·श्रीसोमानधनापश्मृतिगृवपदासपीतिमागे
सध्या यत्रैव सम्यक्पटिमान घटनामीश्वराद्वैतवाद।
कादमीरेभ्यः प्रसृत्य प्रकटपरिमलो रक्षयन्सयैदेश्यान्
देशेऽन्यस्मिन्नदृष्टो घुरगाविसरबत्सर्वबन्धात्यमाप ॥१॥
तरत तरसा संसारान्धि विधत्त परे पदे
पदमविचल नित्यालोकप्रमोदसुनिभरे।
विमृशत शिवादिष्टाद्वैताषयोधसुधारस
शाजमविलसत्सदपान्लास्सुलपदापिनम् ॥ २॥

·श्रीस्वच्छन्दतन्त्रम् । SMARTiSaw काश्मीर-संस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्क: ३८ श्रीमाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजकृतोद्दयोताख्यविवरणोपेतम् । श्रीभारतधर्ममार्तण्ड-काश्मीरमहाराज- श्रीप्रतापसिंहवर-प्रतिष्ठापिते प्रनविद्याप्रकाश (रिसर्च) कार्यालय तदध्यक्ष-पण्डित-मधुसूदन-शास्त्रिणा उद्दिष्टकार्यालयस्थेतरपण्डितसहायेन संगृश, संशोधन-पर्यायान-विवाणादिसंस्करणोत्तर पाश्चात्य विद्वत्परिपक्षमताधुनिकमुगमशुद्धरीत्युपन्याधादिसंस्कारैः परिष्कृत्य मुम्पय्यां 'निर्णयसागर' मुद्रणालये मुद्रापयिला प्राकाश्यपनीतम् (द्वितीयो भागः) सेपद १९५९ संवादः १९२३. काश्मी-धीनगर (बस प्रन्यस सर्व प्रकारान-मापणायधिदारा: प्रोटमदाराजवर्यः सायतीहताः सन्ति) ETIT JAMMU CEPARTMENT

·( All nghts reserved)
Prated by Parockandra Yena Bbedge, at the Narma yapar"
%, Kolbha! Lave, Bombay.
Published by Pandit Madhusudan Kaal Shastri, 11
for the Research Department,
Jaumu and Kashmle State, SRINAGAR

·अथ स्वच्छन्दतन्त्रम् । श्रीमहामाहेश्वराचार्यश्रीक्षेमराजविरचितोड्योताख्य- व्याख्योपेतम् । (चतुर्थः पटलः) NOROS- दीक्षाज्ञानक्रियाप्तुष्टदुटपाशवनावलिः । महाज्योतिर्जयत्येको हादी भैरवहव्यभुक् ॥ अधिवासानन्तरभाविनी दीक्षां प्रस्ताव- यितुं श्रीभैरव उवाच प्रत्यूषे विमले कृत्वा शौचाद्यान्पूर्ववत्क्रमात् । सकलीकरणं कृत्वा पूर्ववत्प्रविशेद्गृहम् ॥ १॥ पटलसंगत्या प्रकृत आचार्यः, शौचाद्यानि- त्यादिशब्दात् स्नानादि, पूर्ववत्प्रविशेदिति द्वारदेवताचां कृत्वा ·स्वच्छन्दतब्रम् । [१ पट. शिष्यश्च शुचिराचान्तः पुष्पहस्तः प्रविशेत् । . 'गुरुं ततः प्रणम्य शिरसा तत्प्रणामादेव च 'हृष्टो गुरोः स्वप्नान्निवेदयेत् ॥२॥ तांच शुभान् स्वप्नान्प्रवक्ष्यामि अशुभांश्च वरानने। स्वप्ने मदिरापान- माममांसस्य भक्षणम् ॥३॥ क्रिमिविष्ठानुलेपं च रुधिरेणाभिपेचनम् । १.पु.स विी पाठः।

·३ ७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । भक्षणं दधिभक्तस्य श्वेतवस्त्रानुलेपनम् ॥ ४॥ श्वेतातपत्रं मूर्धस्थं श्वेतस्रग्दामभूषणम्। सिंहासनं रथं यानं ध्वज राज्याभिषेचनम् ॥ ५॥ रत्नाङ्गाभरणादीनि ताम्बूलं फलमेव च। दर्शनं श्रीसरस्वत्योः शुभनार्यवगृहनम् ॥६॥ क्रिमिीक्षा, एतत्सर्व श्रेष्ठम् ॥ ६॥ किंच नरेन्द्रैषिभिर्देवैः सिद्धविद्याधरैर्गणः। आचार्यः सह संवादं कृत्वा स्वप्ने प्रसिद्ध्यति ॥७॥ सम्यक् वादः संवादः ॥ ७ ॥ १ स.पु ऋषिदेवश्चेति पार।

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पर तथा च नदीसमुद्रतरण- माकाशगमनं तथा। भास्करोदयनं चैव प्रज्वलन्तं हुताशनम् ॥ ८॥ ग्रहनक्षत्रताराणां चन्द्रविम्वस्य दर्शनम् । हर्म्यस्यारोहणं चैव प्रासादशिखरेऽपि वा ॥९॥ नराश्वपपोतेभ- तरुशेलागरोहणम् । विमानगमनं चैव सिद्धमन्त्रस्य दर्शनम् ॥ १० ॥ लाभः सिद्धचरोश्चैव देवादीनां च दर्शनम् । गुटिकां दन्तकाष्टं च खड्गपादुकरोचनाः ॥ ११ ॥ १.ग...पु. रोटा पारस.पु.गुटिया पार ।

·१४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोताख्यटीकोपेतम् । ५ उपवीताञ्जनं चैव अमृतं पारतौषधीः। शक्तिं कमण्डलु पद्म- मक्षसूत्रं मनःशिलाम् ॥ १२॥ प्रज्वलत्सिद्धद्रव्याणि गैरिकान्तानि यानि च । दृष्ट्वा सिद्धयति स्वप्नान्ते क्षितिलाभ घेणं तथा ॥ १३॥ सिद्धो जपादिक्रमेण मन्त्रो चस्य, व्रण- मिति खदेहेऽस्त्रज, स्वमान्ते इति नतु स्वप्न- स्याद्यमध्ययोः । यथोक्तमन्यत्र 'नानिमित्तं दिवा ग्राह्यं रात्री ग्राह्यं तु पथिमम् ।' इति ॥ १३ ॥ किंच क्षतजार्णवसंग्राम- तरणं विजयं रणे। + १० पु. भवमिति पाठः।

·६ . खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० ज्वलत्पितवनं रम्यं वीरवीरेशिभिर्वृतम् ॥ १४॥ वीरवेतालसिद्देश्व महामांसस्य विक्रयम् । महापशोः संविभागं लव्ध्वा देवेभ्य आदरात् ॥१५ आत्मना पूजयन् देवं जपन् ध्यायन स्तुवन्नपि । सुहुतं चानलं दीप्तं पूजितं वा प्रपश्यति ॥ १६ ॥ हंससारसचक्राह्व- मयूरशवरोहणम् । मातृभिभैरवेश्चैव मातृरुद्धगणेः सह ॥ १७॥ भैरवं भैरवीं दृष्ट्वा सिद्ध्यत्यत्र न संशयः। वीरवेतालसिद्धेश्चेति सहाथै तृतीया । मा- ·. १९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । तुरुद्रा देवविशेषाः, महापशुः पुरुषपशुः, सारसः सरस्येव य आस्ते हसविशेषः । सिद्ध्यतीति तत्स्वप्नानुसारिणीमुत्तमादिरूपां सिद्धि प्राप्नोतीत्यर्थः । यद्यपि 'दृष्टः श्रुतोऽनुभूतश्च प्रार्थितः कल्पितस्तथा । भावितो दोपजति खप्नः सप्तविधः स्मृतः ॥ इति निमित्तान्तरजोऽस्ति स्वप्नः, तथापीह भगवद्गुधिष्ठिते यागधान्नि मत्रादिमाहात्म्या- भाविफलानुरूप एव दृश्यतेऽसावधिवासे॥१७॥ एवम् शुभाः स्वप्ना मयाख्याता अशुभांश्च निबोध मे ॥१८॥ तानाह तैलाभ्यङ्गस्तथा पानं तैलस्यैव च। विशनं च रसातले। अन्धकूपे च पतन- मथ पके निमजनम् ॥ १९॥ १.पु०पडेच मबनमिति पाल।

·८ स्वच्छन्दतन्त्रम् । [१ पटक वृक्षवाहनयानेभ्यः पतनं हर्म्यपर्वतात् । कर्तनं कर्णनासाभ्या- मथ वा हस्तपादयोः ॥ २० ॥ पतनं दन्तकेशाना- मृक्षवानरदर्शनम् । वेतालारसत्त्वानां तथैवे कालपूरुषाः ॥ २१ ॥ कृष्णोर्ध्वकेशा मलिनाः कृष्णमाल्याम्बरच्छदाः। रक्ताभी स्त्री च यं स्वप्ने पुरुपं त्ववगृहयेत् ॥ २२॥ मियते नात्र संदेहो यदि शान्ति न कारयेत् । गृहप्रासादभेदं च शय्यावस्त्रासैनेषु च ॥ २३ ॥ १.पु. तया वै पति पाट । ३९.पु. अशनेविति पाट।

·९ २७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । आत्मनोऽभिभवं संख्य आत्मद्रव्यापहारणम् । खरोष्ट्रश्वसृगालेपु कङ्कगृध्रवकेषु च ॥ २४॥ महिषोलकका रोहणं च प्रवर्तनम् । भक्षणं पक्कमांसस्य रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ २५॥ कृष्णरक्तानि वस्त्राणि विकृतात्मा प्रपश्यति। हसनं वल्गनं स्वप्ने म्लानस्रग्दामधारणम् ॥२६॥ स्वमांसोत्कर्तनं वन्धं कृष्णसर्पण भक्षणम् । उद्वाहं च तथा स्वप्ने दृष्ट्वा नैव प्रसिध्यति ॥ २७॥ रसत्त्वं व्याघ्रादि, संख्ये संग्रामे, विक- ·[४ पट. खच्छन्दतत्रम् । तात्मा विनव्याकुलचित्तो भीषणारुतिर्वा, हसनोद्वाहादि आत्मनः, वल्गन नृत्तम् ॥२७॥ उपसंहरति अशुभा ह्येवमाख्याता विज्ञेया दैशिकोत्तमैः। विज्ञेया इति कालखरूपाधिकार्यनुसारेणैव एपां बलावलचिन्ता कार्येत्यर्थः ।। तत्र शुभास्तत्रानुमोद्यास्तु अशुभेषु तु होमयेत् ॥ २८॥ अष्टोत्तरशतं धान्ना तथा सति दीक्षान्तरायोपशान्तेः ॥ २८॥ प्रायश्चित्ताहिशुद्धयति । अन विधिमाह पूर्ववत् सकलीकृत्य विघ्नोच्चाटनरक्षणम् ॥ २९॥ १५.पु.पइति पाठ ।

·२२ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ११ वेष्टनं पूर्ववत् कुर्या- च्छिवाम्भः शिवहस्तकम्। लोकपालांस्तु संपूज्य शिवकुम्भं च स्थण्डिलम् ॥३० अग्निकार्य यथापूर्व पूर्णाहुतिप्रपातनम् । प्रायश्चित्तं ततः पश्चा- हुःस्वप्नार्थ यदुक्तवान् ॥ ३१॥ तत् कुर्यादिति शेषः । वेष्टनं कवचेन, शि- वाम्भ इति प्रोक्षणादिकाद्यर्थ], शिवहस्तः क- मणो दीप्त्यापत्त्या सम्यक् प्रायश्चित्तशान्त्यर्थं, स्थण्डिलमिति तदधेियं भैरवम् ॥ ३१॥ एतदुपसंहरन प्ररुतं प्रस्तावयति एवं पूजादिकं कृत्वा विसृज्य स्थण्डिलाच्छिवम् । निर्माल्यापनयं कृत्वा भूमि संशोध्य पूर्ववत् ।। ३२॥ अधीशमिति पाट ।

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. नित्यकर्म ततः कुर्या- पूजाहोमजपादिकम् । नित्याहिके समाप्ते तु नैमित्तिकमथाचरेत् ॥ ३३ ॥ नित्यकर्म खानुष्टानविपयम् । तत्र प्राय- श्चित्तिनो नाधिकार इति तच्छुद्धयन्ते तस्या- भिधानं; नेमित्तिकं दीक्षाख्यानिमित्तादाग- तम् ॥ ३३॥ तदुपक्रमते उपलिप्य शिवाम्भोभि- ब्रह्मस्थानं प्रपूजयेत् । भावेन गन्धपुप्पाद्यः भावेन प्रणवेन । ततो मण्डलमालिखेत् ॥३४॥ तद्विधिरने भविष्यति ॥ ३४ ॥ ११.दु. अनधिकार इति पाट। २३.पु.मत्रस्थानमिति पाट ।

·३६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १३ अथ करणी खटिकां चैव भैरवेण प्रपूजयेत् । धाम्ना तु रजसां पातः भैरवः सकलः, धाम्नाभिमन्त्रितानां रजसां पश्चात् पातो निर्मन्त्रक एव, अन्यथा भावि- रजोदोपोक्त्यनुपपत्तिः ॥ सच रजसां पातः सिताद्यश्चागमोदितः ॥३५॥ सितं रजः पात्यमानमाथं यस्य, आगमे वृहत्तत्रे उदितः ॥ ३५ ॥ अथ निष्पन्ने मण्डले स्नात्वा नित्यकर्म समाचरेत् । अपरेऽति, इत्यर्थः ॥ नित्यकर्मसमाप्तौ तु कुर्यान्नैमित्तिकं वुधः ॥ ३६॥ १.पु. समारमेदिति पाटः ।

·[१ पटक १४ खच्छन्दतात्रम् । तन्नित्यकर्मानूद्य नैमित्तिकमादिशति स्नानादि पूर्ववन्मन्त्रैः सकलीकरणादिकम् । आत्मरक्षास्त्रप्राकार- हारपालादिपूजनम् ॥ ३७॥ विनोचाटनदिग्बन्धी भूपातालखंवासिनाम् । अस्त्रप्राकारमारोप्य कवचेनावगुण्ठनम् ॥ ३८॥ उदङ्मुखं तूपविष्टः करशुख्यादि पूर्ववत् । शिवाम्भः शिवहस्तं च . अर्घत्रयप्रकल्पनम् ॥ ३९ ॥ कृत्वेति शेषः । आत्मरक्षार्थोऽस्त्रप्राकारः । भूपातालखवासिनां विनानामुच्चाटनमिति व्यवहितः संवन्धः आगमप्रामाण्याद, अस्त्र- 1. ग.पु. गामिनामिति पाद । १स.पु. रक्षामनेति पाठ । .

·११ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोसोताख्यटीकोपेतम् । १५
प्राकारमिति ‘यागगृहविषयम्, उदङ्मुख-
मिति बुभुक्षुदीक्षाया अपि मुक्तिपर्यवसायि-
लात् दक्षिणास्यस्य चाशेपपाशदाहकत्वात्
दीक्षाप्रारम्भे च अत्राचार्यस्योदङ्मुखत्वमे-
वोक्तं; करशुद्धयादीत्यादिशब्दात् देहशुद्ध्या-
दिकम् । शिवाम्भ इति प्रोक्षणाद्यर्थं शिव-
मनितमम्भोऽर्घपात्रात् 'पृथक्, तञ्च प्राक्पट-
लयोरनुमन्तव्यं पात्रत्रये विधिनिरोधपशुप्र-
योजनमत्रयम् ॥३९॥
ततः
लोकपालांस्तु संपूज्य
शिवकुम्भं प्रपूजयेत् ।
ततोऽपि
मण्डलस्याग्रतो भूत्वा
मण्डलं प्रोक्ष्य चासिना ॥४०॥
चर्मणा चेष्टयेत् पश्चात्
प्रणवेनाभिमन्त्रयेत् ।
अष्टोत्तरशतं धाम्ना
रजोदोपैविशुद्धयति ॥४१॥

·[१ पट. स्वच्छन्दतन्त्रम् । मण्डलस्याग्रत इत्यनेन दीक्ष्यजनातिश- येन मण्डलस्य दिगन्तराभिमुखत्वमपि च- नति । प्रणवेन धाम्नेति प्रणवपूर्वेण निष्क- लेनेत्यर्थः ॥ ११॥ इत्थं च संस्कृतस्य मण्डलस्य चतुर्दिक्ष्वस्त्रं संपूज्य द्वारे गन्धादिभिः क्रमात् । प्राकारं भावयेदत्रं द्वार इति जातावेकवचनं, तेन वक्ष्यमाण- नवनाभमण्डलस्य चतुर्दिक्षु यान्यष्टो द्वाराणि तप्रेत्यर्थः ॥ मण्डलं प्रविशेत् ततः॥४२॥ पूजामत्रारभेत इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ तत्र गुरून् संपूज्य विघ्नेशं पुष्पाद्यैः प्रणवेन तु । पूर्व गणपतिं वायव्यकोणे संपूज्य गुरुन् १स.पू.ययाधाविति पाठ ।

·१५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोटाल्यटीकोपेतम् । १७ प्राच्यां दिशि प्रपूजयेत् । यथोक्तं तृतीय- पटले 'ब्रह्मस्थानस पूर्वेण गुरुन् पूज्य विनायकम् । वायव्ये (ख.३-४२) इति ॥ अनन्तमासनं प्राग्व- च्छिवान्तं प्रणवेन तु॥४३॥ मूर्त्यादि पूर्ववन्न्यस्ये- बृदाद्यावरणान्तगम्। पूर्वोक्तविधिना पूज्य नैवेद्यानि निवेदयेत् ॥४४॥ निरोधार्पण चार्घ तु दला चैव निरोधयेत् । जपध्यानादिकं कृत्वा अग्निष्टं भैरवं यजेत् ॥४५॥ नाडीसंधानकं त्रिष्टं कृत्वा संतपयेद्विभुम् । असाविति शेषः ॥ ४५ ॥ 3 ·[४५ ४पट० खच्छन्दतानम् । तत्र तावन्नाडीसंधानमाह आत्मनो निष्कलोचारं कृत्वा कुम्भे निवेशयेत् ॥४६॥ कलशस्थस्य वामेन रेचयेत् पूरयेत्ततः। मण्डलस्थस्य सव्येन पुनर्वामेन रेचयेत् ॥४७॥ अग्निष्ठस्य तु तत्तेजो दक्षिणेन विशन् स्मरेत् । मन्त्रकलशाद्भिर्ग्रन्थेभंदक्रमेण अर्ध्वद्वाद- शान्तमाश्रयन् ततोऽपि हृदयमागत्य तत्र वि. श्रम्य प्रदक्षिणं भ्रमित्वा सोममार्गेण निःसृर्त्य कलशस्थस्य दक्षिणेन प्रविशेत् , तत्राप्यमुमेव क्रममास्थाय तद्वामेन निर्गत्य मण्डलस्थस्य द- क्षिणेन प्रविश्य प्राग्वद्वामेन निर्गत्य वहिस्यस्य दक्षिणेन प्रविशेत् प्राग्वदेव च हृदये विश्रा- म्येत् ।एवमधिकरणचतुष्टयेक्यापत्या वावग्नी- पोमसूर्यतेजःसामरस्येन स्येयं नतु ततः वह- ·४९ श्लो०) श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोतायटीकोपेतम् । १९ दयमागन्तव्यमग्निष्ट एव भवति यागस्य प्रस्तुतत्वात्प्राधान्येनैव अवस्थितेर्युक्तत्वात् ४७ यदाह एवं संधानकं कृत्वा ततस्तर्पणमारभेत् ॥४८॥ एवमित्यनिविश्रान्त्यन्तम् ॥४८॥ ततश्च दशभागविभागेन हुत्वा पूर्णाहुतिं क्षिपेत् । मूलहोमात् पूर्वोक्ताद्वक्राणां उशमांशेन हुवेत्यर्थः। अथ प्रायश्चित्तविशुद्ध्यर्थ कुर्यादप्टोत्तरं शतम् ॥४९॥ विधेः पूर्णातिरिक्तस्य धाम्ना पूर्णाहुतिं ततः। धाम्नेति काकाक्षिवत् ।। ४९ ॥ १७.१० पु. विभान्समिति पाई।

·२० स्वच्छन्दतन्त्रम् । [४ पटक किंच आचार्योऽथार्घहस्तस्तु मण्डलं प्रविशेत्ततः॥५०॥ संपूज्य परमेशानं पुष्पाद्यैरर्घपश्चिमम् । मुद्रां वडा प्रणम्यादौ जानुभ्यामवनिं गतः ॥ ५१ ।। विज्ञापयेत पश्वर्थ प्रारब्धोऽयं मखोत्तमः। स्नानाधिवासनाद्यं य- न्मण्डलेऽनौ च यत्कृतम् ॥५२ विधानं पुप्कलं सम्यक त्वत्प्रसादादिहास्तु तत् । परमेशानं विज्ञापयेत् पश्वर्थमिति सं- गतिः॥ ५२॥ अनुष्ठितकर्मविषयां विज्ञप्तिं कृत्वा, अनु- टास्यमानविपयामप्याह .

·५५ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोसोताख्यटीकोपेतम् । २१ इदानीं शिष्यदेहे तु सकलीकरणादिका ॥ ५३॥ योजन्यन्ताध्वशुद्धिस्तु त्वत्प्रसादात् प्रसिद्यतु। ततः कर्मप्रारम्भनिष्पत्त्यन्तं केवलमन्तर्मु- खक्रमेण यावनिश्चितप्रतिपत्त्यापि भगवदधि- छितिमात्मनः स्फुटयेदिति विज्ञप्तेराशयः ५३ अत एवं एवमस्त्वित्यनुज्ञातः परमेशेन वीरराट् ॥ ५४॥ लव्धानुज्ञः प्रहृष्टात्मा निष्कामेन्मण्डलाबहिः। • वीरराडिति परमेश्वराधिष्ठितः एवं लब्धा- शेपनिर्दलनात्मकभैरवीभावोऽत एव तत्समा- वेशात्प्रहृष्टात्मा, पहिरिति जवनिकान्तरिते यागधाम्येव ॥ ५४॥ पश्वर्थाय कृतं यत्तु तद्गृहीत्वार्घपात्रकम् ॥ ५५॥ १०. निष्पारमित पारः। ३.पु. निमंजरी पाटः।

·२२ खच्छन्दतत्रम् । [४ पट० धान्नस्तु दक्षिणे भागे कारयेन्मण्डलं गुरुः। दक्षिण इति दक्षिणास्यस्य पाशप्लोषक- त्वात् ।। ५५ ॥ अथात्र प्रणवासनं कुशैन्यस्य शुचिं शिष्यं निवेशयेत् ॥ ५६ शिवाम्भोऽस्त्रेण संताड्य भस्मना च कुशैः क्रमात् । मण्डले कल्पिते शिष्य मूर्तिभूतं प्रकल्पयेत् ॥ ५७॥ शुचिं नातमनेणेति त्रिपु योज्यम् । क- ल्पित इति आसनत्वेन, अत्र च मूर्त्यादीनां पूर्वोक्तैव व्याप्तिः। एवमुत्तरत्रापि ॥ ५७ ॥ अथास्य उपविश्य करन्यासं निर्दाहाद्यस्वपूर्वकम् । ११.पु. पापप्रेषकति पादः। .

·६९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २३ सवाह्याभ्यन्तरं न्यासं मन्त्रसंधानमेव च ॥ ५८॥ गुरुः कुर्यात् ॥ ५८ ॥ ततः शिवहस्तः प्रदातव्यो ध्यात्वा देवं सुजाज्वलम् । गुरुणा ॥ एवं गुरुरस्य . मूर्ध्नि संपातयेत्तेजः पाशाङ्कुरविनाशनम् ।। ५९ ॥ पाशानामङ्कुराः संसारप्ररोहहेतव आद्या उद्भेदास्तेषां नाशनम् । यथोक्तमन्यत्र 'ब्रह्मपश्चकसंयुक्तः शिवेनाधिष्ठितः शिवः । पाशच्छेदकरः क्षेमी शिवहसः प्रकीर्तितः ॥ अनेनालन्धमावस्तु देही निर्मुक्तवन्धनः । प्रयाति शिवसायुज्यं निर्मलो निरुपप्लवः ।। इति ॥ ५९॥ उत्थाप्य चे ततो नीत्वा मण्डलं तु प्रवेशयेत् । १स....पु. त तत नि पाठ ।

·स्वच्छन्दतत्रम् । [४ पट. इन्द्रियाणां वाहप्रसरप्रशमनेन भगवदे- काग्रतामाधातुं बद्धनेत्रस्य मण्डलदर्शनमुचि- तमित्याह वस्त्रं संप्रोक्ष्य तोयेन कवचेनावगुण्ठयेत् ॥ ६॥ पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यै- भैरवेणाभिमन्त्रयेत् । नेत्रे वहा तु नेत्रेण नेत्रेणाभिमत्रिते' नेत्रमन्त्रोच्चारपूर्व सर्वे- न्द्रियप्रसरपुरःसरभूते नेत्रे वधवा ॥ शिप्यस्य पुष्पं पाणी प्रदापयेत् ॥६॥ अकामानिक्षिपेत्पुष्पं देवस्याभिमुखं स्थितः। तदनन्तरं बुभुक्षोः पुष्पपातवशान्नाम कुर्याहे साधकस्य च ॥ ६२॥ १३. स.ग.पु. मत्रिवेनेति पाट । २२.स.पु. भूतेनेति पाठ ।।

·६३ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २५ वक्राङ्गादिपूर्व शिवान्तं पुंसः, • स्त्रियस्तु शक्त्यन्तम् ॥ १२॥ यस्तु निष्कामस्तस्य मुमुक्षोर्यरुरिच्छातः यथारुचि कुर्याद्वा न वेत्यर्थः ।। पूर्वोक्तस्य साधकदीक्षादीक्ष्यस्य नाम वै साधकस्य वा। वाशब्दो निश्चये कुर्यादेवेत्यर्थः ।। अथ मुखमुदाट्य तं शिष्यं शिवाय प्रणिपातयेत् ॥६३ ॥ शाक्तमागोंदटनव्याप्त्या मुखमस्य लाघवे- नोद्घाटयेत् यथासावुद्भूतफुल्हन्यायेन विकस- तीति गुरवः ॥ ६३ ॥ . प्रदक्षिणमतः कृत्वा मैण्डलेऽनौ प्रणम्य च। -- एस.पु.नामिति पाठः। २ रा. ग. प. ८.३० पठो हात पाः ।

·खच्छन्दतत्रम् । [१ पर . अग्निकुण्डसमीपे तु आचार्यः पशुना सह ॥६४ ॥ भवेदिति शेपः। प्रदक्षिणादिकर्तृत्व द्वयो- रपि । अत्र च पूर्वोक्ता कराकर्षणयुक्तिः स्मतव्या ॥ ६४॥ आत्मसव्येऽथ दिग्भागे मण्डलं प्रणवेन तु। पूर्ववन्नाडिसंधानं तदर्थ चाहुतित्रयम् ॥६५॥ संपाताभिहुतिं कृत्वा अणुतर्पणमेव च । पूर्णाहुतिं ततो दत्त्वा प्रायश्चित्तानि होमयेत् ॥६६॥ घाना चाटशतं 'पिङ्गलामध्यमा नाडी शिष्यदेहाद्विनिर्गता। (स्व०३११४९) इति प्रागृक्तस्थित्या शिष्यकरगुरुजदासवा- १. पु. अपनी इति पार ।।

·६७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । तदर्भयुक्त्या नाडीसंधानम्, अणवो मूलाद्या मत्राः॥६६॥ एतत् कृत्वा पश्चात् पातयेदाहुतित्रयम् । जात्युद्धारे ध्रुवेणैव द्विजत्वापादने तथा ॥ ६७॥ ध्रुवं प्रणवमुच्चार्य 'अमुकस्य जात्युद्धारं करोमि स्वाहा' इति प्रयोगेण पशुदेहसंव- द्वाया जातेरुद्धारे तिस्र आहुतीः पातयेत् । ततोऽपि 'द्विजवापादनं करोमि स्वाहा' इति प्रयोगेण भाविरुद्धांशापादनयोग्यतार्थाचिन्त्य- शक्तिभिः मन्त्रैः शुद्धविद्यापदजननयोग्यता- त्मकद्विजत्वापादनायाहुतीस्तिस्रः पातयेत् । अतश्च यत्किंचिदूचुः-द्विजवापादनमेतन्न व- तमानशरीरविपयम् । तत्र तव्या देहा]धि- तायाः शूद्रादिजातेरेव स्थितत्वात् द्विजत्व- जातेश्च परस्या नित्याया जन्यत्वाभावादिति कर्मान्तरवशसंभाव्यमानद्विजदेहापेक्षयैवेतद- ·[४ पट खच्छन्दतन्त्रम् । वाचत्वारिंशत्संस्कारापादनेन द्विजस्यैव का- यमिति तदेषां जातिग्रहग्रस्ततयाननुन्मिपि- तविवेकवादविदितपरमेशशास्त्रार्थसतत्त्वमभि- धानमुपेक्ष्यमेव । यतो भाविद्विजदेहविष- यमेतदित्यत्रार्थे श्रुतिरस्ति । यथा च व. र्तमानस्य पशुशरीरस्पाचिन्त्यशक्तिमत्रप्रभा- वात् दाहादिकं जात्युद्धारश्च क्रियते तथा शुद्धतत्वमयदेहान्तरोत्पचिह्निजत्वापादनं च यद्यन्तजात्यान्त्यिजा देरपि क्रियते तन्न का- चिदनुपपत्तिः, श्रुतिस्त_त्राथें यथाभिहित- रूपा सेतिकर्तव्यता स्पैप्टैवास्ति । श्रूयते हि एतद्यथाद्यापि योगिन्यो मन्त्रादिप्रभा- वेन देहजात्यादि आत्मनः परस्य च परि- वर्तयन्तीति । माहेश्वरे च नये तदुक्तप्रक्रिय- यापि शिवपुमायाभ्योऽन्यत्तत्त्वजात्यादि सर्व- मेवानित्यम् । यत् तु भुवनाध्वनि अष्टचत्वा- रिशसंस्काराधानेन द्विजस्वापादनं क्रियते तत्पुत्रकस्य वामीश्यां गर्भाधानादियुक्त्या १०.१.१.पु.न तिरिति पाठ । २.पु. सटेति भामटेवि व पाह प्रतिभाति ।

·६७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम्। २९ तत्तत्त्वसंभाव्यमानभूतसर्गभोगशुद्धिमध्ये द्वि- जभोगेशुद्ध्यर्थम्, इदं तु समयिनो वर्तमान- देहविषयं तस्य तत्त्वशुद्धेरचोदितत्वात् । अत- चैतदेव यतो दीक्षितानाम् 'एकैव सा स्मृता जातिभैरवीया शिवाव्यया ।' (स्व०४५४१) इति वक्ष्यमाणस्थित्या न शुद्रादिजातीयत्व- मस्ति, प्रत्युत प्राग्जात्युदीरणात् प्रायश्चि- त्तिलं शास्त्रसमये स्थितानामुक्तं; द्विजस्यापि चेतदलौकिकं द्विजत्वापादनं कार्यमेव । यत्तु "येनेदं वद्धि भोगतः। (किरणा०) इति देहस्थियां वर्तमानदेहे मन्त्रयोजनं (न) कार्यमित्याहुः, तदारब्धदेहकर्मशुद्धयर्थ न कार्यमिति यद्युच्यते तयुक्तं, शोपदाहा- प्यायजात्युद्धाराद्यर्थं तु वर्तमानदेहेऽपि चो- दितत्वात् कर्तव्यमेव । अन्यथा 'मत्रशक्तिमिष्यामिः शोपनिर्दहनादिभिः।.. शरीरं शोपितं यम्माचदर्थमभिपेचनम् ॥ (स्व० ४।४४७) इत्यसंगतं स्यात् ॥ ६७॥ १रा••स्थिरपति पाठः। .रा.ग. • भूगनीति पाटः। जयदेवानिरपि मूटस्था पाए।

·[४ पट. खच्छन्दतन्त्रम् । अत्र द्विजत्वापादने कर्तव्यान्तरमाह वीजाहारे तथा देश- भावशुद्धौ द्विजो भवेत् । प्रणवपूर्व 'वीजाहारदेशभावशुद्धिममुकस्य करोमि स्वाहा' इत्यत्र प्रयोगः । इह 'बाह्मण्यं बीजशुद्ध्या सात् सा च स्त्रीपु व्यवस्थिता । तासां तु चपलं चित्तं चण्डालेप्यपि धावति ।। इति मुकुटसंहितोक्तन्यायान्न क्वचिद्दीजशु- द्विस्तिवी संभाव्यते,-इति सा मन्त्रैरेव सं- पाद्या, आहारस्य श्रुतिस्मृत्युक्तप्रक्रियया अ. निर्वाहादशुद्धिरस्ति, देशस्यापि म्लेच्छादिसं. पर्कात्, भावस्यासत्यानार्जवादियोगादिति शु. धिराधेयैव ॥ अत्रेवमस्य मन्त्रः शुद्धविद्यायां जननेनापा- दितलोकोत्तरद्विजस्वस्य प्रणवेनाहुतीस्तिस्रो रुद्धांशापादने तथा ॥ ६८॥ प्रणवपूर्व 'रुद्रांशो भव साहा' इति प्र- योगात् भाविभैरवीभावभूमिकाग्रहणाय रु-

·७१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् ३१
द्रांशत्वापादनमस्य कार्य येनाधिगतशास्त्रार्थो
रुद्रध्यानैकनिष्ठः स्यात् ॥ ६८ ॥
तचेतिकर्तव्यतां दर्शयितुमाह
अस्त्रेण प्रोक्षयेच्छिप्यं
पुष्पयुक्तेन ताडयेत् ।
रेचकेन ततो गत्वा
शिष्यदेहे विशेद्धृदि ॥ ६९ ॥
पुष्पेति अस्त्रजप्तेन पुप्पेणेत्यर्थः । रेचकेने.
त्यूर्वमार्गिकेण ॥ ६९ ॥
अथ तत्र
ओंकारादि शिवं जप्त्वा
अस्त्रमन्नं फडन्तगम् ।
विश्लेपकरणं कृत्वा
चैतन्यस्य विधानतः ॥७०॥
छेदयेदस्त्रमन्त्रेण
कवचेनावगुण्ठयेत् ।
अङ्कुशेन समाकृप्य
द्वादशान्ते तु कारयेत् ॥७१॥

·१२ स्वच्छन्दतन्त्रम् । [४ पटक , तत्रस्थः पुद्गलो ग्राह्यः संपुव्यैव ध्रुवेण तु । संहारमुद्रया सम्यक शिवं निष्कलं, चैतन्यस्येति पुर्यष्टकरूपस्य, विधानत इति पूर्वोक्तरश्मिमात्रावियोगभाव- नया, अनुशेनेति मूलमन्त्रस्प कुटिलकलाक- मेण अदुशमुद्राप्रदर्शनेन चेत्यर्थः । पुद्गलो जीवः, सम्यगिति खाभेदप्रतीतिदायेन । यथोक्तं स्पन्दे ..."अयमेवात्मनो ग्रहः। (स्प० २१७) इति ॥ अथोध्वकेन पूरकेण विशेदृदि ।। ७२॥ . खस्मिन् ॥ ७२ ॥ तन संस्कुभ्य सरसीकृत्य रेचयेत्पुद्गलं पुनः। स.पु. निष्ठनागामिनि पार । २. सत्यति पाट ।

·७४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । त्यजन्तं देवताषटुं ततश्चापि स्वकं पदम् ॥७३॥ समरसीकरणं वक्ष्यमाणखाभेदापादनं, रे- चनमूर्होद्वेष्टनक्रमेण, देवता ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्व- रसदाशिवशिवाख्या हत्कण्ठतालुभ्रूमध्यल- लाटब्रह्मरन्ध्रगाः, तत्याग एवं शिष्यस्य तद- धिष्ठिताध्वनि विश्लेपयोग्यताधानहेतुः, स्वा- मिनि जिते स्वस्यापि जयात्; वकं पदं भ्रम- ध्यम् । यक्ष्यति -unm.mmm 'ऐश्वरं लमते पदम् ।' (स्व० ४७९) इति तन्नेये तु तत्पदप्रापकात् तदाराधनायो- ग्यतामस्यादधीत । यदुक्तं मृगेन्द्रायाम् 'इति सामयिकं कर्म इत्युपक्रम्य 'यत्याप्य योग्यतामेति इति ॥ ७३ ॥ तत्रस्थं पुद्गलं गृह्य संपुट्य च भवेन तु। ११..पु. तरी । ५ ·३४ खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट. संहारमुद्रयोद्धृत्य शिप्यस्य हृदि योजयेत् ॥७॥ भैरवेणाभिमन्य भवेन भैरवेणेति निष्कलेनाभिमवणं च सतवारानित्याहुः । तदेतावत्पर्यन्तो रुद्रांशा- पादनाय ग्रन्थो नतु द्विजत्वापादनायेति भ्रमितव्यम् ॥ ७ ॥ द्विजत्वापादने तु पूर्वोक्त वक्तव्यशेषमाह एक- मुपवीतं शिशोर्ददेत् । एवमिति भैरवेणाभिमच्य मन्त्रशक्यैव : इदानीं शुद्धविद्यापदोद्भवात्मकद्वितीयजन्म- योगात् द्विजत्वं भवति । उपवीतमिति, उप आत्मसमीपे विशेषेण मत्रसामर्थ्यात्मना इतं संघद्ध वीतं च शुद्धमनन्तमन्त्रदैवतव्यापक- शुद्धविद्यात्मकशक्तिसूत्रप्रतिकतिरूपमेतदुपवी- , १स.ग.प.१.पु.विशेषेणेगी पाट । विवि पाद । २ स० पु.समेत- ·०६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । दचोपवीतो हि असौ आधानाचावदन्त्येष्टिं द्विजत्वे संस्कृतो भवेत् ॥७॥ गर्भाधानादयो वक्ष्यमाणाश्चत्वारिंशच्छुद्ध- विद्योद्भवात्मकप्रोक्तद्वितीवजन्मोपयोगाय, ते च मनशक्त्यैव सिद्ध्यन्तिं ॥ ७५ ॥ एतच्चत्वारिंशता संस्कारः पिण्डस्यापादनं जातेः भवतीति शेपः॥ कथमित्याह आहुतित्रितयेन तु । 'पूर्व निणीतेनेव इत्यर्थः ॥ न केवलमियता संस्कारः पिण्डस्य जात्या- पादनं यावत् चैतन्यस्यापि संस्कार- माधानान्त्येष्टितः परम् ॥७६॥ १. प...पु.पतला ·३ खच्छन्दतन्त्रम् । •[४ पट. सूक्ष्मविज्ञानतः कृत्वा द्विजत्वे संस्कृतो भवेत् । आंधानेनादिभाविना सहितः पर्यन्तवर्ती अन्त्येष्ट्यात्मा चत्वारिंशः संस्कारः, ततः परं वक्ष्यमाणं दयाक्षान्त्यांद्यात्मकात्मगुणसंस्कारा- प्टकं सूक्ष्मविज्ञानत इति भावनया । एवं द्विजत्वापादनार्थं यथोक्तं निर्वोक्तसतत्त्वं रुद्रांशापादनं कर्तव्यम् ॥ ७६ ॥ तदन्तेऽपि शतहोमं सहस्रं वा हुत्वा पूर्णाहुतिं ततः ॥७॥ दद्यादिति शेषः। शतादिहोमो मूलमत्रस्य तदङ्गानां तु दशांशः इति स्थितमेव ॥ ७७ ॥ तदिदमुपसंहरति समयी संस्कृतो ह्येवं एवमिति जात्युद्धारद्विजवरुद्रांशापत्तिभिः समयी समयः पारमेशशास्त्रमर्यादावर्तनम- स्यास्तीति कृत्वा ।

·३७ वाहितेति तद्योगादेव अस्य पाशशुद्धावीश्वर- पदाप्तिः । अतश्च यत्कश्चिदीश्वरतत्वयोजित- स्यास्य पुनकादिदीक्षायामधरपदशोधनं न यु- ७९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । यंदाह वाचनेऽस्याहता भवेत् । श्रवणेऽध्ययने होमे पूजनादौ तथैव च ॥ ७८॥ वाचनं बुद्ध्याद्यारोहायावर्तनं, श्रवणमर्था- ववोधः, अध्ययनं वेदवत्सततपाठ आगमय- न्यस्य, आदिशब्देन जपध्यानादयः ॥ ७ ॥ इत्थमयं समयी चर्याध्यानविशुद्धात्मा लभते पदमैश्वरम् । चर्याध्यानाभ्यां समयपालनयोगाभ्यासा- भ्यामेव विशुद्ध आत्मा यस्य । दीक्षया हि अ. स्याध्वशुद्धियोजनेन विना ईश्वरयोगयोग्यते- कम् इति ईश्वरपदं 'शुद्धमापन्धितसास कालरदं निघापयेत् । इति केरणवाम्यानुसारेण कालाग्निधाम वा ·[४ प्र० खच्छन्दतन्त्रम् । [मैव इत्यवोचत् तदसत्, समयिनो योजनि- कादरचोदितत्वात् कैरणस्य वाक्यस्य चास्य पुत्रकाश्रयभुवनदीक्षाविषयत्वात् । किरणायां हि समयिदीक्षान्ते ततो दीक्षां समाचरेत् । इत्युपक्रम्य पुत्रकविषयभुवनदीक्षा एतद्वा- क्यप्रमुख निर्वाहितेत्यलम् । ऐश्वरपदलाभोऽ- परा मुक्तिः॥ अथोक्तसमयिदीक्षानन्तरनिवां प्रथमत एव वा कर्तव्यां पुत्रकादिदीक्षां निणेतुं प्र. स्तौति अथ दीक्षाध्वशुद्यर्थ भुक्तिमुक्तिफलार्थिनाम् ॥७९॥ विधानमुच्यते सूक्ष्म पाशविच्छित्तिकारकम् । भुक्त्यर्थिनः साधकाः मुक्त्यर्थिनः पुत्रका- चार्याः, तेषां या दीक्षा तस्यामध्वशुद्धयर्थं सू- ममिति भाविव्यात्या समूलपाशोन्मूलने स. उमरेन।

·८१ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । परतत्त्वयोजनिकादिरूपं विधानमुच्यते । सम- यिनस्तु अधिष्ठातृकारणविश्लेषमात्रपूर्वमीश्व- रतत्त्वाराधनयोगयोग्यता, इति तं प्रति न सूक्ष्मविधानं. नापि परा. मुक्तिर्नापि मत्रा- राधनक्रमेण भुक्तिरिति भाविपुत्रकादिपद- प्राप्तियोग्यताजननमानं समयिदीक्षालक्षणम् । यथोक्तम् "समयी राजपुत्रवत् ।' इति ॥७९॥ अथ पुत्रकसाधकदीक्षयोविषयविभागं स. पीठिकावन्धं करोति गुरुः संपृच्छते शिष्यं द्विविधं फलकाङ्गिणम् ॥८॥ द्विविधं बुभुक्षु मुमुक्षु वा, फलमिति मोक्षो भोगो वा ॥ ८०॥ अतश्चेदमस्सै ब्रूयात् फलमाकाङ्क्षसे याह- तादृक् साधनमारभे। साधनं दीक्षाविधिः॥ .

·[४ प्रट० खच्छन्दतन्त्रम् । मिव] इत्यवोचत् तदसत्, समयिनो योजनि- कादेरचोदितत्वात् कैरणस्य वाक्यस्य चास्य पुत्रकाश्रयभुवनदीक्षाविषयत्वात् । किरणायां हि समयिदीक्षान्ते ततो दीक्षां समाचरेत् । इत्युपक्रम्य पुत्रकविषयभुवनदीक्षा एतद्वा- क्यप्रमुख निर्वाहितेत्यलम् । ऐश्वरपदलाभोऽ- परा मुक्तिः॥ अथोक्तसमयिदीक्षानन्तरनिर्वयां प्रथमत एव वा कर्तव्यां पुत्रकादिदीक्षा निर्णेतुं प्र. स्तौति अथ दीक्षाध्वशुद्ध्यर्थ भुक्तिमुक्तिफलार्थिनाम् ॥७९॥ विधानमुच्यते सूक्ष्म पाशविच्छित्तिकारकम् । भुक्त्यर्थिनः साधकाः मुक्त्यर्थिनः पुत्रका- चार्याः, तेषां या दीक्षा तस्यामध्वशुपथ सू- क्ष्ममिति भाविब्याप्त्या समूलपाशोन्मूलने १२. उन्मूनेन।

·८१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । परतत्त्वयोजनिकादिरूपं विधानमुच्यते । सम- यिनस्तु अधिष्टातृकारणविश्लेपमात्रपूर्वमीश्व- रतत्त्वाराधनयोगयोग्यता, इति तं प्रति न सूक्ष्मविधानं नापि परा मुक्तिर्नापि मन्ना- राधनक्रमेण भुक्तिरिति भाविपुत्रकादिपद- प्रातियोग्यताजननमानं समयिदीक्षालक्षणम् । यथोक्तम् ..........."समयी राजपुत्रवत् । इति ॥ ७९ ॥ अथ पुत्रकसाधकदीक्षयोर्विषयविभागं स- पीठिकावन्धं करोति गुरुः संपृच्छते शिष्यं द्विविधं फलकाङ्क्षिणम् ॥८॥ द्विविधं बुभुक्षु मुमुहूं वा, फलमिति मोक्षो भोगो वा ॥ ८॥ अतश्चेदमस्से घूयात् फलमाकाङ्कसे याह- तादृक् साधनमारभे। साधनं दीक्षाविधिः॥ .

·खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० - । यतः वासनाभेदतः प्राप्तिः साध्यमन्त्रप्रचोदिता ।। ८३॥ साध्य आराध्यो ,यो मत्रः स चिन्तामणि- कल्पो वासनानुसारं. फलति । अत एव श्रीस्पन्दे 'तदाक्रम्य बलं मत्राः। (प० २०१०) इत्युपक्रम्य 'सहाराधकवितेन । (१०२।१०।) इत्यन्तम् ॥१॥ तथाच मन्त्रमुद्राध्यद्रव्याणां होमः साधारणः स्मृतः। भुक्तौ मुक्तो च ॥ वासनाभेदतो भिन्नः शिष्याणां च गुरोस्तथा ॥२॥ यदा शिष्यःखप्रत्ययी तदा गुरुः तद्वासनानुः सारं मुक्तये भुक्तये वा जुहुयात् । यदा तु ·अंशेन स्थापितोऽध्या यस्य, यस्मिन्नेव च सा- शिवधर्मः शिवशास्त्रोक्तसमाचारः नित्या. साप्यमत्रेणेव विशुद्धो न तु लोकर्मिण इव ८४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ११ गुरुप्रत्ययी तदासौ स्ववासनानुसारं मुक्तय एव तस्य बुभुक्षाभावादित्वर्थलभ्योऽयमत्रा- शयः॥ ८२॥ अथ वासनाभेदतः शिष्यभेदं प्रतिपाद- यति साधको द्विविधस्तत्र शिवधयेकतः स्थितः। शिवमन्त्रविशुद्धावा साध्यमन्त्रनियोजितः ॥ ८३॥ ज्ञानवांश्चाभिषिक्तश्च मन्त्राराधनतत्परः। त्रिविधायास्तु सिन्दे सोऽवाहः शिवसाधकः ॥८॥ वियोगेन विद्यते यस्य, अत एव शिवपदेन . १.पु. मिलोगेनेडि पाटः !

·૪૨ खच्छन्दतघ्नम् । [४ पटक ध्यमवयोजित इत्याचार्येणाराधकत्वेन नियुक्तः। ज्ञानवानिति अधिगतमन्नतन्त्ररहस्यः ॥ ८ ॥ अपरमाह द्वितीयो लोकमार्गस्थ इष्टापूर्तविधी रतः। कर्मकृत्फलमाकाङ्क्ष शुभैकस्थोऽशुभोज्झितः ॥८॥ लोकमार्गः श्रुतिस्मृत्याचारः, इष्टं तीर्थ- खानान्नदानादि, पूर्त कूपतडाकमठादि, फ- लमाकाइन् कर्म शुभमेव करोति न तु मन्त्राराधनम् 'लोकधर्मिण्यसौ दीक्षा मबाराधनवर्जिता।' ('स० ४११४५) इति वक्ष्यमाणत्वात् शुभकर्मणैव तु फलस्य साधनात्साधकोऽयं, दीक्षया वस्याशुभमात्र- मेव शमनीयमित्याह अशुभोज्झित इति ॥८५ . 15.स. पु. विविधो रोदेति पाठ । २.दु. सागाह इविपाट ।

·८६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १३ 'अत एव तस्य कार्य सदा मन्त्रै- रशुभांशविनाशनम् । सदेति देहारम्भकर्मवर्ज यद्यदकरोत् क- रिष्यति वा तन्त्र मध्ये योऽशुभांशः स स- वोऽस्य शोध्यः॥ .."प्रारब्धेकं न शोधयेत् ।' (स्व० ४।१४३) इति वाक्यस्य प्रायशः सर्वविषयत्वादसंकी- चारेण शिवधर्मिणा भाव्यमित्याह गृहस्थो वा यतिर्वासा- वाश्रमकतमस्थितः ॥८६॥ श्मशानादिकवृत्तेनैव वा सिद्धिं साधयेत्, गृहस्थवृत्तेन तादृशैरेव द्रव्यैः न तु शवलतया, असाविति शिवधर्मी न त्वन्यः तस्य मन्त्रारा- धनेऽनधिकारात् न तु आश्रमानवक्तृप्तिपरमे- तत् इहानुपयोगात् ॥ ८६॥ प.पु.माता- १.स.पु. आभमैक टपस्थित इनि पाठः। निकरोति पाठः। ३२.पु. मुद्राराधनेति पाठः।

·[४ पटक
-
खच्छन्दतत्रम् ।
साधकं निर्णीय मोक्षेकनिष्ठं पुत्रक नि-
णेतुमाह
मुमुक्षुर्द्विविधः प्रोक्तो
निर्वाजो बीजवान्पुनः।
उभयोर्विपयविभागमाह
वालवालिशवृद्धस्त्री-
भोगभुग्व्याधितात्मनाम् ॥८॥
एषां निर्वीजिका दीक्षा
समयादिविवर्जिता।
वालिशो मूर्खः, वृद्धोऽनुष्ठानासमर्थः, भो.
गभुक् उपनतभोगेकसक्तोऽप्यायातशक्तिपातो .
दीक्ष्य एव । अन्ये त्वालस्योपहतोऽयं न पा-
ब्रम् , अतो भोगमुक् अपथ्यपरश्चासौ व्या-
धित इति योजयन्ति, व्याधितो दुश्चिकित्स्यः,
नि:जिकत्यस्य व्याख्यानं समयादिविवर्जितेति
आदिशब्दात्पवित्रकादिविधिः । वक्ष्यति च
'समयाचारपाशांव निजायां विशोधयेत् ।'
(स्व० ४१४९)
इति ॥ ८७॥

·९० लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोताख्यटीकोपेतम् । विद्वद्वन्द्वसहाना तु सबीजा कीर्तिता प्रिये॥८८॥ विदुषां शास्त्रविवेककुशलानां द्वन्द्वसहानां बतचर्यादिक्लेशक्षमाणां समयपालनेऽपि श- क्तत्वात् ॥ ८८॥ दीक्षानुग्राहिकां तेषां समयाचारसंयुता। पूर्वाविवेक्यशक्तविषया इयं तु विपरीतवि- पयेति तात्पर्यम् ॥ . अतश्च विशेषसमयाचारा मन्त्राख्ये ये प्रकीर्तिताः ॥८९॥ तेऽन पाल्याः प्रयत्नेन मोक्षसिदिमभीप्सता। मश्राख्ये मतपीठे, अस्मिन् ये 'न निन्देश देवं न प शायं तदुपम् ।' (स्व. ५४५) 1.पु.मिमी पाठ ।

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० इत्यादयो वक्ष्यमाणा विशेषसमयाचारा उकाः, ते अति सवीजदीक्षायां प्रयत्नेन पाल्या, अन्यथा प्रायश्चित्तित्वमिति भविष्यति । मन्त्रा- ख्ये इति विद्यापीठादेरप्युपलक्षणपरम् ॥ ८९ ॥ येयमेव निर्णीता दीक्षा सवीजा सा तु विज्ञेया पुत्रकाचार्ययोः स्थिता ॥९॥ वागीश्या गर्भोद्भुतेः संसारप्रशमनेनानुक- म्पितः पुत्रः पुत्रकः, साधकदीक्षायां यद्यपि समयपालनमानातं तथापि न तदीक्षा सबीजो- च्यते, मुमुक्षुर्दिविधः इति परिभाषणात् ॥१०॥ एवमस्मिंश्चतुर्विधे दीक्षाकर्मणि प्रथमम् गृहस्थो वाश्रमी वाथ यतिः संकल्प्य दीक्षयेत् । वाक्यार्थस्यात्र कर्मता पश्य मृगो धाव- तीतिवत् , तेन गृहस्थोऽयमाश्रमीति ऐहिक- भोगस्पृहयालः, यतिरित्येतद्विपरीतो वेत्येतत् १स.पु०सपि इति पाठ ।

·वक्ष्यमाणपडघ्वव्यातिज्ञो गुरुः प्राधान्यात शिवाग्नावेव अशेषपाशप्लोपिणि, अध्वानमि- तीह प्रस्तुतं कलाप्यान, तत्वादिदीक्षायां तु ४७. १२ सो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोतास्पटीकोपेतम् । प्रथमं संकल्प्य एतदुचितेनैव असंकीर्णेन वि- धिना दीक्षां कुर्यात् ॥ तत्र पुत्रकदीक्षायां प्रक्रमते पाशसूत्रकमादाय शिष्यदेहेऽवलम्वयेत् ॥९१॥ अधिवासावसरे अंधिवास्यकुम्भामे यत्सं- रक्ष्य स्थापितमवलम्बनं शिखाग्रात्पादान्तं प्राग्वत् ॥ ९१॥ अथ अध्वानं संधयेदनौ धाम्ना चैव विचक्षणः। तत्त्वादिरूपं संदधीत ॥ न चानावेव यावत् कुम्भमण्डलबहिस्थ- बाध्वात्मस्थः शिशोश्च यः ९२ १५.पु. तापिता पट ·१८ खच्छन्दतम् । [१ पर० सूत्रस्थश्चापि चैकत्र अध्वसंधिः प्रकीर्तितः। आत्मस्य इति गुरोः ॥ ९२॥ एकत्रेत्युक्तमधिकरणं विभजन्नध्वशुद्धिं नि- रूपयितुमाह पड्डिधस्याध्वमार्गस्य साधारणगतस्य तु ॥ ९३ ॥ कुण्डे संकल्प्य संशोध्य- मध्वसंधौ तु होमयेत् । वर्णमम्रपदकलातत्वभुवनभेदात् पविध- त्याध्वनः तत्तत्पदप्राप्तिहेतुतया मार्गरूपस्य कुम्भादिषु पट्सु अधिकरणेषु साधारणगत- स्थाभेदेने स्थितस्य तथा ज्ञातस्य च मध्यात् संशोध्यमित्यन्तर्भूताध्वपञ्चकमेकतमं प्राधा- न्येन शोधयितुमिष्टं, कुण्डे इति तस्थे शि- चानो संकल्प्य अध्वसंधिनिमित्तं होमं कु- यात् ॥ ९३॥ १.पु. मश्रर्मपाविति पाद ! १स.थमेदस्थितः।

·९६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योगाल्यटीकोपेतम् । १९ कथमित्याह मूलमन्त्राष्टशतिक- मध्वसंधानहेतुतः ॥९४॥ प्रणवमूलमन्त्रोचारपूर्वमध्वसंधिर्भवतु खाहा इति प्रयोगेनाध्वव्याप्तिज्ञो गुरुरप्टोत्तरं शतं जुहुयादिति यावत् ॥१४॥ अध्वावलोकनं पश्चा- याप्यव्यापकभेदतः। अवलोकनं भावनं कुर्यादिति शेषः । व्याप्ति स्फुटयति भुवनव्याप्तिता तत्त्वे- प्वनन्तादिशिवान्तके ॥ ९५।। अनन्तादिशिवान्तके यानि भुवनानि तया- पकत्वं तत्त्वेषु ॥ ९५॥ तानि च तत्त्वानि व्यापकानि च पड्रिंशत् ये वन्ये प्रयोऽचानः ·[४ पट० स्वच्छन्दतन्त्रम् । मन्त्रवर्णपदात्मकाः। वर्णाः पश्चाशत् पदानि नवात्मसंवन्धी- न्येकाशीतिः॥ तेच तत्त्वान्तर्भाविनः सर्वे तत्त्वानि अन्तर्भावयन्तीति कृत्वा । कथम् वाच्यवाचकयोगतः ॥ ९६॥ तत्त्वानि वाच्यानि मत्रादयो वाचकाः । यथा च अयं वाच्यवाचकभावस्तथाग्रे भवि- ज्यति ॥ ९६ ॥ कलादीक्षायाः प्रस्तुतत्वात् तदन्तर्भावं तावत्पश्चानामध्वनामाह कलान्त विनस्ते वै निवृत्त्याद्याश्च ताः स्मृताः। अस्य सर्वस्य अध्वग्रन्थत्यायं पिण्डार्थः- परमेश्वरश्चिदानन्दधनः स्वतन्त्रभट्टारकः एका- दशपटलनिरूपयिष्यमाणस्थित्या उन्मनाख्य- या स्वस्वातन्यशक्त्या शुन्यादिक्षित्यन्तमनन्तं ·[१ पट० - स्वच्छन्दतन्त्रम् । तत्त्वः परभैरवरूप एव, तथावापरिज्ञानात् तु तन्मायाशक्तिकृतादपूर्णमन्यः शब्दराशि- कलाविलुप्तविभवत्वात् वर्णादिभिः कलादि- भिश्च तात्त्विकस्वरूपेणास्फुरद्भिः प्रत्ययोद्भव- क्रमेण देहादी ग्राहिताहंभावो विषयमात्रासु ग्राहितभोक्तृताभिमानश्च खेचर्यादिचक्रचतु- ष्टयस्य भोग्यतां प्राप्तो वदः पशुः संपन्न, इत्यस्य पशुभावशमनाय पारमेश्वरी अनुग्रा- हिका शक्तिः शिवाभिन्नाचार्यदृदये पारमा- र्थिकेन खरूपेण स्फुरन्ती शिष्यस्य सर्वम-. ध्वानं संकोचकत्वप्रशमनेन असंकुचितखश- तिसारतया स्फारयन्ती शोधयति दीक्षाज्ञा- नादियोगेन, अत एवमाचार्यस्फारसारा म- श्रादयः शोधकाः पश्वात्माभिनिविष्टाः शो- ध्याः, - इति शोध्यशोधकभावेऽपि न काचित् क्षतिः । यतश्चैकेकस्यापि अध्धनः सर्वमयत्व- मस्ति अत एव तत्तदध्वप्राधान्येन दीक्षाया- मन्याध्वपञ्चकमन्तर्भावशोधनमुक्तव्याप्तिसत. त्वं कार्यम् । उक्तं च श्रीस्पन्दे .स.पु. प्राममिति पाट.1 ·.सा चादूर एव व्यक्तीभविष्यति । ९८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ५३. 'सेयं क्रियात्मिका शक्तिः शिवस्य पशुवर्तिनी । बन्धयित्री स्वमार्गस्या ज्ञाता सिद्धधुपपादिका ॥ (३६१८) इत्यलं, केवलं 'यावन्न वेति वै व्याप्ति कुण्डस्यवात्मनोऽपि वा । साध्यस्यैव पशोश्चय पाशानां च पडघ्ननः ।। बालय क्रीडते तायकार्य तस्य कथं भवेत् । (१६।५४) इति मृत्युजित्युक्तत्वात् तत्र तत्र व्यातिप्र- दर्शनायायमस्माकंभरः, इति न नो वाचालता कल्प्या सचेतोभिः॥ अथ प्रसङ्गात्कलावाचकान्मन्त्रानाह हृदाया वाचकास्तासां बीजमन्त्राः प्रकीर्तिताः ॥९७॥ वीजमत्रा इति निकलाः, हृदाद्या इति हृच्छिर-शिखाकवचनेत्रमन्त्राः - क्रमेण निय- त्यादीनां वाचकाः ॥ ९७ ॥ एवं चास्मिन् कलादीक्षाविधी एकैकस्याः कलायाश्च पृथग्व्याप्तिं विभावयेत् । . पगु• साभ्यापाशी पार;

·५४ स्वच्छन्दतात्रम् । [४ पट० " ताश्च पृथिव्यादिकला जेया ब्रह्माद्याः कारणाश्च ते ॥ ९८॥ निवृत्त्याद्याः पृथिव्यादिशक्तिरूपा ज्ञेयाः पृथिव्याटीनामेवानाश्रितपर्यन्तं सूक्ष्मतयाव- स्थानात् । एतच्च पञ्चतत्वदीक्षाविधौ स्फुटी- भविष्यति । एता एवमधिष्टातृरूपतया ब्रह्म- विष्णुरुडेश्वरसदाशिवशिवाः, अतश्च अधि- टातृदेवताशुढ्याप्येताः शुद्धा भवन्तीत्यपि सूचितम् ॥ ९८ ॥ उपसंहरति एवं व्याप्तिं भावयित्वा प्रतिकलं समनन्तरवक्ष्यमाणव्याप्तिमेवमिति निर्णीतपरसूक्ष्मस्थूलकमेणाध्वनो भावयित्वा अध्योपस्थापनं भवेत् । उपस्थापनमेकतमस्य प्रधानतया शुद्ध्यर्थ संमुसीकरणम् । अत्र च धामादीत्यादिना (स्व० ४।१०१) मत्रं वक्ष्यति ॥ १६०ग.पु. एना इति पार ।

·किंच तच्दृष्यादिफ एतं देहपि संपन्नमति न तत्र १०० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् एवमुपस्थितस्य संनिधानाय त्रिराहुतिं ध्रुवेणैव दद्यादिति शेपः॥ अध्वशुद्धिरतो भवेत् ॥ ९९॥ कथमित्याह अग्नी तु पूजिते देवे अध्वन्यासे कृते सति । तदेव पादादारभ्य पृथिव्यादिक्रमान्यसेत्॥१००॥ तदेवेति निवृत्यादिरूपं, पादादिति संहा- रकमेण, तत्र गुल्फान्तं निगृत्तिः, नाभ्यन्तं प्रतिष्ठा, ताल्यन्तं विद्या, मूर्धान्तं शान्तिः, ब्रह्मरन्धान्तं शान्त्यतीता, -- इति भविष्यति । इत्थं च वर्तमानप्राणदेहप्रतिकृतिरूपे सूत्रक- देशानुसारिगुल्फनाभ्याद्ययधिमति अध्यन्यास- समपदीक्षायामिर पृथक् जायुद्धारद्विजस्या- पत्यादि क्रिपते एपगचोदनात् । भाविस्थित्या ·खच्छन्दतन्त्रम् । [१५० तु निष्कृतिहोमान्तर्भावेन भाविदेहाश्रयतया- पि चैतन्यस्य तत्कृतं तत्स्थीकरणादियुक्त्या वर्तमानदेहाश्रयस्यापि संपयते । एवं समय- दीक्षान्त विपुत्रकदीक्षापक्षे च वर्तमानदेह- विषयो दीक्षासंस्कारः पुनरुपयुक्तः ॥ १००॥ पूर्वोक्ते उपस्थापने मन्त्रमाह धामादिः प्रणवादिश्व निवृत्त्यै च नमः पुनः। उपस्थापनमन्त्रोऽयं व्याप्तिं ध्यात्वाध्वसंस्थिताम् १०१ प्रयोक्तव्य इति शेषः । अत्र च प्रणवधाम- भ्यामनन्तर हुन्मत्रः पूर्वोक्तः पठनीयः 'हृदाया वाचकास्तासां वीजमत्रा .....' इत्युक्तत्वात् । एवमुत्तरत्रापि ज्ञेयम् ॥ १०१ ॥ यदुक्तम् एफैकस्याः कलायाः पृथग्व्याप्तिरिति तत् स्पष्टयति निरत्त्यभ्यन्तरे पृथ्वी शतकोटिप्रविस्तरा। स.पु. योन्यमिपि पाट, ·१०३ सो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । ५७ तस्यां च भुवनानां च शतमष्टोत्तरावधि ॥ १०२॥ अष्टाविंशतिः पदानि वर्ण एकोऽन संस्थितः। मन्त्री द्वावेव विज्ञेयो शतकोटीति योजनशतकोटिविस्तारेत्यर्थः । शतमष्टोत्तरावधीति, तत्र कालाग्निः कूष्माण्डो हाटक इति ब्रह्माण्डान्तरधोभागगतास्त्रयः। मध्ये भूलोकाधिपतिः शिवः, तदुपरि सत्यलो- कान्तमधिष्ठाता ब्रह्मा, तदुपरि विष्णुरुद्रौ स्वलोकयोरित्यन्तः सप्त, वहिरस्य दशसु दिनु स्थितं रुद्रशतं तदुपरि सर्वेषां खामी वीरभद्रः, इत्येतदष्टोत्तरं शतम्, पदानि त्वष्टाविंश- तिः, भाविनवनाभमण्डलारम्भिभागेकाशीति- निविष्टवक्ष्यमाणविभागनवात्मवर्णान्येकाशी- तिस्तत्तद्विश्रान्तिप्रदत्वात्पदानि तेभ्यः प्रकृति- तत्त्वाधिष्ठितेशदिग्गतभागनवकगतं प्रातिलो- म्येनेशोतरादिक्रमेण मध्यपदं यावत् ओंका- १९.पु. तत्वप्रदेति पाठः। ८ ·स्वच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० रायूकारान्तं पदनवकं, तथैव पुरुषतत्वाश्रि- तकुवेरदिग्गतमूकारादियकारान्तं नवकम् , एवं नियतिस्थानस्थवायुदिग्गैतमूकारान्तमिति स- तविंशतिः पदानि; कोलतत्त्वास्पदवरुणदिग्ग- तेशकोणस्य ऊकारश्चेत्यष्टाविंशतिः पदानि । अत्रैव स्पष्टीकरणार्थमयं प्रस्तारः प्रदश्यते । सदाशिव मोह अओं र ऊ हो प्रकृति य ऊक्ष य क्ष क्ष I- व म व म ho र र ह र य यक्ष भों शुविधा घ द म । ह र नियति म पाया भी छ म च काट वर्ण एक इति मातृकासंवन्धी प्रातिलो- १.पु. दिदस्थयकारादि इति पाठ । २.पु.कलेति पाठ ।

·. १०३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोलोताख्यटीकोपेतम् । ५९ म्येन क्षः । यद्यप्ययं पूर्व वक्रभङ्ग्या शान्त्यती- तापरमार्थ ईशानवक्रवाचकत्वेन निरूपित इह तु पृथिवीवाचकत्वेन, तथापि आदिक्षा- न्तस्य शब्दराशेरशेपविश्वशरीरपरभैरवपराम- त्मिकत्वेन एकैकोऽप्यंशः 'प्रदेशोऽपि ब्रह्मणः सार्वरूप्यमनतिक्रान्तथाविकल्प्यथ ।' इति स्थित्या विश्वरूपत्वाद्विश्वाभिधायको, वाच्योऽपि चांशः 'एकैकन च तत्वेऽपि पत्रिंशत्तत्त्वरूपता।' इति नीत्या विश्वात्मकत्वात् सर्ववर्णवाच्यः। ततश्च भगवता शक्तिनियन्त्रणाय एवमत्यण्व- पि वा तत्तदागमे सिद्धवाचकभावे विचि- दीक्षादिक्रमोपयोगिनि निरूप्यमाणेऽपि न कोचिदनुपपत्तिः । मन्त्राविति निष्कलसे योजातौ ॥ एवमस्यां निवृत्तिकलायाम् अध्वष्टुं विभावयेत् ॥ १०३॥ १० पु. कदाचिदिति पाठः, २० पु. १ नैष्कतहदये पाठः ।

·६० खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० अथेमां निवृत्तिमन्त वितापराध्वव्याति पूर्वोतक्रमण पुष्पगन्धादिना पूज्य अस्याश्च प्राइमन्त्रेण संनिधावाहुतित्रयम् । संनिधानाय आहुतित्रयं दद्यादिति शेषः । कलाद्यध्वान्तर्मलनयं शोध्यमिति वक्तुमाह मायीया भुवनाकारा मलाः कर्म च संस्थिताः॥१०४॥ पाशा इति शेपः ॥ १०४॥ तत्र शरीरभुवनाकारा मायीयाः परिकीर्तिताः। भोगहेतुश्च कर्म स्या- दभिलाषो मलोऽत्र तु ॥१०५॥ भुवनैर्भावभूतादि लक्ष्यते, तेन यत्किंचि- द्वेद्यतया भाति स मायीयो मलः, भोगेन १. पु. पूर्वोचसोगेवि पाट ! ३ स. पु. भेद्यतयेति पाठ ।

·१०६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ६१ तदाक्षिप्तं जन्मापि लक्षितम् । उक्तं च प्रत्य- भिज्ञायाम् 'मिन्नवेद्यप्रथाचैव मायाख्यं.' इति । तथा ....... 'जन्मभोगदम् । 'कर्तर्यगोधे काम तु । (६० प्र० ३।२।५) इति । 'अभिलाप' इंति अपूर्णमन्यतात्मा लोलिकारूपः नतु किंचिन्मे स्यादितीक् रागतत्त्वस्यैवमात्मत्वात् । अत्र विति, एत- मिन्नाणवे भित्तिभूते सति अन्यन्मलद्वय- मित्यर्थः ॥ १०५॥ अत एव शान्त्यतीतायामपि सूक्ष्मभुवना- वस्थितेः प्रतिपादयिष्यमाणत्वात् तावतांशेन मलसंस्कारस्य सत्वात् शोध्यतां प्रतिपादयि- प्यन्नुपसंहरति एवं पाशनयं भाव्यं दीक्षायामध्वसंस्थितम्। अथैतद्भावयित्वा तहिशुद्धयै च दीक्षा च यथाविधि ॥१०६॥ - क्रियते सा.

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. विविधं तेपां पाशानां विशेषेण संस्कार- पर्यन्तताप्रशमनरूपेण शुष्यर्थं चकाराद्योज- निकाग्रन्थनिर्यशिवत्वाभिव्यक्त्यर्थं च दान- क्षपणात्मा दीक्षा क्रियते ॥ १०६ ॥ तद्विधि प्रस्तोति आदौ शक्तिं न्यसेहेवि कलातत्त्वसमन्विताम्। शक्तिमाधाररूपां पारमेशी क्रियाख्या कला- दीक्षाप्रस्तावात् प्रथमं निवृत्तिकलात्मना तत्त्वे- नान्तर्भावितापराध्वपञ्चकेन सम्बद्धाम् ॥१०७॥ तथा हृदा संकल्प्य वागीशी व्यापिका सर्वयोनिपु॥१०७॥ न्यसेत् । हृदेति काकाक्षिवत् पूर्वत्रापि योज्यम् । उक्तं च 'हृदाद्या वाचकास्तासां इति। 'वागेव विश्वा भुवनानि जथे। इति स्थित्या यथास्याश्चतुर्दशविधभूतसर्ग- जन्मभूमिव्यापकत्वं तथा निर्णीतमेव ॥१०॥ ....... | (१९७) ·१०९ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयौतायटीकोपेतम् । ६३ निवृत्त्यनुसारेण योनीनिरूपयति शतरुद्राद्यनन्तान्तं योनयो विविधाः स्थिताः। विविधाश्चतुर्दशविधभूतसर्गजनिकाः ।। तासु च समकालमृतुत्वेन वागीशी संनिधापयेत् ॥१०॥ आयातशक्तिपातं प्रति शुद्धसृष्ट्योन्मुख्यसं- पाद्ययुगपदनेकदेहसर्गयोग्यतात्मकार्तवयुक्त्या सा तावत्संनिहिता, आचार्यस्तु तन्मूलवला- वष्टम्भात्मना प्रयोजकव्यापारेण तां संनिधि- मुद्रावन्धनपूर्वमग्निकुण्डेऽवस्थापयेत् ॥ १०८ ॥ अथ तां ध्रुवेण पूजयेत्पुष्पै- गन्धधूपैरनुक्रमात् । अत्र च प्रणवं हृद्दीजं चोच्चार्य, 'पृथिवीतत्त्व- स्थानन्तादिवीरभद्रान्तनानाभुवनगतचतुर्दश- विधभूतसर्गविचित्रशरीरहेतवे निवृत्तिव्यापि-

·६४
खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट०
कायै वागीश्यै नमः' इति मन्त्रः संनिधापन-
पूजनयोः॥
अथ
ओंकारेणाहुतीस्तिस्रो
वागीशीसंनिधापने ॥ १०९ ॥
दद्यादिति शेषः ॥ १०९॥
दत्वा च
शिष्यं संप्रोक्ष्य चास्त्रेण
ताडयेदस्त्रमुच्चरन् ।
प्रोक्षणं हृदयदेशानुसारे पाशसूत्रे शिवा-
म्भसा, ताडनं तु भस्मना तैरेव वा ।।
ततोऽपि
रेचकेनात्मनो गत्वा
छिन्द्यात्तस्यासिना हृदः॥११०॥
'शशिमार्गेण शिष्याणां सूर्यस्थः प्रविशेद्धृदि ।'
इति श्रीलक्ष्मीकौलार्णवोक्तनीत्या स्वदक्षिणेन
निर्गत्य शिप्यस्य चामेन प्रविश्य पुर्यष्टकरूपं
शिप्यात्मानमस्त्रमत्रेण भावनया सूत्रस्थं छि-
न्यात् ॥ ११॥

·११२ मो०] श्रीक्षेमराजाचार्यहनोसोगारूपटीफोपेतम् । ६५ छिन्नंच धाम्नाकृप्य तदात्मानं द्वादशान्ते निधापयेत् । आकर्षणयुक्तिः पूर्वमेयोक्ता । एतच्च 'रम्मिमानापियोगेन कार्यम् । इत्युक्तम् ॥ अथ ध्रुवेण तत्स्थं संपुट्य चैतन्यं मुद्रयात्मनि ॥ १११॥ पूरयेनेरवेणैव तत्स्थं द्वादशान्तस्यं, मुद्रयेति दीसशिव- हस्तकृतयां संहारास्यया, आत्मनीति खहृदये, भैरवण निकलेन ॥ १११ ।। तेनेव च कुम्भयेद्रेचयेत्ततः। नासाक्रमेणैव ॥ १ ख.पु. कृतये इति पाट ।

·खच्छन्दतनम् । [१ पट० तत एव च द्वादशान्तात्तु संगृह्य योजयेद्भवमुद्रया ॥ ११२॥ योजनं वागीशीगर्ने, 'भवमुद्रा' लिए- मुद्रा ॥ ११२ ॥ योजने इतिकर्तव्यतामाह आत्मानमीश्वरं ध्यात्वा मायां वागीश्वरीमपि। संयोज्य तस्यां चैतन्य शरीराण्यध्वनि सृजेत् ॥११३॥ ईश्वरः क्रियाशक्तिप्राधान्यात् स्रष्टा, प्राडि- गीता तु बागीश्वरी संप्रत्यशुद्धावप्रमातृत्वा- न्माया, शुद्धावप्रसवे तु एव महामायात्मा भविष्यति, मायारूपायाश्चास्याः शुद्धविद्या- स्पर्शो नास्ति, अन्यथा क्रमिककर्मभोगानां युगपच्छुद्ध्यर्थमनन्तदेहसृष्टेरयोगात्, चैतन्य- मिति दीक्ष्यस्येति अर्थात्, अध्वनीति प्रकृते निवृत्तिकलाप्रधाने ॥ ११३ ॥ १० पु. अपि चाख इति पाठ ।

·११५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीझोपेतम् । ६७ किमर्थं सृजेदित्याह प्राक्कर्मवासनाशेष- फलभोगत्वहेतवे। पूर्वकर्मवासनाहेतुकानि यान्यशेपाणि ज- न्मायुभॊगात्मकानि फलानि तेषां भोग्यत्वं भोगसिद्धिर्यथा स्यात् ।। एतानि च शरीराणि युगपद्भिन्नभोगानि देशकालशरीरतः ॥ ११४ ॥ मन्त्रशक्त्या विपच्यन्ते शरीरमन्न खभावः। भिन्नो भोगो येषु, देशा- दित्रयान्तानि शरीराणि मनशक्त्या युगपद्वि- पच्यन्ते फलदानोन्मुखानि संपद्यन्ते ॥ ११ ॥ न केवलं शरीराणि युगपद्भिन्नभोगानि M विपच्यन्ते यावत् । पुद्गलांश्च तथाविधाः।

·सच्छन्दतन्त्रम्। [४ पट० भिन्नदेहा विसंज्यन्ते गर्भ वागीशियोनिपु ॥ ११५॥ 'पुद्गला' इत्यनेनैकस्यापि दीक्ष्यस्य नाना- शरीरतया बहुत्वं वदन् भेदवादस्यावास्तवतां ध्वनति । यस्मादेकस्यापि दीक्ष्यात्मनो नाना- भोगाथयविचित्रदेहशुद्धौ भोग्यवेचियेण नानात्वभावः । तथाविधा' इति भिन्नभोगाः, योनिप्पिति चतुर्दशविधभूतसर्गापेक्षं बहुत्वं, 'विसृष्टिः नियतभोगार्थ संयोजनम् ॥ ११५ ॥ तदित्थं शिष्यचैतन्यम् धाम्ना च योजयित्वा च जुहुयादाहुतित्रयम्। निष्कलोचारपूर्वनिवृत्तिव्यातानन्तादिवीर- भद्रान्तनानाभुवनगतचतुर्दशविधभूतसर्गसंप- त्यर्थं देवदत्तस्य वागीशीगर्भयोजनं करोमि नमः इति मन्त्रः । होमे तु स्वाहान्तः । एवमु- त्तरत्राप्यूहमन्त्राः वयमभ्यूह्याः ॥ १ रा.पु. रिपच्यन्ते । पाठः प.पु. निधिरिति पाठः।

·११८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ६९ एवं संयोजने सति युगपत्सर्वगर्भेषु देहा विविधरूपकाः ॥११६॥ भैरवेच्छासुसंपन्नाः शतरुद्राद्यनन्तगाः। भवन्तीति शेषः । भैरवशब्देनात्र भैरव- समावेशशाली आचार्य उक्तः ।। ११६ ।। अथ गर्भेपु गर्भनिष्पत्ति भैरवेणाहुतित्रयम् ॥ ११७॥ हुत्वा तु जननं कार्य पुनस्तेनाहुतित्रयात् । कर्मनामानुसारी अनोहमन्त्रः, गर्भाणां निप्पत्तिर्यन आहुतित्रये तद्गर्भयु गर्भनिमित्तं हुत्ला, जननं गर्भनिःसरणं, तेनेति निष्क- लेनेव ॥ ११७॥ रा.पु. मुनिप्पमा दवि पाट १ कपु.अपमिति पाठ।

·७० [४ पटक स्वच्छन्दतन्त्रम् । शिष्यदेहे । १ पाशसूत्रावलम्बनं। २ पडधि- करणगताध्वसंधानं । ३ तद्धोमः । ४ अध्व- व्याप्त्यवलोकनम्। ५ अध्वोपस्थापनं । ६ तत्पू- जा । ७ होमः । ८ तदन्तःपाशत्रयचिन्तनं । ९ कलाशक्तिसमन्विताधारशक्तिन्यासः । १० वागीश्याः संनिधापनं ।११-१२ तत्पूजाहोमौ । ३-१४ शिष्यसंप्रोक्षणताडने । १५ तच्चैतन्या- कर्षण।१६ द्वादशान्ते स्थापनं। १७ ततो ग्रहणं । १८ वहृदि योजनम् । १९ सद्वादशान्त- प्रापणं । २० वागीशीगर्ने योजनं । २१ नानाग- भनिष्पत्तिहोमः,-इत्येकविंशत्यवान्तरसंस्कारै- रुपस्कृतं होमेन जन्माख्यं संस्कारमभिधाय, अधिकाराख्यं संस्कारं वक्तुमाह सर्वयोनिषु देहास्ते युगपदृद्धिमागताः ॥ ११८॥ भाव्या इति शेपः ॥ ११८॥ ११. पु. कलातायेति पाठ.16 ·११९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । ७१ प्रवृद्धदेहानामेव भोगेऽधिकारागोगमाह भोगनिष्पत्तये कर्म व्यापारसहकारणम्। भाव्यमिति शेषः। पशोरतीतमनागतं च यत् ऋमिकानन्तभोगसंपादकं संभाव्यते शु- भादि वासनात्मकं कर्म तत्सर्व 'अनेकौविकं कर्म दग्धं वीजमिवाणुभिः । भविष्यदपि संरुद्धं येनेदं तद्धि भोगतः ॥ इति श्रीकिरणोक्तनीत्या मनयुक्त्या युग- पद्भोगनिप्पत्त्यर्थमनुसंधेयम्, कीदृक् 'व्यापारैः' वामनःकायचेष्टाभिः 'सहकारणं' सहेतुक- मित्यर्थः॥ अवश्यं चैतदन्यथा तदभावान्न भोगः स्यात् कर्मव हिमायीयभोगहेतुः॥ भोगार्थमेव तत्साधनाहरणाय सर्वे प्रवे- तन्ते इत्याह तदर्थ मार्जनं स्मृतम् ॥११९॥ रा.पु.शुभकर्मवासनेति पाठः । २.पु.अनेकमिति पाठः । ३१.पु. प्रयवन्त इति पाठः।

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. यस्मात् शुभाधनुष्टानात् ओगसाधने अर्जिते सति भोक्तव्यो भोगो दुःखसुखात्मकः। एवं भोगं निर्णीय, निवृत्तेऽपि तस्मिन् तत्संस्कारान्तर्मायीयभावरूपमिव लयं वक्तुमाह लयः परमया प्रीत्या सुखदुःखादिकेऽप्यलम्॥१२०॥ दीक्ष्यस्य गुरुणा भाव्य इति शेषः । तदुक्तं श्रीमृगेन्द्रे 'कंचित्कालं लयः इति ॥ १२० ॥ एवमधिकारभोगलयाख्यं संस्कारत्रयं भा- वनया परिकल्प्य तिसृभिस्तिसृभिर्होम धाम्नेव त्रिपु कारयेत् । ऊहमत्रान्तेनेत्यर्थात् तिस्मृभिरित्याहुतिभिः॥ ......

·१२२ झों०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृन्तोदयोताख्यटीकोपेतम् । ७३ एवं जन्माधिकारभोगलयान् प्रतिपाद्य, निष्कृत्याख्यं पञ्चमं संस्कारं प्रतिपादयितु- माह आहुतीनां शतं होम्यं धाम्ना निष्कृतये पुनः ॥१२॥ निष्कृतेरदूर एव स्वरूपं निर्वक्ष्यति ॥२१॥ नन्यस्यां किमिति विशेषेण होमः? इत्यत्र हेतुमाह यत्कर्मभोग्यरूपं तु जात्यायु गलक्षणम् । निष्कृत्यन्ते विशुद्ध्येत्त- लोकसमवस्थितम् ।। १२२॥ कर्मणा शुभाशुभात्मना भोग्यं रूपं यस्य जात्यायुभोंगात्मनः फलस्य तत् निष्कृतावेव शुद्ध्यति अतो युक्तोऽस्यां शतहोमः, भुवो लोका वीरभद्रांन्तानि भुवनानि, तत्र सम- यस्थितं भोग्यतां प्राप्तम्, एतचेह निवृत्ति- शुदिप्रसादादेवमुक्तं, तच्च प्रतिष्टादिव्या- " १.

·७४ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. ततत्त्वान्तर्गतभुवनभोगोपलक्षणपरम् । अत- न्य]स्तु भूलोंके इति पठित्वा भूलोकैकदेशे कन्याद्वीपेअर्जितमिति व्याकृतवान् ॥ १२२ ॥ 'भोगो दुःखसुखात्मक' इत्युक्त्या भोग इदानीमेव निर्णीतः; आयुः सृष्टिसंहारपटले निर्णेष्यते, - इत्यवशिष्टां जाति जन्मप्रकार- भेदैरादिशति संसारा दशचत्वारः देवमानुपतिर्यग्भेदभिन्नश्चतुर्दशधा भूत- सर्ग एव संसारा नानाजातय इत्यर्थः ॥ भुवनदीक्षायाम् . 'अन्त्यजाञ् शूद्रविक्षनब्राह्मणांश्च विशोधयेत् ।' (ख० १०३८४) इति सर्वजातिशोधनं वक्ष्यति । इह तु 'एवं अपीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ (९।२१) इति गीतोक्तनीत्या पट्कर्माधिकारित्वेन बन्ध- कर्मवान्मनुष्यजातिशुद्धी ब्राह्मण्यजातिरेव ·१२४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । ७५ निष्ठतिहोमेनैवावश्यं शोध्या संक्षिप्तत्वादस्य विधेरिति वक्तुमाह संस्कारा अष्टभिः सह । चत्वारिंशद् द्विजत्वाय वक्ष्यन्ते भुवनाध्वनि ॥ १२३॥ योनिर्वीजं तथा भाव आहारो देश एव च। एतेषां शोधनं देवि आधानादयोऽन्त्येष्ट्यन्ताश्चत्वारिंशत् , दया- दयः स्पृहान्ताश्च अष्टाविति येऽष्टचत्वारिंशत् संस्कारा अग्रे स्फुटीभविष्यन्ति ते तु भुवन- दीक्षायां पृथक् शोध्याः, आहाराद्याश्च कला- दिदीक्षासु तु निष्कृतिहोमान्तर्भावयुक्त्या,- इति भाविवाक्यसंगत्यात्र पिण्डार्थः । इदं च द्विजजात्यापादनं कर्महेतुकभाविशरीर- विपर्य, पूर्व तु समयिनो वर्तमानदेह एवं शुद्धविद्याजातियोग्यत्वरपमन्यदेवेति निणी- १.पु. पारः। ए.पु.मसोमति पाः।

·[४ पट० ७६ सच्छन्दतन्त्रम् । तम् । अत एवं पूर्व समयिनो रुद्रांशापा. दनमीश्वरतत्त्वप्राप्तियोग्यतात्मकमुक्तम् , इदै तु शक्तिगर्भानुप्रवेशवशभविष्यद्रुद्रत्वापचियो- ग्यताभावनात्मकं न तु रुद्रत्वापरयात्मकं निवृत्तिपाशानामद्यापि अशुद्धत्वात् । उक्तं च श्रीमृगेन्द्रे 'रुद्राणी शक्तिरुच्यते तदर्भयोग्यतापत्तिरुद्रांशत्वं न रुद्रता ।। इति ॥ १२३ ॥ तदेतदीदृशं रुद्रांशापादनं जात्यायुर्भोग- शुद्धया सह निप्कृतिहोममध्य एव संपाय- मित्याह रुद्रांशापादनं तथा ॥ १२४॥ अत्रावलोकनं कृत्वा निष्कृत्यामेव शुद्यति। न केवलं जन्मायुभॊगानां निष्कृतौ शुद्धि- राधातव्या यावदुद्रांशापत्तिरूपापि शुद्धिा- कृतखरूपा तत्रैवाधातव्येत्यर्थः । अत्रेति निप्कृती, अवलोकनमिति भावानाम् ॥ १२४॥ १० पु. व्याय्यातरूपेति पाट.! ,

·७७
१२६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् ।
निष्कृतिस्वरूपं व्याचष्टे
विषया भुवनाकारा
ये केचिद्धोग्यरूपिणः ॥ १२५॥
भुक्तकर्मफलाशेषा
निष्कृतिस्तेन सा स्मृता।
भुवनं, ख्यादिभावोपलक्षणपरं, तेविति
श्लोकमध्येऽध्याहार्य, भुक्तं कर्मफलमशेपं समग्रं
यया हेतुना दीक्ष्येण सा तथा, पूर्वनिपातव्य-
त्यय ऐशः । निःशेपेण कृतिः समस्तकर्मफल-
भोगसमाप्तिर्यस्यामिति व्युत्पत्त्या निष्कृतिः,
स्मृतेति दीक्षायामेव शोध्यत्वेनेति शेषः १२५
अथ
विश्लेपो निष्कृते गात्
भोगाद्विश्लेपः पुन गैरसंवन्धो भोक्तुर्भो-
कृत्वाभावात्, संस्कारोऽपि निष्कृतेः कार्यः।
भोगाभावे स हि स्मृतः १२६
नहि भोगसमाप्तिरूपां निष्कृति विना
संस्कर्तुं शक्यः ॥१६॥

·७८
[४ पट
स्वच्छन्दतन्नम् ।
भोक्तृताभावरूपं विश्लेपं भोक्तृतानुवाद-
पूर्व वक्तुमाह
भोक्तृत्वं विषयासक्ति-
मलकार्य प्रकीर्तितम् ।
भोक्तृत्वाभावस्तत्रैव
शरीरेण तु यत्कृतम् ॥ १२७॥
विश्लेपः क्रियते तस्य
पशोर्मन्त्रैः शिवाज्ञया।
शरीरेण यत् कृतं शरीरैर्यदर्जितं किंचित्
तत्रैव या विषयत्वेनासक्तिः किंचिन्मे स्यादि-
त्यभिप्वङ्गस्तदेतन्मलकार्यम्, अपूर्णम्मन्यता-
त्मकाणवमलोत्थापितं भोक्तृत्वं, तस्येदृशस्य
भोक्तृत्वस्य पशोः शिवाभिन्नगुर्वाज्ञया मन्त्रैर्वि-
श्लेपः क्रियते, स च यथोक्तस्य भोक्तृत्वस्या-
भाव उच्यते इति संगतिः ॥ १२७ ॥
.
अनच
धान्ना चाहुतयस्तिस्रो
विश्लेपकरणाय च ॥ १२८॥

·१३० लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ७९ अमुकाय निवृत्तिपाशविश्लेपं करोमि वाहे- त्यत्र मन्त्रः । एवमुत्तरत्रापि खयमूहः कर्मणा- मौचित्येन कार्यः ॥ १२८॥ अथ आहुतित्रितयं धान्ना पाशच्छेदेऽपि दापयेत्। यत्पाशच्छेदनिमित्तमाहुतिस्तत्पाशानाह पाशा देहे तु मायीयाः कलाद्या भूतकावधि ॥ १२९॥ शरीरकरणाकाराः पुरुषार्थप्रसिद्धये। देहे देहनिमित्तं कलाद्या महाभूतान्ता मायीयाः पाशाः, ते च शरीरेन्द्रियाणि तदु- पलक्षितांश्च भुवनभावादीन् आकारयन्ति संपादयन्ति पुरुषार्थस्य भोगस्य प्रसिद्ध्यर्थम् । उक्तंच 'कलादिक्षितिपर्यन्तमेवत्संसारमण्डलम् । (स्व०११।२९१) इति । तुशब्दः एस.पु. अस्येति पाठः।

