एव दृढतमावस्थापन्नो धारणेति ॥ १० ॥ चतुष्टयस्य तात्पर्यम् । इन्द्रियार्थयोर्योग्यतालक्षणसम्बन्धे सति सकल- सम्भाव्यतेऽयं कर्णाट इति यथा । ततोऽप्याकातिविशेषावधारणस्वर- . . कर्णाटाढिविशेषाणामुत्तरकालं धारणा समुन्मीलतीति ।

·No text on this page.

·३५० ५ हि धारणाभिधानं ज्ञानं संस्कारः प्रतीयत इति वदन् संस्कारधारणयो- १० मेव न स्यात् । क्षायोपगामिकापयागाना युगपद्भावविरोधस्याभ्यामपि सर्वत्र शक्तिविलोपप्राप्तेश्चिरन्तनातीतस्य पर्यायविशेपस्यैव कस्यचि- कार्योत्पत्तौ सर्वत्र कारणत्वेन कल्पयितु शक्तत्वात् । तस्मादात्मशक्ति. नन्वनिश्चयस्वभावत्वादीहा सन्देहान्न भिद्यत इत्यारेकामपाकुर्वन्नाह- संशयपूर्वकत्वादीहायाः संशयात् भेद इति ॥११॥ एवं संगयितस्य प्रमातुरुत्तरकालं विशेपलिप्साया प्रतिपतनमीहेति प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ स.१ रैकार्थ्यमचकथत् । अनन्तवीर्योऽपि 'तथानिीतस्य कालान्तरे तथैव स्मरणहेतुस्संस्कारो धारणा' इति तदेवावदत् । ततः संस्कारस्य साक्षा- स्मृतिहेतुतां समर्थयमानाभ्यामाभ्यां धारणाया एव सा समर्थितेति चेत् । किमेवं वदतोरनयोर्यः रमृतिकालानुयायी धर्मविशेषः सस्कार इति सर्ववादिनामविवादेन सिद्धः स धारणात्वेन सम्मतः । तथा चेत्, तर्हि यस्य पदार्थस्य कालान्तरे स्मृतिस्साप्रत्यक्षात्मिका धारणा तावत्कालं यावदनुवर्तत इति स्यात् । एतच्चानुपपन्नम् । एव तर्हि यावत्पटपदार्थसंस्काररूपं प्रत्यक्षं पुरुषे भवेत्तावत्पदार्थान्तरस्य सवेदन- प्रतिपन्नत्वात् । अथ तादृशि धर्मविशेषे प्रतीतामपि संस्कारसंज्ञा धार- णाया साकेत्य तथाव्यवहरतामेतौ । नन्वेवमपि कृते का नामार्थ- सिद्धिरनयो । नह्येवमपि धारणाया. साक्षात्स्मरणहेतुत्वमुक्तं भवति । तस्यास्तदानीमेव ध्वस्तत्वेनात्मशक्तिविशेषस्यैव साक्षात्तद्धेतुत्वात् । १५ न च स्मरणजनने नास्त्येवात्मन. शक्तिविशेष इति सङ्गतम् । एव विशेष एव संस्कारापरपर्याय. स्मृतेरानन्तर्येण हेतु., न धारणा । पारम्पर्येण तु तस्यास्तद्धेतुताभिधाने न किञ्चिद्दषणम् ॥ १०॥ संशयः पूर्वं कारणं यस्याः सा सशयपूर्विका तस्या भावः संशय- दुर्यकत्यं तस्मादीहाया. सम्भावनाप्रत्ययस्वभावायाः संशयादोलायमान- । मेद: प्रेक्षाशालिभिरवगन्तव्यः । तथा हि पुरुष- मवगृह्य किमय दाक्षिणात्य उतोदीच्य इति चलितप्रतिपत्तिरूपः सशयः। २० निस्व' वि ·परि. २ सु. १३] स्याद्वादरत्नाकरसहितः सुन्यक्तमेव संशयादर्थान्तरत्वमीहाया । अवग्रहादिप्रत्यक्षभेदसूने च संशयस्याप्रतिपादनमप्रमाणत्वात् ॥ ११ ॥ अथ दर्शनादीनां कथञ्चिदव्यतिरेकेऽपि संज्ञाभेदसमर्थनायाह- ॥ कथंचिदभेदेऽपि परिणामविशेपादेपां व्यपदेश- भेद इति ॥ १२॥ ५ कथञ्चिदेकजीवद्रव्याविप्वभावेनाभेदेऽप्येकत्वेऽपि परिणामविशेषा- द्विवर्तभेदादेपो दर्शनादीनां व्यपदेशस्य संज्ञाया भेदो नानात्वं सुघट- मेवेति ॥ १२ ॥ अर्थतेषामेव भेदभावनायाह- ॥असामस्त्येनाप्युत्पद्यमानत्वेनासङ्कीर्णस्वभावत- १० यानुभूयमानत्वादपूर्वापूर्ववस्तुपर्यायप्रकाशकत्वात्क- मभावित्वाच्चैते व्यतिरिच्यन्त इति ॥ १३ ॥ असामन्त्येनाप्यसम्पूर्णत्वेनाप्युत्पद्यमानत्वेन कृत्वा यदसङ्कीर्णस्वभाव- तयानुभ्यमानत्वं दर्शनादीना तन्नादेते दर्शनादयो व्यतिरिच्यन्त इत्येको हेतु. । इदमुक्तं भवति । गभीरे दर्शनज्ञानावरणाम्भोधौ निमजनो- १५ न्मजने दुर्वाणन्यात्मनस्तत्तत्यक्षेत्रकालाद्यपेक्षविचित्रतत्तल्लयोपगमव- शात्कदाचिदशनमात्रमेव । कदाचिद्दर्शनावग्रहों । कदाचिद्दर्शनावग्रह- संगया । क्वाचिद्दर्शनावग्रहसंशयेहाः। कदाचिद्दर्शनावाहसंग- येहावायाः । कदाचित्तु धारणापर्यन्ता. । सर्वेऽप्येते चैतन्यविगेपाः यदुन्नीलन्ति तदेतेपा सामन्त्येनासामन्त्येन चोत्सद्यमानलं सिद्धन् । २० अत्तानन्त्येनोत्पद्यमानत्वाञ्चासकीर्ण-वभावतपाऽनुन्यमानत्वन् । ततश्च व्यतिरेक सिदो भवतीति । तथाऽपूर्वापूर्वधान्यान्यन्य वन्नुपपीयन्य पदार्यधर्मस्य प्रकाराचादिति हितीये हेतुः । मनाविल्लादिति तृतीयः । चारो हेतुलनुच। प्रयोगा पुनर्नवं कर्ता । तीन-

·No text on this page.

·परि. २सू. २३] स्याद्वादरत्नाकरलहित. ३१५ ६० बहुत्वमुररीकृत्यैव व्युत्पत्तिरास्थीयते । अन्यथा तिर्यगूर्ध्व वा विषयं परिच्छिन्दानस्यावधिव्यपदेशो न स्यात् । यता. अवधिर्मर्यादा । जब- धेानमवधिज्ञानन् । इदमुक्तं भवति । अमूर्तद्रव्यपरिहारेण मूर्त- द्रव्यविषयत्वलक्षणया मर्यादया प्रवर्त्तमानत्वादम्यावधिज्ञानत्वम् । इदं च चतसृप्वपि गतिषु जन्तूनां प्रवर्तमानानामिन्द्रियनिरपेक्ष प्रतिविशिष्ट- ५ अयोपगमनिमित्तं पुद्गलानामेव परिच्छेदकमुल्लसतीति ।। २१ ।। मन.पर्यायनानं लमयन्नाह- संयमविशुद्धिनिवन्धनाद्विशिष्टावरणविच्छेदाजातं मनोद्रव्यपर्यायालम्वनं मनःपर्यायज्ञानमिति॥२२॥ सयमस्य चारित्रस्य विशुद्भिनिर्मलता निवन्धन कारण यस्य स तथा तस्मात् । विशिष्टश्चासावावरणविच्छेदश्च मन पर्यायनानावरण- क्षयोपशम इत्यर्धस्तम्माजातम् । मनोद्रव्याणा सनिजीदमनम्बरशिप- मितमनोवगणाना वे पर्याया वचिन्तनानुगुणा धर्माम्ने जम्मा परिच्छेद्य यस्य तत्तथाविधम् । मन दानेन मनोदव्याणि गृन्ते । तेषा पर्यायेषु ज्ञान यत् तन्मन.पर्यायज्ञानमिति । दविपर्यः । ... मनुपक्षेत्रवर्तिसज्ञिजीवगृहीतमनोद्रव्यपर्यायसागकारि पमनान लि. टचारित्रिम्यामिक तन्मन पर्यायानमित्यते । अनेन च मन पर- जानेन च परमार्थतो मनोन्यपर्यायान् परिनिति । ८नु चिन्तनीयानाननुमानादेदविधान पायान्य सानुपर किसने कि- तमित्येव रक्षणादायति मन पर्यावानि ॥२२॥ सरसकलप्रपक्षप्ररूपणाचार- सिकलं तु सामग्रीविशेपसमुद्भुतनमस्तावरणादा पेक्षं निखिलद्रव्यपर्यायसाक्षात्कारस्वरूपं अदल- ज्ञानमिति ॥२॥ र .

·३५६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.२१२३ सकलं तु सकलपन्यदं । पुनः केवलज्ञानमित्युत्तरेण योग. । सामग्री सम्यग्दर्शनादिलक्षणान्तरगा। बहिरङ्गातु जिनकालिकमनुय- भवादिलक्षणेह विवक्षिता । तस्या विशेपोऽधिकत्वं तत सनुद्दत सम्पन्नो - योऽसौ समस्तावरणक्षयः सकलपातिकर्मविधातम्तनपेक्षेने ५ स्वोत्पत्तौ यत्तत्तथा । किं स्वरूपमित्याह । निखिलद्रव्यपर्यायाणां य साक्षात्कारः स्पष्टतया प्रतिभासः स स्वल्पं यस्य तत्तथा । केवड- ज्ञानमिति । केवल सम्पूर्ण ज्ञेयमुच्यते । तस्मिन् यज्ञानं तत्केवर- ज्ञानम् । यद्वा केवलमेकं मत्यादिज्ञानरहितमविद्यमानस्वप्रभेदं वा तत. केवलं च तज्ज्ञानं च केवलज्ञानामिति समास. ॥ नन्वावृतिलयापेक्षनि- १० त्युक्तं यद्विशेषणं व्यर्थ तत् । आवृतेरेखे स्वरूपस्याप्रसिद्धित. । तथाहि किमावरणमभिप्रेतमायुप्मताम् । किं गरीरमाहोस्विद्देशकालाडिकन् । न तावच्छरीरम् । तत्सद्भावेऽप्यर्थोपलम्भात् । अथ देगकालादिकन् । तथा हि मेर्वादेशता । रावणादे कालता । परमावाडे सूक्ष्मस्वभावता । मूलकीलकोदकादेश्च भून्यादिरावरणं लोके प्रसिद्ध- १५ मेवेति चेत् । तदप्यसारम् । एवं स्वरूपस्यावरणस्य मयानुपपत्ते. । न खलु सातिगयसमृद्धिशालिनापि योगिना देशादीनामभाव' शक्यते । न चान्यत्किञ्चिदावरणं प्रतीतिपद्धतिमधिरोहति । तन्नावृतिक्षयापेक्षमित्येतज्जैनकल्पितम् ॥ विशेषणं घटाकोटिसंटङ्कमटति स्फुटम् ॥ ३३२ ।। अलीककल्पनाजालमलीमसधियामिदम् ॥ युक्तं भवादृशां वक्तुं न पुन. सूक्ष्मचक्षुपाम् ॥ ३३३ ॥ तथा हि न शरीरं नापि देशकालादिकमावरणम् । अपि तु तदतिरिक्त कर्म। तच्चानुमानमाहात्म्यत प्रतीतम् । तथा हि । स्वपरप्रमेयत्रोधेक- १ज्ञानावरणदर्शनावरणमोहनीयान्तरायाल्याचतुष्टय घातिक । २'तत्त्वात्ति' इति प. भ. पुस्तक्यो. पाठः । ३ ' म्मसम्भवा' इति प. भ. इति प. भ. पुस्तायो पाठः । ४ अत्र विचित्पतित्मलि। AMIL २० - -

·No text on this page.

·ITRATHI {1.." नानिमिीमा दि. 11 जानव्यानी. दिमाग पनि नगा। न गोगामागीनानामिलि: गगनापतिमा- HI. कारिजानन मामलान- गोगना मिलि पनि मा. । नदी Firmirma Sोते तो गोगनी ममतपणे प्रपन- मानम्यनियम्पानिजया चायन या महका- गिमान गुमा म्यान । तर प्रथमपक्षो न युक्त. । व्योगातीयमिलियन प्रारमिाननाभावात् । प्रवर्तने १० वा तदनुग्रहीययम् । योगजनमानुप्रासिन्द्रियम्य व्योमादिषु प्रा- तिसावने न परम्पराश्रय । सिद्वे हि योगासानुग्रहे तम्य तर प्रा- तिसिद्धिम्तम्या न योगजलमीनुग्रह सिद्धिरिति । द्वितीयपक्षोऽप्यमम्भा- व्य. । सहकारिमात्रत्वेऽप्यम्य स्वविषयातिकमेणेन्द्रियानुग्रहायोगात् । अन्यथा एकम्यवेन्द्रियम्यागेपरसादिविषयेषु प्रवृत्ती योगजधर्मानुग्रहप्र- सद्गः स्यात् । अयैकमेवान्तःकरण योगजधर्मानुगृहीत युगपत्सूक्ष्माद्य- शेपार्थविषयज्ञानजनकमिप्यते । तन्नोपपन्नम् । अणुपरिमाणम्य मनस. समस्ता]. समं सकृत्सम्बन्धाभावस्तज्ज्ञानजनकत्वासम्भवात् । अन्यथा दीर्घशप्कुलीभक्षणादौ सकृचक्षुरादिभिर्मनसः सम्बन्धप्रसक्ते. रूपादि- ज्ञानपञ्चकस्य सकृदुत्पत्तिप्रसगात् " युगपज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो २० लिङ्गम् " इति सूत्रं विरुद्धथेत । क्रमशोऽन्यत्र तदर्शनादत्रापि क्रम- कल्पनाया योगिनः सर्वार्थेषु सन्बन्धस्य क्रमकल्पनास्तु । तथा च कथमस्य सकलज्ञता । पुरुषायुपसहस्रेणापि सकलपदार्थानामानन्त्येन क्रमेण ज्ञातुमशक्ते. । अथ सर्वार्थानां साक्षात्करणसमर्थस्य योगिज्ञान- स्योभयप्रसिद्धस्यान्यथानुपपत्तेस्तैोगिमनस. २५ चेत् । रूपादिज्ञानपञ्चकस्य क्वचिद्योगपद्येनानुभूयमानस्यान्यथानुपपत्तेर- १ गौ. स. ११११४. । सकृत्सम्बन्धसिद्धिरिति mar ६ ·परि. २ सू. २३] स्याद्वादरत्नाकरसहित. ३६१ योगिमनसोऽपि सकृच्चक्षुरादिभि. सम्बन्धोऽस्तु । कुतश्चिद्धर्मविशेषादत्रापि तथोपपत्ते । तादृशो धर्मविशेषः कथमयोगिनः सिद्ध इति चेत् । योगिनोऽपि कथं सिद्धः । सकृत्सर्वार्थज्ञानात्तत्कार्यविशेषादिति चेत् । तर्हि सकृद्रूपादिज्ञानपञ्चकात्कार्यविशेषादयोगिनां तद्धेतुधर्म- विशेपोऽस्तीति कि न सिद्धयेत् । तथा सति तस्य रूपादिज्ञानपञ्चकं ५ नेन्द्रियजं म्यात्कि हि धर्मविशेषजमेवेति चेत् । सर्वार्थज्ञानमप्येवं योगिनोऽन्तःकरणजं माभूत्समाधिविशेषोत्थधर्मविशेषजत्वात्तम्य मनोऽनपेक्षम्य ज्ञानस्यादर्शनाददृष्टकल्पना स्यादिति चेत् । मनोपेक्षम्य वेदनस्य सकृत्सर्वार्थसाक्षात्कारिण. क्वचिद्दर्शनं किमस्ति । येना. दृष्टस्य कल्पना न स्यात् । सर्वार्थज्ञान मनोपेक्ष ज्ञानत्वादस्मदादि- १० जानवदित्यतस्तत्सिद्धेर्नादृष्टकल्पनेति चेत् । तदयुक्तम् । हेतो काला- त्ययापदिष्टत्वात्पक्षस्यानुमानवाधितत्वात् । तथा हि सर्वज्ञविज्ञान मनोऽ- नपेक्ष सकृत्सर्वार्थपरिच्छेदकत्वात् । यत्पुनर्मनोपेक्ष तन्न सकृत्सर्वार्थ- परिच्छेदकम् । यथाऽम्मदादिज्ञानम् । न च तथेदम् । तम्मान्मनोऽ- नपेक्षमिति । नन्वेवं शकलीभक्षणादी रूपादिज्ञानपञ्चकं मनोनपेक्षं सकृट्पादिपञ्चकपरिच्छेदकत्वात् । योव न तदेवम् । यथा अन्दो रूपादिज्ञानम् । न च तथेदन । अतो मनोनपेक्षमित्यप्यनि सिद्धधे- दिति मा स्थाः । साधनम्यासिद्धत्वात् । जैनन्यापि हि नान्लेन पथरीभक्षणादी रुणदिज्ञानपञ्चकम्य सहपादिपउपरि दर सिझन् । उपयुत्तम्य प्रमातुरनेकदान देनानि प्रभाविदन्- गनान् । अनपउत्तम्य तितो योगपयामि । प्रनिन्टि कम्प སུic། དུར་ས་འདྡྷེ ནེ པེ༌ ཌཡེ@- सिट सन्या जन्मचिदपेक्षा न । . ཥ་ས་ཧ༌སའ། -;cཔེག ·བe; ;

·प निता सम्प्राप्ता योगिप्रत्यक्ष जनयतीति कथमम्यावरणापायप्रभात्यनिनि । १० य्याश्चिन्तामय्याश्च मिथ्यारपत्वात् । न च मियाजानस्य परमार्य- १५ सुगतभावनाया समाना भावनैव कुतो न स्यात् । प्रतिबन्धककर्म- सद्भावाञ्चेत् । तर्हि भावनाप्रतिबन्धककर्मापाये योगिज्ञानोत्पत्तिरपि १न्यायविन्दु. पृ. २० प. ९. २' आरभते' इति भ. पुस्तके पाठ । प्रणामकार पी." शायाः पनग्नमादु । "भावनापपर्णनां योगिजानम्" इति । भाज तगा कि भागनागिनी निन्तानको गोगिजानन गान । तन मणी श्रयमाणेग वाणित नैरापारियो नरेभ्य पगानुमानायः मनु- ५ पगमानज्ञानेन तशलापतामाहन्दता निर्माता परमप्रभ प्रतिपयमाना नागीनुमानज्ञानलक्षणया गिन्तया चिन्तामयी भावनामारभेत । सा च प्रकृप्यमाणा प्रकर्षपर्यन्न तेऽपि न यथावस्थितदगिन' । क्षाणिकत्वनराम्यादिभावनाया श्रुतम- विषययोगिज्ञानजनकल्यम् । अतिप्रसक्तः । यथा च न क्षणिकन्य- नैरास्यादिक वस्तुनम्तथाग्रे वक्ष्यते । किं च निखिलपाणिनां सुगतव- तथाविधभावनावशात् योगिज्ञानोत्पतिः किन्न स्यात् । तेषां तथाभूत भावनाया अभावाचेत् । ननु प्रतिपन्नतत्त्वाना प्रवृत्तमनसा सर्वेषा स्वीकर्तव्या । तस्मात् केवलसूत्रे ससूत्रितमावृत्तिक्षयापेक्षम् ॥ इत्येतद्युक्तिवशाद्विशेपणं सिद्धिमधिरूढम् ॥ ३३४ ॥ २० केवलाख्य प्रत्यक्षं न तथा सर्वज्ञसत्तावेदकं किमपि अत्राह मीमांसकवावदूकः मान नेति वदतो मीमा प्रत्यक्षमस्तीह न केवलाख्यम् ।। सकस्य विस्तरशो सर्वज्ञसद्भावसमर्थकं य- मतनिर्देशः। न्न युज्यते किञ्चिदपि प्रमाणम् ॥३३५॥ ३ 'भावनाप्रवृत्त' इति प भ पुस्तकयोः पाठः। ।

·No text on this page.

·गमेनापि तत्सिद्धिः । नाप्युपमानेन, तस्य सहापदार्थग्रहणनान्तरी- निखिलार्थज्ञसत्तामन्तरेणानुपपद्यमानस्य षट्प्रमाणप्रमितस्य कस्यचिदर्थ- १५ स्यासम्भवात् । न च धर्माधुपदेशकरणान्यथानुपपत्त्या बुद्धादीनान- खिलज्ञता भविप्यतीत्यभिधानीयम् । तेषां तदुपदेशकरणस्य व्यामोहा- ठेवोपपद्यमानत्वात् । द्विविधो ह्युपदेशो व्यामोहपूर्वक. सम्यग्ज्ञानपूर्व- पूर्वको यथा मन्वादीना सकलार्थज्ञानोदयकारणवेदमूलो धायगे- धर्माद्यशेषपदार्थसार्थमुपदिशन्ति । न पुन. सुगतादयः । अन्यथा "मर्वनो दृश्यते तावन्नेदानीमस्मदादिभिः ।। दृष्टो न चकदेगोड- ३६४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ म.२० प्रकृत्य ‘स सर्ववित्स लोकवित् ' इत्यादिरागमस्तस्यापि कार्य- वादप्रधानत्वेन सकलनविधायकत्वानुपपत्तेः । नापि सरल ज्ञस्यानुवादकोऽसौ । पूर्वमन्यैः प्रमाणैरबोधितस्य तस्यानुवदितुमशक्य त्वात् । अनादिश्चागमस्ततः कथमादिमान् सर्वजस्तदर्थः स्यात् । ५ विरोधात् । नश्वरेणागमेन सर्वज्ञप्रणीतेन पुरुषान्तरप्रणीतेन वा तसिदिः। प्रथमपक्षेऽन्योन्याश्रयः । सर्वज्ञसिद्धौ हि तत्प्रणीतत्वेनागनत्य प्रामाण्यसिद्धिस्तत्सिद्धौ चातः सर्वज्ञसिद्धिरिति । पुरुषान्तरप्रणीतम्य चागमस्याप्रमाणभूतत्वात् कथं ततस्तन्निश्चयः । तथाभूतादप्यतः सर्वन- निश्चये स्ववचनादेव तन्निश्चयः किन्न स्वादविशेषात् । न ह्यप्रात- १० प्रमाणभावस्य पुरुषान्तरवाक्यस्य स्ववचनात्कश्चिद्विशेपः प्रतीयते । तना- यकत्वात् । गवोपमानवत् । न च सर्वज्ञसदृशः कश्चिज्जगति प्रतीयते । सर्वज्ञाप्रतीतौ तत्सदृशप्रतीतेरनुपपत्ते । नाप्यर्थापत्त्या तत्प्रतीतिः । कश्च । तत्र व्यामोहपूर्वको यथा स्वप्नोपलब्धार्थोपदेशः । सम्यग्नान- २० पार्थोपदेशः । ते हि निखिलपदार्थज्ञानोत्पचिहेतोर्वेदादाविभूतशुद्धबोधा मन्वाद्युपदेशवत्तदुपटेगोऽपि त्रयीविदिराश्रीयेत । न च तैरसावाश्रितः । ततो व्यामोहादेवासी तद्विषयम्तः कृतः इत्यवसीयते । यदाह भट्ट 1 --- २५ स्नि लिङ्गं यो बानुमापयेत् ॥१॥" (एकटेश इति गम्यगमकभार- १ मी. लो, वा. मू २ श्रो. ११७.

·परि. २ सू. २६] स्थाद्वादरत्नाकरसहितः ३६५ सनुदायमध्याल्झिाय एकदेशोऽन दृष्टो नास्तीति भावः । ) "न चागमविधिः कचिन्नित्यः सर्वज्ञबोधकः । न च मन्त्रार्थवादानां तात्पर्यमवकल्पते ॥ २॥ न चान्यार्थप्रघानेस्तैस्तदस्तित्वं विधी- यते ॥ न चानुवदितुं शक्यः पूर्वमन्येरखोधितः॥ ३ ॥ अनादे- रागमस्यायों न च सर्वज्ञ आदिमान् ।। कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं ५ प्रतिपाद्यते ॥४॥ अथ तद्वचनेनैव सर्वज्ञोऽज्ञैः प्रतीयते । प्रकल्पेत कथं सिद्धिरन्योन्याश्रययोस्तयोः ॥ ५ ॥ सर्वज्ञोक्ततया वाक्यं सत्यं तेन तदस्तिता॥ कथं तदुभयं सिद्धयेत्सिद्धमूलान्तरा- हते ॥ ६ ॥ असर्वज्ञप्रणीतात्तु वचनान्मूलवर्जितात् ॥ सर्वज्ञभव- गच्छन्तः स्ववाक्याल्किं न जानते ॥ ७॥ सर्वज्ञसदृशं किञ्चि- १० चदि पश्येम सम्प्रति ॥ उपमानेन सर्वज्ञ जानीयाम ततो वयम् ॥८॥उपदेशो हि बुद्धादेर्धाधमांदिगोचरः ॥ अन्यथा नोपपद्येत सर्वज्ञं यदि नाभवत् ॥ ९ ॥ बुद्धाइयो वेदज्ञास्तेषां वेदाद- सम्भवः ।। उपदेशः कृतोऽतस्तैर्व्यामोहादेव केवलात् ॥ १० ॥ ये तु मन्वादयः सिद्धाः प्राधान्येन त्रयीविदाम् ॥ त्रयविदाश्रित. १५ ग्रन्यास्ते वेदप्रभवोक्तयः ॥११॥” इति न च प्रमाणान्तरं सर्वज्ञ- सत्तासाधकं सम्भवति । तथा चेदानुनानं तदभावताधनाय लब्धाव सरन् । न च कश्चित्युत्पविशेषः सर्वज्ञोऽन्ति सदुपलन्भकमनाणपञ्चका- गोचरचारित्वात् । य इत्यं स इत्थं यथा वान्ध्येय इति । अतोऽप्यनुमानात् प्रसिद्धयति तदभाव. । तथाहि विवादविषवापन्ने देशकाले च प्रत्यक्ष- २० प्रमाणमत्रत्येदानीन्तनप्रत्यक्षप्रनाणग्राह्यसजातीयाग्राहकं तद्विजातीय- सूनाद्यर्थग्राहकं न भवति प्रत्यक्षप्रमाणत्वात् । यदेवं तदेवं यथात्रत्येदा- नीन्तनप्रत्याप्रमाणमिति । ननु गृनवराहपिपीलिकादीनां चक्षु प्रोत्र- प्रागादिषु दूरस्थितरूपशब्दगन्धादिग्रहणलक्षणोऽतिशयो दृश्यते । तथा हि "द्विकरतलविनमन्कपोलपाली लङ्कशापहृतां घोः पुरन्ध्रीम् ।। २५ ६.दन्पाता।

·३६६ [परि. २ २ २१ श्च तद्वत् कचित्पुरुपविशेपे चक्षुरादीनां विषयान्तरग्रहणलगोरे हतिशयः सम्भाव्येत । प्रज्ञामेधादिभिश्च नराणामतिशयदर्शनात् । कस्यचिदतीन्द्रियार्थद्रष्टुत्वेनाप्यतिशयः स्यादिति । अत्रोच्यते । योऽपि मेधादिभिर्नराणामतिशयो दृष्ट. सोऽपि नियतविपयस्तोकस्तोकान्तर १५ गातिगया दृष्टाः प्रनामेधावलर्नगः ॥ स्तोकस्तोकान्तरसन ने क्षमाऽपि गन ।। सजातीरनतिक्रामन्नतिशते परान्नरान ॥२॥ मायविचारपु दृश्यतेऽतिशयो महान ॥ न च शाम्रान्लाजान नन्माणच लभ्यते ।। ३ ।। ज्ञान्या व्याकरणं दुग्युतिः मान्दार २. दादयोः।। प्राप्यत न नक्षत्रतिथिग्रहणनिर्णय ।। ४॥ज्योनिधि प्राणि चन्द्रग्रहणादिषु ।। न भवत्यादिशब्दाना गाधुन प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः योजनशतवर्तिनीमपि द्राक् संपातिः प्रविलोकयाञ्चकार ॥१॥ सत्यपि पशुसंचयेऽपरस्मिन्करिनिकरस्य तुरङ्गहेपितानि ॥ सहमत दवीयसोऽपि देशान्मूर्च्छन्ति श्रुतिकोटरेषु कामम् ।।२।।आणायन वसुं समाश्रगन्धं तनुतस्तस्य विलात्प्रपत्य साधोः ॥किल कुलर ५ खिलं पिपीलिकानां पातालादपि तूर्णमुच्चचाल ॥ ३॥". गृध्रादिचक्षुरादीनामतिशयो दृष्टः सोऽपि स्वार्थापरित्यागेन दूरसूक्ष्माति १० दृष्टी दृष्टो न रूपादौ श्रोत्रादेः । चक्षुरादेरपि स्वार्थापरित्यागेनैवातिशा म्यात् । तदुक्तम् । “यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनान् ।। दरसूक्ष्मादिदृष्टी स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ॥१॥" इति । यश्च मना नेव न विषयान्तरे नापि प्रकर्षपर्यन्तगमनेन । उक्तं च, यी चीन्द्रियदर्शनात् ॥ १॥ प्राज्ञोऽपि हि नरः सूदमानर्थान मार्गः मानमहीन ।। || नथा वदनिहायादिनानानियवानपिन बनाया प्याग्नि या नामी. दन्य गीत ।। न योजनममी गन्तुं गतोऽभ्यागनिपि ।। ७.!" पाल्यांना या मते ।

