·1969 BY PUBLICATION BOARD, ASSAN
Reprinted and Published By
CP Saikta Secretary
Publication Board .Issam Gauhati 3
VII
2368
AVAN
LIBS
ART
first Published 1884
Refrin 1969
in led By
SN Guha Ray at Sree Saraswaty Press Linsted
32 Acharya Prafulla Chandra Road Calcutta 9

·CONTENTS
PAGE
1. INTRODUCTION TO This EDITION
5
2. SHORT BIOGRAPHY OF ANUNDORAM BOROOAH
11
3. PREFACE
17
4. ABBREVIATIONS
53
5. KOSA ADDITIONS
54
.
6. TEXT OF NĂNĀRTHA-SAMGRAHA
1
!
7. NOTES
8. APPENDIX I
Appreciation of Anundoran Borooah ..
9. APPENDIX II
Obituary Notices on Anundoram Borooah
vii

·IN"\DOR 111 BOROOAH ·INTRODUCTION TO THIS EDITION Several factors have weighed with the Publication Board, Assam, in undertaking to reprint the priceless works of the great Sanskrit scholar, Anundoram Borooah, which were first published about a hundred years ago. Our prime consideration has been the fact that Anundoram Borooah belonged to that pioneering and noble band of Indian scholars who had addressed themselves to the task of rehabilitating the glory and greatness of the Sanskrit language. Sanskrit literaturs and Sanskrit education. Secondly, the brilliance and profundity of the commentaries and criticisms written by him on a number of important Sanskrit books are almost without parallel in the whole range of Sanskrit literature. Thirdly, by reprinting his works we aspire to rediscover for lovers of Sanskrit all over the world a find of literary treasures which is now almost forgotten. Finally, we do hope that our endeavour will enalle present generations of Indians to become acquainted with the achievements of one of the most eminent scholars of Assam and of the country as a whole who died at the early age of thirtynine, People of today cannot but inarvel at Anundoram Borooali's stupendous creative genius which found its fulfilment within the span of a short life and which refused to be bogged down in the day-to-day problems of administration that he had to tachte in the capacity of a high official in the civil service of the British Government. The short biography included in the book would help readers to have an idea of the richness and vitality of his wonderful mind. In those days few Indians could aspire to a fame that extended beyond the frontiers of the country, and this was true especially for a man belonging to this remote corner of India. But Anundoram's deep devotion to literature and his great crudition had won for him the appreciation and ·[6] admiration of scholars from all over the world. The truth of this is amply borne out by the tributes which are included in the appendix of this book. Anundoram was the first graduate from Assam and the first and the only member of Indian civil service from this State. Anundoram Borooah's entire life was dedicated to litcrary pursuits. In fact, the story of his brief life may be said to be a story of the love and devotion which inspired his studies of Sanskrit literature. Only a few others can rival him in the zeal that he brought to bear upon his cfforts to restore Sanskrit literature to its rightful pre-eminent position. The noble faith that informed his pursuit of Sanskrit literature is clearly expressed in the following words quoted from the book, Mahāviracharita: "To me, Sanskrit is dearer than any other language. Its music has charms which no words can express. Its capability of representing every form of human thought in most appro. priate language is probably not rivalled, certainly not surpassed, by any other language. Most touching scenes have been drawn in hcart-rending words Most noble images have been clothed in most sublime language. Most terrific pictures have been couched in terror-producing expressions; and among the foremost to clevate the language and enrich the literature of ancient India stands the name of our poet Vaśyāvāk Kaśyapa Bhavabhuti Srikantha. His plays have been all translated into English, two by more than one writer, and it can be confidently predicted that before another hundred years, thcy will be rendered into almost every language of civilized Europe. May we hope that with the diffusion of Sanskrit, he will be as appreciated in the furthest corners of the world as he is on the banks of the Sipra and near the ruins of Vijayanagara." There is hardly any scope for adding to what Anundoram Borooah himself has said about this book in his illuminating and comprehensive preface. The study of vocabulary was one of the most important scholastic pursuits of the ancient Sanskritists, and the existence of a large number of lexicons and word-books ·[7) of the Sanskrit language leaves testimony to the heenness of their lexicographical zeal. A branch of lexicography which claimed their special attention was the study of homonyms or words with varied meanings and connotations. In fact, every compiler of a dictionary would append to his work a list of vocabulary with diverse meanings with numerous illustrative references to their usages. Although these worhs were undoubtedly products of erudite labour, they suffered from certain limitations which often put learners of Sanskrit at a disadvantage in their effort to master the language. None of these lexicons merits the description of a comprehensive thesaurus of Sanskrit homonyms. Not all the words with various meanings were incorporated in the vocabulary lists. There were also differences between the lexicons with regard to the definitions as well as the number of definitions of certain words. Again, some lexicographers borrowed their definitions from earlier works and had merely reproduced them verbatim. Further, faulty and incompetent transcription sometimes resulted in serious errors leading to a great deal of confusion about the meaning of some words. The arrangement in the lexicons was also not uniform. In some the arrangement followed the alphabetical order; in others the words beginning with the last letter of the alphabet were taken up first. Anundoram Borooah's Nānārtha-Samgraha seeks eliminate these shortcomings of the earlier dictionaries. The arrangement strictly follows the alphabetical order. The different definitions of the same word given in dictionary, which appeared to him most appropriate and acceptable, have been put first followed, where necessary, by other meanings given by other authors. The meanings are illustrated by quotations from the original works and assigned to their authors. It is apparent that this work of comparing different lexicons in order to choosc the most appropriate meanings must have demanded a great deal of strenuous intellectual and physical labour. In compiling Nānārtha-Samgraha Borooah drew upon thc Works of seven different lexicographers. They are: Amarasimha, to ·[8] Haleśuara, Hemachandra, Halāyudhia, Purusottamadesa, Häräy ali and Medinihara Cach of the tucke dictionarics prepared by these scholars forms the subject of a separate critical discussion in thic prefic to this book Boroozh first started collecting materials for lus book wlule Hic was in I ondon He studied all the ancient Sunsint classics alable in thic Indıı office, the British Vluscum und Bodlurn, the Oxford University Library Sometimes he even copied out thic whole books for further studs and rescurch on lus return to ·[9] achievements of Anundoram Borooah. In this connection, we refer to Dr. Bhuyan's memorable biography of Anundoram written in Assamese. The biographical sketch included in this book and the note on Anundoram in the Appendix have been re-produced from Dr. Bhuyan's book. We offer our grateful thanks to Srijuta Laksheswari Bhuyan, the wife of Dr. Bhuyan, and the publishers of the book, the Lawyer's Book Stall, Gauhati, for kindly permitting us to use the material, With this enterprise will also remain associated the names of our Chief Minister, Sri Bimala Prasad Chaliha, and Sri Devhanta Borooah, the ex-Chairman of the Publication Board, Assam, who took a keen interest in the publication of the books by Anundoram Borooah. Finally, a word of thanks is also due to Prof. Rajanikanta Dev Sarma, who carefully and conscientiously corrected the proofs, including errors of misprint of the original. Gauhati-3 Assam December 1, 1969 Chandra Prasad Saikia Secretary Publication Board, Assam ·SHORT BIOGRAPHY OF ANUNDORAMI BOROOAH $1 Introductory The latter half of the nineteenth century witnessed a glorious Land of workers in the field of Sanskrit research in India This gifted brotherhood included among its members the late Sri RC Dutta, Raja Rajendralal Mitra, Swami Dayananda Saraswati, Pandit Indraji Bhavanı, Sır Ramkrishna Gopal Bhandarkar and Sri Anundoram Borooah The last, by dint of his earnestness of purpose and his life long devotion to the cause of Sanskrit scholarship, has won an imperishablc name in the annals of Indian Sanskrit research Thirty five or forty years ago no Indian sazant's name had cxcited greater admiration and applause than Sn Borooah's, and this fceling as rightly echoed in the Lahore Tribune of those days, Sri Borooah's Sanskrit scholarship is as profound and accurate as it is extensive We are proud of him as a nation, and sve earnestly hope that our brightest youths may follow his noble though very arduous path Sri Borooah was a member of the Indian Civil Service, and was for some years in charge of a heavy district in Bengal The scope of his work and the range of his scholastic investigations which he strenuously carried on in the midst of his busy official duties show him, to quotc Prof Cecil Bendall's words in the Trubner's Record, 1889, “to have been a kindred spirit with administrators like Colebrooke and Burnell among the illustrious dead, and the small band of living workers like Grierson, Ticct and RC "Icmple" Sri Borooah is a fine flower of western culture Thc profound crudition of the oriental scholar combined with the chucal spirit of the west imparted to Sri Boroozh's works a peculiar valuc and lustre As the greatest intellectual representatic of tlıe "be province of Assam", Sri Borovali is the glory of the Assanicse, and Assam has not produced a greater man during the space of ninety-five ycars tfiat slic has come under Briusin ruic llis name lias lyccn an crample and an inspiration to thousands of the youilis of Assam Life Snı Anundorum Boroonh D A., 1 C.s., Birrister at-Las, was bom in May, 1850, nt North Gauliau in the district of Kamrup, Acam This Kamrup forins at present only a fragment of thic greater Kamrupa Empire ol yorr, hallowed by thic nimes of Sarah wur, Bhagadulta, Bana, Blaskära- Virma, printravin, Pritap Singha Swargadon and Rudra Singlua Sungurlm anong lier kings, fungal Balalrı, Cilaru and Lacut Phukon amon, lier lictes and soliders, Uslza, Rumını, Behula, Joy mau and l'hulewan luluanrı among her wOMICI, Dak, Sankar Dera, Jadhava Deva, Purusotrim Vidyabaşıs and Anundoram Dlickial Phukon among ļory wins and litterarcin, and Momas Tasooli Barborroak and Rajmanın l'urninındı Buragolun among litt triniers and stalesmen Anundoram termgeel to the well known Vajındar Brool Camily of Aguam Ilus father, 19 ·[12] 9 an Assamese gentleman of the older type, was for some years a Sadar Amin, = post equivalent to modern Deputy Magistrateship Through the efforts of his learned father Anundoram was initiated anto the vast potentialities of the Dera Bhasha even during his childhood With the help of an erudite Sanskrit Pandit who was appointed to teach him Sanskrit, Anundoram mastered and got by heart the whole of the ammortal lexicon Amarkosh before he was fourteen, at which age he also passed the Entrance Examination of the Calcutta University He read for the first Arts Examination in the Presidency College of Calcutta and there he had as his teachers the great educationists, Mahamahopadhyaya Mohes Chandra Nyayaratna, CIE in Sanskrit and Sır (then Sri) Gurudas Banerji in Mathematics Srı Boroorah had as his classmates the late Sri RC Dutt ICS, Sri B L Gupta ICs, and Sri hartick Chandra Mitra MA, PRS and as his contemporary college friends the Right Honourable Sri Syed Amir Ali PC, Sır Surendranath Banerji Kt, and the poet Babu Nabin Chandra Sen Sir Gurudas Banerji has once fittingly remarhed, - The Turst year Class of the Presidency College of 1865 was a splendid one containing many very brilliant students, and Mir Borooah was un questionably the brightest of this bright band of young students' Anundoram stood sixth in the First Class in the C A Examination held in December 1866, securing the Duff scholarslıp in Mathematics and in January 1869 he stood third in the First Class in the B A Examination of the Calcutta University Emulated by the noble example of the glorious trio Sri Surendranath Banerji Sr. Beharılal Gupta and Sri Ramesh Chandra Dutt who had left for England a few months ago, Srı Borooah made up his mind to proceed to England, and sat in the competitive examination for the State Scholarship tenable in England The Syndicate of thc Calcutta University in their sitting of the 29th January, 1869, elected Sri Borooah to the scholarship Besides the state scholarship, Srı Borooah won by open competition the Gilchrist Scholarship as well, and the total value of these stipends amounted to £300/ a year Sn Borooah procceded to England in the spring of 1869 with Sn H Woodrow MA, sometune DPI of Bengal, who had taken a kindly interest in this young prodigy from Assam, and had introduced lun to Lord Mfayo, the then Viceroy and Governor General of India Sri Borooah joined one of thc Civil Service coaching institutions in London, studied Science in the London Uni ersity and Law in the Middlc Temple His aptitude for scientific study was so great that Dr Carpenter, Professor of Zoology in the London University and Principal of the Unis crsity College, London, once remarked, Mr Borooah was the most inqusitic student tlıat I have ci cr comc across 'Srı Borooah passed the ICS Examination in 1870, was called to the Bar in the subsequent year, and is said to have passed also the BSc Examination of the London Unnersity He stood high in Mathematics in the Civil Service Examination Dunng his stay in England Sri Borooah contracted intimacy with the late Sır Tarahnath Palit ht, DL (then Nr) ·[131 and it ceased only with the death of Sri Borooah It may be noted here that Sri Borooah was the first Assamese graduate, the first Assamese Barrister and the first Assamese Civilian, and that up to the present time to other Assamese has been successful in the open competition for the ICS Sri Borooah returned to India in the autumn of 1872, and was appointed Assistant Commissioner of the Sıbsagar District in his own province, Assam After a year of service in Assam Sri Borooah secured transfer to Bengal where he passed the remaining years of his life His short stay in Sıbsagar was marked by hus scholastic habits, and his independence of attitude for which he had occasional misunderstanding with his superiors His usual dress was the old fashioned aristocratic chouga and chapkan and he used to have a book by his side even in the court which he read in the intervals of his magisterial functions Sri Borooah served as an Assistant Magistrate in several places in Bengal, and when after a prolonged agitation which had as its great patron and supporter Sır William Hunter, Indian Civilians were first entrusted with the charge of districts, Srı Borooah and Sri R C Dutt were eventually appointed District Magistrates and Collectors And as it is always the case, when Indians are given fair opportunities to prove their mettle they respond magnificently, Sri Borooah and Sri Dutt discharged their duties without any hutch or trouble, and thereby paved the path for the Indians in securing the highest responsible posts under the Government Srı Borooah did not allow his literary zeal to be damped by the heavy responsibilities of a Magistrate s duties, there issued forth from his pen cvery year books after books, lexicons grammars, edations of old Sanskrit texts and compilations from old Sanskrit authors In 1881, Sn Borrooah projected the compilation of a comprehensive Grammar of the Sanskrit Language in twelve volumes, on one thousand pages each, and to be able to consult the oriental books and manuscripts of the British Muselun, London he took two years furlough from November 1881, and sailed for England He carried on his investigations in England, and in this undertaking lus great helpers were Prof Cecil Bendall, the Keeper of Oriental Books in the British Museum Sri Nicholson, the Bodleian Librarian at Oxford, and Dr Reinhold Rost, the learned Librarian of the India Office After collecting sufficient materials Sri Borooah returned to India in October 1883 In 1885 Sr Borooah was appointed rellow of the Calcutta University, and was attached to the Faculty of Arts Two years after he was placed for the second time in charge of the Noakhalı District in Bengal, and there by lus Icarning benevolence, sympathetic treatment of the people, and vanous acts of public utility Sri Borooah won the heart of the people Schools and markets were established in Sri Borooah's name, and tanks were dug in the interior parts of Bengal and named after him The learned Burra Saheb of Noakhali used to place at hus gate always a man with a few baskets of nice, and any beggar would liave his share at any hour of the day When Sn Borooah went out to thc Afofussil he had with him an additional cart loaded ·[11] with provisions and land wluch he distributed among the needy lolls as they clustered round to catch a glimpse of the Indian magistrate All these sounds romantic and legendary, but it was for this reason that Srı Borooah s name had spread an irresistible charm over the hearts of the people of Bengal Srı Borooah helped many poor students with books and money, and educated a meritorious Bengalı student even in England He had a staff of erudite Sanskrit Pundits whom he paid handsomely This learned congerie of orthodox Pundils helped Sri Rorooah in the Mechanical portions of his literary end cavours As an official too he won the trust and confidence of the Government In the winter of 1888 Sri Borooah became ill A sudden attack of paralysis, aggravated by an ill advised sea bath disabled Ium, and he took lere for thiree months He went to Calcutta, lived at the Ballygunge resident of his old friend Sir Tarahnath Palit and placed himself under the treatment of the best allopathic homeopathic and Azur physicians of the day But even their united efforts failed to cure that fell disease Srı Borooah passed away in the afternoon of the 19th January 1889 I slerary 11 orls Sri Borooah s literary career spread over a period of tu clic years only, and considering the shortness of the period the character of lus productions both in their qualitative and quantitative aspects was simply marvellous Flis Lnglish Sansint Dictionary appeared in three volumes Lctween 1877 and 1880 and for many ycars it was the only work of its kind written by an Indian On the completion of this magnum of us Sra Boroorh was congratulated from all quarters including among them thic illustrious naines of Lord Northbrooke Coi crnor General of India and Pror i Max Vuller lo the second and thurd volumes of lus Dictionary Snı Boroval prefixcil two other onginal and useful work, viz hus Ilgher Sanskri Grammar and Ancient Geography of India respectacly This was followed by an edition of Bhavalılıuus Vahatırachantam with Sri Boroo is lucid commentary in Sanskrit called Janat rambhasa after fus bclosed brother Jantlıram Bornoah Sri Boronah s next leto iry vontures were first a criti al dissertation nanırd, Bha abhuli ard his place in Sarsi ne literature, which contained in exhaustive treatment of the Romare drama besides Bhavabhuti and his age, and secondly, A Companion to the Sansi nl. reading ander gredictet of the Calella Laterity, being a few notes on the Sanskrit texts selected for the I I and BI Examinations Small thought in Bulk the latter books are an important contribution to Sanskrit xholarsłup Sr Boron alts comments were usatse rather than detailed l'he neut luter in enterpric of Sn Barryih way, to quote Vr RG Dutts word a Sinent grannar er fornsdall vC and cruditi In 12-31, Sri B memuah projected the compilation of Iromficherne Commor of the Susshot 147924", Critud! frclytical and Historical in tuekse solumes of one thousand pages cach Ios object as dmcnbed In Sn Boronah 11 a promperlus wluch was arculated among hus friends, and in ets and prin tons of Sansknt culture was to implif the n's of graminar as far as prutyle to exanune their lustorical month and illustrate the full from the exisuns ·(151 literature, both ancient and modern, and to offer a complete commentary on all the Vedas The first volume of the scries, which was on Sanskrit Prosody, came out in 1882 under the somewhat eccentric title of Volume X. The next volume was on Letters and their changes, Nanartha-Samgraha, which came out in 1884 as Volume III of the series. The learned world was startled at the encyclopoedıc character of Sri Borooah's great under. taking. Professor Max Muller wrote to Sri Borooah from Oxford, "I confess I fell almost overwhelmed by the grandeur of it, but if only you carry out some portion of it, you will have done a very useful work.... It is a great undertaking and will require for its completion a long liſc, a long purse and long patience." Sri Borooah did not live to complete this great literary project. The remaining years of his life were spent in publishing scholarly editions of Saraswalıkanthabharanam, Amara's Namalinganusasanam with the commentary of Kuroswami, Dhalukosh and Dhalurnttisara Besides thesc Sanskrit works, Sri Borooah had arranged to compile a Dialectal Dictionary of the Bengali language, and had for this purpose negotiated with the Government of Bengal for its help and co-operation. Sri Borooah was a Sanshrit poct of no mean order. In his edition of Mahalıra-chartam lie had added towards the end of cach Act a few autobiographical verscs in Sanskrit. These scattered lines, and his Inrocation to the Sanskrit Musc prefixed to the second volume of his Dictionary, show how this eminent Indian Sanskritist had assimilated the rhythm and melody of the language of his forefathers. Conclusion. Sri Borowali's useful carcer was cut short by his untimely death; but his indcfatigable exertions on behalf of Sanskrit icarning will always be an examplc to the rising gencrations of India Ilis carnestness of purpose is best manifested in his confirmed bachclorhood. As a member of the Indian Civil Service, cnjoying the highest cmoluments and honour open to an Indian, Sri Borooah could have lived a life of case and comfort. But Sri Boroosh whosc love of Sanskrit did not allow luim to share his heart »ith any carthly objcct preferred to remain a bachelor; and when he was pressed by any friend to marry lic would simply point to the vast array of books in luis magnificent library and say, "This is the darling of my life demanding from mic my best energy and attention." To Sri Boronah "Sanskrit is dcarcr than any other language. Its music has charms which no words can express. Its capability of representing every form of luuman thought in most appropriuc language is probably not rivalled, certainly not surpasıed by any other langtuigc." Sri Borsoal always regretted that "Sinshrit rescarch seemel yet to attract cry few scholars," and lie hoped that the day is not distant when our countryinen will care more for our lioune literature than Ilicy do now for Slukespeare and Bacon, for Addison and Johnsin." Sri Boronali's broades muulook, his inter line of Sanskrit, and leis rcaliution of the glorious past and the present deradeace of the Dart-lihaska D ·[16] led him to neglect the more immediate demand of his own mother language and literature, viz Assamese, which could not well afford to spare a inan of genius of Srı Borooah's calibre from its service, but on the other hand, it freed him from the provincial patriotism which sometime forces people to lose sight of the greater demands of our common mother India Sri Borooah used to say when any of hes zealous countrymen tried to impress upon his mind the necessity of diverting his literary activities towards the cause of Assamese language and literature,—"whatever I do for our common mother India will be shared in due course by my own Assamese fellowcountrymen who form an essential factor of the greater Indian brotherhood ” Srı Borooah's passionate devotion to the cause of Sanskrit learning displaced all other ties from his mind He was extremely reserved and uncommunicative, and did not like to court ephemeral glory and reputation by playing to the gallery, or by making speeches at the slightest provocation As a silent and unpretentious worker, who maintained the lofty tenure of his mind and the steadfastness of his purpose in the midst of the career, Srı Borooah occupies a place of honour in the rank of the selfless servants of India What he could do had he not died at the age of thirty-nine remınds us of the measureless potentialities of the glorious 'might have beens" of the world of which Sri Borooah is a remarkable example Here we cannot resist the temptation of quoting the beautiful words of Srı Borooah's great contemporary, Srı Bolınarayan Borah-one of the pioneer Indian Civil Engineers from Cooper's Hill, England, -"Srı Borooal's singleness of purpose was his great characteristic The industry and application which it demanded made him lead a too sedentary life He sought little recreation, relief, change and variety He burnt his candle at both ends, had naturally to pay the inevitable penalty His life was a metcoric flash and blaze, which burnt up the substance in its lightning course, dazzling mankınd for a moment and disappearing for ever from vicw" ·PREFACE 1. In this volume, I intend to treat of letters and their changes. There is no grander subject for the student of sciencenone more interesting to the student of language. The immense power which man now wields over matter and force—which is daily astonishingly increasing and which has contributed so much to widen his material comforts is not a little due to the most wonderful medium of thought, which has enabled us to utilize the labours of our forefathers, to thoroughly test and fully and correctly store up our knowledge, and to accurately convey it to others. It is this invaluable inheritance which has unapproachably raised us above other animals. It is this inestimable boon which props up our social organization and makes it spiritual and God-reaching. Its influence is greater, greater the scale of civilization. In the most civilized countries, it directs our destinies and models our movements. What this language is how it has grown and developed is necessarily of the deepest human interest and must command the sympathies of the most materialistic man. 2. Thanks to the disinterested labours of great western scholars, much progress lias been made in the study of these profound questions. We liave come to recognize resemblances cven in the face of distant nationalities separated by formis, sounds, and systems and to form some idea of the different states of civilization in the different stages of luman progress. But we have scarcely advanced beyond the threshold of the grand museum of philology-We have hardly formed cven a rougłı idea of its outlines and the variety of its contents. We scene of Sanskrit is the samc as 751 of Hindustani-lego of Latin and so on. But what is this FT, through what stages (if any) it has passed and how has it come to possess the senses assigned to it--questions like these arc utcrly unsolved and we are completely shut out from the truths directly and indirectly underlying their solution.

·[ 18 ] 3. It will be asked what is the good of these cnquiries ? Whether we can arrive at any definite results and if so whether we shall be gaining hy such discoveries ? To the first objcction, I reply that it is too hasty to prejudge a question. If workers have hitherto failed, it is partly due to the imperfect materials at their command and partly to filling up the long gaps by their own imagination. Their very errors ought to make us more cautious to draw more from facts and less from imagination. It is never easy to discover truths. But the honcst searchers deserve as much sympathies as the fortunate discoverers, who have immensely profited by the labours of their predecessors The second objection is easily met If we can satisfactorily prove the evolution of any one language from the simplest elements of animal life, we prove the evolution of every language-We see more clearly the connection and inter-dependence of different languages and have a firmer grasp of human life—its origin, course, objects, and cnd.. There are plulosophers who see no good except in material comforts and who would, if they could, put down with a high hand all classical studies They forget that mind is the seat of all pleasure that there are purer and loftier pleasures than matter can ever afford—and that so long as man and mind are constituted as they now are, knowledge will ever continue to be the most prolific source of human happiness. 4. For the most minute and impassioned study of these. questions, no language is comparable to Sanskrit. From the earliest times, we have a long unbroken series of able gram. marians devoting their whole attention to their thorough consideration. They tracc back all words and expressions to roots and affixes, which do not altogether amount to three thousand. No better explanation could be given of grammatical compounds, which one their origin after a language is formed and play such an important part in all the growing languages. In the literature of India, their influence has been so great that any superficial observer may conclude Sapskrit to be the most artificial language in the world. But it is only in the domain of thought that these inventions are principally to be met with. In all that concerns our household affairs--in all ·[ 19 ) that surrounds us in nature in all the remnants of earliest thought, Sanskrit to be expressive must use primitive compounds which have withstood the wear and tear of ages and are still used with slight modifications in all the vernaculars of India. And the reason is obvious. Side by side with the few Sanskrit-cherishing people, there have been all along a vastly larger population clinging to the old names and associations, whose influence Sanskrit has never been able to shake off. The question of the origin and formation of the primitive words brings us at once to the question of the origin and nature of the so-called roots and affixes. Hindu grammarians are silent on these points. But no question is of more vital importance in the study of language. 5. Fortunately from the carliest times, long before the distinction of roots and affixes was made, we have on some of these points the calm speculations of the most meditative of our Vedic seers. Language was comparatively so transparent in those days, they had so exceptional advantages of studying the peculiarities of local speech, their views are put forward in such simple unbiassed and often hesitating way that one at once feels the utter absence of dogmatism in their views and the best way they shew us of approaching these questions. •To Pānini and his forgotten predecessors is due the great credit of reducing the difficulties and apparent mysteries of language to a great minimum. To the still earlier philosophers is due the great credit of dissecting some of these fundamental forms and shewing up the simplest elements of which they are composed. Their vicus are based on the grand principle of diversity of words from similarity of analogous sounds, which is so cas)" to understand and so clearly seen in all the spolen dialects of the world. Man can modify but cannot upsct naturc. Panini is theorctically supreme but not cten he and his most enthusiastic followers have been able to shake off thc influences of nature. The thcory of these changes is tacitly recognized by them in thc artificial, false ctymologies of hundreds of pairs of words and is openly avowed and amply illustrated by some of the Icxicographers who never question his authority. To understand the origin and development of language-to sec .

·[ 20 ] how man has risen from animal life with his noble endowments we should most patiently study the nature of these changes. with all the light of written and umyritten literatures of India, We should carefully examine the theoretical exponents and professed registrars of words and minutely study not only the most copious and diversified literatures of our country but also the inexhaustible little-changing sacred repositories of popular speech. The journey is full of ups and downs and often lies over unbroken barren tracts, but the gorgeous panorama which awaits at the end and unveils our ignorance must excite the enthusiasm of the dullest soul. 6 One is appalled at the first sight of Sanskrit. There is no end of words-no cnd of roots—no end of new words that can be derived from cvery one of these roots But Panini and other grammarians have reduced their original number to about three thousand. Older philologists have derived some of these roots from simpler roots. Examine the remainder by the test of analogous sounds and you will find that the original sounds are only about a hundred, about twenty being natural- -huinan sounds—the animal expression of interjal feelings and the rest imitative sounds formed on the analogy of the cries of birds and beasts and the noise of the motion of natural objects. There can be no end to imitative sounds. Every language shews constant additions from new experiences and new additions to our knowledge. The purely human sounds also receive large additions and modifications from these constant additions to our iinitative sounds But their original diversity is extremely limited and sounds similar to those which explain the origin and development of Sanskrit--probably explain the origin and development of every language in the world. Different languages may have differently originated. But their origin must be as simple as that of Sanskrit. 7. The evidences on which these views are based are so vast and complicated that even under thc most favourable circumstances, I cannot hope to give it a systematic shape for scveral years to come. Some of its departments are, however, broadly marhed and capable of separate and independent treatment. In this part, I submit for the consideration of the ·[ 21 ) Icared world the best direct and indirect lexicographical evidence we possess I shall shew in the body of my work the . light they throw on the multiplicity of words from similarity of sounds and similarity of characters I shall corroborate the direct evidence by copious unmistakable citations from other authoritative writers But in all disputed points not admitting of direct demonstration, indirect and circumstantial evidence is more valuable, as entirely free from the prejudices and weaknesses from which even the most liberal minds are not free I accordingly earnestly invite the serious attention of my readers for the careful consideration of the most important inferences we are enabled to draw not only from the texts here put forward, but often from the mistakes and various readings which I llave endeavoured to note 8 Sanskrit lexicography is broadly divisible into Vedic and general and special vocabularies The first is too important to be silently passed over It is the nucleus of the various Vedic "commentaries and the best history of the growth of our earliest ideas It will have my camest examination in the general introduction The other hosas cither treat of names of things (17) or of words used in many senses (srirata) Many of the important words of the former Kosas necessarily come under the latter Their other words are mostly either undisputed or unimportant I shall have occasion to refer to important words his class under the rules of Panini and the greater part in the body of my work It is thc 779714 or homonymous words as treated in our best Kosas that I now present before thc public I do so partly for lexicograplucai purposes to gre in original the views of our lughest authorities But my principal object is lustorical, to shew how words and scnscs multiply A carcful cxamination will show that in cicry grimmatical word, ci cry sense is clearly traccable to the original idea or iders cons cyed by the root or the component parts of thic word and wherei er any sense is not so traceable, it is clearly duc to mistakes of writing and in a few cases to misconception or misuse and icry rarcly to arbitrary use The sumc remurks apply to primiusc and ſorcign words, although in such cases there is a greater vcl over thar history, ·[ 22 ] It will also revcal that many words are nothing but different forms of the same sounds or similar forms of different sounds. The former owe their origin to natural causcs; thc latter to clerical mistakcs. I shall slicw in the body of my work what usc can be made of these materials. 9. I have selected for this purpose the following Kosas: (1) thc Nānārtha Varga of Amara's Nāmalingānushāsana =A.=, (2) Vishva Prahasha of Maheshivara=Vis,=fa., (3) Hema Candra's Anchurthasamgraha=Hem... (4) Anehartha Kūnda of Halāyudha's Abhidhāna Ratnamālā; (5) Nānärtha Varga of Purusottama Deva's Trihāndashesa=Tri.= f7. (6) Nänārtha of hus Hārāvali=Har.=T. (7) Medinihāra's* Nänārthashabdakosa=Med =À, (8) Anchārthadhvanimanjari (Nānärthadhvanimanjarī in Wilson, No. 249 in the Bodleian collection) of a Nſahālaxanaka=Anch.=, and (9) Mätrhä Nighantu-Mat.-T, I shall also give extracts from (10) Shāshvata=Shả =, (11) Elāxara=Elā.=, and (12) Avyaya=Avy.=eu Kosas Most of these are of high authority and Vishva, Hema, and Medini are the fullest Nānārtha Kosas we posses No other hosa older or later which I have been able to read in original or from second hand quotations can be. compared to these in fulness of exposition Besides there are very few new facts to be gathered from other hosas, as they have been generally compiled not from the unlimited fields of Sanskrit literature but from the manuscripts of the older Kosas in all their mistakes. Extracts from some of these Kosas will be given in the notes, whenever there is anything new oi interesting. 10. Amara is the oldest of those Kosas and of high authority all over India. Its Nānārtha Varga is not as full as in the special Nānārtha Kosa, but is of considerable importance in tracing back the senses of words. Its arrangement is simply by final consonants without any attempt at further classification *Theof ôfait is short under P vi 3 63 like Kālıdāsa, Dharanidhara, etc. The Kosa is often called Medini, but Medını appears to be the more correct spelling "पट्शतगाथाकोपप्रणयनविरयातकौशलेनायम्। मेदिनिकरण कोष प्राणवरसूनुना To " Mallnātha always calls Dharanı and not Dharani ·[ 23 ] The Avyayas or indeclinable words are placed in a separate class, arranged according to final consonants although not shown as such in the printed editions. No rule has been followed in arranging meanings so that it is often difficult to know without extraneous evidence which meanings refer to which words. 11. The next in age and by far the most complete Nānārtha - Kosa is the Vishva Prahāsha generally known as Vishva Its arrangement is first by final consonants, divided into monosyllables, dissyllables, &c., ultimate consonants being regarded as a separate syllable, as eg. afon under three syllables, HET<TT under four syallables, and so on. The final arrangement is by affixes, words with the same affix being always grouped together. The only difficulty in finding out a word is to find out the group to which it belongs The arrangement of significations is also much superior to Amara's as the first notice of a word always precedes the senses specified under it, there being only one or two apparently unintentional exceptions in the whole work. But the language is occasionally obscure-the genders of words are not generally stated in words -and accurate manuscripts are extremely rare. 12. Professor Horace Wilson has shewn Maheshvara - belonged to the first half and Hema Candra to the second half of the twelfth century. The first has left us some account of himself and the date of his work Hema Candra's date is fixed by external evidence. The verse in Keshava's Kalpadru quoted in § 33.7. corroborates the view of that illustrious scholar. The arrangement in Hema Candra is quite different. The first classification is by syllables, next by final consonants, and lastly by initial letters more or less alphabetical. The language is not quite so obscure-the arrangement of interpretations is excellent and the nominative is always used to indicate gender. 13. Professor Wilson was of opinion this Nānärtha is spurious and a mere transcript of Vishva. He wrote, "finally with the exception of the arrangement which is peculiar to it, the second division of the Abhidhāna Chintamani is precisely the same as the Vishva Kosa, following that in every word and .

·[ 24 ] interpretation, and sepeating its obscuritics and mistakes: one of these works must thercfore be a transcript of the other, and as there is every reason to believe the originality of lſaleshvara's work, it follows that the Nānärtha part of Hema Candra's vocabulary is borrowed from the Vishva."* It is dificult to understand whicther this opinion was bascd on a careful comparison of the two texts or a mere cursory examination of some of the words treated in both. The arrangement is achnowledged to be different I have shewn how completely the two classifications differ. Maheshvara's idea of syllablc is peculiar, as already described. Hema Candra's is strictly grammatical Maheshvara follows the modern alphabct and regards er as a different letter coming after . Hema Candra takes the grammatical view and brings it under c. The style is also entirely different. Hema Candra is as usual terse and vigorous. Maheshvara is prolix and profuse, indulging here and there in the most difficult metres, approached by Rabhasa and Dharani alone. There are hundreds of instances in which they disagree both as to words and interpretations and probably not a hundred cases in which they entirely agrec. The use of the same uncommon expressions under a few difficult words seems to shew that Hema Candra had the use of the Vishva in compiling his Nānārtha. But it is impossible to regard the latter as a transcript of the former. I cannot also agree as to the spuriousness of Hema Candra's Nānārtha Samgraha. The style is the same as of the general section and every manuscript which ends in it concludes with the words ' fer framan 774414 4141844 lug go,' shewing by the use of the words or general section, there is another section or sections to the work. 14. Halāyudha gives a full account of himself in the preface to his Brähnana Sarvasva.* He belonged to the court of Laxmana Sena and was therefore a contemporary of Hema Candra. The first Laxmana Sena is, however, placed in the latter half of the 11th century, in which case Halīyudha would be anterior even to Mahcshvara. His work is to some सामान्यकाण्ड *Preface to Dictionary first edition, 1 32.

·[ 25 ) extent original, but very meagre. Its arrangement is quite arbitrary and among the indeclinables, the Nānārtha and Clārtha words are mixed up, as e.g. "परित सर्वतो विप्वर समन्ताच्च समन्तत along with "प्रत्यक्षसहशो साक्षात्". The wording is also bad, often conveying by implication what ought to be stated in plain words 15. Purusottama Deva is regarded in Bengal as a descendant of Halāyudha and cannot have flourished before the latter half of the 13th century. The internal evidence of his Varna Deshan, corroborates this view. Wilson regarded him as anterior to Malieshvara, but it was a mere surmise. His Trikanda Shesa is a supplement to Amara and is arranged exactly alike. His Hārāvali is a collection of rare words and its - Nānārtha part is divided into two sections--the first of halfverses containing 54 words and the second of fect containing 72 words. Both of these works are of considerable authority among our Pandits, But with the exception of one or two new words in the Hārāvali, not of any importance,* there is nothing new in the Nānārtha sections of cither of these Kosas. On the other liand, there are good many omissions of most important and difficult words. It may be argued from this that Purusottama preceded Maheshvara, but it only goes to show that he was not sufficiently acquainted with Vishva. Purusottama's Dvirūpa Kosa as will be shewn in † 35 appears to be entirely borrowed from Maheshvara's Shabdabheda and arguments might be adduced from his Varna Deshan that hc was generally acquainted with Vishva. Purusottma Deva must not, loncier, be confounded with another grammarian Purusottama Bhatticīrya, the author of the Ratnamala, who Nourished in the 16th century. 'बाल्य म्याक्तिराजपण्डितपः श्वेतागुरियोग्यनछोमिातमहामहम्न्यन पद दत्त्वा नवे यौवने। परमं यौवनोपयोपमपिरमातालनारायण. श्रीमालश्मनमेन देवनपविधर्माधिकार ददौ ॥१०॥ fAs c. 8, P. Thus is notling but , which is beiter explained in the other Kos3 E9177917 is the literal sctisc. Tie General sections are hoxect important, as reproducing the views of l'opilita and other old korukiras.

·[ 26 ] 16. Medini's work succeeded the Koșas described above, as they are all mentioned in it. He is himself quoted in the Pada Candrika, whose date Colebrooke has fixed as 1431 A.D. Medini, therefore, must have flourished before the 15th century and I assign him to the latter half of the 14th century, as Purusottama Deva from the degree of his relationship to Halāyudha could not have flourished before the first half of that century. The work of Medini is as full as of Maheshvara. and Hema Candra. There are some additions, but on the other hand there are some omissions. The arrangement of words is midway between Vishva and Hema Candra. They are arranged first according to the final consonants and next according to syllables as in Vishva, but the final arrangement is more or less alphabetical as in Hema Candra. Ultimate consonants are regarded as separate syllables as in Vishva and words like afant must be looked for under three syllables and so on. In onc manuscript, words in e are separately arranged after & as in Vishva, but this may be due to recasting. The arrangement of interpretations is as good as in Hema. Candra, the explanations never preceding and always continuing till a second word begins. The genders of words are often expressed in words, but this is not always an advantage as in the case of feminine words it is of much more importance to know the form of the stem. The language is not more perspicuous than of Hema Candra, as it teems with difficult and. ambiguous terms. Aſedini names many other sources, but it is doubtful whether he knew them all personally. It is the custom among Hindu writers to refer to authorities noted by preceding writers of the same class and I have grounds to think Medini perhaps shared this failing to enhance the value of his work. With the exception of a few words and a few interpretations which are due to Medini himself,* every line of his work is clearly traceable to the Losas already described and specially to Vishva. Nine-tenths of his work are its mere reproduction *Take for instance 44, more correctly described as a people by a later writer. This apparently refers to the Mags, with whom in Niedini's time communication appears to have been only by sea.

·[ 27 ] word per word or with the most immaterial changes. Some of the differences, as for instance in fanate and TETO are due to Medini's desire to improve, but really his inability to understand his guide. I cannot for a moment compare him with Maheshvara either in erudition, general ability, or originality of mind, but he was probably sincere in his own cstimation of Maheshvara when he called Vishva 'abata' or 'very faulty'. 17. Anekārtha o Nānārtha Dhvanimanjari is a com paratively recent work with words arranged in three sections of verses, half-verses, and feet. It is to a great extent an original collection containing both new words and new meanings. Some of these meanings are the etymological senses of the words described, but are rarely to be met with in use. A few words are doubtful, although defensible. This Kosa has not been made much use of by the modern lexicographers * 18. The Mātrkā Kosa describes the letters of the mediaeval alphabct containing and after 9 and 7 and # after z. It appears to be a very modern vocabulary probably of the seventeenth century and is based on the mystic literature of the time and not of practical importance. But it vividly shews thc additions to our words and meanings from purely artificial inventions. 19. Of thc urce other Kosas from which extracts have bcen given, the Elävara Kosa and the Avyaya Kosa are very modern and unimportant. The first describes the meanings of the letters and a few monosyllables: the second of indeclinables. • Thc Nānārtha Samuccaya of Shashvata is a much older and far more important Kosz. It is mentioned by Medini and its name Nānārtha Samuccaya seems to have been borrowed by Dharani ($ 33.3), who is himself mentioned by Medini. Shāshvata must havc, tlicrcforc, lived in or beforc the 12th century. Thc arrangement of words is by verses, half-verses, and fect. The language is generally perspicuous and as the words cyplained arc oſtcn rcpcated over and over, thc verses like *Since the above was written, I find the verse-section agrees much with Gıda Simlin's Nānårth Kosa Gada Simha is a well-known grammariin. Ils agc would determine the age and obligations of this Xapanaka.

·[ 28 ] those of Anekārtkı malc a deep impression on the memory The Kosz has recently been edited by Professor Zacharoe of Greifswald But I have not drawn much from it, as there is not i single new word or new sense in this collection and it is useless to enlarge the already bully size of this volume 20 My alphabetical arrangement of these Kosas is based on the following editions and manuscripts (1) Vishva Prakasha Vis =Benares Edition Samvat 1930 Full of typographical errors and very unreliable Vis A = copy belonging to Pandit Mukundarama Shastrı All his Kosa manuscripts are complete written in excellent hand and accompanied with more or less marginal notes and except the Haravalı arc to a very great extent correct and reliable Vis B =an old but incomplete fragment belonging to another Benares Pandit The handwriting is bad but the text is pretty correct Vis C =the Benares College copy Written in very good hand and pretty correct Al though these three manuscripts belong all to Benares they are apparently of different families and differ in most material points I 1539 India Office 1539 (Colebrooke) Complete and very fair I 1937=India Office 1937 (Taylor) Does not contain Shabdabhıcda Prakasha Very fair I 246c India Office 246c belonging to the same family as I 1539 1 3226 - India Office 322b Boldly written but not complete Several lacunae Viso = Oxford no 415 apparently a copy made for Wilson from I 1539 (12) Hema Candra Hem Renares Edition Pretty correct as far as it goes but a few lines wanting here and there 1807=Calcutta edition of 1807 the Original of the Benares edition Hem A =Benares College manuscript has some lacunae but generally supplies the omissions in Hem Abruptly ends in the beginning of the Avyaya Scction Written in cxcellent hand I 2053=Ind a Office 2053 Old reliable copy Wanting a page or two at the end I 2533=India Office 2533 Clearly written but very incomplete ending in the middle of the dissyllables in 7 Accompanied with division of words and their explanations in vernacular I 2698 --India Office 2698 Belongs to the same family as the Calcutta and Benares Editions (112) Vled ni Med ==Benares edition Full of mistakes 1807=Calcutta edition of 1807 tie original of the Benares edition Med A = 1 copy belong ing to Pindit Mukundarama Shastrı Med B =Pandit Somanatha Sharma s edition Careful but admittedly based on Wilsons Dictionary and not therefore always reliable Vied C=the Benares College manuscript in ·( 291 Bengalı characters Probably copied from a copy with marginal quotations from Vishva, as some of the verses are exactly the same and differ from the readings of the first four I 2810=India Office 2810 Arranged for Sır Charles Wilkins I 2835=India Office 2835 With English explanations of good many meanings by Capt Fell (ru) Amara A =Bombay edition of 1877 1807=Calcutta edition AA -a very old Bengali copy belonging to a Benares Pandit Amara is the Kosa most studied all over India and the disputed points have been noted by its principal commentators (0) Trikānda Shesa Tri =Benares Edition 1807-Calcutta edition of 1807, the original of the Benares edition Very fair Tri A =a copy belonging to Pandit Mukundarāma Shastri I 993=India Office 993, belonging to the same family as the printed editions 1 1575=India Office 1575 or a different family but with several lacunac (ur) Hāravalı Har Benares edition 1807=Calcutta edition Har A =a copy belonging to Pandit Mukundarāma Shastri I 1577c =India Office 1577c Of the same family as the printed editions Not one of these is wholly reliable (uri) Halāyudha Hal Benares edition Full of errors, but they are obvious India Office no 588 is not better There is also Aufreche's edition (v) Anekartha Anek -Benares edition Anek Allukundarāma's copy Anek B =another Bentres Pandit's copy I 2544 = India Office 2544 Incomplete and not reliable Wilson no 249 in the Bodlıcan collection las not becn made much use of (rr) Alätýka Aſat =Benares edition Mat A =Mukundarama Shastrı s copy 1 2514 =India Office 2544 None of these wholly reliable (x) Shishvata Sha za full and pretty correct copy belonging to a Benares Pandit I have since compared with Prof Zachariae's cdition and in the two or three cases of difference of readings, I stand by my original (xi) Ekāxara Kosa Eka =Benares edition Very fur (rr) Anaya Koşa Avy =Benares edition Tull of mistakes But my references arc very few 21. The first principlc I havc cndeavoured to follow in cdiung thcsc Kosas is to strictly follow the cxact victs of thic authors so far as they can be ascertained from the works themselves in the principal centres of Sanskrit learnung, transcripts are generally madc by thc sstitcr class without the Icast knowledge of inskrit At Benares, for instance, ·( 30 1 copying is considered the province of the ignorant and the most moderate Pandit will take it as an insult if he was offered such an employment. Even where Pandits do copy, they are liable to all the errors of ordinary copyists. It is accordingly most unsafe to base any definite conclusions even when manuscripts agree, much more when there is great difference in their readings. Since the days of* Wilson and Rādhākānta Dev, Kosas have not been much studied in the original transcripts. We owe a great deal to the German Dictionary and Tārānātha Tarkavācaspati's Vācaspatya for copious illustrations and other improvements. But as regards Kosas, the latter has added nothing new and the former has drawn only from the printed cditions. As these are not always reliable, I have had to tread the whole ground anew but whether with success the public can alone judge. I have already explained the arrangement of the Kosas In most of them, the final consonants are clearly specified. We also generally know the initial consonants in Hema Candra and Medini and the form of the affixes in Vishva. In the Kosas, arranged according to verses, half-verses, and feet, we also know how far a word runs--what are its interpretations-and whether there have been any interpolations. I have steadily kept in view these principles to determine the forms of words and the lengths of their explanations. 22. A few illustrations will suffice. Vishva notices a word atit in words cnding in 7, not o Hence it must be writt, whether the manuscripts write to or unitat. Medini also *Although there are instances in which Wilson differs from the Shabdahalpadruma, there are so many coincidences of omission and commission that I am inclined to think the same Pandits worked for both Take for instance, BET7 It is in all the Kosas, but not found in either. Tako again T13. It is in all the editions and transcripts of Medini, but not found in Wilson or Druma. Hundreds of similar instances will be found in my notes Kalpadruma is fuller and much more copious, but the foundation is the same. Both the works exhaustisely treat Medini, but the same attention does not appear to have been paid either to Vishva or Hema Candra. In many ways, however, both of them have been of great assistance to me and I have the pleasure publicly to acknowledge it.

·[ 31 ] noticcs the same word in the same class in the same senses. There is stronger evidence in this case, as he notices also a word unter in words ending in T, which agrees with unita only in the ordinary sense. Traitor is noticed by Hema Candra in the ordinary sense in the general part 3.165 and amatot by Amarn in the special sense in 2.4.9+. ग्रामीण or ग्रामीन is not found in the Nānārtha portions of Hema Candra, Amara, and the other Kosas I have consulted. We have therefore the authority of both Vishva and Medini for a word erstur differing from unity in all the special senses and I know of no evidence whatever for coupling ग्रामीण with the special senses of ग्रामीन. Yet amita is altogether omitted in all our Sanskrit Dictionaries and is only noted as a rejected reading in the German Dictionary. It may be said ma is grammatically wrong and arrito has therefore been substituted for THt. But in that case this ought to have been definitely mentioned to cnable us to know on whom the responsibility lies. Traitor as a secondary (afea) derivative is formed under IV. 2.94 and as no special mention is made of the dental 7 like Twita under V.1.9, the commentators give only the former form under IV.2.94. But there are so many fictions connected with Panini that he may be quoted to defend cvery form we meet. In this case, we are simply to say that ur in thesc scnses comes under ehf (VIII.4.39) and the critics arc shut up. Then again thcic can be a compound white with when the 7 will be dental under the general rules of Pånini. But these are grammatical arguments which have no force in historical discussions. If te wish to know what is grammar, uc ought to rise abovc its technicalitics and take into considcra. tion all the unmistakable cuidence whetlicr favourable or hostile. 23. Next take the case of a and a*. Here the lexicographers differ so much that it is most interesting to study their views to see the connection of the tiso sounds. Take for instance faf=7 According to Amara, Vishva, and Níedini, the final consonant *I am glad to find that my ichs bwe the support of so great an authority as Pirusottamu Dan See llic pasuage from his Varna Desiuani ş 36 note. с ·[ 32 ] is a*. It is a only according to Hcma Candra. We do not know anything about it either in the Hārāvali or in the Ane- Kārtha. There is no allusion to fafara in any of our big dictionaries. Take again ac and other words derived from the same root. According to Hema Candra, it is a as he always puts them after the labials. According to Medini, it is a, as he always puts them after words beginning in 9 and before words beginning in 7. † There is no rootą orą in the Pānincan Dhātupātha according to Mādhava. But Vopadeva gives a root 4 different from a and in the same sense. In some cases, as for instance ax and as, the positive evidence of the hosas is all for spelling with a not a and yet the analogous forms 94 and ac are alone met with in our modern dictionaries. 24. The next principle I have followed is to take the assistance of extraneous evidence, when the authorities themselves are not clear and such evidence is not opposed to their declared views. Take, for instance, afufteta This word is spelt graficora in most of the manuscripts and hence it is derived from fat both in the Shabdahalpadruma and in Wilson's Dictionary. Our Pandits never admit their ignorance and are consequently never slow to invent etymologies and explanations without the least hesitation If they liad been more candid, our labours would have been much narroned. This spelling and this ctymology have been followed in the second edition of the Kalpadruma and all the editions of Wilson, including that of Pandit Ram Jasan of Benarcs. Yct I havc no hesitation in giving officer for afifera Pānini's viii. 3.86, and Vamana's illustrations leave no doubt on the point. It has also the sanction of all the independent modern lexicographers. The German Dictionary has the indisputable credit of being the first to give the right spelling of the word and of *u s. I. 15+ does not at all clear the point as there is nothing in the Sūtra to shew whether it is a or T. Yiska derives for at from gor but the spelling of this disputed, some asserting a and others 2. In a few cases, Shabıdakalpadruma notices the distinction and summarily dismisses Vledini's views as wrong The subect deserves much more consideration, ·[ 33 ] noting affidata as an optional form. Dr. Goldstucker is more profuse on this word and questions the correctness of the form afafareita. The present edition of Kāshikā openly applies optionally to the rule but Bhattoji seems to be opposed to it and this position has been taken up by Pandit Tārănātha Tarkavācaspati in his great lexicon. I shall have my say on this question when discussing that rule. As regards afiftora, there can of course be such a word, but it will be grammatically neuter and we know of no use of this word in the senses specified in the Kosas. 25. Where neither of these principles apply, I have com. pared the manuscripts and given the readings best supported by presumptive evidence. Take for instance of This is the reading in Shabdakalpadruma and Wilson and it has been followed both by the German lexicographers and by Professor Monier Williams. I do not, however, find a single illustration oferr in any of these works. There is no such word in Childers' Pali Dictionary and I do not know host it is defended. TTT for era is, however, found in several manuscripts. This reading has been noted in the German Dictionary. It explains the origin of the several senscs specified and I know of its use in some of these senses. I also find that the Nagari is often written like (99 is in several manuscripts spelt 776) but I do not remember the opposite confusion of E with 7 When we therefore find I in some manuscripts and in others for the same word, it is proper to conclude that the proper spelling is तु, not r Hence I give हेतुक, not हेरक I cannot say that there is no word , but until its existence and use are clearly proved, we must be slow to admit it in our lists. 26. Take another instance faust, where I agrcc about the word itself but not about its imports. Here under the senses, some manuscripts read heart and some dett. Shabdakalpadruma giies that and Wilson renders it by 'writing. Tlus has been followed in the two succeeding Icxicons. In the Dhātu. pātha, I read 'fefs That 'and as th="Titing can not be connected with cither of these senses, I prefer to which follows from them and is itself the origin of the sense 77. I am cmboldened to do so as I do not find any cvidence adduced ·[ 31 ] in support of thic sense IT7 Cson of this rcading is correct, I CI) much doubt whether it stands here for writing, as it is also used in other senses 27 Take a more difficult case of TG Manuscripts of Vishva gnc different readings-some 'Tearst arriturat joined to Thrt and others quitteiteTytoteit * In Mledini and Hcma Candra, there is no word toitz and 17's meanings are restricted to the first two senses specificd in Vishva I do not find qeft in any Sunshut Dictionary, but I find two more senses in Wilson under the authority of the Shabda Ratnāvalı Thus is repeated both in the German Dictionary and in the Vacaspatya I find from the India Office copy that this is exactly correct, Prin fahakufa being the second half of the verse But still the question is what has become of qaft=r? Has it been inadvertently omitted or the line in Vishva deliberately corrected by the light of the Shabda Ratnāvalı ? If it is an inadvertent omission, I have nothung to say But if it is a deliberate correction, I must remind my readers that Mathuresha is a very modern writer and that it is far more likely that his line is based on some misreadings in Vishva In the present case, no lexicographer has yet been able to quote any illustrations in support of the extra senses and they do not readıly flow from the etymology, while it is unquestionably applied to Gadura as the chief of birds and to Krsna as the master of the bird Gadura 28 This by itself may not be convincing to our readers But the evidence I have already adduced shews hou slow we ought to be to take for granted even what is found in what at first sight may appcar our best authorities I adduce a better illustration Under A 3 5 42 the recent commentator Maheshvara writes कुवल चोपन भुक्तापते.पि वदरीफ्ने। कुड्मले मुकुरै पुसि न द्वयोनरकातर इति मेदिनी There can be no doubt he quotes the whole verse as applying to 997 as there is no THAT in A 35 42 and the second line would have been entirely omitted if he thought it did not apply to 7 The second line is, however, generally read 547 To and thus is *This last is the readıng among others of India Office No 1539 I 1937 reads T&TT&T or TTT ·[ 35 ] the view from Wilson downwards If we regard मुकुरे मुकुले as is occasionally the case or substitute iga for use as generally found, the absurdity of Maheshvara's reading is apparent as कुडमल is the same as मुकुल ( कुड्मलो मुकुलोऽस्त्रियाम, A 2.4 16, कुड्मले मुकुलम्' Hem IV 192 ) The fact of कुडमल coming after कुवल Is no reason to regard it as a sense, as Medini's arrangement is not strictly alphabetical and we find great after 541 and so on 29 To understand all this clearly, we must remember how the Kosas have been compiled The first was necessarily an original collection founded on actual facts The Vedic Nighantu, for instance, contains words, most of which have been and all of which I believe can be traced back to the Vedas But that systematic and thorough examination, which we owe to modern science and European scholars, was unknown in those days People preferred their personal knowledge which was incomparably superior to ours to that tabular exhaustive classification which we consider indispensable in all such discussions Hence even in the Nighantu, although we cannot question the correctness of a single word inserted, the interpretations should be often received with great caution, as based on a few passages without copious comparison of all the passages bearing on such words Some of the mediaeval Kosas are also original collections containing grammatical words, whose existence we have no reason to doubt and popular words which are still found in the popular dialects But most of them are nothing but re-casting of older Kosas without even sufficient examination of manuscripts They stereotype a good many words, which owe their origin simply to mistakes of copying and their own misconceptions 30 Take for instance Medini's Tan and 7 In the older Kosas Vishva and Hema Candra, we have only one word 796 But a and Tresemble in Nāgari and some of the manuscripts probably contained 477 for qua7 Or it may be Kara thought the older compilers were faulty and he wanted to improve on them Hence he introduces a different word 997 in the place of the last two lines of Vishva's 47967 with the addition of a new Sense #terfa Nou Edigestive is the medical term for recenf Here he is quite right refoy is the literal sense We ·[ 36 ] can leave no objection to it. Thc scnscs Ts and after are defensible, but not in strict accordance with Hindu ideas, fire and myrobalans being regarded more as purifiers than as digesters. But how can the purifying expiations (Arafeer) be regarded as digestive ? The two ideas have no connection whatever and until any clear instances can be brought forward to shew the application of 7 to expiations, I must regard it as an invention and clear mistahe of Níedini, I admit many words and many senses owe their origin to mistakes and misconceptions and wlien these words and these scnscs are generally accepted, we are bound to admit them in our lists. But even in their case, we must thoroughly examine and iſ possiblc clearly tracc up their origin if we have the lcast wishi to successfully grapple the question of the origin of thc primitive sounds. 31. Where the external evidence is cicar but not convincing, I have not allowed it to outweigh the evidence of the manuscripts. Tahc for instance gener Under A. 2.4.22, Maleshvarn observes मेदिन्या ८वगंतृतीयमध्य त्रिकाण्डमेपेऽप्येवमेव It is quitc truc FTT is also spelt ET "The sounds are similar. The Nagari characters are also similar But there is nothing in Medini or Trihanda Shesa to shew that they are spelt with not and in the Benarcs cditions and some of the inanuscripts they arc clcarly spclt with not 3. Where the manuscripts harc been iny only guide, I haic bascd my conclusions on individual considerations. As for instance TI, Tit. This is the reading of a few manuscripts and also of Valestrarn under A. 3. 5. 10. as printed (there is nothing to show what wcrc luis actual vicus). But a good many read atit, for at it. I prefer this reading as the word is imitatis c and tlic fuller forins are inuch morc consonant to the genius of Sanskrit. But the rejected readings are all entered in the notes. 32. The difficulties of thic Kosas arc Inoun only to those ho have worked through them. The manuscripts are generally so corrupt that it is often difficult to distinguish the words from their imports and it is almost impossible to present a correct test of any of the great Vünirtla Kosas without com. parison with corresponding passages in the cognatc Kosas.

·[ 37 ] The alphabetical arrangement I have made, if correct, besides enabling us to compare the various Koşas and see how far they are indebted to each other, entirely removes the abovementioned difficulty. I have compared the words of my compilation with the first edition of Wilson's Dictionary and wherever I have differed from that distinguished scholar either in words or in interpretations, I have given my authorities in the notes and as far as possible shewn on what evidence his views were based.* I have not given the numbers of the verses, as the system of numbering is not uniform-most of the printed editions are not complete wanting verses here and there—and those who know the arran of the Kosas as already described will feel little difficulty in finding out the proper place of words.† Stems are shewn according to the views of the Kosakāras, eg. it is separately shewn from hotte as the latter will be found among the ri's and the former among the fa's, Ti is twice shewn under Medini as it is twice given, once among the gra words and again under the many indeclinables & When words are differently spelled by different Kosakāras, they are separately shewn in their proper places except in the case of a and a, which are shewn in the same place both to save space and specially to exhibit together the views of the different authors.ş If two or more words are described together, the passage is quoted under one of the words and references made this word under the other *In some of these cases as e & efa and arfe, I have been anticipated by the German Dictionary, but I believe there are numerous cases in which I am not in one esther with it or with the Vācaspatya fIn Hema Candra and Medını, one can find out words as easily as under the alphabetical system Amara's collection is small and has various alphabetical indices The printed Vishva and other copies differ in the arrangement of the verses The system followed by the Calcutta edition or Trikānda Shesa wholly differs from that of the Benarcs edition I have added no mark to distinguish the two classes as asajas must be obvious to the reader SI have followed this system also in the case of a few vowels, Hluch are optionally long and short under the general rules of grammar, ·[ 38 ] words.* Sometimes the same remark is made for inore than one word in which case the remail is given under the word to which it properly appertains and an extract within brackets is given under the other words. I 33. The Kosahāras morcover use so many rare and ambiguous terms that it is not always easy to understand then cven if we get a correct text of their works. Sometimes different Kosahāras use different synonymous terms and in such cases the Kosas arc mutual commentaries. In many instances, lowcvcr, they usc thc samc capressions and it is by no means always casy to interpret them correctly. The great work of Wilson is generally reliable in such cases. Where I have differcd, I have briefly noted the grounds or authoriues on which 1 rely. In thesc notes, I have made the use of thic following works: (1) Shabda Ratnivali (a) India Office 1512 Wamtunga few pages in the beginning of the Wānärtha section (6) Oxfund No 139 'Ihc g**** cral section () Oxford No 410 Ilie Vanatha section wanting a fu pages at the end My quotations are chiefly from 1 1512 Begins 2-3 ग्रामीत् ५मातलमण्डले नृपवुनै मर्मविन श्रीयुनं गाल गिलमानगान वीतिप्रतापाग्ग्यन । यद्दोर्दण्डप्रतापवादाने व पान्नगूर्यप्रभं प्रत्यथिक्षिति. पालक (का) रणभुवि शोभाकुना शेग्ने ।। तम्यय (') जगदेववीग्ननुज म्याती जगन्मण्डल ईशापानमहीपनि स्थिरमनिराजावर मो (परम्यो ') त्मव । तृप्दगभूमिपंदिनर. तर तीष्णाशुनण्ट गीन प्रनिदेशपाल (न)विधो मगेय्यमानोऽभवत् ॥ एनग्मादनि प्रतापमिहिर गतीनिमीतानिनिधीपरिभूपति मुमहिम श्रीगमदेव म्बयम् । मूगापान. मनन्द एव नापति श्रीमान् महीमण्डन गाग्नि दादामिप पुनन्दि भ्रूभनमात्र ती ।। तस्यानादान गुधारममयी गवान्यमन्नापिणीम् । नानानन्यविनारगारमा ज्ञान- प्रदानोग्गलाम् । धीरश्रीमपुश एप ननु श्रीगदानाय नीम् I.nds 'भाभीमानन्द गम्बि (') रामनुशाती निर जीवता श्रीमद्दनंभराप उगपतमति( ) श्रीम्पदामाऽपि न । याम्या (भ्या). मरिभागन शिनिपने प्रोगग्नावली निन्य गतिगामनी गुमवर्ग पर्नन निर्वाहा। भागाने रगोश्वाधव (मन्धव)पगमाने पनि वाम्यता नपच् च विदम. इति य ·[39] (घ)ता श्रीशब्दरत्नावलीम्' The last line is corrupt It probably refers to the date of the transcript and not of the work Colebrooke says it was composed in Shaka 1588=A D 1666 I have not scen tlus verse, but he cannot be far from the truth Shabdaratnavali is not quoted by Rayamukuţa or Aſallınātha, but is quoted by the more modern commentator Maheshvara in his Amara Viveka It is the best modern Kosa I have seen, both the general and the Nánartha parts being fuller than in most Kosas and generally reliable The arrangement of the Nanārtha part is Ike Medini's and the facts are a good deal borrowed from it The Nanartha part is called Nanarthashabda Nirupana in Mitra's catalogue (2) Nānārtha Samgraha of Ajnya Pala I 809 in Bengali characters and 0 427 in Nägarı characters It is a small Kosa and the arrangement is by initial letters but not otherwise alphabetical Begins- 'जयन्ति साम्भो पदपवनाङ्करा नखागवश्चन्द्रमरीचिकोमला । विनम्रदेवासुरमौनिपु श्रिय वहन्ति ये प्रस्फुटमालतोयज ॥ वीक्ष्य पूर्वक विनयानकाराद्यादिभि पदै । प्रमाद जयपालेन कृतो नानार्यसग्रह ।' Ends 'इति श्रीग्रजयपालकृतो नानार्थसंग्रह 'क्ष is placed in a separate class after & Both the mss are incorrect and full of mistakes Ajaya is mentioned by Medını and quoted by Visala Datta and others Hc must have therefore lived in or before the 13th century (3) Nanārtha Samuccayn (or sāra) of Dharani Dasa I 1511 This is the only ins in Europe and by no means reliable Begins 'विगुद्धिमानदेहाय भूतनाथाय वेधम । हिताय सर्वलोकाना नमस्न सर्ववैदिने । यस्य ज्ञान- दयानिधो पारा (पराक्फला गुणा । म चेन् करोतु कल्याण मववित् परमेश्वर || मा ते भवतु मुनि (पी)ता वागयप्रतिपत्तये । हेनवे मवभूताना मर्वगुना सरस्वती ।। दवा प्रणम्यादी सर्वज्ञ जगतो गुरम् । ममा (ह) त्यान्यतन्याणि क्रियते वान (मार)पग्रह ।। पाद पादद्वयै लोरिनेकार्थममुच्चय । एष कान्नेन वर्गण कवि(वी)ना सुबहेतवे ।। एक- द्विश्चितु पञ्चपड्वर्णा मगस्त्विह । गन्दा पादेए न्वा (चा) धेषु दलापु मनि मम्भव ।। वचिदेपा विपर्यासा रिङ्गार्यम्पानुरोपन । यह (भागि) मोगिन्यायथा विवररन्नया ॥ या नानायं समुहिष्ट प्रापाव (पादावार) सर्वन । पटाप पिङ्गभदाय कानिरापति- रिष्यते ॥',Ends'इयनेवार्थमारोस ममाप्ना (न) पूर्वानार्याभिधानन्य मारमा य यन्नन । कृता परणिदामन वर्णानुपममहह ॥ मरवचनरजाभिर्दूपणीभाग (मु)राभितनसरिनू- नौगगदोपादितानि (ततरिमूनोमङ्गदापाविनानि) । परिकृति (पराति)मतितानि स्पन्धमान्तायनात (म्वन्धपन्तो नितान्न) है (4) तापनगमाना मन्त्रनाम्न जति ॥ पनि पगियोप समाप्न' It all be obserred 'यस्य मानल्यागियो' and 'गमाहत्यायtifat are borrowed from Amara, inftri' from Ragliusamsia, and 'गवंगारा मरम्वती' from the PuranIs The Minirtha Samuccaynoccurs also itm Shishta The arrangement is first by final letters and not into mi, hals versc, and verse sections Words of two syllables with final consentants ·[ 40 ] are regarded as trisyllables as in Vishva and Medını and unlike the other Kosas, when a feminine word changes its final such as ofeport, it is found along with the masculine stem such as TTL are's are placed separately after that's and opera's alterara's 'The double arrangement does not facılıtate the finding of words, unless one can guess to which sub sections they would belong Dharanı seems to have been fully acquainted with Vishva He is not named by Keshava, but mentioned by Medını and later writers I would assign him to the 13th century (4) Nama Linganushasana of Jatādhara I 217 TTCTTRATORESHENTET मन्दोदरीरघुपती पितरौ च नत्वा। दिण्डीयविप्रकुलज स जटाघरोऽसावाचार्य एतदकरोद- भिधानतन्त्रम् । श्रीचन्द्रशेखरगिरिप्रभवास्ति चाटि (चट्ट in the concluding verses does not differ much from & Hence the in Aufrecht's catalogue) TÀ फणीतितटिनीनिकटेऽदसीये। उत्पत्तिभूमिरपि देवकडाभिधानो ग्रामोऽस्ति यस्य पितृभूमि- farfed' It is arranged like Amara with a Nanārtha section in the third Kanda 'जटाधरक्वेरस्मिन् नामलिङ्गानुशासने । काण्डस्तृतीय पर्याप्त सामान्याख्य कविप्रिय' Chittagong is called Cațgrăma according to the Mahomcdan derivation, from Catı=-lamp or Cattagrama according to the Hindu derivation, after which we have a temple of Caſteshvarı in the town Candrashekharagını is locally known and is the same as the Sitakund range in Hunter's series Phanı is apparently the Pheni and Devakada may be the modern Ramgar I fully agree with Wilson "The vocabulary of Jațădhara, is for thc most part a mere transcript of the Amara Kosa, and it is the impudent transcript, for the author acknowledges no authority he probably thought the remoteness of his position screened him from detection' In Mitra's catalogue, this work is called Abludhanatantra and it is described as a supplement to Arnara The date of the work is not given, but as fasādhara is now not known in Chittagong, it must be 150 to 200 years old (5) Bhuriprayoga Kosa of Padmanābha Bhajta India Office no 2816= the Nanartha section alphabetically arranged Oxford no 436, wanting a few pages in the beginning This work is described in Mitra's catalogue, but it is not a commentary on Amara as stated therein It contains a few new words, but neither part is of much importance Padmanabha quotes Ujiala Datta and is not mentioned by Rayamukuta As his followers date from the 17th century, he seems to have belonged to the 16th century His work is little studied and is not quoted in the Amara Viveka (6) Nănärtha Ratnamålà Oxford 441-3 The author is styled Irugapa in the concluding description and by Wilson, but he is described Nirupama and Nirupa in the introductory verses 'मस्ति श्रीमान् निरपमदण्डनाय प्रचण्इधी ।

·[ 41 ] . ...मार हरिहराधीशो भुव. कूर्मादिदुवंहम् । वुधा कुशाग्नमूच्याश्य यस्य विन्यस्प मोदते ।। .mafTETUSETU AK4e4 fifatfation'. If Nirupama, Dandanātha, and Dandesha are descriptive titles, the name of the author is Nırūpa. In Burnell's catalogue, I find a Nānārtha Ratnamālā by Dandinátha Bhaskara. But I cannot say whether it is this work. It appears to me of very little importance and the Oxford copies are full of mistakes. I consulted them simply because it is one of Wilson's authorities. He surmises, the author belonged to the second half of the 13th century. Wilson also notes Shabdamālā as one of his authorities. It is a small Kosa containing a Nānārtha section and seems to be a very inferior production. Oxford 437 begins 'Pirata ft TaftazanýUT 1 statuiatriate4teHTETT factura.' Mitra notices another Shabdamálā by a Gopinātha. (7) Kalpadru of Keshava, Oxford 433 This is a Kosa of synonymous words and treats of similar forms much morc fully than any Kosa I have yet secn. My quotations are not numerous as this is the only codex I have been able to consult and it is not very reliable. The introductory verses arc 'कात्यवाचस्पतिव्याडिमागुम्मरमङ्गला । साहमाइमहेशादधा विजयन्ते जिनानिमा । ममालोक्य मतान्येपा क्ल्पद्रुरसिलार्यदः। त्रियते देशवनाय नामप्रकृतिवोधनः' Mahesha scems to refer to Maheshvara, the author of Vishva and Jina to Hemacandra. As Keshava is quoted by Mallināthia, these references to Alalıesluvara and Hemacandra shew he lived in the 13th century A. D. The omission of his name in Medini is natural, as there is no Nānāruha section in the Kalapdru. There is a copy of this work in thic Berlin library and another at Tanjore (Namakalpadruma in Burnell's catalogue). Buhler notices a Laghu Nighantu Sāra by a Keshava, but it must be a different work. (8) Xira Svami's commentary on Amara. 2 to 4--"auaformaat योर्यायिभिरमरकोप एप बुधाः । उज्यपादयते ययेच्छ गृहीध्व नामरत्नानि ॥ प्रनि- प्रत्ययवाक्ययंस्तगमस्तनिखतनिगदाम्याम्। इति मप्नाष्टः पपिभिर्नाम्ना पारायण युमं ।। भग्ना पभिधानतो विवरीनारश्च यत्र विभ्रान्ना.। नामानि तानि भइझनु गह्नमहो मध्यवमिता. स्म". Ends-"इति भट्टशीरम्वाम्पुतशिवमरकोपोपट्टने मामान्याहस्तृतीय ." It will be seen from the second verse that the author claims his Nama Páriyana to be thic first commentary on the Amara Kaz, his fpacitat:' apparently referring to general commentators It is concise frut probably the best commentary on Amara. Or raft,' he simply says 'efauitate ft Turaifa '. 1.2776 is one of the best written and most accurate codex procurable. Xira Svimi is, I believe, qunied in some of Bhojarāja's works and must therefore be of thic tenth century at the latest. Prof. dufrecht, hon 0167, quotes a passage ·[43] टीवा in ( work of the 17th century In Mitra's catalogue it is called Shindi Sundari (5) Bharata Sena Malltka's Mugdha Bodhini (इति वद्य- हरिहरखानवमोद्भवगौराङ्गमल्लिकात्मजश्रीभरतसेनकृतायाममरकोपटोकाया मुग्धवाधिन्या ) This work is 100 to 150 years old It is much quoted in the Shabdakalpadruma Some erroneously call hum Bharata Malla (मल्ली one copy) (6) Nayanananda's Kaumudi (incomplete विचार्य शब्दशास्त्राणि नयनानन्दरामणा। यत्नादमरकोषस्य कौमुदी परिनन्यन) There is a copy of it in the Paris Library (see the catalogue by Hamilton and Langles the author is called Nayanananda Deva) (7) Amara Panjikā by Narayana Vedantav agsha श्रीनारायणपादपधमधुलिण नारायण श्रीनिधिर्यलेनामर पन्जिका वितनुते सक्षेपत सत्ववि Ends--श्रीनारायणवेदान्तवागीशरचितायाममरकोप- परिजवाया (8) Shabdartha Sandıpıkā by Narayana Vidyavinodãcurya तत्पुत्र प्रथितोऽभवत् कविवरो नारायणो नामनम्तेनेय नियने हिताय मुधिया गदार्थ- मन्दीपिका) (9) Nilakantha's Subodhini (इति श्रीनीलकण्ठराविरचिताया मुरोपिन्या लिङ्गादिमग्रह्मदर्थप्रवाश) (10) Lokanatha's Padamanjarn (incomplete) वाग्दैवतपरमूतलक्ष्मणभर्तुरादाय नुतम् (२) । श्रीलोवनाथशर्मा तनुने पदमजरीम- Ferati (11) Raghunatha Cakrat artı's Trikânda Cintamani (this is the name in Mitra's catalogue the I O copy is incomplete) रघुनायनामा। श्रीकृष्ण- वल्लभमहाशयसनियोगाद् धीरस्तनोति विमलामरकोपटीकाम् (12) Rima (Ramic) natha's Tikanda Vucka (incomplete) नि शेपतन्त्रमार वार वार विचार्य चिन्वान । अमरटीवा (रमानाय') विद्यावाचस्पतिविदघे (13) Another Rāma or Ramānitlin (complere, but no commencing and concluding verses) Tlus is not the same as the preceding, as their explanations differ 12 पीरा पर्यादिगुणगापिन सिप्या , 13 977 qfUscit, etc. (14) Shritāna Tarkaririsha's Amarı Tiki (Ilic nuthor is often called simply Rama (15) Rameshvara's Pradipamangını (a few leses wanting). नत्वा रमेशचरण श्रीरमेश्वरसमणा। रच्यतामरकोषम्य टी Tim Colebrooke calls Rāmāslirama (16) Varsamya Kaumudi bis Rima Prasida Tarkalamkiri (beginabruptly) (17) Laxmana'sin Sanskrit and Canarere Wटकाना बोपाय नमगोड पयामति। गणमरसोपस मायार्य प्रापये (10) My quotations are, however, chicfly from (18) Jaheshara's Amaru Viveka as enlırged by Raghunatha Shistn Tłus has been prinırd in Bombay There is no prelace to this work, but as it qunles from the Shalda Ratnavall, it cannot ine more than 100 to 150 years old Itn churfly irasd on Riyamuluti In Burnells catalogue, I find (19) Tika Srasta by Saninanda. AS San Anandan one of Riyarrukutas authentics, this work datoktore the 15th century Ugrala Dana's Sanang apparently refers to print ·[ 44 ] I 3 (20) Padavivrtı by Lingaya Sari (21) Gurubalabodhını in Telugu Mitri notices (22) Budhamanohară by Mahadeva This is probably the same as Vidvanmanohara in the Oude catalogue Colebrooke refers to (23) Vyakhya Pradipa hy Acyuta Upadhyāya, which I may have missed in the I collection Among the authorities of Rayamukuța (24 to 31), Subhuti Candra, Sarvadhara, Abhinanda, Rājadeva Kalinga, Dravida, Haradatta, Madhava appear to be commentators on Amara Hadda or Hatta Candra appears to be an independent Kosakara Kalinga and Dravida may be, however, descriptive and not proper names Hara and Madhava are also mentioned by Medını (11) Two commentaries on Hema Candra's Samānya Kānda are noticed --Ballabha s in the Oude and Mahendra Suri s in Buhler's catalogue I had myself the use of a very old copy of the first (?) at Benares and have quoted from it in one or two places I was also told of a commentary on Medını as procurable but I had no occasion to refer to it Buhler notices a commentary on Halayudha Brief notes (not rcgular commentaries) on Trikānda Shesa and Haravalı are procurable and to some extent printed I am not aware of any commentary on Vishva (12) There are many other Kosas like the minor Kosas of my collection India Office 1495 is Nanartha Dhvanı Manjari of Durga Sımlıı 'अजयरद्रगङ्गाधरधरणिरत्नकोपानालोक्य । सक्षेपान्नानार्थध्वनिमञ्जरीयमभिहिता श्रीमद् GNET' The verses, however, agree more with Shasht ata and Anekartha Mitrı notices Anehartha Dhvanı Manjarı by Gada Simha The opening and concluding verses differ from my Kosas In a manuscript procured at Chuttagong and made use of in the notes, I find the last erse agrees with the 1 0 codex Durga Sunha appears, therefore, to be a mistake for Gada Simh India Olice 1511 is Varnavidhana of Nandana Bhattacarya This treats of the letters of the alphabet begining with 91 and ending in et and includ. ing 9 and after standa (written a etc) after it is more copious than the Matrka Nighantu, but not of practical importance The following verses will illustrate the work प्राकार वर्तुल तार रामश्च हमवारणम् । मन्त्राद्य प्रणव सत्य बिन्दु शक्तिस्त्रिदेवतम ॥ मजीपोत्पादक च पञ्चदेव ध्रुव विरम् । मावित्री प्रिशिस ब्रह्म त्रिगुण गुणजीवकम् ।। प्रादिवीज वेदमार वेदवीजमत परम्। पञ्चररिमत्रिकूटे च त्रितार भवनात् ॥ गायत्रीबीजपञ्चागो मत्रविद्याप्रभु प्रभु । अक्षर मातृवर्णाश्च नाहिवाल (न)मोभदौ । प्र श्रीकण्ठ मुरेगारच ललाट चकमातृक । पूर्णोदरीमृष्टिमापी सारस्वतप्रियवद It is nouced in Vitra's catalogue Buhler notices an Ekaxara Namamala by Amara Simha (?) I cannot say whether it is the ·[45] same as my Ekāxara. Burnell notices also Nāma Mātrkā Nighantu by Varada Rāja and Varna Dipikā. In the India Office, there are also Ekavarnartha Samgraha, Varna Prakāsha Kosa, the last a very old copy from Tippera, (13) I have also quoted second-hand from the following Kosas: (1) Vyādı; (2) Vācaspati; (3) Bhāguri; (4) Rantideva; (5)Sāhasānka or Vikramaditya; (6) Shabdārnava; (7) Utpalıni; (8) Samsārāvarta (in one copy Samsārārnava); (9) Vopálita; (10) Rabhasa; (11) Rudra; (12) Rajashekhara; (13) Vaijayanti or Jádava; (14) Tarapāla; (15) Damodara; (16) Dharmadāsa (apparently the same as Medini's Dharma); (17) Amaramālā; (18) Durga; (19) Ratna Kosa; (20) Hațța Cāndra; (21) Shabda Tarangini; (22) Mādhava; (23) Nāmamālā and (24) Govardhana or these Jādava's Vaijayani is noticed by Burnell, and Prthvidharácārya's Ratna Kosa by Buhler. Vopālita is probably the proper reading for ofte foret and वातपालित of some copies: 'इयममरदत्तवररुचिभागुरिगोपालितादिशास्त्रेभ्य... Hal.; 'योपिति वातप्रमीः समीरमृग इति गोपालितो वातपालितः, u. s. IV.I. Much of the Trikānda Shesa is said to be borrowed from Vopālıta. Some of the quotations from Shabdārnava agrec exactly with Hema Candra's Abhidhāna Cintāmani and the latter apparently owes much to the former. Durgādāsa's Shabdamahārnava under बृह वृहित करिगर्जाया शब्दमात्रेऽपि कथ्यते, probably refers to this Kosa. Dr. Rājendra Lal Mitra, however, notices a very recent Shabdārnava by Käshināth Basāk. Durga of this list must not be confounded with Durga Simha already alluded to, as the work of the latter is a Nānārtha Kosa while that of the former is a Namamālā. Mādhava has been already noticed as one of the authorities of Rāyamukuta. He must not be confounded wi the cel ted minister, and my quotations shew he was an independent Kosakāra as well Nāmamālā of my list probably refers to Bhoja's work noticed by Burnell. Our Govardhana is probably the author of the Nämävali noticed in the Bikancer catalogue. Most of the old Kosas have been much used by Keshava. The Katya or Kätyāyaniya Kosa is also noticed in the printed Vararuci Kosa or more correctly Lingavisheravidhi: 'दृष्ट्वा जैमिनिकोपसूत्ररचना कात्यायनीय मत व्यासीय कविशङ्करप्रभृतिभिर्यद् भापितं निश्चयात् । यच्चानन्दकविप्रवीररचित वद्ध च यद् दण्डिना यद् वात्स्यायनशास्वतादिकथित कुर्वेऽभिधानाद्भुतम्'. It will be seen from this that the author can not be the old Vararuci. Burnell notices an Aindra Nighanju by Vararuci, but whether it is the old Vararuci Kosa I can not say. This Nighantu may be the same as Indra Kosa noticed by Mitra Burnell notices Jaimini Nighangu, Shabdacintamani by Vyasa Vitthalācarya, and Samya- ·[ 46 ] min mamila by Shankara I do not remember meeting Ananda kosa Dandi hosa and Vatsyayana kosa in any of the catalogues although other works connected with these names are well known Mledımı in addition to some of the names already noted mentions Shubhanka Gangadhara Vagbhata Vishvarupa and Candragomi Shubhanka may stand for Sahasanka Gangadhara is also mentioned by Durga Simha I am not aware of any general Kosa by Vagbhata His Astanga has been printed and there is I believe a inedical vocabulary by him Vishva rupa may be compared with Ruparatnakara mentioned by Ujjvala Datta Candra is one of the oldest grammarians and must not be confounded with Hatta Candra Subhuti Candra hula Candra and others Gomı (TIH) is an honoroſ ct tle girint=ena u s IV 158 Aledını refers to his Lingashastra or more properly Linginushasana from which Ujjvala Datta mahes several quotations Burncll notices (1) Shabda Ratnakara by Vamana Bhațța (2) Agustyr Vyakaranokta Shabda Samgraha V ghantu (3) Rajakosa Nighantu (4) Prayukta Padamanjar by halıdasa (5) Suprasıddha Padamar jari by Murarı (6) Pada Candrika by Mayura (7) Nighanțukarkadlıya of Balkı key? Mishra (8) Sanj vanı (9) hav janashevadlı (10) Sakalagrantha Dpk? (11) Mamasamgrala Nighangu by Bhargzy icarya (12) Hanuman Vigł ar tu (13) Shabda Candrika by Vana havi (14) Balaprabodhi ha boy Vatk ra (?) havi (15) G rvana Bhasa Bhusana by Trivikram curya (16) hau Darpana Mghantu by Rama (17) Shlesurti a Padasamgral a by Shuhırsa (18) Shabdı D pika (19) Bhuvana Prad p ke by Sarvablauma Vishra (20) Shabdartha Nirnay? by hav Rarasa (21) Dasha D pa Mighantu by Vedantac ry? (22) Sınmuhha Vrtti Vighangu (23) hw Dphu Nighantu by Vikramaditya (24) havij vana by Dharma Raj? (25) Sırasashabdzsaram (26) Shabdaratna Samanyaya (27) Shabdastra Nighantu (28) hav Vanjari by Ballabha (29) Shabdikayıdvatkas Pra nodaha by Venkata (30) Deshya Migliangu by Raja Candra He also notices another Hema Candra But this is doubtful The Brhadabhidhunn Cnt amanı of lufrechts catalogue is the same as the Abh dhana Cint mani with a few extra verses In Vltri s catalogue I find (1) Deshiya Rajashekhara hosa by Panch.. nana Bhattacurza (2) Linga Prakasha by Sareshvara (3) Linganushasana Thaby Vukunda Sharma (probably a commentary on Amara) (4) homala hoa Samgraha by Tirtha Swam (5) Paras ka Prakasha by Viharı hrsna Dasar (6) Sh glırabodhını lamamala by Pundarika Vitthala, (7) V jakosa ·[ 47 1 (8) Shiva Kosa, (9) Kalpataru Kosa, (10) Vaisnavābhidhāna by Devaki. Nandana Kavirāja, (11) Sārasvatábhidhāna, and (12) Unādi Kosa by Rāma Sharma. The last has been used by Rādhākānt Dev and Wilson The Unādı Kosā printed at Benares is different, Dr. Mitra makes much of Sarasvatábhidhāna. But it is a mere fragment, worthless, and very modern. A copy of this is in India Office (No. 1334) and I saw another copy probably at Oxford. In the other catalogues, I find one (1) Padma Kosa in the Oude catalogue, (2-3) Mahākhandana and Sādhya Kosa in Buhler's catalogue, (4-5) Loka Prakāsha by Xemendra and Nămasamgrahamālā by Appi (Apya") Dixita in Weber's catalogue, and (6-9) Asālati Prakāsha, Shiva kosa by Shiva Datta (probably the same as Mitra's Shiva Kosa), Shabda Candrikā by Cakrapāni Datta, and Shabdārtha Kalpataru by Venkata in Aufrecht's catalogue. I find nothing new in Bonn, Tubingen, and Westergaard's catalogues. Oppert's appears to me to be too clumsy for general use In the India Office, there is a Shabda Sāgara or Shabdābdhitari by Govinda Sharma, son of Rūpa Nārāyana Cakravartı. It is an Unādı Kosa. There are many special Kosas such as the Sarasvati Nighanţu (medical) published in Ceylon, and Grahābhidhāna, Naxatrābhidhāna noticed by Mitra. Some of these special vocabularies such as the Rāja Nighantu have been made use by Rādhākānt Dev and Wilson and I shall have to refer to them in other parts of my work. Names of many other useful Kosas may be collected from various commentaries Under p I 2.36, Vāmiāna quotes from Nānārtha Kosa, svesrate- AT TETT Erat a greff'. This is one of the oldest. It is not any of my Kosas as a comparison will shew. It is not Dharani nor Ajaya, as the latter gives छन्दस् 'छन्द श्रुती गायत्र्यादी' and छन्द 'छन्दः स्यादाशये वशे'. In the Madhaviya Dhatu Vștti, I find Kriyā Nighantu or Imports of Verbs as e. g, under यत् X. 202 'यले प्रश्न निराकारे यातयेदप्युपस्कृती'. In the Dhatu Dipiki after theDhatu Nirnaya, similar quotations are ascribed to Bhatta Malla and in one place his work is called Shabdānuvrtti (see TO). In the Katantra Manoramā, it is in some places also styled Nānārtha. Ratneshvara in his commentary on the Sarasvati Kanthābharana quotes form Deshiya kosa —a Sanskrit dictionary of Prākſta words This is different from the printed Prākſta Deshināmamālā. Aruna Datta, Sajjana, Bharata Afālā and other names might be added to this list. But it should be remembered that some names are due to errors, eg, Vijaya for Ajaya under A c. 2.1.15. (so probably Acala under u.s. 3.68).

·[ 48 ] I have excluded printed Kosas from this list. The most important special Kosas such as the Dhanvantarı Nighanțu have not yet been published. 34. A carcful study of these Kosas will reveal how words multiply and significations grow. Exclude thc forcign imports and eliminate the mistakes and misconceptions that have been great factors in enlarging the bounds of language and note in the case of coined words the inventions of men, every word with more than one signification will shew how one idea grous out of another and how the human intellect has developed. Examine the remaining words by the principle of analogous sounds, analyze them according to the principles of grammar, and again examine these elements by the principle of analogous sounds, the field of original sounds and original ideas will be narrowed within the smallest compass. If we patiently mahc these investigations, not taking for granted what we see in this or that authority however great or howcver old, taking into consideration whatever indisputable cvidence we may procure whether from the highest or the obscurest sources, not giving up as utterly insoluble where we may not find out or may not see the intermediate links, it is not too much to anticipate that some hundred years hence we shall be able to prove satisfactorily how language is formed and how Sanskrit has grown step by step. I hope I shall be able to make a very small contribution to this noble work in cxamining the roots of the Sanskrit language. 35. Most of my Hindu readers, who still believe in the immutability of sounds and the divine origin of Sanskrit, will be perhaps shocked at the views here propounded. That they are not openly professed by our great grammatical authorities I readily admit. But it will bc too much to say that they had no recognition among our Hindu philologists. The earliest speculations of our most res cred scers do not openly avow but decidedly tend towards these views and the Dvirûpa Kosas of some of our most cminent lexicographers are nothing but a succinct exposition of multiplicity of words through similarity of sounds. There are many such Duirúp.: Kosas. Rädhähint Dev and Wilson made use of Bhārata Sena's recent work. Purusottama Deva's work has been printed at .

·[ 49 ] Benares. Burnell notices Dvirūpa Kosa by Shrīliarsa and Trirūpa Kosa by Bilhana. I select the second part of Vishva • Prakasha entitled Shabdabheda Prakasha. It is older than any of the preceding Kosas and of much more authority. 36. This part is not yet published. But it is found in all complete copies of Vishva as Vis A., Vis. C, 1. 1539, I. 246c, Vis. O. It is also separately found, although some of these copies are doubtful.* Of the copies I have consulted, the first three are referable to different branches of the same family. Vis. O. appears to be an unrevised copy of I. 1539, as the same mistakes and some additional lacunae are found in it together with the transcriber's confounding in several places the Nāgari letters # and I. This work is divided into four sections (1) the proper Shabdabheda corresponding to Dvirūpa • Kosa of others, (2) Bakārabheda, (3) Sakārabheda corresponding to Usmaviveka of others, and (4) Lingaprakäsha. A comparison of the first part with Dvirūpa Kosa of Purusottama (I argue from the Benares edition and Benares copies) will clearly prove that the former is an impudent imitation of the latter. Most of the verses agree word for word, but while the Shabdabheda is fuller and systematic, the Dvirūpa Kosa begins abruptly and ends abruptly without any clear connection between some of the intermediate verses. This is the most important section of the Shabdabheda Prakāsha and I have endeavoured to corroborate the views of Vishva by copious citations from other kosakāras. The author's views in the other sections can not be authoritative, as our authorities differ a great deal on thesc points. But as these views are clearly expressed, we can easily compare them with other clearlyexpressed views and deduce our own conclusions † *Eg Oxford No 249 is probably a plagiarism, as it is not attributed to Maheshvara-differs in some places both in the verses and their arrangement and ends abruptly Mitra notices Shabdabheda Prakasha by Shiva (Shiva Dina in the Oude catalogue), but the opening verses agree with Maheshvara's for similar works, Purusottama Deva's Varna Deshana has latterly obtained very high celebrity There are two fragments of this work in ·[50 ] 37 I am indebted to the whole of my establishment for the preparation of this part in some shape or other But it will be injustice to myself if I were to deny the immense 'umount of time ind labour that has cost me in carefully considering every particle of evidence connected with this vast subject In some cases, especially about the forms of words, the evi dence is sometimes so contradictory that I have had to give the various views without being always able to pronounce a decided opinion In the Shabdabheda again, I have met words and forms whose correctness is doubtful but in which the copies England—Ind a Office 1475 and 1 1511 (called here Varna Viplava Nasha) I quote from the first श्रीपुरपोत्तमदेवस्य देशनय निगम्यताम। वणविप्लवनाशाय नृपाज्ञव गरीयसी ॥ अन हि प्रयोगऽबहुदृश्वना श्रुतिसाधारण्यमात्रण गहृता खुरक्षुरप्रादौ खकारक्षकारयो सिंहसिंघाणकादौ हकारघकारयो ययातिजोपादौ यकारजकारयो वनपूर्वा ल्ह्यादौ व(ण)वारनकारयो वदनाबदनादावोष्ठयदयौप्ठयवकारयो केशवपादौ शकारपकारयो धूसरोपरादौ सकारपकारयो तथा गौडादिलिपिसाधारण्याद हिण्डीरगुडाकेशादौ हकारडकारयो र्धान्तय उपजायते तत्तदविवचनाय पचिद् धातुपारायण धातुवत्तिपूजादिषु प्रव्यक्तलिखनन प्रसिद्धोपदेशन धातुप्रत्ययोणादिव्याख्यालिखनन क्वचिदाप्तवचनन इलपादिदशनन वणदेशनय मारभ्यते I am glad to find that the principles I have followed in determin ing thc spelling of words have the support of such a dist ngu shed authority He writes तत्र चद्रगोमिकृतलिङ्गकारिकासु पवर्गान्तप्रकरण पुसि निम्बाथू [चुम्ब (१)] कदम्बा क्लीव कुटुम्ब पुक्लीबयोविम्व स्त्रियामम्वाऽम्बिका चेति दर्शितम ! अतएव निम्बादीना पवर्गान्तनिश्चय । अमरसिंहादिगिष्टानामनकाथवर्गेऽपि पवर्गान्तप्रकरण गघवपूवकम्बुद्विजिह्वा कलम्बनितम्बाम्बप्रलम्बस्तम्बडिम्बकादम्बजम्ब्वादय । अत एवौष्ठेपान्तत्वमेपाम quotes among others from the Sparsha harikas and Covardliamıya Unadı Vrtti and some of the quotations from the latter agree with Vijval? Datta : It begins with a desultory discuss on of the derivation of a few words and ends with sect ons on the sıbılants and 7 and Sakarabheda Jakarabheda and Vakarabheda noticed by Mitra appear to be parts of this work Mitra also notices in Uşmaviveka by Gadasımha The verses given do not enable me to judge whether it is the same as quoted by the commentator Maheshvara Uvala Datta s quotation from Shakarableda under us I 28 agrees with Maheshvara s from Usmav veka under A 50 but not with our Shabdabheda The Varnaviveka quoted by the same commentator appears to be a host illustrating in versc rare stems such as 414 for try and rare forms such as अमिष for प्रामिण It ·( 51 ) agree and I have no positive evidence to condemn. In some cases, especially about the significations of words, the texts as I have found them appear to be faulty without ample materials for correcting them.* I am alone responsible for these and other imperfections. The great grammarian and lexicographer Purusottama Deva writes 'काव्यादीनामनन्तत्वात् शब्दादीना विशेषत । कक कदा केन किं दृष्टमिति को वेदित क्षम'. It has been impossible to satisfactorily explain all the difficulties I have met That there will be many errors even in those parts I consider correct is more than probable. But it will be my greatest satisfaction if I have been able to add a few truths to our knowledge and to open up an endless field for the consideration of our countrymen. In addition to those scholars named in the 10th volume, I have the pleasant duty of expressing my obligations to Mr. Bendall, the keeper of Oriental books in the British Museum, to Mr. Nicholson, the Bodleian librarian at Oxford, and especially to Dr. Reinhold Rost, the learned and obliging librarían of the India Office, who has taken the greatest interest in my labours and has always warmly assisted me both by lending and finding out manuscripts and books for me. London, June 6, 1883. A.B. Since the above was in print, I have been favoured with Prof. Zachariæ's careful Beitrage zur Indischen Lexicographie (Greifswald-September 1883). I learn from it Mahendra Sūri's commentary on Hema Candra covers the Nānārtha section and the first verse is 'परमात्मानमानम्य निजानेकार्थसग्रहे। वक्ष्ये TRETOTAAT '. In another Kānda, the commentator writes, 'थीहेममूरिशिष्येण श्रीमन्महेन्द्रसूरिणा। भक्तिनिष्ठेन टोक्य तमाम्नव प्रतिष्ठिता' This settles the genuineness of this part, which I have proved on other grounds. Prof. Zachariæ shews Mahendra quotes from the Vishva Prakasha. This goes to corroborate * There have been also errors in passing through the press It is practii cularly requested that the corrections noted in the end are magerere any use is made of the Kosas.

·( 52 )
25scrtion
in)
that Vishu z preceded Hema Cindra if
Mahendra's statement that he was a disciplc of Hcma Candrı
is correct Ballabhız's commentary preceded Mahendra's, zs
Ballabhız is quoted by Alahendra Mahendra is also stated to
quotc from Munkhz and Hugg?, wliose sorhs I know only
from second land quotations Prof Zachariz forcibly points
out some of the mistakes in the Shabdzhalpadruma, as eg
under TUMA K 1747 but I must refer the reader for
tlicsc to the original brochure I shall hoscer muc use of
his mss in the notes wluch are not yet printed
Chittagong, Dec 9, 1883

·ABBREVIATIONS
A=अमर
अज, AJ-अजय
अने , Anek. =अनेकार्थध्वनिमञ्जरी
अव्य , Avy =अव्ययकोष
ए, Eka =एकाक्षर
के, Ka =केशव
ज, Jat =जटापर
त्रि, TH-त्रिकाण्डशेप
द, Dan =दण्डनाथ
घ, Dha =धरणि
मा, Mat=मातृका
मे , Med =मेदिनि (नी)
वि, Vis =विश्व
शब्द , Shab =शब्दरत्नावली
शब्दकल्प or Drama-शब्दकल्पद्रुम
शा, Sha =शाश्वत
स्वामी, Svami =क्षीरस्वामी
ह, Hal -
-हलायुध
हा, Har =हारावली
है , Hem.--हेमचन्द्र
B and R =German Dictionary
Taranatha, Vacaspatya, or
Vac=Tarnatha's Vacaspatya
W=Wilson's Dictionary
.

·KOȘA ADDITIONS . -हरच्छागाच्युता अजाः, अने अञ्जसा-सत्ये शीघ्र तथाञ्जसा, ह. अति--प्रकर्षे लङ्घनेऽप्यति, अ. अन्त्य-स्यादन्त्योऽन्तभवेऽधमे, वि. अभिरुप-अभिरूपो बुधे कान्ते, अने अम्बर---अम्बरं नागभिद् गन्धद्रव्य च, त्रि अति--V. आति अलीक-असत्यविप्रियेऽलीके, अने अववाद---V. अपवाद आड्न -V. या उडुम्बर-v. उदुम्बर उत-उताप्यर्थविकल्पयोः, अ उरि-विस्तारेऽङ्गीकृतावूरी कथ्यते उररी तथा, ह. कक्षावेक्षक ---. कक्ष्यावेक्षक. कच्चित्-कच्चित् प्रश्नविकल्पयो , वि. क. काण्ड--प्रस्तावे सङ्घाते कुत्सायामायुधे काण्डम्, है. कुब्ज---V. कुन्ज. कूट-कूटाख्याऽनृतचन्द्रायोधनमायोत्कटादिषु, अने. गह्वर-ध्वनी धने च दम्भे च गह्वरो (२) गहनेऽपि च, अने. चाल-चालश्छदिपि कम्पने, वि. चास-चासः मुवर्णचूडे स्यात् प्रभेदे किप्कुपर्वणः, वि. नागर-ना पिङ्गे नागर गुण्ठयाम्, नि. पक्षीश-पक्षीशस्ताक्ष्यकृष्णयोः, वि. परिवह-परिवह. परीवारे पार्थिवोचितवस्तुनि, है. परिवाह-परिवाहोऽम्बूच्यासे राजाईवस्तुनि, है. परोरण-अय परीरणः । दण्डे कूर्मे पटगाटे, है.

·[55]
परीष्टि-परीष्टिः परिचर्यायां प्राकाम्येऽपि गपणे, वि. परीप्टिः
परीक्षाप्रतिचर्ययोः, हे.
पर्व (4) रोण~V. पर्परीण
पार्वती-पार्वती द्रुपदात्मजा। सल्लकी जीवनी गौरी, हे.
पुरस्तात्-प्राच्या पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि, अ.
प्रचेतस्--प्रचेतास्तु मुनौ हृष्टे स्यात् प्रतीचीपलावपि, वि. प्रचेता वरुणे
मुनो। हप्टे, हे.
वञ्चय--वञ्चथः पिककालयोः, हे.
विडाल-विडालो वृपदंशके। पक्षिभेदेऽक्षिगोले च, हे. (Mahendra).
वित्रम्भ--v. विश्रम्भ.

·नानार्थसंग्रहः। " प्र--अशब्द: स्यादभावेऽपि स्वल्पार्थप्रतिपेधयोः। अनुकम्पायाञ्च तथा वासुदेवे त्वनव्ययम्, मे. अ स्वल्पार्थेऽप्यभावेऽपि, है. अ स्यादभावे स्वल्पार्थे विष्णावेष त्वनव्ययः, वि. श्रीकण्ठः केशवश्चापि निवृत्तिश्च स्वरादिकः । अकारो मातृकाद्यश्च वात इत्यभिधीयते, मा अः-अः स्याच्चैव महेश्वरः, ए. अनन्तश्च महासेनोऽनिरुद्धो रसवर्णकः । कन्यास्तननिभः सर्गो विसर्गश्चान्तिमः स्वरः, मा. अं-अं स्याच्च परमं ब्रह्म, ए. अङ्कुरो व्योमरूपश्च प्रदुधम्नश्चन्द्रसंज्ञकः । अनुस्वारस्तथा बिन्दुरङ्कारश्च शिवोऽव्ययः, मा. अंश-अशो विभाजने प्रोक्त एकदेशेऽपि वस्तुनः, हे. अंशु-अंशुः प्रभाकिरणयो ना, मे. अंशुलेशे रवौ रश्मी, वि. अंशुः सूत्रादिसूक्ष्मांशे किरणे चण्डदीधितेः, हे. अंशुक-अंशुकं श्लक्ष्णवस्त्रे स्याद् वस्त्रमात्रोत्तरीययो , मे. अंशुकं सूक्ष्मवस्त्र स्याद् वस्त्रमात्रोत्तरीययोः, वि. अंशुकं सूक्ष्मवाससि। उत्तरीये वस्त्रमात्रेऽपि, हे. अंशुमत्--अंशुमान् भास्करे शालपमिशुमती स्मृता, मे. अंशुमान् भास्करे शालपामंशुमती मता, वि. अंस-अंसः स्कन्धे विभागे च, वि. अंस: स्कन्धे विभागे स्यात्, हे. अंहति-अहतिस्त्यागे रोगेऽप्युभे स्त्रियो, मे. अंहतिस्त्यागरोगयोः, वि. हे. अक-अकं पापदु.खयोः, मे. अकं पापे च दु.खे च, वि. अकं दु खायो, हे. अकूपार-अकूपारः कूर्मराजे महोदधौ, मे अकूपारः समुद्रेऽपि कूर्मराजेऽपि कीर्तितः, वि. अकूपारः कूर्मराजसमुद्रयो., है. अकूपार. कमठेऽम्बुधौ, नि. अक्ष-प्रक्षो ज्ञातार्यशकटव्यवहारेषु पाशके । रुद्राक्षेन्द्राक्षयोः सर्प विभीतक- तरावपि ।। चक्रे कर्षे पुमान् क्लीव तुत्ये सौवर्चलेन्द्रिये, मे. अक्षः कर्षे तुपे चक्रे शकटव्यवहारयोः । आत्मज्ञे पाशके चाक्ष तुत्यसौवर्चलेन्द्रिये, वि. अक्षो रथस्या- चयवे व्यवहारे विभीतके। पाशके शकटे क ज्ञाने चात्मनि रावणौ। असं सौवर्चले तुत्थे ऋपोके स्यात्, हे. अथाक्षमिन्द्रिये । ना यताङ्गे कर्पचक्रे व्यवहारे कलिद्रुमे, अ. प्रक्षो विभीतको वृक्ष. पाशकोमोऽसमिन्द्रियम् । अक्षो रावणिरित्युक्तः ·२ प्रक्षत---- अक्षत-अग्निशिख कृत्यमक्षन्तु निम्नगम्, अने. आचारे नयनादौ यतविशेषे तथावयवे। अक्ष विभीतकेऽपि प्रयुज्यते पञ्चसु प्राज्ञैः, ह. --अक्षतं न द्वयोः पण्डे लाजेषु त्रिवहिसिते। यवेऽपि क्वचित्, मे. अक्षतं चापि लाजेपु तृतीयप्रकृतावपि । अहिंसितेऽपि च, वि. अक्षतं स्याद- हिसिते। पण्डे लाजेपु, हे. स्याल्लाजेऽपि चाक्षतम्, त्रि अक्षमाला -अक्षमालाऽक्षसूत्रे स्यादरुन्धत्यामपि स्त्रियाम्, मे. अक्ष- मालाऽक्षमाला स्यादरुन्धत्यामपि स्मृता, वि. अक्षमाला त्वक्षसूत्रे वशिष्ठस्य च योषिति, हे. अक्षर-अक्षरं ब्रह्मवर्णयोः पुसि शङ्करे, मे. अक्षरं ब्रह्मवर्णयोः, वि. अक्षरं स्यादपवर्गे परमब्रह्मवर्णयोः। गगने धर्मतपसोरध्वरे मूलकारणे, हे. अक्षरन्तु मोक्षेऽपि, अ. अक्षीव--अक्षीव वशिरे शिनौ नाऽमत्ते पुनरन्यवत्, मे. अक्षीवं वशिरे विद्यादमत्तेऽक्षीवमन्यवत्, वि. अक्षीव वशिरे मदवजिते, हे. अग-अगः स्यान्नगवत् पृथ्वीधरपादपयोः पुमान्, मे. अग: शैले द्रुमे भानो नगवत् पवनाशने, वि. अगः स्यान्नगवत्तरौ। शैले सरीसृपे भानौ, हे. शैलवृक्षौ नगावगौ, अ. अगस्ति-अगस्तिः कुम्भयोनी च वगसेनतरौ पुमान्, मे. अगस्तिर्वङ्गसेने स्यादगस्तिः कुम्भसम्भवे, वि अगस्तिद्र् मुन्यो , हे. अगस्त्य--अगस्त्यः कुम्भयोनी स्यात् वगसेनतरावपि, मे. अगस्त्यो मुनी द्रुभेदे, हे. अगाध-अगाधमतलस्पर्श त्रिषु श्व, नपुसकम्, मे. अगाधो विवरेऽस्थापे, वि. अगाधोऽस्थाधरन्ध्रयोः, हे. अगुरु-गुरु क्लीव जोङ्गकशिंशपयोर्वाच्यवल्लघुनि, मे. अगुरुः स्यात् शिंशपाया जोङ्गकेऽपि लघुन्यपि, वि. अगुरुस्त्वगरौ लघौ। शिशपायाम्, हे. वृक्षे लघुनि चागुरुः, त्रि. अगौकस्-अगोकाः पुसि शरभे पक्षिपञ्चास्ययोरपि, मे. अगौकाश्च नगीकाश्च शरभे सिंहपक्षिणोः, वि. नगौकोवदगौकसः । विहङ्गसिंहशरभाः, हे. अग्नि-अग्निश्वानरेऽपि स्याच्चित्रकाख्यौपधी पुमान्, मे. अग्निमुख-भवेदग्निमुखो देवे विप्रे भल्लातके स्त्रियाम्, मे. अग्निमुखो द्विजे देवे भल्लाते चित्रके क्वचित्, वि. अग्निमुखो द्विजे। भल्लाते चित्रके देवेऽपि, हे. अग्निशिख-अयाग्निशिखमुद्दिष्टं कुसुम्भे कुङ्कुमेऽपि च । लाङ्गलि- ·। अग्निहोत्र-अङ्ग क्याख्यौषधौ च विशल्यायाञ्च योपिति, मे. अग्निशिखा लाङ्गलिक्या कुङ्कुमेऽग्नि- शिखं मतम्, वि. अग्निशिखं तु कुङ्कमे । अग्निशिखा लाङ्गलिक्याम्, हे. अग्निहोत्र-अग्निहोत्रोऽग्निहविपो, मे, वि अग्निहोत्रोऽनले हव्ये, है हविर्वह्नी चाग्निहोत्री, त्रि. अग्न---अग्रं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च । पालम्बने समूहे च प्रान्ते च स्यान्नपुसकम् । अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत्, मे. अग्रमालम्बने बाते परिमाणे पलस्य च । प्रान्ते पुरस्तादधिके प्रधाने प्रथमोऽर्द्धयोः, वि. अन पुरः प्रथमेऽधिके। उपर्यालम्बने श्रेष्ठे परिमाणे पलस्य च । भिक्षाप्रकारे सङ्घाते प्रान्ते, हे. अग्रतः पुरोऽधिकमुपर्यग्राणि, अ. श्रेष्ठेऽप्यनः, त्रि. अन प्रधानमूर्ध्वञ्च पुरस्तादग्रमिष्यते। अनमभ्यधिके दृष्ट परिमाणे पलस्य च, शा. अग्रजन्मन्-अनजन्मा द्विजे ज्येष्ठम्रातरि ब्रह्मणि स्मृतः, मे, वि अग्रजन्माऽ- ग्रजे विप्रे, है, त्रि. अग्रतस्--अग्रतः प्रथमे चाग्रे, मे अग्रतः प्रथमानयो', वि., हे प्राच्या पुरस्तात् प्रथमे पुरार्थेऽग्रत इत्यपि, प्र. अघ-अधन्तु व्यसने दु.खे दुरिते च नपुसकम्, मे. अघन्तु व्यसने प्रोक्तम पातकदु खयोः, वि. अपं दुःखे व्यसनैनसोः, हे. अहोदु.खव्यसनेप्वघम्, अ. पापव्य- सनयोरघम्, अने. अङ्क-अको रूपकभेदाङ्गचिह्नरेखाजिभूषणे। रूपकांशान्तिकोत्सङ्गस्थाने, मे. अङ्को भूषारूपकलक्ष्मसु । चित्राजौ नाटकाद्यंशे स्थाने क्रोडेऽन्तिकागसो, हे. अङ्कः स्थानेऽन्तिके मन्तौ रूपकोत्सङ्गलक्ष्मसु । नाटिकादिपरिच्छेदे चित्रयुद्धे च भूषणे, वि. उत्सङ्गचिह्नयोरङ्कः, अ.. रूपकान्तिकयोश्चाङ्कः, त्रि. युयुत्सोत्सङ्गयो- रङ्कः स्यादको लेख्यलक्ष्मणो., अने. अद्धति--प्रतिः स्यादग्निहोत्रे ज्वलनाम्बुजयोनिपु, वि. अङ्कतिः पुंस्यग्निहोत्रिब्रह्मवह्निपु, मे. अङ्कतिर्वह्निवेधसोः । अग्निहोत्रिणि, है. अङ्कपाली-अङ्कपाली परीरम्भे धात्रीवेदिकयो. स्नियाम्, मे. अङ्कपाली स्मृता कोटया धात्रिकापरिरम्भयो , वि. प्रतपालो परीरम्भे स्यात् कोट्यामुपमातरि, है. अङ्कुर--अङ्करो. रुधिरे लोम्नि पानीयेऽभिनवोद्भिदि, मे. अङ्कुरो रुधिरे रोम्णि पानीयेऽभिनवोद्भिदि, वि. अङ्कुरो रोम्णि सलिले रुधिरेऽभिनवौद्गमे, है. अङ्कुरो रोम्णि रुधिरे वारिण्यभिनोवद्भिदि, त्रि. अङ्ग-अङ्ग गाने प्रतीकोपाययोः पुभूम्नि नोवृति, क्लीवैकत्वे त्वप्रधान त्रिष्वङ्गवति चान्तिके, मे. अङ्गं गात्रान्तिकोपायप्रतीकेप्वप्रधानके। अङ्गा .

·४ अङ्गज-अचल देशविशेपे स्युरङ्ग सम्बोधनेऽव्ययम्, वि. अङ्गमन्तिकगात्रयोः। उपसर्जनभूते स्यादभ्युपायप्रतीकयोः। अङ्गो नीवृद्विशेपे स्यात्, हे. शरीरोपायप्रधानेष्वङ्गं पुभूम्नि नीवृति । सम्बोधनेऽङ्गाव्ययं स्यात्, अने. अङ्ग सम्बोधने हर्षे सङ्गमा- सूययोरपि, मे. अङ्ग सम्बोधने हर्षे पुनरर्थे च कीर्तितम्, वि. अङ्ग सम्वोधने हर्षे पुनरर्थे, हे. पुनरर्थेऽङ्ग भोऽर्थे च, त्रि. अगत्यामन्त्रणे, ह. अङ्गज-अङ्गजं रुधिरेऽनङ्गकेशपुत्रगदेषु ना, मे. अङ्गजं रुधिरेऽनङ्गपुत्र- केशमदेऽङ्गजः, वि. अङ्गजो मन्मथे सुते। मदे केशे सुन्दरे च, हे. स्यादगजः स्मरे केशे पुत्रे रक्ते नपुसकम्, त्रि अङ्गजो मन्मथे पुरे शोणितं क्वचिदगजम्, शा. अङ्गद-अङ्गदः कपिभेदे ना केयूरे तु नपुसकम् । अङ्गदा याम्यदिग्दन्ति- हस्तिन्यामपि योपिति, मे. अगदः कपिभेदे स्यात् केयूरेऽङ्गदमिप्यते। अगदा याम्यदिग्दन्तिहस्तिन्या समुदाहृता, वि. अगदस्तु वालिजे। अगदन्तु केयूरं- स्यादगदा याम्यदिग्गजी, हे. वामनभ्या स्त्रिया क्लीवं केयूरे नाऽङ्गदः कपो, त्रि. अङ्गन-अङ्गनं प्राङ्गणे याने कामिन्यामङ्गना मता, मे, वि. अङ्गनं प्राङ्गणे यानेऽप्यङ्गना तु नितम्बिनी, हे. प्रङ्गार-अङ्गारमुल्मुके न स्त्री पुलिङ्गस्तु महीसुते, मे. अङ्गारोऽलात- भौमयोः, वि., हे. अलातेऽस्त्री कुजेऽङ्गार', त्रि. अङ्गारक-अङ्गारकः कुजेऽपि स्यादुल्मुकाशे कुरुण्टके । भवेदङ्गारिका चेक्षुकाण्डे किंशुककोरके, मे. अङ्गारक कुजे विद्यादुल्मकाशे कुरुण्टके । अङ्गारिकेक्षु- काण्डे स्यात् कोरके किंशुकस्य च, वि. अङ्गारक उल्मुकाशे महीपुत्रे कुरुण्टके । अङ्गारिका त्विाकाण्डे किंशुकस्य च कोरके, हे. अङ्गारिणी-अङ्गारिणी हसन्त्याञ्च भास्करत्यक्तदिश्यपि, मे., वि. अङ्गारिणी पुन.। भास्करत्यक्तदिग्वल्ल्यो, हे. अङ्गारित-अङ्गारितन्तु दग्धे स्यात् पलाशकलिकोद्गमे । हसन्त्यां च लतामा नदीभेदे च योपिति, मे. अङ्गारित पलाशीयकलिकोद्गमदग्धयोः, वि. अङ्गारितन्तु भस्मिते । पलागकलिकोद्भेदे, हे. अद्भुलि (लो)-अङ्गलिः करशाखाया कर्णिकायां गजस्य च, मै., है., वि. अङ्घि-अघि ना पादमूलयोः, मे. अवि. पादद्रुमूलयोः, है. अङ्घिः स्यात् पादमूलयो', त्रि. अद्धिः स्यात् पादवुध्नयोः, वि. प्रचल-अचला वसुधाया स्यादचल: शैलकीलयोः, मे., वि. कोलयोः। अचला भुवि, है. शैलेऽचलोऽचला भूमौ, त्रि. अचलस्तु गिरि- ·। अच्युत-अणु अच्युत-अच्युतस्तु हरौ पुसि त्रिषु स्थिरे, मे. अच्युतस्तु स्थिरे स्याद्गरुड- ध्वजे, वि. अच्युतो द्वादशस्वर्गे केशवाभ्रष्टयोरपि, हे. अच्छ-अच्छः स्फटिकमल्लूकनिर्मलेष्वच्छमव्ययम्। आभिमुख्ये, मे, वि. अच्छो भल्लूके स्फटिकेऽमले । अच्छाऽभिमुख्येऽव्ययम्, हे. प्रसन्ने भल्लूकेऽप्यच्छ', अ. अज-अजश्छागे हरिब्रह्मविधुस्मरनृपे हरे, मे, अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोः सुते, वि. अजश्छागे हरे विष्णौ रघुजे वेधसि स्मरे, हे. अजा विष्णु- हरच्छागाः, अ. अजस्तु ब्रह्मविष्णुस्मरेष्वपि, त्रि. अजित-अजितो ना हरौ त्रिषु । अनिजिते च, मे. अजितः कमलापतौ । अनिजिते च, वि. अजितस्तीर्थकृद्भेदे बुद्धे विष्णावनिजिते, हे. प्रजिर-प्रजिरं प्राङ्गणे वाते विपये दर्दुरे तनौ। स्त्री चण्डयाम्, मे. अजिरं प्राङ्गणे वाते विपये दर्दुरे तनौ, वि. अजिर दर्दरे कार्य विषये प्राङ्गणेऽनिले, हे. अजिर विपये कायेऽपि, अ. अञ्जन-अञ्जनं कज्जले चाक्तौ सौवीरे च रसाञ्जने । पुंसि ज्येष्ठा- दिग्गजयोरञ्जना वानरीभिदि। अञ्जनी लेप्यनार्या च, मे. अञ्जनं कज्जले चाङ्के सौवीरे च रसाञ्जने। अञ्जनो दिग्गजे ज्येष्ठयामञ्जनाप्यनिलस्त्रियाम् । अञ्जनी लेपनार्या स्यात्, वि. अञ्जनं मसौ। रसाञ्जनेऽक्तौ सौवीरेऽथाजनो दिङ्मतङ्गजे। अञ्जना हनुमन्मातर्यजनी लेप्ययोपिति, हे. अज्ञ-स्यादज्ञो जडमूर्खयोः, मे. अज्ञस्तु जडमूर्खयो., वि. अज्ञस्त्रिपु जडे मूर्ख, त्रि. अञ्जलि (लो)-अञ्जलिस्तु पुमान् हस्तसम्पुटे कुडवेऽपि च, मे. अञ्जली कुडवे विद्यादञ्जलि. करसम्पुटे, वि. अञ्जलिस्तु कुडवे करसम्पुटे, हे. अञ्जसा-प्रजसाशब्द पाख्यातस्तत्त्वतूर्णार्थयोरपि, मे. अञ्जसा तत्त्व- तर्णयोः, वि. अजसा शैध्यतत्त्वयो , अव्य अट्ट-अट्ट भक्ते चतुष्के क्षौमेऽत्यर्थे गृहान्तरे, मे. अट्ट भक्ते चतुप्के च क्षोमे- त्यर्थे गृहान्तरे, वि. अट्टो हट्टाट्टालकयो शे। चतुष्कमक्तयोः, है. अत्यर्थक्षीमयो- रहः, नि. अणि-प्रणिराणिवदक्षानकीलाधिसीमसु द्वयो', मे. अणिराणिवदक्षान- कोले स्यादश्रिसीमयोः, वि. अणिराणिवदयौ स्यात् सीमन्यक्षानकीलके, है. किल- प्रागग्राधिसीमासु स्यादाणिवदणिद्वयोः, त्रि. अणु-अणीहिविशेष स्यात् पुसि सूक्ष्मेऽभिधेयवत्, मे. अणु:हिमूक्ष्मयोः, वि. अणुीहल्पयोः, हे. सूक्ष्मे ब्रीह्यन्तरेऽप्यणुः, त्रि. बीहावप्यणुरिप्यते, ह.

·६ अणुक-प्रत्यूह अणुक--अणुको निपुणाल्पयोः, मे, वि. अणुको निपुणेऽल्पे च, हे. अण्ड-अण्डं मुष्के चे पेश्यां स्यात्, मे. अण्डं खगादिकोशे स्यान् मुके वीर्येऽपि च क्वचित्, वि. अण्ड पेशीकोशमुष्कयोः, हे. प्राण्यङ्गकोपयोरण्डम्, त्रि. अण्डज-अण्डजो मृगनाभौ स्यात् सरटेऽहौ खगे झपे, मे. अण्डजः कृकलासे स्यात् खगे मीने भुजङ्गमे। कस्तूर्यामण्डजा प्रोक्ता, वि. अण्डजः स्यात्सरटेऽहो खगे झपे । अण्डजा तु मृगीनाभौ, हे. अण्डजः खगमीनयोः, त्रि. अण्डोर-अण्डीरः पुरुषे शक्ते, मे. वि. अण्डीरः शक्तनरयोः, हे., शक्तोऽपि पण्डश्चाण्डीरौ, त्रि. अतस्-अतो भवेत् कारणापदेशनिर्देशयोरपि। पञ्चम्यर्थे, वि. अतो हेतोरपदेशवत् । निदेशे पञ्चम्यर्थे च, हे. अत इत्युच्यते हेतौ, ह. अति--प्रतिशब्दः प्रशसायां प्रकर्षे लङ्घनेऽपि च। नितान्तासम्प्रतिक्षेप- वाचकोऽप्येप दर्शित , मे, वि. प्रतिगण्ड--प्रतिगण्डो योगभेदे वृहद्गण्डे तु वाच्यवत्, मे. अतिथि–अतिथि कुशपुरे स्यात् पुमानागन्तुके त्रिषु, मे. अतिथिः कुश- पुत्रेऽपि कोपे प्राघुणिकेऽपि च, वि. अतिथि. कुशनन्दने। गृहागते, हे. अतिथिः कुशपुत्रेऽपि, त्रि. अतिबल-प्रथातिवलः प्रवले त्रिपु स्त्री त्वोपधीभिदि, मे. अतिवला वलाभेदे प्रवलेऽतिवलो मतः, वि. अतिबल: स्यात् प्रवलेऽतिवला तु बलाभिदि, हे. प्रतिमुक्त-प्रतिमुक्तस्तु निःसङ्गे वासन्त्यां तिनिशेऽपि च, मे. अतिमुक्तस्तु निष्कले । वासन्तिकाया तिनिशे,हे. अतिमुक्तस्तु वासन्त्या तिनिशे निष्कलेऽपि च,वि. प्रतिवेल-प्रतिमात्रेप्यतिवेलम्, ह प्रतिसर्जन-प्रथातिसर्जनं दाने वधेऽपि च नपुसकम्, मे. अतिसर्जनं वधदानयो., हे. प्रत्यय-प्रत्ययोऽतिक्रमे दण्डे विनाशे दोपकृच्छ्योः, मे. प्रत्ययोऽतिक्रमे दोपे विनाशे दण्डकृच्छ्यो', हे. अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छे दोपे दण्डेऽपि, अ. दोपे चागमे दण्डे च स्यादत्यय इति श्रुतिः, अने. प्रत्ययशब्दः प्राज्ञः कृच्छे चातियमे च निर्दिष्टः, ह. प्रत्याहित-प्रत्याहितं महाभीतो जीवानपेक्षकर्मणि, मे, वि. अत्याहित महाभये जीवनिरपेक्षकर्मणि, हे. अत्याहित महाभीतिः वर्म जीवानपेक्षि च, श्र. प्रत्यूह-प्रत्यूहो नीलिकाया म्श्री कालकण्ठवगे पुमान्, मे. अत्यहा नीलिवाया स्यादत्यूहश्चित्रमेखले, वि. प्रत्यूहश्चित्रमेग्मले। अत्यहा तु नौलिकायाम, हे.