·[१ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । 'भोत्तृत्वं विपयासक्तिर्मलकार्य...... (० ४।१२८) इति । तथा तत्रैव ..........शरीरेण तु यत्कृतम् । (स्व० ४.१२९) इति पूर्वोक्ताणवकार्मपाशवलक्षण्यं योत- यति ॥ १२९ ॥ एवं च निष्कृतिविश्लेयरूपात् भोगाभावाद्विपद्यन्ते शरीराणि सहस्रधा ॥ १३०॥ शरीराणीति स्थूलसूक्ष्मादिरूपाणि, सह- स्रधेति नानाविचित्रभेदभूतसर्गरूपाणि, 'वि- पद्यन्ते' अपुनर्भावेन नश्यन्तीत्यर्थः ॥ १३०॥ यस्य च दीक्ष्यस्यैतानि विपद्यन्ते पाशच्छेदे विधिस्तस्य मन्त्रैश्च विधिचोदितैः। प्रदर्शिताणवादिपाशव्याप्तिकपाशसूत्रगत- निवृत्तिभागात्मनः पाशस्य च्छेदे विद्या- स्मकशास्त्रवाक्यचोदितैर्मन्नेविधिः कार्यः । स च विधिः ·१३१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम्। ८१ 'शिवशक्तिरमोधयं कर्तरी परिकीर्तिता।' इति श्रीहंसपारमेशोतव्याल्या कर्तर्यास्त्रज- सया शिवं सांस्खं हुंफडन्तं प्लुतयुक्त्योच्चारयन् पाशाछिन्द्यादित्येवरूपः। यथोक्तं श्रीमृगेन्द्रे 'ततः शिवेन सस्त्रेिण डुंफडन्तेन सस्वरम् । छिन्द्यात्स तावतः पाशान्कर्तर्या चास्त्रजमया ॥ इति ॥ उपसंहरति एवं पाशत्रयस्यापि विश्लेषो दीक्षयोच्यते ॥ १३१॥ एवमिति जन्माधिकारभोगलयनिष्कृत्या- ख्ययथाप्रतिपादितसंस्कारपश्चकपूर्वमित्यर्थः । अत्र चोक्तेनेव हुंफडन्तेन मत्रेण पूर्णाहुत्या समं छिन्नस्य पाशस्य होमः कार्यः, - इति संहितान्तरोक्कोऽर्थोऽनुमन्तव्यः।यथोक्तं श्रीमृ- गेन्द्र एव 'ततस्तां सुचमापूर्य जुहुयादाज्यसंयुताम् । तेनैव मप्रयोगेन' इति ।। १३१॥ १.पु.शिवरामिति तथा प्रशस्वैवि पाठः। ११.पु.ग्रे. गरि तपारोमानिवि पाठः । ३ रा. मनुष्य इव पार। -

·८२
स्वच्छन्दतम्यम् ।
[१ पट
एवं विश्लेपान्ते संस्कारपट्टे कृते
शरीराशेषभङ्गेन
एकचैतन्यभावना।
गुरुणा शिप्यस्य कायेंत्यर्थः।
अत्र चावसरे
पूर्णाहुतिं शिवेनैव
वौषडातियुतेन च ॥१३२॥
दयादित्यनुपङ्गः ॥ १३२ ॥
अथ पाशाभावात्
शुद्धतत्त्वाग्रसंस्थं त-
चैतन्यं कनकप्रभम् ।
तदेकीकृतं चेतन्यं शुद्धस्य निवृत्त्याख्यस्य
तत्त्वस्याग्रे उपरि सम्यगनावृततया स्थितं दीप्तं
भावयित्वा
उद्धारायाहुतीस्तिस्त्रः
पुनर्धाम्ना तु दापयेत् ॥१३३॥
'निवृत्तिव्याप्तात् पृथिवीतत्त्वाद् देवदत्तमु-
दरामि' इति चात्र प्रयोगः ॥ १३३ ॥

·14.5.पुरमनधिप। ११.पुसदए। १३६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोसोताख्यटीकोपेतम् । ८३ अथ तस्मात् तत्त्वाद्गृहीत्वा तु चैतन्यं मलसंयुतम् । मुद्रया प्राविधानेन आत्मस्थं पूरयेबृदि ॥ १३४॥ निवृत्तिशुद्ध्या निर्मलमपि कलान्तराणाम- शोधितत्वात् मलसंयुतं, मुद्रयेति संहारा- स्येति प्राविधानं प्रणवसंपुटेहंसवीजत्वादि- रूपम् ॥ १३ ॥ ततः कुम्भित्वा रेच्य संगृह्य द्वादशान्ताद् ध्रुवेण तु। शिष्यदेहे निवेश्यैत- नाडीरन्द्रेण पूर्ववत् ॥ १३५॥ अथास्मे तत्स्थीकरणहेत्वर्थ धाम्ना चैवाहुतित्रयम्।

·खच्छन्दतन्त्रम्। , [४ पट० देयमिति शेपः । शोधितचैतन्यं देवद- त्तस्य हृत्स्थं करोमि स्वाहा' इत्यन्तोऽत्रायं प्रयोगः॥ एवं पाशच्छेदस्तद्धोमः, पूर्णाहोमः, चैत- न्यस्यैस्यभावनं, तदुद्धारहोमः, पूरकेण ह रस्थीकरणं, कुम्भनं, द्वादशान्तरेचनं, ततो ग्रहणं, शिष्यदेहे निवेशन, तदर्थो होमः, - इत्येकादशभिरवान्तरसंस्काररुपस्कृत विश्लेष निर्त्य तदवशिष्टनिवृत्त्यर्थमाह कलाशुधवंसाने तु ब्रह्माणं कारणाधिपम् ॥१३६॥ स्वनामप्रणवाह्वान- पूजं संतM चार्पयेत् । ओं ब्रह्मन्नागच्छेति स्वनामप्रणवपूर्वमाह्वानं 'तुभ्यं नम' इति च पूजा यस्येति बहुव्रीहिः । तत्सन्तर्पणं वही 'साहा' इति प्रयोगात्, ततोऽपि चार्पणं पुर्यष्टकार्पणाय ॥ १३६ ।। १ स.पु. उपसमिति पाठ ·१३९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ८५ तदाह शब्दस्पर्शी त्यजेत् तस्मिन् कथं वाद्यौ नामसंयुतौ ॥ १३७॥ स्वाहाकारप्रयोगेन तो ब्रह्मणि निवेदयेत् । तिसृभिस्तिसृभिर्होमात् ओं ब्रह्मणे शब्दमर्पयामि स्वाहेति त्रिर्तुत्वा स्पर्शमर्पयामि · स्वाहेति बिर्जुहुयात्,-इति चीप्सातोऽवसेयम् ॥ १३७ ।। एवं चेदमस्मे पुर्यष्टांशं निवेदयेत् ॥ १३८॥ पुर्याः सूक्ष्मदेहस्यारम्भकमष्टकं तन्मात्रम- नोऽहंरुहुद्धिरूपं, तदंशार्पणविभागेऽभिप्राय पर्यन्ते स्फुटयिष्यामः ॥ १३८॥ किच आमन्त्रणविभक्त्या तु श्रावणां तस्य कारयेत् ।

·[४ पटक खच्छन्दतन्त्रम् । तस्येति ब्रह्मणः, श्रावणा शिवाज्ञा । यथोक्तं श्रीपूर्वे 'भुवनेश त्वया नास्स साधकस्य शिवाज्ञया । प्रतिवन्धः प्रकर्तव्यो यातुः पदमनामयम् ।। (मा०वि०।९।६५) इति ॥ कृतश्रावणं च ब्रह्माणं पूजयित्वा तु होमं कृत्वा विसर्जयेत् ॥१३९॥ कि ध्रुवेणाभ्यर्च्य वागीशी संतl च विसर्जयेत् । विसर्जन निजपरावागेकात्म्यविमर्शनं, ध्रु- वेण निकलेन ॥ तदित्यमध्वसंधानात्प्रकृति वागीश्या वि- सर्जनान्तं हुत्वावलोकयेत्तत्र विशुद्ध पाशजालकम् ॥१४०॥ १ . प.पु. विसर्पगमिवि पाट ।

·" १४१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ८७ हुत्वेति, अध्वसंधानम्, अध्वोपस्थानं, वागीशीगर्भयोजनं, तद्गर्भनिष्पत्तिर्जननम- धिकारो, भोगो, लयो, निष्कृतिः, विश्लेपः, पाशच्छेदहोमः, पाशहोमः, पूर्णाहोमः, उद्धा- रहोमः, तत्स्थीकरणं, ब्रह्मतर्पणं, पुर्यष्ट- कांशार्पणहोमः, पुनर्ब्रह्महोमः, वागीशीहोमः, इत्येकोनविंशतिहोमानुक्तान् कृत्वा, तत्रेति विशुद्धायां निवृत्तिकलायाम्, एवमुत्तरत्रापि संस्कारसंकलना होमकलना च स्मर्तव्या १४० अत्रे च पाशशुद्ध्यवलोकनावसरे प्राक्कर्मभाविकस्याथ अभावं भावयेत्तदा। मुमुक्षोनिरपेक्षत्वात् भाव्येव भाविकमर्थात् कर्म, प्राक्कर्म च भाविकं चेति समाहारः । निरपेक्षत्वात् साधकवरफलौन्मुख्याभावात् । कैश्चित्तु प्राक्- कर्मणा भवतीति प्राक्कर्मभवस्तन भवति १.पु. संकल्पनाइोमकरानेति पाठः। पाशेति पाठ ३ रा.पु. ति पाठ.. २२. पु. अय ·८८ स्वच्छन्दतत्रम् । [१ पट. यत्फलमिति योजनया प्राक्कर्मभविकस्येति व्याख्यातं तदसत् क्लिष्टं चेत्युपेक्ष्यम् ॥ फलदानोन्मुखस्य वर्तमानस्य का गति. रित्याह प्रारब्धेकं,न शोधयेत् ॥१४१॥ तस्य भोगेनैवातिवाहनादित्यर्थः ॥ १४१ ॥ मुमुक्षोः कर्मशुद्धिवृत्तान्तमुक्त्वा साध कस्य तमाह साधकस्य तु भूत्यर्थ भृतिप्रयोजनं भाविमन्त्राराधनरूपं यत्त- दपि न शोधयेदित्यर्थः ।। केवलं प्राक्कमकं तु शोधयेत् । भूत्यर्थावत्याग्देहारम्भि शुभाशुभं तत एकमशुभमेवास्य शोधयेत् , एवं हि निर्विघ्नं भोगसिद्धिर्भवति॥ यत्त जन्मान्तरसंचितं शुभाशुभं यच्चास्मि- अन्मनि करिष्यति, तत्सर्वमुक्तनीया मत्रा- राधनवर्जमस्य पुत्रकवच्छोध्यमेवेत्याह ·१४४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । प्राक्कागामि चैकस्थं भावयित्वा च दीक्षयेत्॥१४२॥ साधकमिति शेषः । एकस्थमिति एकप्र. घट्टकतया भावितम् ॥ इत्थं च शिवधर्मिण्यसौ दाक्षा साधके इति शेषः॥ लोकर्मिण्यतोऽन्यथा। कीहगित्याह प्राक्तनागामिकस्यापि अधर्मक्षयकारिणी ॥१४३॥ लोकर्मिण्यसौ ज्ञेया मन्त्राराधनवर्जिता। 'इष्टापूर्वविधा रतः। कर्मकत्फलमाकाहुन् । ॥ (व०४८५) इति लोकधर्मी प्रागेव निर्णीतः अधर्मक्षयका- रिणीति सापेक्षः समासः।मन्त्राराधनेन पिण्ड- सिद्धिहेतुना मन्नत्वादिप्राप्तिहेतुना च सर्वेणैव १०.• सधै एपनि पाठ !, than.......... ........... .

·[४ पट.
स्वच्छन्दतन्त्रम् ।
विवर्जिता विशेपाचोदनात् । श्रीमृगेन्द्राया
च बर्तमानसिद्धिहेतोर्मन्त्राराधनस्य शिवध-
मिण्येव प्रतिपादितत्वात् । तथा च तत्रो-
क्तम्
'शिवधर्मिण्यणोर्मूलं शिवधर्मफलश्रियः ।
हितेतरा विना भद्रं तनोराविलयाद्भुवाम् ॥'
इति । अस्यायमर्थः-शिवधर्मिणी या दीक्षा
साणोः शिवधर्मफलश्रियो मूलं मनमत्रेश-
त्वादिप्राप्त्यात्मकपारमेशफलसंपदो हेतुरेका,
इतरा तु शिवधर्मिण्येव भुयां भोगभूमीना-
माविलयात् प्रलयकालं यावत् तनोः शरीरस्य
भर विना हिता यथाभीष्टखद्गपातालरोचना-
अनपादुकादिसिद्धिसंपादिकेति । न चेतरेति
लोकर्मिणी व्याकर्तव्या
'मोगभूमिषु सर्माण दुप्फुतांश हते सति ।
देहान्तराणिमाद्यर्थ शिष्टेष्टा लोधर्मिणी ॥
इति तय थरत्वस्यानिणीतत्वात् । न च म-
प्राराधनं विना साधकर न भवतीति भ्रमि-
तव्यम् इष्टापूर्तफलसाधनेनापि तस्य लाभा-
दित्यलम् ॥ १४॥

·१४५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । ९१
एवं लोकधर्मिदीक्षावशात्
प्रारब्धदेहभेदे तु
भुते सहाणिमादिकान्।।१४४॥
भोगान्
दीक्षावशादस्य शुभकर्माणिमादिपर्यवसा.
यीत्यर्थः ॥
अथ
भुक्त्वा ब्रजेदूर्ध्व
गुरुणा यत्र योजितः।
सकले निष्कले वापि
'यो यनामिलपेद्भोगान् ।
इत्युक्तनीत्या सकले तत्र तत्र भुवनेश्वरे
सायुज्याद्यर्थं शुभकर्मभोगान्ते मुमुक्षुर्या नि-
कले शिवे योजितस्तदेव पदं गच्छेत् ।
यथोक्तं श्रीमृगेन्द्रायाम्
लोकयमिणमारोप्य मते भुवनभर्तरि ।
तद्धर्मापादनं कुर्याच्छिचे या मुक्तिकाविणाम् ।।'
इति ॥
१स.पु. ईगिति पाठ ।

·[४ पटक सच्छन्दतन्त्रम् । एतच्चोर्ध्वजनं योजनं च यथाक्रमम् शिष्याचार्यवशाद्भवेत् ॥१४॥ शिप्यस्य गुरोश्चाभिसंधिवशाजायते इ. त्यर्थः । उक्तं च तत्प्रागेव 'फलमाकाहसे यादृक् तादृग्यजनमारभे । (स्व०४८१) इत्यादि ॥ एवं द्विधा भोगदीक्षां निर्णीय मोक्षदीक्षा सपीजां निवजां सद्योनिर्वाणदां च क्रमेण निणेतुमाह निर्वाणेऽपि सवीजायां कर्माभावाद्विपद्यते। निर्वाणनिमित्तं या सवीजा पूर्व निर्णीता दीक्षा तस्याः 'विशेपसमयाचारा मत्राख्ये ये प्रकीर्तिताः। तेत पाल्याः प्रयत्नेन ॥' (ख०४९०) इति पूर्वोक्तं यत्कर्म तस्याभावादननुष्टानाद्वि- पद्यते कंचित्कालं शिवमय्याः स्वसत्तातो भ्रंशिवा क्रव्यादत्वमेतीत्यर्थः ॥ १४६ ॥ .... १.पु. प्रमिवेति पार ।।

·१४८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम्। ९३ . यत एवमतः समयाचारपार्श हि दीक्षितः पालयेत्तु यः॥ १४६॥ तं पाशं नैव शुध्येत दीक्षितः समयाचारपाशं पालयेत् यस्मा- तस्मात्तमस्य निर्वीजदीक्षितस्येव न शोधयेत् ।। दीक्षा चैपा सा सवीजा प्रकीर्तिता। समयाचारपाशं तु निर्वीजायां विशोधयेत्॥१४७॥ तच्छुद्धिविधिरये तु भविष्यति ॥ १४७॥ अस्य च निर्वीजदीक्षादीक्षितस्य दीक्षामात्रेण मुक्तिः स्या- द्भक्तिमानाद्गुरोः सदा। गुरुभक्तिमानमेवास्य समय इत्यर्थः ॥ १४८॥ अस्या भेदान्तरमाह सद्योनिर्वाणदा दीक्षा निर्बीजा साहितीयिका ॥१४८॥ .

·१४ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट अतीतानागतारब्ध- पाशत्रंयवियोजिका। दीक्षावसाने शुद्धिः स्या- देहत्यागे परं पदम् ॥ १४९ ॥ सद्य इति दीप्ततममन्त्रदीक्षावियोजितदेहे- कलावस्थितिसमनन्तरमेव, अत एवारब्ध- कार्यस्यापि पाशत्रयस्य वियोजिका, देहत्यागे देहत्यागसमये दीक्षाया यदवसानं निष्पत्ति- स्तत्रेत्यर्थः । एवं चारिष्टलक्षणादिभिनिश्चिता- सन्नमरणस्येवेयं कार्येति तात्पर्यम् । यदुक्तं श्रीमद्गुह्वरे 'दृष्ट्वा शिष्यं जराग्रस्तं व्याधिना परिपीडितम् । उत्क्रमय्य ततस्त्वेनं परतत्त्वे नियोजयेत् ।। इति ॥ ११९ ॥ प्रासङ्गिकं दीक्षाविवेकमुपसंहरति एवं भावानुसारेण शिप्याणां गुरुणा सदा। ११.पु. पाशति पाट.। १५.पु. देशालेवि पापरा. दु-नुरुप्यति पार C ·१५२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ९५ फलं तु विविधाकारं निष्पायेत सुदीक्षया ॥ १५०॥ यस्मात् अचिन्त्या मन्त्रशक्ति परमेशमुखोद्धया। परमेशस्य मुखं पराशक्तिस्तदुद्भवत्वादेवा- चिन्त्या । शक्तिशब्देन वीर्यसारतां मत्राणा- माह ।।१५१ ॥ साच क्रिया काले प्रयोक्तव्या गुरुणा भक्तिपूर्विका ॥१५॥ क्रिया दीक्षादिका, 'भक्तिर्मन्नखरूपामर्श- नक्रमेण तदीर्यानुप्रवेशमयी सैव ।। अचिन्त्येत्यादिनेदमाह विषाणामिव पाशानां मन्त्रैः कवलनं ध्रुवम् । १० पु. भक्तिपूर्वकम् इति पाठः।

·[४ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । करोति मन्त्रतत्त्वज्ञः शिवावेशी गुरुःक्षात्॥१५२॥ 'पासाथ पारुषाः शोध्या दीक्षायां नतु धीगताः। तेन तसां दोपयसामपि दीक्षा न निष्फला ।। सुतीनशक्तिपाताच दोपवीजविनाकृताः । अपि भान्ति तुलादीक्षाधटशुद्धियदीक्ष्यते ॥ • पापस्थ गुरुता नो चेवटयुद्धी बीपि किम् । तन्मत्रशल्या दीक्षाणां चित्रत्वं नासमञ्जसम् । लिप्यक्षरे कृते यहचाडनादि नृणां भवेत् । मन्त्राच्या तथा सूत्रे पाशानां छेदनं स्फुटम् ।। इत्यास्तां तायदेतदने वितत्य निर्णयामः १५२ अथ प्रासङ्गिक प्रमेयं निर्णीय प्रकृतमनु- वधन्नाह कलासंधानकं कुर्या- च्छुद्धाशुद्धहिरूपगम्। शुद्धनिवृत्तिकलासंधानकं कुर्याच्छुद्धमशु- इप्रतिष्टाकलायोगाचाशुद्धमत एवं द्विरू- पगम् ॥१५॥ १रा०प० प्रगमिति पाट। स.पुदीक्ष्यायामति पार । २ रा.पु.करोति किमिति पाठः ।

·१५४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ९७ अत्रच शुद्धमुच्चारयेद्रस्व- मशुद्धं दीर्घमेव च ॥ १५३ ॥ एकत्वं भावयित्वा तु लीनं शुद्ध विभावयेत् । इह भगवान् निष्कलभहारको निःशेषपा- शशोधकोऽङ्गब्रह्ममन्त्रैकादशिका तु शोध्या, तथापिच शुद्धाशुद्धकलावाचित्वान्निकलनाथः शुद्धतयाशुद्धतयापि च व्यवहियते; तेच शुदनिवृत्तिवाचिवाच्छुद्धं, हस्त्रमिति प्रशा- न्ताशेषप्रसरं परविन्दुव्याप्तिसतत्त्वमुच्चारयेत् , अशुद्धप्रतिष्ठावाचकत्वाचाशुद्धं, दीर्घमिति प्रस- रोन्मुखं नादव्याप्तिसतत्त्वम्, एकत्वं सामरस्य भावयित्वोच्चारयेत् । अन्न च शुद्धं लीनमिति प्रतिष्ठां बोधयितुं तदाचिमूलमत्रेण सहकी- भूतं विभावयेत् ॥ १५४॥ १रा.पु. तती पाटः।

·१८ [४ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । अथ प्रतिष्टाकलाशुद्धिः न चात्र हखदीर्घमात्रमुच्चार्यमपि तु प्रणवादिनिवृत्तिस्तु प्रतिष्ठा तदनन्तरम् ॥ १५४ ॥ नमस्कारस्तदन्ते तु कलासंधानकं स्मृतम्। 'प्रणवं' हुखं निष्कलं निवृत्तिवाचिन हुन्मत्रं चोच्चार्य तदन्ते निवृत्तये इति पदं, ततोऽपि प्रणवं दीर्घ निष्कलं प्रतिष्ठावाचिनं च शिरोमन्त्रमुच्चार्य 'प्रतिष्ठायै नम' इत्यत्र प्रयोगः । होमे तु स्वाहान्तः ॥ १५५ ॥ इत्थं च आवाह्य स्थाप्य संपूज्या- हुतीस्तिस्रः प्रपातयेत्॥१५५|| कलासंधानमेतद्धि कलानां पृथ्व्यादिधारणाध्यानं कार्यमिति केचिद्वदन्ति ।

·१५८ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । .. ९९ अथ व्याप्तिं तस्यावलोकयेत् । तस्याः प्रतिष्ठायाः॥ तत्र गुल्फादारभ्य नाभ्यन्तं शिष्यदेहेऽध्वकल्पनम् ॥१५६।। प्रतिष्ठाया भवेद्याप्ति- श्चतुर्विंशतितत्त्विका । षट्पञ्चाशद्वनिका त्रयोविंशतिवर्णिका॥ १५७ ॥ ज्ञेयैकविंशतिपदा त्रिमन्त्रा च विधीयते। अवादीनि गुणतत्त्वेन सह प्रधानान्तानि चतुर्विशतिस्तत्त्वानि यस्यां, तथा गुह्यातिगुह्यप- वित्रस्थाणुस्थूलदेवयोनियोगाख्यानि सप्ताष्ट- करूपाणि भुवनाध्वनि वक्ष्यमाणानि पट्पञ्चा- शगुवनेश्वराधिष्ठितानि, तावन्त्येवान्तर्भूतभु- .

·१०० [४ पट खच्छन्दतघ्रम् । वनान्तराणि प्रधानानि भुवनानि यस्यां, ह- कारात् टकारान्तानि त्रयोविंशतिवर्णानि यस्याम् । एकविंशतीति पूर्वं कलातत्वास्पदवा- रुणदिग्गतपदनवकादीशकोणस्थ ऊकारो या- वदुपयुक्तः,- इति प्रातिलोम्येन तदन्तरस्था- द्यकारादारभ्य लकारान्तमष्टकं, तथा मायात- त्वाश्रयनेतदिक्स्थकोष्ठनवकगतमूकारादिम- कारान्तं नवक, विद्यातत्वाधिष्ठितदक्षदि- ग्गतकोष्टनवकमध्यादूकारादिलकारान्तं चतु- टयं चेत्येकविंशतिपदानि यस्यां, त्रयो वाम देवः शिरः शिखा च मन्त्रा यस्यां, न तु हृदयं हृन्मन्त्रस्य निवृत्त्यन्तर्भावात् ॥ १५८ ॥ इत्थं च पडध्वात्मानः मुख्या ह्येते स्मृताः पाशाः मुख्यत्वमेषां सर्वाणुसाधारण्यात्, पदव- र्णमत्रा अपि 'शन्दराशिसमुत्थस्स... । (स०४।१५) इति युक्त्या वाचकरूपतामनुवानाः पाशा एव; अत एव निरुपाधिचिदानन्दधनस्वरूपा- .....

·१५९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । १०१
मर्शपरमार्थमूलमत्रातिरिक्तं सर्वमत्र शोध्य-
मेव । यदुक्तमस्मगुरुभिः श्रीतन्त्रालोके
'यत्किंचित्परमाद्वैतसंवित्स्वातन्त्र्यसुन्दरात् ।
पराच्छियादुक्तरूपादन्यत्तत्पाश उच्यते ।। (तं० ८।२९२)
इति ॥
अत्रैव च
सूक्ष्मानन्तर्विभावयेत् ॥१५॥
तान् स्फुटयति
.
अन्यत्तन्त्रप्रसिद्ध तु
तन्मात्रेन्द्रियशोधनम्।
अत्रान्तर्भाव्यमित्यर्थः । अन्यत्तनं लाकु-
लादि । यद्यपि च त्रयोविंशतितत्त्विकत्युक्त्वा
तन्मात्रादीन्यन्त वितानि तथापि तानि वा-
ह्यभौवनसंनिवेशव्यापकान्यन्यान्येव, एतानि
तु स्थूलसूक्ष्मशरीरसंनिविष्टान्यपराण्येव, इति
न भ्रमितव्यम् ।। १५९ ॥
किंच
षट्कोशान्विपयान् पञ्च
तदन्तर्भावयेत्सदा ॥ १५९॥

·१०२ [४ पट. खच्छन्दतत्रम् । असृआंसलोममजास्थिस्नाय्याख्याः पद- कोशाः सूक्ष्मदेहोपरि कोशाकारतया स्थिताः। सदेति दीक्षाकाले । एवंच वर्तमानेऽपि देह- शोधनं चोदितमेवेति तत्र कर्तव्यं यैरुक्तं ते भ्रान्ता एव ॥ अत एवोक्ताध्वव्यातिविमर्शरूपम् विशेषस्थापनं कृत्वा पूज्या गन्धादिभिस्ततः। तथा भैरवेणाहुतीस्तिस्रः दद्यादिति शेपः। भेरवेणेति काकाक्षिवत्, तेन प्रणवनिष्कलप्रतिष्ठावीजान्युच्चार्य 'प्रति- टाये नमः' इति मत्रेण पूजा, स्वाहान्तेन होमः । एवमुत्तरत्रापि ॥ अथ तस्या वागीशिकल्पना ॥१६०॥ सा हि विपि सर्वमन्तःकतुं क्षमा । अत्र चादो शक्ति न्यसेदित्यादि. पूर्वोक्त स्म- तव्यम् ॥

·१६३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । १०३ किंच स्वनामावाहनाद्यस्य. अर्घहोमादि पूर्ववत् । प्रोक्षणं ताडनं छेद आकर्षग्रहणें तथा ॥ १६१ ॥ धाम्नापूर्य कुम्भयित्वा छित्त्वाथ ग्राहयेत्पुनः। योजनं गर्भधारित्वं जननं पूर्ववत्क्रमात् ॥ १६२॥ पूर्ववदित्यतिदेशेन निवृत्युक्तं सर्व विधिक- ममनुस्मरेदिति शिक्षयति ॥ १६२ ॥ अथ प्रसङ्गात्सर्वदीक्षासु वक्तव्यशेष पूरयति ऐश्वरीं मूर्तिमास्थाय ताडनादीनि कारयेत्। ताडनप्रोक्षणादीनि क्रियाशत्यावशे का. योणिः इति क्रियागनिप्रधानेश्वराहंभावेनेव युक्तानि ॥

·१०४ खच्छन्दतन्त्रम् । [पट. किंच अधिकारस्तथा भोगो लयो निष्कृतिरेव च ॥१६३॥ शिवरूपेण कर्तव्याः अधिकारोदिज्ञानं प्रभुत्वसंपाद्यं, प्रभुश्च सदाशिवादी विश्वन शिव एवेति शिवाहंभा- वेनैव तदुचितं, निवृत्तौ निष्कृतिविश्लेषहोमो मूलेनेवोक्को॥ इह तयोविशेपमाह निष्कृतिः शिरसा पुनः। विलेपश्च हेदा होम्यः पुनःशब्दो विशेषाय सर्वत्रेव पाशच्छेदस्तथासिना ।। १६४॥ तथाशब्दान्मूलेनापि । यथोक्तं प्राक् 'आहुतित्रिवय धाम्ना पाशच्छेदेपि (स०४११२९) इति पुर्यष्टकच्छेदनताडनादीन्यपि असि- १.पु.मश्रािपानमत पाट २१.पु. पदाम्य ·१६६ श्लो०) श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १०५ नैवेत्यपि तथाशब्दार्थः, आकर्षणग्रहणाद्यास्तु धाम्नैवेत्युक्तम् ॥ १६ ॥ पूर्णाहुतिसमुद्धारं पूर्ववद्धैरवेणं तु। निष्कलेनेत्यर्थः ।। ज्ञानशक्तिप्रधानः श्रीसदाशिव इति सदाशिवतनौ स्थित्वा विश्लेषादीनि कारयेत् ॥१६५॥ विश्लेयादीनाभेदोपशान्तिपरत्वात्तत्प्रधाना सदाशिवस्य व्याप्ति ह्या, आदिशब्दादेकचै- तन्यभावितोद्धारादयः॥ १६५ ॥ एवं प्रसङ्गाद्विधि पूरयित्वा प्रकृतमाह आत्मस्थं पूरकेणैव तत्स्थं रेचकवृत्तितः। समेतत्पूर्वनेव निर्णीतम् । . , .क.पु.हस्थमिति पाठ ।

·[४ पट० खच्छन्दतन्त्रम्। अथ प्रतिष्ठाधिपतिम् स्वनाम्नोच्चारयेद्विष्णु ध्यात्वावाह्य तु स्थापयेत् १६६ पूजयेत्पुष्पगन्धाद्यैः अस्मै च तर्पणायाहुतित्रयम् । दद्यात् ॥ किंच रसं पुर्यटकांशं तु अर्पयेद्विष्णवे सदा ॥ १६७ ॥ दीक्षाखिति शेषः ॥ १६७ ॥ पूर्ववत्कृतश्रावणं विसर्जयेत्ततो विष्णु वागीशी च विसर्जयेत् । ११.ग.प.पु.मनामोगारणाविष्णु मिलि पाट ।

·१७१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्द्योताख्यटीकोपेतम् । १०७ अथ कलासंधिर्यथापूर्व हस्वदीर्घप्रयोगतः ॥ १६८॥ अभावं भावयेत्तस्मिन् पाशजाले त्वनन्तके। अथ . कलाइयविनिर्मुक्तः पशुरूर्ध्वगमोत्सुकः ॥ १६९॥ तस्येदानीं तृतीयस्यां विद्यायां योज्य शोधयेत् चैतन्यमित्यर्थात् ॥ १६९ ॥ तां च विद्याम् स्थापयित्वाथ संपूज्य जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ १७०॥ एवं तु संमुखीकृत्य प्रागिवाध्यावलोकनम् कार्यमित्यर्थः ॥ १७०॥ १.पु. कलासंधि यथेति पाठा। हुत्वा दीर्घप्रयोगत इति च पाठः।

·[४ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । तदेवाह पुंस्तत्त्वाद्यावन्मायान्तं विद्याया व्याप्तिरिष्यते ॥ १७१ एवं च सप्त तत्त्वानि. पुरुषनियतिकालरागविद्याकलामायाख्यानि पुरुपस्यैतत्तत्त्वषट्कमेतत्कनुकरूपमन्तरङ्गं वेदन- हेतुतया स्थितत्वाद्विद्यास्यया कलया व्याप्तं, प्रतितिष्ठते भोगहेतुतत्त्वजालं यत्रेति निरुत्या प्रतिष्ठा, निवर्तते तत्वसृष्टिर्यत इति निवृत्तिः, अशेपभेदोपशमाच्छान्ता, तामप्यतीता तत्सं- स्कारेणापि शून्या शान्त्यतीतेत्यनुसंधेयम् ।। तथा भुवनसप्तविंशतिरेव च । यद्यपि पुमान्नियतिरित्यादिस्तत्त्वकमस्त- थापि पुंसो लोलिकामयस्य सामान्याभिष्वगा- स्मना रागेणाव्यभिचारः, किंचिद्वेदनात्मनो विद्याया नियमनात्मना नियत्या, कर्तृत्वोद्दल- १.पु. नियतात्मनेशी पार ।

·१७२ छो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । १०९ नात्मनश्च कलायाः कालेनेति तत्त्वपददीक्षयोः संपुटयोगस्य वक्ष्यमाणत्वात्तदनुसारेणैव भुव- नेशस्थितिस्तत्र पुरुपरागतत्त्वयोर्विद्येशाष्टकं प्र- धानमिति तदधिष्ठितान्यष्टौ भुवनानि, निय- तिविद्ययोस्तु वामादिमनोन्मनान्तभुवनेशन- वकाधिष्ठितानि नब, कालकलयोर्महादेवादि- त्रयाधिष्ठितं त्रयम् । एवम् २० । एतत्तत्त्वका- रणभूतायां मायायामधोभागे गोपतिरूवें विश्वे मध्ये त्रिकालक्षेमेशब्रह्माधिपतिशिवाश्च- त्वारः, एतदधिष्ठाता चानन्तः, इति सतेति भुवनसप्तविंशतिः ॥ तथा पदविंशतिराख्याता दक्षदिग्गतपदनवकालकारान्तं चतुष्टयंपूर्व- त्रान्तर्भूतमित्यवशिष्टं प्राग्वन्मादिक्षान्तं प. श्चक, तशतत्त्वाधिष्टिताग्नेयकोष्टनवकादूका- रादिरेफान्तं नवक, सदाशिवतत्वाधिष्ठितपूर्व- दिग्गतान्नवकादूकारादिक्षकारान्तं पट्कमिति पदविंशतिः॥ , रा.पु. फोगनयनिति पादः।

·खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० . किंच वर्णाः सप्त प्रकीर्तिताः॥१७२ माद्याः घान्ताः॥१७२।। तथा मन्त्री हौ अघोरः कवचम् ॥ इत्यमन पडियाध्वानं ज्ञात्वा वागीशिकल्पनम् । अत्र पूर्वोक्तं स्मारयति प्रणवेन समावाह्य व्यापिनी सर्वयोनिपु॥ १७३॥ समकालमृतुत्वेन ध्यात्वा संपूज्य तर्पयेत् । ततः शिवाम्भसा शिष्य प्रोक्ष्य चास्त्रेण ताडयेत् १७४ तेनेव चास्त्रभूतेन इंफट्कारयुतेन तु।

·. १७७ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोवाड्यटीकोपेतम् । १११ आत्मनो रेचकेनैव गत्वेति शेपः। शिष्यदेहे विशेबृदि ॥ १७५॥ अथास्य पुर्यप्टकरूपम् अस्त्रमन्त्रेण संछेद्य विशेषा[श्लेष्या]स्त्रेण कर्षयेत् । द्वादशान्तात्तु संगृह्य आत्मस्थं पूर्ववत्कुरु ॥ १७६ ॥ पूरकेणाथ संकुम्भ्य रेचयित्वा तु योजयेत् । पूर्ववद्व्यापकं तस्य चैतन्यं सर्वयोनिपु ॥ १७७॥ योगाचं लयपर्यन्तं धाम्ना चैवात्र पूर्ववत् । कुर्यादित्यर्थः ॥ १७७॥ १.ग.पु.म्यन्येशी पाठः।

·[४ पट. खच्छन्दतन्त्रम् । विशेपस्त्वत्रायम् शिखया शतहोमात्तु विद्याया निष्कृतिर्भवेत्॥१७॥ अथास्य विश्लेपपागच्छेदाभ्यामनन्तरं परे- णात्मस्थतत्स्यने कुर्यात् ॥ १७८ ॥ अथ पुर्यष्टकांशार्पणाय प्रणवादि ततो रुद्र- मावाह्य स्थाप्य पूजयेत् । ततोऽस्य विन्यसेदेवि गन्धरूपे ध्रुवाहुती ॥ १७९ ॥ एवं पुर्यटकांशं विन्यस्य विसर्य रुद्रदेवताम् । वागीशी च विसज्येवं कलासंधिश्च पूर्ववत् ॥ १८०॥ कार्यः ।। १५००प०१.पु. योनअदिति पाट । इति पाठ । २ य. पु. तातो ·१८३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ११३ कथम् ह्रस्वदीर्घविभागेन विद्यां शान्ती नियोजयेत् । संधानार्थं तु मूलेन जुहुयादाहुतित्रयम् ॥१८१ ॥ संधेरनन्तरमध्वोपस्थापनाय स्वनाम्नावाहनं शान्ते- विधिपूर्व निवेदनम् । प्रमेयभावनां कृत्वा तांच पूजयेत् कुसुमादिभिः ॥१८॥ त्रिराहुति तु मूलेन दद्यात् ॥ १८२॥ अस्या अध्वान्तरव्याप्तिमाह विद्यातत्त्वात्सदाशिवम् । तत्त्वानां त्रितये व्याप्ति- वर्णानां त्रय एव च ॥ १८३॥ ११० पु. कलासधेरिति पाठः 1. १५.१७स.प.निवेशन मिति।

·खच्छन्दतन्त्रम् । .[१ पट० क-ख-ग इत्यत्र च ॥ १८३ ॥ पदैकादशिका ज्ञेया पूर्वदिग्गतान्नवकात् क्षान्तस्य पट्दस्य वि- द्यायामन्तर्भावानेफप्रणयहकारात्मकं त्रयं म- ध्यमाञ्च नवकादूकारादिहान्तमष्टकमिति, प. दैकादशिका ॥ पुराणि दश सप्त च । तत्र विद्यायां त्रिगुण्यादीनां विद्याराज्ञीना- मेकमीश्वरतत्त्वे त्वैश्वरं भुवनमनन्तादिशिख- ण्ड्यन्तविद्येश्वरभुवनान्यष्टी, धर्मादीनां भुव- नानि चत्वारि, वामादिशक्तित्रयभुवनमेकं, ज्ञानक्रियाभुवनमेकं, तस्मिन्नेव च भुवने विद्या- यादेः प्रभवद्वादशकपर्यन्तस्यैकोनपप्टेभुवना- नामवान्तरो विभागः। वक्ष्यति च 'एकोनपष्टिर्भुवनं ज्ञानशम्यादितः क्रमान् ।' (स०१०१११८२) इत्येवमीश्वरतत्त्वे पञ्चदश भुवनानि । यहक्ष्यति 'दश पश्च च शोध्यानि भुवनान्यश्वर पदे ।' (स्व०१०१११६९) इति । सदाशियतत्वे सादाशिवमेकं भुवनं ख- ·१८६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोतास्पटीकोपेतम् । ११५ मिव ब्रह्माइन्सकलाद्यष्टकशिवरुद्रभेदावरणग- तानन्तभुवनव्यापकमिति सप्तदश भुवनानि॥ तथात्र मन्त्री हो तत्पुरुषास्त्ररूपौ॥. तदन घड़िधोऽध्वैवं मुख्याः पाशा इमे स्मृताः॥१८४॥ पूर्ववच्च सूक्ष्मपाशाननेकांश्च तदन्तर्भावयेत्सदा। अथ वागीशी कल्पयेत्तत्र पूर्वेण विधिनाहुतिः ॥१८५॥ पूजनं मूलमन्त्रेण ततः प्रोक्षणताडनम् ।

·स्वच्छन्दतन्त्रम् । .[१ पट. छेदाकर्षग्रहं चैव योगधारित्वजन्म च ॥ १८६॥ अधिकारस्तथा भोगो लयो वै पूर्ववद्भवेत् । सर्वे ते मूलमन्त्रेण आहुतिनितयेन तु ॥ १८७॥ योगो गर्भेषु चैतन्यस्य, धारित्वं युगपद्गर्भ- वर्धनम् । यदुक्तम् 'सर्वयोनिपु गर्भास्ते युगपद्वृद्धिमागताः। (स० ४।११८) इति। सर्वे इति गर्भाधानाद्याः संस्काराः॥१८७॥ किंच निष्कृतौ शतहोमं तु कवचेन तु कारयेत् । तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषाय ॥ १५.पु. कर्म चैति पाट । २सपु. निष्कृतिमिति पाठ । २२.पु. तुशब्दो विशेपमाहेति पाट ।

·१९१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ११७ विश्लेष पाशच्छेदं तु कुर्यादस्त्रेण दैशिकः ॥ १८८॥ उद्धारकरणात्मस्थ- तत्स्थीकारान्भवेन तु। अथ स्वनाना प्रणवाद्येन ईशमावाह्य पूजयेत् ॥ १८९॥ संपूज्य हुत्या संतप्यै वुझ्यहंकृतिबंशकम्। अत्र प्रयोगः खनाना प्रणवायं तु स्वाहान्ते बुद्धिमर्पयेत् ॥१९०॥ अहंकारं तथाप्येवं हुत्वेदं क्षमयेत्ततः। वागीशी पूजयित्वा तु तर्पयित्वा विसर्जयेत् ॥ १९॥ १ स. पु० ग्रहणेति पाठ । क.ग.पु. तस्याप्यमिति पाठः ।

·११८ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० अथ यदत्रानुक्तं तत्पूर्वतो योज्यम् ॥ १९१ ॥ कलासंधानकं पूर्व शान्त्यतीते तु योजयेत् । ह्रस्वदीर्घविभागेन प्राग्वच्छान्ताशान्त्यतीते अनुसंदधीतेत्यर्थः।। तदर्थं च जुहुयादाहुतित्रयम् ॥ १९२॥ ध्रुवेण तत्त्वसंधानं कर्तव्यं विधिवेदिना। पूर्ववत्प्रणवधामशान्त्यतीताचीजोच्चारपूर्व 'शान्त्यतीतायै नमः' इति प्रयोगः स्मर्तव्यः । तत्त्वमत्रे प्रकृता शान्त्यतीता, विधिवेदिना व्या- तिनेन ॥ अथ किंच कलोपस्थापनं पश्चा- ढुवेण जुहुयात्प्रिये ॥ १९३॥ १५. द.पु• अनुयुक्तमिति पाः। २० ग• तत्वमप्रेति पाठ ।

·१९६ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोतास्यटीकोपेतमे। ११९ त्रिराहुतिप्रयोगेण स्वनामपदमुच्चरन् । शान्यतीतां समावाह्य स्थापयेत्पूजयेत्पुनः ॥ १९४॥ व्याप्तिमालोक्य चाध्वस्था तामेव स्पष्टयति शिवतत्त्वगताच ये। पदार्थास्तेऽनुसंधेया अत्रेत्यर्थः तानाह विन्दु दस्तथा शक्तिः शिवतत्त्वे व्यवस्थिताः ॥१९५॥ शिवतत्वं समनाव्याप्त्यन्तमिहेति तच्छो- ध्यमेव । विन्दुनादशकयोऽत्र गीकृतवक्ष्य- माणपोडशभुवना मुख्यान्यावरणानि ॥१९५॥ किंच पदमेकं मन्त्र एको वर्णाः पोड़श कीर्तिताः।

·[१ पर० १२० खच्छन्दतन्त्रम् । भुवनानि तु सूक्ष्माणि शान्त्यतीते तु भावयेत् ॥१९६ पदं मध्यकोष्ठनवकमध्यगत ओंकारः, मन्त्र ईशानभट्टारको धामत्रयमयनेत्रमन्नाभिन्न- मूर्तिः, वर्णा विसर्गाचा अकारान्ताः पोडश,भु- बनानि भूमिकात्मकप्रमेयमात्ररूपत्वात् सू. क्ष्माणि न तु संनिवेशवन्ति, तानि च पोडश । तद्यथा-बिन्द्रावरणे निवृत्त्यादिकलाचतुष्कप- रिवृतं शान्त्यतीताभुवनमेकं, ततोऽर्धचन्द्रनि- रोधिकाभुक्ने दे निजनिजकलापञ्चकपरिष्ठते, नादावरणे पुनरिन्धिकादिशक्तीनां खशक्ति- मदधिष्ठितानां पञ्च भुवनानि, नादान्ते सुपु- म्णेशपरब्रह्माधिष्ठितमेकं भुवनं, शक्त्यावरणे तु सूक्ष्मादिशक्तिचतुष्कपरिष्कृतं पराशक्ति- भुवनमेकं, ततोऽपि व्यापिनीभूमौ व्याप्यव्यो- मैरूपानाथानन्तानाश्रितानां पञ्च भुवनानि, ततोऽपि समनायां महामायारूपायां तच्छक्ति- मारूढः पञ्चविधकृत्यकारी शिव इति । १क. पु. नेमामिनेति पाठ । सप्येति पाठ । २००० पु. व्यायव्यापक.

·१९६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । १२१ नन्विह मत्राणां शोधकानामपि कथं शो- ध्यत्वमुक्तं तथात्वे वा कस्य तच्छोधकत्वं मू- लमन्त्रस्यापि च मत्रत्वाच्छोध्यत्वप्रसङ्गः, निवृ- त्यादिवच्च शान्त्यतीतायामप्यङ्गमत्रः किं नोक्तः। निवृत्तिशान्त्यतीतयोर्मलेन निष्कृतिहोमः प्रति- ठाविद्याशान्तानां शिरशिखाकवचैर्निवृत्तौ वि. श्लेपो मूलेनान्यत्र हृदयेनापरत्रास्त्रेणेति कोऽयं क्रमः । अत्रोच्यते-इह मत्राः शिवावेशशा- लिनो वीर्यविदो गुरोनिजशक्तिसारतया स्फु- रन्तः शोधकाः, पशूनां तु गृहितखवीर्याः स्व- खरूपावरणतया तिष्ठन्तः शोध्या एव, ते चा- गनभेदादेकादश, मूलमत्रस्तु 'स्वयमुच्चरते देवः' (ख० ७५८) इति वक्ष्यमाणस्थित्या नादामर्शपरमार्थतया सर्वस्य स्फुरतीति नास्य शोध्यत्वं, केवलमकारा- दिसमनान्तप्रमेयैकादंशकमत्र सूक्ष्मरूपतया गर्भीकृतमन्त्रैकादशिकास्फारमित्यारुरुक्ष्वाशयेन विश्लेषणक्रमयुक्त्यांशांशिकाभिप्रायात् । 'अक्षरेषु कुतो मोक्ष आकाशे कुसुमं कुतः। (ख०७१२३५) १.पु. समावेरोति पाउ। .

·१२३ [४ पट खच्छन्दतनम् । इति मूलमन्त्रविषयमुक्तम् । तत्तद्वाच्यभागाभि- प्रायेण च 'समनान्तं वरारोहे पाशालमनन्तकम् । (स्व० ४।४२९) इत्युक्तम्, वस्तुतस्त्वशेषविश्वाभेदमयो नि- त्योदितानुच्चार्यमहाविमर्शरूप एवायं निष्कल- नाथस्तदभिन्नमूर्तिः सकलोऽपि वेति नास्य कदाचिदपि शोध्यत्वं शङ्कितव्यम् । शान्त्य- तीतायां च नामानुरूपत्वादेव न पृथगङ्गमन्त्रः संभवति । धामत्रयात्मनेत्रमन्त्रस्तु ईशानम- वाभिन्नमूर्तिरवश्यमनुप्रविष्टोऽन्यथा मन्त्रैकाद- शिका न शोधितो स्यात् 'मत्रा एकादश ज्ञेयाः। (स्व० ४।२०१) इति च भाविवाक्यमसंगतं स्यादत एवा- स्त्रमन्त्रस्ताडनादावेवोपयुके । नेत्रमन्नस्तु मूल- मवादभिन्न इति न तो कलान्तःशोध्यो, इत्येकीयमतमसत् । यस्तु निष्कृत्यादिहोमेषु मन्त्रनियम उक्तस्तत्रेश्वराज्ञेव नियत्रिकेति स- र्वमनवद्यम् ॥ १९६ ॥ पु० शोध्येति पाठ 1 २ स० ग० पु• उपयुफ इति पाठ । ३ ख. ग.पु. मतमसमञसमिति पाठ । .