·परि. २ सू २३] स्याद्वादरलाफरसहितः ३६७ । । तदेव तथाहि सर्वज्ञस्य ज्ञानं यदि प्रत्यक्षमुपगम्यते तदा तद्धर्मादिग्राहक न स्यात् । विद्यमानोपलम्भनत्वात् । विद्यमानोपलम्भनं तत्सत्सम्प्र- योगजत्वात् । सत्सम्प्रयोगज तत्प्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादस्मदादिप्रत्यक्षवत् । अथ तद्धर्मादिग्राहकं स्वीक्रियते । न तर्हि प्रत्यक्षम् । अविद्यामानोप- लम्भनत्वात् । अविद्यमानोपलम्भनं तदसत्सम्प्रयोगजत्वादसत्सम्प्रयो- ५ गजं तदप्रत्यक्षशब्दवाच्यत्वादिति धर्मज्ञत्वनिषेधसिद्धौ सत्यामन्याशेषार्थप्रत्यक्षत्वेऽपि न प्रेरणाया. प्रामाण्यं प्रतिहन्यते । धर्मे तस्या एव प्रामाण्यात् । तथा चाभ्यधायि, सर्वप्रमातृसम्बन्धि- प्रत्यक्षादिनिवारणात् । केवलागमगम्यत्वं लप्स्यते पुण्यपापयोः॥१॥ धर्मज्ञत्वनिषेधस्तु केवलोऽत्रोपयुज्यते ।। सर्वमन्यद्विजानंस्तु पुरुषः १० केन वार्यते ॥ २॥" इति । कि च कथं धर्मादिग्राहकज्ञानस्य समुत्पत्ति । अभ्यासादिति चेत्, अभ्यस्यमानं हि ज्ञान प्रतिसमयं ऋमेण परमप्रकर्षपर्यन्तमाप्तं धर्मादीन्परिच्छिनत्ति । तुच्छमेतत् । सामान्यतः सदेव हि कचिद्वस्तुनि ज्ञानमभ्यासात्प्रकर्षमासादय- प्रसिद्धम् । धर्मादौ च सामान्यतो ज्ञानं चक्षुरादिजनितमनुमानाविर्भूत- १५ मागमप्रभवं वाऽङ्गीक्रियते। नाद्यः पक्षः । चक्षुरादीना प्रतिनियतरूपा- दिविषयत्वेन तज्जनितज्ञानन्यापि तत्रैव प्रवृत्तेः । अनुमानाविर्भूतं तदित्यपि नोपपन्नम् । धर्मादेरतीन्द्रियत्वेन तज्ज्ञापकलिङ्गस्य तेन सम्बन्धासद्धेरसिद्धसम्बन्धस्य चाज्ञापकत्वात् । आगमप्रभवं तदित्य- प्ययुक्तम् । यतोऽसावागमोऽग्दिर्शिप्रणीतोऽतीन्द्रियज्ञानवत्प्रणीतो २० वा स्यात् । आद्यपक्षे, नास्य प्रामाण्यम् । अतीन्द्रियानिश्चयपूर्वक- लात् । प्रचुरतरंचारुचारितचारसाराङ्गहाराभिरामं रम्भाप्रभूतप्रगुण- क्षणन्मणिकिङ्किणीदाणकन्दलितमृदङ्गवेणुवीणास्वनसुभगस्वर्गिगेयगोच- रमधुरता श्लाषित्वदुपदेशवत्। द्वितीयपक्षे तु चक्रकम् । अतीन्द्रि- यार्थज्ञाने सिद्धे हि तद्वत्पुरुषप्रणीतागमसिद्धिन्तत्सिद्धौ च तज्ज्ञाना. २५ १. प्रचुरचारि' इति भ. पुस्तके पाउ।

·१० तदप्यवल्गु । अस्पष्ट ह्यनुमानागमज्ञानमभ्यस्यमानमपि न ला. स्यमानमपि पावकग्रहादिसाक्षात्कारि कम्यचिहष्टम् । एततु द. भ्यस्तं तत्कतिपयकालकलाविलम्चेनाभ्यस्तं तु सपदि समुन्मीलन तहदम्याप्युपप्लुनवप्रसक्त । किं च केवलज्ञानम्य सकलायंट पहा । न तावत्क्रमण ! अतीनानागतवर्तमानार्थानां पग्मिमात्यान पादकिचिन्लामा द्वितीयक्षण प्रमयत । परमन्नानवनिंगमादिका ३६८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. भ्याससिद्धिरिति । अथ स्यादेवं यद्यक एव कश्चितीन्द्रिय स्वीकृतः स्यात् । यावता रात्रिन्दिवपरम्परावदनादिस्यमीन्द्रिय सन्तानः । ततश्च पूर्वपूर्वातीन्द्रियदर्शिप्रतिपादितागमोड़तयनातिका मभ्यस्यन्पाश्चात्यः पुमानतीन्द्रियदर्शी सम्पद्यते । ततो नोक्तठोपानुग ! ५ अनुमानेनापि वेद्यन्त वादयोऽतीन्द्रिवेन्द्रियन् । अथार्थोपलम्मान्यथानुपपत्तिलपार्थापत्तेरिन्द्रियादिगतिनानुमानादिति । त् । न । अर्थापत्तेरनुमानादनन्तरत्वेन प्रतिपादनात . अस्तु वासौ ततो भिन्ना । तथापि तया ज्ञास्यन्त एवं दय । न खल्वपत्तावनुमाने वा तात्पर्यमपि तु ज्ञानमात्र देते। कारि मवितुमर्हति । न हि घूमानुमानज्ञानं ज्योतिःगावज्ञानं वा. न च वचनीयं विलोक्यत एव कामशोकाद्युपप्लुतचेतमामस्पष्टय १५ ज्ञानम्य वैगद्यम् । तदुक्तम् । "कामशाकमयोन्माइचाग्म्यमा पप्लुताः ॥ अमृतानपि पन्यन्ति पुरतोऽवस्थितानित्र ॥ १॥ मकल प्रवानभूतकनिपयाथग्रहणं वा । प्रथमपक्ष क्रमेण तवरण २० नम्नन्जानम्याप्यपग्मिमान. मर्वजन्यायोगान् । नापि युगपत , परम् विरुद्धीनाप्णाद्यानामेकत्र ज्ञान प्रतिमामासम्मवान् । प्रनिनियनाथम्बन्पप्रतीनिविरोध | A एव च ममम्म दाणाद्रागादिमानव प्राप्नुयात् । टनग्या सर्वार्थमायाकरणविक । ... नापि प्रधानमृतकतिपयायग्रहण केवलज्ञानम्य मकल युनन । गर्थव्यवदनंदपानवाभिमनप्रयोजनियादिन्यायाधान्यमिन्यवं M ·परि. २ सू. २३ ] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ३६९ । निश्चयः समस्तार्थपरिज्ञाने सत्येवोपपद्यते नान्यथा । न च समस्तार्थ- ज्ञान सम्भवतीत्यनन्तरमेवोपपादितम् । अपि च सर्वज्ञोऽतीतकालाद्या- कलितं वस्तु स्वेन रूपेण प्रतिपद्यते । किं वा वर्तमानतयैव । प्रथम- पक्षे ज्ञानस्य प्रत्यक्षतानुपपत्तिः । अवर्तमानवस्तुविषयत्वात् । द्वितीय- पक्षे तु तज्ज्ञानस्य भ्रान्तत्वप्रसक्तिः । अन्यथास्थितस्यार्थस्यान्यथा- त्वेन ग्राहकत्वात् । अपि चेदमिदानीमिह सदित्यस्या सकलविदि संविदि वस्तुसत्तावत्प्रागभावप्रध्वंसौ प्रतिभासेते न वा । यदि प्रति- भासेते । तदा युगपत्क्रमेण वा । युगपञ्चेत् । तर्हि तदैव वस्तुनोऽ- नुत्पन्नोत्पन्नप्रध्वस्तत्वेन प्रतिभासाद्युगपदजातजातमृतव्यपदेशापत्तिः । यत्खलु येन स्वरूपेण प्रतिभासते तत्तेनैव व्यपदेशमाग्भवति । यथा १० नीलं नीटतया । प्रागभावसत्त्वप्रध्वसरूपतया प्रतिभासते च सकलजस्य निखिलं वस्त्विति । यथा च प्रतिनियतेन स्वरूपेण वस्तुप्रतिपत्तेर- भावात्सुव्यवस्थितास्यासकलज्ञता । तन्न युगपत्प्रतीति । नापि क्रमेण, प्रागभावप्रध्वसयोरनादित्वानन्तत्वाभ्या परिसमाप्त्यभावतस्तज्ज्ञानस्या- प्यपरिसमाप्ते सर्वज्ञतायोगात् । अथ वस्तुसत्तावत्प्रागभावप्रध्वसौ न १५ प्रतिभासेते । तदा कथमसौ त्रिभुवनभवनान्तर्वर्तिवस्तुन्तोमाविर्भावक- केवलावलोककलित स्यादिति । अन्यच्च सर्वज्ञकालेऽप्यसर्व. सर्वज्ञो ज्ञातु न पार्यते । सर्वज्ञज्ञानग्राएसमस्तपदार्थपरिज्ञानाभावात् । तदुक्तम् "सर्वज्ञोऽयमिति ह्येतत्तत्कालेऽपि बुभुत्सुभिः ॥ तज्जाननेयविज्ञान- राहेतैर्गम्यते कथम् ॥ १ ॥ कल्पनीयाश्च सर्वज्ञा भवेयुर्वहवस्तव ।। २० य एव स्यादसर्वज्ञः स सर्वतं न बुद्धचते ॥ २॥ सर्वज्ञो नाबजुद्धश येनैव स्यानतं प्रति ॥ तद्वाक्यानां प्रमाणन्वं मूलानानेऽन्यवाश्य- यत् ॥ ३॥" इति । एव च वदन्धितनिदम्- वन्ध्याम्तनन्धयनिम. सदार्थदेवी सज्ञादनाधनपटुप्रनितेरपुत्ते. ॥ भी पा., २.११. 1 ·अथापिलम्भान्यशानुपपतिरूपापितरिन्द्रियादिगतिनानुमानादिति के अस्तु वासी ततो भिन्ना । तथापि तया जास्यन्त एच धना १० तदप्यवल्गु । अस्पष्ट बनुमानागमज्ञानमभ्यस्यमानमपि न तत्साझा. त्कारि भवितुमर्हति । न हि धूमानुमानज्ञानं ज्योतिःगास्त्रज्ञानं वाद- स्थमानमपि पावकग्रहादिसाक्षात्कारि कस्यचिद्दष्टम् । एततु स्यादन- भ्यस्तं तत्कतिपयकालकलाविलम्बेनाभ्यस्त तु सपदि समुन्मीयतीति । न च वचनीयं विलोक्यत एव कामशोकाद्युपप्लुतचेतसामस्पष्टत्यादि पप्लुताः ॥ अभूतानपि पश्यन्ति पुरतोऽवस्थितानिव ॥१॥" इति तद्वदस्याप्युपप्लुतत्वप्रसक्ते । किं च केवलज्ञानस्य सकलार्थग्रहणं पद्वा । न तावत्क्रमण । अतीतानागतवर्तमानार्थाना परिसमात्यभाव विरुद्धशीतोष्णाद्यर्थानामेकत्र ज्ञाने प्रतिभासासम्भवात् । सम्भवे वा प्रतिनियतार्थस्वरूपप्रतीतिविरोधः । एकक्षण एव च समस्तार्थग्रह- णादकिञ्चिज्ज्ञोऽसौ द्वितीयक्षणे प्रसज्येत । परसन्तानवतिरागादिसाक्षा- त्करणाद्रागादिमानप्येष प्राप्नुयात् । इतरथा सर्वार्थसाक्षात्करणविरोध । २५ नापि प्रधानभूतकतिपयार्थग्रहणं केवलज्ञानस्य सकलत्व युक्तम् । इत- ३६८ प्रमाणनयनलालोकालकर [4. भ्यासरािदिरिति । मा म्गादेत गो एल कनितीन्द्रियदुर्ग स्वीकृतः म्गात । गानता रानिन्दियपरम्परातदनादिरगमतीन्द्रियदर्शिना सन्तानः। ततश पूर्वप्नातीन्द्रिगशिप्रतिपादितागमोहनपर्मादिज्ञान- गभगम्यन्पाशालयः पुमानतीन्द्रिगदर्गी राम्पाते । ततो नोक्तदोपानुपड़ | ५ अनुमानेनापि वान्त एच भादयोऽतीन्द्रियेन्द्रियात् । त् । न । अर्थापोरनुमानादनन्तरत्वेन प्रतिपादनात् दयः । न खल्वपत्तावनुमाने वा तात्पर्यमपि तु ज्ञानमात्र एवेति । १५ ज्ञानस्य वैगद्यम् । तदुक्तम् । सकलत्वं प्रधानभूतकतिपयार्थग्रहणं वा । प्रथमपक्षे क्रमेण तद्ब्रहण युग २० तस्तज्ज्ञानस्याप्यपरिसमाप्ते सर्वज्ञत्वायोगात् । नापि युगपत् , " कामशोकमयोन्मादचौरस्वमायु- परस्पर- रार्थव्येवच्छेदेनेतेषामेवाभिमतप्रयोजननिष्पादित्वात्प्राधान्यमित्येवं हि ·NAAR ..२ स्थाहादरलारहितः निकाल रिनाने रोते नन्दसान = सन्न्तार्य. सकिनन् । म सोनीका न्वन हो चले। विनियेव । प्रथम- केशन्य चातुः । नानवमिवान् । द्वितीय- पत्न्य मानतः । अन्ययन्चिनल्यान्यान्यथा- ५ खेद प्रहलवाद की इन्दिानीन्ह नदिल्लल्यां सजबिदि देवबन्दुलतानी जिन्नलेले । यदि प्रति- के ! जगन् ! सुचेन् । तई तदैव वन्तुनोऽ- मुलाचन निनादतनादिः । न देन को निसने यानावति । व्यः १० लल्लनुयः जन्मने ३ सन्टजन्य निन्देल। व्यः नियतेन व वन्तु निन्द- स्थिरता । नमुन्नीनिः । नादि ने प्रान्स्योरेन दिन्न्दचन्या पस्मिात्यन्तनलज्ञानन्या- कीमत । य बन्न सक्कली न १५ किने व्या स्थान बिनम्नबन्नुन्तनाविक- बडत: ईनि। कन्दव नया की इन ने। जान्नार्थ-दिनानकद । दुन्द "ज्ञोऽयनित हेवनकालेऽपि बुन्नुनिः ।। वज्ञानयम्मिान- गहेर्गन्दने जयन् ।। १ !" कमनीय नज्ञा नव्युवल्लव ।। २० र एक रूः नई न बुद्धले ।।२॥ज्ञो नश्य सेना स्थान प्रति । हाश्यानां ना जाने न्याय- ६६ ।। ३ । इदे । इन्दिन- निरई शानन्ः ..........

·मानेषु सामस्त्येन व्याप्तिज्ञानं च स्वीकुर्वाण. सकलार्थग्रहणस्वमावता- योगी न गृह्यतेऽतोऽसौ नास्तीद कम्त्वदपरो अयात् । अथ म्यादेव १५ सिद्ध इति चेत् । मा सिवत्तावत् । तथापि सर्वनसत्ताया. प्रत्यक्षेणा- ग्रहणं सन्दिग्ध भविष्यति । अनुमानं तु तद्राहकं विद्यत एव । नया हि कश्चिदात्मा समस्तवस्तूनि साक्षात्करोति तद्रहणस्वाभाव्ये सति प्रध्वस्ततदावरणत्वात् । यद्यग्रहणस्वाभाव्ये सति प्रध्वस्ततदावरगं तत्तत्साक्षात्करोति । यथा व्यपगततिभिरावरण चक्षू रूपम् । तद्रहण- विशेषणमसिद्धम् । नोदनावलान्निखिलार्थज्ञानोत्पत्त्यन्यथानुपपत्तेः सान- २५ कृष्टमित्येवंजातीयकमर्थ शक्नोत्यवगमयितुमिति स्वयं ब्रुवाणो धूमाधनु- ३७० प्रमाणपन-कार: लोपातिनिधियोगिनी माये आग ननोऽनिगलनामा ॥ ३३८ ॥ मिपामानिमिरम्न मनाने मला या टिनपटा सजिगले ।। नेगा गम्पन्गालगनगो निमार्ण गन्ने स्याहादना. सरितनिगिनन्यायगर प्रहार ॥ ३३९ तथा हि यतावदयादि प्रत्यानित्यादि । नदमन्यम् । यतोऽना ग्दर्शिप्रत्यक्षापेशयेमुच्यते योगिप्रत्यक्षापेक्षया का) पूर्वाशमीमामामास विस्तरश:गणनम् । प्रथमपक्षे सिहसाव्यता । अान्दभिप्रन्यमन्त्र १० सर्वज्ञसचाग्राहकत्येनास्माभिरप्यननीकारात् । हितीयपक्षे तु माता मे बन्ध्येत्यादिवत्म्यवचनविरोध. । योगिप्रयोग यदि प्रत्यक्षमभ्युपगम्येत्थमुच्येत । यावता तस्याभावादेव तेन ती वार्यते । तदसत् । तदभावस्याद्याप्यसिद्धे । भावोऽपि तस्य कुत २० स्वाभाव्ये सति प्रध्वस्ततदावरणश्च कश्चिदात्मा । ततः समस्तवस्तूनि साक्षात्करोतीति । न तावदात्मन. समस्तवस्तुग्रहणस्वाभाव्यं हेतो- स्त्येन व्याप्तिज्ञानान्यथानुपपत्तेश्च भवता तस्य तत्सिद्धेः । सोऽय सकर ज्ञापलापि नोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यवहितं विप्र-

·No text on this page.

·द्वितीयः । तत्पुत्रत्वादिनास्य तुल्यकक्षत्वात् । अथ तत्र शाकाद्याहार- २० परिणामस्योपाधेः सत्त्वाद्युक्तमप्रयोजकत्वम् । नन्वत्राप्यक्रियादर्शिनोऽपि मत्त्वादेरप्रयोजकत्वे दृष्टान्तत्वानपायात् । अथ तथाभूतमेव प्रत्यक्ष नन्वीदृशमस्तीत्यर्वाग्दर्शिना कुतोऽवसीयते । ननु देशान्तरकालान्तर- २५ भाविप्रत्यक्षं समानं सदिन्द्रियसम्प्रयोगजत्वादनत्येदानीन्तनप्रत्यक्षव- ३७२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सु.॥ साध्यते । तर्षप्रयोजको हेतुः स्यात् । यथाभूत हि प्रत्यक्षं यथाभूतस्यायन्य ग्राहकमग्राहकं वा दृष्टं तथाभूतस्यैव प्रत्यक्षस्य तथाविधार्थस्य ग्राहकत्वेऽग्राहकत्वे वा स्यात्प्रत्यक्षप्रमाणत्वस्य हेतोः प्रयोजकत्वं नान्यथा भूतस्योत्पत्तिमत्त्वादेरिख । तथा हि यादृग्भूतानां प्रासादादीनामुत्पति ५ मत्त्वादिबुद्धिमत्कारणपूर्वकं दृष्टं तादृग्भूतानामेव जीर्णप्रासादादीनां बुद्धि मत्कारणपूर्वकं तत्तस्य प्रयोजकं नान्याहाभूताना भूधरादीनाम् । यी पुनरन्यथाभूतस्यापि प्रत्यक्षप्रमाणस्य प्रत्यक्षप्रमाणत्वसाधन यथोक्तसाध्य स्य प्रयोजकं स्यात्तदा तादृग्भूतानां भूधरादीनामप्युत्पत्तिमत्त्वादि बुद्धि मत्कारणपूर्वकत्वस्य प्रयोजकं भवेत् । तथा च समस्तस्य जगत १० कर्तृसिद्धया ज्ञातृसिद्धेः सर्वज्ञाभावो न स्यात् । अथ नोत्पत्तिमत्त्वादाव प्रयोजकत्व ब्रूमो दूपणान्तरैरम्य दुष्टत्वात् । तदसत् । अस्य र्वाचस्पतिना विशिष्टमुत्पत्तिमत्त्वमसिद्धं पृथिव्यादिपु उत्पत्तिमत्त्वमा त्वप्रयोजकम् । विशेषप्रयुक्तव्याप्त्युपजीवित्वेन स्वाभाविकप्रतिबन्ध वैकल्यात् । स्वाभाविकप्रतिबन्धवतश्च हेतोरनुमानाङ्गत्वात् । इतरथो १५ पाध्यायदर्शनादेरपि शिप्याद्यनुमापकत्वप्रसङ्गादिति वदता कणिकाया मप्रयोजकत्वेनाभिधानात् । कि चोत्पत्तिमत्त्वादौ कुतोऽप्रयोजकत्वस्या वचनं किमेतद्दषणमेव हेतोर्न भवति । कि वात्रैतन्न विद्यते । यह सदप्युपेक्ष्यते । नाद्य. पक्ष । तत्पुत्रत्वादे. सम्यग्घेतुत्वप्रसङ्गात् । . कृतबुद्धयुत्पादकत्वमुपाधिरस्त्येव । नापि तृतीयः । एवमप्युत्पत्ति- तथा प्रसाध्यते। न च सिद्धसाधनम् । सर्वप्रत्यक्षाणामीदृशत्वादित्युच्यते। दित्यतोऽनुमानादेतदवसीयत इति चेत् । अत्रापि स्तोकस्तोकान्तरत्वेन ।

·No text on this page.

·[परि.२ म.२३ चक्षुरादीना विषयान्तरे प्रवृत्त्यभावसिद्धौ सर्वचक्षुरादीनामीहशत्व- सिद्धिस्तत्सिद्धौ च विवादास्पदीभूताना चक्षुरादीना विषयान्तरे प्रवृत्त्यभावसिद्धिरितीतरेतराश्रय' स्यात् । एवं सर्वचक्षुरादीनामीदृशत्वा मेव तथा साधने सिद्धसाधनमिति स्थितम् । द्वितीयेऽप्यनुमाने किं यथाभूतानां पुरुषाणामिन्द्रियान्तरेणाग्राह्या रूपादयो दृष्टा देशान्तर- ३७४ प्रमाणनयतत्त्वालोकालकार: यान्तरपागा स्मादिशब्दवाचावात्परिदृष्टर पादिवदित्याभ्यामनुमाना- भ्यामेतढवगम्यते । नन्वत्रापि कि यशाभूताश्चक्षुरादयो न विषयान्त प्रवर्त्तन्ते तथाभूता एव तथा साध्यन्ते अन्यथाभूता वा । यदि तथा- भूताः । तदा सिद्धमान्यता । अन्यथाभूताश्चेत्, तर्युत्पत्तिमत्त्वादियद. ५ प्रयोजको हेतुः । ननु तथाभूता एव चक्षुरादयस्तथा साध्यन्ते । न च सिद्ध- साधनम् । सर्वचक्षुरादीनामीदृशत्वादिति चेत् । कुतस्तदीदृशत्वसिद्धिः किमनुमानान्तरादुताम्मादेवानुमानात् । ययनुमानान्तरात्, तदा तत्रापि यदि मनागपि विशेषो नास्तीति सर्वचक्षुरादीनामीदृशत्वं प्रसाभ्येत । तदानुमानविरुद्धः पक्षैकदेश । गृध्रवराहपिपीलिकादीनां चक्षुःश्रोत्रत्रा- १० णादिषु दूरादिस्वभावरूपगनगन्धादिग्रहणलक्षणातिशयस्य कार्यतः प्रतिपत्ते. । विषयान्तरग्रहणलक्षणातिगयाभावात्तदीदृशत्वप्रसाधनेऽ. नुमानान्तरादेव विषयान्तरे प्रवृत्त्यभावसिद्धेस्तदेवास्तु किं प्रकृतेनानु- मानेन । तथाभ्युपगमे च हेत्वन्तर नाम निग्रहस्थानं स्यात् । अस्मा देवानुमानात्तदीदृशत्वसिद्धिश्चेत् । अत्रापि यदि मनागपि विशेषो १५ नास्तीति तत्साध्यते । तदा पूर्ववदनुमानविरुद्धः पक्षैकदेश. । विष- यान्तरग्रहणलक्षणातिगयाभावात्तदीदृशत्वसाधने विवादास्पदीभूताना २० सिद्धेर्यथाभूतानां चक्षुरादीनां विषयान्तरे प्रवृत्त्यभावो दृष्टस्तथाभूताना कालान्तरभाविनामपि तथाभूतानामेव तेपामिन्द्रियान्तरेण ग्राह्या रूपा- दयो न भवन्तीति प्रसाध्यतेऽथान्यथाभूतानामित्यादिदूपणं नातिवर्तते । २५ अभ्युपगम्य चाक्षजत्वं सर्वज्ञज्ञानस्यातन्द्रियार्थसाक्षात्कारित्वं समर्थित न पुनः परमार्थतः । तज्ज्ञानस्य घातिकर्मचतुष्टयक्षयोद्भूतत्वेन समर्थ

·No text on this page.

·३७६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. २ म. २३ यच्चास्पष्टं ह्यनुमानागमज्ञानमित्यादि जल्पितम् । तदसमीभितामि- धानम् । न हि सर्वथा कारणसदृशं कार्यमुपजायते । विलक्षणस्या- प्यारादेः कार्यस्य बीजादेरुत्पत्तिदर्शनात् । किं चात्र सिद्धरससंस्कृतजात्यताम्रखण्डादकम्रवपुपोऽप्युपजायते नो ।। ५ चामीकरं किमपि पिङ्गलरश्मिजालै लप्रवालपटलीचटुलैर्विलासि।३४०॥ सर्वत्र हि सामग्रीभेदात्कार्यभेदः । ततोऽत्राप्यनुमानादिज्ञानेना- स्पप्टेनाप्यभ्यासादिसामग्रीसहायेन स्पष्टं यदि विज्ञानमाविर्भाव्येत । तदा को दोषः स्यात् । यदप्यमाणि । तद्वदस्याप्युपप्लवत्वप्रसक्तेरिति । तदसा- म्प्रतम् । भावनावलात् ज्ञानं वैगद्यमनुभवतीत्येतावन्मात्रेण कामाद्युपप्लुत- १० ज्ञानस्य दृष्टान्ततोपपत्तेः । न चागेपदृष्टान्तधर्माणां साध्यहमेंणोपादानं युक्तम् । सकलानुमानोच्छेदप्रसङ्गात् । यच्चाकल्पि, केवलज्ञानस्य सकला- थग्रहणं सकलत्वं प्रधानमूतकतिपयार्थग्रहणं वेति । तत्राद्य एव नः पक्ष.। यत्तु तत्र विकल्पितं क्रमेण तद्रहणं युगपद्वेति । तत्रापि युगपदिति ब्रूमः। सकलावरणप्रलये हि सहस्रमयूखवद्युगपदेव निखिलार्थद्योतकं केवलज्ञान- १५ मुजृम्भते । यत्पुनरत्राभ्यधायि । परस्परविरुद्धशीतोप्णाद्यनामेकत्र ज्ञाने प्रतिमासासम्भवादिति । तदपि न यौक्तिकम् । तत्र हि तेषा सकृट- भावादप्रतिभासस्तत्प्रतिभासे तस्यासामर्थ्याद्वा । न तावत्सकृदभावात् । गीतोप्णाद्यर्थाना सकृत्सम्भवात् । तत्प्रतिभासे तस्यासामर्थ्यादित्यप्य- सारम् । परम्परविरुद्धानामन्धकारोद्योतादीनां युगपदुद्योतनसमर्थस्यैक- २० स्यापि ज्ञानस्य संवेदनात् । सकृदेकत्र विरुद्धानामर्थानां प्रतिभासा- सम्भवे यत्कृतकं तदनित्यमित्यादिव्याप्तिश्च न स्यात् । साध्यसाधन- तया कृतकलानित्यन्वयोविरुद्धत्वसम्भवात् । नाप्येकत्र ज्ञाने सकृतेषा प्रतिमासे तम्य प्रतिनियतार्थग्राहकत्वविरोधः । सकृदन्धकारोद्योतादि- विरुद्धार्थग्राहिणोऽपि ज्ञानस्य प्रतिनियतार्थग्राहकत्वप्रतीतेः । यत्पुनल २५ क्तमेकक्षण एवं समस्तार्थग्रहणादकिञ्चिन्नोऽसौ द्वितीयक्षणे प्रसज्ये- तेति । तदप्यसम्बद्धम् । यदि हि द्वितीयाणे पढार्थानां तज्जानम्य

·No text on this page.