·अथ अधिष्ठान ७ अथ अथाथो सशये स्यातामधिकारे च मङ्गले। विकल्पानन्तरप्रश्न- कात्यारम्भसमुच्चये, मे अथोऽथ स्याता समुच्चये । मङ्गले सशयारम्भाधि- कारानन्तरेषु च । अन्वादेशे प्रतिज्ञाया प्रश्नसाकल्ययोरपि, हे अथो अथ च सप्रश्ने मङ्गलारम्भयोरपि। अनन्तरे च कात्स्न्यै च सशये च प्रकीर्तित , वि मङ्गला- नन्तरारम्भप्रश्नकात्स्न्येष्वथो अथ, अ अथानन्तरकल्याणसप्रश्नादिपु कथ्यते, ह अथकिम्-अङ्गीकारेऽपि चाथकिम्, हा अथर्वन्-अथर्वा ब्राह्मणे पुसि वेदे तु स्यान्नपुसक, में अथर्वा ब्राह्मणे वेदे त्वथर्व परिकीर्तितम्, वि प्रयो -अथ अथो इति तथा प्रोक्त नानाभ्युपगमादिपु, ह अदस् -अद परस्मिन्नत्र स्यात्, मे अद परस्मिनत्रापि, अदोऽत्र च परत्र च, हे अदिति-अदितिर्भूदेवमानो (स्त्रिया), में अदितिर्वसुधाया स्यात् अदिति- देवमातरि, वि अदिति वि। देवमातरि पार्वत्याम् ह प्रद्धा-असशये भवेदद्धा, ह स्फुटेऽवधारणे तत्त्वे चाद्धा प्रोक्ता मनीपिभि , अव्य अदि-अद्रि शैलद्रुमार्के ना, मे अद्रि शैलद्रुमार्केषु, वि अद्रिस्तु पर्वते । सूर्ये शाखिनि, हे अद्रयो द्रुमशैलाका , अ अद्रि प्रोक्तो रवावपि, ह शैलोऽद्रि- रशुमानिन्द्र , अने अधम-अधम स्याद्गहहीने, मे अधम कुत्सिते न्यूने, वि अधमो न्यून- गयो , हे अधमो न्यूनकुत्सितो, अ अधर-अधरस्तु पुमानोप्ठे होनेनूढे च वाच्यवत्, मे अधरो दन्तवसनेऽ- नूड़े होनेऽधरोऽन्यवत्, वि अधरोऽनुर्द्ध होनौप्ठेषु, हे अधस्तादपि चाधर, अ प्रोप्ठे नीचेऽपि चाधर, त्रि अधि--अधि स्यादधिकारे चापीश्वरे च निगद्यते, मे अधिक्षिप्त-अधिक्षिप्त प्रणिहिते कुत्सिते भत्सिते निपु, में अधिक्षिप्त प्रणिहिते तथा नित्सितेऽपि च, वि अधिक्षिप्तौ निहितत्सितो, हे अधिवास-अधिवासो निवासे स्यात् सस्कारे धूपनादिभि , मे अधिवासो निवासे च सस्कारे धूपकादिभि , वि अधिवास स्यानिवासे सस्कारे धपनादिभि , हे अधिवासो स्थानसस्किये, त्रि अधिष्ठान-अधिष्ठान पुरे चक्रे प्रभावेऽध्यासनेऽपि च, मे, वि अधिष्ठान प्रभावैध्यासने नगरचश्यो, हे अधिष्ठान चत्रपुरप्रभावाध्यासनेप्वपि, अ ·अध्यक्ष- " अधृष्य-अनय अधृष्य-प्रधृष्या तटिनीभेदे प्रगल्भे वाच्यलिङ्गकम्, मे. अधृष्यस्तु प्रगल्भे स्यात् अधृष्या निम्नगाभिदि, वि. अधृप्यः प्रगल्भके। अधृष्या निम्नगा- भेदे, हे. -अध्यक्षोऽधिकृते पुंसि स्यात् प्रत्यक्षेऽभिधेयवत्, मे. अध्यक्षोऽधि- कृते प्रोक्तः प्रत्यक्षेऽध्यक्षमिष्यते, वि. अध्यक्षोऽधिकृते त्वक्षे, हे. प्रत्यक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षः, अ. समक्षेऽधिकृतेऽध्यक्षः, अने. अध्यारुढ--अध्यारूढं समारूढेऽभ्यधिके चाभिधेयवत्, मे. अध्यारूढ़ समा- रूढेऽप्यधिके चापि भेद्यवत्, वि. अध्यारूढ समारूढेऽभ्यधिके, हे. अध्यूढ-अध्यूढा कृतसापल्यनार्याम् अध्यूढ ईश्वरे, मे., वि. अध्यूढा कृत- सापल्ययोपित्यध्यूढ ईश्वरे, हे. अध्वन्-अध्वा ना पथि संस्थाने स्यादवस्कन्दकालयोः, मे. अध्वा वर्मनि संस्थाने स्यादवस्कन्दकालयोः, वि. अध्वा कालवमनोः । संस्थाने स्यादवस्कन्दे, हे. स्यादवा कालवमनोः, त्रि. अध्वर-अध्वरः सावधाने स्यात् वसुभेदे ऋतौ पुमान्, मे. अध्वरो वसुभेदे स्यात् सावधाने ऋतावपि, वि. अनघ--अनघो निर्मलापापमनोज्ञेष्वभिधेयवत्, मे अनघो निर्मलापाप- मनोज्ञेषु च भेद्यवत्, वि. अनघ. स्याद्गतपापे मनोज्ञे निर्मलेऽपि च, हे. अनङ्ग-अनङ्गो मदनेऽनङ्गमाकारामनसोरपि, मे. अनङ्गो मदनेऽनङ्ग- माकाशमनसो. स्मृतम्, वि. अङ्गहीनेऽप्यनङ्ग खे चित्तेऽनङ्गस्तु मन्मथे, हे. अनङ्गः खे स्मरे पुमान्, त्रि. अनन्त-अनन्ता च विशल्यायां शारिवादूर्वयोरपि। कणादुरालभापथ्या- पार्वत्यामलकीपु च। विश्वम्भरागुडूच्यो. स्यात् अनन्तं सुरवर्त्मनि। अनन्तः केशवे शेपे पुमाननवधौ त्रिपु, मे. अनन्तः शेपविष्ण्वोः स्यादनन्तं सुरवम॑नि । अनन्तश्चाप्यनवधो वाच्यवत् समुदाहृतः। अनन्ता शारिवादूर्वाविशल्यालाङ्गलीषु च । अनन्ता हैमवत्या च गुडूच्या च निरप्यते, वि. अनन्तं खे निरवधावनन्त- स्तीर्थकृद्भिदि। विप्णी शेपेऽप्यनन्ता तु गुडुची भूर्दुरालभा। विशल्या लागली दूर्वा शारिवा हैमवत्यपि, हे. अप्यनन्तोऽनवधावपि, अ. शेपे विप्णावनन्तो ना गुडूचीदूर्वयोः स्त्रियाम् । क्लोवं खे, त्रि. अनय-अनयस्तु विपद्देवाशुभयोव्य॑सनेऽपि च, मे. अनयो व्यसने देवे अशुभे चापदि स्मृतः, वि. अनयोऽशुभे दैवे स्यात् विपद्व्यसनयोरपि, हे. व्यसनान्य- शुभं देवं विपदित्यनयास्त्रयः, अ. .

·अनल-अनुवन्ध ६ अनल-अनलो वसुभेदेऽग्नौ, मे. अनलो वसुदेवेऽग्नी, वि. अनलोऽनिले। वसुदेवे वसौ वह्नौ, हे. अनिमि (मे)प-अनिमिपो मत्स्यदेवयोः, मे. अनिमिपः सुरे मत्स्ये, वि. सुरमत्स्यावनिमिपी, अ. सुरमीनावनिमिपो, अने. अनिमिपः सुरमत्स्ययो, हे. अनिरुद्ध-अनिरुद्ध उपानाये पुसि चावन्धनेऽन्यवत्, मे. अनिरुद्ध उपानाथे चरे चानर्गलेऽन्यवत्, वि. अनिरुद्धश्चरे पुष्पचापसूनावनर्गले, हे. अनिल-अनिलो वसुवातयोः, मे., वि. अनोक-अनीकोऽस्त्री रणे सैन्ये, मे., वि., त्रि अनीकं रणसंन्ययोः, हे. अनोकस्य-अनोकस्यो रणगते हस्तिशिक्षाविचक्षणे। राजरक्षिणि चिह्न च वीरमदलकेऽपि च, मे. अनीकस्यो रणखले गजशिक्षाविचक्षणे । राजरक्षिपु चिह्न च वीरमर्दलकेऽपि च, वि. अनीकस्थो रक्षिवर्गेऽप्युत्खले वीरमर्दले। चिह्न गजशिक्षके च, हे. अनीकिन्-~-अनीकिनी स्त्रियां सेनामात्रसेनाविशेषयोः, मे. अनु-अनु होने सहार्थे च पश्चात्सादृश्ययोरपि । लक्षणेत्यम्भूतास्यानभाग- वीप्सास्वनुक्रमे । आयाम च समीपे च, मे, अनु होने सहार्थे च पश्चा- त्सादृश्ययोरपि । प्रायामे च समीपे च लक्षणादावनुक्रमे, वि. अनु लक्षणवीप्सेत्थं- भुतभागेपु सन्निधौ। सादृश्यायामहीनेषु पश्चादर्थसहार्थयोः, हे. पश्चा- त्सादृश्ययोरनु, प्र. अनुकर्ष-अनुकर्पो रथाधःस्थदारुण्यप्यवकर्पणे, मे. अनुकर्पोऽनुकपणे। अनुको रथस्याध.स्थिते दारुणि चेप्यते, वि. अनुकर्पोऽनुकर्षणे। रथस्यायो- दारुणि च, हे. अनुतर्ष-अनुतर्षः मुरापानपात्रे तृष्णाभिलापयोः, मे., वि. अनुतो- ऽभिलापे स्यात् तृपाचपक्योरपि, हे. अभिलापोऽनुतपः स्यात् पानेच्छापि, वि. अनुत्तर--अनुत्तर दिपु श्रेष्ठ प्रतिजल्पविवजिते, मे. अनुत्तरः स्मृतः श्रेष्ठे प्रतिजल्पविवजिते, वि. अनुत्तर पुनः । निरतरे च श्रेष्ठे च, है. स्यादनुत्तरः । एपां विपर्यये थेप्ठे, अ. v. उत्तर. श्रेष्ठावाव्यायनुत्तरी, वि. अनुपम-भवेदनुपमा सुप्रतीकेम्यां स्त्री विपतमे, मे. अनुपमः मुन्दरे- न्यवत् । मुप्रतीरस्य योपाया भवेदनुपमाऽपि च, वि. अनुपमम्नु भवेदपम् । उपमारहितेन्नुपमेभ्याम्, है. अनुबन्ध-अनुवन्यस्तु वन्य म्यान् दोपोत्यादै विनश्वर। मुग्यानुयायिनि वाले प्रातस्पानुयर्तने । अनुबन्धी तु हिकायां तृप्णायामपि योपिति, मे.

·। १० अनुभाव-अनेडमूक अनुबन्धः प्रकृत्यादौ दोपोत्पादे विनश्वरे। मुस्यानुयायिनि शिशौ प्रवृत्तस्य निवर्तने । अनुवन्धी च हिक्कायां तृप्णायामपि कथ्यते, वि. अनुबन्धः प्रयोगिणि । मुख्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने। दोपोत्पादेऽनुवन्धी तु हिक्कायां तृप्यपि क्वचित्, है. दोपोत्पादेऽनुवन्धः स्यात् प्रकृत्यादिविनश्वरे । मुस्यानुयायिनि शिशौ प्रकृतस्यानुवर्तने, अ., शा. अनुभाव-अनुभावः प्रभावे स्यानिश्चये भाववोधके, मे. अनुभावः प्रभावे स्यानिश्चये भावसूचने, वि. अनुभावो भावसूचने। प्रभावे निश्चये, हे. अनुभावः प्रभावे च सता च मतिनिश्चये, अ. अनुमति--प्रथानुमतिरूनेन्दुपूर्णिमानुज्ञयोरपि (स्त्रिया), मे. अनुमतिः स्यादनेन्दुपूर्णिमानुज्ञयोरपि, वि. अनुमतिः स्यादनुज्ञापौर्णमासीविशेषयो., हे. पूर्णिमाभेदेऽनुमति. सम्मतावपि, त्रि. अनुवासन-प्रथानुवासनं स्नेहवस्तिधूपनयोरपि, मे. स्यादनुवारानं स्नेहकर्म- धूपनयोरपि, वि. अनुवासनं। स्नेहने धूपने, हे. अनुशय-भवेदनुभयो द्वेषे पश्चात्तापानुवन्धयोः मे., वि. अनुशयः पश्चात्तापे दीर्घद्वेषानुबन्धयोः, हे अथानुशयो दीर्घद्वेपानुतापयोः, अ. द्वेपेऽप्यनुशयः स्मृतः, ह. अनुषग-कारुण्येऽप्यनुपङ्गः स्यात्, ह. अनुष्टुभ--अनुष्टुप् स्यात् सरस्वत्यां छन्दोभेदे च योपिति, मे. वाणी- छन्दोऽप्यनुष्टुभौ, त्रि. अनूक-अनूकं तु कुले शोले पुसि स्याद् गतजन्मनि, मे. अनूकं तु कुले शीलेऽप्यनूको गतजन्मनि, वि. अनूकमन्वये। शीलेऽनूको गतजन्मनि, हे. शीलान्वयावनूके, अ. अनूकमन्वये शीले, ह. अनूचान-अनूचानो विनीते स्यात् साङ्गवेदविचक्षणे, मे., वि. अनूचानः साङ्गवेदकोविदे विनयान्विते, हे. विनीते विप्रभेदे चानूचानः, त्रि. अनूचानं वदन्त्यार्या विनयावनत रतम् । साङ्गे प्रवचनेऽधीतिद्विजोऽनूचानसंज्ञकः, शा. अनूप-अनूपो महिपे चाम्वुप्रायदेशे तु वाच्यवत्, मे. अनूपं महिपे विद्याज्जलप्राये तु याच्यवत्, वि अनूपस्तु सरिभे जलप्राये, है. सजले महिपेऽनूपः, त्रि. अनृत-अनृत कृपावसत्येऽपि, मे., वि. अनृत कर्षणेऽलीके, हे. कृपावसत्ये- . नृतम्, वि. अनेडमूक-अनेडमूक उद्दिष्टः शठे वाक्थुतिवजिते, मे. अनेडमूकमिच्छन्ति वाक्यश्रुतिविजिते, वि. (अन्धेऽप्यनेडमूकः स्यात्, अ.)

·अन्त-अन्तेवासिन् अन्त--अन्तः स्वरूपे नाशे ना न स्त्री शेपेऽन्तिके त्रिपु, मे. अन्तः प्रान्ते- ऽन्तिके नाशे स्वरूपेऽतिमनोहरे, वि. अन्तः स्वरूपे निकटे प्रान्ते निश्चयनाशयोः । अवयवेऽपि, हे. अन्ततस्---अन्ततोऽवयवोत्प्रेक्षापञ्चम्यर्थेषु शासने, हे. अन्ततः प्रोक्तं पञ्चम्यर्ये च शासने। सभावनावयवयोरन्तत पदमिप्यते, वि. अन्तर् -अन्तः स्वीकारमध्ययोः, मे., है. अन्तर्मध्ये तथा प्रीते स्वीकारार्थेऽपि दृश्यते, वि. अन्तर--अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तधिभेदतादर्थे । छिद्रात्मीयविना- यहिरवसरमध्यात्मसदृशेषु, मे. अन्तरं तु परीधाने भेदे रन्ध्रावकाशयोः । आत्मा- न्तधिविनात्मीयवहिर्मध्यावधिष्वपि । तादhऽवसरे चोक्तम्, वि. अन्तरं रन्या- वकाशयोः । मध्ये विनार्थे तादर्थं विशेषेऽवसरे विधौ। आत्मीयान्तःपरीधाना- न्तधिवाह्येषु, हे. अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तधिभेदतादर्थ्ये । छिद्रात्मीयविना- बहिरवसरमध्येऽन्तरात्मनि, अ. रन्ध्र वस्त्रे विना मध्ये व्यवधानेऽन्तरात्मनि । वयिोगेऽवकाशे च विशेपेऽवसरेऽन्तरम्, अने. वस्तुमध्ये तया छिद्रे व्यवधाने- ऽन्तरात्मनि । अवकाशे बहियोगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम्, ह. अन्तरा--अन्तरापि विनाऽर्थे स्यान्मध्यार्थनिकटार्थयोः, मे, वि अन्तरा पुनः । नानार्थे सन्निधौ मध्ये, हे. अन्तरेणअन्तरेण पदं विद्याद्विनामध्यार्थयोरपि, में, वि अन्तरेणान्त- विनार्थयोः, हे. अन्तशय्या-अन्तशय्या मृतौ भूमिशय्यायां पितृकानने, मे., वि. अन्तराय्या भूशय्या पितृवनं मृतिः, हे. अन्तावसायिन-अन्तावसायी श्वपचे मुनिभेदे च नापित, मे, वि. अन्तावसायी श्वपचे मुनौ, हे. अन्तावसायो चाण्डाले मुनिभेदे च नापिते, नि. प्रन्तिक-प्रन्तिक निकटे वायलिङ्गं स्त्री मातोपपौ। नुल्ल्या ज्येप्ट- भगिन्या च नाटयोक्त्या कथ्यतेऽन्तिका, मे. प्रन्तिक पुनः। पायन्तिका तु चुल्ल्या स्यात् सातलाम्योपधेऽपि च। नाटपोनो ज्येप्टभगिनी अन्तिया प्रोच्यतेपि सा, हे. अन्तिकं निकटे चुल्यामन्तिका सातलोप। तया ज्येष्ठगिन्याम्न नाटपोक्तो कोत्यंत न्तिा, वि. अन्तिम निफ्ट नलि. नाटमोक्तो गाग्रजातिया, त्रि. मन्तेयासिन्-अन्नवामो पिप्प म्याच्चाण्डाले प्रान्तर्ग:पि च, मे. मन्नेवागी ·१२ अन्तर्गत-अपत्य भवेत् शिष्ये चाण्डाले प्रान्तगेऽपि च, वि. अन्तेवासी पुनरन्त्यजे। शिष्यप्रान्त- गयोश्चापि, हे. अन्तेवासीति शिष्ये च नापितेऽपि तथा स्मृतः, अने. अन्तर्गत-अन्तर्गतं विस्मृते स्यात् मध्यप्राप्ते च वाच्यवत्, मे. अन्तर्गतं विस्मृते स्यात् मध्यप्राप्ते च कथ्यते, वि. अन्तर्गतं पुनः मध्यप्राप्तविस्मृतयो., . अन्त्य-अन्त्यस्तु पुसि मुस्तायामन्तोद्भतेऽधमे त्रिपु, मे. अन्त्यस्त्वन्तभवे- ऽधमे, हे. अन्दू-अन्दू: स्त्रियां स्यान्निगडे प्रभेदे भूषणस्य च, मे. अन्दूः स्याद् बन्धन- द्रव्ये प्रभेदे भूषणस्य च, वि. अन्दूः स्यान्निगडे भूपाभेदे, हे अन्ध-अन्धः स्यात्तिमिरे दृष्टिहीनेऽन्धः समुदाहृतः, वि. अन्धोऽन्धकारे- ऽक्षिवजिते, हे. अन्धं तमस्यपि, अ अन्धः स्यात् तिमिरे क्लीवं चक्षुहीनेऽभिधेयवत्, मे. अन्धिका-प्रन्धिका द्यूतभेदे च रजन्यामपि योपिति, मे. अन्धिका कैतवेऽपि स्यात् सर्पपीमिद्धयोरपि, हे. अन्धिका कैतवे मिद्धे शर्वर्यामपि कथ्यते, वि. अन्न-अन्न भक्ते च भुक्ते स्यात्, मे स्यादन्नं भुक्तभक्तयोः, वि., नि. अन्नं भक्तेऽशिते, हे. अन्य-अन्य सदृशेतरयोः, मे, हे अन्यो भिन्नासमानयोः, वि. भिन्ना- समानयोरन्यः, वि. अन्यया-अन्यथा वितथार्थे स्यात् अन्यथा च परार्थके, वि. अन्यथा पुन- वितथे चापरार्थे च, मे. प्रन्यासन-अन्वासनं स्नेहवस्तावुपास्तावनुशोचने, मे., वि. अन्वासनं स्नेह- वस्तौ सेवायामनुशोचने, हे. अन्वाहार्य-अन्वाहार्यममावस्याश्राद्धमिप्टेश्च दक्षिणा, हे. अप-अप स्यादपकृष्टार्थे वर्जनार्थवियोगयो.। विपर्यये च विकृती चौर्ये निर्देशहर्पयोः, मे. अप स्यादपकृष्टार्थे वर्जनार्थवियोगयोः। विपर्ययेऽपि विकृती चौर्ये निर्देशहर्पयोः, वि. अप स्तेयेऽपकृप्टे वर्जने मुदि । विपर्यये वियोगे च निर्देशे विकृतावपि, हे. अपचिति-भवेदपचितिः पूजाव्ययनिप्कृतिहानिषु। (स्त्रियां), मे. भवेद- पचितिः पूजाक्षयहानिपु निप्कृती, वि अपचितिळये हानी पूजायां निष्कृतावपि, है. क्षयार्चयौरपचिति., अ. प्रपत्य-अपत्यं पुत्रयोर्मतं, मे, वि. .

·- . अपदेश-अपह्नव १३ अपदेश-अपदेशः पुमान् लक्ष्ये निमित्तव्याजयोरपि, मे. अपदेशः स्मृतो लक्ष्ये निमित्तव्याजयोरपि, वि. अपदेशस्तु कारणे। व्याजे लक्ष्य, हे. पदे लक्ष्ये निमित्तेऽपदेशः स्यात्, अ. अपभ्रंश-अपभ्रशस्तु पतने भाषाभेदापशब्दयोः, मे. अपभ्रशोऽपशब्दे स्याद्भापाभेदावपातयोः, वि. अपभ्रशो भाषाभेदापशब्दयोः । पतने च, हे. अपभ्रशो दुष्पतने भाषाभेदापशब्दयो , नि. पतने स्यादपभ्रशो भाषाभेदाप- शब्दयोः, शा. अपर-अपर गजपश्चाः स्याज्जरायो तु योपिति । इतरस्मिन्नपि तथा- ऽर्वाचीनेऽप्यन्यलिङ्गकः, मे. अपरं त्वघुनाथै स्यात् पश्चाद्गाने च दन्तिनाम् । अर्वाचीनेभर प्राहुर्जरायो चापरामपि, वि. अपराजित-अपराजित ईशाजेप्टयन्तरे नाऽजिते त्रिपु। गिरिकर्णीजया- दुर्गाशणपर्णीषु योपिति, मे. स्यादपराजितो विष्णो श्रीकण्ठे चापराजिता । श्वेता- जयन्तीदुर्गास्वनिजिते त्वभिधेयवत्, वि. अपराजितोऽच्युते हरे । प्रजितेऽपराजिता तु दुर्गा श्वेता जयन्त्यपि, हे. अपलाप---अपलापः प्रेम्ण्यपह्नवे, मे., वि. अपलापस्तु प्रेमापह्नवयोः, अपवर्ग-स्यादपवर्गस्त्यागे मोक्षे कार्यावसानसाफल्ये, मे. अपवर्गस्त्याग- मोक्षयोः। क्रियावसानसाफल्येऽप्यपवर्गः प्रयुज्यते, वि. अपवर्गस्त्यागमोक्षयोः। क्रियावसानसाफल्येऽपि, है. अपवर्गस्त्यागमोक्षयोः, त्रि. अपवर्जन-अपवर्जनं तु दाने निर्वाणत्यागयोरपि, मे. अपवर्जनं निर्वाण परित्यागे विहापिते, हे. अपवाद-अपवादस्तु निन्दायामाजावियम्भयोरपि, वि., मे. अपवादी तु निन्दाने, म. अपवादस्तु निर्देश निन्दाविश्रम्भयोरपि, हे. अपप्ठ-अपप्छुः पुसि वाले च वामे स्यादन्यलिङ्गकः, मे. अपष्टुः पाल- वामयोः, वि. अपछु (म) निरवये स्यात् शोममानेऽपि च स्मृतं, वि. अपप्यु (म) निरवद्ये च गोभनार्थं च दृश्यते, मे. अपप्ठु चारो निर्दोपे च, हे. अपसर्जन-अपसर्जनमाम्नाते परिवजनदानयो, मे. अपसव्य--अपमव्य मिलिगन्तु दक्षिणप्रतिकूलयोः, मे. अपसव्यं दक्षिण- प्रतिकूलयोः, वि, अपसव्यन्तु दक्षिणे। प्रतिकूले, है. प्रपलय-अपलवस्तु पुलिगः स्मृतः स्नेहापलापयोः, मे. अपह्नवोमला च स्नेहे चापहवो मतः, वि माहवः स्नेहापलापयो:, है. .

·१४ अपाङ्ग-अभि वाच्यवत्, वि. अपाचीनं - अपाङ्ग–अपाङ्गस्त्यङ्गहीने स्यात् नेत्रान्ते तिलकेऽपि, च, मे. अपाङ्ग- मगहीने स्यात् नेत्रान्ते तिलकेऽपि च, वि. अपाङ्गो नेत्रान्तपुण्ड्रयोः, हे. अपाङ्ग- स्तिलकेऽपि च, अ. अपाचीन-अपाचीनमपागर्थे विपर्यस्ते च विपर्यस्तेऽपागर्थे, हे. v. अवाचीन. अपान-अपानन्तु गुदे क्लीव पुसि स्यात्तस्य मारुते, मे. अपानं तु गुदे प्रोक्तमपानस्तस्य मारुते, वि. अपानं गुदेऽपानस्तद्वायो, हे. अपावृत-अपावृतस्तु पिहिते स्वतन्त्रेऽपि च वाच्यवत्, मे. अपावृतः स्वतन्त्रे स्यात् पिहिते चाप्यपावृतः, वि. अपावृतोऽपरायत्ते पिहिते, हे. अपि-अपि सम्भावनाप्रश्नशड्दागर्हासमुच्चये। तथायुक्तपदार्थेऽपि काम- कारक्रियासु च, मे. अपि सम्भावनाप्रश्नावागर्दासमुच्चये। तथायुक्तपदार्थेषु कामचारनियासु च, वि. अपि सम्भावनाशवागर्हणाहसमुच्चये। प्रश्ने युक्त- पदार्थेषु क्रियाकारक्रियासु च, हे. गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनास्वपि, अ. अपोगण्ड-अपोगण्डस्तु बलिभे विकलाङ्गे शिशावपि, मे. अपोगण्डस्तु शिशुके विकलाङ्गेऽतिभीरुके, वि. अपोगण्डोऽतिभीरौ स्यात् किशोरविकलाङ्गयोः, हे. अप्रतिरथ-भटे पुस्यप्रतिरथ यात्रामङ्गलसाम्नि च, त्रि. अब्ज-अब्जोऽस्त्री शके ना निचुले धन्वन्तरी च हिमकिरणे। क्लीवं पद्म, मे. अब्जो धन्वन्तरी चन्द्रे निचुले शङ्खपद्मयोः । अब्ज स्यात्, वि. अब्जो धन्वन्तरौ चन्द्रे शह्वेऽब्ज पद्मशङ्खयो, हे. अब्जौ शङ्खशशाको च, अ. पद्म- धन्वन्तरी चान्जी, त्रि. अब्द-अब्दः सवत्सरे वारिवाहमुस्तकयोः पुमान्, मे. अब्दः संवत्सरे मेघे गिरिभेदे च मुस्तके, वि. अब्दः सवत्सरे मेघे मुस्तके गिरिभिद्यपि, हे. अब्दी जीमूतवत्सरी, अ. अब्धि-अधिर्ना सरसि वारिधी, मे. अब्धिः समुद्रे सरराि, वि. अब्धिः सरसि सागरे, हे. अभय-अभया स्त्री हरीतक्यामुशोरे च नपुसकम् । निर्भये वाच्यलिङ्गः स्यात्, मे. अभय स्यादुशोरे च पथ्यायामभया स्त्रियाम् । निर्भये वाच्यवत् प्रोक्तं, वि. अभयमुशीराभीत्योरभया तु हरीतकी, हे प्रभाव-प्रभावो मरणेऽसत्त्वे, मे. अभावः स्यादसत्तायामभावो निधनेऽपि च, वि. अभावः पुनर्मूतो। असत्तायाम्, हे. मृतावसत्त्वे चाभावः, त्रि. अभि-अभीत्यम्भूतकथने चाभिमुख्याभिलापयोः, मे. अभीत्यम्भूत- ·अभिख्या-अभिमान कथनेऽप्यभि बीप्साभिमुख्ययो., वि. अभि वीप्सालक्षणयोरित्यम्भूताभि- मुख्ययोः, है. अभिस्या-अभिख्या त्वभिधाने स्यात् शोभायाञ्च यशस्यपि, मे. अभिख्या कीतियशसोरभिस्या नामशोभयोः, वि. अभिख्या तु शोभायां कीर्तिसज्ञयो, है. अभिख्या नामशोभयोः, अ. स्यादभिख्या यशस्यपि, त्रि. अभिस्येति समा- रस्याता कीतों कान्तौ च नामनि, अने. अभिग्रह--अभिग्रहोऽभिग्रहणेऽभियोगेऽपि च गौरवे, मे. अभिग्रहोऽभियोगे- ऽभिग्रहणे गौरवेऽपि, वि. अभिग्रहस्तु गौरवे। अभियोगेऽभिग्रहणे, हे अभिजन-भवेदभिजनः ख्याती जन्मभूम्यां कुलध्वजे । कुलेऽपि च पुमान्, मे. अभिजनः कुले ख्याती जन्मभूम्या कुलध्वजे, वि. अभिजन' कुले। कुलध्वजे जन्मभूमी, हे. कुलेऽप्यभिजनो जन्मभूम्यामपि, अ. कुले स्याते चाभिजन , त्रि. अभिजात-अभिजात. कुलीने स्यात् न्याय्यपण्डितयोस्त्रिपु, मे. अभिजात: स्मृतो न्याय्ये कुलीनप्राप्तरूपयो , वि. अभिजातः कुलोद्भवे। न्याय्ये प्राज्ञे, हे. अभिजातस्तु कुलजे बुधे, अ. न्याय्ये कुलीनबुधयोरभिजातपदं विदुः, शा. अभितस्-अभितः शीघ्रसाकल्यसम्मुखोभयतोऽन्तिके, में, वि. अभितोऽ- भिमुखकातं स्न्ययोः । समयोभयतः शीघ्र, हे. समीपोभयतः शीघ्रमाकल्या- भिमुखेऽभितः, अ. अभिनिष्टान--अभिनिप्टानोऽप्यक्षरमाग्रेऽपि स्याद्विसर्जनीये च, में अभि- निष्टानशब्दोऽपि विसर्जनीयेऽक्षरे मत., वि. अभिनिप्टानस्तु वर्णे विसर्गे, हे. वर्णमारे विसर्गे चाभिनिष्टान, दि. अभिनीत~-अभिनीत निपु न्याय्ये संस्कृतामर्षिणोरपि, मे. अभिनीतो भवे- न्याय्ये संस्कृतामपिणोरपि, वि. अभिनीतस्तु न्याय्येऽमपिणि सस्कृते, है. युक्त- तिसंस्कृतेऽमपिम्पभिनीत: म. अभिपन-अभिपनोपरादेऽभिग्रस्ते चापद्गते निघु, मे. अभिपनोपराद्ध- ऽभिद्रुते ग्रस्ते विपद्गते, वि. अभिपन्नोऽपरादोऽभिग्रस्तव्यापद्गतावपि, प्र. अभिमर-भवेदभिमरो युद्धे वधे स्ववलसाध्वसे, मे. अमिमरो वधे युद्ध तया स्वबलस्वाध्वसे, वि. अभिमरो वये। स्ववलसाध्वमे मुद्ध, हे. अभिमद--अभिमदस्तु पुसि स्यात् अपमर्दै सम्पराये च, मे. अभिमदों रणमन्ययोः, वि अभिमदः मन्ययुदयो', है. अभिमान-भिमानोऽादिदशाने प्रणयहिंसयोः, मे अभिमान. म्मृतो शाने वर्ग प्रणयहिंसयोः, वि. अभिमानम्वहकृती। हिंसायां प्रणये भान, हे. " ·अभियुक्त-अम्यागम अभिमानोऽर्थादिदर्प ज्ञाने प्रणयहिंसयोः, अ. गर्वविज्ञप्तिहिसासु प्रणये चाभिमान- वाक्, शा. अभियुक्त-अभियुक्तः परै रुद्ध तत्परेऽप्यभिधेयवत्, मे. अभियुक्तः परं रुद्ध तथा स्यादतितत्परे, वि. अभियुक्तः परै रुद्ध तत्परे, हे. अभिरूप-अभिरूपो बुधे रम्ये, मे., वि. v. सुरूप. अभिशस्ति-अभिशस्ति. स्मृता लोकापवादे प्रार्थनेऽपि च, वि. अभिशस्तिः पुनर्लोकापवादे प्रार्थनेऽपि च, हे. अभिशस्ति. प्रार्थनापवादयोश्च (स्त्रियां), मे. अभिशापप्रार्थनयोरभिशस्तिपदं विदु, शा. अभिषण-अभिषङ्गः पुलिङ्ग पराभवाक्रोशशपथेषु, मे. अभिपङ्गस्तु शपथे स्यादाक्रोशे पराभवे, वि. अभिषङ्गः पराभवे । आक्रोशे शपथे च, हे. शाप त्वभिषङ्गः पराभवे, अ. शपथेऽप्यभिपङ्ग. स्यात्, त्रि. ससर्गेऽभिभवे क्रोशेऽप्य- भिपङ्गः प्रकीर्तितः, ह. आक्रोशशापाभिभवेप्वभिपङ्गपद विदुः, शा. अभिषव-भवेदभिषव. स्नाने मद्यसन्धानयज्ञयोः, मे, वि. अभिपवः ऋतौ मद्यसधानस्नानयोरपि, हे. यागे च मद्यसन्धाने स्नाने चाभिषवः पुमान्, त्रि. अभिस्य (प्य)न्द-अभिस्यन्दोऽतिवृद्धौ स्यात् आस्रावेऽक्षिगदेऽपि च, मे, वि. अभिस्यन्द प्रास्रावनेत्ररोगातिवृद्धिपु, हे. अभिहार-अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नरेऽपि च, मे. अभिहारः सन्नहने चौर्यमद्यपयोरपि, हे अभिहारोऽभियोगे च चौर्ये सन्नहने, अ. अभिहारः सन्नाहे स्यादभियोगे परस्वहरणे च, ह. अभीक-अभीकः कामुके क्रूरे निर्भये त्रिपु ना कवी, मे. अभीक: कामुके फूरे कवौ च भयवजिते, वि. अभीको निर्भये कने, हे. अभीकस्त्वभयकामिनोः, त्रि. अभीक्ष्ण-अभीक्ष्णन्तु भृशे नित्यतद्युक्तक्रिययोस्त्रिपु, मे. अभीक्ष्णं तु तथा पौन.पुन्ये स्यात् सन्ततेऽपि च, वि. अभीक्ष्ण तु भृश नित्यं, हे. अभीक्ष्णन्तु भृशे नित्ये, त्रि. अभीक्षणम् (अ) मुहुरश्रान्ते शीघ्रप्रकर्पयोरपि, मे., वि. अभीक्ष्ण शीघ्रप्रकर्पयोः। पौन.पुन्ये सन्तते च, हे. अभीषु-अभीपु. प्रग्रहे रदमो ना, मे. अभीपुः प्रग्रहे रश्मी, वि., अ. अभीपुः प्रग्रहरोचिपोः, हे. अम्यागम-अम्यागमो विरोधाभिघाताम्युद्गमनान्तिके, मे. अभ्यागमो- ऽन्तिके घाते विरोधाम्युद्गमाजिषु, वि. अभ्यागमः समरेऽन्तिके। घाते रोघे- ऽभ्युपगमे, हे. अभ्यागमो विरोधे च, त्रि.

·अभ्यास-अम्बरीप प्रन्यास-अभ्यासोऽभ्यसनेऽन्तिके, मे, वि योग्यायामन्तिकेऽभ्यास , नि अभ्युपगम-अभ्युपगमस्तु पुसि स्वीकारेऽन्तिकसमागमे च, मे अभ्युपगम स्वीकारे समीपागमनेऽपि च, वि अभ्युपगम समीपागमने स्वीकृतावपि, हे अन-अभ्र मेघे च गगने धातुभेदे च काञ्चने, मे अम्र नभ स्वर्गवलाहकपु, वि अनन्तु निदिवे गगनेऽम्बुदे, हे स्यादम्र व्योममेघयो , त्रि उपर्यम्भोधरे स्वर्णे विदुरभ्र विपश्चित , अने अमति-प्रथामति पुसि हिमदीधितिकालयो मे अमति कालचन्द्रयो , वि अमति कालदण्डे च, हे अमर-अमरस्तिदशेऽप्यस्थिसहारे कुलिशद्रुमे। स्त्री गुडूच्यमरावत्यो स्थूणादूर्वाजरायुपु, मे अमरस्त्रिदशेऽप्यस्थिसहारे कुलिशद्रुमे। दूर्वामरावती- स्थूणागुडूचीवमरा मता, वि अमर सुरे। स्नुहीवृक्षेऽस्थिसहारेऽप्यमरा त्वमरा- वती। स्थूणा दूर्वा गुडूची च, हे अमरा नाभिनालाया गुडूच्यामपि, त्रि अमरपुष्प----अमरपुप्पस्तु केतके चूतकाशयो , हे अमल-अमलन्वभ्रके क्लीव लक्ष्म्या स्त्री निर्मले विपु, मे अमला लक्ष्म्याममल विशदेऽम्रके, वि अमा-अमाऽन्तिकसहाथयो , मे अमा सहार्थान्तिकयो, वि स्यादमा सन्निधानेऽर्थे सहार्थे, हे सहाान्तिकयोरमा, ह अमृतं--अमृत यज्ञशेपे स्यात् पीयूपे सलिले घृते । अयाचिते च मोक्षे च ना धन्वन्तरिदेवयो । अमृता मागधीपथ्यागुडूच्यामलकीपु च, में अमृत यज्ञशेपे स्यात् पीयूपे सलिले घृते। अयाचिते च मोक्षे च धन्वन्तरिमुपर्वणो ।। स्याद- मृतोऽमृता पथ्यागुडूच्यामलवीषु च, वि अमृत यज्ञशेपेऽम्युसुधामोक्षेप्वयाचिते। अन्नकाञ्चनयोज॑ग्धौ स्वै स्वादुनि रसायने । घृते हृद्ये गोरसे चामृतो धन्वन्तरी मुरे। अमृताऽमलकोपय्यागुडूचीमागधीषु च, हे अप्सु च घृतामृते, अ मोक्ष सुधा यज्ञशेपोऽयाचित वारि चामृतम् । अमृता तु गुडूच्या स्यात् हरितक्यामलक्यपि, मि अमृत वारि विज्ञेय देवभोज्यन्तयामृतम्, अने अमोघ--अमोघ सफले वाच्यवत् स्त्री पथ्याविडङ्गयो , मे अमोघ सफले- ऽमोघा पुन पथ्याविडङ्गयो , है अमोघ सफलेमोघा विडङ्गाभययो स्मृता, वि अम्बर-अम्बरे व्योमवाससी, अने अम्बर न द्वयोोम्नि सुगन्ध्यन्नर- वस्त्रयो , मे अम्बर वाससि व्योम्नि काम च सुगन्धर्व, वि अम्बरं व्योम- वस्त्रयो । कापसे सुरभिद्रव्ये हे अम्वर व्योम्नि वाममि, म अम्बरोप-अम्बरोप रणे प्राप्टे वतीव पुमि नपान्तरे। नरवम्य प्रमेदै + 2 ·१८ अम्बष्ठ अरणि - - च किशोरे भास्करेऽपि च ॥ आम्रातकेऽनुतापे च, मे अम्बरीप रणे भ्राष्ट्र- ऽप्यम्बरीषो नृपान्तरे। मार्तण्डे खण्डपरशौ आम्रातककिशोरयो , वि अम्बरीपो नृपे सूर्ये युधि भ्राष्ट्रकिशोरयो । आम्रातके खण्डपरशौ, हे अम्बष्ठ-अम्बप्ठो देशभेदेऽपि विप्राद्वैश्यासुतेऽपि च । अम्बष्ठा चाम्ल- लोण्या स्यात् पाठायूथिकयोरपि, मे , वि अम्वप्ठो विप्रतो वैश्यातनये नीवृदन्तरे, हे अम्बप्ठा स्यादम्ललोण्या पाठायूथिकयोरपि । वैश्याद्विजन्मजेऽम्बष्ठ पाठा- यूथिकयो स्त्रियाम्, त्रि अम्बिका--अम्बिका पार्वतीमातोश्रृतराष्ट्रस्य मातरि, मे अम्बिकोमा- पाण्डुमानोर्देवताभिदि मातरि, हे अम्विका पार्वतीपाण्डुजनन्योरपि मातरि, वि गौर्या मातरि चाम्बिका, नि अम्बुज--अम्बुजो निचुले पुसि कमल तु नपुसकम्, मे निचुलेऽपि चाम्बुज , नि अम्ल-अम्लो रसस्य भेदे स्यात् अम्ली चाङ्गेरिकौषधौ, मे अम्लो रस- प्रभेदे स्यात् अम्ली चाङ्गैरिकोपधौ, वि अम्लो रसेऽम्लवेतसे, अम्ली चाङ्गैर्याम्, हे अम्लान-अम्लानो महासहाया वाच्यलिङ्गस्तु निर्मले, मे अम्लानो भिण्टिका- भेदे वाच्यवन्निर्मले स्मृत , वि अम्लानस्त्वमले भिण्टीभेदे, हे अम्लिका-अम्लिका तिन्तिडी चाम्लोद्गारचाङ्गेरिकासु च, मे , वि अम्लिया तिन्तिडीकाम्लोद्गारचाङ्गेरिकासु च, हे अयन-अयन पथि भानोरप्युदग्दक्षिणतो गतौ, मे स्यात् उदग्दक्षिणतो गतौ, वि अयन पथि गेहेङ्खस्योदग्दक्षिणतो गती, हे अयि--अयि प्रश्नानुनययोस्तथा सम्बोधनेऽपि च, मे अयि प्रश्नानुनययो , वि अयि प्रश्नेऽनुनये स्यात्, हे अयि प्रश्ने सानुनये, ह प्रये-अये क्रोधे विपादे च सम्ध्रमे स्मरणेऽपि च, मे अये क्रोधविपादयो सम्ममे स्मरणे च, हे अये क्रोधे विपादे च सम्भ्रमे स्मरणेऽपि च, वि अयोग-अयोगो विधुरे कूटे विश्लेपे कठिनोद्यमे, मे , वि प्रयोग कठिनोद्यमे । विश्लेपे विधुरे कूटे, हे अयोगो विघुरेऽपि च, त्रि अर-अर शीघ्र च चक्राङ्गे गोध्रगे पुनरन्यवत्, मे, वि अरो जिनेर चक्राङ्गे शीघ्रगीघ्रगयोरपि, हे प्ररणि-अरणिर्वह्निमन्ये ना द्वयानिमन्यदारुणि, मे अरणिर्वह्निमन्येऽपि स्मृतो निमंन्यदारुणि, वि यन पथि भानो ·अरनि-अर्गल १६ अरनि~अरनिर्ना सप्रकोष्ठततालिकरेऽपि च । कफोणावपि, मे. अरनिः कफोगो हस्ते सप्रकोष्ठतताङ्गुलौ, वि. अरनि कूपरे पाणी सप्रकोष्ठ- तताङ्गलो, हे. परर--अरर छदकपाटयो, मे. अररं कपाटे छदनेऽपि च, वि. अरविन्द-चत्रमप्यरविन्द स्यादरविन्दं सरोरुहम्, अने. अराल-अरालः कुटिले सर्जरसे समददन्तिनि, मे., वि. अराल समदद्विपे। वके सर्जरसे चाथ, हे. अराल सर्जवक्रयो, त्रि. अरिष्ट---अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले काककङ्कयो । अरिष्टमशुभे तके सूतिकागार आसवे । शुभे मरणचिह्न च, मे. अरिष्टो लशुने निम्बे फेनिले कङ्ककाकयोः । अरिष्ट सूत्यगारेऽन्तश्चिह्न तक्रे शुभेऽशुभे, है. अरिष्ट मूतिकागारे तकेऽपि च पुमास्त्वयम् । काके निम्बे च लशुने, त्रि. अरिप्टमशुभेऽपि निर्दिष्ट, ह. अरिष्टे तु शुभाशुभे, अ. अरिष्ट गृहमित्युक्तमरिप्टो वृपभासुर, । काक- निम्बावरिप्टौ च अरिष्टं क्षेममीरितम्, अने. अरिष्टः फेनिले निम्बे लशुने काक- कङ्कयोः। अरिप्ट मूतिकागारे तके चिह्न शुभाशुभे, वि अरुण-अरुणोऽव्यक्तरागेऽर्के सन्ध्यारागेऽर्कसारथौ। नि शब्दे कपिले कुष्ठ- भेदे ना गुणिनि त्रिपु। अरुणाऽतिविपाश्यामामजिप्ठात्रिवृतासु च, मे, अरुणो- ऽव्यक्तरागे स्यात् सन्ध्यारागेऽकसारथौ। नि शब्दे कपिले कुप्ठे द्रव्ये वाच्यवदिप्यते । अरुणाऽतिविपाश्यामामञ्जिष्ठानिवृतामु च, वि. अरुणोऽऽनूरुपिङ्गयो. । सन्थ्या- रागे कुष्ठभेदे निःशब्दाव्यक्तरागयोः । अरुणा निवृताश्यामामजिष्ठातिविपासु च, हे. अरुणो भास्करेऽपि स्याद्वर्णभेदेऽपि च त्रिपु, अ. अरुणो भास्करेनूर मजिष्ठाऽतिविपारुणा। विप्वारक्त व्याकुलेऽपि, त्रि. प्ररष्कर---अरुप्करो व्रणकृति विपु भल्लातके पुमान्, मे. अरप्करो अणकृति भल्लाते चाप्यरुस्कर., वि. अरुप्कर. व्रणकरे भल्लातकफलेऽपि च, है. व्रण- कार्यप्यरुप्करः, प्र. परे-भरे प्राकृत्यसूययोः, मे. भक-अर्कोऽकंपणे स्फटिके रवी ताने दिवस्पती, मे., वि. अर्को द्रुभेदे स्फटिके ताने सूर्य विडोजसि, है. अकः स्फटिकमूर्ययोः, प्र. गमार्कपर्णयोग्चाकः, मि. को स्फटिकमाम्करो, अने. प्रगट--प्रगटोन्तर्गलेगले, वि. मर्गल-प्रर्गल त्रिपु कल्लोले दण्डन्तरपाटयो:, मं. म्यादर्गलन्तु पल्लोले दण्डे पान्त.पाटमो., वि. स्पादगंलं तु पल्लोले परिधेऽपि, है. .

·अर्घ-अदित . अर्घ-अर्घः पूजाविधौ मूल्ये, मे., वि., हे. मूल्ये पूजाविधावर्षः, अ. अर्चना- मूल्पयोरपः, ह. अर्घ्य--अर्घ्यमर्घस्य योग्ये स्यात् अर्घार्थेऽपि च वाच्यवत्, मे. अर्घ्यमर्धार्थ- योग्ययोः, वि. अय॑मर्घार्थमर्धार्ह, हे. अर्चा-अर्चा पूजाप्रतिमयो , मे , वि. अर्चा पूजा प्रतिमाऽपि च, हे. प्रतिमा- पूजयोरर्चा, त्रि. अचिस्-प्रथाचिर्मयूखशिखयोर्न ना, मे. अचिर्मयूखशिखयोः, वि., हे. ज्वालाभासौ न पुचि , अ अर्जुन-अर्जुन ककुभे पार्थे कार्तवीर्यमयूरयोः। मातुरेकसुतेऽपि स्यात् पुलिङ्गो धवलेऽन्यवत् ।। नपुसक तृणे नेत्रगदे चाप्यर्जुनी गवि। उपाया वाहु- दानद्या कुट्टिन्यामपि च क्वचित्, मे अर्जुन ककुभे पार्थे कार्तवीर्यमयूरयोः । मातुरेकसुते च स्यादर्जुनो धवलेऽन्यवत् । अर्जुन तु तृणे नेत्रगदे चाप्यर्जुनी गवि । उपाया करतोयाया कुट्टन्यामपि च क्वचित्, वि अर्जुन तृणे सिते। नेत्ररोगेऽर्जुनः पार्थे हैहये ककुभद्रुमे। मातुरेकसुते चार्जुन्युपा गौ कुट्टनी सरित्, हे. अथ हैहये । पार्थे द्रुमे मयूरे ना अर्जुनस्त्रिषु पाण्डरे। अर्जुनी गव्युपायाञ्च, त्रि. शुक्लो वर्णो- ऽर्जुनो नाम पाण्डवोऽप्यर्जुनो मत । अर्जुनस्तृणजातिः स्यात् अर्जुनः ककुभो अर्थ-अर्थो विषयार्यनयोर्धनकारणवस्तुपु। अभिधेये च शब्दाना निवृत्ती च प्रयोजने, मे. अर्थः प्रकारे विषये वित्तकारणवस्तुषु। अभिधेयेऽपि शब्दाना निवृत्तौ च प्रयोजने, वि. अर्यों हेतौ प्रयोजने। निवृत्तो विषये वाच्ये प्रकार- द्रव्यवस्तुपु, हे. अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिपु, अ. स्यादर्थो विषयेऽपि च, त्रि. निवृत्तावभिधेयेऽर्यों धने प्रोक्तः प्रयोजने, अने. अभिधेयाभिप्रायप्रयोजन- द्रव्यवाचकवर्थः, ह. अर्थपति-अर्थपति. पुलिङ्गो धनादिनाथे च नरनाथे, मे. अर्थपतिः कुवेरै स्यात् ईश्वरेऽर्थपतिस्तथा, वि प्रथिन्-अर्थी पुमान् याचके स्यात् सेवके च विवादिनि, मे. अर्थी स्यात् याचके यज्ञे सेवक विवादिनि, वि. अर्थिनी याचकसेवको, है. प्रयं-अयं शिलाजतुन्यो वुधे न्याय्ये च वाच्यवत्, मे. अर्थ्य गिला. जतुन्यर्थ्य: मप्रायें न्याय्यविनयोः, हे. अात्मवाननपेतोर्यादथ्यों, शिलाजतुन्यो बुधे न्याय्ये तु वाच्यवत्, वि. प्रदित-अदितं याचितेऽपि स्यात् वातव्याघौ च हिमिते, मे. अदितं याचिने द्रुमः, अने. प्र. अर्य ·अर्घ अर्हत . चन्द्र, ज्ञेय वातव्याधौ च हिसिते, वि अर्दित तु वातव्याधौ हतेऽथिते, हे अथादित प्रार्थिते हते, त्रि अर्ध-अर्ध समाशे खण्डे ना, मे अर्ध खण्डे समाशेऽर्धम्, वि अर्ध खण्डेऽध समाशे च, हे खण्डे ना समभागेऽयम्, त्रि अर्धचन्द्र-अर्धचन्द्रो नवक्षते । गलहस्ते वाणभेदे कृष्णत्रिवृति तु स्त्रिया, मे अर्धचन्द्रस्तु चन्द्रके। गलहस्ते वाणभेदेऽप्यर्धचन्द्रा त्रिवृद्भिदि, वि अर्धचन्द्रस्तु गलहस्तेन्दुखण्डयो । चन्द्रके वाणभेदे चार्धचन्द्रा त्रिवृताभिदि, हे गलहस्तेऽर्ध- त्रि अर्धपारावत-अर्धपारावतश्चित्रकण्ठे तित्तिरिपक्षिणि, वि , मे अर्धपारावत- श्चितकण्टे स्यात् तित्तिरावपि, है अर्धेन्दु-अर्धेन्दुरर्धचन्द्रे स्यात् गलहस्तनखाड्यो । अर्धेन्दु स्यादतिप्रौढ- स्त्रीयोन्यगुलियोजने, मे अर्धेन्दुश्चन्द्रशकले गलहस्तनखाङ्कयो । अर्धन्दु स्याद- तिप्रौढस्लीगुह्याङ्गुलियोजने, वि अर्धेन्दु स्यादतिप्रौढस्त्रीगुह्याङ्गुलियोजने। गल- हस्ते नखाइँधै चन्द्रे, हे अर्भक-अर्भक कथितो वाले मूर्खेऽपि च कृशेऽपि च, मे अथार्भक । डिम्भे मूर्खे कृशे मणे, वि अर्य-अयं स्यात् स्वामिवंश्ययो , में अर्थ स्वामिनि वैश्ये च, वि स्यादर्य स्वामिवश्ययो, हे, अ अर्थमन्-~-अर्यमा तु पुमान् सूर्य पितृदेवान्तरेऽपि च, मे अर्यमा सूर्य- भक्ताया सूर्ये च पितृदेवते, वि अर्यमा पितृदेवते। तरणौ सूर्यभक्ताया, हे अर्वत्-पर्वती कुम्भदास्याञ्च वडवायाञ्च योपिति, मे अर्वन् कुत्सि- तेऽन्यवत् । अर्वती तु कुम्भदास्या वाम्या च परिकीर्तिता, वि अर्वन्तावश्व- कुत्सितौ। प्रर्वती कुम्भदास्याञ्च, त्रि अर्वन्-अर्वा तुरङ्गमे पुसि कुत्सिते वाच्यलिङ्गक , मे अर्वा च कुत्सिते वाहे वि अर्वाऽश्वेऽधमे, हे अश्वतुरङ्गयोरा, नि अद-प्रवुदो मासकीले स्यात् पुरुषे दशकोटिषु। महीपरविशेपे ना, मे अर्बुदो मासकोले स्यात् दशकोटिपु चाद, शैलेऽवंद , वि अर्बुद पर्वते मासकोलके दशकोटिपु, हे अर्बुदो रुजि सस्थाया, त्रि अघ्नि--अर्शोघ्नी तालमूल्या स्यात । अर्शोधन सूरणेऽपि च, मे, वि अर्हत्-~-अहंस्तु क्षपणे बुद्धे पुसि मान्येऽन्यलिङ्गक , मे अर्हन् स्यात् पूज्ये तीर्थकरेऽपि च, अर्हन् पूज्ये जिनेऽपि च, वि .

·२२ अर्हन्त-अवगीत . अर्हन्त-अर्हन्तश्चापि सुगते क्षपणेऽपि च दृश्यते, मे अलका–अलका कुवेरपूर्यामस्त्रिया चूर्णकुन्तले, मे अलकाश्चूर्णकुन्तला । अलका तु कुवेरस्य नगर्या, हे अलङ्कार--अलङ्कारस्तु हारादावुपमादावलकृती, मे अलङ्कारस्तूपमादौ हारकेयूरकादिपु, वि अलङ्कार कङ्कनादिषु। उपमादौ, हे अलम्-अलम् भूपणपर्याप्तिवारणेषु निरर्थके। शक्तौ, मे अल भूपण- पर्याप्तिवारणेषु निरर्थके। अल शक्तौ च निर्दिष्ट वि स्यादल च निरर्थक । अलङ्करणसामर्थ्यपर्याप्तिप्ववधारणे, हे अल भूपणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम्, ग्र . अलम्बुप-अलम्वुप प्रहस्ते च छर्दने राक्षसान्तरे। अलम्बुपा तु मुण्डीयाँ स्वर्गवाराङ्गनान्तरे, मे अलम्बुप । छर्दनेऽलम्बुपा प्रोक्ता मुण्डीरीस्वर्गवेश्ययो , वि अलम्बुष छर्दनेऽलम्बुपा स्व पण्ययोपिति । मुण्डीर्या , हे अलर्क-अलर्को धवला स्यात् योगोन्मादितकुक्कुरे, मे अलर्को नृपे श्वेतार्के रोगोन्मादितशुन्यपि, हे अलर्को धयला स्यात् योगोन्मादिनि शुन्यपि, वि अलस-प्रलसा हसपद्या ना पादरोगगुभेदयो । क्रियामन्दे विपु, मे अलस पादरोगे स्यात् क्रियामन्दे द्रुमान्तरे । अलसा हसपद्या च, वि अलस स्याद् द्रुमभेदे पादरोगे क्रियाजडे। अलसा तु हसपद्या, हे अलि-अलि सुरापुप्पलिहो पुसि, मे अलि सुरापुष्पलिहो , हे , त्रि, वि अलिन्-प्रथाली स्यादृश्चिकै भ्रमरे पुमान्, मे अली वृश्चिक्भृङ्गयो , वि भृङ्गवृश्चिक्योरली, त्रि अलिपक-प्रथालिपको भृङ्गकोक्सिकुक्कुरे, मे भवेदलिपको भृङ्गे कोक्लेि रतहिण्डके, वि अलिपर पिके भृङ्गे, हे अलिमक-भवेदलिमको भे पिकेऽलो पासरे। मधूकेऽपि, मे अलिमक. पिके भेके मधूके पासरे, वि अलिमको भेवकोक्लिो, नि अलिमर पम- सरे। मधूक कोविले भेवे, हे प्रलोक-प्रलोकमप्रियेऽपि स्यात् दिव्यसत्ये नपुमक, मे अलीकमप्रिये भाले वितथे, हे अलीकमप्रिये प्रोक्नमलीयमनृतेऽपि च, वि अलोक त्वप्रियेऽनृते, अ. अव-प्रवालम्बनविज्ञानवियोगव्याप्तिशुद्धिपु, वि प्रवालम्बनवित्रान्त- वियोगव्याप्तिमुदिपु. है अवगीत-प्रवगीतन्तु निर्वादे दुप्टगहितयोरपि, मे अवगीत विहिते । , ·अवग्रह अवध्वस्त २३ मुहुर्दृष्टेऽपवादे च, हे अवगीत जन्ये स्याद्गहिते त्रिषु, अ अवगीतन्तु निर्वादे मुहुर्दष्टे विहिते, वि अवग्रह-अवग्रहो वृष्टिरोधे प्रतिवन्धे गजालिके, मे अवग्रह इति ख्यातो वृष्टिरोधे गजालिके। स्वतन्त्रतानिषेधेऽपि प्रतिवन्धेऽप्यवग्रह , वि अवग्रहस्तु ज्ञानभेदे गजालिके। प्रतिबन्धे वृष्टिरोधे, हे अवग्रह स्यात् प्रकृतिभाववृष्टि- विबन्धयो , त्रि गजस प्यवग्रह , हा अवग्रहण---प्रवग्रहणमित्येतत् प्रतिरोध्येप्यनादरे, में अवग्रहणमित्याहु प्रति- रोध्येप्यनादरे, वि अवग्रहण रौढाया रोधने हे अवट-प्रवट स्यात् खिले गर्ने कूपे कुहकजीविनि, मे, वि अवट कूप- विलयोर्गते कुहकजीविनि, हे गर्ने कूपे खलेऽवट , त्रि अवटाख्यौ कूपगतौं , अने प्रवटु-अवटुर्गन्धुिघाटासु, हे अवतस--अवतसो न स्त्रिया स्यात् कर्णपूरे च शेखरे, मे पुस्युत्तसावतसौ द्वौ कर्णपूरे च शेखरे, अ अवतार-अवतारोऽवतरणपुष्करिण्यादितीर्थयो , मे, वि अवतारस्तु नद्यादि- तीर्थेऽवतारणेऽपि च, हे अवतारस्तु तीर्थेऽवतरणेऽपि च, त्रि अवतारण-अवतारण भूतादिग्रहे वस्त्राञ्चलेऽर्चने, मे अवतारण भूतादिग्रहे वस्नाञ्चलार्चने, वि अवतारण वस्त्राञ्चलार्चने भूतावेशे, हे अवदात-अवदात सिते गोरे विशुद्धेऽप्यन्यलिङ्गक , मे अवदात सिते पीते विशुद्धे प्रवरेऽपि च, वि अवदातन्तु विमले मनोज्ञे सितपीतयो , हे अवदात सिते पीते शुद्धे, अ अवदान----अवदान खण्डने स्यादितिवृत्ते च कर्मणि, मे अवदानमितिवृत्त- कर्मखण्डनयोरपि, वि अवदानमितिवृत्ते खण्डिते शुद्धकर्मणि, हे इतिवृत्तेऽवदान स्यात् कर्मखण्डनयो, नि अवधि-अवधिस्त्ववधाने स्यात् सोम्नि काले विले पुमान्, मे अवधि- स्त्ववधाने स्यात सोम्नि काले विलेऽपि च, वि अवधि स्यादवधाने कालसीम- विलेप्वपि, हे अवधि सीमकालयो नि अवधिरवटेऽपि, ह अवध्य-अवध्यमवधा] स्यादनयंकवचस्यपि, मे, वि, हे प्रवध्वस---प्रवध्वस परित्यागे निन्दनेऽप्यचचर्णने, मे, वि अवध्वसस्तु निन्दाया परित्यागेऽवचूर्णने, हे प्रवध्वस्त-अवध्वस्त परित्यक्ते निन्देिऽप्यवचूणिते, में, वि अवध्वस्तस्तु चूर्णिते। त्यक्तनिन्दितयोश्चापि, है - , ·२४ अवन-अवसित . - अवन-अवनं रक्षणे प्रीती, वि. अवनं प्रीतौ च रक्षणे, मे. अवनं रक्षण- प्रीत्योः, हे. अवर--अवर गजान्त्यजङ्घादिदेशेऽपि चरमे त्रिपु, मे. अवरं चरमेऽन्यवत् । गजान्त्यजवादेशे च भवान्यामवरा मता, वि. अवरं चरमेऽवरा तु गौरीगज- जड्वान्त्यदेशयो., हे. अवरोध-अवरोधस्तु शुद्धान्ते तिरोधाने नृपौकसि, हे अवरोधस्तिरोधाने राजदारेषु तद्गृहे, मे अवरोधस्तिरोधाने शुद्धान्ते राजवेश्मनि, वि. अवरोह-अवरोहोऽवतरणेऽप्यारोहे च लतोद्गमे, मे. अवरोहोऽवतरणे तरोरङ्गे लतोद्गमे, वि अवरोहस्तु लतोद्गमे। तरोरङ्गेऽवतरणे, हे. अवरोहो- ऽवतरणे त्रिदिवे च लतोद्गमे, नि. अवलग्न-अवलग्नोऽस्त्रिया मध्ये त्रिषु स्यात् लग्नमायके, में. अवलग्नो मध्यलग्नयोः, वि, अवलेप-अवलेपस्तु गर्वे स्याल्लेपने भूषणेऽपि च, मे. अवलेपस्तु गर्ने स्यात् लेपने भूपणेऽपि च, वि अवलेपो गर्वलेपयो । भूपणेऽपि, हे. अवलेपः सङ्गगर्वयो, त्रि. अवलोकित-अवलोकितो ना लोकनाथे त्रिपु निरीक्षिते, मे. स्यादवलोकितो बुद्धे प्रेक्षिते त्ववलोकितम्, वि अवलोक्तिमीक्षिते। अवलोकितस्तु बुद्धे, हे अवश्यम्-अवश्यम् नित्यप्रयत्नयो , मे अवश्य नित्ययत्नयो, वि अवश्यं निश्चयनित्ययोः, हे. प्रवश्याय-अवश्यायस्तु नीहारेऽप्यभिधातेऽपि पुस्ययम्, मे. अवश्यायो हिमे गर्वे, वि. अवश्यायो हिमे दर्प, हे अवष्टन्ध-अवष्टब्धोऽविदूरे स्यादाक्रान्ते चावलम्बिते, मे. अवष्टब्धमदूरे स्यादाक्रान्ते च विलम्बिते, वि. अवष्टब्धमविदूरे समात्रान्तेऽवलम्बिनि, हे, अथावलम्वितः । अविदूरोऽप्यवष्टब्धः, अ. अवष्टम्भ-ग्रवप्टम्भः सुवर्णे च स्तम्भप्रारम्भयोरपि, मे., वि. अवप्टम्भस्तु काञ्चने। संरम्भारम्भयोः स्तम्भे, है. स्वारम्भाववष्टम्भो, त्रि. अवसर-प्रथावसर. पुमान् । प्रस्तावे मन्त्रभेदे च वर्पणे चापि कीर्तितः । उपलादो, मे अवसरो वर्षप्रस्तावयोरपि, वि अवसरो वत्सरे क्षणे, हे प्रस्तावे. ऽवसरो वर्षे च, वि. प्रवसाय-अथावसायः गेपे स्यात् समाप्तो निश्चयेऽपि च, मे. प्रवसित-अवसितमृद्ध ज्ञातेऽप्यवमानगते वाच्यलिङ्गं स्यात्, मे. ।

·अवस्कर अशोक भवेदवसित ज्ञाते गतौ रुद्धावसानयो, वि अवसित गतौ। ऋद्ध ज्ञातेऽवसाने च, है गते ज्ञातेऽप्यवसितम्, नि अवस्कर अवस्करोऽपि वर्चस्के गुह्ये, मे अवस्करो गूथगुह्ययो, वि अवस्करो गथगुह्ययो, हे गुह्येऽप्यवस्कर , अ गुह्यकेऽप्यवस्कर, ह अवहार--अवहार पुमाश्चौरे द्यतयुद्धादिविश्रमे। निमन्त्रणोपनेतव्यद्रव्ये ग्राहाख्ययादसि, मे अवहार स्मृतश्चौरे द्यूतयुद्धादिविश्रमे। निमन्त्रणोपनेतन्यद्रव्ये ग्राहाख्ययादसि वि अवहारस्तु युद्धादिविश्रामे ग्राहचौरयो । निमन्त्रणोपनेतव्ये, हे नवे चौरे चावहार स्यात्, त्रि अवाचीन-अवाचीनमवागर्थे विपर्यस्ते च वाच्यवत्, में, v अपाचीन अवि-अवि थे रवौ मेपे शैले मूपिककम्बले, मे अवि शैले रवी मेपे भवेन् मूपिककम्बले। ऋतुमत्यामवि प्रोक्ता, वि अविर्मूषिककम्बले। मेपे रखो पर्वते च, हे अवय शैलमेपार्का , अ अविशब्दो रवी मेपे पर्वतेऽपि निगद्यते, अने अवोचि-अवीचिर्नरकानुम्यों वि अवीचिस्त्वतरङ्गे नरकान्तरे हे अवीर---अवीराऽपतिपुत्राया स्त्री सत्त्वरहिते त्रिपु, में अवेल-अवेलस्त्वपलापे स्यादवेला पूगचूर्णके, वि, मे अवेलस्तु स्याद- पह्नवे। अवेला तु पूगचूर्णे, है अवेलस्त्वपलापे स्यादवेला पूगचूर्णके, वि अवेला पूगविते, मे अव्यक्त-अव्यक्तो हरौ स्मरहरे पुमान् । परमात्ममहदाद्यो क्लीव स्याद- स्फुटे त्रिषु मे अव्यक्त प्रकृतावात्मन्यव्यक्तोऽस्फुटमूर्खयो , वि अव्यक्त परमा- त्मनि मूर्खे स्पष्टंतरेऽपि निर्दिष्ट , हे अव्यय--अव्यथो निर्व्यथे सर्पे चारटीपथ्ययो स्निया, में अव्यथा तु हरीतक्या पन्नगे निर्व्यथेऽपि च, वि हरीतक्यपि चाव्यथा, त्रि अव्यय-अव्ययोऽस्त्री शब्दभेदे ना विष्णो नियंये विपु मे अव्यय शब्द- भेदेऽपि निर्व्यये परमेश्वरे, हे प्रशनि-प्रशनि स्त्रीपुसयो स्यात् चञ्चलाया पवावपि, मे अशनि पविविद्युतो , वि अगनिर्वञविद्युतो , हे वचे विद्युति चाशनि , त्रि अशिर-अशिरो वीतिहोने स्यात् राक्षसे भास्वरे पुमान्, म अशिरो राक्षसे वह्नावशिरस्तापनेऽपि च, वि अशिरोऽर्के राक्षसेऽग्नी, हे प्रशोक-अशोकस्त्रिषु नि शोके पुसि कनेल्लिपादपे। स्त्रियान्तु वटुरोहिण्या पारदे स्यानपुसकम्, मे अशोको वञ्जुले माने दुमनि शोकयोमंत । अशोका ·२६ अश्मन्त-असिपत्र कटुरोहिण्यामशोक पारदे स्मृत, वि अशोको कङ्केल्लिवज्जुलौ। नि शोकपारदौ चाप्यशोका तु कटुरोहिणी, हे अश्मन्त-अश्मन्तमशुभे चुल्ल्या मरणेऽनवधावपि। क्षेत्रेऽपि, मे, वि अश्मन्तमशुभे क्षेत्रे चुल्ल्यामनवधौ मृतौ, हे त्रिप्वनवधावश्मन्त मरणेऽशुभे। चुल्ल्याञ्च नि अश्मन्तक--स्यादरमन्तकमुद्धाने मल्लिकाच्छदनेऽपि च, मे, त्रि, वि अश्मन्तक मल्लिकाच्छदि। चुल्ल्याञ्च, हे अश्व-अश्व पुजातिभेदे च तुरगे च पुमानय, मे अश्व पुभेदवाजिनो, वि अश्वतर--भवेदश्वतरो नागान्तरे वेसरेऽपि च मे अश्वतरो वेसरे च नागराजान्तरेऽपि च, वि अश्वतरो नागभेदे वेसरे, है अश्वत्य-अश्वत्य पिप्पलाद्रौ स्यादश्वत्या पूर्णिमातियौ, मे अश्वत्थो गई- भाण्डे स्यात् पिप्पले पूर्णिमातिथौ वि अश्वत्थ पिप्पले गर्दभाण्डके । अश्वत्था पौर्णमास्याञ्च है अश्वारोह-अश्वारोहाश्वगन्धाया स्त्रिया विप्वश्ववाहके मे अश्वारोहा- श्वगन्धायामश्वारोहोऽश्ववारके, वि अश्वारोहोऽश्ववारके। अश्वारोहाश्वगन्धाया, . अश्वीय--अश्वीयमश्वसवाते क्लीवमश्वहितेऽन्यवत्, मे अश्वीयमश्वसङ्घाते- ऽश्वीयमश्वहितेऽन्यवत् वि अश्वीयमश्वनिवहे तथाश्वस्य हितेऽपि च, हे अष्टापद-अप्टापदोस्त्री कनके शारीणा फलकऽपि च । अप्टापदी चन्द्र- मल्ल्या शरभे मटे पुमान् मे अप्टापद स्यात क्नके शारीणा फलकेऽपि च । अप्टापदश्च भरभे चन्द्रमल्ल्या च मटे, वि अप्टापदश्चन्द्रमल्ल्या लूताया शरभे कृमौ। कनके शारिफलके, ह अष्टापद शारिफले सुवर्णेऽम्त्री पगो पुमान, त्रि शरभोऽप्टापदो ज्ञेय स्वर्णमप्टापद स्मृतम्। अप्टापद गारिफ्ल कृमिजातिरुदाहृत , अने प्रसन-असन क्षेपणे क्लीव पुसि म्याज्जीवक्मे, मे प्रसि-असि खड्ग नदीभिदि, है असिक्नो-अमिक्नी स्यादवृद्धान्त पुरप्रेप्यानदीभिदो मे अमिक्नी म्याद- वृद्धान्त पुरप्रेप्यस्त्रिया धुनी, वि प्रसिपत्र-असिपत्र खङ्गकोशे पुमानिक्षी च नारके, मे अमिपत्रो भवेत् कोगकारे च नरकान्तरे, वि अमिपयो नरवान्तरे। वोगवारे, है .

·अमुर ग्रहो २७ असुरा रजनीरा- असुर-असुरा रजनीराश्योरसुरो देवारिभास्करयो , मे श्योरसुरो दानवे रवा, वि असुर सूर्यदैत्ययो । असुरा रजनीराश्यो , हे असृज-प्रसृक् स्यात् योगभेदे ना रक्तेऽपि स्यानपुसकम्, मे अस्त-अस्त क्षिप्तेऽप्यवसिते त्रिपु ना पश्चिमाचले, में अस्त क्षिप्त गते प्रोक्तमस्त पश्चिमभूधरे वि अस्त क्षिप्ते पश्चिमाद्रो, हे क्षिप्ताद्रिभेदयोरस्त , त्रि अस्तु-अस्तु स्यादभ्यनुज्ञानेऽप्यसूयापीडयोरपि। प्रतिक्षेपे प्रशसाया प्रकर्षे लक्षणेऽपि च । असम्प्रत्यर्थ उद्दिष्ट, में अस्तु पीडानिपेधयो । असूयायामनुज्ञाया, हे अस्तु स्यादभ्यनुज्ञानेऽप्यसूयानीहयोरपि, वि अस्त्र--अस्त्र प्रहरणे चाप करवाले नपुसकम्, में अस्त्र प्रहरणे चापे वि अस्न चापे प्रहरणे हे अस्त्र--अस्त्र कोणे कचे पुसि क्लीवमश्रुणि शोणिते, में अस्र कोणे शिरसिजे चास्रमश्रुणि शोणिते, वि अत्र शिरसिजे कोणे स्यादत्र शोणितेश्रुणि, हे स्यादस रुधिराथणो , त्रि असा क्चा अपि, अस्त्रप----अस्रपा तु जलोकाया डाकिन्या राक्षसे तु ना, अह-ग्रह प्रशसाक्षेपयोनियोगे च विनिग्रहे, मे v पाह अहल्या-अहल्याप्सरोभेदे भाया गौतमस्य च, मे स्यादहल्या- ऽप्सरोभेदे गौतमस्य च योपिति, वि अहल्या गौतमयोपिति । अप्सरोभेदेऽपि, हे प्रहह--अहहेत्यद्भुते खेदे परिक्लेशप्रर्पयो । सम्बोधनेऽपि च, मे प्रहहे. त्य गते खेदे, हे अहहत्यद्भुते खदे, अ, वि अहह स्यादनुभये परिक्लेगप्रर्पयो , वि प्रहार्य-प्रहार्य पर्वते ना स्यादहर्तव्ये तु वाच्यवत्, मे अहि-अहिर्वृत्रासुरे सर्प पुसि, मे अहिवासुरे सर्प, वि अहि सर्प ने वरें, है अहिऽपि, प्र अहित्यविशेष म्यात् मूर्योऽप्यहिरहिध्वज । भुजङ्गोऽहि ममाम्यात सिहिामूनुरप्हि , अने अहिरप्युदरावते, हा पहिद्विप-प्रहिद्विट् गरुडे गरे मयूरे नकुले पुमान्, मे महिभज--पहिभुर मेक्निार्ययो, गि अहिना बहिणे तायें पुमि, में पेक्निार्यावहिभुजो, म पहो-हो घिगर्षे गाये च पाणायंविषादयो । मम्बोधने प्रामाया विस्मये पादपूरणे। ममूपापा वित स्यात्, में ग्रहो धिगये गोरे च परणार्य- विषादयो, हे यि .

·२८ - अहोवत-माक्रन्द अहोवत-ग्रहोवतानुकम्पाया खेदामन्त्रणयोरपि, हे. अहोवतानुकम्पायां खेदे सम्बोधनेऽपि च, वि., मे. पा-पा प्रगृह्यं स्मृतौ वाक्येऽनुकम्पायां समुच्चये। आडशीमायामभि- व्याप्तौ क्रियोयोगेपदर्थयो , मे. आ प्रगृह्यं स्मृतौ वाक्ये। प्राडसीमायामभि- व्याप्तौ क्रियायोगेपदर्थयोः, वि. स्याद् प्रा स्मरणवाक्ययोः। प्राडीपदर्थेऽभि- व्यक्ती क्रियायोगेऽवधावपि, हे प्राडीपदर्थेऽभिव्याप्तौ सीमार्थे धातुयोगजे । आ प्रगृह्यः स्मृतौ वाक्ये, अ आकारस्तु पितामह । पूजायामपि माङ्गल्ये प्राकार परिकीर्तित , ए. नारायणस्तथानन्तो मुखवृत्तो गुरुस्तथा। विष्णुशय्या तथा शेपो दीर्घ आकार एव च, मा प्राकर-आकरो निवहोत्पत्तिस्थानश्रेष्ठेषु कथ्यते, मे., वि आकरो निवहे खनौ, हे. प्राकर्ष-आकर्षों द्यूत इन्द्रिये । पाशके शारिफलके कोदण्डाभ्यासवस्तुनि । आकर्षणेऽपि पुसि स्यात्, मे आकर्ष शारिफलके पाशके द्यूत इन्द्रिये। आकर्षणेऽपि चाकर्ष. कोदण्डाभ्यासवस्तुनि, वि. आकर्षः पाशके धन्वाभ्यासाङ्गे द्यूत इन्द्रिये । आकृष्टौ शारिफलके, हे. द्यूतेऽक्षे शारिफलकेऽप्याकर्षः, अ. छ्ताक्ष- शारिफलकास्त्रयोऽप्याकर्पसज्ञकाः, ह प्राकलन-स्यादाकलनमाकाङ्क्षा परिसख्यानबन्धने, मे. आकलनं विबन्धे स्यादाकाङ्क्षापरिसख्ययो', वि. प्राकलन परिसख्याकाङ्क्षयोर्बन्धनेऽपि च, हे. आकलन विवन्धपरिसख्ययोः, त्रि. प्राकल्प-पाकल्प कल्पने वेशेऽपि, प्राकल्प कल्पने वेशे, वि. स्यादाकल्पस्तु मण्डने। कल्पने च, हे. आकल्पो वेशकल्पने, त्रि. प्राकल्पक -आकल्पकस्तमोमोहग्रन्थावत्कलिकामदोः, मे., वि., हे. प्राकार-पाकार इङ्गिताकृत्योः, मे, हे. प्राकार' सस्थितीङ्गयोः, वि. आकाराविङ्गिताकृती, अ. प्राकृति-प्राकृतिस्तु स्त्रिया रूपे सामान्यवपुपोरपि, मे. प्राकृतिः कथिता रूपे सामान्यवपुपोरपि, वि. प्राकृतिस्तु जातौ स्पे वपुप्यपि, हे. प्राकृतिर्जाति- रूपयो., त्रि. प्राक्रन्द-याक्रन्दः पन्दने ह्वाने मित्रदारुणयुद्धयोः। पातयपि च पुसि स्यात्, मे. पात्रन्दो दारुणरणे मिये प्रातरि रोदने, वि पान्दो दारुणरणे सारावरुदिते नृपे, हे. पारावे रुदिते प्रातर्यान्दो दारुणे रणे, प्र. ।

·प्राक्षेप ग्राजि आक्षेप----प्राक्षेपो भर्त्सनाकृष्टिकाव्यालकृतिषु स्मृत , मे, वि आक्षेप परिभर्सने । काव्यालङ्करणाकृष्टयो , हे आक्षेपो भर्त्सनाकृष्टयो, त्रि माक्षेपक-पाक्षेपकोऽनिलव्याधौ व्याघे निन्दाकरेऽपि च, मे, वि आक्षेपको व्याघे निन्दके वातरुज्यपि, हे पाखनिक-प्राखु-भवेदाखनिकश्चौरे शूकरे मूपकेऽपि च, मे आखनिकश्चौरे कोले च मृपके, वि पाखनिकस्त्वाखुरिव किरावुन्दरुचौरयो , - hd पाख्यात-आख्यात भापिते तिडि, मे, वि आख्यात भाषिते त्यादौ, हे आख्यात तिडि भापिते, त्रि आगम---पागम शास्त्र आगतो मे आगम शास्त्र आयाते, वि आगम- स्त्वागतौ शास्त्रे, हे शास्त्रमायातमागम , त्रि प्रागस्-आगोऽपराधे पापे स्यात्, मे आग पापापराधयो, वि आग स्यादेनोवदघे मन्थे, हे पापापराधयोराग , प्राग्रह--आग्रहोऽनुग्रहासक्तयोराक्रमे ग्रहणेऽपि च, मे आग्रहोऽनुग्रहासक्त्योरा- क्रमे ग्रहणेऽपि च, वि आग्रहोऽनुग्रहे ग्रहे। आसङ्गाक्रमणयोश्च, हे सक्तौ स्नेहे चाग्रह स्यात् त्रि पानात-आघात शिविते वान्ते, मे आघात हिंसिते पातेऽपि, वि माधाते प्रस्तशिद्धिते, है प्राचित-प्राचित शकटोन्मेये पलानामयुतद्वये। पुलिङ्ग सगृहीतेऽपि च्छनेऽपि स्यात् प्रिलिङ्गक , मे आचित शकटोन्मेये पलानामयुतद्वये। वस्त्रेऽपि सगृहीते स्यात्, वि प्राचितम् । छादिते शकटोन्मेये पलानामयुतद्वये । सगृहीते, हे आचित शकटोन्मयेऽपि, त्रि प्राच्छादनाच्छादन सम्पिधाने वस्त्रे प्रवृतिमात्रके, मे आच्छादन सम्पिधाने स्मृते वस्त्रे प्रवारणे, वि आच्छादनन्तु वसने सम्पिधानेऽपवारणे, हे आच्छादने सम्पिधानमपवारणमित्युभे, अ आच्छुरितक-स्यादाछुरितक हासनखरापातभेदयो , मे स्यादाछुरितक हासनखाघातप्रभेदयो , वि स्यादाच्छुरितक हासनखघातविशेषयो , हे स्यादाच्छु- रितक हासविशेपे च नखक्षते, त्रि प्राजि--प्राजि स्त्री समभूमौ च सङ्गामे, में प्राजि समावनी युद्धे, वि प्राजि क्षणे समक्ष्माया युधि, हे समे मागे रणेऽप्याजि, अ आजि स्यात् समभूभाग सङ्ग्रामोऽप्याजिरुभ्यते, अने - ·३० प्राडम्बर-मात्रय प्राडम्बर- -आडम्बरस्तूर्यरवे सरम्भे गजजिते, मे आडम्वर समारम्भे गजगजिततूर्ययो , वि आडम्बरस्तु सरम्भे वृहिते तूर्यनि स्वने, हे आडम्वरस्य- रवे गजेन्द्राणा च गजिते, अ आडम्वरो गजारावस्तर्यरागश्च कथ्यते, अने आडम्बरो गजाना गजिते पटहरवे प्रपञ्चे च, ह आढक-आढकी तु तुवर्या स्त्री परिमाणान्तरे निपु, मे आढक मानभेदे स्यात् तुवर्यामाढकी मता, वि आढक प्रस्थचतुष्टये। अाढकी तुवरी, हे प्राणि-v अणि प्रातङ्क-प्रातको रोगसन्तापशनासु मुरजध्वनौ, मे, वि पातको रुजि शङ्काया सन्तापे मुरजध्वनौ, हे रुक्तापशङ्कास्वातङ्क, अ आतञ्चन-प्रातञ्चन प्रतीवापजवनाप्यायनेषु च, मे, वि आतञ्चन स्याज्जवने प्रीणनप्रतिवापयो , हे पातञ्चन प्रतीवापजवनाप्यायनार्थकम्, अ प्रातर्पण-यातर्पण प्रीणने स्यात् मङ्गलालेपनेऽपि च, मे तर्पणञ्च सौहित्ये विद्यादालेपनेऽपि च वि आतिथ्य-स्यादातिथ्यमतिथ्यर्थे तिलिङ्गमतिथी पुमान्, मे प्रातिथ्यमा- मातिथेये स्यात् आतिथ्यश्चातिथावपि वि अातिथ्योऽतिथौ तद्योग्ये, हे प्रात्मन्--प्रात्मा पुसि स्वभावेऽपि प्रयत्नमनसोरपि। धृतावपि मनीपाया शरीरब्रह्मणोरपि, मे प्रात्मा देहमनोब्रह्मस्वभावधृतिबुद्धिषु । प्रयत्ने चापि, वि आत्मा चित्ते धृतो यत्ने धिषणाया क्लेवरे। परमात्मनि जीवेऽर्के हुताशन- समीरयो । स्वभावे हे प्रात्मा यत्नो धृतिवं द्धि स्वभावो ब्रह्म वर्म च, आत्मा मनोऽपि, नि अात्मेति ब्रह्मवाग्देहे मनोयत्नधृतिप्वपि, अने प्रात्मभू-प्रात्मभूर्ना विधौ कामे, मे प्रात्मभूर्वधसि स्मरे, वि प्रात्मभू- ब्रह्मणि मन्मथे, हे कामे ब्रह्मणि चात्मभू , नि प्रात्मयोनि--प्रात्मयोनि पुमान् कामदेवे च परमेष्ठिनि, मे प्रात्मयोनि- विधौ कामे, वि प्रात्मयोनि स्मरे वेधसि, हे आत्मवीर--प्रात्मवीर प्राणवति श्यालकै च विदूषके, मे प्रात्मवीर प्राणवति श्यालपुत्रे विदूषके, वि अात्मवीरो बलवति श्यालपुत्रे विदूषके, हे प्रात्माधीन-प्रात्माधीन सुते प्राणाधारे श्याले विदूपके, हे प्रात्रेय-प्रात्रेयी पुष्पवत्या स्यात् नदीभेदे च ना मुनौ, मे, यि प्रायो मुनिभेदे स्यात् प्रात्रेयी सरिदन्तरे। आत्रेयी पुष्पवत्या च, वि प्रायो मुनिराशेयी पुष्पवत्या मरिद्भिदि, हे ग्र . .

·पाथर्वण प्रापत प्राधार-- . प्रायवंग--पाथर्वण पुरोहिते। अथर्वज्ञब्राह्मणे च, हे पाथर्वणोऽप्यथर्वज- ब्राह्मणेऽपि पुरोधसि, वि आथर्वणो नाऽथर्वज्ञब्राह्मणेच पुरोधसि, मे आदर्श--आदर्शो दर्पणे टोकाप्रतिपुस्तकयोरपि, मे , वि स्यादादर्शस्तु टीकाया प्रतिपुस्तके। दर्पणे, हे टीकादर्पणावादशौं, त्रि आदान--पादान ग्रहणेऽपि स्यादलङ्कारे च वाजिनाम्, मे पादान ग्रहणे विद्यादलबारे च वाजिनाम्, वि अादान वाजिभषणे । ग्रहणे, हे आदित्य-~-यादित्यो भास्करे देवेऽपि, में आदित्यस्त्रिदशे रवौ, वि आदित्य- स्त्रिदशार्कयो , हे आदित्यो भास्करे सुरे, नि आदिष्ट--प्रादिष्टमादेशित त्रिषु। प्राज्ञप्तोच्छिष्टयो क्लीवम्, मे श्रादीनव-प्रादीनव पुमान् दोषे परिक्लिप्टदुरन्तयो , मे आदीनवो दोषे परिक्लिप्टदुरन्तयो , वि यादीनव पुनर्दोपे परिक्लिप्टदुरन्तयो , हे प्रादृत-प्रादृत सादरेऽचिते, मे, वि , हे प्रादृतौ सादराचितौ, अ --प्राधारश्चाधिकरणेऽप्यालवालाम्बुधारणे, मे, वि आधारो जलधारणे । प्रालवालेऽधिकरणे, हे प्राधि----प्राधि पुमान् चित्तपीडाप्रत्याशावन्धकेषु च । व्यसने चाप्यधिष्ठाने, में प्राधिर्मानसपीडाया प्रत्याशाया च वन्धके । व्यसने चाप्यधिष्ठाने, वि प्राधि- मनोऽतौं व्यसनेऽधिष्ठाने बन्धकाशयो , हे बन्धक व्यसन चेत पीडाधिष्ठान- माधय , अ प्रत्याशाप्याधिरुच्यते, त्रि आध्मात--प्राध्मात शब्दिते दग्धे वानरुग्भेदसयुते, मे आध्मात पवनव्याधौ दग्धशब्दितयोरपि, वि आध्मात शब्दितदग्धयो । वातरोगे, हे अानक--मानक पटहे भेर्या मृदङ्गे ध्वनदम्बुदै, मे, वि भानक पटहे भैर्या ध्वनन्मेघमृदङ्गयो , हे भेरी पटहमानको, अ प्रानद्ध--ग्रानद्ध मुरजादौ च क्लीव स्यात् सहतो त्रिपु, मे पानद्ध बद्धमाने स्यादानद्ध मुरजादिके, वि, आनद्ध बद्धमुरजादि, हे आनद्ध वाद्यबद्धयो , त्रि प्रानतं--प्रानों देशभेदेऽपि नृत्यस्थाने जने रणे, मे, वि ानों जनपदे जने। समरे नृत्यशालाया, हे मानर्त समरे नृत्यस्थाननीवृद्विशेषयो, + - ध्र मापत्ति--आपत्तिरापदि। प्रापणेऽपि च योपित् स्यात्, मे आपत्ति प्रापणे दोपे, वि आपत्ति प्राप्तिदोपयो । प्रापद्यपि, हे प्रापन--पापन सविपतौ च प्राप्ते वाच्यवदीरित, में आपन्न सविपती स्यात् प्राप्ते वाच्यवदीरित , वि आपन्न सापदि प्राप्ते, हे - ·३२ आपात-पायत्ति . आपात-आपातः पुंसि पतने तदात्वे च प्रकीर्तितः, मे. आपातस्तदात्वे पतनेऽपि च, वि. आपातः पतने काले, हे. भ्रंशे तदात्वे चापातः, त्रि. आप्त--प्राप्तो लब्धे स्वसत्ययोः, मे. आप्तो लब्धे च सत्ये च, हे. प्राप्तः सत्ये च लब्धे च, वि. कथिताप्ता जटायाञ्च, हा. प्राप्तौ लन्धहितो, त्रि प्राप्ति-प्राप्तिः स्त्री योगसम्प्राप्त्योः, मे. प्राप्ति. सवरणप्राप्त्योः, वि. आप्ति. सम्बन्धलाभयोः, हे. प्राप्लुत-प्राप्लुत. स्नातके स्नाते, मे., है. प्राप्लुत: स्नातके स्नातेऽपि, वि आबन्ध(ख)-प्रावद्धो दृढबन्धे स्यात् प्रेमालङ्कारयोर्द्वयो, मे. आवन्धो दृढबन्धे स्यात् प्रेमालङ्कारयोरपि, वि अलङ्कारोऽपि चावद्ध , त्रि. प्राबन्धो भूषणे प्रेम्णि बन्धे, हे प्राभोल-पाभील न द्वयो कृच्छ्रे वाच्यलिङ्ग भयानके, मे. ग्राभीलं चापि कृच्छ् च स्यादाभील भयानके, वि. अाभील भीपणे कृच्छ , हे., त्रि प्राभोग-याभोगो वरुणच्छत्रे पूर्णतायत्नयोरपि, मे., वि प्राभोगः परिपूर्णत्वे वरुणच्छत्रयत्नयो , हे पूर्णत्वयत्नावाभोगी, त्रि प्राम्-या ज्ञाने निश्चयस्मृत्योः, मे. श्रा स्यादवधृस्मृित्योः, है पा स्मृतौ चावधारणे, वि. आम---ग्रामो रुक्तद्भिदो. पुसि स्यादपक्वेन्यलिङ्गक , मे. प्रामो रोगे तद्विशेपे आमोऽपक्वे तु वाच्यवत्, वि. आमोऽपक्व रोगभेदे रोगे च, हे. प्रामिष-ग्रामिप पुनपुसकम्। भोग्यवस्तुनि सम्भोगेऽप्युत्कोचे पललेऽपि च, मे. आमिष पलले लोभे सम्भोगोत्कोचयोरपि। आमिप सुन्दराकाररूपादि- विषयेषु च, वि. आमिप पले। सुन्दराकारस्पादौ सम्भोगे लोभसञ्चये, हे. उपादानेऽप्यामिप स्यात्, अ. प्रथामिपम् । सम्भोगोत्कोचमासेषु, नि. लोभे कामगुणे रूपे आमिपाख्या तु भोजने, हा आमोद-प्रामोदो गन्धहर्षयो., मे., वि., हे, त्रि.v. मद. प्राम्नाय-ग्राम्नायो निगमेऽपि च । उपदेशेऽपि, मे. ग्राम्नायः कुल प्रागमे । उपदेशे च, हे. वेदोपदेशावाम्नायो, त्रि प्रायति-प्रायतिस्तु स्त्रिया दैये प्रभावागामिकालयोः, मे. प्रायति सङ्गमे दर्य प्रभावागामिकालयो, वि प्रायतिःम्यात् प्रभावोत्तरकालयोः। ये मङ्गेपि, हे स्यात् प्रभावेऽपि चायति', अ. दध्ये भाविकाले चायतिः, त्रि. प्रायत्ति-प्रायत्तिस्तु स्त्रिया स्नेहे वशित्वे वासरे वले, मे. प्रायत्तिः म्याद .

·प्रायस्त-प्रार्तव बले स्नेहे वशित्वे वासरेऽपि च । मर्यादाया तथायत्ति , वि प्रायत्तिर्वासरे स्नेहै वशित्वे स्थाम्नि सोम्नि च, हे. प्रायस्त-प्रायस्तस्तेजिते क्षिप्ते क्लेशिते कुपिते हते, मे, वि आयस्तः क्लेशिते तेजिते हते। क्रुद्धे क्षिप्ते, हे आयस्तस्तेजिते क्षिप्ते, त्रि. आयुष्मत्--आयुष्मान् योगभेदे ना वाच्यवच्चिरजीविनि, मे आयुष्मान् योगभेदै स्यात् आयुष्माश्चिरजीविनि, वि आयोग-आयोगो व्यापृतौ गन्धमाल्योपहाररोधयो, मे., वि. प्रायोगो गन्धमाल्योपहारे व्यापूतिरोधयोः, हे. आयोगो व्यापूतावपि, त्रि. आयोधन-प्रायोधनं वधे युद्धे, वि. आयोधन युद्धे वधेऽपि च, में आयोधन समरे वधे, हे. आर-पार. क्षितिसुतेऽर्कजे । आरा चर्मप्रभेदिन्या, वि. पारा चर्म- प्रभेदिन्या पुसि भौमे शनैश्चरे, मे. आरो रीति शनिभौं म पारा चर्मप्रभेदिनी, हे. प्रारः शनैश्चरे भौमे, त्रि. पारक्ष-प्रारक्षो रक्षके हस्तिकुम्भाधश्च, हे आरक्षं रक्षणीये स्यात् शीर्ष- मर्मणि दन्तिना, वि प्रारम्भ----प्रारम्भस्तु त्वरायां स्यात् उद्यमे वधदर्पयोः, मे., वि. प्रारम्भस्तु वधदर्पयोः । त्वरायामुद्यमे चापि, हे प्रारम्भ उद्यमे दर्प, त्रि. पारात्-पाराडूरे समीपे च, मे. आरादूरसमीपयोः, वि , हे., अ पाराधन-आराधनञ्च पचने प्राप्ती सन्तोपणेऽपि च, मे. आराधनं तोपणे स्यात् प्राप्तौ च पवनेऽपि च, वि. पाराधनं पाकप्राप्त्योः साधने तोपणेऽपि च, हे. आराधन साधने स्यादवाप्तौ तोपणेऽपि च, अ. पआर-पार. पुसि तरो)दे तथा कर्कटदष्ट्रिणोः, मे. पारस्तरुविशेषे स्यात् प्रारुः कर्कटदष्ट्रिणो., वि. प्रारोह-प्रारोहस्त्ववरोहे च वरारोहाकटावपि । आरोहणे गजारोहे दीर्घत्वे च समुच्छ्ये, मे. पारोहो दयमानयोः । आरोहणे नितम्वे च समुच्छ्यनिषादिनो, वि. आरोहो दैर्ध्य उच्छये । आरोहणे गजारोहे स्त्रीकटया मानभिद्यपि, हे. थोण्यामप्यारोहो. वरस्त्रियाः, अ. पारोहस्तु नितम्बे स्यात् दीर्घत्वं च समुच्छ्ये, त्रि. प्रारोहणं-मारोहण स्यात् सोपाने समारोहे प्ररोहणे, मे., वि. आरोहणं प्ररोहणे। समारोहे सोपाने च, हे. प्रार्तव-प्रावि स्त्रीरजे पुष्पे क्लोवं स्यादृतुजे त्रिपु, प्रातवं स्वृतुसम्भूते 3 ·३४ आर्ति आवेशन स्त्रीरज पुप्पयोरपि, वि आर्तवमृत्द्भवे। नारीरजसि पुष्पे च, हे स्याद्रज पुष्पमावि, त्रि आति-(अति) अति पीडाधनुष्कोटयो , मे, अ, वि अतिस्त्वटनिपीडयो, हे आ-आर्द्रा नक्षत्रभेदे स्यात् स्त्रिया क्लिन्नेऽभिधेयवत्, मे आर्द्रा नक्षत्रभेदे स्यात् आद्रं क्लिन्नेऽभिधेयवत्, वि प्रार्य-आर्य साधौ सौविदल्लेऽप्यार्योमावृत्तभेदेयो , वि पायौं सज्जन सविदौ। आर्योमाच्छन्दसो हे आर्य स्यात् सौविदल्लेऽपि, ह पाल-पाल स्यादनल्पहरितालयो , हे मालान-पालान करिणा बन्धस्तम्भे रज्जौ च न स्त्रिया, मे आलि-आलिविंशदाशये। निपु स्त्रिया वयस्याया सेतो पक्तौ च कीर्तिता, मे आलिस्तु विशदाशये। आलि पक्तौ च सख्या च सेतौ च परिकीर्तिता, वि आलि सख्यावलीसेत्वनर्थेषु विशदाशये, ह ाली सख्यावली अपि, अ प्रालि सेतु सखी, त्रि आलि सहचरी शेया पक्तिरालिरुदाहृता, अने आलोढ-प्रालीढ पदन्यासेऽशिते निपु, मे पालुपालुर्गलन्तिकाया स्त्री क्लीव मूले च भेलके, मे , त्रि पालुर्गलन्ति- काया च कन्दभेदे च भेलके, वि पालुगंलन्तिकाया स्यात् आलु भेलककन्दयो , हे आलोक-पालोकस्तु पुमान् द्योते दर्शने वन्दिभाषणे, मे आलोको दर्शने द्योत आलोको वन्दिभापणे, वि आलोको दर्शने वन्दिभाषणोद्योतयोरपि, हे पालोको दर्शनद्योती, अ आयर्त-प्रावर्तश्चिन्तने वारिभ्रमे चावर्तने पुमान्, मे आवर्त आवर्तने स्यात् चिन्तने चाम्भसा भ्रमे, वि आवर्त पयसा म्रमे । आवर्तने चिन्तने च, हे आवर्त- श्चिन्तनेऽपि च, त्रि -पावापो भाण्डपवने परिक्षेपालवालयो, मे, वि. आवाप पान- भेदालवालयो । प्रक्षेपे भाण्डपवने, हे प्राविद्ध-प्राविद्धो वाच्यलिङ्ग स्यात् कुटिले च पराहते, मे प्राविद्धो वाच्यवज् जेय कुटिले च पराहते, वि प्राविद्ध क्षिप्तवत्रन्यो , हे. प्राविद्ध प्रहत प्रावेशन-प्रावेशन गिल्पिशाले भूतावेशप्रवेशयो , मे आवेशन शिल्पगृहे भूतावेशप्रवेशयो , वि आवेशन भृतावेशे प्रवेमे गिल्पवेश्मनि, हे प्रावेगन गिल्प- गेहे। भृतावेशे, नि प्रावाप- - वक्र, वि ·प्राशय-पापाढ प्राशय-ग्राशयः स्यादभिप्राये मानसाधारयोरपि, मे. आशयः स्यादभिप्राये नसाधारयोरपि, वि, प्राशय आश्रये। अभिप्रायमानसयोः, हे. प्राधारेऽप्याशयः प्रोक्तः, ह. प्राशर-पाशरस्तु पुमान् वैश्वानरे च रजनीचरे, मे. आशा--प्राशा तृष्णादिशो: स्त्रिया, मे., त्रि. प्राशा तृष्णादिशोः प्रोक्ता, वि, आशा ककुभि तृप्णायाम्, हे. आशा तृष्णाऽपि चायता, अ. प्राशाबन्ध-पाशाबन्धः समाश्वासे पुसि मर्कटजालके, मे. आशावन्धः समाश्वासे तथा मर्कटवासके, वि. आशाबन्ध: समाश्वासे मर्कटस्य च वाससि, हे. प्राशितम्भव-आशितम्भवमन्नाद्ये तृप्तावप्याशितम्भवा, मे. आशितम्भव- मनाये तृप्तावप्याशितम्भवः,वि. पाशितम्भवः । अन्नादौ तृप्तौ च, हे. प्राशिस्-आशीर्दन्ते मरुद्भुजा 1 हितस्याशंसने स्त्री स्यात्, मे. आशीरुक्ता हिताशसापवनाशनदष्ट्रयोः, वि. आशीहितैषणा। उरगस्य च दष्ट्रायां, हे. प्राशी- हिताशसाहिदष्ट्रयोः, अ. प्राशु-आशुर्धान्यान्तरे शीघ्रऽपि, मे. पाशुभहौ च सत्वरे, वि. आशुस्तु बीहिशीघयोः, हे. प्राशुग-प्राशुगो मारुते बाणेऽपि, मे., वि. प्राशुगोऽर्के शरे वायो, हे. आशुगो वायुविशिखौ, अ. प्राश्रम-आश्रमो ब्रह्मचर्यादौ वानप्रस्थे वने मठे। अस्त्रिया, मे. पाश्रमो ब्रह्मचर्यादिचतुष्कऽपि मठेऽपि च, वि, आश्रमो वतिना मठे। ब्रह्मचर्यादिचतुप्के, हे. मठादी ब्रह्मचर्यादिचतुष्के चाश्रमोऽस्त्रियाम्, त्रि. आश्रयाश-आश्रयाश पुमान् वह्नौ निपु चाश्रयनाशके, मे. आश्रयाशो हुतवहे भवेदाश्रयनाशके, वि. प्राश्रयाशस्तु वहावाश्रयनाशके, हे पाश्रव-पाश्रवोऽङ्गीकृती क्लेशे नाऽन्यवद्वचनस्थिते, मे. आश्रवः स्यात् प्रतिज्ञाते क्लेशे च वचनस्थिते, वि. आश्रवो वचनस्थिते। प्रतिज्ञाया च क्लेशे च, हे. पाश्रवोऽङ्गीकृतो वश्य, त्रि. प्राश्वास-प्रश्वास: पुसि निवृतो। आख्यायिकापरिच्छेदे, मे आश्वासो निर्वृतो मतः। आख्यायिकापरिच्छेदे, वि. आश्वासः स्यात्तु निवृती। आख्या- यिकापरिच्छेदे, हे. आख्यायिकापरिच्छेदे चाश्वासो निर्वृतावपि, त्रि. प्राषाढ---पापाढो वतिना दण्डे मासे मलयपर्वते । स्त्री पूर्णिमाया, मे. आपाढो प्रतिना दण्डे मासे मलयपर्वते, वि, त्रि. आषाढो मलयगिरी प्रतिदण्डे च मासि च, हे.

·३६ प्रास् पाहत 1 आस-पास् स्मरणेऽपाकरणे कोपसन्तापयोरपि, मे या स्यात् सन्ताप- कोपयो , वि आ सन्तापप्रकर्षयो , हे प्रास्तु स्यात् कोपपीडयो, अ प्रासत्ति--प्रासत्ति सङ्गमे लाभे स्त्रिया, मे प्रासत्ति सङ्गमे लाभे, हे आसत्ति सङ्गलाभयो , वि प्रासन--आसन विष्टरे हस्तिस्कन्धे यात्रानिवर्तने। आसनो जीवकतरा- वासनी पण्यवीथिका, हे आसन द्विरदस्कन्धे पीठे यानानिवर्तने। आरानी विपणौ स्थित्यामासनो ना तु जीवके, मे आसन द्विरदस्कन्धे पीठे यात्रानिवर्तने । आसनी पण्यवीथ्या स्याद् आसनो जीवकद्रुमे, वि प्रासन्द--प्रासन्दो वासुदेवे स्यात् खट्वाभेदे च योपिति, मे प्रासार--प्रासार स्यात् प्रसरणे वेगवृष्टौ सुहृद्वले, मे, त्रि आसार स्यात् प्रसरणे वेगवर्षे सुहृद्वले, वि प्रासारो वेगवद्व सुहृद्वलप्रसारयो , हे आसुतोवल-आसुतीवल प्रास्यात कन्यापालकयज्वनो मे आसुतीवल । शौण्डिके यज्वनि, हे यज्वा शोण्डिकश्चासुतीबल त्रि प्रासुतीवल इत्याख्या कन्यापालकयज्वनो, वि पास्कन्दन-प्रास्कन्दन तिरस्कारे रणे सशोपणेऽपि च, मे, वि आस्कन्दन तिरस्कारे सशोपणसमीकयो , है प्रास्या--प्रास्था त्वालम्बनस्थानयत्नापेक्षासु योपिति, में आस्था चालम्बन- स्थानयत्नापेक्षासु वर्तते, वि आस्था यत्नालम्बनयोरास्थानापेक्षयोरपि,हे प्रास्था नीयत्नयोरास्था, अ अपेक्षाऽलम्बन चास्था, त्रि प्रास्पद-पास्पद पदकृत्ययो , मे प्रास्पद तु पदे कृत्ये, वि आस्पद कृत्य- पदयो , हे प्रतिष्ठा कृत्यमास्पद, अ प्रास्फोत-प्रास्फोतस्तु पुमानकपणे स्यात् कोविदारखे । प्रास्फोता गिरि- का च वनमल्ल्या च योपिति, मे प्रास्फोत कोविदारापर्णयो । प्रास्फोता गिरिका च वनमल्ल्या, हे आस्फोतश्चार्कपणे स्यादास्फोत कोविदारक । प्रास्फोता गिरिका स्याद्वनमल्ल्या च विश्रुता, वि प्रास्य-प्रास्य मुखे च तन्मध्ये तद्भवे च स्त्रिया स्थिती, मे प्रास्य वक्ने वक्त्रमध्ये स्थितावास्या च विश्रुता, वि प्रास्य मुखमवे मुखे। मुखान्तगस्या तु स्थित्या, हे पाह-प्राह क्षेपनियोगयो, मे प्राह क्षेपे नियोगे च, हे पाहाब्दो नियोगायें क्षेपार्थेऽपि निगद्यते, वि पाहत-पाहत गुणिते चापि ताडिने च मृपार्यके। स्यात् पुरातनवम्त्रेऽपि, ·आह्व-इत मे. पाहतन्तु मृपार्थके। आहतं गुणितेऽपि स्यात् ताडिते नामितेऽपि च । स्यात् पुरातनवस्त्रे च, वि. पाहतं तु मृपार्थके। गुणिते ताडिते चापि, हे. आहत गुणिते हते। मृपोक्ते च, त्रि. पाहवाहवो युद्धयज्ञयोः, मे पाहव सगरे यागे, वि. आहवः समरे यज्ञे, हे. आहवी यागसङ्गरौ, त्रि. आहार-आहारः स्यादाहरणे भोजने च पुमानयम्, मे. आहारो भोजने हारे भवेदाहरणेऽपि च, वि. आहारो हार आहरणेऽशने, हे. आहो--आहो प्रश्न विचारे च, मे. पाहो प्रश्न विचारयोः, हे. आहो उताहो द्वावेतौ परिप्रश्न विचारयोः वि. आह्निक-आह्निकं दिननिर्वत्यै त्रिलिङ्गमथ न द्वयोः । नित्यक्रियाभोजनयो- वृन्दे प्रकरणस्य च, मे. आह्निक दिननिर्व] भोजने नित्यकर्मणि, वि. आह्निकं. स्यात् पुनरहनिर्वत्यै नित्यकर्मणि । भोजने ग्रन्थभागे च, हे. प्राह्निकं दिन- निवर्त्य तत् क्लीवं नित्यकर्मणि, त्रि. भोजनेऽपि तथाह्निकं, हा. इ-इ भेदे च रुपोक्तौ चापाकरणानुकम्पयोः, मे. इ खेदे च रुपोक्ती च कामदेवे त्वनव्ययम्, वि. इ: स्यात् क्रोधे प्रकोपोक्ती, हे. माधवः सूक्ष्मसंज्ञश्च विद्या दक्षिणलोचनम् । गन्धर्वः पाञ्चजन्यश्च इकारश्च मखाङ्करः, मा. इक्षुगन्धा-इक्षुगन्धा कोकिलाक्षे क्रोष्ट्या कासै च गोक्षुरे, मै., वि. इक्षुगन्धा काशकोप्ट्रीकोकिलाक्षेषु गोक्षुरे, हे. इक्ष्वाकु-इक्षाकुः कटुतुम्ब्यां स्त्री सूर्यवंश्यनृपे पुमान्, मे. इक्षाकुः कट- तुम्ब्या च सूर्यवंश्यनृपेऽपि च, वि. इक्ष्वाकुः कटुतुम्ब्या नृपान्तरे, है. इङ्ग-इङ्गः स्यादद्भुते ज्ञाने जगमेङ्गितयोरपि, मे, वि. इङ्गः स्यादिङ्गिते- द्भुते । शानजङ्गमयोश्चापि, हे. जगमेङ्गितयोरिङ्गः, नि. इङ्गित-इङ्गितन्तु चेप्टाया गमनेऽपि च, हे. इज्या-इज्या दानेऽध्वरेऽर्चायां सङ्गमे स्त्री गुरो त्रिपु, मे. इज्या दाने- ऽध्वरेश्र्चायां सङ्गे चेज्यो गुरो मतः, वि. इज्या दाने सङ्गेध्वरेऽर्चने, है. इज्या स्यात् सङ्गमे दाने यागेऽर्चायां गुरौ पुमान्, त्रि. इडा-इडा तु बुधयोपिति । सौरभेय्याञ्च वचने वसुमत्यामपि स्त्रियां, मे. इडा वाचि गवि क्षोणाविडा च बुधयोपिति, वि. इडेलावत् स्वर्गनाडीभू- वाग्गोषु बुधस्त्रियां, है. गोभूवाचस्त्विडा इलाः, अ, इडा वर्षे च पानौये भूमी वाक्प्रसरे मता, अने. नाडीस्वर्गक्षितिविडा, ह. -इतं स्मृते गते त्रिपु, मे. इतं गते स्याद्विज्ञाते, वि.

·इतर-इन्द्र इतर-इतरोऽन्यत्र पामरे, मे. इतर: पामरेऽन्यस्मिन्, वि., हे. इतर- स्त्वन्यनीचयोः, अ. इतस्-इतो यतश्च नियमे पञ्चम्यर्थविभागयोः, वि. इतो यतश्च भागवत् पञ्चम्यर्थे नियमे च, हे. इति-इति प्रकरणे हेतौ प्रकाशादिसमाप्तिपु। निदर्शने प्रकारे स्यादनुकर्षे च सम्मतम्, वि. इति स्वरूपे सानिध्ये विवक्षानियमे मते। हेतौ प्रकारप्रत्यक्ष- प्रकाशेऽप्यवधारणे । एवमर्थे समाप्तौ स्यात्, हे इतिशब्द स्मृतो हेतुप्रकारादि- समाप्तिपु, ह इति हेतौ प्रकाशने । निदर्शने प्रकारे स्यात् परकृत्यनुकर्पयोः । समाप्तौ च प्रकरणे, मे इति हेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्ति', अ. इतिकथा--भवेदितिकथाऽपार्थवाच्यश्रद्धेयनष्टयो, मे भवेदितिकथा नष्ट- धर्मेपार्थे वचस्यपि । अथद्धये, वि इतिकथा व्यर्थभाषणे। अश्रद्धये नष्टधर्म, हे. इतिह-इतिह. स्यात् सम्प्रदाये, इत्वर–इत्वर्यसत्या पथिके क्रूरकर्मणि च त्रिपु, मे. इत्वरो दुर्विधे नीचे पथिक- क्रूरकर्मणोः, वि इत्वरः क्रूरकर्मणि। पथिके दुर्विधे नीचे स्यादित्वर्यभिसारिका, हे. इदानीम्-इदानीम् वाक्यभूपाया सम्प्रत्यर्थे च दृश्यते, मे. इदानी साम्प्रतं वाक्यालङ्कारे, हे. इदानी वाक्यभूपाया सम्प्रत्यर्थे च वर्तते, वि. इद्ध-इद्धमातप्तदीप्तयोः, वि इद्धमातपदीप्तयो, मे. इध्म-इध्म समिद्भिदि । कामे वसन्ते काप्ठे स्यात्, हे इन-इन पत्यो नृपार्कयो, मे. इनः सूर्ये नृपे पत्यो, वि इनः ईशेऽर्के, हे. इनः सूर्ये प्रभौ, अ. इन्दीवर-इन्दीवर कुवलये शतावर्याञ्च योपिति, मे. इन्दीवर कुवलये वर्यामिन्दीवरी मता, वि इन्दीवर नीलोत्पलमिन्दीवरी शतावरी, है. इन्दुलेखा-इन्दुलेखाऽमृतासोमलताशशिकलासु च, मे., वि. इन्दुलेखेन्दु- खण्डके। गडूचीसोमलतयोः, हे. इन्दुलेखा गुडूच्याञ्च पुसि, वि. इन्द्र-इन्द्रः शमादित्यभेदयोगभेदान्तरात्ममु। इन्द्रा फणिज्जके स्त्री स्यात्, मे. इन्द्रः शचीपतावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः। इन्द्रा फणिज्जके, वि. इद्रन. शकेऽन्तरात्मनि । प्रादित्ये योगभेदे च स्यादिन्द्रा तु फणिज्जके, हे. इन्द्र अात्मनि वासवे, त्रि. शब्दादिविषयाः पञ्च प्रसिद्धा इन्द्रमंज्ञया। श्रेष्ठ इन्द्रः समास्यातो देवराड् इन्द्र उच्यते, अने. इन्द्राणी करणे स्त्रीणां पौलोमीसिन्धुवारयोः, वि, मे. इन्द्राणी शच्यां निर्गुण्डयां स्त्रीकरणेऽपि, है. स्यादिन्द्राणीन्द्रयोपिति स्त्रीवन्धे घुवारे च, त्रि. . - ·इन्द्रिय-ई इन्द्रिय-इन्द्रियन्तु हृषीके रेतसि स्मृतं, मे. इन्द्रियं च हृषीके स्याद् इन्द्रिय रेतसि स्मृतम्, वि. इन्द्रियन्तु चक्षुरादिपु रेतसि, है. हृषीके रेतसीन्द्रियम्, त्रि. इभ्य---इभ्या करेणुशल्लक्योः स्त्रियामाढचे च वाच्यवत्, मे. इभ्य आढचे करेण्वा तु भवेदिभ्या तु सल्लकी, वि इभ्यो धनवतीभ्यां तु करेण्वा सल्लकीतरौ, इरा-~-इरा भूवाक्सुराम्बुषु, मे. इरा वारिसुराभूमिभारतीपु प्रयुज्यते, वि. इराऽम्भोवाक्सुराभूमिपु, हे. इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात् अ. इराशब्दो बुधै यो भुवि वाच्यशनेऽम्भसि, ह. इरिण-इरिणं शून्यमूपरम्, अ.v. ईरिण. इला-इला कलत्रे सौम्यस्य धरित्र्या गवि काचि च, मे., वि. इलो: वाक् बुधस्त्री गौः, है. इला भूवाग्बुधाङ्गना, त्रि. इला भूमिर्मता गौश्च, अने. इला वाग्धरयोरपि, ह. इल्वल-इल्वला तारकाभेदे ना भेदे दैत्यमत्स्ययोः, मे. इल्वलास्तारकाभेदे इल्वलो दैत्यमत्स्ययोः, वि. इल्वलो मत्स्यदत्ययोः। इल्वलास्तारकाभेदे, हे. इष्ट-इष्टमाशंसितेऽपि स्यात् पूजिते प्रेयसि विषु। सप्ततन्तौ पुमान् क्लीवं संस्कारे ऋतुकर्मणि, मे. इष्टमीप्सिते ऋतुकर्मणि । पूज्ये प्रेयसि संस्कारे योगे, हे. इष्टमाशसिते पूज्यतमे प्रियतमेऽन्यवत् । इष्टं संस्कारयोगे च यागे च ऋतुकर्मणि, वि. ऋताविष्टं प्रिये त्रिषु, त्रि. इष्टगन्ध---इष्टगन्धः सुगन्धौ स्यात् त्रिषु क्लीवन्तु वालुके, मे. इप्टगन्धः सुगन्धिः स्यात् इष्टगन्धं तु वालुके, है. इष्टि-इष्टिर्मताऽभिलापेऽपि सग्रहश्लोकयागयोः, मे. इप्टिः स्यादभिलाषे- ऽपि सग्रहश्लोकयागयोः, वि. अथेष्टिर्मखेच्छयोः। सग्रहश्लोके, हे. इष्टिर्यागे- च्छयो:, अ. इष्म-इप्मः कामवसन्तयोः, वि. इवास-इष्वासः कार्मुके पुमान् । निपु स्यात् क्षेपके चेपोः, मे. इप्वासो धन्विधनुपोः, वि. इक्ष्वासो धन्वधन्विनोः, हे. इस-इ: स्यात् खेदे प्रकोपोक्ती, हे. ई-ई विषादेऽनुकम्पायां लक्ष्म्या पुनरनव्ययम्, मे. ई क्रोधे दुःखभावने। प्रत्यक्षे सनिधो चापि, हे. ई दु.खभावने कोपे लक्ष्म्यामी: स्यादनव्ययम्, वि. ई दु.खभावने क्रोधे प्रत्यक्षे सन्निधावपि, ह. गोविन्दश्च त्रिमूर्तीगः शान्तिः स्याद् वामलोचनम् । नृसिहास्त्र तथा माया ईकारोऽपि सुरेश्वरः मा.

·ईक्षण-उपगन्धा ईक्षण-ईक्षण दर्शने दृशि, मे. ईक्षण दर्शने दृष्टो, वि. चक्षुर्दशनमीक्षणं, त्रि. ईति--ईतिडिम्बे प्रवासेऽतिवृष्ट्यादिषट्सु च स्त्रियाम्, मे. ईति: प्रवासे डिम्बे स्यादतिवृष्ट्यादिषट्सु च, वि ईतिरजन्ये प्रवासे, हे. ईतिडिम्बप्रवासयो , अ ईरिण--ईरिणं तूपरे शून्ये, मे ईरिण शून्य ऊपरे, वि., हे. ईश-ईशा लागलदण्डके। ईश प्रभो महादेवे, मे. ईशः प्रभो शङ्करे स्याद् ईशा लाङ्गलदण्डके, वि. ईश स्वामिनि रुद्रे च स्यादीशा हलदण्डके, है. प्रभुशङ्करयोरीश स्त्रिया लाङ्गलदण्डके, त्रि. ईशान--ईशान ज्योतिपि क्लीव पुलिङ्ग. स्यात् त्रिलोचने, मे ईश्वर-ईश्वरो मन्मथे शम्भौ नाट्ये स्वामिनि चान्यवत् । ईश्वरी चेश्वरो- माया, मे. ईश्वरो विभवैराळये शम्भौ स्वामिनि मन्मथे। पार्वत्यामीश्वरामाहुः, वि ईश्वर स्वामिनि शिवे मन्मथेऽपीश्वराऽद्विजा, हे गौरीश्वरा शिवा स्वामि- कन्दर्पपीश्वर. पुमान्, त्रि. ईस्-ईस् दु खभावने कोपे, मे. ईहा-ईहोद्यमवाञ्छयो, मे स्यादीहोद्यमवाञ्छयो, हे. ईहा तूद्यम- वाञ्छयोः, त्रि, वि ईहामृग-ईहामृगस्तु पुसि स्यात् कोकरूपकभेदयोः, मे. ईहामृगः स्याद्रूपकान्तरे। वृके जन्तौ च, हे ईहामृगो वृके जन्ती प्रभेदे रूपकस्य च, वि. नाटघे ईहामृगो वृके, त्रि उ-उ सम्बोधनरुपोक्त्योरनुकम्पानियोगयो । पदपूरणे च पादपूरणेऽपि च दृश्यते, मे. उ सम्बद्धो रुपोक्ती च शम्भुवाचीत्यनव्ययम्, वि उ रोपोक्त्या- मन्त्रणार्थके, हे अमरेशस्तथा विष्णुरिन्धिका च गजाशः । दक्षकर्णश्च विजय उकारो मन्मथाधिप., मा. उकार. शङ्कर प्रोक्त उकारश्चापि लक्षणे, ए. उक्त-उक्तमेकाक्षरे छन्दस्युक्त स्याद्भाषितेऽपि च, वि. उक्नमेकाक्षर- च्छन्दस्युक्तं स्याद् भापिते त्रिपु, मे. उग्र-उग्र. शूद्रासुते क्षत्राद् रुद्रे पुसि प्रिपूत्क्टे स्त्री वचाक्षुद्रयोः, में. उग्र. शूद्रासुते क्षत्रात् श्रीकण्ठे चोत्कटेऽन्यवत् । उग्रा वचाच्छिक्किकयोः, वि. उग्रः क्षयियतः शूद्रयां सूनावुत्कटरुद्रयोः । उग्रा वचाच्छिक्किपयोः, हे. उग्रो- ऽन्त्यजे शिवेऽत्युच्चे, त्रि. उपगन्धा-उग्रगन्धाजमोदायां वचायां छिविकोपयो, मे., वि. उग्रगन्धा वचाक्षेत्रयवान्योश्छिक्तिकोषधो, हे. उग्रगन्वे वचाक्षेत्रयमानिक, त्रि. - ·उचित-उत्कलिका उचित-उचितन्तु भवेन् न्यस्ते मिते ज्ञाते समञ्जसे, मे. उचित प्रोक्त- मभ्यस्ते मिते ज्ञाते समञ्जसे, वि. उचित विदितेऽभ्यस्ते मिते युक्तेऽपि, . .. उच्चटा-रसोनस्य प्रभेदै स्याद् उच्चटा दम्भचर्ययोः, वि. उच्चटा दम्भ- चर्यायां प्रभेदे लशुनस्य च, हे. उच्चिङ्गट-उच्चिङ्गटस्तृणगतमत्स्ये कोपनपूरुपे, मे. उच्चिङ्गटो मीनभेदे तथा कोपनपूरुषे, दि. उच्चिङ्गटः कोपने मीनभिद्यपि, हे. उच्छित-उच्छितं त्रिपु सजाते समुन्नद्धप्रवृद्धयो , मै. स्यादुच्छ्रितन्तु सजाते समुन्नद्धप्रवृद्धयोः, वि. उच्छ्रित तूच्चजातयोः । प्रवृद्ध स्यात्, हे. जातोन्नद्धप्रवृद्धाः स्युरुच्छिताः, म उच्छवास--उच्छ्वासः प्राणनेऽपि च । आख्यायिकापरिच्छेदेऽप्याश्वासेऽपि पुमानयम्, मे. उच्छवास: प्राणनाश्वासगद्यवन्धगुणान्तरे, वि. उच्छ्वासः प्राणने श्वासे गद्यबन्धान्तरेऽपि च, हे. उज्जृम्भित-उज्जृम्भितं त्रिपुत्फुल्ले चेष्टायां तु नपुसकम्, मे. उज्जृम्भितं तु चेष्टायामुत्फुल्ले चाभिधेयवत्, वि. उज्जृम्भितमुत्फुल्ले चेष्टितेऽपि च, हे. उज्ज्वल-उज्ज्वलो दीप्तशृङ्गारविशदेपु विकाशिनि, मे., वि. उज्ज्वलस्तु विकासिनि। शृङ्गारे विशदे दीप्ते, हे. उडुप-उडुपं तु प्लवेऽस्त्रियाम् । चन्द्रे पुसि, मे. उडुपस्तु प्लवे चन्द्रे, वि. उडुपः प्लवशशिनो:, है. चन्द्रे नाऽस्त्र्युडुप: प्लवे, त्रि. उड्डीश-उड्डीशो ग्रन्यभेदे स्यादुड्डीशश्चण्डिकापतो, मे., वि. उड्डीशः चण्डीशे शास्त्रभिद्यपि, हे. उत्-उत् स्यात् प्रश्ने वितर्के च, मे. उत्त---उतात्यर्थविकल्पयो । समुच्चये वितके च प्रश्ने च पदपूरणे, मे. उत प्रश्ने वितर्के स्यात् उताप्यर्थविकल्पयोः, वि. उत प्रश्नवितर्कयोः । समुच्चये विकल्पे च, हे. उताहो-उताहो परिप्रश्नविचारयोः; मे. v. आहो. उत्कट-उत्कटस्तीप्रमत्तयोः, में, वि., हे. उत्कलिका- कथितोत्कलिकोत्कण्ठाहेलासलिलवीचिपु, मे. उत्कलिका तु हेलायां तरङ्गोत्कण्ठयोरपि, है. भवेदुत्कलिकोत्कण्ठाहेलासलिलवीचिपु, वि. स्त्रियामुत्कलिका हेलोत्कण्ठासलिलवीचिपु, त्रि. विद्यादुललिकाशब्दमुत्कण्ठा- वोचिवाचकम्, हा.