·१९८ को०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोताख्यटीकोपेतम्। १२९ त एते सर्व एव पाशा शोधनीया वरारोहे .. वर उत्कृष्ट ऊर्ध्वद्वादशान्तविश्रान्तिरूप आरोह उल्लासो यस्याः शक्तः ॥ • तावच्चैते शोध्याः यावत्ते शिवरश्मयः। निरवशेषभेदोपशान्त्या शिवस्य रश्मिरूपा अभिन्नप्रभामानात्मानः संपद्यन्ते इत्यर्थः ॥ अत एवं शिवस्योर्चे शिवो ज्ञेयो यत्र युक्तो न जायते ॥१९॥ उत्तीर्णशिवतत्वोपरि विश्वोत्तीर्णविश्वमय- चिदानन्दघनखच्छन्दभहारको यन वक्ष्यमा- णयोजनिकाक्रमेण युक्तो न जायते मुच्यते इत्यर्थः ॥ १९७ ॥ अत एवास्य यावान् कलापञ्चकान्तः प्रप. चितः, स सर्व एव रा.पु. वलसति पाट ।

·* [१ पट. खच्छन्दतन्त्रम् । पडध्वा चैकतो ज्ञेयः एकस्मिन् परमशिवात्मन्यभेदेनावस्थित- स्तत्सामरस्यमापन्नो ज्ञातव्यो गुरुणा •साक- ल्येन संकल्पितः॥ कियानसावधवा यो दीक्ष्यस्य शिवकात्म्य प्राप्त इति दर्शयितुमाह तस्य संख्यां पुनः शृणु। कलाश्च पञ्च विज्ञेया- स्तत्त्वषट्त्रिंशदेव तु ॥ १९८॥ सचतुर्विंशति ज्ञेयं भुवेनानां शतद्वयम् । एकाशीतिपदान्यत्र वर्णाशतिका स्मृता ॥१९९॥ मन्त्रा एकादश ज्ञेया इत्सेतच्चाध्वमण्डलम् । एतस्मिञ्शुद्धिमापन्ने मुक्तिमाप्नोति दीक्षितः ॥२०॥ स• पु० भिवास्मैक्यमिति पाठ ।।

·२०३ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । १२५ शुद्धिरस्य परमशिवाभिव्यक्तिरित्युक्तम्२०० एवं प्रासङ्गिकमध्वशुद्धिग्रन्थमभिधाय प्र. कतमाह ध्रुवेणावाह्य वागीशी विन्यसेत् तदर्थम् पूर्ववडुतिः। संपूज्य कुसुमायैस्तु तद्योनौ पूर्ववत्पशुम् ॥२०१॥ योजयेदिति शेषः ॥ २०१॥ किंच ध्रुवेण सर्व कर्तव्यं जननादिलयान्तकम्। निष्कृतौ शतहोमं तु मूलमन्त्रेण कल्पयेत् ।। २०२॥ विश्लेपपाशच्छेदाभ्यां प्राग्वत्कुर्याडवेण तु । ए..मिति पाटः ।

·[१ पट. १२६ खच्छन्दतन्त्रम् । छेदाभ्यामिति तादर्थे । तेन विश्लेपा- द्यर्थं प्राग्वत् कुर्यात् हुत्यादिकर्मेत्यर्थः ॥ २० ॥ किंच ग्रहेणात्मस्थतत्स्थत्वं प्रणवेन पशोः स्मृतम् ॥२०३॥ प्रणवो निष्कलनाथः ॥ २०३ ॥ सदाशिवमथावाह्य मूलमन्त्रं समुच्चरन् । नमस्कारेण संस्थाप्य पुष्पैः संपूज्य तर्पयेत् ॥२०४॥ मनः पुर्यष्टकांशं तु विन्यसेत्कारणेश्वरे। कथमित्याह प्रणवादि समुच्चार्य मनःसंज्ञां नमस्तथा ॥२०५॥ विन्यस्य पूजयेत्पश्चा- संज्ञास्ताहान्तमेव च। १० पु० प्रहणात्मेति पाट । १.स. पु० मन इति पाट ।

·२०९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोतायटीकोपेतम् । १२७ • प्रणवधामभ्यामनन्तरं 'मनो देवदत्तस्या- र्पयामि नमः' इति मनप्रयोगः होमे तु वाहेत्यन्तः । संज्ञास्वाहान्तमिति क्रियाविशे- पणम् ॥ २०५॥ आहुतित्रितयं हुत्वा पुर्यष्टांशादिशुद्धयति ॥ २०६॥ ततो विसर्जयेद्देवं कारणं च सदाशिवम् । 'पुष्पादिभिः समभ्यर्च्य वागीशी तदनन्तरम् ॥२०७॥ ता तु संपूज्य संतl विज्ञाप्या भक्तिभाविता । क्षमस्व देवदेवेशि पवर्थ खेदिता मया ॥२०८॥ इदानी नोपरोदव्यं गच्छ देवि स्वविष्टपम् । म.पु.शातुरपति, मस्तिनिधिस पारः।

·१२८ खच्छन्दतघ्रम् । [४ पट. सर्वदीक्षान्त इयं विज्ञतिः कार्येति विशे- पद्योतनाय तुशब्दः, खेदनं भूयोभूयः परख- रूपाद्गर्भाधानाद्यर्थमवतारणं, नोपरोद्धव्यमिति अस्य दीक्षितस्येदानी त्वया नोपरोधेन खरू- पावरणं कार्यमिति यावत् । अत एव स्खवि- टपं दीक्षितस्य परमशिवात्मखात्मखरूपमधि- करणं गच्छ तन्मयतयास्य सदा स्फुरेत्यर्थः । अत एव श्रीस्पन्देऽभिहितम् ...स्वमार्गस्था ज्ञाता सिक्युपपादिका !' (स०५।१८) इति । यदुक्तं ब्रह्मणि शब्दस्पर्शी, विष्णो रसः, रुद्रे रूपगन्धौ, ईश्वरे बुद्ध्यहंकारी, सदाशिवे मनः पुर्यष्टकांशीर्पयेत् । तत्रायम- भिप्रायः-इह ब्रह्मा परमया व्याप्त्या नादा- न्तोपरि ब्रह्मबिलाधिष्टातृब्रह्मरूपः, विष्णुरपि तदुपरि प्रसरटूपशक्तिप्रधानशक्यात्मा, रु- दोऽपि व्यापिनीपदावस्थितानाधितनाथरूपः, ईश्वरोऽपि समनापदाधिरूढः सृष्टयधिकारी शियः, सदाशिवस्तु स्वच्छखच्छन्दचिदानन्द- घनः परमशियः, - इत्येकाशापटलोक्तव्यव- ११.पु. समर्पवित पार।

·२०९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । १२९ स्थया परस्य ब्रह्मणो नादान्तशत्योर्मध्यवर्ति- स्वात् सूक्ष्मतमाभ्यां शब्दस्पर्शाभ्यां योगः। एवं मूलभूमौ स्पर्शप्रधानापि प्रसरद्रूप- तया रसमयी शक्तिरिति तन्मयस्य विष्णोः सूक्ष्मतमरससंवन्धः, ततोऽपि रुद्रस्य व्या- पिन्यामनाश्रितपदे विश्वस्यासूत्रणादमात्रात्म- नः प्राक्सृष्टोपसंहृतजगद्गतसुसूक्ष्मतमसंस्का- रमानात्मना तनीयस्तमेन गन्धेन चास्ति संवन्धः । समनाधिष्ठातरि तु शिवे मनेनमा- सारे विगलहुयहंकारवासनासङ्गः, परम- शिवेऽपि उन्मनाशक्तिसमाश्लिष्टे मननसंस्का- रस्यापि गलनमित्यतिसुसूक्ष्मतमस्वप्रशान्तम- नःसंस्कारसंवन्धोऽस्ति,-इत्याशयेन निरवशे- पसंस्कारपर्यन्तपुर्यष्टकप्रशान्त्यर्थमेव पुर्यष्टका- शार्पणम् । अन्ये तु 'श्रुतित्वग्विष्ठतिर्नाली ब्रह्मक्रव्यादयोनिदा । रासनी वैष्णवी रौद्री प्राणलोचनहेतुका ॥ ऐश्वरी गधीरूपा मानसी शिवदेवता।' १.पु. स्मनो स्पेगेटि पाइ.। १ स.पु. मनोमायति पाट। " एस.पु. एमालय इति पाठः। ४ रा. ग...पु. सुधार सागवननिधि पाठ 1 १५ ·१३० [४ पट० खच्छन्दतत्रम् । इति निर्वीजदीक्षाविषयश्रीमृगेन्द्रवाक्यटीका- यामुक्तेन्द्रियविष्ठत्यात्मसमयोल्लङ्घनसंभाव्यमा- नतत्तत्क्रव्यादत्वप्रशमनाय पाशशोधनपरेऽपि वाक्ये निर्वीजदीक्षायां पुर्यष्टकात् शब्दस्प- पिणं ब्रह्मणि कार्यमित्यादि यद्भट्टनाराय- णकण्ठेनोक्तं तदेवान योजयांचक्रुः । तत्र सवीजनिर्वीजादिसर्वदीक्षासु पुर्यष्टकांशार्पण- मानातम्, अतो मृगेन्द्रायां समयपाशशो- धनपरेऽपि वाक्ये निर्वीजदीक्षाविषयमेवं पुर्य- टकांशार्पणं तदभिप्रायवर्णनं च तेनाकारि, तद्युक्तमयुक्त वेति सचेतसः प्रमाणमित्य- लम् ॥ २०८॥ अथ वागीशी विसर्यवं कला भाव्या शान्त्यतीता लयं गता॥२०९॥ स्वशत्तयाधारपर्यन्ते सुसूक्ष्माभावसंस्थिते। १२. पु. पिरसात्मेति पाठः। ३. पर्यन्तामति पाठः। २ स.पु. विषय एवेति पाठः ।

·२११लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोश्रोतास्त्पटीकोपेतम् । १३१ खा स्वातत्र्यारमा शक्तिराधारः समवायिनी यस्य, स एवाशेपस्य समनाप्रतिष्ठास्थानत्वात् पर्यन्तः, अत एव सुठु सूक्ष्मस्याभावस्य समनात्मनो व्यापिन्यादिक्षित्यन्तनिःशेषभा. वाभावभित्तिभूतस्य महाशून्यस्य संस्थितं संस्थानं यत्र ॥ २०९ ॥ अथकायवाडानःकर्मान्यथाभावे जाते सति आत्मतत्त्व विभागेन धाम्ना वै जुहुयाच्छतम्॥२१०॥ आत्मशब्दो विद्याशिवावुपलक्षयति, तेना- त्मविद्याशिवतत्त्वविभागेनेत्यत्रार्थः ॥ २१०॥ तथा . सशब्दोचारयोगेन आत्मतत्त्वे तु होमयेत् । प्रणवनिप्कलोच्चारपूर्व दीक्ष्यस्यात्मतत्त्व- व्याप्तमायान्ताध्वशुद्धो विधिन्यूनातिरिक्तदो- पशुद्धिरस्तु खात्यत्र प्रयोगः ॥

·१३२ खच्छन्दतनम् । [४ पट० एतच्चात्मतत्त्वम् मायातत्त्वावधि ज्ञेयं दैशिकेन महावरे ॥ २११ ॥ मायान्तं वेद्यं सर्वमिति तयाप्त्यात्मतत्त्वं महाध्वरे दीक्षाप्रयोजनशिवयागे ॥ २११ ॥ किमर्थमयं होमः, इत्याह विधिवेकल्यकर्मार्थ प्रायश्चित्तविशुद्धये। 'विधिः' पूजाहोमादिः शास्त्रचोदितस्तस्य 'वैकल्यकर्म न्यूनातिरेकानुष्ठितिस्तदर्थमिति तन्निवृत्त्यर्थं या प्रायश्चित्तशुद्धिस्तस्ये ॥ अथ विद्यातत्त्वे तु होतव्यं गतमष्टोत्तरं प्रिये ॥ २१२॥ उपांशूचारयोगेन विद्यातत्त्वे तु होमयेत्। 4.प.शिनापरे इति पाठ ।

·२१४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १३३ पूर्वोक्ताया विद्याया इयमन्यैव । मायान्ते विद्या करणरूपा भगवतः,- इति वक्तुमाह सदाशिवान्तमध्वानं विद्यातत्त्वं विनिर्दिशेत् ॥२१३ ज्ञानक्रियात्मा शक्तिः शिवस्य कारणं तद्- पश्च सदाशिवः,-इति तदन्ता विद्यातत्त्वस्य व्याप्तिः ॥ २१३॥ अत्र च मन्त्रोच्चारविलोमेन प्रायश्चित्तं तु यद्भवेत् । तहिशुद्धयै स होमः स्या- द्विद्यातत्त्वे तु यः कृतः॥२१४॥ विलोमतान्यथाकरणम् । अत्र च प्रणयनिष्क- लावुच्चार्य दीक्ष्यस्य विद्यातत्वव्याप्तसदाशिवा. न्ताम्बशुद्ध मनाचारवेलोम्यशुद्धिरस्तु सा- हेति प्रयोगः ।। २१९ ॥

·१३४ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. अनन्तरम् मनोविज्ञानवैकल्यात् प्रायश्चित्तं तु यद्भवेत् । तच्छेडयर्थं गिवे तत्त्वे मूलमन्त्रेण होमयेत् ॥ २१५॥ मानसेन प्रयोगेन मनोविज्ञानं भावना, शिवतत्त्वमुक्ततत्त्वापे- क्षयान प्रमातृरूपम् ॥ २१५॥ एतच्च अत्यन्तेऽध्वनि संस्थितम् । 'शक्त्यन्त समनान्तमुत्तीर्य शिवभट्टार- कस्य तावद्याप्तिकरवात् ॥ अथाशेषवन्धभित्तेर्मुण्डान्तोद्मवाहिन्याः प्राणशक्तेरधोवाहात्मकवन्धकत्वोपशमाय तद- नुकारिण्याः स्थूलदेहगतायाः शिखायाश्छेद- मादिशति ११.पु. सदिय इति पार ।

·२१८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १३५ तत्त्वत्रयविशुध्यन्ते शिखाच्छेदं तु कल्पयेत् २१६ कथं च अध्वान्तस्थां परां शान्ता- मनौपम्यामनामयाम् । व्यापिनी सर्वतत्त्वानां सर्वकारणकारणम् ॥ २१७॥ ध्यात्वा शिशोः शिखाग्रे तु पुष्पाग्रे जलविन्दुवत् । अध्यनोऽन्तेऽत एचाविद्यमानध्वान्ते पेदे च स्थितां परां शान्तामिति शान्त्यतीतां सर्वो. पाधिक्षेण्यादनामयामकलवांपण्णामपि कार- णानां कारणं शिशोः शिखाये ध्यात्येति संगतिः ।। २१७॥ किंच कर्तरी शिखयामध्य शिखया च्छेदयेच्छिखाम् २१८ 11..मेरमित पार ...J-बनोदेशव पारः १९.पु. सपा ·[४ पट० १३६ खच्छन्दतन्त्रम् । शिखयेति नैपकलेन शिखामत्रेण । इह विशेपानभिधानान्नि-जसवीजदीक्षाद्वयविष- यशिखाच्छेदनं न तु निर्वाजायामेव ॥ २१८॥ अथ शिखां समर्प्य चान्यस्य निर्गच्छेत्स सशिष्यकः। स्नानं समाचरेच्छिष्यः छिन्नशिखत्वात् ॥ तत्स्पर्शात्तु गुरोराचमनं भवेत् ॥ २१९ ॥ स शिप्यसंपर्कत्वात्पराशयग्रहणाय वा स्नानमुलनं वाथ आचरेत्स्वेच्छया गुरुः। ततः प्रविश्य सकलीकृत्य आत्मानम्। पूर्णया जुहुयाच्छिखाम् २२० ·२२३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १३७ उक्तव्याविप्राणशक्त्यनुकारिणीम् । अत्र च पूर्वसंवादितः पाशहोममन्त्रः प्रयोक्तव्यः २२० इत्थं च हुत्या निर्गम्य चाचम्या- क्षाल्य सुक्खुवकर्तरीः। प्रविश्य सकलीकृत्य शिवहस्तानुपूजनम् ॥ २२१॥ कुर्वीतेत्यर्थः॥ ततस्तु मण्डले पश्चा- त्पूजयेत्परमेश्वरम् । पुष्पादिमिरशेपैस्तु ततो विज्ञापयेच्छिवम् ॥२२२॥ भगवंस्त्वत्प्रसादेन अध्वपटुव्यवस्थितम् । पशुं संगृह्य संशोध्य शिखाच्छेदावसानकम् ॥२२३॥ ११.प.पु.निसेविपाटः ।

·खच्छन्दतब्रम् ।
[४ पर०
१३८
त्वन्मुखोक्तविधानं तु
लेशतो वर्तितं मया।
ग्रहणं पाशसूत्रात्स्वदेहाच । संशोधन
मलेभ्यः । वर्तितं संपादितम् ॥ २२३ ॥
किंच शिप्यमिष्टं धाम लम्भयितुं मया
त्वच्छत्त्यैव तु गन्तव्य-
माशु ध्रुवपदं शिवम् ॥ २२४॥
एवकारो निरपेक्षः शक्तिपात एवात्र प्रभ-
वतीति ध्वनति । एतच्च पञ्चमपटलान्ते निर्णे-
प्यामः।ध्रुवपदं सतमं परमशिवस्थानम् ॥२२४॥
तदर्थमेव
इदानीं योजने कर्म
मयारभ्यते।
ततोऽत्र
तवाज्ञानुविधायिनः।
आज्ञा मे दीयतां नाथ
शिप्यं संयोज़याम्यहम् ॥२२५॥

·२२७ श्लो०] श्रीक्षेमराजानार्यकृतोक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । १३६ तवाजेति 'दीक्षणीयास्त्वया शिष्याः इत्यधिकारावसरे प्राप्ता। अथ लव्धानुज्ञातमात्मानं आज्ञालाभयुक्त्यैव रुद्रशक्तिसमावेशात् प्रहृष्टो निर्गतः पुरात् । अर्घहस्तो बजेदग्निम् पुरादिति मण्डलक्षेत्रात् । अधात्र शिष्यमाहूय प्रोक्षयेत् ॥२२६॥ प्रोक्षितस्य पूर्ववञ्चासनस्थस्य सकलीकरणादिकम् । अन्तःकरणविन्यास नाडीसंधानपूर्वकम् ॥२२७॥ कृत्वा ·[४ पर सच्छन्दतनम् । पूजनं तर्पणं चाग्नौ मन्त्राणां च शिवस्य च। कुर्यात् । तर्पणं मूलापेक्षया वक्राहा- नाम् ॥ दशभागविभागेन नचात्र द्रव्येयत्तानियम इत्याह यथा द्रव्यानुसारतः ॥२२८॥ यद्वक्ष्यति 'तिस्रः पश्च दर्शका वा तिलाथ घृतेन वा । (ख ४।४४५) इति ॥ २२८ ॥ अथ ये निष्कलस्वरूपनिमजनेन सकल तामुन्मज्ज्य भगवतोऽन्तरङ्गशक्तिरूपा वक्रा गमन्त्रा भेदप्रथोत्थापनेन चिदात्मना संशुद्ध- वापादनेऽधिकृतास्तान् मन्त्रान्संशोधयेत्पश्चा- त्सकलीकरणे स्थितान्। सकृदाहुतियोगेन ·२३० लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । १४१ मूलमन्त्रेणैवेतरमत्रशुद्धिरिति निर्णीतमतः प्रणवनिष्कलोचारपूर्वं हृदायेकैकं जात्यन्तम्- चार्य 'भगवन् दीक्ष्यस्य निष्कलशुद्धधामप्र- थापरो भव स्वाहा' इति प्रयोगेन निष्कलधाम- विश्रान्तिभावनयाहुतिं दद्यात् ॥ तत एतानिदं श्रावयेत् अधिकारो विवय॑ताम् २२९ सकलीकरणत्वेन न कदाचित्पशोः पुनः। सकलीकारो भवद्भिः कार्य इति शेषः २२९ एवं दीक्ष्यस्य मत्रैकादशिकाशुद्धिमितिक- तव्यत्वेनोक्त्वा देवीमाह भगवान् योजनीयं प्रयोगं तु अधुना कथयामि ते ॥२३०॥ योजनायै हितं योजनीयं, प्रकृष्टं योगमि- तिकर्तव्यतारूपं प्रयोगं चाधुना निःशेषपाश- २ २ग. पु. शुद्धिमपि कर्तव्यले. १ स० पु. विराज्यतामिति पाठः। नेनि पाठः।

·१४२ स्वच्छन्दतन्त्रम्। [४ पट० क्षपणे जाते सति 'ते' इत्यनुग्रहकप्रवणतया भगवत्या एवैकस्याः परस्याः शक्तयोजनायां शक्तायाः कथयामि विमर्शपदं लम्भयामी- त्यर्थः ॥ २३०॥ अस्य चाभ्यस्तज्ञानयोगदुष्प्रापदैशिकप्र- वरसाध्यत्वमिति दर्शयितुं, महता पीठिका- वन्धग्रहणेन योजनोपयोगि प्रमेयत्रयोदशकं सद्गुरूणां हृदयंगमीकार्य निणेतुमुदाक्षिपति परमेश्वरः ज्ञात्वा चारप्रमाणं तु प्राणसंचारमेव च। पड्धिाध्वविभागं तु प्राणैकत्र यथास्थितम् ।।२३१॥ हसोचारं तु वर्णेश्च कारणत्यागमेव च। शून्यं समरसं ज्ञेयं त्यागं संयोगमुद्भवम् ॥ २३२॥ 17. पु. प्रयोजननि पाठ. २.पु. गमभवम् दन पाट. २ स.ग.पु. रणसांगति पाठः ।

·२२३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । ११३ भेदनं च पदार्थानां भावप्राप्तिवशात्पुनः। आत्मविद्याशिवव्याप्ति- मेवं ज्ञात्वा तु योजयेत् २३३ 'तस्मिन्युक्तः परे तत्व सर्वज्ञादिगुणान्वितः । शिव एको भवेद्देवि अविभागेन सर्वतः॥ (स्व०४४०१) इति भाविनीत्या परभैरवैक्यापत्त्यात्मा योजना पुर्यष्टकाहन्ताप्रशान्त्येव गुरोः कर्तव्या । पुर्यष्टके च प्राणाश्रयं शून्याश्रयं च स्वप्नसोषुप्तयो- स्तथा निश्चयादिति प्राणशून्यपदयोः प्रशम- नीयत्वे चारस्य प्राणवाहस्य देशकालाभ्यां प्रमाणमवश्यं ज्ञातव्यं, तत्रापि चारोहावरो- हरूपसंचरणं ज्ञातसंचारस्य तत्रस्थोल्लङ्घनीय- समस्तावपरिज्ञानमुपयोगि अध्बोल्लद्धनमपि ऊर्ध्वनदनात्महंसोच्चारपरिज्ञानात्, तदुचारो द्विधा स्वाभाविकः प्रायत्तिकश्चेति, प्रायलिके तमिन् नैष्कलेरकारोकारादिभिर्वणः कार- ·[१ पट. १४४ खच्छन्दतत्रम् । णानां ब्रह्मादीनां त्यागोऽपि ज्ञेयः, चकारात्त- दुचितकालत्याग इहानुद्दिष्टोऽपि वक्ष्यमाणो ज्ञातव्य एव; प्राणवच्च शून्यमपि प्रशमनी- यत्वाज्नेयमेव परभैरवैक्यात्मयोजनं च मत्रा- स्मनाड्यादिसामरस्यज्ञप्तिपूर्वकं, सामरस्यज्ञानं साम्यज्ञप्तिपूर्वकमिति साम्यात्मविपुवत्स्वरू- पमपि भविष्यति, अकारागुन्मनान्तं द्वाद- शविधं ज्ञेयमपि मत्रोच्चाराङ्गतया ज्ञेयमेव, त्यागाय चैतज्ज्ञेयमिति त्याग उक्तः, सच तत्तद्दशासंयोगपूर्वकः तत्तदशात्यागे चो;;- रोहात्मोद्भवोऽपि ज्ञातव्यः, यावच्चैपां ग्रन्थीनां भेदनं न वृत्तं न तावत्तत्त्यागेनोवोद्भवो घटते भेदनं च ज्ञानयोगाभ्याम् । यद्वक्ष्यति 'भेदवेज्ञानालेन ।' (ख० १४१३३४) इति । तथा 'भेदयेन्मत्रशूलेन मुद्राभावयुतेन तु । (म्ब०।४।३५६) इत्यादि । तच्च भावस्य दृढारूढप्रतिपत्यात्मन- स्तत्तच्छन्दाद्यनुभवात्मनश्च वक्ष्यमाणस्य प्रा- ११.ग.प. पु. तसदशांशयागेति पाठ ।

·२३४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १४५
प्तिवशाद्भवति । एवमियज्ज्ञानपूर्व प्राणे शून्ये
च प्रशमितेऽपि आत्मतत्त्वस्यैतावदुत्तीर्णा
शुद्धात्मदशानुभवरूपा, विद्यातत्वस्य चोन्म-
नाविश्रान्त्यात्मा, शिवतत्वस्यापि च पर-
तत्वसमावेशरूपा व्यासिरवश्यं ज्ञेयेति,-
इयत्प्रमेयपरिज्ञानमागमतोऽनुभवतश्च योज-
नायामुपयोगीत्याशयेनात्र वाक्ये ज्ञात्वेति
द्विरुपात्तम् ॥ २३३ ॥
यथोद्दिष्टं निर्णेतुमाह
तहिभागं प्रवक्ष्यामि
यथा ज्ञायेत तत्त्वतः।
विभागो विभजनमसाधारणेन रूपेण
विवेचनलक्षणम् ।प्रकारभेदकथनमपि यथासं-
भवम् ।
तं क्रमेणाह
षट्त्रिंशदङ्गुलश्यारो
हृत्पद्माद्यावशक्तितः ॥२३४॥

·[४ पट०
खच्छन्दतनम् ।
तुटिषोडशमानेन
कालेन कलितः प्रिये।
यावच्छब्दे तलोप ऐश्वरः । आयेनार्धन
देशतो द्वितीयेन कालतश्चारप्रमाणमुक्तम् ।
शक्तिरिह भाविनीत्या समनान्ताभिप्रेता । तु-
टिश्चपकपड्भागरूपस्य प्राणापानवाहस्य द्वात्रिं-
शत्तमोऽशः।
अथ प्राणसंचारमाह
संचरन्तं विभागेन
यथावत्तं शृणुष्व मे ॥२३५॥
तमिति प्राण ताल्वादिस्थानानुसारिणा
विभागेन यथावत्स्वानुभवसाक्षिकं सम्यक् च-
रन्तं शृणु कथितमन्तर्निभालय ॥ २३५ ॥
हृत्पद्माद्यावदयनं
भागमेकं त्यजेत्तु सः।
नासिकाग्रे द्वितीयं तु
शक्त्यन्ते तु तृतीयकम् ॥२३६॥

·२३७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । १४७ तत्रस्थो विनिवर्तेत यावत्तत्त्वं न विन्दति । विदिते तु परे तत्त्वे तत्रस्थोऽपि न वाध्यते॥२३७॥ एतच्छास्त्रप्रक्रियया, मत्रोदयस्थानावृत्प- मात् प्रभृति । अयनमिति कालाधिकारवक्ष्य- माणया 'प्राणे दिनोदय' इति स्थित्या प्राणा- दित्यस्य मध्याहगताश्रयं ताल्लुस्थानमष्टादशा- मुलान्तमिह विवक्षितम् । तच्च मायाग्रन्थ्या- स्मक रुद्रस्थानं दुर्भेदमित्यशिक्षिततदनुप्रवेश- स्य तु मध्यनाड्या नासिकायं भ्रूमध्यमैश्वरं स्थान प्राप्नोति, एवमप्यभिन्नभूग्रन्थेस्तस्मिन् नासिकाये। द्वितीयमिति पडगुलं भागं त्यजेत् , तत्प्रवेशमनासाद्य पार्श्वनाडीद्वयेन यावच्छि- क्षिततदनुप्रवेशस्य तु शक्त्यन्तं ब्रह्मविलप- र्यन्तमानयति, तथाप्यस्वीकृतशाक्तवलस्य श- त्यन्ते तसिंस्तृतीयं भागं द्वादशाङ्गुलं सजेत् , तत्रान्तरज्ञस्य ब्रह्मरन्ध्रेणाधः प्रसरत् , एतदेव . रा०पु० भस्वात्मीकृति पाठः ।

·[४ पट० १४८ खच्छन्दतन्त्रम् । तत्रस्येत्यादिना श्लोकानोक्तमत एवासादित- शाक्तवलः समग्रग्रन्थिसंचाराभिज्ञः परमिंस्त- त्वे विदिते। तत्रेत्युक्तेपुअन्थिस्थानेष्वपि स्थितो न वाध्यते न देहादिप्रमातृतावैवश्यमेतीति यावत्। अतश्च परतत्त्वज्ञप्तिपर्यन्तः प्राणसंचारः शिक्षणीय इति पिण्डार्थः ॥ २३७ ॥ अत्रैव संचारे पारिभापिकीः संज्ञा उद्यः टयति शक्त्या चाधो यदा गच्छे- दवुधस्तु तदा भवेत् । शक्तिपर्यन्तेऽपि पदे लब्धे तत्वेऽनारो- होत् । यदा तु तदारोहाय हृद्तः पुनरुत्तिष्ठे- हुध्यमानः स उच्यते ॥२३॥ ततश्च शक्तिं प्राप्य बुधो ज्ञेयः १स.पु. तापी पार. । २स.गु..पु.रोहणादिति पाठ.।

·२४० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १४९ ततोऽपि शाक्तवललाभात् तत्त्वारोहयुक्ति- ज्ञस्य व्यापिन्यंशे प्रवुद्धता । यदा तु ततोऽप्यूर्ध्वमारोहति तदा सम- नापर्यन्तमशेषमध्वानम्. अतीतः सुप्रवुद्धस्तु परतत्त्वानुलाभात् । अबुद्धरूपतैवेति केचित् तदसत् तस्येह प्राकरणिकत्वेऽपि सुप्रबुद्धैक- रूपत्वात् , अन्यथा गुरुत्वायोगात् । अस्य च उन्मनस्त्वं तदा भवेत् ॥२३९॥ मनःसंस्कारस्यापि क्षयात् ॥ २३९ ॥ न कालो न कला चारो न तत्त्वं नच कारणम् । सुनिर्वाणं परं शुद्ध गुरुपारम्परागतम् ॥ २४० ॥ १ रा.पु. उन्मनासम्म पारः ।

·स्वच्छन्दतनम् । , १५० [१ पट० तद्विदित्वा विमुच्येत गत्वा भूयो न जायते। कालस्तुव्यादिः परार्धान्तः, कला निवृ- त्यादिका, चारः प्राणवाहः, तत्त्वं पृथिव्यादि, कारणं ब्रह्मादि, सुनिर्वाणमिति पराद्वयमय- त्वात् अत एव परंशुद्धं शुद्धाशुद्धसदाशिवादि- पदादपि प्रकर्पात गुरूणां परम्परैव पारम्परं परभैरवतच्छक्तिसदाशिवेशानन्तश्रीकण्ठादि- रूपं तत आगतम् । विदित्वेति अनुभूय, विमु- च्यते इति जीवन्नेव विमुक्तः स्यात्, गत्वेति देहान्ते तदैकात्म्यमेति ॥ अथावपट्पविभागमाह अध्वपट्कं यथा प्राणे संस्थितं कथयामि ते ॥२४१॥ आपादान्मूर्धपर्यन्तं चितेः संवेदनं हि यत् । १० पु. ईशानानन्वेति पाट ।

·२४२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताल्यटीकोपेतम् । १५१ भुवनाध्वा स विज्ञेय- स्तत्वाध्वा च तथैव हि ॥२४॥ इह तस्य भावस्तननात्तत्त्वमिति व्युत्पत्त्या निरुत्या च विशेषनिष्ठः सामान्याभासः शरीरभुवनभावविरचनाहेतुः तत्वम् तदाभोगः शरीरभुवनादिर्यया देहमृदारुपाषाणादौ का- ठिन्याभासः पृथिवीतत्त्वमेवमन्यत् । सामा• न्याभासश्च चिद्भित्तौ भाति परचिवमौ च सर्व चिदेकरसमिति न कोऽपि विभागस्ततः 'प्राक् संविप्राणे परिणता' इति न्यायात् प्राणसंकोचिन्यास्तस्याः प्राणत्वारोहेण देह- मप्यनुवानायास्तत्त्वप्रतिभासरूपं स एव तत्त्वाचा घटते इत्यभिप्रेत्यापादान्मूर्धान्तं यचितेः संवेदनं तत्तत्काठिन्यादिप्रतिभा- सरूपं स एव तत्वाध्वा भुवनाध्या चेत्युक्तम् । तत्त्वसत्तयेव च भुवनसत्तापि सोक्षम्येणा- नुमीयते । प्राणचारो हृदयाच्छत्यन्तं पद- त्रिंशदङ्गुल उक्तः । अध्वपटकविभागस्तु प्रा-

·२५२
खच्छन्दतब्रम् ।
[४ पट
गैकत्रेति समस्तदेहव्यापिसूक्ष्मप्राणमात्र ए-
वोदिष्टो नतु प्राणचार इत्यापादादित्यादिका
युक्तवोक्तिः । तत्त्वानां चोद्देशान्ते श्रीमतङ्गेऽप्यु-
क्तम् ॥
'तच वस्तुपदं व्यक्तं स्फुटमानायदर्शनात् ।
ततमेतेन वा यस्मात्तत्तत्त्वं तत्वसंतती ॥
इति । तथा
'शिनाद्यवनिपर्यन्तो योऽयमध्यातिविस्तृतः ।
स समस्तश्चितो बेयो नाशियत्वाद्विमुच्यते ॥'
इति ॥ २४२॥
प्राणे कलावस्थितिमाह
कलाकलितसंतानः
प्राणः संचरते सदा।
कलाभिः कलितो व्याप्तः संतान: प्राण-
वाहो यस्य ॥
अस्य हि
निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च
अधोभागे प्रवर्तिके ॥२४३॥

·२४४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १५३ विद्या शान्तिस्तथा चोर्चे शान्त्यतीता त्वधिष्ठिका। 'आ पादान्मूर्धपर्यन्तम्' इत्युक्त्वा समस्त- देहव्यापी सामान्यप्राणनारूपः प्राण उद्दिष्टो यस्य प्राणापानाद्यात्मिका विशिष्टा वृत्तयः, ततोऽधोभागप्रवर्तिके इत्यादिकं संगतमेव । ये तूर्बवाहिमाणाश्रयमेतत् इत्यभिप्रायेण अधोभागप्रवर्तिके इति पठित्वा अधोभागे प्रवृत्तिरवस्थितिर्विद्यते ययोरित्यादि श्लिष्ट व्याचक्षते, तेषां शक्त्या चाधो यदा गच्छेदिति (४२३८) पूर्वोक्तं विस्मृतं, जडस्य च शक्त्या- त्मककलाव्यापकत्वमुक्तं नतु विपर्यय इत्या- स्तामेतत् । एवंप्रायं व्याख्यानं बहु अस. मञ्जसं टीकाकृतामस्ति तस्वयमेवान्वेष्टव्यं अन्धगौरवभयात् प्रतिपदं नोन्मीलितं किय- न्मानं तु दर्शितम् ॥ हेयहान्या शिष्याणामुपादेये धीः प्ररोह- खिति कलातीतं पदं निरूपयितुमाह . .

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. तदतीतः परो भावः शान्त्यतीतामपि अतिक्रान्तः शुद्धात्मद- शारूपः स्वभाव इत्यर्थः । अत एवोन्मनापरतत्त्वात्मकशक्तिशक्तिम- त्सामरस्यात्मकम् तदूर्ध्व पदमव्ययम् ॥ २४४॥ यत्प्राप्त्यर्थमियान् शास्त्रसंरम्भः ॥ २४४ ॥ प्राणे निवृत्त्यादिकलास्थितिमुक्त्वा मत्र- कलास्थितिमप्याह एवं विन्दुकला ज्ञेया नादशक्त्यात्मिकाश्च याः। व्यापिन्याद्यात्मिका याश्च व्याप्यव्यापकभेदतः॥२४५॥ प्राणैकसंस्थिताः सर्वाः अकारोकारमकारात्मानः कलाः प्राणैः सर्वेरुच्चरन्त्य उपलभ्यन्ते, यास्तु विन्द्वाद्याः समनान्ताः क्रमेण व्याप्यव्यापकभावेन स्थि- १७.पु. व्यापकरपेनेति पाठ ।

·२४७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोसायटीकोपेतम् । १५५
ताः ताः सर्वाः प्राणे स्थिता ज्ञेयाः प्रयत्नानु-
भवितव्याः। विन्दुनादव्यापिनीनां तिसृणां
प्रधानतया इह उद्देशोऽर्धचन्द्रादिशक्तीनां
यथायोगमेतदन्तर्भूतत्वेन प्राधान्यात् ।
अत एव
षट्त्यागात्सप्तमे लयः।
सर्वोपलभ्या अकारोकारमकारकलाः, यो.
गगम्यास्तु विन्दुनादव्यापिन्य इत्यासां पण्णा-
मपि त्यागारपरमयोगिनां सप्तमे परशक्तिमति
परतत्त्व एव 'लयो' विश्रान्तिः कार्या ॥
एतदुपसंहत्यान्यदवतारयति
कलाध्यैवं समाख्यातो
वर्णाध्वानं निवोध मे ॥२४६॥
तमाह
वर्णाः शब्दात्मकाः सर्वे
जगत्यस्मिश्चराचरे।
स्थिताः पञ्चाशता भेदैः
शास्त्रेष्वानन्त्यकोटिपु ॥२४॥

·खच्छन्दतन्त्रम् ।
[४ पट
शब्दात्प्राणः समाख्यात-
स्तस्माद्वर्णास्तु प्राणतः।
उत्पद्यन्ते लयं यान्ति
यत्र शब्दो लयं गतः ॥२४॥
आनन्त्येन कोटिसंख्येषु शास्त्रेषु पञ्चाशता
भेदैर्मातृकारूपैः 'चरे' जङ्गमे वाग्वति 'अचरें
चान्तःसंज्ञे स्थावरे तत्तदव्यक्तवाच्याक्षराय-
भिव्यञ्जके वर्णाः स्थिताः, ते च शब्दात्मका'
शब्दनरूपाः, शब्दोऽपि प्राणनात्मा ध्वनिसत-
त्वश्च प्राणोऽत एवास्माद्धनिरुपाद्वर्णा जायन्ते,
यत्र च शब्दात्मा प्राणो लयं याति तत्रैव
वर्णा लीयन्ते,-इति प्राणनात्मनि प्राण एव
वर्णाध्वा स्थितः ॥ २४८॥
यतश्च वर्णानां प्राणस्य चैकत्र लयस्ततः
शब्दातीतो वरारोहे
तत्त्वेन सह युज्यते ।
युक्तः सर्वगतो देवि
धर्माधर्मविवर्जितः ॥ २४९ ॥

·२५१.लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोसोताख्यटीकोपेतम् ।।१५७ नाधो निरीक्षते भूयः . शिवतत्त्वं गतो यदा। तत्त्वेन परमशिवेन सह 'युज्यते' ऐक्यमेति, अत एव सर्वगतो 'धर्माधर्माभ्यां' प्राणा- पानाभ्यां शुभाशुभाभ्यां च रहितः। अध इति इदन्तारूपो भेदः । यदेति यतः॥ एतदुपपादयति अधो वै यात्यधर्मेण धर्मेणोज़ ब्रजेत्पुनः ॥२५॥ विज्ञानेन हयं त्यक्त्वा सर्वगस्तु भवेदिह। अधर्मेणाशुभेनाधः स्थायरान्तमपानात्म- देहभूमि, धर्मेण शुभेन देवयोन्यादितां, प्राणात्मना तु शक्यन्तं ब्रजति । एतद्द्वयं तु विशिष्टेन शिवैक्यात्मविमर्शात्मना ज्ञानेन त्यक्त्वा इहेति देहावस्थितोऽपि सर्वगः शिवो भवति । ...पु• निरीक्षित इति पाठः । २स पु. पागेनानात्मेवि पादः।

·१५८
खच्छन्दतन्त्रम् ।
पट
४पट.
उपसंहरति
वर्णाध्वैवं समाख्यातः
अथ
पदावा प्रोच्यतेऽधुना ॥२५१॥
एकाशीतिपदान्येव
विद्याराजस्थितान्यपि।
वर्णात्मकानि तान्यत्र
वर्णाः प्राणात्मकाः स्थिताः२५२
तस्मादेवं पदान्यत्र
तानि प्राणक्रमेण तु।
एकस्मिन्नपि विद्याराजे नवात्मन्येकाशीति-
पदानि प्राविभक्कनीत्या यानि स्थितानि
तान्यपीदानीमेव निर्णीतनीत्या वर्णात्मकानि,
वर्णाश्च प्राणरूपास्तदात्मकत्वात् पदानाम् २५२
पदाध्यैवं समाख्यातः
अथात्र
मन्त्राध्वानं निवोध मे ॥२५३॥

·२५६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १५९ तमाह मन्त्रैकादशिका या तु सा च हंसे व्यवस्थिता। पदैकादशिका सा च प्राणे चरति नित्यशः॥२५४॥ 'हंसे' मध्यमे प्राणे नेप्कलबक्राङ्गरूपा 'मत्रैकादशिका' स्थिता यस्मात् 'सा पदेका- दशिका' नित्योच्चरन्निष्कलकलारूपविश्रान्ति- हेतुब्रह्मादिवाचकाकारादिसमनान्तपदरूपा । निर्णीतं चैतत्पूर्वमेव ॥ २५४ ॥ एतानि पदान्याह अकारश्य उकारश्व मकारो विन्दुरेव च। अर्धचन्द्रो निरोधी च नादो नादान्त एव च ॥२५५॥ शक्तिश्च व्यापिनी व समनेकादशी स्मृता।

·[१ पट० १६० स्वच्छन्दतनम् । निकलनाथेऽकारकला यादृश्यस्ति यादृशं चैतत्कलानां रूपं तददूर एव निर्णेप्यते॥२५५॥ एकादशिकाया अस्या अध्वरूपतां दर्शयि- तुमाह उन्मना च ततोऽतीता तदतीतं निरामयम् ॥ २५६ ॥ तत इति तां समनामतीता, तदतीतमिति तामुन्मनामतिशयेनेतं गतं तदभिन्नम् । उन्म- नापरतत्त्वप्राप्तिहेतुत्वात्पदवर्णादीनामिव मत्रा- णामप्यध्वतेति यावत् ।। २५६ ॥ उपसंहरति मन्त्रा एवं स्थिताः प्राणे वहिःस्थूलरूपस्याप्यध्वप्रपञ्चस्य मात्रक- लोच्चारणे सूक्ष्मरूपतया मनोच्चिचारयिपा मन्त्रविश्रान्तिदशायोगे पररूपतया मन्त्रीपयिक एवोपलम्भो भवतीत्याशयेन पर्यन्ते मन्त्रावा निर्णीतः॥ क्रमप्राप्तः ग.प.ह.पु. मश्रकोबारेणेति पाठ ।

·२५७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेठम् । १६१ हंसोचारस्तथोच्यते । तमाह हकारस्तु स्मृतः प्राणः खप्रवृत्तो हलाकृतिः ॥२५॥ योऽयं हलाकृतिरनच्को हकारोऽनाहत- ध्वन्यात्मा 'स्वयमुघरते देवि.........।' (स्व० ७५८) इति भाविनीत्या खप्रवृत्तः 'नादाख्यं यत्परं बीज............।' इति तत्रान्तरोक्तशा सर्वस्य स्वतः स्फुरन् स एप प्राणः प्राणनापरपर्यायो जीवः स्मृतो गुरुपारम्पर्येणाविच्छेदेनाधीतः । अथ च धूलि- भेदानुसारेण हलाकृतिरशेपं विश्वं गकित्य कुण्डलिन्याकारः प्रसुप्तभुजगरूपः। 'स्वप्रवृत्तः' इति खयमेव नादामर्शरूपतां निमज्य प्राणा- स्मक रूपमाविश्य स्थितः । यतः पारमेशी योधास्त्या शकिर्विश्वं गर्भीकृत्य परा कुण्डलिका सती विमर्शरूपतया नादात्मवर्णकुण्डलिका- 10.• सिसी पाठ.। 1 ·[४ पट० खच्छन्दतश्रम्। त्मना स्फुरित्वान्तर्निमजितैतत्वरूपा प्राण- कुण्डलिकात्मतया भातीत्याम्नायः । एवं च व्याख्यातरूपः प्राण एव हंस अर्ध्वमधश्च खरसेन वहन् हानसमादानधर्मकहकारसकार- विमर्शरूपतया स्फुरणात् ॥ २५७ ॥ अथात्रैव वर्णेः कारणत्यागं निर्णेष्यन् वर्णोच्चारं तावन्निरूपयति अकारेण यदा युक्त उकारचरणेन तु । मकारमात्रया युक्तो वर्णोच्चारो भवेत्स्फुटः ॥२५८॥ योऽयं नादात्मनो हंसस्य नित्यप्रवृत्त उच्चारः स एव स्फुटो वर्णोचारो भवति, कथम- कारेणानच्कहकारस्याभिव्यक्तिहेतुना शिरो- रूपेण यदा युक्तस्तदा उकार एवोधिः- संचारकत्वाचरणरूपस्तेन तथा विन्दादिनमे- १क.पु. रमतयेति पाठ । २ • ग• पु० फारूपतयेति पाट ।