·३७८ अतीतादिकालसम्बन्यिवेनासचे । हि वस्तुस्वभावतया प्रतीता युगपदनातजातमृतव्यपदेगप्रसङ्ग. प्रति- नियतार्थस्वरूपाप्रतीतिश्च स्यात् । न पुनर्यथाकालं तत्प्रतीताविति । यच्चान्यदवादि सर्वनकालेऽप्यसर्वनै सर्वनो ज्ञातुमपर्याप्त इत्यादि। भवेत् । कथं वा व्याकरणाढिसकलगास्त्रापरिज्ञाने तदर्थज्ञतानिश्चमी प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २०२ मभितमेव । वर्तमानकालसम्बन्धित्वातीतादिकालसम्बन्वित्वयोः परम्म विरोधात् न वर्तमानकालसम्बन्धित्वेनासत्त्वे स्वकार म्बन्धेनाप्यतीताटेरसत्त्वम् वर्तमानकालसम्बन्धित्वेनाप्यसत्त्वाद्वर्तमानस्याप्यसत्त्वप्रसङ्गान्निखिद- ५ न्यतापत्तेः । न चातीतादेः सत्वेन ग्रहणे वर्तमानत्वानुपरः । सकलनियतसत्त्वरूपतयेव तस्य ग्रहणात् । ननु चातीतादेस्तन्नान- काले सन्निधानाभावात्कथं प्रतिभासः । मन्निधाने वा वर्तमानवदिति । एतदपि व्याप्तिज्ञानेन कृतोत्तरम् । एतेनेदमिदानीमिह सदित्य सकलवेदिसंविदि वस्तुसत्तावत्प्रागभावप्रध्वंसौ प्रतिमासेते न वेत्यायति १० प्रतिक्षिप्तम् । यथैव हीन्द्रियप्रभवप्रत्यक्षे यद्देशविशिष्टं वस्तु वा मावरूपमभावरूपं वा तद्देशविशिष्टतयैव प्रतिमासते । तथैव समस्तार्थवेदिसंवेदनेऽपि यद्देशकालाकारविशिष्टं वस्तु भावल्पमभाव रूपं वा तद्देशकालाकारतयैव तत्प्रतिभासते । ततः कथं युगपदनात जातमृतव्यपदेशप्रसक्तिः । प्रतिनियतार्थस्वरूपाप्रतीतिर्वा । या १५ सर्वज्ञता पुरुषविशेषस्य सुव्यवस्थिता न स्यात् । अतीतादिकाव्य तदपि न न्याय्यम् । विषयापरिज्ञाने विषयिणोऽप्यपरिज्ञानाभ्युपगमे कय २० जैमिन्यादेः सकलवेदार्थपरिज्ञाननिश्चयः स्यादसकळवेदार्थविदाम् । तटनिश्चये च कथं तद्याख्यातार्थाश्रयणादग्निहोत्रादाबनुष्टाने प्रवृत्ति नील व्यवहारिणाम् । यतो व्यवहारप्रवृत्तिः स्यादिति । अथैवं पर्यदु- युज्यते । पूर्व पश्चाद्वा यदि कचित्कदाचिन्निखिलदर्शिनो विज्ञान २५ विश्रान्तम् । तर्हि तावन्मात्रत्वात्संसारस्य कुतोऽनाद्यनन्तता । अमें न विश्रान्तम् । तर्हि नानेन युगसहस्रेणापि सकलसंसारसाक्षात्करण- .

·No text on this page.

·३८० त्वात् । तथा हि यद्यपि प्रमेयत्वविगढसंवेदनवेद्यत्वे नात्र सहावस्थित अत्राभिधीयते । विगेपस्य विगेयं प्रति बोधनत्वेऽपि सामान्यज्याप्तर- वान्तरम्य नेत्रादीन्द्रियविषयत्यम्य नेत्रादीन्द्रियसमुद्भवविगढमवंदना प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. १.३३ वारयितुं न पार्यते । तद्विपरीतेन विशदसंवेदनवेद्यत्वेन साधर्म्यदर्शने स्तम्भादावन्वयदर्शनात् । अनन्वयोऽप्युदाहरति दोपोऽत्र । सायो साधु द्रवसे । परं नात्र विशेषः सिपाधयिपितः । धर्मादीनां शाब्दमानेदेव श्रोत्रियैर्वेदनाभिप्रायात् । विशदसंवेदनसंवेद्यत्वमात्र एव तावद्विवाद ५ इति तदेव प्रथमं प्रसाधनीयम् । सिद्धे पुनरस्मिन्ननुमानान्तरादिन्द्रिया- निन्द्रियनिमित्तविशढसंवेदनवेद्यत्वरूपविशेषसिद्धिः । तथा हि ।धर्मादि. विशदवेदनं नेन्द्रियानिन्द्रियपरतन्त्रम् । अपर्यायत एवार्थावमासहेतु- त्वात् । यत्तु नैवं न तदेवं यथास्मदादिवेदनम् । इदं तु न तस्मात्तथा । अवयवविशुद्धिस्तत्र पूर्ववद्विधातव्या । तस्मान्न विरुद्धानन्वयदोपावनारः । १० ननु साध्यानवयोधनोऽयं हेतुर्भविष्यति । उपाधिविशेषाविनाभावमूल- अनुभूते । तथापि न प्रमेयत्वमात्रानुवन्धि विगदसंवेदनवेद्यत्वम् । अपि तु प्रमेयत्वावान्तरनेत्रादीन्द्रियविषयत्वानुवद्धम् । ततः प्रमेयत्वे सत्यपि य इन्द्रियविषय. स एव विशदसवेदनद्यो नापादिः । नापरं धर्मा- १५ धर्मादि । तस्येन्द्रियाविषयत्वादिति न प्रमेयत्वमानं साध्यावबोधनम् । निरामाहत्यमेव । यथा धूमविशेषम्य खादिरादिवतिविशेपसम्बन्धेऽपि न धृममामान्यम्य वहिमामान्यसम्बन्धो विगीर्यते । तथेहापि प्रमेयचा. २० व्यन्यन व्याप्ती सन्यामपि न प्रमेयन्वमात्रम्य विशदसंवेदनवेद्यत्यमामान्ये- नाविनाभावो न भवतीनि मैव प्रसिद्धानुमानममानमेव । नाप्ययं हेतु मबिमवाद, । प्रमेयम्य सनो विगदसवेदनावेद्यम्य सर्वथवाभायात् । नन्त्रम्य विसंवादिनापनोदं न मृप्यामहे । अमावेन विसंवादम्य टुर्यार- न्यात । नथा हि प्रमयोऽप्ययं न विगढमबंदनवद्यः । अभावमानेनवा- १.पि' शनि म. पुम्न पाट , ..यान' इनिप, म .. या पार ।' 'दिम. पनाम्नि।

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. २ स. २३] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ३८३ तर्हि तस्य प्रतिषेधो माता मे वन्ध्येति नीतिमनुसरति । अथ परास- द्धोऽयनुपादीयते । तदापि परस्यासौ यदि मानेन सिद्धः । तदा तवापि सिद्ध एवेति नोपपन्नस्तत्प्रतिषेधः । अथ नायं स्वस्य परस्य वा मानेन सिद्धः । तदाऽसिद्ध एवेति हेतोराश्रयासिद्धता दुष्प्रतिविधेवा । तन्न धर्मादिविशदसवेदनं नास्तीति साध्यधर्मिनिर्देशः सूपपादः । नापि ५ धर्मादयो विशदसंवेदनवेद्या न भवन्तीति । अत्राप्यनुपहतत्य हेतो- रभावात् । स ह्यमूर्तस्वरूपोऽतीन्द्रियत्वस्वभावो वा भवेत् । न तावदाद्य । तस्य सविसंवादत्वात् । अमूर्तस्यापि सामान्यादेविशदसवेदनवेद्यत्वे- नान्युपेतत्वात् । अतीन्द्रियत्वस्वभावोऽत्र हेतु. । तथा हि न धर्मादयो विशदसंवेदनवेद्या अतीन्द्रियत्वाद्यत्तु नैवं न तदेवं यथा स्तम्भस्तथा १० चन धर्मादयस्तस्मान्न विशदसवेदनवेद्या इति । एतदपि प्रलापमात्रम् । उपाधिविशेषाविनाभावमूलत्वेन हेतो. साध्यानवबोधनात् । तथा ह्यतीन्द्रियत्वे सत्यपि य एव भावनाविशेषातिशयविषयो भवति भावः स एव विशदसंवेदनवेद्यः । यथा विषमगरशरविसरनिरन्तरप्रहारहारि- तसमन्तसातवार्तस्य पुंसः प्रेयसीमयीं भुवनत्रयी भावयतस्तद्वदना- १५ रविन्दम् । भावनाविशेषातिशयविषयीभूतास्तु पुरुषम्य धर्मादयस्तस्मा- दतीन्द्रियत्वेऽपि ते तस्य विशदसंवेदनवेद्या भवन्ति । अथ भावना- विशेषातिशयभाविप्रेयसीवदनारविन्ददर्शनं भ्रान्तं धर्मादिदर्शनं प्रत्युदा- हतित्वाय नालन् । अन्यथा तत्तामान्येन धर्मादिदर्शन भ्रान्तं स्यादिति । प्रलापमात्रमेतत् । विपदप्रतिभासमात्रतया तस्योदाहृतित्वोप- २० पत्ते. । यदि तु साध्यधर्म्युदाहृत्योः सर्वथा साम्यमभिप्रेति देवानाप्रियः । तदा सर्वत्रोदाहृतेरभाव एव स्यात् । महीधरमहानसयोरपि सर्वथा सान्या- भावात् । तत्र भावनाविशेषभावित्वेऽपि वाधकमानोपनिपातेन प्रियत- मावदनारविन्ददर्शनं झान्तम् । धादिदानं तु वाधादिरहितत्वेनानान्त १' इति न तस्मानान्टन्' इति प.भ.पुस्तस्योरधिरम् । अनुदाधि पेसल्म' इति प. म. एन्क्यो पाट. ।

·ivitieी : मानना 1 इन्द्रियसम्भववेदनाविषयत्वं तु साध्यसमम् । भवतां मते इन्द्रियसम्मामी प्रथमम्तयो सम्भवति । स हि समचहितसमस्तसाधनस्य भवतोऽन्या:- नवम् । न हि धर्मादीना विगदर्शनवेद्यत्यम्य पूर्व भवतोऽतीप्रिया नामगि विगधा नात्र सम्भवति । यतो नातीन्द्रियत्वं विशदान । प्रमाननगदि । नमवानाम्यामलागापदेशि। प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २८ भविष्यति। विशदप्रतिभासत्वं तूभयत्रापि समानमिति भवत्येतावक स्योदाहृतित्वम् । तथाऽतीन्द्रियत्वादिति हेतुरंपि इन्द्रियासम्बद्धत न्द्रियसम्भवसंवेदनाविषयत्वं वा स्यात् । तत्रेन्द्रियासम्बद्धत्वं विसंवा पदार्थाना नयनेन्द्रियासम्बद्धत्वेऽपि तदुत्पाद्यविशदसंवेदनवेजतात् । ५ नयनेन्द्रियासम्बद्धत्वं तु तेषां नयनस्याप्राप्यदर्शित्वेन समर्थितवार ।। विशदसंवेदनस्य भावादिति । य एवार्थो विशदसंवेदनवेद्यो न भात्री स एवातीन्द्रियत्वादिति । सशयितसाध्यशून्यपदार्थव्यावृतिरप्यय हेतु. अतीन्द्रिया अपि विशददर्शनवेद्या भविष्यन्ति विरोधाभावात् । । १० ह्यतीन्द्रियत्वविशददर्शनवेद्यत्वयोर्विरोधः सहानवस्थारूपो वा वहयोरिव । परस्पर स्थितिपरिहारस्वरूपो वा भावाभावयोरिख । ने भावानिशदवेदनानुपलम्माभ्यामवसीयते । नन्येवमिहापि भनिगा।। १५ गनिधानान्नितिधिप्रैः ममुपलभ्यते । यतम्तेन तम्य विरोध: स्या।। उपालम्भ वा निफल तन्निरासेनात्मानमायासयन्ति श्रोत्रिगाः । दागेन व्यवस्चितम् । अपि विन्द्रियविषयन्यगुदागनानि ।' दयो निरनवेमा न भवन्तीत्यगोऽपि मा गम्मिनि गोरा ... । यो :पि विपदा यागिन, पुरुमा मादिदी ग भानीति, नपान र पुष्प व पातु म्यान । मापदेशि । मानविदापनि नगिनागापन शिवमुनियमाचे ना न ५. :: { ...4, ११८ | unli' । te ·विषयमिदमनुमानन् । तन्नानुमानमपि धादीना विशदसवेदनवेदन प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २२.२१ वेदार्थधीगन्यः शूद्र पशुप्राय. सनुपलभ्यत इति भवदारामपुरुषोऽपि तथा न्यात् । पुरुषत्वत्योभयत्राप्यविशेषादित्यतिलोमानिन्तत्य तबाहो असर निनिपातः शिरसि । अथ पुत्पत्वाविशेपोऽपि तन्य रय्यापुलादुत्त- मत्वाद्धर्मादिदश्यंभाववेदनादिरतिशयो न विरुद्धयते । तर्हि तथाभूतत्यैः ५ पुल्पविशेषस्य धादिदर्शनातिशयोऽपि ना विरोधीति संशयितसाध्वस्- न्यपदार्थव्यावृत्तित्वेन विसवादित्वात् पुरुषत्वनपि नात्र हेतुः । ततो विवादाध्यासित इत्यादिरपि साध्यधर्ननिर्देशो न तुन्दरः । नारि विवादाध्यासिता धर्नादय. सिद्धान्तेनैव वेद्या इति । हेतोरत्राणि दुर्लभत्वात् । अथान्त्येव धादिशब्दाभिधेयत्वादिति । नन्वतो १० हेतोः साम्प्रतपुरुषसदृशानां । पुंता सिद्धान्तेनैव धादिवेदत्व साध्यतेऽन्यादृशानां वा । यदि सान्प्रतपुरुषसदृशानाम् । तदा सिद्धसाधनन् । अथान्याशानान् । तदा तत्ताधनेनैव बाधित- वाघते । नापि शाब्दन् । ननु शान्तमेतत् । नित्यत्य सिद्धान्तत्य १५ तद्विघानपरत्यादर्शनाद्वाधादिहेतुत्वमेव हि व्यवसीयते । अथ स्वयम्भुवं प्रतीत्य "स सर्वविद्यस्यैपा महिमा भुवि दिव्ये ब्रह्मपुरे ह्येषा व्योन्नात्मसु"इत्यादिना तत्र तत्र वेदे विश्ववेदिताप्रतिभासनपरा स्तुतिई- श्यते । सत्या तु विश्ववेदिताया धादिदर्शनमपि सिद्धनेवेति न सिद्धान्तस्य तद्वाधाविधायित्वमिति । अशोभननेतत् अत्याः स्तुतेः पविधिपरत्वाभावात् । तस्य स्वान्तेनाधीतत्वात् । अनादे सिद्धान न्तन्यादिमिति धादिदर्शिनि प्रवृत्तावनादिताविरोधापने. । अपि स्वयन्मुवनुद्दिश्य विधिश्रितस्य तथाविधावरादे. प्रवर्तनायार्थवाद- मात्रमेतत् । अर्थवादास्तु विधिप्रशंसापरतया नानता लभन्ते न स्वतन्त्रतयेति सर्वदर्शिविधिसाधनं न भवति । तथा यदि नित्य. सिद्धान्तः प्रमा । तदा निष्फलमेव सर्ववित्स साधनन् धर्माद्युपदेशस्य तु सिद्धान्तस्य सर्वदर्शिसाधनत्वं तद्वि- २५ तत एव सिद्धेः। - M ·परि. २ न.२३] त्याद्वादरत्नाकरसहित ३८७ हितस्येतरस्य वा । यदि तद्विहितत्य । तदेतरेतराश्रयम् । तस्मिन् सिद्धे हि तद्विहितत्य सिद्धान्तन्य मानता तस्मात्तु तस्य सिद्धिरिति । नापीतरविहितस्य । तत्य मानत्वासम्भवात् । अमानादपि तस्मात्त- प्रतिपत्तौ स्वविहितपदसमूहादपि तत्प्रतिपत्तिः स्यादेव । विशेषाभावादिति । सिद्धान्तबाधितविषयमिदमनुमानं भवत्येवेति । एतदपीपित्तसन्तापोपप्नुतस्यास्य प्रलापनाबन्। यतो यावन्तं वेद- सम्बन्धिनं विधिध्वनिप्रवन्ध भवान्निशामयति तावानेवास्ति, आहो- तिदन्योऽपि । न तावत्प्रथनः । वेदांशानाननन्ताना त्याने त्याने तिरोभावनिशमनात् । अथ द्वितीयः । तदा तत्र वेदाशे सर्ववेत्ता भविष्यति । तथा नित्यत्य सिद्धान्तत्य तद्विधानपरत्यादर्शनादित्यत्र १० सर्वविद्विधानं सर्वविदभिधायित्वं सर्वविन्निप्यादनत्वं वाभिप्रेतन् । नायो भेदः । यत. पूर्वनेव प्रतिपादितत्तदभिधायी वेदान्तः । नापि तन्यार्थवादमात्रवेनानानत्वमित्याद्यभिधेयन् । यतोऽर्थवाद प्रमा साध- यति न वा । यदि साधयति तदा मानतैवात्य । प्रनासाधनत्वामा- नन्य । प्रना न साधयतीति तु प्रतीतिपराहतन् । अर्थवादशब्देभ्योऽपि १५ प्रनोत्पत्तिप्रतीतेः । सर्वविन्निपादनवं तु न मानधर्मः । परनभावनाति- शयलपहेतुधर्मत्वात्तस्य । जनादे. सिद्धान्तत्यादिमतीत्यायपि लता- तनुनात्रावलन्वनन् । यत. प्रवाहमाश्रित्य सर्वविद्विशेषनाश्रित्य वा । प्रथमभिदा नाभिनता । सर्वदर्शिपरम्पराया अनादित्वात् । द्वितीय- निदायां तु वितंवादिता । अपनेधादीना नियतविषयमानित्य सादी- २० नामपि तत्र विधानदर्शनात् । अपि तु स्वयम्भुवनित्याद्यपि नानवद्यन् । यतो भवतु विधिप्रशंतापरतयार्थवादानां मानता । तथापि ये निर्वाधा- नर्थप्रतीति निनादयन्ति ते मानतां त्वाथे लन्नन्ते न वा । यदि लम्भन्ते तदायमपि नाननेव । द्वितीयनेदे तूभपतन्प्रतिपलानुनानादि- नानानामपि न मानता। नापि नित्ये सिद्धान्ते सर्वविदो निलता- २५ । निशानपति' ले प.न पुलस्योः पार ·तत्वात् । नापि शेपा. प्रमिता । तस्मादुपमानोपमेययोवेशयेनाप्रति- पत्तेनॊपमानमत्र सम्भवति । अथोपमानभूतानामिदानीन्तनानामुपमेय- भूतानामन्येषा वा पुंसामसर्वदर्शित्वेन विशदा प्रतीतिरिप्यते । तत्रापि संवेदनवेद्यता बाधते । नाप्यर्थापत्तिः । सा हि सर्वदर्यसाधनतया सर्व दयभावसाधनतया वा तां बाधेत । न तावत् सर्वदर्यसाधनतया । सोऽर्थः सम्भवति यः सर्वविदभावं विना नोपपद्यते । नाप्यभावम्ता बाधितुमीश । स हि सत्तासाधनप्रमानिवृत्तिरूपो वा स्यादभावविषय- मानसप्रतीतिरूपो वा । न तावदाद्यो भवति भेदः । सत्तासाधनप्रमा- ३८८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ स २३ विपयदर्शनोत्थस्य धर्माद्युपदेशस्य सर्वविदैव विधीयमानत्वात् । अनिन्योऽपि सवादशाली सिद्धान्तः सुरपुरसर्वदर्शनार्थिनां तपोध्यानादि विधेयमित्यादिः सर्वदर्शिनमभिदधानः शतशो दृश्यते । नाप्यनेतरे- तराश्रयम् । सर्ववित्समयपरम्पराया अनादित्वात् । इति सिद्धान्त ५ सर्वदर्शिप्रतिपादनप्रसिद्धया न शाब्दमपि धर्मादीना विशदसवेदन- वेद्यता वाधितुं समर्थम् । नाप्युपमानम् । तथा हि यद्युपमानभूताः एवेदानीन्तनाः पुरुषा अपरे वोपमेयात्रिभुवनान्तर्वर्तिनोऽवधारिता भवे- युस्तदेदानीन्तनपुरुषसादृश्योपमानेनान्येपामपि धर्मादिदर्शित्वाभाव- साधनं भवेत् । यावता परिमितदेशविशेषिताः पुरुषा इदानीन्तना १० विभाविता न सर्वे । विभाविता अपि न धर्माद्यदर्शित्वेनावघारिताः । परात्मधर्मस्य धर्मादिदर्शनाभावस्य पिशितनयनवेशयेन प्रतिपत्तुमपर्या- १५ नोपमानेन फलम् । विशददर्शनेनैव सर्वेषामसर्वदर्शित्वसिद्धेः । ततोऽपी- दानीन्तनानन्यान्वा सर्वानसर्वदर्शित्वेन पश्यन् भवानेन सर्वदर्शी स्यादिति सिद्धं नः समीहितम् । ततो नोपमानमपि धर्मादीना विशद- २० असिद्धत्वात् । धर्मादिदर्शिसाधनोद्धराया अर्थापत्तेः पूर्वं प्रतिपादित- त्वात् । नापि सर्वदीभावसांधननया । असिद्धत्वात् । न हि नान । १ 'वेदित्वाभाव' इति प. भ पुस्तकयो. पाठ. । २ सदर्यसाधनतया' इति भ. पुस्तके पाठ.। - -- ·। परि. २ सू. २३] स्याहादरत्नाकरसहितः ३८९ निवृत्तेरसवेदनरूपतया धर्मादिदर्शनाभावसाधनत्वानुपपत्तेः। भवतु वा तदभावसाधनत्वम् । तथाप्यसिद्धैव तन्निवृत्तिः । प्रस्तुतानुमानस्यैव तत्र प्रवृत्तेः । तथा तन्निवृत्तिनियतदेशविशेषिता स्यादनियतदेशविशेषिता वा । न प्रथमा सर्वत्र सर्वदा धर्मादिदर्शनाभाव साधयति । अन्यथा स्तम्भादीना देशान्तरवर्तिनामत्र देशविशेपे स्वविषयमानाप्रवृत्तेर्देशान्तरेऽ- ५ प्यभाव स्यात् । ततो नि शेपव्यवहारविलोपः । नापि द्वितीया । सा हि विशदसवेदनसिद्धा तदितरमानसिद्धा वा भवेत् । विशदसवे- दनमपीन्द्रियप्रभवमनिन्द्रियप्रभव वा । इन्द्रियप्रभवमपि सर्वदेशवेदि नियतदेशवेदि वा । न प्रथमो भेदः । इन्द्रियप्रभवसवेदनस्य सर्व- देशाविषयत्वात् । नापि द्वितीयः । सर्वदेशावेदने तद्विशेषितधर्मादिदर्शन- १० सत्तासाधनप्रमानिवृत्तेरपि वेदयितुरपार्यत्वात् । नाप्यनिन्द्रियप्रभवम् । तद्धि स्वसवेदनरूपं तदितरद्वा । न स्वसवेदनरूपम् । प्रमानिवृत्तेरसवेदन- रूपतया स्वसविदितत्वासम्भवात् । नापीतरत् । तदितरस्यानिन्द्रिय- सम्भवस्य विशदसवेदनस्य परेपामसिद्धेः । यदि त्वनिन्द्रियप्रभवं तत्स- र्वत्र तन्निवृत्तिसाधनं सिद्धम् । तदा तद्यस्यास्ति स एव धर्मादिदर्शी १५ प्रसिद्ध इत्यलं विवादेन । अथ तदितरमानसिद्धा । तदापि तदितर- मानमनुमानं सिद्धान्तो वा । न तावदनुमानम् । प्रसिद्धाविनाभावस्य हेतोरसम्भवात् । नापि सिद्धान्तः । तस्यापि वादिप्रतिवादिसम्मतस्या- भावात् । तन्न सत्तासाधनप्रमानिवृत्तिरूपोऽभाव । नाप्यभावविषय- मानसप्रतीतिरूपः। सोऽपि हि नियतदेशे धादिदर्शनाभावं भावयेत्स- २० र्वत्र वा । यदि नियतदेशे । तदा सिद्धसाधनम् । देशविशेषे तदभा- वस्य सम्मतत्वात् । अथ सर्वत्र तदनवधारिताभिधानम् । आधारविरोधि- नोरेव बोधस्याभावप्रतीतिनिवन्धनस्यात्रासम्भवात् । यथा हि नीपा- भावस्य प्रतीतावाधारस्य भूतलादेविरोधिनस्तु नीपस्यावबोधोऽस्ति। नैव- मिहाधारविरोधिनोरववोधः सम्भवति । अत्र ह्याधारत्रिभुवनं तद्विषयोऽ- २५ प्यवबोधस्तव नास्त्येव । तद्धावे वा सर्वदर्शिता तवैव संवृत्तेत्यप्रया- ·सर्व पत्ते!पमानमत्र सम्भवति । अथोपमानभूतानामिदानीन्तनानामुपमेय- स्यादिति सिद्धं नः समीहितम् । ततो नोपमानमपि धर्मादीना विशद- सवेदनवेद्यता वाधते । नाप्यर्थापत्ति । सा हि सर्वदर्यसाधनतया सर्व दयभावसाधनतया वा तां बाधेत । न तावत् सर्वदर्यसाधनतया । २० असिद्धत्वात् । धर्मादिदर्शिसाधनोद्धराया अर्थापत्तेः पूर्वं प्रतिपादित- बाधितुमीशः । स हि सत्तासाधनप्रमानिवृत्तिरूपो वा स्यादभावविषय- मानसप्रतीतिरूपो वा । न तावदाद्यो भवति भेदः । सतासाधनप्रमा- ३८८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि २सू. २१ विपयदर्शनोत्थस्य धर्माद्युपदेशस्य सर्वविदैव विधीयमानत्वात् । अनित्योऽपि संवादशाली सिद्धान्तः सुरपुरसर्वदर्शनार्थिनां तपोध्यानादि विधेयमित्यादिः सर्वदर्शिनमभिदधानः शतशो दृश्यते । नाप्यत्रेतरे- तराश्रयम् । सर्ववित्समयपरम्पराया अनादित्वात् । इति सिद्धान्त ५ सर्वदर्शिप्रतिपादनप्रसिद्धया न शाब्दमपि धर्मादीनां विशदसवेदन- वेद्यता वावितुं समर्थम् । नाप्युपमानम् । तथा हि यद्युपमानभूताः एवेदानीन्तना. पुरुषा अपरे वोपमेयास्त्रिभुवनान्तर्वर्तिनोऽवधारिता भवे- युस्तदेदानीन्तनपुरुषसादृश्योपमानेनान्येषामपि धर्मादिदर्शित्वाभाव- साधनं भवेत् । यावता परिमितदेशविशेपिताः पुरुषा इदानीन्तना १० विभाविता न सर्वे । विभाविता अपि न धर्माद्यदर्शित्वेनावधारिताः । परात्मधर्मस्य धर्मादिदर्शनाभावस्य पिशितनयनैवेशयेन प्रतिपत्तुमपर्या- तत्वात् । नापि शेपाः प्रमिता । तस्मादुपमानोपमेययोर्वेशयेनाप्रति- भूतानामन्येषा वा पुंसामसर्वदर्शित्वेन विशदा प्रतीतिरिप्यते । तत्रापि १५ नोपमानेन फलम् । विशददर्शनेनैव सर्वेपामसर्वदर्शित्वसिद्धेः। ततोऽपी- दानीन्तनानन्यान्वा सर्वानसर्वदर्शित्वेन पश्यन् भवानेन सर्वदर्शी त्वात् । नापि सर्वदर्यभावसांधनतया । असिद्धत्वात् । न हि नाम सोऽर्थः सम्भवति यः सर्वविदभावं विना नोपपद्यते । नाप्यभावस्ता १ 'वेदित्वाभाव' इति प. भ. पुस्तकयो. पाठः । २ सदर्यसाधनतया' इति भ. पुस्तके पाठ। । - .

·No text on this page.