·४२ उत्क्षेपण-उत्पल उत्क्षेपण-उत्क्षेपणन्तु व्यजने धान्यमदनवस्तुनि, मे., वि. उत्क्षेपण- मुदञ्चनम् । व्यजनं धान्यमलनवस्तु, हे. उत्तंस-उत्तंसः कर्णपूरेऽपि शिखरेऽपि च न स्त्रियाम्, मे. उत्तंसः कर्णपूरे स्यात् शेखरे च वतंसवत्, वि. उत्तंसः शेखरे कर्णपूरे चापि वतंसवत्, है. v. अवतंस. उत्तप्त-उत्तप्त शुष्कमांसेऽथ त्रिषु तप्ते परिप्लुते, मे. उत्तप्तं शुष्कमांसे- ऽपि सन्तप्ते च परिप्लये, वि. उत्तप्त चञ्चले शुष्कमाससन्तप्तयोरपि, हे. उत्तप्त शुष्कमासेऽपि, त्रि. उत्तम-उत्तमा दुग्धिकायां त्रिषु च भद्रके, मे. उत्तमा दुग्धिकाया स्याद् उत्कृप्टे चोत्तमोऽन्यवत्, वि. उत्तमा दुग्धिकोषधो। उत्तम तु प्रधाने स्यात्, हे. उत्तर-उत्तरा दिग्विशेषे च स्नुपायामर्जुनस्य च। विराटस्य सुते ना स्यादूोदीच्योत्तमे त्रिषु। नपुसकं प्रतिवाक्ये, मे. उत्तर प्रतिवाक्ये स्याद् उर्वो- दीच्योत्तमेऽन्यवत् । उत्तरस्तु विराटस्य तनये दिशि चोत्तरा, वि. उत्तरं प्रवणो- वयोः। उदीच्यप्रतिवचसोरुत्तरस्तु विराटजे, हे उपयुदीच्यश्रेष्ठेप्वप्युत्तरः, अ. उत्तान-उत्तानमगभीरे स्याद् ऊर्ध्वास्यशयिते त्रिपु, मे उत्तानं स्यादगम्भीरे तथा सुप्तोन्मुखेऽन्यवत्, वि. उत्तान' सुप्तोन्मुखगभीरयो, हे. अगम्भीरेऽपि चोत्तानः, त्रि. उत्ताल-उत्ताल उत्कटे श्रेष्ठे विकराले प्लवङ्गमे, मे. उत्ताल उत्कटे । श्रेष्ठेऽपि विकरालेऽपि स्यादुत्ताल: प्लवङ्गमे, वि. उत्तालस्त्वरिते कपो। श्रेष्ठो- त्कटकरालेपु, हे. उत्तालमुन्नतेऽपि, ह. उत्थान--उत्थानमुद्यमे तन्त्र पौरुपे पुस्तके रणे। प्राङ्गणोद्गमहर्षेषु मल- वेगेऽपि न द्वयोः, मे. उत्थानमुद्यमे तन्त्रे पौरुपे पुस्तके रणे । अङ्गनोद्गमहर्षेषु । मलवेगेऽपि कीर्तितम्, वि. उत्थानं सैन्ये पौरुपे युधि पुस्तके। उद्यमोद्गमहर्षेषु वास्त्वन्तेऽङ्गनचत्ययोः। मलोत्सर्गे, हे. उत्थानं पोरुपे तन्त्र सग्निविष्टोद्गमेऽपि . - उत्थित-उत्यितं स्यात् विपत्पन्ने प्रोद्यते वृद्धिमत्यपि, मे. उत्थितं वृद्धि- युक्ते च प्रोद्यतोत्पन्नयोरपि, वि. उत्यित । वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्नेषु, हे. उत्थिता- स्त्वमी। वृद्धिमत्प्रोद्यतोत्पन्नाः, अ. उत्पत्तन-स्यादुत्पतनमुत्पत्ती तयोध्वंगमनेऽपि च, मे. उत्पतनं समुत्पत्ती तथोवंगमने स्मृतम्, वि. स्यादुत्पतनमुत्प्लुतो। उत्पत्तो, हे. उत्पल-उत्पला तुपचपटया क्लीयं कुष्ठप्रमूनयोः, मे. उत्पलं मांमशून्ये ·उत्पलपत्र-उदय ४३ - मे. उत्फुल्ल स्यात् कुप्ठेन्दीवरयोरपि, वि. उत्पलं कुष्ठभूरुहे। इन्दीवरे मांसशून्ये, हे. उत्पल नलिनं प्रोक्तमुत्पलं कुष्ठमुत्तमम्, अने. उत्पलपत्र--भवेदुत्पलपयं तु तद्दले स्त्रीनखक्षते, वि. उत्पलपत्रं तूत्पलदले स्त्रीणा नखक्षते, हे. उत्प्रेक्षा---उत्प्रेक्षाऽनवधानेऽपि काव्यालङ्करणान्तरे, मे. उत्प्रेक्षाग्नवधाने स्यात् काव्यालङ्करणेऽपि च, वि, उत्फुल्ल-उत्फुल्लं करणे स्त्रीणामुत्तालेऽपि विकस्वरे, करणे स्त्रीणाम् उत्ताले च विकस्वरे, वि. उत्फुल्ल: स्त्रीकरणान्तरे। विकस्वरोत्ता- लयोः, हे. उत्सर्ग:-उत्सर्गः पुसि सामान्ये न्याये च त्यागदानयोः, मे. उत्सर्गो वर्जने त्यागे सामान्यन्यायदानयोः, वि. उत्सर्गस्त्यागदानयोः। वर्जने सामान्यविधी, हे. उत्सगों न्यायदानयोः। सामान्येऽपि, त्रि. उत्सव-उत्सवो मह उत्सेके इच्छाप्रसरकोपयोः, मे., वि. उत्सवोऽम महेऽपि च । इच्छाप्रसर उत्सेके, हे. उत्सेकामर्पयोरिच्छाप्रसरे मह उत्सवः, अ. उत्सादन-उत्सादनं समुल्लेखोद्वाहनोद्वतंनेषु च, मे., वि. उत्सादनं समुल्लेसोद्वर्तनोद्वाहनेषु च, है. उत्साह--उत्साहस्तूद्यमे सूत्रे, मे., वि. उत्सेप---उत्सेघस्तूच्छये न स्त्री क्लीवं संहननेऽपि च, मे. उत्सेधश्चोच्छ्ये काये, वि, उत्सेध उच्छ्ये । मंहननेऽपि, हे. उत्सधः काय उन्नतिः, अ. काये- ऽप्युत्मध इप्यते सद्भिः, ह. उद्---उत् प्रकारी विभागे च प्रावल्याऽस्वास्थ्यशक्तिषु । प्राधान्ये वन्यने भावे मोक्षे लाभोध्यकर्मणोः, मे. उत्प्रकाश वियोगे च प्राबल्यास्वास्थ्यशक्तिपु। प्राधान्ये वन्धन भावे मोक्षे लाभोवंकमणोः, वि. उत्प्रघाने प्रकाशे च प्रावल्या- स्वास्थ्यशक्तिपु। विभागे बन्धने मोक्षे भावे लाभोध्यकर्मणोः, हे. उदन् (ञ्च)-उदग् दिग्देशकालेषु याच्यवत् प्रितयेऽव्ययम्, मे. प्रागुदात्य- गित्येते दिग्गे फालतोऽव्ययम् । प्राच्योदीच्यप्रतीच्यानां वाचकं स्पादनव्ययम्, वि. उदण्डपाल-उदण्डपाल: पुमि म्यात् सर्पमत्स्यप्रभेदयोः मे., वि. उदण्डपालो मत्स्पाहिभेदयोः है. उदन्त-उदन्तः साधुपातयोः, मे, वि. उदन्तः साधो वार्तायां, है. उदय-उदयस्तु पुमान् पूर्वपर्वते च ममुमती, मे. उदपः पूर्वपर्वते चीनतावपि, वि. उदयः पनोमत्योः, है. उदयोद्धायुमतौ च, त्रि. - ·उदयन-- . उदयन-उग्राहित --उदयनमुदये क्लीवं वत्सेशागस्त्ययोः पुंसि, मे. भवेदुदयनो वत्स- राजेऽगस्त्यमुनावपि, वि. उदयनस्तु वत्सराजे घटोद्भवे, हे. उदर-उदर जठरे युधि, मे., वि. उदरं तुन्दरणयोः, हे. उदरथि-भवेदुदरथिः पुसि समुद्रे च वियन्मणौ, मे. उदरथिः समुद्रं च वियन्मणी, वि. उदरथिवियन्मणौ। अब्धौ, है. उदक-उदर्क एण्यत्कालीनफले मदनकण्टके, मे. उदकं एप्यत्कालीयफले मदनकण्टके, वि., त्रि उदर्कस्तूत्तरकालफले मदनकण्टको, हे. उचिस्-उचिरुत्प्रभे वाच्यलिङ्ग. पुसि हुताशने, मे उचिरुत्प्रभे वह्नौ, वि., त्रि. उचिरुत्प्रभेऽग्नौ च हे. उदात्त- --उदात्तस्तु स्वरान्तरे। दयात्यागादिसम्पन्ने काव्यालङ्कारहृद्ययोः, मे. उदात्तः स्वरभेदे स्यात् काव्यालङ्कारहृद्ययोः। उदात्तो दातृमहतोः, वि. उदात्तो दातृमहतोहूं ये च स्वरभिद्यपि, हे. उदान-उदान उदरापर्ते वायुभेदे भुजङ्गमे, मे उदानोऽप्युदरावर्ते मरुत्- सर्पविशेषयोः, वि. उदान. पवनान्तरे। सर्पभिद्युदरावर्ते, हे. उदार-उदारो दातृमहतोदक्षिणेऽप्यभिधेयवत्, मे., वि उदारो दक्षिणो महान् दाता, हे उदारो दातृमहतो, अ. उदारी दक्षिणस्थूलो, त्रि उदाराख्यो महद्दक्षौ, अने उदास्थित-उदास्थितः प्रतीहारे प्रव्रज्यावसिते चरे, मे. उदास्थितः प्रतीहारे- ऽध्यक्षे च प्रणिधौ चरे, वि. उदास्थितश्चरे द्वा:स्थेऽध्यक्षे, हे. उदास्थितश्चरे द्वा.स्थे, त्रि. उदित-उदितं तूक्त उद्गते, मे. उदितं प्रोक्त उद्गते, वि., त्रि. उदित तूद्गतोक्तयोः, हे. उदुम्बर---उदुम्बरस्तु देहल्यां वृक्षभेदे च पण्डके । कुप्फभेदेऽपि च पुमान् ताने तु स्यान् नपुसकम्, मे. उदुम्बरस्तु देहल्या वृक्षजातौ च पण्डके। उदुम्बर स्मृतं ताम्ने कुष्ठभेदेऽप्युदुम्बरः, वि. उदुम्बर' कुष्ठभेदे देहल्या पण्डके तरी। उदुम्बर ताने, हे द्रुमे मेढे ऽप्युदुम्बरः, त्रि. उद्खल-उदूखलं गुग्गुलौ स्यादुलूखलेऽपि न द्वयोः, मे. v. उनूखल. उदूढ-उबूढमूढे स्यूले स्यात्, मे. उदूढ ऊ स्यूले स्यात्, वि. उदृढः पीवरोढयोः, हे. उग्राहित-उद्ग्राहितमुदीर्णे स्यात् बद्धग्राहितयोस्त्रिपु, मे. उग्राहितभु- पन्यस्ते बद्धग्राहितयोरपि, वि., है. - ·उद्घ-उद्वान्त उद्घ-उद्घ स्याद् देहजानिले। अग्नौ हस्तपुटे शस्तेऽपि, में उद्घ स्यात् पावके हस्तपुटके देहजानिले, वि उद्घो हस्तपुटे वह्नौ श्लाघाया देह- जानिले, हे उद्घात-उद्घातस्तु पुमान् पादस्खलने समुपक्रमे। पवनाभ्यासयोगस्य काल- भेदे च कीर्तित । उत्तुङ्गे मुद्गरेऽपि स्यात्, मे उद्घात कथ्यते पादस्खलने समुपक्रमे । पवनाभ्यासयोगाय कुम्भकादित्रयेऽपि च । उद्रङ्गे मुद्गरेऽपि स्यात, वि उद्घात समुपक्रमे। मुद्गरेऽभ्यासयोगाय कुम्भकादित्रयेऽपि च । पादस्खलन उद्ङ्गे, हे उद्दन्तुर-उद्दन्तुरस्त्रिपूत्तुङ्गे करालोत्कटदन्तयो , मे उद्दन्तुर स्यादुत्तुङ्गे करालोत्कटदन्तयो , वि उद्दन्तुर कराले स्यादुत्तुङ्गोत्कटदन्तयो , हे उद्दाम-उद्दामो वन्धरहिते स्वतन्त्रे च प्रचेतसि, मे उद्धरण-स्यादुद्धरणमुद्धारवान्तानोन्मूलनेष्वपि, मे उद्धरण समुद्धारवान्ता- नोन्मूलनेष्वपि, वि स्यादुद्धरणमुन्नये । मुक्तोज्झितोन्मूलनयो , हे उन्मूलनेऽप्युद्ध- रण, त्रि उद्धव-उद्धको यादवभिदि महे च ऋतुपावके, मे उद्धवो मातुले विष्णोरुत्सवे ऋतुपावके, वि उद्धव केशवमातुले। उत्सवे ऋतुवह्नौ च, हे उद्धान--उद्धानमुद्गते वाच्यलिङ्ग चुल्ल्या नपुसकम्, मे उद्धानमुद्गते चुल्ल्या वि उद्धानमुद्गते चुल्ल्या, हे चुल्ल्यामुद्धानमुद्गमे, त्रि -उद्धारश्चोद्धृतावृणे, मे, वि उद्धार स्यादृणोद्धृत्यो , हे उद्धृत--उद्धृत स्यात् त्रिपूत्क्षिप्ते परिभुक्तोज्झितेऽपि च, मे क्षिप्ते मुष्टेऽपि चोद्धृत, त्रि उद्धृत स्यादुत्तुलिते परिभुक्तोज्झितेऽपि च, हे स्यादुद्धृते तु तुलिते परिभुक्तोज्झितेऽपि च, वि उद्भट-उद्भट कच्छपे सूर्य, में उद्यान--उद्यान स्यानि सरणे वनभेदे प्रयोजने, मे , हे उद्यान वनभेदै स्यान् नि सृतेऽपि प्रयोजने, वि स्यादुद्यान नि सरणे वनभेदे प्रयोजने, अ प्रोक्त विपिन- मुद्यानमुद्यान गमन स्मृतम्, अने उद्रय--उद्रथो रथकीले स्यात्ताप्रचूडाख्यपक्षिणि, में उद्वर्तन-उद्वर्तनमुत्पतने विलेपने घर्पणे क्लीव, मे उद्वर्तन चोत्पतनेऽप्य- पावृत्ती विलेपने, वि उद्वर्तन विलेपने। अपावृत्तावुत्पतने, हे उद्वान्त-उद्वान्तो निर्मदगजे पुमानुद्वमिते त्रिपु, मे उद्वान्त उद्गोणे निर्मदे द्विपे, हे उद्वान्तो निर्मदगजे समुद्गीणे च वाच्यवत्, वि ·उद्वाहन-उपगम उद्वाहन-उद्वाहनं प्रणीते स्यात् रज्ज्वामुद्वाहनी मता, मे. उद्वाहनं द्विसीत्ये स्यात् रज्ज्वामुद्वाहनी मता, वि. उद्वाहनं द्विसीत्ये स्यादुद्वाहनी वराटके, उद्वेग---उद्वेगं मुकीफले । उद्वेगोऽप्युदाहुलकोद्वेजनोद्गमनेषु च, मे., वि. उद्वेगं पूगिकाफले। उद्वेगस्तूद्वेजने स्यात् स्तिमिते शीघ्रगामिनि । उद्वाही च भयेऽपि स्यात्, हे. फलं पूगस्य चोद्वेगं, त्रि. उन्न-उन्न क्लिन्ने च सूरते, मे. उन्नं क्लिन्ने दयापरे, हे. उन्न क्लिन्ने च सूरते, वि उन्नति-उन्नतिस्ता_दारेषु समृद्धावुदयेऽपि च, वि. उन्नतिस्ताययोपिति । उदये च समृद्धौ, हे उन्मत-उन्मत्त उन्मादवति धूस्तूरमुचुकुन्दयो , मे., वि. उन्मत्तो मुचुकुन्दे स्याद् धुस्तुरोन्मादयुक्तयो , हे स्याद् धूस्तूरेऽपि चोन्मत्तः, त्रि. उन्माथ-उन्माथः कूटयन्त्र स्यान् मारणे घातके पुमान्, मे. उन्माथः कूटयन्त्रे स्यान मारणे घातकेऽपि च, वि उन्माथो मारणे कूटयन्त्रघातकयोरपि, हे उन्माथः कूटयन्त्रेऽपि, त्रि. उप-उप स्यादधिकार्थे च हीनासन्नयोरपि, मे. उपसामर्थ्यदाक्षिण्य- दोपाख्यानात्ययेषु च। प्राचार्यकरणे दाने व्याप्तावारम्भपूजयोः। उद्योगेऽपि च लिप्साया मरणार्थोपमार्थयो । उप होनेऽधिके प्रोक्तोऽप्यासन्नेऽप्युप कीर्तितः, वि. उपासन्ने होनेऽधिके सादृश्यप्रतियत्नयो । तद्योगव्याप्तिपूजासु शक्तावारम्भ- दानयोः। दक्षिणाचार्यकरणदोपाख्यानात्ययेषु च, हे. उपकार-उपकारश्चोपकृती विकीर्णकुसुमादिषु, मे. उपकारस्तुपकृती विकीर्णकुसुमादिपु, हे. उपकारिका- उपकारिकोपका पिप्टभेदे नृपालये, मे. उपकारिका । पिष्टभेदे गृहे राज्ञामुपकामपीप्यते, वि. उपकार्य-उपकार्या राजसमन्युपकारोचितेऽन्यवत्, मे., वि. उपकार्या राज- गेहमपकारोचिताऽपि, च, है. उपक्रम-उपक्रमस्तूपधायां ज्ञात्वारम्भे च विक्रमे । चिकित्सायां, मे. उपक्रमः स्थादुपधाचिकित्सारम्भविक्रमे, वि. उपक्रमस्तु वित्रमे। उपधायां तदाद्याचिख्या- साचिकित्सयोरपि। प्रारम्भे, हे. उपायपूर्व प्रारम्भ उपधा चाप्युपत्रमः, अ. उपगम-उपगमः स्वीकारेऽन्तिकरार्पणे, मे. उपगमः पुनः । अङ्गीकारेऽन्तिक- गतो, हे. अङ्गीकृतावुपगमः समीपगमनेऽपि च, त्रि.

·उपग्रह-उपल उपग्रह-उपग्रहः पुमान् वन्द्यामुपयोगेऽनुकूलने, मे. उपग्रहो वन्द्यामुपयोगेऽनु- कूलने, वि. उपग्रहोऽनुकूलने। वन्धुपयोगयोश्च, हे. उपचार-उपचारस्तु सेवायां व्यवहारोपचर्ययोः, है. उपचित-भवेदुपचितं दिग्धे समृद्ध वायलिङ्गकम्, मे. भवेदुपचितं दिग्धे समृद्धे च समाहिते, वि. उपचितः समाहिते। ऋद्ध दिग्धे, हे. उपताप--उपतापस्त्वरायां स्यादुत्तापगदयोरपि, मे., वि. उपतापो गदे तापे, हे. उपदंश-उपदंशो विदंशे च मेदरोगान्तरेऽपि च, मे. उपदंशोऽवदंशे स्यान् मेढ़रोगेऽपि वर्तने, वि. उपदंशोऽवदंशे स्यान् मेहनस्यामयेऽपि च, हे. उपधान-उपधानं विपे गेण्डौ प्रणयेऽपि नपुसकम्, मे. उपधानं विशेपे च गेण्डुके प्रणयेऽपि च, वि. उपधान तु गेण्डुके । व्रते विपे च प्रणये, है. अथ गेण्डुके । विशेष चोपधानं, त्रि उपधि---उपधिः पुसि व्याजरथाङ्गयो, मे. उपािजचऋयो , वि., हे. उपधूपित---उपधूपित आसन्नमरणे परिघूपिते, मे., वि. उपधूपित अासन्न- भरणे धूपितेऽपि च, हे. उपनाह-उपनाहो व्रणालेपपिण्डे वीणानिवन्धने, मे., वि. उपनाहो वीणा- निबन्धने । व्रणालेपनपिण्डे च, हे. उपनिषद-भवेदुपनिषद् धर्मवेदान्तविजने स्थियाम्, मे. भवेदुपनिषद्धर्म वेदान्तेऽपि रहस्यपि, हे. उपनिपत्तु वेदान्ते रहस्यधर्मयोरपि, ह. धर्मे रहस्युपनिपत् स्यात्, अ. रहस्ये स्यादुपनिषत् समीपे सदनेऽपि च, त्रि. उपप्लव-उपप्लवः सैहिकेये विप्लवोत्पातयोरपि, मे,. वि. उपप्लवौ राहूत्पाती, 4 उपरक्त-उपरक्तो व्यसनार्ते राहुयस्तेन्दुसूर्ययो, मे. उपरक्तः सहिकेये तद्ग्रहे व्यसनातुरे, वि. उपरक्तस्तु स्वर्भानी व्यसनातुरे। राहुग्रस्तार्कशशिनोः, है. व्यसनात चोपरक्त , नि. उपराग---उपरागस्तु पुसि स्याद् राहुग्रस्तार्कचन्द्रयोः । दुर्णये ग्रहकल्लोले व्यसनेऽपि निगद्यते, मे उपराग: परीवादे राहुप्रस्ताकंचन्द्रयो । दुर्णये ग्रहकल्लोले, वि. उपरागो राहुप्रस्ताकंचन्द्रयोः। विगाने दुर्णये राही, हे. उपरागस्तु प्रस्तान्तोश्च दुर्णये, त्रि. उपल-उपतः प्रस्तरे रले परायान्तु योपिति, मे. उपलः प्रस्तरे रत्ने सार्कराया स्मृतोपला, वि उपलो ग्रावरत्नयोः । उपला तु गकरायां, हे. उपला पारापि च, प.

·४८ , उपलब्धि उपाहित उपलब्धि-उपलब्धिर्मती प्राप्तावपि ज्ञाने च योपिति, मे उपलब्धिमतौ प्राप्तौ ज्ञाने चापि प्रयुज्यते, वि उपलब्धिर्मती प्राप्तौ, हे उपलब्धिर्मतिप्राप्त्यो, नि उपसत्ति-उपसत्ति सङ्गमाने सेवायामपि योपिति, मे उपसत्ति सङ्गमे च सेवाया प्रतिपादने, वि उपसत्ति सङ्गमाने प्रतिपादनसेवयो , हे उपसम्पन्न-उपसम्पन्नमुद्दिष्ट निहते च सुसस्कृते, मे जानीयादुपसम्पन निहते च सुसस्कृते, वि उपसम्पन्न पर्याप्त सस्कृतप्राप्तयोम॑ते, हे उपसर्ग---उपसर्ग पुमान् रोगभेदोपप्लवयोरपि, मे उपसर्ग स्मृतो रोग- भेदोपप्लवयोरपि, वि उपसर्ग उपद्रवे। प्रादौ च रोगभेदे च, हे उपस्थ-उपस्थ शेफसि क्रोडे तथा मदनमन्दिरे, मे उपस्थो मेढ़ उत्सङ्गे भगे पायौ च कथ्यते, वि उपस्थ पायुमेढ़ायोनिषु, हे उपस्पर्श-उपस्पर्श स्पर्शमाने स्नानाचमनयोरपि, मे , वि उपस्पर्शस्त्वाचमन- स्नानयो स्पर्शमानके, हे उपस्पर्शन--स्यादुपस्पर्शन स्पर्श स्नानाचमनयोरपि, मे , वि स्यादुपस्पर्शन स्नाने स्पर्शाचमनयोरपि, हे उपह्वर-उपह्वर समीपे स्यादेकान्तेऽपि नपुसकम्, मे उपह्वर समीपे स्यादे- कान्ते चाप्युपह्वरम्, वि उपह्वर रहसि सनिधौ, हे रहोऽन्तिकमुपह्वरे, अ उपह्वर रह स्थान समीप स्यादुपह्वरम् अने उपह्वर सनिधाने, ह उपाशु-उपाशुपभेदे स्यादुपाशु विजनेऽव्ययम्, मे , वि , हे , उपाकृत-उपाकृतोऽध्वरहतपशपद्रुतयोर्मत , वि उपाकृत उपद्रवे । मन्त्रण प्रोक्षितपशी, हे उपाकृतोऽध्वरहतपशो नोपद्रुते निपु मे उपाधि--उपाधिर्धर्मचिन्ताया कुटुम्बव्यापते च्छले। विशेषणे पुसि, मे उपाधिधर्मचिन्ताया कैतवेऽपि विशेषणे। कुटुम्वव्यापृतेऽपि स्यात्, वि कुटुम्ब व्यापृते धर्मचिन्तायाञ्च विशेषणे। उपाधि , त्रि उपाधिस्तु धर्मध्याने विशेषणे । कुटुम्बव्यापते च्छद्मनि, हे उपाय-उपाय सामभेदादौ तथवोपगतो पुमान्, मे उपाय सामभेदादा वुपाय स्यादुपागतो, वि उपासन--उपासन शराभ्यासेऽप्युपास्तावासनेऽपि च मे उपासन शराम्यासे शुधूपाया च हिंसने, वि स्यादुपासनमासने । शुश्रपाया शराभ्यासे, ह शराम्या- सेऽप्युपासन, त्रि उपाहित–उपाहितोऽनलोत्पाने पुमानारापित त्रिषु, मे उपाहितोनलोत्पाते - ·उपोढ-उपस् ४३ आहिते चाप्युपाहितः, वि. उपाहितः पुनः। आरोपितेऽनलोत्पाते, है. वह्नयुत्पाते- ऽप्युपाहितः, त्रि. उपोढ-उपोढो निकटोढयोः, मे., वि. उपोढ ऊ निकटेऽपि, हे. उम्-उं रोपेऽङ्गीकृतावपि । प्रश्नऽपि स्यात्, मे. उ प्रश्नेऽङ्गीकृतौ रोपे, हे. उं प्रश्नेङ्गीकृते रोपे, वि. उम-उमाऽतसोहमवतीहरिद्राकोतिकान्तिपु, मै., वि. उमो नगरघट्टयोः । उमा गोर्या हरिद्राया कोतिकान्त्यतसीपु च, हे. उमा दुर्गास्तसी चाथ, त्रि. उररि (री)--उरर्युरयररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम्, मे. अर!री चोररी च विस्तारेऽङ्गीकृतौ त्रयम्, अ. उररी चोररी चोरी विस्तारे ङ्गीकृती त्रयम्, वि. ऊ'ररी चोररी च विस्तारङ्गीकृतावपि, हे. उरस-उरो वक्षसि च श्रेप्टेऽपि, मे. उर. श्रेष्ठे च वक्षवि. सि, उरो वक्षसि मुख्य स्यात्, हे उरी-उर्दुरी चाप्युभो शब्दो विस्तारेऽङ्गीकृतावपि, मे. v. उररी. उर्वरा-उर्वरा सर्वसस्याढ्यभूमौ स्याभूमिमात्रके, मे, वि. उर्वरा तु भूमात्र सर्वशस्याढयभुव्यपि, हे. उल (ल) प-उलपो न स्त्री गुल्मिन्यां ना तृणान्तरे, मे. उलपस्तृणभेदे स्याद् गुल्मिन्यामुलप मतम्, वि. उलुपस्तु गुल्मिनीतृणभेदयो.,हे. तृणभिद् गुल्मिन्युलुपम्, नि. उलूक-उलूकः पुसि काकाराविन्द्रे भारतयोधिनि, मे. उलूक: कुरयोघे स्यात् पेचके जम्भभेदिनि, वि. उलूकः स्यात्तु कायाराविन्द्रे भारतयोधिनि, है. उलूखल-उलूखलं गुग्गुले स्यात् कण्डन्यर्थेऽप्युलूखलम्, वि. उलूग्वले गुग्गुलो- दूसले, हे. ४. उदूसल. उल्लाघ-उल्लाघोऽपि शुची कृपणे दक्षनीरोगयोस्मिपु, में, उल्लापस्तु शुचौ कृपणे दक्षनौरोगयोरपि,वि, उल्लाघो निपुणे हप्टे शुचिनीरोगयोरपि, है. उल्लिखित-म्यादुल्लिमितमुत्कीर्णं तनूवृत्ते च वाच्ययत्, मे. उल्लिखितं समुत्कीर्णे वाच्यवच्च तनूते, वि. उल्लिसितं तनूकृते। उत्योणे, है. उप-उपा वाणमुतारान्योरपः कामिनि गुग्गुलौ। राविशेपे उपायान्तु पनिदाहुम्तदव्ययम्, मे. उपा वाणसुतारान्योरुपः कामिनि गुग्गुली, पि. उपा वाणात्मजा निगा, नि. उपा निगि। वाणपुया च, है. उगा रात्री तदन्ते च, मे,, है. उपा रात्रौ तदन्त स्वाद प्रत्रानव्ययमप्युपा, पि, उपस्--उपःप्रत्यूपमि यतीव पितृप्रम्याश्च योपिति, मे. उपःप्रमाने गन्ध्यावा, पि. उपः माध्याप्रमातयों, है.

·५० उपित-ऊर्णा उपित-उपितं व्युपिते दग्धे, मे., वि. उपितं व्युपिते प्लुप्टे, हे. अथ दग्धे स्यादुपितं स्थितवत्यपि, त्रि. उप्ट्र-उप्ट्री कर्कर्या करभे पुमान्, मे. उष्ट्री गोलकिकायां स्यात् करभस्य च योपिति, वि. उष्ट्री मृद्भाण्डे करभस्त्रियां, हे. उष्ट्रिका-उष्ट्रिका मृत्तिकाभापडभेदेऽपि करभस्त्रियाम्, मे., वि. उष्ट्रिका मृद्भाण्डभेदे करभस्य च योपिति, हे. मृद्भाण्डेऽप्युष्ट्रिका भवेत्, हा. मृद्भाण्डे- ऽप्युष्ट्रिका, त्रि उष्ण-उष्णो ग्रीष्मे पुमान् दक्षाशीतयोरन्यलिङ्गकः, मे. उष्णाः स्यादातपे ग्रीष्मे दक्षे, वि उष्णा ग्रीष्मदक्षातपाहिमा, ह उष्णं दक्षेऽपि नाऽतपे, त्रि. उष्णीष--उष्णीपन्तु शिरोवेष्टे किरीटे लक्षणान्तरे, मे, वि उप्णीपं लक्षणा- न्तरे। शिरोवेप्टे किरीटे च, हे उप्णीप शिरोवेप्टकिरीटयो, अ. उप्णीपो मूर्द्धवेप्टनेऽप्युक्त, ह उष्मक-उष्मकस्तु निदाघे स्याद् आतुरे क्षिप्रकारिणि, मे., वि. उप्मको धर्म उद्युक्तातुरयो, ह. उन-उस्रो वृपे च किरणेऽप्युस्रार्जुन्युपचित्रयो , मे उस्रा गव्युपचिनाया- मुस्रस्तु किरणे स्मृत , वि उस्रा गव्युपचित्रयो । उस्रो मयूखे स्यात्, हे. उस्रो दीप्तो त्रि ऊ-ऊ वाक्यारम्भरक्षानुकम्पास्वपि च दृश्यते, मे. ऊ वाक्यारम्भ ऊ रक्षा- रक्षन्यूतिप्वनव्ययम्, वि. अर्धीशो दीपिका वामश्रवण मधुसूदनः। इन्द्रश्चापः पण्मुखश्च ऊकारो रक्षणाधिपः, मा रक्षणे चापि ऊकार ऊकारो ब्रह्मणि, ए. अति-ऊति. स्त्री रक्षणे रयूतौ, मे. ऊतिः स्यूतौ च रक्षणे, वि. स्यादतिः स्यूतिरक्षयोः, हे. ऊन—ऊन हीने रणोद्योगे, वि. ऊम् ऊ प्रश्ने रोपवाचि च, हे. ऊं रुपोक्तौ पृच्छाया, मे. ऊं प्रश्ने च रुपोक्ती , गवि स्त्रियाम्, च, वि. ऊररी, ऊरी-v. उररी, उरी. ऊर्ज-ऊर्जस्तु कार्तिकोत्साहवलेषु प्राणनेऽपि च, मे. ऊर्ज: कातिके बले, है. उत्साहकार्तिकावूजौ, त्रि. ऊों वले महोत्साहे, वि. ऊर्णा-ऊर्णा मैपादिलोम्नि स्याद् अन्तरावर्तके ध्रुवोः, मे., वि. कर्णा भ्रूमध्यगावतें मैपादीनाञ्च लोमनि, हे. ऊर्णा मेपादिलोम्नि स्यादावर्त चान्तरा ध्रुवोः, अ.

·ऊर्णायु-ऋत ऊर्णायु-ऊर्णायुः क्षणभङ्गे स्यान् मेषकम्बलमेषयोः, वि. ऊर्णायुरविकम्बले । अर्गनाभे च मेपे च, हे. ऊर्णायुर्ना क्षणभङ्गे मेपकम्बलमेषयोः, मे. ऊर्द्ध-ऊर्द्ध स्यादुच्छ्रिते तुङ्गे चोपरिष्टादपि स्मृतम्, मे, वि. स्यादूर्द्धन्तु समुच्छिते। उपर्युनतयो., हे. अमि-अमिस्तरङ्गे पीडाया वेगभङ्गप्रकाशयोः। उत्कण्ठावस्नसङ्कोच- लेखयोरपि कोतिता, वि. मिः पीडाजवोत्कण्ठाभङ्गप्राकाश्यवीचिपु । वस्त्रसङ्कोच- लेखायां, हे. ऊमिः स्त्रीपुसयोर्वीच्या प्रकाशे वेगभङ्गयोः। वस्त्रसङ्कोचरेखायां वेदनापीडयोरपि, मे. पीडायां वोचिवेगयोः। वस्त्रसूक्ष्मे च रेखायाञ्चोमिः स्त्री- पुंसयोर्मतः, त्रि. ऊमिका-मिका चाङ्गुलीये स्याद् वस्त्रभङ्गतरङ्गयो., मे ऊर्मिका पुनः । उत्कण्ठायां भृङ्गनादे वस्त्रभङ्गङ्गुलीयके। वीच्या च, हे. ऊर्मिका चाङ्गुलीये स्याद् वस्त्रभङ्गतरङ्गयोः । तथोद्वाहुलकेऽपि स्यादमिका मधुपध्वनौ, वि. ऊर्वरा-उर्वरा. ऊप-ऊपः क्षारमृदि प्रोक्तं प्रभातेऽपि पुमानयम् । तत्सन्ध्यायां च रन्धे च चन्दनाद्री श्रवोविले, मे. ऊपण-~-पण मरिचे क्लीवं कणायामूपणा स्त्रियाम्, मे. ऊपणं मरिचे ख्यातं कणायामूपणा भवेत्, वि. अथोपणा। कणोपणं तु मरिचे, हे ऊष्मन्-ऊप्माणस्तु निदाघोष्णा ग्रीष्माः शपसहा अपि, है. ऋऋशब्दो गहणे वाक्ये देवाम्बायां त्वनव्ययम्, मे. ऋ कुत्सावाक्ययोः, है. ऋ वाक्ये चापि कुल्मायामदित्याञ्च त्वनव्ययम्, वि. देविका दक्षनासा च भारभूतिस्थिविक्रम.। देवमाता रिपुघ्नश्च ऋकारस्तपनस्तथा, मा. ऋक्ष-ऋक्षः पर्वतभेदै स्याद्भल्लू के शोणके पुमान् । वृतवेधनेऽन्यलिङ्गं नक्ष पुनपुंसकम्, मे. ऋक्षोऽद्रिभेदै भल्लूके शोणके कृतवेधने। ऋक्षमुम्नं च नक्षत्र, वि. ऋक्षस्तु स्यान् नक्षत्राच्छमल्लयोः। महीधरविगं च शोणक कृत- वेधने, है. भन्नुके शोणके चर्को नक्षमे पुनपुमकम्, त्रि. ऋक्षर-ऋक्षरं वारिपारायामृक्षररचतिजि स्मृतः, मे., वि. ऋक्षरं वारि- पारायामृक्षरः पुनर्गविजि, है. ऋण-ऋणं देये जले दुर्गे, है. ऋत-तमुशिले जले। मत्ये दीप्ते पूजिते स्यात्, मे, ऋत गिलो पानीय पूजिते दीप्तमत्ययोः, है. ऋतमुन्दगिले तोये दीप्ते मत्येऽभिपूजिने, वि. ऋतमुन्दगिले मत्ये, वि.

·ऋति-ल ऋति-ऋतिः कल्याणवमनोः । जुगुप्सास्पर्द्धयोः स्त्री स्यात्, मे. ऋतिः कल्याणवर्मनोः, त्रि. ऋतिर्गतौ जुगुप्सायां स्पर्धामङ्गलयोरपि, वि. ऋति- जुगुप्साकल्याणगतिस्पर्धासु, हे. ऋतु--ऋतुर्वदिपट्सु च । आर्तवे भासि च पुगान्, मे. ऋतुः । स्त्रीणां पुष्पे वसन्तादौ, हे. ऋतु. स्त्रीकुसुमे भासि वसन्तादिसुधीरयोः, वि. ऋतुरगना- रजस्यपि, ह. ऋतु, स्त्रीकुसुमेऽपि च, अ. ऋद्ध -ऋद्ध सम्पन्नधान्ये च सुसमृद्धे च वाच्यवत्, मे. ऋद्धं त्वतिसमृद्ध स्यात् सम्पन्नार्थ तु वाच्यवत्, वि. ऋद्धं समृद्धे सिद्धान्ते, हे. ऋद्धि-ऋद्धिस्तु स्त्र्यौषधीभेदे समृद्धावपि योपिति, मे. ऋद्धिः सम्पदि चौपधे, नि. ऋषभ--ऋपभस्त्वौपधान्तरे। स्वरभिदृपयोः कर्णरन्धकुम्भीरपुच्छयोः । उत्तरस्थ स्मृत श्रेष्ठे स्त्री नराकारयोषिति। शूकशिम्ब्या शिरालाया विधवाया क्वचिन्मता, मे. ऋषभ स्वरभेदे स्याद् अप्टवगौ पधे वृपे। श्रेष्ठार्थे च वराहस्य पुच्छे रन्ध्र च कर्णयो । ऋषभो शूकशिम्ब्या स्यान् नराकारस्त्रियामपि । विधवाया शिरालाया, वि ऋषभः स्यादादिजिने वृपभे भेषजे स्वरे। कर्णरन्प्रे कोलपुच्छे श्रेष्ठे चाप्युत्तरे स्थितः । ऋपभी तु शूकशिम्ब्या पुरुषाकारयोपिति । विधवायां शिरालाया, हे ऋपभौ श्रेप्ठवृषभौ, त्रि ऋषभध्वज-ऋषभध्वज एपोऽपि शङ्करे चाहदन्तरे, मे ऋपभध्वजशब्दोऽसौ शङ्करे चार्हदन्तरे, वि. ऋपभध्वज प्रथमजिनेन्द्र शशिशेखरे, हे. ऋषि-ऋपिदे वसिष्ठादौ दीधितौ च पुमानयम्, मे. ऋपिदे वशिष्ठादौ दीधितावपि पठ्यते, वि. ऋषिदे मुनी, है. ऋपिदेऽपि, त्रि. ऋष्यप्रोक्ता-प्यप्रोक्ता शतावर्यतिवलाशूकशिम्विषु, मे. ऋष्यप्रोक्ता शतावर्या शूकशिम्ब्यां वलाभिदि, वि. ऋप्यप्रोक्ता शूकशिम्ब्या शतावर्या बलाभिदि, हे. ऋ- वाक्यारम्भरक्षाया वक्ष.स्मृत्योरनव्ययम् । देवात्माया दनौ चापि भैरवे दनुजे गतौ, मे. अतिथीशो वामनश्च मोचिका वामनासिका। दैत्यमाता च दैवज्ञ ऋकारस्त्रिपुरान्तक., मा. ऋकारो दनुजप्रसू:, ए. ल-तृकारो देवतात्माया भुवि कुत्रं च कीर्तितः, मे. श्रीधरश्च परः स्थाणुर्दक्षदण्डस्त्रिवेदकः। एकाविज्रदण्डश्च व्योमधिलृस्वरः स्मृतः, भा. ल-लकारो देवनार्या स्यान् नार्यात्मन्यपि मातरि, मे. हृषीकेशो हरः सूक्ष्मो वामगण्ड: कुवेरदृक् । अर्द्धर्चा नीलचरणो लकारश्च त्रिकूटकः, मा.

·ए-एणेय ए-ए स्मृतावप्यसूयानुकम्पामन्त्रणहूतिषु, मे. ए आमन्त्रणाह्वानयो , हे. एऐशब्दौ तु हेहैवत् स्मृत्यामन्त्रणहूतिषु, वि. झिण्टीशः पद्मनाभश्च शक्तिः सूक्ष्मोऽमृतो भगः । ऊर्दोऽष्टगः कामरूप एकारश्च त्रिकोणकः, मा. एक-एक संख्यान्तरे श्रेष्ठे केवलेतरयोस्त्रिपु, मे. एकन्तु केवले श्रेष्ठ इतरस्मिंश्च वाच्यवत्, वि. एकोऽन्यः केवलः श्रेष्ठः संख्या, हे. एके मुख्यान्य- केवलाः, अ. एककुण्डल-एककुण्डल आख्यातो वलभद्रे धनाधिपे, मे. एककुण्डल इत्येप सौनन्दिनि धनाधिपे, वि. एककुण्डलो बलभद्रे किम्पुरुपेश्वरे, . वैश्रवणेऽपि एककुण्डलः, ह. एकपद-एकपदं तत्काले नपुंसकं वर्त्मनि स्त्री स्यात्, मे. एकपदं स्यात्त- काले पदव्यामेकपद्यपि, वि. एकपदं तदात्वे स्यादेकपदी तु वमनि, हे. एकान-एकानमन्यलिङ्ग स्यादेकतानेऽप्यनाकुले, मे. एकाग्रमेकताने स्यादेकाग्रं चाप्यनाकुले, वि. अनाकुलेऽपि चैकाग्र , अ. एकाग्रौ तद्गताव्यग्रो, हे. एकाष्ठीला-एकाप्ठीला वनतिक्तिकोषधौ पुंसि वकपुप्पे, मे. एकाप्ठीलामपि प्राहुः शिवमल्ल्यौपधीभिदोः, वि. एडमूक-एडमूकोऽन्यलिङ्गः स्यात् शठे वाक्थुतिवजिते, मे. एडमूक- स्मृतो धोरैः शठे वाक्श्रुतिवजिते, वि. एडमूकोऽनेडमूकस्तु निर्वाणोश्रुतिके शठे, हे. एत-एतः कर्बुर भागते, मे., वि, है. एतावागतकर्बुरौ, त्रि. एधतु-एधतुः पुरुपेऽग्नो ना, मे. एधतु पुरुषे वह्नी, वि. एधतुर्नरि पावके, हे एनस-एनः पापापराधयोः, मे., नि. एनोपराधे कलुपे, वि y. प्रागस्. एव-अथव चौपम्ये नियोगे वाक्यपूरणे। अवधारणे च चारनियोगे च विनिग्रह, मे. ईपदर्थे परिभवेऽप्येवोपम्येऽवधारणे, वि. एवौपम्ये परिभवे ईपदय- ऽवधारणे, हे. एवम्-एवं प्रकारे स्यादङ्गोकारेश्वधारणे। अर्थप्ररने परकृतावुपमा- पृच्छयोरपि, मे. एवं प्रकारोपमयोरङ्गीपारेऽवधारण, वि. एवं प्रकारेङ्गीतेञ्च- पारणे समन्वये, हे. इवत्यमर्ययोरेवम्, अ. एपणी-एपणी प्रणमार्गानुसारिण्यां च तुलाभिदि, मे. ऐ-ऐशब्दो दृश्यते हूतौ स्मृत्यामधणयोरपि, मे. भानामृतो भौतिकश्चापरो दामोदरम्तया। वागीगो वर्मभयद ऐफारम्पिपुरस्तया, मा. ४. ए. एणय-ऐपमेणीचर्मादौ रतवन्धभिदि स्त्रियाः, वि. ऐणेपमेणीत्वगादिके। रतवन्पभिदि स्त्रोणां, है.

·ऐन्द्रि-ग्री ऐन्द्रि-ऐन्द्रि काके जयन्ते ना, मे ऐन्द्रि काकजयन्तयो । ऐन्द्रि काक- जयन्तयो , वि ऐन्द्रिरिन्द्रसुते काके, हे ऐरावत-ऐरावतोऽभ्रमातङ्गे नारङ्गे लकुचद्रुमे । नागभेदे च पुसि स्यात् विद्युग्नदीभिदो स्त्रियाम् । नपुसक महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासने, मे ऐरावतो- ऽभ्रमातगनारङ्गलकुचाहिपु । ऐरावत महेन्द्रस्य ऋजुदीर्घशरासने। ऐरावती स्यात्तडिति सरिड्देऽपि लक्ष्यते, वि ऐरावतो नागरेऽपि, नि ऐरावतोही नागरङ्गे लकुचे त्रिदशद्विपे। ऐरावतन्तु शकस्य ऋजुदीर्घशरासने। ऐरावती विद्युद्विद्युद्भिदो शतहदायता, हे प्रो-प्रो सम्बोधने आह्वाने स्मरणे चानुकम्पने, मे सद्योजातो वासुदेव ऊर्द्धदन्तस्तिमानक । आप्यायनीमन्त्रनाथ अोकारो नगसज्ञक , मा पोकस्-प्रोक आश्रयमाने च मन्दिरे च नपुसकम्, मे अोक सद्मनि चाश्रये, वि ओकस्तु सद्मनि । प्रोकास्त्वाश्रयमाने स्यात्, हे प्रोक समाश्रयश्चौका , अ श्रोध-प्रोघो वेगे जलस्य च। वृन्दे परम्परायाञ्च द्रुतनृत्योपदेशयो , मे अोघो वृन्दे पयोवेगे द्रुतनृत्योपदेशयो । अोघ परम्पराया च, वि ओघ प्रवाह सङ्घातो द्रुतनृत्य परम्परा। उपदेशश्च, हे अोघो वृन्देऽम्भसा रये, अ प्रोप स्याद् द्रुतनृत्ये च, नि अोघ पूरोऽथ वेगश्च, अने प्रोजस्-प्रोजो दीप्ताववष्टम्भे प्रकाशवलयोरपि, मे प्रोजो दीप्ति- प्रकाशयो । अवष्टम्भे वले धातुतेजसि, हे प्रोजो दीप्तौ वले, अ प्रोजस्तेजसि धातूनामवप्टम्भप्रकाशयो । प्रोजो बले च दीप्तौ च, वि वलदीप्ती तथौजसी, अने प्रोड-प्रोड्रा पुभूम्नि नीवृति। प्रोडू स्यातो जवापुप्पे, मे प्रोडा जन- पदान्तरे। प्रोड्रो जने जवापुप्पे, हे प्रोड्रो जने जपावृक्षे प्रोड्रा जनपदान्तरे, वि प्रोदन-प्रोदन न स्त्रिया भक्ते वलायामोदनी स्त्रियाम्, मे प्रोम्-प्रोमुपक्रमे। प्रणवे चाप्युपगमे चापाकृती च मङ्गले, मे प्रोमेव प्रणवार्ययो , त्रि ओ प्रणवेऽङ्गीकृतावपि, हे प्रोमित्यनुमतौ प्रोक्त प्रणवे चाप्युपक्रमे, वि प्रोल्ल-प्रोल्लस्तु शूरणे पुसि स्यादा→ वाच्यलिङ्गव , मे प्रोल्ल आर्द्र च शूरणे, वि आर्द्रशूरणयोरोल्ल , त्रि प्रो-ौशब्द कथितो भूतौ तथा सम्बोधनेऽपि च। स्त्री तु विश्वम्भराया स्यात् पुमास्तु निस्वने स्मृत , मे सङ्कर्पणोऽनुग्रहेशो मुरारिर्व्यापिनी तथा। अथो दन्तगतो मायी नृसिंहाङ्गम्तथेश्वर , मा ·औचित्य-कक्ष औचित्य-औचित्यमुचितत्वे स्यात् सत्येऽपि च नपुंसकम्, मे. औचित्यं सत्ययोगयोः, वि. औदुम्बर-औदुम्बरः श्राद्धदेवे रोगभेदै नपुसकम्, मे, औदुम्वरः श्राद्धदेवे रोगभेदे च कथ्यते, वि. प्रौदुम्बरो यमे रोगभेदे, हे. प्रौशीर-प्रौशीरं शयनासने चामरदण्डेऽप्युशीरजे प्रोक्तम्, मे. प्रौशीर- माहुश्चामरदण्डे च शयनासने, वि. प्रौशीरं शयनासने। उशीरजे चामरे च, हे औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने, अ. अं-अः v अ. क-को ब्रह्मणि समीरात्मयमदक्षेषु भास्करे। कामग्रन्थो चक्रिणि च पतत्रिपार्थिवे तथा। मयूरेऽग्नौ न पुंसि स्यात् सुखशीर्षजलेषु कम्, मे. को ब्रह्मात्मा- निलार्केषु शमने सर्वनाम्नि च। पावके च मयूरे च सुखशीर्पजलेषु कम्, वि. क्रोधीशो धातृसज्ञश्च चक्री सृष्टिकरादिगः। वर्गादिमो यादवंश' ककार. कामग. स्मृत , मा. को ब्रह्मण्यात्मनि रवी मयूरेऽग्नौ यमेऽनिले। क शीर्षेऽप्यु सुखे, हे. मारते वेधसि बध्ने पुसि क. कं शिरोऽम्बुनो., अ. क आत्मा च सुखञ्च कम्, त्रि कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः, ह. मूनि चित्ते जले काये सुखे ब्रह्मणि मारुते । कामे काले सुवर्णे च कशब्दो द्रविणे ध्वनौ, अने. कंस--कंसोऽस्त्री तेजसद्रव्ये कास्ये मानेऽसुरे तु ना, मे कंसो दैत्यान्तरे स्मृतः। कास्ये च कास्यपात्रे च मानभेदेऽपि कीर्तित., वि कसस्तैजसमानयोः । पानपात्रे दैत्यभेदे, हे. कसो मानेऽसुरान्तरे। तैजसे तस्य पात्रे च, नि. ककुद् (द)- ककुत् स्त्री ककुदोऽप्यस्त्री वृषाङ्गे राध्वजे वरे, मे. ककुद्वत् ककुदं श्रेष्ठे वृषाङ्गे राजलक्ष्मणि, वि. ककुदवत् ककुत् श्रेष्ठे वृषाङ्गे चिह्न, हे. प्राधान्ये राजलिङ्गे च वृपाड्ने ककुदोऽस्त्रियाम्, अ. राजलिङ्गविषाणयो । स्त्री ककुत्, त्रि. प्रधाने राजलिङ्गे च ककुदास्या प्रकीर्तिता, अने. ककुद शृङ्गे विदुः प्रधानेऽपि, ह. ककुभ-~-ककुप् स्त्रियां प्रवेणोदिक्शोभासु चम्पकसजि, मे. ककुप् शोभादिशोः शास्त्र प्रवेण्यां चम्पकस्रजि, वि. प्राशासज्ञे ककुप् प्रोक्ता, अने. ककुभ- ककुभो रागभेदेऽपि वीणाङ्गेऽर्जुनपादपे, मे., वि. ककुभो वीणा- प्रसेवे रागभेदेऽर्जुनद्रुमे, है. वीणाप्रसेवे ककुभो रागभेदेऽर्जुनद्रुमे, त्रि. कक्ष-कक्षा स्यादन्तरीयस्य पश्चादञ्चलपल्लवै। स्पर्धापदे ना दोर्मूले कच्छवीरत्तृणेषु च, मे. कक्षो दोर्मूलकच्छयोः । सरिभे च तृणे वक्षः शुष्ककानन- वीरुधोः। कक्षा पाहणिकाकाञ्चीप्रकोष्ठगजरज्जुषु। स्पर्धापदपरीधानपश्चाद- - ·कक्ष्या वच्छ च, । । - ञ्चलपल्लवे। रथभागेऽपि कक्षा स्यात्, वि कक्षो वीरधि दोर्मूले कच्छे शुष्कवन तृणे। पापे कक्षा विभरज्ज्वा काञ्च्या गेहप्रकोष्ठके। भित्तौ साम्ये रथभागे ऽन्तरीयपश्चिमाञ्चले। उद्ग्राहिण्या च हे कक्षो तु तृणवीरुधौ, अ कक्षस्तु दोर्मूले शुष्ककानने। कक्षा वरनाप्रकोष्ठस्पोद्ग्राहणिकासु च, नि कक्षा तु भवनान्तर्भूमेखलागजरज्जुषु, अने कक्ष स्यात् कच्छवीरुधो । कक्षा गुह्यपिघाने काव्याङ्गे गेहप्रकोष्ठे च ह कक्ष्या-कक्ष्या वृहतिकाया स्यात् कान्च्या मध्येभवन्धने । हादीना प्रकोप्ठे च, मे कक्ष्या बृहतिकाया स्यात पक्ष्या मध्येभवन्धने। हादीना प्रकोप्ठे कक्ष्या गृहप्रकोप्ठे त्यात सादृश्योद्योगकाञ्चिषु। वृहतिभनाइयोश्च, हे कक्ष्या प्रकोप्ठे हादे याच्या मध्ये भवन्धने अ कक्ष्यावेक्षक-ययावेक्षक इत्येप शुद्धान्तोद्यानपालयो। रङ्गाजीवे क्वो पिङ्गे द्वा स्थे, मे कक्ष्यावेक्षक शुद्धान्तपालकोद्यानपालयो । द्वा स्थे पिङ्गे वो रङ्गाजीवे, हे वक्ष्यावेक्षक मिच्छन्ति शद्धान्तोद्यानपालयो । द्वारपाले यवो पिङ्गे रङ्गाजीविन्यपि क्वचित वि कङ्क-वड्वश्छद्मद्विजे ख्यातो लोहपृष्ठतान्तयो मे , वि खगे यमे छम- विप्रे कङ्क, वि क्रो ब्राह्मणलिगिनि । लोहपृष्ठे यमे, है कङ्कण-कण करभूपाया मूत्रमण्डनयारपि, मे कङ्कण शेवरे हस्तसूत्र- मण्डनयोरपि, वि पण करभूषणे। मण्डने हम्तमूत्रे च, हे हस्तमूत्रेऽपि कङ्कणम्, वि पङ्कर-कर पुत्मिते तो हे वि v कच्चर क्च-यच पेग गुरो मुते। बन्धे शुष्वत्रणे पुमि परिण्या तु पचा रिश्रयाम्, मे च केशे गुरो पुत्र बन्धे गुप्वत्रणे कच । पचा करिण्या, वि वच शुषपणे के बन्धे पुत्रे च गोपते । वचा परेवा, हे इभ्या म्श्री गुरपुत्रे ना को शुर्प प्रणे कच , मि कचा गोप्पतिपुत्रपि, हा पचाकु-यचाकुम्तु दुराधर्षे दुभोने च विनेगये, पि पच्चर-चच्चर कुमिते वाच्यविन तो नपुमकम्, मे । पदर कच्चित्-च्चिन् म्यान् प्रनामयो, ह पच्चिन् कामप्रवेदने । प्रग्ने हर्षे मङ्गले च, मे पच्च-अय कच्छ स्याद् अनूपे तुम्नकद्रुमे। नौवाने पुगि वागाधा चौरिकायान्तु यापिति, मे अथवच्छ म्याद अनूपे नुन्नरद्रुमे। नौयाने परिपानम्म पश्चादश्चलपल्लदे। बच्दा तु चीग्विाया च वागा न निगद्यने, वि बन्यो ·कच्छप-कटक द्रुभेदे नौकाङ्गेनूपप्राये तटेऽपि च । कच्छास्तु देशे कच्छा स्यात् परिधानापराञ्चले। चीर्या वाराह्या, हे. परिधानाञ्चले कच्छो जलप्रान्ते विलिङ्गकः, अ. वाराही चीरिका कच्छा कच्छोऽनूपे द्रुमान्तरे, त्रि. कच्छप-कच्छपी वल्लकीभेदै दुलो क्षुद्रगदान्तरे। पुसि निध्यन्तरे कूर्मे मल्लबन्धान्तरेऽपि च, मे. कच्छपी वल्लकीभेदे डुलौ क्षुद्रगदान्तरे। मल्लवन्ध- विशेपेऽपि कच्छपः, वि. कच्छपो मल्लबन्धके । कमठे कच्छपी वीणा, हे कूर्मी वीणाभेदश्च कच्छपी, अ. कच्छुर-कच्छुरा शूकशिम्ब्याञ्च शठीदु स्पर्शयोरपि। कच्छुर. पुश्चले वाच्यलिङ्गः स्यात् पामरेऽपि च, मे. कच्छुरः पुश्चले पामासहिते कच्छुरा शठी। दुःस्पर्श शूकशिम्बी तु, हे. कच्छुरा शुकशिम्ब्यां स्यात् शठोदुःस्पर्शयोरपि । कच्छुरं वाच्यवत् प्राहुः पामरे पुंश्चलेऽपि च, वि. कुशरीरे च शठ्याञ्च कच्छुरा पामरे त्रिपु, नि. कञ्चुक-कञ्चुको वारवाणे स्यान्निर्मोके कवचेऽपि च । वर्धापक- गृहीताङ्गस्थितवस्त्रे च चोलके। कञ्चुक्यौपधिभेदे, मे. कञ्चुको वारवाणे स्यान्निर्मोके कवचेऽपि च । वर्धापकगृहीताङ्गस्थितवस्त्रे च चोलके। प्रौपधौ कञ्चुकी च, वि. कञ्चुकश्चोलवस्त्रयोः। वर्धापकगृहीताङ्गवसने वारवाणके। निर्मोके, हे. अथ कञ्चुक । निर्मोके चोलके वारवाणे, त्रि. कञ्चुकिन--कञ्चुक्यन्त पुराध्यक्ष पिङ्गेही जोङ्गकद्रुमे, मे. कञ्चुकी भुजगे पिङ्गे महल्ले जोङ्गकद्रुमे, वि. कञ्चुकी जोङ्गकतरौ महल्ले पन्नगे विटे, हे. अथ कञ्चुकी। स्थापत्ये वर्मिते सर्पे, त्रि. कञ्जकज केशे विरिञ्चौ च कञ्ज पीयूपपद्मयो , मे, कञ्जः केशे विरिञ्चे च कञ्ज पीयूपपद्मयोः, वि. कञो वेधसि केशे च कर्ज पोयूपपद्मयोः, है. कञ्जः केशे विधौ कञ्ज, कञ्ज पीयूपपद्मयोः, अने. क(ज)जार-कजारो जठरे सूर्ये विरिञ्चौ वारणे मुनो, मे, वि. कजारः कुञ्जरे सूर्ये जठरे द्रुहिणे मुनौ, हे. फटकट: श्रोणो द्वयो पुसि किलिजेऽतिशये शवे। समये गजगण्डे च पिप्पल्या तु कटी मता, मे कट श्रोणौ क्रियाकारे कलिब्जेतिशये गये। समये गजगण्डे च पिप्पल्यां च कटी मता, वि. अथ कटो गजगण्डे कटौ भृगम् । शवे शवरथोपथ्यो. क्रियाकारस्मशानयो.। किलिजे समये चापि, है. अपये च नियाकारे किलिजशवयोः क्टः, नि. समयेऽपि कटः स्मृतः, है. फाटक-कटकोऽस्त्री नितम्वेनेदन्तिना दन्तमण्डले। सामुद्रलवणे राज- - ·कटखादक-कटुव धानीवलययोरपि, मे कटक्स्त्वद्रिनितम्बे बाहुभूपणे। सेनाया राजधान्याञ्च, हे क्टक लये सानो राजधानीनितम्बयो । सामुद्रलवणे दन्तमण्डले दन्तिनामपि, वि. राजधान्या नितम्वेद्रेवलये क्टकोऽस्त्रियाम्, नि सेनायामपि कटकम्, ह स्वन्धावारेऽपि कटक , हा फ्टखादक-अथ क्टखादव । खादके काचक्लसे बलिपुप्टे च जम्बुवे मे , वि अथ कटखादक । खाद काचक्लसे शृगालवलिपुष्टयो , हे फटभङ्ग-पटभगम्तु मम्याना हस्तच्छेदै नृपात्यये, मे, वि क्टभङ्गो नृपात्यये। हस्तच्छेदे च सस्याना, हे हस्तच्छेदे तु सस्याना पटभङ्गो नृपात्यये, नि ·कटुकन्द-कण्व ५६ + हे + कटकन्द--कटुकन्द पुमान् शिनौ शृङ्गवेररसोनयो , मे कटुकन्द विदु शिग्रौ शृङ्गवेररसोनयो, वि कटुकन्द शृङ्गवेरे शोभाजनरसोनयो , हे कटु- कन्दस्तु शृङ्गवेररसोनयो , त्रि कठ-कठो मुनौ तदाख्यातवेदाध्येतृज्ञयो स्वरे, मे कठ स्वर ऋचा भेदे स्यात्तदध्येतृवेदिनो , वि कठो मुनौ स्वरे ऋचा भेदै तत्पाठिवेदिनो, कठिन--कठिनमपि निष्ठुरे स्यात् स्तम्वेऽपि त्रिपु नपुसक स्थाल्याम् । कठिनी खटिकायामपि कठिना गुडशर्कराया च, मे कठिन निष्ठुरे स्थाल्या शर्कराया गुडस्य च। कठिना खटिकाया तु कठिनीति प्रयुज्यते, वि कठिन निष्ठुरोखयो । कठिनी तु खटिका स्यात् कठिना गुडशर्करी, हे कठिल्लक-कठिल्लकस्तु पर्णासे वर्षाभृकारखेल्लयो, मे, वि कठिल्लकस्तु वर्षाभ्वा पर्णासे कारवेल्लके, है पुनर्नवाकारवेल्लपर्णासेषु कठिल्लक , त्रि कडार कडार पिङ्गले दासे, मे, वि कडारो दासपिङ्गयो, हे कण-कणा जीरककुम्भीरमक्षिकापिप्पलीषु च । कणोऽतिसूक्ष्मे धान्यागे, में कणोऽतिसूक्ष्मे ध्यान्याशे कृष्णजीरकणादिषु, वि कणो धान्याशलेशयो । कणा जीरकपिप्पल्यो , हे कणोऽतिमूक्ष्मे धान्याशे, अ पिप्पल्या जीरके कणा, त्रि कणिका--कणिका कथ्यतेऽत्यन्तसूक्ष्मवस्त्वग्निमन्थयो, मे, वि कणिका सूक्ष्मवस्तुनि । अग्निमन्थे, हे कणीचिकणीचि पुष्पितलतागुञ्जयो शकटे स्त्रियाम्, मे कणीचि पुष्पितलतागुञ्जयो गकटेऽपि च, वि , कणेरु-कणेरुस्तु गणेरुवत् । वेश्येभीकणिकारेषु, हे कणेरु स्याद्वशावे- श्याकर्णिकारे गणेरुवत, वि कणेरु कणिकारे च करिणीवेश्ययो स्त्रियाम्, मे कण्टक- कण्टको न स्त्रिया क्षुद्रशनो मत्स्यादिकोकसे। नैयायिकादिदोपोक्ती स्याद् रोमाञ्चद्रुमाङ्गयो , मे कण्टक क्षुद्रवैरिणि। वेणी द्रुमाङ्गे रोमाञ्चे, है कण्टक क्षुद्रशत्रौ च कर्मस्थानकदोपयो । रोमाञ्चे च द्रुमाङ्गे च कण्टको मकरेऽपि च, वि रोमाञ्चे क्षुद्रशत्रौ च द्रुमाङ्गे कण्टकोऽस्त्रियाम्, त्रि कण्ठ- कण्ठो गले सनिधाने ध्वनौ मदनपादपे, मे , वि कण्ठो ध्वनो सनिधाने ग्रीवाया मदनद्रुमे, हे अथ सुध्वनौ । ग्रीवादेशेऽपि कण्ठ स्यात्, त्रि कण्ठो ध्वनिर्गल कण्ठ , अने स्वरेऽपि कण्ठ आख्यात , हा फण्ठाल-कण्ठाला तु द्वयोद्रोणीप्रभेदे ना अमेलके, मे फण्व-कण्व पापे मुनी पुसि, मे कण्व पापे मुनौ विदु, वि कण्वो मुनी वण्य तु क्ल्मपे, हे है ·६० कत्तृण-कनिष्ठ कत्तृण-कत्तृण तृणभित्पृश्नयो, मे कत्तृण तृणभेदेऽपि वारिपाञ्च कत्तृणम्, वि कत्तॄण रौहिप कुम्भी, हे कथम्-कथ हर्षे च गर्हाया प्रकारार्थे च सम्भ्रमे। प्रश्ने सम्भावनायाञ्च, मे कथ प्रश्ने सम्भ्रमे च प्रकारार्थे च सम्भवे, वि कथ प्रश्ने प्रकारार्थे सम्भ्रमे सम्भवेऽपि च, हे कथाप्रसङ्ग-कथाप्रसङ्गो वातूले विषवैद्ये च वाच्यवत्, मे , वि कथाप्रसङ्गो वार्ताया विपस्य च चिकित्सके, हे कथाप्रसङ्गो वातूले विपवैद्येऽपि वाच्यवत्, नि कदन-कदन मर्दपापयो, मे कदन मर्दने पापे, वि कदम्ब-कदम्ब निकुरम्वे स्यान्नीपसिद्धार्थयो पुमान्, मे कदम्बमाहु सिद्धार्थे नीपेऽपि निकुरम्बके, वि कदम्ब सर्पपे नीपे कदम्ब निकुरम्बके, हे वृन्दे कदम्बो नीपे ना, नि कुमातृक कदम्ब स्यात् कदम्ब सर्पप स्मृत । कदम्बो वृक्षभेदश्च कदम्बो निर्गुण पुमान् अने कदर-कदर श्वेतखदिरे कचव्याधिभेदयो , मे कदर श्वेतखदिरे क्षुद्र रोगेऽपि भावित , वि कदर श्वेतखदिरे प्रक्चक्षुद्ररोगयो हे कदल-कदलाकदलौ पृश्न्या कदलीक्दलौ पुन । रम्भावृक्षेऽथ बदली पताकामृगभेदयो । कदला डिम्बिकायाञ्च शाल्मलीभूरुहेऽपि च, मे बदली हरिणान्तरे। रम्भाया वैजयन्त्या च हे कदली ध्वजरम्भयो , त्रि बदली वैजयन्त्या च रम्भाया हरिणान्तरे। कदली शाल्मलीब्राह्मीडिम्बिकासु च पथ्यते, वि कदली करिवैजयन्त्या च, ह कद्रु-कद्रुस्त्रिषु स्वर्णपिङ्गे नागाना मातरि स्त्रियाम्, मे क्यूँर्मातरि नागाना कद्रु कनकपिङ्गले, वि कद्रु पनकपिङ्गे स्यात् कद्रू स्यानागमातरि, हे कद्रुः स्त्रिपु कडारे स्यात् कद् स्त्री नागमातरि, त्रि कनक-कनक हेम्नि पुसि स्यात् विशुवै नागकेशरे। धतूरे काञ्चनारे च कालोये चम्पकेऽपि च, मे क्नक हेम्नि क्नको नागकेसरे। धत्तूरे चम्प काञ्चनारकिंशुक्योरपि, हे कनक चम्पके स्वर्णे किंशुक नागसरे। घुम्तूरे काञ्चनारे च वालीयेऽपि क्वचिन्मतम्, वि वनय धुम्तूरे नागकेमरे । चम्पर्क किंगुके हेम्नि, त्रि कनिष्ठ-कनिष्ठोऽतियुवात्यल्पाऽनुजे स्त्री दुवंताङ्गलो, मे कनिष्ठोपेऽनुजे यूनि कनिष्ठा दुर्बलामुली, वि कनिष्ठोपेऽनुजे यूनि कनिष्ठात्वन्तिमाङ्गुली, हे कनिष्ठोऽतियुवाल्पयो , अ ·कनीनिका-कपाल कनीनिका-कनीनिका तारकाक्ष्णः स्यात् कनिष्ठाङ्गलावपि, मे., वि. कनी- निकाक्षितारका । स्यात् कनिष्ठाङ्गुलिरपि, हे. कनीयस्-कनीयानतियूनि स्याद् अत्यल्पानुजयोस्त्रिपु, मे. कनीयाननुजे- ऽत्यल्पे कनीयानतियूनि च, वि. कनीयाननुजेऽल्पके। अतियूनि, हे. (अतिशये) कनीयांस्तु युवाल्पयोः, अ. कनीयाननुजेऽल्पे च, त्रि. कन्तु-कन्तुः कामकुसूलयोः, हे. कन्या-कन्या मृण्मयभित्तौ च तथा प्रावरणान्तरे, मे. कन्या मृण्मय- भित्तो स्यात् कन्या प्रावरणान्तरे, वि. कन्था पुरे प्रावरणे, हे. कन्द-कन्दोऽस्त्री सूरणे शस्यमूले जलधरे पुमान्, मे. कन्दस्तु सूरणे सस्यमूले जलधरेऽपि च, वि. कन्दोऽब्दे सूरणे सस्यमूले, हे. कन्दोऽस्त्री शूरणे मूले, त्रि. मूले कन्दलिके कन्द: कन्दो वारिद उच्यते, अने. फन्दर-कन्दरस्त्वमुशे पुसि गुहाया न नपुंसकम्, मे. कन्दरो विवरेऽङ्कुशे, वि कन्दरः स्याद्गुहासृण्यो., त्रि कन्दरोऽङ्कशे। विवरे च गुहायाञ्च, हे. फन्दराल--कन्दराल. पुमान् गर्दभाण्डे प्लक्षतरावपि, मे. कन्दरालः स्यात् पकंटीगर्दभाण्डयोः, वि. कन्दरालो जटिद्रुमे। गर्दभाण्डे, है. फन्दल-कन्दल विपु कपोलेऽप्युपरागे नवाकुरे। कलध्वनो कन्दली तु मृगगुल्मप्रभेदयोः, मे. कन्दलन्तु कपोले स्यादुपरागे नवाकुरै। कलब्बनौ कन्दली तु मृगवृक्षविशेषयोः, वि. कन्दलन्तु नवाकरे कलध्वनी। उपरागे मृगभेदे कपोले कन्दलीद्रुमे, है. कन्धर-कन्धरो वारिवाहे स्याद् ग्रीवायां कन्धरा मता, मे. कन्धरो वारि- वाहे स्याद् ग्रीवायामपि कन्धरा, वि. कन्धरोऽम्बुदे । कन्धरा तु शिरोधौ स्यात्, है. कन्या-कन्या कुमारिकानार्योरोषधोराशिभेदयोः, वि, मे. कन्या नायाँ कुमायां च राश्योपधिविशेषयोः, है. फपद--कपर्द: मण्डपरसोर्जटाजूटे वराटय, मे, वि. कपर्दः पावंतीभर्तु- जंटाजूटे वराटये, हे. शिवजूटे वराटेऽपि यपदः, नि, ह. कपर्दो हरजटाजूट: स्यात् कपदस्तु काकिणी, प्रने, कपर्दक पदको वराटे स्याज्जटाजूटे च धूर्जटेः, मे, वि. फपाल-पालोम्पी गिरोऽस्मिन स्याद् घटादेः गवले बजे, मे. कपालं शिरमोऽम्नि म्पाद् घटादिशपले बजे । युष्ठरोगविशेषेच, वि. कपाल कुष्ठरम्भेदे पटादिशपने गणे। गिरोश्यनि, हे शिरमोऽस्मि कपालोनी घटादेः शकले प्रजे, पि. पालमुफ्नं घटादिगरनेऽपि, ह. - ·कपि-कमण्डलु कपि-कपि र्ना सिलके शाखामृगे च मधुसूदने, मे कपिल-कपिला रेणुकायाञ्च शिशपागोविशेषयो । पुण्डरीककरिण्या स्नी वर्णभेदे विलिङ्गकम् । नाऽनले वासुदेवे च मुनिभेदे च कुक्कुरे, मे कपिलो मुनिभेदै स्यात् पावके चारतत्रपे। कपिला शिशपाया च रेणुकागोविशेषयो । पुण्डरीककरिण्या च पिङ्गे तु कपिलोऽन्यवत्, वि कपिलो वह्निपिङ्गयो । कुक्कुरे मुनिभेदे च कपिला शिंशपातरौ। पुण्डरीककरिण्या च रेणुकागोविशेषयो, हे कपिला शिंशपाकौन्त्यो कपिलोऽग्नौ मुनौ शुनि, नि कपिलधारा-भवेत् कपिलधाराख्या स्वर्णदीतीर्थभेदयो, वि कपिलधारा निदशापगाया तीर्थभिद्यपि, हे कपिश-कपिशस्तिषु श्यावे स्त्री माधव्या सिलके पुमान्, मे कपिश सिलके श्यावे माधव्या कपिशी मता, वि कपिशौ सिलकश्यावी कपिशा माधवी सुरा, हे कपिशीर्ष-प्राकाराग्रेऽपि कपिशीर्ष , ह कपीतन-कपीतन गईभाण्डे शिरीषाम्रातकेषु च। अश्वत्थे च, वि कपीतनो गर्दभाण्डे शिरीपाम्रातकेषु च । अश्वत्ये च, मे कपीतना गर्दभाण्डशिरीपाम्रात- पिप्पला , हे शिरीपाम्रातकेऽश्वत्थगर्दभाण्डे कपीतन , नि कपोत-कपोत स्यात् चित्रकण्ठपारावतविहङ्गयो , मे कपोत पारावते स्यात् कवकाख्यविहङ्गमे, वि पोत पक्षिमात्रेऽपि, नि फबन्ध-कबन्धोऽम्त्री क्रियायुक्तव्यपमूर्ध्वक्लेवरे। क्लीव जले पुस्युदरे राहुरक्षोविशेषयो, मे कबन्धस्तूदरे रक्षोविशेषेऽपि विधुन्तुदे, वि क्बन्धमुदके रुण्डे क्वन्धो राहुरक्षसो, हे राहो शिर शून्यकाये क्वन्ध कीवमम्बुनि, त्रि विशिरस्के नरे नीरे कवन्ध खेचरेऽपि च, अने कबर--कवर कर शार, ह कम्- पादपूरणे तोये मस्तके च सुखेऽपि च, मे व मुग वारिगिरसो, हे क शिर सुखवारिपु, वि क पानीय गिर प्रोक्तम्, अने क वारिणि च मूर्धनि, कमठ-कमठ कच्छपे पुसि भाण्डभेदे नपुसकम्, मे कमठ कच्छपे भाण्डभेदै च कमठ मतम्, वि कमठ कच्छपे दैत्यविशेषे मुनिभाजने, हे कमण्डलु-मण्डलु स्यात् पर न स्त्री ना प्लक्षपादपे, में कमण्डतु स्यात् करके पर्वटीपादपेऽपि च, वि कमण्डलू पटियुण्डिये, हे पटवाञ्च कमण्डलु, नि ·कमन-करज कमन-कमनः कामुके कामेऽभिरूपेऽशोकपादपे, मे. वि. कमनोऽशोकपादपे। कामिकामाभिरूपैपु, है. कमल-कमलं सलिले ताने जलजे क्लोम्नि भैपजे। मृगभेदे तु कमल. कमला श्रीवरस्नियोः, वि., मे. स्यात् कुरङ्गेऽपि कमलः, अ. मृगे जले च कमलम्, त्रि. कमलं क्लोम्नि भेषजे। पङ्कजे सलिले ताने कमलस्तु मृगान्तरे। कमला श्रीवरनार्यो., है. कम्पन-कम्पन न द्वयोः कम्पे कम्प्रे स्यादभिधेयवत्, मे. कम्बल-कम्बलो नागराजे स्यात् सास्नाप्रावारयोरपि । कृमावप्युत्तरासङ्गे सलिले तु नपुसकम्, म. कम्बलो नागराजे स्यात् सास्नाप्रावारयोः कृमौ। कम्बल- श्चोतरासने कम्बल सलिले मतम्, वि. कम्बलः कृमिसास्नयो । नागप्रभेदे प्रावारे वैकक्ष्ये कम्बल जले, है. प्रावारेऽपि च कम्बलः, अ. सास्नायामपि कम्बल:, त्रि. इन्द्रियं कम्बलं प्रोक्त कम्बलो रोमज. पटः। कम्बलं तु गवा सास्ना कम्बलं कम्बलं विदुः, अने. फम्बि-कम्बिरशे च वंशस्य खजाकाया स्त्रियामपि, मे. कम्बिरंशे च वशस्य खजाकायामपीप्यते, वि. कम्बिवंगलतादयोः, हे. कम्बु-कम्बुः शर्के स्त्रिया पुंसि शम्बूके वलये गजे, मे. कम्युः शम्बूकगजयो पीवानलकरावयोः, वि कम्बुवलयशद्वयोः । गजे शम्बूके कबूंरे ग्रीवायां नलकेऽपि च, हे. कम्बर्ना वलये गद्दे, अ. गजग्रीवाविले कम्युः, वि. कम्बोज-~-कम्बोजो हस्तिभेदेऽपि सवदेशविशेषयोः, मे. कम्बोजो हस्तिभेदे स्पाच्छवदेशविशेषयोः, वि. कम्बोजो नोवृदन्तरे। रातहस्तिभेदयोरच, है. कम्बोजो देशराह्वयोः, मि. फर-करो वर्पोपले रश्मी पाणी प्रत्यायशुण्डयोः, मे. करो वर्पोपले पाणी गुण्डाप्रत्यायरश्मिपु, वि. करः प्रत्यायशुण्डयोः। रश्मी वर्पोपले पाणी, है. बलि- हस्तांशयः कराः, प्र. करो हस्तः करो रश्मिः करः कपंकवेतनम्, अने. फरफयरवस्तु पुमान् पक्षिविशेपे दाडिमेऽपि च। द्वयोमपोपले न स्त्री करे चापि कमण्डलो, मे. करको दाहिमे पक्षिभेदे करे कमण्डलो। लट्वाकरस्जयो- यंपोपले ग, है. यमण्डली च करकः, म करकस्तु कर स्याद्दादिमे च पमण्डलो। पशिभेदे परे नापि करवा च धनोपले, वि. वर्पोपले स्त्री करवा कर परको- ऽस्त्रियाम् । गुमुमे दाडिमे पक्षिभेदे च फरफ: पुमान् नि. फरर-करको मम्तो गम्ये नारिलफलास्पनि, मे, वि. फरज-रज: स्यात् यापनगे परम्जनगयोः पुमान्, मे. करजम्नु परम्ने ·६४ करट-कराल - स्यात् नखे व्याघ्रनखेऽपि च, वि करजो नखवृक्षयो , हे नखे करजे करज नि करट-करटो गजगण्डे स्यात् कुसुम्भे निन्दयजीवने । एकादशाहादिश्राद्ध दुर्दुरूटेऽपि वायसे। करटो वाद्यभेदे, मे करट करिगण्डे स्यात् कुसुम्भे निन्दय जीविनि। काके वाद्ये दुर्दुरूटे नवश्राद्धे, हे करटो गजगण्डे स्यात् कुसुम्भे निन्दय जीविनि। एकादशाहश्राद्धेऽपि दुर्दुरुटेऽपि वायसे। करटो वाद्यभेदेऽपि, वि काके- भगण्डौ करटौ, अ करटो वाद्यभाण्डकुविप्रयो , नि करट कातरो ज्ञेय करटो ध्वाक्ष उच्यते, अने करण-करण हेतुकर्मणो । वाणिजादी हस्तलेपे नृत्यगीतप्रभेदयो । क्रिया- भेदेन्द्रियक्षेत्रकायसवेशनेषु च। कायस्थे साधने क्लीव पुसि शूद्राविशो सुते, मे करण क्षेत्रगात्रयो । गीताङ्गहारसवेशभित्सु कायस्थसहतो। वर्णाना स्पष्टतादौ च योगिनामासनादिपु । हृपीके साधकतमे वाणिजादी कृतादिषु। करण शूद्रा- विट्पुने हे करण साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेप्वपि, अ स्यात् साधने गीतनृत्यभेदे कायस्थकर्मणि । करण पुसि सकीर्णे, ति करण कायेऽपि, ह करण कारण विद्यात् क्षेत्र करणमिप्यते। करणो जातिभेद स्यात् करणानीन्द्रियाणि च, अने करण साधनक्षनकायकायस्थकर्मसु । गीताङ्गहारसवेशनियाभेदेन्द्रियेषु च। बाल वादौ च करण स्मृत शूद्राविशो सुते, वि करण्ड-करण्डो मधुकोशासिकारण्डेषु दलाढके, मे कारण्डो मधुकोशेऽसौ कारण्डवे दलाढके हे कारण्डवे करण्ड स्यात् मधुकोषे दलाढके, हा v करभ-परभो मणिवन्धादिकनिष्ठान्तोप्ट्रतत्सुते, मे करभो मय उप्ट्रये । अगलेश्च कनिष्ठाया मणिबन्धस्य चान्तरे, हे क्रभोऽध करोष्ट्रयो , नि शूकरोष्ट्रौ च करभौ, अने मणिवन्ध निष्ठक्योर्मध्यविभागेऽपि घरभ , ह करभो मणिबन्धादिकणिष्ठान्ते तथोप्टके। करभ , वि करवीर-करवीर कृपाणे स्याद् दैत्यभेदाश्वमारयो । करवीर्यदितिथेष्ठ- गवीपुरवतीपु च, मे करवीरोऽश्वमार स्यादगप्ठ करवीरव , अने करवीर कृपाणे स्याद् दैत्यभेदाश्वमारयो । श्रेष्ठगव्या पुत्रवत्यामदिती करवीर्यपि, करवीरो हयमारे कृपाणे दत्यभिद्यपि। करवीरी पुत्रवत्या सद्गव्यामदितावपि, हे फरहाट-वरहाट शिफाकन्दे पद्मस्य मदनद्रुमे, मे करहाट पनपन्दे पुष्पद्रुमविशेषयो, हे करहाटोऽब्जवन्दे स्यात् पुप्पवृक्षप्रभेदयो, वि कराल-करालो दन्तुरे तुङ्गे भीपणे चाभिधेयवत्। ससर्जरसतले ना कारण्ड वि , .

·करीर-कर्ण क्लीव कृष्णकुठेरके, में करालो दन्तुरे तुङ्गे कगल च कुठेरके । करालो घूण- तैलेऽपि करालो भीषणेऽन्यवत्, वि करालो रौद्रतुङ्गोरुघूणतैलेषु दन्तुरे । कराल तु कुठारे स्यात्, हे करालो दन्तुरे तुङ्गे, अ करालो घूणतैलेऽपि, त्रि करीर-करीरो वशाङ्कुरेऽस्नी वृक्षभिद्घटयो पुमान् । करीरी चोरिकायाञ्च दन्तमूले च दन्तिनाम् में वशाङ्कुरे करीरोऽस्त्री तरुभेदे घटे च ना, अ वृक्षभेदे करीर स्याद् घटे वशाङ्कुरेऽपि च, अने करीर कलशे वृक्षभेदे वशाङ्कुरेऽपि च । करीरी चीरिकाया च दन्तमूले च दन्तिनाम्, वि करीर कलसे वशाङ्कुर- वृक्षविशेषयो , हे वशाङ्करे करीरे वृक्षविशेपेऽपि कथयन्ति, ह करण-करुणस्तु रसे वृक्षे कृपाया करुणा मता, मे , वि करुणो रसवृक्षयो । करुणा तु कृपाया स्यात्, हे करेणु करेणुगंजयोपाया स्त्रिया पुसि मतगजे, मे करेणुर्गजहस्तिन्यो कर्णिकारेऽपि च क्वचित् वि करेणुस्तु मतङ्गजे । द्विरदस्य च योषाया कणि- कारतरावपि, ह करेणुरिभ्या स्त्री नेभे, अ करेणुर्गजहस्तिन्यो , ह कर्क-कर्क कर्केतने वह्नौ शुक्लाश्वे दर्पणे घटे, मे, वि कर्क श्वेताश्वे दर्पणे घटे। कतनेऽग्नौ राशौ च, हे कर्कट-कर्कटो विहगान्तरे। राशिभेदे कुलीरे स्त्री वालुङ्कया शाल्मली- फले, मे अथ कर्कट । कुलीरे करणे स्नीणा राशी खगेऽथ कर्कटी। शाल्मली- फलवालुकयो, हे कर्कट करणे स्त्रीणा राशिभेदकुलीरयो । शाल्मलीफल- वालुङ्कयो कर्कटी कर्कट खगे, वि कुलीरे कर्कटो राशौ, त्रि कर्कर---कर्करो भाण्डभेदे ना दर्पणे कठिने त्रिपु, मे कर्करो दर्पण दृढे, वि कर्करो दृढदर्पणी, त्रि कर्करो मुकुरे दृढे, हे कररेटु-वरेटु स्मृतो गृध्र कर्करेटुरमर्पण , अने कर्कश-कर्कश काशमर्देक्षुकाम्पिल्लेप्वप्यसो पुमान् । विपु साहसिके पूरे दृढामसृणनिर्दये, मे कर्कश परुषे दूरे कृपणे निर्दये दृढे । इक्षौ साहसिके कास- मर्दकम्पिल्लयोरपि, वि वर्कशो निर्दये चूरे कम्पिल्लपाणयो । इक्षो साहसिके कासमर्दके परुपे दृढे, हे स्यात् कर्कश साहसिक कठोरामसृणावपि, म कर्कोटक-अर्कोटक स्यान्मालूरकाद्रवेयप्रभेदयो, मे, वि कर्कोटकोही विल्वे च, हे फर-~y कर कर्ण-वर्ण पृथाज्येप्ठसुते सुवर्णाली श्रुतावपि, मे, वि वर्णश्चम्पापती श्रुती, हे श्रुतिराधेययो वर्ण, त्रि पारौ श्रवणे वर्ण, अने - 5 ·कर्णपूर-कर्मकर कर्णपूर-कर्णपूर शिरीषे स्यान् नीलोत्पलवतसयो , मे कर्णपूरोऽवतसे स्यान् नीलोत्पलशिरीषयो, वि कर्णपूर स्याच्छिरीषे नीलोत्पलवतसयो, हे अथोत्पलेऽपि च । कर्णपूर, नि कणिका–कर्णिका करिहस्ताने करमध्यागुलावपि । अमुकादिच्छटाशेऽज- वराटे कर्णभूपणे, मे कणिका कर्णभूषणे । वीजकोशे सरोजस्य करमध्यागुलावपि । कुट्टिन्या हस्तिहस्ताग्रे, हे कणिका करिहस्ताने करमध्यागलावपि। फ्रमुकादि- च्छटारो च कणिका कर्णभूषणे। वीजकोशे सरोजस्य कुट्टन्यामपि कुनचित्, वि वर्णिका कर्णभूषणे। करिहस्तेऽङ्गुलौ पद्मवीजकोश्याम्, अ करमध्याऽङ्गुलौ च स्यात्.कर्णिका नि कणिकार-वर्णिकार पुमानारग्वधद्रौ च द्रुमोत्पले, मे कणिकारश्च शम्पाके कणिकारो द्रुमोत्पले वि कणिकारस्तु कृतमाले द्रुमोत्पले, हे कर्णे (र्णा)न्दु-कर्णान्दुरक्षिप्तिकाया कर्णपाल्यामपि कर्णेन्दुरुरिक्षप्तिकाया कर्णपाश्यामपीरिता, वि कर्णान्दु स्यात् कर्णपाल्य- क्षिप्तिका, हे स्त्रियाम्, मे ·कर्मकार कलपोत ६७ + कर्मकार--कर्मकारी तु विम्बिका। मूर्वा च, हे v कर्मकर कर्मफल-अथ कर्मफल कर्मरङ्गकर्मविपाकयो , मे विदु कर्मफल कर्म- रङ्गकर्मविपाकयो, वि कर्मरङ्गतरौ कर्मफल दुखे सुखेऽपि च, नि कार--कर्मारो जातिभेदे च त्वचिसारे च पुस्ययम्, मे क(५)वर-कर्नूर स्यात् पुमान् शट्या सुवर्णे तु नपुसकम्, मे क—र शटीकाञ्चनयोर्मतम् वि कर्प-कर्पो ना कर्पणे मानप्रभेदे पुनपुसकम्, मे कर्ष कर्षणमानयो , वि कर्ष कर्षणे मानभिद्यपि, है क ---कर्पू पुमान् करीपाग्नौ स्त्रिया कुल्येष्टिखातयो , मे कयूं करीष- दहने कुत्यायामपि चेष्यते, वि कर्पूस्तु तुपाग्नौ कृषिकुल्ययो, हे कर्पूर्वार्ता करीपाग्नि कर्प कुल्याभिधायिनी, अ कल-कला स्यान्मूलरवृद्धौ शिल्पादावशमानके। पोडशाशे च चन्द्रस्य कलनाकालमानयो । कल शुक्रे निष्वजीर्णे नाटयोक्तमधुरध्वनी, मे कल शुक्र कलोऽजीर्णेऽप्यव्यक्तमधुरध्वनौ । कला स्यान्मूलरवृद्धी शिल्पादावशमात्रके। पोडशाशे च चन्द्रस्य कलनाकालयो कला, वि कल त्वजीर्णरेतसो । अव्यक्त- मधुरध्वाने कला स्यात् कालशिल्पयो । कलने मूलरवृद्धौ पोडशाशे विधोरपि, हे कला शिल्पे कालभेदेऽपि, अ अशे वृद्धावपि कला, नि, सौधावयवविज्ञान- गमनेषु कला मता, अने कलकण्ठ-कलकण्ठ कलवाने हसे पारावते पिके, मे, वि कलकण्ठ पिके- पारावते हसे कलध्वनी, हे कलकल-कलकल उक्त कोलाहले तथा सर्जनिर्यासे, मे भवेत् कलकल सर्जरसे कोलाहलेऽपि च, वि कलकल पुन । कोलाहले सर्जरसे, हे धूनकेऽपि कलकल, त्रि कलङ्क-कलकोऽङ्केपवादे च कालायसमलेपि च, मे, वि कलङ्कोऽङ्का- पवादयो अ, हे कलङ्क लाञ्छने दोषे, ह कलत्रकला श्रोणिभार्ययो । दुर्गस्थाने नृपादीनाम्, मे, वि कलम थोणी भार्याया दुर्गस्थाने च भूभुजाम्, हे कला श्रोणिभार्ययो, अ कलधौत-कलपोत सुवर्णे स्याद्रजते च नपुसकम् , में क्लघौत रूप्यहम्नो कलधौत क्लध्वनी, वि कलधौत रूप्यहम्नो कलधौत बलध्वनौ, है कलधौन रूप्यहम्नो , अ रजते क्लघौत स्यात् कलधौत च काञ्चने, अने क्लयौन गात- कुम्भेऽपि, ह , ·६८ . कलध्वनि-कलिङ्ग कलध्वनि-कलध्वनिः पुमान् पारावते पिकमयूरयोः, मे. कलध्वनिः कोकिले स्यात् पारावतमयूरयोः, वि. कलध्वनिः परभृते पारावतकलापिनोः, हे कलम-कलमः पुसि लेखन्या शालौ पाटच्चरेऽपि च, मे. कलमो लेखनीचौर- शालिकाक्षारकेपु च, वि. कलम शालिचौरयोः, हे कलमा लेखनीचौरशालय, त्रि. फलम्ब-कलम्बी शाकभेदै स्यात् कदम्बशरयो पुमान्, मे. कलम्ब. सायके नीपे नालीशाके कलम्ब्यपि, वि कलम्बो नालिकाशाके पृपत्के नीपपादपे, हे कलम्ब शरनालयो, त्रि. कलविङ्क-कलविङ्क पुमान् ग्रामचटकेऽपि कलिङ्गके, मे. कलविक. स्मृतो ग्रामचटकेऽपि कुलिङ्गके, वि कलह-कलह युद्धवाटे ना खगकोशे च भण्डने, मे. कलह खगकोशे स्याद् भण्डने युद्धवाटयो , वि. कलहो भण्डने खड्गकोशे समरवाटयो , हे खगकोशे च कलह , त्रि कलहंस-कलहसस्तु कादम्बे राजहमे नृपोत्तमे, मे, वि. कलहसो राजहंमे कादम्बे नृपरात्तमे, हे कलानुनादिन्-कलानुनादी रोलम्चे कलविङ्के कपिजले, मे., वि. कला- नुनादी चटके चच्चरीके कपिजले, हे कलाप-कलाप सहतो वह काञ्च्या भूपणतूणयो । चन्द्र विदग्धे व्याकरणभेदेऽपि कथ्यते बुध, मे कलापो भूपणे वहें तूणीरे सहतेऽपि च, वि कलापो वहतूणयो । सहतो भूपणे काञ्च्याम्, हे कलापो भूपणे बहें तूणीरे महतावपि, अ. कलापिन्-कलापी तु प्लक्षवहिणयोः पुमान्, मे. कलापी तु प्लक्षवहिणयोरपि, वि कलापी प्लक्षविनो., हे कलि--कलि स्यात् कलहे गरे कलिरन्त्ययुगे युधि, वि. कलिविभीतरे शूरे विवादेऽन्त्ययुगे युधि, हे कलहेऽपि कलिशब्दः, ह. कलि: स्त्री पलिकाया ना शूराजिक लहे युगे, मे. चतुर्थेऽपि युगे कलिः, अ. कलिः क्लहकालयोः, अने कलिकार-कलिकारस्तु धूम्याटे करज्जे पीतमस्तके, मे. त्रि. गलियारः करज्जे स्यात् धूम्याटे पीतमस्तके, वि. कलिकारस्तु धूभ्याटे पीतमुण्टकरण्टयोः, फलिङ्ग-लिङ्गः पूतिकरज्जे घूम्याटे भूम्नि नोवृति । न द्वयोः वोटजफले महिलायान्तु योपिनि, मे. कलिङ्गो नीवृदनरे। पूनिकरले घूभ्याटे म्यान् पलिङ्गा नितम्बिनी। कलिङ्ग पोटजफले, हे. वलिङ्गः पूनिकरले धूम्याटे ·कलित कल्लोल . नोवृदन्तरे। कलिङ्गं कौटजफले कलिङ्गा योपिति स्मृता, वि. देशे कलिङ्गो धूम्याटे कलिङ्ग कोटजे फले। त्रिपु विदग्धे दक्षे च, त्रि, धूम्याटश्च कलिङ्ग स्यात् कलिङ्गो देश उच्यते, अने. कलित-कलितं विदिताप्तयोः, मे., वि, त्रि. कलितं वेदिताप्तयो , हे. कलुष-कलुपन्त्वाविले पापे, मे. कलुपं चाविलेनसोः, वि. कलुप स्वविलाहंसो:, है. अथाविले। पापे च कलुप, त्रि कल्क---कल्कोऽस्त्री घृततलादिशेपे दम्भे विभौतके। विकिट्टयोश्च पापे च त्रिषु पापाशये पुनः, मे. कल्क: पापाशये पापे दम्भे विकिट्टयोरपि, वि कल्कोऽस्त्री शमलैनसोः दम्भेऽपि, अ. कल्को विभीतके तेलादिशेपे च, त्रि अरिष्टपिप्टको कल्की, अने. कल्कोऽधविष्ठयो । दम्भे पापिनि किट्ट च, हे. कल्प-कल्पः शास्त्रे विधौ न्याये संवर्ते ब्रह्मणो दिने, मे., त्रि. कल्पः स्यात् प्रलये न्याये शास्त्र ब्राह्मदिने विधी, वि , कल्पो विकल्पे कल्पद्रौ, सवते ब्रह्मवासरे। शास्त्रे न्याय विधौ, हे. न्याये तुल्ये विधौ काले चित्ते दण्डे च कल्पवाक्, अने. कल्पना-अथ कल्पना । करिणः सज्जनाया स्त्री क्लीव क्लृप्तौ च कल्पने, मे. कल्पनं कर्तने क्लुप्तो सज्जनाया तु कल्पना, वि. कल्पने क्लृप्तिकर्तने । कल्पनेभसज्जनायाम्, है. क्लुप्तौ छेदे च कल्पनम्, त्रि. कल्मष-कल्मपं किल्विपे क्लीव पुसि स्यानरकान्तरे, मे. कल्माष- कल्मापो यातुधाने च कृष्णपाण्डुरकृष्णयोः, मे कल्मापो राक्षसे कृष्णे कल्मापः कृष्णपाण्डुरे, वि. कल्मापो राक्षसे कृष्णे शवले, हे. कल्य-कल्प प्रभाते क्लीवं स्यात् कल्यो वाक्श्रुतिवजिते। सज्जनीरोग- दक्षेषु कल्याणवचनेऽपि च । उपायवचनेऽपि स्यात् त्रिपु मद्ये च योपिति, मे कल्य सज्जे प्रभाते च कल्यो नीरोगदक्षयोः । कल्या कल्याणवाचि स्यात् कादम्वर्या- मपि स्मता, वि कल्यं प्रभाते मधुनि सज्जे दक्षे निरामये। कल्या कल्याणवाचि स्यात्, हे. ह्यस्तनदिनेऽपि कल्यम्, ह. कल्यौ सज्जनिरामयो, अ. कलामु कुशल: कल्यः कल्यो ज्ञेयो निरामयः। कल्य कालविशेषश्च कल्यं मद्यञ्च कीतितम्, अने. कल्याण-कल्याणमक्षयस्वर्गे मगलेऽपि नपुसकम्, मे. कल्याणमक्षये स्वर्गे कल्याणं मङ्गलेऽपि च, वि, कल्याणं हेम्नि मङ्गले, हे. कल्याणं काञ्चने शुभे, नि. फल्लोलकल्लोलः पुसि ह स्याद् उल्लोलवैरिणोगपि, मे. कल्लोलो हर्ष उल्लोले कल्लोलः परिपन्थिनि, वि. कल्लोलोरी हर्षवीच्योः, हे. कल्लोलो शायवोल्लोलो, वि.

·पयप-नांस्य फयच-वचो गईभाण्डे प समाहे पटहेपि च, मे. गावचो गईभाण्डे स्यात् मनाहे पटहेपि ग, वि. गवस्तु तनुत्राणे पटहे नन्दिपादपे, पयन्ध-नयन्धं सलिले प्रोक्तमपमूर्धकलेवरे, वि. ४. कवन्ध. फयर—यरं लवणेऽम्ले स्त्री पृथ्वीतुङ्गीकचान्तरे। कवयुमाया ना रक्ष.- पापयो पजान्तरे, मे. फवरी फेंगशाकविशेषयोः। कवरं लवणेऽम्ले च, वि. पवर लवणाम्लयोः। कवरी केशविन्यासशाकयो, हे. फयि–कविर्वाल्मीकिशुभयो । सूरी काव्यकरे पुसि सलीने स्यात्तु यापिति, मे. कवि: काय्यकरे सूरी कविर्वाल्मीकिशुन्यो । कवी खलीने कथिता, वि. पवि. काव्यस्य कर्तरि । विचक्षणे दैत्यगुरौ स्यात् कवी तु खलीनके, हे. खलीने स्मी कवि पुसि काव्यकृच्छुत्रसूरिपु, मि फरा-कसा स्यादश्वताडन्या रज्जो मुसे गुणेऽपि च, हे. फशिपु----कशिपुभक्ताच्छादनयोरेकोवत्या पृथक्तयो पुसि मे., एकोक्त्या कशिपुभक्ताच्छादने च द्वयो पृथक्, पि. कशिपु ज्यवस्त्रयोरेककस्मिन् द्वयो- रचापि, है. कशिपुत्वग्नमाच्छादन द्वयम्, अ. रक्षः कशिपुराख्यातः प्रावार कशिपु- मंतः, अने. फोर-कशेरु' पृष्ठकोकसे। शणजातो कन्दभेदे, हे कशेरुः कज्जले कन्दे पृष्ठस्यास्थिन कशेरुका, अने. कश्मल-कश्मलः स्यात् पिशाचेऽपि कश्मलो मोह उच्यते, अने. कश्य-कश्यं त्रिषु कशार्ट स्यात् क्लीवं मद्याश्वमध्ययोः, मे. कश्यं मध्ये तुरगाणा कश्यं मद्यकशाहयो, वि. कश्य कशार्हमद्ययोः। अश्वमध्ये, हे. कश्यं कशा मद्ये च, त्रि. मद्याश्वमध्ययो कश्यम्, अने. कपाय--कपायो रसभेदे च निर्यासे च विलेपने । अङ्गरागे च न स्त्री स्यात् सुरभी लोहिते त्रिपु, मे. कषायो रसभेदे स्यादङ्गरागे विलेपने। निर्यासेऽपि कपायोऽथ सुरभी लोहितेऽन्यवत्, वि. कपायः सुरभी रसे। रागवस्तुनि निर्यासे क्रोधादिपु विलेपने । वर्णे, हे निर्यासेऽपि कपायोऽस्त्री, अ. कपायः सुरभी रसे, नि. कटुतिक्तकपायास्तु सौरम्येऽपि प्रकीर्तिताः, ह. फष्ट-कप्टन्तु गहने कृच्छ्, मे. कष्टं गहनकृच्छ्रयोः, हे, वि. कप्टे तु कृच्छ- गहने अ. कांस्य-कास्यां वाद्यान्तरे पानपात्रे स्यात्तजसान्तरे, मे. कांस्यं तु तंजस- द्रव्ये वाद्यभित्पानपात्रयोः, वि. कास्य तैजसवाद्ययोः। पानपात्रे मानभेदे, हे. . - ·काक-काञ्चन ७१ । काकरक- फाक-काकः स्याद् वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसपिणि । शिरोऽवक्षालने मान- प्रभेदद्वीपभेदयोः। काका स्यात् काकनासाया काकोलीकाकजङ्गयोः। रक्तिकायां मलप्वा च काकमाच्यां च योपिति । काकं सुरतवन्धे स्यात् काकानामपि संहतो, मे. काकः स्यात् पाठसपिणि । द्वीपमानदुभेदेषु शिरोऽवक्षालने द्विके। काकं काकसमूहे स्याद्रतबन्धे च योषिताम् । काका तु काकजगायां काकोलीकाकनासयोः। काकोदुम्बरिकाकाकमायिकारक्तिकास्वपि, है. काकः स्याद्वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसपिणि । शिरोऽवक्षालने मानविशेपद्वीपभेदयो। काक स्त्रीरतबन्धे स्यात् काकानामपि संहतो। काका स्यात् काकनासाया काकोलीकाकजङ्गयो । रक्तिकायां मलप्वाञ्च काकमाच्याञ्च कीर्तिता, वि. अथ द्रुमान्तरे। द्विके धृष्टे च काकः स्यात्, त्रि. काकरूको नग्नदम्भस्त्रीजितोलूकभीरुषु । नि स्वे, मे काकरूक उलूके स्यानि.स्वे स्त्रीजितदम्भयोः वि काकरको दिगम्बरे। उलूके स्त्रीजिते दम्भे भोरके निधनेऽपि च, हे. पेचकस्त्रीजितौ काकरूको, त्रि. फाकिणी-काकिणी पणतुर्याशे मानदण्डे च दृश्यते । कृष्णलकवराटयोः स्यादुन्मानस्यांशकेऽपि च, मे काकिणी पणतुर्याशे मानदण्डे च काकिणी । कृष्ण- लैकवराटयोः स्यादुदमानाशकेऽपि च, वि. काकिणी मानदण्डस्य तुरीयेऽशे पणस्य च। कृष्णलाया वराटे च, हे फाकिनी-काकिनी पणपादेऽपि मानपादवराटके, मे. काकोलकाकोलो विपभेदे स्याद् द्रोणकाककुलालयो, वि काकोलो मौकुलो दिपे। कुलाले, हे. काकोल नरकान्तरे। ना कुलाले द्रोणकाके विपभेदे तु न स्त्रियाम्, मे. काको विपन्च काकोलौ, त्रि. फाक्षी-काक्षी तुवरिकायाञ्च मौराष्ट्रमृद्यपि स्त्रियाम्, मे. काव काचः शिक्ये मणी नेत्ररोगभेदै मृदन्तरे, मे. कावस्तु मणौ शिक्ये मृदन्तरे। नेत्ररोगेऽपि, वि. काचोऽक्षिरोगे शिक्य मणौ मृदि, है. काचा: शिक्य- मृन्ददृग्रुजः, अ. फाचयतिफ-राजपट्टस्य काचम्य गुडके काचवर्तिकः, वि. काचिघ-काचिघः काञ्चनेऽपि स्यात् छैमण्डे मूपकेऽपि च, मे. काचियः पाश्चने प्रोक्तः एमण्डे मूपिके.पि च, वि. काचिघम्नु मूपिके स्यात् गातकुम्भ घमण्डके, है. याचियो काञ्चनोन्दुरू, नि. फाञ्चन--काम्चनः काञ्चनारे स्याच्चम्पके नागगरे । उदुम्बरे च पतूरे हरिद्राया च यामचनी। क्लीवेजयगरे हेम्नि, मे. याचनः पान्चनारे ·७२ काञ्ची-कान्त काञ्चन स्याच्चम्पके नागकेसरे। उदुम्बरे च पुन्नागे हरिद्राया च काञ्चनी। हेम्नि किञ्जल्के, वि काञ्चन हेम्नि किजल्के काञ्चनो नागकेशरे । उदुम्बरे काञ्चनारे पुन्नागे चम्पकेऽपि च । काञ्चनी तु हरिद्राया, हे काञ्चनन्तु हेम्नि नागकेसरे काञ्चनी निशा, नि काञ्चीकाञ्ची स्यान् मेखलादाम्नि प्रभेदे नगरस्य च, मे काञ्ची स्यान् मेखलादाम्नि गुञ्जाया नीवृदन्तरे, वि काञ्ची गुजामेखलयो पुर्या, हे देश- भेदेऽपि काञ्ची स्यात्, नि काण-काण काकचक्षुषो मे, वि काण्ड-काण्ड स्तम्बे तरुस्कन्धे बाणेऽवसरनीरयो । कुत्सिते वृक्षभिनाडी- वृन्दे रहसि न स्नियाम् मे काण्ड नाले तरुस्कन्धे वाणेऽवसरनीरयो । कुत्सिते रहसि स्तम्बे काण्ड गर्वेऽप्युदाहृतम्, वि काण्डो नालेऽधमे वर्गे द्रुस्कन्धेऽवसरे शरे । रह श्लाघाम्बुपु स्तम्बे, हे काण्डोऽस्त्री दण्डवाणाववावसरवारिप, अ काण्डो वाणस्तुला काण्ड काण्ड सगात इप्यते । काण्ड कालो वल काण्ड मूल काण्डो तरोरपि, वि काण्ड शरो जल काण्डम्, अने कात्यायन-कात्यायनो वररुचौ विशेपे च मुने पुमान् । कापायवस्त्रे विधवार्द्ध- जरत्युमयो स्नियाम्, मे कात्यायनो वररुची गौर्या कात्यायनी मता। कापाय- वस्त्रविधवार्द्धजरत्यामपीप्यते, वि कात्यायनो वररुची वात्यायनी तु पार्वती । कपायवस्वविधवार्धवृद्धमहिलाऽपि, च, हे स्यात् कात्यायन्यर्धवृद्धागौर्योर्वरचौ नरि, नि कादम्ब-कादम्ब स्यात् पुमान् पक्षिविशेपे सायकेऽपि च, मे वादम्ब कलहसेप्वो , वि, हे कादम्बी शरपक्षिणी, नि कादम्बर-वादम्बरस्तु दध्यने मद्यभेदे नपुसकम् । स्त्री वारणीपरभृता- भारतीशारिकामु च, मे कादम्बर तु दध्यग्ने मद्यभेदे च मीधुनि। कादम्बरी परभृताभारतीसारिकासु च, वि कादम्बर दधिमरे शोधुमद्यप्रभेदयो । कादम्परी कोक्लिाया वाणीगारिकयोरपि, हे कानन-फानन विपिने गेहे परमेष्ठिमुखेऽपि च, मे , वि कानन तु ब्रह्माम्ये विपिने गेहे, हे फानीन-पानीन कन्यवाजाततनये व्यामकर्णयो, मे, वि वानीन वन्य- कामुते । वर्णे व्यामे, हे फान्त-कान्ता नार्या प्रियङ्गो स्त्री शोभने त्रिपु ना घवे । लोहे च चन्द्र- सूर्याय पर्यायान्त शिलामु च, मे कान्तो रम्ये प्रिये ग्राष्णि कान्ता प्रियङ्गयोपितो, - .

·मातारचामल - - - है वान्तोऽश्मनि गृहे चारौ कान्ता तु फलिनीस्त्रियो , वि कान्तस्तु प्रियरम्ययो, नि कान्तार--कान्तारोऽत्री महारण्ये विले दुर्गमवम॑नि । पुसि स्यादिक्षुभेदे च, मे कान्तारमुपसर्गादौ वने दुर्गमवर्त्मनि । इक्षुप्रभेदे कान्तार , वि कान्तार दुर्गवर्मनि । महारण्योपसर्गाद्यो काननेक्षुविशेषयो , हे महारण्ये दुर्गपथे कान्तार पुनपुसकम्, अ कान्तार कानन प्रोक्त कान्तार पाकशासन । इक्षुभेदश्च कान्तार कान्तारो दुर्भरोदर , अने दुर्गमार्गेऽपि कान्तारम्, ह कान्ति-कान्ति शोभेच्छयो स्त्रिया, मे कान्ति शोभाभिलापयो, वि कान्ति शोभाकामनयो , हे अथ कान्तिर्घतीच्छयो , नि v विभ्रम कापटिक-यापटिकोऽन्यमर्मज्ञे छात्र पुसि शठे निपु मे कापटिकोऽन्य- ममंजे छात्रे स्यात् कालदेशिनि, वि कापथ-यापथ कुत्मितपथे उशीरे क्लीवमिप्यते में फापोत-वापोतो रुचके नीव पोतोऽन्जनान्तरे, मे कापोतमञ्जने स्वा कपोताना च सहतो, वि काम-काम स्मरेच्छयो पुमान् । रेतस्यपि निकामे च काम्येऽपि स्यान- पुसकम्, मे काम स्मरेऽभिलापे च काम रेतोनिकामयो । अव्यय त्वभ्यनुज्ञायाम्, वि वाम वाढेऽनुमतिरेतसो । काम स्मरेच्छाकाम्येषु, हे इच्छामनोभवी कामो, परतोनिवामवाम्येषु काम पुसि स्मरेच्च्यो , वि सामकट-चामफूटस्तु वेश्याया प्रियविभ्रमयो पुमान्, मे मामबूटी वैश्याविभ्रमेप्टो, हे कामकूटस्तु वेश्याया प्रियविनमयोर्मत , वि फामगुण-प्रय वामगुणो रागे विपयाभोगयोरपि, मे कामगुण स्मृतो रागे विषयाभोगयोरपि, वि कामगुणो रतो। विषयाभोगयोश्चापि, हे पामचारिन्-नामचारी कामुरे स्पात् स्वच्च दक्लविड्यो , में कामचारी तु वमने स्वच्छन्दवलविङ्कयो, वि वामचारी विट्के स्वेच्छाचारिणि पामुके, है वामदयामदा वामधेनो स्त्री वामदातरि याच्यवत्, मे वामदा घेनुयाया म्यात् वाच्ययत् कामदोग्धरि, वि कामम्यामश्चानुमती स्मृतम् । प्रकाशे चाप्यमूपाया तयानुगमनेऽपि च, में पाममगूपानुगमे प्रयामऽनुमतावपि, है पाम प्रकामैनुमतावगूयानुगमापि प, वि मामल-गामा रोगभेदै वा ना ना मागन्तयो । यामु वाचावा, ·कामि कारक मे कामल कामुके रोगे मरुदेशवसन्तयो, वि फामल कामिरोगयो । मरु- देशेऽवतसे च, हे कामल कामुके मधौ, त्रि फामि-कामिर्ना कामुके रत्या स्त्री, मे कामि स्यात् कामुके रत्याम्, वि कामिन्–कामिनी भीरुवन्दयो । कामी तु कामुके चक्रवाके पारावतेऽपि च, मे कामिनी भीरुवन्दयो । कामी स्यात् कामुके चक्रवाके पारावतेऽपि च, वि कामी स्यात् कमने चक्रवाके पारावतेऽपि च, हे कामिनी स्त्रणचक्रौ च, त्रि वन्दायां- मपि कामिनी, अ कामुक-कामुक कमनेऽशोकपादपे चातिमुक्तके, मे , वि कामुकास्तु काम्य- शोकातिमुक्तका , हे काम्बोज-काम्बोजोऽश्वान्तरे सोमवल्के पुन्नागपादपे । काम्बोजी माप- पर्यां च वलक्षखदिरे स्त्रियाम्, मे काम्बोज पुनरश्वाना भेदे पुनागपादपे । वलक्षखदिरे चापि काम्बोजी मापपणिका, हे काम्बोजस्तुरगे सोमवल्के पुन्नाग- पादपे। काम्बोजी मापपर्णा च हिड्नुपर्पोमपि क्वचित्, वि फाय-काय कदैवते मूर्ती सद्दे लक्ष्यस्वभावयो । कायो मनुष्यतीर्थेऽपि, वि काय कदैवते मूर्ती सद्दे लक्ष्यस्वभावयो । काय मनुप्यतीर्थे च, हे काय कदैवते मूतों सङ्घ लक्ष्यस्वभावयो । मनुष्यतीर्थे काय स्यात् मे काय स्वभावे लक्ष्ये च सङ्के मतों कदैवते, नि शरीरोत्सेधयो काय , अने कायस्थ-यायस्थ परमात्मनि। नरजातिविशेपे ना हरितक्यान्तु योपिति, मे कायस्थोऽपि नृजाते स्यात प्रभेदे परमात्मनि । कायस्था तु हरितक्यामामलक्या च दर्शिता, वि कायस्थोऽक्षरजीवक । परमात्मा च कायस्था हरितक्यामलक्यपि, । फार-बारो वधे निश्चये च वलौ यत्ने यतावपि । तुपारशलेऽपि पुमान् स्त्रिया दूत्या प्रसेवके । सुवर्णकारिकाया च वन्धनागारवन्धयो , मे कारो वधे निश्चये च बलौ यत्ने यतावपि । कारस्तुपारशले च कारा दूत्या प्रसेवके । वन्धने बन्धनागारहेमकारिकयोरपि, वि कारो वलौ वधे यत्ने हिमाद्री निश्चये यतो। कारा वन्धनशालाया वन्धे दूत्या प्रसेवके । स्याद्धेमवारिकाया च, हे कारा पीडावन्धशाले, त्रि कारो व निश्चये च, अने कारक- कारिवा नटयोपिति । वृतौ विवरणश्लोके गिल्पयातनयोरपि । नपुसक तु कर्मादौ कारक कर्तरि विपु, मे वारस वर्तृकर्मादौ कारिवा पातना नटी। कृतिविवरणश्लोक्नापितादिक्कर्म च, हे कारिका नटयोपिति । वृनौ विवरणश्लोके यातनायाञ्च वारिका । नापितादिव शिल्पेऽपि, वि कारक तरि ·कारण-कापिण प्रोक्तः कर्मादावपि कारकम्, वि. कारिका यातनाकृत्योः, अ. व्याख्याश्लोकेऽपि कारिका, नि. कारण -कारणं करणे हेतुवधयोश्च नपुसकम् । स्त्री यातनायां, मे. कारणं करणे हेतुवधयोरपि कारणम् । कारणा यातनाया च, वि. कारणं पातने हेतौ करणे कारणा पुनः । यातना, हे. वधे हेतौ च कारणम्, त्रि. कारण्ड-कारण्डो मधुकोशासिकारण्डवदलाढके, वि. v करण्ड. कारन्धमिन्कारन्धमी कास्यकारे धातुवादरतेऽपि च, मे, वि. कारन्धमी धातुवादनिरते कांस्यकारिणि, हे. धातुवादरते कांस्यकारे कारन्धमी नरि, त्रि. फारवी-कारवी मधुरादीप्यत्वक्पत्रीकृष्णजीरके, मे, वि. कारवी कृष्णा जीरके । दीप्ये मधुरात्वपत्र्योः, हे कारि-कारि. स्त्रिया क्रियायां स्याद्वायलिङ्गस्तु शिल्पिनि, मे. कारिः क्रियायामाख्याता नापितादिकशिल्पिनि, वि. कारि शिल्पक्रियाऽपि च,हे. कार- कारुविश्वकर्मणि ना त्रिषु कारकशिल्पिनोः, मे. कारः कारक- शिल्पिनोः । विश्वकर्मणि शिल्पे च, वि. कारुस्तु कारके शिल्पे विश्वकर्मणि शिल्पिनि, हे. कारु: कारकशिल्पिनो, त्रि. कारुज-कारुज: शिल्पिना चित्रे वामलूरे गजाभके मे. कारुज: शिल्पिना चित्र कलभे नागकेशरे । स्वयजाततिले फेने वल्मीके गैरिकेपि च, वि. कारुजः कलभे फेने वल्मीके नागकेशरे। गैरिके शिल्पिना चित्रे स्वयजाततिलेऽपि . कार्पट-कार्पटो जतुकारिणो , मे., वि., हे. कार्मण-कार्मणं मन्वतन्त्रादियोजने कर्मठेऽपि च, मे. कार्मणं मन्त्रतन्त्रादियो- जने कर्मकारके, वि. कार्मण मन्त्रादिसाधने कर्मकारके, हे. फार्मुक-कामुक धनुपि स्यान् ना वेणौ कर्मक्षमेऽन्यवत्, मे. अथ कार्मुकः । वंशे कार्मुकमिवासे कर्मठे, है. कार्मुकं वंशधनुपो: कर्मशक्ते तु वाच्यवत्, वि. वेणी ना कार्मुकं चापे, त्रि. कार्य-कार्य हेतो प्रयोजने, मे, वि., है. कार्य युद्ध तथा कृत्ये, अने. कार्यपुट-स्यात् कार्यपुटः क्षपणोन्मत्तानर्यकरेषु च, मे. कार्यपुटोऽनयंकरे क्षपणोन्मत्तयोरपि, हे. कार्यपुटस्तु क्षपणोन्मत्तानर्थकरेष्वपि, विं. उन्मत्ते क्षपणे:- नर्थकरे कार्यपुटध्वनिः, हा. कापण-कापिणोऽस्त्री कापिके पणपोडशकेऽपि च, मे. कापणः पिके स्यात् पणपोडशकेऽपि च, वि. कापणः सुकाषिके। पणपोडशके, है.

·काल-कालिका काला काल--कालो मृत्यौ महाकाले समये यमकृष्णयोः । काला तु कृष्णविवृता- मजिष्ठानोलिकामु च । काली गौर्या क्षारकोटे कालिकामातृभेदयो, मे. कालो मृत्यौ महाकाले समये यमकृष्णयो । कृष्णत्रिवृति काला तु नीलीमञ्जिष्ठयो- रपि। काली गौर्या क्षारकीटे कालिकामातृभेदयोः। नवाम्बुवाहवृन्देऽपि परि- वादेऽपि च क्वचित्, वि. काल पुन. कृष्णवर्णे महाकालकृतान्तयोः । मरणानेहसो: कालिकाक्षारकीटयो । मातृभेदोमयोर्नव्यमेधौघपरिवादयोः । कृष्णा- त्रिवृन्नील्योजिङ्गयां, हे. कृतान्तानेहसोः काल., अ. काल स्यान्मृत्युकृष्णयोः, त्रि उत्सवे च प्रकोष्ठे च मुहर्ते नियमे तथा। कालशब्दो व्यवस्थाया समयेऽपि निगद्यते, अने. निमपादौ यमे वर्णे कालो मृत्यौ च कीर्त्यते । काला सङ्केतकाचारसिद्धान्त- समया स्मृता, ह कालकण्ठ-कालकण्ठश्च दात्यूहे कलविक च सजने । मयूरे पीतसारे च स्यात् खण्डपरशौ पुमान्, मे. कालकण्ठस्तु दात्यूहे कलविके च सजने। सिता- पाङ्गे हरे पीतसारके नीलकण्ठवत्, वि कालकण्ठनीलकण्ठौ पीतसारे महेश्यरे। दात्यूहे ग्रामचटके खजरीटे शिखावले, हे दात्यूहे कालकण्ठ स्यात् शिवपन्जनयो- रपि, त्रि. -कालजरो योगिचक्रमेलके भैरवे गिरी, मे, वि कालन्जरो भैरवायोर्योगिचक्रस्य मेलके, हे. कालपृष्ठ--कालपृष्ठं कर्णचापे पुसि कङ्कविहङ्गमे, मे. कालपृष्ठ भवेत् कर्णचापे कोदण्डमात्रके । कालपृष्ठस्तु सारङ्गविशेपे कङ्कपक्षिणि, वि काल- पृष्ठन्तु कोदण्डमात्रके कणंधन । कालपृष्ठो मृगभेदे कड़े, हे. कालस्कन्ध-कालस्वन्धस्तमाले स्यात् तिन्दुके जीवकद्रुमे, मे , वि. काल- स्कन्धस्तु तिन्दुके। तमाले जीवकद्रो च, कालानुसायं--कालानुसार्य गेलेये कालेये शिशपाद्रुमे, मे. वालानुमार्य कालेये शैलेये शिशपाद्रुमे, वि कालानुसार्य शैलेये कालेये जिंगपातरी, हे कालिङ्ग-कालिङ्गो भूमिक्र्कारौ दन्तावलभुजङ्गयोः । कालिङ्गी राज- कर्कट्याम्, मे., वि. कालिङ्गस्तु भुजङ्गमे । द्विरदे भूमिळरी कालिङ्गी गज- कर्कटी, हे कालिका-कालिका चण्डिकाभेदे कायॆवृश्चिकपत्रयो । अमदेयवस्तु मूल्ये धूसरीनवमेघयोः। पटोलशाखारोमालोमामीकाकीगिवामु च। मेघावली च, मे. कालिका योगिनीभिदि। स्वर्णादिदोपे मेघाल्या सुरागीर्योनर्वाम्बुदे । क्रमदेयवस्तुमूल्ये कापण्यवृश्चिकपत्रयोः। रोमाल्या घूमरीमाम्योः कार्यापटोल- कालजर .