·२५९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताल्यटीकोपेतम् । १६३ यासूत्रकानुसाररूपमकारमात्रया यदा युक्तः, ईदृशो हि उच्चरन्नसौ सरुपलभ्यते ॥ २५८ ॥ अथ च विन्दुः शिरःसमायोगा- सुस्वरत्वं प्रपद्यते। उक्तरूपो वर्णोच्चार एव योगिनां भ्रूमध्येऽ- कारादिमात्रात्रयस्वीकृतनिःशेषभेदसंपिण्डिता- विभागवेदनात्मकविन्दुरूपतामाश्रित्य शिरःस- मायोगादिति शिरसि ललाटस्थे प्रशाम्यद्वेद्य- प्राधान्येऽर्धचन्द्र प्रशान्तवेद्यप्रधानतया ऊवों- न्मुखत्वेन स्पष्टरेखात्मनि अयोगिनो नादपथ- प्रवेशरोधकत्वान्निरोधिकासमाख्ये सम्यगा- समन्तात् योगात्तत्तत्पदारोहात् सुखरत्वं गुणीकृतवेद्यभेदप्रधानेश्वरपदं समस्तवाचका- विभेदविमर्शप्रधानान्नादनादान्तभूमि रहा- तीत्यर्थः॥ १.पु. सखरलमिति पाठः । २ख.पु. उन्मुवि पाठः । ३५.ग-पदेवि पाटः। ४.क.पु. राखरलमिति पाठः।

·[पट० १६४ खच्छन्दतनम् । अतश्चेयरपदमारूढस्य नादोऽस्य वदनं प्रोक्तः यतःप्रोक्तनीत्यानाहतध्वनिपरमार्थोऽयं हंस- स्ततो वर्णोच्चारात्मतादशायामपि ललाटमध्ये नाद एवास्य वदनमिव वदनं मुख्यमङ्गम् ॥ युक्तं चैतद्यतः वदनं शब्दमीरयेत् ॥ २५९ ॥ नादरूपं वदनं कर्तृ शब्दं नादान्तात्मान- मीरयेद्रह्मरन्ध्रतले प्रेरयेत्तद्रूपतया स्फुरेत् ॥ न केवलमेवमयं नादात्मा प्राणः शिरो- वदनचरणयुक्तो नदेन हंस इत्युक्तो यावत् अनेनैव च योगेन हंसः पुरुष उच्यते । ब्रह्मविष्ण्वीशमार्गेण चरन्वे सर्वजन्तुपु ॥ २६०॥ १.पु. प्रनदन् ति पार ।

·२६१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयौताख्यटीकोपेतम् । १६५
• पुरुषः क्षेत्रज्ञोऽनेनैव मध्योलमार्गारोहणा-
स्मना योगेन सर्वजन्तुषु हत्कण्ठभूमध्यल-
लाटमार्गेण प्रसरन्नधरभूमिहानोर्ध्वपदसमा-
दानरूपो हंस उच्यते । वक्ष्यति चाये
'शिवो धर्मेण हंसस्तु सूर्यो हंसः प्रभान्वितः ।
(ख०७।२९)
इत्युपक्रम्य
'आत्मा चै हंस इत्युक्तः प्राणो हंससमन्वितः ॥
(स्व०७।२९)
इति । एतच्च तत्रैव व्याख्यास्यामः ॥ २६० ॥
एवं नादान्तरूपतां गृहीत्वा
शक्तितत्त्वे लयं याति
नादान्तरूपतां प्रशमय्यानन्दस्पर्शात्मतां
ब्रह्मविले श्रयति ॥
ततोऽपि शिवपदसमाविविक्षावष्टम्भात्मना
विज्ञानेनोलतां व्रजेत् ।
कथम्
व्यापिनीं समनां त्यक्त्वा
ब्रजेदुन्मनया शिवम् ॥२६॥

·[४ पट. १६६ खच्छन्दतन्त्रम् । शको स्पर्शमनुभूयोर्ध्वप्रवेशयुक्त्या व्या- पिन्यां त्वक्केशपदे व्याप्ति लब्ध्वा तदूर्चे शिखाकेशस्थाने सामनसे पदे मन्तव्याभा- वान्मननमात्ररूपतया स्थित्वा ततोऽप्यूर्व हंसः शुद्धात्मरूपो मननोल्लइनखभावो युग- पदशेषविश्वाभेदप्रकाशात्मकोन्मनाशच्याश्र- येण शिवं ब्रजेचिदानन्दघनपरभैरवसमापत्ति श्रयेत् ॥ २६१ ॥ एवं च शिवतत्त्वगतो हंसो न चरेत् शिवाख्यं तत्त्वं परमशिवो न चरेन संको- चेन प्रसरेत् ॥ अपि तु व्यापको भवेत्। शिवादिक्षित्यन्ताशेषविश्वात्मना तदुत्ती- र्णेन च रूपेण स्फुरेदित्यर्थः॥ १.पु. रामरसे इति पार ।

·२६३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १६७ उपसंहरति हंसोच्चारः समाख्यातः कारणैश्च समन्वितः ॥२६॥ कारणैर्ब्रह्मादिभिः, चकारादकारादिवर्णे- स्तुगत्या संभवद्भिः सम्यगन्वितो मिश्रितः। इदानीं वर्णैः कारणत्यागं निरूपयति, तत्र हकारः प्राणशक्त्यात्मा प्राणशक्तरात्मोक्तस्थित्या जीवितरूपः। एतस्य शिरोरेखात्मा अकारो ब्रह्मवाचकः। हृदि त्यागो भवेत्तस्य वाचकोच्चारणान्त इति यावत् ॥ एवमुत्तरत्र उकारो विष्णुवाचकः ॥२६३॥ कण्ठे त्यागो भवेत्तस्य मकारो रुद्रवाचकः । तालुमध्ये त्यजेत्तं तु ·[४ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । त्यजेदिति कर्तृप्रत्ययस्तुशब्दश्च रौद्रग्रन्थ्यु- हृदनेऽवधातव्यमिति सूचयति । विन्दुश्चैवेश्वरः स्वयम् ॥२६॥ अभेदोक्त्याकारादिवदितःप्रति न पृथ- बाच्यवाचकतेति दर्शयति । त्यागस्तत्र ध्रुवोर्मध्ये विधीयते इत्युत्तरस्थं संवध्यते । अर्धच- न्द्रनिरोधिकान्तास्यैव व्याप्तिः। नादेवाच्यः सदाशिवः। तदभेदेन विमृश्येत्यर्थः ॥ ललाटान्मूर्धपर्यन्तं त्यागस्तस्य विधीयते ॥२६५॥ नादस्यैव नादान्तान्ता व्याप्तिर्विधीयते यो- गिभिर्यत्तेन क्रियते ॥ २६५ ॥ अथ याः सूक्ष्मानुभावगम्याः शक्तिव्यापिनीसमना- स्तासांवाच्यः शिवोऽव्ययः।

·२६७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १६९ सदाशिवापेक्षयायमव्ययः परमशिवापे- क्षया तु सव्यय एव ।। मूर्धमध्ये त्यजेच्छक्तिं तदूर्धे व्यापिनीं त्यजेत्॥२६६॥ व्याख्यातस्पर्शानुभूत्यन्ते इत्यर्थमेवं' व्या- ख्यातम् ॥ २६६ ॥ मननमानरूपानुभवान्ते समनाम् तदूचें त्यजेदित्येवम् ॥ एवमियदध्वातिकान्त्या प्राप्तशुद्धात्मस्वरू- पस्य योगिनः उन्मनां त्यक्त्वा पट्यागात्सप्तमे लयः। भवतीति शेषः । व्याख्यातरूपोन्मनाश- त्यनुप्रवेशेन परमशिवीभाव एवोन्मनात्यागः। एवं च पण्णां ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवशि- वाख्यानां कारणानां त्यागाद्विश्रान्तिपूर्वमुल्ल- १० पु. एवमाख्यातमननेतिपाठ ।' २२

·२७०
खच्छन्दतघ्रम् । [४ पट०
धनात् सप्तमे परमशिवे लयः समापत्ति-
र्भवति ॥
एतदधिकावापेनोपसंहरति
सूक्ष्मसूक्ष्मतरै वै-
रेवमेवं त्यजेत्प्रिये ॥२६७॥
स्थूलस्थूलतरै वै-
नासिद्धिफलप्रदेः।
अवरोहक्रमेण यथोक्तवाच्यवाचकात्मानो
भावाः पदार्था ये वक्ष्यमाणयुक्त्या स्थूल-
स्थूलतरास्तत्तत्सिद्धिप्रदाः स्थितास्तैरेवारोह-
क्रमेण यथोत्तरं सूक्ष्मसूक्ष्मतरैरुपलक्षितम् ।
एवमिति सर्वमध्यानम् , एवमित्युक्तयुक्त्यैव त्य-
जेत, तैस्त्यज्यमानरुपलक्षिता ये सूक्ष्मसूक्ष्म-
तरा आरोहकमेण यथोत्तरं त एव तैः
करणभूतैरेवमिति प्रदर्शितनीत्या एवमिति
यथोकं त्यजेत् । स्थूलानां सिद्धी सूक्ष्माणां
मुक्ती हेतुत्वमित्यधिकमत्रोपक्षिप्तम् ॥ २६७ ॥

·२६९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम्। १७१ तत्र सूक्ष्मोऽत्यन्तं परो भाव- स्त्वभावः स विधीयते ॥२६८॥ परो भावः परा सत्ता परमशिवेऽत्यन्तं सूक्ष्मो विज्ञेयः सर्वकारणं चेत्यर्थः । स चाशेपभावप्रक्षयात्मकत्वादभावः ॥ २६८॥ नच से एवेदृग्यावत् उन्मना त्वपरो भावः परभावापेक्षया स्वात्मविमर्शरूपतया किं- चिदोन्मुख्यादुन्मना अपरो भावो महासत्तात्मा सूक्ष्मो भावोऽभावश्चेति समन्वयः ।। स्थूलस्तस्यापरो मतः । तस्योन्मनाख्यस्य खभावस्य यः संवन्धि- तया व्याप्यव्यापकरूपतया नतु ततःपृथक्त्वे. नापरः समनाख्यस्तदपेक्षया स्थूलोऽकाराद्य- पेक्षया तु सोऽपि सूक्ष्म एवान्यथा सूक्ष्म- सूक्ष्मतरैरिति बहुवचनं न युज्यते ॥ १ स.पुनमी इति पाठः।

·१७२ खच्छन्दतघ्रम् । [४ पट० तस्यापरं पुनः शून्यं तस्येति समनात्मनोभावस्यापरं व्यापिनी- रूपं शून्यमशेपभावासूत्रणरूपं महाशून्य- मित्यर्थः । पुनःशब्देन समनात्मकं तावन्नि:- शेपभावाभावासूत्रणरूपमेकं शून्यमिदं तु सर्वभावाभावाभासनभित्तिकल्पं द्वितीयमि- त्युक्तम् ॥ अत एव च संस्पर्श च ततोऽपरम् ॥२६९॥ शक्तिपदमित्यर्थात् ॥ २६९ ॥ ततोऽपि शब्दो नादान्तात्मा नादरूपश्च । ततोऽपि ज्योतिः व्यातनिरोधिकार्धचन्द्रपदो विन्दुः ।

·२७० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १७३ ततो मन्त्राः कारणा भुवनानि च। मन्त्रा मकारोकाराकारवर्णपरामर्शात्मानो वाचकोः, तद्वाच्या रुद्रोपेन्द्रब्रह्माणः कारणानि तदानयभूतानि च तत्त्वानि भुवनानि च क्रमे- णात्यन्तं स्थूलतमानीत्यर्थः। तदाह पञ्चभूतात्मभुवनं कारणैः समधिष्ठितम् ॥२७॥ पञ्च भूम्यादीनि स्थूलसूक्ष्मादिरूपतयात्मा कारणं यस्य भुवनस्य । मायाविद्यादिपदेऽपि हि भुवनानि सन्ति नच तत्र स्थूलभूता- रब्धानि, तेषां च सूक्ष्मभूतारब्धानामपि खाधिष्ठातृकारणापेक्षया स्थूलवमेव, वस्तु- तस्तु एपां भुवनादीनां शिवरूपत्वमेव । यथोक्तमन्यत्र 'भुवनं विग्रहो ज्योतिः सं शब्दो मन्त्र एव च । विन्दुनादादिसभिन्नः पविधः शिष उच्यते ।। रा.पु. पोति पाठ ·[४ पट० इति । आरुरुसून १७४ खच्छन्दतन्त्रम् । प्रति तु स्थूलस्थूलतरेरि- त्याधुक्तम् ॥ २७॥ यदुक्तं 'स्थूला भावाः सिद्धिदाः' इति तत्रोक्तक्रमप्रातिलोम्येन सिद्धिभेदं विभज्य दर्शयति भुवनं चिन्तयेद्यस्तु वक्ष्यमाणैकरूपकम्। भुवनेशत्वमाप्नोति वक्ष्यमाणमिति भुवनाध्वनि भुवनेशत्वं कालाग्यादिरूपत्वम् ॥ यस्तु परो योगित्वादेतद्धवनं वक्ष्यमाणं विग्रहाद्यपि शिवरूपतयैव पश्यति सः शिवंध्यात्वा तु तन्मयः॥२७१॥ शिवस्य च चिदानन्दघनतयेव ध्यानं नत्वाकारेण । अन्येषां तु ब्रह्मादिकारणानां च । साधने विग्रहं स्मरन् । 1 म.पु. प्यानं पनि पाट ।

·२७४ श्लो०] श्रीक्षेगराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १७५ पूर्वोक्तलक्षणं यश्च तन्मयत्वमवाप्नुयात् ॥२७२।। पूर्वमित्यासननिर्णयावसर उक्तं, यश्चेत्यन स.इत्यध्याहार्यः॥ मन्त्रैश्च मन्त्रसिदिस्तु जपहोमार्चनाद्भवेत् । आराधितैरिति शेपः॥ अतश्च जपादिना पूर्वमेव ये साधिता मत्रा अहब्रह्माद्याः पूर्वोक्तरूपकध्याना- त्सिद्यन्त्यत्रन संशयः॥२७३॥ एपां पूर्वमेव ध्यानं, साधनफलं चाने भविष्यति ॥ २७३ ॥ ज्योतिर्ध्यानात्तु योगीन्द्रो योगसिद्धिमवाप्नुयात् । ज्योतिबिन्दुः।योगसिद्धिरतीतादिज्ञनाम् ।।

·[४ पट०
१७६
खच्छन्दतन्त्रम् ।
योगप्रकर्षानु
तन्मयत्वं यदाप्नोति
योगिनामधिपो भवेत् ॥२७४॥
अधिप इति भगवदीश्वररूपः॥ २७ ॥
शब्दध्यानाच शब्दात्मा
वाट्नयापूरको भवेत् ।
शब्दो नादः॥
स्पर्शध्यानाच स्पर्शात्मा
जगतः कारणं भवेत् ॥ २७५॥
स्पर्श आनन्दात्मा शक्तिगतस्तस्याधस्तन-
जगत्कारणत्वाजगतः कारणमित्युक्तम् ॥२७॥
व्यापिनीपदे तु
शून्यध्यानाच शून्यात्मा
व्यापी सर्वगतो भवेत् ।
समनाध्यानयोगेन
योगी सर्वज्ञतां ब्रजेत्॥२७६॥

·२७७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १७५ एवं स्थूलस्थूलतरादिभावापेक्षया सिद्धीः प्रतिपाद्य 'सूक्ष्मोऽत्यन्तं परो भावः' (२०४।२६९) इत्यादिप्रतिपादितद्देशात्यन्तसूक्ष्मोन्मनापरत- वध्यानं मुक्तिप्रदमित्यादिशति उन्मन्यो तु परं सूक्ष्म- मभावं भावयेत्सदा। उन्मन्या समवायिन्या शक्त्या सह परं पूर्वोक्तशिवतत्त्वरूपमभावं भावयेत् ॥ अभावं व्याचष्टे सर्वेन्द्रियमनोतीत- स्त्वलक्ष्योऽभाव उच्यते२७७॥ सर्वाणीन्द्रियाणि मनश्चातीतोऽतिनिष्क्रान्तः समनापदादूर्ध्वस्य वेदित्रेकरूपत्वात् अत एवालक्ष्यः, अतश्च न विद्यन्ते वेद्यादिरूपा भावा यत्रेति व्युत्पत्याभाव उच्यते, वस्तु- तस्वसौ चिदानन्दधन एव ॥ २७७॥ २ ग. प.ह.पु. उन्मनेति पारः। १० पु. दिशेति पाठः। ३ ख.प.उन्मनेति पाठः।

·[४ पट. १५८ खच्छन्दतन्त्रम् । ननु यद्ययमीदृशस्तत्कथमुक्तम् 'अभावं भावयेत्सदा' इत्याशङ्कयाह अभावं भाव्यं भावेन भावं कृत्वा निराश्रयम् । न विद्यन्ते भावा यस्मिंस्तदभावरूपं पदं भावेन परसत्तात्मना चिन्मयेन रूपेण भाव्यं भावनीयम् । ननु चित्तत्त्वं भावकं तत्कथं भाव्यमुच्यते भावं कृत्वा निराश्रयमिति । भवतीति भावः सदाशियादिः क्षित्यन्तः तं निराश्रयं निरालम्बनं प्रशान्तरूपतया शक्ति धामानुप्रवेशेन तन्मयीकृत्य ।। इत्थं च सर्वोपाधिविनिर्मुक्त- मभावं लभते पदम् ।। २७८॥ उपसंहरति एष ते कारणत्यागः . १. ग• उन्मनीरयेवि पाट, २६. श. गे इति पाः ।

·२८० लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । १७९ कारणत्यागेऽर्थाक्षितं कालस्यागमाह कालत्यागं निबोध मे। सच . तुटिषोडशसंयुक्तः प्राणस्तु समुदाहृतः ।।२७९ ।। तस्य च तुटिद्वयं समाश्रित्य एकैको भैरवः स्थितः। द्वितीयावरणनिष्ठः कपालीशरवादिः॥ अस्मिंश्च अहोरात्रविभागेन कुर्वन्त्युदयमेव ते ॥ २८०॥ यथाति प्राणेऽष्टावुद्यन्त्येवं रात्री अपा- नेऽपि ॥ २८० ॥ एषां व्यापकः नवमस्तु परो देवः पर इत्यष्टानां पूरको व्यापकः प्रकृष्टश्च श्रीखच्छन्दनाथः॥

·[४ पट. सच्छन्दतात्रम्। एतदीयान्महाप्रकाशात्मनो व्यापकात् तेजसस्तूदयन्ति ते। तद्भित्तावेव स्फुरन्तीत्यर्थः अतश्च प्राणोदये तदविनाभाविनि वाद्यान्तरनीलसुखादिज्ञाने तद्विकल्पनेऽपि वा परभैरवविकासमया एव महायोगिनो नतु कदाचित् क्वचिदपि खण्ड्य- न्ते प्रत्युत खात्मविकासेन सततं मण्ड्यन्ते इति सरहस्यार्थोऽन कटाक्षितः॥ एवं स्थिते सति सर्व कालं त्यजेत्प्राणे यथावत्कथयामि ते ।। २८१ ॥ तत्र तुटयः पोडशैवोक्ताः कालस्य करणं तु ताः। तदादिः संस्थितः कालः सर्व चरति चाट्मयम् ॥२८॥ करणं तु ता इति प्राणारम्भद्वारेण तामिः सर्वस्य कालस्योत्थापनात् । तदादिरिति ·२८१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोक्ष्योत्तास्यटीकोपेतम् । १८१ 'क्षणद्वयं तुटिः प्रोक्ता । (स्व० १२१९९) इति भाविनीत्या यद्यपि क्षणादिः काल- स्तथापि 'मानुपाक्षिनिमेपस्याप्टमोऽशः क्षणः । (१२२००) इति भाविवाक्येनेव लक्ष्यस्यानुमेयत्वमुक्त- मिति न तस्य सावधानैरपि तुटिवत् स्फुट- संवेद्यत्वमित्येवमुक्तं सर्व चरति वाअयमिति प्राणोच्चारोच्चरन्मातृकाव्याप्तिद्वारेण समस्तं वाचकराशिं तद्द्वारेण च वाच्यनियममपि व्याप्नोति ॥ २८२॥ तदादिरित्युक्तं विभजति तुटिर्लवो निमेषश्च काष्ठा चैव कला तथा। मुहूर्तश्चाप्यहोरात्रः पक्षो मास ऋतुस्तथा ॥२८॥ अयनं वत्सरश्चैव युगं मन्वन्तरं तथा। कल्पश्चैव महाकल्पः ·[१ पट खच्छन्दतन्त्रम् । 'तुट्यादयः पोडश' इति, वक्ष्यमाणौ च हो एकादशपटले निणेप्यन्ते । 'महाकल्पस पर्यन्ते ब्रह्मा याति पर लयम्। (११२२६०) इति एपोऽत्र महाकल्पो न ग्रोह्योऽसंगतेः अपितु सदाशिवजीवितावध्यात्मा परममहा- कल्पः ॥ यदाह शक्त्यन्ते तंपरित्यजेत्॥२८४॥ शक्त्यन्तर्भावानुप्रवेशान्ते सूक्ष्मदृशा सदा- शिवान्तकारणपञ्चकोपसंहारी कालः प्रशाम्य- तीत्यर्थः ॥ २८४॥ अथ व्यापिन्यन्ते परः कालः स तदङ्गी स परममहाकल्पोङ्गमवयवः तेनाङ्गी पर इति साम्याख्यः । यद्वक्ष्यति 'स कालः माम्यसंजो ........ ( ११३०४) इति ॥ ९.पु.कार्य इति पाट ।

·२८७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १८३ त्यजेत्तु तम् । तं च समनानुभवदशायां परित्यजेत् ॥ पूर्वप्रकारापेक्षया च स च सप्तदशो ज्ञेयः ततोऽपि परार्धपरतः स्थितः ॥ २८५॥ सोऽपि चाष्टादशो देवि समनान्ते तु तंत्यजेत् । समनानुभवपर्यन्ते उन्मनान्तर्भावे त्यजेत् प्रशमयेत् ॥ २८५॥ एवमेकप्राणोच्चारेणैव वहिर्विततमपि परा- र्धान्तं कालं गुरुप्रवरः प्रशमय्य अकालकलिते पदे स्थिति बनीयात् । तदाह सर्वकालं तु कालस्य व्यापकः परमोऽव्ययः॥२८६॥ उन्मन्यन्ते परे योज्यो न कालरतन विद्यते। १७•• एमे प्रतिपाः ।

·[४ पट. १८४ स्वच्छन्दतन्त्रम् । कालस्येति परार्धान्तस्य, सर्वकालं नित्यो- दितत्वेन व्यापकः, अत एव परमोऽव्ययश्च उन्मन्यन्ते परे शक्तिशक्तिमदनुभवावेशे योज्यः सामरस्येन प्रत्यभिज्ञेयः । तत्र च कलनात्मा कालो नास्ति तस्यैव विश्वकलनाकारित्वान्न तं कश्चित्कलयतीत्यर्थः ॥ २८६ ॥ अत एवासौ नित्यो नित्योदितो व्यापी नित्योदित इति न केनचिदाच्छादितः इत्यर्थः ॥ तं च सवोपरिवर्तित्वात् आदिरूपं न संत्यजेत् ॥२८७॥ तमेव दृढावष्टम्भयुक्त्या श्रयेत् ॥ एवं च सति तं च नित्योदितं प्राप्य तन्मयो जायते सदा। योगीन्द्र इति शेषः॥

·२८९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोत्सोताख्यटीकोपेतम् । १८५ एवं च कारणत्यागानन्तरीयकः कालत्यागो निर्णीत इत्याह कालत्यागो भवेदेवं उद्देशकमायातः शून्यभावस्त्वथोच्यते ॥२८॥ शून्यो रूपो भावः पदार्थः परशून्यपद- प्राप्युपायभूत इत्यर्थः ॥ २८८ ॥ तमाह ऊर्ध्वशून्यमधःशून्य मध्यशून्यं तृतीयकम् । 'चतुर्थ व्यापिनीशून्य... । (४।२८९) इति वक्ष्यमाणत्वात् ऊर्ध्वशून्यमत्र नादा- न्तान्तनिःशेषपाशप्रशमभूः शक्तिपदम् , अधः- शून्यमनुल्लसितप्रपञ्चं हृत्क्षेत्रं, मध्यशून्यं तु क्रमेणाधस्तनप्रमेयप्रशमात्मकं कण्ठतालु- मध्यललाटमूर्धरन्धात्मकम् । .......... १४ ·१८६ खच्छन्दतन्त्रम् । [पट०४ इत्थं च शून्यत्रयं चलं ह्येत- तधो मध्य ऊर्ध्वतः ॥२८९॥ तदेतत् क्रमेणाधो मध्य ऊर्ध्वतः स्थितं शून्यत्रयमापेक्षिकत्वाद्धेयमित्यर्थः ॥ २८९ ॥ किंच चतुर्थ व्यापिनीशून्य समनायां च पञ्चमम् । उन्मनायां तथा पष्टं अत्रापि आपेक्षिकत्वाचलं ह्येतदिति यो- ज्यम्। अतश्च पडेते सामयाः स्थिताः॥२९॥ आमयपदेनात्र हेयत्वमुपलक्ष्यते तेन चल- वात् एते हेया इत्यर्थः । उन्मनाया अपि परतत्वापेक्षया किंचिच्चलस्वमस्ति । परतत्वस्यैव तु अविचलत्वादुपादेयत्वम् ॥ २९० ।।

·२९२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १८७ अत एवैते तत्त्वेनाधिष्ठिताः सर्वे सामया अपि सिद्धिदा। तत्त्वं परमशिवः अधिष्ठितियाप्तिः । सि- द्धिरत्र परयोगिनः पूर्णानन्दधनात्मैव इतरस्य तु तत्तत्स्वप्नपदोचिता। अत एवं षट् शून्यानि परित्यज्य सप्तमे तु लयं कुरु ।। २९१ ।। यतः तच्छ्न्यं तु परं सूक्ष्म सर्वावस्थाविवर्जितम्। परं सूक्ष्ममिति निर्णीतं प्राक् । उन्मनाया अपि ...शैवी मुसमिहोच्यते । (वि०म० श्लो०२०) इति न्यायात् परमपदप्रविविक्षुर्योग्या क्षुयोग्या] शयेन परतत्त्वानुप्रवेशोपायत्वात् अवस्थात्व- . ...un. १ ग० पु. प्रचोदिवेति पाट !

·૨૮૮ खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट. मस्तीति कृत्वा सर्वावस्थाविवर्जितमवस्था- त्रयेकरूपं परमेव तत्वम् ॥ एवं चेत् कथं शून्यमित्याह अशून्यं शून्यमित्युक्तं शून्यं चाभाव उच्यते ॥२९॥ अभावः स समुद्दिष्टो यत्र भावाः क्षयं गताः। यदेतच्छ्न्यमित्युक्तं तद्वस्तुतोऽशून्यं चि- दानन्दधनपरमशिवतत्त्वम् । अत्र हेतुः शून्य- मिति । चो ह्यर्थे । यस्मात् शून्यमभाव उच्यते, अभावश्च न विद्यते भावः सर्वः प्रमेयादिप्रपञ्चो यत्रेति व्युत्पत्त्या इह चित्तत्व- मेवोद्दिष्टं तस्मादशून्यमेव शून्यमिति युक्त- मुक्तम् ॥ अत एव तत् सत्तामानं महासत्तारूपं प्रकाशात्मैव हि सर्वेषां भावाभावानां सत्ता ॥ १२.पु. निर्दिशमिति पाट ।

·२९१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । १८९ निःशेषभेदप्रशमानु परं शान्तं तत्पदं किमपि स्थितम् ॥२९॥ लोकोत्तरमित्यर्थः ।। २९३॥ नच विश्वोत्तीर्णरूपमेव एतद्यावद्विश्वमय- मपीत्साह यत्र यत्र च नादादि- स्थूला अन्येऽपि संस्थिताः। तत्र तत्र परं शून्यं सर्व व्याप्य व्यवस्थितम् २९४ नाद आदिउँपां विन्द्वादीनां नादस्य चा- दयः शक्तिव्यापिन्याद्याः यत्र यत्र ललोटा- दिक्षेत्रे अन्येऽपि स्थूलाः नादादिवाच्याः सदाशिवाद्यास्तदधिष्ठिताश्च तत्तत्तत्त्वभुवना- दयो यत्रान्तर्बहिर्वा संस्थिताः तत्र सर्वत्र पर सत्तामात्ररूपं शून्यं सर्वमिदं शर्करारसवत् "तिलशोऽशमंशं व्याप्य विचित्रेण रूपेणा- वस्थितम् ।। २९४ ॥ १स. ग. लयादीति पाठः ।

·[४ पट० १९० खच्छन्दतन्त्रम् । व्यापकमेव च व्याप्यात्मतया स्फुरति नतु व्याप्यं नामान्यदित्याह तदेव भवति स्थूलं स्थूलोपाधिवशात्प्रिये। महाप्रकाशात्मा श्रीखतंत्रनाथः खस्वातव्ये णेव यतः स्थूलाभासतया स्फुरति ततस्तदु- पाधिवशात् स्थूलमुच्यते इत्यर्थः ॥ इत्थं च स्थूलसूक्ष्मप्रभेदेन तदेकं संव्यवस्थितम् ॥२९५॥ अत एव यस्येयती धारामारूढा संवि- न्महायोगिनः स तत्प्राप्य तन्मयत्वं च लभते नात्र संशयः। प्राप्येति दृढप्रतिपत्त्यावलम्ब्य न संशयः इति तत्त्वमेवेतन्मन्तव्यं न तु जैडजनसुलभः १स.पु. खच्छ देते पाट । २स.ग. सरति इति पाठ । ३.पु. मूह इवि पाट ।

·२९८ शो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १२१ संशयोऽत्र कार्यः। यस्त्वियति रहस्येऽर्थे न समाश्वस्तस्तदपेक्षया कारणत्यागायुक्तम् ॥ शून्यमुपसंहृत्यैतदुचितानुक्रम समरसम- वतारयति शून्यभावः समाख्यातः सामरस्यं नियोध मे ।।२९६।। समो रसो यस्मिन् स समरसो लोली- भावः ॥ २९६ ॥ तद्भेदानुद्दिशति आत्मन्येकः समरसो मैत्रे ज्ञेयो द्वितीयकः। तृतीयं नाडिगं कुर्या- च्छत्तौ कुर्याच्चतुर्थकम् ॥२९॥ व्यापिन्यां पञ्चमं प्रोक्तं समनायां तु षष्ठकम् । तात्त्वः समरसो देवि सप्तमस्तु विधीयते ॥ २९८ ॥ १स.पु. लोलीभाव इति, ग. पु. समरससद्भाव इति पाउ । २० पु.मन्त्रः इति पाठ । .

·स्वच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० एतान्यथोद्देशं लक्षयति शिष्यात्मानं तु संगृह्य पूर्वोक्तविधिना क्रमात् । पश्चादात्मनि संयोज्य लोलीभूतं विचिन्तयेत् ॥२९९॥ आत्मानं पुर्यष्टकसंविदं पूर्वोक्तविधिनेति ताडनच्छेदनादिपूर्वमात्मनि चेतन्यमाने संयो. ज्याविकल्पं विमृश्य तद्विश्रान्त्यैव समरसी. कुर्यात् ॥ २९९ ॥ अत्रैवेतिकर्तव्यतांशं पूरयन्नाडिमत्रसाम- रस्ये निर्दिशति तत्र शिप्यात्मनो महणार्थम् पूरकं कुम्भकं कृत्वा समानेन निरोधयेत् कुम्भकाकर्पालन्धरलेन समानेन निरोध- येदित्याकामेदर्थात्सर्वनाडीः॥ यदाह यावत्यो नाडयो देवि तिर्यगूर्ध्वमधःस्थिताः॥३०॥ ...पु.योति पार।

·३०२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । १९३ समानेन समाकृष्टा एकीभूता भवन्ति ताः। तदित्थं कुम्भकप्रकर्षेऽवस्थितस्य तासु ये वायवस्तेऽपि प्राणे समरसीगताः॥३०१॥ नाडयस्तु सुषुम्नाया- मेकीभूता व्यवस्थिताः। भवन्तीति शेषः ॥ ३०१॥ इत्थं नाडिसामरस्यपूर्व मन्त्रसामरस्यं भवति। तदाह ततो वै उच्चरेन्मन्त्रः उदित्यूलमवहितस्य चरेत् स्वयमेव प्रस- रेत् ॥ उच्चरन्तं च तं सादाख्ये पदेऽव्यक्तध्व- न्यात्मनि नादे लीनं विचिन्तयेत् ॥३०२ १७.पु. वस्थिदेति पादः। २५ ·१९४ स्वच्छन्दतन्त्रम् । [पट० उपसंहरति मन्त्र आत्मा तथा नाडी एवं समरसीभवेत् । वामदक्षिणमध्ये तु युगपदेवेत्थं मन्त्रादिसामरस्ते वृत्ते ततो नादं प्रमोचयेत् ॥३०॥ सेतुबन्धं च तं मार्ग यत्र गत्वा न जायते । शक्तिव्यापिनीसमनोन्मनारूपसेतुबन्धात्म- के मार्ग सर्वाध्वपारवर्तिशिवपदप्रापकं पन्थानं नादं मोचयेत् गमयेत् । तद्गतौ च सत्यां न संसरति । मुचेरीत्यर्थविवक्षया द्विकर्मता ॥ अत्र च कारणसामरस्यमर्थसिद्धमित्याह ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरः शिव एव च ॥३०॥ एतेऽत्र समतां यान्ति पदा वकारोकारागुच्चारेईत्कण्ठादो वि- श्रान्तिस्तदा १.पु. चारे पार ।।

·३०७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृत्तौड्योताल्यर्टीकोपेतम् । १९५
अन्यथा तु पृथक् पृथक् ।
समनन्तरोक्तसेतुगतो सामरस्यान्तराणि
स्थितानि लक्षयति
तस्मिन्समुच्चरेन्नादं
यावच्छत्तौ लयं गतः ॥३०५॥
शक्तिमध्यगतो नादः
शत्त्यात्मा तु विधीयते ।
सर्व शक्तिमयं तत्र
सर्व समरसीभवेत् ॥३०६॥
तस्मिन्निति पूर्वोक्ते सेतुबन्धे सर्वमिति
नादे समरसीभूतमात्ममन्त्रनाडिकारणरूपम् ॥
तदेतच्छत्यैक्यमाप्य
तदूर्ध्वं व्यापिनीं प्राप्य
सर्वं तन्मयतां ब्रजेत् ।
सर्व प्राप्तव्यापिन्यभेदम् ॥
समन्ताद्यानुयायस्मा-
द्यापिनीत्यभिधीयते.॥३०७॥

·खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० ततश्च तदूर्ध्वं समनां व्याप्य तन्मयत्वं ब्रजेत्पुनः। सा च सर्वगता ज्ञेया सामरस्येन संस्थिता ॥३०८॥ चशब्द एवार्थे, सैव तत्र सर्वगता सर्वा- ववोद्धव्येत्यर्थः । गमिरत्र ज्ञानार्थः ॥ ३०८ ॥ तदित्यम् षष्ठं समरसं त्यक्त्वा सप्तमं तु ततो ब्रजेत् । उन्मनाशक्त्यनुप्रवेशेन प्राप्नुयात् ॥ तं प्राप्य तन्मयत्वं हि नात्र कार्या विचारणा ॥३०९।। यश्चेत्यं प्रातपरसामरस्यः ·३११ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १९७ स च सर्वेषु भूतेषु भावतत्त्वेन्द्रियेपु.च स्थावरं जङ्गमं चैव चेतनाचेतनस्थितम् ॥ ३१०॥ अध्वानं व्याप्य सर्व तु सामरस्येन संस्थितः। स चेति स एव स्थावरमचेतनं जङ्गमं सचेतनं चेति संक्षेपेण द्विधा स्थितं पद्धिधम- ध्वानं व्याप्य तदन्तर्वतिषु सर्वेप्विति देवयो- न्यादिपु चतुर्दशसु भूतेषु भावेषु धर्मादिपु घटादिपु च तत्त्वेषु पृथिव्यादिषु भोगसाधने- पु चेन्द्रियेपु सामरस्येन स्थितः सर्वाखवस्थासु अविलुप्तपरभैरवसमापत्तिः । एषैव च नियु- स्थानसमाध्यात्मा महारहस्यभूता॥ अध्यासितसमाधिपतु प्रसह्य चश्चलीयेव योगिनामपि यन्मनः ॥३११॥ १७. ग..पु. प्राप्येति पाठः ।

·[४ पट० खच्छन्दतत्रम् । कुटिलं चलति भोगामिलापेण व्युत्थानमेव धावति नाभीष्टं पदमवष्टनाति, यदिति यस्मादेवम् ॥ ३११ ॥ ततः , यस्य ज्ञेयमयो भावः स्थिरः पूर्णः समन्ततः। मनो न चलते तस्य सर्वावस्थागतस्य तुं ॥३१२॥ ज्ञेयं च यथा व्यारयातं परतत्त्वं, भाव आशयः, स्थिरो निश्चलः, पूणों निराकाङ्कः, समन्ततः सर्वसर्विकया, तुरप्यर्थे ॥ ३१२ ॥ ईदृशस्य महायोगिनः यत्र यत्र मनो याति ज्ञेयं तत्रैव चिन्तयेत्। चलित्वा यास्यते कुत्र सर्व शिवमयं यतः ॥ ३१३ ॥ ११. पु. चेति पाठ ।

·३१४ लो०) श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । १९९ मन एव परतत्त्वैक्यभावनावासितं कर्त यथोक्तं ज्ञेयं सर्वत्र चिन्तयत्येव । तदुक्तं महागुरुभिः 'शिवभावनयौपध्या पद्धे मनसि संसृतेः । काष्ठकुड्यादिपु क्षिप्ते रसपच्छिवहेमता ।। (शि० १० ७४८) इति ॥ ३१३ ॥ पतदेव द्रढयति विषयेषु च सर्वेषु इन्द्रियार्थेषु च स्थितः। यत्र यन्त्र निरूप्येत नाशिवं विद्यते क्वचित् ॥३१४॥ इन्द्रियाणि चार्थश्चेन्द्रियक प्रयोजनं विष- योपभोगस्तेषु स्थितो योगिवरो यो निरूप्येत विचार्येत यत्र कुत्रापि नास्याशिवमस्ति सर्वस्यास्य प्रकाशमानतया प्रकाशनशिवै. कात्म्यात् ।। ३१४॥ १ख-पु.भावितम्मिवि पाठ ।

·२००
खच्छन्दतात्रम् ।
[१ पट.
एवं समरसं ज्ञात्वा
नासौ मुह्येत् कदाचन।
मितयोगिनो व्युत्थाने मुह्यन्त्येवेति कदा
चनपदस्याशयः॥
अतश्च
यस्यैवं सर्वतो भावः
सोऽपि सर्वगतो भवेत् ॥३१५॥
शिवस्तावत्सर्वगत इति नास्त्यत्र विमतिः,
यस्य त्वेवं शिवेक्येन भाव आशयः सर्वगतः
सोऽपि सर्वगतोभवेत् महाव्याप्तिमनुभवत्येव ।।
एतदुपसंहृत्य एतत्पूर्वकक्ष्याभावि अनु-
दिष्टमपि विपुवत्खरूपं निरूपयति
एवं समरसः प्रोक्तो
विपुवत्तु निवोध मे।
तद्विभजति
प्रथमं प्राणविपुव-
न्मान्त्रं ज्ञेयं द्वितीयकम् ॥३१६॥

·३१८ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २०१
तृतीयं नाडिविषुव-
प्रशान्तं च चतुर्थकम्।
पञ्चमं शक्तिविषुव-
षष्ठं वै कोल उच्यते ॥३१७॥
सप्तम तत्त्वविषुवत्.
विपुं साम्यरूपां व्याप्तिमहतीति विषुवत्॥
एवं विभक्तस्यास्य
प्रविभागस्त्वथोच्यते।
प्रकण विभज्यतेऽन्यपरिहारेण व्यवस्था
प्यते वस्तु येन स-प्रविभागो लक्षणम् ।
.
आत्मानं च मनःप्राणे
संयोज्य विपुवद्भवेत् ॥ ३१८॥
शिप्यसत्कमात्मानमात्मीयं च मनः प्राणे
मध्यवाहिनि सम्पगित्युक्तवक्ष्यमाणकरण-
युक्त्या योजयित्वा प्राणविपुवद्भवति ॥ ३१८ ॥

·२०२ खच्छन्दतन्त्रम्। [१ पट० एवं प्राणे विषुवदाख्यातं अथ मान्नं विपुवदुच्यते। मन्त्रमुच्चारयेत्ताव- द्यावन्नान्यमना भवेत् ॥३१९॥ परापरविभागेन मन्त्रात्मा तु तदुच्यते। मत्रं श्रीनिष्कलं, परापरेति नादान्तम परम् उन्मनान्तं तु परम् ।। मान्नं विपुवदित्युक्तं मत्रोच्चाराश्रयो नाडिरतः नाडिस्थं तन्निवोध मे ॥३२०॥ सर्वासामेव नाडीनां मध्ये या संव्यवस्थिता। सुपुम्ना नाम सा ज्ञेया नामेः शक्त्या शिवं गता ३२१ ·३२३ सो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २०१ आ नाभेः नाभेरारभ्य शक्या शक्त्यनु- भवानुप्रवेशेन शिवं गता परं तत्वं प्राप्ता ॥ एवं स्थिते तब प्रवाहयेन्नादम् नादमव्यक्तध्वनिरूपं प्रकण वाहयेद- कारादिसंयोगेन अवं प्रापयेत् ।। तदेतत्सर्वनाडीसाम्यात्मकम् नाडीविपुवदुच्यते। उच्यते उक्तमित्यर्थः॥ क्रमप्राप्तं तु प्रशान्तं विपुवञ्चैव- मधुना कथयामि ते ॥३२२॥ तदाह अयने षडङ्गुलश्चारः कारणान्यकुलेऽङ्गुले। तान्यधस्तात्परित्यज्य कारणानि षडेव तु ॥ ३२३ ॥ 2.पु.ब्यालेवि पार। ४.पु.ममं परिवि पड़ ।

·२०४ खच्छन्दतनम् । [१ पट. सप्तमे तु प्रशान्तं वे प्रशान्तेन्द्रियगोचरम् । विषुवदिति शेषः । पत्रिंशदङ्गुले चारे कालाधिकारस्थित्या हृदयात्प्रभृति मकरादि- राशिसंचाररूपेषु अयनेषु प्रत्येकं पडङ्गुल चारः, तत्र च प्रतिपदं पट्कारणान्यङ्गुलेऽङ्गुले इति पप्ठे पष्ठे इति यावत् । एवं यानि प्रपञ्च- व्याप्त्या पट्कारणानि अधस्तात् स्थितानि तानि त्यक्त्वा सप्तमे परमकारणे कारणानां साम्यावस्थितिरूपात् प्रशमात् प्रशान्तविपु- वद्वतीति विशेषः॥ प्रशान्तं व्याचष्टे • प्रशान्तः स्तिमितो ज्ञेयः स्तिमितो निश्चलः स्मृतः३२४ निश्चलो निस्तरङ्गश्य स्थिरः पूर्णः समन्ततः। भेदतरहशान्या चिद्धनतेव प्रशान्त इति निस्तरहपूर्णपदाशयः॥ स.पु. प्रथमादिवि पाट ।।

·३२७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । २०५.
एवंभावं समास्थाय
दीक्षा कार्या तु दैशिकैः ३२५
प्रशान्तविपुवति विनम्येत्यर्थः ।
एतत्प्रशान्तविषुवत्
अथ
शत्त्युपाधि निबोध मे।
शक्तिमध्यगतो नादो
नादोषं च चरेद्यदा ॥३२६॥
तावत्तु शक्तिविषुवत्
शक्तिमध्यगतो मध्यधामारूढः नादोऽ-
व्यक्तध्वनिः नादात्सदाशिवपदादूर्ध्व शक्ति-
स्थानं यदा चरेत् यदा मध्यस्थस्तदा शक्ति-
विपुवत् ॥
कालाख्यं तु निवोध मे।
तदर्थमाह
तुटिः षोडशका या तु
प्राणान्ते संव्यवस्थिता ॥३२७॥

·[पट० स्वच्छन्दतवम् । कालो भूक्षेपमात्रस्तु तत्रान्ते कीर्तितो मया। तं परापरभागेन पुनरेव त्रिधा कुरु ॥ ३२८॥ प्राणस्यान्ते या पोडशी तुटिः तत्र तस्या- मन्तेऽर्धत्तुटिरूपे भ्रूक्षेपमानोऽत्यन्तसूक्ष्मसाप्ट भागाद्गुलचारसंचारात्मा यः कालः तमेकं त्रिधा अपरेण परेण परापरेण च भागेन कुरु तुटेरीकृतायाः त्रिधा विभजनमिति पुनः- शब्दार्थः ॥ ३२८॥ तत्र अपरः षोडशो यावत् पोडशः पूर्वोक्तो महाकल्पाख्यो यावदपरः स्थूलः॥ काल: सप्तदशः परः। पराल्ययेव पूर्व निर्दिष्टः॥ •..पु. मारेनेशि पाट । ११.ग.पु. परालरेशि पाठ ।

·३३० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । २०७ परापरस्तु यः कालः स प्रियेऽष्टादशः प्रभुः॥३२९॥ परापर इति परादपि परः अष्टादशः परार्धाख्यः प्रभुः सर्वकालावयवव्यापी ॥३२९॥ तदित्थं प्राण एवं विधा कालं कृत्वा चैव त्यजेत्पुनः। प्राणं प्राणीयोर्ध्वतुव्यर्धे पूर्व वर्णैः कार- णत्यागावसरेऽनुनिष्पादितयाष्टादशावयवकला- त्यागो मत्रोच्चारयुक्त्योक्तः । इदानीं तु योग- क्रमेण प्राणचारस्थित्या सप्तदशावयवं कालं यत्नेन त्यक्त्वाष्टादशे कालविपुवति विश्रमित- व्यमिति पुनःशब्दार्थः॥ त्रिधा विभक्तस्य कालस्य पूर्वोक्तं स्थान- विभागं स्मारयति अपरः शक्तिमूर्धस्थो व्यापिन्यां च द्वितीयकः॥३३०

·२०८
खच्छन्दतन्त्रम् ।
[४ पट०
तृतीयः समनास्थाने
तत्कालविषुवत्स्मृतम्।
यस्तृतीयस्तरकालविपुवदिति संवन्धः ।
तदूर्ध्व हि
....... ..न कालस्तन विद्यते।'
इत्युक्तम् ॥ ३३०॥
तदित्थम् ।
एतत्पष्टं समाख्यातं
अथ
सप्तमं तात्त्वमुच्यते ॥ ३३१॥
तदाह
उन्मना परतो देवि
तत्रात्मानं नियोजयेत् ।
तस्मिन्युक्तस्ततो ह्यात्मा
तन्मयश्च प्रजायते ॥ ३३२॥
परत इति समनायाः य एवात्मन उन्म-
नायोगः ॥ ३३२॥

·३३४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् ! २०९ तदेव तत्त्वाख्यं विषुवदेवि सर्वेषां परतः स्थितम् । उपसंहरति विषुवदेवंविधं ज्ञात्वा को न मुच्येत बन्धनात् ३३३ विषुवत्ते समाख्यातं इदानी परम्पराविनाभूतान्पञ्चपदार्थालंध- यितुमुदिशति पदार्थभेदनं शृणु। त्यागं चानुभवं चैव योजनं च परे पदे ॥ ३३४॥ पदानि वक्ष्यमाणप्रमाणकानि हृदादि- स्थानानि, तत्र तत्तत्कारणानुभवकारित्वेना- य॑न्त इति पदार्थाः अकारादिसमनान्ताः एकादश, तेपामेव भेदनमनुभवयुक्त्या खव- शीकरणं, यथा भेदिता माण्डलिका भूभुज १९. पु. रक्षमितुमिति पाठ।

·२१० [१ पटक खच्छन्दतन्त्रम् । इति । अत्र चावश्यमधराधरत्यागे सति उत्तरोत्तरपदार्थानामनुभवोऽस्ति, स एव च पूर्व सम्यग्योगरूपः संयोग इत्युदिष्टः, भेदन- पर्यन्ते च परे पदे योजनमवश्यभावि, तच्च पूर्व सर्वोर्ध्वभावनात्मत्वात् पदेनोद्दिष्टम् ॥ तत्र पदार्थैकादशी ज्ञेया या च पूर्व निर्णीता। तु उन्मनान्तः परो भवेत् । पदार्थ इत्यर्थः ॥ अतस्तत्रावस्थितये तां पदार्थकादशीम् भेदयेज्ज्ञानशूलेन समनन्तरनिणेप्यमाणपरशक्तिस्फारप्रका- शरूपं यज्ज्ञानं तदेव समरसीभूतेच्छादिशक्ति- त्रयसंघृता [ रा ]रूपतोन्मीलितातितेक्षण्येन भेदकत्वात् शूलम् ॥ तत ऊर्च ११.ग. भवतीवि पाट । २ रा.पु. भवनात्मसपदेवि पाट । ग.पु. मनायादुपपदेशी पाट ।

·३३७ श्लो०) श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीसोताख्यटीकोपेतम् । २११ न केवलमेतद्भेदकं यावत् ज्ञानं ज्ञेयस्य ज्ञापकम् ॥३३५॥ ज्ञेयमिह परं तत्त्वम् ॥ अत एवास्य ज्ञापकं वोधमतुलं परशक्तिप्रथात्मक नतु विषयानुभवरूपं वोधमिति स्थिति[ द्वितीया निर्देशइछा- न्दसः॥ अत्र हेतुः दीपवयोतनं यतः। एतत् स्फुटयन् ज्ञानौपयिक ज्ञेये विश्रा- म्येदित्याह दीपहस्तो यथा कश्चि- द्रव्यमालोक्य चाहरेत्॥३३६।। एवं ज्ञानेन च ज्ञेयं तस्मिन् कुर्यात्तु संस्थितिम् । दीपज्ञानयोरंशमात्रेण दृष्टान्तदाष्टान्तिक- भावः॥ ११.पु.पोतनिधी पाठ।

·[४ पट स्वच्छन्दतत्रम् । नतु दीपवत् ज्ञानं ज्ञेयाद्भिन्नमित्याह ज्ञानं वै लक्षणं प्रोक्तं ज्ञेयतत्त्वस्य सुव्रते ॥ ३३७॥ न च कमण्डलुनेव छानो ज्ञानेन परं तत्त्वं लक्ष्यते इत्याह लक्षणं गुण आख्यातः असाधारणस्तत्त्वव्यवस्थापको हि धर्मों लक्षणम् ॥ अत एव तत् कला तत्त्वस्य सर्वदा। तत्त्वस्य प्रत्यभिज्ञेयस्य परमशिवस्य सर्वं ददाति यति चेति व्युत्पत्त्या विश्वसर्गसंहार- कारिणी स्वातत्र्याख्या सर्वदा च नित्या- वियुक्ता कला शक्तिरेव लक्षणम् । उक्तं च श्रीविज्ञानभैरवे 'यथालोकन दीपस्य किरणांस्करस्य या । शायते दिगिमागादि तद्वच्छच्या शिवः श्रितः ।। (वि० ० ०२१) इति ॥

·३४० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २१३ एताहक्छत्त्यात्मना न गुणेन विना तत्त्वं न तत्त्वेन विना गुणः॥३३८॥ शिवशक्त्योर्नित्यलोलीभाव इत्यर्थः ॥ एवमपि गुणं गृह्णन्ति सर्वत्र न तत्त्वं गृह्यते कचित् । धर्ममुखेनैव शिवो धर्मी प्रथते विशेषतः परमशिवात्मा तस्मिन्विश्वनिर्भरे शत्त्युपार्य चिना खतोऽनुप्रवेशायोगात् ।। युक्तं चैतदियाह गृह्यते हनुमानेन प्रत्यक्षानुभवेन च ॥ ३३९ ।। अर्थिप्रत्यर्थिभावेन आगमेन तु लभ्यते । तत्त्वादेर्विश्वस्य संनिवेशविशेपवत्वात् तत्त- कर्तुरनुमानं तावदिश्वज्ञत्वकर्तृत्वमुखेनेव प्रत्य- ११.रा.सरं दिसा.