·को- । नापि मनोतु । बालन्द्रियरहितम्य मनसो पसिपियेप्चाहते। २० मिव तद्विलयसमयेऽपि न धर्मादिदर्शन स्यात् । तदवस्थावत्पूर्वमपि स्वरूपवत् । भवतु वा मलोपलेपविलयः । तथापि पुनर्मलान्तरोप- पाणन मोनो 5-1ोग । नाग rai dile Hो । सो E FILE 14 it iH- सानागमोनो 11 नो, तमाशाहोपग-- 11 •मा 'गि सोगा .. ': विशगानापि न Ift IIT । भिil if of fig fift. दशी । I माहिना है कि " | पनि भाना माहित नामोलमोलमाम { { {H पगिदिशानमानAIRAशनमा मन- ना मुनानि माहिश नाम । नापि भाना, तम्या १० [तिमा ISI | मादिशा त्यो [ 1 •ापि भापना- सहित निद्रा । 14 पुगेजतिमानाशनहेतिया भापनाया म्लनुभूतपय गृतिमा-सा या परस्परसहविनायित्वास वात् । अन्यथा अन्नपचिरायभाव स्यात् । नापि विलीनमलोपलेपमात्म- १५ स्वरूपमेव । मलोपलेपम्य हि सर्वया लियो भनेदेशतो वा । न प्रथम. । सर्वथा मलोपलेपस्य विलयासम्भवात् । तथा हि मलोपलेप आत्मनोऽभिनो भिन्नो वा। यवभिन्नः । तदा तद्विलये आत्मनोऽपि विलयः स्यात् । तथा सति मूलनाशाद्विलीन धर्मादि- दर्शनम् । अथ भिन्न तदा तयासत्यात्मस्वरूपस्य तदवस्थत्वात्पूर्व- वा भवेत् । विशेपाभावात् । तथा स मलोपलेप. सादिरनादिर्या । यदि सादिः । तदा मलोपलेपात्पूर्व धर्मादिदर्शनप्राप्तिः मलोपलेपा- भावाविशेषात् । अथानादिः । तर्हि न तद्विलयः । अनादित्वादात्म- २५ लेपसम्भवाद्धर्मादिदर्शनाभावः स्यात् । तथा मलोपलेपविलये हेतुरभि- १ ' तत्तथा' इति प. पुस्तके पाठः । २ 'स' इत्याधिक प. पुस्तके ।

·परि. २ मू २३]
स्याद्वादरत्नाकरसहितः
धानीयः । स तु प्रतिदर्शनभिन्न इति । तस्यापि न नैयत्य सम्भवति ।
तन्न सर्वथा मलोपलेपविलये आत्मस्वरूप धादिदर्शनस्य हेतुः ।
नापि देशतो मलोपलेपविलयः । यतस्तस्मिन् सति यद्यात्मन्यन्त्र
वादिदर्शनहेतु. स्यात् । तदा सर्वेषा धादिदर्शनोवपत्तिः ।
देशतो मलोपलेपविलयस्य सर्वेषा सम्भवात् । तन्न विलीनमलोप- ५
लेपमात्मस्वरूपमपि धर्मादिदर्शनहेतुः । ततो हेत्वभावाद्धादिवर्गना-
भाव इति फलितमस्मदागावरीभिः । एतदपि तररिवशिवलिनी-
प्रवाहनीयमानदेहस्य दूर्वापल्लवलवावलम्बनम् । सिद्धे हि प्राकलन
धादिदर्शने नूनं तदनुसारवता हेतुना भाव्यन । साय
नि समयमुपलभ्य सावन तदनुनारि सम्भाव्यते । न तु - १०
पत्तिमात्रान्निर्मलानुमानसिद्धमपि सा व्य प्रतिषिध्यते । नव न ५
भावना भावनासहित वादोन्द्रिय मनो वा धादि।
येन तदोपदशितदोपा न. पतेयु । विलीनमलोप ५ ५. 1
तम्य हेतुरियन एव । नत्र तु योनिन पिले। :'
विलयो देशतो चेत्यादि । तत्र सपा मापसेपनि १५५
मलापलेपपिलये देशत । ततो नार दोपरेशाऽपि । .....
पिनम, समलोपलेप जानना निमोऽगितीला..
गोपलेपन्यामनसपना मि. लि.,
निसानियत पात पात ! ...
दासता दोया 11-1५..परि ।।.५ ! 70
दिन पाय५५ II ! ......
• 14 (५.1-1-141 । .
11 १५९पारि .
.....
--
८५
.

·. लोहा।। - ift : Mili : ५. fulhini TRI ... 15-finiti - " inो।मान E? ५ ननो। HD ना ..!! १० 1- IATI || निमासमानणना दिन म गोमहिनामिनि गमि: ॥ २१४ ॥ विरिण मासान || सिरितारण बिताया। पदाय । ॥ ३१५ ॥ मर्वसामान्यामिद अमित- नित्यविशेष 64 प्रसिद्धयेत् ।। १५ तम्यापि भिद्विननु नातिरे स्याद्वादिना दर्शयता प्रमाणम् ॥ ३५६॥ २३ ॥ तदाह- ॥ तद्वानहनिर्दोषत्वादिति ॥ २४ ॥ तद्यथोक्तलक्षणलक्षितं केवलज्ञान नित्यमस्याम्ति स तद्वानिति २० नित्ययोगे मत्वर्थीयः । अर्हति देवादिकृता पूजामित्यर्हन् श्रीवर्ध- मानादिः । अत्र हेतुर्निदोपत्वादिति । दोपा रागद्वेषाज्ञानलक्षणा. निष्क्रान्तो दोपेभ्यो निदोपस्तस्य भावस्तत्त्व तस्मात् । प्रयोगस्त्वेवम् । अर्हन् सर्वज्ञो निर्दोषत्वाद्यस्तु न सर्वज्ञो नासौ निर्दोषो यथा सम्प्रति- पन्नो निर्दोषश्चाहँस्तस्मात्सर्वज्ञ इति ॥ २४ ॥ १ 'निर्भासनाय सतताभ्युदितः स एप ' इति प. भ. पुस्तकयो. पाठ । - --- -~-- --- ·पार. २ सू. २६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ३९३ । अथ विप्रतिपन्नम्प्रति निर्दोषत्वमर्हतः प्रसाधयन्नाह- ॥ निदोषोऽयं प्रमाणाविरोधिवाक्त्वादिति ॥२५॥ निर्दोष इति पूर्ववत् । अयमित्यर्हन् । अत्र हेतुः प्रमाणाविरोधि- वास्त्वादिति । प्रमाण प्रत्यक्षादि तेनाविरोधिनी वाग् यस्य स तथा तस्य भावस्तत्त्वं तस्मात् । प्रयोगः पुनरेवम् । अर्हन् मोक्षसंसारतत्का- ५ रणेषु निर्दोषस्तत्र प्रमाणाविरोधिवाक्त्वाद्यो यत्र प्रमाणाविरोधिवाक् स तत्र निर्दोषो यथा कचियाध्युपशमे भिषग्वर. । प्रमाणाविरोधि- वाचार्हन् मोक्षसंसारतत्कारणेषु । तस्मान्निदोंप इति ॥ २५ ॥ प्रमाणाविरोधिवास्त्वमप्यर्हतः प्रसाधयन्नाह- ॥ तदिष्टस्य प्रमाणेनावाध्यमानत्वात्तद्वाचस्तेना- विरोधसिद्धिरिति ॥ २६ ॥ तन्याहत इष्टं प्रतिपाद्यतया सम्मत मोक्षादितत्त्वं तस्य । प्रमाणेना- वाध्यमानत्वाद्धेतोः । तस्याहतो वाक् तस्याः । तेन प्रमाणेनाविरोध- सिद्धि । प्रयोगस्त्वेवम् । अईन् मोक्षससारतत्कारणेषु प्रमाणाविरोधि- वाक् तत्र प्रमाणावाध्यमानाभिमततत्तत्त्वात् । यस्य यत्राभिमत तत्त्व १५ प्रमाणेन न वाध्यते स तत्र प्रमाणविरोधिवाक् । यथा रोगस्वान्थ्ये तत्कारणतत्त्वे भिषग्वरः । न बाध्यते च प्रमाणेनाहतोऽनिमत तत्व मोक्षससारतत्कारणेषु । तस्मात्तत्राती प्रमाणाविरोधिवागिति । एव च मोक्षससारतत्कारणतत्त्वलक्षणन्य विषयन्य प्रमाणेनावाध्यमानत्वादिष- विण्या अहवाच. प्रमाणाविरोधित्वसिदिः । तत्र न तावद्गगवतोऽभिमत मोक्षतत्त्वं प्रमाणेन बाधते । प्रनान्य नापतोऽनिनत नोहतत्त्व तदविषयत्वेन तद्वाधकत्वानुपपत्ते । अन्नान- न प्रत्यादिप्रमान मपि मोक्षप्रतिक्षेपदशं न सम्भवत्येव । नान्न दाधितमिन्युर- कस्यचिन्नोक्ष सदुपलनरना-परलोचर- वात् नरोनादिवदित्यवानुमान मनि २५ पत् । भवन् । अतिसाधनबादस्वानुमानन्द । नुनाद मनाच २० । पाइनन् ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २.० प्रसिद्धप्रामाण्यान्मोक्षास्तित्वस्य व्यवस्थापयिप्यमाणत्वात् । अत एक- गमोऽपि मोक्षतत्त्वं न बाधते । तथा मोक्षकारणतत्त्वमपि न प्रमाणेन विरुध्यते । प्रत्यक्षेणाकारणकमोक्षप्रतिपत्तेरभावात्तेन तद्वाधनायोगान् । नानुमानेनापि तद्वाधनम् । ततो मोक्षस्य कारणवत्त्वप्रसिद्धेः । तयार ५ सकारणको मोक्षः प्रतिनियतकालादित्वात्कलशादिवत् । तम्या कारणकले सर्वदा सर्वत्र सर्वस्य सद्भावानुपनः । परापेक्षारहिता- दिति । नागमेनापि मोक्षकारणतत्त्वं बाध्यते । तस्य तत्सा सात् । सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः" इति चिनात । तया ससारमपि न प्रमाणेन वाध्यते । प्रत्यात २. सगा सिम्तस्य न तद्बाधकत्याघटनात् । तथा हि स्योपास नाशादात्मनो मनान्तरावाशिः संसारः स न प्रत्यक्षणियो या 't f of मागेन । अनुमान तद्वापकमिति चेत् । न । संसारत- •il fiमामानात् । ननु गर्मादिमरणपर्यन्तचेतन्यविशिष्ट का! • पु मन पर्ने मरणाचोत्तरं नास्ति मतान्तरमनुपछ । १. . ifiniti गावामावग्राहकः संसारतत्वमा '' नि । न्यानुपलभम्यागिद्धे. । प्राणिनामा पनि { {r iii ki kima मिनित्यान्मयनन्यनिवर्गव । Hat itri fotofir of नियमाना या पनि •ir-४•ife ..] 1.1111दि । यदि नायतनम्य fatrior- ... 5f Afot bf मान नुनि न पाय! | gfatrift. 1 :. .itri .!! | Maaशान ।। • ... {{fi { if Yof कादिन्यIPT } | ! :::kti Fil.I11-11 मनिfili-fir ti fri....! 7 !! front of int/Aof } } Hin- - । . , है 4 . .

·३९५ । परि.२ सू. २६] स्याद्वादरत्नाकरसहित चित्तस्यैव चित्तान्तराजनकस्य प्रमाणतोऽप्रसिद्धत्वात् । निरन्वय- - क्षणक्षयस्य प्रतिक्षेप्यमानत्वात् । अथ यथा प्रथमः पधिकाग्निररणिनि- न्धनसमुत्यो नामिपूर्वको दृष्टः । परस्त्वनिपूर्वक एव । तथाद्य चैतन्य कायाकारपरिणतभूतेभ्यो भविष्यति । परं तु चैतन्यपूर्वकं विरो- धाभावादिति चेत् । अनुत्तरमेतत् । चिद्विवर्त्तत्वस्य हेतो. साध्येन ५ व्याप्तेरखण्डनात् । प्रथमपथिकानेरनग्न्युपादानत्वे च जलादीनामप्यज- लाद्युपादानत्वापत्तेः पृथिव्यादिभूतचतुष्टयस्य तत्त्वान्तरभावविरोध. । तथा हि येषां परस्परमुपादानोपादेयभावस्तेषा न तत्त्वान्तरत्वन् । यथा क्षितिविवर्तानाम् । परस्परनुपादानोपादेवभावश्च पृथिव्यादीनामित्येक- मेव पुलतत्त्वं पृथिव्यादिविवर्त्तमवतिष्ठेत । अथ क्षित्यादीनान परस्पर- १० नुपादानोपादेवभावः सहकारिभावोपगमादित्युच्यते । तहिं कथमपावको- पादानः प्रथनः पथिकपावकः प्रसिद्धयेत् । यतस्तद्वदचेतनपूर्वकं प्रथनं चैतन्यं प्रसज्येत । यथैव हि प्रधमाविर्भूतपावकादेस्तिरोहित- पावतान्तरादिपूर्वकत्वन् । तथा गर्भचैतन्यस्याविर्भूतत्वभावत्य तिरोहित- चैतन्यपूर्वकत्वमिति कि न व्यवस्था स्यात् । स्यान्मतं सहकारिमात्रादेव १५ प्रथमपथिकानेरूत्पादस्वीकारातिरोहिताम्यन्तरोपादानत्वमासिद्धमिति । तद्नुपपन्नन् । अनुपादानस्य कस्यचिदुत्पादादर्शनात् । शब्दविद्युदादे- रुपादानादर्शनाददोषश्चेत् । नैवं वाच्यम् । शब्दादि सोपादान एव कार्यत्वात्कुम्भादिवदित्यनुमानात्तस्यादृश्योपादानस्यापि सोपादानत्व- साधनात् । नन्वन्तु सर्वोऽग्निरम्न्यन्तरोपादान एव । सर्वत्य सजातीयोपा- २० दानवव्यवस्थितेः । चेतनस्य चेतनान्तरोपादानत्वनियमो न युक्तः । तत्य भूतोपादानत्वघटनात् । भूतचेतनयो सजातीयान्तरत्वासिद्धेरिति चेत् । तदपि न न्यायतइतन् । तयोनिनलक्षणत्वात्तत्त्वान्तरत्वोपपत्ते। तोयपावकयोरपि भिन्नलक्षणत्वादेव परैस्तत्त्वान्तरत्वसाधनात् । तथा हि । १'तर्वस्व' इति प. न पुस्तयोः पाठः । २ 'चनस्य तु ' इति प. न. पुस्तस्यो. पा..

·. स्वादिति । व्यापकविरुदम्य व्याप्तोपलव्धि । उपादानोपादेयभाव- विजातीयत्वाभिमतयो पयःपावकयोः सत्त्यादिना सजातीययोरप्युपाटा- १२ नोपादेयभावानभ्युपगमात् । कयचिद्विजातीययोरपि मृद्धटाकारयो. पाथि- तर्हि सजातीयत्वविशेषस्य तत्त्वान्तरभावेन विरोव इति चेत् । तत्त्वान्तर- २० परित्यक्तपूर्वाकारेण द्रव्येणात्मसाक्रियमाणोत्तराकारस्योपादेयत्वविज्ञा- नात् । अन्यथातिप्रसङ्गात् । कथ तत्त्वान्तरभावेन भिन्नलक्षणत्व व्याप्तमिति चेत् । उच्यते । तत्त्वान्तरभावस्याभावे भिन्नलक्षणत्वस्या- २५ तयोभिन्नलक्षणत्वासिद्धेः । किप्वादिरपि मदजननशक्तिसद्भावान्मदि- प्रमाणनगालाकार नलान्तर - ना... मनः । a हे-: । निपानिपादिमामागलाणे ग. दिनल एजन्य 'तामा मि...ण- मि. I हिनानि नलक्षणानि अन्नदागने कातिगत IIT पुन मोहनलाण त. तया ५ प्रतीत पणा जानम् । तथा न तानि सम्मान सदनल्य- णानि । जने गोगिण पुरादिसनेने अनिवारी हेतुरिति न शानीयम् । जम्मानितप्रणात् । न IIT संवेदनलक्षणन्यन- सिन्दम् । नागमतामुपातित् । तत भूतनैतन्ययोभिन्न- लक्षणल प्रसिद्ध मसलात तमो. साधयति । तचासजातीयत्यन् । १० तदप्युपादानोपादेयमाभा । उपादानोपादेयभावस्य सजातीयत्व- प्रयोजकत्वात् । तदेन भूतचेतनयोनम्त्युिपादानोपादेयभावो भिन्नलक्षण- व्यापकम्य सजातीयत्वविशेषम्योपादानोपादेयभावव्यापकत्वमसिद्धम् । वत्वादिना विशिष्टसामान्येन सजातीययोरुपादानोपादेयभावसिद्धेः । कथ भूतयोर्जलानलयो सजातीयत्वविशेषस्य जलत्वादेरनुपलम्भात् । पूर्वा- कारापरित्यागाजहद्वृत्तोत्तराकारान्वयप्रत्ययविषयस्योपादानत्वप्रतीते । नुपपद्यमानत्वात् । किण्वादिमदिरादिपरिणामयोरतत्त्वान्तरभावेऽपि भिन्नलक्षणत्वस्य दर्शनात्तस्य तत्त्वान्तरभावेनाव्याप्तिरिति चेत् । न । १ 'तस्मान' इत्यधिक प. भ. पुस्तकयो.।

·निगाल । न्याजावरताकरता नदिप मान्यतया दामन निकायले म्याद दिनदि- रिभानमालामकि न्यमा । नव मतान्ततत्ववारी दामन का समापनविसपारम्यान. प्रागपि विवादिनाना चतन्यसानिमावान् । जन्मका नदवावापानपि नन्दानविनवादिनि । प्रत्यय येवम् । चैतन्यन्यानाद- ५ नन्तसिद्धगमवादिनानिनिष्टानान । न च चैतन्दम्य भूतवि- वर्गवारतिः । शिन्यादितत्यन्यापि चतन्यविय कामलान् । अनायन- नत्वाविशेषान् । तो मिालक्षणच तत्त्वान्तरन्येन व्याप्त भूतचैतन्य- वोन्नत्वान्तवं साधयत्येवेति चतन्यपरिणामोपादान एवाद्यपैतन्य- परिणाम । प्राणिनामन्यचैतन्योपादेव जन्मान्तराद्यचैतन्यपरिणाम १० सिद्धः । पूर्वभवत्यागेन भवान्तरपग्निट् एंव ससार इति न संतार- तत्तमनुनानेन वाध्यते । नाप्यागमेन । तन्य तत्प्रतिपादकतया श्रुते., "मसारिणखसस्थावराः" इति वचनान् । पायतत्त्वमपि मिथ्यादर्शनादिकं न प्रमाणेन वाध्यते । प्रत्यक्षस्य तद- विषयचेन तदबाधकत्वात् । निहतुक. सतारोऽनाद्यनन्तत्वादाकाशा- १५ दिवादित्यनुनानेन । तद्वाध्यत इति चेत् । नैतचितन् । पर्यायार्था- देशासंसारस्यानाद्यनन्तत्वासिद्धेः । दृष्टान्तन्यापि व्योन्न. क्षिति- खननकपोत्सेचनादौ सहेतुकतया साढिसान्ततया साध्यसाधनविकल- त्वात् । द्रव्यादिशात्तु ससारन्य नितुकत्वेन सन्मतत्वात् । सुखदुःखादिभावपरिवर्तनलाणन्य ससारन्य द्रव्यक्षेत्रकालभावभव- २० विशेपहेतुकत्वप्रतीतेः नाहेतुसंसारसाधनानुमानमनबद्यमिति । किंचिदनुनानं संसारोपायतत्त्वत्य बाधकं सन्भवति । नाप्यागम. ! तन्य तत्साधकत्वात् "मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बन्ध- हेतवः '' इति वचनात् । बन्धहेतूनामेव च संसारहेतुत्वात् । तदेवं तथा संसारो- . १ एव च' इति प. भ. उत्तच्यो पाठ.1 २ तत्त्वार्य. १२. 'प्रतीतेश्वर इति प.भ. पुस्तस्यो. पाठः। ४ तत्तार्थ.८11.

·समलामिनि । एन। दीनामसिद्धम् । तदभिमतम्य मोक्षससारतत्कारणतत्त्वस्य प्रमाणेन प्रमाणाभावात् । नन्वचेतना ज्ञानादय उत्पत्तिमत्त्वाद्धटादिवदित्यनुमान तयते " इति वचनात् । बुद्धयध्यवसितार्थानपेक्षत्वेऽनुभवस्य सर्वत्र सर्वदा पुसोऽनुभवप्रसगात् सर्वस्य सर्वदर्शित्वापत्तेस्तदुपायानुष्ठानवैयर्थ्य- मेव स्यात् । यदि पुनरनुभवसामान्यं नित्यमनुत्पत्तिमदेवेति मतम् । ३२८ प्रमाणनयताकाल कार मो. मसान्तकारणात भगानोमिमा प्रमाणन प्र-सादिनाध्यान मिगत माननेनानि सागति । न नि । ही निकट न जुना नबनेन पूर्ण निकम्माक्तिगुपया निम्पद्रयेम ।। ५ अहन्मही परशियाशियरे मनेन सनशता समनिरोहति नतम्॥३४३|| ननु निदोगलान रुपिलादयोऽपि तिमिति सना न भवन्ति । उगते । तेगा प्रमाणविरुद्धमापिलेन निदोप- गिलादीनामा लासिद्धे. । तथा हि कपिलादगो न निदीपा. प्रमाणविरुद्वभाषित्वाये प्रमाणविरुद्वभापिगस्ने न निषिा यथा दुवैचादयस्तथा च कपिला- दयस्तस्मान्न निर्दोगा इति । न चात्र प्रमाणविरुद्धभाषित्व कपिला- वाधनात् । नत्र कपिलस्य तावत्स्वरूपे चैतन्यमानेऽवस्थानमात्मनो नोभ इत्यभिमतम् । तत्प्रमाणेन वाध्यते । चैतन्यविशेपेऽनन्तज्ञानादौ स्वरूपा- १५ वस्थानस्य मोक्षत्वस्य साधनात् । न ह्यनन्तज्ञानादिकमात्मनोऽस्वरूपन् । सर्वज्ञत्वादिस्वरूपं नात्मन इति च मिथ्या । तस्याचेतनत्वादाकाशनन् । ज्ञानादेरप्यचेतनत्वादचेतनप्रधानस्वभावत्वं युक्तमेवेत्यपि विचारवाद्यम् । प्रमाणमस्त्येवेति चेत् । नैतद्वाच्यम् । हेतोरनुभवेन व्यभिचारात् । २० तस्य चेतनत्वेऽप्युत्पत्तिमत्त्वात् । कथमुत्पत्तिमाननुभव इति चेत् । परा पेक्षत्वात् युद्धादिवत् । परापेक्षोऽसौ, मोटातत्सम न रानम् । १० । बुद्धयध्यवसितमर्थं पुरुषश्च- २५ तदा ज्ञानादिसामान्यमपि नित्यत्वादनुत्पत्तिमद्भवेदित्यसिद्ध उत्पत्ति मत्त्वादिति हेतुः । ज्ञानादिविशेषाणामुत्पत्तिमत्त्वान्नासिद्ध इति चेत् । ------ ------ ·३९९. परित २६ २२] स्याद्वादरलाकरसहितः हनुभवविशेषाणामप्युत्पत्तिमत्त्वादनकान्तिकोऽसौ कथं न स्यात् । नानुभवत्य विशेषाः सन्तीति चायुक्तन् । वन्तुत्वविरोधात् । तथा हि नानुनको वन्तु सकलविशेषरहितत्वात् । तरविषाणवत् । नात्मनाने- कान्तः । तस्यापि तानान्यविशेषालकलात् । अन्यथा तद्वदवत्तुल्ला- पत्तेः । जचेतना ज्ञानादय इति पक्षध प्रत्यक्षबाधितः । ज्ञानादीनां ५ संवेदनात्यात्वाचेतनत्वप्रतिद्धेः । अथ चेतनसंसर्गादचेतनत्यापि ज्ञानादेश्चेतनत्वप्रतीतिः प्रत्यक्षतो भ्रान्त । तदुक्तन् । " तस्मात्तत्सं- सर्गादचेतनं चेतनाबदिव लिङ्गम्' इति । एतदप्यचचिंताभि- धानन् । शरीरादेरप्येवं चेतनवप्रतीतिप्रसङ्गात् । चेतनसंसर्गाविशेषात् । शरीरादतन्मवी बुद्धयादेरालना संसर्गविशेषोऽन्तीति चेत् । स कोऽ- १० न्योऽन्यत्र कथञ्चित्तादात्न्यात् । आत्मादृष्टकृतकत्वादिविशेषत्य च शरी- राजावपि भावात् । ततो नाचेतना ज्ञानादयः स्वसंविदितत्त्वादनुभव- त् । स्वसंविदितान्ते परसंवेदनान्यथानुपपत्तेरिति प्रतिपादितप्रायन् । व्या चालत्वनावा ज्ञानादयश्चेतनत्वादनुभववदेवेति न चैतन्यामानेऽ- वल्यानं नोक्षः । अनन्तज्ञानादिचैतन्यविशेषावत्थानत्य नोक्षत्वप्रतीते.। १५ एवं च। कपिलः कल्पयानास यदिदं नोक्षलक्षणन् ॥ परीक्षांनते तन्न स्याद्वादन्यायशालिनान् ।। ३४८ ॥ एतेन बुद्धयादिविशेषगुणोच्छेदादात्मनात्रेऽवन्याननात्मनो नुत्तिरिति कपभक्षाक्षपादनतनपि प्रनापेन वाषितनुपदर्शितन् । पुंसोऽनन्तज्ञानादि- २० खल्पलताधनात् । खलपोपलमेरेव नुक्तिस्वसिद्धेः। न्यान्नतन् । न बुद्धयादयः पुंसः स्वल्पं तद्विदधाधिकरणलात् घटादिवत् । तद्वि- पर्नाधिकरणलं पुनत्तेपानुत्पादविनाशधर्मकत्वादालनोऽनुत्सादविना- सुधर्नन्तात् प्रतिद्धनिति । तयुक्तम् । विदधर्माधिकरणलेऽपि तथा भेदानेदासिद्धः । नेचरज्ञानतदाकारवत् । एक हि नेचरज्ञान- २५ मा.का.२०. - ·०० है . दिग्रहणशक्त्या चेत्पीतग्राहित्यविशेषणनेव मेचज्ञान स्यान्न नीलादि- ग्राहित्यविशेषणमिति पीतज्ञानमेव तन्न तु मेचकज्ञानम् । अथैक्या हेतुकं विश्वस्य वैश्वरूप्य प्रसज्येत । तथा चानेककारणप्रतिवर्णन सर्वकार्योत्पत्ती विरुध्यते । तदभ्युपगच्छता मेचकज्ञानमनेकार्थनाहि प्रकृतहेतोरनैकान्तिकत्वान्न ज्ञानानामात्मनो भेदेकान्तसिद्धिर्येनाला प्रमाण मने का तालागे ना माणिनिमाशित कि- ifr पानाम् । तिने शाप ने पानि fitor | AII, निमित्यान्न नितिमा पर गाम । जागिरमा ५ तागा जाना-जाना मी गान इति । मनेका गतिनगति गरियो, नतो महा- दन्ति । नादिनि त , दिया शाया मन्त्र मानमन गण मने - पात् । तस्याप्पने मन्च ततोऽन्मलादे कमेनोति ।। यता सम्यति व्यपदेशयन् । १० सम्बन्नादिति ने , ताहि म प दोष । जनि राय पर्यनु- योगोऽनवा पानात् । यदि पुनरे तेनैव रूपेणानेकया गया सम्ब-यते । तदा येनैव पीतमाणशाल्या सम्ब-यते तेनैव नीला- १५ शक्त्यानेफमर्थं गृहातीति द्वितीयविकल्पः समायिते । तदापि सर्वार्थ- ग्रह्णप्रसग । तथा हि, पीतग्रहणशक्त्यैकया यया नीलादिग्रहग तथातीतानागतवर्तमानाशेषपदार्थग्रहणमपि केन वार्येत । अथ न पीतग्रहणशक्त्या नीलग्रहणशक्त्या वा पीतनीलाद्यनेकार्थग्राहि मेचर ज्ञानमिप्यते किं तर्हि नीलपीतादिप्रतिनियतानेकार्थग्रहणशक्त्यैकयोति २० मतम् । तदा न कार्यभेदः कारणशक्तिभेदव्यवस्थाहेतुः स्यादित्येक नानाशक्त्यात्मकमुररीकर्त्तव्यम् । तेन च विरुद्धधर्माधिकरणेनकेन २५ तज्ज्ञानादिरूपो न भवेत् । निराकरिप्यमाणत्वाच्च पुरस्ताद्गुणगुणिनोरन्य- १' ज्ञानादीनाम् ' इति प.भ पुस्तक्योः पाठः ।

·१.२ सू. २६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ४०१ तकान्तस्य । न ज्ञानादयो गुणः सर्वधात्ननः पृथग्भूता. शक्याः प्रतिपादयितुन् । यतोऽशेषविशेषगुणनिवृत्तिर्नुक्तिर्व्यवतिष्ठेत । ननु घधिनयोस्तावन्निवृत्तिरात्यन्तिकी नुक्तौ प्रतिपत्तन्ना । अन्यथा नुर- नुपपत्तेः । धन धर्मनिवृत्तौ च तत्फलबुद्धयादिविनिवृत्तिरवश्यंभाविनी । निनित्तापावे नैमित्तिकन्यानुपपत्तेः । मुक्तत्यात्ननोऽन्तःकरणसंयोगा- ५ नावेन च तत्कार्यन्य बुद्धयोदेरनुत्पत्तिरित्यशेषगुणानिवृत्तिनुत्तौ सिध्य- लेवेति केचित् । तेऽपि धधिननिवन्धनाना बुद्धयादीनामानान्तः- करणसंयोगजानां च नुत्तौ निवृत्तिं ब्रुवाणा न निवार्यन्ते । नमन- हेतुकयोस्तु प्रशमसुतानन्तज्ञानयोनिवृत्तिनाचनाणान्ते न न्वन्याः । प्रनाविरोधात् । तथा ह्यात्ना नुत्तो ज्ञानादिमान् सत्त्वान्यथानुपपत्तेः। १० न खत्वात्मनः सर्वथापि ज्ञानाद्यनावे किंचिदपि स्वल्प स्यात् । तल्लमपत्वात्तन्य । ततः कथञ्चिद्रुद्धचादिविशेषगुणाना निवृत्तिर्नुत्तौ व्यवतिष्ठते । न चैवं सिद्धान्तविरोध ।"औपशनिकादिभव्यत्वाभावा- चान्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्यः" इति सूत्रसद्भावात् । अत्र द्यौपशनिकमायोपशनिलोडयिकभावाना दर्शनज्ञानगत्यादीनां पारि- १५ पानिकभावन्य च भलत्वन्याभावान्नोन इत्यनिसम्बन्धान्नुत्तो विदो- पशुपानिवृत्तिरिष्टा । "अन्यत्र केवलसम्यक्त्वज्ञानदर्शनसिद्धत्वेभ्य" इति वचनादनन्तज्ञानदर्शन्सन्यक्त्वानाननिवृतिश्चेति युदनुक्तं न्य- चिहुद्धयादिविशेषगुणाना निवृत्तिनुत्तो व्यवतिष्टन इति । ननु क्थनेवननन्तसुखसद्भावो मुत्तो सिददिति चेत्, उच्यते । सिद्धच- २० पचनात् । तदुखनिवृटिरात्यन्तिती हि नादन. सिद्धचन । नैव चानन्तप्रशमनुखनिति सतारिफ्नुखनिवृत्तिरपि मुत्तौ न दिर-लत । इति । ततध। बुद्धपायुच्छेदलवापि नुतियानोपलिता : न्यायकादति नो मान्दा स्याद्वादसुनगानन्द ।। २५२ . १सादात' ले.न.पो. पाड । २ .:. ... ओ.पा.१.१४.