·७७ वि कावृक कालेय-कासू शाखयो , हे कालिका योगिनीभेदे काप्ण्ये गौर्या घनावलौ। क्रमदेयवस्तुमूल्ये धूसरीनवमेघयो । पटोलशाखारोमालोमासीकाकोपु कालिका। तथा वृश्चिक- पनेऽपि, वि मेघजाले च कालिका, अ रोमावलीमेघमालाकरटीपु च कालिका, हा कृष्णत्वे च हिमान्याश्च गौरीकाल्योश्च कालिका, त्रि कालेय-कालेयो दैत्यभेदे स्यात् कालखण्डे नपुसकम् मे कालेयो दैत्यभेदे स्यात् कालेय कालखण्डके, वि कालेयस्तु दैत्य कालेय कुङ्कम यकृत्, है कावृक-कावृक कृकवाको स्यात् पीतमस्तककोकयो , मे, कुक्कुटे कोके पीतमुण्डे, हे कावेरो-कावेरी स्यात् सरिद्भदै पण्यनारीहरिद्रयो, मे, वि कावेरी तु हरिद्राया वेश्याया सरिदन्तरे, हे काव्य-काव्य ग्रन्ये पुमान् शुक्रे काव्या स्यात् पूतनाधियो , मे काव्य ग्रन्थे ग्रहे काव्य काव्या स्यात् पूतनाधियो , वि काव्य ग्रन्थे काव्य शुक्रे काव्या स्यात् पूतनाधियो, हे काव्य प्रवन्धे शुझे ना, त्रि काव्या तु पूतना शेया काव्य ग्रन्थ- निवन्धनम्, अने काश-काशी वाराणसीपुरे। न स्त्रिया तृणभेदे स्यात्, मे काशस्तृणे स्यात् क्षवथौ वाराणस्या तु काश्यपि, वि काशस्तृणे रोगभेदे, हे काश्मीर--काश्मीर कुखुमे प्रोक्त टङ्कपुष्करमूलयो , वि काश्मीर कुकु- मेऽपि स्यात् टङ्कपुष्करमूलयो , मे काश्मीर पीप्करे मूले टङ्ककुङ्कुमयोरपि, हे काश्मीरज (कश्मीरज)-काश्मीरज पुन । कुष्ठकुङ्कुमयो, क्लोवेऽति- विपायान्तु योपिति, में काश्मीरजारयाऽतिविपाकुप्ठकुङ्कुमपोप्करे, वि कश्मीरज कुप्ठे कुखुमे पौष्करेऽपि च । कश्मीरजाऽतिविपाया, है काश्यप-काश्यप उक्तो मुनिमृगयो दे च काश्यपी मायाम्, मे काश्यप स्यान्मुनो मानभेदे भूमौ तु वाश्यपी, वि वाश्यपो मुनिमीनयो । कास्यप्यूाम्, है काष्ठ-काष्ठा दाम्हरिद्राया कालमानप्रकर्पयो । स्थानमा दिशि च स्त्री दारूणि स्यान्नपुसकम्, मे काष्ठा दारुहरिद्राया कालमानप्रकर्पयो । स्याद् दिशि स्थानमाने च काप्ठमास्यातमिन्धने, वि काप्ठ दारुणि काप्ठा तु प्रकर्षे स्थानमानके। दिशि दारुहखिाया कालमानप्रभिद्यपि, हे काप्ठोत्कर्षे स्थिती दिशि, अ काष्ठा कालेऽपि, त्रि काष्ठा निशा कुप् काष्ठा काष्ठा प्रोक्ता वसुन्धरा काष्ठा कालविशेप स्यात् काप्ठ दारु निगद्यते, अने कासमद पटलेऽपि कासमर्द , हा कासू-वासूर्विकलवाचि स्यात् तथा शक्त्यायुधे स्त्रियाम्, मे यामू ·काहल-किम्पाक शक्त्यायुधे रुजि। बुद्धौ विकलवाचि स्यात्, हे कासूविकलवाचि स्यात् कासू शक्त्यायुधेपि च, वि फाहल-काहला वाद्यभाण्डस्य भेदे चाप्सरसा भिदि। काहली तु तरुण्या स्यात् काहलश्चरणायुधे । शब्दमात्रेऽपि पुलिङ्गस्तिषु शुप्के भृशे खले, मे काहल तु स्याद् भृशे चाव्यक्तवाचि च । शुष्क च वाद्यभेदे च काली तरुणस्त्रियाम्, हे काहली तु तरुण्या स्यात् काहल भृशशुप्कयो । वाद्यभाण्डविशेपे तु काहला काहल खले, वि किंशार–किशारा सस्यशूके विशिखे कङ्कपक्षिणि, मे किंशार सस्य- शूकेऽपि विशिखे कङ्कपक्षिणि, वि किंशारुर्धान्यशूके शरेऽपि च, हे किंशारु सस्यशूकेषु, अ किस्वित्-किस्वित् प्रश्न वितर्के च, वि किडिणी-किङ्किणी क्षुद्रघण्टिका, अने किञ्च-किञ्चारम्भे च साकल्ये, मे, किञ्च तु । साकल्यारम्भयो , हे किट्टाल-किट्टाल पुसि ताम्रस्य क्लसे लोहगूथके, मे किट्टालस्ताम्रकलशे किट्टालो लोहगूथके, वि किट्टालस्तु लोहगूथे ताम्रस्य कलशेऽपि च, हे किण-व्रणचिह्न घुणे किण , हा किण्व-किण्व वीजे च शीधुन । पापे, मे किण्व पापे सुरावीजे, वि, हे कितव-कितवस्तु पुमान् मत्ते वञ्चके कनकाह्वये, मे कितवो धूर्तवन्मत्ते वञ्चके कनकाह्वये, वि कितव कनकाह्वये। मत्ते च वञ्चके चापि, हे कितवी मत्तवञ्चको, त्रि किन्नु-किन्नु प्रश्नवितकयो , मे वि किम्---कि कुत्साया वितर्के च निपेधप्रश्नयोरपि, मे किं स्याद्वितर्के प्रश्ने च क्षेप निन्दाप्रकारयो , वि कि क्षेपनिन्दयो प्रश्न वितर्क है कि प्रश्नेऽपि च कुसायाम्, वि किम् प्रश्ने कुत्सितेऽपि च, हे किं पृच्छाया जुगुप्सने, अ किमु-विमु सम्भावनाया स्याद् विमर्श चापि दृश्यते, मे विमु सम्भावनाया स्याद् विमर्श च किमु स्मृतम्, वि किमु सम्भावनाया विमर्श, हे किमुत-किमुत प्रश्नवितर्कयो । विवल्पेऽतिशयेऽपि स्यात्, मे विमुताति- शये प्रश्ने विकल्पे च प्रयुज्यते, वि किमुत प्रश्नवादयो । विकल्लेऽतिशये चापि, किम्पाकः-विम्पाको महाकालफलाशयो , मे बिम्पाको वृक्षभिद्यते, हे किम्पाक फलमूर्खयो,वि ·. किम्पुरुष-कीचक किम्पुरुष-अथ किम्पुरुषो लोकभेदक्निरयो पुमान् मे किम्पुरुप किमरे स्यात् लोकभेदेऽपि, वि किम्पुरुषस्तु किनरे लोकभिद्यपि, हे किरात-किरातो म्लेच्छभेदे स्याद् भूनिम्वेऽल्पतनावपि । स्त्रिया चामर- धारिण्या कुट्टिनीदुर्गयोरपि, मे स्यात् किरातस्तु भूनिम्बे म्लेच्छे चाल्पतनावपि । मन्दाकिन्या किराती स्यात् कुट्टन्यामपि दृश्यते, वि किरात स्यादल्पतनो भूनिम्ब- म्लेच्छयोरपि । किराती कुट्टनी गङ्गा, हे किरातो म्लेच्छभूनिम्बो, नि किरि-किरि शूकरलोहयो , अने किर्मो-किर्मी पलाशे शालाया हेमपुत्र्याञ्च योपिति, मे किर्मी पलाशे शालाया लोहपुत्र्यामुदीरिता, वि किर्मोर-किर्मारो नागरङ्गे च कवुरे राक्षसान्तरे, मे किर्मी क्वुरे दैत्य- राक्षसान्तरयोरपि, वि किर्मीर शवले दैत्ये, हे किल-क्लिशब्दस्तु वार्ताया सम्भाव्यानुशयार्ययो , मे किलराब्दस्तु वार्ताया सम्भाव्यानुशयार्थयो, वि वार्तासम्भाव्ययो किल, ह वार्तायामरुचौ किल, त्रि वार्तासम्भाव्ययो किल, प्र किल्विष-किल्विप पापरोगयो । अपराधेऽपि, मे किल्विप वृजिने रोगोऽप्य- पराधेऽपि पिल्विपम्, वि किल्विप पापे रोगेऽपराधे च, है अपराधेऽपि किल्विपम्, किशोर-अथ विशोरोऽश्वस्य शावके । तलपण्यों पयो च स्यात् तरुणावस्य- सूर्ययो , मे किशोरस्तरुणावस्थे हयशावकसूर्ययो । तलपण्यो, वि किशोरो हयशावके सूर्ये यूनि, हे विष्कु-विष्णुद्धयोवितस्तो च प्रकोप्ठेऽपि च, मे किप्कु प्रकोप्ठे हस्ते च वितस्तो कुत्सितेऽपि च, हे विष्कुहस्ते वितस्तो च, अ विकुक्तिम्तो हस्ते च प्रपोप्ठे युमितेऽपि च, वि विप्यु प्रकोष्ठेऽपि, त्रि किकुपर्वन-विप्पुपर्वा पुमानिक्षी वेषो पोटगलेऽपि च, मे विष्कुपर्वा भवेद् वेणाविक्षौ पोटगलेऽपि च, वि विषुपर्वा स्यादिक्षुत्वचिसारयो , हे फोकट-पीवट वृपणे नि स्वे विषु पुभूम्नि नोवृति, में पोस्ट कृपणे नि स्वे देशभेदे तुरङ्गमे, हे योपटस्तुरगे नि स्वे देशभेदे मितम्पचे, वि कोक्स पोरस मिजातो म्यात् पुगि कुल्ये नपुसमम्, में कोक्स ऋमि- जातो स्यादस्य्नि पीपरामिप्यते, वि कोरसस्तु प्रिमो पोरममम्पनि, हे पोक्सो वानरो भिक्षु बोनिन चास्थि मोरसम्, प्रने बोचर-नीचरो दैत्यभिदातहतमस्वनवायो, मे योचो देन्यभेदै स्यात् ·to कीटव-कुक्कुट कीचक , शुप्क्वशे द्रुमान्तरे, वि कीचको ध्वनिमद्वशे दैत्यभेदे द्रुमान्तरे, हे वशे दैत्ये च नि कोटक-कीटक किमिजातो ना निष्ठुरे पुनरन्यवत्, मे कोटक कृमिभेदे सान्निष्ठुरे कोटकोऽन्यवत्, वि कोटको निष्ठुरे कृमी, हे कोनाश--कीनाश कर्पक्षुद्रोपाशुपातिपु वाच्यवत् । यमे ना, मे वीनाश कर्पके क्षुद्रे कृतान्तोपाशुधातिनो , वि कीनाश क्षुद्रयमय कर्पकोपाशुघातिनो , हे कृतान्ते पुसि वीनाश क्षुद्रकर्पकयोस्त्रिपु, ष कीनाशश्च कपर्द स्यात् कीनागौ यमवर्षको, अने कोर--भीर शुके पुभूम्नि नीवृति, मे कीरो जनपदे शुने, वि कीर शुके जनपदे, हे कश्मीरप्रशुकौ कीरौ, अने कीर्ण--कीर्ण दत्ते च विक्षिप्ते हिसितेऽप्यभिधेयवत् मे कीर्ण छन्ने परिक्षिप्ते हिसिते कीर्णमिप्यते, वि कीर्ण क्षिप्ते हते च्छन्ने हे कोति--कीर्ति प्रसादयशसोर्योपित, मे कीर्ति प्रसादयशसोविस्तारे वर्दमेऽपि च, वि कीतिर्यशसि विस्तार प्रसादे कर्दमेऽपि च, हे कील-कीलो लेशे द्वयो शस्त्रज्वालाक्फोणिशवपु, मे कोला कफोणि- निर्घाते शको ज्वाले तु कीलवत् वि कोलोऽग्नितेजसि । कफोणिस्तम्भयो शङ्को कीला रतहतापि, हे शङ्कावपि द्वयो कील , अ क्फोणिघाते ज्वाले च कीलावत् कील इप्यते, त्रि कोलाल-कीलाल रुधिरे तोये, मे, हे शोणितऽम्भसि कीलालम्, अ क्षीरे पुप्परसे तोये मद्ये मण्डे घृतेऽसृजि । सप्तस्वर्थेषु पीलाल प्रवदन्ति मनीपिण, अने कीलाल रुघिरे जले, ह , वि कोश-कीशो दिगम्बरे क्पो, मे वीशो दिगम्बरे प्रोक्त कोश शाखा- मृगेऽपि च, वि कीश कपो दिगम्बरे, हे दिगम्बरे कपो कीश , नि कु-- पापे चेपदर्थे च कुत्साया च निवारणे, मे , वि कु पापीयसि कुत्साया- मीपदर्थे निवारणे, हे पापकुत्सेपदर्थे कु, अ कुकूल-कुकूल गर्ल्डसकोणे श्वभ्रे ना तु तुपानले, मे कुकूल शद्धसङ्कीर्ण श्वभ्रे चापि तुपानले। कुकूल स्यात्, वि कुकूलन्तु तुपानले । गङ्खमयुक्तगर्ते च, हे कुकूल शकुभि कीर्णे स्वभ्रे ना तु तुपानले, अ कुकूल शड्डगर्तेऽपि तुपाग्नौ च निगद्यते, हे कुक्कुट-बुक्कुटयनृतचर्याया पुसि स्यात् चरणायुधे । निपादशूद्रयो पुरे तृणोल्लायाञ्च कुक्कुभे, मे कुक्कुट कुक्कुभे ताम्रचूडे वह्निवणेऽपि - ·कुक्कुर-कुटिल निपादशूद्रयो पुने, हे कुक्कुटस्ताम्रचूडे स्यात् कुक्कुभेऽग्निकणेऽपि च । निपाद- शूद्रयो पुत्रे तालमध्ये तु कुक्कुटी, वि कुक्कुर-कुक्कुर सारमेये ना ग्रन्यिपणे नपुसकम्, मे कुक्कुरो वायुच्छे स्याद् ग्रन्थिपणेऽपि कुक्कुरम्, वि कुक्कुर ग्रन्थिपर्णके । कुक्कुर श्वा, हे कुचन्दन-कुचन्दनञ्च पनाङ्गे द्रुभेदे रक्तचन्दने, मे, वि कुचन्दन वृक्षभेदे पयाङ्गे रक्तचन्दने, हे कुचेल-कुचेला विद्धका स्त्री वाच्यवत् तु कुवाससि, मे कुचेला विद्धका स्यात् कुचेलस्तु कुवाससि, वि कुचेल स्यात् कुवाससि। कुचेला विद्धयाँ कुज-कुजा कात्यायनीदेव्या कुजो नरकभौमयो , मे कुज स्यानरकारयो, वि कुजो द्रुमे । पारे नरक्दैत्ये च, हे कुज-युजोऽस्त्रिया निकुञ्जऽपि हनौ दन्तेऽपि हस्तिनाम्, में पुजो निकुञ्जऽपि हनौ दन्ते च दन्तिनाम्, वि कुञ्जो हनी दन्तिदन्ते निकुञ्ज च, हे कुञ्जो दन्तेऽपि न स्त्रियाम्, अ हनौ कुञ्ज, ह कुञ्जर-कुञ्जरोऽनेकपे केशे स्त्री घातक्याच पाटली, मे युजरोऽनेकपे केशे धातक्यामपि कुञ्जरा, वि कुञ्जरोऽनेकपे कशे कुञ्जरा धातकीद्रुमे । पाटलाया, हे फुट-घुट कोटे पुमान् स्त्री घटे स्त्रोपुसयोहे । कुटी म्यात् कुम्भदास्या च सुराया चित्रगुच्छके, मे कुट कोटे शिलापुट्टै गेहे घटे कुटी मुरा । चित्रगुच्छ चुम्भदासी, हे कुट कोटे पटे गेहे गिलावुट्टयपूरुषे । स्यात् कुटी कुम्भदास्या च मुराया चित्रगुच्छो, वि कुम्भे कुटो ना भवने द्वयो , नि कुटज-बुटजो वृक्षभेदै स्याद् अगस्त्यद्रोणयोरपि, मे, वि कुटजोऽगस्त्ये द्रुभेदे द्रोणे, है कुटनट-युटनटन्तु संवर्तीमुस्तके पुसि शोणके, में कुटनटस्तु श्योनाने पवर्तीमुस्ताऽपि च, वि अय युटनट । गोणय पंचर्तीमुम्ते, है पुटप-गुटपो मानभेदे स्यात् कुटपो निप्पुटे मुनी, वि युटपो मुनो। निप्युटे मानभेदे च, हे पुटार-गुटार मंथुने विद्यात् युटार येवरेऽपि च, वि युटार येवले ने, पुटिलटिना गरगाया स्त्री भुग्ने तु वायनिगर, में पुटिन याच्य- यद्ने गुटिला सरिदन्तरे, वि पुटिन भगुरे पुटिना नदी, है ·८२ - कुठारु कुतस् कुठार--कुठारुर्ना द्रुमे कीशे, मे कुठारु पादपे कोशे, वि कुठारु कीशयो , हे कुड्मल-कुड्मलो मुकुले पुसि न द्वयोर्नरकान्तरे, मे कुड्य-कुड्य भित्तौ विलेपने, वि, मे कुणप-कुणपी पुन । विट्सारिकाया कुणप पूतिगन्धौ शवेऽपि च, मे, वि कुणप पूतिगन्धिनि । शवे, हे विट्सार्या स्त्री कुणप शवे, नि कुणि--युणिस्तुन्नकवृक्षे ना कुकरे त्वभिधेयवत्, मे कुणिस्तुन्नकवृक्षेऽपि कुणि स्यात् कुकरेऽन्यवत्, वि कुणि कुकरवृक्षयो , है कुण्ठ-कुण्ठोऽकर्मण्यमूर्खयो , मे , वि कुण्ठोऽकर्मण्ये मूर्खे च, हे कुण्ड---कुण्डमग्न्यालये मानभेदे देवजलाशये। कुण्डी कमण्डलौ जारात् पतिवत्नीसुते पुमान् । पिठरे तु न ना, मे कुण्ड देवजलाधारे पिठरेऽथ कमण्डलो। कुण्डी कुण्ड स्मृतो जारात् पतिवत्नीसुतेऽपि च, वि कुण्डो जाराज्जीवत्पते सुत । कुण्डी कमण्डलौ देवतोयाशये स्थाल्याम ह कुण्ड खातोखयोर्जारजे ना। कुण्डी कमण्डलो, त्रि कुण्डकीट-कुण्डकोटस्तु चार्वाकवचनाभिजपूरुपै। पतितब्राह्मणीपुषदासी- कामुकयोरपि मे कुण्डकीटस्तु जारत । विप्रीपुरे दासीपतो चार्वाकेऽतिविशारदे, हे कुण्डकीटस्तु चार्वाकवचनाभिज्ञपूरपे। जारजब्राह्मणीपुनदासीकामुक्योरपि, वि पुश्चले कुण्डकीट स्याज्जाराच्च ब्राह्मणीमुते, त्रि कुण्डल-कुण्डल कर्णभूपाया पाशेऽपि वलयेऽपि च । वाञ्चनद्रुगुडूच्यो स्त्री, मे कुण्डल वलये पाशे कुण्डल वर्णभूषणे। गुडूच्या काञ्चनद्रौ च कुण्डनी समुदीरिता, वि कुण्डल वलये पाशे ताटवे कुण्डली पुन । काञ्चनद्रौ गुडूच्या च, हे कुण्डल मण्डल ज्ञेय कुण्डल कर्णभूपणम्, अने कुण्डलिन्-कुण्डली वरुणे केकिभोगिनोश्च सकुण्डले, मे, वि कुण्डली वरुणे सर्प मयूरे कुण्डलान्विते, हे कुतप-कुतपोऽस्त्रिया दौहित्रे वाद्ये च्छागलवम्बले । कुशे दिनम्याप्टमाये ना सूर्ये, मे कुतप स्यात् कुशे वाद्ये तपने च्छागकम्बले। कुतपो भागिनेये म्याद् अष्टमाशे दिनस्य च, वि कुतपस्तु छागकम्बलदर्भयो । वैश्वानरे दिनारे द्विजन्मन्यतिथौ गवि। भागिनेयेऽप्टमाशेऽह्नो वाद्ये, हे (कुतपो मृगरोमोत्यपट चाह्नोऽप्टमेऽशवे, अ) घान्येऽङ्कगेऽप्टमागेऽह्न वुनपन्छागवम्बने, नि युगे काले तिले च्छागे कम्बले सलिलेऽम्बरे । दौहित्रे खडगपात्रेग्नो बुतपाय्या प्रवर्तन, अने कुतपो दर्भेपराह्ने च, ह कुतस्कुत प्रश्ने पञ्चम्ययें च निह्नये, वि ·कुतूहल-कुमुद् कुतूहल-कुतूहल कौतुके स्यात् प्रशस्तेऽपि च दृश्यते, मे कुतूहल कोतुके स्यात् प्रशस्तेऽपि कुतूहलम्, वि कुतूहल शस्तेऽद्भुते, हे कुथ कुथ स्त्रीपुसयोर्वर्णकम्बले पुसि वहिपि, मे कुथ प्रवेणिकुशयो, वि कुथ स्यादास्तरणदर्भयो, हे कुथ कम्बलहिलो, त्रि कुथा कन्या समाख्याता कुथ स्यात् करिकम्बल । कुय कुश कुथ कीट प्रात स्नायो द्विज . कुथ, अने कुद्दाल-कुद्दाल स्यात् पुमान् भूमिदारणे युगपत्रके, मे कुद्दालो युगपत्रे स्यात् कुद्दालो भूमिदारणे, वि कुद्दालो भूमिदारणे । युगपत्रे, हे कुनटी-कुनटी मन शिलाया नैपाल्यामपि योपिति, मे कुन्त-कुन्तो गवेधुकाया स्यात् । प्रासायुधे च कुन्ती गुग्गुलुपृथयोश्च शल्लक्याम्, मे कुन्त प्रासे चण्डभावे क्षुद्रजन्तौ गवेधुके । कुन्ती पाण्डुप्रियायाञ्च शल्लक्या गुग्गुलद्रुमे, वि कुन्तल-कुन्तलश्चपके वाले यवे पुम्नि नीवृति, मे कुन्तल स्याद् यवे देशे केशलागलयोरपि, वि कुन्तलो हलकेशयो । कुन्तला स्युर्जनपदे, है देशे केशे च कुन्तल , त्रि कुन्तलो देशपर्याय कुन्तल केशवाचक । कुन्तल सूत्रधारश्च कुन्तहस्तोऽपि कुन्तल , अने कुन्तान-कुन्तान काचभाजने । गोलके च, वि कुन्त्या--कुन्त्या मि समाख्याता कुन्त्या कुन्तकदम्बकम्, अने कुन्द-कुन्दो माध्येऽस्त्री मुकुन्दभ्रमिनिध्यन्तरेषु ना, मे कुन्दश्चकभ्रमौ माध्ये निधिभेदे मुरद्विपि, वि कुन्दोऽच्युते निधौ। चक्रभ्रमौ च माध्ये च, हे पुप्पे क्लोव भ्रमौ कुन्द , नि कुमार-कुमार स्यात् शुके स्कन्दे युवराजेश्ववारके । वालके वरुणद्री ना न द्वयोर्जात्यकाञ्चने । कुमारी शैलतनयानवमाल्योर्नदीभिदि । सहाऽपराजिता- कन्याजम्बुद्वीपेषु च स्त्रियाम्, मे कुमारो वालके स्कन्दे युवराजेश्ववारके । शुके च वरुणद्रौ च कुमार जात्यकाञ्चने । कुमारी रामतरणीनवमाल्योर्नदोभिदि । कन्याऽपराजितागौरीजम्बुद्वीपेषु च स्मृता, वि कुमारोऽश्वानुचारके। युवराजे शिशौ स्कन्दे शुके वरुणपादपे। कुमार जात्यक्नके कुमारीत्वपराजिता । नदो- भिद्रामतरणी कन्यका नवमाल्युमा । जम्बुद्वीपविभागश्च, हे जम्बुद्वीपसहाक्न्या कुमार्योऽथाश्ववारके । वालके कार्तिकेय च कुमारो भर्तृदारवे, त्रि कुमुद्-युमुत् त्रिपु स्यात् कृपणे करवे तु नपुसकम्, मे स्यात् कुमुत् कृपणेऽन्यवत् । कुमुदेऽपि कुमुत् प्रोक्त, वि ·कुमुद-कुरुण्ट कुमुद-कुमुदं करवे रक्तपद्ये स्त्री कुम्भिकोषधौ। गम्भार्यां पुसि दिडनाग- नागशाखामृगान्तरे, मे. कुमुदं करवे रक्तपङ्कजे कुमुदः कपौ। दैत्यान्तरे च दिडनागनागयोरपि कीर्तितः । कुमुदा कुम्भीगम्भार्यो', वि. कुमुदः कपौ। दिड- नागनागयोर्दैत्यविशेषे च सितोत्पले। कुमुदा कुम्भीगम्भार्योः, है. स्त्री गम्भार्या क्लीवमजे दिडनागे कुमुद. कपौ, त्रि. कुमुद्वत्-कुमुद्वान् कुमुदप्राये देशे स्याद्वांच्यलिङ्गक । कुमुद्वती कुमुदिन्या कुशपल्या च योषिति, मे. कुमुद्वती करविण्या दयिताया कुशस्य च, है. कुमुद्वती कुमुदिन्यां कुशपत्न्या कुमुद्वती, वि. कुम्भ-कुम्भो राश्यन्तरे हस्तिमूर्द्धाशे राक्षसान्तरे। कामुके वारनार्याञ्च- पटे क्लीवन्तु गुग्गुलौ। स्त्रियामुखाकटफलयो पृश्निकायाञ्च पाटलो, मे. कुम्भः स्यात् कुम्भकर्णस्य सुते वेश्यापतौ घटे। राशिभेदे द्विपाङ्गे च कुम्भ त्रिवृति गुग्गुले। कुम्भी तु पाटलावारिपर्णीपिठरकट्फले, वि. कुम्भो वेश्यापतौ घटे । द्विपाङ्गे राक्षसे राशौ कुम्भ त्रिवृति गुग्गुलौ। कुम्भ्युखाया पाटलाया वारिपा च कट्फले, हे कुम्भी घटेभमूर्द्धाशो, अ कुम्भो वारस्त्रिया कान्ते रक्षोराशि- प्रभेदयोः, नि कुम्भकार-कुम्भकारी कुलत्थ्याञ्च पुलिङ्गो घटकारके, मे. कुम्भकारी कुलाल्यां स्यात् कुम्भकार कुलालके, वि. कुम्भकार कुलालेऽही कुम्भकारी कुलत्यिका, हे. कुम्भयोनि-कुम्भयोनिरगस्त्ये स्याद् वशिष्ठद्रोणयो पुमान्, मे. कुम्भयोनि- रगस्त्ये स्याद् अर्जुनस्य गुरावपि, वि. कुम्भयोनिर्दोणेऽगस्तौ, हे. कुम्भिल-कुम्भिल: शालमीने च चौरे इलोकार्यचौरयोः, मे. कुम्भिल. श्यालके चौरे श्लोकच्छायाहरे झपे, वि. कुम्भिलश्चौरशालयोः । इलोकच्छायाहरे श्याले, हे. कुम्भीनस-कुम्भीनसः रस स्त्रिया लवणमातरि, मे. कुम्भीनमो विष- ज्वालाकुलदृष्टिभुजङ्गमे। कुम्भीनसी जनन्यां च लवणास्यस्य रक्षसः, वि. कुम्भीनसस्त्वही कुम्भीनसी लवणमातरि, है. कुरण्ट- कुरण्टक, कुरवक v. कुरुण्ट, कुरण्टक, कुरवक. कुरु-कुरुनृपान्तरे भक्त पुमान् पुभूम्नि नीवृति, मे. कुरुः श्रीकण्ठजाङ्गले । प्रोदने नृपभेदे च, वि. कुरु स्यादोदने भूपभेदे श्रीकण्ठनागले, हे कुरुष्ट-कुरुण्टी दारुपुश्या ना झिण्टघम्लानप्रभेदयो., मे. कुरप्टो झिप्टिवा- भेदे कुरुण्टी दारुपुत्रिवा, हे. कुरण्टी दारपुत्र्या च कुरण्टो झिष्टिवान्तरे, वि.

·कुरुपटक-कुल्माष कुरुण्टक--कुरुण्टक: पीतपुष्पाऽम्लानझिण्टिकयोः पुमान् मे. कुरुवक-कुरुवकः शोणाऽम्लानझिण्टिप्रभेदयो, मे. स्मृत. कुरवकः शोगाऽम्लानझिण्टीप्रभेदयोः, वि. कुरवक' शोणाऽम्लानाऽरुणा पीता च झिण्टिका, कुरुविन्द-कुरुविन्दं रलभेदे मुस्ताकुल्माषयो पुमान्, मे. कुरुविन्दस्तु मुस्तायां कुल्माषव्रीहिभेदयोः। हिङ्गुले पद्मरागे स्यान् मुकुरे च समीरित , वि. कुरुविन्दः पद्मरागे मुकुरीहिभेदयोः । कुल्मापे हिङ्गले मुस्ते, हे. कुर्वत-कुर्वन् कर्मकरे भृत्ये, वि. कुर्वाण--कुर्वाणो भृत्यकारकयोस्त्रिषु, मे. कुर्वाणो भृत्यकारकयोरपि, वि कुल-कुल जनपदे गोत्रे सजातीयगणेष्वपि । भवने च तनौ क्लीव कण्ट- कायौं पधौ कुली, मे. कुल जनपदे गृहे। सजातीयगणे गोत्रे देहेऽपि कथित कुलम्, वि. कुलं कुल्यगणे देहे जनपदेऽन्वयेऽपि च, हे कुल गोत्रे गणे देहे, त्रि कुल सङ्घ कुलं गोमं शरीरं कुलमुच्यते, अने. कुलक-कुलकन्तु पटोले स्यात् सम्वद्धश्लोकसहतौ। पुसि वल्मीककाकेन्दु- कुलश्रेष्ठेषु कथ्यते, मे. कुलक पञ्चादिश्लोकसमन्वये पटोलके। कुलक' कुल- प्रधाने वल्मीके काकतिन्दुके, हे. कुलकन्तु पटोले स्यात् श्लोकसम्बद्धगुच्छके । कुलक. स्यात् कुलश्रेष्ठे वल्मीके काकतिन्दुके, वि. अथ स्यात् कुलकं श्लोककार्थ- पटोलयोः। कुलको नाकुकाकेन्दू, त्रि. कुलाय-कुलायस्तु पुमान् स्थानमाने स्यात् पक्षिवासके, मे. कुलायः पक्षिनिलयस्थानयोर्नीडवन्मत., वि. कुलायः पक्षिणा स्थानगेहयो., हे कुलायः स्थाननीडयो., त्रि. कुलाल-कुलालः कुवकुभे कुम्भकारेऽस्त्री त्वञ्जनान्तरे, मे. कुलालः कुम्भकारे स्यात् कुक्कुभे कौशिकेऽपि च, वि कुलालो घूकपक्षिणि। कुक्कुभे कुम्भकारे च, हे. कुलिक कुलिको नागभेदे स्याद् द्रुभेदे कुलसत्तमे, मे., वि. कुलिकस्तु कुलश्रेष्ठे द्रुमनागविशेषयो, कुलिश-कुलिशो न स्त्री दम्भोलो ना झपान्तरे, मे. कुलिशो मत्स्यभेदे स्याद् दम्भौलो कुलिश स्मृतम्, वि. कुलिशो मत्स्यभित्पव्यो., हे. कुल्माषकुल्मापं काजिके यावके पुमान्, मे. कुल्मापो यावके प्रोक्तः कुल्मापं काजिकेऽपि च, वि. कुल्मापं स्यात्तु काजिके। कुल्मापोऽर्द्धस्विन- धान्ये, हे. कुल्माएं काञ्जिके यावके स्यात्, त्रि.

·वि कुवल - कुल्य-कुष्माण्ड कुल्य--कुल्य स्यात् कीकसेऽप्यप्टद्रोणीशूमिपेषु च । कुल्या पय प्रणाल्या च नद्या जीवन्तिकौषधौ। कुलोद्भवे कुलहिते त्रिषु मान्ये पुन पुमान्, मे कुल्य कुलोद्भवेमात्ये कुलस्यातिहितेऽपि च । कुल्य स्यात् कीकसेऽप्यप्टद्रोणीशामिपेषु च। पय प्रणालीसरितो कुल्या जीवन्तिकौपधौ, वि कुल्य तु कुलजेऽस्थिनि । सूर्यामिपाष्टद्रोणीषु कुल्या सरिति सारणी, हे कुल्या कुलस्त्रियामपि ह कुवल-कुवल चोत्पले मुक्ताफलेऽपि वदरीफले, मे, बदरीफले। मुक्ताफलोत्पलयोश्च, हे कुबले बदरोत्पले, नि कुवेर--कुवेर स्यात् पुसि नन्दीवृक्षे पुण्यजनेश्वरे, मे कुवेरस्तु नन्दीवृक्षे धनाधिपे, वि कुवेरस्तु धनदे नन्दीपादपे, हे कुवेरस्तु नन्दीवृक्षकपिङ्गयो , त्रि कुब्ज-कुब्जो वृक्षप्रभेदे ना न्युब्जे स्याद् वाच्यलिङ्गक , मे कुब्जो न्युज- द्रुभेदयो , है अथ कुब्जोऽपि न्युब्जे स्यात् पादपान्तरे वि कुब्जो न्युब्जे द्रुमान्तरे, नि कुश---कुशो रामसुते दर्भे योको द्वीपे कुश जले। कुशी फालेऽपि वल्गाया कुशा पापिष्ठमत्तयो । कुदो वाच्यवदाख्यात , वि कुशो रामसुते दर्भ पापिप्ठे योक्नमत्तयो । कुशी लोहविकारे स्यात् कुशा वल्गा कुश जले, हे कुशमप्सु च, अ कुशी फाले कुशा रज्ज्वा त्रिपु पापिष्ठमत्तयो । योफाराममुतद्वीपे ना दर्भेऽस्त्री कुश जले, मे कुशल-कुशल शिक्षिते निपु। क्षेमे च सुकृते चापि पर्याप्तौ च नपुसकम्, मे कुशल शिक्षित क्षेमपर्याप्तिसुदृतेषु च। कुशल, वि कुशल क्षेमपुण्ययो । पर्याप्ती दुशलो विने, हे पर्याप्तिक्षेमपुण्येषु कुशल शिक्षिते त्रिपु, अ पर्याप्ती शिक्षिते पुण्ये क्षेमे च कुशलध्वनि , अने कुशिक-युशिको मुनिसर्जयो , मे कुशिको मुनिभेदे स्यात् फाले सर्जे विभीतके, हे कुशिर स्यान्मुनी तैलगेषे सर्जाक्षवृक्षयो, वि कुशिको मुनो। शाले, त्रि कुशीलव-शीलवस्तु वाल्मीको नटयाचश्योरपि, मे, वि कुशीलवस्तु चारणे। प्राचेतसे याचऽपि, हे कुपानुपाकु कपिवहर ना परोत्तापिनि त्रिषु, मे कुपाकुमटे भानो परोतापिनि पावके, वि कुष्ठ-युष्ठ रोगे पुष्वरेस्त्री, मे कुष्ठो रोगे मुगन्धे च, वि कुष्ठ भेषज- रोगयो, हे कुष्ठ रोगोषधोभिदो , त्रि कुष्माण्ड-कुप्माण्ड्युमाया स्त्री पुमि करौि च गणान्तरे। भ्रूणान्नर, ·८७ कुसीद कूपक मे कूष्माण्डो गणभेदे स्याद् भ्रूणे करुिकेऽपि च। कूष्माण्डी चौषधीगौर्यो , वि कूष्माण्डौ गणकर्कारू कूष्माण्ड्यावम्विकोषधी, हे कूष्माण्डौ फलभिद्गणी, त्रि कुसीद--कुसीद जीवने वृद्धया क्लीव त्रिषु कुसीदके, मे कुसीद जीवने वृद्धया कुसीदके, वि कुसीद वृद्धिजीवने । वृद्धयाजीवे, हे कुसुम-कुसुम स्त्रीरजोनेत्ररोगयो फलपुष्पयो , मे , हे कुसुम पुष्पफलयो स्त्रीरजोनेत्ररोगयो , वि कुसुम स्त्रीरज पुष्पम्, त्रि कुसुम पुप्पमित्याहु कुसुम रज उच्यते, अने कुसुम्भ-कुसुम्भ हेमनि महारजने ना कमण्डलो, मे कुसुम्भो हेमनि महारजने च कमण्डलो, वि कुसुम्भ तु शातकुम्भे स्यात लढाया कमण्डलो, हे स्यान् महारजने क्लीव कुसुम्भ करके पुमान्, अ कुस्थान--कुस्थान समरे मत्स्ये, अने कुहन-कुहन मृत्तिकाभाण्डविशेषे काचभाजने। कुहना दम्भचर्यायामीपोलो कुहन निषु, मे कुहना दम्भचर्यायामोर्पालौ कुहन पुन , वि कुहनो मूषिके सर्प कुहना दम्भकर्मणि, हे कुहर--कुहर गह्वरे छिद्रे क्लीव नागान्तरे पुमान्, में कुहर कोटरे छिद्र- नागराजविशेषयो , वि कुहर गह्वरे च्छिद्रे, हे कुहरित-भवेत् कुहरित क्लीव पिकालापे रतध्वनौ, मे कुहरित पिकालापे रटिते रतनिस्वने, वि कुहरितन्तु रटिते पिकालापे रतस्वने, हे कुहू कुहू स्त्री कोकिलालापनप्टेन्दुकलदर्शयो , में कुहू स्यात् कोक्लिा- रावनप्टेन्दुकलदर्शयो, वि कुहूर्नप्टेन्दुदरों स्यात् क्वणिते कोकिलस्य च, हे कूट-कूटोऽस्त्री निश्चले राशौ लोहमुद्गरदम्भयो । मायाद्रिशृङ्गयोस्तुच्छे सीरावयवयन्त्रयो । अनृते च, मे कूट पूरयन्त्रयो । मायादम्भाद्रिशृङ्गेषु सीराङ्गेऽनृततुच्छयो । निश्चलेऽयोधने राशी, हे कूट यन्नेऽनृते राशौ निश्चले लोहमुद्गरे। मायाद्रिशृङ्गयोस्तुच्छे सीरावयवदम्भयो । पुरद्वारे च शसन्ति, वि मायानिश्चलयन्त्रेषु कतवानृतराशिषु । अयोधने शैलशृङ्गे सीराङ्गे कूटमस्त्रियाम्, , , प्र फूटपाकल-पितज्वरे कुलालस्य पवने कूटपाकल , हा कूप-कूप कूपर मृन्माने गर्नान्युगुणवृक्षके, मे कूप कूपकगन्धुिमन्मान- गुणवृक्षके, वि कूपो गर्तेऽन्धौ गुणवृक्षके। मृन्माने कूपके, हे गुणवृक्षेऽपि कूप , त्रि कूपक-कूपको गुणवृक्ष स्यात् तैलपात्रे कुकुन्दरे । उदपानेऽच्युताया च ·" कृमिशेले कूर्च-कृति कूपिकाऽम्भोगतोपले, मे., वि. कूपको गुणवृक्षे स्यात् तैलपात्रे कुकुन्दरे, हे. गुण- वृक्षेऽपि कूपकः, त्रि. कूर्च-~-कूर्चमस्त्री भ्रुवोर्मध्ये कठिनश्मश्रुकतवे, मे. कूर्चा विकत्थने । श्मश्रुणि दम्भे भ्रूमध्ये, हे. कूर्ची विकत्थने मध्ये भ्रुवोः श्मश्रुणि कतवे, वि. कूर्चमस्त्री ध्रुवोर्मध्ये श्मश्रुकंतवयोरपि, त्रि. कूचिका-कूचिका सूचिकायां च तूलिकायाञ्च कुड्मले । कपाटोद्भेदके क्षीरविकृतावपि योपिति, मे कूचिका क्षीरविकृतौ कुञ्चिकायाञ्च कुड्मले। आलेख्यकूचिकासूच्यो , है. कूचिका सूचिकायाञ्च तूलिकायाञ्च कुड्मले। कपाटा- कुशके क्षीरविकृतावपि कूचिका, वि सूच्याञ्च कूर्चिका, त्रि. कूर्पर--कूपर स्यात् कफोणौ च जानुदेशे च पुस्ययम्, मे., कूपरो जानुनि प्रोक्त. कफोणावपि कूर्परः, वि. कूर्परौ जानुकफोणी, हे. फूल-अथ कूल तटे स्तूपे सैन्यपृष्ठतडागयो , मे. कूलं स्तूपे तडागे च सैन्य- पृष्ठप्रतीरयो , वि कूलं तटे सैन्यपृष्ठे तडागस्तूपयोरपि, हे कूलक--फूलक न स्त्रिया स्तूपे पुसि स्यात् कृमिपर्वते, मे. कूलकः च प्रतीरस्तूपयोरपि, वि कूब (ब) र-कूवरस्थिषु चारी ना कुब्जकेऽस्यी युगन्धरे, मे कूबरः कुब्जके चारौ कूवरश्च युगन्धरे, वि. कूवर पुन । कुब्जे युगन्धरे रम्ये, हे कूष्माण्ड-v कुप्माण्ड. कृक-कृक कण्ठे तथोदरे, अने. कृकवाकु-कृकवाकुर्मयूरेऽपि सरटे चरणायुधे, मे, वि. कृकवाकुस्ताम्रचूडे मयूरकृकलासयो. हे कृकवाकुर्मयूरेऽपि, त्रि. कृच्छकृच्छमारयातमाभीले पापमान्तपनादिनो., मे., वि, कृच्छ्रमंहमि । कप्टे सान्तपने, हे. कृत-कृतं युगेऽलमर्थे स्याद् विहिते हिमिते त्रिपु, मे. पर्याप्तेऽपि न स्यात्, ह. कृत पर्याप्तयुगयोविहिते हिंसिते फते, हे. युगपर्याप्तयोः वृतम्, अ. वृतं युगेऽपि पर्याप्ते विहिते हिंसिते फले, वि. फुतन-कृतज्ञ वुक्कुरे पुसि मर्यादिन्यभिधेयवत्, मे कृतज्ञ. पुक्रेपि च, वि, त्रि. कृतान्तः कृतान्तो यमसिद्धान्तदेवाकुगलकमंमु, मे., अ., वि. वृतान्नोसम- कर्मणि। सिद्धान्तयमदेवेषु, हे. कृति-वृतिः करणहिंसयोः, वि., मे. - ·कृतिन् कृषि . कृतिन्--कृती स्यात् पण्डिते योग्ये, मे, वि कृती योग्ये वुधे हे कृतिनी योग्यपण्डितो, नि कृत-कृत्तन्तु वेप्टिते च्छिने, में, वि कृत्त छिने वेष्टिते च, हे कृत्ति-ऋत्तिश्चमत्वचोभूनें कृत्तिकाया द्वय स्त्रियाम् मे कृतिश्चमत्वचो- भूर्जे कृत्तिवायाञ्च कीर्तिता, वि कृत्य-कृत्या क्रियादेवतयोस्त्रिषु विद्विप्टकार्ययो, मे कृत्य विद्विष्ट- कार्ययो । कृत्या तु देवताभेदे कृत्या स्तव्यादिषु स्मृता, वि कृत्यो विद्विपि कार्ये च कृत्या स्याद्देवता क्रिया, हे कृत्या त्रियादेवतयोस्निपु भेद्ये धनादिभि अ कृत्रिम -कृत्रिम लवणभेदे ना सिलके रचिते त्रिपु मे कृत्रिम रचिते प्रोक्त सिलके लवणान्तरे, वि कृतिम लवणभेदे कृनिम कृतसिह्लयो , हे कृत्स्न-कृतस्न सर्वाम्बुकुक्षिपु मे कृतस्न कप्टे समस्ते च, वि कृप--कृपो द्रोणश्यालके स्याद् द्रोणपल्या कृपी मता । कृपा दयाया, मे कृपा दयाया व्यासपी कृपो भारतपूरुपे, वि कृपण--कृपणस्तु किमी पुसि मन्दकुत्सितयोस्निपु, मे कृपण कुत्सिते कृमी, वि कृपाण-कृपाण खड्ने च्छुरिकाकर्तर्योरपि योपिति, मे कृपाणोऽसौ कृपाणी तु छुरिकाया च कर्तरी, वि कृपाणी कर्तरी च्छुरी । कृपाणोऽसौ, हे कृपीट-पीटमुदरे तोये, मे कृपीटमुदरे जले, हे , त्रि कृपीटमुदरे नीरे, वि उदरे जले कृपीट, ह कृपीटपाल-कृपीटपाल उद्दिष्ट केनिपातसमुद्रयो , में कृपीटपालमिच्छन्ति केनिपातसमुद्रयो, वि कृपीटपालस्तु केनिपाते जलनिघावपि हे कृपीटपाल- मिच्छन्ति केनिपाते च वारिधौ, हा कृमि कृमिर्ना निमिवत् कीटे लाक्षाया कृमिले खरे, मे कृमि स्यात् क्रिमिवत् कीटे लाक्षाया कृमिले खरे, वि क्रिमि कृमिवल्लाक्षाया कीटे, हे लाक्षाया च तथा कृमि, ह कृमिकण्टक-कृमिकण्टकन्तु चित्राविडङ्गोदुम्बरेषु च, मे स्यात् कृमिकण्टक चित्राविडङ्गोदुम्बरेषु च, वि वृमिकण्टकश्चित्रापामुदुम्बरविडङ्गयो , हे कृषक-पक पुसि फाले स्यात् वर्पके त्वभिधेयवत्, में कृपको फालक्को, है, नि कृपर पर्पके फाले, वि कृषि-वृषिर्गोत्रविशेष स्यात् कृपि काल कृषि कपि । कृपिराइव इत्युक्त कृपि वैखानसो मुनि , अने ·६० कृष्टि-केश कृष्टि-अथ कृष्टि स्याद् आकर्षे स्त्री बुधे पुमान्, मे कृष्टि स्यात् कर्षणे बुधे, वि कृष्टि कर्षणधीमतो, हे कृष्टि कर्पे युधे पुमान्, नि कृष्ण-कृष्ण सत्यवतीपुने वायसे केशवेऽर्जुने । कृष्णा स्याद् द्रौपदीनीली- कणाद्राक्षासु योपिति । मेचके वाच्यलिङ्ग स्यात् क्लीवे मरिचलोहयो , मे कृष्णस्तु केशवे । व्यासेऽर्जुने कोकिले च कृष्ण मरिचलोहयो । कृष्णा तु द्रौपदीनीलीहारहारासु कथ्यते। वाच्यवन् मेचके कृष्णे, वि कृष्ण काके पिके वर्णे विष्णौ व्यासेऽर्जुने कलौ। कृष्णा तु नील्या द्रौपद्या पिप्पलीद्राक्षयोरपि । कृष्णन्तु मरिचे लोहे, हे कृष्णो वर्णे हरौ व्यासे कृष्ण मरिचलोहयो । पिप्पली द्रौपदी कृष्णा, त्रि मरिचेऽपि भवेत् कृष्णम्, हा कृष्णवर्मन्-कृष्णवर्मा पुमानग्नौ दुराचार विधुन्तुदे, मे कृष्णवा हुताशे स्याद् दुराचारे विधुन्तुदे, वि कृष्णवर्मा विधुन्तुदे । दुराचारे हुताशे च, हे कृष्णवृन्त-कृष्णवृन्ता पाटलाया मापपाञ्च योपिति, मे कृष्णवृन्ता पाटलाया मापपर्ध्या च भापिता, वि कृष्णवृन्ता मापपर्णा पाटलास्यद्रुमेऽपि च, हे कृष्णसार--कृष्णसारा शिंशपाया पुसि स्नुह्या मृगान्तरे, मे वृष्णसार स्नुहीवृक्षे शिशपामृगभेदयो , वि कृष्णसार शिशपाया मृगभेदे स्नुहीतरी, हे शिंशपाया कृष्णसारा स्नुह्याञ्च, त्रि केतन-बैतनम्तु निमन्त्रणे। गृहे केतौ च कृत्ये, मे केतन लाञ्छने कार्य गेहे चोपनिमन्त्रणे, वि केतन सदने चिह्न कृत्ये चोपनिमन्त्रणे, हे अथ वेतन कृत्ये वैतावुपनिमन्त्रणे, अ केतु-केतुर्ना रुक्पताकाविग्रहोत्पातेपु लक्ष्मणि, में केतुर्युतिपताक्यो । ग्रहोत्पातादिचिह्नपु, हे ग्रहभेदे घ्वजे केतु , अ केतुर्घतो पतापाया विग्रहोत्यात- लक्ष्मम, वि केतुर्ग्रहोत्पातचिह्ने, त्रि केतुर्ग्रहविशेषश्च ध्वजे चैव उदाहृत , अने केदार–वेदारोऽद्रौ शिवे क्षेत्रे भूमिभेदालवालयो , मे वेदार पर्वते गम्भी क्षेत्रभेदालवालयो, वि केदार क्षेत्रभिद्यालवाले गवरगलयो , हे केनार केनार पुसि नरपे शिर कपालसन्धिषु, मे बेनार कुम्भिनरपे शिर कपालसन्धिपु, वि , हे केवल वेवल कुहने पुमान् । नपुसकन्तु निर्णीते वाच्यवच्चवकृत्स्नयो । केवलो ज्ञानभेदे, मे येवलो ज्ञानभेदे स्यात् केवलचक्कृतम्नयो । निर्णीते केवन चोवत केवल कुहने क्वचित्, वि केवल त्वेक्ऋत्म्नयो । निर्णीते पुहने जाने केवलो ग्रन्यभिद्यपि, हे निर्णीते केलमिति पिलिग वेक्त्म्नयो , अ फेश–श म्यान् पुमि वरणे ह्रीवरे कुन्तरेऽपि च, में गो दैत्यान्नरे बाले ·केशट-कोटिर - हीवेरे च प्रचेतसि, वि. केशः शिरसिजे पाशपाणी ह्रीवेरदैत्ययो , हे केशो बाल- प्रचेतसोः, त्रि. केशट- केशटो हयंजौकणे, मे. केशट: शोणके विष्णौ, वि., त्रि केशव-केशवोऽजे च पुन्नागे पुसि केशवति त्रिपु, मे. केशवो वासुदेवे स्यात् पुन्नागे केशवत्यपि, वि. केशवः केशसयुते । पुन्नागे वासुदेवे च, हे केशवः केशवान् विष्णुः, त्रि. केशिन् --अथ केशी केशवति त्रिपु। दैत्ये ना चौरपुप्प्या स्त्री, मे कैसर-केसर हिमुनि क्लीव किञ्जल्के न स्त्रियां पुमान् । सिंहसटाया पुन्नागे वकुले नागकेसरे, मे. केसर हिङ्गुनि प्रोक्त केसरो नागकेसरे। सिंहसटाया पुन्नागकिजल्कवकुलप्वपि, वि कसरो नागकेसरे। तुरङ्गसिंहयो. स्कन्धकैशेषु वकुलद्रुमे । पुन्नागवृक्षे किञ्जल्के स्यात् केसरन्तु हिङ्गुनि, है. सिंहसटासु पुन्नागे वकुले नागकेसरे । केसरः पुसि किजल्के न स्त्री हिमुनि न द्वयो , त्रि केसरिन्-केसरी तुरगे सिंहे पुन्नागे नागकेसरे, म., वि. केसर्यर्वणि पुन्नागे नागकेसरसिहयो , हे. अश्वे पुन्नागेऽपि च केसरी, त्रि. कतव-कैतवं तु च्छले द्यूते, मे., त्रि., वि. कंतवं द्यूतदम्भयो , है. करव-कैरवः कितवे रिपौ। नपुसकञ्च कुमुदे चन्द्रिकाया तु कैरवी, मे कैरवः कितवे रिपौ। कैरवं कुमुदे चोक्त चन्द्रिकाया च करवी, वि कैरव कितवे यात्री कैरव सितपङ्कजे । कैरवी तु चन्द्रिकाया, हे. कैवर्त-कैवर्तोऽपि च कैवर्त कैवर्त. सलिलेचर., अने. कोक-कोकश्चके वृके ज्येष्ठया खजूरोद्रुमदर्दुरे, मे. कोको वृके चरवाके खर्जूरीद्रुमभेकयो., हे कोकश्चक्रे वृके ज्येप्ठ्या खजूरीद्रुमभेकयो , वि. कोकश्चके वृकेपि च, त्रि. कोकनद-~-अथ कोकनद रक्तकुमुदे रक्तपङ्कजे, मे. भवेत् कोकनद रक्तकरवे रक्तपङ्कजे, वि. कोकनदन्तु रक्तयो । अम्भोजन्मकुमुदयोः, है. कोकण-कोकण: स्याज्जनपदे कोङ्कण त्वायुधान्तरे, हे कोकणो देशभेदे स्याच्छस्त्रभेदे तु कोङ्कणम्, वि फोटि-कोटि: स्त्री धनुषोऽग्रेश्यो संख्याभेदप्रकर्षयोः, मे. कोटयुत्वांटनी- संख्याः, है. स्यात् कोटिरस्रो चापाग्रे सख्याभेदप्रकर्पयोः, वि. प्रात्युकाश्रयाः कोटयः, अ. कोटिः सख्यापि, वि. कोटिरुत्कर्पसख्ययोः, ह. कोटिर-कोटिरः पुसि नकुले शमगोपकशनयोः, मे. कोटिरः शमगोपे च शक्रे च नकुलेऽपि च, वि. कोटिरः रामगोपे स्यात् नकुले पाकशासने, हे.

·६२ कोट्टार-कोप कोट्टार-कोट्टारो नागरे कूपे पुष्करिण्याश्च पाटके, मे , वि , हे , हा कोट्टारी कूपनागरौ, नि कोण-कोणो वाद्यप्रभेदे स्यात् वीणादीनाञ्च वादने । एकदेशे गृहादी नामश्री च लगुडेऽपि च, मे कोणो वाद्यप्रभेदे स्यात् कोणोऽम्रौ लगुडेऽर्कजे । वीणा- दिवादनोपायेऽप्येकदेशे गृहस्य च, वि कोणो वीणादिवादने । लगुडेऽश्री लोहिताङ्गे. हे कोणोऽश्री वाद्ये लगुडे, नि कोय-कोथो ना नेत्ररोगस्य भेदे च शटिते निषु, मे कोथस्तु शटिते नेत्र रुग्भेदे मन्थनेऽपि च, वि कोथस्तु मथने नेरुग्भेदे शटितेऽपि च, हे कोदण्ड--अथ कोदण्ड चापे ना नीवृदन्तरे। भुवि, मे कोदण्डो भूलताया स्यात् देशभेदे च कार्मुके, वि कोदण्ड कार्मुके देशभेदभ्लतयोरपि, हे कोमल-कोमल मृदुले जले मे, वि कोमल मृदुले तोये, हे, कोरक-कोरकोऽस्त्री कुड्मले स्यात् कक्कोलकमृणालयो , मे कोरक कुड्मले विद्यात् कक्कोलकमृणालयो , वि कोरकन्तु कुड्मले स्यात् कक्कोलकमृणालयो , हे कोल-कोल कोलिफले क्लीव पिप्पलीचव्ययो स्त्रियाम् । नाऽङ्कपालो शनी चिने वराहोत्सङ्गभेलके, मे कोलोऽद्यपालावुत्सङ्गे भेलके पोनिचित्रयो । कोली कणाया चव्ये च कोल तु वदरीफले, वि कोलो भेलक उत्सङ्गेऽङ्कपाल्या चिनके किरौ। कोलन्तु बदरे कोला पिप्पल्या चव्यभेपजे, हे कोलोऽङ्कपाला- वुत्सङ्गे वराहे भेलकेऽपि च । पिप्पल्यपि च कोला स्यात् कोलञ्च बदरीफले, नि बदरे शूकरे कोल , अने कोश--कोशोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिव्ये खड्गपिधानके । जातिकोशेऽर्थ सङ्घाते पेश्या शब्दादिराडग्रहे, मे कोश कोप इवाण्डके। कुड्मले चपफे दिव्येऽर्थ- चये योनिशिम्बयो । जातीकोशेऽसिपिधाने, हे कोशोऽस्नी कुड्मले खड्गपिधाने थौ घदिव्ययो अ कोषस्तु कुड्मले पाने दिव्ये खड्गपिधानके। जातिकोशेऽर्थ- सङ्घाते पेश्या शब्दादिसडग्रहे, वि द्रव्येऽपि परिवारेऽपि कृपणेऽपि च कोशवार अने कोशातक-कोशातक कचे पुसि पटोल्या घोपके स्त्रियाम्, मे कोशातक कठे ज्योत्स्नीपटोलीघोषकेषु च। कोशातकी वाणिजके वाडवाग्नौ वणिज्यपि, वि कोशातक कचे कोशातकी ज्योत्स्नापटोलिवा। घोपके, हे ज्योत्म्निकाया च घोपे च कोशातकी, अ कोप–कोषोऽस्त्री कुड्मले पात्रे दिव्ये खड्गपिधानके । जातिकोपेऽर्थ- सङ्घाते पेश्या शब्दादिसडग्रहे, मे v कोश ·कोपाङ्ग-कोलेयक कोपाङ्ग-इक्षो करीरे कोपाङ्ग, हा कोष्ठ-कोप्ठ कुसूले चास्मीये मध्ये कुक्षौ गृहस्य च, मे कोष्ठ कुसूले चात्मीये कुक्षावन्तगृहस्य च, वि कोष्ठो निजे कुसूले च कुक्षावन्तर्गृहस्य च, है पुसि कोष्ठोऽन्तर्जठर कुसूलोऽन्ताह तथा, अ कोप्ठस्तु स्वकीयेऽपि, त्रि अन्तर्देहेऽपि कोप्ठ स्यात्, ह कोहलकोहलो मद्यभेदे स्यात् नाट्यशास्त्रप्रवक्तरि, मे कोहलो मद्यभेदे स्यात् कोहल स्यान्मुनावपि, वि कोहलो मुनिमद्ययो, हे कोकृत्य--कोकृत्यमनुतापे स्याद् अयुक्तकरणेऽपि च, में, वि, त्रि कौक्कुटिक -अथ कौक्कुटिकोऽदूरप्रेक्षिताक्षे च दाम्भिके, मे कौक्कुटिको दाम्भिवे स्याददूरप्रेरितेक्षणे, वि कोक्कुटिको दाम्भिके स्याददूरेरितलोचने हे स्याद्दाम्भिक कौक्युटिको यश्चादूरेरितेक्षण , अ कौतुक-कौतुक त्वभिलापे स्यादुत्सवे नमहासयो । तथा परम्परायात- मङ्गले च कुतूहले। विवाहसूत्रगीतादिभोगयोरपि न द्वयो , मे कौतुक चाभिलापे स्यादुत्सवे नमहर्पयो । परम्परासमायातमङ्गले च कुतूहले । विवाहमूत्रगीतादि- भोगकालेषु च स्मृतम्, वि कौतुक नर्मणीच्छायामुत्सवे कुतुके मुदि। पारम्पर्या- गतख्याते मङ्गलोद्वाहमूपयो । गोतादौ भोगवाले च, हे कौतुक मङ्गलेच्छयो । भोग्येऽपि, त्रि कौतुहल-कौतूहल प्रशस्तपि, त्रि v कुतहल कोपोन-कौपीन स्यादकार्यं च गुह्यचीरप्रदेशयो , वि कौपीन गुह्यदेशे स्यादवायें चीयरान्तरे, हे अकार्य गुह्ये कोपीनम्, ह कौपीन स्यादवायें च चीर- गुह्यप्रदेशयो , मे अवार्य गुह्ये कोपीनम्, अ चोरेऽपि कौपीनम्, त्रि गुह्येशायें च पोपीनम्, अने कौमुद-चौमुद स्यात् कातिरिय चन्द्रियाया च यौमुदी, मे, वि कौमुदस्तु पातिये पौमुदीन्दुभा, हे पोलोन-योनीन गुह्मजन्ययो । वुक्मणि कुलीनत्वे युद्ध परवािक्षिणाम्, मे पोलीन स्यात् कुलीनत्व गुह्ये जन्ये चुक्मणि । बोलेय विहङ्गादिपमूना मगरे,पि च, वि पोलीन जनवादेसिनुपक्षिगुना युधि । भायंगुह्ये कोलीन्ये, हे म्यात् योनीन लोयादे युद्धे पश्यहिपशिणाम्, म कुलीनत्वे च गुह्ये च योनीनम्,त्रि बोलेयर-योजेयप मारमेये युनीने, में पोनयर पुनले म्यादिन्द्र- महागामुपे, वि प्रय पोया माग्मेययुगीनयो, हे पोलेर गुनि । युनीने प, नि ·कौशिव क्रिया कौशिक-कौशिको नकुले व्यालग्राहे गुग्गुलुशकयो । कोपज्ञोलूक्योश्च स्याद् विश्वामिनमुनावपि। कौशिकी चण्डिकायाञ्च नदीभेदे च योपिति, मे कोशिको नकुले व्यालग्राहे गुग्गुलुशक्रयो । विश्वामिने च कोषज्ञोलूकयोरपि कौशिक । कौशिकी चण्डिकायाञ्च नदीभेदे च कौशिकी, वि कौशिकौ वासवोलूको, अने कौशिक शकघूकयो । कोशज्ञे गुग्गुलावाहितुण्डिके नकुले मुनौ। कौशिकी चण्डिकानद्यो , हे महेन्द्रगुग्गुलूलूकव्यालग्राहिषु कौशिक , अ कोशाङ्गे कौशिको विश्वामिने गौर्याञ्च कौशिकी, नि क्रकच-क्रकच करपनेऽस्ती ग्रन्थिलाख्यतरौ पुमान्, स्याद् ग्रन्थिलारयद्रुमेऽपि च, वि क्रकच करपने स्याद् ग्रन्थिलाख्यतरावपि, - मे ऋकच करपत्रे है हे कर-ककर करीरवृक्षे दीने ककचे पक्षिभेदे च, मे, ककर ककचे दीने करीरे च खगान्तरे, वि ककर खगे। करीरे क्रकचे दीने, कतु--ऋतुर्यज्ञे मुनौ पुसि मे कतुर्यज्ञे मुभिदि, वि क्रन्दन--क्रन्दन रोदनेऽपि स्यादाह्वानेऽपि मे क्रन्दन रोदने ह्वाने, वि , कन्दने रोदनाह्वाने, अ फ्रन्दित--अथ कन्दितमाह्वाने रुदितेऽपि नपुसकम्, मे ऋन्दित रयातमाह्वाने ऋन्दित रुदितेऽपि च, वि क्रन्दित रुदिते हूतौ, हे क्रम-क्रमश्चानुक्रमे शक्ती कम्पे चाक्रमणेऽपि च, मे कम शक्ती परी- पाट्या क्रमश्चलनकम्पयो , वि क्रम कल्पाघ्रिशक्तिपु। परिपाट्याम्, हे क्रमुक-कमुकस्तु पुमान् भद्रमुस्तके ब्रह्मदारुणि। फले कासिवायाश्च पट्टिकालोध्रपूगयो, मे क्रमको भद्रमुस्तके। गूवाके पट्टिकालोधे, हे क्रमुक पट्टिकारोघ्ने भद्रमुस्तकपूगयो । फल कार्पासिकायाश्च ऋमुको ब्रह्मदारुणि, वि क्रमको भद्रमुस्तेऽपि, नि क्रव्याद्-क्रव्याद्रक्षसि पुसि स्यान् मासाशिन्यन्यलिङ्गव , मे क्रन्यान्मासा शिरक्षसो, वि, हे क्रिमि-v कृमि क्रिया-क्रिया तूपायचेप्टयो । प्रारम्भे निष्कृतौ पूजासम्प्रधारणकर्मसु । शिक्षाचिकित्सावरणे, मे क्रिया कर्मणि चेप्टाया करणे सप्रधारणे। प्रारम्भोपाय- शिक्षार्थचिकित्सानिप्कृतिप्वपि, वि क्रिया कारणचेप्टयो । कर्मोपायचिकित्सासु निप्कृतौ सम्प्रधारणे। अर्चाप्रारम्भशिक्षामु, हे प्रारम्भो निष्कृति शिक्षा पूजन सम्प्रधारणम् । उपाय कर्म चेप्टा च चिकित्सा च नव निया, अ ·क्रीडा-क्षण क्रोडा--क्रीडा केलिप्रकारे स्यात् खेलावज्ञानयोरपि, मे., वि. क्रीडा केल्या- मनादरे, हे. क्रुष्ट--कुष्ट रोदनरावयो , मे. क्रुष्टञ्च रोदने रावे, वि. क्रूर--क्रूरस्तु कठिने घोरे नृशसेऽप्यभिधेयवत्, मे. क्रूरस्तु कठिने. घोरे नृशसे त्वभिधेयवत्, वि क्रूरा नृशसघोरोष्णकठिनाः, है. क्रूरौ कठिननिर्दयौ, अ क्रूरौ कठिनभीषणौ. त्रि. क्रूरदृश्-क्रूरदृक् पिशुने वाच्यलिङ्ग. पुसि शनैश्चरे, मे क्रूरदृक् स्यात् खले शनी, वि. कोड-क्रोड शनौ शूकरे ना न पुमान् अङ्करक्षसो, मे क्रोड शूकर- पातङ्गयो. कोड क्रोडा च वक्षसि, वि. कोड: कोले शनौ। क्रोडमके, हे पशौ क्रोडो न नोरसि, त्रि. उत्सङ्गशूकरौ क्रोडौ, अने क्रोष्ट्री---कोप्टी शृगालिकाक्षीरविदारीलाङ्गलीपु च, मे, वि क्रोप्ट्रो क्षीर- विदारिका। शृगालिका लाङ्गली च, है. क्रौञ्च-क्रौञ्चो द्वीपविशेपे स्यात् पक्षिपर्वतभेदयो., मे क्रौञ्च खग- नगद्वीपप्रभेदेषु प्रयुज्यते, वि. क्रौञ्चो द्वीपे खगे गिरौ, हे क्रौञ्च पक्ष्यद्रिभेदयो., त्रि. कौञ्चादन--क्रौञ्चादनं तु घेञ्चुल्या चिञ्चोटकमृणालयो , मे. क्रौञ्चा- दनस्तु घेञ्चुल्या चिञ्चोटकमृणालयो., वि., हा क्लीब-क्लीबं स्यात् पण्डके न स्त्री वाच्यलिङ्गस्त्वविक्रमे, मे क्लीव--बलीव पण्डेऽप्यपौरुपे, वि क्लीवोऽपौरुपपण्डयो, हे क्लीवो विक्रम- हीनेऽपि, ह क्लीव नपुसके पण्डेऽन्यवदविक्रमे, मे. क्लीव नपुसकं पण्डे वाच्य- लिङ्गमविक्रमे, अ. क्लेश-क्लेशो दु.खे विपाकेऽपि व्यवसायेऽपि दृश्यते, मे. क्लेशो दु.खेऽपि रोगादी व्यवसायेऽपि च क्वचित्, वि. क्लेशो रोगादौ दुखे च, हे. क्वाय-क्वाथ स्यादतिदु खेपि निप्पाकेऽपि द्रवस्य च, मे. क्वाथः स्याद्रव- निप्पाके दु खव्यसनयोरपि, वि. क्वाथो व्यसनदु.खयोः । द्रव्यनिप्पा, हे. क्ष-क्ष. संवर्ते राक्षसे च नरसिंहे च विद्युति। क्षेत्रे नाशे क्षेत्रपाले, मे. संवर्तको नृसिंहश्च हृदयान्मुखसस्थित.। अनन्तः परमात्मा च वनकायोऽन्तिमः क्षक, मा. क्षण-क्षणः पर्वोत्सवव्यापारेषु मानेऽप्यनेहसः, मे. क्षणः कालविभेपे स्यात् पर्वण्यवसरे महे । व्यापारविकलत्वे च परतन्त्रत्वमध्ययोः, हे. निव्यापारस्थिती ·क्षणद क्षिति कालविशेपोत्सवयो क्षण , अ. कालविशेपेऽवसरे व्यापारे पारतन्त्र्ये च । मध्ये तथोत्सवे च क्षणशब्द कथ्यते कृतिभि , ह क्षणद--क्षणदो गणके रानौ क्षणदा क्षणद जले, मे, वि क्षणद तोये क्षणदो गणके क्षणदा निशि, हे क्षतृ-क्षत्ता शूद्राक्षनियजे प्रतीहारे च सारथौ। भुजिप्यातनयऽपि स्यान्नियुक्तवेधसो पुमान्, मे क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियाया जाते सारथिवेधसो । नियुक्त दासजे द्वा स्थे, हे क्षत्ता शूद्रात् क्षत्रियजे प्रतीहारे च सारथौ। भुजिप्यातनये क्षत्ता नियुक्ते च प्रजासृजि, वि क्षत्ता स्यात् सारथौ द्वा स्थे क्षत्रियायाञ्च शूद्रजे, क्षम-क्षमा भूमी तितिक्षाया स्त्रिया युक्ते नपुसकम् । वाच्यवच्छक्तहितयो मे क्षम ख्यात क्षमान्विते । क्षितिक्षान्त्यो क्षमा ख्याता हिते शक्ते च वाच्यवत्, वि क्षम शक्ते हिते युक्ते क्षमावति। क्षमा क्षान्तौ क्षिती, हे क्षितिक्षान्त्यो क्षमा युक्ते क्षम शक्ते हिते त्रिपु अ क्षय--क्षयो रोगान्तरे वेश्मकल्पान्तापचयेषु च, मे , वि क्षयो मेहे कल्पान्ते- ऽपचये रुजि, हे निलयापचयौ क्षयो, अ क्षय गेह क्षयो हास , अने क्षर--क्षर नीरे क्षरोऽम्बुदे मे क्षर नीरे क्षरो मेघे, वि क्षरो मेघे क्षर जले, हे क्षव-क्षव क्षुते राजिकायाम्, मे , वि , हे राजिकाया क्षुति क्षव , नि क्षवथु-क्षवथुर्ना क्षुते कासे, मे क्षवथु कथित कासे हिक्कायामपि दृश्यते, वि क्षवथु कासे हिक्कायाम्, हे कासे क्षुते च क्षवयु , त्रि -क्षारो रसान्तरे धूर्ते लवणे वाचभस्मनो , मे, वि क्षार काचे रसे गुडे। भस्मनि धूर्ते लवणे, हे भस्मकाचरसा क्षारा , नि क्षारक-क्षारक पक्षिमत्स्यादिपिटके जालकेऽपि च, मे, वि क्षारको रसे। कोरके पक्ष्यादिपाशे, हे क्षारित-क्षारित स्रावित क्षाररभिशस्तेऽपि च त्रिपु, मे क्षारित साविते क्षाररभिशस्ते च शसित , वि क्षि-क्षि क्षेत्रे क्षनरक्षे च नृसिंहे च प्रकीर्तित , ए क्षिनिवासे गतो क्षये, क्षिति-क्षितिनिवासे मेदिन्या कालभेदे क्षये स्त्रियाम्, मे क्षितिनिवामे मेदिन्या स्थानमात्रेऽपि च क्षिति , वि क्षितिगेंहे भुवि क्षये, हे क्षयवामावपि क्षिती, अ क्षिति पृथ्वी क्षिति क्षय , अने ·- क्षिपण्यु-क्षेत्रज्ञ क्षिपण्य-क्षिपण्युस्तु पुमान् देहे सुरभी वाच्यलिङ्गक , में क्षिपण्यु सुरभी तनौ, वि क्षीर--क्षीर दुग्धे जले, मे क्षीर नोरे च दुग्धे च, वि क्षीर पानीयदुग्धयो, हे क्षीरमप्सु च, अ क्षीरदार-क्षीरदारो गुडक्षोदे गुडे मधुनि चेप्यते, हा क्षीराब्धिज-क्षीराधिजन्तु सामुद्रलवणे मौक्तिकेऽपि च । पुमास्तुपारीकरणे कमलाया तु योपिति, मे क्षीराधिजन्तु सामुद्रलवणे मौक्तिके क्वचित् । क्षीरा- ब्धिजा श्रिया प्रोक्ता चन्द्र क्षीराधिजो भवेत् वि क्षीराधिजन्तु मौक्तिके। वशिरे क्षीराब्धिजस्तु चन्द्रे क्षीराधिजा श्रियाम्, हे क्षुद्रक्षुद्र स्यादधमे क्रूरकृपणाल्पेषु वाच्यवत् । क्षुद्रा व्यङ्गानटीकण्ट- कारिकासरघासु च। चाङ्गेरीवेश्ययोर्हिस्रामक्षिकामात्रकेपु च, मे क्षुद्र स्याद् अधमे कूरे कृपणेऽल्पे च वाच्यवत् । क्षुद्रा वेश्यानटीकण्टकारिकासरघासु च । चाङ्गरीबृहतीहिस्रामक्षिकामात्रकेषु च, वि क्षुद्रो वरिने कृपणे निकृप्टेऽल्पतृशसयो । क्षुद्रा व्याघ्रीनटीव्यङ्गाबृहतीसरघासु च । चाङ्गेरिकाया हिंसाया मक्षिकामात्र- वेश्ययो , हे क्षुद्र क्रूरे, ह क्षुद्रा व्यङ्गा नटी वेश्या सरघा कण्टकारिका। त्रिपु क्रूरेग्धमेऽल्पेऽपि क्षुद्रम्, अ मक्षिकायामपि क्षुद्रा क्षुद्र स्यात् कृपणे त्रिपु, नि क्षुद्रा वेश्या नटी क्षुद्रा क्षुद्रा स्यान्मधुमक्षिका। असहिष्णुर्नर क्षुद्र क्षुद्रा स्यात् कण्टकारिका, अने क्षुमा-क्षुमाऽतसोनीलिकयो , मे, वि क्षुमा स्यान्नीलिकाऽतसी, हे क्षुर-क्षुर स्याच्छेदनद्रव्ये कोकिलाक्षे च गोक्षुरे, मे, वि नापितस्योप- करणे कोकिलाक्षेपि च क्षुर, त्रि क्षुरो गोक्षुरके कोकिलाक्षे च्छेदनवस्तुनि, हे क्षुरक-क्षुरक कोकिलाक्षे स्यात् गोक्षुरे तिलकद्रुमे, में, वि क्षुल्लक क्षुल्लकस्थिपु नीचेऽल्पे, मे क्षुल्लक पामरे स्वल्पे कनिष्ठे दुखिते खले, हे क्षुल्लक स्वल्पनीचयो , वि स्वल्पेऽपि क्षुल्लकास्तिपु, अक्षुल्लको नीचेऽपि, ह नीचेऽपि क्षुल्लक , नि क्षेत्र-क्षेन शरीरे केदारे सिद्धस्थानकलत्रयो, मे, वि क्षेत्र भारतादी भगाङ्गयो । केदारे सिद्धभूपल्यो, हे क्षेत्र पलीशरीरयो , अ सिद्धस्थानेऽपि च क्षेत्रम्, त्रि देहे दारेषु केदारे क्षेत्र वृद्धौ च कीत्यंते, अने क्षेत्र गेहे पुरे देहे केदारे योनिभार्ययो, क्षेत्रज-क्षेत्र आत्मनि छेके, मे क्षेत्रतरछेक अात्मनि, वि क्षेत्रज्ञा- वात्मनिपुणो, हे पुस्यात्मनि प्रवीणे च क्षेत्रज्ञो वाच्यलिङ्गक , अ - 7 ·१८ 1 क्षत्रिय-खग क्षेत्रिय-क्षेत्रियं क्षेत्रजतृणे परदेहचिकित्सयोः। परदाररतासाध्यरोगयो. क्षेत्रियः पुमान्, मे. क्षेत्रिय क्षेत्रजतणे परदाररतेऽपि च। अन्यदेहचिकित्साहूँ- साध्यरोगे च जानते, वि. क्षेत्रियास्त्रयः। अन्यदेहचिकित्साहासाध्यरुपार- दारिकाः। क्षेत्रियं क्षेत्रजतृणे, हे. क्षेप-क्षेपस्तु निन्दाविक्षेपलेपने । गर्वप्रेरणयोश्च, मे. क्षेपो विलम्वे निन्दायां हेलाप्रेरणलवने । गर्वेऽपि, वि. क्षेपो गर्वे लङ्घननिन्दयो। विलम्बप्रेरणहेलासु, है. क्षेपण--क्षेपण प्रेरणे नौकादण्डजालभिदोः स्त्रियाम्, मे. क्षेपणी जालभेदे स्यान्नौकादण्डे स कथ्यते, वि. क्षेपणी तु नौदण्डजालभेदयोः, क्षेम--क्षेमोऽस्त्री लब्धरक्षणे। चण्डाया ना शुभे न स्त्री कात्यायन्या तु योपिति, मे. क्षेम स्यान्मङ्गले लब्धरक्षणे चौरकेऽपि च । क्षेमा धनहरीगौर्यो, वि. क्षेमस्तु मङ्गले । लब्धसरक्षणे मोक्षे क्षेमोमा धनहर्यपि, हे. क्षेम कल्याण- रक्षयोः । क्षेमा चण्डा, त्रि. क्षोद-क्षोद. स्यात् पुसि रजसि पेषणे च प्रकीर्तितः, मे. क्षोदो रजसि पेपणे, त्रि. क्षोद. पेपणचूर्णयो, वि; हे क्षौद्र--क्षौद्र मधुनि पानीये, मे., वि क्षौद्र तु मधुनीरयोः, है. क्षौम-क्षौममट्टे दुकूलेऽस्त्री क्षौम वल्कलजाशुके। शणजेऽतसीजे भे. क्षीमं स्यादतसीवस्त्रे दुकूलेट्टालकेऽपि च, हे. क्षोममट्टे दुकूले च, त्रि. क्षीममट्टे दुकूल स्यादतसीवसनेऽपि च, वि. क्ष्वेड-वडो ध्वनौ कर्णामये विपे। क्ष्वेडा वंशशलाकाया सिंहनादे च योपिति । लोहितार्कपर्णफले घोपपुप्पे नपुसकम् । दुरासदे च कुटिले वाच्यलिङ्गः प्रकीर्तितः, मे. क्ष्वेड: कर्णामये ध्वाने गरले कुटिलेऽपि च । लोहितार्कफले क्ष्वेड घोपपुप्पे दुरासदे। योधाना सिंहनादे तु क्ष्वेडा स्याद्वशशल्यके, वि. क्ष्वेड कर्णामये ध्वनौ । विषे वक्रे क्ष्वेडा सिंहनादवशशलाकयोः । क्ष्वेड लोहितार्कफले घोपपुप्पे दुरासदे, हे. सिंहोक्तो स्त्री विपे क्ष्वेड., त्रि. क्ष्वेडा वशशलाकाऽपि, अ. ख-समिन्द्रिये पुरे क्षेत्रे शून्ये विन्दौ विहायसि । सवेदने देवलोके धर्मण्यपि नपुसकम्, मे. ख स्वः सविदि व्योमनीन्द्रिये। शून्ये विन्दौ सुखे खस्तु सूर्ये, हे. खमिन्द्रिये सुखे स्वर्गे शून्ये,विन्दौ विहायसि । पुरे सवेदने क्षेत्रे कुलाहलफले क्वचित, वि. इन्द्रियेऽपि खम्, अ. ख स्वर्नभश्च खम्, त्रि. ऋद्धिर्गदी च चण्डीगः खेटो दक्षिणकूर्पर.। कैटभारिश्च मातङ्गः सहार. खार्णकः स्मृतः, मा. खग-खगः सूर्य ग्रहे देवे मार्गणे च विहङ्गमे, मे, वि. खगोऽग्रहपक्षिपु। शरे देवेऽपि, हे. शरार्कविहगाः खगाः, अ.

·खजा-खदिर खजा-खजा मन्थे प्रहस्ते, मे. खजा मन्याहस्तयोः, वि, खजा दर्वीमयोः, - पड. खञ्ज-खा च्छन्द प्रभेदे स्त्री कुटिलाङ्घौ तु वाच्यवत्, मे. खजन-सजनं खञ्जरीटे स्त्री सर्पप्या खञ्जनं गतौ, मे. खट-खटोऽन्धकूपकफयो. प्रहारान्तरटड्कयोः मे., वि. खटस्तुणे कफे। टङ्के- ऽन्धकूपे प्रहारे, हे. खट. श्लेष्मण्यन्धकूपे प्रहारान्तरटङ्कयोः, हा. खटिका-खटिका लेखनद्रव्ये कर्णरन्धे च वीरणे, वि. खद्वारूढ-खट्वारूढः श्रिते खट्वामविनीते च वाच्यवत्, मे, खड-खड पानान्तरे भेदे, मे. । खड्ग-खड्गो गण्डकशृङ्गासिवुद्धभेदेषु गण्डके, में., वि. खड्गोऽसौ खड्गि- शृङ्गे च गण्डके, हे खड्गौ निस्त्रिगगण्डको, त्रि. खड्गधेनु---खड्गधेनु. स्त्रिया खड्गपुत्रिकागण्डकस्त्रियोः, मे. शस्त्र्यामपि खड्गधेनुः, हा खड्गरीट-खड्गरीटस्तु फलकेऽसिधारावतचारिणि, हे. खड्गरीटस्तु फलकासिधारावतचारिणोः, मे. स्यात् खड्गरीट फलकाऽसिधारावतचारिणो , वि. खड्गिक-खड्गिको महिपीक्षीरफेनशौनिकयोरपि, मे., वि. खड्गिन्-खड्गी ना गण्डके मजुधोपे खड्गधरे त्रिपु, मे खड्गी खड्गायुधे गण्डे, वि. खड्गी गण्डक खड्गधारिणि, हे. खण्ड-खण्डोऽस्त्री शकले चेक्षुविकारमणिदोपयोः, त्रि., मे स्यात् खण्ड: शकले चेक्षुषिकारमणिदोपयोः, वि खण्डोऽर्द्ध ऐक्षये। मणिदोषे प, हे. खण्डप (रशु) खण्डपशुः प रामे शङ्कर चूर्णलेपिनि। खण्डामलक- भैषज्ये सिंहिकातनयेऽपि ना, मे. खण्डपशुः पशुराम शङ्करे चूर्णलेपिनि । खण्डा- मलकभपज्ये सिंहिकातनयेऽपि च, वि. खण्डपशुः शिवे राही भार्गवे घूर्णलेपिनि । खण्डामलकभपज्ये, है. धूर्जटो खण्डपरशु. जामदग्न्ये विधुन्तुदे । खण्डामलक- भैपज्ये चण्डालेऽपि स्मृतो बुध., वि. रुद्रेऽपि खण्डपरशुः, है. खण्डान-खण्डानमभ्रलेशे स्यात् तथा दन्तक्षत्तान्तरे, मे. खण्डानमनलेशे स्यात् स्नीणां दन्तक्षतान्तरे, वि. सण्डाभ्रमावयवे स्त्रीणा दन्तक्षतान्तरे, है. खतमाल-वतमालस्तु पुलिङ्गो घूमेऽपि च बलाहके, मे. खतमालो वलाहके । धूमेऽपि, वि. सतमालो चलाके घूमे, हे. खदिर-खदिरी शाकभेदे स्त्री ना चन्द्र दन्तधावने, मे, खदिरी शाकदै स्यात् खदिरो दन्तधावने, वि. खदिरी शाके मदिरो दन्तधावनचन्द्रयोः, हे. ।

·१०० खनक-खल खनक-खनको नोन्दुरौ सन्धिचौरे त्रिप्ववदारके, मे. खनकः सन्धितस्करे। मूपके भूमिवित्तज्ञे, हे. खनकः श्तभ्रतत्त्वज्ञे सन्धिचौरे च मूपिके, वि. चौरोन्दुरु च खनको, त्रि. खपुर-खपुर: क्रमुके भद्रमुस्तकेऽलसकेऽपि च, मै., वि. खपुरो मुस्तके पूगेऽलसके खपुर घटे, हे. भद्रमुस्ते गुवाके च खपुर., त्रि. खर-खरः स्यात् तीक्ष्णधर्मयो: गर्दभे स्त्री देवताडे, मे. खरः स्याद्गर्दभे देवताडे तीक्ष्णोग्रकेऽपि च, वि. खरो रक्षोऽन्तरे तीक्ष्णे दु स्पर्श रासभेऽपि च, हे. देवताडे खरा स्त्री स्यात् खरो गर्दभतीक्ष्णयोः, त्रि. सत्यसन्ध खरो ज्ञेयः खरोऽपि पुरुषोत्तमः । खरो रासभ इत्युक्तो व्यवहारे खर: पटुः, अने. खरालिक--अथ खरालिकः। ग्रामणीभण्डिनाराचेऽप्युपधाने च पुस्ययम्, मे. अथ खरालिक । ग्रामणीभण्डिनाराचोपधानेषु प्रयुज्यते, वि. खरखरुर्द हरे हये। दन्ते पुसि त्रिषु श्वेते, मे खरुर्दन्ते हरे दर्प हये श्वेते तु वाच्यवत्, वि. खरु स्यादश्वहरयोर्दर्पदन्तसितेपु च, हे खरुरश्वे हरे दर्प दन्ते श्वेते तु वाच्यवत्, त्रि. खजू-अथ खर्जू. कीटान्तरे स्मृता। खजूंरीपादपे कण्ड्वाम्, मे. खजूं. कण्ड्वा च कीटे च खर्जूरीपादपेऽपि च, वि खजूं खजूरीकीटकण्डुपु, हे. खजूर-खजूर रूप्यखलयोवृश्चिके ना द्रुमे द्वयो, मे. खजूर रजते विद्याद् वृश्चिकद्रुमभेदयो.। खजूरश्च, वि खजूर रूप्यफलयो खजूर कीटवृक्षयोः, हे अथ द्रुमे पुमान् । रूप्ये खले च खजूर, त्रि खजूरो वृक्षभेदः स्यात् खजूर रजत मतम् । खजूर. क्षुद्रजातिः स्यात् खरो ग्रहणाधिपः, अने खर्पर-खर्परस्तस्करे धूर्ते भिक्षाभाण्डकपालयो., मे. खपरस्तस्करे धूर्ते भिक्षापात्रकपालयोः, वि. खर्परस्तस्करे भिक्षापात्रे धूतंकपालयो , हे. भिक्षापात्र कपाले च सर्परस्तस्करेऽपि च, त्रि. खम-खमं पौरुणे कोपजाशुके, मे. खमं क्षौमे च पौरुपे, वि. खर्म क्षोमे पौरुपे च, हे. खर्व (ब)-खवं सख्यान्तरे क्लीवं नीचे वामनके त्रिपु, मे. खर्वस्तु हस्वे संख्यान्तरेऽपि च, वि. खर्वह्रस्वो न्यग्वामनो, हे. खल-खल भूस्थानकल्केषु नीचक्रूराघमे त्रिपु, मे. खलं भूस्थानकल्लेप क्रूर नीचेऽधमे खलः, वि खलः कल्के भुवि स्थाने पूरे कर्णेजपेऽधमे, हे. खल शस्यस्थाने शठे त्रिपु, त्रि. खलो नीच. खलो राशिः खलः पिण्याक एव च, अने खलो ह्रस्वः खल. क्रूरः, अ.

·खलिनी-गञ्ज ०१ खलिनी-खलिनी खलवृन्दे स्यात् तालपामपि स्त्रियाम्, मे खलु खलु स्याद्वाक्यभूपाया जिज्ञासायाञ्च सान्त्वने । वीप्सामाननिषेधेषु पूरणे पदवाक्ययो , मे खलु स्याद्वाक्यभूपाया जिज्ञासादौ च सान्त्वने । निषेधनेऽपि वीप्साया खलु मानेऽपि कोर्तितम्, वि खलु वीप्सानिषेधयो । जिज्ञासायामनुनये वाक्यालङ्करणेऽपि च, हे निषेधवाक्यालङ्कारजिज्ञासानुनये खलु, अ खल्ल-खल्लो वस्त्रप्रभेदे स्याद् गर्ने चर्मणि चातके । खल्ली तु हस्त- पादावमर्दनाख्यरुजि स्त्रियाम्, मे खल्ली तु हस्तपादावमर्दनाख्यरुजि स्मृता । खल्लो वस्नप्रभेदे स्यानिम्ने चर्मणि चातके, वि खल्लो निम्ने वस्लभेदे चर्म- चातकपक्षिणो । खल्ली तु हस्तपादावमर्दनाह्वयरुज्यपि, ह खल्लश्चर्मणि चातके । वस्त्रे निम्ने च, नि खप्प-खप्प क्रोधे बलात्कृती, मे, खाटि-बाटिस्त्वसद्ग्रहेऽपि स्यात् किणे शवरथे स्त्रियाम्, मे खाटि शवरथे किणे। एकग्रहे, हे खाटि किणे शवरथे खाटिरेकग्रहे स्मृता वि खिखिरा, खिटिर-खिबिरस्तु शिवाभेदे खट्वाङ्गे वारिवालके, मे खिङ्घिरस्तु शिवाभेदे खट्वाङ्गे वारिवालके। खिखिरावद् बहुत्वे च, वि , हे खिल--खिलमप्रहते क्लीव सारसक्षिप्तवेधसो , मे खिल भवेदप्रहते सार- सक्षिप्तवधसो, वि खुर-खुर कोलदले शफे, मे, वि, त्रि खुर शफे कोलदले, हे खेद-खेट कफे ग्रामभेदे चर्मण्यस्त्र्यर्वति त्रिपु, मे अथ खेट स्याद् ग्राम- भेदे कफेऽधमे। स्फारे मृगव्ये, है खेट कफे ग्रामभेदे निन्दिते वसुनन्दके, वि खेट सिवानके होने, त्रि श्लेष्मण्यपि खेट स्यात्, ह खोलक-स्यात् खोलकस्तु पाके शिरस्ववल्मीकपूगकोशेषु, मे खोलक पाक्वल्मीकपूगकोशशिरस्त्रके, वि खोलक पूगकोपे स्याच्छिरस्ने नाकुपाकयो , हे मूर्धनाणे नाको च खोलक , त्रि- --(गो गणेशे च नाके च वियत्यपि पुमानयम् । ग सुमेरो समाख्यात गायत्रीगीतयो पुमान् । गन्धर्वे चापि ग ख्यातो गायके चाभिधेयवत, मे) स्मृति पञ्चान्तग शाम गणेशो मणिबन्धन । गोमुखो गजकुम्भश्च गकार सिंहसज्ञक , मा गज-गजो माने मतङ्गजे। वास्तुन स्थानभेदेऽपि, मे / गजाह्व-गजाह्वा करिपिप्पल्या गजाह्व हस्तिनापुरे, वि, गञ्ज-गजा खनी सुरागृहे । गज स्यात् पुसि रोढाया भाण्डागारे ·१०२ गइ-गति तु न स्त्रियाम्, मे. गजा खनौ सुरागेहे स्याद् भाण्डागाररीढयोः । गञ्ज, वि. गञ्जो भाण्डागारे रीढाखन्योर्गजा सुरालये, हे. खनौ सुरागृहे गञ्जा, त्रि गञ्जो भाण्डारे, ह. गड-गडो मीनान्तराययोः, मे., वि., हे. गडु-गडः पृष्ठगुडे कुब्जे, मे., वि , हे. गण-गणः प्रमथसङ्खयौधे चण्डासन्यप्रभेदयोः, मे. गण. समूहे प्रमथे संख्या- सैन्यप्रभेदयोः, वि. गण प्रमथसङ्ख्ययो । समूहे सैन्यभेदे च, हे. सङ्घाते प्रमथे गण, अ. गणाधिपति–स्याद्गणाधिपतिः पुसि शङ्करेऽपि गजानने, मे. गणाधिपति- राख्यातः शङ्करेऽपि गजानने, वि स्याद्गणाधिपतिर्विघ्ननायके पार्वतीपतो, हे. गणक-गणिका यूथीवेश्यभीतर्कारीषु ना तु दैवज्ञे, मे., गणिका यूथिका- वेश्यातर्कारीकरिणीषु च । गणकोऽपि च दैवज्ञे, वि वेश्यायूथ्योश्च गणिका, त्रि गणको ग्रहवेदिनि । गणिकेभ्या यूथिकाया तार्या पण्ययोपिति, है. हस्तिन्या गणिका, ह. गणेर-गणेरु. कर्णिकारद्रौ करिणीवेश्ययो स्त्रियाम्, मे. v. कणेरु. गण्ड-गण्ड. स्यात् पुसि खड्गिनि। ग्रहयोगप्रभेदे च वीथ्यङ्गे पिटकेऽपि च। चिह्नवीरकपोलेपु हयभूषणबुबुदे, मे गण्ड कपोले पिटके योगभेदे च गण्डके। गण्ड प्रवीरे चिह्ने स्याद् अश्वभूपणबुद्दे, वि गण्डस्तु वीरे पिटक- चिह्नयो । कपोले गण्डके योगे वाजिभूषणबुद्दे, हे गण्डः कपोले पिटके श्रेष्ठगण्डकयोः पुमान्, त्रि गण्डक-गण्डक पुसि खड्गे स्यात् संख्याविद्याप्रभेदयो । अवच्छेदेऽन्तराये च गण्डकी सरिदन्तरे, मे. गण्डकः खड्गिनि स्यात सस्याविद्याप्रभेदयोः । अवच्छेदे- ऽन्तराये च गण्डकी सरिदन्तरे, चि गण्डको विघ्ने विद्याया सस्यावच्छेदखड्गिपु । गण्डकी तु सरिद्भदे, हे , सङ्ख्याभेदे च गण्डकः, नि. गण्डशलगण्डशैलो ललाटे स्याच्च्युतस्थूलोपले गिरे, मे., वि. गण्डर्शलो- ऽद्रिच्युतस्थूलाश्मभालयो, है. गण्डूप-गण्डूपो मुखपूर्तीभपुष्करप्रसृतोन्मिते, मे., गण्डूपो मुखपूतों स्यात् करिहस्ताङ्गुलावपि । प्रसृतोन्मिते, वि. गण्डूपो मुखपूरणे। गजास्ये च करागल्या प्रसृत्या प्रमितेऽपि च, है. गत—गतं विज्ञानयातयोः, मे. गतन्तु याताविगते, वि. गति-गतिः स्त्री मार्गदरायोनि यात्राभ्युपाययोः। नाडीव्रणसरण्यां च, - ·गद-गन्धवह मे, गतिवृहवणे ज्ञाते यात्रोपायदशाध्वसु, हे. गतिर्मार्गे दशायाञ्च ज्ञाने यात्राभ्युपाययोः । नाडीव्रणसरण्याञ्च, वि. गतिर्यात्रादृशोपायाः, त्रि. ४ दशा. गदगदो भ्रातरि विष्णोः स्याद् प्रामये नाऽयुधे गदा, मे. गदो भ्रातरि विष्णोः : स्याद् आमयेऽप्यायुधे गदा, वि. गदः कृष्णानुजे रोगे गदा प्रहरणान्तरे, है. अयामये गदः। विष्णोतिरि चास्त्रे स्त्री, त्रि गदयित्नु-गदयित्नुः पुमान् कामे जल्पाके कामुकेऽपि च, मे गदयित्नुः स्मृतः कामे जल्पाके कार्मुकेऽपि च, वि गदयित्नुः शरासने । जल्पाके पुष्पचापे गन्ध-गन्धः प्रतिवेश्यामोदलेशसम्बन्धगन्धकपु, मे गन्धो गन्धक प्रामोदे लेशे सम्बन्धगर्वयोः, वि. गन्धः सम्बन्धलेगयो. । गन्धकामोदगर्वेपु, हे गन्धो गर्वे बलेऽपि च, त्रि. गन्धो लेगेऽपि, गन्धन-न्धनमुत्साहे स्यात् प्रकाशने सूचनेऽपि हिंसायाम्, मे. गन्धनं सूचनोत्साहहिंसनेषु प्रकाशने, वि गन्धनन्तु प्रकाशने । सूचनोत्साहहिंसासु, हे. उत्साहने च हिंसायां सूचने चापि गन्धनम्, अ. उत्साहनसूचनयो प्रकाशने गन्धन प्रोक्तम्, ह. गन्धफलो--गन्धफल्यपि गुन्द्राया चम्पकस्य च कोरके, में गन्धफली प्रियङ्गो स्यात् कोरके चम्पकस्य च, वि. गन्धफली तु प्रियङ्गो चम्पकस्य च कोरके, है. गन्धमादन-स्याद्गन्धमादनो भृङ्गे गन्धके वानरान्तरे। स्त्री मुराया नगे न स्त्री, मे. गन्धमादनमित्याहुर्गन्धके वानरान्तरे। अद्रिभेदे च भृङ्गे च मुरायां गन्धमादनी, वि. गन्धमादन: कप्यद्रिभिदोरली च गन्धके । गन्धमादनी मुरायाम्, हे. गन्धर्व (4)-~गन्धर्वः पगुभेदे स्यात् पुस्कोकिलतुरङ्गयो । अन्तराभवमत्वेच गायने मेचरेऽपि च, मे. गन्धर्यो मृगभेदे स्यात् पुस्कोकिलतुरङ्गयोः । अन्तराभवमत्त्व च गायन सैचरऽपि च, वि. गन्धर्वस्तु नभश्चरं । पुस्कोकिले गायनं च मृगभेद तुरङ्गमे। अन्तराभवदेहे च, हे. अन्तराभवमत्त्वेऽश्वे गन्धर्यो दिव्यगायने, प्र. गन्धर्यो देवजातिः स्याद् गन्धर्वो हि तुरङ्गमः । गन्धर्वच स्मृतो गीतो गन्धयों मुगपुगयः, अने. गन्धयती --प्रय गन्धवती पृथ्वीपुरोमिद्ध्याममातृषु । मुगयान्न, में गन्यवती मुराभूम्योः पुरीयोजनगन्धयोः, वि. गन्धयतो मुगभूम्योः पृप्यीयोजनगन्धयो:, हे. गन्ययह स्याद्गन्धयहा नामायां पुलिलो मातरिश्यनि, म, गन्याहा तु नागापा गापो गन्धयहो मनः, वि. गन्धबहो मानिने । गत्ययहा तु नामायाम, है.

·१०४ गन्धार-गर्भ गन्धार-गन्धारो रागसिन्दूरस्वरेपु नीवृदन्तरे, है. v. गान्धार. गन्धोली-गन्धोली भद्राशटयोश्च योपिति, मे. गन्धोली वरटाभद्राशटीषु कथिता बुधः, वि. गन्धोली वरटाशटयोर्भद्रायाम्, हे. गभस्ति-गभस्तिः किरणे सूर्ये स्वाहाया च विलोक्यते, वि. गभस्तिः स्याद्दिनकरे स्वाहाकिरणयोरपि, हे. गभस्तिः किरणे सूर्ये ना स्वाहायान्तु योपिति, मे. गम-गमो नाऽक्षविवर्ते स्याद् अपर्यालोचितेऽध्वनि, मे. गमो द्यूतप्रभेदे स्याद् अपर्यालोचितेऽध्वनि, वि. गमोऽध्वद्यूतभेदयो । सदृक्पाठे, हे गय-गयः स्यात् पशुराज? दे तीर्थे पुनर्गया, मे गर-गरी खराया करणे क्लीव नोपविपे विपे, मे गरो व्याधाबुपविपे विपे च करणे गरम्, वि. गरस्तूपविपे विपे । रोगे गर स्यात् करणे, हे. गरल-गरल तृणपूले च विपे माने नपुसकम्, मे. गरलन्तु विपे माने गरल तृणपूलके, वि. गरलं पन्नगविपे तृणपूलकमानयो, हे. गरुत्मत्-गरुत्माश्च पक्षिमाने खगाधिपे, मे गरुत्मान् विहगे ताये, वि. गरुत्मास्तु विहगे पन्नगाशने, हे पक्षिताक्ष्यों गरुत्मन्तौ, अ. गर्ग--(गर्गो मुनिविशेपे स्याद् वृपे किञ्चुलुकेऽपि च, हे.) गर्गर-गर्गरो मीनभेदे स्त्री मन्थन्याम्, मे. गर्गरो मीनभेदे स्यात् मन्थन्यामपि गर्गरी, वि. गर्गरो मीने स्याद्गर्गरी तु मन्थनी, हे गर्जन-गर्जनं निनदे कोपे, मे गर्जनं स्तनिते क्रुधि, हे गर्जनं निस्वने कोपे, वि. गजित-गजित वारिवाहादिध्वनी ना मत्तकुञ्जरे, मे गजितो मत्तमातङ्गे गर्जित जलदध्वनौ, वि. गजितो मत्तकुञ्जरे। गर्जितं जलदध्वाने, हे गर्जितं स्तनिते नेभे, त्रि. गर्तगर्तस्त्रिगर्तभेदे स्याद् अवटे च कुकुन्दरे, मे., वि. गर्तोऽवटे कुकुन्दरे । निगर्ताशे, हे. गर्दभ-गर्दभं श्वेतकुमुदै गर्दभो गन्धभिद्यपि । रासभे गर्दभी क्षुद्रजन्तु- रोगविशेपयोः, मे. गर्दभो गन्धभेदे स्याद् गर्दभं करवे सरे । गर्दभो गर्दभी क्षुद्र- रोगजन्तुविशेषयो., वि. गर्दभो रासभे गन्ये गर्दभी जन्तुरुग्भिदोः । गर्दभन्तु सितकुमुदे, हे. गर्दभ श्वेतकुमुदे सरे पुसि, त्रि. गर्भ-गर्भो भ्रूणे के कुक्षी सन्धौ पनसकण्टके, मे., वि. गर्भ: कुक्षी शिशौ सन्धौ भ्रूणे पनसकण्टके। मध्यमे चापवरके, है. कुक्षिभ्रूणाभका - गर्भाः, अ.

·१०५ . गर्मुत् गातु गर्मुत्-गर्मुत् स्त्री स्वर्णलतयो , मे गर्मुत् सुवर्णलतयो , वि शैले तृण- विशेषेऽर्के त्रिषु गर्मुदिति ध्वनि , अने गर्व-गवर्वोऽभिमानेऽवलेपे, में गल-गल सर्जरसे कण्ठे, मे, वि गल कण्ठे सर्जरसे, हे गवाक्ष-गवाक्षी शक्रवारुण्या गवाक्षो जालके कपौ, वि, में गवाक्षो जालके कपो। गवाक्षी विन्द्रवारुण्याम्, हे गवादनी-वादनीन्द्रवारुण्या गवा घासादनाश्रये, मे, वि गवादनीन्द्र- वारुणी। घासस्थान गवादीनाम्, हे गव्य-गव्य नपुसके ज्याया रागद्रव्यप्यथ स्त्रियाम् । गोसमूहे त्रिलिङ्गन्तु गोदुग्धादौ च गोहिते, मे गव्य च गोहिते तथा क्षीरादिके गवाम् । रागद्रव्ये च गव्या तु गोकुले कथिता बुध , वि गव्य क्षीरादिक ज्याया रागवस्तुनि गोहिते । गव्या गोवृन्दगव्यत्यो , हे गव्य गोहितदुग्धादौ ज्याया गव्या तु गोकुले, त्रि गहन--गहन कलिले त्रिपु । नपुसक गहरे स्याद् दु खकाननयोरपि, में गहन गहने दु खे विपिने कलिलेऽपि च, वि गहन वनदु खयो । गह्वरे कलिले चापि, हे गहन गह्वरे दु खे वने, नि गह्वर----अथ गह्वरम् । गुहागहनदम्भेषु निकुञ्ज तु पुमानयम्, में गह्वरस्तु गुहादम्भनिकुञ्जगनप्वपि, वि गह्वरो विलदम्भयो । कुजे, हे गुहादम्भी गह्वरे, अ गह्वरे द्वे गुहाकुञ्ज, त्रि दम्भेऽपि गह्वरम्, ह गाङ्ग-गाङ्गस्तु गङ्गासम्भूते त्रिपु भीष्मे गुहे पुमान्, मे गाङ्गस्तु गङ्गा- सम्भूते भीष्मे शक्तिधरेऽपि च, वि v गाङ्गेय गाङ्गेय-गाङ्गेय स्यात् पुमान् भीष्मे क्लीव स्वर्णकसेरुणो, मे गाङ्गेयो जाह्ववीसुते । कसैरुस्वर्णमुस्तेषु गाङ्गयमिति कथ्यते, वि गाङ्गेय स्वर्णमुस्तयो । कसेरुण्यथ गाङ्गेयो गाङ्गवत् स्कन्दभीष्मयो , हे कशेरुहेम्नोर्गाङ्गयम्, अ भोप्मे ना हेम्नि गाङ्गेयम्, त्रि गाढमुष्टि-गाढमुष्टि कृपाणे ना कृपणे त्वभिधेयवत्, मे स्याद् गाढमुष्टि कृपणे कृपाणादिपु चेष्यते, वि गादमुष्टिस्तु कृपणे कृपाणप्रभृतावपि, हे गाण्डो (ण्डि)व-गाण्डीवो गाण्डिवश्चास्त्री कार्मुकेऽर्जुनकामुके, मे गाण्डीव गाण्डिव जिष्णो कोदण्डे कार्मुकेऽपि च, चि गाण्डीवगाण्डिवो चापमा पार्थ- धनुष्यपि, हे गातु-गातुर्ना कोकिले भृङ्गे गन्धर्वे त्रिपु रोपणे, मे गातु पुस्खोक्लेि भृङ्गे गन्धर्वे रोपणेऽपि च, वि, हे ·गाय-गीति गात्र-गानं गजाग्रजवादी क्लीवमङ्गे कलेवरे, मे. गात्रमङ्ग कलेवरे । स्तम्बरमाग्रजवाया विभागेऽपि समीरितम्, वि. गात्रमङ्गशरीरयोः। गजानदेशे, हे गाथा-गाथा श्लोके संस्कृतान्यभाषाया गेयवृत्तयोः, मे. गाथा वाग्भेद- वृत्तयोः, वि., हे. गाध-गाधः स्थाने च लिप्सायाम्, मे., वि. गाध स्यात् स्थानलिप्सयोः, हे. गान्धार-गान्धार पुसि सिन्दूरे रागदेशप्रभेदयोः, मे. गान्धारः सिन्दूरे रागदेशयोः, वि. स्वरे रणे च गान्धारः, त्रि. गान्धिक-गान्धिको लेखकेऽपि स्यात् सुगन्धिव्यवहारिणि, मे. गान्धिक लेखके प्राहु सुगन्धिव्यवहारिणि, वि गान्धिको लेखके गन्धवाणिजे, हे. गान्धिको लेखकेऽपि स्यात्, त्रि गायत्री-गायनी त्रिपदादेवीच्छन्दोभित्खदिरेषु च, मे. गायत्री कथिता च्छन्द प्रभेदे खदिरेऽपि च, वि. गायत्री खदिरे छन्दोविशेपे, हे गायत्री खदिरे स्त्री स्यात् छन्दस्यपि पडक्षरे, त्रि. गारुड-प्रथो गारुडं क्ष्वेडमन्त्रे मरकतेऽपि च, मे गारुड स्यान्मरकते विष- शस्त्रेऽपि गारुडम्, वि. गारुड' तु मरकते विषशास्त्रे, हे. गाल-गालः स्कन्धमहीरहो, वि गालव--गालवस्तु मुनौ लोधे, मे गालवो मुनिलोध्रयो., वि., हे., त्रि. गिर्-गी स्त्री भापासरस्वत्यो , मे. वचो वाक्यञ्च गीर्मता, अने. v. वाच. गिरि-गिरिर्ना नेत्ररुग्भिदि। अद्री गिरियके योषिद् गीणे पूज्ये पुनस्तिपु, मे गिरिौणे गिरियके क्रीडाकन्दुकशलयो। नेत्रामयविशेपेऽपि पूज्ये तु गिरि- रन्यवत्, वि. गिरि. पूज्येऽक्षिरुजि क्न्दुके । शैले गिरियके गीर्णावपि, हे. गिरिज-गिरिजं त्यभ्रकेऽपि स्यात् शिलाजतुनि शैलजे। लोहेऽपि गिरिजा गौरीमातुलुङग्योश्च योपिति, मे. गिरिज चाम्रके स्यात शिलाजतुमुगन्धयोः । लोहेऽपि गिरिजा गौरीमातुलिङग्योरुदीरिता, वि. गिरिजमम्रके। गिलाजतुनि लोहे च गिरिजा मातुलुङ्ग्युमा, हे. गिरिसार-गिरिसारः पुमान् लोहे वङ्गे मलयपर्वते, मे. गिरिमारो भवेल्लोहे लिङ्गे मलयपर्वते, वि. गिरिसार पुनर्लोहे लिङ्गे मलयपर्वते, हे. गिरीश-गिरीशोऽद्रिपतौ वाचस्पतिशङ्करयो पुमान्, मे गिरीगो वापतौ रुद्रे गिरीशोऽद्रिपतावपि, पि. गिरीशो वाक्पतो हरे। अद्विराजे, हे गीत-गीतं शब्दितगानयोः, मे., हे., त्रि. गीतन्तु शब्दिते गाने, वि. गीति-गोतिश्छन्दसि गाने स्त्री, गीतिश्छन्दसि गाने च, वि., हे. .

·१०७ ग्र गुच्छ (छ) गुप्ति गुच्छ (ञ्छ)--स्याद् गुच्छ स्तवके स्तम्बे हारभेदकलापयो मे , वि गुच्छो गुञ्छो हारकलापयो , हे गुच्छ स्तवकहारयो, गुजा-गुजा तु काकचिञ्चाया पटहे च कलध्वनौ, मे गुजा तु कृष्णलाया स्यात् पटहे मधुरध्वनी हे गुञ्जाऽपि पटहे प्रोक्ता काकचिञ्च्या कलध्वनौ, वि गुञ्जे पटहकृष्णले, त्रि गुड---गुड स्याद् गोलके हस्तिसन्नाहेक्षुविकारयो । गुडा स्नुह्याञ्च कथिता गुडिकायाञ्च योपिति, मे गुड स्याद गोलके हस्तिसन्नाहेक्षुविकारयो । गुडा स्नुहीगुडिकयो, वि गुड कुञ्जरसन्नाहे गोलकेाविकारयो । गुडा तु गुडिका स्नुह्यो, हे गुडो गोलेर्पाकयो, अ गुण-गुणो मौामप्रधाने रूपादौ सूद इन्द्रिये । त्यागे शौर्यादिसत्त्वादि- सन्ध्याद्यावृत्तिरज्जुषु । शुक्लादावपि वयाञ्च मे गुणो ज्यादतन्तुपु। रज्जो सत्त्वादी सन्ध्यादौ शौर्यादौ भीम इन्द्रिये । रूपादावप्रधाने च दोषान्यस्मिन् विशेषणे, हे मौा द्रव्यश्रिते सत्त्वशौर्यसन्ध्यादिके गुण , अ गुण स्याद्रज्जुसूदयो नि सत्त्वादौ रूपादौ सर्वादौ तन्तुषु प्रयोगज्ञा । गुणशब्द शिञ्जिन्या प्रयोजयन्त्य- प्रधानेऽपि, ह गुणोऽप्रधाने रूपादौ मौर्व्या सूदे वृकोदरे । शुद्धे सत्त्वादिसन्ध्यादि- विद्यादिहरितादिपु, वि गुणनिका-भवेदगुणनिका नृत्ये शून्याङ्के पाठनिश्चिती, मे वि गुणनिका तु शून्याङ्के नर्तने पाठनिश्चये हे शून्याङ्केऽपि गुणनिका, हा गुण्डक---गुण्डको मलिने धूलो कलोक्तिस्नेहपात्रयो मे वि गुण्डक पुन । कलोक्तौ मलिने धूलौ स्नेहपाने, हे गुत्स-गुत्स स्यात स्तवके स्तम्बे हारभिद्ग्रन्थिपर्णयो, में गुत्स स्तम्वे हारभेदे स्तववे ग्रन्थिपर्णके वि गुत्स स्तम्वगुलुञ्छयो । हारभेदे ग्रन्थिपणे, हे गुत्स स्तवकहारयो, नि गुन्द्र-गुन्द्रस्तेजनके स्त्री तु प्रियङ्गो भद्रमुस्तके, मे गुन्द्रस्तेजनके गुन्द्रा प्रियङ्गो भद्रमुस्तके। कैवर्तीमुस्तके चापि, वि गुन्द्रस्तु तेजने । गुन्द्रा प्रियङ्गो कैवर्तीमुस्तके भद्रमुस्तके, हे गुन्द्रस्तेजनके गुन्द्रा विलिङग्या भद्रमुस्तके, नि गुप्त-गुप्त स्याद् रक्षिते गूढे, में गुप्त गूढे पाते, हे गुप्त रक्षितगूढयो , वि, त्रि गुप्ति-गुप्ति स्श्यवकरस्थाने कारागारे च रक्षणे, मे गुप्ति कारागृहे प्रोक्ता भूगर्ते रक्षणे यमे, वि गुप्तिर्यमे भूगर्तरक्षयो । कारायाम्, हे गुप्ति क्षितिव्युदासेऽपि, अ ·१०८ गुम्फ-गृह गुम्फ-गुम्फ स्याद् गुम्फने वाहोरलद्वारे च कौत्यंते, वि गुम्फो दोभूषणे दृब्धी, हे गुम्फस्तु गुम्फने वाहोरलवारे च कीर्त्यते, मे गुरु-गुरुस्तिलिङग्या महति दुर्जरालघुनोरपि। पुमान् निपेकादिकारे पिनादौ सुरमन्निणि, मे गुरुनिपेकादिकारे पिनादौ सुरमन्निणि। दुर्जरालघुनो प्रोक्तो गुरुमहति वाच्यवत्, वि गुरुमहत्याङ्गिरसे पिनादौ धर्मदेशके। अलघौ दुर्जरे चापि, हे गुरू गीष्पतिपिनाद्यौ, अ गुरुस्त्रिलिङग्या महति दुर्जरालघुनोरपि, त्रि गुरु पिता गुरु|प्ठो गुरु सुरपुरोहित । दुर्भरोऽपि गुरु प्रोक्तो गुरु शिप्याभिपे- - चक, अने गुल-गुल स्यादैक्षवे पुमान् । गुली तु गुटिकारोगभिदो स्नुह्या गुला स्मृता, मे स्कन्दे गुहो मत , गुल्म-गुल्म सेनाघट्टभिदो सैन्यरक्षणरुग्भिदो । स्तम्वे स्त्रियामामलक्ये- लावनीवस्नवेश्मसु, मे गुल्म स्तम्वे प्लीह्नि घट्टसैन्ययो संन्यरक्षणे । गुल्मी स्यादामलक्येलावनिकावस्नवेश्मसु, वि गुल्म सैन्योपरक्षणे । रुक्सैन्यघट्टभेदेषु स्तम्भे गुल्मी पटौकसि । प्रामलक्येलयोर्वन्याम्, हे गुल्मा रुस्तम्यसेनाश्च, अ गुल्म स्तम्वे घट्टभेदे, त्रि गुह-गुह पाण्मातुरे गुहा। सिंहपुच्छ्याञ्च गर्ते च पर्वतादेश्च गह्वरे, मे गुह स्कन्दे गुहा पुन । गह्वरे सिंहपुच्छया च, हे गुहा तु गह्वरे सिंहपुच्छया वि गुह्य-गुह्य रहस्युपस्थे च गुह्य कमठदम्भयो , मे , वि गुह्य कमठदम्भयो । गुह्यमुपस्थे रहस्ये, हे रहस्योपस्थयोर्गुह्यम्, अ गूढ-गृढ रहसि गुह्ये च न द्वयो सवृते त्रिपु, मे गूढ रह सवृतयो , हे गूढ रहसि गुह्ये च सवृते पुनरन्यवत्, वि गृञ्जन-गृञ्जनम् । विपदग्धपशोर्मासे क्लीव पुगि रसोनके, मे गृज्जनस्तु रसोनके। विपदिग्धपशोर्मासे गृजन च प्रकीर्तितम्, वि गृञ्जन विपदिग्धस्य पशोर्मामे रसोनके, हे विपदिग्धपशोर्मासे गृजन ना रमोनके, त्रि गृध-गृध्र खगान्तरे पुसि वायलिङ्गेश्यलुब्धके, मे गृध्र खगान्तरे प्रोक्त वाच्यवच्चार्थलुब्धके, वि गृध्रो गृघ्नो खगान्तरे, हे गृध्र स्यात्लोभिपक्षिणो, त्रि गृष्टि-अथ गृष्टि सकृत्सूतगवीवदरयो स्त्रियाम्, मे गृप्टिम्तु सकृन्- मूतगवी भवेत् । वराहकान्ता च, हे गृष्टि धेन्वोपचीभिदो, त्रि गृह-गृह गृहाश्च पुभूम्नि क्लनेऽपि न सानि, मे गृहा पल्या गृहे स्मृता, वि गृहा दारेषु समनि, हे दारेषु च गृहा , अ ·गृहपति-गोकिल गृहपति-भवेद् गृहपति पुसि गृहस्थेऽपि च मन्निणि, मे गृहपतिर्गृहस्थे स्याद् अत्याधाने च मन्त्रिणि, वि गृहपतिगृही मन्त्री, हे गृही मन्नी गृहपति , नि गृह्य-गृह्य गुदै ग्रन्थिभेदे क्लीव शाखापुरे स्त्रियाम्। गृहासक्तमृगादौ ना त्रिषु चास्वरिपक्षयो , मे गृह्य पुरोपमार्गेऽपि भवेदस्वरपक्षयो । गृह्या च शाखा- नगरे गृह्यश्छेकेऽप्युदीरित , वि गृह्यन्तु मलवमनि । गृह्योऽस्वैरिणि पक्षे च गृहासक्तमृगाण्डजे । गृह्या तु शाखानगरे हे गृह्यमस्वैरिपक्षयो , त्रि गृह्यक-गृह्यको निधनके च्छेके, मे गृह्यकश्छेकनिघ्नयो वि, त्रि गेय-गेय स्याद् गातव्ये गायने त्रिपु, मे गेयो गातव्ये गायनेऽपि च, वि गेयो गातव्यगायनौ, हे गातव्यगायनौ गेयौ, त्रि गेष्णुगेष्णुर्ना गायने नटे, मे गेष्णुर्नटे गायके च, हे गेष्णुर्नटे गायने च, वि गरिक--गैरिक धातुरुक्मयो, मे गैरिक कनके धातौ, वि अथ गैरिकम् । स्वर्णे धातौ, हे स्वर्णेऽपि गैरिक्म्, अ गो-गौ स्वर्गे च बलोवर्दे रश्मी च कुलिशे पुमान् । स्त्री सौरभेयीदृग्- वाणदिगवाग्भूप्वप्सु भूम्नि च, मे गौ स्वर्गे वृषभे रश्मौ बजे चन्द्रमसि स्मृत । अर्जुनोनेदिग्बाणभूवाग्वारिषु गौर्मता, वि गौरुदके दृशि। स्वर्गे दिशि पशौ रश्मी वज्ने भूमाविषौ गिरि, हे स्वर्गेषुपशुवाग्वज्रदिडनेत्रणिभूजले। लक्ष्य- दृष्टया स्त्रिया पुसि गौ , अ स्वर्गे वज्वे च रश्मौ च वलीवर्दै च गौ पुमान् । स्नी वाणरोहिणीदृग्दिरवाग्भूमिप्वप्सु भूम्नि च, त्रि दिग्दृष्टिदीधितिस्वर्गवच- वाग्वाणवारिषु । भूमी पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृत , ह वाणे वाचि पशी भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि । स्वर्गे मातरि वज्रेग्नौ सुखे सत्ये च गोध्वनि , अने गोकण्टक-गोकण्टको गोक्षुरके स्थपुटे च गवा खुरे, मे, वि गोकण्टको, गोक्षुरके गोखुरे स्थपुटीकृते, है गोकर्ण-गोकर्णोऽश्वतरे सर्प सारङ्गे च गणान्तरे। अगुप्ठानामिकोन्माने गोकर्गी मूर्विकोपधौ, मे गोकर्णोऽश्वतरे स सारङ्गे प्रमथान्तरे । अगुष्ठाना- मिकोन्माने गोकर्णी मूर्विकोपधौ, वि गोकर्ण प्रमथान्तरे। अगुष्ठानामिकोन्माने मृगेऽश्वतरसर्पयो । गोरी तु मूर्विकायाम्, हे अगुष्ठानामिकोन्माने गोरों- ही मृगेऽपि च, त्रि गोकिल-गोकिलो मुपले हले, हा गोक्लि । मुपले लागले चापि, हे गोक्लिो मुसले हले, वि, में ·गोकुलिक-गोपति गोकुलिफ-स्याद् गोकुलिको वलिरे पडूस्थगव्युपेक्षके, मे. गोकुलिकः केकरे स्यात् पङ्कस्थगव्युपेक्षके, वि., हे. गोग्रन्थि-गोग्रन्थिर्ना करीपे स्याद्गोष्ठे गोजिह्विकौषधी, मे., वि. गोजागरि--गोजागरिकमित्याहुमङ्गले कण्टकारके, वि. गोजागरिक मङ्गले पुंसि स्यात् कण्टकारके, मे. स्याद् गोजागरिक भक्ष्यकारके मङ्गलेऽपि च, हे. गोडुम्ब-गोडुम्बः शीर्णबृन्ते च गवादन्यान्तु योपिति, मे. गोडुम्बः शीर्ण- वृन्ते स्याद् गवादन्या. फलेऽपि च, वि. गोण्ड-गोण्ड. पामरजातौ च वृद्धनाभौ च तद्वति, मे. गोण्ड: पामरजातो च वृद्धनाभौ च वाच्यवत्, वि गोण्ड स्याद् वृद्धनाभिके। पामरजातौ च, है. गोत्र-गोत्रा भूगव्ययोर्गोत्र शैले गोत्र कुलाख्ययो । सम्भावनीयबोधे च काननक्षेत्रवमसु, मे. गोत्र नाम्नि कुले क्षेने कानने चित्तवर्त्मनो । सम्भावनीय- बोधेऽपि गोत्र क्षोणीधरे मत । गोसमूहभुवोर्गोत्रा, वि. गोत्र नाम्नि कुले पुसि शैले भूगव्ययो स्त्रियाम्, त्रि गोत्रं नामान्वयो गोत्रो गोत्रश्च धरणीधर. । गोत्रा वसुन्धरा ज्ञेया गोरञ्च प्रवर स्मृतम्, अने गोत्र क्षेत्रेऽन्वये च्छत्रे सम्भाव्यवोध- वर्मनो । वने नाम्नि च गोत्रोऽद्रौ गोत्रा भुवि गवाङ्गणे, हे. गोनन्तु नाम्नि च, अ. गोत्र नाम्नि तथान्वये, ह गोदन्त--गोदन्तो हरिताले स्याद् दशिते हरितेऽपि च, वि. गोदन्तो हरिताले स्यात् सन्नद्धे दंशितेऽपि च, हे. गोदन्तो हरितालेऽपि, ह. गोधा-~-गोधा तलनिहाकयो, मे. गोधा तले निहाकायाम्, वि. गोधा प्राणिविशेषे स्यात् ज्याघातस्य च वारणे, हे गोधा तले निहाकायाम्, त्रि. गोधूम--गोधूगो नागरङ्गे स्यादोपधिव्रीहिभेदयो, मे गोधूमो नागरङ्गे स्याद् भेषजब्रीहिभेदयो, वि. गोधूमो भेषजे नागरङ्गग्रीहिप्रभेदयो , हे. गोनर्द--गोनर्दमपि कैवर्तीमुस्तके पुसि सारसे, मे. गोप-गोपो गोपालके गोप्ठाघ्यक्षे पृथ्वीपतावपि । ग्रामस्याधिकृते पुसि शारिवास्योपयो स्त्रियाम्, मे. गोपो ग्रामोघगोष्ठाधिकृतयोर्वल्लवे नृपे । गोपी गोपालमहिलाशारिवारक्तिकासु च, वि. गोपो भूपालवल्लवी । ग्रामौघगोप्ठाधि- कृतौ गोपी गोपालसुन्दरी। शारिवा रक्तिका, हे. गोधुणोप्ठपती गोपी, अ. गोपति-गोपतिः शिवषण्डयोः। नृपभास्कग्यो. पुसि, मे. गोपतिः गरे पण्डे पार्थिवेऽपि विकर्तने, वि गोपति: गङ्करे पण्डे नृपती विदगाधिपे। सहस्र- किरणे चापि, है. पण्डः सूर्यश्च गोपतिः, त्रि. - ·गोपाल-गोल गोपालगोपालो नृपगोपेशे, मे. गोपालो गोपभूपयोः, वि., है. गोपो भूपश्च गोपाली, त्रि. गोपुर-गोपुरं द्वारि पूरि कवर्तीमुस्तकेऽपि च, मे. गोपुरन्तु पुरद्वारि द्वारमात्रे च मुस्तके, वि. गोपुरं पुनः । मुस्तके द्वारि पूरे, हे. द्वारमात्रेऽपि गोपुरम्, अ. पूरि द्वारि गोपुरम्, त्रि. गोप्य-गोप्यो दासीसुते पुसि रक्षणीयेऽभिधेयवत्, मे. गोप्यो दासीसुते गोप्यो रक्षणीयेऽभिधेयवत्, वि. गोप्यो दासेरगोप्तव्यो, हे. गोप्यो गोप्तव्य- चेटको, त्रि. गोमिन्-~-गोमी शृगाले पुसि स्यात् त्रिपु गोमत्युपासके, मे गोमी तूपासके फेरो, वि. गोमो फेरी गोमत्युपासके, हे. गोमुख-गोमुख कुटिलागारे वाद्यभाण्डे च लेपने। पुसि मातलिपुत्रे च महादेवगणान्तरे, मे. गोमुख वाद्यभेदे स्याल्लेपने कुटिलोकसि, है. गोमुखं कुटिला- गारे वाद्यभाण्डे च लेपने, वि. गोमुख लेपने वाद्यभाण्डे, नि गोमुखमुपलेपने, है. गोमेदक-गोमेदक पोतमणौ काकोले पत्रकेऽपि च, मे., वि. गोमेदक पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि न, है. गोमेदकञ्च काकोले, हा. गोरक्ष-गोरक्षो नागरङ्गे स्याद् गवां च परिरक्षके, वि., मे. गोरक्षी गोप- नारङ्गो, हे. गोरक्षजम्बू-गोरक्षजम्बूर्गोधूमे तथा गोरक्षतण्डुले, वि. गोरक्षजम्बूर्गोधूमे धान्ये गोरक्षतण्डुले, हे. गोर-गोरकुनग्नवन्दिनोः। सगे च, हे. गोरः पक्षिनातौ च भवे- भग्नकवन्दिनोः, वि. बगे नग्ने च गोरगुः, त्रि. गोरक्षुः स्यात् पुमान् पक्षिभेदे नग्नकवन्दिनोः, मे. गोलया-गोलको विधवापुत्र जारात् स्यान्मणिके गुडे, मे. गोलको विधवा- पुरे जारान्न मणिके गुडे, वि. गोलमस्तु जारतो विधवामुते। प्रलिम्जरे गुडे पिण्डे, है. गोलको मणिजारजो, त्रि. गोल-गोला गोदावरीमयोः कुनटीदुर्गयोः स्त्रियाम् । पनाम्जने मन्दले चालिन्जरे वालसेलने, मे. गोला ममीयतुलयोगानं मध्यानुमारतः। पपानने युनटपा च गोदावर्या च मण्डने, वि. गोनः म्यान् गर्यवर्तुने। गोना पत्राम्जने गोदावर्या गग्यामनिजरे। मण्डले च पुनटपां च वालीडनमाया, है. मण्डने मणिक गोल गोला गोदावरी समो, त्रि.