·[४ पट. २१४ खच्छन्दतन्त्रम् । क्षानुभवोऽपि योगिनां प्रोक्तशक्तिद्वारक एव । यथोक्तम् 'तदारसाकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः ।' (स्प०१।१०) इति । अर्थी प्रष्टा प्रत्यर्थी संशयच्छेदको वक्ता तयोर्भावोऽनुग्राह्यानुग्राहकत्वात्मा तेन यः प्रवृत्त आगमस्तेनापि शब्दनरूपेण नियत- शक्तिद्वारकमेव तत्तत्त्वं लभ्यते ॥ उक्तयोगिप्रत्यक्षैकयोगक्षेमतामागमस्य क- थयति आगमो ज्ञानमित्युक्त- मनन्ताः शास्त्रकोटयः ॥३४०॥ अनन्ताः शास्त्रकोटयो यः पारमेश्वर आगमस्तज्ज्ञानं परशक्तिस्फाररूपमित्युक्तम् । आ समन्ताद्गमयति अभेदेन विमृशति पार- मेशं स्वरूपमिति कृत्वा परशक्तिरेवागमस्त- प्रतिपादकस्तु शब्दसंदर्भस्तदुपायत्वात् शा- स्त्रस्य ॥ ३०॥ कथं परशक्त्यात्मत्वमित्याह

·३४१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २१५
शास्त्रं शब्दात्मकं सर्व
शब्दो हंसः प्रकीर्तितः।
यत् किंचित् कचिच्छासनाच्छास्त्रं तच्छ-
ब्दात्मकं पञ्चाशद्वर्णशब्दराशिसतत्त्वं शब्द-
राशिश्च हंसोच्चारात्मा हंसोच्चारश्च परशक्यनु-
भवस्फारसार इति ॥
निर्णीतमेतदित्याह
हंसयोगः पुराख्यातः
तेन सर्वप्रमाणानां शक्तिविषयत्वात्
शक्तिमद्रूपमप्रमेयमेवेति युक्तमुक्तं गुणं रह- .
न्ति सर्वत्र इति संगतिः।
भेदयेत् ज्ञानशूलेनेत्युपक्रम्य भेदयेन्मत्रशू-
लेनेति प्रतिपादयिष्यति । अतो ज्ञानसतत्त्वं
वर्णमत्रोच्चारकालं तेन च वाच्यवाचकयो.
र्णदेवतयोः संवन्धं तद्वाच्यदेवताश्रयहृदया.
दिस्थानपरिमाणं च वक्तुमासूत्रयति
मात्रासंख्या त्वथोच्यते ॥३४१॥

·खच्छन्दतन्त्रम् ।
[४ पट०
मात्रायोगो यथा चास्य
प्रमाणं हृदयादिषु ।
मात्रा अकारादिवर्णोच्चारकालः । अस्येति
भेदकस्य मत्रोच्चारात्मनो हंसोच्चारस्य यथा
मात्राभियोंगो यथा चोच्चारणास्पदानां हृदा-
दीनां प्रमाणं तत्सर्वमुच्यत इत्यर्थः ॥
तत्र प्रमाणं तावदाह
नाभेरूषं वितस्त्यन्ते
कण्ठाधस्तात्पडङ्गुले ॥ ३४२॥
हृदयं मध्यदेशे तु
चतुरनुलसंमितम् ।
वितस्तिः द्वादशाङ्गुलानि तदन्ते कण्ठा-
धस्तात्पडहुले अवधिभूते क्षेत्रद्वये यो मध्य-
'देशस्तत्र चतुरहुलो हृदन्थिः इति संवन्धः॥
अत्राधिष्ठातारमाह
चतुर्विशतितत्त्वैस्तु
ब्रह्मा तत्र व्यवस्थितः ॥३४३॥

·३४६ को०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । २१७ सहार्थे तृतीया, प्रकृत्यन्तमधिष्ठाय ब्रह्मात्र स्थित इत्यर्थः॥ तदूर्ध्वम् कण्ठमष्टाङ्गुलं विद्धि विष्णुस्तत्र व्यवस्थितः। तत्त्वषट्रेन संयुक्तः पुमादिकलान्तेन ॥ तदूर्ध्वं चतुरङ्गुलम् ॥ ३४४॥ तत्र च मायातत्त्वं समाश्रित्य रुद्रस्तालुतले स्थितः ॥ तदूर्व अङ्गुलद्वयमानं तु भ्रुवोर्मध्यं प्रकीर्तितम् ॥३४५॥ तत्रेश्वरः स्थितो देवि तत्त्वद्वयसमन्वितः। तत्त्रद्वयं शुद्धविधेश्वराख्यम् ।

·२१८ खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० ततोऽपि एकादशाङ्गुले चैव- मूर्ध्वं देवः सदाशिवः ॥३४६॥ तत्त्वद्वयसमायुक्तो यावह्मविलं गतः। सदाशिवतत्त्वशक्तितत्ताभ्यां युक्तः । एवं च वदन् अर्धचन्द्रादिनादान्ते श्रीसदाशिवोऽ- धिष्ठाता इति शिक्षयति, तत्वव्यवस्थया तु निरोध्यन्तमीश्वरतत्त्वस्य नादान्तान्तं सदा- शिवतत्वस्येति वक्ष्यमाणनीत्या तत्त्वव्याप्ते- रन्येयेयमीश्वरसदाशिवारस्यदेवताव्यातिः॥ तदूर्वकाहुला शक्तिः शक्तिर्मन्धिस्थानमित्यर्थः। शिवस्तत्र व्यवस्थितः ॥३४७॥ अनाश्रिताग्यः ॥ ३४७ ॥ अव चागुले त्वक्छेपे व्यापिनी प्रोक्ता .

·३४८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । २१९ व्यापिनीसमनाख्याः शिवतत्वभूमयः शिवा- ख्यकारणाधिष्ठिता इत्यर्थः । एवं च वदन्नापा- दाहाह्यमानेन यत्पपणवत्यङ्गुले मुण्डान्तस्थानं तदेवेह द्वादशान्तमान्तरव्याप्त्याहावधेस्तावतः पत्रिंशदगुलत्वेन विभजनादिति ध्वनति।अ- न्यत्र दृश्यमानोर्ध्ववाहिधूमलेखान्तं वाह्यमा- नेनाष्टोत्तरशताङ्गुलान्तं तदुच्यते मुण्डान्ता- प्रभृति च निरावरणता इत्युभयथा प्रतिपा- दनेऽपि न किंचित्प्रमेयवैषम्यं विन्द्वादिसमना- न्तप्रमेयसोपानमालिकायाः सर्वत्र स्थानसा- म्येनाभिधानात् ॥ एवं कारणपङ्कास्पदस्थानपङ्कप्रमाणमुक्त्वा निप्प्रमाणकं सप्तमं पदं परमशिवाधिष्ठितमि त्याह उन्मना ततः। तत्परं तु परं तत्त्वं प्रमाणपरिवर्जितम् ।।३४८॥ ....पर पादः ।

·२२० खच्छन्दतघ्नम् । [१ पट पदार्थभेदनाङ्गतया मात्रासंख्या च योगश्चा- धुना हंसस्य कथ्यते। हंसस्येति तदभिन्नस्य निष्कलस्य। यद्यपि 'मात्रासंख्या त्वथोच्यते । मात्रायोगो यथा चास । (४।३४२) इति पूर्वमेवोद्दिष्टं तथापि ब्रह्मादिकारणाधिष्ठि- तहृदादिप्रमाणमुक्त्वा यदिदानी निर्णीयते त- द्युक्तमेव स्थानाश्रयणक्रमेणेव हि वाचकवर्ण- कलाकालविश्रान्त्या वाच्यदेवताव्याप्त्यनुभव- रूपं पदार्थभेदनं भवति । तत्र ...... अकारथ्य हकारथ हावेताकतः स्थितौ ॥३४९॥ विभक्तिर्नानयोरस्ति मारुताम्वरयोरिव । अकारोऽनुत्तरशक्तिविमर्शात्मा हकारश्च ·३५१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोप्योताख्यटीकोपेतम् । २२१ शांभवविमर्शनखरूपः शिवशक्त्योश्चाभेदात् एतौ खवायुवदेकत्र ऐक्येन स्थिती विश्वाम- शिनः स्वयमुच्चरतोऽनचकहकारस्य शिरोरेखारू- पाकारकलानुप्रवेशात् ॥ एकमात्रः स विज्ञेयो हृदयात्संप्रवर्तते ॥३५॥ स इत्यकारयुक्तो हकारः केवलस्त्वनुच्चार्य- स्वादकालकलित एव ॥ ३५० ॥ ऊकारस्तु हिमानो वै कण्ठस्थाने समुच्चरेत्। त्रिमात्रस्तु मकारो वै तालुमध्यगतश्चरेत् ॥ ३५१ ॥ त्रिमात्रत्वं गीतिकाक्षरखरमध्येऽक्षरशून्य- पदोचारवत् ॥ ३५१॥ तोच्चारयुक्त्या मानाभेदं स्थूलस्थित्योक्त्वा, सूक्ष्मस्थित्याप्याह विन्दुश्चैवार्धमात्रस्तु . १ स.ग. प. ३०५० सम्माविमर्शनेति पाठ ।

·[४ पर
२२२
खच्छन्दतब्रम् ।
अनुखारोच्चाररूपः॥
कुत इत्याह
मात्रा हि स उच्यते।
वक्ष्यमाणयुक्त्या भेदितग्रन्थेयोगिनो मात्रा.
र्धमेव तदुच्चारो भवतीति ॥
अस्य स्थानमाह
भ्रुवोर्मध्ये स उच्चार-
स्तस्य देवि विधीयते ॥३५२॥
भेदितग्रन्थिभिर्योगिभिः ॥ ३५२ ॥
अथास्यैव विगलदिभागध्वन्यात्मनोऽनुनि-
हादरूपः
तच्छेषाचार्धचन्द्रस्तु
पादमात्रस्त्वसौ भवेत् ।
मानाया इत्यर्थात्
निरोधी चार्धपादस्तु
सोऽयमर्धचन्द्रो निरोधीयमन्नेकदेशः।
ललाटान्ते समुच्चरेत् ॥३५३॥
ललाटाग्रतदग्रभागात्मन्यन्तद्वये द्वावुच्चरत
इत्यर्थः ॥ ३५३ ॥

·३५५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २२३ अत ऊर्ध्वम् नादः षोडशकांशस्तु मूर्धान्तं यावदुचरेत् । नादस्य नादान्तः पल्लवप्राय इति पृथ- नोतः अत अर्ध्वम् द्वात्रिंशदंशा शक्तिस्तु षट्त्रिंशान्ते समुच्चरेत् ॥३५४॥ प्राणचारस्य यत्पत्रिंशदडलं तल्लक्षणान्ते सम्यक् शान्तभेदस्पर्शमात्रानुभवात्मतया उ- चरेत् । इह एकत्रैव पत्रिंशदङ्गुलरन्ध्रान्ते शक्तिः स्वकशेपे व्यापिनी, केशदेशे समनेति स्थितिः ॥३५॥ तत्र शक्तेर्मानमुक्तं व्यापिनीसमनयोराह व्यापिनी चतुःषष्टयंशा शक्तेस्तु परतःस्थिता। समना च चतुष्पष्टयशैव, एवं चेमौ चतुप्पष्टपंशावेकी- ·२२४ स्वच्छन्दतबम् । [४ पट० कृती द्वात्रिंशांशः सोऽपि शक्यात्मद्वात्रिंशांशेन सह मिलितः पोडशांशो जायते, सोऽपि नादीयश्च पोडशांशोऽष्टांशो जातः सोऽपि निरोध्यष्टांशेन सह चतुर्थांशः स्थितोऽर्धचन्द्रः, अपरश्चतुर्थाशो बिन्दुरर्धमात्रेत्येप मात्रा म- कारान्ताश्च पण्मात्रा इति समनान्तमात्रासप्तक- कोडीकृताशेपाक्षेपिभाविदेवीसतकोऽयममनो- न्मनापरतत्वसतत्त्वः श्रीनिकलनाथः । यत्तु परार्धः । परता स्थितः। सोष्टादशस्तु तं देवि समनान्ते परित्यजेत् ॥ इत्युक्तं तदाच्यदेवतावधिभूतवाह्यस्थूलकाल- प्रशमनपरमिदं तु मन्त्रावयवगतातिसूक्ष्मो- ञ्चारकालप्रतिपादनपरमिति न काचिद्धानिः । अतश्च सूक्ष्ममत्रकलोच्चारकालेनैव वाह्यतत्त्व. गतसंभाव्यमानविततविततमपि कलाभवानं वटधानिकादलनेन वटदलनवद्योगीन्द्रः प्रश- मयेदिति निरूपितं भवति । अन च मत्रा- वयवविमर्शकाले तत्तद्वान्यदेवतानुभवोऽधरा- धरानुभावस्य चोर्योर्चपदानुभावात्मसाझावो भवतीति मन्तव्यम् ॥

·३५७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । २२५ समनाया अपि उन्मना चोर्ध्व- ममात्रः परमोऽव्ययः॥३५५॥ उन्मनया सह परमशक्तिमान् व्ययहीन- त्वादमात्रो मात्रार्धमात्रादिकालस्पर्शरहित इ- त्यर्थः ॥ ३५५ ॥ एतदुपसंहरति मात्रासंख्या च योगश्च प्रमाणं परिकीर्तितम् । तदेतत्सर्वम् एवं ज्ञात्वा वरारोहे पदार्थान् भेदयेत्ततः ॥ ३५६ ॥ वरारोहे इति प्राग्वत् ॥ ३५६ ॥ कथम् भेदयेन्मन्त्रशूलेन मुद्राभावयुतेन च । प्राङिीतज्ञानशूलसतत्वेन मन्त्रशूलेन मु- ·[ पट २२६ खच्छन्दतम् । द्रया वक्ष्यमाणकरणरूपया भावेन जिज्ञासा- जिज्ञासितानुभवात्मना युक्तेन । त्रयमेतत् ज्ञानक्रियेच्छाशक्तिस्फारसारमत एतच्छक्तिमयमहेश्वरैकात्मा गुरुर्भेदनं कुर्या- दिति प्रकाशयति मन्नो वै ज्ञानशक्तिश्च मुद्रा चैव क्रियात्मिका ॥३५७॥ भावश्च मन इत्युक्तं तन्मनो वुद्धिपूर्वकम् । मनः सततं मननमनुभवो बुद्धिपूर्वक- मिति निश्चित्य प्रवृत्तस्य तत्तदनुभवलाभात् भेदनं चैतत्परतत्त्वव्याप्त्यर्थम् ॥ परतत्वव्याप्तिश्च जिज्ञासाप्रमुखकरण- वन्धे मन्त्रोच्चारोन्मिपत्पूर्णस्वसंवेदनत इत्याह परश्च मनसा गम्य इच्छाशक्त्या त्वधिष्ठितः ३५८ मनसा स्वसंवेदनेनेच्छाशक्त्या तत्परमार्थ- १स.पु.प्रकटयति इति पाठः। १२. ग. विशनेति पाठः। .

·३६० सी० प श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २२५ तया जिज्ञासयाधिष्ठितः प्रथमं विषयीकृत इत्यर्थः ॥ ३५८॥ युक्तं चैतत् यतः यन्न यत्र भवेदिच्छा ज्ञानं तत्र प्रवर्तते। क्रियाकरणसंबन्धात् योगात् क्रियाया व्यापारस्य करणस्य च तझ्यापारोचितशरीरसंनिवेशस्य सम्यक् वन्धात् जिज्ञासितेऽर्थे ज्ञानं भवतीत्यर्थः। तदित्थं शक्तित्रयात्मशिवावेशज्ञस्य गुरोः तत्त्वस्योच्चारणं भवेत् ॥३५९॥ . तत्वं वीर्यसारो मत्रः ।। ३५९ ।। अत्रैव भरं दर्शयितुमपि अर्थलब्ध व्यति- रेकमाह क्रियाकरणहीनस्य न चैवोच्चारणं भवेत्। करणभेदेन क्रियाभेदं सम्यक् मत्रोच्चारसि- ध्यथं दर्शयितुमुपक्रमते

·[४ पट०
२२८
खच्छन्दतघ्रम् ।
क्रिया करणभेदेन
साचैव त्रिविधा स्मृता॥३६०॥
एकेनोच्चारयेत्तत्त्वं
करणेन विचक्षणः।
ऊर्ध्वरेचकेन
नाडीश्चाथ द्वितीयेन
द्वाराणि च निरोधयेत् ॥३६१॥
कुम्भकेन
तृतीयं करणं दिव्यं
कृत्वा वै तत्त्वमुच्चरेत् ।
तत्त्वं निष्कलं तेन कुम्भकेन द्वाराणि नि-
रोध्य दिव्यं करणं बद्धवा ऊर्ध्वरेचकेन मन्त्र-
मुच्चारयेत् इत्ययमत्र क्रमः॥
तमेव स्फुटयितुमुपकमते
पूरकं कुम्भकं कृत्वा
सर्वद्वाराणि रोधयेत् ॥ ३६२॥
कुम्भकावसर एव ॥ ३६२ ॥

·३६४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतन् । २२९
तानि
गुदद्वारेण रुबेन
सहान्यत्र भवन्ति हि।
रोधश्चास्य संकोचविकासास्यामावेशवशेन
कार्यः।
एवं कृत्वा
द्वारमेकं ततश्चोर्चे
प्रवहत्तद्विचिन्तयेत् ।। ३६३ ॥
मध्यनाडिरूपं विचिन्तयेत् नतु संप्रत्येव
वाहयेत् ॥ ३६३ ॥
तथा सति हि
नाडयो ग्रन्थिपद्माश्च
येऽधोमुखगताः प्रिये।
ते कुम्भकेन संरुद्धा
विकसन्ति समन्ततः॥३६४॥
प्राणशक्तिकौटिल्यधामानि हृदयादीनि
ग्रन्थयः । संकोचविकासधर्मत्वात् पद्मानि
तानि चापानशक्तिप्रवाहवशादधोमुखानि विक-
सन्तीत्यूर्ववाहोन्मुखीभवन्ति ॥ ३६॥

·२३० स्वच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० इत्थं कुम्भकादनन्तरम् करणं तु ततः कृत्वा अत्र च 'तत्त्वस्योच्चारणं कुरु' इति दूरेण संगतिः । मध्ये तु करणलक्षणम् ॥ तदाह लक्षणं तस्य वै शृणु। जिह्वा तु तालुके योज्या किंचिदूर्ध्वं न संस्पृशेत्॥३६५॥ ईषत्प्रसार्य वकं तु किंचिदोष्ठी न संस्पृशेत् । दन्तपङ्की तथैवेह दृष्टिश्चाधोर्ध्ववर्जिता ॥ ३६६ ॥ कायं समुन्नतं कृत्वा करणं दिव्यमुच्यते। अत्र जिह्वायास्तालुयोजने कुञ्चितत्वमर्थ- लब्ध किंचिदोष्टौ नेति न किंचिदपि स्पृशेदिति योज्यम्, तथैवेति प्रसार्य न संस्पृशेदित्यर्थः ।

·३६९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २३१ दृष्टेरध ऊर्व वर्जनं निश्चलतारकत्वेन विकल्प- हानये समुन्नतमिति सम्यगविकृततयोन्नत दिवि परसंविल्लाभे उपायतया भवं दिव्यम् ॥ तदित्यम् दिव्यं च करणं कृत्वा तत्त्वस्योचारणं कुरु ॥ ३६७ ॥ चकारात् कुम्भकमूर्ध्वरेचकं च तत्त्वं मूल- मन्त्रः॥ ३६७॥ अत्र दिव्यकरणावसरे ऊर्ध्वरेचकमपि कु. वीतेत्याह कुम्भितश्चैव यः प्राणो रेचयेत्तं शनैः शनैः। ऊर्ध्वमित्यर्थात् ॥ तथा सति हि नाडयो ग्रन्धिपद्माश्च देहे याःसंव्यवस्थिताः॥३६८॥ रेचकेन समाक्षिप्ता ऊर्ध्वस्रोतो भवन्ति ते।

·२३२
स्वच्छन्दतघ्रम् । [१ पटक
मध्यवाहरूपतां यान्तीत्यर्थः । अत्र च रो-
माञ्चोद्गमोऽभिज्ञानम् ।
एवं करणत्रयवन्धावहितः
ततो वै ज्ञानशूलेन
ग्रन्थीन्भिन्दन समुच्चरेत् ३६९
ज्ञानशूलं पूर्व निर्णीतं ग्रन्थीनां भेदो हु-
दयादिपदेषु प्राणशक्तेः स्पष्टीभावेन तत्तद-
नुभवलाभः सम्यगविकल्पमुच्चरेत् खयमेव-
मूचं प्रसरेत् ॥ ३६९ ॥
मन्त्र इति अर्थादन भेदेन घटमानस्य
योगिनः भावप्राप्तिवशादिति यः पूर्व हेतुरुक्तः
तन्निर्णयानुभवभेदान्निरूपयति
भित्त्वा हृत्पद्मग्रन्थि तु
ततः शब्दः प्रजायते।
यदाकाशसमायोगात्
सम्यगासमन्ताद्योगात मन्त्राद्यकलोच्चारै-
काग्रतारूपात् । शब्द इति उपांशुरूपतयान्त-
रकारादिकलारमा स्फुटं श्रूयमाणः
सच
घोपशब्दोपमो भवेत् ॥३७०॥

·३४२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २३३ 'श्रवणाहुलिसंयोगायः शब्दः संप्रवर्तते । दीप्तवद्विस्वनाभोगः स नादो घोप उच्यते ॥ इति लक्षितो घोषो दीप्ताग्नेः यो धकधका- तिशब्दतुल्याकारश्रुतिरुञ्चरतीत्यर्थः ॥ ३७० ॥ कण्ठस्थो विरमेच्छब्दः कण्ठं प्राप्य वरानने। मत्रो विमर्शः कण्ठं प्राप्य यदा तत्स्थो भवति तदा घोपः शाम्येदित्यर्थः ।। ज तत्र तु भिन्दतः कण्ठदेशं तु शब्दो धुगधुगायते ॥३७१ ॥ तद्रूपाकार उच्चरतीत्यर्थः ॥ ३७१ ॥ अत ऊर्ध्वम् तालुमध्यगतः प्राणो यदा भवति सुव्रते। भिन्दतस्तालुग्रन्थि तु शब्दो घुमधुमायते ॥३७२ ।। शोभनं व्रतं मध्यधामनिभालननियमरूपं यस्याः सा सुनता तत्संबोधनं, घुमधुमायते ·खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० इति तदनुकृतिर्मकारकलोच्चरतीत्यर्थः ॥३७२॥ तदत्र ग्रन्थित्रयभेदेन एवं तेऽनुभवाः प्रोक्ताः प्राणे चरति सुव्रते। प्रोक्तशब्दविषयाः त्रयस्तेऽष्टकलाः प्रोक्ता उपर्युपरितः क्रमात् ॥३७३॥ इह एकादशे पटले 'अष्टधा तु स देवेशि व्यक्तः शब्दः प्रकीर्तितः । घोपो रावः स्वनः शब्दः स्फोटाख्यो धनिरेव च झोकारो धकृतश्चैव अष्टौ शब्दाः प्रकीर्तिताः ।। (स्व० ११ । ७) इत्युक्त्या व्यक्तस्य शब्दस्याष्टविधत्वं व- क्ष्यति । अकारोकारमकाराश्च त्रयो व्यक्ता इति तदुचारस्थानेषु ग्रन्थिभेदानुभवविषयाणां शब्दानां घोपायष्टकलवं, यत्तु घोपोपम इत्युक्तं तन्न घोपेकरूपत्वमपितु घोपसमान- समिति, तत्रापि रावादिशब्दाः सन्त्येव॥३७३॥ १ स. पु. शब्दप्रभेदत इति पाठ । पाट । २० पु. शचय इति ·३७५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । २३५ तदित्यम् तिष्ठेस यन्त्र वै प्राण आत्मा तद्गतिमाप्नुयात्। प्राणाश्रया संवित् तद्वारेणैव तत्तत्स्थान- माप्नोति ॥ तन्त्र तत्तद्रूपं भवेत्तस्य स्थानभावानुरूपतः ॥ ३७४ ॥ स्थाने हृदादौ भावस्तत्तत्कारणान्तर्भावः । एवं हत्कण्ठतालुपु ब्रह्मविष्णुरुद्राधिष्टि- तेपु सृष्टिस्थितिसंहाररूयतां प्राणावस्थितिकमे- णात्मा भजते ध्रुवोर्मध्यं यदा गच्छे- स्फोटशब्दस्तु जायते। अनभिव्यक्तवर्णरूपस्फुटत्वादशब्दकल्पः स्फोटः। एपच .रा.पु.एलायन्शी पा-1 ·स्वच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट०। विन्दं भेदयतो देवि शब्दो धुमधुमायते ॥ ३७५॥ विन्दुमिति विन्दुग्रन्थि भिन्दतो विन्दु- कलाख्य एव मन्त्रावयववोधो धुमधुमानुकृति- रुच्चरति विन्दुग्रन्थिभेदश्चायमपवर्गपदाधिरोहे प्रथमसोपानकल्प इत्यत्र भरः कर्तव्यो यो- गिभिः तद्भेदे हि उल्लद्धित एव भेदमयः संसारः ॥ ३७५॥ अन्यथा तु कपिः नारिकीलेन आचार्यः सह विन्दुना। अभिन्नेन कुतो मोक्ष सबाह्याभ्यन्तरं प्रिये ॥३७६॥ भजते इति वाक्यशेषः । दृष्टान्तदान्ति- कभावोऽनार्थलभ्यः, तेन यथा कपिारिकेलेना- मिनेन कुतो मोक्षं भजते न भजते नारिकीले रसासादायाभक्त्वा न मुञ्चति, तथैवाचार्यों 12.ग-कृतिमिति पाठ । ३१.ग. शान्तरमासादायेति पाठः । २ रा.पु. एतदिवि पाट. ।

·३७७ श्लो०] भीक्षेमराजाचार्यकृतोयोतारख्यटीकोपेतम् । २३७ विन्दुग्रन्थिना अभिन्नेन सहेति साकं दीक्ष्येण शिष्येणेत्यर्थात् कुतः सबाह्याभ्यन्तरं कृत्वा मोक्षं भजते वाह्यात् स्थूलात् भावभूतशरीरा- दाभ्यन्तराच्च सूक्ष्मात् पुर्यष्टकशून्यशरीरान मुच्यते विन्दुभेदात्तु मुच्यते एवेत्यर्थः । 'कपर्व नारिकेलेन तथाचार्यस्य विन्दुना इति स्पष्टः पाठः ॥ ३७६ ॥ अतश्च भित्त्वा विन्दुं ततो देवि अर्धचन्द्र विभेदयेत् । भिद्यतश्चार्धचन्द्रस्य ललाटे झिमिझिमायते॥३७७॥ अर्धचन्द्रग्रन्थि भिन्दतस्तत्स्थान एवार्ध- चन्द्रारयो मनाययत्रो झिमिझिमानुकारो जायते इत्यर्थः । इत्थमुत्तरत्रापि योजना कार्या ॥ ३७७॥ अथ अर्धचन्द्रं तु भित्त्वा वै भेदयेत्तु निरोधिनीम् ।

·२३८ स्वच्छन्दतधम् । [४ पट० तस्यास्तु भिद्यमानायाः शब्दः सिमिसिमायते ॥३७८॥ विन्द्वादी प्राग्वत्कलाव्यातिमाह स्थानत्रयमिदं देवि पञ्चपञ्चकलान्वितम्। तत्र विन्दोः 'निवृतिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथैव च । (स्व०१०।१२१५) इत्युपक्रम्य 'एतस्य वामदिग्मागे शान्त्यतीता (स्व०१०११२१६) इति कलापञ्चकं वक्ष्यति । एवमर्धचन्द्रस्य 'ज्योत्ला ज्योत्लावती कान्तिः सुप्रभा विमला शिवा।। (ख०१०११२१८) इति निरोधिन्या अपि 'रुन्धनी रोधिनी रौद्री ज्ञानयोधा तमोपहा ।' (स्व०१० ११२१९) इति कलापञ्चकं स्थानत्रयमिति वर्गीकरण- मायग्रन्थिभेदादेवापरग्रन्थिभेद इत्याशयात् । एवमुत्तरन्न । तदित्यम् प.म.पु.जातेति पारः।

·३८० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयौताख्यटीकोपेतम् । २३९
प्राणस्य चरतस्तत्र
यस्मिन्स्थानेस तिष्ठति ॥३७९॥
तत्तद्रूपो भवेदात्मा
तां तां गतिमवाप्नुयात् ।
तनेति तेषु त्रिषु ईश्वरतत्त्वाधिष्ठितेपु
स्थानेषु चरतः प्राणस्येति चरन्तं प्राणमना-
हत्य संवित्प्रधानतया प्राणभूमिकां गुणीकृत्य
यस्मिन्यस्मिन् स्याने स योग्यात्मा तिष्ठति
तत्तद्रूपतामनुभूय तत्तन्मयत्वमाप्नोतीत्यर्थः ॥
अथ
निरोधिनी भेदयित्वा
ततो नादं ब्रजेदुधः ॥ ३८०॥
वंशशब्दसमः शब्द-
स्तत्र सूक्ष्मः प्रजायते।
सूक्ष्मत्वं पूर्वापेक्षमीश्वरतत्वम् ॥
ततोऽपि
भेदयेन्नादसंस्थान
ब्रह्मरन्ध्र सुर्भिदम् ॥ ३८१॥

·२४० खच्छन्दतघ्रम् । [४ पट० मिद्यतो ब्रह्मरन्ध्रस्य शब्दः शुमशुमायते। नादस्य सम्यक् स्थानं विश्रान्तियंत्र तन्नादसंस्थानं ब्रह्मरन्धं सुर्मिदं नादान्तपदं तदेव च ब्रह्मरन्ध्रमूलकवाटछिद्रं सुदुर्भिदं सातिशयावधानैरेव भेनुं शक्यम् ॥ एवं नादनादान्तस्थानं सदाशिवाधिष्ठितं भित्त्या शक्तिमध्यगतः प्राणो वंशनादान्तसंनिभः ॥ ३८२॥ शक्तिभेदस्पर्शाद्वंशनादान्ततुल्यो भवति नतु शक्तिस्थानभेदावंशनादस्य मधुरध्व- निरूपस्यान्तोऽनुरणनरूपः सूक्ष्मस्ततुल्यो भवति ॥ ३८२ ॥ अथ तां वै तु भेदयेच्छक्तिं दुर्भेया सर्वयोगिनाम्। १ख.पु.चाविशयेति पाठ । २स.ग.पु. सूश्मनुल्य इति पाठ ।

·३८४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २४१ • मिद्यते च यदा शक्तिः 'शान्तः शुमशुमस्ततः॥३८३॥ दुर्भदत्वं चास्याः तदनुभवाहादस्य स्पृह- णीयतमत्वेन त्यक्तुमशक्यत्वात् शान्त इति प्रवृत्तिस्थानकरणाभिघातादेव शब्दवृत्तिः शा- म्यति, इह तु शमिवा आनन्दस्पर्शात्मता- मेतीत्यर्थः ।। ३८३ ॥ किंच शक्ति भित्त्वा ततो देवि यच्छेषं व्यापिनी भवेत् । अनुभावो भवेत्तत्र स्पर्शो यहत्पिपीलिका ॥३८४॥ शक्तिभेदानन्तरं यन्मवावयवरूपं वस्तु शेपमिति शिप्यमाणं तद्यापिनी भवेत् शत्त्य- न्तसप्विव्यापनात् व्यापिन्याख्यो मन्त्रावयवः सः। तच्छेपे व्यापिनी भवेत्' इति तु स्पष्टः पाठः । तत्र चानुभवः प्रशान्तशब्दव्याति- कत्वात् स्पर्शप्रथारूपः यदपिपीलिकति संचर-

·[४ पट०
“२४२
खच्छन्दतन्त्रम् ।
न्तीनां पिपीलिकानामिवेत्यर्थः । पिपीलिका
इत्यत्र नांशब्दस्य लोप ऐश्वरः ॥ ३८४ ॥
अत्रापि कलाविभागमाह
स्थानत्रयमिदं देवि
पञ्चपञ्चकलान्वितम् ।
तत्र नादस्याने श्रीसदाशिवाधिष्ठिते
'इन्धिका दीपिका चर रोचिका मोचिका तथा ।
ऊर्ध्वगा"
।। (स्व०१०११२२६)
इति वक्ष्यमाणाः पञ्च कलाः, शक्तितत्वे
व्यापिनीपदे च श्रीशिवनाथाधिष्ठिते, क्रमेण
सूक्ष्मा चा मुसूक्ष्मा च तथा चैामृतामिता ।
व्यापिनी-
॥' (स्व०१०१२१३९)
इति पञ्च कला
'च्यापिनी व्योमरूपा चानन्तानाथा त्वनाश्रिता।'
(स्व०१०।१२५०)
इति पञ्चैताश्च सर्वाः स्वावसरे निर्वक्ष्यामः॥
यत एवं ततः
यन यत्र चरेत्प्राण-
स्तत्तद्रूपमवाप्नुयात् ॥ ३८५॥

·३३७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोसोताख्यटीकोपेतम् । २४३ प्राणो जीवस्तत्तदनुभवं प्राप्नोतीत्यर्थः । तदनुभवाभ्यासप्रकर्षात् तु यत्र यत्रावतिष्ठत तां तां गतिमवाप्नुयात् । तत्तदात्मैव भवतीत्यर्थः । एवं च 'समनान्तं वरारोहे पाशजालमनन्तकम् ।'(स्व० ४।४३०) इति वक्ष्यमाणमेतत्सर्वम् तस्माद्वै सुप्रयत्नेन भित्त्वा याति परां गतिम्॥३८६ शोभनः प्रयनी दिव्यकरणधाराधिरोह- रूपः ।। ३८६ ॥ अत्र क्रममाह भित्त्वा वै व्यापिनी देवि समनायां मनस्त्यजेत् । मनसा तु मनस्त्यक्त्वा जीवः केवलतां ब्रजेत् ॥३८७॥ मन इत्यविकल्पं चेतः । मनसेति स्पर्श- पर्यन्तस्य मन्तव्यस्य क्षीणत्वात् अविकल्पमन- ·२४४ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० ममात्ररूपेण चित्तेनेव तादृशमेव च मन एकाग्रताप्रकर्षात् त्यक्त्वा वेद्याभासजिघृक्षा- संकोचरूपं खं वेदनं प्रशमय्य जीव आत्मा केवलत्वमेति शुद्धो वेदितृमात्ररूपो भवती- त्यर्थः ॥३८७॥ एवं भेदनं च पदार्थानां भावप्राप्तिवशादि- त्युपक्रान्तं निर्वाह्य क्रमप्राप्तामात्मव्यातिमाह जीवो वै केवलस्तत्र आत्मज्ञानक्रियान्वितः। बन्धनाशेषनिर्मुक्तः सत्तामात्रस्वरूपकः ॥ ३८८॥ समस्ताध्वपदातीतः शुद्धविज्ञानकेवलः। गृह्णाति नापरं भावं न परं च शिवात्मकम्॥३८९॥ परापरविनिर्मुक्तः स्वात्मन्यात्मा व्यवस्थितः। १५.चिन्दननेवि पाट ।

·३९० लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोस्योतास्यटीकोपेतम् । २१५ यो जीवः प्राणनात्मा स तत्र, समनोगे यत: समस्तमध्वपदमतीतोऽत एवाशेपेण गलत्रयरूपेण बन्धेन निःशेषेण वासनापर्यन्तेन मुक्तस्ततश्च सत्तामात्रखरूपो भावाप्रतियोगि- प्रकाशमानतत्त्वो य आत्मा आत्मीयाभ्यां खोचिताभ्यां ज्ञानक्रियाभ्यां नतु परमशिव- संबन्धिनीभ्यां सामरस्यावस्थितिसतत्त्वाभ्या- मन्वितो व्याप्तो न तु सांख्यादिमुक्तरूपः । एष च मायोर्ध्ववाणवमलयुक्तविज्ञानकेवल- वेलक्षपयात् शुद्धो विशिष्टेन चाशेपाध्ववेद्यी- करणात्मना नतु मायापुंविषयकरूपेण ज्ञा- नेन तेनेव च केवलो नतु मन्त्रमन्त्रेम्वरवद्विजे- येनापि संपृक्तः अत एवापरं शिवं सदाशिवरूपं खभावं न गृहाति नच परं परमशिवरूपं स्वच्छवच्छन्दचिदानन्दघनम् अतश्च अयं व्याख्यातपरापररूपात् विनिर्मुक्तस्त्यतापररू- पोऽपि अप्राप्तपरखभावः स्वात्मन्येव योद्धृता- माररूपे व्यवस्थितः।। ...पु.धम्की पाण २.पु.बी पारः।

·[१ पट० २४६ स्वच्छन्दतन्त्रम् । न चैवात्र संतोपः कार्य इत्युपसंहारदिशा दिशन्नन्यदवतितारयिपुराह आत्मव्याप्तिर्भवेदेषा शिवव्याप्तिरतः परम् ॥ ३९०॥ बन्धनाशेषभावेन सर्वाध्योपाधिवर्जिता एपेति समनान्तस्थिता नतु सांख्यपात- अलायुक्ता अस्यैव त्वात्मन उन्मनापदारोहेण चिदानन्दधनपरतत्त्वव्याप्तिरूपा शिवव्याप्ति- यतः सा बन्धनानामाणवादीनां मलानामशेप- भावेन 'समनावधिपर्यन्तः कलङ्काधार उच्यते । (ख०७।२२७) इति भाविनीत्या समनान्तेन प्रसरेण ये पूर्वोक्काः सर्वेऽध्वरूपा उपाधयोऽवच्छेदकास्तै- विशेषेण समस्तवन्धनप्रशमसंस्कारात्मनापि बर्जिता शुद्धविज्ञानकेवलतायां समनान्त- समस्तवन्धनप्रशमेऽपि तन्निवृत्तिसंस्कारभावे- . नावच्छेदकत्वात् सोपाधित्वं परमशिवता तु १७.पु.नविनन्तस्येति पार ।। प. पु.च्छेदयत्मादिति पाठ ।

·। ३९२ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २४७ विश्वोचीणविश्वमयखतन्त्रचिदानन्दधनानव- च्छिदेव। यत ईदृशी शिवव्याप्तिस्ततः अविदित्वा परं तत्त्वं शिवत्वं कल्पितं तु यैा३९१॥ त आत्मोपासकाः शैवे न गच्छन्ति परं शिवम् । यैरिति शैवपाशुपतलाकुलादिभिर्नाना- त्मवादिभिः शिवत्वं कल्पितमात्मनां व्याप- कत्लनित्यत्वामूर्तत्वचित्तस्रष्टत्वायनन्तधर्मसा- म्येन शिवकरूपाणामपि केनचित्कल्पनामात्रेण नियुकिकेन भिन्नशिवरूपत्वमुच्यते ते सर्वे व्याख्यातव्याप्तिकात्मोपासकाः शेवेऽस्मिन्नद्वय- नये परं शिवं व्याख्यातस्वरूपं न गच्छन्ति न तन्मयीभवन्ति सांख्ययोगवेदान्तवाद्यादयस्तु अपरपदस्था एवेति केन तेपामियत्पदप्राप्ति- संभावनापि । अथ च सर्व एवात्मोपासका: शेवेन पारमेश्वराद्वयदर्शनोकेन ज्ञानेन परं १.तुमानरोगी पाठः ·[४ पटक २१८ खच्छन्दतत्रम् । शिवं गच्छन्तीति तत्रेण ससमीतृतीये योज्ये । उक्तं च श्रीमृत्युजिति 'ये वदन्ति न चान्यं विन्दन्ति परमं शिवम् । व आत्मोपसकाः शैवे न गच्छन्ति परं पदम् ॥' (ने० त० ८.३०) इति अत्र हि परमशिवमन्यं वदन्ति केवलं न चैव विन्दन्ति न पुनः केनापि प्रमाणेन लभन्ते साधयितुं शक्नुवन्तीत्यर्थः । ते तु सर्वे आत्मतत्त्वगतिं यान्ति आत्मतत्त्वानुरञ्जिताः॥३९२॥ आत्मतत्त्वरूपतायां तत्वं परमशिवाभेदा- ख्यात्यामा संकोचः तेन येऽनुरञ्जितास्तदा- श्वस्ताः पाशुपताद्याः त आत्मनो यत्तत्त्वं शुद्धविज्ञानकेवलतारूपं तद्गतिं लभन्ते नतु तात्विकी मुक्तिं भेदस्यापरित्यागादिति॥३९२॥ मुक्तशिवसंसारं परिजिहीर्पणा तस्मादात्मा परित्याज्यो यदीच्छेच्छिवमात्मनः। १२.पु. मंचतन्यमिति पाठः।