·૨૦૨ - नयानवामिन । परमात्मन तस्यापि वाद्यार्थवदभावात् । पुत्पाद्वैतवादे हि बाह्यानो मुक्तस्यातीन्द्रियसंवेदनेन सुखसवेदनमिप्यते । तर्हि वाद्यार्थवेदनमप्यत अविद्या रागद्वेपानिलापः। तृप्णा तु भाविभोगा- भिलापः । अपरे पुनः “प्रदीपनिर्वाणवत्सर्वया मनामनातरचालोकालर. अनन्तमुलनेत मुन्ता न जानादिकनित्यानन्दोगन कर बनानाभित्र्यानिमाती तित्रयानवादिनन्त, मा. ननम् । "आनन्दं ब्राह्मणो रूपं नव नाभिव्यन्यते इति वजनान् । एतदपि प्रनागेन वास्तव ५ तथा धनन्नसुखं नुक्ती पुम सवेगनसवेध वा । नवेद्य चेत्. . वेदनम्यानन्तन्य सिद्धि । अन्यथानन्तन्य मुग्वस्य स्वयम्भुनवेयवर्किंग वात् । यदि पुनग्सवेयमेव तत् । तदा कथ सुखं नान । असविडिन्न्य व्यवस्थापयितुमशक्यत्वात् । न्यान्मत तेऽभ्युपगम्यते एवानन्तमुत्तमुवेदन । केवलं वागाांना ज्ञान नान्युपगन्यने, दृढ १० सन्यधार्यन् । किं वागावेदनाभावो मुक्तस्य । बाझार्थानाव- दिन्द्रियापायाद्वा । प्रथमपक्षे न सुखन्यापि संवेदन युछन् । यथाभ्युपगन्तव्यन्तथा मुखाभावोऽपि । अन्यथा द्वैतग्रसङ्गात् । अथ द्वैतवादावलम्बिना सतोऽपि बाह्यान्येन्द्रियापायादसवेंदन १५ मुक्तस्येति मतम् । नहिं सुखसंवेदनमपि तस्य न स्यात् । अन्त करणस्य तद्राहकन्येन्द्रियन्यापायात् । तस्यातीन्द्रियज्ञानेनैवेति मन्यतान् । सर्वथा विशेपाभावात् । नैवमुक्तिल्पपद्यते ततो ब्रह्मवादिपरिकल्पितापि च ॥ एवमस्तु विजयकभूपणं जैनशासनमपास्तदूपणम् ॥ ३५० ॥ सौगतास्तु केचिन्निराश्रयचित्तसन्तानोत्पत्तिमोक्ष इत्याचक्षते । तत्रा- बौद्धाभिमतनोक्षत्य विद्यातृष्णारहितं चित्तं निराश्रयमित्यभिधीयते । -- अथान्त.करणानावेधी २० खण्डनम् । २५ चित्तसन्तानोच्छेदो मोक्ष" इति सङ्गिरन्ते । तेषानुभयेषामपि मोमतत्त्वं

·No text on this page.

·४०३ । प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः विनि. २२.२६ तपोतिगबहेतुर्क परनिःश्रेयसनावातन् । समाधिविशेषादुपाचापकन- फलोपनोगान्युपगनाढ्दोष इति चेन्, कः पुनरसौ सनाधिः । न्थिरी- मूतं ज्ञानमेव स इति चेत्, तदुत्पत्ती परनिःश्रेयसन्य नावे न एवाप्तस्योपदेशाभावः । ननु सकलतत्त्वज्ञानल्यान्यावयायानननादि- ५ रूपन्योत्पादे युक्तो योगिनन्तत्त्वोपदेश इति चेत्, नैतदुपन्छन् । सकलतत्त्वज्ञानन्याथैयविरोधात् । तन्य कदाचिञ्चलनाद्रुपपत्तेः। योगा- येन प्रवृत्तत्वादिषयान्तरसंचारणाभावात्। अन्यथा सकलतत्त्वज्ञानवा- सम्भवाइम्मादिवत् । अथ तत्त्वोपदेशदशायां योगिनोऽपि ज्ञानं दिने- यजनप्रतिबोधाय व्याप्रियमाणनन्थिरमसनाधिव्यं पञ्चानिवृत्तका- १० व्यापार स्थिरं सनाविव्यपदेशनान्कन्दतीयुच्यते । तहि सनाधि- श्वास्त्रिनिति नाममात्रं निद्यते नार्थः। तत्त्वज्ञानादोषाज्ञाननिवृत्तिा- दन्यस्य परनोपेक्षाललणन्य स्वभावन्य सनुच्छिन्नक्रियाप्रतिपानिपरन- शुल्लध्यानस्य तपोतिगयन्य समाविन्यपदेशकारणत्वात् । तथा व चारित्रसहितं तत्त्वज्ञाननन्तर्भूततत्त्वार्थश्रद्धानं परनिःश्रेयसकारणनान- १५ च्छतामपि कपिलादीनामने व्यवस्थितन् । ततोऽनुनानविन्द्धं सर्व- थैकान्तवादिनां मोक्षकारणतत्त्वं न्वागनविरुद्धं च । सवानागने प्रत्रयाद्यनुष्ठानस्य सकलदोषापगनन्य च चारित्रन्य मोसकारणतया श्रवणात् । तदित्थं कपिलादीनामभिप्रायेण सर्वथा ॥ न मोक्षकारणं किञ्चिद्घटानञ्चति तत्वतः ॥ ३५२ ।। संसारतत्त्वं चान्येषां प्रमाणविल्द्धन् । तथा हि नान्ति नित्यत्वादि एकान्ते कस्यचिद्विक्रियानुपलव्धरित्यनुनानविरोधः । तथागमविरोधश्च, "तस्मान्न बध्यते नापि मुच्यते नापि संसरति कश्चित् ॥ संसरति बघ्यते मुच्यते च नानाश्रया प्रकृतिः ॥ १ ॥” इति १' अत्मदादिनानवत् ' इति प. पुन्द पाउः । २' कारवान्' इति प न. पुस्तस्यो. पाठः । ३ सा का. ६२. वाह्यत्याभ्यन्तरन्य च २० 1

·No text on this page.

·१०६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालद्वारः पार. २ अत्राह योगपरिपन्यतिषिच्यते म्म देवग्मर्वनत्वमग्न- ममहमानन्य नेया- सर्वज्ञता स्मरस्पिोर्यदि दोपवत्त्वात् ।। विकत्य मनमुद्रा- युक्त न तनिखिलपणजालनुतो यन्मादयं सततनुक्ततया स्थितत्वान् ॥३५६|| व्य तत्वग्दनम्। किं च । १० ? असर्ववित्त्वं हिमरमिनोलयुक्त न वक्तुं मतिनांसलानाम् || यदेप विश्वत्रयसूत्रणायामेकः परं नाचतन्त्रधारः ॥ ३५७ ॥ विश्वत्रयीस्त्रणमप्रसिद्ध नैतन्य वाच्यं चतुरैः कथञ्चित् ।। सर्वानुमानोपरिवर्तमानाच्छुद्धानुमानादिह तत्प्रसिद्धेः ॥ ३५८ ॥ तथा हि, विवादं बुद्धिमद्धेतु कार्यत्वात् कार्यनत्र यत् ।। तत्तथा घटवत्कार्यमेतच्चातस्तथामतन् । ३५२ ॥ न तावदाश्रयासिद्धिः साधनेऽत्र 'विलोक्यते ॥ सम्भवन्ति यतस्तावद्भावानां राशयत्रयः ॥ ३६० ॥ प्रसिद्धकर्तृकाः केचित्कटकुड्यकुटादयः । अकर्तृका. पुनः केचित्कालान्तःकरणादयः ।। ३६१ ॥ सन्दिग्धकर्तृकाः केचित्काश्यपीपर्वतादयः । एत एवानुमानेऽत्र विवाइपदशब्दिताः ॥ ३६२ ।। प्रतीताश्च प्रमाणेन प्रमातृणाननी सुटन् । कार्यलं वात्र तन्नान्ति स्वरूपेणाप्यसिद्धता ॥ ३६३ ॥ तथा हि केचिदगुरशकचापान्बुजादयः । प्रत्यक्षेणैव वीक्ष्यन्ते जायमाना. शरीरिभिः ॥ ३६४ ॥ भूधरादौ तु कार्यत्वं सिद्धं सावयवत्वतः । महत्त्वे वा क्रियावत्त्वावतावत्वतोऽयवा ।। ३६५ ॥ १. विवाध्यते' इति प. भ. पुस्तव्यो पाठः। २० "

·No text on this page.

·प्रमाणनयनत्लालोकालकारः [12 21 च दृष्टायें प्रतिपनिर्भवतीति सिगारागिगित मितिमापनाद्विन्द्र कार्यचन् । दृष्टान्तध मायनिकलः । कलंग नमासिन्य बुद्धिमतो:- भावात् । न च युद्विमहेनुतानान मा निविषयानद्विगेपन्य तु मन- त्वन्यातद्विायम्यापि नतः सिद्विरिति साम्प्रतम् । यतो यासो विशेष ५ न साधनविषय काननम्नन्सिद्वि. । मिद्वत्याद्विपयाचेत् । जय न स्वाश्रया दोपगति गृगेन् । तदमुन्दरन् । सामान्यमात्रव्यानावप्यन्न- वितविशेषन्य सामान्यन्य पानमनावशेन साव्यधर्मिण्यनुनीयनानत्वात्। इतरथा सर्वानुमानोच्छेदप्रसनात् । तथा हि वढ्यनुमानमपि न बडिमामा- न्यमात्रविषयम् । तस्य प्रागेच सिद्वत्वात् । नापि तद्विशिष्टगिरिगोचरन् । १० वह्विसामान्यम्य तत्सम्बन्धित्वाभावेन तद्विशेषणत्वानुपपत्ते । सन्चन्यस्वी- कारे तु यथा गोत्वसमवायादगावः गावलेयादयन्तथा पर्वतो वहित्वसनवाया- द्वहि. स्यात् । अस्त्येव वहित्वेन गिरेः संयुक्तसमवाय. सन्बन्ध इति चेत् । तर्हि नाप्रतिपद्य पर्वतसंयुक्तं वहिविगेपनसौ शक्यप्रतिपत्तिरिति वहि- विशेषस्यैवानुमानन् । तत्र च प्रोक्तदोपप्रसद्गः । एवनिन्द्रियानुमानेऽपि १५ स एव दर्शनीय. । तथा हि तत्रापि नेन्द्रियकरणिका काचित् क्रियोपलब्धा । न खलु च्छिदादय क्रिया इन्द्रियसाधनाः । परश्वधादी- नामनिन्द्रियत्वात् । न च परश्वधादिसाधना रूपादिपरिच्छितिल्पा क्रिया सम्भवति । तस्माद्ययैव क्रियात्वसामान्यस्य सत्यपि करणमात्रा- धानत्वव्याप्तत्वे पक्षधर्मतावशादिन्द्रियलक्षणकरणविशेषसिद्धिस्तथे- २० हापि । सत्यपि कार्यत्वस्य बुद्धिमद्धेतुमात्रव्याप्तत्वे विवादाव्यासितेषु पक्षधर्मतावशाद्विशिष्टस्य बुद्धिमतः सिद्धिः । अन्यथा सामान्यस्यापि व्यापकाभिमतस्य न सिद्धिः स्यात् । निर्विशेषस्य तस्यानुपपत्तेः । न चासर्वज्ञस्य क्षितिधराङ्कुरादिकार्यग्रामोपादानोपकरणसम्प्रदानप्रयो- जनानभिज्ञतया तत्कर्तृत्वं सम्भवति । ये हि यत्कारस्ते तदुपादा- २५ नाद्यभिज्ञाः । यथा कुलालादयः । सर्वेषां च कार्याणामीश्वरः काति समस्तकार्योपादानाद्यभिज्ञाः । उपादानं चेह पार्थिवाद्याः परमाणवः .

·करे. २३. २६. আহ্বালাভাল मगर सनन्दोतवादिनी धन्नोननी । सदानं शेतताः । नन् वनिर्मित प्रयोजन मुसोनोग. देशज्ञानानि.ते । न को बुद्धिनतुरचनात्रं मानिविपन्तथापि तपिच पक्ष- कतिलभ इति विशेगविश्वननुमानन् । न चन्द्रोपता। मवेतन कजनात्र वनावप्रतिवद्ध त्रुद्धिनदेवेन ! निन्तु त - ५ हे । इटरनेवादानेोऽरे दिल्यो । तन्य च हे तोर- कन्ने बुद्धिसद्भावानावानुविधानि दृष्टन् । स्टादिनविशेषध तथा न तनुवनानि । तन्य तनावन्नवानुविभानादर्शनात् । देन विनेगोजाविना मुतांबुदिनदेखन्वन्यातिनुपजीवन काच- नन्दं न तेन सनावतिद्धन्ति न इनन्टिन्हति । इतरथा १० त्वं भवन्यातिनजीवन. पडुबईः अनुदन्योतागिता- ही नगरचनानुनान्तत । ल्यानबाडन् । न हि पर्व इ- जननि बुद्धिनालन्युजन नीति निवनः ऋविननतिनोतिने अतिरितमुधियां व त्यादर्शनानवान् । वि के सर्व- जन्य विशेषः । किं बुद्धिनदन्यतिरेक दुविधनं तहसनं का! १५ इई पूर्वः करमः । स बुद्धिनदेवं तनुनुवनाहीनाल्टिनानेर- न्योन्ज एव । न हि कारण मानव हेतनाकानावन्न्यो वहु- न्हात म्हाई तान् ! कप तान्न । तहें व एक टोजेन बुद्धि- इन्तमतिरेकानुविधापी यः तख तलयों नतुविनिताजन वजातीयन्यतइन्दनतिरेकविधान नाइटन्दनन्यतिरेननुविधा- २० नति तचीत्येति चेत् ! किन तमुवनावितफानन्दो ! पटना- तोचव नबुद्धिनदेवनित वेत् । ननुलाइदिल्देनु न नो. वतीनबाद। जयापटजातीतल्यानि सदादिकन्द चिद्धिो- न्लेन पटेन सदाविलन् ! हैं नुमुनादेवि दया बलि न मविपति । सः बन्कासितं कवं बुद्धिनाचनेति । २५ निक्सलेटेस.सल्लयोस ।

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सू. १६ । एकत्वं च क्षित्यादिकर्तुः । अनेकेया कारकाणामेकाधिष्ठातृनियमिताना प्रवृत्तिप्रतीतेः । अनेकेषां स्थपतीनामेकसूत्रधारनियमितव्यापाराणा प्रासादादिकार्यकरणे प्रवृत्तिः प्रतीयते । न च त्रिलोचनस्य तज्ज्ञानस्य च नित्यतायामेकरूपतायां च कार्याणां कादाचित्कत्वं वैचित्र्यं च ५ विरोधमधिरोहति । कादाचित्कविचित्रसहकारिलाभेन कार्याणा कादा- चित्कत्वस्य वैचित्रस्य चोपपत्तेः । अथ यथाकाललब्धपरिपाकाभ्या धर्माधर्माभ्यामेव च शरीरादिसकलकार्योत्पत्तिर्भविष्यति किमीश्वर- कल्पनयेति चेत् । तदपि न मोदक्षमम् । धर्माधर्मयोरचेतनयोश्चेतन- मधिष्ठातारमन्तरेण स्वकार्ये कचिदपि प्रवृत्त्ययोगात् । तथा हि धर्मा- १० धर्मी चेतनाधिष्ठितौ स्वकार्ये प्रवर्तते अचेतनत्वाद्यदित्थं तदित्थं यथा कुठारस्तथा चैतौ तस्मात्तथा । न चास्मदात्मैव धर्माधर्मयोरविष्ठायक- त्वेन कल्पनार्हः । तस्य साक्षात्कारिसंवेदनासम्भवात् । नाप्यचेतनस्य कस्यचिदकस्मादेव प्रवृत्तिरुपपद्यते । अन्यथा निप्पन्नेऽपि कार्य तत्प्रवर्तत। विवेकविकलत्वात् । अथ कथमयं धर्माधर्माववितिष्ठति क्षेत्रज्ञेप्वेव १५ तयोः समवेतत्वात् । उच्यते । सम्बन्धात् । न हि साक्षात्संयोगसम- वायावेव सम्बन्धौ । संयुक्तसंयुक्तसमवायस्यापि तद्भावात् । सयुक्ताः खल्वीश्वरेण क्षेत्रज्ञशरीराद्यारम्भकाः परमाणवस्तैश्च क्षेत्रज्ञास्तत्स- मवेतौ च धर्माधर्माविति । संयुक्तसमवायो वा। क्षेत्रहरीश्वरस्य संयोगात् । अनुमानादजसंयोगसिद्धे. । तथा हि ईश्वरः क्षेत्रज्ञसंयुक्तो मूर्तद्रव्यसंयोगित्वाद्यो मूर्त्तद्रव्यसंयोगी स क्षेत्रज्ञसंयुक्तो यथा घटस्तथा चायं तस्मात्तथा । स चास्य संयोगोऽन्यतरोभयकर्मसंयोगानां तत्कारणा- नामभावादजः । न च वाच्यं धमाधम्मी परमाणून्या स्वधर्मा- धर्मानुपगृहीतान्कथमीश्वरः प्रेरयतीति । विपविद्याविदा स्वकीयधर्मा- धर्मानुपगृहीतस्य विषस्य प्रेरणदर्शनादिति । भवति चात्र श्रुतिः- विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतो मुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतः पात् । . । १वेताश्वतरोपनिषत् ३३.

·पत्रि. २ स. २६] पदा १ लोकयात्रावहनाद्वाहू त्याद्वादरत्नाकरसहितः ४११ संवाहुभ्यां धमति संपतत्रैवाभूमी जनयन् देव एकः” इति । अत्रं प्रथमेन विशेषणेन सर्वज्ञत्वं लभ्यते. चक्षुषा दृष्टरुपलक्षणात् । द्वितीयेन क्तृत्वम् , मुखेन वागुपलक्षणात् । तृतीयेन सर्वसहकारि- त्वम् , बाहुना साहाय्योपलक्षणात् । चतुर्थेन व्यापकत्वम् व्यातेरुपलक्षणात् । पञ्चमेन धर्माधर्मलक्षणप्रधानकरणत्वम् , तौ हि ५ पष्ठेन परमाणुरूपप्रधानाविष्टेयत्वम् । ते हि गति- शीलत्वात्पतन्तीति व्युत्पत्त्या पतत्रव्यपदेश्या । सन्धमति सजनयन्निति च व्यवहितोपसर्गसम्वन्धः । ते न संयोजयति उत्पादयतीति वार्थः । द्यावेत्यूर्ध्वसप्तलोकोपलक्षणम् । भूमीत्यधस्तात् । एकेत्यनेनानादिता लक्ष्यत इति । तथा “ अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचक्षुः स १० शृणोत्यकर्णः । स वेत्ति विश्वं न हि तस्य वेत्ता तमाहुरग्र्यं पुरुषं महान्तम् " । स्मृतिरपि " अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुः- खयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्ग वा श्वभ्रमेव वा” इति । व्यास- वचनं च, "द्वाविमौ पुरुषो लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षरः सर्वागि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१॥ उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मे• १५ सुदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥३॥” इति । तस्मादेक. सकलजगता सूत्रणासूत्रधार. कर्मक्लेशादिभिरभिहतः कापि काले न नाम ।। नित्यज्ञानाद्विशदविदिताशेषविश्वप्रपञ्च सोऽय सिद्धत्रिपुरविजयी जात्ययुक्तिप्रबन्धात् ॥ ३७५ ।। हो विमोबदसत्यमपास्य शाट्य कीडा तवेवनथवा हदि कोऽपि कोष ।। येनास्तिकानपि वितर्वपटूनपीमान् पौगान्दिनोत्पति विश्वविद वो ।। ६७६ ।। १. 'पि न. पुरुषको ६.३ । २. ३... २. ना.२ ५ २. २..

·४१२ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ न. २६ तथा हि यौगाः सततं विमुक्तिनिदोपतासिद्धिकृते शिवस्य । सा सगति नेति यतो विरोध. सातत्यमुक्त्योरिह दुनिरोध. ॥३७७|| नुक्तः प्रसिद्धः सुधियां स एव यस्य ध्रुवं बन्धविधिः पराभूत् ॥ उच्छृङ्लेभ्यः खलु शृङ्खलेभ्यो यथा व्यपेतः पुरुषोऽत्र मुक्त ॥३७८।। ५ बन्धे च सत्यस्तु कथं कथञ्चिन्नुक्तौ सदात्वेन समन्वितत्वन् ।। स्याचेत्तदा चन्द्रकलावचूलः कार्य सदेत्येतदपि स्फुटं स्यात् ।।३७९|| कार्यतैवास्य नास्तीति तस्याः सखे किं सदावं घटाकोटिमाटीकते ॥ मुक्ततैवास्य नास्तीति तस्या. सखे किं सदावं घटाकोटिमाटीकते ।। ३८० ॥ १० मुक्ततास्त्येव चेत्पार्वतीप्रेयसः कार्यताप्यस्ति सत्यं वदुटप्रेक्षया ।। कारणाभावतः कार्यता नास्ति चेन्मुक्तता मास्तु वन्धमयाभावतः ॥३८१॥ ध्वस्तमोहेन यत्कन्दलीकृन्मत नेश्वरो मुक्तिमान्नैव बद्धो यतः ॥ नाप्यमुक्तो न यक्लेशसंश्लेपवान्नित्यमुक्तस्ततो युक्तितः स्यादिति ॥३८२॥ यचापि विश्वत्रयसत्रणायामेक परं शाश्चतसूत्रधारः ॥ कात्यायनीकामुक इत्यकीर्ति कीति तदप्यत्र न ते करोति ॥ ३८३ ।। तथा हि गशभृन्मौलेबैलोक्यघटना भवेत् ॥ यथातचि प्रवृत्तिः किं कर्मतन्त्रतयाथवा ॥ ३८४ ॥ २० धमाद्यर्थमथोद्दिश्य यद्वा क्रीडाकुतूहलात् ।। निग्रहानुग्रहार्थ वा मुखम्योत्पत्त्येऽय वा ॥ ३८५ ।। यद्वा दुःखविनोदाय प्रत्यवायक्षयाय वा ।। भविष्यन्प्रत्यवायम्य परीहारकृते किनु ॥ ३८६ ॥ 1'यथाहि'दति प. पुन्न पाटः ।

·प. २.२६] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ४१३ अनारकलाकिं या किंवा स्वभावत ॥ एकतवनेते न्युः प्रकाराः परदु सहा. ॥ ३८७ ॥ जात परित्यविक्ल्पनायां कदाचिदन्याहगरि त्रिलोकी ॥ न नान नैयत्यनिमित्तनन्याः किचिद्विल्पाअरुचे. समन्ति ॥ ३८८ ॥ सोया तां यदि मतन्त्र, स्वतन्त्रतैतन्य तढा कयं स्यात् ।। नले न्वतन्त्रवमिदं हि येषा परानपेक्षेव सदा प्रवृत्ति. ॥ ३८९ ॥ वन्यजन्य च कर्तृतायामीशल्य युक्ता न खलु प्रवृत्तिः ॥ रनवे पलादाखिलत्रिलोकी करिष्यते चित्रदिवाकपात्रम् ॥ ३९० ॥ नावेतन न करोति कार्यनप्रेरित चेदिह चेतनेन ॥ था नदित्येतदपायनाननाकर्णनीय पुरत. सकणे. ॥ ३९१ ॥ १० तृतीयल्पे कृतकृत्यभावः कथं भवेद्भूतपते कथञ्चित् ॥ योजनं तत्य तथाविधत्य धर्नादिकं हन्त वित्यते यत् ॥ ३९२ ॥ जथापि गन्भुर्जगतां विधाने प्रवर्तते क्रीडनकौतुकेन । न्यं भवेत्तहि स वीतराग. सखे प्रनताकमण्डलीव ॥ ३९३ ॥ पक्षन्पत्तननत्र भूपतिरयं राजीयनेते सुता. स्तान्तन्तुरगा इने नदनुचानेपा घटा दन्तिनान् ।। तानन्ताः सभयं नमन्ति नितरानेते तदेवं शिशु- बातोऽप्यारनति तुटं तिकतिलवातत्विनीना तटे ॥ ३९४ ॥ विनिग्रहानुग्रहताघनाय प्रवर्तते चेद्विरिशन्तदानीन् । विरागता द्वेषविनुक्तता वा तथाविधत्वानिवदत्य न न्यात् ॥ ३९५ ।। २० उत्पत्तये न च सुखन्य तथा प्रवृत्ति: शन्नोर्यतः सुखगुणोऽत्र न सन्नतन्ते । स स्वीकृतो दशगुणेश्वरवादिनिय- तैरप्यताबुपगतो बत नित्य एव ॥ ३९६ ।।

·--- rh " -- . -- . . -- - 1 --- ...- + M !!! it ...' ।" " Ft. In t... ! ". I. It !! " 11. A ... 11 inttituti !! Fir_!! 11ts"} !! ... 11:11. Rohit : rithat's ticket .. Int- Think it . 11 in 10.19 1. ! •It!!! in ! ! IIIri }hhet !! } } {F}in 1111111111111.}} 11 11.} } }, }}}} } {11 " गरीमा पनि सो शिम त्य for ! मतिता in All कवि ॥ २२॥ निवेताना गाता तो यानितिशे || जातेऽपि का निरनियन म्यारिलोत यति रिवायाम् ॥१२॥ २० स्वभाववादाबयणप्रसादादेवावियाना कविकल्पनानाम् ।। नास्ति प्रस... कयमन्यया म्यानाय सुनादीवितिशेखरेऽपि ॥ ४० ॥ अब ब्रवीयाः किमिमैविकल्पैर्यथा तयाय कुरुता त्रिलोकीम् ॥ कर्ता हि तस्याश्च्युतदोपपदाकार्यत्वतस्तावदसौ प्रसिद्ध ॥ ४०५॥ चेतस्विनामिद नैव सुवर्ण भासते वच ॥ कथञ्चित् क्षमते यन परीक्षाकपपट्टिकाम् ॥ ४०६ ॥ १' यदेवम् ' इति भ पुस्तके, 'यदेवम् ' इति प. पुस्तके पाठ. । २५

·No text on this page.

·त्कः । तहि घटादिकार्यमपि कथं काढाचित्कं स्यात् । तल्लक्षण- .४१६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि, २ स. १६ कल्पः। असति करिकेसरिकलापकल्पे कथं न स्यात्। तस्य पदार्थपञ्चतयी- वृत्तित्वेन स्वीकृतत्वात् । असतश्च तदन्यतरत्वाभावात् । नापि तृतीयः । एकान्तवादीना सदसद्रूपताया अनभ्युपगमवाधितत्वात् । नापि चतुर्थः । यतोऽयमत्राभिसन्धिः । स्वरूपेण तन्न सन्नाप्यसत्सत्तासम्बन्धातु ५ सदिति । दुरभिसन्धिरयम् । विधिप्रतिषेधयोरन्यतरतिरस्कारनान्तरीय- त्वात् । यस्त्वत्र व्योमशिवस्यैव तदयुक्तम् । निष्ठासम्बन्धयोरेककाल- त्वाभ्युपगमात् । तथा हि पदार्थाना स्वकारणसम्बन्ध एवोत्पत्तिन पूर्वसत्त्वं सत्कार्यवादप्रतिपेधादिति । यश्च कन्दलीकारस्य अनित्येषु तु प्रागसत एव सत्ता कारणसामर्थ्यात् । न च खरविषाणादिपु प्रसङ्गः । १० तदुत्पत्तौ कस्यचित्सामर्थ्याभावादिति समाधिः । सोऽपि न सुधीसमा- धये । एवमप्यसति वस्तुनि समवाय इति पक्षस्यैव कक्षीकारात् । तत्र च प्रोक्तो दोप । प्रसङ्गविपर्ययाभ्या च वाध्यते । असति सत्तासम- वायस्तत्सदेवेति प्रसज्यते । यथा व्योम । सत्तासमवायश्चाभ्युपगतः पटादिकार्येषु । अथ न तेपा सत्त्वमिप्यते । भवतु तर्हि विपर्यय । १५ यदसन्न तत्र सत्तासमवायः । यथा व्योमकमले । असन्ति हि विवा- दास्पदपटादीनीति । न सत्तासमवायादपि कार्य सद्यतस्तथाभूत कार णेपु समवेयात् । नाप्यसत्तत्र समवैति । असत. खपुप्पस्येव कचिदपि समवायासम्भवात् । उभयरूपमित्यादिपक्षद्वय त्वनन्तरदूपितैतादृशपक्ष- द्वयवद्दपणीयम् । किच यदि स्वकारणेपु समवायः कार्यत्वम् । तदा २० समवायस्यानित्यताप्रसक्तिः । कादाचित्कत्वात् । अथ नाय कादाचि- । भूतस्य स्वकारणसमवायस्य सदा सत्त्वात् । अथ नास्य सदा सत्त्वे कारणरूपोपाधिमानेव ह्ययं कार्यत्वमुच्यते । तयावृत्तौ च नाय तदुपा- धिमान् । यथा दण्डव्यावृत्तौ पुरुषो न दण्डीति । न चोपाध्यभावे विशपे- १ . अभिसन्यः' इति भ पुस्तके पाठ । २ . च ' इति प. भ पुस्तकयोः पाठः।

·No text on this page.