·११० गोकुलिक-गोपति गोकुलिफ-स्याद् गोकुलिको वलिरे पद्धस्थगव्युपेक्षके, मे. गोकुलिकः केकरे स्यात् पङ्कस्थगव्युपेक्षके, वि., हे. गोग्रन्यि-गोग्रन्थिन। करीपे स्याद्गोष्ठे गोजिह्विकोपधौ, मे., वि. गोजागरि-गोजागरिकमित्याहुर्मङ्गले कण्टकारके, वि. गोजागरिकं मङ्गले पुसि स्यात् कण्टकारके, मे. स्याद् गोजागरिकं भक्ष्यकारके मङ्गलेऽपि च, हे. गोडुम्ब-गोडुम्वः शीर्णवृन्ते च गवादन्यान्तु योपिति, मे. गोडुम्ब शीर्ण- वृन्ते स्याद् गवादन्या फलेऽपि च, वि गोण्ड-गोण्ड पामरजातौ च वृद्धनाभौ च तद्वति, मे. गोण्ड: पामरजातो च वृद्धनाभौ च वाच्यवत्, वि गोण्ड स्याद् वृद्धनाभिके। पामरजातौ च, गोत्र-गोत्रा भूगव्ययोर्गोत्र शैले गोत्र कुलाख्ययोः। सम्भावनीयबोधे च काननक्षेत्रवर्त्मसु, मे. गोत्र नाम्नि कुले क्षेत्रे कानने चित्तवर्मनो। सम्भावनीय- वोधेऽपि गोत्र क्षोणीधरे मत । गोसमूहभुवोर्गोत्रा, वि गोत्र नाम्नि कुले पुसि शैले भूगव्ययो स्त्रियाम्, त्रि गोत्र नामान्वयो गोत्रो गोत्रश्च धरणीधर.। गोत्रा वसुन्धरा ज्ञेया गोत्रञ्च प्रवर स्मृतम्, अने. गोत्र क्षेत्रेऽन्वये च्छत्रे सम्भाव्यबोध- वर्त्मनो । वने नाम्नि च गोत्रोऽद्रौ गोत्रा भुवि गवागणे, हे गोत्रन्तु नाम्नि च, अ. गोत्र नाम्नि तथान्वये, ह गोदन्त-गोदन्तो हरिताले स्याद् दशिते हरितेऽपि च, वि. गोदन्तो हरिताले स्यात् सन्नद्धे दशितेऽपि च, हे गोदन्तो हरितालेऽपि, ह गोधा-गोधा तलनिहाफयो , मे. गोधा तले निहाकायाम्, वि. गोधा प्राणिविशेपे स्यात् ज्याघातस्य च वारणे, हे गोधा तले निहाकायाम्, जि. गोधूम-गोधूमो नागरङ्गे स्यादोपधिबीहिभेदयो , मे गोधूमो नागरङ्गे स्याद् भेषजव्रीहिभेदयो, वि. गोधूमो भेपजे नागरङ्गवीहिप्रभेदयो, हे. गोनर्द--गोनर्दमपि कैवर्तीमुस्तके पुसि सारसे, मे. गोप-गोपो गोपालके गोप्ठाध्यक्ष पृथ्वीपतावपि । ग्रामस्याधिकृते पुसि शारिवाख्यौपधौ स्त्रियाम्, मे. गोपो ग्रामोघगोष्ठाधिकृतयोर्वल्लवे नृपे । गोपी गोपालमहिलाशारिवारक्तिकामु च, वि गोपो भूपालवल्लवो। ग्रामौघगोप्ठाधि- कृतौ गोपी गोपालसुन्दरी। शारिवा रक्तिका, हे. गोधुग्गोष्ठपती गोपी, अ. गोपति-गोपतिः शिवपण्डयो. । नृपभास्करयो. पुसि, मे. गोपतिः शङ्कर पण्डे पार्थिवेऽपि विर्तने, वि. गोपति दादरे पण्डे नृपतो त्रिंदगाधिपे। सहस्र- किरणे चापि, हे पण्डः सूर्यश्च गोपतिः, त्रि. .

·गोपाल-गोल गोपालगोपालो नृपगोपेशे, मे. गोपालो गोपभूपयोः, वि., है. गोपो भूपश्च गोपाली, त्रि. गोपुर-गोपुरं द्वारि पूर्वारि कैवर्तीमुस्तकेऽपि च, मे. गोपुरन्तु पुरद्वारि द्वारमाने च मुस्तके, वि. गोपुर पुनः। मुस्तके द्वारि पूर्दारे, हे. द्वारमात्रेऽपि गोपुरम्, अ. पूरि द्वारि गोपुरम्, त्रि. गोप्य-गोप्यो दासीसुते पुसि रक्षणीयेऽभिधेयवत्, मे. गोप्यो दासीसुते गोप्यो रक्षणीयेऽभिधेयवत्, वि. गोप्यौ दासेरगोप्तव्यो, हे. गोप्यो गोप्तव्य- चेटको, नि. गोमिन्-गोमी शृगाले पुसि स्यात् त्रिपु गोमत्युपासके, मे गोमी तूपासके फेरी, वि. गोमी फेरौ गोमत्युपासके, हे. गोमुख-गोमुख कुटिलागारे वाद्यभाण्डे च लेपने। पुसि मातलिपुत्रे च महादेवगणान्तरे, मे. गोमुखं वाद्यभेदे स्याल्लेपने कुटिलौकसि, हे. गोमुखं कुटिला- गारे वाद्यभाण्डे च लेपने, वि. गोमुख लेपने वाद्यभाण्डे, त्रि गोमुखमुपलेपने, गोमेदक-गोमेदक पीतमणी काकोले पत्रकेऽपि च, मे., वि. गोमेदक पीतरत्ने काकोले पत्रकेऽपि च, हे. गोमेदकञ्च काकोले, हा. गोरक्ष-गोरक्षो नागरङ्गे स्याद् गवा च परिरक्षके, वि., मे. गोरक्षी गोप- नारङ्गी, है. गोरक्षजम्बू-गोरक्षजम्बूर्गोधूम तथा गोरक्षतण्डुले, वि. गोरक्षजम्यूर्गोधूमे धान्ये गोरक्षतण्डुले, हे. गोर-गोरखनंग्नवन्दिनो.। सगे च, हे. गोरः पक्षिजातो च भवे- भग्नकयन्दिनोः, वि. सगे नग्ने च गोरडु, त्रि. गोरखः स्यात् पुमान् पक्षिभेदे नग्नकवन्दिनोः, मे. गोलक-गोलको विधवापुत्र जारात् स्यान्मणिके गुडे, मे. गोलको विधवा- पुरे जाराच्च मणिके गुडे, वि. गोलकस्तु जारतो विघयामुते। अलिजरे गुडे पिण्डे, हे. गोलको मणिजारजी, त्रि. गोल-गोला गोदावरीमस्योः कुनटीदुर्गयोः स्त्रियाम् । पत्राम्जने मण्डले चालिजरे वालरोलने, मे. गोला मसीवर्तुलयोर्गोलं लक्ष्यानुमारतः। पभाजने पुनदधा च गोदावर्या च मण्डले, वि. गोल: म्यात् सर्ववर्तुले। गोला पभाजने गोदायर्या राम्यामलिजरे। मण्डले च युनटपां च बातमीडनयाप्टक, है. मण्दले मणिके गोल गोला गोदावरी सगी, नि.

·११२ गोनोमी-गोरिल - गोलोमी-गोलोमी श्वेतदूर्वाया स्याद् वचाभूतकेशयो , मे गोलोमी श्वेत- दूर्वाया पड्ग्रन्थावारयोषितो, वि गोलोमी वारयोपाया पड्ग्रन्यासितदूर्वयो, . हे . विभातयो, गोविन्द-गोविन्दो वासुदेवे स्याद् गवाध्यक्षे बृहस्पती, मे, वि गोविन्दस्तु गवाध्यक्षे वासुदेवे वृहस्पतौ, है, गोष्ठाध्यक्षेऽपि गोविन्द , अ गोविन्दौ हरि- गोसहघौ, अने गोष्ठ-गोप्ठ गोस्थानके गोष्ठी सभासलापयो स्त्रियाम् मे गोप्ठ गोस्थान केऽपि च । गोष्ठी सभाया सलापे, वि गोष्ठ गोस्थानके गोष्ठी सलापे परिपद्यपि, है गोष्पद-गोप्पद गोपदश्वभ्रे गवाञ्च गतिगोचरे मे गोप्पद गोखुरश्वग्ने गवा च गतिगोचरे, हे गोष्पद सेविते माने, अ गोस-गोसो गन्धरसोपसो, वि गोसो वोलोपसो, मे गोसो दोल- हे गोस्तन-गोस्तनो हारभेदे ना द्राक्षाया गोस्तनी स्त्रियाम्, मे गोस्तनो हारभेदे स्यात् द्राक्षाया गोस्तनीति च, वि गोस्तनो हारभेदे स्याद् गोस्तनी हारहारिका हे गौतम-गौतमो ना मुनी बुद्धे रोचनीदुर्गयो स्नियाम्, मे गौतम शाक्य सिंहे च मुनिभेदेऽय गौतमी। रोचन्यामम्बिकाया च, वि गौतमो गणभृद्भदे शाक्यसिंहर्षिभेदयो । गौतम्युमाया रोचन्याम्, हे गौर—गौर पीतेऽरुणे श्वेते विशुद्धे चाभिधेयवत् । ना श्वेतसर्पपे चन्द्रे न द्वयो पद्मकेसरे। गौरी त्वसञ्जातरज कन्याशङ्करभार्ययो । रोचनीरजनी- पिङ्गाप्रियगुवसुधासु च। आपगाया विशेपेऽपि यादसापतियोपिति, में गौर श्वेतेऽरुणे पीते विशुद्धे चन्द्रमस्यपि। विशदे गौरन्तु श्वेतसर्पपे पासरे। गौर्यु- मानग्निको:पु प्रियङ्गो वरुणस्त्रियाम् । रजन्या रोचनीनद्यो , हे गौरोऽरुणे सिते पीते, अ नग्नकन्योमयोगौं री गौर स्यादुज्ज्वलेऽपि च, त्रि गौर पोतेऽरुणे श्वेते विशुद्धे चाभिधेयवत् । गोरो तु विशदे पद्मकेसरे सितसर्पपे। गौर शशिनि गौरी तु नग्नकन्योमयो स्मृता । रोचनीरजनीपिङ्गाप्रियगुवसुधासु च। नदी- भेदेऽपि गौरी स्यात् वरुणस्य च योपिति, वि गोरी शिवप्रिया प्रोक्ता गौरी गोरोचना मता। गौरी स्यादप्रमूता स्त्री गौरी गुद्धोभयान्वया, अने गौरिल-गौरिलस्तु पुमान् लौहचूर्णे स्याद् गौरसर्पपे, मे गौरिलो लोह चूर्णे स्याद् गौरिलो गौरसर्पपे, वि स्याद् गौरिलस्तु सिद्धार्थे लोहचूर्णे, हे ·ग्रथित ग्रामणी प्रथित-थितो हतदृब्धयो । आक्रान्ते च, हे ग्रथित गुम्फिताकान्त- हिसितेपु समीरितम्, वि ग्रथित गुम्फिते कान्ते हिसिते च त्रिलिङ्गकम्, मे ग्रन्य-~-ग्रन्यो ग्रन्थनाधनयो स्याच्छास्वाक्षरसस्ययो, मे ग्रन्यो धने स्यात् सन्दर्भ द्वात्रिंशद्वर्णनिर्मिती, वि ग्रन्थो गुम्फे धने शास्त्रे द्वानिशद्वर्णनिर्मिती, हे शास्नद्रविणयोर्ग्रन्थ , अ ग्रन्थो द्वात्रिंशदक्षरी। धनञ्च ग्रन्थना चापि, त्रि लिपिसख्याया शास्त्रे द्रव्ये च ग्रन्थशब्दमिच्छन्ति, ह अग्यि-प्रन्थिस्तु अन्थिपणे ना बन्धे रुग्भेदपर्वणो , मे ग्रन्यि पर्वणि कौटिल्ये ग्रन्थिपणे गदान्तरे, वि ग्रन्थिस्तु ग्रन्थिपणे स्याद् गाथारुग्भेदयोरपि, हे ग्रन्यिक-ग्रन्थिक पिप्पलीमूले गुग्गुलुग्रन्थिपर्णयो । करीरे पुसि दैवज्ञे सह- देवाख्यपाण्डवे, मे ग्रन्थिक पिप्पलीमूले प्रन्थिको गुग्गुलद्रुमे । माद्रेये च करीरे च दैवज्ञे च प्रकीर्तितम्, वि ग्रन्थिक पिप्पलीमूले ग्रन्थिपर्णकभेपजे। ग्रन्थिको गुग्गुलो देवज्ञे, माद्रेयकरीरयो , हे ग्रन्थिको पार्थदेवज्ञौ ग्रन्यिपणे च न द्वयो , त्रि अन्थिल-प्रन्थिलस्तु करीरद्रौ विकसततरौ पुमान् । सग्रन्थौ त्रिगु, में अन्थिलो ग्रन्थिसहिते करीरद्रो विकङ्कते, वि ग्रन्यिलो ग्रन्थिसहिते विकङ्कत- करीरयो, ग्रस्त--ग्रस्त जग्ध लुप्तपदोदिते, हे ग्रस्त ग्रासीकृतेऽपि स्यात् लुप्तवर्ण- पदोदिते, वि, मे ग्रस्त वाग्भेदभुक्तयो , त्रि ग्रह-ग्रहोऽनुग्रहनिबन्धग्रहणेषु रणोद्यमे । सूर्यादौ पूतनादौ च सैहिकेयो- परागयो , मे, वि ग्रहो ग्रहणनिर्बन्धानुग्रहेषु रणोद्यमे। उपरागे पूतनादौ आदि- त्यादौ विधुन्तुदे, हे निवन्धोपरागाकदियो ग्रहा , अ ग्रहशब्द सूर्यादिषु भूतादि- प्वभिनिवेशे च, ह ग्रहण-~ग्रहण स्वीकारादरकरोपरागोपलब्धिवन्दिपु मै ग्रहण तूपलब्धौ स्थादादरे ग्रहण करे। ग्रहोपरागस्वीकारवन्दिपु ग्रहण मतम्, वि ग्रहण स्वीकृते वन्या धीगुणे हस्त आदरे। ग्रहोपरागे प्रत्याये, हे ग्रहण स्वीकृतौ हस्ते, त्रि प्रहराज--प्रहराजो रखो चन्द्रे, मे ग्रहराजो रवी चन्द्रेऽपि, वि ग्रहराज शशिन्य, हे प्राम-ग्राम स्वरे सवसथे, मे ग्राम स्वरे सवसथे वृन्दै शब्दादिपूर्वक , दि ग्रामो वृन्दे शब्दादिपूर्वक । पडजादौ सवसथे च, हे शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि आम , अ ग्राम सवसये स्वरे, नि सङ्घातेऽपि ग्रामो भूतेन्द्रियशब्दररणानाम्, ह प्रामणी- स्याद् ग्रामणी प्रघानेऽधिपतौ त्रिषु नापित पुसि, में ग्रामणी- भोगिक पत्यो प्रधाने नापितेऽपि च । ग्रामणी-र्नीलिवायाञ्च ग्रामेयोपण्ययोपितो, , , 8 ·ग्राममद्गुरिका-धन वि ग्रामणी क्षुरमर्दिनि । प्रधाने भोगिके पत्यो ग्रामणी पण्ययोपिति । ग्रामय्या नीलिकायाञ्च, हे ग्रामणी पिते पुसि श्रेष्ठे ग्रामाधिपे निपु, अ ग्राममद्गुरिका-ग्राममद्गुरिका ग्रामयुद्धे शृङ्गीझपे स्नियाम्, मे ग्राम- मद्गुरिका शृङ्गया ग्रामयुद्धे च कीयंते, वि ग्राममद्गुरिका युद्धशृङ्गयो, हे शृङ्गया च ग्रामयुद्धे च ग्राममद्गुरिका स्नियाम्, नि प्रामीण-ग्रामीणा नीलिकाया स्त्री ग्रामोद्भूतेऽभिधेयवत्, मे ग्रामीन-ग्रामीन शुनि काके पुसि त्रिषु सम्भूते ग्रामे, मे ग्रामीनो ग्राम- सम्भृते ग्रामीन शुनि वायसे, वि ग्राम्य-ग्राम्य स्त्रीकरणे क्लीवेऽश्लीलप्राकृतयोस्त्रिपु, मे ग्राम्यो जने ऽन्यवद् ग्राम्यमश्लीलरतबन्धयो, वि ग्राम्यो ग्रामभवे जने । ग्राम्य रतवन्धे- ऽश्लीले, हे प्रावन्-ग्रावा तु प्रस्तरे पृथ्वीधरे पुसि, मे ग्रावा प्रस्तरे जलदे गिरी, वि ग्रावाऽश्मनि गिरौ, हे ग्रावाणौ शैलपापाणौ, अ ग्रावा शेले, ह ग्राह-ग्राहो ग्रहेऽवहारे च, मे, वि ग्राहो ग्रहे जलचरे, हे ग्राहक-ग्राहको घातिविहगे व्याधानाञ्च ग्रहीतरि, वि , मे ग्राहको ग्रहीतरि स्याद् व्याधाना घातिपक्षिणि, हे ग्रीवा स्यात् तु ग्रीवा कन्धराया तच्छिरायाञ्च योषिति, मे ग्रीवाऽपि कन्धराया स्यात् तच्छिरायामपीप्यते, वि ग्रीवे शिरोधितच्छिरे, हे ग्रीष्म-ग्रीष्म उष्मर्तुभेदयो , मे ग्लो---लौर्धरण्या निशापतौ, मे घ-घो घण्टाया घर्घरे ना स्त्रियान्तु काञ्चिघातयो , मे खड्गी शिवोत्तमो मेधा दक्षिणाङ्गलिमूलग । घनो घनस्वरश्चैव घकारो डादिम स्मृत , मा घट-घट समाधिभेदेभशिर कूटकुटेषु च। घटा घटनगोष्ठीभघटनासु च योपिति, मे घटा घटने गजसहतो । गोप्ठ्या घटस्त्विभगिर कूटे समाधि- कुम्भयो , हे घट समाधिभेदेभशिर कूटकुटेषु च । घटा घटनगोष्ठीभघटनासु च दृश्यते, वि घटा गोप्ठ्याम्, ह घट्ट (ट)ना-घट्टना चलनावृत्त्यो , हे घटना चलनावृत्त्यो, मे घन-घन स्यात् कास्यतालादिवाद्यमध्यमनृत्ययो । ना मुस्तादोपदाधेिषु विस्तारे लोहमुद्गरे। त्रिपु सान्द्रे दृढे च, में घन म्यात् कास्यतालादिवाय- मध्यमनृत्ययो । घन सान्द्रे दृढे दाढचे विस्तारे लोहमुद्गरे । मेघमुरतक्योरचापि, वि घन सान्द्रे दृढे दाढ्य विस्तारे मुद्गरेऽम्बुदे । सङ्घ मुस्ते घन मध्यनृत्यवाद्य- . + ·+ धनरस घृष्टि प्रकारयो हे घनो मेघे मूर्तिगुणे त्रिपु मर्ते निरन्तरे, अ अथाम्बुदमुस्तयो । धन पुसि घन वाद्यम्, त्रि धनो मेघो धन सान्द्र कास्यतालादिक धनम् । घन सङ्घो धन नित्य धन स्याल्लोहमुद्गर , अने धनरस-भवेद्धनरस सान्द्रे निर्यासे मोरटेऽम्बुनि । कर्पूर पीलुपाञ्च सम्यक् सिद्धरसेऽपि च, मे भवेद्घनरस सान्द्रे निर्यासे मोरटेऽप्सु च । कर्पूरे पीलुपा च सम्यसिद्धरसेऽपि च, वि धनरसोऽप्सु कर्पूरे सान्नै सिद्धरसे द्रवे। मोरटे पोलुपा च, हे धनसार-धनसारस्तु कपरे दक्षिणावर्तपारदे, मे, वि, घनाघन-धनाधनो वर्पकाब्दे मत्तघातुककुञ्जरे। शके च, मे धनाधनो घातुकमत्तदन्तिनोनिरन्तरे वासववर्युकाब्दयो, वि घनाघनो निरन्तरे। वासवे घातुके मत्तगजे वपुंकवारिदे, हे घनाघन शक्रवर्घकाम्बुदयो , ह शको घातुक- मत्तेभो वर्पकान्दो घनाधन , अ शक्रऽपि वपुंके मेघे मत्तनागे धनाधन , अने घर्घर----धर्घरो ना चलद्वारिध्वानोलूकनदान्तरे । स्त्री क्षुद्रघण्टया वीणाया भेदें स्वरान्तरेऽपि च, मे घर्घरस्तु चलद्वारिध्वाने घूर्व नदान्तरे, वि घर्षरस्तु नदान्तरे। चलद्वारिध्वनौ घ्के, हे घपरिका-अय घर्षरिका क्षुद्रघण्टावादित्रदण्डयो मे स्मृता घर्घरिका क्षुद्रघण्टिकाभृष्टधान्ययो । वाद्यप्रभेदवादित्रदण्डयोरापगान्तरे, वि घर्घरिका भृष्टधान्यकिङ्किण्या सरिदन्तरे। वादिनस्य च दण्डेऽपि है धर्म-धर्म स्यादातपे ग्रीष्मे उष्णस्वेदाम्भसोरपि, वि अथ धर्मो निदाघवत् । स्वेदाम्भस्यातपे ग्रोमोप्मणो, हे उष्णेऽपि धर्म , अ धर्म स्वेदातपोप्मसु, मि धर्म स्यादातपे ग्रीष्मेऽप्युप्णस्वेदाम्बुनोरपि, मे घन-घस्रस्तु दिवसे हिंस्र, मे घस्रो दिवसहिंस्रयो , वि घस्रो वासर- हिस्रयो, हे घात-पात काण्डप्रहारयो , मे, वि घृणा-घृणा जुगुप्साकृपयो, में, वि घृणा तु स्याज्जुगुप्साया करुणायाम्, है जुगुप्साकरुणे घृणे अ दौर्मनस्य घृणा प्रोक्ता घृणा च करुणा मता, अने घृणा जुगुप्सायामपि, ह घृणि---घृणि पुन । अशुज्वालातरङ्गेषु, हे घृत-घृतमाज्ये जले क्लोव प्रदीप्ते त्वभिधेयवत, मे घृतमाज्याम्बुदीप्तेप, हे अप्सु च पृतामृते, अ घृतमाज्ये प्रदीप्ते च सलिले च घृत मतम्, वि पृष्टि-घृष्टि स्त्री घर्षणस्पर्धाविष्णुकान्तासु ना किरी, मे घृष्टि स्पर्धा- - ·घोर-चक्रधर . घर्षणयोर्विष्णुफ्रान्तावराहयो , हे घृष्टि स्याद् घर्पणे विष्णुकान्तास्पर्द्धाकिरि- प्वपि, वि शकरे पुसि घृष्टि स्यात् स्पर्धाघर्पणयो स्त्रियाम्, त्रि घोर–घोर स्यादभिसारक , अने घोर भीमे हरे घोर , वि घोरो भीमे हरेऽपि च, मे घोरो हरे दारुणे च, हे घोण्टा-घोण्टा तु वदरीपूगवृक्षयोरपि योपिति, मे घोण्टा पूगबदरयो, हे घोण्टा तु बदरे पूगे, वि, नि घोष-घोप आभीरपल्ल्या स्याद्गोपालाध्वनि घोपके। कास्ये चाम्बुद नादे ना घोपा मधुरिकोपधौ, मे घोषस्तु घोपके ध्वाने गोपालाभीरपल्लिषु । घोपा तु शतपुष्पाया घोप कास्येऽम्बुदध्वनौ, वि घोप कास्ये स्वने गोपघोषका- भीरपल्लिपु। घोपा तु शतपुष्पायाम्, हे घोप शब्दाभीरनिवासयो , नि घोषयित्नु-घोपयित्नुस्तु विप्रकोकिलयो पुमान्, म घोपयित्नुद्विजे पिके, वि घोपयित्नु पिके विप्रे, हे घ्राण-घ्राण क्लीव नासिकाया प्राते स्याद् वाच्यलिङ्गकम्, मे प्राण घ्राते च नासायाम्, वि घ्राणन्तु घातघोणयो , हे नासिकाघातयोओणम्, त्रि ड-ड पुमान् विपये ख्यात स्पृहाया विषयस्य च, मे सज्ञा को रुद्रकान्तिश्च दक्षाङ्गल्यग्रसस्थित । क्लीववफ्तश्च भद्रेशो डकारश्चानुनासिक , मा च-चान्वाचयसमाहारेतरेतरसमुच्चये, अ चान्वाचये समाहारेऽप्यन्योन्यार्थे समुच्चये। पक्षान्तरे तथा पादपूरणेऽप्यवधारणे, मे, वि चान्योन्यार्थसमाहारा न्वाचयेषु समुच्चये, हे च पादपूरणे पक्षान्तरे हेतो विनिश्चये, नि चश्चण्डेशे पुमानुक्त कच्छपे चन्द्रचौरयो, मे हली कूर्मेश्वरो लक्ष्मीर्वामवाह्वादिगस्तथा चित्रधारा चञ्चलश्च चकार सस्मृतो बुध , मा चक्र-चक्र कोके पुमान् क्लीव बजे सैन्यरथाङ्गयो । राष्ट्रे दम्भान्तरे कुम्भकरोपकरणास्नयो । जलावतेऽपि, मे चनो गणे चत्रवाने चक्र सैन्य- रथाङ्गयो । ग्रामजाले कुलालस्य भाण्डे राष्ट्रास्त्रयोरपि। अम्भसामपि चावर्ते, वि चक्र प्रहरणे गणे। कुलालाद्युपकरणे राष्ट्रे सैन्यरथाङ्गयो । जलावर्ते दम्भ चक्र कोके, हे चत्र राष्ट्रेऽपि, अ चक्र को बजे पुसि क्लीव संन्यरथाङ्गयो । ग्रामजाले कुम्भकारभाण्डे राष्ट्रे च दृश्यते, त्रि चक्र पक्षिविशेषश्च रथाङ्ग चक्र मायुधम् । चक्र राज्यच्च सङ्घश्च चक्र व्यावर्तन मतम्, अने चक्रधर--अथ चक्रधरोऽजेहो ना त्रिषु ग्रामजालिनि, मे चघरो हरी स वाच्यवद्ग्रामजालिनि, वि चघरो विष्णुसर्पचत्रिषु ग्रामजालिनि, हे त्रि , सर्प विष्णौ चक्रधर, ·चक्रवाट-चण्ड चक्रवाट-चक्रवाटः क्रियारोहे पर्यन्ते च शिखातरौ, मे., वि. चक्रवाटस्तु पर्यन्ते क्रियारोहे शिखातरो, है. चश्वाड-चक्रवाडोऽद्रिभेदे स्यात् चक्रवाडन्तु मण्डले, वि., मे चक्रवाई गणे चक्रवाडोऽद्रौ चक्रबालवत्, हे. चक्रवाल-चक्रवालोऽद्रिभेदे स्यात् चक्रवालन्तु मण्डले, वि., मे. v. चक्रवाड. चकाङ्ग-चक्राङ्गी कटुरोहिण्यां चकाङ्गो मानसकौसि, मे., वि. चकाङ्ग श्वेतगरुति चक्राङ्गी कटुरोहिणी, हे. चकाट--चकाटो विपर्वद्येऽपि धूर्तदीनारयोरपि, मे., वि. चकाटो धूर्त- दीनारविपवैद्य, हे. चक्रित्---चक्री जालिकभित्कोककुलालाजाहिसूचके, मे. चक्री कुलालव- कुण्ठकोकाहिग्रामजालिपु, वि. चक्री कोके कुलालेही वैकुण्ठे चक्रवतिनि, हे. चरिणो विष्णुभुजगकुलालग्रामयाजिन', त्रि. चक्षुष्य-चक्षुष्यः केतके पुण्डरीकसंज्ञकपादपे। कुलस्थिकासुभगयो. स्त्रिया- मक्षिहितेऽन्यवत्, मे, चक्षुप्य केतके पुण्डरीकवृक्षे रसाञ्जने। कुलत्यिकामुभ- गयोश्चक्षुष्याऽक्षिहितेऽन्यवत्, वि. चक्षुष्यः सुभगे पुण्डरीकवृक्षे रसाञ्जने । कनकेऽक्षिहिते चापि चक्षुप्या तु कुलत्यिका, हे चक्षुप्यं मुभगे चक्षुहिते स्त्री केतकेऽपि च, नि. र: स्यन्दने वृक्ष, मे., हे चक्रो रथवृक्षयोः, वि चङ्ग-चङ्गस्तु शोभने दक्षे, मे. चङ्ग. शोभनदक्षयो, वि. चञ्चल-वञ्चलोऽनिलकामिनोः । चञ्चला तु तडिल्लक्षम्यो , हे. चञ्चला तु तडिल्लक्ष्म्योश्चञ्चल' कामुकेनिले, वि., मे. चञ्चा-चमचा तु नलनिर्माणे तृणनिर्मितपूरुष, मे. चन्चो नलादिनिर्माण चम्चा तु तृणपूर, वि. चञ्च--चन्नुस्त्रोटया स्त्रियां पुंसि गोनाडीके व्यडम्बके, मे. पञ्चः पञ्चाङ्गुले भोटयां गोनाडीवेऽपि पठ्यते, वि. चञ्चुः पञ्चाङ्गले प्रोटयाम्, है. चटक-चटक. कतरिडू स्याच्चटका तन्त्र्यपत्ययोः, वि. घटु-चटुश्बाटो पिचण्डे च प्रतिनामामने पुमान्, मे. चटु चापिचण्डयोः । प्रत्यासने, है. देहांगे वर्णने चटः, त्रि. चटुरवाटो पिचण्डे च प्रतिनामासनान्तर, वि. घरचण्डो ना तिन्तिडोवृक्षे यमरि दरदत्ययोः। चण्डी कात्यायनीदेव्यां हिमायोपनयोपितोः । चण्डा धनहरीमदपुष्प्योम्भिप्वनिकोपने, मे. चण्डो दैत्यान्तरे ·११८ चण्डालिका चन्द्र - तीने चण्डो दासे यमस्य च । चण्डा धनहरीशङ्खपुप्प्योश्चण्डोऽतिकोपने । चण्डी कात्यायनीहिंसाकोपनस्त्रीपु सम्मता, वि. चण्डस्तु यमदासेऽतिकोपने । तोत्रे दैत्य- विशेषे च चण्डी तु शिवयोपिति । चण्डा धनहरीशङ्खपुप्प्योः, हे. चण्डोपधिः खरश्चण्डः, नि. चण्डालिका-चण्डालिका किन्नरायामुमायामौषधीभिदि, मे., वि. चण्डा- लिकोपधीभिदि । कन्दरायाममायाञ्च, हे. चण्डि (न्द्रि)ल-चन्द्रिल. पुसि वास्तूकशाके भर्गे च नापिते, मे. चण्डिलो नापिते स्याते हरवास्तुकशाकयोः, वि चण्डिलो नापिते वास्तुके रुद्रे, है चतुःपष्टि-चतु पष्टिः कलासख्याभेदयोर्बह्वचि स्त्रियाम्, मे चतु पष्टि- वढचेऽपि चतु पष्टि. कलास्वपि, वि. चतुर-चतुरश्चातुरकवत् चक्रगण्डौ नियन्तरि । एतौ स्यातामुभी नेत्रगोचरे चाटुकारिणि, वि चतुरो नेत्रगोचरे। चटुकारे चक्रगण्डौ अपि चातुरको यथा, है. v चातुर-क. चतुष्क-चतुष्की मशकहाँ पुष्करिण्यन्तरेऽपि च, हे., मे. चतुप्पथ-चतुप्पथं चतुर्मार्ग सङ्गमे ब्राह्मणेऽपि ना, मे. चतुप्पथश्चतुर्मार्ग सङ्गमेऽपि द्विजेऽपि च, वि. चतुप्पथश्चतुमार्गसङ्गमे ब्राह्मणेऽपि च, हे. चतुष्पद-चतुष्पदी तु पद्ये ना पशौ च करणान्तरे, मे. चतुप्पदः स्त्रीकरणे गवाश्वादिपशुप्वपि, वि. चतुष्पदो गवादिषु । स्त्रीणां करणभेदे च, हे. चत्वर--चत्वर स्थण्डिलेऽङ्गने, मे, वि. चत्वरं स्यात् पथाश्लेपे स्थण्डिलाङ्ग- नयोरपि, हे. चत्वरं प्राङ्गणेऽपि च, ह. चत्वाल-चत्वालो होमकुण्डे स्यात् पुसि दर्भेऽपि दृश्यते, मे. चत्वालो होम- कुण्डे स्याद् गर्भे च, वि. चत्वालो यज्ञकुण्डकगर्भयोः, हे. चन-चन विस्मये साकल्ये, मे. चन्दन-चन्दनी तु नदीभिदि । चन्दनोऽस्त्री मलयजे कुङ्कमे च नपुंसकम्, मे. चन्दन मलयोद्भवे । चन्दन. कपिभेदे स्यान्नदीभेदे तु चन्दनी, वि. चन्दनो वानरभिदि श्रीखण्डे चन्दनी नदी, हे. चन्दिर-चन्दिरोऽनेकपे चन्द्रे, मे., वि. चन्दिरश्चन्द्रहस्तिनो., हे. चन्द्र-चन्द्रः कर्पूरकाम्पिल्लसुधाशुस्वर्णवारिपु, में. चन्द्रः सुधाशुपर्पूर काम्पिल्लस्वर्णवारिषु, वि. चन्द्रोऽम्बुकाम्ययोः । स्वर्णे सुधाशौ कर्पूरे काम्पिल्ले मेचकेऽपि च, हे. स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रो द्वौ, अ. चन्द्रः शशिनि कर्पूरे, नि. माशाङ्क: स्वर्णयोश्चन्द्र, अने. .

·चन्द्रकान्त चर्चा ११६ चन्द्रकान्त चन्द्रकान्तस्तु पुसि स्यान्मणिभेदे च करवे, मे चन्द्रकान्तोऽश्म- भेदे स्याच् चन्द्रकान्त च करवे, वि चन्द्रकान्तो रत्नभेदे चन्द्रकान्तन्तु करवे, हे चन्द्रहास--चन्द्रहासो दशग्रीवकरवालेऽसिमात्रके, में, वि चन्द्रहासोऽसिमानके। दशग्रीवकृपाणे च, हे चन्द्रिल-v चण्डिल चन्द्रोदय-चन्द्रोदयो विताने स्यात् तथा चन्द्रोदयौषधौ, वि चन्द्रोदयौ शश्युदयोल्लोचौ चन्द्रोदयौपधे, हे चपल-चपल पारदे मीने चोरके प्रस्तरान्तरे। चपला कमलाविद्युत्पुश्चली- पिप्पलीषु च । नपुसकन्तु शीघ्र स्याद् वाच्यवत् तरले खले, मे चपलश्चोरगे खले । क्षणिके चिकुरे शीघे पारदे प्रस्तरान्तरे। मीने च चपला तु स्यात् पिप्पल्या विद्युति श्रियाम् । पुश्चल्या, हे चपल पारदे मीने चोरके प्रस्तरान्तरे। चपला कमलाविद्युत्पुश्चलीपिप्पलीषु च । चपल क्षणिके शीघे चपलश्चिकुरे खले, वि चपल पारदेऽपि च । चपला पिप्पलीलक्ष्मीपुश्चलीविद्युत स्मृता , त्रि चमर-चमर चामरे स्त्री तु मञ्जरीमृगभेदयो मे चमर चामरे प्राहु- मञ्जरीमृगभेदयो । चमरी, वि चमरश्चामरे दैत्ये चमरी तु मृगान्तरे, हे चमस-चमसो यज्ञपात्रस्य भेदेऽस्त्री पिष्टके स्त्रियाम्, में चमू-चमू सेनाविशेपे च सेनामात्रे च योपिति, मे v पृतना चय-चय समूहे प्राकारमूलवन्धे समाहृतो, मे, वि चय प्राकारपीठभू । समूहोऽपि, हे -चरोऽक्षयूतभेदे च भौमे चारे से चले, मे चरो द्यूतप्रभेदे स्याच् चारजङ्गमयोश्चले वि चर स्याज्जङ्गमे स्पशे । चले द्यूतप्रभेदे च, हे चरण-चरणोऽस्नी बढचादौ मूले गोत्रे पदेऽपि च । भ्रमणे भक्षणे चापि नपुसक उदाहृत , मे चरण वढचादी स्यान्मूले गोरे पदेऽपि च । चरण भ्रमणेऽत्तो च, वि चरणो मूलगोगयो । बढ्चादौ च पादै च चरण प्रमणेऽदने, हे वेदार्श बह्वचादी च बघ्ने पादेऽपि चास्त्रियाम् । चरण, त्रि चराचर-चराचर वाच्यलिङ्गमिङ्गे जगति न द्वयो , मे चराचर स्याज्जगति वाच्यवज् जङ्गमङ्गयो, वि चराचर जङ्गमे स्याद् इङ्गविष्टपयोरपि, हे चर-अथ चरु पुमान् हव्यानभाण्डयो, मे चरुर्भाण्डे च हव्याने, वि चहव्याने भाण्डे च, हे चर्चरीक-चर्चरीको महाकाले केशविन्यासगाकयो , मे, वि चर्चा-चर्चा चिन्तास्थासक्योश्चर्चिवायान्तु योपिति, में चर्चा स्थासक- .

·१२० चपंट-चामर चिन्तयोः। चचिकायाञ्च, वि. चर्चा स्याच्चर्ममुण्डायां चिन्तास्थासकयोरपि, हे. अथ स्थासकतर्कयोः । चचिकायाञ्च चर्चा स्यात्, त्रि. चिन्तायामपि चर्चा, ह चर्पट-चर्पट: स्फारविपुले चपेटे पर्पटेऽपि च, मे., वि. अथ चर्पटश्चपेटे स्फारविपुले पर्पटे, है. चर्मन्-चर्म कृत्तौ च फलके, मे. चर्म त्वचि स्फुरे, हे. चर्म स्याद्वल्कलत्वचोः, वि. चर्मकार-चर्मकारः पादुकृति स्त्रियां चर्मकपोषधौ, मे. चर्मकारः स्मृतः पाद्कृति चर्मकपौषधे । चर्मकारी च कथिता, वि. चर्मकारः पादूकृति चर्मकायौं - पधीभिदि, ह चर्मण्वती-~-चर्मणती नदीभेदे कदलीपादपे स्त्रियाम्, मे. चर्मणती नदीभेदै कदलीपादपऽपि च, वि. चर्मणती नदीभिदि । कदल्याम्, हे. चर्मणत्यो नदीरम्भ, त्रि चमिन्–चर्मी फलकपाणौ स्याद् भूर्जे भृङ्गरिटावपि, मे, वि चर्मी भूर्जे फलकिभृङ्गिणो, हे. भूजे फलकपाणौ च चर्मी, त्रि चल-चला लक्ष्म्या पुमान् कम्पे कम्पने त्वभिधेयवत्, मे. चलः कम्प्रे चला श्रियि, वि. चलुक-चलुक प्रसृतौ भाण्डभेदे चुलुकवत् पुमान्, में प्रभेदे चुलुको यथा, हे v. चुलुक. चलन–चलन भ्रमणे कम्पे कम्प्रे तु वाचलिगकम् । चलनी वस्त्रधर्या चारिभेदेऽपि च क्वचित्, मे. चलन कम्पनं कम्पे कम्प्रे चलनकम्पनौ । चलनी वस्त्रघर्धर्या चारिभेदेऽपि च क्वचित्, वि. चलनः पादकम्पयोः। चलने कम्प चलनी वारिभिद्वस्त्रघर्षरी, हे. कम्प्रे ना चलनं कम्पे चलनी वस्त्रघर्घरी, त्रि. चव्य-चव्यन्तु चविके क्लीव वचायामपि योपिति, मे. चव्यं तु चविके चन्या शतपर्योग्रगन्धयोः, वि चव्या स्यात् चविकाशतपर्वणोः, हे. चषक-चषकोऽस्त्री सुरापात्रे मधुमद्यप्रभेदयोः, मे. चषको मद्ये मरके मद्य- भाजने, हे. चपकन्तु सुरापाने मद्यमद्यप्रभेदयोः, वि. चपकं सरऽपि च, त्रि. चातुर-चातुरो नेत्रगोचरे । चाटुकारिनियन्नोश्च त्रिषु दाक्ष्ये तु चातुरी । चत्रगण्डौ च पुसि स्यात्, मे. चातुरफ-अथ चातुरकश्चगण्डौ पुस्पभिधेयवत् । गोचरे लोचनम्यापि चाटुकारे नियन्तरि, मे. v. चतुर. चामर-चामरं चामरापि च । दण्डे च वालव्यजने, मे. चलुक प्रसृतो भाण्ड- ।

·१२१ चामरसुष्प-चित्रक चामरपुष्प-भवेच्चामरपुप्पस्तु पूगे काशाम्रकेतके, मे. भवेत् चामरपुप्पस्तु चूते केतककाशयो, वि. चाम्पेय---चाम्पेयश्चम्पके स्वर्ण किजल्के नागकेसरे, मे., वि. चाम्पेयो हेम्नि किजल्के चम्पके नागकेसरे, हे. चार-चार, पियालवृक्षे स्याद् गतौ बन्धापसर्पयो, मे., वि. चारो बन्धापसर्पयोः । गतौ पियालवृक्षे च, हे चारो बन्धापसर्पयो', त्रि. चारक-चारकः पालकेऽश्वादेः स्यात् सञ्चालकवन्धयोः, मे. चारक पालके श्वादेः स्यात् सञ्चारकबन्धयो, वि. चारकोऽश्वादिपाले स्याद्वन्धे सञ्चारकेऽपि च, हे. चारको भोजके बन्धे, त्रि. चार-चारवहस्पतौ पुसि शोभनेऽप्यभिधेयवत्, मे. चावी (:)-वा: तु शोभनाबुद्धयोज्योत्स्नाधनदभार्ययो, मे. चारों तु शोभनावुद्धचो, वि. घास-~चास इक्षुपक्षिभिदो पुमान्, मे. चास इक्षुपक्षिभिदो , हे. चिकुर-चिकुरस्तरलागयोः । पक्षिवृक्षभिदोः केशे गृहबधी सरीसृपे, मे चिकुरश्चञ्चले केशे गृहबभ्रुभुजङ्गयो । पक्षिद्रुभेदयो शैले, वि चिकुरो हो गृहबभ्रो केशे चञ्चलशैलयोः। पक्षिवृक्षभिदोश्चापि, हे. चिकुरौ वृक्षभित्कनी, त्रि. चिकुरी केशचञ्चलो, अने. चित-चितं छन्ने त्रिपु चिता चित्याया संहतो स्त्रियाम्, मे. चित्ताचिती । मृतार्थदारपु चये, हे चितश्छन्ने चल्लिकाया चित्यासंहतिचित्ययो , वि. चिति--चितिश्चित्यावृन्दयो स्त्री, मे , है. चितिः समूहे चित्यायाम, वि. v. चिता. चित्य-चित्यं मृतकचंत्ये स्यात् चित्या मृतचिती स्त्रियाम्, मे. चित्यं मृतकचंत्ये स्यात् चित्या मृतचितावपि, वि. चित्यं मृतकत्यै स्यात् नित्या मतत्रितावपि, है. चित्र-चित्रं स्यादद्भुतालेख्यतिलकेषु विहायसि । चित्राऽखुपर्णीगोडुम्बासुभद्रा- दन्तिकासु च । ऋक्षाप्सरोहिभेदेषु कर्बुरे चाभिधेपवत्, वि. चित्रंखे तिलकेद्भते । पालेख्ये कर्बुर चित्रा त्वाखुपर्णीसुभद्रयोः। गोडुम्बाप्सरसोर्दन्त्यां नक्षत्रोरंग- मैदयो, है. चित्राऽखुपोंगोडुम्बासुभद्रादन्तिकासु च । मायायां सर्पनक्षत्रनदीभेदेषु च स्त्रियाम् । तिलकालेख्ययोः क्लीबं कर्बुराद्भुतयोरपि । सयुक्तयोस्त्वन्य- लिङ्गम्, मे आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्, अ. करे तिलक चित्रं सुभद्रातारयोः स्त्रियाम्, वि. चित्रक-चित्रकं तिलक ना तु व्याभिच्चञ्बुपाटिप, मे. चित्रकः स्यात् - ·, १२२ चित्रगुप्त-चीन तरुव्याघ्रभेदयो पजान्तरे, वि. चित्रकस्तु चित्रकारे, द्रुमौषधि विशेषयोः, हे. चित्रकं चित्रके क्लीवं व्याघ्ररण्डी च चित्रकी, त्रि. चित्रकं तिलकं प्रोक्तं चित्रकः श्वापदो मतः । चित्रको मूलजातिश्च चित्रकोऽप्यन्तको मतः, अने. चित्रगुप्त-चित्रगुप्तस्तु पुसि स्याद्यमे तस्य च लेखके, मे. चित्रगुप्तः कृतान्ते स्याल्लेखके चास्य सम्मत., वि. चित्रगुप्तस्तु कृतान्ते तस्य लेखक, हे. चित्रभानु-चित्रभानुः पुमान् वैश्वानरे चाहस्कारेऽपि च, मे. चित्रभानुः खगेऽनले, वि. चित्रभानुस्तु हुताशनदिनेशयोः, हे. सूर्यवह्नी चित्रभानू, अ. चित्ररथ-अथ चित्ररथ सूर्यगन्धर्वान्तरयोः पुमान्, मे. चित्ररथः स्याद् गन्धर्वे रवौ विद्याधरान्तरे, वि. चित्ररथो विद्याधरे गन्धर्वसूर्ययोः, हे. चित्राटीर-चित्राटीरो विधौ भालमङ्कित येन तत्र च । घण्टाकर्णोपहाराय हतच्छागास्रबिन्दुषु, मे. चित्राटीरो विधौ भालमङ्कित येन तत्र च । घण्टाकर्णो- पहाराय हतच्छागास्रबिन्दुभि , वि चित्राटीरो घण्टाकर्णवलिच्छागास्रविन्दुभिः । अङ्कितभाले चन्द्रे च, हे. चिपिट-चिपिट: खाद्यभेदे ना त्रिषु पिट्टितविस्तृते, मे. चिपिटः पुन । पृथुकेऽपि च तते, हे चिपिट. खाद्यभेदेऽपि चिपिटो विस्तृतेऽन्यवत्, वि. चिरजीविन्-चिरजीवी द्विकाजयो, मे , वि चिरजीवी तु वायसे । अजे च, हे. चिर(रि) ण्टी-चिरिण्टी तु सुवासिन्या स्याद् द्वितीयवय स्त्रियाम्, मे. चिरण्टी तु सुवासिन्या स्याद् द्वितीयवय स्त्रियाम्, वि. चिरण्टी तु सुवासिनी । तरुणी च, हे. चिलिमोलिका-चिलिमीलिका तु कण्ठीभेदे खद्योतविद्युतोः मे. चिलिमीलिया खद्योते कण्ठीभेदे तडित्यपि, हे कण्ठालकारखद्योतविद्युत्सु चिलिमीलिका, नि. स्याच्चिलिमीलिका कण्ठीभेदे खद्योतविद्युतोः, वि. चिल्ल-चिल्ल. पुमान् क्लिन्ननेत्रे क्लिन्नाक्षेऽप्यभिधेयवत् । आततायिनि संप्रोक्त. चिल्ली स्यात् क्षुद्रवास्तुके, मे. चिल्लः खगे स चुल्लश्च पिल्लवत् क्लिन्न- लोचने । क्लिन्नाक्षिण, हे. चुल्लचिल्लो मतो क्लिन्ने नेत्रे क्लिन्नाक्षिण पिल्लवत् । आततायिनि भवेचिल्लश्चिल्ली स्याद् गौडवास्तुके, वि. चिह्न-चिह्न लक्ष्मपताकयोः, मे., त्रि. चिह्न ध्वजे पताकाया, वि. चिह्नमद्दे पताकायाम्, हे. चीन-चीनो देशांशुकग्रीहिभेदे तन्तौ मृगान्तरे, मे. चीनो मृगान्तरे तन्तुः व्रीहिदेशांशुकान्तरे, वि. चीनो देशणतन्तुषु । बीही वस्त्रे, है. चीनो वस्त्रनीहि- भेदे, वि.

·- चीर-चूर्ण १२३ चीर-चीर तु गोस्तने वस्ने चूडाया सीसकेऽपि च । चोरी कच्छाटिका- झिल्ल्यो , वि चोरी झिल्ल्या नपुसकम् । गोस्तने वस्त्रभेदे च रेखाखेलनभेदयो, मे चीर वाससि चूडाया गोस्तने सीसपत्रके। चोरी कच्छाटिकाझिल्ल्यो , हे चौरक-चौरकोऽधिनियालेखे पतङ्गया चोरिका मता, वि चीर्णपर्ण-चीर्णपर्णस्तु निम्वेऽपि खजूरीभूरुहे पुमान्, मे चीर्णपर्णस्तु निम्बे स्यात् खजूरीभूरुहेऽपि च, वि चीर्णपर्ण खजूरनिम्बयो, हे चीर्णपणस्तु खर्जर- पिचुमर्दयो , त्रि चीवर--चीवर वल्कले वस्त्र, अने चुकचुक वृक्षाम्ले चाङ्गैर्या स्त्रीपुस्यम्लेऽम्लवेतसे, मे चुत्रस्त्वम्लेऽम्ल- वेतसे । चुक्री चाङ्गैरिकाया स्यात् वृक्षाम्ले चुक्रमिष्यते, वि चुनश्चाम्लेभलवेतसे । वृक्षाम्ले चुक्री चाङ्गेर्याम्, है चुम्बक-चुम्बकश्चुम्वनपरे धूर्तायस्कान्तयोरपि। बहुग्रन्थैकदेशज्ञे घटस्यो- विलम्बने, मे चुम्बक स्याबहुगुरुधर्तायस्कान्तकामुके, वि चुम्बक कामुके धूर्ते वहगुर्वश्मभेदयो, हे चुलुक-चुलुक प्रसृती भाण्डे भेदे चलुकवन्मत , वि v चलुक चुल्ल-चुल्ली चितायामुद्धाने, मे चुल्ली चितायामुद्धाने क्वचिद् वाद्ये- ऽप्युदीरिता, वि चुल्ली तूद्धाने च, हे v चिल्ल चुल्लको-चुल्लकी शिशुमारेऽपि कुण्डीभेदे कुलान्तरे, मे, वि चुल्लको कुण्डिकाभेदे शिशुमारे कुलान्तरे, हे चूडा-चूडा वडभी शिखाया वाहूभूपणे, मे चूडा शिखाया वलभी चूडा बाहुविभूषणे, वि चूडा शिखाग्रयो । बाहुभूपावलम्योश्च, है चूडा शिखि- शिरस्यपि, ह चूडामणि-चूडामणि शिरोरत्ने काकचिञ्चाफले पुमान्, मे चूडामणि शिरोरत्ने काफचिञ्चाफलेऽपि, च, वि चूडामणि काकचिञ्चाफ्ले मूर्धमणावपि, - चूडाल-चूडाला तूच्चटाया स्त्री चूडावति च वाच्यवत्, मे चूडाला तूच्चटाया स्याच् चूडावति तु वाच्यवत्, दि चूडालश्चूडया युक्ते चूडालाऽपि च चला, हे चूतक--चूतक कूपकेऽप्याने, मे, वि चूतक कूप आने च, हे चूर्ण-अथ चूर्णी कपर्दक । चूर्णो धूलो क्षारभेदे चूर्णानि वासयुक्तिपु, में चूर्णानि वासयुक्तिपु। चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे, है चूर्ण गन्धयुतावपि, नि चूर्ण क्षोदे क्षारभेदे चूर्णानि वासयुक्तिपु, वि ·१२४ चूलिका-चौल चूलिका-चूलिका नाटक्स्याङ्ग कर्णमूले च हस्तिनाम्, मे चूलिका नाटका- ङ्गके। परिण कर्णमूले च, है चूलिका नाटकस्याङ्ग वर्णमूले च दन्तिनाम्, वि नाटवाङ्गषु चूलिका, वि चेत्-चेत् कुत्सितप्रशसयो । पक्षान्तरेऽप्यसावल्ये, में चेतन-चेतना सविदि स्त्रियाम् । वाच्यवत् प्राणयुक्त, मे चेतना सविदि प्रोक्ता वाच्यवत् प्राणिनि स्मृता, वि चेतन स्यात् सहृदयप्राणिनोश्चेतना तु धी, चेल-चेलो नीचेऽन्यवच्चेलमशुकै गहितेऽन्यवत्, वि चेल गर्हितवस्त्रयो, है चेलोऽयमे त्रिषु ! नपुसवन्तु वसने, मे चेल वस्त्रेऽधमे त्रिपु, न चेष्टित-चेष्टित गतिचेप्टयो में चैत्य-चैत्यमायतने पद्धविम्बे नोद्देशपादपे, मे चैत्यमायतने बुयिम्बे चोदेगपादपे, वि चैत्य जिनौपम्तद्विम्य चैत्यो जिनसभातर । उद्देगवृक्ष , हे चैत्यमायतने बुद्धविम्योगपवृक्षयो नि चैत्य बुद्धान्तयेऽप्युफ्त देवतायतनेऽपि है ·ध्यप छल्ली च्युप-च्युप पवनयुद्धयो , वि छ-छाच्छादने स्त्रिया ख्याता निर्मलेऽन्यवदिप्यते, मे एकनेतश्च मुपली वामकूपरगो द्युति । त्रिविन्दुकस्तथा चारी च्छकार श्लेप्मकाभिध , छगल-छगल नीलवस्त्रे ना च्छागे स्त्री वृद्धदारके, मे छगलरछागे च्छगली च्छागमातरि । वृद्धदारकर्भपज्ये च्छगल नीलवाससि, वि छगलश्छागे च्छगली वृद्धदारकभेपजे। छगल तु नीलवस्त्रे, हे छत्र-छत्रा मिसावतिच्छत्रे कुस्तुम्बुरुशिलीन्ध्रयो । नपुसकञ्चातपत्रे, म छत्रमातपवारणे। छत्रा मधुरिकाया स्यात् कुस्तुम्बुरुशिलीन्धयो , वि छत्र स्यादातपत्राणे च्छत्रा मधुरिकोषधौ। धान्याके च शिलीन्ने च, हे छत्रभङ्ग-छत्रभङ्गोऽपि वैधव्ये स्वातन्त्र्यनृपनाशयो मे, वि छत्रभङ्गो नृपक्षये। स्वातन्त्र्ये विधवात्वे च है वैधव्ये नृपनाशे च च्छत्रभङ्ग प्रकीर्तित , त्रि छद-छद पलाशे गरुति ग्रन्थिपर्णतमालयो, में वि छद परे पतत्र च अन्थिपर्णतमालयो हे पलारी गरुति च्छद त्रि छदन-छदन च दले पक्षे पिधाने, मे छदन पक्षपत्रयो, वि छदन पर्णे गरुति, हे छद्मन्-छद्म व्याजापदेशयो , मे छद्म शाठ्यापदेशयो , वि छद्म शाठये- ऽपदेशेऽप्यतिकर्मणि, हे छन्द----छन्दो वशेऽप्यभिप्राये, मे, वि छन्दो वशेऽभिप्राये च, हे अभिप्राय वशी च्छन्दौ, अ छन्दस्-छन्द पद्ये च वेदे च स्वैराचाराभिलापयो, मे, वि छन्द पद्येच्छयो श्रुतो, हे छन्द पद्येऽभिला च, अ छन्द पद्यश्रुतीच्छासु त्रि छन्न-छन्नन्तु रहसि क्लीव छादिते वाच्यलिङ्गवत्, मे छन रहश्छादितयो , वि, हे छर्दन-छर्दन वमने क्लीव निम्बालम्बुपयो पुमान्, मे छर्दनोऽलम्बुपे निम्बे छर्दन वमनान्तरे, वि छदनोऽलम्बुषे निम्बै छर्दन वमनेऽपि च, है अया- लम्बुपे पुमान् । निम्बेऽपि छर्दन वान्त, त्रि छर्दनोऽलम्वुपे निम्बे, हा छल-छल स्खलितशाठ्ययो, मे छल तु स्खलिते व्याजे, वि छल छम- त्रि दल्ली- छल्ली वीरधि सन्ताने वल्कले कुसुमान्तरे, मे, वि छन्ली सन्तान- वीरुधो । वल्कले पुष्पभेदे च, हे स्खलितयो , हे, ·छवि-जगत् छवि-छवि शोभारुचोर्योषित्, मे छवि शोभारुचोर्मता, वि छविस्तु रुचि शोभायाम्, हे छाया-छाया स्यादातपाभावे प्रतिविम्बार्कयोपितो । पालनोत्कोचयो कान्तिसच्छोभापक्तिपु स्नियाम्, मे छाया स्यादातपाभावे प्रतिविम्वार्कयोपितो । पालनोत्कोचयो कान्तिसच्छोभापक्तिषु स्मृता, वि छाया पक्तौ प्रतिमाया अर्क- योपित्यनातपे । उत्कोचे पालने कान्तौ शोभाया च तमस्यपि, हे छाया सूर्यप्रिया कान्ति प्रतिबिम्बमनातप , अ कान्त्यनातपयोश्छाया, अने छित्वर-छित्वर छेदनद्रव्ये छित्वरोधूर्तवैरिणो , वि छित्वरो वैरिधूर्तयो । छित्वर छेदनद्रव्ये, हे छिदिर-छिदिर पावके रज्जौ करवाले परश्वधे, मे, वि छिदिरोऽग्नौ परश्वधे। करवाले च रज्जौ च, हे छिदुर--छिदुरश्छेदनद्रव्ये धूर्ते वैरिणि च निषु, मे छिद्र-छिद्र दूपणरन्ध्यो , मे छिद्र विवररन्धवत् । गर्ते दोघे, हे v विवर छिन्न-छिन्न कृत्ते निलिङ्ग स्याद् गुडूच्यामपि योपिति, मे छिन्न भिने तु वाच्यवत् । छिन्नाऽमृताया पश्चल्याम्, वि छिन्ना स्यादमृतेत्वरी। छिन्न भिन्ने, हे छुप-छुप क्षुपस्पर्शनयो , मे, वि छेक-छेको गृहाश्रितमृगपक्षिणो गरे निपु, मे छेको विदग्धे विश्वस्त- मृगनीडयोरपि, हे छेको विदग्धे च्छेकश्च विश्वस्तमृगपक्षिणो, वि छेक पडविपक्रयो , हा गृहासक्त पक्षिमृगे च्छेको नागरिक निपु, नि छेदन-छेदन भिदि । कर्तने, मे छेदन तने भेदे, वि छेदन कर्तने भिदि, हे ज-जो ना मृत्युञ्जये जन्या तातमात्र जनार्दने, मे स्थिरो जयन्तो जपज शली च चतुरानन । मणिवन्धगतो वामे जकारो जनकोत्तम , मा जकुट-जकुट वार्तावुपुष्पे जकुटो मलये शुनि, मे जकुटस्तु वार्ताकुकुमुमे शुनि । मलये, हे जकुटो मलये ख्यातो वार्ताकुकुसुमे शुनि, वि जगत्-जगत् स्यात् पिप्टपे क्लीव बायो ना जङ्गमे त्रिपु । जगती भुवने क्ष्माया छन्दोभेदे जनेऽपि च, मे जगदास्या स्मृता वाते विष्टपे जङ्गमेऽपि च । जगती भुवने क्षमाया छन्दोभेदे जनेऽपि च, वि ना वाते पिप्टपे जगत्, यि जग- ल्लोकैनवायुपु, हे जगती च्छन्दसि क्षितो। जम्बूवगै जने लोके, हे जगती जगति च्छन्दोविशऽपि क्षितावपि । जगदिङ्गेऽपि, अ जगती राजप्रधानलोकेऽपि, ह ·जंगल-जन १२७ जगल--जगलो मदनद्रुमे । भेदके पिष्टमये च पुसि धूर्तेऽभिधेयवत्, मे जगल पिष्टमद्ये च भेदके मदनद्रुमे । कितवे, वि जगलो मदनद्रुमे । भेदके कितवे पिष्टमये, हे जघन-जघन च स्त्रिया श्रोणिपुरोभागे कटावपि, मे जघन च स्त्रिया श्रोणिपुरोभागे कटीरके, वि जघन कटौ। स्त्रिया श्रोणिपुरोभागे, हे जघन्य-जघन्य मेहने क्लोव चरमे गर्हितेऽन्यवत्, मे जघन्य चरमे शिश्ने जघन्य गर्हितेऽन्यवत्, वि जघन्य शिश्ने गहर्येऽल्पे, हे जघन्योऽन्त्येऽधमेऽपि च, जघन्यज-जघन्यज कनीयसि । वृषले, मे जघन्यजोऽनुजे शूद्रे, वि, त्रि जघन्यजोऽनुजन्मनि । श्द्रे च, हे जङ्गल-जङ्गल निर्जनस्थाने त्रिलिङ्गया पिशितेऽस्त्रियाम्, मे जगलो जलनिर्मुक्तदेशे मासे च जङ्गलम्, वि जङ्गलो निर्जने देशे पिशितेऽपि, हे जगलो निर्जने देशे त्रिलिङ्ग पिशितेऽस्त्रियाम्, त्रि जटा--जटा लग्नकचे मूले मास्या प्लक्षे पुनर्जटी, मे जटा केशविकारे मासिमूलयो, हे जटा लग्नकचे मूले प्लक्षमासिकयोर्जटी, वि मूले लग्नकचे जटा, जटाटङ्क-जटाटको हरेऽपि च, हा जटायु-जटायु पुसि सम्पाते कनीयसि च गुग्गुलौ, मे जटायुर्गुग्गुलतरी जटायुविहगान्तरे, वि जटायुर्गुग्गुलो खगे, हे जटायुस्-जटायु पुसि सम्पाते कनीयसि च गुग्गुलौ, मे जटिल-जटिला पिप्पलीमास्योर्जटायुक्ते तु वाच्यवत्, में जटिलस्तु जटा. युक्त जटिला मासिकौषधी, वि जटिलो जटी। जटिला तु मासिकायाम्, हे जठर-जठरो न स्त्रिया कुक्षौ वृद्धवर्कटयोस्थिपु, मे कुक्षौ वृद्धे च जठरम्, वि जठर कुक्षिवृद्धयो । कठिने च, हे जठर कटिनेऽपि स्यात्, अ जड़-जडा स्त्रियाम् । शूकशिम्ब्या हिमग्रस्तमूकाप्रज्ञेषु तु त्रिपु, मे जडो मूर्यो हिमग्रस्ते शूकशिम्ब्या जडा मता, वि जडो मूर्खे हिमाघाते जडा स्याच्छूकशिम्बिका, हे जतुक-जतुकाऽजिनपत्राया जतुक हिड्नुलाक्षयो , मे, वि. जतुक हिगुला- क्षयो । जतुका चर्मचटका, हे लाक्षाऽपि जतुका प्रोक्ता, हा जन-जनो लोके महर्लोकात् परलोके च पामरे । जनी सीमन्तिनीवृध्वो. रुत्पत्तावीपधीभिदि, मे जनो लोके जगद्देदे पृथग्जने । जनी स्नुपावनितयो;; .

·१२८ जनक-जम्भ जनन- -V जन हे जनो लोके महर्लोकात् परलोके च पामरे । जनी सोमन्तिनोवघ्वोरत्पत्तौ च जनिर्मता, वि जनक-जनक पितृभूपयो, हे जनक पितृराजर्यो, वि जनक पितृ- भभुजो, मै -जननी तु दयामानोर्जनन वशजन्मनो , मे जनपद-भवेज्जनपदो जानपदोऽपि जनदेशयो, मे भवेज्जनपदो देशे जने जानपदोऽपि च, वि जनपद स्यात् पुनर्जनदेशयो , हे देशे जने जनपद , त्रि जनि- जन्य-जन्य हट्टे परीवादे सग्रामे च नपुसकम् । जन्या मातृवयस्याया जन्य स्याज्जनके पुमान् । त्रिपूरपाद्यजनियोश्च नवोढाज्ञातिभृत्ययो । वरस्निग्धे, मे जन्य हट्टे परीवादे सयुगे जनके पुन । जन्य स्यात् जननीये च जन्या मातृ- सखीमुदो । जन्यो वरवधज्ञातिप्रियभृत्यहितेऽपि च, वि जन्य स्याज्जनवादेऽपि अ युद्धे हट्टे च जन्य स्यात्, त्रि जन्यो जामातृवत्सले । जनके जननीये च नवोढाs- नुचरादिषु । जन्य कोलीने युध्य? जन्यो मातृसखीमुदो, हे जन्यु-अथ जन्यु स्यात् पुसि प्राण्यग्निधातृषु, मे जन्यु प्राण्यग्निधातृपु वि जन्यु स्याज्जन्तुमात्रे च पावके परमेष्ठिनि हे जम्बाल-जम्बाल शवले पट्टे मे जम्वाल शैवले पड्के वि जम्बाल कर्दमे शवलेऽपि च हे जम्बालो पङ्कर्शवलौ, नि जम्बीर-जम्बीर प्रस्थपुप्पे स्यात् पुसि दन्तशठद्रुमे मे जम्बीर प्रस्थ- पुष्पाख्यशाके दन्तशठेऽपि च वि जम्बीर प्रस्थपुप्पारयशाके दन्तशठद्रुमे, हे जम्बुक-जम्बुक फेरवे नीचे पश्चिमाशापतावपि, मे जम्बुव श्वापदे नीचे प्रतीचीदिक्पतावपि, वि जम्बुको वरुणे फेरो, हे जम्बुको कोप्टुवरुणी 7 - जम्बू-जम्बू स्यात् पादपान्तरे । तथा सुमेरुसरिति द्वीपभेदेऽपि च स्त्रियाम मे जम्बू सुमेरुसरिति द्वीपद्रुमविशेषयो , वि जम्बूमरतरङ्गिण्या द्वीपवृक्ष- विशेषयो हे जम्बूल-जम्बूलस्तु पुमान् जम्बूविटपे कचच्छदे, मे जम्बूलो जम्बूविटपे जम्बूल कचच्छदे, वि जम्बूल अकचच्छदे । जम्बूद्रुमे, हे जम्भ-जम्भो दैत्यान्तरे दन्ते जम्बीरे भक्षणेऽपि च, वि, मे जम्भ स्याद्दानवान्तरे। दन्तभोजनयोरसे हनी जम्बीरतूणयो, है अथ दानवे । जम्बीरे व्यवहारे च जम्मो दन्तेऽपि चेप्यते, त्रि - ·. जम्भल-जलकर १२६ जम्भल-जम्भल पुसि जम्बीरे बुद्धदेवान्तरेऽपि च, मे जम्भलो देवताभेदे जम्बीरेऽपि च जम्भल । जम्बीरे देवताभेदे, हे जम्बीरे देवभेदेऽपि जम्भल , त्रि जय-जयो जयन्ते विजये जया दुर्गाग्निमन्थयो । जयन्तीतिथिभेदोमास- खीपथ्यासु च स्मृता, वि जयो जयन्ते विजये जयोमा तत्सखी तिथि । पथ्या जयन्त्यग्निमन्थ , हे जया जयन्तीतिथिभित्पथ्योमातत्सखीपु च । अग्निमन्थे ना जयन्ते विजये च युधिष्ठिरे, में जयन-जयन स्यात् तुरङ्गादिसन्नाहे विजयेऽपि च मे वि जयन विजयेऽश्वादिसन्नाहे, हे. जयन्त--जयन्ती वृक्षभिद्गौर्योरिन्द्रपुनीपताकयो । पुमान ऐन्द्रौ हरे भीम, में जयन्तावैन्द्रिगिरिशौ जयन्त्यमापताकयो । जीवन्त्यामिन्द्रपुत्र्या च, ह जयन्त शङ्करेऽपि स्यात् जयन्त पाकशासनौ । जयन्ती पादप गौर्यामिन्द्रपुत्रीपताकयो , वि जयन्ती नगरी प्रोक्ता जयन्ती चटकानुजा । जयन्त्योपधिभेद स्यात् जयन्ती शकसम्भवा अने जरठ-जरठ कर्कशे पाण्डौ जरठ कठिनेऽन्यवत् वि जरठ कर्कशे जीर्णे हे जरठ कर्कशे पाण्डौ कठिनेऽप्यभिधेयवत्, मे जरठ कठिने प्रोक्त प्राज्ञ परिणतेऽपि च, ह जरण-जरण जीरकेऽजाजिहिङ्गसौवर्चलेऽपि च, में जरण जीरकाजाजिहिङ्ग- सौवर्चलप्वपि वि जरणो रुचके हिङ्गो जीरके कृष्णजीरके, हे जरायु-जरायुरपि तत्पक्षिराजे (=जटायौ) गर्भाशये पुमान्, मे जर्जर-जर्जर शैवले शक्रध्वजे निपु जरातुरे, मे जर्जर स्याद् वासवध्वज- जोर्णयो , हे जर्जरो वाच्यवत् जीर्णे जर्जर वासवध्वजे, वि जर्जरीक-जर्जरीक बहुच्छिद्रे जरातुरेऽपि वाच्यवत, मे जर्जरीक बहुच्छिद्रे जर्जरीक जरातुरे, वि जर्जरीक जरातुरे । बहुच्छिद्रेऽपि, हे जर्ण-जर्णश्चन्द्रे च वृक्षे च, मे, वि जर्णो जीर्णद्रुमेन्दुपु, हे जल-जल गोकलने नीरे ह्रीवेरेऽप्यन्यवत् जडे, मे जल गोकलने नीरे हीवेरे च जडेऽयवत् वि जल गोकलने जडे । ह्रीवेरेऽम्बुनि, हे जलकरङ्क-अथो जलकर स्यानालिरफ्लेऽम्बुजे। शवे जन लतायाञ्च वारिवाहे च कीर्तित , मे जलकरडू स्यान्मेघे नारिकेरतरो फले। शङ्ख, अथो जलकर स्यानारिकेलफलेऽम्बुदे । शझे जललताया च, वि कम्बो जलकर स्यानारिकेलफलेऽपि च, गि - 9 ·१३० जलद- जलकूपी-जवन जलकूपी-जलकूपी कूपगर्ते पुष्करिण्याञ्च योपिति, मे. जलकूपी कूपगर्ते पुष्करिण्याञ्च कथ्यते, वि., जलकूप्यन्धुगर्भके । सरस्याम्, हे. जलगुल्म-जलगुल्मो जलावर्ते कच्छपे जलचत्वरे, वि., मे., हा. जलगुल्मो जलावर्तेऽम्बुचत्वरे कमठे, हे. जलज-जलज कमले शझे, मे., है. जलजं शङ्खपद्मयोः, वि, त्रि. जलतापक-जलतापक इल्लिशकाकाचीझपयोश्च पुसि स्यात्, मे. कथ्यते जलतापकः । काकाचीराजसफरमत्स्ययोः, वि. —जलदो मुस्तके मेघे, मे., हे. जलदो मुस्तकेऽम्बुदे, वि. जलरुण्ड-जलरुण्डो जलावर्ते पयोरेणौ भुजङ्गमे, मे., वि. जलरुण्डः पयोरेणी जलावर्ते भुजङ्गमे, हे. जलबिल्व-जलविल्वः कर्कटे स्यात् पञ्चाङ्गे जलचत्वरे, मे. जलबिल्वस्तु पञ्चाङ्गे कर्कटे जलचत्वरे, वि. जलविल्वस्तु कर्कटे। जलचत्वरपञ्चाङ्गे, हे जलविल्वः कर्कटके पञ्चाङ्गे जलवल्कले, हा. जलसूचि-जलसूचि कड्के नोटिमत्स्यशृङ्गाटयोरपि। शिशुमारे च पुलिङ्गः जलौकायान्तु योपिति, मे. जलसूचिर्जलौकसि। शृङ्गाटे शिशुमारे च कङ्के त्रोटिझपेऽपि च, वि. जलसूचिः शिशुमारे त्रोटिमत्स्ये जलौकसि । काकशृङ्गा- टयोश्चापि, हे. जलसूचिजलौकाऽपि, हा. जलाञ्चल-जलाञ्चल स्वतो वारिनिर्गमे शैवलेऽपि च, मे., वि जलाञ्चलं तु शैवाले स्वतश्च जलनिर्गमे, हे. जलाटन-जलाटनो लोहपृष्ठे जलौकाया जलाटनी, मे , वि. जलाटनः कशखगे जलाटनी जलौकसि, हे. जलाशय-जलाशयो जलाधारे स्यादुशोरे नपुसकम्, मे जलाशयमुशीरे च जलाधारे जलाशयः, वि जलाशयमुशीरे स्याज्जलाशयो जलाश्रये, हे. जलेन्द्र---जलेन्द्र पुसि वरुणे जम्भले च महोदधौ, मे. जलेन्द्रो वरुणेऽम्बुधौ । जम्भले च जलेन्द्रः स्यात्, वि. जलेन्द्रो जम्भलेऽम्भोधौ वरुणेऽपि च, हे. जवजवो वेगवति विपु । पुलिङ्गस्तु भवेद्वेगे चोड़पुप्पे जया स्मृता, मे. जवः स्याद् वेगवेगिनोः। जवोपुप्पे, हे. जवो वेगिनि वेगे स्याद् प्रोडपुप्पे जवा मता, वि. जवन-जवनन्तु स्याद्वेगेऽपि हये ना वेगिनि त्रिषु, मे. जवनो देशभेदे स्याद् वेगवेगाधिकाश्वयोः। जवन्योपधिभेदे स्याद् वाच्यवद् वैगिनि स्मृतः, वि. जवनो वेगिवेगयोः । वेग्यश्वे नोवृति जवन्यपटयामोषधीभिदि, है. जवनो देशवेगिनोः, वि. v. यवन.

·जसुरि-जाल जसुरि-जसुरि पावके पवौ, वि जह्व- जह्नु स्यात् पुसि राजर्षिभेदे च मधुसूदने, मे जाङ्गल-जाङ्गली शुकशिम्ब्या स्त्री जागलो ना कपिञ्जले, मे जागली शुकशिम्ब्या स्यात् जाङ्गलस्तु कपिञ्जले। जागल स्यात् कपिञ्जले जाङ्गली तु शूकशिम्ब्याम् है जागुलजाङ्गुली विषविद्यायाम् जामुल जालिनीफले, मे, वि जागुल जालिनीफल । जाङ्गली विपविद्यायाम् हे जात-जात व्यक्तौघजन्मसु । क्लीव त्रिलिङ्गमुत्पने, मे जात व्यक्ती घजन्मसु नि जात जात्योधजन्मसु वि जात जात्यौघजनिषु हे जाति-जाति स्त्री गोत्रजन्मनो । अश्मन्तिकामलक्योश्च सामान्य- च्छन्दसोरपि । जातीफले च मालत्याम्, मे जातिश्छन्दसि सामान्य मालत्या गोन जन्मनो । जातिर्जातोफले धान्या चुल्लीकम्पिल्लयोरपि वि जाति सामान्य- गोत्रयो । मालत्यामामलक्या च चुल्ल्या कम्पिल्लजन्मनो । जातीफले च्छन्दसि च ह जाति सामान्यजन्मनो अ जातिश्छन्दसि मालत्या चुल्ल्या जातीफले कुले, नि जाति स्यात् सहजारयान मालती जातिरुच्यते । गोनादिजन्म जाति स्यात् जातिवल्लीति कथ्यते, अने जातु-जातु शब्दे विगर्हणे । कदाचिदर्थेऽपि, मे जात्य-कुलीनश्रेष्ठयोर्जात्यम्, ह जानपद-v जनपद जामात [---जामाता दुहितु पत्यो सूर्यावर्ते धवे पुमान्, मे जामाता वल्लभे सूर्यावर्तेऽपि दुहितु पत्यो, वि जामाता दुहितु पत्यौ। सूर्यावर्ते वल्लभे च, हे सूर्यावर्तेऽपि जामाता, नि जामि---जामि स्वसृकुलस्त्रियो , वि, हे, अ जामि कुलवालिकाया च, ह v यामि जायानुजीविन-जायानुजीवी पुसि स्यान् नटे च बकपक्षिणि, मे जायानुजीवी तु नटे दुर्गताश्विनयोके, वि अथो जायानुजीविन । वकाश्विननटदु स्था हे जार-~जारी स्यादौषधीभेदे स्त्रियामुपपतौ पुमान् म जारी स्यादोपधीभेदे जारस्तूपपतावपि, वि जारस्तूपपती जार्योपधीभिदि, है जाल-जाल गवाक्ष पानाये क्षारखे दम्भवृन्दयो । जालो नीपद्रुमे जाली पाटलिकोपयो स्त्रियाम्, मे जाल समूह आनायगवाक्षक्षारकैप्वपि, अ जाल दम्भेऽपि, वि जाल पटेऽप्युक्तम्, ह जाल गवाक्ष आनाये कोरके दम्भवृन्दयो ।

·१३२ जालक जिह्वाप जालो नोपद्रुमे जाली कोशातक्यामुदाहृता, वि जालन्तु गवाक्षे क्षारके गणे। दम्भानाययोर्जालो नीपे जाली पटोलिका, हे जालक-जालक कोरके दम्भे कुलायानाययोरपि । न पुसि मोचकफले स्नियान्तु वसनान्तरे। गिरिसारजलौकायामपि स्याद् विधवास्नियाम् । भटाना- मश्मरचिताङ्गरक्षिण्या च जालिका। जालिको वाच्यवद्ग्रामजालिजालोपजीविनो, मे जालिका जालिनीफले । भटानामश्मरचिताङ्गरक्षिण्याञ्च जालिका। गिरि- सारे जलौकायामपि स्याद्विधवास्त्रियाम् । जालिक पुनरुद्दिष्टो ग्रामकूटे च धीवरे, वि जालक कोरके प्रोक्त कुलाये जालिनीफ्ले । आनाये दम्भभेदे च वस्त्रभेदे च जालिका, वि जालिका वस्त्रभित् कूटकृत्कैवतौ च जालको, नि जाल्म-जाल्म स्यात् पामरे क्रूरे पुस्यसमीक्ष्यकारिणि, मे जाल्म स्यात् पामरे क्रूर जाल्मोऽसमीक्ष्यकारिणि, वि जाल्मस्तु पामरे । असमीक्ष्यकारिणि च, हे जाहक-जाहको घोहमार्जारखट्टाकारुण्डिकासु च, मे, वि घोडे कारुण्डिकायाञ्च जाहकध्वनिरिष्यते हा जिगत्लु-जिगत्लु पुसि जन्तो वैश्वानरेऽपि च, मे जिगत्लुरग्नो जन्ती च, वि जिगीपा-जिगीपा जेतुमिच्छाया व्यवसायप्रवर्पयो , मे, वि जिगीपा तु जयस्पृहा । व्यवसाय प्रकर्षश्च, हे जिन-जिनोऽहंति च बुद्धे च पुसि स्याज्जित्वरे निपु मे जिन स्यादतिवृद्धे च वुद्धे चार्हति जित्वरे वि जिनोऽर्हवुद्धविष्णुपु, हे बुद्धे जिनो जित्वरे च, त्रि वीतरागो जिन प्रोक्तो जिनो नारायण स्मृत । कन्दर्पोऽपि जिनश्चैव जिन सामान्यकेवली, अने जिष्णु-जिष्णुर्ना वासवेऽर्जुने । जित्वरे वाच्यवत्, मे जिष्णु शके धनन्जये । जित्वरे च, वि जिप्णु शोऽर्जुने विप्णी जित्वरेऽ वसुप्वपि, हे जेतरीन्द्रेऽर्जुने जिष्णु , त्रि जिह्म-जिह्मस्तु कुटिले मन्दे कनीव तगरपादपे, मे जिह्मरतु कुटिले गन्दे जिह्मस्तगरपादपे, वि जिह्म कुटिले मन्दे च जिह्य तगरपादपे, है जिह्मस्तु बुटिलऽलसे, अ जिह्म स्यात् कुटिले मन्दे, त्रि जिह्मग-जिह्मगोही च मन्दगे, मे जिह्मगो मन्दगे सपें, है , वि जिह्वा-जिह्वा तु वाचि ज्वानारमज्ञयो, है जिह्वाप-जिह्वाप शुनि मार्जारे मे , त्रि जिह्वाप शुनि मार्जार व्याघ्र- ·जीमूत-जीवन्ती चित्रकयोरपि, वि. जिह्वापस्तु शुनि व्याघ्र द्वीपिविडालयोः, हे. जिह्वापो वृपदंशे स्यादिन्द्रमहकामुके, हा. जीमूत-जीमूतोऽद्रौ भृतिकरे देवताडे पयोधरे, मे. जीमूत स्याद्भुतिकरे शक्रेऽद्रौ घोपके घने, वि. जीमूतो वासवेऽम्बुदे । घोपकेऽद्रौ भृतिकरे, हे. जीमूतौ मेघपर्वतो, अने. जीमूतं पर्वतेऽपि कथयन्ति, ह. जोर-जीरस्तु जरणे खड्ग, मे. जीरः खङ्गे वणिग्द्रव्ये, वि जीरस्त्वजाज्यां खङ्गे च, हे. जीर्ण-जीर्ण परिपक्वपुराणयोः, मे. जीर्ण पक्वे पुराणे च, वि. जीव-जीव. प्राणिनि वृत्तौ च वृक्षभेदे वृहस्पतौ। जीवा जीवन्तिकामौर्वी- वचाशिञ्जितभूमिपु । न स्त्री तु जीविते, मे. जीव स्यात् त्रिदशाचार्ये द्रुमभेदे शरीरिणि । जीवितेऽपि च जीवा तु वचाया धनुषो गुणे । शिञ्जिते क्षिति- जीवन्त्योत्तौ, हे. जीवोऽस्त्री जीविते पुसि गुरुजन्त्वोः स्त्रिया गुणे, त्रि. जीवो वृक्षप्रभेदे स्यात् जीव. प्राणिनि गोष्पतौ। जीवा जीवन्तिकाभूम्योमो /शिञ्जित- वृत्तिपु। वचायामपि जीवा स्याज् जीवं जीवा च जीविते, वि जोवक-जीवक. प्राणके पीतशालकृपणयोरपि। कूर्चशीऽपि पुसि स्याद् आजीवे जीविका मता। त्रिपु सेविनि वृद्ध्याशी विनोरहितुण्डिके, मै जीवकः पीतशाले स्यात् कृपणे वृद्धिजीविनि। सेविनि प्राणकेऽप्यहितुण्डिके पादपान्तरे । आजीवे जीविकामाहुर्जीवन्त्यामपि कुत्रचित्, वि. जीवको वृद्धिजीविनि। क्षपणे प्राणके पोतसालसेवकयोर्दुमे । व्यालग्नाहे जीविका तु जीवन्त्या वर्तनेऽपि च, हे. जीवजीव-जीवजीवश्चकोरे स्याद् द्रुमभेदेऽपि पुस्ययम्, मे. जीवञ्जीव- श्चकोरे स्याद् द्रुमपक्षिविशेषयो , वि. जीवजीव खगान्तरे। द्रुमभेदे चकोरे च, हे. जीवद--जीवदो वैद्यविद्विपो, मे., वि जीवदो रिपुवैद्ययो.। ग्रन्थिपणे, जीवन-जीवन वर्तने नीरप्राणधारणयोरपि। जीवनी जीवना चापि जीवन्ती- भेदयो. मात्, मे. जीवन वर्तने नीरे पुत्रजीवे तु जीवनः। जीवनी जीवना चेति जीवन्तीभेदयोः ऋमात्, वि जीवनस्तु पुत्रजीवे जीवन वृत्तिवारिणोः । स्याज्जीवना तु मेदायां जीवनी तु मधुसवा, हे. जीवनं वर्तनाम्भसोः, त्रि. जीवन्तिका-जीवन्तिका गुडूच्याञ्च जीवास्यशाकवन्दयो , मे. जीवन्तिकापि जीवास्यशाकवन्दागुडचिपु, वि. जीवन्ती-जोवन्ती जीवनीशम्योर्गुडूचीवन्दयोरपि, मे. जीवन्ती जीवनीसम्यो- गुंडूचिवन्दयोरपि, वि. जीवन्ती शमिवन्दयोः । जोवन्यां च गुडूच्या च, हे. , ·. - हे जीवपुष्प-ज्यायस् जीवपुष्प-जीवपुप्पन्तु दमनके फणिज्जके, हे जीवातु-जीवातुरस्त्रिया भक्ते जीविते जीवनौषधौ, मे जीवातुर्जीविते भक्ते जीवातुर्जीवनौषधे, वि जीवातुर्जीवनौषधे। जीवितेऽपि, हे जीवितेश-जीवितेशो यमे पुसि निपु स्यात् जीवितेश्वरे, मे जीवितेशो यमे यान्ते जीवातौ जीविताधिपे, वि जीवितेश प्रिये यमे । जीवितस्वामिजीवात्वो, हे जीवितेशो यमे नाथे, त्रि जुष्ट-जुष्टन्तु क्लीवमुच्छिप्टे सेविते वाच्यलिङ्गकम, मे जुहुराण-जुहुराणोऽपि चाध्वर्यावपि स्याज् जातवेदसि मे जहुराणोऽ- नलेऽध्वयौं, वि जुहुराणोऽध्वर्युवह्नयो , हे जू-जूस्त्वरागमने प्रोक्ता सामान्यगमने स्त्रियाम् । जूराकाशे सरस्वत्या पिशाच्या जवने स्त्रियाम्, मे जूराकाशे सरस्वत्या पिशाच्या जवनेऽपि च, वि, जृम्भा-जृम्भा विकाशजृम्भणयोस्त्रिपु मे जृम्भा जृम्भे विकाशे च, वि जृम्भा जृम्भणे विकाशे, हे जृम्भित–जृम्भित करणे स्त्रीणामीहास्फुटितयोरपि मे, वि जृम्भित तु विचेष्टितप्रवृद्धयो । जृम्भाया स्फुटिते चापि, हे जैवातक-जैवातृक पुमान् सोमे दीर्घायु कृशयोस्त्रिषु, मे जैवातृष स्याद्रजनीवरे। कृशायुष्मद्भपजेपु हे जैवातृव' वृशे चन्द्र भपज्यायुप्मतोरपि, वि जवातृक शशाङ्केऽपि, अ जैवात कृशे चन्द्रे दीर्घायुपि च सत्रिपु, त्रि जोपम्-जोपम् मुखे प्रशसाया तूप्णीलङ्घनयोरपि मे , वि जोप सुपे स्तुती । मौनलङ्घनयोश्चापि, हे तूष्णीमर्थे सुसे जोपम्, अ ज--जो ब्रह्मवुधविद्वतमु मे जो विरिन्चे बुधे मौम्ये वि ज्ञ स्याद् विचक्षणे पद्मासने चान्द्रमसायनी है जाति-जातिस्तातसगोत्रयो । पुमान् मे शाति सगोरे पितरि, वि जाति पितृसगोत्रयो , हे ज्ञानिन्–ज्ञानी स्यात् पुसि देवने शानयुक्तेऽन्यतिङ्गय , मे ज्या-ज्या मातरि वमुधाया मौाम्, मे ज्या मौर्वीमातृभूमिपु वि ज्या तु मातरि मामौर्यो, हे ज्या स्यान्मौा विनायपि, त्रि ज्यानि-ग्यामिर्जीणे च हानी च तरियामपि पोपिति, में ज्यानिहींनी स्रवन्त्या च, वि ज्यायस्-ज्यायो वृद्धेऽतिप्रगम्ने, मे ज्यायान् वृद्धे च गाम्ने च, वि ज्यायान् वृद्धे प्रशस्य च, है (अतिशये) वृद्धप्रगम्ययोज्यायान् प्र .

·ज्येष्ठ-झप ज्येष्ठ--ज्येष्ठ श्रेष्ठे चातिवृद्धे त्रिषु मासान्तरे पुमान् । ज्येष्ठा तु गृह- गोधाख्यजन्तुनक्षत्रभेदयोः, मे. ज्येष्ठः श्रेष्ठेऽतिवृद्धे च ज्येष्ठो मासान्तरेऽपि च । गृहगोधक्षयोज्येष्ठा, वि. ज्येष्ठः स्यादग्रजे श्रेष्ठे मासभेदातिवृद्धयो । ज्येष्ठा भे गृहगोधायाम्, हे. त्रिपु ज्येष्ठोऽतिशस्तेऽपि, अ. ज्येष्ठो मासि च वृद्धे च । ज्येष्ठा च गृहगोधिका, त्रि. ज्योतिस्--ज्योतिरग्नौ दिवाकरे। पुमान् नपुसक दृष्टौ स्यान्नक्षत्रप्रकाशयो, मे. ज्योति: प्रकाशे दृशि तारकासु ज्योतिदिनेशानलयोरपि स्यात्, वि ज्योति- वह्निदिनेशयो. । प्रकाशे दिशि नक्षत्रे, है. ज्योतिर्भद्योतदृष्टियु, अ. दीप्ती च तारासु ज्योति शब्दो निगद्यते, अने. चक्षुपि ज्योतिः, ह. ज्योत्स्ना--ज्योत्स्ना चन्द्रातपेऽपि स्याज् ज्योत्स्नायुक्तनिशि स्मृता । ज्योत्स्नी पटोलिकायां स्याज् ज्योत्स्नायुक्तनिशि स्त्रियाम्, मे ज्योत्स्ना स्याज्ज्योति संयुक्तनिशि चन्द्रातपेऽपि च। ज्योत्स्नी पटोलीज्योत्स्नावन्निशोः, है. ज्योत्स्नी पटोलिकाया स्याज् ज्योत्स्नायुक्तविभावर्याम् । ज्योत्स्ना सचन्द्र- नक्षतरात्रौ चन्द्रातपेऽपि च, वि. ज्वलित---ज्वलित दग्ध उज्ज्वले, मे. ज्वलितं भास्वरे दग्धे, वि. ज्वलितो दग्धभास्वरो, हे. झ--झो झण्टीशे सुरगुरौ दैत्यराजे ध्वनावपि, मे स्थिति. पाशी तथाजेशो बामाङ्गुलितलस्थित । स्वस्तिक. स्थाणुसंज्ञश्च झकारो जान्तसज्ञक, मा झञ्झा-झञ्झा वाते तारवायो नप्टेऽपि कोय॑ते बुधैः। झञ्झा ध्वनि- विशेपे च स्यादम्बुकणवर्षणे, मे. झञ्झा ध्वनिविशेपेऽपि झञ्झाणुजलवर्पणे, वि. झर्झर-झर्झर स्यात् कलियुगे वाद्यभाण्डे नदान्तरे, मे झर्झरस्तु कलियुगे वाद्यभाण्डे नदान्तरे, वि झर्झरो वाद्यभाण्डे कलियुगे, है. नदप्रभेदे वाद्ये च झझरः, त्रि. झला--शला स्यादातपस्योमौ दुहितर्यपि च स्त्रियाम्, मे झला दुहितरि स्मृता। आतपोर्मीषु लुक्कायो झाली क्वापि विलोक्यते, वि. झला पुश्यामातपोमों, है. झलाऽतपोमिटुंहिता, नि. झल्लरीझल्लरी झिल्लरी च द्वे हुडुक्के वालकुन्तले, मे. झल्लरीवत्तु झिल्लरी। वाद्यभेदे केशचक्रे, हे. झल्लरी झिल्लरी च द्वे हुडुक्के बालचक्रा, वि. शप---सपा नागवलाया स्त्री तापमत्स्याटवोपु ना, मे. झपा नागवलायां स्याद् वैसारिणि झपो मतः वि. झपस्तु मकरे वने। मीने झपा पुनर्नागवलायाम्,. ।

·. झाट-टङ्ग झाट-झाटो निकुञ्ज कान्तारे व्रणादीनाञ्च मार्जने, मे झाटो व्रणादि- समाप्टौं कुञ्जकान्तारयोरपि, हे झाटो निकुञ्ज कान्तारे व्रणसमार्जनेऽपि च, वि झिझिम-वनदावेऽपि झिझिम , हा झिल्लरी-- झल्लरी। झिल्लिका, झिल्लीका-झिल्लिकोद्वर्तनपटे स्त्रिया द्योते च झिल्लिका। आतपस्य रुचौ झिण्ट्याम्, मे झिल्लीका झिल्लिकाऽपि च । विलेपनमले झिल्ल्या- मातपस्य रुचि स्मता, वि झिल्लीका झिल्लिकावत् स्याच्चीयाँ रुच्यातपस्य च । विलेपनस्य च मले, है झिल्ली-झिल्ली चीर्यातपरुचोवामुद्वर्तनाशुके, मे झिल्ली स्यादातपरुचि वामुद्वर्तनाशुके, वि झिल्ली तूद्वर्तनाशुके । वातपरुचोश्चीर्याम्, हे झूणि-झूणि क्रमुकभेदेऽपि दुष्टदैवश्रुतौ स्त्रियाम्, मे झूणि क्रमुकभेदेऽपि दुष्टदेवश्रुतावपि, वि झूणि क्रमुकभेदे स्यादुष्टदेवश्रुतावपि, हे झुणि कठिन- पूगयो , त्रि ज- पुमान् स्यात् बलीव शुके वाममतावपि, में वामाङ्गल्यग्रत सिद्धिरङ्कुशी सर्वसज्ञक । मातङ्गो ह्यनुगासनश्च आकारश्च निरञ्जन , मा ट--ट पुमान् वामने पादे नि स्वनेऽपि क्वचिन्मत , मे जरा मुकुन्द सोमेश दक्षपादादिगोमुख । गजाङ्कशश्च वालेन्दु अमृताद्यप्टक स्मृत , मा टगर-टगरष्टङ्कणक्षारे हेलाविभ्रमगोचरे । नाऽन्यवत् में टगरप्टङ्कणक्षारे हेलाविभ्रमगोचरे। वाच्यवत् केवराक्षे तु, वि टगरप्टङ्कणे केकराक्षके, हे टक-टको नीलकपित्थे च खनिने टङ्कणे स्त्रियाम् । जवाया स्त्री पुमान् कोपे कोशासिग्नावदारणे, मे टड्को नीलकपित्येऽसिकोपे कोपेऽश्मदारणे। मानान्तरे खनिने च जवाया टङ्कणेऽपि च, हे टङ्क कपित्यभेदे स्यान्मानान्तरखनियो । कोपेऽसिकोशे जवाया टङ्कणे ग्रावदारणे, वि जङ्घायामद्रिभित्तौ च खनिने ग्राव- दारणे। कपित्थे चास्त्रिया टङ्क, नि टङ्क स्यादभिमाने प्रस्तरघटनोपकरणेऽपि च, ह टङ्कार-टङ्कारो विस्मये पुसि प्रसिद्धी सिजिनीध्वनी, मे टङ्कार गिन्जिनी- ध्वनौ । विस्मये च प्रसिद्धौ च, वि टड्कारो ज्यारवेद्भुते । प्रसिद्धौ च, हे अथ गुणध्वनौ । प्रसिद्धावपि टङ्कार, त्रि टङ्ग-टङ्गोऽस्रो स्यात् खनित्रके। खङ्गभेदे च जवायाम्, मे टङ्ग खनिने जवास्यो हे टङ्ग पाणभेदे स्यात् जङ्घायाञ्च खनित्रके, वि केकराक्षे स्यात्, ·. टट्टरी तडाग दृट्टरी-टट्टरी स्यान्मृपावादे लम्पापटहवाद्ययो , मे, वि टट्टरी त्वनृताख्याने लम्पापटहवाड्यो , है टार---टारो लङ्गतुरङ्गयो , हे, वि, मे टुण्टुक---टुण्टुक शोणकाल्पयो , मे टुण्टुकावल्पशोणको, नि टुण्टक शोणके कूरे, वि ठ-लागलीशो नन्दजश्च पालिनी च कमण्डलु । दक्षजानुगत स्थायी ठकार स्थविर स्मृत , मा ठो मण्डले चन्द्रविम्बे शन्ये च लोकगोचरे, मे उनन्दी शान्तिरकश्च डामरो दक्षगुल्फग । व्याघ्रपाद शुभाद्धिश्च डकारस्तोमरो मत , मा ड पुमान् वाडवाग्नौ स्यात् डाकिन्या स्त्री निगद्यते, मे डिङ्गर-डिङ्गरो डङ्गरेऽपि च । क्षेपे, मे डिगरो डङ्गरे क्षेपे वि डिम्ब-डिम्बो भयध्वनावण्डे फुप्फुसप्लीहविप्लवे, मे डिम्ब स्यात् विप्लव- प्लीहोरेरण्डे पुप्फुसे भये, वि डिम्ब एरण्डभययोविप्लवे प्लीह्नि पुप्फुसे है प्लीहविप्लवयोडिम्ब , त्रि डिम्ब भये च कलले फुप्फुसे च प्रचक्षते, हा डिम्बिका-डिम्बिका जलविम्बे स्यान्मोणके कामुकस्त्रियाम्, मे डिम्भ-डिम्भोऽपि वालिशे बाले, मे डिम्भो वालिशपोतयो , वि डिम्भो वैधेयवालयो , हे डिम्भौ तु शिशुवालिशो, अ डुलि-डुलिस्तु कमठे मुनौ, वि v दुलि ढ-ढो ढक्काया पुमानुक्त शुनि तस्य च लागुले, मे ऐश्वरी चार्धनारीश नर शाखान्तराकृति । दक्षपादाङ्गुलीमूल फलो ढक्को ढकारक , मा ण-ण पुमान् विन्दुदेवे स्याद् भूपणे गुणवजिते । पानीयनिलयेऽपीति केचिदूचुर्विपश्चित , मे उमाकान्तो नरकजिद् रतिर्दक्षपदाग्रग । निर्वाणस्ति- गुणाकार निरेखो ण समोरित , मा त-तश्चौरामृतपुच्छेपु क्रोडे म्लेच्छे च कुत्रचित् । अपुमास्तरणे पुण्ये कथित शब्दवेदिभि , मे वामोरुमूलनिलय आपाढी कामिका हरि । तीवश्च तरलो नील तकार कीर्तितो बुधै , मा तक्षक-तक्षकस्तु पुमान् नागराजभेदे च वर्षको, मे तक्षक फणिभेदे च वर्धकिद्रुमभेदयो , वि तक्षकस्तक्षिण पन्नगे। द्रुमभेदे, है तक्षको नागवर्धक्यो, तट-तट नपुसक क्षेत्र प्रतीरे तु तटी त्रिपु, मे तडाग-तडागोऽस्त्री जलाधारविशेपे यन्त्रकूटके, मे तडागस्तु जलाधार- विशेषे कूटकेऽपि च, वि ·तण्डक-तन्त्र तण्डक-तण्डकः खञ्जने फेने समासप्रायवाचि च । गृहदारुतरुस्कन्धमाया- बहुलकेष्वपि, मे. तण्डक. खञ्जने फेने समासप्रायवाचि च। गृहदारौ तरु- स्कन्धमायाबहुलयोरपि, वि. तण्डकस्तु समस्तपदजातके । तरुस्कन्धे वेश्मदारु- मायावहुलयोरपि। फेनखञ्जनयोश्चापि, हे. गृहदारौ तण्डकोऽस्त्री समासप्राय- वाचि च, त्रि. तण्डकः खञ्जने फेने, तण्डुरीण-तण्डुरीण. कोटमात्र बर्वरे तण्डुलोदके, मे., वि. तण्डुरीणस्तु बर्वरे। तण्डुलाम्बुनि कीटे च, हे. तण्डुल-तण्डुलः स्याद् विडड्ने च धान्यादिनिकरे पुमान्, मे. तण्डुलाख्या विडङ्गे स्याद् धान्यादिनिकरेऽपि च, वि. तण्डुलः। विडङ्गे धान्यसारे च, हे. विडङ्गेऽपि च तण्डुल , त्रि. तण्डुलीय-तण्डुलीय. शाकभेदे विडङ्गतरुताप्ययोः, मे., वि., ह. तत--अथ ततं व्याप्ते विस्तृते च त्रिलिङ्गकम् । क्लीवं वीणादिवाद्ये स्यात् पुलिङ्गस्तु समीरणे, मे. व्याप्तविस्तृतवाद्येषु ततम्, त्रि. तत विततवद् व्याप्ते विस्तृते वाच्यवन्मतम् । ततं वीणादिवाये च पवमाने, वि. ततं वीणादिवाद्ये स्यात् ततो व्याप्तेऽनिले पृथौ, हे. ततस्--तत आदो परिप्रश्ने कथान्तरे। अानन्तर्ये, वि. तत आदी कथान्तरे। पञ्चम्यर्थे परिप्रश्ने, हे तत्त्व-तत्त्व स्वरूपे परमात्मनि । स्याद् विलम्वितनृत्ये च, मे. तत्त्वं वाद्यप्रभेदे स्यात् स्वरूपे परमात्मनि, वि. तत्त्वं परमात्मनि । वाद्यभेदे स्वस्पे च, हे तत्त्व विलम्बिते नृत्ये स्वरूपे परमात्मनि, त्रि. तत्त्वं यायार्थ्यब्रह्मणोः, म. तथा-तथाऽभ्युपगमे पृष्टप्रतिवाक्ये समुच्चये। सदृशे निश्चयेऽपि स्यात्, मे. तथा स्यानिश्चये पृष्टप्रतिवाक्ये समुच्चये, वि., हे. तद्दिन-तद्दिन दिनमध्ये स्यात् तथव प्रतिवासरे, मे. तद्दिनं दिनमध्ये स्यात् तद्दिनं प्रतिवासरे, वि तद्दिन पुनः। दिनमध्ये प्रतिदिने, हे. तनु-तनुः कार्य त्वचि स्त्री स्यात् त्रिप्वल्पे विरले कृशे, मे. तनुः काये कृशे चाल्पे विरलेऽपि च वाच्यवत्, यि. तनुर्वपुस्त्वचोः। विरलेल्पे कृणे, हे. त्वग्देहयोरपि तनु., न विरलेल्पे कृयो तनुः, नि. तनूरुह-तनूरुहन्तु लोम्नि स्यात् पतत्रे च नपुसकम्, मे. तनूरहं गरल्लोम्नोः, वि. तनूरुहस्तु पुने गरुति लोम्नि च, हे. तन्त्र-तन्त्र कुटुम्बकृत्ये स्यात् सिद्धान्ते चौपधोत्तमे। प्रधाने तन्तुवाये ·१३६ तन्द्री-तमस् च शास्त्रभेदे परिच्छदे। श्रुतिशास्त्रान्तरेहेतावुभयार्थप्रयोजके । इतिकर्तव्यतायाञ्च तन्दी वीणागुणे मता। अमृतादेहशिरयोः, मे. तन्वं कुटुम्बकृत्ये स्यात् कारणे च परिच्छदे। शास्त्रे प्रधाने सिद्धान्ते तन्तुवायेऽगदोत्तमे। तत्वादि- साधनोपाये श्रुतिशाखान्तरेऽपि च । इतिकर्तव्यताया च तन्त्री वीणागुणे तनोः । शिरायाममृतायां च, वि. तन्त्रं सिद्धान्ते राष्ट्रे च परच्छन्दप्रधानयोः। अगदे कुटुम्बकृत्ये तन्तुवाये परिच्छदे । श्रुतिशाखान्तरे शास्त्र करणे व्यर्थसाधके। इतिकर्तव्यतातन्त्वोस्तन्त्री स्याद् वल्लकोगुणे । अमृताया च नाड्यां च शिराया वपुपोऽपि च, है. तन्वं प्रधाने सिद्धान्ते सूत्रवाये परिच्छदे, अ. इतिकर्तव्यता तन्त्र- मुपायश्च द्विसाधकः, त्रि., तन्वं शास्त्र कुलं तन्त्रं तन्त्रं सिद्धौषधी क्रिया। तन्त्र सुख वलं तन्वं तन्वं पवनसाधनम्, अने. तन्त्रं तन्तुपु तन्त्रेषु सिद्धान्तपरिच्छद- प्रधानेषु, ह. तन्द्री-तन्द्री निद्राप्रमीलयोः, मे., वि , अ. तन्द्रो निद्रा प्रमीला च, हे. तपन-तपनोऽरुस्करेऽपि स्याद् भास्करे निरयान्तरे, मे. तपनस्तरणो तापे भल्लाते नरकान्तरे, वि. तपनो रवौ। भल्लाते नरके ग्रीष्मे, हे. तपनो नरके भानौ, त्रि. तपस्-तपो लोकान्तरेऽपि च । चान्द्रायणादौ धर्मे च पुमान् शिशिरमाषयोः, मे. तपश्चान्द्रायणादौ स्याद् धर्मे लोकान्तरेऽपि च । तपा माधे च शिशिरे, वि. तपः पृच्छादिकर्मणि। धर्मे लोकप्रभेदे च तपाः शिशिरमाघयोः, हे. तपः कृच्छादि- कर्म च, अ. अथ हिमतों ना धर्मे व्रते तपः, त्रि. तपस्य-तपस्या वतचर्यायां तपस्यः फाल्गुने पुमान्, मे. तपस्यः फाल्गुने पार्थे तपस्या नियमस्थितो, हे. तपस्या यतचया तपस्यो मासि फाल्गुने, वि. तपस्विन्-तपस्वी तापसे चानुकम्प्ये विप्वय योपिति। मासिकाक्टु- रोहिण्योः, मे. तपस्वी तापसे चानुकम्पने च तपस्विनी। मांसिकारटुरोहिण्योः, वि. तपस्वी तापसे दीने, है. तपस्विनी पुनर्मासी कटुरोहिणिकाऽपि च, हे. अनुकम्प्य- स्तपस्वी स्यात् तपस्वी च धृतवतः, हा. प्रतिशोच्यो तपस्विनी, नि. परुणाप्रति- पादने तपस्वी च, ह. तपोधन-तपोधनस्तापने स्यान्मुण्डोर्या तु तपोधना, मे. तपोधनम्तापगे स्यान्मुण्डीयां च तपोषना, वि. तपोधना तु मुण्डीया तपोधनम्नपम्पिनि, तमस्-तमो प्वान्ते गुणे सोफे क्लीवं या ना विधुन्तुदे, मे. तमोग्यारे ·१४० तमाल-तरस् हे . - स्वर्भानौ तम शोके गुणान्तरे, वि तमो राही गुणे पापे ध्वान्ते, हे राही ध्वान्ते गुणे तम , अ तम शोकेऽपि, नि तमाल--तमालस्तिलके खङ्गे तापिच्छे वरुणद्रुमे, मे तमालस्तिलके खङ्गे तापिच्छे च तृणद्रुमे, वि तमालो वरुणे पुण्ड्रेऽसौ तापिच्छे, हे तमालो वरुणे खने तापिच्छे तिलकेऽपि च, नि तमालपत्र-तमालपन तापिच्छे तिलके पत्रकेपि च, मे, वि तमालपत्र तिलके तापिच्छे परकेऽपि च, हे तमिल-तमिस्र तिमिरे कोपे स्त्री तु तमस्ततौ। कृष्णपक्षनिशाया च, मे तमिस्र तिमिरे कोपे तमिस्रा च तमस्ततौ। कृष्णपक्षनिशाया च, वि तमिस्र तिमिरे कोपे तमित्रा दर्शयामिनी। तमस्तति , तमोघ्न-तमोघ्न सूर्यवह्नीन्दुबुद्धशङ्करविष्णुपु, मे, वि तमोघ्नो वह्नि- सूर्येन्दुवुद्धकेशवशम्भुपु, हे तमोनुद्-तमोनुदग्नीन्द्व ना मे तमोनुदग्नीन्द्वपु, वि तमोनुत्तु शशि- मार्तण्डवह्निपु, हे चन्द्राग्न्यस्तिमोनुद , अ तमोऽपह-तमोऽपह सहस्राशुमृगाजिनवह्निपु, मे, वि तमोऽपहो जिने रवौ। चन्द्रेऽग्नौ, हे अग्नीन्द्वस्तिमोऽपहा , अ तर, रि--नरस्तु तरणे पुसि दशाली पेटके तरी, मे तरि वि दशाया च वस्तादीना च पेटके, वि तरिर्दशाया वेडाया वस्त्रादीना च पेटवे, हे पेटके नावि च तरी, नि तरणि-नरणिधुमणौ पुसि कुमारीनौक्यो स्नियाम्, मे तरणिस्तरणे भानौ कुमायौं पधिनौक्यो, वि तरणिस्तरणेऽ शो कुमायौं पधिनौक्यो । यष्टावधौ, हे धुमणौ तरणि पुसि कुमारीनौकयो स्त्रियाम्, त्रि तरण्ड--तरण्डो वडिशीसूत्रबद्धकाप्ठादिक प्लवे। नौकायामपि स्त्री स्यात्, मे तरण्डो वडिशीसूनावद्धवस्तुनि भेलके, वि तरद्-तरत् स्त्रिया प्लवेऽपि स्यात् कारण्डे च विहङ्गमे, मे तरत् पारण्डवे प्लवे, वि तरल-तरल चञ्चले पिङ्गे भास्वरेऽपि प्रिलिङ्गयम् । हारमध्यमणी पुसि यवागूसुरयो स्त्रियाम्, मे तरलश्च चले पिङ्गे हारमध्यमणावपि । भामुरे चाय तरला यवागूसुरयोर्मता, वि तरलो भास्वरे चले । हारमध्यमणौ पिङ्गे तरला मधुमक्षिका, हे लोहे हारमणौ पुसि यवाग्वा तरला स्त्रियाम्, त्रि तरस्तरोवले च वेगे च,मे,वि तरो जवे वले,हे तरो वेगे वले.पि च, त्रि .

·तरस-तल्ल १४१ . - तरस-तरसं मांसमाख्यातं तरसं बलमुच्यते, अने. तरस्विन्तरस्वी शूरवेगिनोः, मे. तरस्वी वेगिशूरयोः, वि., हे. वेगिर्रौ तरस्विनौ, अ. तरीष-तरीपः शोभनाकारे भेलेब्धिव्यवसाययोः, वि. तरीपः शोभना- कृतौ। भेलेऽन्धौ व्यवसाये च, हे. तरुण-तरुणः कुब्जपुष्पे ना रुवुके यूनि तु त्रिपु, मे. तरुण. स्यानवे यूनि कुब्जपुप्परुवुकयो., वि. तरुणः कुब्जपुप्पे स्यादेरण्डे यूनि नूतने, हे. तरुणः कुब्जपुष्पेऽपि, त्रि. तर्क--तर्क. काक्षावितर्कोहहेतुशास्त्रेषु कथ्यते, मे. तर्को वितर्के काक्षाया- मूहतर्कविशेषयोः, हे. तर्कः काङ्क्षावितर्कोहकर्मभेदेषु कोयते, वि. तर्तरीक-तर्तरीकं वहिने स्यान्न द्वयोः पारगे त्रिपु, मे तर्तरीक वहिनके। पारगे, हे. तर्तरीक वहिने स्यात्ततरीकश्च पारगे, वि. तर्प-तों लिप्सोदन्ययो , मे. तो लिप्सापिपासयो, वि, त्रि. v. तृप् तल-तलं स्वरूपेऽनूधैं स्त्री क्लीवं ज्याघातवारणे। कानने कार्यबीजे च पुसि तालमहीरहे । चपेटे च त्सरौ तन्त्रोघाते सव्येन पाणिना, मे. तल स्वरूपाधरयोः खङ्गमुष्टिचपेटयो । ज्याघातवारणेऽपि स्यात् तलस्तालतरावपि, वि. तल ज्याघातवारणे । तलश्चपेटे तालद्रौ स्वभावाधरयो. त्सरौ, हे. अध.स्वरूपयोरस्त्री तलम्, अ. तल मूलचपेटयोः, त्रि. तलिन-तलिन विरले स्तोके स्वच्छेऽपि वाच्यलिङ्गकम्, मे. तलिनं विरले स्तोके स्वच्छेऽपि तलिनं मतम्, वि. तलिनं विरले स्वच्छ स्तोके, हे. तलिनं विरले स्तोके वायलिङ्गम्, अ. तलिम-तलिम कुट्टिमे तल्पे चन्द्रहासे वितानके, मे., वि. तलिम तल्पखङ्गयो । विताने कुट्टिमे चापि, हे तलिमं तल्पकुट्टिमे, नि. तलुन-तलुन. पक्ने यूनि युवत्या तलुनी स्मृता, मे. तलुनं पवने यूनि स्त्रियां च तलुनी विदुः, वि. तलुनो यूनि मारुते, हे. तल्प-तल्पमट्टे कलत्रे च शयनीये च न द्वयोः, मे., तल्पं तु शयनीये स्यात् तल्पमट्टकलनयोः, वि. तल्पमट्टे शय्याकलप्रयो:, है. तल्पं दारेषु, ह. तल्पं शय्याट्ट- दारेषु, अ. अट्टे दारेषु शय्यायां तल्पशब्दोऽभिधीयते, अने. तल्लतल्ली तरुण्यां तल्लस्तु जलाधारान्तरे पुमान्, मे. तल्लो तलुन्यां तल्लस्तु जलाधारान्तरेऽपि च, वि. तल्लो जलाधारभेदे तल्ली तु वरुणस्त्रियाम् ·१४२ तवीप-तार हे तवीप-तवीपी शक्रकन्याया पुसि स्वर्गे महोदधौ, मे ताड--ताडस्तु ताडने घोपे मुष्टिमेयतृणादिपु । ताडी पनद्रुमे च, मे ताड- स्ताडनघोपयो । मुष्टिमेयतृणादौ च ताडी ताली दलद्रुमे, वि ताडोऽद्रौ ताडने घोरे मुष्टिमेयतृणादिके । ताडी ताली दलतरौ, हे ताण्डव--ताण्डवोऽस्नी तृणान्तरे । भवेदुद्धतनृत्ये च, मे ताण्डव कथित नृत्ये तृणभेदेऽपि ताण्डवम्, वि ताण्डव तृणभिन्नाटयभेदयो , तात–तातोऽनुकम्प्ये जनके, मे, वि तातोऽनुकम्प्ये पितरि, हे तात पिननु- कम्प्ययो, त्रि तातगु-तातगु क्षुद्रताते ना जनकस्य हिते त्रिपु, मे तातगु क्षुद्रताते स्याज्ज- नयितृहितेऽपि च, वि तातल--तातलो रुजि पाके च लोहकूटे मनोजवे, मे ताप--ताप सन्तापकृच्छ्रयो । तापी नद्यन्तरे, मे तापोऽस्ति तापे दवथौ तापी तु सरिदन्तरे वि ताप सन्तापे कृच्छे, च तापी तु सरिदन्तरे, हे तामरस--अथ तामरस पद्म ताम्रकाञ्चनयोरपि, मे स्मृत तामरस पझे ताम्रकाञ्चनयोरपि, वि तामरसन्तु पङ्कजे । ताम्रकाञ्चनयो , हे पद्ये स्वर्णे तामरसम्, त्रि --तामसी निशि दुर्गाया तामसो भुजगे खले, मे, वि निशा दुर्गा च तामसी, नि तामस सर्पखलयोस्तामसी स्यानिशोमयो, है ताम्बूल-ताम्बूली नागवल्ल्या स्त्री क्रमुके तु नपुसकम्, मे ताम्बूली नाग- वल्ल्या च ताम्बूल क्रमुकेऽपि च, वि ताम्बूल ऋमुकीफले। ताम्बूली नागवल्ल्या स्यात्, हे गुवाकेऽपि च ताम्बूलम्, नि ताम्र-ताम्र शुल्वेऽरुणेऽपि च, मे ताम्र शुल्वेऽरुणेऽन्यवत्, वि ताम्रन्तु शुल्वे शुल्वनिभेऽपि च, हे ताम्र शुल्वेरुणे त्रिपु, त्रि तार-तारो वानरभिन्मुक्ताविशुद्धयो शुद्धमौक्तिके। ना नक्षत्रेऽक्षिमध्ये च न ना रूप्ये नपुसकम् । स्त्री बुद्धदेवताभेदे वालिगीप्पतिभार्ययो । प्रिलिङ्गो:- त्युच्चशब्दे च, मे तारो मुक्तादिसशुद्धौ तरणे शुद्धमौक्तिके । तारा च रजते- ऽत्युच्चस्वरेऽप्यन्यवदीरितम् । ऋक्षाक्षिमध्ययोस्तारा मुग्रीवगुरयोपितो । बुद्ध- देव्या मता तारा, वि तारो निर्मलमौक्ति । मुक्ताशुद्धी उच्चनादे नक्षत्रनेत्र- मध्ययो । तार स्प्ये तारा बुद्धदेव्या मुरगुरुस्त्रियाम् । सुग्रीवपल्याम्, हे मुक्ताशुद्धौ च तार स्यात, अ तारोन्युच्चम्बरे त्रिषु । तारिण्यङ्गदमानो स्त्री न ना ऋक्षाक्षिमध्ययो, वि तारो मुक्तागुणेऽप्युक्त , ह तामस-- ·तारक-तिक्त १४३ - तारक-तारको दैत्यभित्कर्णधारयोर्न द्वयोर्देशि। कनीनिकायामृक्षे च न पुमान् त्रातरि त्रिषु, मे. तारकः कर्णधारे स्याद् दैत्ये च दृशि तारकम् ! कनीनिकायां नक्षत्रे तारकं तारकेति च, वि. तारकः कर्णधारके । दैत्ये च तारकमुडौ नेत्र- तन्मध्ययोरपि, हे. दैत्ये ना कर्णधारे च तारकं दृशि भे न ना, त्रि. तार्य-तायः स्यादश्वकर्णाख्यवृक्षे रथतुरङ्गयो । ताय रसाञ्जने तार्यो गरुडे गरुडाग्रजे, वि. ताक्ष्योऽश्वसर्पयो.। गरुडानजे सुपर्णे च पुमि क्लीवं रसाञ्जने, मे. ताय॑स्तु स्यन्दने वाहे गरुडे गरुडाग्रजे। अश्वकर्णाह्वयतरौ स्यात्तार्यन्तु रसाञ्जने, हे. तुरङ्गगरुडौ ताक्ष्यौं, अ. ताल-तालः करतलेऽङ्गष्ठमध्यमाभ्याञ्च सम्मिते । गीतकालक्रियामाने करास्फाले द्रुमान्तरे। वाद्यभाण्डे च कास्यस्य त्सरौ ताली जटौषधौ। क्लीवन्तु हरिताले स्यात्, मे. ताल' करतलेऽङ्गुष्ठमध्यमाभ्या च सम्मिते । गीतकाल- क्रियामाने तालः खङ्गादिमुष्टिषु । द्रुमभेदे करास्फाले तालन्तु हरितालके । वाद्यभाण्डे च कास्यस्य, वि. तालः कालक्रियामाने हस्तमानद्रुभेदयो । करास्फोटे करतले हरिताले त्सरावपि, हे. तालो गीतक्रियामाने हरिताले द्रुमान्तरे, त्रि ताल कालक्रियामानं ताल: पातालमिष्यते । वृक्षभेदः स्मृतस्ताल ताल करतलध्वनि , अने v. ताड तालपत्र-तालपत्रन्तु ताटङ्के रण्डाया तालपत्र्यपि, मे तालपत्रन्तु ताडके रण्डाया तालपत्र्यपि, वि तालपत्रन्तु कुण्डले । स्यात् तालपत्री रण्डायाम्, हे. तालाङ्क-तालाङ्कः करपत्रे स्यात् शाकभेदेऽच्युताग्रजे । महालक्षणसम्पूर्ण- पुरुपे पुस्तके हरे, हे तालोशपत्र-तालीशपत्रं भूम्यामलकीतालीगयोः स्मृतम्, मे तालीशपत्रं तालीशे तामलक्यामपि स्मृतम्, वि. तालीशपत्र तु तामलक्यां तालीशके क्वचित्, तावत्--तावन्मानेऽवधारणे। सम्भ्रमे च परिच्छेदे तथा कात्यादि- कारयोः, मे. v. यावत्. ताविष-ताविषोऽब्धिसुवर्णयोः । स्वर्गे च, हे. ताविपी चन्द्रकन्यायां ना स्वर्गाम्बुधिकाञ्चने, मे. ताविपः कनकेऽम्वुधौ, वि. तिक्त-तिक्तो रसे सुगन्धे च तिक्तं पर्पटके स्मृतम् । तिक्ता तु कटुरोहिण्याम्, वि तिक्तं सुगन्ध्यपि, त्रि. तिक्तो रससुगन्धयोः । तिक्ता तु कटुरोहिण्या पपंटे तु नपुंसकम्, मे. तिक्तस्तु सुरभी रसे । तिक्ता तु कटुरोहिण्यां तिक्तं पर्पटकोपधे, है. v. कपाय.