·३९४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २४९ आत्मेति मुक्ताणुरूपता, शिवमिति मुक्त- विकसितपरमशिकताम् ॥ तदित्थम् आत्मतत्त्वं ततस्त्याज्यं विद्यातत्त्वे नियोजयेत्॥३९३॥ आत्मानमिति शेषः ॥ ३९३ ॥ कात्र विद्येत्याह उन्मना सा तु विज्ञेया तां व्याचष्टे मनः संकल्प उच्यते। संकल्पः क्रमतो ज्ञान- मुन्मनं युगपस्थितम् ॥३९४॥ संकल्प इच्छा सा चेशितव्यविश्वक्रमासूत्र- णात्मत्वात् क्रमतो ज्ञानमित्युक्तम् । उन्मनमु- क्रान्तमुत्कर्ष च मनः प्राप्तं यत्र पदिति विश्वस्थासूत्रणावभासननिर्माणाधन- न्तशाखाशतभिन्नस्थापि अत्र नित्योदितानन्द- घनस्यातव्यशक्त्याभासात्मत्वेनावस्थानात् ३९४ तद्न्मनं, युग- ·२५० . खच्छन्दतन्त्रम् । [पट०४ यत ईदृगुन्मनं ज्ञानमेवोन्मनाशक्तिः तस्मात् सा तु परा विद्या मायान्तावधिकात्मतत्वोर्ध्वस्थशुद्धविद्यादि- शक्त्यन्ताध्वव्यापकात् विद्यातत्त्वादियमन्येव विद्या ॥ यस्मादन्या न विद्यते। ईदृशीत्यर्थात् एतयैव अशेपविश्वक्रोडी- कारात् ॥ तदाह विन्दते ह्यत्र युगप- सार्वश्यादिगुणान् परान् ३९५ परानित्यभेदरूपान् सर्वज्ञत्वादीन् यतो युगपत्रोन्मनायां योगिवरो लभते तत इयं परा विद्या 'विद लाभे' इति धात्वर्थानु- गमात् ॥ ३९५॥ किंच वेदनानादिधर्मस्य परमात्मत्ववोधना।

·३९७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २५१
वर्जना परमात्मत्वे
तस्माद्विद्येति सोच्यते॥३९६॥
अनादिधर्मः खातयशच्यात्मा खभाव
तस्य वेदना विचारणा, आत्मनश्च यत्परमाः
स्मत्वं शिवरूपत्वमस्ति तस्य वोधना अवगम-
हेतुः, अत एवापरमात्मत्वेऽतद्विषये इयं वर्जना
संपद्यते । तस्मात् 'विद विचारणे' 'विद ज्ञाने'
इति धात्वर्थानुगमादियं विद्योच्यते ॥ ३९६ ॥
एवं च
तत्रस्थो व्यञ्जयेत्तेजः
परं परमकारणम् ।
परस्मिस्तेजसि व्यक्त
तन्त्रस्थः शिवतांब्रजेत् ॥३९७॥
तति उन्मनाख्यायां विद्यायां व्यञ्जये-
दात्मीयमेवोन्मीलयेत् प्रत्यभिजानीयात् तेजः
चिज्योतिः परमसंकुचितं परमकारणं परम-
शिवरूपम् अतश्च शिवतां ब्रजेत् तदैकात्म्य-
नियात् ॥ ३९७ ॥

·स्वच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट. एतदृष्टान्तेनोपपादयति सुप्रदीप्ते यथा वह्नौ । शिखा दृश्येत चाम्वरे। देहप्राणस्थितो ह्यात्मा तहल्लीयेत तत्पदे ॥३९८॥ देहमत्रप्राणात्मशिवपदानामौचित्यात् का. धारणिवहितच्छिखाम्बराणि दृष्टान्तः । तेना- रणिमन्धनयुक्त्या सुप्रदीप्ते प्रज्वलिते वह्नौ सति यथा शिखा ज्वाला दाह्य दुग्ध्वाम्बरे दृश्यते तत्र लयात् तदात्मभावं प्राप्तावलो- क्यते, तद्वदिव्यकरणमन्त्रारणिसमुत्तेजनेन देहे यः प्राणस्तस्मिन् सुप्रदीप्ते मध्योलवायुदाना- नितामायाति देहे स्थितो य आत्मा प्रोक्तशुद्ध- विज्ञानकेवलरुपो बहिशिखातुल्यः समनान्तं समस्तं देहदारुं दग्ध्वा तस्मिन्पदे लीयते निरुपाधिपरमशित्रैकास्यमेत्येवेत्यर्थः ॥ ३९८ ॥ इत्यमुक्तयुत्त्या परतत्वलीने तद्वदेवाभिमानस्तु कर्तव्यो दैशिकोत्तमैः।

·१०० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २५३ तद्वत्परमपदवदभिमानः पूर्णाहविमर्शः कर्त- व्यः स्वीकार्यों · नतु पाशवे शरीराद्यहंभावे वर्तितव्यमेतदर्थमेवोत्तमपदम् ॥ तमभिमानं स्फुटयति अहमेव परो हंसः शिवः परमकारणम् ॥३९९॥ एतत्पूर्वव्याख्याभिर्गतार्थम् ॥ ३९९ ॥ अतश्व मत्प्राणे स तु पश्वात्मा लीनः समरसीगतः। एवंविधस्य मम प्राणे प्रोक्तपडध्वव्याति- मये ॥ तं पूर्वोक्तयुक्त्या समरसीकृतम् मन्त्रकरणक्रियायोगा- योजयामि परे शिवे ॥४०॥ मत्रो निष्कलः, करणं दिव्यं, किया- योगो द्वाररोधोर्ध्ववाहाधरपदत्यागग्रन्धिभेद- नाद्यात्मा ॥ ४०० ॥, ·२५४ खच्छन्दतव्रम् । [४ पट० नचैतद्वचनमात्रेण घटते, अपितु एवं यो वेत्ति तत्त्वेन अग्निवदेहमध्यतः। यहहह्निशिखातीता तहद्योजयते परे ॥४०१॥ तत्त्वेनानुभवरूढया य एवमिति शिवा- भेदं वेत्ति स इन्धनकल्पस्य देहस्य मध्येs- ग्निवत्पाशानुक्लोपयति दीतभाखज्योतिर्मात्र- रूपतया स्थितः शिप्यात्मानं परे शिवे योजयते तदैकाम्यमासादयति । कथम् वह्नि- शिखा अतिशयेन इता व्योम्नि लीना तदैक्य- माता येद्वत् ॥ १०१॥ अतश्च तस्मिन्युक्तः परे तत्त्वे सार्वइयादिगुणान्वितः। शिव एको भवेद्देवि अविभागेन सर्वतः॥४०२॥ .१स.ग.पु. निरुत्येति पाठ । २ स० पु. तायामिति पाठ । ३ स.पु. तद्वदिति पाठ । ४. पु० असिमिति पाठ ।

·... ४०४ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्द्योताख्यटीकोपेतम् । २५५ युक्त इति योग ऐक्यम् । यथोक्तम् 'योगमेकत्वमिच्छन्ति.. ...।' (मा०वि०४४) इति । एक इत्यविभागेन, सर्वत इत्यनेन चाभिन्नशिववादस्य वास्तवत्वं ध्वनति । सर्वज्ञ- वादिकमिहाभेदसारं मन्तव्यं नतु मत्रादि- व दविपयम् ॥ ४०२ ॥ भावित्रितत्वदीक्षायां 'ज्ञात्वा तचे नियोजयेत् ।' (स्व० ४ । ४०४) इति यद्वक्ष्यति तत्राप्येतदेव मन्तव्यमित्याह तत्त्वत्रयं परं ख्यात- मपरं चाध्वमध्यगम्। भेदनं तु पदार्थानां त्यागानुभवयोजनम् ॥४०३॥ पूर्वोक्तं च इदं सर्व ज्ञात्वा तत्त्वे नियोजयेत् । परं शुद्धात्मोन्मनापरशिवरूपं यत्तत्त्वत्रयं प्रकाशितं, यच्चापरं स्थूलम् अध्वमध्यगमिति . १ रा.पु. अनुमन्तव्यनित पाठः।२ म.प.पु. योन्मेति पाटः ।

·[१ पट० खच्छन्दतन्त्रम् । पञ्चमपटलभावितत्त्वभुवनावदीक्षामध्ये मा- यासदाशिवशिवान्तव्याप्त्या • आत्मविद्याशि- वास्यं तत्वत्रयं पूर्व प्रायश्चित्तशुद्धावपि निर्णी- तमेतत् त्रितत्वदीक्षायां प्रधानरूपं, तथा पूर्वोक्तं भेदनादि चकाराच्चारं प्रमाणादिकं च ज्ञात्वा एतज्ज्ञानप्राधान्येनैव तत्त्वे परस्मिन् योजयेत् शिष्यमित्यर्थः । एतच्च दीक्षान्तर- विषयमपीति मन्तव्यम् ॥ ४०३ ॥ अथेह परतत्वखरूपं निश्चिन्वन् भावि- चतुर्भेदतत्त्वदीक्षामध्ये असंगृहीतामपि एक- तत्त्वदीक्षां प्रसङ्कन सूचयितुमाह संक्षेपेण तु तत्त्वस्य व्याप्तिं शृणु सुरेश्वरि ॥४०४॥ सुराणां ब्रह्मादिशिवान्तानां कारणानामी- श्वरि परसातव्यशक्तिरूपे॥४०४॥ विद्यातत्त्वास्पदं वड़ा बिन्दुतत्त्वासने स्थितः। १ग.पु.भुवनाति पाट । .

·, १०६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । २५७ नादशक्तितनुश्चैव व्यापिनीकरणान्वितः॥४०५॥ विद्यातत्त्वे शुद्धविद्यायां प्रोक्तकरणावष्ट- म्भलभ्यमध्यविकासेनास्पदमवस्थिति बद्धाः अथ च विद्याया मातृकायास्तत्वे मूलमने वा स्थितिं यद्धा तदुच्चारावहितो भूखा, मान्ने विन्दुतत्त्वे अभिन्नवेद्यज्योतीरूपेऽशेषविश्ववि- श्रान्तिस्यानत्वादासने स्थितोऽधिरूढः, नादो विमर्शमात्ररूपो हादानुभवात्मकः शत्यन्त. स्तनुः शरीरं यस्य, व्यापिनी शक्त्यन्ताव- व्यापिका करणमान्तरमुपलब्धिसाधनं यस्य गुरोः स सर्व ज्ञात्वा तत्वे नियोजयेदिति पूर्वोक्तेन संवन्धः ॥ ४०५ ॥ अस्य करणरूपा या व्यापिनी सर्वज्ञत्वाववोधेन. समना सेवेत्यर्थः ॥ अन्तश्चरा तु सा । . । १२.पु. आनित इति पाठ:

·२५८ खच्छन्दतघ्रम् । [१ पर० सैवास्यान्तःकरणमित्यर्थः। एवमीदृशे तत्त्वासने शरीरान्तर्वहिष्कर- णस्यास्य त्रितत्त्वं यत्परं प्रोक्तं तेन चापूरिता तनुः॥४०६॥ परादिशक्तित्रयमयेने आत्मकल्पेनेत्यर्थः४०६ एतच त्रितत्त्रं यसाध्वातीतं समानान्त- मतिक्रम्य स्थितं तस्मात्परं तत्त्वं, यत्तु माया- सदाशिवशिवव्यात्या तदपरं यमादध्वमध्य- गम् , अत एवापरेणारमादितत्त्वत्रयेण धरादेः शिवान्तस्यान्तःकृतत्वात् तदारब्धा अपरा सा तनुः स्थूला षष्ट्रिंशत्तत्त्वकल्पिता। इयं पुनः तत्त्वत्रयं परं यच्च सर्वतत्त्वाध्ववर्जितम् ॥४०७॥ तेन चापूरिताशेष सा तत्त्वाध्वपरा तनुः। १.पु. कनेति पाठ । २स.पु. प्रितममिति पाठ ।

·११० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २५९ समस्तावातिक्रान्तं यत्- शुद्धात्मादितत्व- वयं तेनोक्तसतावेनाशेपं कृत्वा आपूरिता सर्वात्मताभासनेन व्याप्ता या प्रक्रान्ता नाद- शक्त्यात्मा तनुः सा तत्वाध्वनः सकाशात्परा प्रकृष्टा ॥ ४०७॥ एवमीडशिवाभेदविमर्शमय एव यथार्थ आचार्यो भवतीत्याह ।। एवमाचरते यस्तु आचारं तु शिवात्मकम्॥४०८॥ शिवेन सहचारित्वा- दाचार्यस्तेन चोच्यते। आचारः प्रोक्तस्फारानुप्रवेशः । सहचारित्वं तदभेदविमर्शपरमार्थम् ॥ ४०८ ॥ अस्य माहात्म्यमाह तस्य दर्शनसंभाषा- स्पर्शनात्स्मरणादपि ॥४०९॥ भवत्येवैश्वरी व्याप्ति- नं भवेत्तदधोगतिः। १.पु.गुदविद्यादीति पाठ ।'

·[४ पट० २६० खच्छन्दतन्त्रम् । यतोऽस्य करणानि प्रोक्तव्यापिनीसमना- व्याप्तिमयानि ततस्तत्सङ्गादीश्वरस्य शिवत- त्वस्य व्याप्तिर्भवत्येव देहान्ते नतु शिवादधः प्रवृत्तिः कदाचिदपि, योऽपि तं तथारूपं भक्त्या पश्यति सोऽप्येवं, तेन तस्येति कर्तरि कर्मणि च पष्ठी ।। ४०९ ॥ यस्तु अनुत्तरशक्तिपातवशात् तेन संयोजितो जन्तुः ब्रह्महापि शिवो भवेत्॥४१०॥ परमशिव एव ॥ ४१०॥ तदेवं भवति ततस्तेन समो नास्ति जगत्यस्मिंश्चराचरे। तेन शिवकालनाचार्येण कः समः तस्यै- कत्वात् ॥ अतश्च १स.पु.शिष्यवादिति मठ ।

·४१३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयौताख्यटीकोपेतम् । २६१ शिव आचार्यरूपेण लोकामुग्रहकारकः ॥ ४११॥ अनुजिघृक्षापरो हि परमशिव आचार्यदेह- मास्थाय पशूनां पाशान्निकृन्तति ॥ ११॥ यत एवम् तस्मान्न मानवीं बुदि कारयेद्देशक प्रति ।। दिशत्युपदेशमिति देशकः उपदेष्टा, तस्मिन् दौरात्म्यान्मानवी बुद्धिं कुर्वन्तं निवर्तयेदि- त्यर्थः। यतो येऽप्येते मायोर्ध्ववर्तिनोऽनन्तभद्वार- काद्यास्तेऽपि आचार्यस्य च मन्त्रस्य शिवज्ञाने शिवस्य च ॥४१२॥ नानात्वं नैव कुर्वन्ति विद्येशाश्चक्रनायकाः। चक्रस्य विद्याग्रामस्य नायकाः प्रभवः ख. वरूपज्ञापकाच, शिवज्ञाने पारमेशे शास्त्रे ५० पु.शेव इति पाठः।

·खच्छन्दतन्त्रम् ।
[४ पट.
२६२
आचार्यस्योपदेष्टुर्मत्रस्य शिववाचिनो निष्कला-
देस्तद्वाच्यस्य च शिवस्य भेदं न कुर्वन्ति
नैतद्भिन्नं पश्यन्तीत्यर्थः, आचार्यादेव शिव-
शास्त्रमन्त्रशिवानामवगमात् । यत्र च विद्येश्वरा
अप्येवमभेदं मन्यन्ते तत्र तदनुगृहीतैः कथं
भेदधीः कार्या॥ एवं च ये आचार्य शिवमन्त्रानै-
क्येन जानन्ति ते विद्येश्वरा इति मन्त्रेश्वर-
स्फारमेव विशन्ति ॥ ४१२ ॥
युक्तं चैतत् , यतः
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः
शूद्रा वै वीरवन्दिते ॥४१३॥
आचार्यत्वे नियुक्ता ये
ते सर्वे तु शिवाः स्मृताः
शिवाचार्य एव हि आचार्यों युक्तः॥ ४१३ ॥
ये तु आचार्यमित्थं न मन्यन्ते ते प्रत्य-
वायिन इत्याह
अन्यथा प्राक्स्वरूपेण
ये पश्यन्ति नराधमाः ॥४१४॥

·- . ११७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोतायटीकोपेतम् । २६३ नरके ते प्रपंच्यन्ते सादास्यं वत्सरत्रयम् । अधमत्वं गृहीतदीक्षाणामपि गुरुद्वेषण विलयशक्त्याघ्रातत्वात् । सादाख्यवत्सरमान- मेकादशे पटले भविष्यति ॥ ४१५॥ पातकिसंगतिरपि पापायेत्याह न तेन सह संभाषा कर्तव्या तु शिवार्थिना ॥४१५॥ कृत्वा संभाषणं तेन नरकं सोऽपि गच्छति। यत एवम् तस्माच्छिवसमाः सर्वे द्रष्टव्या मुक्तिमिच्छता ॥४१६॥ यस्मात् भुक्तिमुक्तिफलावाप्ति- र्भवत्येव तदाज्ञया। अस्य चेयान् प्रभावो यदयम् १. • प्रपद्यन्ते इति पाठ ।

·२६४ खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट. आचार्यः स्वजनानां च कुलकोटि[टीः सहस्रशः ४१७ ज्ञानज्ञेयपरिज्ञानात् समस्तांस्तारयिष्यति । खे आत्मीया विद्यासंबन्धिनो जनाः शिप्याः तेपी चकारादात्मनश्च सहस्रशः कुल- कोटिसटी:]ज्ञानस्य तावदनुमाह्यानुग्रहाभि- संधिपूर्व परशाक्तस्फारानुप्रवेशस्योपायरूपस्य, ज्ञेयस्य चोपादेयस्य परतत्त्वस्य, परितः समन्ता- दविकल्पसविकल्पसमापत्तिभ्यां परतत्वविश्रा- न्त्यात्मकात् शिष्यप्रशिष्यादिक्रमेणानन्तकाल- व्यापिनश्च ज्ञानाचारयिष्यति संसाराब्धेरुद्ध- रिप्यति।ज्ञानज्ञेयपरिज्ञानमेव गुरोर्मुख्य रूपम् । यथोकं प्राक 'ज्ञानज्ञेयविशारदम् । (१११६) इति ॥ १७ ॥ एतदुपसंहरन् प्रकृतमाह एवमुक्तविधानज्ञो भावज्ञश्चापि दैशिकः॥४१८॥ 1 स.पु. गमसानिति क.पु. सुबास्तानिति पाट-1 ·४२२ श्लो. श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोतारूपटीकोपेतम् । २६५ पूर्णाहुत्यैकयैवासौ पशून्योजयते परे। उक्त प्राणचारादिविधानं, भाव: पर- तत्वभावनात्मा ॥ पूर्णाहुतौ प्रयोगं जिज्ञासुं देवीं प्रति आह पूर्णाहुतिप्रयोगं तु कथयाम्यधुना तव ॥ ४१९॥ पूर्णत्वार्थमाहुतिप्रयोगमाह ऊर्ध्वकाय ऋजुग्रीवः समपादो व्यवस्थितः। नाभिस्थाने सुचो मूल- मुत्तानाप्रमुखं समम् ॥४२०।। स्रुच्युपरि सुवं देवि कृत्वा चैवमधोमुखम् । पुष्पं दत्त्वा सुगग्रे तु दर्भेण सहितौ करौ ॥४२१ ॥ मुष्टिना चैव हस्ताभ्यां गृहीत्या यत्ततोऽपि च। प.पु. प्रयत की पाटः।.

·२६६ खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट० अग्रतो दक्षिणं हस्तं वामं वै पृष्टतः प्रिये ॥४२२॥ मुष्टिभ्यां संगृहीत्वा वै उत्तानकरयोगतः। ततो घृतेन संप्लाव्य अभिमानं तु कारयेत् ॥४२३॥ अहमेव परं तत्त्वं परापरविभागतः। ऊर्ध्वकाय उत्थिता, उत्तानमग्रस्थितवेदि- कापुष्करादिरूपं मुखं यन्त्र, समजुतया स्थितं, सुच्युपरि सुवमिति शिवशक्तिव्यापको झुक्नुवो परस्परोन्मुखौ कृत्वा, अत एव च पुष्पदानम् अतश्च शिष्यस्य शक्तिस्त्यक्ताधः- प्रसरा शिवोन्मुखा शिवेन संमुखेन लुटेति भावनीयम् । करावित्यत्र कृत्वेति शेषः, हस्ता- भ्यामूर्ध्वाधःस्थिताभ्यां दक्षवामाभ्यां कृतो यः प्रत्येकं मुष्टिस्तेन अत एव मुष्टिभ्यामित्युक्तिः । यलत इत्यनवलिततया, अग्रत इति लुड् १.पु. कर्व तिछेति पाट ।

·- ४२५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोक्ष्योतारख्यटीकोपेतम् । २६७ मूलगतवामापेक्षया, दक्षिणमिति खुववधो- मुखं शिवव्याप्त्या; वाममिति स्रग्बदुत्तानं च शक्किच्यात्या, यदाह उत्तानेन करेण यो योग इत्यर्थादधोमुखस्य दक्षिणस्य वामेन । संप्ला- व्येति संपूरितां सुचं कारयित्वा, अहमेव परं तत्त्वं परापरेति प्राग्वत्परसूक्ष्मस्थूलरूपतया स्थितमित्यभिमानं निश्चिता प्रतिपतिं कारयेत् कुर्यात् ॥ ४२३ ॥ नचेतदभिमानमात्रं यतः तत्त्वमेकं हि सर्वत्र सर्व हि चेत्यमानत्वात् चिन्मानपरमार्थमेव। अतश्व नान्यं भावं तु कारयेत्॥४२४॥ कारयेदिति प्राग्यत् मायाप्रमातृतासुलभ भेदाभिमानं त्यजेदित्यर्थः ॥ ४२४ ।। किंच यत्कुम्भेऽध्वान विन्यस्तः पदप्रकारो वरानने। ११.पु.शिवरयन 21३९.पु. शिवाय ·[४ पट० २६८ खच्छन्दतन्त्रम् । मण्डले नौ शिशोरन्तः साधारणविकल्पितः॥ ४२५ ॥ सुच्यध्यानं तमारोप्य प्राणस्थं नोडिमध्यगम् । प्राणधारे समीकृत्य स्रुचा धारां विनिक्षिपेत् ४२६ कुम्भमण्डलाग्निशिशुगतं पविधमध्वानमा- ज्यरूपतया त्रुचि मध्यनाडिप्रतिच्छन्दकरूपा- यामारोप्य पूर्वोक्तयुक्त्या प्राणस्थितं च तंमध्य- नाडिगतं कृत्वा अत एव मध्यमं प्राणं धारां 'चाज्यसंवन्धिनी बुग्गतां समीकत्येति मानव- ह्निद्रावितपडध्वरसमयतया भावयित्वा तां धारां क्षिपेत् ॥ ४२६ ॥ 'कथं क चेत्याह • वसुधाराप्रयोगेण प्रक्षिपेज्जातवेदसि । अविच्छिन्नसंतत्या शिवानी द्वादशान्तस्थे वाह्ये च प्राणमाज्यधारां चाविभागभावनया १३. मामेति पाठः। २ क.पु. भावमायनेनि ग• पु. भागभाव. नेवि पाटा।

·.. ४२८ श्लो० ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । २६९ जुहुयादित्यर्थः वसवेऽभीष्टफलायात्युच्चैर्धारा- प्रयोगेन ॥ अत्रेतिकर्तव्यतामाह नाभिस्थाने नुचो मूलं नयेन्नासान्तगोचरम् ॥४२७॥ यथा यथा त्यजेदारां तथा प्राणं समुच्चरेत् । 'नाभिस्थाने यत्सुङ्मूलं स्थितं तन्नासाग्रं प्रापयेत् धारापातानुसाराय मध्यप्राणं सम्यग- भ्यस्तवाहचारेण ऊवं चरेत् द्वादशान्त- विश्रान्तं कुर्यात् ॥ ४२७ ॥ एवं सति न केवलं ह्रतपडध्वरसमयी धारा यावत् प्राणोऽपि वर्णतां याति पद्धिाध्वमयस्तु सः ॥४२८॥ यः पड़ध्वमयः प्राणः सोऽपि वर्णतां मात्र- परामर्शतां याति ॥ ४२८॥ एवं च सति ·२७० खच्छन्दतनम् । [१ पटक पड्डिधेऽध्वनि नातोऽन्यः प्रमेयो विद्यते क्वचित् । पविधेऽध्वनि यः कश्चित्प्रमेयः सोऽस्मिन्न- वसरे अत इति मात्रात्परामर्शात् नान्यः क्वचिदपि जागरादौ .विश्वत्र सर्वस्य मात्र- परामर्शशेषीकृतत्वात् ॥ यत एवं तस्मान्मान्ने परामर्श हेयोपादेयतः स्थिताः॥४२९॥ ये हेयतया स्थिताः समनान्ताः पदार्थाः ये चोपादेयतया शुद्धात्मोन्मनापरमशिवाः स्थितास्ते मन्त्र एव वाचकेऽन्तरभिन्नवाच्यात्म- तया स्थिताः ॥ ४२९॥ यस्मान्मत्रैरकारादिध्वनिरूपः वर्णैः कारणपटं तु अत- पूर्वोक्तं तत्तत्तत्त्वाधिष्ठातृरूपं व्याप्तम, स्तयायैव विश्व स्वीकृतमेभिः ॥ १स.पु. तस्मादिति पाटः। २० ग.पु. तपास्पति पाठः।

·१३२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । २७१
'अतश्च
पट्यागात्सप्तमे लयः।
कार्य इति शेपः ॥
यदवधिक कारणपटू यावद्भिर्मात्रेयनि-
भिव्याप्तं तद्धेयत्वेन दर्शयति
अकारश्च उकारश्च
मकारो विन्दुरेव च ॥४३० ॥
अर्धचन्द्रो निरोधी च
नादश्चैवोर्ध्वगामिनी।
शक्तिश्च व्यापिनी ह्येताः
समना च ततः परम्॥४३१॥
समनान्तं वरारोहे
पाशजालमनन्तकम् ।
कारणैः पडिराक्रान्तं
मन्त्रस्थं हेयलक्षणम् ॥४३२॥
पूर्वमेव व्यारयातमेतत् । ऊर्ध्वगामिनी
नादान्तदशा । अस्य मात्रस्य प्रमेयेकादशकस्य
भेदकल्पनामयत्वेन हेयत्वमभेदविमर्शात्मत्वे
तु उपादेयतेति प्राधिभकमेव ॥ ४३२ ॥

·[४ पट० २७२ स्वच्छन्दतन्त्रम्। मन्त्रस्थं हेयमुक्त्वा उपादेयं प्रस्तौति अन पाशोपरि ह्यात्मा व्योमवहिन्दु[चित्सु]निर्मलः। शिवतत्त्वगुणामोदा- च्छिवधर्मावलोककः ॥ ४३३॥ समनान्तपाशातिक्रमादेव चिता सुष्टु निर्मलः शिवतत्त्वस्य सदौशिवस्य संवन्धिभिर- भेदसर्वज्ञत्वादिमिर्गुणैरभिलष्यमाणैर्जनितादा- मोदात् प्रहादेव शिवस्य धर्म पूर्णपञ्चविध- कृत्यखातथ्यं प्राप्यत्वेनावलोकयति नत्वद्यापि प्राप्ततद्रूपः ॥ ४३३॥ यतः पाशावलोकनं त्यक्त्वा स्वरूपालोकनं हि यत् । आत्मव्याप्तिर्भवेदेपा पाशानां समनान्तानामवलोकनमात्मत्वे. नाभिमननं स्वरूपं पाशोत्तीर्णचिन्मानत्वं यदे- तावत्पर्यन्तात्मव्याप्तिः ॥ शिवव्याप्तिस्ततोऽन्यथा ॥४३४ .

·४३५ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २७३ तां प्रतिपादयति सार्वयादिगुणा येऽर्था व्यापकान्भावयेद्यदा। शिवव्याप्तिर्भवेदेषा चैतन्ये हेतुरूपिणी ॥ ४३५ ।। ये वक्ष्यमाणाः सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिगुणा धर्माः परमोपादेयत्वेनार्यमानत्वादर्थाः ता- व्यापकानिति अशेपमन्तरभेदेन कोडीकुर्वतो यदा स्वात्मनि भावयेत् तदा तद्भावनापरि- निप्पत्तिरात्मनः शिवव्याप्तिः, सा च भावके चैतन्ये हेतुरूपिणी प्रयोजिका, तत्प्रसादादेव शुद्वात्मनः तद्भावनाप्ररूढेः॥ ४३५ ॥ यतोऽयमेवं सर्वज्ञत्वादिगुणयुक्तः अतो धर्मिस्वभावो हि शिवः शान्तश्च पठ्यते । विश्वस्य भितिलग्नत्वेनैव स्फुरणाद्धर्मकल्प- स्यासौ धर्मिकल्पो, निःशेपभेदोपशमात् शान्तः, , १.पु. परमशिवस्येति पारः। २.पु. दिपा इति पाट । ११.ग.सामन इति पार । ४.पु. मयत्यनेवि पाट ।

·२७४
वच्छन्दतत्रम् । [पट०
अभेदसार्वइयादियोगेन श्रेयोरूपतया शिवः,.
पव्यते इत्यागमेषु ॥
एवं पव्यमानोऽप्यसौ वस्तुतो न शब्द-
गोचर इत्याह
उन्मनाश्च मनोग्राह्यः
उन्मनाः शक्त्यभेदात्मनो विपयत्वाभावात्
वस्तुतो न शब्दवाच्य इत्यर्थः।
न केवलमीहक् शिवो यावत्
आत्मबोधे स्थितोन्मनाः ४३६
शिववदात्मापि मन उत्कम्य मनोभूमि-
मुज्झित्वा बोधे संविन्माने पूर्णत्वसर्वज्ञत्वसर्व-
कर्तृत्वाद्यात्मनि स्थितः । स्थितश्चासौ उन्मना-
श्वेति समासः॥४३६ ॥
यतश्चात्मा शिवश्च न मनोगोचरस्ततः
व्यापार मानसं त्यक्त्वा
बोधरूपेण योजयेत् ।
तदा शिवत्वमायाति
पशुर्मुक्तो भवार्णवात् ॥४३७॥

·५३९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । २७५ 'तत्संवेदनरूपेण तादात्म्यप्रतिपत्तितः। (स्प० ३११) इति स्पन्दद्देशा.आदौ शिप्यात्मानं स्वात्मनि समरसीकृत्य समनान्तमतिक्रम्य शुद्धात्मनि स्थितिं घद्धा बोधरूपेणेति अविकल्पसंवि- स्पर्शेनैव उन्मनाशक्त्यनुप्रवेशप्रमुख शिवे योजयेत् ॥ ४३७ ॥ अन चावसरे परे चैव नियुक्तस्य स्रुवमापूरयेत्पुनः। खुचो रन्ध्रेण तद्व्यं यावहही प्रयुज्यते ॥ ४३८॥ वहिःस्थं कुम्भकं ताव- त्परे तत्वे तु भावयेत् । वहिरिति ऊर्ध्वरेचकान्ते द्वादशान्ते ॥ एवं च यत् वहिनिरोधभावेन सामरस्यं शिवेन च ॥ ४३९ ॥ चशब्दाच तच्छरत्यापि ॥ १३९ ॥ १.पु.हिरो पारः।

·२७६ खच्छन्दतम् । [१ पट० तत् अन्यथा न भवेद्देधिः न कदाचिदेतस्याशिवीभावहेतुरित्यर्थः ॥ अत्र दृष्टान्तः नदीवेग इवार्णवे। एतत्स्फुटयति स्थितः स सागरेऽद्धिस्तु सिन्धुः समरसीभवेत् ॥४४०॥ पुनर्विभागं नाप्नोति तथात्मा तु शिवार्णवे। अद्धिरिति सागरसंगताभिः । सिन्धु दी । वहिःस्थकुम्भकभावनाया अवधिमाह सुचस्तु पूरणं याव- त्तावत्कालं समादिशेत्॥४४१॥ स्नुचः सकाशादाज्येन यावत्पूरणमिति वह्नो पूर्णाहुतिर्यावद्भवति तावद्दहिः कुम्भक सम्यगा समन्तात् दिशेत्प्रापयेत् ॥ ४४१ ॥ १५.पु.सागरसत्कामिरिति पाठ ।

·अनेनैव'तु १४३ को०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयोताख्यटीकोपेतम् । २७७ तदित्थं पूर्णाहुती कालेन वहिः कुम्भकवृत्तिना। आत्मा समरसत्वेन शिवीभवति सर्वगः ॥४४२।। एवं शिप्यशिवीकरणानन्तरम् गुणानापादयेत्पश्चात् षट् वक्ष्यमाणान् सर्वज्ञत्वादीन् गुणान् ॥ कीदृशान् अङ्गपरिमाहुतीन् । अर्नेप्कलेरङ्गमन्त्रैरेव अङ्गपरिमा अङ्क- संख्याकाः पडेवाहुतयो येषां तान् ॥ शिवत्वे प्राप्ते यद्यपि तदभिन्ना गुणा अपि प्राताः तथापि तेऽस्यं स्पष्टमात्रप्रत्यवमर्श- पूर्वकखनादोदीरणेनापि स्पष्टीकार्या एवेति दृष्टान्तपूवं निर्दिशति ... पीकाया ।

·२७८ खच्छन्दतनम् । [४ पट. यथा नृपत्वे संप्राप्त कलशैश्वाभिषिच्यते ॥४४३॥ वन्दिभिश्च गुणास्तेऽपि ख्याप्यन्ते वसुधातले। तथा शिवत्वे संप्राप्त गुणानापादयेदुधः॥४४४ ॥ दाान्तिके कलशाभिषेक 'दद्यात् ततोभिपेकं तु ...1(1४४८) इत्यत्र वक्ष्यति । वन्दितुल्या अङ्गमन्त्राः ॥ गुणापादने प्रयोगमाह सर्वज्ञो वै भव स्वाहा परितृप्तस्तथैव च । अनादिवोधो भव च ततः स्वातन्त्र्यशक्तिकः॥४४५॥ तथा त्वलुप्तशक्तिश्चा- नन्तशक्तिस्ततः पुनः अन च प्रणवपूर्वा हृदादिमन्त्राः पटू क्रमेण पूर्व योज्याः। सर्वज्ञा अपि कपिलाटयो निर्वि- मर्शचिन्मानत्वेनानन्दशक्तिरूपतृप्तिरहिताः ·४४७ श्लो० ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटोकोपेतम् । २७९ केचित्तु आनन्दशक्तियुक्तत्वेऽपि भावनया तटू- पता प्राप्ताः नतु 'अनादिबोधाः। दीक्ष्यस्य तु अनादियोधत्वं स्थितमेव सदभिव्यज्यते नतु अपूर्व जन्यते । केचित्तु सदा सर्वज्ञतया अनादिवोधा अपि निर्माणशक्तिविकलत्वात् खातव्यहीनाः सृष्ट्यादिकर्मणि स्वतन्त्रा अपि ब्रह्मादयो न नित्यमल्लुतशक्तिकाः निजासु रात्रिषु व्यामूढत्वात्। मन्त्रमन्त्रेश्वरादयस्तु अ. व्यामूढत्वेऽपि नानन्तशक्तिकाः तदपेक्षया विश्वस्य भिन्नत्वेन शक्तिरूपत्वाभावादित्येक- स्यापि शिवनाथस्येत्थं व्यावृत्तिभेदेन सर्वज्ञवा- दयः पट् गुणा व्याख्येयाः॥ गुणानां गुणविश्रान्तिसारतां स्फुटयितुं मूलविनान्तिपूर्व मूलेनैव पडाहुतीर्दद्या- दित्याह गुणानापाद्य सर्वीस्ता- न्मूलमन्त्रमनुस्मरेत् ॥४४६ ॥ हमात्मपदोपेतं सर्वज्ञायेत्यपश्चिमम् ।

·२८० [४ पर० .. स्वच्छन्दतम् । खाहाकारप्रयोगेण आहुतीः प्रतिपादयेत् ॥४४७॥ आत्मपदं दीक्ष्यनामपूर्वं चतुर्थ्यन्तं यतः अनिर्दिष्टसमाख्यं च यत्कृतं तत्तथा भवेत् । वदुद्दिश्य कृतं कर्म" "संशयः। इत्युक्तमन्यत्र । सर्वज्ञायेत्युपलक्षणं तेन तृप्ताये- त्याद्यपि। तच्च अपश्चिममिति एतावदन्तं पूर्व- मुच्चार्य खाहाकारणाहतीर्दद्यात् ॥ ४४७॥ ताश्च संभवव्यवसायानुसारम् तिस्रः पञ्च दशैका वा अत्यन्तमसंभवे चेकाहुतावपि न क्षतिः ॥ द्रव्यविषयेऽपि अत्र विकल्प एवेत्याह तिलेाथ घृतेन वा। दीक्षान्ते शिप्यस्यावभृथस्नानमाह दद्यात् ततोऽभिपेकं तु मूलमन्त्रेण सुत्रते ॥ ४४८॥ मूलमन्त्रमत्रितेन शिवकुम्भन मूलमत्रो- चारेण वा इत्यर्थः ॥ ४४८॥ १.पु. मोक्षं बतुरेति पाठः

·४५० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोश्योताख्यटीकोपेतम् । २८१
कथम्
परं शत्यामृतं क्षोभ्य
शिष्यमूर्ध्नि निपातयेत् ।
तुर्यद्वारं विशेतद्धि
सबाह्याभ्यन्तरं स्मरेत्॥४४९॥
द्वादशान्ते विश्रम्य तत्स्थानमानन्दस्पर्शा-
स्मकं परं शक्त्यमृतं क्षोभयित्वा विमृश्य ,
शिष्यस्य द्वादशान्तान्मूर्ध्नि पतितं भावयन्
कलशाद्धारां पातयेदित्यर्थः । तुर्यद्वारं तुर्या-
नुभवप्रधानं ब्रह्मरन्ध्रम् ॥ ४४९ ॥
अभिपेके प्रयोजनमाह
मन्त्रशक्तिभिरुग्राभिः
शोषनिर्दहनादिभिः।
शरीरं शोप्यते ताभि-
स्तदर्थमभिषेचनम् ॥ ४५०॥
ताभिः पूर्वोक्ताभिर्मनशक्तिभिः। शोपनिर्द-
हनादिभिरिति करणे तृतीया । तदर्थमिति
शोपनिवृत्तये ॥ १५०॥

·[१ पट. . पुष्पमस्य हस्ते २८२ खच्छन्दतन्त्रम् । अथं दीक्षानिर्वर्तनापूर्व पुष्पं पाणी प्रदापयेत् । दर्भ विमोचयित्वा च पूर्व......''''कल्पनाय दत्तं दर्भ विमुञ्चेति शिष्यं प्रयुज्य पारितोपिकं दद्यात् । यद्वा णिच् विवक्षितस्तेन गुरुरात्मनः पाणी प्रदापयेत् देहीति शिष्यं प्रयुञ्जीत विधिदक्षिणाहीनो मा भृदित्यभिप्रायात् । एवं च वदन् गुरोः निःस्पृहत्वं सूचयति । शिष्यस्त- त्कालं वित्तशाव्यहीनो यद्ददाति ददातु तत् , गुरुणा तु निःस्पृहेणेय भाव्यमित्यर्थः । अथ शिप्यः शिवानौ कलशे गुरौ ॥४५॥ प्रत्येकम् प्रदक्षिणत्रयं कृत्वा दण्डवन्निपतेद्भुवि । फ..पु. पश्चादिति पाठः ·४५३ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २८३ चतुरधिकरणः शिवो मम प्रकण दक्षि- णोऽनुकूलः सर्वदशासु आदिमध्यान्तपदेव- स्वित्याशयेन त्रिः प्रदक्षिणीकरणं, दण्डवन्नि- पतनं शरीरादिगुणीकरणेन शिवसमावेशाय ।। अत एवं कृतकृत्यः प्रहष्टात्मा भवोत्तीर्णः सुनिर्मलः ॥ ४५२॥ प्रोत्फुल्लनयनः शान्त- स्तृप्तात्मानं तु भावयेत् । कृतं पाशक्षपणशिवस्वव्यक्तिरूपं कृत्य यस्य, अत एव प्रहृष्टारमा पूर्णचिदानन्दानुभ- वोऽनश्च भवादुत्तीर्णः परमशिवत्वव्यक्त्यां सुष्छु निर्मलः तथाभूतः सन् अपि व्युत्थानाद्यवसरेषु तृप्तात्मानमिति गुरूपदेशादिसमये पूर्णानन्द- धनमात्मानमनुभूतचरं भावयेत् येन सदेव तन्मयीभवति । अनोपायप्रकटनाय विशेषण- द्धारकं हेतुमाह प्रोत्फुल्लनयनः शान्त इति 'कैवल्पं जापने मयो नेत्रपोः सन्धमात्रयोः।' (मि० भ० सो० ११३) ·[४ पट० २८४ खच्छन्दतम्रम् । इति रहस्यदृष्ट्यनुसारेण निर्लक्ष्यस्तब्धदृष्टि- वन्धः शान्तो विगलिताभिलापप्रक्षीणसकल- विकल्पजालश्च ॥ उपसंहरति इयं नैर्वाणिकी दीक्षा निर्वाजा वा सवीजिका॥४५३॥ 'अथ दीक्षाध्वशुद्ध्यर्थ" .... (स्व० ४७९) इत्युपक्रम्य 'पाशसूत्रं समादाय शिष्यदेहेऽवलम्पयेत् ।' (स्व०४।९१) इत्यतः प्रभृति "दण्डवनिपतेद्भुवि ।' (२०४।४५२) इत्यन्तं या निर्वीजा वा सवीजा वा दीक्षोका सा उभय्यपि निर्वाणप्रयोजना । वाग्रणेनेदमाह द्वयोरपि दीक्षयोः प्रोक्तो यः पाशक्षपणशिवयोजनामा विधिः स तुल्या, केवलं निर्वीजायां मायीयपाशशुद्धिभावना- वसरे समयपाशमपि अन्तःशुद्धं भावयेत् नतु तेषां शुद्धी विध्यन्तरमस्ति । पूर्व हि 'समयाचारपाशं तु नि-जायां विशोषयेत् । (स्व० ४।१४७) इत्येतावन्मात्रमुक्त्या ....

·१५४ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । २८५ 'एवं भावानुसारेण शिष्याणां गुरुणा सदा । फलं तु विविधाकारं निप्पायेत सुदीक्षया' (स्व०४।१५०) इत्युक्तम् । तथा ............मुख्याः पाशा इमे स्मृताः । सूक्ष्मपाशाननेकांश्च तदन्तर्भावयेत्...।' इत्यप्युक्तम् । अतो निर्वीजायां समयपाशा मायीयपाशान्तर्भूता एव शोध्यत्वेन भाव्याः तेषां क्रव्यादभोगप्रदत्वश्रुतेः मायीयपाशान्त- भर्भावस्यैवोदितत्वात् । अत एव श्रीपूर्वशास्त्रे कण्ठगतमायीयपाशशुधन्ते समयपाशशुद्धि- रुत्तेत्येतावतैव तंत्रभेदः । एवं दीक्षाद्वय- विधेरेकरूपत्वेनोपसंहृतत्वात् यत् पूर्वं पुर्य- टकांशार्पणं निजैकविषयमुक्तं तदयुक्तमेव मन्तव्यम् ॥ ४५३ ॥ एवं समयपुत्रकयोर्दीक्षामुक्त्वा आचार्य- साधकयोः प्रक्रमते ताम् येपां सवीजिका दीक्षा कुर्यात्तप्यभिपेचनम् । विद्वद्वन्द्वसहानां तु सवीजेत्युक्तत्वात् १.पु. तत्रेति पाठः । २ रा.प.०१.गु. परंपुर्यराना तर्पणमिति पाठः। .