·३२० प्रमाणाITISTI. ८ [. PATAT LITT MIT Imi politics हो । यो विलानिन dि नाते । लागि मन मिरान को गानो पो.शि.। गोपनिnificaf. ५ दिति मानिमादि । नाशिण भागामिति । के पन्न मानिनिगामारहा। गिनि हान्यम् । «ff mil-TAC 'Milflot 5144pitsat os oposal कार अनि मार ! पणतण pl. Ireी योऽ. म्याग । हो हि गोमातारादो मण- १० प्या-त्या । II: मिनोड- गोति । य म लिन्यतिता मिति विशेषण वा पाः जियते । ता पान्तरम् । किया अणु क्षम्य उद्विसदेतु कन्चासद्वि तद- सिद्वौ च कर न्यनिसर्गजन्यसिद्धिः । अणुफम्यानुदिनदेनु कन्य केनचिदनानात् । यो' यत्करोति म तदुपादानागामिन एवेति अशु- १५ कस्य बुद्विमवेतुकत्वसिद्वौ तदपादानभूतम्य गणुकस्यापि ज्ञान सिद्ध- मेव । तथा च सर्वज्ञत्वमपीति चेत् । तदपि न पेशलम् । एवमपि सर्वज्ञत्वाप्रसिद्धे । यशु फस्य बुद्धिमहेतुकत्वाप्रसिद्धौ हि तदुपादानी- भूतानामज्ञानमेवावतिष्ठते । तया च कुतः सर्वज्ञतासिद्धि । किं च परमाणूना केनचिदज्ञाने कथं द्यणुकस्योत्पाद । ईश्वरेण खल्वविष्ठिता २० परमाणवो व्यणुकमारम्भन्त इति त्वन्मतम् । न चाज्ञातानामधिष्ठान सम्भवति । यणुके च वताकार्ये सति त्रिलोकी सुदु.स्थिता समभूत् ॥ यद्वा किमत्र चित्र यदकार्य भवति दोस्थ्याय ॥ ४०८ ॥ एवं च वरिष्ठा भो योगगरिष्ठाः, चक्रे शिवसिद्धिर्मानेन भवद्भिः । । . १ . अथ यो ' इति प. भ. पुस्तकयो. पाठः । --

·No text on this page.

·२५ यद्यपि देशका विप्रकृष्टमपि न दृश्यम् । नयापि दर्शनयोम्बनय - जाललेवति । बनावविप्रटम्यव प्रत्यक्षण परिहारान् । सन्निपान ૨ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [ परि. २ स. २९ यत्वादित्यादावपि पक्षीकरणमेव शरणं स्यात् । अथ पक्षीकृतेनैव व्यभि- चारोद्भावनेऽनुमानमात्रमुद्राभङ्गप्रसङ्गः। तथा हि धूमानुमानेऽपि शन्य- मेवं वक्तुम् । वहिव्यभिचारी धूमः पर्वतनितम्बे तमन्तरेण । यदि हि तत्रापि प्रत्यक्षेणाशुशुक्षणिः प्रक्षिप्तः स्यात्तदा को नाम न मन्येत ५ व्यभिचारम् । न चैवम् । अयोग्यदेशस्थतया तत्र प्रत्यक्षस्य विधी प्रतिपेधे वा कुण्ठितत्वेन सन्देहात् । अत एव हेतोरत्रावसर । "सन्दिग्धे हेतुवचनम्"इति वचनात् । न चैवं प्रस्तुतेऽम्ति । नेदीयस्यैर- वचनैरप्यवधानकचित्तैरपि तृणादिषु प्रत्यक्षेण प्रतीतेरनुपलम्भात्।अध्यक्ष मेव च प्रतियोगिन प्रतियोन्यन्तरापेक्षयानुपलब्धिरुच्यते। ततोऽनुपल- १० विबाधितमेव व्यवहारसायनापेक्षयानुमानवावितमुच्यते । न चानुमा नवावितेऽप्यनुमानान्तरावकाशः । अथ दृश्यविशेषणस्यैवाभावं व्यवहार- यति । दृश्यादृश्यसाधारणं च बुद्धिमत्त्वमिति दृश्यतानियमानुपपतेर्बुद्धि- मत. कथमनुपलब्धिमात्रेण तृणादिजन्मनि निपेवः । तत. सन्देहात्पनी- करण न्याय्यमिति चेत् । तदेतदतिस्थवीय । व्याप्तिसाधनायाध्यक्षानुप- १५ लब्योरविकारदानादेव दृश्यतास्वीकारस्य प्रसह्यायातत्वात् । न हाइट्ये प्रत्यक्षमन्वयसायनमनुपलब्धिर्वा व्यतिरेकसापिनीभवितुमर्हति । दृश्यते तु नियतम्तृणादिना व्यभिचारचकितचेताः प्रत्यक्षागोचरेण बुद्धिमता व्याति गृहीयात् । गृहातु, न तु तत्र प्रत्यक्षानुपलम्भाश्रय. श्रेयानन्य। ननु दृश्यादृश्यविशेषणमनपेक्ष्य प्रेक्षावत्त्वमात्रेण व्याप्तिग्रह । नैवम् । २० नावतापि हि प्रत्यक्षकृताया व्यातेरनवकाश एन । दृस्वकस्वभाव- नियता हि सा कयं दृश्यादृश्यसाधारणरूपविषया भवेत् । दृष्ट्यमदृश्य च रूपमेक्युद्विमत्त्वादिवानुवृत्तावपि म्वभावविप्रकोन- राभ्यामन्यन्न भिन्नजाति । तत. प्रत्यक्ष दृस्यकनातिम्चीकारेण प्र. नितम्वातीनमिज तद्विलिष्टमेव मावारणमपि धर्म व्यापकमादर्शयति । हि निबनविशेषपश्यमानाद्ववारिसन म्यान् । यो हि - 1' मानुमानभूया' इति प. म. फुलच्या पाट. । तद्धि

·No text on this page.

·४२३ च कथं प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्या कार्यमात्रस्य बुद्धिमत्कारणविशेषण कैव । अन्यथासिद्धिशन्यत्वात् । मृत्तिकाही दासी गर्दभश्चान्यथासिदौ । आया- न्तरेणापि मृत्तिकानयनस्य सुकरत्वात् । एतद्विचार्य निवृत्तिमात्र तु' इत्यादिनिर्देश प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २२ शक्यः। निवृत्तिमात्र तु दासीगर्दभन्यायेनाकार्यकारणयोरपि मुलभन्। एवं च किं बुद्धिमत्कारणव्यापाराभावाद्विहायसि कार्यत्वाभाव उत कारणमात्रविप्रयोगादिति सन्देहः । तथा च सविफलः प्रयासः । अन्वयोऽपि हि कार्यमात्रस्य कारणमात्रेण गृह्यन्तानुतस्वित् पुन ५ विशेषणेन कारणेनेति सन्देह एव । अथ दृष्ट एवायं पुत्पविशेषण- कारणरूपो विशेपः कथं परिहतुं शक्यो धूमे दहनान्मवत् । यद्येवं दृश्यगरीररूपो विशेषः प्रतीत एवं कथं परिहतुं शक्य । चित्रभानो सुराकारवत् । स हि तहिं विशेषो व्यभिचायते भूधरादिषु दृश्यशरीरकर्तार विनापि कार्यत्वस्य दर्शनादिति चेत् । व्यभिचार्यता १० नाम । किन्तु यथा दृष्टत्वात्पुरुषविरोपणकारणेऽन्वयो भवताभिधीयते तथा कार्येऽपि परिदृष्टविशेपे एव पुरातनप्रासादाढावन्वयोऽभिधीयता न तु भूधरादाविति किं नश्छिन्नम् । नन्वेवं जैनानामपि कथं काप्यनु- मानादतीन्द्रियवस्तुसिद्धि. । तदसाधीय. । उपलम्भानुपलम्भप्रभव- तर्कप्रमाणाद्याप्तिग्रहणवादिनामेवविधदोपश्लेपासम्भवात् । प्रत्यक्षा- १५ नुपलम्भाभ्यां तु तद्हणवादिनां नास्ति तदोपेभ्यो मोक्ष इति । अपि व्याप्तिग्रहणमनुगुणम् । यतोऽम् प्रत्यक्षानुपलम्भा विशिष्टकार्यकारण- जात्युल्लेखेनैव कार्यकारणभावग्रहणाय प्रवर्तते । तथा हि प्रत्यक्षानुपल- म्भप्रवृत्तिसमनन्तरमीदृशात् ज्वलद्भासुरस्वरूपविशेषादीदृशकपोतकण्ठ- २० धूसरमक्षिकण्ठविकारकारि वस्तु जायते । ईदृशात्पुरुषविशेषात्पृथुवुनो- १ 'अन्यथासिद्धिशून्यस्य नियता पूर्ववृत्तिता । कारणत्व भवेत्तस्य-' इति कारणत्वलक्षणेऽन्यथासितस्य न कारणतेति निश्चितम् । तथा च घटोत्पत्तौ शिर- सि मृत्तिकामानीतवती दासी तथा तदानयनकारी गर्दभश्च न कारण किंतु ऋत्ति- २ 'सकलप्रयास'' इति प भ पुस्तकयोः पाठ । पुस्तके पाठ. 1 ४ ' ग्रहवादिना तेपामेवविय ' इति प भ. पुस्तकयो। पाठः । न तथा इति प. ३

·No text on this page.

·.४२६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि.२ न. २६ सर्वत्रानुमानरूपे विषये तचन्य प्रामाण्यमयमादधाति नियने वा। प्राक्तने प्रकारे यूमध्वजानुमानमपि न स्यात् । किमिदानी गरा- मीश्वरानुमाने भविष्यति । नियतेऽपि विपये किनिष्टिवशायनिवाग्दशेनं व्यातिग्राहिप्रमाणन्य प्रानाण्यक्षयं कुरते स्वयं तत्रैव प्रवृत्तितो वा । ५ इष्टिवशान्नियते विषये व्यातिविहितो व्यभिचारदानं वराकनुदासीन- मिति न कश्चिद्धेनुरहेतुर्वा तत्त्वतः । धूमेऽपि स्वेच्छया व्यातिखण्डन- प्रसङ्गात् । तत्रैव प्रवृत्तितम्नु नियतविषयत्वं व्यभिचारगोचरन्यापि प्रत्यक्षस्य कथन् । वावता यथा नियतजातिप्रवृत्तिबुद्धिमत्त्वेन कार्यत्र- मात्रस्य व्यातित्राहिप्रत्यक्षं सर्वविषयमिष्टन् । तथा व्यभिचारगोचरनति १० सर्वविषयमेवास्तु । कथं नियतविषयन् । अन्यूनानतिरिक्तविषयकला- दुभयोः । तस्मादेकविषय एव व्यातिग्रहो व्यभिचारचेतनं चेति किन- धुनापि साधनमसावनं वा स्यात् । भवतु भवदुपरोधाद्यभिचारद - नस्य नियतविषयत्वम् । तथापि न सकदेव व्यभिचारवतां नहोवः । किन्तु क्रमेण । व्याप्तिग्रहणकाले च व्यभिचारिणामपि व्यभिचारदर्शन- १५ माहत्य नास्तीति घुमत्य पटादिकार्याद्विशेपाभावादहेतुलन् । हेतुत्वे वा धुमस्येव पटादिकार्यत्यापि हेतुत्वं न्यात् । न सर्वस्यान्यस्य कार्यन्य व्यभिचारदर्शनाने व्यातिविश्रान इति वाच्यम्। अशक्यो ह्ययमों व्यभिचारविषयाणामनन्तत्वाद्देशादिविप्रकर्षवता गोचरीकरणकालापेक्षया पुरुषायुष. कनीयस्त्वात् । तस्माद्यनिचारदर्शन- २० वन्नियतविषय एव व्याप्तिग्रहोऽपि निरपवादः । नन्वेवं केनचित् क्षापि व्याप्तिग्रहणे परेण व्यभिचारोपदर्शनाद्यैपा साधारणानेकान्तव्यवन्या सा दुःस्थेति चेत् । एवमेतद्यदि बुद्धिपाटवनियमः सर्वेषान् । मन्दबुद्धिन्तु सादृश्यादिना जातिविशेपप्रवृत्तेऽपि प्रत्यक्षे जात्यन्तरेणैकीकृत्य व्याप्तिग्रहणाभिमानादनुमानमातिष्ठमानः पटुना परेण व्यभिचारनादन । १ शक्तिकत्वादुभयोरिति प. भ. पुस्तकयोः पाठः । २' विधाम' इति तु अपाणिनीयम् ।

·No text on this page.

·- - . 4 . । . in- - . A . 4 1 - 1 -- 1 11 . । । . . in , --- --- . . -- . HIHI1.10 1 . . - : THE 1111 111-lath . Toli 1 . 1 11111 1111111111111111111111 म। या thiithi"मामा instit/ If Anitalab । ". मानामा तिम-1411 २० का दिन ified if italilaint Hinitiat .seivil कीदनी पुग' oli fll sil Id ली। टेर- किवादशिनो पि कृतदि. I fief मानविय 4Tसा दिः । साधनबुद्धिम्तावद्वता सिंद्वय दिपादीना मतिया सम्मतानात् । अयोत्तर' पक्ष । तनायमयीं गवति नेद शित्यादिपपउन्यमान २५ सान्यानुमानसमर्थ कारीव फिन्त्वन्यदेव सा-युद्धपाननात् । न 1' कारणनेदोऽस्ति' इति प न पुरतातो पाठ. !

·No text on this page.

·No text on this page.

·विशिष्ट कार्यत्वनसिद्ध वसुधादिए । कार्यत्वनानं पुनरप्रतिटनातिर २० ४३१ परि. २ न. २६] । स्याद्वादरत्नाकरसहित. पोऽस्ति । अत एव न पाण्डुद्रव्यमानाकुनुदकपोतादेईह नानुमानम् । घनत्वासानान्यत्त्यैव ततो भेदापादकत्वात् । किं च । यदि कुम्भादौ कार्यत्मात्रय बुद्धिमदन्वयव्यतिरेकानुविधानदर्शनावृथिव्यादावपि कार्यतेप्यते । तर्हि केषाञ्चिन्मणिनुक्तादीना पुरुषान्वयव्यतिरेकानु- विधानसोपलन्भाद्रत्नाकरसनुत्थानामपि तत्कार्यत्वप्रसङ्ग. । इप्यत ५ एवं पुत्पन्तत्रापीश्वरः कति चेत् । कथं तहिं तत्राकृत्रिमव्यवहारो कल्यान्वलद्रूपः । तत्रेश्वरत्य कर्तुरतीन्द्रियत्वेनानुपलन्नादिति चेत् । न । अन्यत्रापि सर्वत्र करिनुपलभादेशकालविप्रकृष्टस्य कर्तुरूपलन्भा- सम्भवाइतस्तेप्वप्पदृष्टकर्तृकेप्वकृत्रिनव्यवहार. । सागरसनुत्थादिभिः समानार्थताथवा स्यादविशेषात् । तज्जातीयेषु कर्तुरूपलन्भाइदृष्टकर्तृके- १० प्वपि कर्तुरनुमानास्कृत्रिमव्यवहार इति चेत् । सानुद्रेप्वपि दृष्ट- ककसनानजातीयत्वेन कर्तुरनुमानात् कृत्रिनव्यवहार. किं न स्यात् । अन्ययात्रापि माभूदविशेषात् । सानुद्राणा दृष्टककमप्यादिविजाती- यत्वेन कनुनानायोगात्कृत्रिनव्यवहाराभावे न्यादराडिकार्यपापि दृष्टककपामादादिकार्यविजातीयत्वात् । कनुनानं न त्यादविरोपान्। १५ नानादृष्टकर्तृकसजातीयानामेव कत्रनुमानं युक्तम् । यथा जीप- प्रासादादीनान् । तत्रापि मानेन लौकिकपरीक्षकागानक्रिवादर्शिनानपि कृत्रिमबुद्धचुत्पत्ते. । न तद्विजातीयाना कनुमान युक्तन् । पका नदनदीपर्वतादीनान् । लौकिकपरीक्षकपोन्तत्र कृतनुददनुस । एवं । निति स्थितन् । पञ्च प्रत्यक्षादिभिवाचनानपक्षलेन का सच- दिष्टत्वं प्रत्लादिष्टन् । तदपि न सष्टन् । पकदेशन्य न लेन- कर्तृकल्याप्चलनागकर्तृता प्रयोग पापनात् । जब न करे पकदेशोऽन पापितुं सत्यः । कर्तुः प्रक्षेत्र में उन्लोपन देने पेत् । न । प्रत्यक्षानुपरनामा व्यातिप्रदर इस 56 २५ १. किसी को न तदा। .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·४३६ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ म. २६ दासीनस्य च कर्तृत्वप्रसङ्गात् । किन्तु परिदृष्टसामर्थ्यकारकप्रयो- क्तृत्वम् । तस्मिन् सति कार्यात्पत्तेः । तचाशरीरस्यापि निर्वहति । यथा स्वशरीरप्रेरणायामात्मनः । अस्ति तत्राप्यस्य स्वकर्मोपार्जित तदेवेति चेत् । सत्यमस्ति । परं प्रेरणोपायो न भवति । स्वात्मनि ५ क्रियाविरोधात् । प्रेर्यतयाऽस्तीति चेत्, ईश्वरस्यापि प्रेयः परमाणु- रस्ति" इति । तदपि नावदातम् । यतः स्वकर्मोपार्जितशरीरज्ञान- चिकीप्रियत्नशालित्वं कर्तृत्वमाचक्ष्महे । सुषुप्तोदासीनावस्थाया तु शरीरमात्रसद्भावेऽपि विवक्षितकार्यगोचरज्ञानेच्छाप्रयत्नाभावान्न तदुत्पाद. । स्वशरीरप्रेरणालक्षणकार्यकर्ताऽपि स्वकम्मोपार्जितशरीर- १० सम्वद्ध एवेति क व्यभिचारप्रचारः । स्वात्मनि क्रियाविरोधोऽ- पि नास्ति । शरीरावयविनः कापि प्रध्वंस इव प्रेरणेऽपि स्वस्योपायत्वाविरोधात् । पूर्वप्रसाचितज्ञानस्वप्रकाशवच्चात्राप्यविरोधः प्रतिविधेयः । एतेन तदप्यपास्तं यदवाचि केनचित्, किं साक्षाच्छ- रीरस्य कार्ये व्यापारः परम्परया वा । नायः पक्षः । व्यभिचारात् । १५ यदा हि योगी योगशक्त्या सर्पोदीनाहरति न तदाहत्य शरीरस्य व्यापारः । अथ द्वितीयः । तदास्त्येवेश्वरेऽपि कर्तरि परम्परया शरीर- व्यापारः । ईश्वरोऽपि हि कार्यजातमारभमाणः क्षेत्रज्ञाश्रितमदृष्टम- पेक्षते । तच्च शरीरावच्छिन्ने आत्मन्युत्पन्नमित्यस्ति परम्परयाऽत्रापि शरीर- व्यापार इति । यस्मात् क्षेत्रज्ञशरीरमीश्वरस्य न स्वकर्मोपार्जितमिति २० सिद्धं स्वकोपार्जितं शरीरं कर्तृव्यापकं तदभावाच्च रुद्रे कर्तृत्वाभाव इति । अतोऽप्यनुमानात्प्रकरणसमत्वमत्र । विवाद बुद्धिमद्धेतुक न भवति कर्तृसुखदु खाजनकत्वात् । यहुद्धिमद्धेतुकं तन्नियमेन कर्तृ- सुखदुःखजनकम् । यथा घटः । न चेदं तथा । तस्मान्न बुद्धिमद्धे- तुकमिति । यत्पुनर्बुद्धिमद्धेतुतामात्रमत्र सिपाधविषितं विशेपो वेत्या- २५ शङ्कापर्यन्ते तद्विशेषस्य पक्षवर्मतावलात् प्रतिलम्भ इत्यमाणि । १. नियमेन' इत्यधिक प भ पुस्तकयो. ।

·No text on this page.

·LIFEt'i of "telwilcare २५ तरिकापरेण कारणेनेनि ।।दो त समाद, यदयमात्ममन.. 1।। [! - itani ! 11 1111th thili ।। । । : ।। पाप IIFE 11. Hair ५ 11 माना; nient , pe oli || 11 FT A to it.: । समानोगे। i ilsatsman to u tai ir riftlig lite i is, sivil Pati || HITना । गोगानो गा न न न न नl britis- १० ना.. 1112 मनिदानादिन जान-oinोग- II ( निपादिलो onindri. गिनः माया सालिगरम माना। उ मागा। यानियो पति र य । न for ift.tituid-कारणमन्ति सयोगविशेपासमानिकारणाविधायनो तमन्तरेण ज्ञानमात्रादेवभाति इत्यपि वक्तुमयवसितः । तया सत लमपि मण्ड सानदेव । सन्त्येवास्य मुक्तात्ममनोभि. सगोगान्तेन तत्सहायस्तत्र तत्र चिकीर्षा- प्रयत्नावयं युगपत्प्रसूते तत्कापिजननायेति चेत् । ननु मनासि तास- योगाश्च किमनविष्ठितानि चिकीप्रियली प्रस्तुवाते अविष्ठितानि ना। ययनविष्ठितानि । तदेताभ्यामेव विकीपप्रियनान्या कार्यत्वहेतोयंभि- चारः । अधिष्ठान तु प्रयनमन्तरेणायुक्तमेव । प्रयत्नान्तरेण चिकीर्पा- न्तरजन्मना तदविष्ठानम् । न चानवस्था । अभ्युपगमनत्वाचिकीर्षा- प्रयत्नप्रवाहस्येति चेत् । नन्वयमुलन्नसजिहीर्ष ईधर. क्षेतज्ञेषु प्रति- २५ बद्धतिधर्माधर्मनिचयेपु जगति च परमाण्यवस्थामास्ने निर्यापार. १ . न्यायातिपातात् ' इति प भ पुस्तकयो. पाठ. । ती । तरि तयो-

·No text on this page.

·४४० प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. २ सू. २२ नाय प्रथमं तेन शरीरान्तरमारचनीयम् । तस्यापि निष्पादनाथ प्रथमतरं गरीरान्तरं करणीयमेवं चानवस्था स्यात् । तथा चाप- रापरशरीरनिर्माण एवोपक्षीणशक्तिकत्वान्न कदाचित्यकृतमसौ काय कुर्यात् । अथ स्यादनवस्था दोपाय यहागरीरोऽसौ कार्यकरणाय तत्काल ५ एव म्बशरीरमारभेत यावता सदैवास्य गरीरमस्त्येव । कार्य- कालभावि खलु गरीर प्राक्तनगरीरसहितेन निर्मित तदपि प्राक्तन- तरशरीरसहितेनैवेत्यनवम्थापीयं न दोपाय जायते । बीजाकुरा- दिवदनादित्वाच्छरीरसन्तानस्य । तथा चाहुर्मूलक्षतिकरीमाहु- रित्यादि । तदप्यपूतम् । अदृष्टसण्टकघटितत्वात्सर्वत्र शरीरनागो- १० पादयो. । येन हि यावदायु.कर्म पूर्वमुपार्जितं भवति तस्य तावत्कालं शरीरमवतिष्ठते । यादृशं च तद्भावे तदुपार्जितं भवति तदनुरूपेणोत्तरभवे तदुपजायत इति युक्तमस्मादृशेषु सर्वम् । ईश्वरे तु नास्ति तदितरत्र मुक्तात्मनीव कौतस्कुती तत्कल्पना । अथास्त्येवा- त्रेच्छा भगवती तद्वशात्तन्नाशोत्पादौ भविप्यत इति चेत्, नैवम् । १५ अस्या अप्यदृष्टापेक्षयैवात्र सर्वत्र प्रवर्तनात् । अन्यथा कृत सर्वत्रादृष्टकल्पनया । यथा यथा स्थाणोरिच्छा प्रवर्तते तथा प्राणिना सुखदु.खोपभोगस्य नास्य शरीरमपि घटत इति कथमीश्वररूपविशेषस्य पक्षधर्म- तावलासिद्धिः । नन्वसति विशेषे बुद्धिमत्त्वसामान्यस्यानुमानि- २० कस्य तर्हि का गतिरिति चेत् । तत्किमवश्यं भवितव्यमस्य गत्या । प्रमाणसिद्धमुपपादनीयमिति चेत् । यस्य नामानुपपद्यमानेनोप- तस्य च वरमनुपपत्तिरेवास्तु । ननु प्रमाणसिद्धमनुपपन्नमिति विरुद्धम् । एवं तर्हि प्रमाणसिद्धिप्रतिघात एवास्त्वविरोधाय । न पुनरनुपपन्नस्योपपत्तिः । कथ तर्हि साधनस्येद दूपणम् । नेदं साधनस्य २५ दूषणम् । किन्तु वादिनो योगस्य । यौ हि ज्ञानमात्रोपेतत्वनित्यानित्ये- च्छाप्रयत्नोपेतत्वसशरीराशरीरत्वादिविशेषपरिहाण्या तथा सम्भवात् । ततो । गगनकुसुमाय-

·No text on this page.

·. - T . -- । कोण it महिपति पति ii. if . initi; I ! | | ५ जाने Mithit गा 1011 { । LA-HITER II II ETHI. i wrt. निन | nari HTTERHM {- हो । it toil it is { । । । Roll minut Hj Alps l Hot Trolamo ir jo m'11 f- २. infinition of I या ! " til ii ;! iful vi Bigorri porta a jmfimul :milifu Tafla hiure सदा -- - मनसा मारे Mयापानियोको 4 कामका यानिति १५५ । । १६ (१० । म योगा से सीना आपारे स्यापीमाशा ITI मापने कोऽपि ता, तितोगते । गर्वानीनशरताच भयानका कार्यमाभ्यनि-पादयन्तो दृश्यन्त एव । ननु नै कलापि प्रगानम्तेन भातमार्ग, बलीयमा वा, सूत्रवारवत्सेनानीवद्वा । अतस्तव तलमितरेषा तदनुवर्तिवादिति २० चेत् । न । तत्रापि नियमाभावात्। नम्वप्रयोजनानुरोधेन स्वतन्याणा- मपि केपाचिदेकसत्त्वादिघटनदर्शनात् । तनापि कश्चिदेव प्रथम- प्रयोजक इत्यपि नास्ति । अनेकस्यापि तथा हृदयोकठित कार्यानिवा- रणात् । नीचस्यापि वा प्रयोजकत्वसम्भवात् । तस्मात् अमरमधुमक्षि- कापिपीलिकादिभिर्मधुक्षलवाल्मीकादिवत्क्षुद्रप्राणिभिरप्येकैकमैनाककै- २५ लाशादिकरणसम्भावनाया का वार्ता विश्वस्यैकेन क्रियायाः । तता. दृष्टजन्मानस्तावत्कृतचेतनानुमितयः क्षितिधरादयस्तावतैव कृतार्थाः ।

·No text on this page.