·। , - १४४ तिक्तपर्वन् तीक्ष्ण तिक्तपर्यन्-तिक्तपर्वा हिलमोचीगुडूचीयष्टिपु स्त्रियाम्, मे तिक्तपर्वा तु यष्ट्याह्वगुडूचीहिलमोचीपु, वि तिक्तपर्वा हिलमोचीगुडूचीमधुयष्टिपु, हे, हा तिक्तशाक-तिक्तशाकस्तु खदिरे वरुणे पनसुन्दरे, मे तिक्तशाकस्तु पनसुन्दरे। वरुणे खदिरे, हे तिक्तशाकस्तु खदिरे वरुणे परसुन्दरे, वि तिक्तशाक खदिरे वरुणद्रुमे, त्रि तित्तिरि-तित्तिरि पक्षिणि मुनी, हे तित्तिरिविहगे मुनौ, वि तिन्तिड-तिन्तिडी डिम्वचिञ्चयो , मे अथ तिन्तिड । दैत्यभेदे तिन्तिडीके कालदासे महीरहे । तिन्तिडी चुके चिञ्चायाम्, हे तिन्तिडी भूरुहे कालदासे दैत्यान्तरेऽपि च । तिन्तिडस्तिन्तिडी तु स्यात चिञ्चावृक्षाम्लयोरपि, वि तिमिर--तिमिर ध्वान्ते नेनामयान्तरे, मे तिमिर ध्वान्ते नेनामयेऽपि च, वि तिमिर तु दृष्टिरोगान्धकारयो है ताम्रऽन्धे तिमिर ध्वान्त, नि तिरस्--तिरोऽन्तधौं तिर्यगर्थे अ, मे, वि तिरोऽन्तों तिरश्चि च, हे तिर्यच्-तिर्यक् तिरोऽर्थे वक्रे च विहङ्गादौ त्वनव्ययम् मे , वि तिर्यक् स्यात् तिरश्चीनवस्यो , ह तिलक-तिलको द्रुमरोगाश्वभेद च तिलकालके । क्लीव सोयर्चलक्लोम्नो न स्नियान्तु विशेषक मे तिलक चित्रक प्राहुर्ललामे तिलकालके । रोगविद्रुमभेदेषु क्लोम्नि सौवर्चलेऽपि च, वि तिलकोऽश्वद्रुमभिदो पुण्ड्रके तिलकालके । तिलक रुचके क्लोम्नि, हे तिलक चित्रके क्नोम्नि ना तरी तिलकालके। तिलकोऽपि विशेपक , त्रि तिलको वृक्षभदश्च तिलक चित्रक विदु । तिलक' क्लोमसज्ञा स्यात् प्रधान तिलक मतम् अने v मोक्ष तिलपर्ण-तिलपर्णी तु सिलके । श्रीवासे चन्दने, हे तिलपर्णी मलयजे श्रीवासे सिलऽपि च, मे, दि तिष्य-तिप्यो नक्षत्रभेदे स्यात् क्लो धान्याञ्च योपिति, मे तिप्य पुप्ये कलो धान्या तिप्या पुष्यवदिप्यते, वि तिप्य पुप्यवत् क्लो भे तिप्या त्वामलकीतरी, हे तिप्य पुष्ये कलियुगे, अ तीक्ष्ण तीक्ष्ण सामुद्रलवणे विपलोहाजिमुक्के । क्लीव ययाग्रजे पुगि तिग्मात्मत्यागिनोस्त्रिपु, मे तीक्ष्ण सामुद्रलवणे विपलोहाजिमुप्वके । तीक्ष्ण क्षारे च तिग्मात्मत्यागिनोर्वाच्यवद् भवेत्, वि तीक्ष्ण सामुद्रलवणे विपायोमरका- जियु । आत्मत्यागिनि निग्मे च, हे विषाभिमरतोहेषु तीक्ष्ण बनीवे सरे विपु, अ तीक्ष्ण तोव समास्यात तीक्ष्ण लोहमुगन्ति च, अने ·" तीक्ष्णगन्ध-तुत्यं १४५ तीक्ष्णगन्ध-तीक्ष्णगन्धा वचाराजिकयोः शोभाञ्जने पुमान्, मे. तीक्ष्णगन्धा वचायां च शिग्रुराजिकयोरपि, वि. तीक्ष्णगन्धा वचौपधौ । शोभाञ्जने राजिकायाम्, हे. तोर-तीरन्तु रोधसि । पुसि पुणि, में तीरं तटे पो तीरम्, वि. तीरो वङ्गे तोर पुनस्तटे, हे. तीर्थ-तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायनारीरज.सु च। अवतारपिजुष्टाम्बु- पात्रोपाध्यायमन्त्रिपु, मे. तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिपु । अवतारपि- जुष्टाम्भ स्त्रीरज सु च विश्रुतम्, वि. तीर्थ शास्त्रे गुरौ यक्षे पुण्यक्षेत्रावतारयोः । ऋषिजुष्टे जले सत्रिण्युपाये स्त्रीरजस्यपि । योनौ पात्रे दर्शने च, हे. निपानाग- मयोस्तीर्थ ऋपिजुष्टे जलेऽपि च, अ तीर्थं तूपाययोगयो, त्रि योनौ जलावतारे च मन्त्राद्यष्टादशस्वपि । पुण्यक्षेत्रे तथा पात्रे तीर्थ स्याद्दर्शनेषु च, ह तीवरतीवरो नाम्बुधौ व्याधे, मे. तीन-तीवा तु कटुरोहिण्यां राजिकागण्डदूर्वयो । त्रिप्वत्युष्णे नितान्ते च कटौ, मे. तीव्रमत्युप्णकटुकनितान्तप्वन्यवन्मतम् । तीव्रा च कटुरोहिण्यामा- सुरीगण्डदूर्वयोः. वि. तीवं कटूष्णात्यर्थेषु तीव्रा च कटुरोहिणी। गण्डदूर्वाऽसुरी, है. तीव्र कटु नितान्तञ्च, त्रि. तु-तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे । पक्षान्तरे नियोगे च प्रशसाया विनिग्रहे, मे. तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे, वि तु विशेषेऽवधारणे। समुच्चये पादपूतौ, हे. तु स्याद् भेदेऽवधारणे, ह. तुङ्ग--तुङ्गी निशावर्बरयो पुन्नागनगयोः पुमान् । उन्नते त्रिपु, मे. तुङ्गः स्यादुन्नतेऽन्यवत् । वर्वरानियोस्तुङ्गी, वि. तुङ्गी प्रोक्ता हरिद्राया बर्बरायाम- पीप्यते । तुङ्गः पुन्नागनगयोधंधे स्यादुन्नतेऽन्यवत्, है तुङ्गो पुन्नागसोच्छ्यौ, त्रि. तुङ्गभद्र-तुङ्गभद्रा नदीभेदे स्त्रिया पुसि मदोत्कटे, मे. तुङ्गभद्रा नदीभेदे तुङ्गभद्रो मदोत्कटे, वि. तुङ्गभद्रो मदोत्कटे । तुङ्गभद्रा नदीभेदे, है. तुङ्गोश--तुङ्गोशस्तु पुमान् गौरीवल्लभे हिमदीधितो, मे तुङ्गीशः शङ्करे चन्द्रे वि. तुङ्गीशः शशाङ्के शशिशेखरे, है. तुण्डिकेरी-तुण्डिकेरी तु कास्यिा विम्बिकायामपि स्त्रियाम्, मे. तुण्डीकरी तु कास्यिा विम्बिकायामपीप्यते, वि तुण्डिकरी तु कार्पासी विम्बिकापि च, हे तुल्य--तुत्थमञ्जनभेदै स्यानोलीसूक्ष्मैलयो. स्त्रियाम्, मे तुत्थोऽग्नावन्जने तुत्था नीलिसूक्ष्मंलयोरपि, वि. तुत्योऽग्नौ तुत्थमन्जने । तुत्या नोल्यां मूक्ष्मलायाम्, 10 ·+ - १४६ तुमुल-तूवर तुमुल--तुमुल कलिवृक्षे ना क्लीवन्तु रणसङ्घले, मे तुमुल कलिवृक्षे स्यात् तुमुल रणसङ्कले, वि तुमुल रणसङ्कले। तुमुलो विभीतकद्रौ, हे तुम्बरी--तुम्बरी कुक्कुरस्त्रियाम् । धन्याकेऽपि, मे तुम्बरी सरमार्दयो, वि धन्याके तुम्बरी शुन्याम्, त्रि तुम्बरी धन्याक शुनी, हे तुरग (ग)--तुरगी चाश्वगन्धाया तुरगश्चित्तवाजिनो, मे तुरगी त्वश्व- गन्धाया तुरगो वाजिचित्तयो , हे तुरङ्गी चाश्वगन्धाया तुरङ्गश्चित्तवाजिनो , वि तुरायण--तुरायण सम सङ्ग रियाहीनस्तुरायण , अने तुरष्क--तुरुप्क सिरके म्लेच्छजातो देशान्तरेऽपि च, मे तुरुप्क सिल म्लेच्छजातो श्रीवासकेऽपि च वि अथ तुरुप्क्स्तु देशे श्रीवाससिलयो ,हे तुरुप्क सिलके देशे, नि तुल-तुला सादृश्यमानयो । गृहाणा दारवन्धाय पीठिकायामपीप्यते । राशी पलशते भाण्डे मे तुला पलशते राशी भाण्डे सादृश्यमानयो । गृहाणा दारुपन्धाय पीठिकायामपीप्यते, वि तुला माने पलशते सादृश्ये राशिभाण्डयो । गृहाणा दारवन्धाय पीठयाम्, हे तुलासादृश्ययोस्तुला त्रि तुलाकोटि--तुलाकोटिनिभेदेऽवंदे म्यानूपुरेऽपि च, हे तुलाधार-तुलाधारस्तुलागी पुसि वाणिजवे निपु मे तुलाधारस्तुलारागी भवेद् वाणिजकेऽपि च, वि तुलाधारस्तुलागुणे। वाणिजे, हे तुवर-तुवरस्तु कपाये स्यात् काक्ष्याढक्योस्तुवर्यपि, मे तुप-तुपा धान्यत्वगक्षद्रो, मे तुपो धान्यत्वचि ग्याती विभीतक्तरावपि, वि तुपस्तु धान्यत्वचि विभीतके हे तुपार-तुपारस्तु शीपरे शोतले हिमे, मे तुपार शीपर हिम, त्रि तुषार क्षुद्रपापाणम्तुपार गीत उच्यते, अने तुपारा हिमदेशयो । गीपरे हिमभेदे, हे तुपारो हिमभेदे च गीकरेऽपि हिमेऽपि च वि तूण-तूणी नील्या निपङ्गे ना, मे तूणी नी या तूणो निपङ्गवे, वि तृणी नीलीनिपङ्गयो , हे तूल-नून तुन्थे पिनी । ब्रह्मदारणि है ब्रह्मदाग पिनी नूतम्, विना पिची भवेत् तूल ब्रह्मदारविहायमा, दि नून म्याद् ब्रह्मदाणि । पापागम्य पिनो न स्त्री, मे तूलिकालिका कूनिगायान्च गव्योपवणेपि च, में तनिका पथिना लभ्यचिरानूलगय्यया , वि नूनिया नूनमय्या म्यादाव्यस्य च पनी, है तूबर-जूवगम्मधुपुरपे प्रोटाने वृषेऽपि च । पुम्पयन्जनयको म्यान् .

·तूस्त-तोदन कपायरसेऽपि च, मै तूवरोऽश्मश्रुपुरुष प्रौढाशृङ्गानडुह्यपि, हे तूवरोऽश्मश्रुपुरुपे प्रौढाशृङ्गवृपेऽपि च, वि तूवरो निविषाणो गौ नि श्मश्रुस्तूंवर पुमान्, अने तूस्त--तूस्त रेणौ च विख्यात जटाया च नपुसकम्, मे तृणगोधा--तृणगोधा चित्रकोले कृकलासेऽपि योपिति, मे तृणगोधा चित्रकोले कृकलासे च लक्ष्यते, वि कृकलासे चित्रकोले तृणगोधावनि विदु , हा तृणता--तृणता धनुपि तृणत्वे, मे तृणताऽपि तृणत्वे स्यात् तृणता कार्मुकेऽपि च, वि चापे तृणत्वे तृणता, नि तृणता तृणत्वे कार्मुकेऽपि च, हे तृणशून्य-तृणशून्य मल्लिकाया निपु स्यात् केतकीफले, मे तृणशून्य मल्लिकाया केतकीशाखिन फले, हे तृणशून्य मल्लिकाया केतक्याश्च फले मतम्, वि तृप्-तृट् लिप्सायामुदन्याया स्मरपुयामपि स्त्रियाम्, मे तृट् तृष्णावत् तर्षवच्च भवेल्लिप्सापिपासयो , हे तृषा-तृपा लिप्सातृपो स्त्रियाम्, मे तृष्णा--तृष्णा स्यात् तर्पलिप्सयो , मे तृष्णा लिप्सापिपासयो , वि तृष्णे स्पृहापिपासे द्वे, अ पिपासालोभयोस्तृष्णा, अने v तृप् तेजन-तेजन पुसि वशे स्यात् तेजनी पीलुपर्ण्यपि, मे तेजस्--तेजो दीप्तौ प्रभावे च स्यात् पराकमरेतमो मे तेजो धाम्नि पराक्रमे । प्रभावरेतसोश्च, वि तेजस्त्विट्रेतसोबले । नवनीते प्रभावेऽग्नौ, हे तेज प्रभावे दीप्तौ च वले शुक्रेऽपि, अ तेमन-तेमन त्वार्टीकरणे व्यञ्जनेऽपि च, मे तेमन व्यञ्जने क्लेदे तेमनी चुल्लिकान्तरे, वि तेमन व्यञ्जने वलेदे तेमनी चल्लिभिद्यपि, हे तेवन-- ----अथ तेवन केलिकानने। क्रीडायाम् मे तैतिल--तैतिलो गण्डके पुसि क्लीवन्तु करणान्तरे, मे तैतिलो गण्डके प्रोक्तस्तैतिल करणान्तरे, वि तैतिल करणान्तरे। तैतिलो गण्डकपशो, हे तोक-तोक पुत्र सुतायाञ्च, मे तोक सन्तानसुतयो , है तोकमपत्य- पुत्रयोरपि, वि तोक्म-तोक्म कर्णमले तोक्मो हरिते च हरिद्यवे, वि तोक्म कर्णमले तोक्म स्याद्धरितहरिद्यवे, हे तोक्म कर्णमले पुसि हरिते च हरिद्यवे, त्रि, मे तोत्र-तोत्र वेणुये प्रतोदे,हे तोत्र तु प्रतने वेणुकेऽपि च, मे, वि तो प्रजन- वणुक, त्रि तोदन-तोदन व्ययने तो, मे, वि, हे ·१४८ तोयद-त्रिवर्ग -v. तिलपर्णी. रक्षयो, तोयद-तोयदो मुस्तके मेघे पुमानाज्ये नपुंसकम्, मे. तोयदं तु घृते प्रोक्तं तोयदं मुस्तकाब्दयोः, वि. तोयधर--अथ तोयधरो मुस्तासुनिषण्णौषधीघने, मे. भवेत् तोयधरो मेघे सुनिषण्णौषधेऽपि च, वि. तोयधरो जलधरे सुनिषण्णाख्यभेपजे, हे तलपर्णी- त्याग-त्यागो वर्जनदानयोः, वि., हे त्यागो दाने च वर्जने, मे. v. विसर्ग. त्यागिन्-त्यागी दातरि शूरे, मे. शूरे दातरि च त्यागी, त्रि. त्रपा--त्रपा लज्जाकुलटयोः, मे., वि , अपु-वपु सीसकरङ्गयो , हे , मे त्रयी-त्रयी त्रिवेद्या त्रितये न ना, मे त्रयी त्रिवेद्या त्रितये पुरन्ध्या सुमतावपि, वि., हे. त्रिवेद्या त्रितये त्रयी, त्रि. त्राण--वाणा तु त्रायमाणाया रक्षणे रक्षिते त्रिपु, मे त्राणा तु प्रायमाणायां रक्षिते रक्षणेऽपि च, वि प्राण त्राते रक्षणे च त्रायमाणोपधावपि, है. प्राणं रक्षित- त्रि. त्रायमाण-पायमाणा वार्षिके स्त्री रक्ष्यमाणेऽभिधेयवत्, मे. पास-त्रासो भये मणेर्दोपे, मे पासो भीमणिदोपयो., वि. पासो भये मणिदोपे, हे मणिदोपे दरे त्रासः, यि मणिदोषेऽपि प्राग., विक-विका कूपस्य नेमो स्यात् त्रिक पृष्ठाधरे गये, मे , वि. श्रिका कूपस्य नेमो स्यात् त्रिक पृष्ठाधरपये, हे प्राण्यङ्गे त्रितये त्रिकम् । कूपाने स्त्री, त्रि. त्रिकूट-त्रिकूट सिन्धुलवणे त्रिकूट. पर्वतान्तरे, मे. त्रिकूट सिन्धुलवणे विकूटस्तु मुवेलके, हे त्रिगर्त-त्रिगर्तो गणितान्तरे। देशेऽपि ना घुघुरिकाकामुकाङ्गनयो. स्त्रियाम्, मे. त्रिगर्त. स्याज्जनपदे त्रिगर्तो गणितान्तरे । भवेद् पुर्युरिकायान्तु निगा कामुकस्त्रियाम्, वि. विगतॊ गणिते देशे त्रिगर्ता कामुवम्पियाम् । घुर्पुर्याम्, हे. निदिव—त्रिदिवा सरिदन्तरे। पुमि स्वर्ग, मे. विदिवम्बिदमावामे त्रिदिवा सरिदन्तरे, वि. त्रिदिव सुवे। स्वर्गे च त्रिदिवा नद्याम्, हे त्रिपुट-त्रिपुटा मल्लिकायान्च मूक्ष्मलात्रिवृतोः स्त्रियाम् । मतीन च तोरे च त्रिपुटः समुदाहृतः, वि, में निपुटो तीरमतीनी विपुटा विवृदोषधी । सूक्ष्मलायां मल्लिकायाम्, हे. त्रिवर्ग-त्रिवर्गो धर्मवामा त्रिफलाया वटुषिके । वृदिम्थानक्षये मन्दरजम्न. मसि चेप्यते, मे, वि. .

·त्रिवर्णक-य १४६ - त्रिवर्णक--त्रिवर्णकं गोक्षुरके त्रिफलाया कटुत्रिके, मे, वि त्रिवर्णकस्तु गोक्षुरेऽथ त्रिवर्णकम् । व्यूपणं त्रिफला, हे त्रिशङ्क-त्रिश। राजभेदे शलभे वृपदंशके, मे. त्रिशङ्खः शलभे नृपे । मार्जारे, हे. विशङ्कः शलभे राजविशेषे वृषदशके, वि. विशिख-त्रिशिखो राक्षसे क्लीवं त्रिशूले मण्डनान्तरे, मे. विशिख शेखरे विद्यात् स्त्रिशिखो राक्षसान्तरे, वि. विशिखो रक्षस्तिशिख स्यात् किरीटत्रिशूलयोः, हे. त्रिशिखं स्यात् त्रिशूलेऽपि, त्रि त्रिस्रोतस्-त्रिस्रोता जह्नकन्याया स्रोतस्वत्यन्तरे स्त्रियाम्, मे. त्रिस्रोता जकन्याया त्रिस्रोताः सरिदन्तरे, वि. त्रिस्रोता जाह्नवीसिन्धुभिदो, है. त्रुटि-त्रुटिः स्त्री संशये स्वल्पे सूक्ष्मंलाकालमानयो , मे. त्रुटि. संशयलेशयोः सूक्ष्मैलाया कालमाने, हे स्यात् त्रुटि: संशये लेशे सूक्ष्मैलाकालमानयो., वि सूक्ष्मैलाया त्रुटि: स्त्री स्यात् कालेऽल्पे संशयेऽपि सा, अ. त्रेतात्रेता युगेऽग्नित्रितये, मे., वि.,हे. त्रेता त्वग्नित्रये युगे, अ हवनीयादिषु त्रिपु त्रेता, ह. नोटि-कोटिः स्त्री कट्फले चञ्च्वा खगे मोनान्तरेऽपि च, मे. नोटि: स्यात् कफ़ले चञ्च्वां खगमीनविशेषयोः, वि. वोटिश्चञ्च्वा खगान्तरे। मीनकटफलयो., व्यङ्गट-त्र्यगट शिक्यभेदेऽपि धौताञ्जन्याञ्च न द्वयो , मे त्र्यगटो धौताञ्जन्या शिक्यभिदीश्वरे, हे. त्र्यगटं शिक्यभेदेऽपि घौताञ्जन्यामपि स्मृतम्, वि त्र्यम्बक-त्र्यम्बकस्ताम्रधातुः स्यात् त्र्यम्बकश्च महेश्वर , अने. त्वपत्र-त्वपत्रं तु वराङ्गके। स्त्री कारव्यां च, मे. त्वपत्र तु वराङ्गके। त्वक्पपीति च कारव्याम्, वि. स्वच-त्वक् स्त्री चर्मणि वल्के च गुडत्वचि विशेषतः, मे. त्वक् चर्मवल्क्यो- स्त्वचे, वि. त्वक् वल्कले चर्मणि च, हे. त्वक् स्त्री चर्मगुडत्वचो., नि. त्वष्ट्र-त्वष्टा पुमान् देवशिल्पितक्ष्णोरादित्यभिद्यपि, मे. त्वष्टा शिल्पिनि देवाना तथा वर्षकिसूर्ययोः, वि. देवशिल्पिन्यपि त्वष्टा, अ. विप-विट्कान्तो वाचि रुचौ स्त्रियाम्, मे. विट्कान्तो व्यवसाये च जिगीपाया रुचौ गिरि, वि. विट् शोभाया जिगीपाया व्यवमाये रुचौ गिरि, है. त्विट् शोभाऽपि, प्र. थ-यं रक्षणे मङ्गले च साध्वसे च नपुंसकम् । शिलोच्चये पुमानेव क्वचित्तु ·१५० ददण्डधार भयरक्षके, मे दण्डीशो वरद कृष्णो वामजानुगत स्मर । शौरिश्चापि विशालाक्ष थकार परिकीर्तित मा द---द पुमानचले दत्ते स्त्रिया शोधनदानयो । छेदोपतापरक्षामु पुमास्तु दातरि स्मृत , मे सत्योऽत्रीशो ह्लादिनी च वामगुल्फगतस्तथा । शूली कुवेरो दाता च दकारो धादिम स्मृत , मा दश-दश कीटविशेपश्च वर्मदशनयो पुमान्, मे दश स्यात् खण्डने दोपे दशो मर्मणि कीर्तित । सर्पक्षतेऽपि सन्नाहवनमक्षिकयोरपि, वि दशो वर्मणि मर्मणि । दोपे वनमक्षिकाया खण्डने भुजगक्षते, हे दश सहननेऽपि च । सर्पक्षते, नि दशन--दशन दशवर्मणो , मे, वि दशन वर्मदशयो , हे दशित--दशितमपि जातदशेऽपि स्यात् । कवचाचिते, मे दशितस्तु दप्ट- वर्मितयोरपि वि दशितो वर्मिते दष्टे, है दक्ष-दक्षस्निपु पटौ पुसि ताम्रचूडे प्रजापतौ। मुनिभेदे हरवृपे द्रुमभेदे स्निया भुवि म दक्ष पटौ हरवृपे ताम्रचूडे प्रजापतौ। मुनिभेदे द्रुमे वह्नौ दक्षो दक्षा भुवि स्मृता वि दक्ष प्रजापतौ रुद्रवृपभे कुक्कुटे पटौ । द्रुमे दक्षा तु मेदिन्याम्, हे दक्ष प्रजापतौ ताम्रचूडे हरवृपे पटौ नि मुनिकुक्कुटयोर्दक्ष , ह दक्षिण-दक्षिणो दक्षिणोद्भूतसरलच्छन्दवति । अवामे त्रिपु यज्ञादिविधि- दाने दिशि स्त्रियाम् मे दक्षिण सरलावामपरच्छन्दानुवर्तिपु। वाच्यवद् दक्षिणा वाची यज्ञदानप्रतिप्ठयो वि दक्षिणस्तु परच्छन्दानुवर्तिनि । दक्षेऽपसव्ये मरलेड पाचीनेऽप्यथ दक्षिणा । दिक् प्रतिष्ठा यज्ञदानम् हे दक्षिणा दिशि दाने च दक्षिण सरलेऽपि च त्रि दग्ध-दग्ध प्लुप्टेऽन्यलिङ्ग स्यात् स्थितार्वदिशि च स्त्रियाम मे दग्ध प्लुप्टेऽन्यवद्दग्धा स्थिता दिशि दर्शिता, वि दण्ड-दण्डोऽस्त्री लगुडे पुमान् । व्यूहभेदे प्रकाण्डेऽग्वे कोणमन्यानयोरपि । सन्ये कालमानभेदे चण्डाशो पारिपाश्विक । दमे यमेऽभिमाने च, मे दण्डो यमे मानभेदे लगुडे दमसंन्ययो । व्यूहभेदे प्रकाण्डेऽश्वे कोणमन्यानयोरपि । अभिमान ग्रहे दण्डश्चण्डाशो पारिपाश्विके, वि दण्ड मैन्ये दमे यमे । मानव्यूहग्रहभेदेष्व- श्वेर्कानुचरे मथि । प्रवाण्डे लगुडे कोणे चतुर्थोपायगर्वयो , हे दण्डोम्यो नगुडेऽपि दण्डौ मन्यापार्वगी, नि दण्डो दमने मन्ये, हे दण्डधार-दण्डधार पुमान् पृथ्वीनाथे प्रेताधिपेऽपि च, मे दधारो यमे भूपे, वि दण्डधारो यमे रानि, है स्यात अ ·दण्डयात्रा-दमन १५१ दण्डयात्रा--दण्डयाना दिग्विजये सयानवरयात्रयो, मे, वि दण्डयात्रा तु दिग्जये । सयाने वरयात्रायाम्, हे दिग्जये वरयानाया दण्डयाना विदुवुधा , हा दण्डयाम-दण्डयामस्तु कीनाशे दिवसे कुम्भसम्भवे, वि, मे दण्डयामस्तु दिवसे कुम्भजे यमे, हे. दण्डार-दण्डारो वहने मत्तवारणे शरयन्त्रके । कुम्भकारस्य चके च, मे, हे दण्डार शरयन्त्रके । कुलालचके वहने दण्डारो मत्तवारणे, वि कुलालचके वहने दण्डार शरयन्त्रके, हा दण्डिन्-~दण्डी यमे द्वा स्थसदण्डयो, दत्त-दत्त विश्राणितेऽविते, वि दत्त विश्राणितेऽच्चिते, में विसृप्टे रक्षिते हे दत्तम्, नि . दधि-दधि गोरसभेदे स्यात् तथा श्रीवासवासयो , हे दधि क्षीरोतरावस्था- भावे श्रीवासवासयो , वि, में दन्त-दन्तोऽद्रिकटके कुजे दशनेऽयौपधी स्त्रियाम्, मे दन्तो दशनसानुनो । दन्त्यौपध्याम्, हे दन्तो निकुञ्ज दशने दन्त सानुनि कथ्यते । दन्ती स्यादौषधीभेदे वि दशने शैलशृङ्गे च दन्त स्यादौषधौ स्त्रियाम्, नि दन्तधावन-दन्तधावन खदिरे दन्तशुद्धौ नपुसकम्, मे दन्तशठ-स्याद्दन्तशठो जम्बीरे कपित्थे कर्मरङ्गके। नागरङ्गेऽपि च पुमान् स्याच्चाङ्गेर्याञ्च योपिति, मे दन्तशठ स्याज्जम्बीरे कपित्थे मरगये। नागरङ्गेऽपि चाङ्गैर्या स्मृता दन्तशठा बुध , वि दन्तशठ पुन । जम्बीरे नागरने कर्मरङ्गकपित्थयो , हे अम्ललोण्या दन्तशठा ना जम्बीरकपित्थयो , नि दन्तुर-दन्तुरस्तून्नतरदे तथोन्नतनते निपु, मे दन्तुर वाच्यवद्विद्यात् विषमो- नतदन्तयो , वि दन्तुर उन्नतदन्ते विपमे, हे दन्दशूक-दन्दशूकस्तु पुलिङ्गो राक्षसे च सरीसृपे, मै दन्दशूयोऽहिरक्षसो, वि दन्दशूकस्तु फणिरक्षसो, हे दम-दमस्तु दमथे दण्डे कर्दमे दमने पुमान्, मे दम स्याद् दमये दण्डे बदमे दमनेऽपि च, वि दम स्यात् वर्दमे दण्डे दमने दमथेऽपि च, हे दमो दमथुदण्डयो, नि दमय--दमथस्तु पुमान् दण्डे दमे च परिकीर्तित , मे दमथो दमदण्डयो, वि दमथो दमके दण्डे, हे दमन-दमन पुष्पधीरयो , मे दमन कुसुमे वीरे, वि दमनो वीरपुप्पयो, , . है ·दम्भ-दल . १५२ दम्भ-दम्भस्तु कैतवे कल्के, मे, वि दम्भ कल्के केतवे च, हे दम्भ कैतवकल्कयो, नि दया-दया हिंसानुकम्पयो , अने दर-दरोऽस्त्री साध्वसे गर्ने क्न्दरे तु दरी स्मृता। दराऽव्यय मनागर्थे, मे दर साध्वसगर्तयो । कन्दरे तु दरीमाहुरीपदर्थे दराव्ययम्, वि दर स्यात् भयगर्तयो । दरी तु कन्दरे, हे दरोऽस्निया भये श्वभ्रे, अ दर छिद्र दरो भयम्, अने दरद्दरत् स्त्रिया प्रपातेऽपि भयपर्वतयोरपि, मे दरत् प्रपाताद्रिभये, वि दर्दर-दर्दर पर्वते पुसि विप्वीषद्भङ्गभाजने, मे दर्दरस्तु गिरावीपद्- भग्नवस्तुनि वाच्यवत्, वि दर्दर स्यादीपद्भग्ने गिरावपि, हे दर्दर शैलभुग्नयो, मि दर्दुर-दर्दुरस्तोयदे भेके वाद्यभाण्डाद्रिभेदयो । दर्दुरा चण्डिकाया स्याद् प्रामजाले नपुसकम् मे दर्दुरस्तोयदे भेके वाद्यभाण्डाद्रिभेदयो । दर्दुरा चण्डिकायान्च ग्रामजाले तु दर्दुरम्, वि दर्दुरो भेकमेघयो । वाद्यभेदे शलभेदे दर्दुर ग्रामजालके । दर्दुरोमा, हे वाद्यमेघौ च द१रौ, त्रि दर्प-दर्प कस्तूर्यामप्यहङ्कतो, मे दर्पोऽहङ्कारपस्तूर्यो , वि दर्पो मृगमदे गर्वे, हे दर्भ-दर्भ ग्रन्थे कुशेऽपि, च, हे दों (घों)- दी स्त्रिया सजाकाया फणायामुरगस्य च, मे दी भवेत् खजाकाया फणायामुरगस्य च, वि दर्वी पणाती, हे दर्श-दर्शस्तु सङ्गमे सूर्यचन्द्रयोरवलोक्ने। पक्षान्ते वैदिवविधो दर्शश्च समुदाहृत , वि दर्ग सूर्येन्दुगङ्गमे। पक्षान्तेन्यो दर्शने च, हे दर्गस्तु स्यादमावस्या यागभेदावलोक्ने, में दर-दर्शक म्यात् प्रतीहारे दयितृप्रवीणयो , मे, नि दर्शयो दर्शयितरि प्रतीहारप्रवीणयो, हे दर्शन-दर्शन नयनस्वप्नवुद्धिधर्मोपलब्धिषु । शाम्प्रदर्पणयोच्च, मे , वि दर्शन दपणे धर्मोपलव्ध्यो दिगाम्यो । स्वप्नलोचनयोश्चापि, है दर्जन वर्णमधुरचा - शास्त्रोपलब्धिपु, त्रि दल-दलमुत्गंधमण्डयो । मन्त्रीच्छदेश्यवद्रव्ये पत्रेपि, मे दल मत्रीच्छ- दोत्सेधावद्रव्ये मण्डपर्णयो, वि दल गम्त्रीच्रदेद्धंपर्णयो । उत्मेधाववम्नुनि .

·दलाढक-दहन १५३ । दलाढक-दलाढकः स्वयंजाततिले पृश्न्याञ्च गैरिके। फेनखातकयो ग- केशरे च महत्तरे, मे. दलाढकस्तु कुन्दे स्यात् करिकर्णशिरीपयोः । स्वयंजाततिले फेने खातके नागकेसरे। वात्यायां पृश्निकायाञ्च गैरिके च महत्तरे, वि. दलाढकोऽ- 'रण्यतिले गैरिके नागकेसरे। कुन्दे महत्तरे फेने करिकर्णशिरीपयोः । वात्याया खातके पृश्न्याम्, है. पृश्न्या कुन्दे दलाढकः, त्रि. दलामलदलामलं मख्वके दमनेऽपि नपुंसकम्, मे. दलामलं दमनके तथा मरुबकेऽपि च, वि. दलामलं पुनर्दमनके मरुवकेऽपि च, हे दव-दवदावौ तु वनवह्नौ वनेऽप्युभो, मे. दवो दाव इति ख्यात. वनाग्नि- वनयोरपि, वि. दवदावी वनानले । वने, हे. दवदावौ वनारण्यवह्नी, अ. बनारण्या- नलो दावी, अने. काननेऽपि दवदावो, ह. दशन-दशनः शिखरे दन्ते कवचे तु नपुंसकम्, मे. दशनः कवचे दन्ते दशनः शिखरेऽपि च, वि. दशनोच्छिष्ट-~दशनोच्छिष्टः पुसि स्यान्निश्वासेऽधरचुम्वयोः, मे. अथ स्याद्दशनोच्छिप्टो निश्वासेऽधरचुम्बयो', वि. दशनोच्छिष्टो नि.श्वासे चुम्बने दन्तवाससि, हे. निश्वासो दशनोच्छिप्टः चुम्बे दन्तच्छदेऽपि च, त्रि. दशपुर-विदुर्दशपुरं देशे मुस्तायां पत्तनेऽपि च, वि दशपुरं पत्तने स्यान्मुस्ताया नोवृदन्तरे, है. अयो दशपुरं देशे पुरेऽपि स्यान्नपुंसकम्, वि. दशमीस्थ-दशमोस्थो नष्टवीर्य स्थविरेऽप्यन्यलिङ्गकः, मे. दशमीस्थं नष्ट- बीजे स्थविरेऽपि प्रचक्षते, वि दशमीस्थ स्थविरे स्यात् क्षीणरागे मृताशने, हे दशमीस्थी क्षीणरागवृद्धी, अ. दशा--दशाऽवस्थादीपवयोवस्त्रान्ते भूम्नि योपिति, मे. दशा वर्ताववस्थाया वस्त्रांशे स्युर्दशा अपि, वि. दशा वर्ताववस्थाया दशास्तु वसनाञ्चले, हे दशा- वस्थानेकविधाऽपि, अ कर्मविपाकेऽपि दशा गतिः स्मृता, ह. दस्मदस्मस्तु यजमाने स्याद् अपि चौरे हुताशने, मे., वि. दस्मस्तु हव्यवाहे स्याद् यजमाने मलिम्लुचे, हे. दस्य-दस्युश्चौरे पुसि रिपो, मे. दस्युः स्तेने च शत्रो च, वि. दस्युः प्रत्यथि- चौरयोः, है. दस्यू तस्करवैरिणी, वि. दस-दस्रः खरेऽश्विनीमुते, मे. दस्रः खरो दस्रो रवः सुतो, है. दस्रः खरे वि. दहन--दहनश्चित्रके भल्लातकैग्नौ दुप्टचेप्टिते, मे. दहनश्चियके वह्नो भल्लाते दुप्टचेप्टिते, वि. दहनो दुष्टचेप्टिते । भल्लाते चित्रग्नो च, है. चाश्विनयोः, ·हे , १५४ दहर-दार्वी (वी) वहर--दहरो मूपिकायाञ्च स्वल्पे भ्रातरि वालके, मे, वि दहरो मूपिका- स्वल्पभ्रानोडिम्बे च, हे दाक्षायणी-दाक्षायणी त्वपर्णायामश्विन्यायुडुपु स्त्रियाम्, मे दाक्षायणी- त्यपर्णाया रोहिण्या तारकासु च, वि दाक्षायण्युमायाञ्च भेषु च। रोहिण्याञ्च, हे दाक्षिणात्य दाक्षिणात्यो नारिकरे त्रिपु दक्षिणदिग्भवे, मे दाडिम--दाडिमस्तु निलिङ्ग स्यादेलाया करके त्रिपु, मे दाडिम कर- कलयो , वि, दाढा-दाढा दष्ट्राभिलापयो , वि, दात्यूह-दात्यूहस्तु पुमान् कालकण्ठचातकपक्षिणो, मे दात्यूह कालवण्ठे स्याहात्यूहश्चातकेऽपि च, वि दात्यूह वालकण्ठके। चातकेऽपि, हे दात्यूह- श्चातकेऽपि च, नि दान-दान गजमदे त्यागे पालनच्छेदशुद्धिपु, मे, वि दान मतङ्गजमदे रक्षणच्छेदशुद्धिपु। विश्राणनेऽपि, हे दान गजमदे त्यागे खण्डने रक्षणेऽपि च, नि दानु-दानुर्दातरि विक्रान्ते, मे , वि दान्त-दान्तस्तु दमितेऽपि स्यात्तप क्लेगमहे त्रिपु, मे दाय-दाय सोनुण्ठभापणे। विभक्तव्यपितृद्रव्ये तथा हरणदानयो , मे दायो दाने यौतुकादिधने सोल्लुण्ठभापणे । विभक्तव्यपितृद्रव्ये दायमाहुर्मनीपिण , वि दायो दाने यौतुकादिधने मोल्लुण्ठभाषणे । विभक्तव्यपितृद्रव्ये, हे दाने विशेषलब्धो दायो भागार्हपितृरिवथे च, ह दायाद-दायादस्तु भवेत् पुसि सपिण्डे तनयेऽपि च, मे दायादो ज्ञातिपुत्रयो , वि दायादौ मुतमपिण्डो, हे दायादो मुतवान्यवो अ दायादी बान्धव प्रोक्तो दायादम्तनयो मत , अने दायादम्तुक्मपिण्डयो , ह दार-दारवो वालकेऽपि म्याद् भेद त्वभिधेयवत्, मे दाग्यो भेदर पत्ये, वि दारको भंदा पुणे, है दारद-दारदो विषभेदे म्यात् पारदे हिगुने पुमान्, मे दाग्दो विषभेदे स्याद्धिगुने पारदेऽपि च, वि दाग्दो विषभेदे म्यान् पाग्दे हिद्गुनेऽपि च, है दारु-दार म्यान् पित्तले काळे देवदागै नपुमाम्, मे दार म्याद्देवदार च, त्रि दारु पाठ निगद्यने, अने दारुण-दाम्पो रमभेदे ना विषु नु म्याद् भयारहे, मे दावों (बो)-दा: दाम्हरिद्राया तथा गोजिविकोपी, में दारों दार- हरिद्धाया देवदारहरिद्रयो , वि दावी म्याद्देवदारणि । हरिद्राद्विनये चापि, है .

·दाव दिष्ट १५५ दाव--v दव दास-दासी बाणाभुजिष्ययो । दासो भृत्ये च शूद्रे च ज्ञातात्मनि च धीवरे, मे दास शूद्रे दानपाने भृत्यधीवरयोरपि । दामी चेटघा च भिण्टया च, वि दासो धीवरभृत्ययो । वृपले दानपात्रे च दासी झिण्टयपि चेटयपि, हे दासो वित्तार्थ- चेटयो । झिण्टयान्च दासी, त्रि दासर-दासेरो दासिकापत्ये निपु पुसि क्रमेलके मे दासेरो दासिकापुरे दासेर स्यात् कमलके, वि दासेर उप्ने चेटे च, हे दासीसुतोप्ट्री दासेरौ, नि दासेरक-दासेरकस्तु करभे दासीपुत्रे च धीवरे, मे दासेरक स्यात् करभे दासीपुने च धीवरे, वि उप्ट्रे दासीसुते चैव दासेरक इति स्मृत , हा दिगम्बर---दिगम्बर स्यात् क्षपणे नग्ने तमसि शङ्करे, मे, वि दिगम्बरस्तु शङ्करे। अन्धकारे क्षपणके स्याद्वस्त्ररहितेऽपि च है दिगम्वरोऽन्धकारे च, नि दिग्ध-दिग्धो विषाक्तबाणे स्यात् पुसि लिप्तेऽन्यलिङ्गक , मे दिग्ध विपाक्त- वाणे स्याद् दिग्धो लिप्तार्थकेऽन्यवत्, वि दिग्धो लिप्ते विषाक्तेपी प्रवृद्धस्नेहयोरपि, हे दिग्ध लिप्ते विषाक्त च, त्रि दिति-दितिर्दैत्यजनन्याञ्च खण्डनेऽपि च योपिति, मे दितिदैत्यमातरि खण्डने, हे दिति स्यात् खण्डनेऽपि च, वि दिती खण्डनदत्याम्बे, त्रि दिव-धो स्वर्गे च गगने, मे द्यौ स्वर्गनभसो , हे दिव-दिव स्वर्गेऽन्तरीक्षे च, वि दिव खे त्रिदिवे वने, हे दिव क्लीव तयो स्मृतम्, मे v दिव् दिवाभीत-दिवाभीत कुम्भिले स्यादुलूके कुमुदाकरे, में, वि दिवाभीत काकरिपो कुम्भिले कुमुदाकरे, हे दिवाभीत उल्के स्यात् कुम्भिले कुमुदावरे, त्रि दिवौ (यो) कस्-दिवोकाश्च दिवौकाश्च पुसि देवे च चातके, मे दिवौका- श्चातके सुरे, वि दिवौकसौ। चातकस्त्रिदशश्चापि, हे सारङ्गाश्च दिवोक्स , अ दिव्य-दिव्य लवङ्गे धात्र्या स्त्री वलगो दिविभवे त्रिपु, मे दिव्य लवङ्गक दिव्य बलगौ दिविभवेऽन्यवत् । प्रामलक्या स्मृता दिव्या, वि दिव्य वल्गुलवङ्गयो । शुभवे दिव्याऽमलक्याम्, हे दिव्यचक्षुस्-दिव्यचक्षु सुगन्धस्य भेदे नाधे सुलोचने, मे दिव्यचक्षु सुगन्धस्य भेदेऽन्धे च सुलोचने, वि दिव्यचक्षुस्त्वन्धे सुलोचने । सुगन्धमेदे, हे दिष्ट-दिष्ट देवे पुमान् काले, मे दिष्ट देवे दिष्टस्त्वनेहसि, हे दिष्ट देवे च वाले स्याद्दिष्ट , वि दिष्ट देवेऽपि न द्वयो , अदिष्ट कालोपदिष्टयो, त्रि दिष्ट देवेऽपि कीर्तितम्, हा ·दिष्टि-दुग्ध दिष्टि-दिप्टिमुत्परिमाणयो । स्त्रियाम्, मे दिप्टिरानन्दे माने च, है दिष्टि परीमाणमुदो , वि परिमाणमुदोदिष्टि , नि दिष्टया-दिष्टया हर्षे मङ्गले च, मे दोदिवि-दीदिविनी धिपणेऽन्ने तदस्नियाम्, मे दीदिविधिपणानयो, वि दोन-दीना स्त्री मूपिकस्त्रियाम्। वाच्यवदुर्गते भीते, मे दीना मूपिक- योपाया दुर्गते कातरेऽन्यवत्, वि मूपिकाऽपि भवेद् दीना, हा दीप-दीप प्रदीपोत्तरीये लताया लोचमस्तके मे दीपक-दीपक वागलकारे वाच्यवद्दीप्तिकारके, मे दीपक वागलकारे दीपको दीप्तिकारके, वि दीपक स्यादलङ्कति । दीपको दीप्तिकृद्दीपो, हे दीप्त-दीप्त निर्भासिते दग्धे ज्वलिते, मे दीप्त निर्भासिते दग्धे, हे दीप्त निर्भसिते दग्धे वदन्ति ज्वलितेऽपि च, वि दीप्यकः--दीप्यकश्चाजमोदाया यवानीबहिचूडयो , मे दीप्यकञ्चाजमोदे स्याद् यवानीबहिचूडयो, वि दीप्यक त्वजमोदके। मयूरशिखायवान्यो, हे पवान्यामपि दीप्पक , अ दीर्घाध्वग-दीर्घाध्वग पुमानुष्ट्रे लेख्यहारे तु भेद्यवत्, मे दीर्घाध्वग गृहलके लेखकारे तु भेद्यवत्, वि दीर्घाध्वग कमेलके । लेखहारे मल्लनागे वात्स्यायनसुरेभयो हे दीर्घाध्वग स्यादुप्ट्रेऽपि, नि दीर्घायुस्-दीर्घायु शाल्मलीवृक्षे वायसे जीवद्रुमे । मार्कण्डेये च पुसि स्याच्चिरजीविनि वाच्यवत्, मे दीघायु:पि कायश्च शाल्मलि , त्रि दीर्घायु शाल्मली फाये मार्कण्डेयेऽतिजीविनि, वि दीर्घायुर्जीवके द्विवे। मार्कण्डेये शाल्मलितरी हे दीर्ण-दीणं विदारिते भीते, मे दीणं दारितभीतयो, वि दु स्पर्श-दु स्पर्शो धन्वयाम ना कण्टकार्या स्त्रिया त्रिपु । बरस्पर्श, मे दु स्पर्शाख्या सरस्पर्गे कण्टवार्या च यासके, वि दु स्य-दुस्य स्यादुर्गते मूर्ख दुखेन तिष्ठति त्रिषु, मे दुस्थ स्यादुर्गते मूर्ख, वि दुस्थो दुर्गतमूर्खयो, हे दुकूल-दुकूल श्लक्ष्णवस्त्रे स्यात् क्षोमे, में दुबूल तु क्षौमे सूक्ष्माभुकेऽपि च, वि दुकूल सूक्ष्मवाससि । क्षोमवस्त्रे, हे दुबूल इलक्ष्णवस्त्रेऽपि च, त्रि दुग्ध-दुग्ध प्रपूरिते क्षीरे दुग्धी क्षीराविकोपयो, मे दुग्ध प्रपूरिते क्षीरे, वि दुग्ध क्षीरे पूरिते च, हे दुग्ध क्षोरे प्रपूरिते, त्रि .

·- . दुग्धतालीय-दुर्विध दुग्धतालीय-दुग्धतालीयमित्येतद् दुग्धाम्रक्षीरफेनयो, मे दुग्धतालीय- मित्येतद् दुग्धाने दुग्धफेनके, वि दुग्धतालीय दुग्धाम्रदुग्धफेनयो , हे दुन्दुभि-दुन्दुभि पुमान् ! वरुणे दैत्यभेर्योश्च स्त्र्यक्षविन्दुत्रिकद्वये, मे दुन्दुभिदितिजे भेर्यामक्षबिन्दुत्रिकद्वये, वि दुन्दुभिस्तु भेर्या दितिसुते विपे । अक्षविन्दुत्रिकद्वन्द्वे, हे स्याद् भेर्या दुन्दुभि पुसि स्यादक्षे दुन्दुभि स्नियाम्, अ दुन्दुभिदैत्यभेदेऽपि, त्रि द्वन्द्वे दुन्दुभिरक्षे तु दुन्दुभि स्यात्तथानक , अने दुर्-दुनिषेधे च दुष्टे च, मे दु स्यात् कप्टनिषेधयो , वि दुरोदर-दुरोदर द्यूतभेदे द्यूतकृत्पणयो पुमान्, मे दुरोदर पुन ते द्यूतकारे पणेऽपि च, हे. दुरोदरो द्यूतकार पणे द्यूते दुरोदरम्, अ पणेऽक्षे कितवे द्यूते दुरोदर इति स्मृत , अने दुर्गति-दुर्गतिर्नरके नै स्वे स्त्री, मे दुर्गतिनंरके नै स्वे, वि, नि दुर्गति । नरके नि स्वतायाञ्च, हे दुर्ग-दुर्गों मानील्यो स्त्री दुर्गमे त्रिषु, मे दुर्ग भवद् दुर्गमे तु दुर्गा स्यान्नीलिकोमयो , हे. दुर्ग स्याद् दुर्गमे दुर्गा गौरीनीलिकयोरपि, वि दुर्जात-दुर्जात व्यसने क्लीवेऽसम्यग्जातेऽन्यलिङ्गकम्, मे दुर्जात व्यसने प्रोक्तमसम्यग्जातवस्तुनि, वि दुर्जात व्यसनासम्यग्जातयो , हे दुर्जात व्यसनेऽपि च, त्रि दुर्द्धर-दुर्द्धर पुसि नरकान्तरे स्यादृषभौषधौ, मे दुर्द्धर वाच्यवद् दुख- धार्ये स्यादृषभोपधे । दुर्द्धर , वि दुर्द्धरस्त्वृषभौषधौ । दु खधार्ये, हे दुर्नामन्-दुर्नामाऽख्याति दजदीर्घकोशिकयोरपि, वि दुर्नाम क्लीव- मर्शसि । स्याद्दीर्घकोशिकाया स्त्री, मे दुर्नाम पुनरर्शसि । दुर्नामा दीर्घकोशी स्यात्, हे दुर्मुख-दुर्मुख कपिभिन्नागभिदोर्ना मुखरे त्रिपु, मे. दुर्मुखो नागराजेऽपि मुखरे वानराश्वयो , वि दुर्मुखो मुखरे नागराजे वाजिनि वानरे, हे सर्पऽपि दुर्मुख , नि दुर्लभ-दुर्लभस्त्रि' दुप्प्राप्ये कच्छुरे, मे दुर्लभ. कच्छुरे झयो दुष्प्रापे वल्लभेऽपि च, वि दुर्लभ कच्छुरे प्रिये । दुप्प्रापे, हे दुर्लभ कच्छरे काम्ये, त्रि दुर्वर्ण-दुर्वणं विष्वसद्वर्णे क्लीवमलेयरुप्ययो, में दुर्वर्णञ्च कुवणे म्या- द्वालुके रजतेऽपि च, वि दुर्वर्ण कलधौतकुवर्णयोः, है दुर्वर्ण रजतेऽपि स्यात्, त्रि दुविध-दुर्विषो वाच्यलिङ्ग स्याद् दुर्गतेऽपि खलेऽपि च, मे दुर्विधो दुर्गते खले, वि दुर्विधो दुर्जने नि स्वे, हे दुर्विषो खलदुर्गतो, त्रि ·१५८ दुलि देव दुलि -दुलि स्त्रिया कमठ्या ना मुनौ, मे v डुलि दुष्कक-दुप्कको गन्धकुटया स्याद् विहाराद्यवकाशके, मे , वि दुष्ठ-दुष्ठु स्याद् दुर्बलेधमे, वि दूत्य-दूत्य दूतस्वभावे च भावे कर्मण्यपि स्मृतम्, मे दूषिका--दूपिका तूलिकायाञ्च मले स्याल्लोचनस्य च, मे दूपिया तूलिका स्मृता । नयनस्य मलेऽपि स्यात्, हे दूष्य--दूप्य त्रिषु दूषणीये क्लीव वस्ने च तद्गृहे, मे दूष्यन्तु दूपणीय स्याद् दूप्य वस्त्रे च तद्गृहे वि दूप्य वाससि तद्गृहे । दूपणीये, हे निन्द्ये वस्नगृहे दुष्यम् त्रि वि दृशान दृग्भू-दृग्भू स्त्री सर्पवज्रयो मे दृग्भू पन्नगवज्रयो, वि दृम्भू पवी भास्करे च, हे दृढ--दृढ स्थूले नितान्त च प्रगाढे वलवत्यपि मे दृढ स्थूले भृशे शक्ते प्रगाढेऽपि दृढो मत वि दृढ शक्ते भृशे स्थूल शक्तस्थूलौ निषु दृढौ, अ दृति----दृतिश्चर्मपुटे मत्स्ये ना म दृतिश्चर्मपुटे झपे, वि दृश्--दृक् स्त्रिया दर्शने ने बुद्धौ च निषु वीक्षके, मे दृग्दर्शने लोचने च दृग् बुद्धौ वीक्षकेऽपि च वि दृग्द्रप्टरि दर्शनेऽध्यक्षे हे दृग्ज्ञाने ज्ञातरि त्रिपु, अ ज्ञान च लोचने दर्शने च दृक नि दृशान-दृशान ज्योतिपि प्रोक्त दृशानश्च विराचने, ज्योतिपि क्लीव पुलिङ्ग स्याद्विरोचने में दृषद्-दृपतिप्पेपणशिलापट्टप्रस्तरयोरपि में दृपद् पेषणपट्टे स्याद् दृपद् पापाणमात्र वि दृपद् पापाणमात्र । निप्पेपणार्थपट्टे स्यात्, हे दृषद्वती-दृपद्वती नदीभेदे कात्यायन्यामाप स्त्रियाम्, मे दृष्टान्त-दृष्टान्त उदाहृती। शास्त्रे च मरणे, मे दृष्टान्त स्यादुदाहृतौ । शास्त्र, हे दृष्टान्तावुभौ शाम्ननिदर्शने, अ दृष्टि--दृष्टि स्त्रिया बुद्धी लोचने दर्शनेऽपि च, मे दृष्टिानेऽक्षिण दर्शने, हे दृष्टि(दर्शनाक्षिषु वि दृष्टिरक्षिण तथा मतो, अने देव-देवो मेघे मुरे राजि म्यानपुसवामन्द्रिये । देवी वृताभिपेयाया तेजनी- स्पृक्क्योरपि, मे देव सुरे घने राज्ञि देवमाम्यातमिन्द्रिये । देवी भट्टारिवायाञ्च तेजनीस्पृक्क्यारपि, वि देव हृषीके देवस्तु नृपतो तोयदे सुरे। देवी वृताभिपेकाया तेजनोस्पृक्श्योरपि, हे मेघे राजि मुरे देव , त्रि पर्जन्ये राज्ञि गीर्वाणे व्यवहर्तरि । मूर्ख बले जिगोपौ च देवोक्तिनरि कुष्ठिनि, अने ·- देवताड-दोप(पा) देवताड-देवताड सैहिकये जीमूते च हुताशने, मे देवताडस्तु घोपके । सैहिकेयग्रहे चापि देवताडो हुताशने, वि देवताडो घोपकेऽग्नौ राही, हे देवन-देवन व्यवहारे स्याज्जिगीषाक्रीडयोरपि । देवनोऽक्षेप पुसि स्यात्, मे देवन व्यवहारे स्याज्जिगीपाक्रीडयोरपि। अक्षेषु देवन प्रोक्त , वि देवनोऽ- क्षेऽथ देवनम् । व्यवहारे जिगीषाया क्रीडायाम्, हे कोडादावपि देवनम्, अ कीडादौ देवन नाऽक्षे, त्रि देवमणि---अथ देवमणिर्भर्गेऽश्वावर्ते कौस्तुभेऽपि च, मे देवमणि शिवेऽश्वस्य कण्ठावर्ते च कौस्तुभे, वि देवमणिविष्णुवक्षोमणौ हरे। अश्वस्य कण्ठावर्ते च, हे देवयु-देवयुर्वाच्यलिङ्गस्तु धार्मिके लोकयात्रिके, मे देवयुर्धामिके ख्यातो देवयुलॊकयात्रिके, वि देववृक्ष-देववृक्ष सप्तपणे मन्दारादिषु गुग्गुलौ, मे , वि देववृक्षो मन्दारादौ गुग्गुलौ विषमच्छदे, हे देवसहा-भवेद् देवसहाभिख्या सूते दण्डोत्पलौपधे, वि देवसेना-देवसेना तु वज्रिण । सुतायामपि सेनाया देवतानाञ्च योपिति, मे देवसेनेन्द्रवाहिन्या सेनायाञ्च दिवौकसाम्, वि देवसेनेन्द्रकन्याया सैन्ये दिविप- दामपि, हे देष्णु-देष्णुतिरि दुर्गमे, मे , वि , है देहयात्रा--देहयाना यमपुरीगमने भोजनेऽपि च, मे, हे देहयाना भोजने स्यात् कृतान्तागमनेऽपि च, वि देहयात्राऽशने मृतौ, त्रि दैत्य--दैत्योऽसुरे मुरायान्तु दैत्या चण्डौपधावपि, मे , वि दैत्योऽमुरे मुरोपधी, हे दैत्यारि-दैत्यारि पुसि सामान्यदेवे च गरुडध्वजे, मे दैत्यारिस्त्रिदशे विप्णी, वि देव-दैवज्ञो गणके पुमान् । दैवज्ञे गणिकाया स्त्री, मे. दैवज्ञो गणकेऽपि च, वि. दोग्ध-~-दोग्धाऽर्थोपजीविकवी वत्सगोपालयो पुमान्, मे दोग्धा गोपालके वत्स क्वी अर्थोपजीविनि, वि दोग्धा गोपालवत्सयो । अर्थोपजीविनि क्वौ, हे दोग्धा गोपे कवी वत्से, त्रि दोला-दोला नोल्या यानान्तरेऽपि च, मे दोला यानान्तरे नील्याम्, वि दोष (पा)-दोप स्याद्रूपणे पापे दोपा रात्री भुजेऽपि च, मे, वि दोपा ·हे दोपज-दुषण रात्री च तन्मुखे, मे दोषा रानिमुखे रात्री अत्राऽनव्ययमप्यसौ, वि दोपा निशि निशामुखे, हे दोपज्ञ--दोपज्ञ प्राज्ञवैद्ययो, दोहदलक्षण-दोहदलक्षणमुक्त वय सन्धौ च गर्ने च, मे दोहदलक्षण गर्ने स्यात् सन्धौ यौवनस्य च, हे दोहदलक्षण गर्ने वय सङ्घ च दृश्यते, त्रि दौर्वीण-दौर्वीण मृष्टपणे स्याद् दूर्वाया सुरसेऽपि च, में, वि दौर्वीण मृष्टपणे स्याद्धरितालीरसेऽपि च, हे धु-धु क्लीवह्नि गमने च। ना ज्वलने, मे घुरग्नौ दिवसेऽपि स्यात् वि द्युदिने वह्नौ, हे द्युति-द्युति स्त्री रश्मिशोभयो म द्युतिश्च शोभादीधित्यो, हे द्युम्न-द्युम्न वित्ते वलेऽपि च, मे द्युम्न वित्ते पराक्रम, वि द्युम्न द्रविण- वद्धनौजसो , हे द्युम्न वले धने, नि धुवन्-धुवा त्वभिनवे भानौ वि द्यो--चौस्त्रिदशालयत्रिदशवमनोोपिति, मे द्यो स्वर्गसुरवर्मनो , वि द्यौस्तु स्वर्गे विहायसि, हे द्रव--द्रव प्रद्रावनर्मणो । रसेऽपि, मे द्रव प्रद्रावरसयोर्गतौ नर्मणि विद्रवे, वि द्रवो विद्रवनर्मणो । प्रद्रावे रसगत्योश्च, हे द्रवन्ती---स्रवन्ती च द्रवन्त्याप । नद्यामोपधिभेदे च, हे v स्रवन्ती द्रविण---द्रविण न द्वयोवित्त काञ्चने च पराक्रमे, मे द्रविण काञ्चने विते द्रविणञ्च पराक्रमे वि द्रावणन्तु वल धनम्, अ v द्रविण द्रव्य-द्रव्य स्यात् पित्तले वित्ते पृथ्व्यादौ च विलेपने । क्लीवे च भेषजे भव्ये द्रुविकारे च वाच्यवत्, मे द्रव्य स्याद् द्रविणे भव्ये पृथिव्यादौ च पित्तले । भेषजे चापि विनये जतुद्रुमविकारयो , वि द्रव्य भव्ये धने दमादो जतुद्रुम- विकारयो । विनये भेपजे वीर्या, हे द्रव्य भव्य गुणाश्रये, अ भैपजे द्रुविशारे च द्रव्य भव्ये च पित्तले, नि द्रावक-द्रावको ग्रावभेदै स्याद् विदग्धे मोपऽपि च, मे द्रावयन्तु गिता- भेदे स्याद् घोषकविदग्धयो , हे द्रावकस्तु शिलाभेदे विदग्धे घोपऽपि च, वि द्राविड-द्राविडो देशभिज्जाते सहयाभिद्वेषमुस्ययो, मे द्राविड स्याज्जान- पदे वेधमुख्यकसवधयो , वि द्रुघण-ब्रुघणो मुद्गरेऽपि स्याद् द्रुहिणे च परश्वधे, मे, वि द्रुघण पशु- वेधसो । मुद्गरेऽपि, हे - ·द्रुण द्विज द्रुण--द्रुण चापेऽलिनि द्रुण । द्रुण्यम्बुद्रोणीकच्छप्यो, मे द्रुण चाऐं च खड्गे च द्रुणो वृश्चिकभृङ्गयो । द्रुणी कच्छपिकायाञ्च जलद्रोण्यामुदाहृता, वि द्रुण स्याद् वृश्चिके भृङ्गे द्रुण चापकृपाणयो । द्रुणी का जलद्रोण्याम् हे द्रुणोऽलि कच्छपी द्रुणी, नि द्रुत--द्रुत निपु । शीघ्र विलीने विद्राणे मे द्रुत शीघविलीनयो , ह , त्रि द्रुत शीघ्र विलीने च विद्राणे चाभिधेयवत्, वि द्रुम--द्रुमो महीरुहे पारिजाते किम्पुरुषेश्वरे, म द्रुमस्तरौ पारिजाते द्रुम किम्पुरुपेश्वरे वि द्रुमस्तु पादपं पारिजाते किम्पुरुषेश्वरे, हे द्रुमो यज्ञेश्वरे वृक्षे, वि द्रुमो वृक्षेषु शैलेषु, अने दूदू स्वर्णे कामरूपिणि, वि द्रू कामरूपिणि स्वर्णे, हे द्रोग-द्रोणोऽस्त्रियामाढके स्यादाढकाना चतुष्टये । पुमान् कृपीपतौ दग्ध- काके स्त्री नीवृदन्तरे। तथा काप्ठाम्बुवाहिन्या गवादन्यामपीप्यते मे द्रोण कृपीपतो कृष्णका स्यादाढकेऽपि च । प्राढकाना चतुष्के च द्रोणी स्यानीवृदन्तरे। द्रोणो काष्ठाम्बुवाहिन्या गवा घासभुजि स्थिती, वि द्रोण पार्थगुरी काके माने द्रोणी तु नीवृति । नौभेदे शलभेदे च, हे अथ द्राण काऽपि अ काप्ठागावे- म्बुवाहिन्या शंलसन्धौ च योपिति । द्रोणी न स्त्री मानभेदे द्रोण कार कृपीपतो त्रि द्रोण स्यात् कौरवाचार्यों द्रोण पाक इतीरित । द्रोणो गिरिविशेपश्च द्रोण स्याच्चतुराढक , अने द्रोहाट-द्रोहाट कथितो गाथाप्रभेदे मृगलुब्धके । वडालप्रति च, मे, वि द्रोहाटा मृगलुब्धके । चतुष्पदीप्रभेदे च विडालनतिकेऽपि च, हे द्वन्द्व-द्वन्द्व रहस्ये कलह तथा मिथुनयुग्मयो , मे द्वन्द्वो रहस्ये वलहे द्वन्द्व मिथुनयुग्मयो , वि द्वन्द्व से द्वन्द्वमाहवे। रहस्ये मिथुने युग्मे, है द्वन्द्व कलह- युग्मयो , अ द्वापर-द्वापर सशये युगे, मे, वि, है द्वापरौ युगमशयो, म मन्दहेऽपि द्वापरमाहु, ह द्वार---द्वार निगमनेऽपि स्याद् अभ्युपाये, मे द्वार पुननिर्गमनेऽभ्युपाये, वि द्वार निगमेऽभ्युपाये, हे उपाय निर्गमे द्वारम् त्रि द्विव-द्विव स्यात्यावकोक्यो , में, ह द्विय कार्य च कार च, वि द्विवो कारचाकी, त्रि द्विज--द्विज स्याद् ब्राह्मणावश्यदन्नाण्डजेपु ना। दिना भाग्यो हरेणी प, में द्विजो विप्रेग्डने दने नाण्डारणक्योद्विजा, वि द्विजो विप्रभत्रिययायन्ये . - .

·१६२ द्विजन्मन्-धनिक दन्ते विहङ्गमे। द्विजा भार्गीरेणुकयो , हे दन्तविप्राण्डजा द्विजा अ दन्तविप्रो तथा द्विजी, अने द्विजन्मन्-दिजन्मा दशने विप्रे, मे, वि द्विजन्मानौ रदविप्रो, हे द्विजन्मा दन्तविप्रयो , नि द्विजाति--द्विजातिविप्राण्डजयोश्च पुलिङ्ग, मे द्विजातिरण्डजे विप्रे, वि द्विजाति ह्मणेऽण्डजे, है द्विजराज--द्विजराजस्तु चन्द्रऽनन्ते गरुत्मति, म द्विजराज शशधरे सुपर्णे- नन्तभोगिनि, वि द्विजराजस्तु शशाङ्के, गरुडेऽपि च, हे हसेऽग्नी गरुडे चन्द्रे द्विजराज इति ध्वनि , अने द्विजिह्व--(हब) द्विजिहवस्तु खले सर्प, मे द्विजिहबो भुजगे खले, वि द्विजिह्व खलसर्पयो हे द्विजिहवौ सर्पसूचकौ, अ द्विजिह्न सूचको ज्ञेयो द्वि- जिह्वस्तु भुजङ्गम , अने दृष्टिविष सूचके च द्विजिह्व परिकीर्तित , हा द्वितीय--द्वितीया तिथिभित्पन्यो पूरणे तूभये निपु, मे द्वितीया तिथि- भित्पत्न्यो पूरण्यामपि च द्वयो , वि द्वितीया तिथिगेहिन्योद्वितीय पूरणे द्वये, हे द्वितीया तिथिभित्पल्यो , नि सपत्न्यामपि द्वितीया, ह द्वीपवत्--द्वीपवान् सिन्धु नदयोर्दीपवत्यापगाभुवो , मे , वि द्वैमातुरः--द्वैमातुरो जरासन्धवारणाननयो पुमान्, मे द्वैमातुरो जरासन्ध- वारणाननयोर्मत , वि ध-धो ना धर्मे कुवेरे च क्लीव तु वसुनि स्मृतम् । धो धा च ब्रह्मणि ग्यातो धा तु स्याद धारकेऽपि च, मे मीनेश सात्वत प्रोतिर्वामपादाङ्गुलीगत । धनेशो धरणीशश्च धकारो दान्तिम स्मृत , मा घट-घटो दिव्यतुलाया स्याद् धटी चीरे च वासस , मे धटी सण्डे च वासस । परीक्षार्थतुलाया च धट शूरिभिरिप्यते, वि धन-धन तु गाधन वित्ते मे धन गोधनवित्तयो , वि धन वित्ते गोधने च स्यात्, हे धनञ्जय-धनञ्जयोऽर्जुन वह्निनागदिग्देहमारुते, में धनञ्जयोऽर्जुने वह्नी ककुभे देहमारुते । नागान्तरे च, वि धनन्जयो नागभेदे पकुमे देहमारुते । पार्थेग्नो, हे पार्थेऽग्नौ च धनन्जय , दि धनद-धनदस्तु कुवेरे स्यात् पुलिङ्गो दातरि त्रिषु, मे धनदो दातरि श्रीदे, वि धनदो दातृगुह्यको, है धनिक-निका माधुनार्या ना धन्यावे त्रिपु माधुनिनोश्च, मे धनिय - .

·धनु-धर्म साधुधन्याकधवेषु धनिका स्त्रियाम्, वि. धनिको धन्याके घवे । धनाढ्ये धनिका वध्वाम्, हे. धनु--धनुः पुमान् पियालद्रौ राशिभेदै शरासने, मे. धनुसंज्ञा पियालद्री राशिभेदे शरासने, वि. धनु शब्द. पियालद्रो राशिभेदै धनुष्यपि, है. धनुस्-धनु, पियाले ना न स्त्री राशिभेदे शरासने । धनुर्धरे त्रिपु, मे. धनु: पियालद्रुमराशिभेदयो शरासने चापि धनुर्धनुर्धरे, वि धनु शरासने राशी पियालद्रौ धनुर्धरे, हे धन्य-धन्या धाश्यामलक्यो स्याद् धन्य पुण्यवति त्रिपु, मे. धन्यो धनवति स्मृत । धन्या धान्यामलक्योश्च, वि. धन्य पुण्ययुते धन्यामलक्यामुपमातरि, हे . धन्वन्--धन्वा तु मरुदेशे ना क्लीव चापे स्थलेऽपि च, मे. धन्वा जाङ्गलदेशे स्याद् धन्व चापे स्थलेपि च, वि धन्व स्थलचापयो, हे धन्या मरो धन्व चापे, वि धन्विन्-धन्वी धनुर्धरेऽपि स्यादहणे ककुभद्रुमे, मे धन्वी धनुर्धरे पार्थे विदग्धे ककुभद्रुमे, वि. धन्वो पार्थे च्छेके ककुभचापिनो , हे धमन-मनो नाऽनले भस्माध्मापरक्रूरयोस्त्रिपु । धमनी तुं शिराहट्ट- विलासिन्योश्च योपिति, मे धमनोऽप्यनले भस्वाध्यापकक्रूरयो स्मृता । धमनी तु हरिद्राया कन्धराशिरयोरपि, वि. धमनोऽनले । क्रूरे भस्वाध्मापके च धमनी पन्धरा शिरा। हरिद्रा च, है घर-घरी गिरौ। कासितूलके कूर्मराजे बम्वन्तरेऽपि च । घरा विस्वम्भ- रापाञ्च स्त्री गर्भाशयमैदसो, मे. धरस्तु गेले वासितूलके कमठाधिप । घरा मेदसि भूम्या च स्त्रीणा गर्भागयेऽपि च, वि. धर कूर्माधिपे गिरौं । कासितूलेज्य धरा मेदोभूमिजरायुपु, हे धरा पृथ्वी धरा धारा घर: शैलो धरा धृतिः, अने. (घरो धूर्ते च पर्वते, अने.) धरा पृथ्वी धरो गिरि, त्रि. धरण-घरण मानभेदेऽपि धारणे धरणी मुवि, मे., वि. धरण धारणे मान- विशेपे धरणी भुवि, है. धराधर-धराधरो हरी शंले, मे. घराघरः दमामृति नत्रपागो, वि. घरा- परः । कृष्णेद्रो च, हे. हरिमलो घराघरो, त्रि. घण-परण, सम्मते नीरे म्बर्लोफे परमेष्ठिनि, में, दि पर्म-धोऽग्यो पुण्य प्राचारे स्वभावोपमयोः तो। अहिमोपनिषग्नपाये ना धनुपममोमपे, मे. धर्म, पुण्ये यमे न्याये स्वभावाचारयोः तो ! उपमाया- ·१६४ धर्मग-धात महिंसायां चापे चोपनिगद्यते, वि. धर्मो यमोपमापुण्यस्वभावाचारधन्वसु । सत्सङ्ग- हत्यहिसादो न्यायोपनिषदोरपि। धर्म दानादिके, हे. धर्मोऽहिंसोपमायोगोप- निपत्सु धनुष्यपि, त्रि. धर्मण-धर्मणस्तु पुमान् वृक्षभेदसर्पप्रभेदयो., मे. धर्मणोऽहिगुभेदयोः, वि. धर्मराज-धर्मराजो यमे बुद्धे युधिष्ठिरनृपे पुमान्, मे. धर्मराजो यमे बुद्धे धर्मराजो युधिष्ठिरे, वि धर्मराजस्तु सुगते श्राद्धदेवे युधिष्ठिरे, है. धर्मराजो जिनयमो, अ. घर्षण---धर्पणं स्यात् परिभवे रतेऽसत्यां तु धर्षणी, मे., वि. धर्पणं रतेऽभिभवे धर्पणो त्वभिसारिका, हे असती स्याद् धर्पणी च धर्पणा निकृतौ रते, त्रि. धव--धव पुमान् नरे धूर्ते पत्यौ वृक्षान्तरेऽपि च, मे. धवः पत्यौ नरे धूर्ते वृक्षभेदेऽपि कीर्तितः, वि. धवो धूर्ते नरे पत्यो द्रुभेदे, हे. पतिशाखिनरा धवाः, अ. धवो धूर्तेऽपि, त्रि धव पतिर्धवो मर्यो वृक्षजातिर्धवो मतः, अने. धवल-धवला गवि । वृपश्रेप्ठे पुमान् वाच्यलिङ्गः शुक्ले च सुन्दरे, मे. धवल सुन्दरे सिते । महोक्षे चाथ धवली सौरभेय्यामुदीरिता, वि. धवलो महोक्षे सुन्दरे सिते । धवली गौ , हे धवला गवि ना शण्ढे शुक्लसुन्दरयोस्त्रिपु, त्रि. धातु--धातुर्नेन्द्रियेषु च। शब्दयोनिमहाभूततद्गुणेषु रसादिषु। मनः- शिलादौ श्लेष्मादौ विशेपाद् गैरिकेऽस्थ्नि च, मे. धातूरसादौ श्लेष्मादौ भ्वादि- ग्रावविकारयो । महाभूतेषु लोकेषु शब्दादाविन्द्रियेऽस्थनि, हे. धातुः स्यादश्म- विकृतौ विपयेप्विन्द्रियेषु च। भुवादिरसरक्तादिश्लप्मादिवसुधादिपु । वर्तते धातुशब्दोऽय विशेषादस्ति गैरिके, वि श्लेष्मादिरसरक्तादिमहाभूतानि तद्गुणाः । इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातव , अ वातादिप्रकृतिर्धातुर्धातुहरसा- दिकः । क्रियाभाव स्मृतो धातुर्धातु शैलोपलोद्भवः, अने. पृथिव्यादिषु भूतेषु शरीरेषु रसादिपु । लोहेषु च स्मृतो धातुः स्वभावे गैरिकादिपु, ह. राशौ च - धातुः, नि. धातृ--धाता हिरण्यगर्भ ना पालके त्रिपु, मे. धात्री जनन्यामलकीवमुमत्युप- मातृपु, मे. धाता हिरण्यगर्भः स्यात् पालके त्वभिधेयवत्, वि. धात्री जनन्यामल- कीवमुमत्युपमातृपु, वि. धात्री भुव्युपमातरि । अामलक्यां जनन्या च, हे. धाता वेधसि पालके, हे. धात्री स्यादुपमाताऽपि क्षितिरप्यामलक्यपि, अ. धात्री भुव्याम- लक्यां च, त्रि धातकी प्रोच्यते धात्री धात्री चामलको तथा। धात्री वसुन्धरा ज्ञेया धात्री स्यात् स्तनदायिनी, अने.

·धानो धावन - धाना-धाना भृष्टयवेऽपि च । धान्याकेभिनवोद्भिन्ने, में धाना भृष्टयवे प्रोक्ता धान्याकेऽभिनवोद्भिदि, वि धाना भृष्टयवेऽङ्करे धान्याके चूर्णसक्तुषु हे धान्य-धान्य व्रीहिषु धान्याके, मे वि धान्य तु व्रीही धान्यके हे धामन्--धाम देहे गृहे रश्मौ स्थाने जन्मप्रभावयो मे , वि धाम रश्मी गृहे देहे स्थाने जन्मप्रभावयो , हे गृहदेहत्विट्प्रभावा धामानि, अ प्रभावे तेजसि स्थाने धामशब्दो निगद्यते, अने धामार्गव-धामार्गवस्तु पुसि स्याद् अपामार्गे च घोषके मे धामार्गवस्त्वपा- मार्गे देवदाल्यामपि स्मृत , वि धामार्गवस्तु घोपके । अपामार्गेऽपि, हे धार--धारा सैन्यानिमस्कन्धे तुरङ्गगतिपञ्चके । घटादिच्छिद्रसन्तत्यो प्रपाते स्याद्रवस्य च । खगानिशितमुखे धारो ग्रावान्तरेऽप्यूणे मे धारा सैन्याग्रिमस्कन्धसन्तत्यो पतनान्तरे। द्रवद्रव्यप्रपातेऽपि तुरङ्गगतिपञ्चके । खड्गा- दोना च निशितमुखे धाराऽपि कीय॑ते । धार क्वचिद्धनासारवर्पणे स्यादृणेऽपि च, वि धारो जलधरासारवर्पणे स्यादृणेऽपि च । धारोत्कर्षे खड्गाद्यग्ने सैन्याने वाजिना गतौ। जलादिपात सन्तत्याम्, हे धारा हरिद्राश्वगतिनिशाम्बुसृति- राजिषु, त्रि धारण-धारणी नाडिकाया स्याद् बुद्धोक्तमन्त्रभिद्यपि । धारणाङ्गे च योगस्य न पुसि स्याद्विधारणे, मे धारणी नादिकाया स्यादयुद्धोक्तमन्नभिद्यपि, वि बुद्धमन्ने नाडिकाया धारणी, त्रि धाराकुर-धाराङ्करस्तु नासीरे शीकरेऽपि घनोपले, मे, वि धाराङ्कुर शीकरे स्यानासीरे जलदोपले है धाराकरो वायुफलै नासीरे शीकरेऽपि च, हा धाराग-धाराङ्गोऽसौ च तीर्थे च, मे धाराङ्ग खङ्गतीर्थयो , वि धाराङ्ग- स्तीर्थखङ्गगयो , हे धाराट-धाराटश्चातकाश्वयो , मे, वि धाराटश्चातकेऽश्वे च हे धाराटी चातकयो, नि धाराटश्चातके वाहे हा :-धाराधरोऽसिमेघयो, मे धाराधरस्तोयधरे कृपाणे, वि धारा- घरस्तु पयोदकरवालयो, हे धाराधरौ खगमेघौ नि धाराष्ट्र-धार्तराष्ट्रोऽसितास्याहिसे कौरवसर्पयो , मे धार्तराष्ट्रोऽसिना- स्याविहसकोरवभोगिपु, वि धार्तराष्ट्र कौरवही कृष्णास्यावधसितच्छदे, है पावन-धावन गमने शुद्धौ पृश्निपण्यां तु योपिति, मे धावन प्रगमे शुद्धी पृष्णिपण्या तु धावनी, वि धावन तु गती शोचे, हे पावन गतिगौचयो , त्रि धावन शोधन प्रोक्त धावन शीघ्रवर्तनम्, अने + धाराधर- ·" - . पिन-पूलि धिका-धिग् भसने च निन्दायाम्, मे. धिम् भर्त्सननिन्दयो', वि, घिडनिर्भत्सननिन्दयोः, अ. धिपण-धिपणस्त्रिदशाचार्य धिषणा धियि योपिति, मे. धिपणस्त्रिदगाचार्य पिपणा धियि सम्मता, वि. धिपणस्मिदशाचार्यों धिपणा तु मनीपिका, हे. धिष्ण्य-धिष्ण्यं स्थानाग्निसद्मसु । शक्तावृक्षेऽपि, मे. धिष्ण्यं सद्मनि नक्षत्रे स्थाने शक्तौ च पावके, वि. धिष्ण्यं स्थानोडुवेश्मसु । बले धिष्ण्योऽग्नौ, हे. धिण्य स्थाने गृहे भेऽग्नौ, अ. तारास्वग्नौ गृहे स्थाने धिष्ण्यमाहुर्मनीषिण , अने. धो-धीर्शाने ज्ञानभेदेऽपि, मे. धीदा-धीदा पुत्रीमनीपयो, मे धीदा कन्यामनीपयोः, वि., हे. घोमत्-धीमान् पण्डिते च बृहस्पती, मे धीमान् वाचस्पतौ धीरे, वि. घोर--धीरो धैर्यान्विते स्वरे बुधे क्लीयं तु कुङ्कमे । स्त्रिया श्रवणतुल्यायाम् मे. धीरो ज्ञे धैर्यसंयुते । स्वरे धीर तु घुसणे, हे. धौर पण्डितमन्दयोः । धीरं च कुखुमम्, त्रि. धीरौ सात्त्विकधीमन्तो, अने धोवर-धीवरो लुब्धके बुधे, वि धुत-अथो धुतम् । त्यक्ते विधूते, मे धुत त्यक्ते विधूते च, वि. धुतं त्यक्ते कम्पिते च, है. धुन्धुमार-धुन्धुमार शक्रगोपे गृहधूमे पदालिके, मे., वि. धुन्धुमारः शक्रगोपे गृहधूमे गृहालिके, हा धुन्धुमारो गृहधूमे नृपभेदेन्द्रगोपयो.। पदालिके, हे. धुर-धूर्यानमुखभारयो , हे धुरन्धर-धुरन्धरो धवद्रो ना वाच्यलिङ्गस्तु धूर्वहे, मे. धुरन्धरो धवतरौ धूर्वहेऽपि धुरन्धरः, वि. धुरन्धरो धुर्ये धवद्रुमे, हे धू-धूः स्मृता धुनने स्त्रियाम्, मे धूत-धूतं तु कम्पिते भर्सिते त्रिपु, मे. धूतो कम्पितभर्सितो, है. धूतं कम्पितभर्सिते, वि. धूमकेतन-स्याद् धूमकेतनः पुसि केतुग्रहहुताशयोः, मे. धूमकेतनमिच्छन्ति हुताशग्रहभेदयोः, वि धूमकेतनोऽनले । ग्रहभेदे च, हे. धूमकेतु-स्याद् धूमकेतुरुत्पातभेदे वैश्वानरे पुमान्, मे, धूमकेनुः स्मृतो वह्नावुत्पातग्रौंदयोः, वि. घूमकेतू वह्वयत्पातो, हे. अग्न्युत्पातौ धूमकेतू, अ. धूर्त-धूर्त तु खण्डलवणे धुस्तूरे ना विटे त्रिषु, मे. धूर्तः स्यात् खण्डलवणे खलधुस्तूरयोरपि, वि. धूर्त तु खण्डलवणे धूर्तो धत्तूरमायिनो:, है. धूलि-धूलिः संख्यान्तरे रेणो, वि. " ·धूलिफदम्ब-ध्वज धूलिकदम्ब-धूलिकदम्बो नीपे स्यात् तिनिशे वरुणद्रुमे, मे., वि धूलिकदम्ब- स्तिनिशे नीपे वरुणपादपे, हे. धूसर-धूसरी किन्नरीभेदे ना खरे त्रिपु पाण्डुरे, मे. धूसरः पाण्डुरे खरे, वि. धूसरस्तु रासभे स्तोकपाण्डुरे, हे. धृतराष्ट्र-धृतराष्ट्रः सुराज्ञि स्यान्नागक्षत्रियभेदयोः। धृतराष्ट्री हंस- पद्याम्, मे. धृतराष्ट्र सुराज्ञि स्यात् पक्षिक्षत्रियभेदयो.। धृतराष्ट्री हसपद्याम्, वि धृतराष्ट्र खगे सर्प सुरानि क्षत्रियान्तरे। धृतराष्ट्री हंसपद्याम्, हे धृति-धृतिर्नेष्टी स्त्रिया तुष्टौ योगभिबैर्यधारणे, मे. धृतियोगान्तरे धैर्य धारणाध्वरतुष्टिषु, वि. धृतिर्योगविशेषे स्याद् धारणाधैर्ययो सुखे । सन्तोषा- ध्वरयोश्चापि, हे धृतिर्धारणधैर्ययोः, अ धृतिस्तुष्टौ ऋतावपि, त्रि धेन-धेनी नद्या नदे पुमान्, मे धेनः समुद्रे नद्यां तु धेनी, वि धेन समुद्रे धेना तु नद्यां स्याद्भारतीभिदि, हे. धेनु-धेनुर्गोमात्रके दोग्घ्रया गवि, हे. पयस्विन्यर्जुनी धेनुर्धेनुः कुञ्जर- कामिनी । असिपुत्री मता धेनुर्वृतिः शुभकरी, अने. घेनुक-स्याद् धेनुका करिण्या धेनावपि ना तु दानवविशे, मे. धेनुका धेनुरित्यपि, हे. धेनुका तु करेण्वा च, अ. हस्तिन्या धेनुका, ह. धनुक-धनुकं करणे स्त्रीणां धेनूनामपि संहतो, मे., वि. धैनुकं धेनुसहत्या करणेऽपि च योपिताम्, हे. धौन-धौनं धूम्रत्व ईरितम् । तथा वास्तुस्थानभेदे, मे. ध्याम-ध्याम दमनके गन्धतृणेऽय श्यामले त्रिपु, मे. ध्यामो दमनके गन्धतृणे, वि ध्रुव-ध्रुव: गौ हरे विष्णौ वटे चोत्तानपादजे । वमुयोगभिदोः पुसि क्लीवं निश्चिततर्कयो. । स्त्री माढयो. शालपण्यां गीतिघुम्भेदयोस्त्रिपु । सन्तते शाश्वते च, मे. ध्रुवः कीले शिवे शङ्को वसौ योगे वटे मुनौ। ध्रुवा मूर्वाशालपर्यो- र्गीतिस्रुग्भेदयोरपि। ध्रुवन्तु निश्चले तर्के निश्चिते शाश्वतेऽन्यवत्, वि ध्रुवो वटे। वसुयोगभिदो. शम्भी शवावुत्तानपादजे। स्थिरे नित्ये निश्चिते च ध्रुव खेऽजलतर्कयो । ध्रुवा मूर्वाशालपर्योः उम्भदे गीतभिद्यपि, है. ध्रुवो भभेदे क्लीवं तु निश्चिते शाश्वते त्रिपु, अ. ध्रुवो वटे स्मरारौ च गोतिसुम्भेदयोध्रुवा, नि. ध्रुवी नक्षत्रनिश्चयो, अने. ध्वन-ध्वजः स्याच्छौण्डिके पुमान् । न स्त्रियां तु पताकाया खट्वाङ्गे मेचिह्नयोः, मे. ध्वजं चिह्न पताकाया ध्वजः शौण्डिकोफसोः । खट्वाङ्गे च, ·ध्यजिन्-नग्निका वि ध्वज पूर्वदिशो गृहे। शिश्ने चिह्न पताकाया खट्वाङ्गे शौण्डिकेऽपि च, हे चिह्नशेफपतावासु खट्वाङ्गेऽपि ध्वजोऽस्नियाम्, त्रि ध्वजिन्-ध्वजी तु पृथिवीधरे। रथब्राह्मणयोश्चापि भुजङ्गमतुरङ्गयो , मे ध्वजी शंले रथे विप्रे भुजङ्गमतुरङ्गयो , वि ध्वनिनाला-ध्वनिनाला तु वीणाया वेणुकाहलयोरपि, मे ध्वनिनाला स्मृता वेणी काहलावीणयोरपि, वि ध्वनिनाला तु वल्लक्या वेणुकाहलयोरपि, हे कालावेणुवीणागु ध्वनिनालाध्वनि विदु, हा ध्वाक्ष-धाडक्षो मत्स्यात्खगे काके तर्काटे भिक्षुकेऽपि च। ध्वाडक्षी कक्कोलिकायाम्, मे ध्वाडक्षस्तु काकवकयोस्तर्कके भिक्षुके गृहे । ध्वाडक्षी कक्कोलिकाया स्यात् वि ध्वाडक्ष काके बकेथिनि । गृहे ध्वाडक्षी तु काकोल्याम्, हे काक्मत्स्यात्खगो ध्वाडक्षौ अ ध्वाडक्ष काको वको ध्वाडक्ष , अने वके धाडक्ष, ह न-न पुमान् सुगते बन्धे द्विरण्डे प्रस्तुतेऽपि च, मे न स्यान्निषेधोपमयो , हे शौरी मेषेश्वरो दीर्घो वामपादाङ्गलीगत । नटो नटी नो नादी च नकारश्चानु- नासिक मा नेता नश्च समाख्यातस्तरणौ न प्रकीर्तित । नकार सौगते वृद्धौ स्तुतौ वृक्षे प्रकीर्तित , ए v नज नकिर्नकिनिषेधोपमयो, मे नकुल-नकुली कुक्कुटीमास्यो पशुपाण्डवयो पुमान्, मे नकुली कुक्कुटी- मास्योर्नकुल पाण्डवे पशौ वि नकुलस्तु पाण्डवप्राणिभेदयो । नकुली कुक्कुटी- मास्यो, हे नक्षत्रनेमि-नक्षननेमिरुक्ता रेवत्या ना ध्रुवे चन्द्रे, मे नक्षननेमि शीताशी रेवत्या च ध्रुवे क्वचित, वि नक्षननेमि शीताशुरेवत्यौत्तानपादिषु हे नख-नखी स्त्रोक्लीवयो शुक्तौ नखरे पुनपुसकम्, मे नख कररहे पण्डे गन्धद्रव्ये नख नखी, वि नख पुनर्गन्धद्रव्ये नख परजपण्ढयो , हे नख शुक्तो कररहे, नि नग-नग शैलो नगो द्रुम , अने v अग नगौकस्-नगौका पुसि शरभे पक्षिपञ्चास्ययोरपि, मे v अगौक्स् नग्न-नग्नो वन्दिक्षपणयो पसि त्रिषु विवाससि, मे नग्नोऽपि च क्षपणके विवस्ने चाभिधेयवत् वि नग्नो विवाससि । मागधे च क्षपण, हे नग्नौ क्षपण- वन्दिनी, त्रि नग्निका-नग्निकापि कुमायां स्यात् पुमान् क्षपणवन्दिनो , मे नग्निका:- ·नन् नन्दन नग्नकः, नृतुकन्यायां नग्नको जिनवन्दिनो., हे नग्निका तु कुमार्या स्यादथ क्षपणवन्दिनो । वि. ना--नाभावे निषेधे च स्वरूपार्थेऽप्यतिक्रमे । ईपदर्थे च सादृश्ये तद्वि- रुद्धतदन्ययोः, मे., वि. नत्रीपदर्थे सादृश्ये तद्विरुद्धतदन्ययो. । व्यतिक्रमे स्वरूपार्थे निषेधाभावयोरपि, हे. नाभावे निगद्यते । तद्विरुद्ध तदन्ये च निषेधेऽपि च दृश्यते । सादृश्ये चेषदर्थे च, त्रि. नट-नटी नल्यौपधे स्त्री स्यात् शैलूपाशोकयो पुमान्, मे. नटी हट्टविलासिन्या शोनके नर्तके नट , वि. नटौ भरतकामुकौ, त्रि. नत-नतं तगरपाद्या स्यात् क्लीवं कुटिलनम्रयोः। त्रिपु, मे. नतस्तगर- नम्रयोः, है. नतं स्याद्वाच्यवन्नने नतस्तगरपादपे, वि. नदी-नदी सरिति शोणादौ ना, मे. नदः समुद्रे निनदे नदी तु सरिति स्मृता, वि. नदी हदेऽब्धौ निनदे, हे. नदीकान्त-नदीकान्तः समुद्रे स्याद् इज्जले सिन्धुवारके। नदीकान्ता स्त्रियां जम्ब्वा काकजङ्घौपधावपि, मे नदीकान्त. समुद्रे स्यात् सिन्धुवारेऽपि हिज्जले । नदीकान्ता स्मृता जम्बूकाकजड्वालतासु च, वि. नदीकान्तो निर्गुण्डी- निचुलादिषु । नदीकान्ता लताजम्वूकाकजवौषधेऽपि च, हे. जम्ब्बां स्त्री ना नदीकान्त. सिन्धुवारेज्जलाब्धिपु, त्रि. नद्ध-नद्धो बद्धे तथोद्वृत्ते, मेः नद्धमुद्वृत्तवद्धयोः, वि, ननु-ननुशब्दो विनिग्रहे । ननु प्रश्ने परकृतावधिकारे च सम्भ्रमे। प्राम- न्वणेऽप्यनुनये प्रश्नानुज्ञावधारणे, मे. ननु प्रश्नेऽप्यनुनयेऽनुज्ञानेऽप्यवधारणे । आमन्त्रणे चापि ननु, वि नन्वाक्षेपे परिप्रश्ने प्रत्युक्ताववधारणे । वाक्यारम्भेऽ- प्यनुनयामन्त्रणानुज्ञयोरपि, हे ननु प्रश्नेऽवधारणे, ह. प्रश्नावधारणाऽनुज्ञानुनया- मन्त्रणे मनु, अ. ननुच-ननुच प्रश्नदुष्टोक्त्यो., मे., वि ननुच प्रश्न दुप्टोक्ती, है. नन्द-नन्दा स्यादलिजरे। गौर्या तिथिविशेपे स्त्री निधिराजभिदोः पुमान्, मे नन्दा मणिकसम्पदोः, वि. नन्दा सम्पदलिजरे। तिथिभेदे च, हे. नन्दक-नन्दको हरिखने च हर्पके कुलपालके, मे. नन्दको हरिखङ्गे स्याद्धपके कुलपालके, वि. नन्दक: कुलपालके। हर्पके हरिखङ्गे च, हे. नन्दन-नन्दनं वासवोद्याने नन्दनो हपके सुते, मे., वि. नन्दनम् । इन्द्रोद्याने नन्दनस्तु तनये हर्पकारिणि, है. अथ नन्दनम् । देवोद्याने मुते पुसि, त्रि. नन्दनः सज्जनः पुत्रो नन्दनं स्वर्गवाटिका, अने. 9 ·१७० नन्दिन्नरङ्ग . नन्दि--नन्दिठ्ताङ्ग आनन्द स्त्री नन्दिकेश्वरे पुमान्, मे नन्दिरानन्दने द्यूते प्रतीहारे हरस्य च, वि नन्दिस्तु प्रतीहारे पिनाकिन । आनन्दने च द्यूते च, हे नन्दिघोप-नन्दिघोपोऽर्जुनरथे घोपे वन्दिजनस्य च, मे, वि नन्दिघोपो बन्दिघोपे स्पन्दने च किरीटिन , हे नन्दिन्नन्दी हरप्रतीहारे गर्दभाण्डे वटद्रुमे । नन्दिन्युमाया गङ्गाया ननान्दृ धेनुभेदयो मे नन्दी हरप्रतीहारे गर्दभाण्डे वटद्रुमे । नन्दिनी तु ननन्दाया धेन्वा सुरसरित्यपि वि नन्दी गिरिशवेनिणि । गर्दभाण्डे वटे, हे नन्दिवर्द्धन-स्यानन्दिवर्द्धनो भर्गे पक्षान्ते तनयेऽपि च, में नन्द्यावर्त-नन्द्यावर्त पुमान वेश्मप्रभेदे तगमे, मे नन्द्यावर्त स्मृतो वेश्मप्रभेदे तगरद्रुमे, वि नन्द्यावर्त गृहान्तरे । तगरे, हे v मोक्ष नभस्-नभ क्लीव व्योम्नि पुमान् घने। प्राणश्रावणवर्षासु विसतन्ती पतद्ग्रहे, मे नभो व्योम्नि नभा मेघे श्रावणे च पतद्ग्रहै । घाणे मृणालसूत्रे च वर्षासु च नभा स्मृत , वि नभो व्योम्नि नभा प्राणे विसतन्तौ पतद्ग्रहे । प्रावृषि श्रावणे, हे नभ ख श्रावणे नभा , अ नभश्चमस-स्यान्नभश्चमसश्चन्द्रे चिनापूपेन्द्रजालयो, मे, वि नभश्चम- सश्चन्द्रमाययो । चियापूपे, हे नभश्चर-नभश्चरो विहङ्गमे । विद्याधरे घने वाते, मे नभश्चरो घने वाते विद्याधरविहङ्गयो, वि नभश्चर खगेऽम्बुदे । विद्याधरे समीरे च, ह नभश्चरौ पक्षिदेवौ नि नभस-नभसस्तु नदोपतो। गगने ऋतुभेदे च, हे नमुचि-नमुचिस्तु पुमान् दैत्यभेदे कुमुमकार्मुके, मे नमुचि म्मरदत्ययो वि नमुचिदितिजे काम, हे नमुचिदितिजस्मरे, नि नय-नयो नोतिद्यूतविशेषयो मे नयो नीती द्यूतभेदे, वि नय म्याग्नंगमा- दिपु । नीतिङ्तभिदो , है नर---रोजे मनुजेऽर्जुने । क्तीवन्तु रामकर्पूरे, मे नरन्तु रामरāरे नरोजे मानवेर्जुने वि नरो मर्येऽर्जुनेऽच्युते । नरन्तु गमवरे, हे नरोजे मानवेर्जुने नि नरक-नरक पुमि निरयदेवारातिप्रभेदयो , मे नरको दैत्यनिग्यो, है नरको निरये दैत्ये, वि, त्रि नरङ्ग-नरगस्तु वरण्डये । मेहने न द्वयोश्च, मे नरङ्ग तु वरण्ड । शेफे नरङ्गमप्याहु , वि नरङ्ग शेफे वरण्डे, हे ·नरेन्द्रन्नहुप नरेन्द्र--नरेन्द्रस्तु महीपाले विपद्ये च पुस्ययम्, मे नरेन्द्रो वार्तिके राज्ञि विपद्ये च कथ्यते, वि नरेन्द्रो वार्तिके राजि विपद्ये च, हे नरेन्द्रो राजिके राशि विपर्वद्येऽपि दृश्यते, नि नरेन्द्रौ नृपवाचको, ह नर्तक-नर्तक केलके पोटगलचारणयोनंटे। नर्तकी लासिकायाञ्च करेग्वामपि योपिति, में नर्तक केलके नटे। द्विपे पोटगले चापि नर्तको लासिका द्विपी, हे नर्तकी लासिकायाञ्च करेण्वामपि नर्तकी। नर्तक खेलके पोटगल- चारणयोनटे, वि नर्मठ-नर्मठश्चूचुके पिङ्गे, मे, वि नर्मठो पिङ्गचूचुको, हे नर्मठ चूचुवे . पिङ्गे, हा नर्मद-नर्मद कैलिसचिवे नर्मदा सरिदन्तरे, मे, वि नर्मदा रेवानर्माल्यो , नमरा-नर्मरा तु दरोभाण्डमुरलानिष्कलामु च, मे, वि नल-नल पोटगले गज्ञि पितृदेवे कपीश्वरे । कमलेऽपि कुनट्याञ्च क्रमेण क्लीवयोपिति, मे नल पोटगले राज्ञि पितृदेवे कपीश्वरे। नली मन - शिलायान्तु नलिने तु नल मतम्, वि नलो राज्ञि कपी नडे। पितृदेवे नलन्तु स्यात् पम नली मन शिला, हे नलद-जलद स्यात् पुष्परसोशीरमासीपु न द्वयो, मे नलद स्यात् पुष्परसे मासिकोशीरयोरपि, वि नलदा मास्या नलदमुशीरमकरन्दयो , हे नलिन नलिनी पद्मिनीव्योमनिम्नगाकमलाकरे। नपुसक नीलिकाया न पुसि सरसीरुहे, में नलिनी पद्मिनीपद्मव्योमसिन्धुसरोवरे। नलिवायाञ्च नलिनी नलिन कमले जले, वि नलिन नलिकातोयाम्बुजेषु नलिनी पुन । पद्माकरे गङ्गाब्जिन्यो, हे स्वगङ्गाया नलिनी, त्रि नव-नव नव्ये पुमान् स्तुती, में नव नव्ये स्तवै विदु, वि नवो नव्ये स्तुतो, हे नवफलिका-नवफलिका स्त्री नव्ये नवजातरजोऽङ्गनायाञ्च, मे स्याग्न- वफलिका नव्ये नवजातरज स्त्रियाम्, वि नवफलिका तु नवे नवरज स्त्रियाम्, हे नवफलिका नवरजस्यपि, नि. नवाह-वाह स्यानवदिने नवाह प्रतिपत्तियो, वि नवाहस्त्वाचतिथी नववासरे, हे नह–प्रत्यारम्भे नह प्रोक्त , ह नहुप-नहुपो नागभेदे स्यात् सोमवशनृपेऽपि च, में नहुपो राशि भुजगे, वि नहुपो राजविशेषे नागभिद्यपि, हे ·१७२ नाक-नागाजना , नाक--नाकस्तु निदिवेऽम्बरे, मे नाक स्व खे, हे नाक स्वर्गान्तरीक्षयो, वि आकाशे त्रिदिवे नाक , अ कथ्यतेऽम्बरे नाक ह नाकुली--कुक्कुटीकन्दे रास्नाया चविके स्त्रियाम्, मे नाकुली कुक्कुटीकन्दे नाकुली चव्यरास्नयो , वि नाकुली चव्यरास्नयो । कुक्कुटीकन्दे, हे नाग-नाग नपुसके रङ्गे सीसके करणान्तरे। नाग पन्नगमातङ्गनूराचारिषु तोयदे। नागकेशरपुन्नागनागदन्तकमुस्तके। देहानिलप्रभेदे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरे स्थित , मे नागन्तु सीसके रङ्गे स्त्रीबन्धे करणान्तरे। नाग पनगमातङ्ग- क्रूराचारिषु तोयदे। नागकेसरपुन्नाागे नागदन्तकमुस्तके। देहानिलप्रभेदेऽय श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थित , वि नाग रङ्गे सीसपत्रे स्वीवन्धे करणान्तरे । नागो मतङ्गजे सर्प पुन्नागे नागकेसरे । कूराचारे नागदन्ते मुस्तके वारिदेऽपि च । देहानिल- विशेषे च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थित , हे गजेऽपि नागमातङ्गो, अ नाग श्रेष्ठेभसर्पेषु क्लीव सीसकरगयो , त्रि नागो वृक्षविशेपे स्यानागौ वारणपन्नगौ, अने कुञ्जरे नाग, नागदन्त-नागदन्तो द्विपरदे गृहान्निर्गतदारुणि। नागदन्ती तु कुम्भाया श्रीहस्तिन्यामपि स्त्रियाम्, मे नागदन्तो द्विपरदे गृहानिर्गतदारुणि। नागदन्ती तु कुम्भाया श्रीहस्तिन्यामपीप्यते, वि नागदन्तो हस्तिदन्ते गेहानि सृतदारुणि । नागदन्ती श्रीहस्तिन्या कुम्भाख्यभेपजेऽपि च, हे नागपाश-नागपाश पुमान् स्त्रीणा करणे वरुणायुधे, मे नागपारा स्मृत स्नीणा करणे वरुणायुधे, वि नागपाशस्तु योषिताम् । करणे वरणास्त्रे च, हे नागपुष्प-नागपुष्पस्तु पुनागनागकेसरचम्पके, मे, वि नागपुप्पस्तु पुन्नागे चम्पके नागकेसरे, हे नागर-नागर मुस्तके शुण्ठ्या विदग्धे नगरोद्भवे, मे नागर मुस्तके शुण्ठया विदग्धे नागरोऽन्यवत् । गसन्ति नगरोद्भवे रतबन्धे च नागरम्, वि नागरम् । शुण्ठीमुस्तक्पोरेप, हे राजकशेरण्यपि नागरम्, अ नागवारिक-नागवारिक उद्दिष्टो राजयुजरहस्तिपे। गणम्थराजे गड़े चित्रमेखलवेऽपि च, मे नागवारिको गणम्यराजे राजेमहम्निपे। चित्रमेवले गरडेऽपि, हे नागवारिख उद्दिष्टो राजकुन्जरहस्तिपे । गणस्थराजे गरडे चित्र- मेखलके क्वचित्, वि नागान्जना-नागाजना नागयष्टि करिमुद्गरिखा क्वचिन्, हा नागागना नागयष्टिकरिमुद्गरिकाख्ययो, वि नागञ्जना नागायष्टी द्विरदम्य च मुद्गरे, मे ·नाट्य-नारकीट १७३ , नाट्य---नाटयं तौर्यत्रिके लास्ये, मे नाटयं लास्ये तौर्यत्रिकेपि च, हे. नाडी--नाडी नाले व्रणान्तरे। शिराया न गण्डदूर्वायां चर्याया कुहनस्य च। तथा पक्षणकालेऽपि, मे. नाडी नाले शिरागण्डदूर्वयोः स्याबणान्तरे । नाडी पट्क्षणकालेऽपि चर्याया कुहनस्य च, वि. नाडी कुहनचर्चाया घटिका- गण्डदूर्वयोः । नाले गुणान्तरे स्नायौ, हे नाडी नालेऽपि पक्षणे, अ. नाडीतरङ्ग-नाडीतरङ्ग काकोले हिण्डके रतहिण्डके, मे., वि., है नादेयोनादेयी नागरङ्गे स्याज् जयायामम् वेतसे । भूमिजम्ब्वा जवायाञ्च व्यगुप्ठेऽपि च योपिति, मे. नादेयी नागरने स्याज् जयाया जलवेतसे । भूमिजम्ब्बा जवायाञ्च व्यङ्गुप्ठे च समीक्ष्यते, वि, नादेयी जलवानीरे भूजम्बू- नागरगयो.। व्यङ्गष्ठे च जपायाञ्च, हे. नाना--नानाशब्दो विनार्थेऽपि तथाऽनेकोभयार्थयो, मे, वि नाना विनो- भयानेकार्थेषु, हे अनेकार्थे भवेन्नाना, ह नाभि-नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययो. पुमान् । द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात् स्त्रियां कस्तुरिकामदे, मे. नाभि. प्राण्यङ्गजे क्षत्र चक्रान्तश्चक्रवर्तिनो । नाभिः प्रधाने कस्तूरीमदे च क्वचिदीरित , वि. नाभि क्षत्रप्रधानयो । चक्रमध्ये मृगमदे प्राण्यङ्गे मुख्यराज्ञि च, हे. क्षत्रियेऽपि च नाभि , अ मुख्यराट्क्षत्रयो पुसि नाभि. प्राण्यगके द्वयोः। चक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रिया कस्तूरिकामदे, त्रि आदिष्टः क्षत्रियो नाभिर्नाभिश्चक्रस्य पिण्डिका। कुटुम्बस्याग्रणी भिर्नाभि- निम्नोदरी तथा, अने. नाभील-नाभीलं वक्षणे नार्याः कृच्छ्रगर्भाण्डयोरपि, मे. नाभील तूत्तम- स्त्रियाः। वक्षणे नाभिगर्भाण्डे, हे नाभील नाभिगर्भाण्डे वक्षणे चोत्तम- स्त्रियाम्, वि. नाम-नाम कोपेऽभ्युपगमे विस्मये स्मरणेऽपि च । सम्भाव्यकुत्साप्राकाश्य- विकल्पेऽपि च दृश्यते, मे. नाम प्राकाश्यसम्भाव्यकुत्साभ्युपगमेषु च, वि. नाम प्राकाश्यकुत्सयो. । सम्भाव्याभ्युपगमयोरलीके विस्मये क्रुधि, हे. नाम प्राकाश्य- सम्भाव्यकोषोपगमकुत्सने, अ. नायक-नायको नेतरि श्रेष्ठे हारमध्यमणावपि, मे., वि. नायको मणि- भिनेतृप्रधानेपु, हे. नार-नारस्तर्णकनीरयोः, में., वि. नारकोट--नारकीटोऽमकीटे स्यात्स्वदत्ताशाविहन्तरि, मे., वि. नारकोटः स्वदत्ताशाविहन्तर्यश्मकीटके, हे.

·१७४ नारङ्ग-नि श्रेयस , मे नारङ्ग-नारङ्ग पिप्पलीरसे। यमजप्राणिनि विटे नागरगद्रुमेऽपि च, नारङ्ग पिप्पलीरसे। नागरङ्गे विटे जन्तो यमजेऽपि प्रकीर्तितम्, वि नारङ्गो विटजन्मिनो । कणारसे नागरङ्गे, हे नाराच-नाराच्येपणिकाया ना लोहबाणाम्बुहस्तिनो , मे नाराचो लोहवाणे स्यान्नाराचो जलहस्तिनि। नाराच्येपणिकायाञ्च, वि नाराचो लोहसायके । जलेभे नाराच्येषण्याम्, हे नारायण-नारायणोऽच्युतेऽभीरुगौर्योर्नारायणी मता, मे नारायणोऽच्युतेऽ- भीरुगोर्योर्नारायणी विदु, वि नारायणस्तु केशवे। नारायणी शतावर्युमा श्री , हे नाला-नाला दण्डे सरोजस्य नाली शाककलम्बके, वि नाला न ना पद्म- दण्डे नाली शाककडम्बके, मे नाल काण्डे मृणाले च नाली शाके कडम्बके, हे नालिका-अथ नालिका । नाले काले चुल्लिरन्ध्र विवरे वेणुभाजने, हे नालीक-नालीक शरशल्याङ्गेष्वब्जखण्डे, मे नालीकोऽङ्गे शरे शल्ये नालीक पद्मवर्द्धने, हे नालीक शरखण्डेऽब्जे नालीक शरशल्ययो , वि नालीको पद्मनाराची, नि नाश--नाश पलायनेऽपि स्यान्निधनानुपलम्भयो मे नाश पलायने प्रोक्तो निधनानुपलम्भयो, वि नाश पलायने मृत्यौ परिध्वस्तावदर्शने, हे नाश पलायने मृत्यौ, नि नासा-नासा तु नासिकायाञ्च द्वारोवंदारुणि स्त्रियाम्, मे नासा तु नासिकाया स्यानासा द्वारोव॑दारुणि वि नासा घोणा। द्वारोवंदारुणो , नाह-नाहस्तु बन्धने कूटे, मे नाहो बन्धनकूटयो , वि नि-नि निवेशभृशार्थयो । नित्यार्थे सशयक्षेपकोगलोपरमेषु च। सामीप्या- श्रयदानेषु मोक्षान्तर्भावबन्धने । राश्यधोभावविन्यासे, मे नि स्यात् क्षेपे भृशार्थे च नित्यार्थे दानकर्मणि। सन्निधानोपरमयो सश्रयाश्रयराशिपु । मोक्षेऽ- न्तर्भावेऽधोभावे बन्धने कौशलेऽपि च, हे नि निवेशभृगार्याधोभावविन्यासराशिषु । प्राश्रये वन्धने मोक्षे दानकर्मणि दर्शने । अन्तर्भावे च सामीप्यकौगलोपरमेषु च । नित्यार्थे सशये च, वि नि श्रेणि-नि श्रेणिरधिरोहिण्या खजूरीपादपे स्त्रियाम्, मे नि श्रेणिस्त्वधि- रोहिण्या खजूंरीपादपेऽपि च, वि नि थेणिरधिरोहिण्या खजूरीपादपेऽपि, हे नि श्रेयस-नि श्रेयसन्तु कल्याणमोक्षयो शङ्करे पुमान्, मे नि श्रेयसन्तु कल्याणे चन्द्रचूडापवर्गयो, वि नि श्रेयमन्तु कल्याणमोक्षयो, है 1 . है ·नि सरण निज १७५ नि सरण-अथ नि सरण मृत्यूपायमोक्षेषु निर्गमे, मे नि सरण स्यान्मरणो पायनिर्याणमुक्तिपु, वि नि सरण मृतौ। उपाये गेहादिमुख निर्वाण निर्गमेऽपि च, हे निकर-निकरो निवहे सारे न्यायदेयधने निधौ, मे निकरो निवहे सार न्यायदेयधनान्तरे, वि निकर सारसङ्घयो । न्यायदातव्यवित्ते च, हे निकप-निकप शाणफ्लके निकपा यातुमातरि, में, हे निकषाऽन्तिक- मध्ययो , मे निकपा त्वन्तिके मध्ये रक्षोऽम्वाया त्वनव्ययम्, वि निकाय-निकायस्तु पुमान् लक्ष्ये सर्मिप्राणिसहतौ । समुच्चये सहताना निलये परमात्मनि, मे निकायो निलये लक्ष्ये सहताना समुच्चये। एकार्थभाजि निवहे परमात्मनि चेष्यते, वि निकाय सद्मसङ्घयो । परमात्मनि लक्ष्ये च हे निकार-निकार स्यात् परिभवे धान्यस्योत्क्षेपणेऽपि च मे निकार स्यात् परिभवे धान्यस्योत्किरणेऽपि च, वि निकारस्तु पराभव। धान्योत्क्षेप, हे धान्योत्क्षेपे निकार स्यात्, नि निकुम्भ-निकुम्भ कुम्भकर्णस्य तनये दन्तिकौपधौ, मे निकुम्भ कथितो दन्त्या कुम्भकर्णसुतेऽपि च, वि निकुम्भ कुम्भकर्णजे। दन्त्याञ्च, हे निकृत-निकृत विप्रलब्धे स्यान्नीचे विप्रकृतेऽपि च वि म निकृत विप्रलब्ध विप्रकृतेऽधमे, हे निकृति-निकृतिर्भर्त्सने क्षेपे शठे शाठ्येऽपि च स्त्रियाम् मे निकृति- भर्सने क्षेपे वदन्ति शठशाठ्ययो, वि निवृति शठगाठ्ययो । भत्र्सनेऽभिभवे क्षेपे, हे निगम-निगमो वाणिजे पुर्या कटे वेदे वणिक्पथे, मे निगमो वाणिजे पुर्या कटे वेदे वणिक्पथे, वि निगमा पूर्वणिक्वेदनिश्चयाध्ववणिक्पथा , हे वणिक्पथ पुर वेदो निगम , अ कटे लुण्ड्याञ्च निगम , नि श्रुतौं निगम , ह निगरण --अथ निगरण क्लीव भोजने स्याद् गले पुमान्, मे निगरण भोजनेऽपि गले निगरणो मत , वि निगरण भोजने स्याग्निगरण पुनर्गले, हे निग्रह-निग्रहो भर्त्सनेऽपि स्यान्मर्यादायाच्च बन्धने, मे निग्रहा भत्सने प्रोक्तो मर्यादायाञ्च बन्धके, वि निग्रह । वन्यके भर्सने सोम्नि, हे निचुल-निचुलस्तु निचोले स्याद् इज्जलास्यमहीरहे, मे निचुलो हिज्जल तरौ निचुलश्च निचोलके, वि निचुलस्त्विज्जलद्रौ निचोलके, हे निज-निज स्वीये च नित्ये च, मे निजमात्मीयनित्ययो, वि निजा नित्ये स्वकीये च, हे स्वके नित्ये निज त्रिषु, अनित्य स्यञ्च निज प्रोक्तम्, अने , ·- १७६ नितम्ब-नियम नितम्ब-नितम्ब. स्कन्धरोधसोः। स्त्रिया. पश्चात्कटितटे कटके कटि- मायके, मे. नितम्बो रोधसि स्कन्धे शिखरेऽपि कटीरके, वि. नितम्बः कटिरोधसोः। स्त्रियाः पश्चात्कटौ सानौ, हे. नित्य-नित्य स्यात्सन्ततेऽपि च । शाश्वते त्रिषु, मे. नित्यन्तु सतते ध्रुवे, वि. नित्यं तते ध्रुवे, हे नित्ये सततशाश्वते, त्रि. निदाघ--निदाघो ग्रीष्मकाले स्याद् उप्णस्वेदाम्बुनोरपि, मे., वि. प्रस्वेदोऽपि निदाघ स्यान्निदाघो ग्रीष्म उच्यते, अने निदाघौ स्वेदतापौ च, त्रि. v. धर्म निदान-निदानं कारणे वत्सदामादिकारणक्षये, मै. निदानं कारणे रोग- निर्णये वत्सदामनि, वि निदानं कारणे शुद्धौ तपस. फलयाचने । वत्सदाम्न्यवसाने च, हे. निदानमवसानेऽपि, ह. निदेश--निदेश शासनोपान्तभाषणेषु प्रयुज्यते, वि. निदेशः शासनेऽपि स्यात् कथनोपान्तयोरपि, मे निदेश स्यादुपकण्ठे शासने परिभाषणे, हे. निधन--निधन स्यात् कुले नाशे, में , वि निधन कुलनाशयो., हे., अ. निघुवन-भवेन्निधुवन कम्पे सुरते च नपुसकम्, मे. निधुवनं सुरते कम्पनेऽपि च, वि निधुवनं रते कम्पे, हे निन्दा-निन्दा स्यादपराधेऽपि कुत्सायामपि योपिति, मे. निन्दापवादे कुत्सायाम्, वि निन्दा कुत्सापवादयो , हे. निपाक-निपाक पचने स्वेदेऽप्यमत्कर्मफलेऽपि च, वि. निपाक: पचने स्वेदासत्कर्मफलयोरपि, हे निभ-निभस्तु कथितो व्याजे पुंलिङ्ग सदृशे त्रिपु, मे. निभो व्याजसदृक्षयोः, वि. निभः स्यात् सदृशे व्याजे, है. सदृशव्याजयोनिभः, त्रि. निमित्त-निमित्तं हेतुलक्ष्मणोः, मे., वि., हे., अ. निमित्तं हेतुचिह्नागन्तु- देवादेशपर्वसु, त्रि. निमिप, निमेष-निमेपनिमिपी कालप्रभेदेऽक्षिनिमीलने, मे., वि. निमेप- निमिपौ नेत्रमीलने कालभिद्यपि, हे निम्ब-निम्ब. स्यात् पिचुमर्देऽपि तिक्तकै च चिरायते, वि नियति-नियतिनियमे देवे, मे, वि. नियती देवसयमी, है. नियम-नियमो यन्त्रणायाञ्च प्रतिज्ञानिश्चये व्रते, मे. नियमो यन्त्रणाया स्यात् प्रतिज्ञायाञ्च मयमे, वि नियम. म्यात् प्रतिज्ञाया निश्चये यन्त्रणे प्रते, हे. नियमो निश्चये व्रते । यन्त्रणावधयोग्च, वि. - ·नियामक-निर्जर १७७ . - . . नियामक नियामक कर्णधारे पोतवाहे नियन्तरि, मे, वि नियामको नियन्तरि । पोतवाहे कर्णधारे, हे नौवाहे स्यान्नियामक । सभ्ये गुरौ च, नि निर्-निनिर्णयनिषेधयो , मे निनिश्चये कान्ताद्यर्थे निनि शेपनिषेधयो, वि निनिश्चये कान्ताद्यर्थे विशेपप्रतिषेधयो , हे निनिश्चयनिषेधयो , अ निरसन-निरसन वधे प्रतिक्षेपे। निष्ठीवने, मे निरसन निरासे स्याद्वधे निष्ठीवनेऽपि च, वि निरसन निमूदने । निष्ठीवने निरासे च, हे निरस्त-निरस्तस्त्रिषु निष्ठयूते प्रेषितेपो द्रुतोदिते । सन्त्यक्ते च प्रतिहते, में निरस्त प्रेषितेपौ स्यानिष्ठाते त्वरितोदिते । सन्त्यक्ने च प्रतिहते, वि निरस्त प्रेषितशरे सन्त्यक्ते त्वरितोदिते । निष्ठयूते प्रतिहते च, हे निराकृति-निराकृतिरनाकारेऽस्वाध्याये निपु वारणे। स्त्रियाम्, मे निरा- कृति प्रतिक्षेपेऽप्यस्वाध्यायेऽप्यनाकृती, वि निराकृतिरस्वाध्याये निराकारनिपे- धयो , हे अस्वाध्याये कुरूपे च प्रत्युक्तौ स्त्री निराकृति , नि निरामय-निरामयस्तु पुसि स्यादिडिक्के त्रिषु नीरजि, मे निरामयोऽन्यवत् कल्ये स्यादिडिक्के निरामय , वि निरामयस्तु स्यादिडिक्के गतामये, हे निरूपण-निरूपण स्यादालोके विचारे च निदर्शने, मे, वि निरूपण विचारा- वलोकनयोनिदर्शने, हे निरूह-निरूहो वस्तिभेदै स्याहशून्ये च निश्चिते, मे निरूहो वस्तिभेदे स्यात्तर्कनिश्चितयोरपि, वि निरूहो निग्रहे तर्के वस्तिभेदे, हे निरोध-निरोधो नाशरोधयो , मे, हे निरोघो रोधनासयो, वि निऋति-निति स्यादलक्ष्म्या स्त्री दिशा पालान्तरे पुमान्, मे निति स्यादलक्ष्म्या च दिक्पाले निरुपद्रवे, वि नितिनिरुपद्रवे। अलक्ष्म्या दिक्पती चापि, हे निर्गुण्डी-निर्गुण्डी नीलशेफाल्या सिन्धुवारद्रुमेऽपि च, मे निर्गुण्डी सिन्धु- वारक । नीलशेफाल्यब्जकन्द , हे निर्गुण्डी सिन्धुवारके। नीलशेफालिकायाञ्च करहाटे च कुत्रचित्, वि निग्रंन्य-निग्रन्यो नग्नकेऽपि स्यानि स्ववालिशयोरपि, मे, वि निप्रन्यो नि स्वमूर्खयो । भ्रमणे च, हे निर्ग्रन्यक-निर्ग्रन्यक स्यात्क्षपणे निप्पलेऽप्यपरिच्छदे, मे निग्रंन्यर स्यात्क्षपणे निष्फलेऽप्यपरिग्रहे, वि निर्जर-निर्जर स्यात्पुमान् देवे जरात्यक्ते च वाच्यवत् । निर्जरा तु गुडच्याञ्च तालपामपि स्त्रियाम्, मे निरस्तु जरात्यस्ते वाच्यवग्निर्जर 12 ·१७८ । निर्दट निर्वर सुरे। निर्जरा तु गुडुच्या स्यात्तालपत्र्यामपि क्वचित्, वि निर्जरो निर्जरे सुरे। निर्जरा तु तालपत्र्या गुडुच्या तत्त्वभिद्यपि, हे गुडुच्यामपि निर्जरा, नि निर्दट-निर्दटस्तु दयाशून्ये कथितो निष्प्रयोजने । परापवादरक्ते च वाच्य- लिङ्गोऽयमिप्यते, मे निर्दटो निर्दये स्मृत । परापवादसरक्ते निर्दटो निष्प्रयोजने, वि निर्दटो निष्प्रयोजने । निर्दयेऽन्यदोपरते, हे निर्दर, निर्वर---निर्दर निर्भरे सारेऽन्यवत् तु कठिनेऽत्रपे, मे निर्वर सारे निर्भरे कठिनेऽनपे, वि निर्वरन्तु गतनपे। कठिन निर्भरे सारे, हे निर्देश-निर्देश शासनेऽपि स्याकथनोपान्तयोरपि, मे निर्देश कथनाज्ञयो , हे निर्नर-निर्नरोऽश्वेि तुषाग्नौ ह निर्नरस्तु सहस्राशुतुरङ्गे तुपपावके, वि मे निर्भर्त्सन-निर्भर्त्सन खलीकारेऽलक्तकेऽपि नपुसकम्, मे निर्भर्त्सन खली- कारेऽलक्तके च वि निर्भर्त्सनमलक्तके। खलीकारे, हे निर्भर्त्सन खलीकारा- लक्तयो, त्रि निर्मल--निर्मल स्यात्तु निर्माल्य चाभूक च नपुसकम् । मलहीनेऽन्यलिङ्गञ्च, म निर्मल विमल विद्याग्निर्माल्याभूक्योरपि, वि निर्मल विमलेके । निर्माल्ये च है निर्माण-निर्माण निर्मिती सारे समञ्जसे नपुसकम्, मे निर्माण निर्मिती सार निर्माणञ्च समजसे वि निर्माण सारनिर्मित्यो कर्मभेदे समञ्जसे, हे निर्मुट-निर्मुट खर्पर मूर्ये, हा v हर्मुट निर्मुक्त-निर्मुक्तस्त्यक्तसङ्गे स्यान्मुक्तकञ्चुकभोगिनि, मे, वि निर्मुक्तो मुक्तनिर्मोक्भुजङ्ग निष्परिग्रहे, हे निर्मोक-निर्मोको मोचने व्योम्नि सनाहे सर्पकञ्चुके, मे निर्मोका मोक्षके व्योम्नि सनाहे सर्पकञ्चुके, वि निर्मोको व्योम्नि सताहे मोक्ष सर्पकञ्चुके, हे निर्याण-निर्याण वारणापाङ्गदेशे मोक्षेऽध्वनिर्गमे, में निर्माण वारणापाङ्ग- देशे मोक्षे च निर्गमे, वि निर्याण निर्गमे मोक्षे गजापाङ्गप्रदेशयो , हे निर्यातन-निर्यातन वरशुद्धो दाने न्यासार्पणेऽपि च, मे, अनिर्यातन वैरशुद्धौ दाने न्यासार्पणे मतो वि निर्यातन वैरशुद्धो दाने न्याससमर्पणे, है निर्वृह-निर्मूह शेखरे द्वारे निर्यास नागदन्तके, वि , मे नि!हो द्वारि निर्याम शेखरे नागदन्तके, हे v निव्यूह निर्वर-- निर्दर ·निर्वाण-निशान्त १७६ निर्वाण-निर्वाणमस्तंगमने निर्वृतो गजमज्जने । सङ्गमेऽप्यपवर्गे च, मे. निर्वाणमस्तंगमने निर्वृतौ गजमज्जने । अपवर्गे च, वि. निर्वाणं मोक्षनिर्वृत्यो- विश्रान्ते करिमज्जने, हे. अथ मज्जने । निर्वाण निर्वृतो मोक्षे, नि. निर्वाद-निर्वादः स्याल्लोकवादे परिनिष्ठितवादयोः, मे. निर्वाद: स्या- स्परीवादे परिनिष्ठितवादयो., वि. निर्वादस्तु लोकवादेऽपवादे हे. निर्वादो जनवादेऽपि, अ. निर्वासननिर्वासनं हिंसने स्यान्नगरादेवहिप्कृतौ, मे. निर्वासन हिंसने च नगरादेवहिप्कृतौ, वि. निर्वासनन्तु मारणे पुरादेशश्च वहिप्कारे, हे. निर्वृति--निवृतिः। मोक्षे मृत्यौ सुखे सौस्थ्ये, हे. निर्वृति सुस्थताया स्यादस्त गमनसौख्ययोः, वि. निर्वृतिः सुस्थितावस्तंगमने च सुखे स्त्रियाम्, मे निर्वाणे सुस्थितत्वे च निवृति., त्रि. निर्वृहद्वार्यापीडे क्वाथरसे नि!हो नागदन्तके, अ. निव्यूंहो निर्गतापीड- निर्यासद्वारभूमिपु, अने. v. नियूह. निर्देश-निर्वेशस्तु पुमान् भोगे वेतने मूच्र्छनेऽपि च, मे. निवेशो मूर्छने भोगे निर्देशो वेतनेऽपि च, वि. निर्वेश उपभोगै स्यान्मूर्छने वेतनेऽपि च, हे निर्देशो भूतिभोगयोः, अ. निवात-निवातो दृढसन्नाहे वातशून्येऽपि चाश्रये, मे. निवातो दृढसन्नाहे वातान्ते चाश्रयेऽपि च, वि. निवातो वातरहिते दृढसन्नाह आथये, हे. निवातावाश्रया- वातौ शस्त्राभेद्यञ्च वर्म यत्, अ. निवातमाश्रय विद्यादभिन्न कवचं तथा, अने. निवेश-निवेशः पुसि विन्यासे शिविरोद्वाहयोरपि, मे. निवेशः शिविरोद्वाह- विन्यासेषु प्रकीर्तितः, वि. निवेशः सैन्यविन्यासे शिविरोद्वाह्योरपि, है. निशमन-निशमनमुक्तं दृष्टौ श्रुती, मे. श्रुतौ दृष्ट्यां निशमनम्, त्रि. निशमन श्रुतौ दृष्टौ, वि. v. निशामन. निशा-निशा दारुहरिद्राया स्यात् त्रियामाहरिद्रयोः, मे., वि. निशा रात्री हरिद्रायाम्, हे. निशा रात्रिहरिद्रा च, त्रि. निशाचर-निशाचरस्तु रक्षसि । फेरुपेचकसपु पांशुलाया निशाचरी, मे. निशाचरः पेचकाहियातुधानेपु फेरवे। निशाचरी पाशुलायाम् वि. निशाचरस्तु राक्षसः। सर्प धूके सृगाले च। निशाचरी तु पाशुला, हे. पांगुला च निसाचरी, त्रि. निशान्त-निशान्तं त्रिषु शान्ते स्यात्क्लीवन्तु भवनोपसो:, मे. निशान्तं सदने शान्ते प्रभातेऽपि, हे. निशान्तः कथितः शान्ते निशान्तं भवनोपमोः, वि. " - - ·१८० . . निशामन-निष्ठुर निशामन-निशामन दर्शने स्यादालोचने न द्वयो, मे दृष्ट्यालोचे निशामनम्, वि निशमननिशामने। निरीक्षणश्रवणयो , हे निशीथ-निशीथस्तु पुमानर्द्धराने स्याद्रात्रिमानके, मे निशीयोऽप्यर्द्धरात्रे स्यानिशीथो रात्रिमानके, वि निशीथस्तु रानिमानार्धरात्रयो , हे निश्चारक-निश्चारक पुरीपस्य क्षये स्वरे समीरणे, मे, वि निश्चारक समीरणे। पुरीपस्य क्षये स्वैरे, हे निषङ्ग-निपङ्ग सङ्गते तूणे, मे निपङ्ग सङ्गतूणयो , वि, नि निपग- स्तूणसङ्गयो , हे निषद्वर-निषद्वरस्तु जम्बाले निशायान्तु निपद्वरा, मे निपद्वरस्तु जम्बाले निशायाञ्च निपद्वरी, वि निपदर स्मरे पङ्के निपद्वरी पुनर्निशि, हे निषध-निषध कठिने देशे तद्वाजे पर्वतान्तरे, मे निषध कठिने देशे तद्राजे च नगान्तरे, वि निपधस्तु पर्वते कठिने स्वरे । देशतद्राजयोश्चापि, हे निषाद-निषाद स्वरभेदै स्याच्चण्डाले धीवरान्तरे, मे निपाद श्वपचे स्वरे, वि , हे निपादौ श्वपचस्वरौ, त्रि निष्क-निष्कमस्त्री साप्टहेमशते दीनारकर्पयो । वक्षोऽलङ्करणे हेमपात्रे हेमपलेऽपि च, मे निप्क कर्षे हेमनि तत्पले । दीनारे साप्टसुवर्णशते वक्षोविभूपणे, हे निष्कमप्टाधिकस्वर्णशते दीनारकर्षयो । वक्षोऽलङ्करणे हेमपात्रे हेमपलेऽपि च, वि साष्टे शते सुवर्णाना हेम्न्युरोभूषणे पले । दीनारेऽपि च निष्कोऽस्त्री, अ पलमण्डनयोनिको निप्को दीनाररुक्मयो , अने निष्कल-निप्कलस्तु कलाशून्ये नष्टवीर्ये च वाच्यवत्, मे निक्लस्तु नष्टवीजे कलोज्झिते, हे निष्कलस्तु कलाशून्ये नष्टवोजे तु वाच्यवत्, वि निष्काशित-निष्काशितो निर्गमितेऽप्याहिते धिक्कृतेऽपि च, मे, वि निष्कुट-निप्कुटस्तु गृहोद्याने स्यात्केदारकपाटयो , मे, वि निष्कुटो गृहवाटिका । केदारक कपाटश्च, हे कपाटेऽपि च निष्कुट । कोटरेऽपि, त्रि गृहवाद्याञ्च निष्कुट , ह निष्क्रम-निष्क्रमो बुद्धिसम्पत्तो निर्गमे दुष्कुलेऽपि च, मे, वि निष्प्रमों दुर्गमे बुद्धिसम्पत्तौ दुष्कुलेऽपि च, हे निष्ठा-निष्ठा निष्पत्तिनाशान्तयाच्नानिर्वहणेषु च, मे , वि निप्ठोत्कर्षव्य- वस्थयो । क्लेगे निप्पत्तो नाशेऽन्ते निर्वाहे याचने व्रते, हे निष्ठा निप्पत्तिनाशान्ना, अ निष्ठा क्लेशेऽवसाने च व्यवस्थोत्वपयोक्ते, निष्ठर-निष्ठुर कठिनेऽत्रपे, हा ह ·निष्पाव-नीघ्र १८१ निष्पाव-निष्पाव. शूर्पपवने राजमापे कडङ्गरे। पवने शिम्बिकाया ना निर्विकल्पेऽन्यलिङ्गकः, मे. निष्पाव सूर्यपवने राजमापे कडङ्गरे। पवने सिम्विकायां च निप्पावो निर्विकल्पके, वि. निष्पाव. पवने शूर्पपवने निर्विकल्पके। वल्ले कडङ्गरे सिम्ब्याम्, हे. निप्पाव. सूर्पवातेऽपि, हा. निस्--निनिषेधे च निश्चये। साकल्यातीतयो , मे. निनिश्चये तिषेधे च साकल्यातीतयोरपि, वि. v. निर्. निसर्ग-निसर्गो रूपसर्गयोः, मे निसर्ग. सर्गशीलयो, दि निसर्गः सर्गे स्वभावे, है. निस्तरण-स्यानिस्तरणमुपाये निस्तारे तरणेऽपि च, मे. निस्तरणं स्यादुपाये निस्तारे निर्गमेऽपि च, वि. निस्तरणन्तु निस्तारे तरणोपाययोरपि, हे. निस्तल-निस्तलं वर्तुले चले, मे, वि. निस्तलन्तु तले वृत्ते, हे. निस्तुपित -----निस्तुषितं त्यक्ते त्वविहीने लघूकृते, मे. निस्तुपितं निस्त्वचि स्याद्वजिते च लघूकृते, वि. निस्तुपितं वजिते स्याद् गतत्वचि लघूकृते, हे. निस्त्रिश-अथ निस्त्रिंशः खड्गे ना निईये त्रिपु, मे. निस्त्रिंशो निर्दये खड्ने, वि. निस्त्रिंशो निपुणे खङ्गे, है. निस्त्रिशौ खगनियो, त्रि. निस्त्रिंशौ खड्ग- पापिष्ठी, अने. निस्त्रिशोऽकरुणेऽपि च, हा निह्नव-निह्नव पुसि निकृतावविश्वासापलापयो , मे. निह्नवं निकृती विद्यादविश्वासापलापयो, वि. निह्नव स्यादविश्वासेऽपलापे निकृतावपि, हे अविश्वासेजह्नवेऽपि निकृतावपि निह्नवः, अ. नोकाश-नीकाशो निश्चये तुल्ये, वि., मे, हे. नोच-नोच: पामरे वामनेपि च, मे नोचस्तु वामने पामरे स्मृतः, कि. नीच. पामरखर्वयोः, हे. वामने पामरे नीचः, नि. नीचस्-नीचैः स्वैराल्पयोर्मतम्, मे., वि. नोचै स्वराल्पनीचेपु, हे. नोड-नोडं स्थानकुलाययोः, मे. नोडं स्थाने कुलाये च सकारपूर्वकोऽन्तिके, वि. नोड स्थाने खगालये, हे. नोति-नीतिर्नयेऽपि स्यात्प्रापणेऽपि च योपिति, मे. नीतिस्तु प्रापणे नये, वि. नोतिनंये प्रापणे च, हे. नीध्र-नीचं नेमो वलीके द्रौ रेवतीभे च कानने, वि. नीघ्रन्तु वलीवनने- मिषु । चन्द्रे च रेवतीभे च, हे. नीघ नेमी वलोके द्रो रेवतीभेऽपि कानने, मे. बलीकपनयो यम्, नि.