·[४ पट० - २८६ खच्छन्दतम् । तानेवाचार्यत्वे साधकत्वे वाभिपिञ्चेदित्यर्थः ।। तत्र श्रुतशीलसमाचारा- न्देशकत्वे नियोजयेत्॥४५४॥ श्रुतं पारमेश्वरसंहितायां गुरुतस्तात्त्वि- कार्थपरिज्ञानं, शीलं वामनःकायविषया यमनियमाः, सम्यगाचारः शास्त्रानुष्ठानात्मा, एते विद्यन्ते येषां तान्: दिशतीति देशकः उपदेष्टा आचार्यः; तद्रूपत्वे नियुञ्जीतेत्यर्थः । अथाभिषेक आचार्य शिवयोगादनन्तरम् । शिवयोगो योजनान्तो दीक्षाविधिस्तस्य पश्चात् ॥ केन कार्य इत्याह पञ्चभिः कलशैर्भद्रे सितचन्दनलेपितैः॥ ४५५॥ शिवकुम्भवदभ्यर्च्य रत्नगर्भाम्बुपूरितः। , । स.. पु. स्पेनति पाट। २ रा. पु. रमगरपी पाट।

·४५८ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । २८७ ऋद्धिवृद्ध्यादिभिः पूतै- रोषध्यक्षतपूरितैः ॥ ४५६ ॥ सितपद्ममुखोद्गारै- थूतपल्लवसंयुतैः। अधिवृद्धी आयुर्वेदप्रसिद्ध ओषध्यौ । पृथ- गोपधीशब्दः सहदेव्यादौ । सितपद्मान्येव सुखानि तैरुद्वार उल्लासो भोगमोक्षलक्ष्मी- परामर्शश्च विद्यते येषां । चूतपल्लवादीनि सच्छायपत्रान्तरायुपलक्षणाय ॥ अर्थतेषु पृथिव्यादीनि तत्त्वानि पञ्च पञ्चसु विन्यसेत् ॥४५७॥ कलशेपु महादेवि पुनश्चैव कला न्यसेत् । ताश्व निवृत्त्याद्याः कलाः पञ्च तेपु चैवात्र विन्यसेत् ॥४५८॥ तेविति पृथिव्यादिपु व्यापकत्वेन चकारः ·खच्छन्दतन्त्रम् । ૨૮૮ [१ पर० .. सहक्रम सूचयति ॥ ४५८॥ तेष्वेवासनपक्षे एकैककलशे व्याप्यो ह्यनन्तादिशिवान्तकः। भुवनेशपुञ्जः ॥ तत्रच पूजयेद्धैरवं देवं सर्वसंभारकैः क्रमात् ।।४५९॥ पडङ्गावरणोपेतं मन्त्रसंधानसंयुतम्। क्रमो निवृत्तिकलशः पूर्वमित्यादिरूपः, आवरणानि श्मशानवर्जानि इति केचित् ॥ एवं संपूज्य भैरवेणाभिमन्त्रेत एकेक कलशं प्रिये ॥४६०॥ अष्टोत्तरशतेनेव परतत्त्वमनुस्मरन् । ...यपार एन राति पर । रा.पु. वैसी पाट ।

·१६६ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यक्रतोयोताख्यटीकोपेतम् । २८९ एषां कलानुसारां दिस्थितिमाह वारुण्यां सौम्ययाम्याया- मेन्यामैश्यां तथैव च ॥४६१॥ संपूज्यैवं विधानेन अभिषेकं समाचरते। यागहर्म्यस्य ऐशान्यां पीठं संकल्पयेदुधः ॥ ४६२॥ पीठमासनम् ॥ ४६२॥ कथं तत्र मण्डलकं कृत्वा स्वस्तिकादिविभूषितम् । वितानोपरिसंछन्नं ध्वजैश्च परिशोभितम् ॥४६३॥ तनासनं न्यसेदेवि श्रीपर्णीचन्दनोद्भवम् । ए.यु.विधिनानेनेति पाठः। २.• समारनेविधि पाठः।

·२९० खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट. श्रीपर्णीचन्दने प्रशस्तपदत्वोपलक्षणे ॥ तत्रानन्तासनं न्यस्य मूर्तिभूतं शिशुं न्यसेत् ॥४६४॥ पूर्ववत्सकलीकृत्य ऐशान्यभिमुखं स्थितम् । तत्रेति श्रीपाद्यासने शिशुमाचार्थी- चिकीर्पितम् ॥ अथ गन्धपुष्पादिनाभ्यर्च्य निर्भर्त्यः काञ्चिकौदनैः॥४६५॥ मृगरमगोमयैः पिण्डै- Vडुरसमाश्रितैः । सिद्धार्थदधितोयैश्च नीराजनसमन्वितैः ।। ४६६ ॥ काश्चिकादिद्रव्यपूर्णेन कुम्भेनोपरि निःशे- पराजनात्मतया नीराजनादिदीपयुक्तेन नि- भैयः प्रशान्त विन्नः शिशुः कार्य इत्यर्थः॥ ग.पु. प्रशमनापरणे इ. पाट । २.पु समन्विते. किपाट 1 ·१६८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यस्तोयोतायटीकोपेतम् । २९१ अथ निर्भत्स्यैवं विधानेन अभिषेकं प्रदापयेत् । पृथिव्यादिघटास्यैर्वा धामानुस्मृत्य सेचयेत् ॥४६७॥ ईशानान्तः पृथिव्यादिकलशानामास्यैर्वनः सिञ्चेत्। णिजविवक्षितोऽवमन्यन्न । घटाये- रिति त्वपपाठः ॥ ४६७ ॥ किंच क्रमाध्यात्वा कलशेपु निवृत्त्यादिव्याप्तिकमेण चिन्तयित्वा- इत्यर्थः॥ कः आचार्यः सुसमाहितः। शिवावेशशालीत्यर्थः ॥ अथायं यथायथम् अभिपित्तोऽन्यवासस्तु परिधाप्याचमेत्ततः॥४६८॥ प.पुस्तान्ती पाट ।। - ·२९२ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० मायीयकञ्चुकप्रक्षेपव्यात्या पूर्ववस्त्रत्यागः । परमशिवप्रकाशपरीतताव्याल्या अन्यद्वासः परिदधीत ॥ ४६८॥ आचान्तजलं शिष्य प्रविश्य दक्षिणां मूर्ति तनास्य व्याख्यातव्यायानन्तासनरूपं योगपीठं प्रकल्पयेत् । संस्थाप्य सकलीकृत्य अस्मै अधिकार प्रकल्पयेत् ॥४६९॥ कथमित्याह उष्णीषं मुकुटायांश्च छत्रं पादुकमासनम् । हस्त्यश्वशिविकाद्यांश्च राजाङ्गानि ह्यशेषतः॥४७०॥ करणी कर्तरी खटिका सुक्खुवौ दुर्भपुस्तकम् ।

·४७२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यक्रतोयोताख्यटीकोपेतम् । २९३ अक्षसूत्रादिकं दत्त्वा उणीपश्च शिरसि बन्धनाय पटः, मुकुटा- दिकमाभरणजातं भूपणार्थ, शिविका युग्यं, राजाङ्गानि तूर्यभेर्यादीनि, करण्याद्याचार्यतो- पयोगि आदिग्रहणात् दूत्यर्धपात्रादिकम् ॥ अधिकारं व्याचष्टे चतुराश्रमसंस्थिताः॥४७१ ॥ दीक्ष्यानुग्रहमार्गेण दीक्षा व्याख्या त्वया सदा । अद्यप्रति कर्तव्ये- त्यधिकारः शिवाज्ञया ॥४७२॥ चतुर्वपि आश्रमेषु ये स्थिताः तेषां त्वया दीक्षा व्याख्या च. कार्या, कथं दीक्ष्याणा- मायातशक्तिपातत्वात् दीक्षार्हाणामनुग्रह- मार्गेणानुजिघृक्षया नतु नेहलोभादिना, सदेति न कदाचिदपि परानुग्राहितां विना स्येयमित्यर्थः । इत्ययमसो शिवाज्ञयेव तवा- धिकार आयातो नत्वनान्यस्य कस्यापि शक्तिरित्याज्ञा देयेत्यर्थः ।। १७२ ॥

·खच्छन्दतन्त्रम् । [१ पट. अथ तं उत्थाप्य हस्तौ संगृह्य मण्डले तु प्रवेशयेत् । किंच जानुभ्यां धरणीं गत्वा संपूज्य भैरवं ततः॥ ४७३ ॥ विज्ञाप्य किम् भगवन्नेवम- भिषिक्तस्त्वदाज्ञया। आचार्यपदसंस्थेन तवानुज्ञाविधायिना ॥ ४७४ ॥ स्वदाज्ञयैवमाचार्यपथे स्थितः ॥ ४७४ ॥ तवाज्ञयैव चायमभिषिक्त इति विज्ञाप्य कर्तव्यं यत्तदायात- मधिकारं तु देशके। ग.पु. तवावायेवि पाट ।

·१७७ श्लो०] श्रीक्षेगराजाचार्यकृतोझोताख्यटीकोपेतम् । २९५ शिवतत्त्वार्थकथनं शिवस्यै पुरतः स्थितः॥४७५॥ यत् गुरुपारम्पयेणायातं शिवतत्त्वार्थकथन- मवश्यकर्तव्यं तदहं तवैव शिवस्य पुरतः स्थितोऽस्य करोमीति विशेषकथनः कीदृग- धिक्रियतेऽनुगृहीतस्त्वपः संपद्यते येन तादृक् ॥४७५॥ अथ निर्गत्य भवनादग्नौ कलाध्वानं तु होमयेत् । तत्रादौ मूलमन्त्रक्रमेण मन्त्रतर्पणकं कृत्वा प्रत्येकम् कलानां पञ्च चाहुतीः ॥४७॥ दद्यात् ॥ ४७६ ॥ तदित्थम् पञ्च पञ्चसु सर्वासु हुत्वा पूर्णाहुतिं गुरुः । १.पु. अनुगृहीनुरूप इति पाडः।

·स्वच्छन्दतम् । [8 पट अर्थान्मूलेन दद्यात् ॥ अथ अर्घपूजादिकं कृत्वा प्रणम्य ख्यापयेत्प्रभोः॥२७७॥ किम् अभिषिक्तो मयाचार्य- स्तदर्थ मन्त्रतर्पणम् । वह्नौ कृतमित्येतद्वस्तु ल्याप्यमित्यर्थः ।। अथास्य हृदाद्यैः पञ्चभिश्याङ्गै- दक्षिणं लाञ्छयेत्करम्॥१७॥ नेत्रस्य मूलाभिन्नव्याप्तिकत्वात्तद्वर्जितः ॥ कथम् दर्भाल्मुकं शिवानी तु कृत्वा ॥ तेनेव कनीयस्यादि लाञ्छयेत् । कनीयस्याघालीः हृदादिमन्नः क्रमेण ·१८१ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । २९७ दौल्मुकेन स्पृशेत्; येनास्य मन्त्रा दीप्ताः करणरूपा झमिति तत्तत्कार्यशक्ता भवन्ति एतत्करस्पर्शात्पाशा दग्धवीजकल्पा यान्ती- त्यर्थः॥ इत्यं समुत्पन्नाभिषेकस्य विधिरयं फल. त्विति धिया पारितोषिकम् पुष्पं पाणी प्रदद्यात्तु मण्डलामो प्रपातयेत् ॥४७९॥ शिष्यं दण्डवत्प्रणामार्थम् । भैरवं कलशं चाग्निं नमस्कृस्य तु दण्डवत् । लब्धाधिकारो हृष्टात्मा दृष्टादृष्टफलान्चितः ॥ ४८० ।। स गुरुः शिवतुल्यस्तु शिवधामफलप्रदः। दण्डवदित्यादायभिप्राय उक्त एव; दृष्टं १८ ·[१ पट० " खच्छन्दतन्त्रम् । फलं जीवन्मुक्तिः, अदृष्टं तु परमशिवतत्वम् ॥ एवं पुत्रकाचार्यविषयं विधि निर्वाह्य साधकविषयं तमुपक्रमते शान्त्यन्ते भूतिदीक्षा च सदाशिवपदामिका ॥४८१ ॥ भूतिदीक्षा सदाशिवान्ताणिमादिभोग- दीक्षा, शान्त्यन्ते शान्त्यन्तपदे योजनान्ते इत्यर्थः; चकारात् शिवयोजनिकारूपापि यतो 'येपी सनीजिका दीक्षा कुर्यात्तेप्पभिपेचनम् । (४।४५४) इत्युपकान्तं । सवीजिका च शिवयोजनिकात्मै- बोक्ता। अत एवोक्तमन्यत्र 'अप्रसादाद्भवेसिद्धिः प्रसादाच्छांकर पदम् ।' इति, यदि सिद्धिविषयेषु मायति तदस्य शांकरे पदे विनो मा भूदित्येवमर्थं साधकस्य शिवयोजनिकां कृत्वा सदाशिवे योजना कार्या ॥ ४८१॥ तदित्यम् शिवधर्मिण्यसो ज्ञेया ·१८३ श्लोक श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीझोपेतम् । २९९ साधकदीक्षेति शेषः, यत्र सदाशिवतत्त्वे योजनमस्ति ॥. साच लोकधर्मिण्यतोऽन्यथा । अशुभैकक्षपणात् तत्तद्भुवनेशादिपदयोज- नामिका ।। अतश्च शिवधर्मिण्यसौ येषां साधकानां प्रकीर्तिता ॥४८२॥ तेषां कृत्वाभिषेकं तु वक्ष्यमाणरूपम् ॥ तानेव साधकत्वे नियोजयेत्। साधकस्याभिपेकोऽयं विद्यादीक्षात उत्तरः॥४८३॥ विद्या सकलमत्रस्तस्कृता विद्यात्मकसदा- शिवपदयोजनात्मा शिवपदयोजनादनन्तरभा-

·३००
खच्छन्दतन्त्रम् ।
[१ पट०
विनी या दीक्षा तत उत्तरः साधकस्याय.
मितीदानीमेव कथ्यमानप्रकारोऽभिपेक:
कार्यः ॥ ४८३ ॥
यद्यपि सकलमन्त्रस्यापि परपदप्राप्तिहेतुत्व-
मस्ति तथापि
विद्यादीक्षा भवेत्सा तु
वासनाभेदतः स्थिता ।
उक्तं हि 'मन्त्रमुद्राद्रव्याणां होमः साधा-
रणः इत्यादि।
अत एव
कर्मभेदो न विद्यत
सर्वत्राध्वनि संस्थितः ॥४८४॥
कर्म
पाशक्षपणम् ॥ ४८४॥
अतश्च
कृतानि यानि कर्माणि
सर्वाण्यध्वगतानि तु।
तानि संशोध्य विधिव-
कलापञ्चस्थितानि तु ॥४८५॥

·१८७ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योतायटीकोपेतम् । ३०१ योजन्यवसरें भेदो विमर्शः साधकस्य तु। पूर्व च कलात्रये कार्ममलस्थितिः स्थूल- तयोक्ता इह तु सूक्ष्मतया कलापञ्चकेपि- इति न कश्चियाघातः; प्रथमस्तुशब्दश्चार्थे भावीन्यपि कर्माणि समुच्चिनोति ॥ अत्र पूर्वोक्तं विधि स्मारयति प्रारब्धं कर्म पाश्चात्यं नकस्थं तु भावयेत् ॥४८६॥ वर्तमानदेहे मन्त्राराधनादि यत्प्रारब्धं कर्म पाश्चात्वं च यत्तदेकत्र क्षपणीयत्वे स्थितं न भावयेत् , नास्य मन्त्राराधनादि कर्मापिक्षपये- दित्यर्थः ॥ ४८६ ॥ निर्णीतं चैतत् साधकस्य तु भूत्यर्थ प्राक कर्मकं तु शोधयेत् । प्राक् कर्म आगामि चेकस्य भावयित्वे- त्यर्थः ॥ ...ग.पु. मसंधानानि पारः।

·३०२ स्वच्छन्दतनम् । [पट०१ अतश्व धाम-प्रोच्चार्य सकलं. सदाशिवतनौ न्यसेत् ॥४८७॥ सकलं द्वात्रिंशदक्षरम् ॥ कथं विद्यादेहस्वरूपेण ध्यात्वा देवं सदाशिवम्। पूर्णाहुतिप्रयोगेन अणिमादिगुणैर्युतम् ॥४८८॥ विद्यादेहोऽष्टादशभुजः सकलभट्टारकः ॥ अथ अणिमादिगुणावाप्ती मूलमन्त्रस्वसंज्ञया । अष्टावेवाहुतीर्दत्त्वा अभिपिञ्चेत्तु साधकम् ॥४८९॥ यथा निष्कलयोजनानन्तरं तद्गुणापादनं कृतमेवं सकलयोजनानन्तरमस्याणिमादि- ख.९० गुणान्वितम्मति पाठः।

·इति प्राच्यकलशे, अत्र चाभिप्रायो यत्साध- ४९० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । ३०३ गुणात्मतापत्तिः कार्या । अत्र सकलमन्त्रपूर्व साधकनामाणिमा भवेत्युच्चार्य पुनः सकलो- चारपूर्वमणिमादिगुणाय दीक्षात्मने स्वाहे. त्यादिप्रयोगः। अणिमादिगुणावाप्ताविति तन्नि- मित्तम् ॥ ४८९॥ तदभिषेकं प्राग्वत् कलशैः पञ्चभिः कुर्यात् कथमित्याह निवृत्त्याद्यास्त्रिपु न्यसेत् । शान्त्यतीतां पञ्चमेच शान्ति पश्याच्चतुर्थेके ॥४९॥ त्रिविति दक्षिणोत्तरवारुणदिगतेषु पाम्ब- क्रादिपूणेषु पञ्चसु, पञ्चम इति चेशाने, पश्चादिति शान्यतीतान्यासादनन्तरं, चतुर्थक कस्य शिवदशाविश्रान्तिपूर्वमविघ्नं सादा- शिवी सिद्धिरस्त्वित्येवं भुक्त्वा भोगानयं शिवो भर्वत्विति ॥ ४९० ॥ १ ख. पु. वारुणोत्तरदक्षिणादिम्पपिति २ क. पु० रेत्येव मिति पाठ।

·३०४ खच्छन्दतम् । [४ पट० तदित्यम् शान्त्या तु संपुटीकृत्य शान्त्यतीताकलशानन्तरं शान्ताकलशन्या- सात् शान्त्या संपुटीकारो भवति शान्त्यती- तायाः कलात्रयेण शान्त्या च गर्भीकृतत्वात् ॥ किंच पृथिव्यायैश्यै पञ्चभिः। कलाक्रमेणैव कलशेष न्यासं कुर्यादिति शेषः । पृथिव्यादयोऽत्र क्रोडीकृताशेपतत्व- तत्त्वेश्वरस्फारा ब्रह्मपञ्चकपरमार्था नतु स्थूल- भूतमात्रात्मकाः ॥ अथ एकैककलशे पश्चा- साध्यमन्त्रं तु विन्यसेत् ४९१ विद्याङ्गैः सकलीकृत्य साध्यमन्त्रः सकलभट्टारक इह मुख्यः, अन्योऽपि वा पुष्पपातानुसारं,विद्याहैरिति सक- २ रा.पु. पदार्या इति पाठ । स.पु.तु इति पाठ ।

·१९४ श्लो० श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताल्यटीकोपेवम् । ३०५' लाङ्गैः सर्वज्ञत्वादिरूपस्तत्तत्साध्यमबारे ॥ पश्चात्तत्र विद्याङ्गावरणं न्यसेत् । विद्याङ्गानां सर्वज्ञत्वादिरूपाणामेव सिद्धि- साधनानुगुण्यान्नावरणान्तरन्यास उक्तः ॥ अथ साध्यमन्त्रेणैव संमन्त्र्याटशतेनैव एकैकं कलशं ततः॥४९२॥ वहिर्मण्डलके न्यस्य आसनं प्रणवेन तु। साधकं तत्र संस्थाप्य सकलीकरणं ततः॥४९३.॥ निर्भय॑ पूर्ववत्सर्वेः साध्यमन्त्रेण सेचयेत्। निवृत्त्यायेकेककलशस्य साध्यमन्त्रेण मन्त्रण सर्वभूमयोऽस्य मत्रप्रसादात् सिद्धिप्रदा भव- न्विति, वहिरिति यानात् मण्डले खस्ति- ·खच्छन्दतनम्। [४ पट कादिरूपे, आसनं श्रीपपर्यादिरूपं, सकली- करणमिति तस्य कुर्यादिति शेपः । सबैरिति पूर्वोक्तेः काञ्चिकादिद्रव्यैः॥ तत्र निवृत्त्यादित्रिभिः कुम्भैः स्नापयेत्पूर्वदिङ्मुखम् ॥४९४॥ शान्त्यतीतं घटं पश्चा- गृहीत्वा सेचयेच्छिशुम् । शान्ति पश्चात्तु गृह्णीयात् शान्तिमिति शान्तिघटम् । तदित्यम् संपुटेनाभिषेचयेत् ॥ ४९५॥ संपुटार्थस्तदभिप्रायश्च व्याकृत एव । तदेवम् साधकस्याभिषेकोऽय- मनुलोमविलोमतः। आनुलोम्यं निवृत्त्यादित्रये, शान्तिशान्त्य- तीतयोस्तु प्रातिलोम्यम् ॥

·१९८ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । ३०७ किंच अभिषिच्य प्रवेश्यैनं दक्षिणां मूर्तिमास्थितम् ॥४९६ परिवर्तितवन इत्यर्थात् , दक्षिणमूर्त्याश्रयणं विघ्नप्रशमाय ॥ ४९६ ॥ तत्रास्य च प्रणवेनासनं दत्त्वा सकलीकरणं भवेत् । अथास्य सिधुपकरणम् साधकस्याधिकारार्थ- मक्षमालादि कल्पयेत् ॥४९७॥ समुचितं दौकयेत् ॥ ४९७ ॥ कल्पयित्वैतत् मन्त्रकल्पाक्षसूत्रं च खैटिकां छत्रपादुके। उणीपरहितं दत्त्वा कल्पः साध्यमन्त्रपुस्तिका, उप्णीप आचा. र्यायव देयः॥ ग. पुक पेटिवामिति पाटः ।

·खच्छन्दतघ्रम् । [१ पट० अथ प्रविश्य शिवसंनिधौ ॥४९८॥ विज्ञाप्य परमेशानं साधकोऽयं मया कृतः। भूयात्सिदिस्त्वदाज्ञात- स्त्रिप्रकारास्य भक्तितः ॥४९९॥ साध्यमन्त्रं ददेत्पश्चा- त्पुष्पोदकसमन्वितम् । शिवसंनिधाननिमित्तं प्रविश्यान्तर्मुखीभूय तदवष्टम्भेनैव देवं विज्ञाप्य साध्यमत्रं दद्यात्, ' साधकोऽयमित्यादि विज्ञप्तेः स्वरूपं, विज्ञप्तेः पश्चात् पूर्ववलब्धानुज्ञत्वं भाव्यं शिवसंनि- धावेव च पुप्पं फलोत्पादनधिया, उदकं सिद्ध्याप्यायनाय ॥ तदाह तस्य हस्ते समप्येत सिद्ध्यर्थ साधकस्य तु ॥५००॥ .ए.पु. वि संमुखीमपैवि पाढ़ । .

·५०२ को०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । ३०९ परशक्तित उद्भूतं तच्छक्तिसंमुखीभूत- मेतदित्यभिप्रायात् हस्तेन हस्ते समर्पणम् ॥ साधकस्तु प्रणम्योभी गृहीत्वा तु मन्त्रं हृदि निवेशयेत्। उभौ गुरुमन्त्री, हृदीति स्वात्मानं तत्तद्धि- मर्शमयं कुर्वीतेत्यर्थः।। तदेवमुभयोोग्यसंवन्धलाभात् प्रहष्टवदनः शिष्यो गुरुश्चापि प्रहर्षवान् ॥ ५०१॥ उभौ निर्गत्य च अन्यागारे सावधानी स्यातामिति शेयः॥ ततो गुरुरग्नौ तु तर्पयेन्मन्त्रसंहिताम् । ततोऽपि यथासंभवम् सहस्रं चा शतं चापि साध्यमन्त्रस्य तर्पणम् ॥५०२॥ ख.पु. निःसृत्यति पाठः। .

·खच्छन्दतनम् । [१ पट० कुर्यात्॥ एवं संतर्पयित्वा तु.. पुष्पं पाणौ प्रदापयेत् । प्राग्वत् गुरुःसाधकाय, तेन वात्मन इत्यर्थः ।। ततः साधकः त्रिस्थं संपूज्य देवं तु स्थण्डिलवहिगुरुमूर्तिपु दण्डवन्निपतेत् ।। ततोऽपि त्रिप्रदक्षिणम्।।५०३॥ कृत्वा ॥ प्रणम्य भक्तियुक्तात्मा अणिमादिफलं लभेत् । तद्योग्यतामेति ॥ गुरुस्तु उत्थाप्य साधकं ब्रूया- समयान्पाहि यत्नतः॥५०४॥ तेऽने भविष्यन्ति । किंच निर्बीजदीक्षादीक्षितवर्ज सर्वे शिप्याः समयान् श्राव्या इत्यादिशति १.पु.योगाररामता पाट ।

·५०७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । ३११ दीक्षावसाने ते देवि श्रावणीया विपश्चिता। समयज्ञेन ॥ उपसंहरन्नन्यदवतारयति एवं दीक्षां तु निर्वर्त्य सर्वदेव वरानने ॥ ५०५॥ आत्मयागः प्रकर्तव्यो यथा भवति तच्छृणु। दीक्षां समय्यादीनाम् । आत्मनो यागः परतत्त्वयोजनामा समुच्छेद्यपाशसंस्पर्शविधि- न्यूनतादिसंभावनाशङ्काशान्तये कर्तव्यः॥ तदित्यम् वैज्ञानिकी प्राकृती वा आचार्यस्य यदृच्छया ॥५०६॥ दीक्षा भवति । विज्ञानहेतुका वैज्ञानिकी । तिलाज्याहुतिहेतुका प्राकृती ॥ ५०६ ॥ तत्र वैज्ञानिकी सुमूहमांतु विधिनानेन कारयेत् ।

·३१२ खच्छन्दतनम् । [४ पट. सुसूक्ष्मा पूर्णज्ञानसंपाद्याम् । अनेन वक्ष्य- माणेन ॥ तत्र प्राकृतीं तावत्पूर्वोक्तप्रकारात् किंचि- द्वैलक्षण्येनाह तिलाज्यादिसमायुक्ता अध्ववागीशिकल्पना ॥५०७॥ प्राकृत्यों कार्येति शेषः ॥ ५०७ ॥ तन च कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्त- मध्वानं युगपन्न्यसेत् । नतु प्राग्वत् ॥ क्रमेण च तक्ष्यनक्ति पूजाहोमोपचाराद्यान् कृत्वात्मानं नियोजयेत्॥५०॥ शिप्यचैतन्यवत् वागीश्यां युगपदशेषकलाव्योतिकायामा- द्वाना दिपूर्व पुर्यष्टकरूपमात्मानं योजयेत् १५.पु. प्रारी पाठ २० पु. व्यापिकति पाट.।

·५१० श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । ३१३
ततोऽपि
योगादध्वानं युगपन्यसेत् ।
गर्भयोजनादनन्तरं दीक्ष्यमध्वानं युगप-
न्यसेत् ॥
न्यस्तं च
पुष्पाद्यैः पूजयित्वा तं
तत्रैव
योगार्थमाहुतित्रयम् ॥ ५०९ ॥
प्रणवमूलहंसवीजपूर्वमात्मानं सर्वाचव्या-
पकं वागीशीगर्भ युगपद्योजयामि स्वाहा
इत्यत्र प्रयोगः ॥ ५०९ ॥
अथ
गर्भधारित्वजनने
अर्जने भोगतल्लये।
युगपदोमयेद्देवि
मूलमन्त्रेण सुवतः॥ ५१०॥
प्रत्येकं युगपदिति सर्वाध्वव्यातिभावनया
त्रिोमः ॥ ५१०॥

·३१४ खच्छन्दतन्त्रम् । [४ पट० . तदाह आहुतीनां त्रयं होम्यं प्रतिकर्म वरानने। निष्कृतेः प्राधान्यात् पृथग्योममाह होतव्या निष्कृतिभिन्ना पञ्चस्थानकलात्मसु ॥ ५११ ॥ शतमेकं तदर्धं वा पञ्च पृथिव्यादीनि स्थानानि यासां कलानां तदारमसु तद्विपये, तेन निवृत्ती मचैतन्यस्य गर्भाधानादिकर्मपञ्चके निष्कृतिरस्तु खाहा इति प्रयोगः । एवमन्यत्र ॥ एपाच निष्कृतिः परिकीर्तिता। पूर्वमेव निीता अथ विश्लेपपाशच्छेदाये धानेव युगपद्धतिः ।। ५१२॥ उदारे चात्मतत्त्वस्थे ·५१५ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयो तापटीकोपेतम् । ३१५ आदिपदाद्विधिपूरणे पाशदाहे च युगपदेव पूर्णाहोमः । अम च ताडनच्छेदनग्रहणैक- चैतन्यभावन कारणाह्वानपुर्यटकांशार्पणं पूर्वत उपजीव्यम्। पुर्यष्टकांशार्पणं सवीजायामपि भवतीति निर्णीतत्वात् ॥ अथ पूर्णाहुतिं तु पातयेत् । तयैव च आत्मानं योजयेत्तत्त्वे शिवे परमकारणे ॥ ५१३॥ ततोऽपि गुणान् पूर्ववदापाद्य अवभृथतानेन ॥ तानेव अमृतान्पूर्ववत् कुरु। अमृतान् अविनश्वरान् ॥ सेयं प्राकृती आत्मदीक्षा पुत्रकादिदीक्ष्याणाम् ·स्वच्छन्दतत्रम्। [१ पट० समाप्तौ तु प्रायश्चित्तनिवृत्तये ॥ ५१४॥ पशुसंसर्गन्यूनातिरिक्तविधिसंभावनाशङ्का- शान्त्यर्थमित्यर्थः ॥ ५१४ ॥ नन्यात्मनोऽशुद्धस्य यो दीक्षया शुद्धिमादत्ते सोऽपि यद्यशुद्धस्तदन्धेनान्धस्य हस्तग्रहणम् , अथ प्राणादिविलक्षणतया प्रत्यभिज्ञातोऽसौ शुद्धः तर्हि तत्परामर्शादेव सर्व संपन्न मिति कि प्राकृत्या दीक्षया । सत्यमेतत् , यदि शक्तिपातवशादेव रूढिः स्यात् तदा प्राकृती नेव कार्या । तदा तु कुशलैकसंपाद्यां विज्ञान- दीक्षामाह अथ विज्ञानरूपेण सकृदुच्चारलक्षणा। टीक्षा भवति । मध्यधामसमनुप्रोशेन यः स्वपूर्णाहंपरामर्शमयस्य मूलमनस्य सकृदुचारः स एव लक्षणं यस्याः ॥

·५१६ श्लो०] भोक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतम् । ३१७ यतः हेयोपादेयपाशानां युगपद्धैरवेण तु ॥५१५॥ भैरवेण निष्कलेन सकेदुम्चारितेन माया- न्तानां भेदैकरसत्वेन हेयानां, समनान्तानां भेदाभेदरूपतयोपादेयानां तथापि भेदांशसंव- न्धात् पाशव्यपदेश्यानां युगपत् शुद्धिर्भवतीति शेषः । उक्तं च प्राक् 'सकदुचारितो देवि नाशयेत्सर्वकिल्विपम् ।' (१।४४) इति ॥ ५१५॥ न केवलं युगपत्पाशक्षपणं मन्त्रेण क्रियते यांबत्परमशिवपदे शाश्वती संस्थितिः पश्चात् एपा च सूक्ष्मदीक्षा प्रकीर्तिता। इत्थमात्मदीक्षान्ते विशेषपूजन होम यथाशक्ति प्रकल्पयेत् ॥५१६॥ १. पु. सम्यगिति पाठः । १० पपु. देशानामिति पाठः । ३ ख.पु. यावदिति पाठः।

·३१८ [४ पटक खच्छन्दतन्त्रम् । वाद्यगीतसुनत्यायैः स्तुतिभिः पूजयेदरम्। त्रिः प्रदक्षिणमावर्त्य कलशानिसमण्डलम् ॥५१७॥ अष्टाङ्गपतनं कृत्वा विज्ञपेत्परमेश्वरम् । व्यधिकरणं देवं प्रदक्षिणीकृत्य ।। किं विज्ञापयेदित्याह भगवन्पशुहेत्वर्थ येन्मयावाहितो भवान् ॥ ५१८।। तत्क्षन्तव्यं सदा देव विधिस्थस्य मम प्रभो। विधि-क्षाकर्म, ममेति त्वयेव दत्ताधि- कारस्य॥ यदपि विधिन्यूनमकामस्य प्रामादिकं विधिन्यूनत्यमपि क्षन्तव्यमि- त्यर्थः॥

·५२१ श्लो०] श्रीक्षेगराजाचार्यकृतोक्ष्योताख्यटीकोपेतम् । ३१९ यस्मात् पूजा शास्त्रोदिता यथा॥५१९॥ न भवेदेतिभूयिष्ठा प्राकृतैर्द्रव्यसंचयैः । यथा शास्त्रे पूजा भूयिष्ठा विततपरिपाटी- कोदिता तथा प्रकृतिपरिणामरूपैर्मितव्यैर्न भवेदिति विनयपरा उक्तिः, अन्यथार्घपात्र- विप्नुट्संस्कृतानां द्रव्याणां शिवीकृतत्वात् कथं प्राकृतत्वं वित्तशाट्यविवर्जनाच मितत्वमस्य प्रयोजकम् ॥ यत एवं ततः अवलम्व्य भक्तिमात्र विधानं यत्कृतं मया ॥ ५२०॥ तत्सर्व सफलं मेऽस्तु सुप्रसन्ने विभो त्वयि । सुष्णु प्रसादो माराकालुप्यप्रशमनेन पूर्ण- चिद्रसमयत्वेन स्फुरणम् ॥ १२. पु. इतिभूनिष्टेवि पाठ ।

·[१ पर०
CO
३२०
खच्छन्दतन्त्रम् ।
एवं विज्ञप्तिसमनन्तरम्
प्रसन्नवदनो हृष्टो
वरं दत्तं विभावयेत् ॥ ५२१ ॥
अथ
उपविश्य ततो यागं
संहरेत क्रमात् प्रिये।
तत्रादौ
अयं संप्रार्थ्य गृहीया-
स्थापयेच्चास्त्ररक्षितम् ॥५२२॥
अग्रवर्ति चर्वादि अग्रं
'देवदेवस्स नैवेद्यं चान्द्रायणशतादिकम् ।'
इति अन्यत्रोक्तत्वात् परं पवित्रमेतन्मा कश्चिद्ध-
तादिरदीक्षित आहापीदित्यस्त्रेणास्य रक्षणम् ॥
एवं कृत्वा
विशेपपूजनं चार्घ
प्रणिपातं ततः पुनः।
निरोधार्घ ततो गृह्य
अर्घ सव्यापसव्यतः ॥५२३॥

·५२५ श्लो० ] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोड्योताख्यटीकोपेतम् । ३२१
दत्त्वा विसर्जयेद्देवं
धाममन्त्रमनुस्मरन् ।
अर्घमिति
'पवादः प्रदातव्यः सुरया ....!' (२।१३६)
इत्युक्तपूर्व दत्त्वा प्रणिपातं कृत्वा निरोधप्रयो-
जनोऽर्घः प्रसृतस्तं परिसमाप्ते विधौ खरूपवि-
श्रान्त्यर्थं सव्यापसव्यत इति ज्ञानक्रियाशक्ति-
व्याप्तिभ्यां दक्षवामकराभ्यां दत्वा विसर्जयेत्॥
विसर्जनविधिमेव प्रदर्शयति
आत्मनो रेचकं कृत्वा
पुष्पं देवाय निक्षिपेत् ॥५२४॥
निष्कलेनेत्यर्थात् ॥ ५२४ ॥
संहारिण्या च संगृह्य
मन्त्रान् पार्श्वव्यवस्थितान् ।
विद्युबच्चलितान्ध्यात्वा
धामदेहे तु विन्यसेत् ॥५२५॥
कनिष्ठादिक्रमेण दक्षकरशाखासंवर्तनात्मा
संहारिणी मुद्रा । धामदेहे सकलभहारके ।
विन्यसेत्तदेकलीनान् भावयेत् ॥ ५२५ ॥

·३२२ खच्छन्दतन्नम् । [४ पट० तमपि विद्यादेहं भैरवस्य निष्कलस्य उपलीनं चिन्तयेत् ॥ तल्लीनं विन्दुविग्रहे। तनिष्कलरूपमकारादिप्रशमयुक्त्या ज्यो- तिर्मात्रात्मनि विन्दौ लीनम् ॥ तमपि विन्दुं तु नादशक्तिस्थं शक्तिरूपं तु ग्राहयेत् ॥५२६॥ अर्धचन्द्रनिरोधिकाप्रशमयुक्त्या विमर्शप्र- धाननादनादान्तरूपतां गमितमानन्दस्पर्श- प्रधानशक्तिरूपं संपादयेत् ॥ ५२६ ॥ तदपि शक्तिरूपं व्यापकेन खरूपेण स्थितं सत् ॥ प्रणवोभयसंपुटम् । प्रकर्पण नूयते स्तूयते सर्वरिति प्रणवः परं तत्वं, तेन उभयतः संपुटितमित्यन्तःकृतं सर्वतो व्याप्तमित्यर्थः॥

·५२९ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्योताख्यटीकोपेतम् । ३२३ तथा भावितम् संहारिण्या तु संगृह्य द्वादशान्ते तु योजयेत् ॥५२७ ततोऽपि पूरकेण हृदि न्यस्य स्वस्थानस्थं तु भावयेत् । खस्थानं निरुपाधिप्रकाशानन्दघनमेव तत् ॥ सकलं निष्कलं रूपं तथा सकलनिष्कलम् ॥५२८॥ भिन्नावस्थं तु मन्त्रेषु हृत्स्थं तत्संस्मरेत्प्रिये। सकलं द्वात्रिंशदर्ण, निष्कलं च मन्त्रविरामे प्रकाशविमर्शमात्रतत्त्वं, सकलनिष्कलं तु चतु- प्कलनाथात्मकं यदेकमपि अनुजिघृक्षया त्रिथैव भूत्वा पुनर्वक्राङ्गादिभूमिषु भिन्नावस्य तदेवव्याप्तिकमेतदेकमेव मात्रं रूपं हृत्स्थं स्मरेत् ॥ १० पु. द्वात्रिंशदक्षरमिति पाट । पं. २४१० घ०६० पु० अग्नि मेव मिति पाठ 1

·"पंट
खच्छन्दतम् ।
उपसंहरति
विसर्जनविधिहवं
यथा मण्डले तथान्यत्राप्याह
अग्नावेवं
तत्रादाग्निं
प्रपूजयेत् ॥ ५२९ ॥
ततोऽपि मूलेन
अष्टोत्तरशतं हुत्वा
पूर्णाहुतिं प्रपातयेत्।
तंच
अर्घमाचमनं दत्त्वा
प्रणिपत्य क्षमापयेत् ॥ ५३० ॥
क्षमयेदित्यत्रार्थेऽयमैशः पाठः ॥ ५३० ॥
कथं क्षमयेदित्याह
मण्डलस्थप्रयोगेन
रेचकापूरकेण तु।
संगृह्य मन्त्रसंघातं
यथास्थानं प्रकल्पयेत् ॥५३१॥

·५३३ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोद्दयोताख्यटीकोपेतम् । ३२५ खात्मनो मत्रोच्चारानन्तरं नासिक्यरेचकेन निर्गत्य लोकपालादिक्रमेण धामान्तमापूर्य रेचयित्वा स्वात्मानमेव पूरयेत् । तत्र लोक- पालमत्राणां भैरवाः, तेषामङ्गवक्राणि, तेषां सकलः, तस्यापि सकलनिष्कलः, तस्यापि व्याख्यातरूपनिकलनाथः स्थानमित्ययमेवान्न क्रमः॥ ५३१॥ इत्थमग्निस्थं देवं विसृज्य जागरयेत्तदानिं तु नित्यकर्मनिमित्ततः । मा भूत् प्रतिदिनं संस्करणमित्याशयः॥ अथ निर्माल्यनयनं कुर्या- द्रजांस्यपहरेत्प्रिये ॥ ५३२॥ ततः प्रविश्य वसुधां प्रोक्षयेत्तां शिवाम्भसा। निर्गतं माल्यं निर्माल्यं नतु चण्डेशकल्प- नया तस्या इह विशेपनयेप्वचोदितत्वात् ॥ १.पु. अपनयेदिति पाठ १२ क. ग. पु. चोदिखेति पाठ ।

·स्वच्छन्दतग्रम् ।
[१ पटक
अथ
वहिनिर्गत्य भूतानां
बलिकर्म तु पूर्ववत् ॥९३३॥
प्रायुक्तेनैव मन्त्रेण कार्यम् ॥ ५३३ ॥
अथ
आचम्य सकलीकृत्य
लिङ्गिनस्तर्पयेत्ततः।
लिदिन्नो जटाभस्मादियुक्तान् । उक्तं च
'शिवस्य परिपूर्णस किं नाम क्रियते नरैः ।
यत्कृतं शिवभक्तेषु तत्कृतं तु शिवे भवेत् ।।'
इति शिवधर्मपु॥
अनन्तरम्
गुरुं संपूजयेच्छिष्यो
यथाविभवविस्तरैः॥५३४॥
अथास्मै खात्मानमतृणीकर्तुम्
देशाध्यक्षो ग्रामशतं
मण्डलेशस्तदर्धकम् ।
शतभुक्पञ्च वै दद्या-
ब्रामं विंशतिमुक्तथा ॥५३५॥

·५३७ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोयोताख्यटीकोपेतन् । ३२७ दद्यात्तु ग्रामभुक् क्षेत्रं क्षेत्रभोक्ता तु विंशतिम्। विंशतितमं भागमित्यर्थः। एतच्चोपलक्षणम्॥ वस्तुतस्तु येन येन गुरुस्तुप्ये- तत्सर्व विनिवेदयेत् ।। ५३६॥ ततस्त्वनृणतां याति वित्तशाट्यविवर्जितः। वित्तशाठ्ये सति लोभादियुक्तस्य शरीरादि- प्रमातृत्वानुग[त्वं न]मनाद[ग]पि मि[ग]लि- तमिति दीक्षासंस्कारोऽस्य न सम्यग्वृत्त इत्यनु- मीयते । यत्र चशिष्यस्येदृग्वृत्तं तत्र गुरुर्दण्डा- पूपिकयैव निलोभः सिद्धः । अत एवं प्राक् 'पुष्पं पाणी प्रदापयेत् ।' (१५०१) इत्युक्तम् ॥ एवं विदितयोग्यभावः शिष्यः ततस्तु समयाभाव्य- स्तन्त्रे भैरवनिर्गते ॥ ५३७॥ ते चामे भकिम्यन्ति ॥

·३२८
खच्छन्दतनम् ।
[४ पट०
८
अथ च
चरुकं प्राशयेत्पश्चा
चुम्बकः साधकैः सह।
वाङ्गिरुद्धः प्रसन्नात्मा
पृथक् पात्रव्यवस्थितः ॥५३८॥
चरुकमिति प्रार्थितनैवेद्यं । साधकैरित्युपल-
क्षणम् । चुम्वति परम्परायातेन गुरुवक्रेण संयो-
ज्यते संयोजयति च शिप्यमिति निरुक्त्या
चुम्बको गुरुः । परमपवित्रचरुभोजने वाड़ि-
रुद्वत्वं चित्तैकाग्याय, अत एव प्रसन्नात्मा ॥
स च चरुः साधकादीनां ज्येष्ठादिक्रमेण
देय इत्याह
अनुक्रमेण दातव्यः
एवं हि सति स स चरुभोजी
ततः सिद्धिमवाप्नुयात् ।
एप च दीक्षाविधिरसामान्यरूप इत्याह
अनेनैव विधानेन
दीक्षिता ये चरानने ॥ ५३९॥

·१ 1 ५.२ श्लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतोदयौताख्यटीकोपेतम् । ३२९ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्येऽथवा प्रिये। सर्वे ते समधर्माणः शिवधर्मे नियोजिताः ॥५४०॥ सर्वे जटाधराः प्रोक्ता भस्मोडूलितविग्रहाः। नात्र अन्यतत्र इव दीक्षितानां प्राग्जाति- संस्कारः कोऽपि, केवलं समयादिभेदादेव भेदः॥ अत एवं एकपत्रिभुजः सर्वे समयिनस्तु वरानने ॥५४१॥ सर्व इति ब्राह्मणाद्याः संकीर्णाश्च ॥५४१॥ किंच पुत्रकाणां भवेदेका साधकानां तथा भवेत्। 11-. सर्वधर्माग इति । ४२ ·३३० स्वच्छन्दतन्त्रम्। [१ पट. चुम्बकानां भवेदेका पङ्तिरित्यर्थात् ॥ न प्राग्जातिविभेदतः ॥५४२॥ यतः एकैव सा स्मृता जाति- भैरवीया शिवाव्यया। उक्तं हि प्राक् 'तसिन्युक्तः परे तत्वे साइयादिगुणान्वितः । शिव एको भदेवि अविभागेन सर्वतः ॥(४०२) इति । यत एपा भैरवसंवन्धिनी जातिस्तत व श्रेयोरूपा च नित्या च ॥ अत्रायमेवागमः प्रमाणमित्याह तन्त्रमेतत्समाश्रित्य प्राग्जातिं न ह्युदीरयेत्॥५४३॥ पुत्रकाणां साधकानां तथा समयिनामपि। किं पुनराधार्याणामेतत्तत्राश्रितानामेर . इयेदि पाठ।

·५४६ लो०] श्रीक्षेमराजाचार्यकृतीझोतास्पटीकोपेतम् । ३१ अयं नियमो न लौकिकानां तवमेतत्समाश्रि- स्येत्येतदावृत्त्या योज्यम् ॥ अतश्च एतत्तत्रदीक्षितः प्राग्जात्युदीरणादेवि प्रायश्चित्ती भवेन्नरः ॥५४४॥ नर इत्यात्तदेहादिग्रहः ॥ अतश्च दिनत्रयं तु रुद्रस्य पञ्चाहं केशवस्य च। पितामहस्य पक्षक नरके पच्यते तु सः॥५४५॥ यत एवम् अविवेकी भवेत्तस्मा- यदीच्छेदुत्तमां गतिम् । अविवेकी खात्मानमिव दीक्षितान् शिवे- क्येन पश्यन् ॥

·स्वच्छन्दतन्त्रम् । यतः अविवेकेन देवेशि सिद्धिर्मुक्तिध्रुवं भवेत् ॥५४६॥ शिवैक्यदायमेव सर्वश्रेयःसाधनमिति शिवम् ॥ तत्रार्थप्रतिजागरात्प्रतिपदं समाप्तिसंदर्शनात् सम्यक्संकलनाक्रमात्प्रकटितो दीक्षाविधिर्यो मया । उद्दयोतेन तमामृशन्तु गुरसः श्रीशंकराजाधरा दीक्षा दीक्ष्यजनस कर्तुमभितो भोगापवर्गप्रदाम् ॥ इति श्रीमहामाहेश्वराचार्यवर्यविपश्चिचकचकचर्तिनीक्षेमराज- विरचित्ते श्रीमरखच्छन्दोमोते दीक्षाभिषेकप्रकाशन नाम चतुर्थ पटल संपूर्ण समाप्त ॥ श्रीमत्प्रतापभूमtराज्ञया प्रीतये सताम् । मधुसूदनकालेन संपायायं प्रकाशितः ।।