·- . -- . - . . - . * : . I II MEHH 4.1 111111; ! finiti 1 hini nitin 11 : 1.1.1 1.} of 1. AIMIM in Indit :सा नीiii .ti 111 माना गाम । tortiralI| नाम int. firfffff || 114.1.1 if air. १९ (4 PM:Milit • in t | onlil | 44l iri and न : :[{ | • Invit ! १- (२५१५ ०६५- पणे देशका वि[114 1 1 46 1 ॥ शन PATTI frûí z hlízraestate's rich alla oiky परमाणोदशनमा मलविनाशनविशेषाणा तु २० कयमिति चेत् । न यापति म । न. कार्यक्या क्षेननम्वरूपादिपरिज्ञानेनापि बनाता कुलालादो था । किन्तु सम्पदानोपकरणवेदनद्वारेण तदाहिरियो । सा च प्रस्तुते शाया । उक्तकमेणापि तन्मात्रवेदनम्य चरितार्थ-वात् । णा स्वस्याभि- प्रेर्यमाणत्वेन सम्प्रदानताया दुर्वारयात् । यथा स्वस्मै मन्दिर २५ करोमीति । अन्ययाऽनेनैव व्यभिचारप्रसार । तत्र परसम्प्रदानवेदन- १. सम्भमेनासफल ' इति प. भ. पुस्तकयोः पाठ ।

·. परि. २ सू. २६] ४४५ मेनानविद्वान् दण्डचक्रादिवेदनेनैवोपकरणज्ञस्तथानुमीयमाना अपि १० स्याद्वादरत्नाकरसहितः मन्तरेणापि प्रवृत्तेः । स्वमन्दिरस्य केनचित्कारणात् । अथ मन्दिरा- दावपि पशुपतिरेव कर्ता नास्मदादिः। सकलकार्यकूटघटनलम्पटो हि धूर्जटिः । स्वप्नाद्यपि सकल स एव विधत्ते । परसम्प्रदानवेदी चायमिति । तदचतुरखम् । एव कुलालादेरप्यकर्तृत्वप्रसङ्गेन दृष्टान्ता- नावात्कार्यानुमानानुदयापत्तेः । सम्प्रदानतापेक्षं ५ कर्तृत्वम् । तदा स्वात्मापि सम्प्रदानमेषितव्यः । अस्तु वा पर एव सम्पदानम् । किन्तु तमपि सम्प्रदानव्यवहारप्रसिद्धं तथाविधचेष्टा- विशिष्टदेहाकारं विहाय क्षेत्रज्ञस्वरूपं कुलालादिर्न ज्ञातुमीश. । उपकरणशब्दसंगृहीतान् कर्भाशयभेदान् वा । ततो यथा कुलालस्तान् तस्माद्यावश्य शुदजन्तवः स्वकीयकरणमुखादिज्ञानेनाप्युपकरणज्ञा भविप्यन्तीति कुत- त्यमेतत्क्षेत्रज्ञत्वरूपतदीयधर्माधाशयभेदपरिज्ञानम् । अथ पृथि- व्यादिकर्तुरशरीरस्य कुतोऽनुखाद्यसगतिशित चेत् । अशरीरस्य सिद्धि- सहतिरेव नास्तीति कुतोऽत्याइसगतिचिन्ता । एकत्वे हि सिद्धे शरीरी प्रादेशिको न सर्वकर्मणि समर्थ इति सामर्थ्यादशरीरिकर्तृ- १५ सिद्धिप्रत्याशा स्यात् । एकत्व च दु साध्यमित्युक्तम् । अन्तु वाऽयमगरीरी । तथापि न दोष । नन्वशरीरत्वे दण्डचक्रकरमुखाद्युप- करणानुपपत्तेः पारिशेप्यानुमानेन कर्भाशयभेदज्ञानेनैवोपकरणज्ञान- निष्टेति चेत् । तदसुन्दरम् । दिकालसमवापादेरप्युपकरणशब्दसगृहीतन्य ज्ञानेन तज्ज्ञतामात्रस्यैव कृतार्थत्वात् । क. पुनरसो विशेपो २० क्तस्तवस्थस्य दिगादिज्ञानेनैवोपकणरज्ञता न धन्मदिज्ञानेनेति । उभयज्ञानेनैव भवत्विति चेत् । तदयुक्तन् । न हि यावदुपकरण ताब- कर्ताऽवश्यं ज्ञेयमिति दृष्टन् । न दिगादिज्ञानेनैवोपकरणविधिन्तदवस- येति निधव बमो यतो विशेषपर्यनुयोग. नियेत । किन्तूरकर जमाने- नैवेति दिनादेरपि चोपकरणत्वसन्भवात्तज्ञानमात्रेणैव वोपकरण- २५ १'न' नलिन पुस्त। .

·२२६ प्रमाणनयतल्या लोकालङ्कारः [परि... जतायाचरितार्थचान पारिशन्गविधान्तिम्तने गुचाते । ततो यथा परापरकता दण्डनकादिनुरीवेमाप करणापटपरम्पगवानपगारिक- रणे नादियागरेवोपकरणजताम्गितिरुपलया नत्र, नवा किनत्राप्यन्तु, यद्वा वादिमादायैवेति संदेह एव । यदि पुनरन्यदुपकरणं न स्यात् ५ पारिशेप्यव्याख्यान गोभेत । तन्मादारीस्वेऽपि न धनादिनाना- कृष्टिः, किं पुनस्तदसिद्वा । अथ माभूदुपकरणतया यन्नादेवंदयिता। नियमेन कार्यत्रतया भविष्यति । यतः का कार्यन्सल्य वेदकः, स एवेश्वरः । इत्यपि न सारन् । यतः कार्यस्य स त्वरूपमात्रमेवोच्यते धर्माधर्महेतुत्वविशेषित वा । नायः पक्षः । दानहिंसादिक हि १० कुर्वन्तो जनास्तं वेदयन्त एवं स्वल्पमात्रेण । न च त ईश्वराः । नापि द्वितीयः । यतो न धमाधर्महेतुत्वेन कार्यरूपनिश्चयम्तत्कारिणोऽ- प्यवश्य भावी कुम्भकारवत् । न हि कुम्भकारः कुन्भोऽयं धर्महेतुरधर्महेतु- वैति निश्चिनोति । अथास्ति कापि कार्य धमाधमहेतुत्वनिश्चयः । इद दानादिकार्य धर्महेतुहिंसादिकं त्वधमहेतुरिति प्रतीतिरिति चेत् । अन्त्यंव १५ कचित्कार्येऽसो । पर नास्मादेकान्तिकी सिद्धिः । कपांचित्तन्निश्चयं विना- पि कार्यकरणदर्शनात् । तद्वदत्रापि कार्यकरणस्य सम्भाव्यमानत्वात् । ततो न धमाधमयोः कस्यचिज्ञानसम्भवः। तदभावाच कथं तद- धिष्ठानम् । ततो यथा चेतनानधिष्ठितावपि धर्माधी कार्याय पर्या- मुतस्तथा परमाण्वाद्यपि शरीराद्यारम्भे प्रभविष्यति कृतं चेतनेनाविष्ठा- २० यकेन । ननु परमाण्वादेरचेतनस्य चेतनानविष्ठितस्य स्वयमेव कथ प्रवृत्तिरिति चेत् । अस्तु तावदचेतनयोरपि धर्माधर्मयोश्चेतनेना- नधिष्ठितयोरेव कथं स्वयं प्रवृत्तिरिति प्रतिवन्दिन्यावः । ईश्वरस्यैव तु कथं प्रवृत्तिः । नन्वसौ चेतनस्ततो बुद्धिपूर्व प्रवर्त्यतीति चेत् । तर्ध- साविष्टानिष्टोपादानपरिवर्जनार्थ प्रवर्त्तमानोऽकृतार्थत्वेनानीश्वरः स्यात् । बुद्धिपूर्विकायाः प्रवृत्तेर्हेयोपादेयजिहासोपादित्से अप्यवश्वमङ्गीकर्तव्ये । यत्र ते तत्राकृतार्थत्वं यत्राकृतार्थत्वं तत्रानीश्वरत्वमिति प्रसज्यते । २५ 4

·No text on this page.

·2४८ प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः [परि. म.२ः कथमपूर्वकर्मसंचयकर्तृत्वमिति न किंचिदेतत् । तस्मान्न बुद्धिपूर्विक श्वरप्रवृत्तिः । स्वभावत्वादेवासौ प्रवर्तत इति चेत् । एवं सति सतोऽपि चैत- न्यस्य प्रवृत्त्यनङ्गलादचेतनस्यैव स्वभावः किं स्वभावत्वादेवेश्वरस्य प्र-नेप्यते, किमदृष्टकल्पनवा । कारकशक्तिपरिज्ञान- त्तिरित्यस्य पक्षस्यान्यान्य- पक्षागा च खण्डनम् । लक्षणस्यास्त्येव चैतन्यस्य प्रवृत्ति प्रत्यङ्गभावस्त- त्परिज्ञानाभावेऽविष्टातृव्यापारायोगात् । केवल- मिदमित्थं स्वार्थ परार्थ वा करोमीति चेतनाया अभावात्स्वभावत. करोतीत्युच्यत इति चेत् । ननु तत्कारकशक्तिपरिज्ञान कतिपयकारक- १० शक्तिविषयं समस्तकारकशक्तिविषयं वा । आद्यकल्पनायामविष्ठातुरसर्व- ज्ञत्वम् । किं चैतन्नित्यमनित्यं वा । नित्यं चेत्, तदा कारकशक्ति- परिज्ञानस्य नित्यत्वात्सर्वदा तत्कार्यस्योत्पत्तिः स्यात् । अथ न कारकशक्तिपरिज्ञानमित्येवं कार्यस्योत्पत्ति , किन्तु यदा कारकं तेना- विष्ठितं भवति, न च यज्ञानं तदविष्ठीयत एवेति नियम, किन्तु १५ ज्ञानमेवाधिष्ठीयत इति, ततो न कश्चिद्दोपः । तदसत् । यतः प्रयन- गोचरीभूयमापन्नत्वमधिष्ठितत्वमुच्यते । प्रयत्नस्यापि च नित्यत्वात्तदव- स्था सदा तत्कार्योत्पनि । अथानित्यं तत्, यदा हि यत्कारकं यत्कार्य- मुत्पादयति तच्छक्तिपरिज्ञानमपि तदेवान्योत्पद्यते । तदप्ययुक्तम् । यतो यदि कारकं तावत्स्वयमेव कार्योत्पादनप्रागल्भ्यमभ्यन्यति तदा २० तच्छक्तिपरिज्ञानेन सिद्धोपस्थायिना किं नाम कर्त्तव्यम् । अथ यदा यत्कारकशक्तिगोचरं सवेदनं जायते तदा तत्कारकं कार्य करोतीत्यु- च्यते । नन्वेतस्य विज्ञानस्य प्रतिनियतकारकशक्तिगोचरतारा किं नियामकम् । न खल्वेतदेन्द्रियकं मानसं वा । तद्धि यत्र यत्रेन्द्रिय मनो वा व्यापिपर्ति तत्र तत्र समुत्पाद्यत इति युक्तम् । ईश्वरस्य २५ विन्द्रियमनसोरभावात्कथमेवं प्रतिनियम. । अथ समस्तकारकशक्ति- विपयं तत्परिज्ञानम् । ननु तदपि नित्यमनित्यं वा । यद्यनित्यन् ।

·No text on this page.

·. . है - .. . , r -- + . . - है 1-11 . . A - 1 . . 1 1 hini ! Hit is antii nhani antrnin. १. ना...li fone IT TRAI ini 101 II tr it if i. Uniiiin" title II iiii, . पान tit 61 Minai ki kit, it. ! Hatat . नेना- nashif!, HE titleft int, २: नाना tir of nit | 10 { | 41 Mit. गोपी-1मिटियो । मन-किन iiittI- म्या म: falifil | यानि 4 11, 11 (oli - मुम्पादयति नकिग्जिानमणि हातात। तदपुल। यतो यदि कारक ताम्बा काय पानिमा farmi-यति ना २० तच्छक्तिपरिनानेन निढोपन्यादिना कि नाम तव्यम् । ना दा यकारकक्तिगोचर सवेदन जायते ना तहकार कार्य करीतीयु- च्यते । नन्वतन्य विज्ञानस्य प्रतिनियत कार काक्तिगीचन्ताया कि नियामकम् । न खल्वेतदेन्द्रियक मानस वा । तद्वि या योन्द्रिय मनो वा व्यापिपतिं तत्र तत्र समुत्पाद्यत इति २५ विन्द्रियमनसोरभावात्कयमेव प्रतिनियम । अथ समन्तकारसशक्ति- विषयं तत्परिज्ञानम् । ननु तदपि नित्यमनित्यं वा । यद्यनित्यन् । युक्तम् । ईथरन्य

·No text on this page.

·+ ' -- ૪ ' ~- . 1 ' { છે t } ૧ { ૨ } નિ s 1 દ ( s } aliilor - i; 1 1 ૨ 1 + ii!' of " - મા 1 1 - 1, " " I - છે ને 1 | H 1 ii 11 ','ના ! જ ! ! - - 1 . 1 મિન* 11 am I W - ને મન 1 મે ? | | | | છે તે મા છે ! ! ને ! છે . - 1 ફળ અને તમે જ છે | - 1 Sા બને છે અને Hostalo ja il' ll the t'i ili po itoni ild ૬ - 1 1 - - - - - - - - RF (1 + મિ. 1 - {ભ | ૧ વેબ ડિત વ્યક્તિ જે , અને ૨૦ વુિં, વિ . તો વળ છવો જ પડી તિ Rાન્ય વેવિ નધિ. | ઘ ર FIR નો હાલ - વિવિદ મેને િવMી ને તેના પતિ તે - तनत्यादित्यादि च ।कि 4 नियामोरचेतनव सतवा स्या- થયા ! ગાય જાપ ઘતિવાસિતો દેવા તનાવની # २५ चिदमिनगम्मियिर्मयोरपि चेतनवेन जैनः स्वीकरणात् । द्वितीय- पक्षे तु वामसिद्धिः। यश्चिदचेतनत्वत्य धम्माचर्मयोर्भवतामसिद्धे.। 1 “વિદિત રવિ ” રૂતિ ને. ઉતર પાઠ: 1 એમ નરમ • વન ! ને ·परि रसू.२६] स्थाद्वादरत्नाकरसहित. ४५१ सिवरदिनरावलसिद्धौ समयो य पुनरोच्यत प्रमाणन् । ननु तस्य सखे प्रमाणभावं परत कि यदि वा स्वतो त्रुवीथा.॥२११॥ विकल्पे प्राचि संवादाद्विसवादव्यपावत । भातेन गदितत्वावा त्यात्प्रामाण्यविनिर्णयः ॥ ४१२ ॥ सवारोऽस्ति न तावदन निखिलपोत्तोपपतिक्षया- देकन कचिदस्ति दृष्टविषये तस्यैष चेकि तत. । नछेक न सनन्ति सत्यनुदितं लोकायतानामपि अन्ये किं च ततो यतोऽपि स भवेत्सलः समन्तादपि ॥४१३॥ विसंवादाभाव. पुनरिह कथं निर्णयपदं प्रसत् व्याश्चेत् कचन तदनालोकनवशात् । त्वदीयं तन्त्रत्वाद्यभिचरति विश्वस्य तु न त- द्विना विश्वज्ञातन् प्रभवति सुविज्ञातुमपरः ॥ ४१४ ॥ आप्तेन गदितत्वात्तु तत्यानाण्यस्य निश्चये । परम्पराश्रयाभिल्याद्दोपान्नोक्ष. कथं भवेत् ।। ४१५ ॥ आतसिद्धौ हि तत्प्रोक्तगव्दन्य स्यात्प्रमाणता । सत्यां च तस्यानातत्य सिद्धि. त्यादपकल्मषा ॥ ४१६ ॥ न स्वतन्तु समयप्रमाणतामक्षपादतनयाः प्रपेदिरे । आगनादपि पुरारिसाधनं धीनता दुपपद्यते कथन् ॥ ४१७ ।। १० एवं च-- कार्यत्वादिविचित्रयुक्तिपटलीकोदण्डयष्टि. समुद्र संघ सन्प्रति दुष्टदपणतुणैर्मिना वनजे अपात् ।। तलादन्तु कवं समस्तजगता निर्वर्तनकाम्पी- चन्द्रार्यानरपो नदेसिलवितिनाव पशात् ।। ११८ ! चिक्नो परिव तादत् सोपसुननावाने !! मुन्नोस्यान्नध मवेल भिवादाभिनेतं रनमा ५. E । 4 are ·१५२ प्रमाणनयतत्वालोकालार: [परि. २ मू. २ः स्तान । अत्र कापिलः कचिदाह । से परमादामनमुपाप कापिल दर्शने आणि प्रतिष्ठाननितिष्ठति ।। तान - प्रवादिनः पराकमीर कलमी बराः ॥२०॥ तथा चाह पतञ्जलिः, "लोकमविपाकायरपगमृष्टः पुरुषविशेष ५ ईश्वरः" इनि । नत च 'अविद्यास्मितागगर्योपाभिनिवेशाः लशाः'। अनित्यागुनिदुःलानात्ममु निगनिमुनामायातिरविद्या । दृन्दर्शन- शक्त्योरेकात्मवास्मिता । दृक्शाक्तिरात्मा दर्शनशक्तिद्विन्नयोरेकात्म- तैव या माहादभानम्य स्मिता । सुखानुशायी राग । मुखनिन्ध- लक्षणश्चित्तवोपराग । दुःखानुशायी द्वेप. । दुःखजनके पढार्य १० हेयत्वानिवन्धो द्वेपः प्रसिद्ध । बरसवाही विदुपोऽपि तथा रूढोऽ- भिनिवेश. । स्वरसवाही कारणनिरपेक्ष एव न केवलमविदुषो विदु- पोऽपि तथा तेनात्मना रूढोऽभिनिवेशः । यथा जन्मन प्रति प्राणिना मरणत्रास इति । कर्माणि गुभाशुभानि । तद्विपाको जात्यायुभोगा. । आशया नानाविधान्तदनुगुणा. सत्कारा । तैरपरामृष्टोऽनलिनीकृतो १५ यः स ईश्वर इति । न चेत्थं तदपरामृष्टताविगेपे नुक्तात्मनामीश्वरत्वं प्रसज्यतेत्यभिधातव्यम् तेपा सर्वदेव बन्धेनापरानृष्ट- ताया असम्भवात् । बन्धनयन्य प्राकृतिकवैकारिकदाक्षिणसज्ञत्य मुक्तेः पूर्व तेपा सद्भावात् । तत्र प्रकृतावात्मनो ज्ञानाचे प्रकृतिमुपासते तेपा प्राकृतिको बन्धः । यत पुराणे प्रकृतिज्या- २० न्प्रत्युच्यते, " पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः” इति । वैकारिको वन्धस्तेषा ये विकारानेव भूतेन्द्रियाहङ्कारबुद्धी. पुरुपबुद्धयो- पासते । यान्प्रतीदमुच्यते " दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचि- न्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूण सहस्रं त्वाभिमानिकाः ॥१॥ वौद्धाः शतं सहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः ॥ इतीष्टापूर्ते २५ दाक्षिणः । "पुरुपतत्त्वानभिज्ञो हीष्टापूर्तकारी कामोपहतमना वध्यत" १पातजलदर्शने १।२४. २ पा. द. २-३.

·No text on this page.

·प्रमाणनयतत्वालोकालकारः [परि.मू. २६ सिद्धस्तस्मादणिमलनिमागप्रशिाली कम गर्न मल कलितः मोडादेवः कपाली ॥ १२१ ।। म्वन्तक्रियानिरचनप्रगुणागरोन श्रद्वाजडेन भवता गदितं यदन ॥ किंचित्सले कपिलदर्शनवबुद्धे तदप्यमाणमधुना शृणु सावतान. ॥ ४२२ ॥ तथा हि यत्तावदवादि केोत्यादि तन्नोपपत्तिपयमवतरति । यतः केशादिभिरपरामृष्टत्वमात्र तस्य स्वरूप तस्मिन्सत्यशेषज्ञत्व वा। प्रथमपक्षे मुक्त एवासौ स्यात्तैरपरामृष्टत्वात्तदन्यमुक्तवत् । न पुनरीश्वरः। १० अन्यथा तदन्यमुक्तानामपीश्वरत्वप्रसक्तिः । सर्वदा तेरपरामृष्टत्वे सत्य- शेपज्ञत्वं तस्य स्वरूपं वक्तव्यम् । तत् कुतः सिद्वम् । अशेषकर्तृत्वा- दैश्वर्याश्रयत्वाद्वा । प्रथमपक्षे स किं स्वतन्त्रः सर्व कार्य कुर्यात्, प्रकृति- परतन्त्रो वा । यदि स्वतन्त्रः, तदा नैयायिकाद्यम्युपगतगिरीशान्न विशिष्यत इति तद्दपणेनैव दुष्टताऽस्य प्रतिपत्तव्या । अथ प्रकृतिपर- १५ तन्त्रः, तदपि न सुसूत्रन् । प्रकृतेः स्वरूपत एवासिद्धरसिद्धिश्चास्याः पुरतः पराकरिप्यमाणत्वात् । प्रकृतिपरतन्त्रता च त्रिलोचनस्याऽतिशया- धानान्मिलित्वैककार्यकारित्वाद्वा स्यात् । न प्रथमपक्षः श्रेयान् । सर्वथा नित्यत्वेनाविकारिण. शङ्करस्य प्रकृत्यातिशयाधानासम्भवात् । द्वितीयप- क्षोऽपि न ज्यायान् । सकलकार्यागा यौगपचुनोत्पत्तिप्रसक्तेः । अप्रति- २० हतसामर्थ्यस्य शङ्करप्रधानाख्यकारणयुग्मस्य नित्यसन्निहितत्वेना- विकलकारणत्वात्तेपाम् । अथ यद्यपि कारणयुग्ममेतन्नित्यसन्निहित तथापि सकलकार्याणा न यौगपद्येनोत्पत्तिः यस्मादीश्वरस्य प्रधानगतास्त्रयो गुणाः सहकारिणः सन्ति रजःप्रभृतयः । तेषा च क्रमेणोद्भुतवृत्तित्वा- कार्येष्वपि क्रमो भवति । तथा हि यदोतवृत्तिना रजसा युक्तो २५ भवति भर्गस्तदा सर्गहेतुः कार्याणाम् । यदा तथाविधेन सत्त्वेन संसृज्यतेऽसौ तदा स्थितिहेतुस्तेषाम् । यदा पुनस्तादृशेन तमसा

·No text on this page.

·. 11 । . T -~-- 4 . , m . . .. १ १ . . - . ar . प M सम... HAT . । it if; } 11 ग . iiiiiii titi tit- बनाने 110 11111111111111111111111 ".10 111 11111111111111 111 init 11111 २.institivititl, if this, iiii. 1 2 | II योग या । filal च । hin lifal मोगर विमा । ( Ichtin-fift प्रति વિવિધ શ્વાવાગેલા છે એ ન વાવમા ને २० वाम्याग्नेन मबन्न । पमा । घरोदशेनान्या पारा वान् । पपायकव्यतावशेन दि पर मनानाया पुयायो विकारा व्यक्तिमामादयन्ति । न चम्म पायं करीयोट- स्ति । नित्यमुक्तत्वनाम्य तयत्वात् । कय तमुदिइस युधि प्रा. चैत । अप्रवृताया चाम्या कथ तम्यचर्यमव । तसंचर्याश्रयालादपि २५ तम्य सर्वज्ञत्वसिद्वि. । एवं च, रोश्चर्ययोगाचायमी पर इत्यादिक नन्वीश्वर इत्यन्त सर्व प्रत्युक्तमवगन्तव्यमिति । १'सन्धमद्भावात् ' इति प.भ. पुस्तयोः पाठः । + ।

·तर. २ . २७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः पुनरस्य मुक्ती भो भोः सांख्यास्तदमियता विस्तरेण व्यपान्त सर्वः सन्यग्भवदभिहितः पूर्वपक्षप्रबन्ध. ॥ एवं चेताः सितकरकलामौलिससिद्धिवार्ताः कोरन्तझटिति भवता पश्यतामेव याता ॥ ४२३ ॥२६॥ विक्षिप्य तोधिकनतान्यखिलानि युक्त्या सर्वज्ञताधनमिदं विहितं यदित्यन् ॥ तयुक्तनेव कवलैः सार्वज्ञनेति घटना न कथञ्चनापि ॥ ४२४ ॥ इति चुनाणमाशाम्बरं प्रत्याह- न व कवलाहारववेन तस्याऽसर्वज्ञत्वं, कवलाहार- १० सर्वज्ञत्वयोरविरोबादिति ॥ २७॥ तस्माईत गेपनुत्तानार्थम् । नवविरोधादित्यसिद्धन् । तयोविरोधसाधकम्यानुमानन्य सद्भावात् । तथा हि विवादास्पद केवली कवलाहारवान उत्पाद्विजातीयत्वेन के- वालेनः कालाहारनिध भवति छान्धीवजातीयवाद्य. पुन कवला- १५ इति दिगन्दरपूर्वपाल हारवान्स न च्छमन्थाद्विजातीयो यथान्मदादि। छान्याञ्च विजातीय. केवली तम्माकपला- हारखान भवतीति । न चात्र हेतोरसिदत्वनुद्भावनीवन् । वादि- प्रतिवादिभ्या छायाद्विजातीयत्वन्य केवलिनि प्रतिपनत्वात् । अन्यथा छान्य इव फेवलिन्दप्यवलिवप्रसक्त । न च फेवली जला- हारवान्, देहित्वादन्नदादिवदित्यनुमानवाधितत्वं पक्षन्य शनापन् । देहित्वन्य त्रिदशादिभिर्मभिचारात् । ते हि देहिनोऽय च करा- हारवन्तो न भवन्ति । कबलाहारविलझनाहावयेन तेरा परनानने प्रतिपादनात् । ननु फेवलिन कालाहारपत्वं यदि नान्दीपने कदा । पित्तरस.सपादनम् । ।

·प्रमाणनयतत्वालोकालङ्कारः [परि.२सू २५ कथं तस्य शरीरे औदारिकत्वव्यपदेशः स्यादित्यपि नारेकणीयन् । न खलु तत्र कवलाहारनिवन्धनमौदारिकव्यपदेशं प्रतिजानते सन्त.। कि तर्हि प्रधानपुद्गलारव्यत्वनिवन्धनम् । उदारः सर्वपुद्गलराशिमध्यप्रधान पुद्गरारब्धमौदारिकमिति व्युत्पत्तेः । यदपि " मुहुमिगिन्दियपभई ५ जावसजोगिकेवलित्ति सवे आहारगा जीवा" इत्यनेन वचनेनैके- न्द्रियप्रभृतीनां सयोगिपर्यवसानाना प्राणिनामाहारवत्त्वेन सूत्रे प्रतिपाद- नात्कवलाहारित्वं केवलिन सितवासस. प्रतिपेदिरे । तदपि सूत्रार्था- नववोधविजृम्भितम् । तत्र हि सूत्रे भगवतः केवलिन एकेन्द्रियादिभिः सह निर्देशान्निरन्तराहारोपदेशाच गरीरप्रायोग्यपुद्गलग्रहणमात्रमाहार- १० त्वेन विवक्षितम् । अन्यथा निरन्तराहारः कवलाहारेण भगवान्केवली भवेत् । न चैतदिष्टं भवद्भिरपि । अथैकेन्द्रियादिभिः सह निर्देशेऽपि निरन्तराहारोपदेशेऽपि च सूत्रे यथासम्भवमाहारवत्त्वव्यवस्थिते. केव- लिनः कबलाहारोऽपि कादाचित्को व्यवस्थाप्यते । इतरथाऽस्मदादेखि तस्य दीर्घकालं देहस्थितेरभावप्रसंगादित्यभिधीयते । तदपि न परीक्षा- १५ क्षमम् । एवं हि सर्वज्ञतानिश्चयोऽपि तत्र दुर्लभ स्यात् । काव- लिकाहारोपलब्धशरीरेऽस्मदादावसर्वज्ञत्वस्यैवोपलम्भात् । समाकर्ण्यते च समये कावलिकाहारं विनाऽप्यौदारिकदेहावस्थानातिशयः प्रथमतीर्था- धिनाथप्रमुखाणाम् । तथा हि । श्रीनाभयजिनेश्वरः किल पुरा पीनांसपीठी लुठत् कालिन्दीजलनीलकुन्तलजटाजाल सलीलं वहन् । १न शङ्कनीयम् । २ तत्त्वार्थ अ. २ सू. २. ३ चैत्रबहुलस्य अष्टमांदिवसे दिवसस्य पश्चिम भागे मुदर्शनाया नाम शिवि- काया देवमनुजासुरसहितया पर्पदा-जनश्रेण्या समनुगम्यमानमार्ग यावत् विनि- सायाः नगर्या. मध्यभागेन निर्गच्छति निर्गत्य यत्रैव सिद्धार्थवनमुद्यान यत्रैव अशोकनामा प्रधानवृक्षः तत्रैवोपागच्छति । उपागत्य अशोकवृक्षस्याव यावदात्म नैव चतुर्राष्टिक लोच करोति । चतसृमिमुष्टिभिलोचे कृते सति अवशिष्टा एका मुष्टिं सुवर्णवर्णयो स्कन्धयोरुपरि लुमन्ती कनकालशोपरि विराजमाना नील- कमलमालामिव विलोक्य हृष्टचित्तस्य शक्रस्य आग्रहेण रक्षितवान् । २० ३ ·४५९ परि. २ . ०७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः प्रत्रज्यासमनन्तरं निरशन सम्पूर्णसवत्सर म्लेच्छप्रायबहुप्रकारविपयेप्येको विहारं व्यधात् ॥ ४२५ ॥ एवं बाहुबली मुनि. स भगवान्नानाविधै पक्षिभि- श्वञ्चकूर्चकचप्रपञ्चरचितप्रालम्धिनीडब्रज ॥ कायोत्सर्गविधौ स्थित. स्थिरमतिर्वपापवासान्व्यधा- दुद्दामातिगयान्सखे कति यतीन्यद्वेदृशान्महे ॥ ४२६ ॥ १ भगवाश्चानपानादिदानाकुशलै समृद्धिनाद्भिर्जनेर्वताभरणस्यादिभिर्निम- न्यमाणोऽपि योग्या निशा अलभमानोऽर्शनमना कुरुदेशे हस्तिनागपुरे प्रविष्ट । तत्र च बाहुबलिसुतसोमप्रभनुतः श्रेयासी युवराज । स च मया श्यामवर्गो मेहर- मुनक्लशेनाभिषिक्तोऽतीव शोभितवानिति स्वप्न दृष्टवान् । सवुद्धिनामा नगर- श्रेठी सूर्यमण्डलानत किरणात पुन श्रेयासेन तत्र योजित ततस्तदतीवा शोभत इति स्वप्ननेक्षन् । राजापि वने महापुत्प एको रिपुबलेन युध्धमान' वाससहायाजयी जात इति ददर्श । त्रयोऽपि प्राप्ता सभाया सम्भूय स्वप्नान् परसरं न्यवेदयन् । ततो रात कोऽपि श्रेयासत्य महान् लाभो भावीति निर्णीय विसर्जिताया पर्पदि अंगतोऽपि स्वभवने गत्वा गवाक्षत्य स्वामी न किञ्चिल्लातीति जनकोलाहल श्रुत्वा स्वामिन वोक्ष च मया वापीदृश नेपथ्य दृष्टपूर्व इतीहारोह उर्वन् जातित्मरण प्राप । अहोऽहं पूर्वभवे भगवत. सारथिर्भगवता सह दीक्षा गृहीतवान् । तता च वज्रसेनजिनेन कथितमानीत् यदय वज्रनाभो भरतक्षेत्रे प्रथमो जिना भावीति त एप भगवान् तदानीमेव नत्यैरो मनुष्य. प्रधानेपुरत- कुम्भसमूहनाभृतमादायागत । तताऽसौ तन्कुम्भमादार भगवन् ' गृहाणेमा योग्या भिक्षानिति जगाद । भगवताऽपि पाणी प्रसारितौ निसृष्टश्च तेन सर्वोऽपि रस । न चात्र बिन्दुरप्पथ पतति । किन्तूपरि शिखा वर्धते । ततस्तेन रसेन भगवता सावत्सरिकतप.पारणा कृता । २ भरतबाहुबलियुद्धवर्णने यया-बाहुबलि क्रोधान्धदपों दुर. सन् स्वसैन्ययुत सम्मुखनागत्य भरतेन सह द्वादशवर्षी यावयुद्धमकरोत् पर न च हारित । तदा शकणागत्य भूयस्तरजनसहारं भवन्त जात्वा दृष्टिवाड्मुष्टिदण्डलक्षगाधन्वारो युद्धा. प्रतितिा तेष्वपि भरतस्य पराजयो जो । तदा भरतेन क्रोधान्येन याहु- पलिनः उपरि चा मुक परमेगोनीवात्तत्त न पराभवत् । तदाऽमविशा- दरत हन्तुमना मुष्टिमुगाटप वावन् बाहुबलिरहो पितृतुल्ययेऽत्रानुइनन ननानु- चितमेव । उत्पातिता नुटिरपि पानवेदिति विचार्य स्वाशरसि ना नुन्दा लोच कृत्वा सर्व च त्यक्त्वा कायोत्ता के।

·". !! - !!!! . । ..... !! -'rri Hit • hi• !! ht": . ! ! ! !! th... 11: ! !!! " . ' ' 1111 11:19 - 11, . - । ५." " !!!!!! 11 MITHotlf 'Trtil- E F If ॥ १२ ॥ Fonari11. Hit १. गो सु-समानामा दिना Jahiys.!: !!! htralhi } } }• v! } ** 1} " } }} ! " 3. { } } +3 11510j• 13. • }. # } } +2 }.. !} } } V: 14141 14: । to it inst thili ॥ १९ ॥ II.1111111:01)" ") 14.1. || 6 || Joytitatio111111111 141221.peth parma मराठी filt. ॥ ॥ परिता सम्रा प्ररोहदि लगता पुर्वतोदाशापातारायशराया ॥ २ ॥ उद्ययु पादयोस्ता प्राकनिम.नयो । चलच्चतालगना अदना दमचय ॥ ७३ ।। प्रचकिर फुलानाथ तदेहे हिमाल । परसरापिरोपन ते नचटकादा ॥ ४ ॥ अरण्ये कफिकेसातत्रस्ताबनहोरागा. ।। पतीवितानगहने समारोहान्महश. ॥ ७५ ॥ शरीरमधिरूढस्तैलबमाने जनमः ॥ वभौ बाहुबलि हुसहलनिन धारयन् ॥ ४६॥ पादपर्यन्तवल्मीकावनिर्यातमहोरंग ॥ पादयोविटयाच के सपादकटकैरिख ॥ ७ ॥ .