·१८२ नीप-नृशस . - नीप-नीप कदम्बवन्धूकनीलाशोकद्रुमेषु च, मे नीपो धूलिकदम्बे स्या- नीलाशोके च धन्विनि, वि नीरज-नीरज कुष्ठपद्मयो , मे नीरज कमले कुप्ठे वि नि नीरज पद्मकुष्ठयो , है नील-नीलन्तु नीलोरक्ते ना निध्यद्रिवानरान्तरे। नीली रुग्भेदनीलिन्यो मे, नील कृष्णे नगान्तरे । नील कपीश्वरे नीली वृक्षलाञ्छनभेदयो वि नीलो वणे मणौ शैले निधिवानरभेदयो । नीलोपध्या लाञ्छने च, हे नीलकण्ठ---V कालकण्ठ नीलगु, नीलाङ्ग-नीलाङ्ग स्यात्कृमौ पुसि भम्भराल्या तु योपिति मे नीलामु कृमिजातिके। भम्भराल्या प्रसूते च हे नीलगु कृमिभेदे स्या द्भम्भरालीसुसारयो, वि नीलाञ्जसा-नीलाञ्जसाऽप्सरोभेदे सरिद्भेदे च विद्युति, मे नीलाज साऽप्सरोभेदे सरिद्धदेऽपि विद्युति वि नीलाञ्जसा नदीभेदेऽप्सरोभेदे तडित्यपि हे नीलाम्बर-नीलाम्बर प्रलम्बघ्ने कोणपे च शनैश्चरे मे नीलाम्बर प्रलम्बघ्ने कोणपे क्रूरलोचने वि नीलाम्बरो वलभद्रे राक्षसे क्रूरलोचन, हे नोलिका-नीलिका नीलिनीक्षुद्रारोगशेफालिकासु च मे नीलिका नीलिनी क्षुद्रारोगशेफालिकास्वपि वि नीवर-स्यान्नीवरो वणिजके वास्तव्ये च पुमानयम मे स्यानीवरो वाणिजके वास्तव्येऽपि च नीवर वि नीवरस्तु वास्तव्येऽपि वणिज्यपि, हे नीवी-नीवी परिपणे स्त्रीणा कटीवसनवन्धने, मे नीवी परिपणे ग्रन्यो स्नीणा जघनवासस वि नीवी स्त्रीकटीवरत्रवन्धने। मूलद्रव्ये परिपणे, हे स्त्रीकटीवस्त्रबन्धेऽपि नीवी परिपणेऽपि च अ नीवी परिपणेऽप्युक्ता ह नोहार-नीहारो हिमशीतयो , अन नु-नु वितर्कावमानयो । विकल्पानुनयातीते प्रश्नहत्वपदेशयो, मे नु प्रश्नेऽनुशये तीर्थे स्याद्विकल्पवितर्कयो हे नु स्यात्प्रश्ने विकल्पार्थेऽप्यतीतानुन यार्थयो , वि नु पृच्छाया विकल्प च अ नुचित-नुचित प्रश्नवितर्कयो नूनम्-नूनन्तु निश्चिते तर्के स्मरणे वाक्यपूरणे, मे नून निश्चिततर्कयो, वि नून तर्के निश्चिते च, हे तनिश्चितयोर्चनम्, ह नून तऽर्थनिश्चये, अ नृशस-पापीयासो नृशसा स्युनूंशसा वन्दिन स्मृता , अने - .

·१८३ नेत्-न्युज नेत्-द्विकल्पनिपेधयो, मे नेत्रनेत्र मन्थगुणे वस्त्रभेदे मूले द्रुमस्य च। रथे चक्षुपि नद्यान्तु नेत्री नेतरि वाच्यवत्, मे नेत्र मथिगुणे वस्त्रे तरुमूने विलोचने। नेत्र रथे च नाड्याञ्च नेनो नेतरि वाच्यवत्, वि नेन वस्त्रे मथो गुणे। मूलाक्षिनेतृपु, हे स्याज्जटा- शुकयोर्नेनम्, अ नेत्रो नेतरि नेत्रञ्च गुणे मूले विलोचने, त्रि नेत्र वस्तविशेपश्च नेत्र चक्षुरुदाहृतम् । परिवर्तगुणो नेत्रो नेत्र कस्तूरिकामृग , अने नेत्र मूले, ह नेपथ्य-नेपथ्य स्यादलद्वारे रङ्गज्याया नपुसकम्, मे नेपथ्य रङ्गभूमी स्यान्नेपथ्यञ्च प्रसाधने, वि नेम-नेम कालेऽवधौ खण्डे प्राकारे कैतवेऽपि च, मे नेम कालेऽवधौ गर्ते प्राकारे केतवेऽपि च, वि नेमस्त्वर्द्ध प्राकारगर्तयो । अवधौ केतवे काले, हे नेमि नैमिर्ना तिनिशे कूपत्रिकाचक्रान्तयो स्त्रियाम्, मे नेमिस्त्रिकाया कूपस्य चक्रान्ते तिनिसद्रुमे, वि नेमि कूपत्रिका प्रधि । तिनिशोऽरिष्टनेमि- श्च, हे नंगम-नैगम स्यादुपनिपद्वणिजो गरेऽपि च, मे, वि नैगमो नयपौरो- पनिपदृतिषु बाणिजे, हे नागरो वणिक् । नगमो द्वौ, अ नेपाली-नेपाली तु नवमालीकुनटीसुवहासु च, मे नेपाली नवमालीमन शिलासुवहासु च, वि नेपाली मन शिला स्यात्सुवहा नवमाल्यपि, है न्यच्(ञ्च)- )-न्यड नीचनिम्नयो , मे न्यड् निम्ने नोचकात्स्ययो , न्यड नीचे निम्नकात्य॑यो, वि न्यक्ष-त्यक्ष परशुरामे स्यान्न्यक्ष कास्ननिकृष्टयो, वि न्यक्ष कान- निकृष्टयो ! जामदग्न्येऽपि, हे न्यक्ष काननिकृष्टयो अन्यक्ष कात्स्ने तृणे- ऽपि च । क्लीवेऽथ पुसि महिपे निकृप्टे पुनरन्यवत्, मे न्यग्रोध-न्यग्रोधस्तु पुमान् व्यामवटयोश्च शमोतरी। न्यग्रोधी तूपचित्रा- याम्, मे न्यग्रोधो व्यामवटयोर्यग्रोधश्च शमीतरी। न्यग्रोधी विपपान्च मोहनाख्यौपधावपि, वि न्यग्रोधो वटपादपे। शम्या व्यामे न्यग्रोधी तु मोहना- ख्यौपधीभिदि । वृषपर्णाम्, हे व्यामो वटश्च न्यग्रोधो, अ न्यग्रोधो वटवामुको, अने , न्यङ्क-न्यकुर्मुनो मृगे पुसि, मे न्यकुर्मूगे मुनौ, हे न्यकुमुंगे ऋपो, वि न्युज-न्युजो दर्भमये त्रुचि। कर्मरङ्गफले क्लीव कुब्जायोमुखयोस्त्रिपु, मे न्युजन्तु कर्मरङ्गे स्यानुयब्ज प्रोक्त कुशनुचि । अधोमुखे च कुजे च न्युजो वाच्यवदिप्यते, वि न्युज कुब्जे कुशनुचि । अधोमुखेऽपि च न्युज कर्मरङ्गतरो फले, है ·१८५ . पक्ष्मन्-पञ्चाली भिदि। आगामिवर्तमानायुक्तायां निशि पक्षिणी, वि. पक्षिणी पूर्णिमाखग्यो. शाकिनीरात्रिभेदयोः, हे. पक्ष्मन्-पक्ष्म सूत्रादिसूक्ष्माशे किल्के नेत्रलोमनि, मे., वि. पक्ष्माक्षि- लोम्नि तन्त्वादिसूक्ष्मांशे कुसुमच्छदे। गरुत्किञल्कयोश्चापि, हे. पक्ष्माक्षि- लोम्नि किऊल्के तत्वाद्यंशेऽप्यणीयसि, अ. पङ्क-पड्कोऽस्त्री कर्दमे पापे, मे पङ्कः कर्दमपापयो , वि पङ्कोऽघे कर्दमे, हे. पङ्कोऽस्त्री कर्दमाहसोः, त्रि. पङ्कार--पङ्कारः शैवले सेतो सोपाने जलकुब्जके, मे., वि, हा. पवारो जलकुब्जके। सोपाने शैवले सेतो, हे. पङ्किल-पादालिन्देऽपि पड्किलः, हा. पंक्ति-पंक्तिर्दशाक्षरच्छन्दोदशसंख्यालिपु स्त्रियाम्, मे. पक्तिर्दशाक्षर- च्छन्दोदशसंख्यावलीष्वपि, वि पंक्तिश्छन्दःश्रेण्योः, हे. पक्तिश्छन्दोऽपि दशमम्, अ. श्रेणिर्दश च पक्तिः स्यात्, त्रि. पञ्चगुप्त--पञ्चगुप्तस्तु चार्वाकदर्शने कमठेऽपि च, वि. पञ्चगुप्तस्तु चार्वाकदर्शने कमठे पुमान्, मे. पञ्चगुप्तश्चार्वाकदर्शने। कमठे, हे. पञ्चता-पञ्चता पञ्चभावे स्यान्मरणेऽपि च योपिति, मे., वि. पञ्चता पञ्चभावे स्यात्पञ्चता मरणेऽपि च, हे. पञ्चत्व-पञ्चत्वं पञ्चानां भावे प्राणानामत्ययेऽपि च, मे. पञ्चत्वं निधनं स्मृतम् । पञ्चानामपि भावे च, वि पञ्चत्वं भावे पञ्चाना प्राणानामत्ययेऽपि च, हे. पञ्चदशी-पञ्चदशी त्वमावास्यापौर्णमास्योश्च योपिति, मे. भवेत् पञ्च- दशी पौर्णमास्यमावास्ययोरपि, वि. पञ्चनख-पञ्चनखो गजे कूर्म, वि. पञ्चनखस्तु कच्छपे । गजे, हे. कूर्मे पञ्चनखो गजे, त्रि. पञ्चम–पञ्चमो रागभेदे स्यात्स्वरभेदे च पञ्चमी। पाण्डवानाञ्च पत्न्या स्त्री पञ्चाना पूरणे त्रिषु, मे. पञ्चमो रागभेदे स्यात्पञ्चानामपि पूरणे। पञ्चमश्चतुरे हृद्ये पञ्चमी पाण्डवस्त्रियाम्, वि. पञ्चमो रुचिरे दक्षे पञ्चाना- मधिपूरणे। रागभेदे पञ्चमी तु द्रौपद्याम्, हे. पञ्चमः स्वरसख्ययोः, त्रि. पञ्चानन–पञ्चाननः शिवे सिंहे, मे., वि., हे. पञ्चाली-पञ्चाली पुत्रिकागोत्योः स्त्रिया पुभूम्नि नीवृति, मे. पञ्चाली पुत्रिकागोत्योः पञ्चालो जनदेशयोः, वि. पञ्चालो नोवृदन्तरे। पञ्चाली पुत्रिका- गीत्योः, हे.

·१८७ पतङ्ग-पद्धति पतङ्ग-पतङ्गः शलभे शालिप्रभेदे पक्षिसूर्ययोः, मे, शा. पतङ्ग शलभे शालिप्रभेदे विहगे रवी, वि. पतङ्गः सूर्यपक्षिणोः। पारदे शरभे शालौ, है. पतङ्गो पक्षिसूर्यो च, अ. पतङ्गः शलभे रवौ, त्रि. पतङ्गो शलभादित्यौ, अने. पतत्-पतन्पातुके खगे, मे. पतन्पातुकपक्षिणो., वि. पताका-पताका वैजयन्त्याञ्च सौभाग्यनाटकाङ्गयो , मे पताकाङ्के ध्वजे केतो सौभाग्ये नाटकांशके, हे. पताका वैजयन्त्याञ्च सौभाग्येऽड्ढे ध्वजेऽपि च, वि. पति-पतिर्धवे ना त्रिप्वीशे, मे. पतिः प्रभो गतौ मूले, वि. पति-पत्तिर्ना पदगे स्त्रियाम् । गतावेकरथैकेभत्र्यश्वपञ्चपदातिके, मे. पत्तिः पदातौ गमने वीरसन्यप्रभेदयो, वि. पत्तिः सेनाभित्पद्गयोर्मता, है. पत्ति- गतो च, अ. पत्र-पत्रन्तु वाहने पर्णे स्यात्पक्षे शरपक्षिणोः, मे. पत्रं स्याद्वाहने पर्णे पक्षे च शरपक्षिणाम्, वि. पत्रं यानं पक्षश्छदश्छुरी, हे. पत्रं वाहनपक्षयो., अ. पादत्राणे दले पक्षे लेख्यवस्तुनि पत्रवाक्, अने. पत्राग-पत्राङ्गो न द्वयोर्भूर्जे पद्मके रक्तचन्दने, मे. पत्राङ्ग पझेके भूर्जे पत्राङ्गं रक्तचन्दने, वि. पत्राङ्गं रक्तचन्दने । भूर्जपद्मकयोश्चापि, हे. पत्रिन्-पत्री श्येने पत्ररथे काण्डदुरथिकाद्रिपु, मे. पत्री काण्डे खगे द्रुमे। रथेऽद्रो रथिके श्येने, हे. पत्रिणौ शरपक्षिणी, अ. श्येनाख्यो विहग. पत्री पत्रिणी शरपक्षिणी, शा. पत्रोण-पत्रोणं धौतकौशेये क्लीवं स्याच्छोणके पुमान्, मे. पत्रोणं धोतकोशेये पत्रोर्णः शोणकेऽपि च, वि. पयोणं घोतकौशेये स्यात्पत्रोर्णस्तु शोणके, हे पथ्यापथ्या स्त्री हरीतक्यां हिते त्रिपु, मे. पथ्यं हिते हरीतक्यां पथ्या, वि. पथ्यं हितं पथ्या हरीतकी, हे. पथ्यं हितेऽभया पथ्या, त्रि. पद-पदं शब्दे च वाक्ये च व्यवसायापदेशयोः । पादतच्चिह्नयोः स्थान- पाणयोरङ्कवस्तुनोः, वि., मे. श्लोकपादेऽपि च क्लीवं पुलिङ्गः किरणे पुनः, मे. पदं स्याने विभक्त्यन्ते शब्दे वाक्यंकवस्तुनोः । त्राणे पादे पादचिह्न व्यवसायापदेशयोः, है. पदं व्यवसितत्राणस्थानलक्ष्माघ्रिवस्तुपु, अ. वाक्ये शब्देपदेशे च, त्रि. व्यवमाये परित्राणे पदं पच्चिह्नयोरपि । वत्मस्थानापदेशेषु पदं स्याद्वाक्यशब्दयोः, शा. पदार-पदारः पादधूलो स्यात्पादालिन्देऽपि पुंस्ययम्, मे. पदारः पाद- धूलिपु । पादालिन्दे, हे., वि. पद्धति-पद्धतिः पंक्तिवत्मनोः, मे., वि. पद्धतिः पथि पंक्तो च, है. अप पद्धतिः पंक्तो मागें च, त्रि.

·१८८ पद्म-पयोधर - पद्म-पद्मोऽस्नी पद्मके व्यूहनिधिसङ्गान्तरेऽम्बुजे। ना नागे स्त्री फञ्जि- काश्रीचारटीपन्नगीषु च, मे पद्म स्यात्पन्नगे व्यूहे निधौ सवप्रान्तरेऽम्बुजे । पद्मके विन्दुजालेऽपि पद्मा भार्गीथियोरपि, वि पद्मो व्यूहे निधावहौ । सङ्खगाब्जयो पद्ममिभविन्दौ, हे पद्मोऽस्त्री बिन्दुजालेऽब्जे व्यूहे सङ्घान्तरे निधी, त्रि पद्या लक्ष्मीनिधि पद्म पद्मानि गजविन्दव । सङ्घमागणविशेषौ च पद्मो पद्म सरोरुहम्, शा v मोक्ष पद्मक-पद्म स्यात्पद्मकाप्ठविन्दुजालकयोरपि, मे, हे पद्मक पपकाप्ठे- भविन्दुजालकयोरपि, वि पभलाञ्छन-स्यात्पद्मलाच्छनो लोकेश्वरे ब्रह्मणि भास्करे। धनदे च स्त्रिया तारालक्ष्मीवाग्देवतासु च, मे स्यात्पद्मलाञ्छनाभिस्या विघौ लोके- श्वरार्कयो । धनदे च सरस्वत्या तारालक्ष्म्योरपि स्मृता, वि पद्मलाञ्छनो धनदे लोक्शे रविवेधसो । पद्मलाञ्छना ताराया सरस्वत्या थियामपि, हे पद्मिनी-पद्मिनी पद्मसवाते स्त्रीविशेपे सरोरहे, मे पधिनी स्त्रीविशेष स्यात्सरस्यामम्बुजेऽपि च वि पद्मिनी योपिदन्तरे। अब्जेऽजिन्या सरस्याञ्च, हे पद्य-पद्य श्लोके पुमान् शूद्रे पद्या वर्त्मनि कीर्तिता, मे पद्य सोचे सृती पद्या पद्य शूद्र निगद्यते, वि पद्योऽन्त्यवणे स्यात्पद्य श्लोरे पद्या तु वत्मनि, है पनस-पनस कण्टरिफले कण्टके वानरान्तरे । स्त्रिया रोगप्रभेदे म्यात्, मे पनस कटपिफने क्ण्ये वपिरग्भिदो, वि पनम पपिरग्भिदो । षण्टवं यण्टविफने, हे पन्नग–पनगरचौषधीभेदे तथैव पवनागने, मे पन्नगम्तु पप्रयाप्ठे भुजङ्गमे, हे पन्नग पद्मराप्ठे स्यात्पन्नगोऽपि भुजङ्गमे, दि पयस्यय स्यात्क्षीरनीरयो , मे, वि पय क्षीरे व नीरे च, हे पय क्षीर पयोऽम्बु च, अ पय क्षीर पयो जलम् अने पयस्य-ययम्यन्तु पयोजातहितयोर्माच्यलिङ्गम्। दुधिया क्षीरवारोन्यो स्वर्णक्षीर्यामपि स्त्रियाम्, मे पयम्या क्षीरखापोल्या पोहितमर्वन्यात् । पयम्या दुग्धिवायाञ्च स्वर्णक्षोर्याञ्च पथ्यने, वि पयम्यन्तु पयोमये । पयोहिले पयम्या तु कारोली दुग्घिरापि च, है पयस्विनी-यम्यिनी नदीपेन्वोदिमावर्याञ्च योपिति, में पयम्बिनी तु गोपन्या विभावर्या पयम्विनी, वि पम्बिनी। विभावर्या गोधेन्वाञ्च, है पयोघर-पयोघर कोषकार नालियरे म्ननेऽपि च । कारमधयो पुमि, ·पर-पराग १८६ - । में पयोधर स्यात्कुचकोपकारकसेरुकाम्भोधरनारिकेले, वि पयोधर कुचे मेघे कोषकारे कशेरुणि। नारोकेरे, हे स्त्रीस्तनाब्दी पयोधरी, अ स्तनमेधौ पयोधरौ, अने पर-पर श्रेष्ठारिदूरान्योत्तर क्लीवन्तु केवले, मे पर स्यादुत्तमानात्मवैरि- दूरेषु केवले । परमव्ययमिच्छन्ति, वि परो दूरान्यश्रेष्ठशनुपु । परन्तु केवले हे दूरानात्मोत्तमा परा , अ पर नियोगे क्षेपे च, मे परज-परजस्तैलयन्त्र स्यात्क्षुरिकाफलफेनयो , मे परञ्जस्तैलयन्त्रके । फेन च करवाले च परञ्ज क्षुरिकाफले, वि परजोऽसौ तैलयन्ने क्षुरिकाफल फेनयो , हे खगधेनुफले फेने परजस्तैलयन्त्रके, हा परपुष्ट-परपुष्ट परभृते वारनार्यान्तु योपिति मे परपुष्ट परभृते परपुष्टा पणस्त्रियाम्, वि परपुष्ट कलकण्ठे परपुष्टा पणाङ्गना हे परम-परम स्यादनुज्ञायामव्यय परम परे, म परम स्यादनुज्ञानऽप्यव्यय परम परे। परम स्यात्प्रधानाचोरोङ्कारपि तथोच्यते, वि परम परे। अने- सरप्रयमयोरोङ्कारे परम पुन । स्यादव्ययमनुज्ञायाम्, हे परम्पर-परम्परो मृगभेदे प्रपौने तनयस्य च । परम्परा परीपाट्या हिसा सन्तानयोरपि, मे परम्पर प्रपौत्रादौ मृगभद परम्पर । परम्परा परीपाटया सन्तानेऽपि वधे क्वचित्, वि परम्पर । मृगभदे प्रपौत्रादौ परम्परान्वये वधे । परीपाट्याम्, हे परवाणि-परवाणि पुमान्धर्माध्यक्षवत्सरयोरपि मे परवाणि स्मृतो धर्माध्यक्षवत्सरयोरपि, वि परवाणिर्धर्माध्यक्ष वर्षे, हे परा-परा विमोक्षप्राधान्यप्रातिलोम्येषु धर्पणे । आभिमुख्ये भृशार्थे च विक्रमे च गतौ वर्धे, मे, वि पराभिमुख्ये प्राधान्य विमोक्षप्रातिलोम्ययो । गति- घर्षणशुण्ठ्यासु (') भृशार्थे विक्रमेऽपि च हे पराक-पराकस्तु व्रते खङ्गे, मे पराको व्रतखङ्गयो, वि, नि पराक्रम-पराक्रमो विक्रमे स्यात्सामोद्योगयोरपि, मे, वि पराक्रमस्तु विक्रमे । सामर्थ्य चाभियोगेच,हे शौर्योद्योगो पराक्रमी, प्र वीर्योद्योगो पराक्रमी, अने पराग-पराग सुमनोरेणी धूलिस्नानीययोरपि । गिरिप्रभेदे विख्यातावु- परागे च चन्दने, मे परागश्चन्दने रेणौ गिरी ख्यात्युपरागयो । स्नानीयपुप्परजसो , हे पराग कौसुमे रेणौ स्नानीयादौ रजस्यपि, अ रजस्यपि पराग ह पुष्परेणी पराग स्यात्स्नानीयरजसोरपि, शा पराग पुप्परजसि धूलिस्नानीययोरपि । गिरिप्रभेदे विख्यातावुपरागे च चन्दने, वि . - ·१६० पराभव-परिघोप पराभव-पराभव । तिरस्कार विनाशे च पुसि, मे पराभवस्तिरस्कारे विनाशे च पराभव , वि पराभवस्तिरस्कारे नाशे, हे परायण-परायणमभीप्टे स्यात्तत्पराश्रययोरपि, मे, वि परायण स्याद- भीष्टे तत्पराश्रययोरपि, हे परायण रिपो स्थान तत्परश्च परायण, अने परि-परि स्यात्सर्वतोभावे वर्जने व्याधिशोकयो । इत्थम्भूताख्यानभाग- वीप्सालिङ्गनलक्षणे। दोपाख्याने निवसने पूजाव्याप्त्योश्च भूपणे, मे परि स्या- त्सर्वतोभावे वर्जने लक्षणादिषु । पूजालिङ्गनवीप्सा भूपणे व्याधिशोक्यो । दोषारयानेऽप्युपरमे व्याप्ती निवसनेऽपि च, वि परि व्याधावुपरमे वर्जने लक्षणा दिषु । आलिङ्गने च शोके च पूजाया दोपकीर्तने । भूपणे सर्वतोभावे व्याप्ती निवसनेऽपि च, ह परिकम्प परिक्म्पो भये कम्प, मे, वि परिकर-भवत्परिकर सङ्के पर्यङ्कपरिवारयो । प्रगाढगात्रिकाबन्धे समा- रम्भविवेक्यो मे भवेत्परिक्रो बात पर्यडूपरिवारयो । प्रगाढगात्रिकाबन्धे विवेकारम्भयोरपि वि परिपर पर्यङ्कपरिवारयो । प्रगाढे गायिकावन्धे विवेवा- रम्भयोगणे, ह परिकर पयङ्कपरिवारयो अ प्रगाढगारियाबन्धे पर्यकपरि- वारयो । प्रयुज्यत परिक्र समूहारम्भयोरपि, शा परिगत-परिगत त्रिषु प्राप्ते विस्मृतज्ञानचप्टित मे भवेत्परिगत लाभे प्रयाते चेष्टितऽपि च वि परिगत गते लाभचेप्टितयोतेि, हे प्राप्त ज्ञात परिगतम् नि परिग्रह-परिग्रह पग्जिन पत्न्या स्वीकारमूलया । मापे मे, वि परिग्रह परिजने पल्या मूने च मग्रहे है पत्नीपरिजनादानमूनमापा पग्ग्रिहा परिग्रहो द्विजग्राह्ये मन्यपृष्ठ परिग्रह । परिग्रहोऽनुबन्ध स्यात्पनद्ग्राहे परिग्रह , अने ? परिग्रह सैन्यपृष्ठभागेऽपि, ह परिग्रह परिजने शपये च परिग्रह । परिग्रह कनो च मूलस्वीवाग्योरपि, गा परिघरिपो योगभेदेम्प्रविनापेगलघातया, में परिघो योगभेदे म्या- न्मुदगरेगलपानयो, वि पग्घिाश्ययागभेदे परिधागले.पि च, हे पग्यि परिपातेस्त्रे अ परिघो योगभेदपि वि पग्धि पग्यिान म्यात्परिघा पट उच्यते प्रने परिघात-परिघाताम्यघातया वि परिधानम्नु घातने । अत्रे च है परिघोप-परिघापो निनादै म्यादवाच्ये जनदश्वनी, में वि परिपाप स्यादवाच्चे निनाई जनदध्वनो हे ? . - ·परिज्मन् परिव्याध १६१ - . हे . परिज्मन्--परिज्वा तु पुमानिन्दो याज्ञिके परिचारके, मे परिज्वा (प्रदृश्वा) कतुकर्मज्ञे याज्ञिके परिचारके, वि परिताप-परितापस्तु पुसि स्यादु खे च नरकान्तरे, मे परिधायपरिधायो जलस्थाने परिच्छदनितम्बयो, मे, वि परिधाय परिकरे जलस्थाननितम्बयो, परिधि-परिधिर्ना यज्ञियद्रुशाखायामुपसूर्यके, मे परिधिर्यज्ञियतरो शाखायामुपसूर्यके, वि , है , अ शाखायामपि परिधि , ह परिप्लव-परिप्लवश्चञ्चले स्यादाकुलेऽपि परिप्लव , वि' y पारिप्लव परिभाषण-परिभाषणमालापे नियमे परिभापणम्, मे निन्दोपालम्भवचने परिभापणमिष्यते, वि परिभापणन्तु जल्पने। नियमे निन्दोपालम्भोक्ती, हे परिमल-स्यात्परिमलोऽभिमर्दातिमनोहरगन्धयोश्चापि । सुरतोपमर्दविकस- च्छरीररागादिसौरभे पुसि, मे परिमलो विमर्दे च स्यान्मनोहरगन्धवत् । रतोपमर्दविकसदेहरागादिसौरभे, वि परिमलो विमर्दोत्ये हृद्यगन्धे विमर्दने, हे परि(री)वतं-परिवर्तो विनिमये कूर्मराजेऽपवर्तने, मे परिवर्तो विनिमये कूर्मराजे पलायने, वि परिवर्तस्तु कर्मराजे पलायिते युगान्ते विनिमये च है सवर्त परिवर्तश्च हायने, ह परिवह-परिव) राजयोग्यद्रव्यपरिच्छदे, मे परिवहस्तु राजाहवस्तुन्यपि परिच्छदे, वि परिच्छदे नृपार्हेऽर्थे परिवर्ह , अ परि(रो)वाद-परिवादोऽपवादेऽपि वीणावादनवस्तुनि, मे परिवाद क्लङ्के स्याद्वीणावादनवस्तुनि, वि परिवादस्तु निन्दाया वीणावादनवस्तुनि, हे परि(रो)वाप-परिवापस्तु पर्युप्तौ जलस्थाने परिच्छदे, मे, वि परिवापो जलस्थाने पर्युप्तिपरिवारयो , हे परिच्छदे परीवाप पर्युप्तौ सलिलस्थिती, अ परि(री)वार-परिवार परिजने खङ्गकोशे परिच्छदे, मे, वि परिवार परिजनेऽसिकोपे, हे स्याज्जङ्गमे परीवार खङ्गकोशे परिच्छदे, अ परिवेश-परिवेशो वेष्टने स्यात्परिधानेऽपि पुस्ययम्, मे परिवेश परिवृतौ भानो परिधिमण्डले, वि परिवेष-परिवेषस्तु पुलिङ्ग परियो परिवेपणे, मे परिवेष परिवृती परिधौ परिवेपणे, हे परिवेप विजानीयादुपसूर्यकमण्डलम् । परिवेषणमप्याहु परिवेष मनीषिण , शा परिव्याध-परिव्याधस्तु पुसि स्याद्वेतसे च द्रुमोत्पले, मे परिव्याधो वेतसे स्थात्परिव्याधो द्रुमोत्पले, वि परिव्याघो द्रुमोत्पले। वेतसे, है .

·१६२ परि(री)सर-पर्याप्त परि(री)सर-भवेत्परिसरो मृत्यौ विधावपि च पुंस्ययम्, मे. स्मृतः परिसरो मृत्यौ देवोपान्तप्रदेशयोः, वि. परिसरः प्रान्तभूदेवयोमतो, हे. परिस्रुत-परिस्रुता स्त्री वारुण्यां स्यन्ने स्यादभिधेयवंत्, मे. परीरण-परीरणः स्यात्कमठे दण्डे च पट्टशाटके, मे. परीरणः स्यात्कमठे दण्डे च पटशाटके, वि. परि(री) वाह-परीवाहो जलोच्छ्वासे महीभृद्योग्यवस्तुनि, मे., वि. परीष्टि--परीप्टिः परिचर्याया प्राकाम्येऽन्वेषणे स्त्रियाम्, मे. परिचर्या परीप्टिः स्यात्परीष्टिश्च गवेपणा, शा. परुष–परुपं कर्बुरे रूक्षे निष्ठुरोक्तौ च वाच्यवत्, मे. परुप कर्बुरे रूक्षे स्यान्निष्ठुरवचस्यपि, वि., हे. परुप कर्बरो ज्ञेय परुपं निष्ठुर वच., शा परत-परेतो वाच्यलिङ्ग स्यान्मृते भूतान्तरे पुमान्, मे. परेतो भूतभेदे स्यात्परेतो वाच्यवन्मृते, वि. पर्कटी-पर्कटी नूतनफले पूगादे. प्लक्षपादपे, मे., वि. स्यात्पर्कटी प्लक्षतरी पूगादेर्नूतने फले, हे. पर्कटी प्लक्षवृक्षे च पूगादेश्च नवे फले, त्रि. पर्जन्य (पर्यन्य)-सध्वानमेघ पर्जन्य पर्जन्यो मेघवाहनः, शा. पर्जन्यो मेघशब्देऽपि ध्वनदम्बुदशम्यो, मे पर्जन्यो मेघशब्दे स्याद्धनदम्बुदशकयोः, वि पर्जन्यो गर्जदम्बुदे। वारावे मेघशब्दे च, हे. पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रौ, अ. गर्जन्मेघे- ऽपि पर्यन्यः, ह. पर्ण-पर्ण पत्रे किंशुके ना, मे. पर्ण स्यात्किशुके पत्रे, वि. पर्णस्त्रिपणे पर्णन्तु पत्रे, हे. पर्पट-पर्पट पिप्टभेदे स्यात्पर्पटो भेषजान्तरे, मे. पर्पट: पिप्टविकृती पपंटो भेपजान्तरे, वि. पर्पटो भेषजान्तरे। स्याच्चैव पिप्टविकृतौ परीक्षा- परिचर्ययोः, हे. पपरीण-पर्परीणश्च पर्णस्य शिराया घृतकम्बले। पर्णवृन्तरसेऽपि स्या- त्पर्परीणन्तु पर्वणि, मे. पर्परीणन्तु पर्वणि । पर्णवृन्तरसे पर्णशिराया घृतकम्बले, हे. पर्परीणस्तु पर्णस्य शिराया घृतकम्बले। पर्णवृन्तरसेऽपि स्यात्पर्परीणञ्च पर्वणि, वि. पर्यस्त-पर्यस्तः पतिते हते, मे., वि. पर्यस्तन्तु हते सस्ते, हे. पर्याप्त-पर्याप्तन्तु यथेप्टे स्यातृप्तौ शक्ते निवारणे, मे., वि. शक्ते निवारणे तृप्तौ पर्याप्त स्याद्ययेप्सिते, त्रि., शा. पर्याप्तं तु शक्ते तृप्ती निवारण ययेप्टे, हे.

·पर्याप्ति पलित - - पर्याप्ति-पर्याप्ति प्रकामप्राप्तिरक्षणे स्त्रियाम्, मे पर्याप्ति स्यात्प्रकामे- ऽपि प्राप्तौ च परिरक्षणे, वि पर्याय--पर्याय प्रकारेऽवसरे कमे, में पर्यायस्तु प्रकारे स्यान्निर्माणेऽवसरे कमे, वि पर्यायोऽवसरे मे। निर्माणे द्रव्यधर्म च, है पर्यायोऽवसरे क्रमे, अ पर्याय स्यात्प्रकारेऽपि, नि पर्वत-पर्वत पादपे पुसि शाकमत्स्यप्रभेदयो । देवमुन्यन्तरे शैले, में पर्वत शैलदेव? , वि पर्वतो गिरिदेवर्यो , हे पर्वन्-पर्व क्लीव महे ग्रन्थौ प्रस्तावे लक्षणान्तरे। दर्शप्रतिपदो सन्धी विषुवत्प्रभृतिष्वपि, मे पर्व स्यादुत्सवे ग्रन्थौ प्रस्तावे लक्षणान्तरे। दर्शप्रतिपदो सन्धौ विषुवत्प्रभृतिप्वपि, वि पर्व प्रस्तावोत्सवयोम्रन्थौ च विपुवादिषु । दर्श- प्रतिपत्सन्धौ च तिथिनन्यविशेपयो, हे तिथिभेदे क्षणे पर्व, अ अन्थिप्रस्तावयो पर्व विषुवत्प्रभृतिप्वपि, नि दर्शप्रतिपदो सन्धौ ग्रन्थिप्रस्तावयोरपि । पर्वशब्द विजानीयाद्विषुवत्प्रभृतिप्वपि, शा पल-पलमुन्मानमासयो , मे , हे पल चोन्मानमासयो , वि आमिपे पलम्, अ पल मास पल मान पलो मूर्ख पलस्तुला, अने पलप-पलङ्कपा गोक्षुरके रास्नागुग्गुलुकिंशुके । मुण्डीरीलाक्षयोश्च स्त्री राक्षस तु (ऽपि, वि) पलङ्कप मे, वि पलङ्कपो यातुधाने पलङ्कपा तु किंशुक । गोक्षुरे गुग्गुलौ लाक्षारास्नामुण्डोरिकासु च, हे पलल-पलल तिलचूर्णे च पङ्के मासे नपुसकम् । ना राक्षसे, मे पलल तिलचूर्णे स्यात्पलल पङ्कमासयो । पललो यातुधाने स्यात्, वि पलल मास- पङ्कयो । तिलचूर्णे पललस्तु राक्षसे, हे तिलपिप्टे मले मासे जम्बाले कोमले- ऽश्मनि । शव क्षीरे बले प्राज्ञा पलल परिचक्षते, अने पलाश--पलाश छदने मतम् । शठोकिशुकरक्ष सु पुसि स्यादरित निपु, में पलाश किंशुक शठ्या हरिते राक्षसेऽपि च । पत्रे पलाशम्, वि पलाश किशुक- ऽस्रपे। हरिते पलागपत्रे शासने परिभापणे, हे वृक्षपने पलाश स्यात्पलागो राक्षस स्मृत । पलाशो हरितो वर्ण पलाश पाश उच्यते, अने पलाशिन-पलाशी वृक्षरक्षसो, में, वि रक्षोवृक्षो पलाशिनी, त्रि पलिघ-पलिघ काचक्लसे घटे प्राकारगोपुरे, मे, वि, हे पलित-पलित शैलजे तापे केशपाके च क्दमे, मे पलित शलजे तापे पाण्डुकेशे च कर्दमे, वि पलित पड़तापयो । पक्वकेश केशपा, है पलित वर्दमेऽपि स्यात् त्रि 13 ·, पल्याङ्क-पांशुचामर पल्य--पल्यको मञ्चपर्यवृषीपर्यस्तिकासु च, मे., वि. पल्यको मञ्च- पर्यस्त्योः, हे. पर्यस्त्यामपि पल्यङ्कः, नि. पल्ल (ल्लि)--पल्ल्यल्पग्रामकुटयोः स्त्री पल्लः स्थूलकुसूलके, मे. पल्ली कुटीग्रामकयोः पल्लः स्थूलकुसूलके, वि. पल्लिस्तु ग्रामके कुट्याम्, हे. पल्लव-पल्लवोऽस्त्री किसलये विटपे विस्तरे वने। शृङ्गारेऽलक्तरागेऽस्त्री, मे. पल्लव स्यात्किसलये विटपे विस्तरे वले। शृङ्गारेऽलक्तरागे च, वि. पल्लव किसले वले। विटपे विस्तरेऽलरक्तरागे शृङ्गारपिङ्गयोः, हे. पल्लवो विस्तरे पिङ्गे किसले विटपे बने, त्रि. पल्लवित--अथ पल्लवितं लाक्षारक्ते सपल्लवे तते, मे. भवेत्पल्लवित लाक्षारक्ते सप्रसवे तते, वि पल्लवितं सपल्लवे । लाक्षारक्ते, हे. पवन-~-पवनं कुम्भकारस्य पाकस्थाने नपुसकम् । निष्पावमरुतोः पुसि, मे. पवनाख्या कुलालस्य पाकस्थानेऽपि मारुते। निष्पावे च, वि पवनो वायुवल्लयोः । पवन पुनरापाके, हे पाकस्थाने कुलालस्य वाते च पवनः पुमान्, त्रि. पवित्र-पवित्र वर्षणे कुशे। ताने पयसि च क्लीव मेध्ये स्यादभिधेयवत्, में. पवित्र वर्पणे कुशे । पवित्रं ताम्रपयसोमध्ये चापि तदन्यवत्, वि. पवित्र तु मेध्ये ताने कुशे जले। अर्घोपकरणे चापि पवित्रा तु नदीभिदि, है. पवित्र कुशमेध्ययो, त्रि. दर्भेऽपि पवित्रम्, ह पशु--पशुप॑गादिदेवाजे नाऽव्यय पशु दर्शने, मे. पशुश्छागे मृगादिषु । प्रमथेऽपि च, हे. मृगादौ प्रमथे पशु., त्रि. पशुपति-पशुपति पिनाकिनि हुताशने, हे पश्चात् पश्चात्प्रतीच्या परमेऽप्यधिकारेऽपि दृश्यते, मे. पश्चात्प्रतीच्या चरमे, वि., हे. प्रतीच्या चरमे पश्चात्, अ. पश्य-पश्यशब्दस्तु विस्मये। प्रशंसायामपि तथा, मे. पश्यत्-पश्यत्स्यात् प्रशंसाया विस्मये च निगद्यते, मे. पांशु-पाशुधूलौ च रास्यार्थचिरसञ्चितगोमये, मे., वि. पांशुल-पाशुलः पुश्चले शम्भो. खट्वाङ्गे स्त्र्यसतीभुवोः, मे. पाशुलः पुश्चले शम्भोः खट्वाङ्गे पाशुला भुवि, हे. पाशुलो हरग्वट्टाङ्गे पुश्चले पांगुला भुवि, हे पांशुचामर--स्यात्पाशुचामर. पुसि दूर्वाञ्चिततटीभुवि । वर्धापके प्रशमाया पुरोटौ धूलिगुच्छके, मे. इत्येप दूर्वाञ्चिततटीभुवि । वर्धापके प्रशंसाया पुरोटो धूलिगुच्छके, वि. पाशुचामरः । वर्धापके प्रशंसाया दूर्वाञ्चिततटीभुवि । धूलिगुच्छे, हे पुरोटो ·पाक-पाण्डु पाक--पाकः परिणती शिशौ। केशस्य जरसा शौक्ल्ये स्थाल्यादौ पचनेऽपि मे. पाकः पचने शिशुदैत्ययोः, हे. पाकः शिशौ जरानिष्ठापचनक्लेदनेषु च, पाको पचनशावकी, त्रि. पाकल-पाकलं कुष्ठभपज्ये पुसि स्यात्कुञ्जरज्वरे, मे. पाकलं कुष्ठ- पज्ये पाकलः कुञ्जरज्वरे, वि. पाकलो द्विरदज्वरे। पाकलं कुष्ठभैषज्ये, पाचल- पाक्य-पाक्यं विटाख्यलवणे यवक्षारे पुन पुमान्, मे पाक्यं विडास्यलवणे चक्षारे च दृश्यते, वि. पाचन--पाचनं दशमूल्यादौ प्रायश्चित्ते च नानले। वाच्यवत्पाचयितरि रीतक्यान्तु योपिति, मे. ५. पावन. -पाचलं पाचने नाग्नौ राधनद्रव्यवातयो, मे. पाचलो राधनद्रव्ये- प्यनिलानलयोरपि, वि. पाचलोऽनिले। अनले राधनद्रव्ये, हे. पाञ्चजन्य-पाञ्चजन्यस्तु कृष्णशङ्ख हुताशने, मे. पाञ्चजन्यः पोटगले राढे दामोदरस्य च, हे. पाटक-पाटकः स्यान्महाकिएको कण्टकान्तरवाद्ययो । अक्षादिचालने मूल- द्रव्यापचयरोधसोः, मे., वि. पाटको रोधसि ग्रामैकदेशेऽक्षादिपातके। वाद्यभेदे महाकिको मूल्यस्यापचयेऽपि च, हे. पाटल-पाटला पाटलौ स्त्री स्यादस्याः पुप्पे पुनर्न ना। आशुधान्ये पुमान् श्वेतरक्तवर्णेऽपि वाच्यवत्, मे. पाटल: श्वेतरक्ते स्यादाशुव्रीही च पाटल.। पाटलो पाटलापि स्यादस्या. पुप्पेऽपि पाटलम्, वि. पाटलन्तु कुङ्कुमश्वेतरक्तयो पाटलः स्यादाशुव्रीहौ पाटला पाटलीद्रुमे, हे. आशुव्रीहिश्च पाटलः, त्रि. पाटलिक---पाटलिकोऽन्यमर्मज्ञे छात्र स्यात्कालदेशिनि, हा. पाटीर-स्यात्पाटीरस्तु मूलके । केदारे वेणुसारे च वारिदे तितउन्यपि । स्याद्रङ्गे वातिके पुसि, मे. पाटीरो वातिके रङ्गे मूलके तितउन्यपि। धाराधरेऽपि केदारे वेणुसारेऽपि चेप्यते, वि. पाटीरो मूलके रङ्गे तितउवातिकाम्बुदे । केदारे वेणुसारे च, हे. पाठ-पाठश्च पठने स्याते विद्धपाञ्च योपिति, मे. पाठ. स्यात्पठने विद्धपा पाठापि पठ्यते, वि. पाठीन-पाठीनो मीनभेदे स्यात्पाठके गुग्गुलुद्रुमे, मे., वि. पाठीनो गुग्गुलु- द्रुमे। पाठके मीनभेदेऽपि, हे. पाठीनो गुग्गुलुद्रौ च, त्रि. पाण्डु-पाण्डुर्ना नृपतौ सिते, मे. पाण्डुः कुन्तीपतौ सिते, वि., हे., नि.

·पाण्डुकम्बल-पादप पाण्डुकम्बल-स्यात्पाण्डुकम्बल श्वेतप्रावारग्रावभेदयो , मे, हे स्यात्पाण्डु- कम्बल श्वेतकम्बले च शिलान्तरे, वि पाण्डुर–पाण्डुर स्यान्मरुवके वर्णे ना तद्वति त्रिपु, मे पाण्डुरो वर्णतहतो । पाण्डुरन्तुमरुबके, हे पात-पातो निपातने नाते, मे पात स्यात्पतने नाते, वि पातो भ्रशे च रक्षिते, नि पाताल-पाताल नागलोके स्याद्विवरे वडवानले, मे पाताल नागलोके स्यात्पाताल वडवानले, वि पाताल वडवानले। रसातले, हे और्वानलेऽपि पातालम्, अ पातिली--पातिली वागुराया स्यान्नारीपानप्रभेदयो , मे पातिली वागुराया स्यान्नारीमृत्पात्रभेदयो , वि पातिली मृत्तिकापात्रे नारीवागुरयोरपि, हे पातुक--पातुक पतयालो स्यात्प्रपातजलहस्तिनो , मे, वि पातुको जल- मातङ्गे पतयालुप्रपातयो , हे पात्र--पानन्तु भाजने योग्ये नुवादी राजमन्त्रिणि। तीरद्वयान्तर च, मे पारञ्च भाजने योग्ये पात्र तीरद्वयान्तरे। पान सुवादौ पर्णेऽपि राजमलिणि चेप्यते, वि पारन्तु कुलयोर्मध्ये पणे नृपतिमन्त्रिणि। योग्यभाजनयोर्यजभाण्डे नाटयानुकर्तरि, हे योग्यभाजनयो पातम्, अ नद्यन्तराले पात्र स्याद्भाण्डे च, नि शिष्टभाजनदेहेषु पानशब्द प्रवर्तते, अने पानट-पानट कर्परे पुसि देशे स्यादभिधेयवत्, मे पानटीर-पारटीरस्तु पुलिङ्ग मुक्तव्यापारमन्निणि । लोहकास्यरजत्पाने सिवाणे पावकेऽपि च, मे पारटीरो बुधैरुक्तो मुक्तव्यापारमन्त्रिणि । लोह- कास्ये रजत्पात्रे पिङ्गले पावकेऽपि च, पानटीरस्त्वपव्यापारमन्त्रिाणि । लोहतास्ये रजत्पाने सिड्डाणक्हुताशयो , हे पाद-पादो बुध्ने तुरीयाशे शैलप्रत्यन्तपर्वते । चरणे च मयूखे च, मे, वि पादो मूलोस्रतूर्याशाविषु प्रत्यन्तपर्वते, हे पादा रश्म्यचितूर्याशा , अ पादस्तु न द्वयो । मूले प्रत्यन्त ले च, नि पादचत्वर-स्यात्पादचत्वररछागे संक्ते पिप्पलेऽपि च । करके परदोपक- प्रवक्तृपुरुषेऽपि च, मे स्यात्पादचत्वरश्यागे सकते पिप्पलेऽपि च । करके परदोषकभाजि पूरपकेऽपि च, वि पादचत्वर करके परदोषकमापिणि । संक्ते च्छगलेऽश्वत्यमे, हे पादप-पादप पादपीठादौ पादुवाया तु पादपा, मे पादप पादपीठे द्रौ ·पादपाशी पारिप्लव पादुकाया तु पादपा, वि पादपो द्रौ पादपीठे पादपा पादरक्षणे, हे पादुकाया स्त्रिया वृक्षे पादपीठे च पादप , नि पादपीठेऽपि पादप , हा पादपाशी-पादपाशी खण्डकाया शृङ्खलायामपि स्त्रियाम् मे पादपाशी खण्डकाया शृङ्खलाकटकेऽपि च, वि पान-पान पीतिभाजनरक्षणे, मे पान पीतौ च रक्षणे, वि पानीय-पानीयन्तु जले क्लीव पातव्ये वाच्यलिङ्गकम् मे पानीय पेय- वारिणो , वि पानीय पेयजलयो , हे पानीय पेयनीरयो , त्रि पामर---पामर खलनीचयो , मे , वि पामरो नोचमूर्खयो , हे पायस-पायसस्तु क्लीवपुसो श्रीवासपरमान्नयो , मे पायस परमाने स्याच्छीवासेऽपि च पायस , वि पायस पायस श्रीवासपरमान्नयो हे पाय्य-पाय्य पानीयके निन्ये, वि पार---पार परतटे प्रान्ते न स्त्री पारा नदीभिदि । पारी पूरे च की पादरज्जौ च दन्तिन मे पार परतटे प्रान्ते पारी पातीतडागयो । गर्गरीपूरयो पारी पादरज्ज्वा च दन्तिन वि पार प्रान्ते परतटे पारी पूरपरागयो । पात्र्या कर्करिकायाञ्च पादवन्धे च हस्तिनाम्, हे पारशव-पारशव पुमान् । परस्त्रीतनये शस्ने द्विजाच्छूद्रासुतेऽपि च मे भवेत्पारशव पारस्वणे शूद्रासुते द्विजात् । शस्त्रेऽपि, वि पारशवोऽयसि । शूद्राया विप्रतनये तनये च परस्त्रियाम् हे शूद्राया विप्रतनये शस्ने पारशवो मत अ पारायण-पारायण समासङ्गे कात्स्न्ये पारगतावपि, वि , मे पारायण पुन । कात्स्न्ये पारगतौ सङ्गे, हे पारावत-पारावती गोपगीते नदोभिल्लवलीफले। पारावत कलरवे तथा मर्कटतिन्दुके में पारावती गोपगोतिलवलोलतयोर्मता । पारावत कलरवे शैले मर्कटतिन्दुके, वि पारावत कलरवे गिरौ मर्कटतिन्दुके । पारावती तु लवली- फलगोपालगीतयो , हे पारावती गोपगीतिलवलीफलयोरपि, त्रि पारावार-पारावार समुद्रे ना तटद्वये नपुसकम् मे पारावार समुद्रे च पारावार तटद्वये, वि पारावार पयोराशौ पारावार तटद्वये, हे पारिजात-पारिजात सुरतरी पारिभद्रतरावपि, मे पारिजात सुरतरी मन्दारे पारिभद्रके, वि पारिजातस्तु मन्दारे पारिभद्रे सुरद्रुमे, हे पारिजातो देवतरौ मन्दारे पारिजातके, त्रि पारिप्लव-पारिप्लवश्चाकुले स्याच्चञ्चले च, मे पारिप्लवावाकुल- चञ्चलो, हे , ·११८ पारिभद्र पालि पारिभद्र—पारिभद्रस्तु मन्दारे निम्बद्रौ देवदारुणि, मे पारिभद्रस्तु मन्दार- निम्वपादपयोर्मत , वि पारिभद्रौ तु मन्दारनिम्बो, हे पारुष्य--पारुष्य पुरुपत्वे च दुर्वाक्ये पुसि गोप्पतौ, मे पारुप्य पुरुपत्वे स्या द्वने शमस्य गीप्पतौ। पारुप्य , वि पारुष्यस्तु बृहस्पतौ। पारुप्य सनदनवनेऽपि च, है पार्थ-पार्थस्तु ककुभे जिष्णो, वि पार्थिव-पार्थिवो नृपे । पार्थिवी तु सीताया स्त्री पृथिव्या विकृतौ निपु मे पार्थिवो नृपती भूमिविकारे पार्थिवोऽन्यवत् । पार्थिवी स्यादुमाया च वि पार्थिवो नृपतौ भूमिविकारे पार्थिवी तु मा हे घटादौ पार्थिवे राज्ञि, नि पार्पर-पार्परो भक्तसिक्थे स्यात्कीनाशे राजयक्ष्मणि । जराटेऽपि कदम्बस्य केशरे च गदान्तरे मे पार्परो भक्तसिक्थे स्यात्कीनाशे राजयक्ष्मणि । जराटेऽपि कदम्बस्य कसरेऽपि च भस्मनि वि पार्परो भस्मनि यमे जराटे नीपसरे । क्षय रोगे भक्तसिक्थ, हे पार्यत-पार्वती सल्लकीदुर्गागोपालपुत्रिकासु च, मे पार्वती सल्लकीदुर्गा द्रौपदीजीवनीपु च वि पाव-पाव कक्षान्तरे चक्रोपान्ते पशुगणेऽपि च मे वि पार्श्वमन्तिके । कक्षाधोऽवयवे चक्रोपान्तप समूहयो , हे पाक्षिण-पाणि स्यादुन्मदस्त्रियाम् । स्त्रिया द्वयो सैन्यपृष्ठ पादग्रन्थ्य धरेऽपि च म पाणि पाश्चात्यभागे स्यात्पादमूलोन्मदस्त्रियो । सेनापृष्ठे च कुम्भ्या च वि पाणि कुम्भ्या चमूपृष्ठे पादमूलोन्मदस्त्रियो , हे पाणि पादे व्यूहपृष्ठे नि पाणि प्रत्यासारे चरणस्य पश्चिमे भागे ह पादग्रन्थेरघ पाणि पाणि स्याद्वाहिनीकटि शा पालक-पालङ्क शल्लकीशाकभेदयोर्वाजिपक्षिणि मे वि पालक शाकभेदे स्याच्छल्लक्या वाजिपक्षिणि हे पालि–पालि कर्णलताग्रेऽस्रो पक्तावड्दप्रभेदयो । छानादिदेये स्त्री पाली यूकासश्मथुयोपिति मे पालि कर्णलतानेऽस्रो पक्तावप्रभेदयो । पालि प्रस्थ च यूकाया जातश्मश्रुस्त्रियामपि वि पालिकास्रिपक्तिपु। जातश्मश्रुस्त्रिया प्रान्त सेतो कल्पितभोजने । प्रशसावर्णलतयोरुत्सङ्गे प्रस्थचिह्नयो , हे पालि स्याङ्क पक्तिपु अ सश्मश्रुयुवती पालि पक्ति वर्णलताऽपि च त्रि चिह्नमाहु बुंधा पालि पालि पक्तिप्रदेशयो । कर्णस्य लतिका पालि पालिरस्रिरपि स्मृता । शा ·पावक पिचण्ड १६६ - पावक-पावकोऽग्नौ सदाचारे वह्निमन्थे च चिनके । भल्लातके विडङ्गे (च) मे , वि, हे शोधयितॄनरेऽपि च, हे पावन-पावनन्तु जले कृच्छे ना व्यासे पावके त्रियु, मे पावनन्तु जले कृच्छे, पावकाध्यासयोविदु । पावन सिलके वह्नौ प्रायश्चित्ते च पावनम् ।। वाच्यव- सावयितरि हरीतक्यान्तु पावनी, वि पावन जलकृच्छ्यो । पावन पावके सिढे ध्यासे पावयितर्यपि ।। पावनी तु हरीतक्याम्, हे पाश-पाश केशादिपूर्वे स्यात्तत्सङ्घ कर्णपूर्वक । सुकर्णे च स्वसामर्थ्या- न्मृगपक्ष्यादिबन्धने में पाश कचान्ते सङ्घार्थे कर्णान्ते शोभनार्थक । छात्राद्यन्ते च निन्दार्थ पाश पक्ष्यादिवन्धने, वि पाशस्तु मृगपक्ष्यादिवन्धने । कर्णान्ते शोभनार्थ स्यात्कचान्ते निकरार्थक । छात्राद्यन्ते च निन्दार्थ, हे पाश कचान्ते सङ्घार्थ कर्णान्ते शोभनार्थक । छापाद्यन्ते च निन्दार्थ पाश पश्वादिवन्धने, नि पाशिन-पाशी व्याधे च वरुणे, मे पाशी पाशधरेऽप्पती, वि पाशुपत-पाशुपतो बकपुष्पे स्यात्पशुपत्यधिदैवते च तद्भक्ते, मे पाशुपतो वपुप्पे पशुपत्यधिदैवते, वि पाशुपत शिवमल्ल्या पशुपत्यधिदैवते, हे पिङ्ग-पिङ्गा गोरोचनाहिङ्गनालिकाचण्डिकासु च । पिङ्गी शम्या पिशङ्गे ना वालके तु नपुसकम्, मे पिङ्गी शमी पिङ्गा हिङ्गनाल्या गोरोचनोमयो । पिङ्ग बालके पिशङ्गे, हे पिङ्ग पिशङ्गे पिङ्गी तु शम्या पिङ्गन्तु बालके । रामठ नाडिकायाञ्च पिङ्गा गोरोचनोमयो , वि पिङ्गल-पिङ्गलो नागभिद्रुद्रचण्डाशुपारिपावके । निधिभेदे कपावग्नौ पुसि स्यात्कपिलेऽन्यवत । स्त्रिया वेश्याविशेषे च करिण्या कुमुदस्य च मे पिङ्गल स्यान्मुनी रुद्रे चण्डाशो पारिपार्श्वके । निधिभेदे कपावग्नौ पिङ्गल कपिलेऽन्यवत् । क्रापिकाया वेश्याया पिङ्गला कुमुदस्नियाम वि पिङ्गल कपिले वह्नौ रुद्रेऽर्क- पारिपाश्विके । कपो मुनौ निधिभेदे पिङ्गला कुमुदस्त्रियाम् । करापिकाया वेश्याया नाडिभेदे, हे पिङ्गल स्यास्कपावग्नो, वि वेश्यायामपि पिङ्गला, हा पिङ्गाश-पिङ्गाशी नीलिकाया नपुसकम् । जात्यस्वर्णे पुमान् पल्लीपतो मत्स्यान्तरेऽपि च, मे पिङ्गाशो मत्स्यभेदे स्यात्तथा पल्लीपतावपि । पिङ्गागी नोलिकायान्च पिङ्गाश जात्यकाञ्चने, वि पिङ्गाशो मत्स्यपल्लीशी पिङ्गाशी स्यात्तु नीलिका, हे पिचण्ड---पिचण्ड उदरे पशोरवयवे पुमान्, मे पिचण्डमुदरे विद्यात्पशो- रवयवेऽपि च, वि पिचण्डोऽवयते पशो । उदरे च, हे ·२०० - पिचु-पिण्ड पिचु-पिचुर्ना कुष्ठभेदे च क् तूलेऽसुरान्तरे, मे पिचुस्तूले च क्पं च कुष्ठ रोगेऽसुरान्तरे। भैरवस्यास्यभेदेऽपि पिचु क्वापि प्रकीर्तित , वि पिचुल-पिचुलो भावुकेऽपि स्यादिज्जले जलवायसे, मे , वि पिचुलो निचुले तोयवायसे भावुकद्रुमे, हे पिच्चट-पिच्चटो नेरोगे स्यात् क्लीव सीसकरङ्गयो , मे पिच्चटो नेनरोगे स्यात्पिच्चट नपुसीसयो , वि पिच्चटस्तु नेनरोगे पिच्चट नपुसीसयो, हे पिच्छ—पिच्छा पूगच्छटाकोशमोचाशाल्मलीवेष्टके। भक्तसम्भूतमण्डे च पक्तावश्वपदामये । स्त्रिया पुसि तु लाङ्गले न द्वयोर्वर्हचूडयो, मे पिच्छा तु शाल्मलीवेष्टे मण्डे चाश्वपदामये । पक्तौ पूगच्छटाकोशमोचाविचक्लेिषु च । पिच्छ पुच्छे वि पिच्छ पुच्छे पिच्छ वाजे पिच्छा शाल्मलिवेप्टके । पक्तिपूग च्छटाकोशमण्डेप्वश्वपदामये । मोचाया पिच्छिले, हे पिच्छा स्नी भक्तमण्डेऽपि लाङ्गले पिच्छमस्त्रियाम्, नि पिच्छा पूगच्छटाकोपे कोलिकफलनालयो, हा पिच्छिल, (पिच्छल)-पिच्छलो विज्जलेऽन्यवत् । स्त्री पोतिकाशिंशपयो शाल्मलीसिन्धुभेदयो , मे पिच्छिला शाल्मलीसिन्धुभेदपोतकिकासु च । पिच्छिला शिंशपायाञ्च पिच्छिलो विज्जलेऽन्यवत्, वि पिच्छल । विज्जले पिच्छिला पोतकिकाया सरिदन्तरे । शाल्मली शिंशपायाञ्च, हे शाल्मली शिशपा चैव पोतिका चापि पिच्छिला नि पिच्छला स्फोटिकावार्तावामावाताम्बुपाशव , हा पिञ्ज--पिञ्जा तूलहरिद्रयो । वले क्लीव वधे पुसि व्याकुले त्रिषु मे पिञ्जा तूले हरिद्राया पिञ्जस्तु व्याकुलेऽन्यवत् । पिजो वले चये पिजम्, वि पिञ्जा तूलहरिद्रयो । पिञ्जो व्यग्ने वधे पिज वले, हे पिजा हिंसाहरिद्रयो, नि पिञ्जर-पिञ्जरोऽश्वान्तरे क्लीव स्वर्णे पीते च वाच्यवत मे पिन्जर कनके वाजिभेदे पीते च पिञ्जर , वि पिञ्जरस्तु पीतरक्तेऽश्वभिद्यपि । पिञ्जर शातकुम्भे स्यात्, हे पिटक-पिटकस्निषु विस्फोटे मञ्जूपाया पुन पुमान्, मे पिटव स्यात्तु विस्फोटे मञ्जूपायामपीप्यते, हे पिठर-पिठर स्थाल्या ना क्लीव मुस्तामन्यानदण्डयो , मे पिठरो मुस्ता- मन्थानदण्डयो । पिठर स्यादुखायाञ्च, वि पिठर मथि मुस्तके । उसायाञ्च, है मुस्तेऽपि पिठरम्, अ स्थाल्या मन्थेऽपि पिठरम्, त्रि पिण्ड--पिण्डो वोले बले सान्द्रे देहागारक्देशयो । देहमारे निवापे च गोलसिलकयोरपि । प्रोड्रपुप्पे च पुसि स्यात् क्लीवमाजीवनायसो । पिण्डी तु । - ·- . । पिण्डपुप्प-पिपतिपत् पिण्डतगरेऽलावूखजूरोभेदयो, मे. पिण्डं सान्द्रे बले वोले गृहाशे जीवनायसो. । पिण्डो देहे जवापुष्पे निवापे सिह्रकेऽपि च । पिण्डी स्यात्तगरेऽलावूखर्जूरीभेदयोरपि, वि. पिण्डो वृन्दे जवापुप्पे गोले वोलेऽङ्गसिलयोः । कवले पिण्डन्तु वेश्मैकदेशे जीवनायसोः । वले सान्द्रे पिण्डयलावूखजूर्योस्तगरेऽपि च, है. पिण्ड: सान्द्रे गृहांशेऽङ्गे, त्रि. पिण्डपुष्प-पिण्डपुष्पमशोके च जवायाञ्च कुशेशये, मे. पिण्डपुष्पमशोके च जपायाञ्च कुशेशये, वि. पिण्डपुष्प जपायां स्यादशोके सरसीरहे, हे. पिण्डपुप्पो जवागोको, त्रि. पिण्डार-पिण्डारः क्षपणे गोपे महिपीरक्षके द्रुमे, मे. पिण्डार क्षपणे क्षेपे महिपीरक्षके द्रुमे, वि. पिण्डारो भिक्षुके द्रुमे। महिषीपालके क्षेपे, हे पिण्डित--पिण्डितं गुणिते धने, मे , हे , त्रि. पिण्डित गुणिते सान्द्रे, वि. पिण्डिल-पिण्डिलो गणनापटौ। स्थूलजङ्घ, हे. पिण्डीतक---पिण्डीतक. स्यातगरे मदनाख्यमहीरहे, मे. पिण्डीतक स्यात्तगरे मदनद्रौ फणिज्जके, वि पिण्डीतक: फणिज्जके । तगरे मदनद्रौ च, हे. पिण्याक-पिण्याकोऽस्त्री तिलकल्के हिङ्गवाह्लीकसिलके, मे. पिण्याक सिलके हिङ्गी तिलचूर्णेऽपि कुड्मे, वि. पिण्याकः कुश्मे हिङ्गो सिलके तिलचूर्णके, है. अथ सिलके । निलकल्के च पिण्याक , अ. पितामह-पितामहो विरिञ्चौ स्यात्तातस्य जनकेऽपि च, मे. पितामहो विरञ्चे स्यात्तातस्य जनकेऽपि च, वि. पितामह पायोनौ जनके जनकस्य च, हे. ब्रह्मण्यपि पितामह., त्रि. पित्तल-पित्तला तोयपिप्पल्या स्त्र्यन्यवत् पित्तसंयुते । क्लीवन्तु तैजस- द्रव्ये, मे. पित्तलं तेजसद्रव्ये पित्तल. पित्तसङ्गते। पित्तला तोयपिप्पल्याम्, वि पित्तलम् । पित्तवत्यारकूटे च पित्तला तोयपिप्पली, हे. पित्तयुक्ते च पित्तल, त्रि. पित्सत-पित्सन् विहङ्गमे पुंसि पतनेच्छो पुनस्त्रिपु, मे. पित्सन् पिपतिप- न्यथा। पतनेच्छौ विहङ्गे च, हे. पित्सन्यातेच्छुपक्षिणो, त्रि. पित्सन् पिपतिप- नेतौ पतनेच्छुविहङ्गयोः, वि. पिनाक-पिनाकोऽस्त्री रुद्रचापे पाशुवर्षत्रिशूलयोः, मे. पिनाको हरकोदण्डे पांशुवर्पत्रिशूलयो, वि. पिनाकः शिवकोदण्डे पांशुवृष्टित्रिशूलयो., हैं. पिनाकोऽस्त्री शूलशङ्करधन्वनोः, अ. पिपतिपत्-भवेत्पिपतिपन् पित्सौ दिपु पुसि विहङ्गमे, मै. v. पित्सत्. - .

·२०२ पिप्पल-पीतन पिप्पल-पिप्पल सलिले वस्त्रच्छेदभेदे च ना तरौ। निरशुके पक्षिभेदे कणाया पिप्पली स्मृता, मे पिप्पलो बोधिवृक्षे स्यात्पक्षिभेदे निरशुके । पिप्पल वसनच्छेदभेदेऽपि सलिले मतम् । कणाया पिप्पली चोक्ता, वि पिप्पल सलिले वस्त्रच्छेदभेदेऽथ पिप्पल । निरशुके वृक्षपक्षिभेदयो पिप्पली कणा, हे पिप्पलाख्या जलाश्वत्थवस्ने कैवर्तवस्तुपु, अने अथ तरौ पिप्पल पिप्पल जले, नि पिप्पलक-स्यात्पिप्पलक वक्षोजवृन्ते सीवनसूनके, मे पिप्पलक स्तनवृन्ते मत सीवनसूत्रके वि पिप्पलक पुन । चूचुके सीवनसूत्रेऽपि, हे स्तनवृन्ते पिप्पलक तथा सीवनसूनके, हा पिल्ल-पिल्ल पुमान् क्लिनने क्लिन्नाक्षे पुनरन्यवत्, मे v चिल्ल पिशित-पिशित मासे मास्या स्नी मे पिशिता मासिकाया स्यादामिपे पिशित मतम् वि पिशित मारा पिशिता मासिका हे पिशुन--पिशुन कुङ्कुमेऽपि च । कपिवक्त्रे च काले ना सूचकक्रूरयोस्त्रिषु । पृक्काया पिशुना स्नी स्यात्, मे पिशुन कुङ्कमे कूरे सूचके चाभिधेयवत् । पिशुन कपिवक्ने स्यात्पृक्काया पिशुना मता, वि पिशुन सूचके खले। कप्यास्ये पिशुना पृक्का स्यात्पिशुनन्तु कुङ्कमम् हे पिशुनौ खलसूचकौ, अ पिष्टक-पिष्टको घृतपूपादौ नेत्ररोगान्तरेऽपि च मे पिष्टको नेत्ररोगे स्याद्धान्यादिचमसेऽपि च वि हे पोठमर्द-पीठमर्दोऽतिधृप्टे स्यानायकस्य प्रियेऽपि च मे पीठमर्दोऽतिधृष्टे स्यानादयोक्त्या नायकप्रिये वि हे पीडा--पीडा कृपाशिरोमालाऽपमर्दसरलद्रुषु मे वि पीडार्तिमर्दनोत्तस- कृपामु सरलद्रुमे हे व्यथा कृपा च पीडे द्वे नि पीडित-पीडित करणे स्त्रीणा यन्त्रित बाधितेऽपि च मे पीडित बाधिते स्त्रीणा करणे चापि यन्त्रिते वि पीडित पुन । वाधिते करणे स्त्रीणा यन्त्रिते मदितेऽपि च हे पीत-पीत पाने हरिद्राया स्त्रिया गौरेऽभिधेयवत मे पीतो वर्णनिपीतयो । पीता हरिद्रा, हे पीता स्मृता हरिद्राया पीत स्याद्गौरपीतयो , वि पोतकावेर-पीतकावेरगित्येतत्तुङ्कमे पित्तलेऽपि च, मे पीतवावर मिच्छन्ति पित्तले कुट्कमेऽपि च वि पीतकावेरन्तु कुकुमे। पित्तले, हे पीतचन्दन-पीतचन्दनमुद्दिष्ट कालीयवहरिद्रयो, मे पीतचन्दनमित्येत- कालेयकहरिद्रयो , वि पीतचन्दन स्यादरिद्धाया कश्मीरजन्मनि, हे पोतन--पीतन पीतदारुणि। कुङ्कुमे हरिताले च पुमानाम्रातचे मत , मे ·२०३ पीतसार-पुटभेद पीतनं हरिताले स्यात्कुङ्कुमे पीतदारुणि । आम्रातके पीतनश्च, वि, पीतनं हरिताले स्यात्पीतदारुणि कुङ्कुमे । पीतनः पुनराम्राते, है. पोतसार-पीतसारो मलयजे गोमेदकमणावपि, मे., वि. पीताम्बर-पीताम्बरस्तु शैलूपे पुंसि कैटभसूदने, मे. पीताम्बरः पद्मनाभे भवेत्पीताम्बरो नटे, वि. पीताम्बरोऽच्युते । नटे च, हे. पोति-पोति श्वे स्त्रियां पाने, मे. पीति पाने तुरङ्गे च, वि. पोति पानेऽश्वे, हे. अथ घोटके । पाने च पीति , त्रि. पीथपीथोऽर्के पीथमम्बुनि, हे. पीथोऽऽग्नौ जले पीथम्, मे. पीथोऽर्के पीथमम्भसि, वि. पोयु-पीयु. काले रवी घूके ना, मे. पीयुः काले रवी धूके, वि पीयूष-पीयूपं सप्तदिवसावधिक्षीरे तथाऽमृते, मे. पीयूपममृते नव्यसूतधेनो पयस्यपि, हे. पीलु--पीलुपदं परमाणौ मतगजे। अस्थिखण्डे च तालस्य काण्डपादप- भेदयो., मे. पीलुर्गजे द्रुमे काण्डे परमाणुप्रसूनयो.। पोलुस्तालास्थिखण्डे च, वि पीलुः पुष्पद्रुमे काण्डे परमाणौ मतगजे। तालास्थिखण्डे, हे. द्रुमप्रभेदमातङ्ग- काण्डपुष्पाणि पीलव., अ परमाणौ च पोलुः स्यात्, त्रि. पीलु. स्याद्गजवृक्षयो , ह. वृक्षजातिगजे पीलु., अने. पोलुपर्णी--पीलुपर्णी विम्बिकायां मूळयामौषधीभिदि, मे. पीलुपर्णी तु विम्वाया मूर्वायामोषधीभिदि, वि पीलुपण्यौ पधीभिदि। मूळया विम्बिकायाञ्च, . पीवर-पोवरः कच्छपे स्थूले, मे., वि. पीवर स्थूलकूर्मयोः, हे. पुक्कस-पुक्कसी कालिकानील्योः पुक्कसः श्वपचेऽधमे, मै , वि. v. बुक्कस. पुल-पुङ्खः स्यान्मङ्गलाचारे शराङ्गश्येनयोरपि, हे. पुङ्गव--पुङ्गव. स्याद्वलोवर्दै प्रभेदेऽप्यौषधस्य च । उत्तरस्थ पुन. श्रेष्ठ, मे. पुङ्गवः श्रेष्ठे वृषभे भैपजान्तरे, वि. पुङ्गवो गवि भपज्ये प्रधाने चोत्तरस्थित , है. पुच्छ-पुच्छ. पश्चात्प्रदेशे स्याल्लाङ्गले पुच्छमिप्यते, मे. पुच्छ पाश्चात्य- भागे स्याल्लाङ्गले पुच्छमिष्यते, वि. पुटग्रीव--पुटग्रीवस्तु पुलिङ्गो गर्गरीताम्रकुम्भयो., मे. पुटग्रीवो गर्गरीताम्र- कुम्भयो , वि. पुटग्रीवस्तु गर्गर्यां ताम्रस्य कलसेऽपि च, हे. पुटभेद-पुटभेदो नदीवके पत्तनातोद्ययोरपि, मे., वि. पुटभेदस्तु नगरा- तोद्ययोस्तटिनीमुखे, हे.

·२०४ । पुटित-पुन्नाग पुटित-पुटितं स्याद्धस्तपुटे पाटितस्यूतयोरपि, मे., वि. पुण्डरीक-पुण्डरीकं सिताम्भोजे सितच्छत्रे च भेपजे। पुसि व्यानेऽग्नि- दिडनागे कोशकारान्तरेऽपि च, मे. पुण्डरीकं सिताम्भोजे सितच्छत्रे च भेपजे । कोशकारान्तरे व्याघ्र पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे, वि. पुण्डरीकं सिताम्बुजे। सितच्छत्रे भेपजे च पुण्डरीकोऽग्निदिग्गजे। सहकारे गणधरे राजिलाही गजज्वरे। कोप- कारान्तरे व्याघ्र, हे. व्याघ्रऽपि पुण्डरीको ना, अ. सितच्छत्राब्जयोः पुण्डरीक पुसि तु दिग्गजे । व्याघ्र च कोशकारे च, त्रि. पुण्डरीक स्मृतो व्याघ्रः पुण्डरीक कमण्डलु । पुण्डरीक सितो वर्ण. पुण्डरीकं सरोरुहम्, अने. पुण्डरीकं सित छत्रं पुण्डरीकं सिताम्बुजम् । व्याघ्रपि पुण्डरीक स्यात्पुण्डरीकश्च दिग्गज , शा. पुण्ड-पुण्ड्रो दैत्यविशेषेक्षुभेदयोरतिमुक्तके। चित्रे कृमी पुण्डरीके 'भूम्नि नीवृदन्तरे, मे. पुण्ड्रो दैत्यविशेषेक्षुभेदयोरतिमुक्तके। चित्रे कृमौ पुण्डरीके पुण्ड्रा स्युर्नीवृदन्तरे, वि पुण्ड्र. कृमौ दैत्येक्षुभेदयो. । वासन्त्या तिलके पुण्डरीके पुण्ड्रास्तु नीवृति, हे. पुण्य-पुण्यं शोभने त्रिपु । क्लीव धर्मे च सुकृते, मे. पुण्यं मनोज्ञेऽभिहित तथा सुकृतधर्मयो , वि पुण्यन्तु सुन्दरे । सुकृते पावने धर्मे, हे. पुण्यन्तु चार्वपि, अ. पुण्यं सुविहित कर्म पवित्र पुण्यमुच्यते, अने. पुण्यजन-अथ पुण्यजनो यक्षे राक्षसे सज्जनेऽपि च, मे. भवेत्पुण्यजनो यक्षे राक्षसे सज्जनेऽपि च, वि. पुण्यजनस्तु सज्जने । गुह्यके यातुधाने च, हे रक्ष स्वपि पुण्यजनम्, ह पुत्रिका--स्यात्पुत्रिका पुत्तलिकादुहिनोर्यावतूलके । ना पुत्रे शरभे धूर्त शैलवृक्षप्रभेदयो , मे. स्यात्पुत्रिका पुत्तलिकादुहित्रोर्यावतूलके। पुत्रक. शरभे धूर्ते शैलवृक्षप्रभेदयो , वि. पुत्रिका यावतूलके। पाञ्चालिकादुहिनोश्च पुत्रक शरभे शठे। शैले वृक्षप्रभेदे च, हे. पुद्गल-पुद्गल सुन्दराकारे त्रिषु पुस्यात्मदेहयो, मे. पुद्गलः सुन्दराकारे पुद्गलश्चात्मदेहयो., वि. पुद्गलः । काये रूपादिमद्रव्ये सुन्दराकार अात्मनि, है. देहे चात्मनि पुद्गल । शस्ताकारेऽपि, नि पुनर्-पुनरप्रथमे मतम् । अधिकारे च भेदे च तथा पक्षान्तरेऽपि च, में पुनरप्रथमे भेदे, वि., हे., अ. पुनर्वसु-पुनर्वसुर्ना मुनिभिद्यजे। द्वित्वे तु भान्तरे, मे. पुनर्वमुर्भवेद्वक्षे कात्यायनमुनावपि, वि. पुनर्वसु. स्यान्नक्षत्रे कात्यायनमुनावपि, हे. पुन्नाग-पुन्नागस्तु सितोत्पले। जातिफले नरश्रेष्ठे पाण्डुनागे द्रुमान्तरे, मे. - , ·२०५ पुर-पुरोडाश पुनागः पुरुष|प्ठे पाण्डुनागे सितोत्पले । जातिफले च पुन्नागः, वि पुन्नागः पादपान्तरे। जातीफले नरश्रेष्ठे, हे. वृक्षे स्यात्पुसि पुन्नागः, त्रि पुर---पूः शरीरे पत्तने च, हे पुर--पुरं नपुसकं गेहे देहपाटलिपुत्रयो । पुष्पादीना दलवृत्तौ ना गुग्गुलौ कथित पुरः। पुराऽव्ययं पूर्वकाले, वि पुरं शरीरे नगरे गृहपाटलिपुत्रयो । पुरस्तु गुग्गुलौ, हे. अगारे नगरे पुरम् । मन्दिरञ्च, अ देहे पाटलिपुत्रे च पुर स्याद् गुग्गलौ पुरः, त्रि. पुरं देहेऽपि दृश्यते, हा. पुरतस्--पुरत. प्रथमाग्रयो , मे पुरतः प्रथमे चाग्रे, वि पुरतोऽग्राद्ययो , " पुरस्---पुरोऽग्रे प्रथमे, मे. पुरोऽग्ने प्रथमे च स्यात्, वि., हे. पुरस्कृत--पुरस्कृतोऽभिशस्तारिग्रस्ताने कृतपूजिते, मे. पुरस्कृत स्वीकृता- भिशस्तयोरभिधेयवत् । अनेकृतार्चितयो सिक्ते चापि पुरस्कृतम्, वि. पुर- स्कृतम् । पूजिते स्वीकृते सिक्तेऽभिशस्तेऽप्रकृतेऽपि च, हे. पुरस्कृत पूजितेऽरात्य- भियुक्तेऽग्रत कृते, अ. पुरस्तात्---पुरस्ताच्चतुएं प्राच्या पुराऽर्थे प्रथमेऽग्रतः, वि, शा पुरस्ता- त्प्रथमेऽग्रत । पूर्वस्याञ्च पुराऽर्थे च, हे. पुरस्तात्प्रथमे प्राच्यामग्रतोऽर्थपुराऽर्थयो', मे पुरा--पुरा पुराणे निकटे प्रवन्धातीतभाविपु, मे. पुरा पुराणनिकटप्रवन्धा- तीतभाविषु, वि. पुरा भविष्यदासन्ने चिरातीतप्रतीपयो, हे स्यात्प्रवन्धे चिरातीते निकटागामिके पुरा, अ. पुराण-पुराणं पञ्चलक्षणे। पणे पुसि त्रिषु प्रत्ने, मे. पुराणं वाच्यव- प्रले पुराणं पञ्चलक्षणे, वि. पुराण प्रत्नशास्त्रयोः । पुराणः पोडशपणे, हे, ग्रन्थे कापणे चास्त्री पुराणमनवे त्रिषु, त्रि. पुर---पुरु. प्राज्येऽभिधेयवत् । पुसि स्याद्देवलोके च नृपभेदपरागयो, मे. पुरु. प्राज्यपरागयो । पुरुः स्वर्लोकनृपयो., पुरु' परागे प्रचुरे स्वर्लोकनृप- भेदयोः, हे. पुरुष-पुरुषः पूरुपे सांख्यज्ञे च पुन्नागपादपे, मे, वि. पुरुषः स्वात्मनि नरे पुनागे, है. पुरुषावात्ममानवौ, अ. पुन्नागे पुरुषो नरे, त्रि, पुरुहूत--उलूकः पुरुहूत. स्यात्पुरुहूतः पुरन्दरः, अने. पुरोडाश-पुरोडाशो हविर्भदे चमस्यां पिप्टकस्य च। हुतशेपे च, मे. पुरोडाशो हविर्भदे चमस्या पिप्टकस्य च । रसे सोमलतायाश्च हुतशेपे च कीर्तितः, ·२०६ . पुल-पुष्प वि पुरोडाशो हविभिदि। हुतशेपे सोमरसे चमस्या पिष्टकस्य च, हे पुरोडाशी हविर्भेदे चमस्या पिप्टक्स्य च । रसे सोमलतायाश्च हुतशेपे च कीर्त्यते, अने पुल-पुल स्यात्पुलके पुसि विपुलेऽप्यन्यलिङ्गक , मे पुलन्तु विपुले- ऽन्यवत् । पुल स्यात्पुलके चापि, वि पुल पुलके विपुलेऽपि च, हे पुलक-पुलक कृमिप्रभेदे प्रस्तरभेदे च मणिदोपे। रोमाञ्चे हरिताले गजान्नपिण्डे च गन्धर्वे, मे पुलक कृमिभेदे स्याद्गल्लर्कमणिदोपयो । गजान्न- पिण्डे रोमाञ्चे हरिताले शिलान्तरे, वि पुलको गजान्नपिण्डे रोमाञ्चे प्रस्तरा- न्तरे। असुराज्या मणिदोपे गल्लर्के तालके कृमौ, हे पुलको लोमहर्पणे, त्रि पुलाक--पुलाकस्तुच्छधान्ये स्यात्सक्षेपे भवतसिक्थके, मे, वि पुलाको भक्तसिक्थे स्यात्सक्षेपासारधान्ययो, हे स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये सक्षेपे भक्त- सिक्थके, अ पुलाको भक्तसिक्थे च क्षुद्रधान्येऽपि कथ्यते, ह सक्षेपे भक्तसिक्थे च तुच्छधान्ये पुलाकवाक् अने पुष्कर--पुष्कर खेऽम्बुपद्मयो । तूर्यवक्त्रे खड्गफले हस्तिहस्ताग्रकाण्डयो । कुष्ठौषधे द्वीपतीर्थभेदयोश्च नपुसकम् । ना रोगनागविहगनृपभेदेषु वारुणे, मे पुष्कर पङ्कजे व्योम्नि पय करिवराग्रयो । औपधद्वीपविहगतीर्थराजोरगान्तरे । पुष्कर तूर्यवक्ने च काण्डे खगफलेऽपि च वि पुष्कर द्वीपतीर्थाहिखड्गरागी- पधान्तरे। तूर्यास्येऽसिफले काण्डे शुण्डाग्रे खे जलेऽम्बुजे, हे पुष्कर करिहस्ताने वाद्यभाण्डमुखे जले। व्योम्नि खगफले पो तीर्थी पधिविशेषयो, अ खङ्गफले पुष्करम् नि तूर्यास्ये श्रीफले पद्मे कुञ्जराग्रकरे दिवि। द्वीपे तीर्थे निमिते च विशिष्टे पुष्करध्वनि अने द्विरदकराग्रे पद्मे खड्गफले व्योम्नि वाद्यभाण्डमुखे । अगदे जले च तीर्थे पुष्वरमप्टासु निर्दिष्टम्, ह पुष्करिणी-पुष्करिणी जलाशये। हस्तिन्या कमलिन्याञ्च, हे अथ पुप्त- रिणी चेभ्या सरोजिन्या जलाशये, मे पुष्करिणी सरोजिन्या हस्तिन्याञ्च जलाशये, वि पुष्कल-पुष्कलस्तु पूर्णे श्रेप्ठे, हे पुष्कलक-अथ पुष्कलको गन्धमृगे क्षपणकीलयो , में गन्धमृगे क्षपणकीलयो , वि पुष्कलवस्तु कोलके। क्षपणे गन्धमृगे च, हे पुष्कलको गन्धमृगे कीलके क्षपणेऽपि च, नि पुष्टि-पुष्टि स्त्री पोपणे वृद्धौ, मे पुप्टिवृद्धौ च पोपणे, वि पुष्टि स्यात्पोपणे वृद्धो, हे पुष्प-पुप्प विकाशिकुसुमस्त्रीरज सु नपुसकम्, मे पुष्प विक्श आर्तवे । - स्मृत पुष्कलको ·s - पुष्पक-पूरण २०७ धनदस्य विमाने च कुसुमे नेत्ररुज्यपि, है. पुष्पं विकासे कुसुमे स्त्रीणाञ्च रजसि स्मृतम्, वि. पुष्प कुसुम ग्रावे, त्रि पुष्पक-पुष्पकं रीतिपुप्पे च विमाने धनदस्य च । नेत्ररोगे तथा रत्न- कङ्कणे च रसाञ्जने। लौहकास्ये मृदङ्गारशकटयाञ्च नपुसकम्, मे. पुष्पक रीतिकानेत्ररोगयो रत्नकङ्कणे । कुवेरस्य विमाने च कासीसे च रसाञ्जने। लोहकास्ये मृदङ्गारशकटयामपि पुष्पकम्, वि. पुष्पकं मृत्तिकाङ्गारशकटयां रत्न- कङ्कणे। कासीसे श्रीदविमाने नेत्ररोगे रसाञ्जने। लोहकांस्ये रीतिकायाम्, हे पुप्पकं कङ्कणेऽपि स्यात्, त्रि. पुष्पदन्त-पुष्पदन्तस्तु दिडनागभेदे विद्याधरान्तरे, मे. पुप्पदन्तस्तु दिडनागे नागविद्याधरान्तरे, वि. पुष्पदन्तस्तु दिङनागे जिनभेदे गणान्तरे । पुष्पदन्ती च चन्द्राको एकोक्त्या, हे. पुप्य--पुण्यं कलियुगे स्मृतः। नक्षत्रमासयोर्भेदे, मे. v तिष्य पुस्त--पुस्तं क्लीवे पुस्तके च लेप्यादिशिल्पकर्मणि, मे पुस्तन्तु पुस्तके लेप्यकर्मविज्ञानयोरपि, वि. पुस्तं शिल्पे लेप्यादिकर्मणि। पुस्तके, है. पग-पूगस्तु क्रमुके वृन्दे फलसारेऽभिधेयवत् । नदीभेदे मलप्वा स्त्री, मे. पूगस्तु क्रमुके वृन्दे, वि. पूग. क्रमुकसङ्घयो., हे. पूग क्रमुकवृन्दयो., अ. पूज्य--पूज्यः श्वशुरवन्धयोः, मे, वि., है. पूज्यस्तु श्वशुरेऽपि च, अ पूत-पूत त्रिपु पवित्रे च शटिते बहुलीकृते, मे. पूतं पवित्रे शटिते पूतञ्च वहुलीकृते, वि. पूतन्तु पवित्रे बहुलीकृते, त्रि. पूतना--पूतना तु हरीतक्या दानवीरोगभेदयोः, मे. पूतना राक्षसीभेदे हरीतक्याञ्च पूतना, वि. पूतना तु हरीतकी। दुग्धदा वासुदेवस्य, हे. हरीतकी राक्षसी च पूतना, त्रि. पूतिकाष्ठ-पूतिकाप्ठञ्च सरलदेवदारुमहीरुहोः, मे. पूतिकाप्ठश्च सरले देवदारुदुर्मऽपि च, है. पूतिकाष्ठन्तु सरलदेवदारुमहील्होः, वि. प्रत्यण्ड--पूत्यण्डो गन्धणे गन्धकीटके, हे. पूत्यण्डो गन्धकोटेऽपि तथा जन्त्वन्तरे पुमान्, मे. पूत्यण्डो गन्धकोटेऽपि तथा गन्धमृगे स्मृतः, वि. पूत्यण्ड: पूर्तिकीटे च गन्धकीटे च दृश्यते, हा. पूर-पूरो जलसमूहे स्यागुणसंशुद्धिखाद्ययोः, मे. पूरो जलप्रवाहे स्या- द्वणसंशुद्धिखाद्ययोः, वि. पूरः स्यादम्भसा वृद्धो व्रणसंगुद्धिखाद्ययोः, हे. पूरः खाद्ये पयश्चये, त्रि. सद्धाते पूरणे पूरः, अने. पूरणपूरण. पूरके त्रिषु । क्लीवं पिण्डप्रभेदे च पूरणी शाल्मलिद्रुमे । , - ·२०८ पूर्ण-पृथ्वी पटारम्भकसूत्रेषु, मे पूरण पूरणे पिष्टभेदे पूरणमिप्यते। पटारम्भकसूने च शाल्मली पूरणी मता, वि पूरण वाणतन्तुपु। पूरके पिष्टभेदे च, हे पूर्ण--पूर्ण शब्दे समग्रे ना पूरिते त्वभिधेयवत्, मे पूर्ण शब्दे समग्रे च पूरिते चापि वाच्यवत्, वि पूर्ण कृत्स्ने पूरिते च, हे पूर्णक-पूर्णक स्वर्णचूडे स्यान्नासाच्छित्यान्तु पूणिका, मे, वि पूर्णक स्वर्णचूडके । पूर्णिका नासिकाच्छित्त्याम्, हे पूर्णपात्र--पूर्णपात्र वस्तुपूर्णपाने वर्धापकेऽपि च, मे , वि पूर्णपात्रन्तु जलादि- पूर्णभाजने। वर्धापके, हे पूर्णानक-भवेत्पूर्णानक वर्धापके च पटहेऽपि च, मे भवेत्पूर्णानक पूर्णपाने पटहपातयो , वि स्यात्पूर्णानकमानके । पाने च पूर्णपाने च, हे पूर्त-पूर्त निपु पूरिते स्यात् क्लीव खातादिकर्मणि, मे पूर्त पूरितखाताद्यो , हे पूर्तस्तु पूरिते च्छन्ने पूर्त खातादिकर्मणि, वि खातादौ पूरित पूर्तम्, त्रि पूर्व ()-पूर्वस्तु पूर्वजेऽपि स्यात्पूर्व प्रागाद्ययोस्निपु, मे पूर्वास्या पूर्वजेषु स्यादने प्राचि च वाच्यवत्, वि पूर्वन्तु पूर्वजे। प्रागग्रे श्रुतिभेदे च, हे पूर्वोऽन्यलिङ्ग प्रागाह पुवहुत्वेऽपि पूर्वजान्, अ पूर्वे (बें)द्युस्-पूर्वेधु प्रात काले स्यात्तथैव गतवासरे, मे पूर्वेद्युरिप्यते प्रात पूर्वेध पूर्ववासरे, वि पूर्वेद्य पूर्वाहप्रभातयो , हे प्रातदिने च पूर्ववेत्यर्थे पूर्वेद्युरिप्यते, नि पृतना-पृतना तु स्त्रिया सेनामात्रमेनाविशेषयो, मे पृतनाऽनीकिनीमेना- चमूसैन्यान्तरेषु च, वि पृतनाऽनीक्निी चमू । मेना सैन्यविशेपश्च, हे पृथग्जन-पृथग्जनस्तु पुलिङ्ग पथितो नीचमूर्खयो , मे पृथग्जन स्मृनो नीचे मूर्खे च, वि पृथग्जनोऽधमे जडे, हे मूर्खनोचौ पृथग्जनो, अ पृथिवीपति-पृथिवीपतिस्तु भूपाले ऋपभारोपधौ पुमान्, मे स्यात्पृथिवी- पतिभूप ऋषभास्यौपधेऽपि च, वि पृथिवीपतिस्तु भूपे वृतान्ते ऋषभौषधे, हे पृथ-पृथु स्यान्महति त्रिपु। त्वक्पश्या कृष्णजीरे म्त्री पुमानग्नौ नृपान्ना, मे पृथुपै कृष्णजीरे वाप्या पृथु महत्यपि, वि पृथुविगाने भूपाले वापिका- वृष्णजीरयो, पृथक-पृथक् पसि चिपिटे गिशी म्यादभिधेयवत्, मे पृथुवश्चिपिटै गिनी वि पृथुकश्चिपिटेर्भवे, हे पृथवी चिपिटाका, अ पृथ्वी-पृथ्वी भूमौ महत्याञ्च त्वक्पां कृष्णजीये, मे पृथ्वी भूमी पृा हिंगुपत्रिपाकृष्णजीरयो , वि . है ·पृदाकु:-पोत्र पृदाकु:--पृदाकुर्वृश्चिके व्याघ्र सर्पचित्रकयो. पुमान्, मे. पृदाकुश्चित्रक- व्याघ्रवृश्चिकेषु सरीसृपे, हे. पृदाकुर्वृश्चिके व्याने चित्रके च सरीसृपे, वि. पृपत्-पृपन्मृगे पुमान् विन्दौ न द्वयोः, मे पृपतवत् पृपन्मृगे। विन्दौ, हे. क्लीवं विन्दौ पृषन्नेणे, त्रि. v पृपत. पृषत--पृषतोऽपि ना। अनयोश्च त्रिषु श्वेतविन्दुयुक्तेऽप्युभाविमौ, मे. पृषतो हरिणे बिन्दौ पृपतश्चाश्वरोहिते। भवेत्पूपदिव श्वेते विन्दुयुक्ते तु वाच्य- वत्, वि. पृथतोऽप्यनयोर्नरि, त्रि. v पृपत्. पृष्ठ-पृष्ठं चरममात्रेऽपि देहस्यावयवान्तरे, में पृष्ठं चरममात्र स्या- देहस्यावयवान्तरे, वि. पृष्ठं पश्चिममात्रे स्याच्छरीरावयवान्तरे, हे. पृष्ठभृङ्गिन्-पृष्ठशृङ्गी पुमान् दंशभीरौ पण्डे वृकोदरे, मे पृष्ठशृङ्गी भवेदंशभीरौ पण्डे वृकोदरे, वि पृष्ठशृङ्गी भीमसेने पण्डसरिभयोरपि, हे पृष्ठ- शृङ्गीति शब्दोऽयं दंशभौरौ पृथूदरे, हा पेचक-पेचको गजलागूलमूलोपान्ते च कौशिके, मे. पेचको गजलागूल- मूलपर्यन्तघकयोः, वि. पेचकः करिलांगूलमूले घूके, है. उलूके करिण' पुच्छ- मूलोपान्ते च पेचकः, अ. पेटक-पेटकं पुस्तकादीना मञ्जूषायां कदम्बके, मे., वि. अथ पेटकम् । मञ्जूषायां समूहे च, हे द्वन्द्वेऽपि पेटकोऽस्त्रियाम्, त्रि. पेय-पेयं पातव्यपयसो. पेया श्राणाच्छमण्डयोः, मे, हे., वि. पेशल-पेशलो रुचिरे दक्षे, मे, वि. पेशल: कुशले रम्ये, हे. चारौ दक्षे च - पेशलः, पेशी-पेशी सुपक्वकलिले मास्या खङ्गपिधानके। मांसपिण्डयां मण्डभेदे, मे. पेशी पललपिण्डया स्यान्मास्या खङ्गपिधानके। मण्डभेदेऽपि पेशी स्या- सुपक्वकलिलेऽपि च, वि. पेशो मास्यसिकोशयो.। मण्डभेदे पलपिण्डे सुपक्व- कलिलेऽपि च, हे. पोटगल -अथ पोटगल. पुसि नले च काशमत्स्ययोः, मे. स्मृतः पोटगलः काशे नले पोटगलो झसे, वि. पोटगलो नले काशे झसे, हे. नले काशे पोटगलः, त्रि. पोत-पोत: शिशौ वहिः च गृहस्थाने च वाससि, मे. पोतः शिशौ वहिने च, वि. पोतः शिशौ प्रवहणे, हे. यानपात्रे शिशौ पोत, पोत्र-पोत्रं वस्ने मुखाने च शूकरस्य हलस्य च, मै., वि , हे. पोयं मुखाग्रे फोडहलयोः, अ. . अ. 14 ·- - २१० पौर-प्रकाश पौर-पौर निपु पुरोद्भते कत्तृणे तु नपुसकम्, मे पौरन्तु कत्तॄणे पौर स्मृत पुरभवेऽन्यवत्, वि पौर क्त्तृणे पुरजे, हे पौरुष-पौरुष पुरुपस्य स्याद्भावे कर्मणि तेजसि । ऊर्ध्वविस्तृतदो - पाणिनृमाने त्वभिधेयवत्, मे पौरुप पुरुपस्योक्त भावे कर्मणि तेजसि । ऊर्ध्व- विस्तृतदो पाणिनृमानेऽपि च पौरुपम्, वि पौरुपम् । ऊर्ध्वविस्तृतदो पाणिपुरुषो- न्मानतेजसो । पुस कर्मणि भावे च, हे पुभावे तत्नियायाञ्च पौरुपम्, अ पौरुष मानभेदे च, नि मानविशेपेऽपि पौरुपव्यामो, ह पौरुषेय-पौरुषेय कृते पुसा विकारे पुरुषस्य च। त्रिपु ना सङ्गवधयो पुरुषस्य पदान्तरे, मे पौरुषेयो विकारे स्यात्पुरुषस्य पदान्तरे। पुस समूह- वधयो पुरुपेण कृतेऽपि च, वि पौरपेय पुरुपेण कृतेऽस्य च हिते वधे । समूहे च विकारे च, हे पुरुपेण कृते कार्य पुरषाणा कदम्बके । विकारवधयो पुस पौरुषेय- पद विदु , शा पौर्णमास-पौर्णमास पुमान् यज्ञभेदे स्त्री पूणिमातिथौ, मे पौर्णमास- पौर्णमास्यो यज्ञपूर्णिमयो कमात्, वि पौर्णमासो यागभेदे पौर्णमासी तु पूर्णिमा, हे पौलस्त्य-पौलस्त्यस्तु कुवेरे स्याद्दशग्रीवे तु पुस्ययम्, मे पोलस्त्यो रावणे श्रीदे, वि, हे पौलस्त्यो रावणश्रीदौ, नि पोप-पोपो मासे तत्पूर्णिमातिथौ स्त्रिया, मे पोपो मासविशेपे स्यात्पीपन्तु महयुद्धयो , वि पीपो मासप्रभेदे स्यात्पौपन्तु मयुद्धयो, हे प्र-प्र प्रकर्षे गताद्यर्थे, मे , दि प्र स्याद्गताद्यर्थप्रवर्षयो , हे प्रकर-प्रकर स्यात्पुमान् राई विवोर्णयुसुमादिषु । नपुसक जोगवे स्त्री नाटयाङ्गे चत्वरावनी, मे प्रकररचोपकारश्च विकीर्णकुमुमादिषु । सहती चोप- कृत्याया यथासस्यमवस्थितौ ॥ जोग प्रकर प्रोक्त प्रारी चत्वरावनी, वि प्रकर कीर्णपुप्पादौ सहतो प्रवर पुन । जोगये प्रवरी त्वर्थप्रवृतो चत्वरावनी, . प्रकरण-प्रकरण स्याद्विथामे रूपफे, हे प्रकाण्ड-प्रकाण्डो न स्त्री विटपे मलयावान्तरे तरो । शम्ने, में प्राण्डो विटपे शस्तै मूलस्कन्धानरे तरो, वि प्रकाण्ड स्तम्बास्तयो । म्पन्धमूनालरे तरो, हे स्तम्चे गस्ते प्रकाण्डोत्री, त्रि प्रकार-प्रकारम्नुल्यभेदयो, मे प्रकार सदृश भेदे, वि, है प्रयागै भेद- सादृश्ये, अ प्रकाश-प्रवासस्नु स्फुटे स्यात प्रहामातपयोरपि, में प्रयागोनिप्रमिड़े ·प्रकीर्णक-प्रमाह स्यात्प्रहासातपयोः स्फुटे, वि. प्रकाशः स्फुटहासयोः । उद्योते च प्रसिद्ध च, हे. प्रकाशोऽतिप्रसिद्धेऽपि, अ प्रकीर्णक-प्रकीर्णकं चामरे स्याद्विस्तारे ना तुरङ्गमे, मे. प्रकीर्णक ग्रन्थभेदे चामरे विस्तरे हये, वि. प्रकीर्णकं तुरङ्गमे। चामरे विस्तरे ग्रन्थभेदे, हे. चामरे ग्रन्थभेदे च विस्तारेऽपि प्रकीर्णकम्, त्रि. प्रकोर्य-प्रकीर्यः पूतिकरजे विनिकीर्ये तु वाच्यवत्, मे. प्रकीर्यः पूतिकरजे विनिकीर्णे तु वाच्यवत्, वि. प्रकृति-प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्थादमात्यादिस्वभावयोः। योनौ लिङ्गे पौर- वर्गेऽमी पक्षत्यादयः स्त्रियाम्, मे. प्रकृतिः सहजे योनावमात्ये परमात्मनि, वि. प्रकृतियोनिशिल्पिनोः। पौरामात्यादिलिङ्गेषु गुणसाम्यस्वभावयोः । प्रत्यया- त्पूर्विकायाञ्च, हे. प्रकृतियोनिलिङ्गे च, अ. प्रकृतिर्गुणसाम्ये स्यात्स्वभावा- मात्ययोरपि, त्रि. सत्त्वादीनां साम्यावस्या प्रकृति वदन्ति तत्त्वज्ञाः। पौरामात्या- दीनि च कारणकार्यस्वरूपाणि, ह. प्रकोष्ठ-प्रकोप्ठो मणिबन्धस्य कूपरस्यान्तरेऽपि च । भूपकक्षान्तरेऽपि स्थात्, मे. प्रकोष्ठो विस्तृतकरे भूपकक्षान्तरेऽपि च । कूपरादधरे चापि, वि. प्रकोप्ठ. कूपराधस्ताद्भपकक्षान्तरेऽपि च । हस्ते च विस्तृतकरे, है. प्रकोष्ठी वाहुगेहाशौ, त्रि. प्रकोष्ठ. कूपरस्याधः प्रकोष्ठो द्वारकोष्ठके, अने. प्रक्रम-प्रक्रमः क्रमेऽवसरे, मे. प्रक्रमोऽवसरे क्रमे, वि., हे. प्रक्रिया-प्रक्रिया तूत्पादने स्यादविकारप्रकारयोः, हे. प्रखर-प्रखरो हयसन्नाहे कुक्कुरेऽश्वतरेऽपि च । पुसि विष्वत्यन्तखरे, मे. प्रखरोऽश्वतरे शुनि । तुरङ्गानाञ्च सन्नाहे प्रखरोऽतिभृशे खरे, वि. प्रखरः पुन. । वेसरे हयसन्नाहे कुक्कुरेऽतिभृशे खरे, हे. प्रगाढ---प्रगाढः कुच्छदृढयोः, मे. प्रगाढो दृढकृच्छ्रयोः, वि., हे. प्रगाढं भृशकच्छयो:, अ. प्रग्रह-प्रग्रहस्तु तुलासूत्रे वन्दयां नियमने भुजे। हयादिरश्मी रदमो च सुवर्णे हलिपादपे, में, प्रग्रहस्तु तुलासूत्रे वन्दया नियमने भुजे। हयादिरश्मा रज्ज्वा च सुवर्णे हलिपादपे, वि. प्रग्रह. किरणे भुजे। तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मी सुवर्णे हलिपादपे ॥ बन्धने पन्दयां, है. प्रग्रह पाबन्धनेऽप्युक्तः, ह. ४. प्रग्राह. प्रमाह-प्रयाहस्तु तुलासूत्रे वृपादिप्रग्रहेऽपि च, मे. प्रवाहः स्यात्तुलासूत्रे वृपादीनाञ्च बन्धने, है. तुलासूत्रेऽश्वादिरश्मी प्रग्राहो प्रग्रहोऽपि च, अ.

·२१२ प्रघण प्रणिधान प्रघण (घाण)-प्रघणस्ताम्रकुम्भे स्यादलिन्दे लोहमुद्गरे, मे , वि प्रघाणोऽ- लिन्दके ताम्रकलशे लोहमुद्गरे, हे प्रघणोऽस्त्रगृहाशयो , नि प्रचण्ड–प्रचण्डो दुर्वहे श्वेतकरवीरे प्रतापिनि, मे , वि प्रचण्ड स्यात्प्रता पिनि । वलक्षे करवीरे च, हे प्रचलाक-प्रचलाक शराघाते शिखण्डे च भुजङ्गमे, मे प्रचलाक शराघाते वहचन्द्रे भुजङ्गमे, वि प्रचलाको भुजङ्गमे। शराघाते शिखण्डे च, हे शराहत च सर्पे च प्रचलाक प्रचक्षते हा प्रचलाकिन्-प्रचलाकी मयूरे स्याद्भुजङ्गे चापि दृश्यते, मे प्रचलाकी भुजङ्गे स्याच्चिनमेखलकेऽपि च, वि प्रचलाकी सर्पे मयूरे, हे प्रचेतस्---प्रचेता पाशिनि मुनौ ना प्रकृष्टहृदि त्रिपु, मे प्रजनन--प्रजनन योनौ जन्मन्यपि क्लीवम्, मे भवेत्प्रजनन योनौ जन्मनि प्रगमेऽपि च वि प्रजनन प्रगते योनिजन्मनो , हे प्रजा--प्रजा लोके च सन्ताने में प्रजा सन्तानलोकयो, वि प्रजा लोके सन्ततौ च हे प्रजा स्यात्सन्ततौ जने अ प्रजापति-प्रजापतिश्च दक्षादौ महीपाले विधातरि मे प्रजापतिविधी भूपे, वि प्रजापतिर्ब्रह्मराज्ञोर्जामातरि दिवाकरे। वह्नौ त्वष्टरि दक्षादौ, हे विधौ भूपे प्रजापति , नि -प्रज्ञस्तु पण्डिते वाच्यलिङ्गो बुद्धौ तु योपिति, मे प्रज्ञा बुद्धो पण्डितेऽपि प्रज्ञो वाच्यवदिप्यते, वि प्रश प्राज्ञ प्रज्ञा तु शेमुपी, हे प्रज्ञा सबुद्धिचिह्नयो , अने प्रज्ञान-प्रज्ञान बुद्धिचिह्नयो मे, अ प्रज्ञान लाञ्छने धियि, वि प्रज्ञान बुद्धौ चिह्न च, हे प्रणय-प्रणय प्रेम्णि विश्रम्भे याच्नाप्रसरयोरपि, वि प्रणय प्रसरे प्रेम्णि याच्ञाविधम्भयोरपि। निर्वाणेऽपि, मे प्रणय प्रेमयाच्जयो । विश्रम्भे प्रसर चापि हे प्रणयास्त्वमी। विधम्भयाच्जाप्रेमाण , अ प्रणाद-प्रणादस्तु पुमास्तारशब्दे च श्रवणामये, मे प्रणादस्तारगद स्यात्प्रणाद श्रवणामये, वि प्रणाय्य-प्रणाय्योऽमम्मते प्रोक्तोऽप्यभिलापविजिते, वि प्रणाय्य वाम वजिते। असम्मते, हे प्रणाय्योऽसम्मतेपि स्यादभिलापविजिते मे प्रणिधान-प्रणिधान प्रयत्ने स्यात्ममाघौ च प्रवेगने, मे प्रणिधान प्रयत्न स्यात्प्रवेशे च समाहिती, वि प्रणिधानमभियोगे समाधानप्रयोगयो , हे - ·प्रणिधि-प्रतिष प्रणिधि-प्रणिधिर्नाऽर्थने चरे, मे. प्रणिधिश्चरे याञायाम्, वि. प्रणिधि- चिने चरे, हे. प्रणिधिः प्रार्थने चरे, अ. प्रणिहित-अथ प्रणिहितं न्यस्ते प्राप्तेऽपि च समाहिते, मे. भवेत्प्रणिहितं लब्धे विन्यस्ते च समाहिते, वि. प्रणिहितन्तु संप्राप्तनिहितयोः समाहिते, हे. प्रणीत--प्रणीतः संस्कृताग्नौ ना यज्ञपात्रान्तरे स्त्रियाम् । त्रिपु क्षिप्तो- पसम्पन्नविहितेषु प्रवेशिते, मे. प्रणीतः संस्कृते वह्नौ विहिते च प्रवेशिते । निक्षिप्ते चोपसम्पन्ने प्रणीतो भेद्यवन्मतः, वि. प्रणीत उपसम्पन्ने कृते क्षिप्ते प्रवेशिते । संस्कृताग्नौ, हे. प्रतति-प्रततिविस्तृतौ वल्ल्याम्, मे. प्रततिविस्तृतिर्लता, हे. प्रतल-प्रतलं पातालभेदे तताङ्गुलिकरे पुमान्, मे. प्रतल पातालभेदे तताङ्गुलिकरेऽपि च, है. v. सुतल. प्रताप-प्रतापस्तापतेजसो , मे. प्रताप: स्वेदतेजसो, वि. प्रति-प्रति प्रतिनिधावित्यम्भूताख्यानाभिमुखयो। मात्रार्थभागवीप्सासु लक्षणप्रतिदानयोः, मे. प्रति प्रतिनिधी वोप्सालक्षणाया प्रयोगतः । मात्रार्थे चाभि- मुख्य च प्रतिदानादिषु प्रति, वि. प्रतीत्थम्भतभागयोः । प्रतिदाने प्रतिनिधी वीप्सालक्षणयोरपि, हे. प्रकाशे सम्भवे प्राहुः प्रधानसदृशे प्रति, ह प्रति प्रतिनिधी वीप्सालक्षणादौ प्रयोगतः, अ. प्रतिकार-प्रतिकारः समे भटे, वि, है. प्रतिकृति-प्रतिकृतिरथार्चायां प्रतिनिधिप्रतिकारयोश्च स्त्री, मे, प्रतिकृतिः प्रतीकारे प्रतिमायाञ्च पूजने, वि. प्रतिकृतिस्तु पूजिते । प्रतिमाया प्रतीकारे, हे. प्रतिकारे प्रतिकृतिः प्रतिविम्बे, नि. प्रतिकृष्ट-प्रतिकृष्टं मतं गुह्ये द्विरावृत्त्या च कर्षिते, मे., वि. प्रतिकृष्टन्तु गुह्ये स्याद् द्विरावृत्त्या च कपिते, हे. प्रतिक्षिप्त-प्रतिक्षिप्तं वारिते स्यात्प्रेपिते पञ्चकं त्रिषु, मे. प्रतिक्षिप्त प्रतिहते प्रेपिते च निराकृते, वि. प्रतिक्षिप्त प्रतिहते निषिद्धे प्रेषितेऽपि च, हे प्रेपितेऽपि प्रतिक्षिप्तम्, त्रि. प्रतिग्रह-प्रतिग्रहः स्वीकरणे सैन्यपृष्ठे पतद्ग्रहे । द्विजेभ्यो विधिवद्देये तद्ग्रहे च ग्रहान्तरे, मे., वि. प्रतिग्रह संन्यपृष्ठे ग्रहभेदे पतद्ग्रहे । क्रियाकारे दानद्रव्ये तद्ग्रहे स्वीकृतावपि, हे. प्रतिघ-प्रतिघः प्रतिघाते स्यात् क्रोधेऽपि परिकीर्तितः, मे. प्रतिघः प्रतिघाते च रोपे च प्रतिमो मतः, वि. प्रतिघौ रुट्प्रतिपाती, हे. प्रतिघो रोपघातयोः, त्रि.