·No text on this page.

·नाण कि केबलिनि म्वकारणोपंढाक्ति . . इति पाठ. सूबतायु, २ . २५ समुहैया" इत्याचागमा पिन अगते सोऽपि वलिन हाशादारा- स्यात्तदा क्षितम् । तर यदि कलालाहारोपि इति प्रनिशान नपा मनात । नादा मामान्यानि पिन- गास्मदादीनाम | "गिदियपभिः" २० हारा: कि नासा नी । न च filो पला- नविन : 16. To Hif Hiniti info. 11: inा। 141 ( 11 दी- 41 1 | int: infit शानि 11 ::-:.in , १ अस्मन्मुदापिततत्त्वाविनमानेषु पृ.५.. २ दिगम्बर, गान् ३ सनोहा सुगा येत "विगहगहमानना केनालगो 5311}}}}} 41 } }}} } }• Ihta } • 1 111} ! ! ! •optivate J!! ! }} { } }}}, 11 Fikkh •uri !! Li} } } 1.16 } " !!! It • !!.!. !!! }}'1% } }. " ! ! ! ! 11. {}} 17; }}}. •}} }jF. l}} , 11 15 4 to the 14 ! ! !.!: ! " !!". TH} :: .. !! .}}kix. 15:11115 . ! "}}}} 11:11 "}". - १ 1 ..!!! if " }}}}}}}}} !!! tra|| ।। . .1 . . -- -- . 1 1 - , . . -- - ।

·। ४६३. को सु. २७] निति चेत् । ननु निरुपक्रमायुप्कत्व छाम्यावस्थायामप्यन्त्येव वन्ततापि भोजनं कुतः कुर्यात् । तदन्तरेणापि देहन्धिते सम्भवात् । के नित्पन्नाप्कत्वं देहास्थिते. कारण न भवतीलभिप्रायो कान् । नवन् । किन्तु यथा स्वकारणसगावाच्छसन्धानन्यायानसा २० विनायु-कन्वेऽपि भुक्ते तथा तत एव फेवलिदानानपि नजानः निषित इत्यनिप्राय. । ननु भन्यावापाना नोटनीन- वोजान्नधुरादिरसान्वाइलोल्लातिरेनात्काल्न कुत्तेऽनो न केवल्ल- ...:नवा प्रागानारारनिरोपा पपना रात.. मन्मुदामित्वाधिमन्नूरपु. ४८ दि० २ २ . स्याद्वादरत्नाकरसहितः दुकान एव । यतोऽत्र विग्रहगलापन्नादिव्यतिरिक्तप्राणिनामाहारमात्रेणा- तरकन्चनुक्तन् । तत्र च कवलाहारस्याप्याविरोधः । विरोधे तु तोऽयेतागस्यैवाहारस्यापत्त्या प्रतिदिनं प्रतिगृहं प्रतिवुद्धविशुद्ध- अनन्वन्धवन्धुरश्राद्धपाणिपझोपनीयमानप्रबलविगलदाज्यनिग्धमुग्धा- बारान्यवहारप्रतिहारः प्रसज्येत । अथात्रापि यथा सम्भवनाहार- अवस्यानाइन्नदादीना कवलाहारोऽपि कल्पते नतु केबालन इति हुन् । ननु कुत. केवलिनः कवलाहारासम्भवः । मोहाभावादिति । न, मोहे क्षुत्कारणत्वस्य निराकरिष्यमाणत्वात् । यदप्यवाचि, न्वया निरन्तराहार. कवलाहारेण भगवान् केवली भवेदिति । कमी न सुव्यवस्थितन् । विशिष्टाहारन्य विशिष्टकारणप्रभवत्वा- १० द्विगिटकारपस च प्रतिक्षणमसन्भवाद्भगवति कवलाहारस्य कादाचि- चोपत्तेः । यस्तु पुद्गलादानलक्षणो लोमाद्याहारस्तम्य प्रतिक्षणमपि का सदाबो न विरुध्यते । प्रतिक्षणभाविन्वकारणाधीनप्रवृत्ति. स्वात् । पचान्यदाशङ्कितं यथासम्भवमाहारव्यवन्धितेरित्यादि बहुमानमेव । न हि देशोनपूर्वकोटी वावद्विशिष्टाहारनन्तरेणौदारिक- १५ परिस्थितिः सम्भविनी । निरुपक्रमायुप्कत्वात्केवलिन सम्भवत्यय- अदना विशेषाः तन्वालो नेरका मा को माना।

·No text on this page.

·No text on this page.

·* .. 4 . -- ६. --- . । --- • - - 1 1 । - n . - । । If 'rry i rit. I 1.1 || ! ! ! ! ! !! I art. Ho! }}}}, { } } }t to: http:} | Ir.ir . !! !! ...!! " iii 11 12 min।। 111111 | १०.. Eiffilim 1 1 21 .11 001 IT •Jhvi 1y* }} }."} " . . || • Itali• httri. Ir | 1} !!!! •1.11.10 // it. TH}}} • }]!!!! , it . म1 -Mant Mir-HITI सन १. 11 Train III-Ifor. सामान्य iit of the list of it/, HTitl- दन्यत्वाता । अनि - બિ પગાર ધ ને २० सर्वच मदिाविमलादेव मगोत्पतिuid Fil[Hiविल्या- दिति न मादरम्यायनुमाने अभिचार पति नेत् । तल । म्य न्यायस्यान्यनापि समानत्वात । विशिष्टादारिशरीरस्थितो विशिष्टा- हारगन्तरेणापि भावे विशिष्टोदारिशरीरस्थितिरेवासो न भवेत् । न चात्यन्तविजातीयत्व तम्या. केवलिनीत्यभिहितमेव । सर्वथा समान- २५ जातीयत्व तु महानसमेदिनीवरकन्धरोपलब्धमयोरपि न सम्भवति । १ अस्मन्मुद्रापितामाणभीमासाया पृ. १८ टिप्पन्याम् ।

·No text on this page.

·. . - . . , . 4 4 -- A -- - - ' inition Tit. Ltiममा प . - . . . ithiinimitti itin.i,riniti i.irintfhilii iii .TIPTiliate . In th! inda ha}}; Iri.!! . . , V - गोगा। " aif it... पाय - 11 माग {.link-11 THILI ताnिth-14101041:. पति पनि यममा पनि । मा भगवन्त मन्या गाया गया | एकादशरामाय परमार कानि ॥ १३ ॥ नापमा सवी । नीयोदयादिन्या 4 प्रदर्शित्वात् । अपि च कादशेनान न दाममा मन पदी प्रमो का मवेत् । पदामधेत, तदा दामहगा नवादा मादा एकादशादी १ .स्मिन्नुदागितामाणमीfir! 1. दिवान् । २ नया4.111. ३ तमाटो I 11. नारायला. ना. २११५.५ तलायनत्र 1-5 इत्यादयव्यम्।

·...२७] की गतिः स्याहादरत्नाकरतहितः शुभवाच्चाः न्युः । ततधैकेनाधिका अति विहे दगा- ना बादशादीनां वा परीपहाणां तत्र विधानसशाकनेकादशपरी- तवान्ताऽत्य नत्रन्त्र स्यात् । प्रसन्नश्चेत्. तोति मनासो न ते । नत्र सनासतियात् । सत्यपि चाम्निन्ननगगनन्च इग- मिनावतायनेकेनावित जोति प्रतिवेयन्कगडून ५ न्यात् । तदयं तन्वी न्वकीयदानानिनिवेगविनंन्युली- सचन्न काममावलबनेगमानं विडम्याति । यदुनरेकतानिन पनि नमान्यानां वरनाशकितनभिनन्दयन्निदं निजगाद विद्यानन्दः, दि जिनन्द्र क्षुदादयोऽपि नास्यन् । नोहरहिनस्य वेदनीयस्य नत्र नोनितजननानमर्थत्वात् । तथाप्रनिद्धोदातीनावस्यपुन्तयन् । म १० पन्तत् । उपचारप तत्र तेपाननिधानान् । मकलार्थना तात्कारियो:- निकस्य चित्तवृनिनिगंधानामपि ध्यानानियानयत् । फिना- निमिननिति चेत्. नन्नान्कादरावेदनीयतहार :ति"! - बनानानन्दननादयाननवानन्द i६ नमनदादनी महान पर " .. १ 1

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·- - जागि। • ITI - Imli to 14- PINU || BIIII BS liga I fallait il mi 100.- । न गोनी Iron - Mitrif HTI नन मि मा ।।। ५ सिnि sो 1111 HI .I HIT, Titi all if it ! मान मानो गोजीमा हो निोि ना. IFT; MAHITI मोगी नी- Ift eniml- I offer । । । y. hitण नोति ॥ { | "णि मो - iiiiif gi २. गनिमामा नानिलामोगा। पतिपदा माना । II मानिन । मो. साहिरियति । तारा शा निमा- गोपदिशेत । न गया II [.नि सारिणी पिण्डे- पण । नीलो in HITri. Itो । मोम्ममावलम् । अन्यथा १५ तापाया गपि मोनाल म्या । नन नगन बालपगमेडशेप- चत्वादिलिगेच सुदृदयेऽम्मदावि शानदर्शननेष्टादेः प्रदायान् । तदममीचीनम् । ज्ञानावरणादिप्रदाये जातायामपि भारतदायायोगान् । तक्षयो हि ज्ञानावरणादिकादयनिवन्धनोऽतोऽमदादो तदृदयाति- शयातल्क्षयातिशयो युक्तो भगवति तु तदावरणादेशपस्यापगमात्स- २० त्यामपि क्षुषि न ज्ञानादिक्षयः । न धन्यभावे सत्यपीन्धने धूमो भवति । तदेव प्रमाणोपपन्नत्वादिति क्षुदभावसाधको हेतुरसिद्ध. । तथा च कथ भुक्तिप्रतिपेव । भुक्तिसाधकञ्चैतत्प्रमाणम् । विवाद- विषयापन्ने केवलिनि कदाचित्कवलाहारभुक्तिरस्ति । अविकलकारण- त्वात् । यद्यनाविकलकारण तत्तत्रास्ति । यथा कचित्प्रदेशेऽरः । २५ तथाभूता च कदाचित्कवलाहारमा क्तिर्विवादविषयापन्ने केवलिनि । १ आहारादिग्रहणविवि.। २ 'ज्ञानादिक्षया. इति भ पुस्तके पाठः।

·No text on this page.

·No text on this page.

·परि. २ सू. २७] स्याद्वादरत्नाकरसहितः ततश्च केवलिनि तत्कारणस्य पीडाविशेषस्य सद्भावाबुभुक्षाऽस्तीति व्यवह्वियते । एतेन योन्यादिपु रन्तुमिच्छा रिरंसेत्यादि ननाटस्य भाण्ड- विद्यापाण्डित्यं विडन्धितमवसेयम् । यच्चाकाड्यात्वादिति प्राक्तम् । तत्र प्रत्यक्षवाधा पक्षस्य, प्रवलजाज्वल्यमानजाठरजातवेदसः पुंसः प्रतिपक्ष- भावनालक्षेणाऽपि बुभुक्षाया निवृत्तेरननुभूयमानत्वात् । ततो न बुभुक्षा ५ मोहनीयकार्यम् । यानि चैतानि तेनैवोक्तानि साधनानि । न बुभुक्षावान् केवली, तद्विरोधिनिर्मोहत्त्वभावोपेतत्वात्, यो यद्विगेधि. प्रभाचन्दकल्पिताना क्व- लिनि बुभुक्षादि प्रतिक्षेप स्वभावोपेतो नासौ तद्वान्, यथोप्णस्पर्श- कानुमानाना खण्डनम् । स्वभावोपेत. कश्चित्प्रदेशो न शीतस्पर्शवान्, १० तथा प्रमेयकमलमार्तडे तेनै- वोक्तस्य केवली न भुले तथा तद्विरोधिनिर्मोहस्वभावोपेतश्च केवली, इत्यस्य खण्डनम् । तस्मान्न बुभुक्षावानिति । यद्दु खरूप न तत्तत्र तम्भवति, यथा कामपीडादि, दुःखरूपा च क्षुदिति । तथा यत्राऽनन्तं सुखं न तत्र दु.खलेशोऽप्यस्ति, यथा सिद्धेषु, अनन्तसुखं चाऽईतीति । यत्र यद्विरोधि वलवदस्ति न तत्राभ्युदितकारणमपि तद्भवति, यथाऽत्युप्ण- १५ प्रदेशे शीतम्, अस्ति च क्षुदुःखविरोधि बलवत्केवलिन्यनन्तं सुखमिति । यत्कार्यविरोध्यनिवर्त्य यत्रास्ति तदविकलमपि स्वकार्य न करोति । यथा श्लेप्मादिविरुद्धानिवर्त्यपित्तादिविकाराक्रान्ते पुरुषे न ध्यादि श्लेप्मादि करोति । वेद्यफलविरुद्धानिवर्त्य च सुखं भगवतीति । तानि सर्वाण्यप्यसिद्धत्वाद्यशेषदोपदुष्टत्वात्साधनाभासानि । २० तथा हि तद्विरोधिनिर्मोहस्वभावोपेतत्वादिति प्रथमसाधनं विशेषणासि- द्धम् । तद्विरोधित्वस्याप्रसिद्धेः । न खलु बुभुक्षाया निमोहस्वभावेन सार्धं विरोधगन्धोऽप्यस्ति । वीतमोहे भगवति वेदनीयकमोंर्दयनिवन्ध- नाया बुभुक्षायाः प्रसाधितत्वादिति । दुखरूपत्वाख्यसाधनमप्यनैका- न्तिकम् । शीतोष्णवाधया व्यभिचारित्वात् । शीतोष्णवाधा दु.ख- २५ रूपाय च भगवति समस्ति । न च तस्या अपि तत्राऽसम्भव इति । .

·No text on this page.

·४७९. परि. २ तु. २७] स्थाद्वादरलाकरसहितः अनन्तवीर्यप्रनृत्तिप्रपीता हेतव. केवलि तितिायै ।। अन्येऽपि येतेऽपि निवारणीयाः स्वयं सुतोंचबुदिशौण्डेः॥४३३॥ यत निध्यानिनानानलवन्धवोधौदेंगम्बरैः सार्धमनुबुराणान् ।। श्वेताम्बराणां कलहातिरेकः पदे पदे कोहग एव भाति ॥ ४३६ ॥ ५ जिनानार्थानुगनप्रधानः संदानंतो यन्त्विह तकलेग.॥ स सङ्गतोऽन्यो यदि चेति तत्व विचारविचन्त्यनुयोगवृद्धाः ।।४३७॥ तदेवं केवलिनुतिकारणन्योपपादितत्वात्तिद्धोऽविकलकारणत्वा- दिति हेतु । नापि वित्तः । सपने वर्तनानत्वात् । नाप्यनैकान्तिकः । सुरसरपिलरोहादेविपनादत्यन्तं न्यावृत्त्वात् । इत्थं प्रत्यात् सनन्तदूपणकलकणतोऽपि ।। तापननेतनून केवलिनुक्ति प्रसाधयति ॥ ४३८ ॥ अथ चेदननुनानं विलिनुत्त । विवादः केवली काचिका- लाहारवान्, केवलिने तति दीर्घतनुन्थिनि- केवालमुहावनुन्नन्। नत्वात्. २. कदाचितवटाहारवान नवनि त न केवरित्वे सति दर्पतनुन्धितिनान्, दया परनागु.. न च न केवलिन्चे दीपतनुन्धितिमान्विवाद वली, तन्नायवोदिन्नान- सपनः । अयोगिनतनुदातरेवलिसिद्धान पवनार दान विवाइप्रपन् । तदा दिल्याहारकत्वान निवृत्त वादिति तानविपणन् । दीपतनुन्धिनिपादितनिधीवनाने एकेन्द्रिदेवन र- पेयन्चिारतभिसार परिचे सतीति बिल व तु बाविपनाले तिरपो भनिनः नापान डावा- अमवचनुननावरति सदन ! སེie° - ཀེ ཀ༥ 1 .

·प्रमाणनपतलागेकाल शरः [परि. २१. २१ - .. | देशोषक: विहरतः दरतः सयोगिताविनातार ... मnimirना । पोत । पानी iiir hottiene ilimitif. I sviy कर्मणाविना तस्थितिमा ..।। RS. + सात मोगा तो का: । यो ... गाण | मम्मालि कारण Il- * . . . . HAN: II II SHIरागमा दारीम् । । । । साप II आगमन-रेण ' } 11 {{III (hिt | . .iti|| | fift 1. मन मानि । मात । - | || || || || || { ["III | | | | ।। 11111 1. मा. Althout , ।। { { { | | | . - 4 ar . - - . - . . 111 | || I . . । . - . Hidiii , - - ran -- + , . *

·Nator Any
परि. २२.२७]
त्याद्वाइरन्नाकरसहितः
४८
इसुच्यते । तन्न वान्नन् । यतो नेन्द्रियविषयान्वयनान मालिकान
नवति । किं तहे सन्वये विज्ञानावर पोतदने सात ।
एतच श्रीनारोगावरने मेसिन नतीजे न तन्मानानुजः ।
जन्दया नातीन्द्रियाना जिल्लादिन गंगघरदेवविहान
सुगन्धिनासकिने नहातनन्दन सबन्न नति- ५
ज्ञानन्दुमलते । एवं
नजनुक्षिरित प्रयाहन सक्ने दिन नजित्नना ।
क्षपनकाः किन सनीनीच्यन्त बिल्लत्ता न
.१०॥
विमिता ननन्यान्यन्न बननाविना
बन जाने निन्दात. दिन त्र !!
नई नय निल क्षपाहततः किन किने
नानाने
अनननननन जिदाद मु तुव्रतास्यः
न्टनुनकर
कमान्य तिलक
कुन ले किन ? २'!
धन्नुइ किन डर
नद-टिन्टल स्पन्दनी
कामविहन्न सकिने
पेने डाईबईसबगे जिनः । १.३ ।
६. . .
मीर

·प्रमाणनयतत्त्वालोकालङ्कारः
[परि. २.२५
येषां कर्कशतर्कतर्कणकलाप्रागल्भ्यसम्पादिका-
नभ्यस्यन्ति सुशात्रसंहतिमिह प्राज्ञाः प्रमोदाञ्चिताः ।।
सिद्धान्तामृतसिन्धुतारणतरीतुल्यान्निबन्यांश्च ते
श्रीमन्तो मुनिचन्द्ररिगुरवः शश्वत्प्रसीदन्तु नः ॥ ११ ॥
शन्नादेशं तत सोचेः मुरेन्यो ज्ञापयत्त्वयम् ।
तेन प्रनुदिता देवाचलनोपन व्यवुः ॥ ३ ॥
पालकाल्यानरत लनयोजनसभितम् ।
विमान पालक नामाऽयारोहत् त्रिदशवरः ॥ ४ ॥
अन्वरपि धनदेवतः रिहामनास्थित. ।
नीयमानगुमोऽबालदिपरेऽपि नगरतनः ॥ ५ ॥
देवेन्द्रशासनाकेचित्केत्रिन्मित्रानुवर्तनात् ।
पत्लानि प्रेरिता केचिचिदात्मीयनावतः ॥६॥
देऽपि कौतुकत. केऽपि वित्नयाकेऽपि नचितः ।
चेरेव मुरा. सबै विविवाहिता ॥ ७॥
विविधतूर्यनिघांपैण्टाना क्वगिनरपि ।
कोलाहलेन देवाना शब्दार्टून तदाऽजनि ॥ ८ ॥
नन्दीवरे दिनानानि ननिवाऽजारनुराधिपः ।
जिनेन्द्र च जिनान्धा च त्रि: प्रदिक्षणियत्ततः ॥ १॥
वन्दित्वा च नमस्यित्वेत्येव देवेश्वरोऽवदत् ।
नमोऽन्नु ते रत्नकुतिधारिक ' विवदीपिके : ॥ १० ॥
अद्द गोऽस्मि देवेन्द्र. कल्यादाद्यादिहागमम् ।
प्रभोरन्तिमश्वत्व शरिये जननोत्मवम् ॥ ११ ॥
भेतव्य देवि ' तनवेन्युक्त्वावन्वापिनी दी।
वृन्वा जिनप्रतिविन्ध जिनाधामनिया न्यवान् ॥ १२ ॥
भगवन्त तायर गृहीत्वा करमन्युटे ।
विचके परधानमयोऽर्थिक स्वयम् ॥ १३ ॥
एको गृहीनतावश पाय दो चानचामरा।
एका गृहीतानपत ए वनपर. पुन. ॥ १४ ॥
अग्रगः पृटगन्नोति पृष्ठन्योऽमग पुनः ।
नेत्र वामनीहन्त चनायेदना: मुगः ॥ १९ ॥
शक. नुमेयरस्थ ग वाध्या पादुक बनन् ।
मेन्चुलादानियेनानिपादुयलामने ॥ १६ ॥

·* परि. २ स. २७ स्याद्वादरत्नाकरसहितः इति श्रीललितविस्तरापुण्डेझुनिपीडप्रौढयन्त्रायमाणधिषणापहस्तित- विषणनिखिलनैष्ठिकावचूलश्रीमन्मुनिचन्द्रररिपदपङ्कजम रसोपजीविना श्रीदेवाचार्येण विरचिते स्याद्वादरत्नाकरे प्रमाणनयतत्वालोकालकारे प्रत्यक्षमूलभेदोत्तरभेदस्वल्पनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥ २ ॥ कृत्वोत्सवे जिन पूर्वाभिमुखोऽसौ निदिति । समत्ता अपि देवेन्द्रा. स्वामिदान्तमैया ॥ १७ ॥ सौवर्णा राजता रात्ला खल्वमया अपि । खर्गरत्नमयाथापि रूपरस्नमया अपि ।। १८ ॥ सहप्यरत्नमया अपि नृत्त्नामया अपि । कुन्भा प्रत्येक्मटाञ्च सहन योजनानना ॥ १९ ॥ शीरनीरघटैक्ष स्थलस्थैत्रिदशा वभु । मसारोघ रीतु दाम् वृतकुम्मा इव सुटम् ॥ २० ॥ सिचन्त इव भावद्रु क्षिपन्तो वा निज मलम् । क्लश स्थापयन्तो वा धर्मवेत्ये मुरा बभु ॥ २१ ॥ सश त्रिदशस्य मन्वा वीरोऽनरावलम् । वामारासरसिमन्तादप्यचीचलन् ॥ २२ ॥ क्रमाने गिरी तत्र चक्म्मेऽथ वनुन्धरा। पाणि सर्वन पेतुथुधभु सागरा अपि ॥ २३ ॥ ब्रह्माण्डकोटनहशे शब्दाने प्रलपति । स्ट शमोऽवधेात्वा क्षमयामास तापम् ॥ २४ ॥ सख्यातीताईतान्ये स्पृष्ट केनापि न बिगा। मेस. पानिमादियानन्दादिव ननन ॥२५॥ शैलेषु राजता नेऽनन् स्नाननीरानिक्त । तेनाऽमी निर्जरा हारा समापिीडो स्निलपा ॥ २६॥ सत्र पूर्वनच्युतेन्दो विदवाचनिषेचनम् । ततोऽनुपरिराटीतो यावचन्द्रामादय १ २७॥ फल्मनोखा सु... श्रीतपिरनन्दरानननुपारोचिलनुस्मृन्मिन तयोगीन्द्रनिराश ददोड़ीयलरोमाइन्। नानातत्वविचारारपिलनद्गदिशोन दुम् शतान्नोजामिद जयन्वतदिन मदरसामिम् ।।" स्वपिफम. पुल्लो प्रजितम् । -- Whotolera

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रकम् । द्वैविध्य -- सूर्ये अशुद्धं शुद्धं पू पं. अशुद्ध सहस्त्र सहस्त्र २३४ ४ / पेक्षो वाधि भर्व भव २७४ १४ लम्भ.। सूर्य २७७ ९ कार वयायि वायि २८० १० श्रात्रण अस्थार्थः अस्यार्थः २८० १५ / वती आभाव अभाव २८२ १२ । मनिकी द्गादि द्वादि २८३ ३ | विशेष पेक्षयास्तस्या पेक्षायास्तस्याः २८७ ४ दाने रूप रूप २८७ वद्ध क्रियाविद क्रियो विद २९४ १० घुरु दाह्यता पर दाह्यतापर २९६ २४ | जैमिनी- रूनरस्या' पुनर नरस्याः पुनरु२९७ १७ कारिका मान शक्ति मानशक्ति २९८ १५ यथा घट घट २९९ २० मुह त्मेव त्येव ३०० घारणा व्याभि व्यभि स्साप प्रन्धा बन्धा ३.२ १८ तथाव्य वहि बहि ३०९ १० दीना भावा भावा ३१२ वास चे च ३१२ ९ तथा क्र मिन्न भिन्न ३१३ १० शतपत्र प्रवृत्त प्रवर्त ३१५ १८ पर सवेs सवे उत्तर वेशलय वैशय ३१७ १५ णाना प्रका ३२२ ६ / दवे पाद पादन विधस्त रश्मयः रदमय १३ वरण चक्षुप चक्षु प्रात प्रति ३२५ ध्रुत पायो विध्व पापोविध पाथोविध्व ३२७ १८] विद्या तेजो तेजो- ३२७ २० शुद्धं पृ. पेक्ष्यो ३३० १७ बाधि ३३१ २१ लम्भः ३३२ कारा ३३४ २३ श्रोत्रेण ३३५ ८ वति १० मानिकी १२ विशेपै पाने ३३० २० वध्व ३४१ पुरु १५ जैमिनीय- ३४२ २५ रिका ११ याया ३४८ ९ ३४९ धारणा स्सा प्र तथा व्य ३५० १२ दीना ३५१ १४ वस ३५२ तथान पत्रशत ३५३ ११ पार २२ उत्तरः णाना ३५५ देव ३५५ २५ विधत वरण سه ३५० ३५० ८ २३ - प्रका २० २ ध्रुत विद्य क्षाणा 6