·२१४ प्रतिपत्ति-प्रतिसर प्रतिपत्ति-प्रतिपत्तिः प्रवृत्तौ च प्रागल्भ्ये गौरवेऽपि च । सम्प्राप्ते च प्रबोधे च पदप्राप्तौ च योषिति, मे. प्रतिपत्तिः पदप्राप्तो प्रवृत्तौ गौरवेऽपि च । प्रागल्भ्ये च प्रबोधे च प्रतिपत्तिः प्रयुज्यते, वि. प्रतिपत्तिस्तु गौरवे । प्राप्ती प्रवृत्ती प्रागल्म्ये बोधे, हे. प्रतिपद्-प्रतिपत् स्त्री तिथो मतो, मे. प्रतिपत्तिथिसंविदोः, वि. प्रतिप- संविदि तिथौ, हे. अथ प्रतिपत् तिथिसविदोः, त्रि. प्रतिपत्प्रतिपत्तावपि, ह. प्रतिपन्न–प्रतिपन्नोऽन्यलिङ्ग स्याद्विज्ञातेऽङ्गीकृतेऽपि च, मे. प्रतिपन्नः स्मृतो धीरैविज्ञातेऽङ्गीकृतेऽपि च, वि. प्रतिपन्नस्तु विक्रान्तेऽङ्गीकृतेऽपि च, हे. प्रतिपादन-प्रतिपादनन्तु दाने प्रतिपत्तौ च वोधने, मे. स्यात्प्रतिपादनं दाने प्रतिपत्तौ च बोधने, वि. प्रतिपादनं बोधनदानयोः, हे. प्रतिबन्ध-प्रतिबन्ध कुलाचार: प्रतिवन्धो बलक्रिया, अने. प्रतिभय-प्रतिभयं भये। घोरेऽपि, मे. प्रतिभयं भये । भीष्मे, है. प्रतिमा-प्रतिमा गजदन्तस्य बन्धे चानुकृतावपि, मे. प्रतिमा दन्तबन्धे स्याद्गजस्यानुकृतावपि, वि गजाना दन्तवन्धेऽपि प्रतिमाऽनुकृतावपि, त्रि. प्रतिमान-प्रतिमानं प्रतिच्छायागजकुम्भान्तरालयो, मे. प्रतिमानं प्रतिच्छायागजदन्तान्तरालयो, वि, त्रि. प्रतिमानं प्रतिविम्बे गजदन्तद्वयान्तरे, प्रतियत्न–प्रतियत्नस्तु संस्कारलिप्सोपग्रहणेपु च, मे., वि. प्रतियत्नः संस्कारे स्यादुपग्रहणलिप्सयोः, हे. प्रतियत्नावुभौ लिप्सोपग्रहो, अ. प्रतियत्नः संस्कारे लिप्सोपग्रहणयोश्च निर्दिष्टः, ह. प्रतिरोधक-प्रतिरोधकस्तु चोरः स्याद्दर्जनः प्रतिरोधक, अने. प्रतिश्रय-प्रतिथयः सभायाञ्चाशये, मे. प्रतिश्रयः सभायां स्यादाशये च प्रतिथयः, वि, प्रतिश्रयः सभौकसो:, है. सभायाञ्च प्रतिश्रयः, अ. प्रतिष्कश–प्रतिष्कशः सहाये स्याद्वार्ताहरपुरोगयोः, मे., वि. प्रतिप्कश. पुरोगमे । वार्ताहरे सहाये च, हे. वार्ताहरे पुरोगे च सहाये च प्रतिष्कशः, त्रि. प्रतिष्ठा-प्रतिष्ठा गौरवे क्षिती। स्थाने च यागनिप्पत्तिचतुरक्षारपद्ययोः, मे. प्रतिष्ठा स्थानमायके । गौरवे यागनिप्पत्तिचतुरक्षरपद्ययोः, वि. प्रतिष्ठा गोरवे स्थिती। छन्दोजाती योगसिद्धी, हे. प्रतिसर-भवेत्प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्ये च कङ्कणे। प्रणशुद्धी चमूपृष्ठे पुंसि न स्त्री तु मण्डने। पारक्षे करमूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गवः, मे. पाहुः प्रतिसरो हस्तसूत्रे माल्येऽपि मण्डने । व्रणशुद्धौ चमूपृष्ठे नियोज्यारक्षय कणे । - ·प्रतिसूर्यक-प्रथम मन्त्रभेदेऽपि, वि. प्रतिसरश्चमूपृष्ठे नियोज्यकरसूत्रयोः । मन्त्रभेदे व्रणशुद्धौ चारक्षे भण्डने सजि । कङ्कणे, हे. ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम्, अ. प्रतिसूर्पक-प्रतिसूर्यकमिच्छन्ति कृकलासोपसूर्ययो, वि. प्रतिसृष्ट-प्रतिसृष्टः प्रेपिते स्यात्प्रत्याख्याते च वाच्यवत्, मे., वि. प्रतिसृष्ट पुन: प्रत्याख्याते च प्रेषितेऽपि च, हे. प्रत्याख्याते प्रेपिते च प्रतिसृष्टं त्रिलिङ्गकम्, नि. प्रतिहत-प्रतिहतस्तु विद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः, हे भवेत्प्रतिहतो द्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः, वि., मे. द्विप्टेऽपि च प्रतिहतः, त्रि. प्रति (तो)हार-~-प्रतीहारो द्वारि द्वाःस्थे द्वाःस्थितायान्तु योपिति, मे. प्रती- हारप्रतीहायों द्वाःस्थे द्वारेऽप्यनन्तरे, वि. प्रतीहारो द्वारि द्वाःस्थे, हे. द्वारेऽपि प्रतिहारः, ह. द्वारि द्वाःस्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे, अ. प्रतीक-प्रतीकोऽवयवेऽपि स्यात्प्रतिकूलविलोमयो., मे. प्रतीकोऽवयवे प्रोक्तः प्रतिकूलविलोमयोः, वि. प्रतीकोऽङ्गप्रतीपयोः, हे प्रतिकूल प्रतीकस्त्रिप्ये- कदेशे तु पुंस्ययम्, ह. प्रतीक्ष्य-प्रतीक्ष्यः प्रतिपाल्ये स्यात्पूज्ये च, हे. प्रतीत--प्रतीत: सादरे ज्ञाते हृष्टप्रख्यातयोस्त्रिपु, मे. प्रतीतः सादरे ज्ञाते प्रख्याते प्राज्ञहृष्टयोः, वि. प्रतीतः सादरे प्राज्ञे प्रथिते ज्ञातहृष्टयोः, हे. ख्याते हृप्टे प्रतीतः, अ. प्रतीतः सादरेऽपि च, नि. v. वसन्तदूत. प्रत्यच् (ञ्च्)-~-प्रत्यग् दिग्देशकालेषु वाच्यवत्त्रितयेऽव्ययम्, मे. v. उदच्. प्रत्यय-प्रत्ययः प्रथितत्वे च सनादिज्ञानयोरपि । प्राचारे शपथे रन्ध्र विश्वासाधीनहेतुपु, मे. प्रत्ययः शपथे रन्ध्र विश्वासाचारहेतुपु । प्रथितत्वे सनादी चाप्यधीनज्ञानयोरपि । अतिक्रमे च दण्डे च विनाश दोपकृच्छ्योः, वि. प्रत्ययो ज्ञानरन्ध्रयोः । विश्वासे शपथे हेतावाचारप्रथितत्वयोः । अधीने निश्चये स्वादी, हे. प्रत्ययोऽधीनरापथज्ञान विश्वासहेतुपु । रन्धे शब्दे, अ. प्रत्यायन्-प्रत्यर्थी वाच्यलिङ्गः स्याच्छनौ च प्रतिवादिनि, मे, प्रत्यर्थी कथितः शमी प्रत्यर्थी प्रतिवादिनि, वि. प्रत्यालोढ-प्रत्यालीढन्तु चरणन्यामभेदेऽगिते त्रिपु, मे. प्रत्युद्गमनीय-प्रत्युद्गमनीयमुपस्पेये घौताशुपद्वये, मे., वि, है. प्रत्यूप-प्रत्यूपोऽहर्मुखे वसी, मे., वि. प्रत्यूपः स्याद्वसौ प्रातः, है. प्रयम-प्रयमस्तु भवेदादी प्रधानेऽपि च वाच्यवत्, मे. प्रथमः स्यात्प्रधानाद्योः, है. प्राये प्रधाने प्रथमस्निपु, प्र.

·२१४ प्रतिपत्ति-प्रतिसर प्रतिपत्ति-प्रतिपत्तिः प्रवृत्तौ च प्रागल्भ्ये गौरवेऽपि च । सम्प्राप्ते च प्रबोधे च पदप्राप्तौ च योपिति, मे. प्रतिपत्तिः पदप्राप्तौ प्रवृत्तौ गौरवेऽपि च । प्रागल्भ्ये च प्रबोधे च प्रतिपत्तिः प्रयुज्यते, वि. प्रतिपत्तिस्तु गौरवे । प्राप्तो प्रवृत्ती प्रागल्म्ये बोधे, हे. प्रतिपद्-प्रतिपत् स्त्री तिथौ मतो, मे. प्रतिपत्तिथिसंविदोः, वि. प्रतिप- संविदि तिथौ, हे. अथ प्रतिपत् तिथिसंविदोः, नि. प्रतिपत्प्रतिपत्तावपि, ह. प्रतिपन्न–प्रतिपन्नोऽन्यलिङ्ग. स्याद्विज्ञातेऽङ्गीकृतेऽपि च, मे. प्रतिपन्नः स्मृतो धीरैर्विज्ञातेऽङ्गीकृतेऽपि च, वि. प्रतिपन्नस्तु विक्रान्तेऽङ्गीकृतेऽपि च, हे. प्रतिपादन-प्रतिपादनन्तु दाने प्रतिपत्तौ च बोधने, मे. स्यात्प्रतिपादनं दाने प्रतिपत्तौ च बोधने, वि प्रतिपादनं वोधनदानयोः, हे. प्रतिबन्ध-प्रतिबन्ध कुलाचारः प्रतिवन्धो बलक्रिया, अने. प्रतिभय-प्रतिभयं भये । घोरेऽपि, मे. प्रतिभयं भये । भीष्मे, है. प्रतिमा-प्रतिमा गजदन्तस्य बन्धे चानुकृतावपि, मे. प्रतिमा दन्तवन्धे स्याद्गजस्यानुकृतावपि, वि गजाना दन्तबन्धेऽपि प्रतिमाऽनुकृतावपि, वि. प्रतिमान-प्रतिमानं प्रतिच्छायागजकुम्भान्तरालयो, मे. प्रतिमानं प्रतिच्छायागजदन्तान्तरालयो, वि, नि. प्रतिमानं प्रतिविम्बे गजदन्तद्वयान्तरे, प्रतियत्न-~-प्रतियत्नस्तु संस्कारलिप्सोपग्रहणेपु च, मे., वि. प्रतियत्नः संस्कारे स्यादुपग्रहणलिप्सयो, हे. प्रतियत्नावुभौ लिप्तोपग्रहो, अ. प्रतियत्नः संस्कारे लिप्सोपग्रहणयोश्च निर्दिष्टः, ह. प्रतिरोधक-प्रतिरोधकस्तु चोरः स्याद्दर्जनः प्रतिरोधकः, अने. प्रतिश्रय-प्रतिथयः सभायाञ्चाशये, मे. प्रतिथयः सभाया स्यादाशये च प्रतिश्रयः, वि, प्रतिश्रयः सभौकसोः, हे. सभायाञ्च प्रतिश्रयः, अ. प्रतिष्कश-प्रतिप्क्शः सहायै स्याद्वार्ताहरपुरोगयोः, मे., वि. प्रतिप्कशः पुरोगमे। वार्ताहरे सहाये च, है. वार्ताहरे पुरोगे च सहाये च प्रतिष्कशः, त्रि. प्रतिष्ठा-प्रतिष्ठा गोरवे क्षिती। स्थाने च यागनिष्पत्तिचतुरक्षरपद्ययोः, मे. प्रतिष्ठा स्थानमात्रके। गौरवे यागनिष्पत्तिचतुरक्षरपद्ययोः, वि. प्रतिष्ठा गौरवे स्थिती। छन्दोजातो योगसिद्धौ, हे. प्रतिसर-भवेत्प्रतिसरो मन्त्रभेदे माल्यै च कङ्कणे। प्रणशुद्धी चमूपृष्ठे पुसि न स्त्री तु मण्डने। प्रारक्षे करसूत्रे च नियोज्ये त्वन्यलिङ्गकः, मे. पाहुः प्रतिसरी हस्तसूत्रे माल्यैऽपि मण्डने । व्रणशुद्धी चमूपृष्ठे नियोज्यारक्षकक्षणे ।

·प्रतिसूर्यक-प्रथम २१५ मन्नभेदेऽपि, वि. प्रतिसरश्चभूपृष्ठे नियोज्यकरमूत्रयोः । मन्त्रभेदे व्रणशुद्धो चारक्षे मण्डने बजि । कङ्कणे, हे. ना चमूजघने हस्तसूत्रे प्रतिसरोऽस्त्रियाम्, अ. प्रतिसूर्यक---प्रतिसूर्यकमिन्छन्ति कृकलासोपसूर्ययोः, वि. प्रतिसृष्ट----प्रतिसृष्टः प्रेषिते स्यात्प्रत्याख्याते च वाच्यवत्, मे., वि. प्रतिसृष्टः पुनः प्रत्याख्याते च प्रेपितेऽपि च, है. प्रत्यास्याते प्रेपिते च प्रतिसृष्टं त्रिलिङ्गकम्, त्रि. प्रतिहत-प्रतिहतस्तु विद्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः, हे. भवेत्प्रतिहतो द्विष्टे प्रतिस्खलितरुद्धयोः, वि., मे. द्विप्टेऽपि च प्रतिहतः, त्रि. प्रति (ती) हार---प्रतीहारो द्वारि द्वा स्थे द्वा.स्थितायान्तु योपिति, मे. प्रती- हारप्रतीहायों द्वा.स्थे द्वारेऽप्यनन्तरे, वि. प्रतीहारो द्वारि द्वाःस्थे, है. द्वारेऽपि प्रतिहारः, ह. द्वारि द्वाःस्थे प्रतीहारः प्रतीहार्यप्यनन्तरे, अ. प्रतीक-प्रतीकोऽवयवेऽपि स्यात्प्रतिकूलविलोमयो , मे. प्रतीकोऽवयवे प्रोक्तः प्रतिकूलविलोमयोः, वि. प्रतीकोऽङ्गप्रतीपयो, हे. प्रतिकूले प्रतीकरित्रप्वे- कदेशे तु पुंस्ययम्, ह. प्रतीक्ष्य-प्रतीक्ष्यः प्रतिपाल्ये स्यात्पूज्ये च, हे. प्रतीत--प्रतीत: सादरे ज्ञाते हृष्टप्रख्यातयोस्त्रिपु, मे. प्रतीतः सादरे ज्ञाते प्रख्यात प्राज्ञहप्टयोः, वि. प्रवीत: सादरे प्राज्ञे प्रथिते ज्ञातहृप्टयोः है. स्माते इप्टे प्रतीतः, अ. प्रतीतः सादरेऽपि च, त्रि. v. वसन्तदूत. प्रत्यच् (च)-प्रत्या दिग्देशकालेषु वाच्यवत्त्रितयेऽव्ययम्, मे. ४. उदच्. प्रत्यय-प्रत्ययः प्रथितत्वे च सनादिज्ञानयोरपि । प्राचार शपये रन्ध्र विश्वासाधीनहेतुपु, मे. प्रत्यय: शपथे रन्ध्रे विश्वासाचारहेतुपु । प्रथितत्वे सनादौ चाप्यधीनज्ञानयोरपि । अतिक्रमे च दण्डे च विनाशे दोपकृच्छ्योः, वि. प्रत्ययो शानन्ध्रयोः । विश्वासे शपये हेतावाचारप्रथितत्वयोः। अधीने निश्चये स्वादी, है. प्रत्ययोऽधीनगपथज्ञानविश्वासहेतुपु । रन्ध्रे शब्दे, अ. प्रायन्-प्रत्यर्थी वाच्यलिङ्गः स्याच्छत्री च प्रतिवादिनि, मे. प्रत्यर्थी कथितः दात्री प्रत्यर्थी प्रतिवादिनि, वि. प्रत्पालीढ--प्रत्यालोढन्तु चरणन्यामभेदेऽशित मिषु, में, प्रत्युद्गमनोय-प्रत्युद्गमनीयमुपस्येये धौताशुपतये, मे., वि., है. प्रत्यूप-प्रत्यूपोऽहमसे वमो, मे., वि. प्रत्यूपः स्याद्वसौ प्रातः, है. प्रयम-प्रथमस्तु भवेदादी प्रयानेऽपि च वाच्यवत्, मे. प्रथमः स्यात्प्रयानाद्यो:, है. मारे प्रधाने प्रयमस्तिपु, प्र.

·२१७ प्रभाव-प्रवचन प्रभाव-प्रभावः शक्तितेजसोः, मे., वि. प्रभावस्तेजसि शक्ती, हे. प्रभूत-प्रभूतमुद्गते प्राज्ये, मे., हे. प्रभूत प्राज्य उद्गते, वि. प्रमथ-प्रमथा स्याद्धरीतक्यां हरपारिपदे पुमान्, मे. प्रमथोऽपि गणे प्रोक्त. पथ्यायां प्रमथा भवेत्, वि. प्रमद-प्रमद सम्मदे मत्ते स्त्रियामुत्तमयोपिति, मे. प्रमदः सम्मदे मत- कामिन्यां प्रमदा मता, वि. प्रमदो मुदि। प्रमदा स्त्री, हे. प्रमाण-प्रमाणं नित्यमर्यादाशास्त्रेषु सत्यवादिनि। इयत्तायाञ्च हेतौ च क्लीवैकत्वे प्रमातरि, मे. प्रमाणं नित्यमर्यादासत्यवादिप्रमातृषु। एकताया- मियत्तायां हेतुशास्त्रेषु च स्मृतम्, वि. प्रमाणन्तु मर्यादासत्यवादिनो । प्रमातर्ये- कतेयत्तानित्येषु हेतुशास्त्र्यो , हे प्रमाण हेतुमर्यादाशास्त्रेयत्ताप्रमातृषु, अ शास्त्र प्रमाणमिच्छन्ति स्थितौ हेतौ च कोविदाः, अने. प्रमोढ-प्रमीढो मूत्रिते घने, वि, मे. प्रमीत-प्रमीतं वाच्यलिङ्गं स्यात्प्रोक्षितेऽपि मृतेऽपि च, मे. प्रमीतन्तु प्रोक्षितेऽपि मृतेऽपि च, वि. प्रमीतं प्रोक्षिते मृते, हे. प्रमुख-प्रमुख. प्रथम श्रेष्ठे, मे., वि. प्रमुखं प्रथमे मुख्ये, हे. आदी प्रधाने प्रमुखम्, त्रि. प्रयाग-प्रयागस्तीर्थभेदे स्याद्यज्ञे शतमखाश्वयोः, मे., वि प्रयागो वाजि- शक्रयोः । यज्ञे तीर्थविशेपे च, हे. प्रयोग-प्रयोगः कार्मणेऽपि स्यात्प्रयुक्तौ च निदर्शने, मे. प्रयोगः कार्मणे प्रोक्तः प्रयुक्तौ च निदर्शने, वि. प्रयोगस्तु निदर्शने । कार्मणे च प्रयुक्तौ च, हे. प्रयोजन-प्रयोजनं कार्यहेत्वोः, मे., वि., हे. प्ररूढ-प्ररूढो जरठे बद्धमूले, मे. प्ररूढो जरठे स्मृतः । बद्धमूले, वि. प्ररूढो जरठे वृद्धे, हे. प्रलम्ब- -प्रलम्बो दैत्यभेदे स्यात्त्रपुपेऽपि पयोधरे । लताकरेऽपि शाखाया हारभेदे प्रलम्वने, मे. प्रलम्बो दैत्यभेदे स्याद्वालावरकशाखयो. । प्रलम्बो हारभेदे स्यात्नपुपेऽपि पयोधरे, वि. प्रलम्वस्तु प्रलम्वनम् । दैत्यस्तालाकुर शाखा, हे. प्रलम्बो दैत्यशाखयोः, त्रि. v. प्रालम्व. प्रलय-प्रलयो मृत्युकल्पान्तमूर्छापायेषु पुस्ययम्, मे. प्रलयो मृतौ । संहारे नप्टचेप्टत्वे, हे. प्रवचन--अथ प्रवचनं वेदे प्रकृष्टवचनेऽपि च, मे. प्रवचनं स्मृतं वेदे प्रकृप्ट- वचनेऽपि च, वि. स्यात्प्रवचनमागमे । प्रकृष्टवचने, हे.

·. २१८ प्रवचनीय-प्रसव प्रवचनीय अथ प्रवचनीयञ्च स्यात्प्रवक्तृप्रवाच्ययोः, मे. भवेत्- प्रवचनीयास्यं प्रवाच्ये च प्रवक्तरि, वि. प्रवण -प्रवणो ना चतुप्पथे। क्रमनिम्नमहीभागोदारप्रह्वेषु च त्रिपु, मे. प्रवण क्रमनिम्नोामायत्ते च चतुष्पथे । प्रगुणेऽपि क्षणेऽपि स्यात्, वि. प्रवणस्तु क्षणे प्रह्वे क्रमनिम्ने चतुष्पथे । आयत्ते च, है. प्रवणं क्रमनिम्नो| प्रह्वे ना तु चतुप्पथे, अ. प्रवर-प्रवर. सन्ततौ गोत्रे क्लीवं श्रेष्ठे तु वाच्यवत्, मे. प्रवरं सन्ततो गोत्रे थेप्ठे तु प्रवरोऽन्यवत्, वि. प्रवरं सन्ततो गोत्रे श्रेष्ठे च, हे. प्रवह-प्रवहस्तु बहिर्यायामातरिश्वप्रभेदयो', मे. प्रवहो वायुभेदे स्यात्- वायमाने बहिर्गतो, हे. प्रवारण---प्रवारणं निषेधे स्यात्काम्यदाने च न द्वयोः, मे. प्रवारणं निपेघे स्यात्काम्यदाने प्रवारणम्, वि. प्रवारण काम्यदाने निषेधे च, हे. प्रवाह-प्रवाहस्तु प्रवृत्ती स्यादपि स्रोतसि वारिण , मे. प्रवाहो व्यवहारे स्यादपि स्रोतसि वारिण , वि प्रवाहो व्यवहाराम्बुवेगयो , हे. प्रवाहो व्यवहारे च, त्रि. प्रविदारण-प्रविदारणमाख्यातं सम्परायेऽवदारणे, मे प्रविदारणमास्यातं सङ्गरे च विदारणे, वि. प्रविदारणम् । दारणे युधि च, हे. प्रवृत्ति-प्रवृत्तिस्तु प्रवाहे स्यादुदन्ते च प्रवर्तने । स्रवन्त्यादी च (स्त्रियां), मे. प्रवृत्ति पथिता वृत्तो प्रवाहोदन्तयोरपि, वि. प्रवृत्तिवृत्ती वार्ताया प्रवाहे, हे. वृत्तिवार्ताप्रवाहेपु प्रवृत्तिः, नि. प्रवेणि-प्रवेणि स्त्री कुयावेण्यो , मे. प्रवेणिवेणिपुथयोः, वि., हे प्रजिता -अथ प्रव्रजिता मासीमुण्डीरीतापमीपु च, मे. प्रद्मनिता तपम्विन्या मुण्डीपी मासियोपयो, दि. प्रजिता तु मुण्डी तान्या मामियोप, हे. प्रष्ठ-अप्ठस्त्रिप्वनगे श्रेष्ठे पुसि चण्टालिवोषधौ, मे. प्रप्ठः श्रेष्ठाग्रयोरवन. प्रप्ठा चण्डालिकोपो, वि. प्रप्ठहापन स्पात्प्रप्ठहायनो पान्यविगेपे च मतङ्गजे, मे. प्रसन-प्रसाना स्त्री मुराया स्यात्म्यच्छमन्तुष्टयोन्त्रिप, मे. प्रगना गदिग- याच प्रमादसहितेऽन्यवत्, वि. प्रमग्नं प्रसादवन् । प्रमना तु मदिगयाम्, है. प्रसर-अमरः प्रणये वेगे, मे. प्रमरः प्रणये वेगे मगरे च, वि प्रमरम्नु गहरे प्रणये जवे, हे. प्रसर प्रणयेऽपि निर्दिष्टः, ह. प्रसव-प्रसवो गर्ममोचने । उत्पादे म्यादपत्ये पि फोऽपि युगुम-पि च, में ·२१६ प्रसव्य प्रस्तर प्रसवस्तु फले पुष्पे वृक्षाणा गर्भमोचने । तोकोत्पादे च, वि प्रसव पुष्पफलयोरपत्ये गर्भमोचने । उत्पादे च, हे स्यादुत्पादे फले पुप्पे प्रसवो गर्भमोचने, अ प्रसव्य-प्रसव्य वाच्यलिङ्ग स्यात्प्रतिकूलानुकूलयो, मे प्रसव्यमनुकूले स्यात्प्रतिकूले च वाच्यवत्, वि प्रसव्यस्तु प्रतिकूलानुकूलयो , हे प्रसहन-प्रसहनमपि भङ्गे स्यात्क्षेपे, मे प्रसाद-प्रसादोऽनुग्रहे काव्यगुणस्वास्थ्यप्रसत्तिपु, मे वि प्रसादोऽनुग्रह- स्वास्थ्यप्रसत्तिषु । काव्यगुणे, हे स्यात्प्रसादोऽनुरागेऽपि, अ प्रसादस्त्वनुरोधने स्वच्छे काव्यगुणे च, त्रि प्रसाधन-प्रसाधनी तु कङ्कत्या सिद्धौ वेशे प्रसाधनम मे प्रसाधनी कवति कासिद्धयोपे प्रसाधनम्, वि प्रसाधनी कवतिकासिद्धयो प्रसाधन पुन । वेपे हे जन्मतोकयो, प्रसिद्ध-प्रसिद्धो भूषिते ख्याते, मे , हे प्रसिद्धोऽलङ्कृतेऽपि च । विख्यातेऽपि च, वि प्रसिद्धी ख्यातभूपितो, अ प्रसू-प्रसूरश्वाजनन्योश्च कन्दलीवीरुधो स्त्रियाम्, मे प्रसूरश्वाजनन्योश्च कन्दलीवीरुधोरपि, वि प्रसूरश्वा जनन्यपि, हे प्रसूरश्वाऽपि, अ प्रसूत-प्रसूत कुसुमे क्लीव त्रिपु सञ्जातसूतयो , मे प्रसूत वाच्यवज्जाते प्रसूत कुसुमेऽपि च, वि प्रसूत जातपुप्पयो , हे प्रसूति--प्रसूतिरुद्भवेऽपि स्यात्तनये दुहितर्यपि। स्नियाम्, मे प्रसूति स्तनयोत्पत्तौ तथा दुहितरि स्मृता, वि प्रसूति स्यादपत्ये प्रसवेऽपि च, हे प्रसूति- त्रि प्रसून-प्रसूनो वाच्यवज्जाते क्लीवन्तु फलपुष्पयो , मे प्रसून वाच्यवज्जाते प्रसून फलपुष्पयो वि प्रसूनन्तु प्रसूते फलपुष्पयो , हे प्रसून पुष्पफलयो , अ प्रसृत-प्रसृत सुप्रसारे स्याद्विनीते वेगित निपु । अर्धाञ्जलौ तु पुलिङ्ग जवाया प्रसृता मता, मे प्रसृत सुप्रसारे स्याद्विनीते वेगितेऽपि च । अर्धाञ्जली तु प्रसृत जवाया प्रसृता मता, वि प्रसृतस्त्वर्धाञ्जली वेगिविनीतयो । तते च प्रसृता जवा, हे प्रसृत कुब्जिते पाणी जङ्घाया स्त्री गते विपु, त्रि प्रसक-प्रसेक सेचने च्युतो मे, वि प्रसेव-प्रसेव पुसि वीणाने स्यूते च, मे प्रसेव कथितो धीरर्वीणाङ्गस्यूतयो रपि, वि प्रसेवस्तु वीणाङ्गस्यूतयोर्दृतो, हे प्रस्तर-प्रस्तरोग्रावणि मणौ, में प्रस्तर प्रस्तारे ग्रावणि मणी च, है v सस्तर ·२२० प्रस्य-प्रान्तर । . प्रस्थ-प्रस्थोऽस्त्रियां मानभेदै सानावुन्मितवस्तुनि, मे. प्रस्थः शिखर- मानयोः, वि. प्रस्थः सानो मानभेदे, हे. प्रस्थोऽस्त्री सानुमानयोः, अ. परिमाणेऽपि प्रस्थः, ह. प्रस्फोटन-प्रस्फोटनं तु शूर्प स्यात्ताडने च विकाशने, मे. प्रस्फोटनं भवेच्छू ताडने च प्रकाशने, वि. प्रस्फोटनं शूर्पे प्रकाशने । ताडने, हे. प्रहत-प्रहतं वितते क्षणे, मे., वि. प्रहतं विस्तृते क्षणे, हे. प्रहसन-प्रहसनमपि प्रहासे रूपकभेदे च परिहासे, मे. प्रहसनन्तु प्रहासा- क्षेपयो रूपकान्तरे, हे. प्रहसनं भवेद्भङ्गे प्रहासाक्षेपयोरपि, वि. प्रहि-प्रहिः कूप. प्रहि. सरः, अने. प्रह्लाद-प्रह्लादः प्रमदे दैत्ये, वि प्रह्लादस्तु निनदे दानवान्तरे, हे. प्राच (ञ्च)-प्राक् पूर्वस्मिन्नवान्तरे। अग्रे प्रभातेऽतीते च देशे दिवका- लयोरपि, मे. प्राक् प्रभातेऽप्यतीते च दिग्देशकालत. स्मृतम् । प्रागग्रेऽपि च पूर्वस्मिन् भवे प्रागप्यनन्तरे, वि. प्राक् पूर्वस्मिन् प्रभाते दिग्देशकालेप्ववान्तरे । अतीतेऽग्रे, हे प्राक्शब्दो दिशि देशे च काले च वाच्यलिङ्गकः, मे. प्राण-प्राणो हृन्मारुते वाले काव्यजीवेनिले वले । पुलिङ्गः पूरिते वाच्य- लिङ्ग पुग्म्नि चासुषु, मे प्राणो हृन्मारुते वाले काव्यजीवेऽनिले बले। वाच्य- वत्पूरिते प्राण प्राणाश्चासुपु कीर्तिताः, वि. प्राणोऽनिले वले । हृद्वायौ पूरिते गन्धरसे प्राणास्तु जीविते, है. बाले वाते बले प्राण. पूर्णे पुभूम्नि चासुपु, त्रि. प्राणक-प्राणकः सत्त्वजातीये जीवकद्रुमवोलयो , मे., वि प्राणको जीवक्तरी सत्त्वजातीयबोलयो, हे. प्राणनाथ-प्राणनाथो यमे ना स्यादिप्टे प्राणाधिपे मतः, मे. प्राणिद्यूत-प्राणिद्यूतं वदन्ति युद्धेऽपि, ह. प्राति-प्रातिः पूर्तिप्रदेशयो स्त्रियाम्, मे. प्रातिः पूर्तिप्रदेगयोः, वि. प्रादुस्-नामप्राकाश्ययोः प्रादुः, अ प्रादुः प्राकाश्य इष्यते । सम्भाव्य च प्रवृत्ती च, मे. प्राध्व-प्राध्वन्तु प्रणते चातिदूरवर्मनि बन्धने, मे. प्राध्वं सुप्रणते चाति- दूरवर्त्मनि बन्धने, वि. प्राध्य दूरपथे प्रह्वे बन्धे, हे प्राध्वं बन्धनमित्युक्त प्राध्वं प्रह्वे च मूरिभिः, अने. प्रह्ववन्धनयोः प्राध्वम्, ह. प्राध्वम्-प्राध्वं नम्रानुकूलयोः, मे., वि, प्रान्तर-प्रान्तरं विपिने दूरगून्यवत्मनि कोटरे, मे., वि. प्रान्तरं कोटरेशरण्ये दूरशून्यपथेऽपि च, हे.

·प्राप्त प्रीति २२१ प्राप्त प्राप्त लब्धे समञ्जसे, में प्राप्त वित्त समञ्जसे, वि लब्धे समञ्जसे प्राप्तम्, त्रि - । प्राप्तरूप-प्राप्तरूपो ज्ञरम्ययो, में प्राप्तरूपो बुधे रम्ये, वि प्राप्तरूप- स्वरूपाभिरूपा बुधमनोज्ञयो , अ v सुरूप प्राप्ति-प्राप्तिमहोदये । लाभेऽपि च स्त्रियाम्, मे प्राप्तिाभे महोदये, वि प्राप्तिमहोदये लाभे हे उदयेऽधिगमे प्राप्ति , अ उदयाधिगमौ प्राप्ती, अने प्राय--प्राय पुमाननशने मृत्यो वाहुल्यतुल्ययो, मे प्रायश्चानशने मृत्यौ तुल्यवाहुल्ययोरपि, वि प्रायो वयस्यनशने मृतौ बाहुल्यतुल्ययो , हे प्रायो भूम्न्यन्त- गमने, अ प्रायो ना भूमतुल्ययो , नि प्रार्थित प्रार्थित याचिते शत्रुसरुद्धेऽभिहते त्रिपु, मे प्रार्थित याचित शनुरावेऽभिहतेऽपि च, वि प्राथित हते। याचिते शत्रुसरुद्धे, हे अभियुक्ततौ च प्रार्थितौ समो, नि प्रालम्ब--प्रालम्ब स्यात्पयोधरे। त्रपुपे हारभेदे व हे v प्रलम्ब मावृषेण्य-प्रावृपेण्य पुमान्नीपे प्रावृट्कालभवे विषु, मे प्रासाद-प्रासादो देवनृपयोगुहे मे प्रासाद कथ्यते देवनरदेवनिवासयो, वि प्रासादो राजमन्दिरे। देवतायतने चापि हे प्रिय-प्रियो हृद्येऽन्यवत् पुसि बृद्धिनामौषधौ धवे, में प्रियो धवे सौहृद्ये च वृद्धिनामोपर्धेऽपि च, वि प्रियो वृद्धयौपधे हृद्ये धवे, हे प्रियवद-प्रियवद खेचरे ना प्रियवाचि तु वाच्यवत्, मे प्रियवद खेचरे स्पात्प्रियवाचि तु वाच्यवत्, वि प्रियवद प्रियवादिनभश्चरविशेपयो , हे प्रियक-प्रियक पोतशालके । नीपे नियमृगे नाली प्रियङ्गी कुङ्कमेऽपि च मे प्रियकस्तु चञ्चरीके नीपे कश्मीरजन्मनि । प्रियङ्गो चित्रहरिणे पीतशाल तरावपि, हे प्रियक पीतशाले स्यान्नीपे चित्रमृगेऽलिनि । कुश्मे च प्रियङ्गो च, वि प्रियको मृगनीपयो , त्रि प्रियको वीजसारश्च प्रियको द्वीपिचिनको। प्रियक प्रियतोय स्यात्प्रियको मुक्तिको व्रती, अने प्रियङ्गु-प्रियङ्ग स्त्री राजिकाकणयोरपि । फलिन्या कड्सस्ये च, मे प्रियङ्गु फलिनीकडपिप्पलीराजिकासु च, वि प्रियङ्ग राजसपे । पिम्पल्या फलिनीकग्वो, हे प्रीत--प्रीत हृपितनर्मणो, मे, वि प्रोति-प्रीतिर्योगान्तरे प्रेम्णि स्मरपलीमुदो स्त्रियाम्, मे प्रीतिर्योगान्तरे प्रेम्णि स्मरपत्नीप्रमोदयो , वि प्रीति स्मरस्त्रियाम् । प्रेम्णि योगमुदो, हे - ·२२२ प्रेक्षा प्लवं प्रेक्षा--प्रेक्षा नृत्येक्षणे बुद्धौ, मे, वि प्रेक्षा धीरीक्षण नृत्यम्, हे प्रेक्षा नृत्येक्षण प्रज्ञा, अ प्रेडा-प्रेला पर्यटनेऽप्यश्वगतौ सवेशनान्तरे, मे प्रेढा पर्यटने नृत्ये दोलाया वाजिना गती, हे प्रेवा पर्यटने नृत्ये भवेदश्वगतावपि, वि प्रेत-प्रेतो भूतान्तरे पुसि मृते स्याद्वाच्यलिङ्गक , मे प्रेतो मृते भूतविशेष च, हे प्रेतो भूतान्तरे मृते, वि प्रेत प्राणान्तरे मृते, अ प्रेतो मृते प्राणिभेदे, त्रि प्रेत्य-प्रेत्यामुत्र भवान्तरे, ह प्रेत्वन्-प्रेत्वा ना वासवे वाते, मे प्रेत्वा मरुति वासवे, वि प्रेमन्—प्रेमाऽस्त्री स्नेहहर्पयो , मे प्रेम नर्मणि च स्नेहे, वि प्रेम तु स्नेह- नर्मणो, हे प्रेप-प्रेप क्लेशे च मर्दने। उन्मादे प्रेपणे, मे प्रैप स्यात्प्रेषणे क्लेशे मर्दनोन्मादयोरपि, वि प्रैप प्रेपणपीडने, हे प्रेप प्रेषणमर्दने, अ प्रोक्षण-प्रोक्षण सेचने वधे, मे, नि प्रोक्षित-प्रोक्षित निहते सिक्ते, मे , वि प्रोक्षित सिक्तहतयो , हे सिक्ते तु प्रोक्षित निहतेऽपि च, नि प्रोत-प्रोत नपुसक वस्ने खचिते वाच्यतिङ्गरम्, मे प्रोत गुम्फितवासयो , हे प्रोत तु गुम्फिते वस्ने, वि प्रोथ-सोथोऽस्त्री हयघोणाया ना क्ट्यामध्वगे विपु, मे प्रोथोऽध्वगे- ऽश्वघोणाया कटीस्त्रीगर्भयोरपि, वि प्रोथोऽश्वघोणाध्वगयो , हे कट्यश्वघोणयो प्रोथ , नि प्रोथमित्युच्यते प्रार्हलशूकरयोर्मुखे, ह प्रोह-प्रोहो गजाध्रिपर्वणो । वाच्यवनिपुणे तर्के, मे प्रोहो निपुणतर्के स्यात्योहो हस्त्यध्रिपर्वणो , वि प्रोहो निपुणतकै स्याद्गजाघ्रिपर्वणोरपि, हे प्लक्ष-प्लक्षो जटीगर्दभाण्डद्वीपभित्कुञ्जराशने, मे प्लक्षो द्वीपविशेष स्यात्पर्कटीगर्दभाण्डयो । पिप्पले द्वारपार च गृहस्य परिकीर्तित , वि प्लक्षो द्वीपे गर्दभाण्डेऽश्वत्थे जटिनि पक्षको, हे प्लव-प्लव स्यात्प्लवने भेले भेवेऽवी श्वपने बपौ। जलकाके च बुलके प्रवणे पर्कटीद्रुमे। कारण्डवाग्यविहगे शब्दे प्रतिगतो पुमान् । वर्तमुस्तके गन्ध- तृणेऽपि स्यानपुसकम्, में प्लव कारण्डवे भेके वुलके भेलवे कपी। शब्दे प्लुतगती प्लक्षे चण्डालजलवाक्यो । प्लव गन्घतृणे प्रोक्त वर्तीमुस्तकेऽपि च, वि प्लव प्लक्षे प्लुतो कपौ। शब्दे कारण्डवे म्लेच्छजातो भेलक्भेक्यो । मनिम्न- ·अ प्लवग(ङ्ग)-फलोदय २२३ महोभागे कुलके जलवायसे । जलान्तरे प्लव गन्धतृणे मुस्तकभिद्यपि, हे प्लवो निषादे मर्कट्या भेके भेले गतौ कपो, नि प्लवग (न)-प्लवगो वानरे भेके सारथौ चोप्णदोधिते , मे, वि प्लवग कपिभेकयो । अर्कसूते, हे कपौ च प्लवग प्लवङ्ग कपिभेकयो, अने प्लवङ्गम-प्लवङ्गमस्तु मण्डूके तथा शाखामृगेऽपि च, मे प्लवङ्गम कपी भेके, वि, हे कपिभेको प्लवङ्गमो, अ प्लुत-प्लुत तुरङ्गमगती क्लीव पुसि त्रिमानके, मे प्लुत तुरङ्गमगती प्लुतमाहुस्लिमात्रके, वि प्लुतमश्वस्य गतौ प्लुतस्त्रिमानके, हे प्लुत स्वरे च, नि. ह्रस्व र्दीघ प्लुत ज्ञेय प्लुत पित्तव्यथा प्लुति , अने फ-फो यक्षसाधने स्फाते झञ्झावातेऽपि पुस्ययम् । फ रुपोक्तो फूत्कृती च तथा निष्फलभाषणे, मे कफे वाते फकार स्यात्तथावाने प्रकीर्तित । फूत्कारेऽपि च फ प्रोक्तस्तथा निष्फलभापणे, ए जनार्दन शिखी रौद्री वाम- पातालय । फटकार प्रोच्यते सद्भि , फकार पान्तिम स्मृत, मा . फटाफटा तु फणदम्भयो , मे फटा तु कितवे फणे, हे फटा च फण- दम्भयो वि फणा--गोविपाणे फणा ज्ञेया भुजङ्गमशिर फणा । फणा जटा फणा कृष्णा फणा मन्थनकुण्डली, अने फर्फरीक-फर्फरीपश्चपेटै स्यात्फर्फरीकन्तु मार्दवे, मै , वि फर्फरीकन्तु मादये। फर्फरीकश्चपेटायाम्, हे फल-फत जातिफले सस्ये हेतूत्ये व्यु प्टिलाभयो । त्रिफलाया च क्क्कोले प्रियङ्गो च फली स्मृता, में फल हेतुसमुत्थे स्यात्फलके व्युष्टिलाभयो । जाति- फपि कफकोले सस्यवाणाप्रयोरपि । फलिन्या तु फला प्राहुस्त्रिफलाया फल क्वचित्, वि फल हेतुफले जातिफले फलक्सस्ययो । त्रिफलाया च वयोले शम्याग्ने व्युप्टिलाभयो । फली फलिन्याम्, हे सस्ये हेतुते पलम्, अ पल जातिफ्ले लाभे याणा फलकेऽपि च, नि फलकिन-फलको मत्स्यभेदे ना वाच्यवत् फलरान्विते, मे फ्ली स्यादि- लिसास्यमत्स्ये फलवपाणिक, वि. फलिन्-फलिन्यग्निशिसाया स्त्री फलिन्या पलिते विपु, में फलोदय-पनोदय पुल्लिामे विदिवेशालयेऽपि च, मे. पत्रोदय म्यान् ·फाणि-बदर त्रिदिवे लाभेऽपि च फलोदय , वि फलोदयो धुलाभयो , हे स्वर्गलाभौ फलोदयौ, नि फाणि-फाणिर्गुडे करम्बे च स्त्रियाम्, मे फाणिर्गुडकरम्बयो, वि, है, - फाण्ट-प्रश्रमकृतेऽपि फाण्टम्, हा फाल-फाल पुसि महादेव कालिन्दीभेदनेऽपि च। क्लीव सीरोपकरणे निपु कार्पासवाससि, मे फाल सीरोपकरणे कार्पासादिकवाससि, वि फालन्तु वस्नाशे फाल उत्प्लुतो। कुशिके च, हे फाल्गुन-फाल्गुनस्तु गुडाकेशे नदीजार्जुनभूरुहे। तपस्यसने मासि तत्पूर्णिमाया तु फाल्गुनी, मे फाल्गुनस्तु तपस्ये स्यापूर्णिमाया तु फाल्गुनी। फाल्गुन कथित पार्थे नदीजे ककुभेऽपि च, वि फाल्गुनो मासपार्ययो । नदी- जेऽर्जुनवृक्षे च फाल्गुनी पूर्णिमाभिदि, हे फाल्गुनो मासि पार्थे च, त्रि फेनिल-फनिलोऽरिष्टपादपे। ना सफेने निषु क्लीव कोलीमदनयो फले, मे फेनिल स्यादरिष्टे च फेनिल बदरीफले। मदनस्य फले चाथ फेनिलोऽरिप्ट- पादपे, वि फेनिल मदनफले बदरे फेनवत्यपि, हे फेनिल बदरेऽरिप्टे, नि फेरव-फेरवो जम्बुकेऽनपे, मे, वि फेरवो राक्षसे फेरी, हे ब-(ब पुमान् वरुणे सिन्धौ भगे तोये गते तु वा। गन्धने तन्तुसन्ताने पुस्येव वपने स्मृत , मे ) छगलन्तो भूधरश्च भगपृष्ठगतस्तथा। सुरसो वन- मुष्टिश्च बकारो भादिमो मत , मा बकायकस्तु यकपुष्पे स्यात्कढे श्रीदे च रक्षसि, में, वि वको रक्षोभिदि श्रीदे शिवमल्लीवकोटयो , हे शिवमल्ल्या बक कह्वे, त्रि बकेरुका-बकेरुका बलाकाभिद्वातावजितशाखयो, मे, वि बकेरुका बलाधिका। वाताजितशाखा च, हे बणिज्-अथ वणिक् स्त्रियाम् । वणिज्याया पुमान् वाणिजपे च करणान्तरे, मे वणिक् वाणिज्यजीविनि । वणिक् करणभेदे च वणिज्यायामपीप्यते, वि वनिग् यानिज्यजीविनि । वानिज्ये करणभेदे च, हे बदर-बदरा गृष्टिकार्पास्योरेलापर्ध्या स्त्रिया पुमान् । कार्पासस्यास्टिन बदरी कोलौ क्लीवन्तु तत्फले, मे वदर कोलिकार्पास्यो फने स्याद्वदरी तयो । एलापाञ्च बदरा विष्णुप्रान्तोपधावपि, वि वदरा स्यादेलापर्ध्या विष्णु- प्रान्तोषघावपि । वदरी कोलिकार्पास्योवंदरन्तु तयो फो। बदरम्तु कार्पासास्थ्नि, . cha ·२२५ बद्धशिख-बर्बर बद्धशिख---अथ वद्धशिखा स्त्री स्यादुच्चटायां शिशौ त्रिषु, मे. बद्धशिखो- च्चटायां स्याद्वाले वद्धशिखो मतः, वि. वद्धशिखो वाले बद्धशिखोच्चटोपधे, बन्ध-बन्ध आधौ च वन्धने, मे., हे. वन्धस्त्वाधौ वन्धने, वि. बन्धक--बन्धकः स्याद्विनिमये पुश्चल्या स्याच्च बन्धकी, मे. बन्धकः स्याद्विनिमये पुश्चली स्याच्च बन्धकी, वि. बन्धकस्तु सत्यवारेऽय बन्धकी। स्वैरिण्याञ्च करिण्याञ्च, हे. करिण्यामपि वन्धकी, त्रि. बन्धन-बन्धनं वघवन्धयोः, मे., वि. बन्धु बन्धुः स्यात्पुंसि बन्धूके मित्रे भ्रातरि वान्धवे, मे. बन्धुर्वन्धूकपुष्पे स्याद्वन्धुर्धातरि वान्धवे, वि. वन्धुर्धातृवान्धवयोः, हे. बन्धुर--बन्धुरं मुर्मुरे पुसि स्त्री चाङ्गतैलकल्कयोः । बन्धूक बधिरे हंसे त्रिपु स्याद्रम्यनम्रयोः । बन्धुरा पण्ययोषायां स्त्रिया भूम्नि च सक्तुपु, मे. बन्धूर- वन्धुरौ रम्ये नम्र हंसे तु वन्धुरः । बन्धूके च विडङ्गे च वन्धुरा पण्ययोपिति, वि. वन्धूरो रम्यनम्रयो । वन्धुरन्तु तयोर्हसे वन्धुजीवविडङ्गयो.। वन्धुरा पण्य- योपायाम्, हे. वन्धुरं रम्यनम्रयोः, त्रि. बन्धूक-बन्धुकं बन्धुजीवे स्याद्वन्धूकः पीतशालके, मे., वि. बन्धूकः पीतशालके। बन्धुजीवे, हे. बन्धूर-चन्धरः शोभने नम्र, मे. v. वन्धुर. बन्ध्य-बन्ध्यस्त्वफलवृक्षादौ स्त्रियां स्यादप्रज.स्त्रियाम्, मे. बन्ध्योऽफलद्रुमे वन्ध्या त्वप्रजातस्त्रियामपि, वि. बभ्रु-चभ्रुर्वैश्वानरे शूलपाणौ च गरुडध्वजे। विशाले नकुले पुसि पिङ्गले त्वभिधेयवत्, मे. बभ्रुविशाले नकुले कृशानी वचे मुनौ शूलिनि पिङ्गले च, वि. बभ्रुः पिङ्गाग्निशूलिपु । विशाले नकुले विष्णो, हे. विपुले नकुले विष्णो वर्धर्ना पिङ्गले त्रिपु, अ. वभ्रू नकुलपिङ्गलो, अने. बभ्रुः स्याग्नकुलेऽपि च, ह. यवंटी-बवंटी पण्ययोपाया व्रीहिभेदे च योपिति, मे. वर्चटी ब्रीहिभेदे स्यादवंटी पण्ययोपिति, वि. बर्बटी ब्रीहिभिद्वेश्या, हे. वबंटयौ ग्रीहिभिद्वेश्ये, . पि. वयंरचर्वरः पामरे केरो चाने नोवृदन्तरे। फञिकायां पुमान् शाकभेद- पुप्पभिदोः स्त्रियाम्, मे. वर्वरः पामरे केशविन्यामे नीवृदन्तरे। वर्बरा फजिकायां तु यर्वरा भायपुष्पयोः, वि. वर्वरो नीवृदन्तरे। चर्वरा तु फञिकायां पामरे फेशचनले। पुणे च वर्वरा शाके, है. 15 ·२२६ बर्बरीक-बलि . वर्षरीक--वर्वरीकः केशविन्यासकर्मणि। शाकभेदे महाकाले, हे. बह-वह पिच्छे दले स्त्रियाम्, मे. बह दले केकिपिच्छे, वि. वह पर्णे परिवारे कलापे, हे. दलेऽपि बहम्, अ. बल--बलं गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसैन्ययोः। पुमान् हलायुधे दैत्य- प्रभेदे वायसेऽपि च । वलयुक्तेऽन्यलिङ्गः स्याद्वाट्यालके तु योपिति, मे. बल गन्धरसे रूपे स्थामनि स्थौल्यसेनयो । बलो हलायुधे दैत्यभेदे बलिनि वायसे । वाट्यालके वला तूक्ता, वि. वलं रूपे स्थामनि स्थौल्यसैन्ययोः । दोले वलस्तु बलिनि काके दैत्ये हलायुधे। बला त्वोपधिभेदे स्यात्, हे. स्थौल्यसामर्थ्यसंन्येषु वलं ना काकसीरिणो , अ. बल गन्धरसे रूपे क्लीव वाटयालके स्त्रियाम्, त्रि. बलो हली वलं सैन्यं बलं सत्त्वं बलौपधी। रत्नज्योतिर्बलो दैत्यो बला लक्ष्मीर्बला मही, अने. बलः काके, ह. बलज---बलजं गोपुरक्षेत्रे शस्यसगरयोरपि। बलजा वरयोपायां यूथ्याम्, मे. बलजं गोपुरे क्षेत्रे सस्यसङ्गरयोरपि। बलजा वरयोपाया वसुमत्यामपि स्मृता, वि. बलजं गोपुरे शस्य क्षेत्रसङ्गरयोरपि । सदाकारे बलजा तु पृथिव्या वरयोपिति, हे. बलजे क्षेत्रपूर बलजा वल्गुदर्शना, अ. बलदेव-बलदेवो यले वाते त्रायमाणोपधौ स्त्रियाम्, मे. बलदेवः स्मृतो वाते कालिन्दीभेदनेऽपि च । बलदेवामपि प्राहु. श्रायमाणौपधे बुधाः, वि. वलदेवस्तु कालिन्दीकपणे मातरिश्वनि । बलदेवा बायमाणा, हे. बलभद्र----बलभद्रा प्रायमाणाकुमार्यो पुसि सीरिणि, मे. बलभद्रो रोहिणेये आयमाणोपधावपि । वलभद्रा कुमार्या स्यात्, वि. वलभद्रस्त्वनन्ते बलशालिनि । बलभद्रा कुमार्या स्यात्त्रायमाणोपधावपि, हे. बलाक-बलाका बकपंक्तौ स्याद्वलाका विसकण्ठिका। बलाका कामुकी प्रोक्ता बलाकश्च बको मतः, वि. बलाहक बलाहको गिरी मेघे दैत्यनागविशेषयोः, मे., वि. बलाहकोऽम्बुदे गिरी। दैत्ये नागे, हे. गिरिमेघौ बलाहको, त्रि. बलि-वलिदर्त्यप्रभेदे च करचामरदण्डयोः। उपहारे पुमान् स्त्री तु जरया इलथचर्मणि। गृहदारुप्रभेदे च जठरावयवेऽपि च, मे. वलिश्चामरदण्डे च जरया श्लथचर्मणि। उदरावयवे दैत्ये करपूजोपहारयोः । गृहदारुविशेषे च गन्धकऽपि क्वचिन्मतः, वि. वलिदैत्योपहारयोः। करे चामरदण्डे च गृहदारदरांशयोः । त्वक्सङ्कोचे गन्धके च, है. वलिश्चामरदण्डेऽपि, हा. करोपहारयोः पुमि बलि. प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम्, अ. बलिर्जराश्लथत्वे च गृहदावंसुरी वली, त्रि. बलिः स्त्री ·वल्य-बाल ३२७ मध्यभागोमिलिश्चर्म जराकृति । बलि. पूजोपहारः स्यादलिर्दानवसत्तमः, अने. बलिः करे, ह. वल्य-बल्यं प्रधाने धातौ स्यात्क्लीव वलकरे त्रिपु, मे. बल्यं प्रधाने धातौ स्यात्क्लीवं वलकरेऽपि च, वि. वल्य रेतोबलकृतो, हे बहुबहु स्यात् त्र्यादिसंख्यासु विपुलेऽप्यभिधेयवत्, मे. बहु स्याद्विपुले त्र्यादिसंख्यासु त्वभिधेयवत्, वि बहु भूयसि । त्र्यादिकासु च संख्यासु, हे. बहु विपुलसंख्ययोः, त्रि. बहुक---वहुक: कर्कटेऽ: च दात्यूहे जलखादके, वि. बहुको जलखादके। दात्यूहे कर्कटेऽर्के च, हे v. बाहुक. बहुफल-भवेद्वहुफलो नीपे नाऽमलक्यान्तु योपिति, मे. भवेद्वहुफलाभिख्या मलपूनीपवृक्षयो , वि. बहुफल. पुन.। नीपे बहुफली फल्गो, हे. बहुरूप-बहुरूप शिवे विष्णो धूनके सरटे स्मरे, मे, वि. बहुरूप. स्मरे विष्णौ सरटे घूनके शिवे, हे बहुल-बहुला नीलिकाया स्यादेलायां गवि योपिति । कृत्तिकासु स्त्रिया भूम्नि विहायसि नपुसकम् । पुस्यग्नौ कृष्णपक्षे च वाच्यवत्प्राज्यकृष्णयो, मे. बहुल: कृष्णपक्षेऽग्नौ शितो च बहुला गवि । एलायां नीलिकायाञ्च बहुलाः कृत्तिकासु च । बहुलं प्राज्यनमसो , वि. बहुल भूरिवियतोबहुल: पावके शितो। कृष्णपक्षे बहुला तु सुरभ्या नीलिकलयो.। बहुलास्तु कृत्तिकासु, हे. बहुलाः कृत्तिका गावो बहुलोऽग्नी शितो त्रिपु, अ. बहुल: कृष्णपक्षेपि, त्रि. बहुला. कृत्तिका ज्ञेया गावश्च बहुला मताः, अने. बा--उपमाया विकल्पे वा, अ. v. वा. बाणिजक -अथ वाणिजक- वाडवाग्नौ वणिज्यपि, मे. वाणिजको वडवाग्नौ वणिज्यपि, वि. बाघ-बाधा दुखे निषेधे च, मे. वाधा दु खनिषेधयोः, वि, हे, ह. निषेध- दुखयोधिः, त्रि. बान्धव-बान्धवो वन्धुसुहृदो, मे, वि. वान्धवो बन्धुमित्रयोः, है. बादल-वार्दलं दुर्दिने मेलानन्दाया वादलः स्मृत. मे. बार्दल दुर्दिने मेला- नन्दायामपि वार्दल., वि. वादल दुर्दिने मस्याम्, हे. मेलानन्देऽपि वादलम्, हा. बावटोर-बार्वटीरो रङ्ग माम्रास्थ्यकरे गणिकासुते, मे. वावटोरस्त्र- पावानास्थ्यकरे गणिकासुते, वि. वावटीरस्यपुन्याम्रास्थ्न्यगुरे गणिकासुते, है. बाल-बालो ना कुन्तलेश्वस्य करिणश्चापि वालधौ। नालिकेरे हरिद्राया .

·२२८ वालव-बुधान मल्लिकाभिद्यपि स्त्रियाम् । वाच्यलिङ्गोऽर्भके मूर्खे ह्रीवेरे पुनपुसकम् । अलङ्कारा- न्तरे मेध्ये वाली वाला त्रुटिस्नियो , मे वाल कचे शिशौ मूर्ख ह्रीवेरेऽश्वेभपुच्छयो । अलङ्कारान्तरे मेध्ये वाली वाला त्रुटिस्नियो, वि वालोऽज्ञेऽश्वेभपुच्छयो । शिशौ ह्रीवेरक्चयोर्वाला तु त्रुटियोपितो । वाली भूपान्तरे मेध्ये, हे मूर्खे- भवेऽपि वाल स्यात्, अ वालो ह्रीवेरकेशयो , नि वाल केशो जल वाल बाल काशतृण स्मृतम् । वालो मूर्ख शिशुर्वालो वालो वेग उदाहृत , अने बालक-चालकस्तु शिशावज्ञे वालधौ हयहस्तिनो । अगुलीयकहीवेरवलये पुसि बालिका । वालाया वालुकापत्रकाहलाकर्णभूषणे, मे वालकोऽज्ञे शिशौ केशे वाजिवारणवालधौ। अगुलीयकहीवेरपारिहार्येषु वालकम् । वालिका वालुका- वालापिञ्जोलाकर्णभूपणे वि बालिका कर्णभूषणे। पिझोलाया वालुकाया वालाया वालक पुन । शिशौ मूर्खेऽश्वगजयो लधौ, हे पिञ्जोला सिकता वर्णभूपा कन्या च बालिका नि वालक खेचरो व्याघ्रो वालक पृथुक स्मृत । बालक गन्धद्रव्यञ्च जटाजूटश्च वालकम्, अने बालिश-~-वालिशश्च शिशौ मूर्खे मे वालिश शावके मूर्खे, वि वालिशस्तु शिशौ मूर्खे, हे शिशावज्ञे च बालिश , अ बालेऽपि बालिश स्यात्, ह बालेय--वालेयो गर्दभे पुसि मृदो वलिहिते निपु, मे बालयस्तु गर्दभे । वल्यर्थे कोमलाङ्गारवल्लर्याम्, हे वालेयोऽङ्गारवल्ला खरे बलिहिते निपु, वि वालेयी मृदुगर्दभी, त्रि बाहुक-बाहुप कर्कटे चार्के दात्यूहे जलखातके, मे v वहुक बाहुज--वाहुज क्षनिये कीरे स्वयजाततिलेऽपि च, मे, वि बाहुजस्तु स्वय जाततिले क्षनियकीरयो, हे बीभत्स--वीभत्सो नाऽर्जुने क्रूरघृणात्मविकृतौ त्रिषु मे बीभत्सो विकृते रेऽप्यर्जुने च घृणात्मनि, वि बीभत्सो विकृते कूरे रसे पार्थे घृणात्मनि, है वीभत्सो हिंस्रोऽपि, अ रसे कूरे च विकृतो बीभत्सस्तिषु नाऽर्जुने, त्रि बुक्कस--बुक्क्सी नीलिकाकाल्योक्स श्वपचेऽधमे, हे v पुक्क्स बुद्ध-बुद्धो जिने लब्धवर्णे पुसि स्याद्बुधितेऽन्यवत्, मे बुद्धो जिने च धीरे च सौम्ये च बुधितेऽपि च वि बुद्ध पण्डिते बुधिते जिने, हे बुद्धो ज्ञाते जिने बुध-बुध सौम्ये च पण्डिते, मे बुध सौम्ये क्वी, हे बुध चवी रोहिणेये वि बुधवृद्धो पण्डितेऽपि, अ रोहिणेयश्वी बुध , त्रि बुधान-बुधानस्तु गुरौ विज्ञे, मे बुधान पण्डिते गुरी, वि बुधे, नि ·२२६ बुघ्न-ब्राह्मी बुध्न---बुघ्नो ना मूलरुद्रयो., मे. बुध्न; शिफाया रुद्रे च, वि. बुध्नस्तुण्डि- गिरीशयोः, ह. भ. अध्न. वृ(ब)हती-बृहती वसनान्तरे। छन्दोभिक्षुद्रवार्ताकीवारिधानीपु वाचि च । कण्टकारीमहत्योश्च, मे. बृहती क्षुद्रवार्ताक्यां कण्टकार्या च वाचि च । वारिधान्यां महत्याञ्च छन्दोवसनभेदयो., वि. वृहती क्षुद्रवार्ताक्यां छन्दोवसन- भेदयोः। महत्यां वाचि वार्यान्याम्, हे. बृहती क्षुद्रवार्ताकीच्छन्दोभेदे महत्यपि, अ. बोधन-बोधनं गन्धदीपने। वोधनी वोधिपिप्पल्योः, मे. बोधनी बोधि- पिप्पल्योर्वोधनं गन्धदीपने, वि. बोधि-बोधिः पुसि समाधेश्च भेदै पिप्पलपादपे, मे. वोधिः समाधिभेदे स्याद्बोधि· पिप्पलपादपे, वि. बोधिवौ द्धसमाधौ चाहद्धर्माप्तौ च पिप्पले, हे अध्न-अध्नो गिरिशमूलयोः, हे. v. बुध्न. ब्रह्मन्ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे न द्वयो पुसि वेधसि । ऋत्विग्योगभिदोविप्रे, मे. ब्रह्मा विरिञ्चिद्विजयोऋत्विक्चन्द्रार्कयोगयोः। ब्रह्म प्रोक्त तपोऽध्यात्म- वेदज्ञानेषु सूरिभिः, वि. ब्रह्म तु तपसि ज्ञाने वेदेऽध्यात्मे द्विजे विघौ । ऋत्विग्- योगभिदोश्च, हे. वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्र. प्रजापतिः, अ. वेदाध्यात्म- ब्राह्मणहिरण्यगर्भेषु कथ्यते ब्रह्म, ह. ब्रह्मण्य--ब्रह्मण्यो ब्रह्मसाधौ स्याद् ब्रह्मदारुशनैश्चरे, में, ब्रह्मण्यो ब्रह्मणो हिते। शनैश्चरे, हे. ब्रह्मण्यो ब्रह्मसाधौ स्याद् ब्रह्मण्यश्च शनैश्चरे, वि. ब्रह्मपुत्र-ब्रह्मपुत्र क्षेत्रभेदे नदभेदे च पुस्ययम्, मे. ब्रह्मबन्धु--ब्रह्मवन्धुरधिक्षिप्ते निर्देशे ब्राह्मणस्य ना, मे. ब्रह्मवन्धुरधिक्षेपे निर्देशे च द्विजन्मनाम्, वि. ब्रह्मवन्धुनिन्दयविप्रे बान्धवे ब्राह्मणस्य च, हे. ब्रह्म- वन्धुरधिक्षेपे निर्देशे, अ. ब्राह्मण-ब्राह्मणं ब्रह्मसङ्घाते वेदभागे नपुसकम् । भूमिदेवे तु पुलिङ्ग फजिकापक्कयो. स्त्रियाम, मे. ब्राह्मणी फजिकास्पृक्काद्विजपत्नीपु विधुता। विप्रे तु ब्राह्मणो वेदे ब्राह्मण विप्रसंहतो, वि. ब्राह्मणं विप्रसंहतो। वेदे च ब्राह्मणो विप्रे, हे. मन्नास्यवेदे विप्रौधे क्लीवं ना ब्राह्मणो द्विजे, नि. ब्राह्मण्य-ब्राह्मण्यं ब्राह्मणत्वे च समूहे च द्विजन्मनाम्, मे. ब्राह्मण्य ब्राह्मणत्वे स्यात्समूहे च द्विजन्मनाम्, वि. ब्राह्मण्यं ब्रह्मसद्धेऽपि, त्रि. याह्मी-ग्राह्मी तु फजिकायां स्याच्छाकमत्स्यप्रभेदयोः । ब्राह्मी तु भारती- मोमवल्लरीब्रह्मशक्तिपु, मे. ब्राह्मी तु भारतोसोमवल्लरीब्रह्मगक्तिपु। फजिका- ·२३० 1 , . भ भट्टिनी पड्कगण्डिकाशाकभेदेषु च स्मृता, वि ब्राह्मी तु भारती। शाकभेद पनगण्डी फजिका सोमवल्लरी। ब्रह्मशक्ति , हे भ-भ नक्षत्रे गभस्तौ स्त्री पुसि स्याभृगुनन्दने, मे भा स्यान्मयूखे शुक्रे भ नक्षन च प्रकीर्तितम्, वि भ शुने भमुडौ भाऽशो, हे भमक्षे भृगुजे पुमान्, त्रि नक्षत्रे भ बुधा प्रादुर्भवने भ प्रकीर्तित । दीप्तिर्भा स्यात्, ए विश्वमति द्विरण्डेशो निद्रा नाभिगतोऽपि च । भ्र कुटी च भरद्वाजो भवारश्च जयापह , मा भक्त-भक्तमन्ने तत्परे च, हे भक्ति-भक्तिविभागे सेवाया स्त्रियाम्, मे , वि भक्ति सेवागौणवृत्त्यो भगचा श्रद्धाविभागयो हे सेवाविभागयोर्भक्ति , वि भग-भग श्रीयोनिवीर्येच्छाज्ञानवैराग्यकीर्तिपु। माहात्म्यैश्वर्ययत्नेषु धर्मे मोक्षे च ना रयो, मे भगोऽर्कज्ञानमाहात्म्ययशोवैराग्यमुक्तिपु। रूपवीर्यप्रयत्ने- च्छाश्रीधर्मेश्वर्ययोनिपु, हे भगमैश्वर्यमाहात्म्यज्ञानवैराग्ययोनिपु। यशोवीर्य- प्रयत्नेच्छाधीधर्मरविमुक्तिषु, वि भग श्रीकाममाहात्म्यवीर्ययत्नार्ककीर्तिपु, अ भग वैराग्ययोनीच्छाज्ञानेश्वर्येषु, नि श्रिया यशसि सौभाग्य योनौ कान्तौ महिम्नि च। सूर्ये सज्ञाविशेपे च शशाङ्के च भगश्रुति , अने भगवत्-भगवान् ना जिने गौर्या स्त्रिया पूज्ये तु वाच्यवत्, मे भगवान बुद्धपूज्ययो , वि जिने पूज्ये च भगवान् त्रि भङ्ग-भङ्गो जयविपर्यये। भेदरोगतरङ्गेषु भगा शस्यान्तरे स्त्रियाम्, मे भगस्तरङ्गे भेदे च रुग्विशेपे पराजये। कौटिल्य भयविच्छित्योर्भगा शणे, ह भङ्गस्तरङ्गे रुग्भेदे भदे जयविपर्यये। भगा शणाख्यसस्यपि, वि तरङ्गभेदयो भङ्ग भङ्गा शस्ये शणाह्वये, त्रि भङ्ग पलायन वीचिर्भङ्ग शस्यञ्च भञ्जनम अने भङ्गि-भङ्गि पुनर्भक्तिवीच्यो, हे भङ्गर-भङ्गुरौ वक्रनश्वरौ है भट-भट स्यात्पुसि वीरे च विशेपे पामरस्य च, मे भटो वीरे म्लेच्छ भेदेऽपि च, हे भट पामरभेदे च वीरे च वि भटि-प्रगमे भटि वि भट्टारक- भट्टारको नृपे नाटयवाचा देवे तपोधने, मे भट्टारक सुरे राज्ञि कथितश्च तपोधने, वि भट्टारको राज्ञि मुनौ सुरे, हे राजि भट्टारक मुरे, त्रि भट्टिनी-भट्टिनी द्विजभाया नाट्योक्त्या राजयोपिति, मे, वि भट्टिनी तु ब्राह्मण्या नृपयोपिति, हे . .

·भण्डन-भर्तृ २३१ भण्डन-भण्डनं कवचे युद्धे खलीकारेऽपि न द्वयोः, मे. भण्डनं कवचे युद्ध खलीकारे च वर्तते, वि. भण्डनं कवचे युधि । खलीकारे, हे. भद्र--भद्रः शिवे खजरीटे वृषे मेरुकदम्बके । करिजातिविशेपे ना क्लीवं मङ्गलमुस्तयोः । काञ्चने च स्त्रियां रास्नाकृष्णाव्योमनदीपु च । तिथिभेदे प्रसारिण्यां कट्फलानन्तयोरपि ।। त्रिषु श्रेष्ठे च साधौ च न पुसि करणान्तरे, मे, भद्रं स्यान्मङ्गले हेम्नि मुस्तके करणान्तरे । भद्रो रुद्रे वृपे रामचरे मेरुकदम्बके ।। हस्तिजात्यन्तरे भद्रो वाच्यवच्छेप्ठसाधुनोः। भद्रा मन्दाकिनीरास्नाकृत्स्नाऽनन्तासु कटफले, वि. भद्रन्तु मङ्गले । मुस्तकश्रेष्ठयोः साधौ काञ्चने करणान्तरे। भद्रो रामचरे हस्तिजातो मेरुकदम्बके । गवि शम्भौ भद्रा विष्टौ नभ सरिति कट्फले । कृष्णानन्तारास्नासु च, हे. भद्रकाली-- भद्रकाली तु गन्धोल्यां कात्यायन्यामपि स्त्रियाम्, में, भद्रकाली तु गन्धोल्यामुमायामोषधीभिदि, वि, भद्रकाल्यौपधीभिदि । गन्धोल्या हरपल्या भय--2 भन्द-भन्दं कल्याणशर्मणो, मे, वि. भन्दं कल्याणे सौख्ये च, हे. -भयं प्रतिभये पोरे प्रसूने कुब्जकस्य च, मे., वि. भयं भीतो भयङ्करे। कुब्जकपुष्पे, हे. भयं भीकुब्जपुष्पयोः, त्रि. भयानक--भयानकः स्मृतो व्याने रसे राही भयङ्करे, मे. भयानक: स्मृतो व्याघे सैहिकेयेऽपि भीपणे, वि. भयानकस्तु भीपणे । व्याघ्र राही रसे, हे. भर-भरोऽतिशयभारयोः, मे., वि., हे., त्रि. भरण-भरणी घोपके ऋक्षे भरणं वेतने भृतो, मे, भरणी शोणके ऋक्षे भरणं वेतने भृती, वि. भरत-भरतो नाट्यशास्त्रमुनी नटे। रामानुजे च दौप्मन्तो, मे. भरतो वाद्यभेदेऽपि दौष्मन्तौ शवरे नटे। रामानुजे च भरतस्तन्तुवायेऽपि च क्वचित्, वि. भरतः शवरे नटे । क्षेत्रे रामानुजे शास्त्रे दौष्मन्तावृपभात्मजे । तन्तुवाये, है. रामानुजे नाट्यशास्त्रे दौप्मन्तौ भरतो नटे, नि. भरद्वाज-भरद्वाजो गुरोः पुत्र व्याघ्राटाख्यविहङ्गमे, में., वि. भरद्वाजो गुरोः पुरे व्याघ्राटास्ये च पक्षिणि, त्रि. भरद्वाजः पक्षिभेदे बृहस्पतिसुतेऽपि च, है. भर-भरुः स्वर्णे हरे पुसि, मे. भरुभंतरि काञ्चने, वि. भरुभर्तृकनकयोः, - भत-भर्ता स्वामिनि पुसि स्यात्रिषु धातरि पोप्टरि, मे. भर्ता पोप्टरि धारके, हे. भर्ता स्वामिनि धारके, वि. भर्ता धातरि पोप्टरि, ·२३२ भमन् भाग्य - भल्ल-- भर्मन्-भर्म स्यात्वाञ्चने मृतो, मे भर्म स्वर्णे भृतौ भानौ, वि भर्म भारे भृतौ हेम्नि, हे भृतिकाञ्चनयोर्भम, नि -भल्ल स्यात्पुसि भल्लूवे शस्त्रभेदेऽपि न द्वयो । भल्लातक्या स्त्रिया भल्ली, मे भल्लो भल्ली च वाणे म्याद्भल्लो भल्लूव इप्यते । भल्लातक्या तु भल्ली स्यात्, वि भल्लो भल्लूकवाणयो । भल्ली भल्लातक , हे भव-भव क्षेमेशससारे सत्ताया प्राप्तिजन्मनो मे भव ससारसप्राप्ति- श्रेय शङ्करजन्मसु, वि भव सत्ताप्तिजन्ममु । रुद्रे श्रेयसि ससारे हे जन्महरौ भवौ, अ सत्ताससारयोर्भव, हा भव ससारे ह भवत्-भवद्युप्मत्सतोस्त्रिषु । स्त्री वाणभेदे, मे भवती वाणभेदे स्यादन्य वत्वत्सदर्थयो , वि भवान् युप्मत्सदर्थयो त्रि भवन-भवन स्याद्गृहे भावे, मे भवन भाववेश्मनो , वि भवन सदने भावे, हे जन्माश्रयश्च भवनम्, नि भव्य--भव्य शुभे च सत्ये च योग्ये भाविनि तु त्रिपु। कमरङ्गतरौ पुसि स्त्रिया करिक्णोमयो ।। क्लीवमस्थनि में भव्य सत्ये शुभे चाथ भेद्यवद्योग्य- भाविनो । कर्मरगतरौ भव्यो भव्या करिकणोमयो , वि भव्यन्तु फले योग्ये शुभेऽस्थनि। सत्ये भाविनि भव्यस्तु कर्मरगतरौ सति । भव्योमाकरिपिप्पत्यो, है भपक-भपको दुर्जन प्रोक्तो भषक सरमासुत , अने भसद्-भसत्स्त्री भास्वरे योनौ मे भसद्भास्वरमासयो , हे भसत्प्रभा- स्वरे मासे, वि भस्मक--भस्मक रोगभेदे स्याद्विडङ्गक्लधौतयो मे वि भस्मतूल-भस्मतूल ग्रामफूटे पाशुवर्षे हिमेऽपि च मे , वि भस्मतूल पुन- हिमे । ग्रामकूटे पाशुवर्षे है भाकूट--भाकूट शैलझपयोर्भेदे स्यात् मे भाकूट शैलमीनयो , हे भाकूट कथ्यते मीनभेदे शलान्तरेऽपि च, वि भाग-भागो रूपार्धके भाग्यक्देशयो , मे , हे भागो रूपार्धके प्रोक्तो भाग- धेयकदेशयो, वि एक्देशाशयोर्भाग , त्रि भागधेय-भागधेय मत भाग्ये भागप्रत्याययो पुमान्, मे भागधेय स्मृत भाग्ये भागप्रत्याययोरपि, वि भागधेय पुन रे । दायादे भागधेय तु भाग्ये, हे भाग्य--भाग्यन्तु स्याच्छुभाशुभर्मणो, मे स्याच्छुभाशुभवर्मणि, वि भाग्य कर्म शुभाशुभम्, हे, अ , - भाग्य गुभात्मक विधी ·भाजन-भाल , , . . भाजन-भाजनं योग्यपात्रयोः, मे., वि. भाजनं पानयोग्ययोः, त्रि. भाण्ड-भाण्डं पात्रे वणिडमूलधने भूपाश्वभूषयोः, मे. भाण्डं भूपमात्रेऽपि भाण्डं मूलवणिग्धने । नदीपात्रे तुरङ्गानां भूषणे भाजनेऽपि च, वि. भाण्डं मूल- बणिग्वित्ते तुरङ्गानां च मण्डने । नदीकूलद्वयीमध्ये भूषणे भाजनेऽपि च, हे स्याद्भाण्डमश्वाभरणेऽमत्रे मूलवणिग्धने, अ. भाण्डं भूपणमात्रेऽपि, हा. भानु-भानुः किरणे सूर्य, मे. भानुः किरणसूर्ययोः, वि. भानुरंशौ रवा दिने, हे. भानू रश्मिदिवाकरी, अ. भानुघृणिरहस्कर , अने. भाम-भामः क्रोधे रवौ दीप्तो, मे. भामः क्रोधे रुचौ रवी, हे भार--भारः स्याद्वीवधे विष्णौ पलानां द्विसहस्रके, मे. भारस्तु वीवधे स्वर्ण- पलानामयुतद्वये, वि. भारो दशशतीद्वये । पलाना वीवधे चापि, हे भारत-भारतं ग्रन्यभेदे स्याद्वर्षभेदेऽथ भारती। वचने च सरस्वत्या पक्षिवृत्तिप्रभेदयो , मे. भारतं ग्रन्थभेदे स्याज्जम्बुद्वीपेऽपि भारतम् । भारती तु सरस्वत्यां पक्षिणीवृत्तिभेदयोः, वि. भारतन्तु शास्त्रे द्वीपांशभिद्यपि । भारती पक्षिणीवृत्तिभिदोर्वाचि, हे. पक्षिण्या वाचि वृत्तौ च भारती भारत पुनः। जम्बु- द्वीपे व्यासकृतो, त्रि. भारद्वाज-भारद्वाजी वनकापस्यिां ना द्रोणऋषिभेदयो, स्मृतो मुनौ । द्रोणे च वनकार्पास्यां भारद्वाजी च कथ्यते, वि. भारद्वाजो मुनौ चापि पिचुमन्दद्रुमेऽपि च, हे. बुधैः ख्यातो भारद्वाजो द्रोणाचार्ये मुनावपि, त्रि. भार्गव-भार्गवो गजधन्विनोः । शुक्रे परशुरामे च भार्गवी पार्वतीश्रियोः । दूर्वायाम्, मे. भार्गवः पशुराम स्याद्गजे शुक्रे सुधन्वनि । भार्गवी हैमवत्या च कमलाऽसितदूर्वयोः, वि. भार्गव. परभुरामे सुधन्वनि मतगजे । दैत्यगुरी भार्गवी तु कृष्णदूर्वोमयो. स्त्रियाम्, हे. गजे धन्विनि शुक्रे च पशुरामे च भार्गवः । दूर्वा गौरी च भार्गव्यो, त्रि. भार्याटिक-भार्याटिकः पुमान्भार्यानिजिते हरिणान्तरे, मे. भार्याटिको भवेद्भार्यानिजिते हरिणान्तरे, वि, भार्याटिको मुनिभेदे भार्यया च विनिजिते, भारद्वाजः . भार्यार-भार्याह शैलभेदे स्यान्मृगभेदे च तत्र च। क्रीडया परभार्यायां पुनो येनोपपादितः, मे., वि. भार्यारुरन्यस्त्रीपुत्रोत्पादके मृगशैलयोः, हे. भाल-भालं तेजोललाटयोः, मे. भालं ललाटमहमोः, वि. भालं स्याल्ललाटे महस्यपि, है.

·२३४ भानाक भित्ति . भाव-भाव भालाङ्क-भालाङ्क करपये स्याच्छाकभेदे च रोहिते। महालक्षण- सम्पन्नपुरुषे कच्छपे हरे, मे , वि भालाडू कच्छपे हरे । महालक्षणसम्पूर्णपुरपे करपरके । रोहिते शाकभेदे च, हे भालाको लोहिते दृष्ट करपत्रे च कच्छपे, हा सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु । क्रियालीलापदार्थेषु विभूतिबुधजन्तुपु ॥ रत्यादौ, मे भाव स्वभावेऽभिप्राये चेप्टासत्तात्मयोनिषु । क्रियालीलापदार्थेषु बुधजन्तुविभूतिषु, दि भावोऽभिप्रायवस्तुनो । स्वभावजन्म सत्तात्मक्रियालीलाविभूतिषु । चेष्टायोन्योर्बुधे जन्तौ शृङ्गारादेश्च कारणे । शब्दप्रवृत्तिहेतौ च हे भाव सत्तास्वभावाभिप्रायचेप्टात्मजन्मसु, अ भावो गौरविते जन्ती पदार्थेऽभिनयान्तरे, नि आत्मा भावो मनो भावो भाव सत्ता भवोऽपि च । भाव पूज्यात्मको लोक पदार्थो भाव उच्यते अने चेष्टात्मजन्म सत्ताभिप्रायेप्वभिहितो भाव ह भावना-भावना तु न ना ध्याने पर्यालोचेऽधिवासने मे भावना लेपने ध्याने, वि भावना वासना ध्यानम् हे भावाट-भावाटो भावुके साधुनिवेशे कामुके नटे, मे भावाटो भावुके साधुनिवेशे कामुकेऽपि च हे वि भावित-भावित वासिते प्राप्ते, मे, वि, हे भाषा-- वाच भास्-भा प्रभावे मयूखे स्त्री मे भा प्रभावे मयूखे च, वि, हे भास-भास पुसि प्रभाया स्याद्विशेषे विहगस्य च, मे भासस्तु भासि गृध्रशकुन्तयो हे भासन्त-~भासन्त सुन्दराकारे त्रिषु ना भासपक्षिणि, मे भासन्तो भे सूर्ये रम्यभासयो, भास्कर--भास्करोऽग्नी प्रभाकरे मे भास्करस्तपने वह्नो प्रभाव रसम स्मृत वि भास्करो वह्निसूर्ययो, हे भास्वत्-भास्वान्भास्करसूर्ययो, ,मे, वि भास्वान् दीप्ते रवी, हे भास्वन्तो सूर्यभास्वरो, त्रि भिक्षा--भिक्षा भृतौ याच्ज्ञासेवाभिक्षितवस्तुपु, मे भिक्षा भृतौ च याच्नाया सेवाभिक्षितवस्तुनो , वि भिक्षासेवाप्रार्थनयो तो भिक्षितवस्तुनि, हे भिक्षा सेवार्थना भृति , अ भित्ति-भित्ति कुड्यप्रदेशयो मे भित्ति कुड्ये प्रभेदे च सविभागावकाशयो, वि भित्ति कुड्ये प्रदेशे च हे कुडयभेदनयोभित्ति , नि हे ·२३५ भिन्न भू कीर्तितम्, भिन्न-भिन्नः स्यात्रिषु दारिते। सङ्गतेऽन्यत्र फुल्ले च, मे भिन्नमन्यार्थ- वचने सङ्गते दारिते स्फुटे, वि. भिन्नोऽन्यः सङ्गतः फुल्लो दीर्ण', हे. भिन्नं दीर्णे विशेषिते, त्रि. भीतभीतं भयेऽथ भीयुते त्रिपु, मे भीतं भये भययुते वाच्यवत्परि- वि. भीति--भीतिर्भये स्त्रियाम्, मे. भीतिः साध्वसकम्पयोः वि. भीम-भीमोऽम्लवेतसे घोरे शम्भौ मध्यमपाण्डवे, मे. भीमोऽम्लवेतसे शम्भौ घोरे चापि वृकोदरे, वि. भीमो वृकोदरे घोरे शङ्करेऽप्यम्लवेतसे, हे. भीम शम्भौ च पाण्डवे, त्रि. भोरु-भीरुराते त्रिलिङ्गः स्याद्वरयोपिति योपिति, मे भीरुयोपिति कातरे, हे. भीषण-भीपणो रसे सल्लक्यां ना गाढे दारुणे त्रिपु, मे. भीषणो दारुणे रुद्रे भीषणं सल्लकीरसे, वि. भीषणं शल्लकीरसे। भीषणो दारुणे गाढे, हे. भीष्म-भीष्मो गाङ्गेयभीमयो , मे. भीष्मस्तु भीषणे रुद्रे गाङ्गेये च निशाचरे, वि. भोप्मो रुद्रे च गाङ्गेये राक्षसे च भयङ्करे, हे. गाङ्गेयभीषणी भीष्मी, त्रि. भुज (जा)--भुजा । द्वयोर्बाही करे, मे. भुजो बाहौ करे, हे भुजः पाणौ च वाही च, वि. भुजङ्ग-भुजङ्गोऽहौ च पिङ्गे च, मे. भुजङ्ग पिङ्गसर्पयोः, वि भुजङ्ग सर्पपिड्गयोः, हे. भुजङ्गो भुजगे पिङ्गे, त्रि. भुजिष्य-भुजिप्यस्तु स्वतन्त्र स्याद्धस्तसूत्रकदासयोः। स्त्रिया दासी- गणिकयो., मे. भुजिप्यः स्यात्सहाये हस्तसूत्रके। स्वतन्त्रे च भुजिप्या तु दासी- गणिकयोर्मता, वि. भुजिप्यः स्यादनधीने किङ्करे हस्तसूत्रके । भुजिप्या गणिका- दास्योः, हे. अनधीने सहाये च भुजिप्यो हस्तसूत्रयो', त्रि. भुण्ड-भुण्डाविर्वारुकुष्माण्डौ, हा. भुवन-भुवनं पिष्टपेऽपि स्यात्सलिले गगने जले, मे. भुवनं विष्टपे मह्या सलिलेऽपि वियत्यपि, वि. भुवनं पिष्टपे तोये, त्रि. भवनं लोकतोययोः, अने. भुवनं लोकखाम्बुषु, हे. भुवन्यु-भुवन्युस्तु पुमान्मानौ ज्वलने शशलाञ्छने, मे. भुवन्युज्वलने भानौ भुवन्युः शशलाञ्छने, वि. भू-भू. स्थानमात्रे कथिता धरण्यामपि योपिति, मे. भूस्तु भूमिरिव क्षितौ । स्थाने च, हे. भूः पृथिव्यां स्थानमात्रे, वि. भूर्भूमौ स्थानमात्रे च, त्रि.

·२३६ भूक-भूमिका भूक-भूक छिद्रे च वाले च, मे भूव काले छिद्रे, हे भूपश्छिद्रे च काले च, वि भूफुटिन्-भूकुटी सूकर ख्यातो भूकुटी च कृपीवल , अने भूकेश-भूकेश शैवले वटे । भूवेशी वल्वजेऽपि स्यात्, मे भूक्शी वल्वजेषु स्याद्भूकेश शैवले वटे, वि भूपेश शैवले वटे, हे भूजम्यू-भूजम्बूरपि गोधूमे विकङ्कतफलेऽपि च, मे, वि भूजम्बूस्तु विक्कते। गोधूमाह्वयधान्ये च, हे भूत--भूत क्ष्मादौ पिशाचादी जन्तो नीव निपूचिते । प्राप्त वित्ते समे सत्ये देवयोन्यन्तरे तु ना मे भूत क्ष्मादौ पिशाचादौ न्याय्ये सत्योपमानयो । भूतो देवलके प्राप्तवृत्तयोरभिधेयवत वि भूत सत्योपमानयो । प्राप्तेऽतीते पिशाचादौ पृथ्व्यादौ जन्तुयुक्तयो हे युक्ते मादावृते भूत प्राण्यतीते रामे निषु अ अपत्ये च पृथिव्यादौ कालेऽतीते च राक्षमे । प्राप्ते प्राणिनि कीनाशे भूतशब्दो निगद्यते अने चतुर्विधेषु जीवेषु पृथिव्यादिषु पञ्चसु । अतीते देवयोनौ च भूत- शब्द प्रचक्षते, ह भूतवृक्ष--भूतवृक्षस्तु शाखोटद्रुमे श्योनाक्पादपे, मे भूतवृक्षस्तु शाखोटे तथा श्योनाकपादपे वि भूतवृक्षस्तु शाखोटे श्योनाककलिवृक्षयो , हे भूतात्मन्-भूतात्मा पुसि निर्दिष्टो देहे च परमेष्ठिनि मे भूतात्मा पुद्गले विधौ, वि भूतात्मा द्रुहिणे देहे हे भूतात्मानी धातृदेही, अ भूति-भूतिर्भस्मनि सम्पत्तिहस्तिशृङ्गारयो स्नियाम्, मे भूतिर्मातङ्ग शृङ्गारे जातौ भस्मनि सम्पदि, बि भूतिस्तु भस्मनि । मासपाफविशेषे च सम्प- दुत्पातयोरपि, हे भूतिर्भस्मनि सम्पदि, अ भूतिविभवे ह भूती (ति) क-भूतीक्मपि भूनिम्बे दीप्यर्पूरक्त्तृणे, मे , वि भूतीक कट- फलोपधे । यवान्या घनसारे च भूनिम्बे भूस्तृणेऽपि च हे स्याद्भूतिकन्तु भूनिम्ये कत्तॄणे भूस्तृणेऽपि च, अ भूभृत्-भूभृन्नाद्रौ महीपतो, में भूभृनरेन्द्रे शैले च, वि भूभृन्महीघरे पृथ्वीपतो, हे भूमि-भूमिर्वसुन्धराया स्यात्स्थानमात्रेऽपि च स्त्रियाम, में भूमि क्षिती स्थानमात्रे वि , हे भूमि स्थानमात्रेऽपि नि । भू भूमिका-भूमिका रचनाया स्याद्वेशान्तरपरिग्रहे, मे भूमिका रचनाया स्यान्मूत्यंन्तरपरिग्रहे, वि भूमिका तु रचनाया रूपान्तरपरिग्रहे, हे भूमिका रचनाया च मूर्त्यन्तरपरिग्रहे, त्रि ·. भूमिज-भेद २३७ भूमिज भूमिजो नरकेऽङ्गारे सीतादेव्या तु भूमिजा, मे भूमिजो नरकेऽङ्गारे सीतायामपि भूमिजा, वि. भूमिजौ नरकाङ्गारौ भूमिजा जनकात्मजा, हे भूमिस्पृश-भूमिस्पृक्पुसि मानववैश्यवो मे भूमिस्पृग्वैश्यनरयो , वि भूयस्--भूयास्ति' बहुतरे पुनरर्थे तदव्ययम् मे भूय पुन पुन ख्यात प्रभूतार्थे त्वनव्ययम्, वि भूयोऽधिकतरे च पुन पुन , मे भूरि--भूरिर्ना वासुदेवे च हरे च परमेष्ठिनि । नपुसक सुवर्णे च प्राज्ये स्याद्वाच्यलिङ्गक , मे भूरिब्रह्माच्युतेशेषु भूरि प्राज्यसुवर्णयो , वि प्रचुर भूरि विज्ञेय भूरि काञ्चनमेव च, अने भूरि स्वर्णे प्रचुरे च, हे स्वर्णेऽपि भूरिचन्द्रौ - द्वौ म - - भूस्पृश्-भूस्पृग्वैश्य मानवे च, हे भृगु-भृगु पुमान् । मुनौ हरेऽतटे शुक्रे, मे अथ भृगु सानो जमदग्नि- प्रपातयो शुक्रे रुद्रे च, हे भृगु शुके प्रपाते च जमदग्नौ पिनाकिनि, वि जमदग्न्य- तटौ भृगू, त्रि भृग--भृङ्गो धूम्याटपिङ्गयो । मधुव्रते भृगराजे पुसि भृङ्ग गुडत्वचि, मे भृङ्ग त्वक्पन भृङ्गास्तु पिङ्गधूम्याटमार्कवा । पट्पद , हे भृङ्गो धूम्याट- पिङ्गयो । मधुव्रतेऽपि भृगन्तु केशराजगडत्वचो , वि भृङ्गो धूम्याटकेऽपि च, ति भृगराज--अथ भृगराज उक्त पक्षिविशेषे च मार्कवे ममरे, मे भृङ्ग- राजस्तु मधुपे मार्कवे विहगान्तरे, वि भृगराजो मधुकरे मार्कवे विहगान्तरे, हे भृङ्गराज खगोपध्यो, नि भृङ्गार--भृङ्गार क्नकालुके। भृङ्गारी झिल्लिकाया स्यात्, वि भृङ्गारी स्याझिल्लिकाया भृङ्गार कनकालुका, हे भृङ्गारी झिल्लिकाया स्यात्वनकाली पुन पुमान्, मे भृति-भृति म्बी स्यान्मूल्येऽपि भरणेऽपि च, मे भृतिर्भरणमूल्ययो, वि , त्रि भृतिमल्यभरणयो , हे भृत्य-भृत्यो दासे भृतो भृत्या, वि, मे भृशम्-भृश प्रकऽत्यर्थे च, हे मृश प्रवर्षे चात्यर्थे, वि भृष्टि-भृष्टि स्याद्भर्जने शून्यवाटिकाया च योपिति, मे भृष्टिस्तु भर्जने। शून्यवाट्याम्, हे भृष्टि स्याद्भर्जने शून्यवाटिकाया च भापिता, वि भेक--भेको मण्डूकमेघयो , मे, वि भेको मेघमण्डूकभीरुप, हे भेद-भेदो द्वैधे विशेष स्यादुपजापे विदारणे, मे , वि भेदो विदारणे भेद उपजापविशेषयो, हे - ·भेरुण्ड-भ्रमर । भेरुण्ड-भेरुण्डा देवताभेदपक्षिण्यन्तरयोः स्त्रियाम् । भयानके वाच्यवत्, मे. भेरुण्डो भीमदर्शने। भेरुण्डा देवताभेदे पक्षिणीभिदि चेप्यते, वि. भेरुण्डौ भीषणखगो भेरुण्डा देवताभिदि, हे. भेल---भेल: प्लवे मुनौ पुसि भीरावजे च वाच्यवत्, मे. भेलः प्लवे भीरुके च निर्बुद्धिमुनिभेदयोः, वि. भेलः प्लवे मुनिभेदे भीरो बुद्धिविवजिते, हे. ऋषिभेदे प्लवे पुसि भेलं भीरुहृदि त्रिपु, त्रि. भैरव-भैरवः पुसि शङ्करे। भीपणे त्रिपु, मे. भैरवं भीषणे भर्गे भैरवः समुदाहृतः, वि. भैरवो भीषणे रुद्रे रागभेदे, हे. भोग-भोग. सुखे धने चाहेः शरीरफणयोरपि । पालने व्यवहारे च योषिदादि- भृतावपि, मे भोगस्तु राज्ये वेश्याभृतौ सुखे। धनेऽहिकायफणयोः पालना- ऽभ्यवहारयोः, हे. भोग सुखे धने चाहे. शरीरफणयोर्मतः। पालनेऽभ्यवहारे च निर्वेशे पण्ययोपिताम्, वि भोगः सुखे स्त्र्यादिभृतावहेश्च फणकाययोः, अ. पालने- ऽभ्यवहारे च निशे पण्ययोपिताम् । भोगः सुखे धने चाहेः शरीरफणयोरपि, वि. भोगवत् -अथ भोगवती नागपुरीनद्योरहौ पुमान्, मे. भोगवती भुजङ्गानां नगरीसरितोरपि, वि. भोगवती तु सर्पाणा नगरेऽपि सरित्यपि, हे. नदीनगर्यो- गाना भोगवती, अ. भोगवान् नाऽऽन्यनागयो , वि. भोगिन्-भोगी भुजङ्गमेऽपि स्यादामपात्रे नृपे पुमान् । विहाय महिपी- मन्यराजयोपिति भोगिनी, मे. भोगी भुजङ्गमे राज्ञि ग्रामण्या नापितेऽपि च । विहाय महिपी चान्यराजयोपिति भोगिनी, वि. भोगी भुजङ्गमे । वैयावृत्यकर राज्ञि ग्रामण्या नापितेऽपि च, हे. भोस्-मोस्तु सम्बोधनविपादयो , मे. भौम-भोमः फुजे च नरके पुत्ति भूमिभवे त्रिपु, मे. भीमो मङ्गलदैत्ययोः, है. नरके मङ्गले भौमः, त्रि. भ्रम-प्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्तो कुन्दम्रमणयोरपि, मे. भ्रमोऽम्बुनिर्गमे भ्रान्ती कुन्दाख्ये शिल्पयन्त्रके, वि. भ्रमस्तु स्याद्भमणे वारिनिर्गमे। भ्रान्तो कुन्दास्य- यन्ये च, हे. कुन्दाम्बुनिर्गमभ्रान्तिषु भ्रमः, त्रि. भ्रमणी-भ्रमणी कारुण्डिकाया कोडायामप्यधीशितुः, मे., वि. भ्रमणी स्यादधीशितुः। क्रीडादौ कारुण्डिकायाम्, हे भ्रमर-भ्रमरः कामुके भृङ्ग, मे., त्रि. भ्रमरो भृङ्गे कामुकेऽपि मधुद्रवत्, वि. भ्रमरः कामुकेऽपि स्यात्, हा. ..

·भ्रमरक-मङ्गल २३६ - । भ्रमरक-अथ भ्रमरको भृङ्गे गिरिके चालकान्तरे, मे. भ्रमरको जले भृङ्गे गिरिके चूर्णकुन्तले, वि भ्रमरको मधुव्रते। गिरिके चूर्णकेशे च, हे. भ्रातृव्य-मातृव्यो भ्रातृजे रिपो, हे. भ्रातृव्यौ भ्रातृजद्विपी, अ. भ्रान्ति--भ्रान्तिस्तु योषिति । मिथ्यामितौ च भ्रमणे, मे. भ्रान्तिमिथ्या- ज्ञानेनवस्थितो, हे. भ्रामक-प्रामको जम्बुके धूर्ते सूर्यावर्ताश्मभेदयो., मे. भ्रामक: फेरु- धूर्तयोः। सूर्यावर्तेऽश्मभेदे च, हे. कुन्देऽपि भ्रामको बटौ, हा. भ्रामर--भ्रामरं मधुनि स्मृतम् । पुसि प्रस्तरभेदै च, मे. भ्रामरं मधुदृपदो, हे. भ्रामरं ग्रावमधुनोः, वि. भ्रूण-भ्रूणः स्त्रीगर्भडिम्भयो., मे., वि. अथ भ्रूणो गभिण्यां श्रोत्रियद्विजे । अर्भकस्बणगर्भ च, है. भ्रूणोऽर्भके स्त्रैणगर्भ, अ. भ्रूणो भीरुद्धिजो भ्रूण: भ्रूणो गर्भाशयः स्त्रियाः । भ्रूणोऽण्डजः शिशुभ्रूणो भ्रूणो विकल इप्यते, अने. भ्रूणोऽपि गभिण्याम्, ह. म-मो यमे समयेऽपि स्याद्विपे च मधुमूदने। मा स्त्री पद्यालयायां स्यात्पुलिङ्गश्चन्द्रशेखरे, मे. म. शिवे मा रमाया च मा निषेधेऽव्यय मतम्, वि मः पुनः शम्भौ मा लक्ष्म्या वारणेऽव्ययम्, हे. म. शिवश्चन्द्रमा वेधा मा लक्ष्मीश्च प्रकीर्तिता। मा च मातरि माने च बन्धने म. प्रकीर्तितः, ए. वैकुण्ठश्च महा- कालस्तन्द्री जठरसंस्थितः। मन्त्रेशो मण्डलो मानी विपः सूर्यो मकारकः, मा. लक्ष्मी र्मा च निगद्यते, अने. मकर--मकरो यादसो भेदे निधिराशिप्रभेदयो', मे. मकरो यादसि ज्ञेयो निधिराशिप्रभेदयोः, वि. मकरो निधौ। नके राशिविशेपे च, हे. मकरो राशि- यादसोः, त्रि. मकुर :-. मुकुर. म(मु)कुष्ठ-मकुष्ठो व्रीहि दे ना मन्थरे पुनरन्यवत्, मे. मकुष्ठो व्रीहि- भेदे स्यान्मकुप्ठो मन्थरेऽन्यवत्, वि. मुकुष्ठौ धान्यमन्यरो, हे. मघ-मधा मघी च नक्षत्रे धान्यभेदे यथाक्रमम् । मघो द्वीपान्तरे, मे. मघा मधी च नक्षत्रे भेपजे च यथाक्रमम्, वि. नक्षत्रस्य मघा नाम कुन्दस्य कलिका मघा, अने. मक्षु-मक्ष शीघे भृशार्थे च, मे. मझु शीघ्र भृशार्थे च तत्त्वाऽपि क्वचिन्मतम्, वि. मड्क्षु शीघ्र भृगे तत्त्वे, हे. मगल-मङ्गला सितदूर्वायामुमायो पुसि भूमिजे । नपुंसकं तु कल्याणे - - ·२४० मङ्गल्य-मण्ड सर्वार्थरक्षणेऽपि च, मे मङ्गल श्रेयसि श्वेतदूर्वायामपि मङ्गला। सर्वार्थरक्षणे चापि मङ्गल समुदीरितम्, वि मङ्गल पुन । कल्याणे मङ्गलो भौमे मगला श्वेतर्विका, हे ग्रहे ना मङ्गल शुभे, त्रि मङ्गल्य-मङ्गल्य स्यात्यायमाणाऽश्वत्थविल्वमसूरके। स्त्रिया शम्या- मध पुप्पीमिसीशुक्लवचासु च। रोचनायामथो दन्नि क्लीव शिवकरे त्रिपु, मे मङ्गल्यस्त्रायमाणे स्याद्विल्वेऽश्वत्थे मसूरके। मङ्गल्य दनि मङ्गल्यो मनोज्ञे त्वभिधेयवत् । मङ्गल्या रोचनाया च प्रियगुशतपुप्पयो । अध पुष्पीशङ्खपुष्पी- शमीशुक्लवचासु च, वि मङ्गल्यो रुचिरेऽश्वत्थे नायमाणे मसूरके । विल्वे मङ्गल्य तु दध्नि मङ्गल्या रोचना शमी। शतपुप्पा शुक्लवचा प्रियगु शङ्खपुप्प्यपि । अध पुप्पी, हे मञ्जरी-मञ्जरी तिलकस्थूलमुक्तयोर्वल्लरी द्वयो , मे मञ्जरी वल्लरी- स्थूलमुक्तातिलकशाखिपु, वि मञ्जरी तिलकद्रुमे। वल्ला स्थूलमुक्तायाम्, हे मञ्जुल-मञ्जुल निषु मञ्जौ ना जलरको नपुसकम् । जलाञ्चले निकुञ्ज च, मे मञ्जुलम् । निकुञ्ज शैवले मजो जलरको तु मञ्जुल , वि मञ्जुल सुन्दरेऽपि च । रम्ये कुजे मञ्जुल तु दात्यूहे, हे मञ्जुलो मधुरे कुजे जलरङ्के जलाञ्चले, हा मणि-मणि स्त्रीपुसयोरश्वजाती मुक्तादिकेऽपि च । कण्ठदेशस्तनेऽजाया लिङ्गाग्रेऽलिजरेऽपि च मे मणिोले मेहनाग्रे रत्ने चाजागलस्तने, वि मणिस्त्व- जागलस्तने । मेढ़ानेऽलिजरे रत्ने, हे लिङ्गाग्रेऽलिञ्जरे मौक्तिकादौ स्त्रीपुसयो- मणि । अजागलस्तने चापि नि मणिलिङ्गाग्रिमो भागो मणि प्रोक्तो भगध्वज । मणि कूपमुख ज्ञेय पद्मरागादिको मणि , अने मणिक-मणिकोऽलिजरो ज्ञेयो मणिको मणिरुच्यते, अने मणिच्छिद्रा-मणिच्छिद्रा तु मेदायामृपभास्यौपर्धेऽपि च, मे, वि मणि- च्छिद्रा तु मैदायामृपभाख्यौषधावपि, हे मणिमाला-मणिमाला तु हारे दन्तक्षतान्तरे, मे मणिमाला स्मृता हारे स्त्रीणा दन्तक्षतान्तरे वि मणिमाला हारे स्त्रीणा दशनक्षतभिद्यपि, हे मण्ड-मण्ड पञ्चागुले शाकभेदे क्लीव तु मस्तुनि । प्रामलक्या स्त्रिया मण्डाज्यास्त्रिया सारपिच्छयो, मे मण्ड मस्तुनि शापे च मण्ड स्यात्सार- पिच्छयो । एरण्डे भूपणे चाथ मण्डा धात्र्यामुदीरिता, वि मण्डो मस्तुनि भूपाया- मेरण्डे सारपिच्छयो । शाके मण्डा त्वामलक्याम्, हे मण्ड स्यात्सारपिच्छयो । एरण्डे मस्तुनि क्लीवम्, नि ·मण्डन-मत्सर २४१ मण्डन-मण्डनं भूषणे क्लीवं स्यात्तिप्वलङ्करिष्णुनि, मे. मण्डनं स्याद- लकारेऽलङ्करिष्णुनि वाच्यवत्, वि. मण्डन तु प्रसाधने। मण्डनोऽलङ्करिष्णौ मण्डल---मण्डलं परिधौ कुष्ठे देशे द्वादशराजसु । क्लीवेऽथ निवहे विम्बे त्रिपु पुसि तु कुक्कुरे, मे. स्यान्मण्डलं द्वादशराजके च देशे च विम्वे च कदम्बके च । कुष्ठप्रभेदेऽप्युपसूर्यकेऽपि भुजङ्गभेदे शुनि मण्डल स्यात्, वि मण्डल देश- विम्बयोः। भुजङ्गभेदे परिधौ शुनि द्वादशराजके। सङ्घाते कुष्ठभेदे च, हे. मण्डल परिधी गणे। बिम्बे देशे ना च शुनि, त्रि. मण्डलं भूमिभागश्च मण्डल सरमासुतः। मण्डल वर्तुलं प्रोक्तं सङ्घातो मण्डलं मतम्, अने. मण्डलक-भवेन्मण्डलकं विम्बे कुष्ठभेदे च दर्पणे, मे, वि. मण्डूक-मण्डूकः शोणके मुन्यन्तरे स्याद्गूढवर्चसि। मण्डूकपा मण्डूकी, मे. मण्डूक वन्धभेदेऽपि दर्दुरे शोणके विदुः। मण्डूकपा मण्डूकी, वि मण्डूको भेकशोणयोः। मण्डूकी मण्डूकपाम्, हे. मण्डूकपर्ण-मण्डूकपर्णो मञ्जिष्ठाव्राह्मण्योर्ना तु शोणके, मे. मण्डूकपर्णो- ऽरलुकशोणकयोः कपीतने। मण्डूकपर्णी मजिष्ठाब्राह्मयो!जिबिकोपधौ, हे. मण्डूकपर्णोऽरलुके शोणके च कपीतने। मण्डूकपर्णी मञ्जिष्ठाब्राह्मीगोजिह्निकासु च, वि. मण्डोदक-मण्डोदकं चित्ररागे क्लीवमातर्पणेऽपि च, मे. मण्डोदकञ्चित्ररागे भवेदातर्पणेऽपि च, मत-मतं तु सम्मते ज्ञाते, मे. मतं तु सम्मतेऽचिते, हे. मतं पूजितसम्मते, वि. मंति-मति/च्छास्मृतिष्वपि, वि. मतिः स्त्रीच्छाधियोः स्मृता, मे. मति- बुद्धीच्छयो:, हे. मतिरिच्छाऽपि, त्रि. मत्कुण-~मत्कुणो निर्विपाणेभे नि.श्मश्रुपुरुषेऽपि च । उद्देशे नालिकेरे च, मे. मत्कुणो निर्विपाणेभे नि.श्मश्रुपुरुपेऽपि च । उद्देशे नारिकेले च, वि. मत्कुणो- ऽश्मश्रुपूरुपे। उदंशे नारिकेले च निविषाणे गजेऽपि च, हे. निश्मश्रुपुरुषोइंशी मत्कुणौ, त्रि. मत्तवारण-उक्तो मत्तवारणस्तु प्रक्लिन्नकटकुजरे। क्लीवं प्रासाद- वीथीनां कुण्डवृक्षवृतावपि, मे. मतवारणमिच्छन्ति दानक्लिन्नकटद्विपे। महा- प्रासादवीथीनां वरण्डे चाप्यपाश्रये, वि. मतवारणः । प्रासादवीथीवरण्डे मत्त- हस्तिन्यपाश्रये, है. मत्सर--मत्सरो मक्षिकायां स्यान्मात्सर्यक्रोधयोः पुमान् । असह्यपरसम्पत्ती वि. 16 ·२४२ मत्स्य मधुर मत्सर, , कृपणे चाभिधेयवत्, मे मत्सर । असह्यपरसम्पत्ती मात्सर्ये कृपणे कुधि । मत्सरा मक्षिकाया स्यात्, वि मत्सर परसम्पत्त्यक्षमाया तद्वति जुधि । कृपणे मत्सरा तु स्यान्मक्षिका, हे मत्सरोऽन्यशुभद्वेपे तद्वत्कृपणयोस्निप, अ मक्षिकाया च त्रि मत्स्य-मत्स्यो मीनेऽथ पुभूम्नि देशे, मे मत्स्यो देशान्तरे मीने विराटा- भिस्ययादवे, वि, मथित-मथित पुन । क्लीव निर्जलघोले स्यात्तिप्वालोडितघृष्टयो, मे मथित निर्जले घोले व्यालोडितनिघृष्टयो , हे मद-मदो रेतसि कस्तूर्या गर्व हर्पेभदानयो । मद्येऽपि मद प्रास्यातो मदी चपकवस्तुनि, वि मदो रेतसि कस्तूर्या गर्वे हभदानयो , मे मदो रेतस्यहङ्कारे मदो हर्पेभदानयो । वस्तूरिकाया क्षेव्ये च मदी चपक्वस्तुनि, हे हऽप्यामोद- वन्मद , अ अथ मद स्यात्कस्तूरीभदानयो , नि मदकल-भवेन्मदक्लो मत्तेभमदाव्यक्तवाचिनो, मे मदकल स्यान्मत्तेभे मदेनाव्यक्तवाचि च, वि मदक्लो मदद्विपे। मदेनाव्यक्तवचने, हे मदन-मदन स्मरवसन्तद्रुभिभूस्तूरसिक्थके, मे मदन स्मरधुत्तूरवसन्त- द्रुमसिक्थके, वि मदन सिक्थके स्मरे। राढे वसन्ते धत्तूरे, हे मदना सिक्थ- धूस्तूरतरुभेदमनोभवा , नि मदनशलाका-मदनशलाका कामोद्दीपकभैपज्यसारिवयो, मे स्यान्मदन- शलाकाऽपि सार्या कामोदयौपधौ, वि मदयित्नु-मदयित्नुमंदयुते पुमान्मद्ये नपुसवम्, मे मदयित्नुर्भवेत्सीधौ मद्ये स्यान्मदयित्नु च, वि मदार-मदारो हस्तिधूर्तयो , मे मदारो द्विरदे धूर्ते, वि मधु-मधु पुष्परसे क्षौद्रे मद्ये ना तु मधुद्रुमे । वसन्तदैत्यभिच्चने स्या- ज्जीवन्त्यान्तु योपिति, मे मधु क्षौद्रे जले क्षीरे मद्ये पुष्परसे मधु । दैत्ये चने वसन्ते च जीवाशो मधुद्रुमे, वि मधुश्चैवर्तुदैत्येषु जीवाशोकमधूक्यो । मधु क्षीरे जले मद्ये क्षौद्रे पुष्परसेऽपि च, हे मधु मद्ये पुप्परसे क्षौद्रेऽपि, अ दैत्यत्र- वसन्तेषु द्रुमभेदे च ना मधु , ति मधु मद्य मधु क्षौद्र मधु पुष्परस विदु । मधु- दैत्यो मधुश्चैत्रो मधुकोऽपि मधुर्मत , अने, मधुक-मधुका मधुपया स्यान्मधुक क्लोतवे खगे। वन्दयन्तरे ना, में मधुको वन्दिभेदे स्याद्यष्टयाह्वे विगान्तरे। मधुका मधुपयां स्यात्, वि मधुक नपु । मधुयप्टिश्च मधुको वन्दिश्रीवदपक्षिणो , हे मधुका वल्लिभेदे च, त्रि ·२४३ मधुद्र-मन्त्र मधुद्र-मधुद्रोऽलौ च कामुके, मे. v. भ्रमर. मधुपर्णी-मधुपर्णी तु गम्भायां नीलीसंज्ञौषधावपि, मे. मधुर-मधुरा शतपुष्पाया मिश्रेयानगरीभिदोः । मधुकर्कटिकामेदामधूली- यप्टिकासु च । क्लीवं विपे पुसि रसे तद्वत्स्वादुप्रियेऽन्यवत्, मे. मधुरस्तु रसे विषे। मधुरं रसवत्स्वादुप्रियेषु मधुरोऽन्यवत् । मधुरा शतपुष्पाया मिश्रेया- नगरीभिदो.। मधुकुक्कुटिकामेदामधूलीयष्टिकासु च, वि. मधुर विपे । मधुरस्तु प्रिये स्वादौ रसे च रसवत्यपि। मधुरा मथुरापुर्यो यप्टिमेदामधूलीपु। मधु- कुक्कुटिकायां च मिश्रेयाशतपुष्पयोः, हे. स्वादुप्रियो च मधुरो, अ. विपे स्वादे च मधुरम्, त्रि. मधुरौ च प्रियस्वाद, अने. मधुरसा--भवेन्मधुरसा द्राक्षामूर्विकादुग्धिकासु च, मे. स्मृता मधुरसा द्राक्षामूर्विकाग्धिकासु च, वि. मधुरसा तु मया द्राक्षादुग्धिकयोरपि, हे. मधुसूदन-मधुसूदनस्तु पुसि स्याद्भमरे 'वनमालिनि, मे. मधुसूदनसशा च भ्रमरे वनमालिनि, वि. मधुसूदन । भ्रमरे केशवे, हे. विष्ण्वली मधुसूदनी, त्रि. मध्य---मध्यं विलग्न न स्त्री स्यान्न्याय्येऽन्तरेऽधमेऽपि च, मे मध्य न्याय्ये- ऽवकाशेऽवलग्नकेऽनन्तरेऽधमे, वि. मध्य न्याय्येऽवलग्नेऽन्त , हे. न्याय्येऽपि मध्यम्, मध्यम-मध्यमो मध्यजेऽन्यवत् । पुमान्स्वरे मध्यदेशेऽप्यवलग्ने तु न स्त्रियाम् । स्त्रिया दृष्टरजोनार्या कणिकाङ्गुलिभेदयो. । त्र्यक्षरच्छन्दसि तथा, मे. मध्यमः स्यात्स्वरे मध्ये मध्यदशे च मध्यजे । वाच्यवन्मध्यमा तक्ता राका- दृष्टरज स्त्रियो । कणिकाव्यक्षरच्छन्द.करमध्यागुलीषु च, वि. मध्यमो मध्यजे स्वरे। देहमध्ये मध्यदेशे मध्यमा कर्णिकाऽङ्गुलिः। कन्या रजस्वला चापि, हे. स्वरे मध्ये च मध्यमः, त्रि. मनस्-मनश्चित्ते मनीपायाम्, मे. मनश्चित्तमनीपयो, वि. मना-मनागप्यल्पमन्दयोः, मे, मनागल्पे च मन्दे च, वि. स्यान्मना- गल्पमन्दयोः, हे. मन्तु-मन्तुः पुंस्यपराधेऽपि मनुप्येऽपि प्रजापती, मे. मन्तुः स्यादपराधेऽपि मनुष्येऽपि प्रजापती, वि. मन्त्र-मन्यो वेदविशेपे स्याद्देवादीना च साधने । गुह्यवादेऽपि च पुमान्, मे. मन्त्रो वेदविशेष स्याद्देवादीनां च साधने । गुप्तवादे च, वि. मन्यो देवादि- साधने । वेदांगे गुप्तवादे च, है. वेदभेदे गुप्तवादे मन्नः, अ. ।

·२४४ मन्य मयु मन्द-- मन्य-मन्थ स्यात्पुसि मन्थाने साक्तवे च दिवाकरे, मे मन्थ साक्तव- मन्थाननेनामयदिवाकरे, वि मन्थो रवी मथि। साक्तवे नेनरोगे च, हे सूर्य- मन्थानयोर्मन्य साक्तवे, त्रि मन्थर-मन्थर कोशफलयोर्वाधमन्यानयो पुमान् । कुसुम्भ्या न द्वयो- भैदे पृथौ वकेऽभिधेयवत्, मे मन्यर सूचके कोशे मन्थाने चाथ मन्थरम् । कुसुम्भ्या मन्थरो मन्दे पृथौ बने च वाच्यवत्, वि मन्थर सूचके कोशे बके मन्दे पृथौ मथि । मन्थर तु कुसुम्म्या स्यात्, हे दरवके च मन्थर , नि --मन्दोऽतीक्ष्णे च मूर्खे च स्वरे चाभाग्यरोगिणो । अल्पे च त्रिषु पुसि स्याद्धस्तिजात्यन्तरे शनी, मे मन्द खले मन्दरते मूर्खे स्वरेल्परोगिणो । अभाग्येऽपि च पातङ्गिगजजातिप्रभेदयो वि मन्दो मूढे शनौ रोगिण्यलसे भाग्य- वजिते। गजजातिप्रभेदेऽल्पे स्वरे मन्दरते खले हे मूढाल्पापटुनिर्भाग्या मन्दा स्यु , अ मन्दी स्वरशनिश्चरौ। हस्तिभेदे च, नि रोगार्ताभाग्यमूढाल्पा मन्दा प्रोक्ता विचक्षण, अने मन्दर-मन्दरस्तु पुमान्मन्थरीले मन्दारपादपे। वाच्यवद्बहले मन्दे, मे मन्दरो मन्थशले स्यात्स्वर्गमन्दारयोरपि। मन्दरो बहले मन्दे, वि मन्दरो मत्यपर्वते । स्वर्गमन्दारयोर्मन्दे, हे मन्दार-मन्दार स्यात्सुरद्रुमे। पारिभद्रेऽर्कपणे च, मे मन्दार पारि- भद्रार्कपर्णयो । सुरद्रुमेऽपि वि मन्दारस्त्रिदशद्रुमे। पारिभद्रेऽपणे च, हे मन्दिर--मन्दिर नगरेऽगारे क्लीव ना मकरालये, मे मन्दिर नगरेऽगारे मन्दिरो मकरालये, वि मन्दिरो मवरावासे मन्दिर नगरे गृहे, हे मन्दुरा-मन्दुरा वाजिशालाया शयनीयार्थवस्तुनि मे मन्दुरा वाजिशालाया वासतेय्या तथा भुवि, वि मन्दुरा वाजिशालाया स्यादावासेऽपि मन्दुरा, अने मन्मथ-मन्मथ कामचिन्ताया कपित्थे कुसुमायुधे, मे , वि अथ मन्मथ । कपित्थे कामदेवेऽपि, नि मन्यु-मन्यु पुमान् कुधि दैन्ये शोके यज्ञे च, मे मन्यु पोधे क्रतो दन्ये, वि मन्युदैन्ये ऋतौ कुधि, हे , अ ऋतो कोधे तथा दैन्ये मन्युशब्द प्रचक्षते, मन्युर्दैन्ये प्रती कोपे, मय-मय शिल्पिनि दैत्याना परभेऽश्वतरेऽपि च, मे, वि मया दत्योष्ट्र- वेसरा , हे दैत्यशिल्प्युप्टयोर्मय , नि मय उप्टश्च गन्धर्व, अने मयु-मयुनों किनरे मृगे, मे मयुस्तुरङ्गवदने मृगेऽपि मयुरच्यते, वि मयुमंगाश्वमुखयो , हे अने ह ·मयूख मल २४५ . पामार्गे च, मयूख-मयूख किरणेऽपि च । ज्वालायामपि शोभायाम्, मे मयूखस्त्विट्कर- ज्वाले, वि मयूखा ज्वालरुक्त्विप , हे मयूखस्त्विट्करज्वालासु, अ मयूर--मयूरो बहिचूडायामपामार्गे शिखण्डिनि, मै , वि मयूर केकिचूडा- ख्यौपधेऽपामार्गकेक्निो, है मयूरक-मयूरकोऽप्यपामार्ग क्लीव तुत्थाञ्जने पुन , मे मयूरकोऽप्यपा- मार्गे तुत्यके तु मयूरकम्, वि मयूरकस्त्वपामार्गे मयूरक तु तुत्यके, ह मयूरको- नि मरीचि-मरीचिमुनिभेदे ना गभस्तावनपुसकम्, मे मरीचि कृपणे दीप्तावृषिभेदेऽपि दृश्यते, वि मरीचि कृपणे घृणो। ऋपिभेदे च, हे मरीचि- मुंनिभेदेऽपि, नि मरु-मर्ना गिरिधन्वनो , मे मरुभूधरधन्वनो , वि मरु पर्वतदेशयो है मरु धन्वधराधरी, अ देशपर्वतयोमरु , ह मरत्-मरुद्दे समीरे ना ग्रन्थिपणे नपुसक्म्, मे मरुद्देवे समीरे स्यात्, वि मरुत्सुरेनिले, हे मरुतो पवनामरो, अ त्रिदशा मरुत प्रोक्ता मरुतोऽपि समीरणा, मरबक-भवेन्मरुवक पुप्पविशंपे मदनद्रुमे, मे, वि मरुवक पुष्पभेदै मदनद्रो फणिज्ज्ञके, है मट-मर्कटी। परजभिच्छूक शिम्ब्यो पुसि वानरलूतयो, मे मरंटी वानरोशवशिम्ब्या स्यात्करजान्तरे। मर्कटस्तूर्णनाभेऽपि पौ स्त्रीचरणेऽपि च, वि मर्कटस्तु पावूर्णनाभेऽपि करणान्तरे। मांटो परञ्जभेदे शकगिम्च्या च, हे मर्कटी कशिम्यपि, त्रि मर्फटफ-अथ मपंटय सस्यभेदे वानरलूतयो , मे मधु-मजू स्त्री शुद्धौ धावफेऽपि च, मे मर्जू स्याद्रजय गुद्धी, वि मर्जु शुदो च रजपेऽपि च, है मर्मर-मर्मरो वस्त्रभेदे म्याच्छुप्यपर्णध्वनी तथा। पुमि स्त्रिया पुन प्रोस्ता ममरी पोतदारुणि, मे ममरी पोतदारी स्यादृम्प्रभेदै च ममर , यि ममंरा बसनान्तरे। गुप्वपर्णध्वनी चापि ममंरी पोतदारणि, हे मर्यादा--मर्यादा मीमनि यिनी, में मर्यादा पारणे स्थिती, वि मर्यादा स्थितिमोमपो, है मर्यादा धारणमीम्नो, मस-मसोम्यो पापविलिट्टे रपणे त्वभिषयवन्, में मन पिट्टे पुरोगे ·२४६ मलन मसृण च पापे च कृपणे मल , वि मलस्त्वघे । किट्टे क्दर्य विष्ठायाम्, हे मलोऽस्त्री पापविट्विट्टानि, अ मलन-मलन पटवासे ना मर्दने तु नपुसवम्, मे मलन पटवासे स्या न्मर्दने मलन मतम्, वि मलय-मलय पर्वतान्तरे। शैलाशे देश पारामे निवृताया तु योपिति, म मलयो देश पारामे शैलाशे पर्वतान्तरे। मलया निवृताया स्यात्, वि मलय पर्वतान्तरे। शैलाशे देश पाराम मलया निवृदौपधौ, है मलिन-मलिन दूपिते कृष्णे ऋतुमत्या तु योषिति, मे मलिन दूपिते कृष्ण ऋतुमत्या मलिन्यपि, वि मलिन कृष्णदोपयो । मलिनी रजस्वलायाम्, हे मलिन दूषितेऽसिते, त्रि मलिनमुख-मलिनमुखोऽग्नौ गोलागूले पुसि त्रिपु क्रूरे, मे स्यान्मलिन मुख प्रेते गोलागूले खलेऽनले वि मलिनमुखा गोलागूले प्रेतेऽनले खले, हे मलिम्लुच-मलिम्लुचो मासभदे चौरज्वलनयो पुमान् मे मलिम्लुचोऽनिले चौरे, वि मलिम्लुचस्तु तस्करे। वाते है चौरवह्नी मलिम्लुचौ, त्रि मलीमस-मलीमसस्तु मलिने पुष्पकाशीशलोहयो मे वि मलीमस पुन पुप्पकाशीशे मलिनायसो , है मल्ल-मल्ल पाने क्पोले च मत्स्यभेदे वलीयसि मे, वि मल्ल पोले वलिनि मत्स्य पाने, हे मल्ल पाने पालिनि। बलीयसि च मत्स्ये च, वि मल्लनाग-मल्लनागोऽभ्रमातङ्गे वात्स्यायनमुनावपि मे, वि मल्लनागो वात्स्यायनसुरेभयो , हे मल्लिक-मल्लिको हसभिद्यपि। मल्लिका तृणशून्येऽपि मीनमृत्पात्रभेदयो , मे मल्लिका तृणशून्येऽपि मीनमृत्पानभेदयो । मल्लियो हसभेदै स्यात्, वि मल्लिको हसभेर्दै स्यान्मल्लिका कुसुमान्तरं । मीने मृत्पानभर्दै स्यात्, हे हसभेदै च मल्लिक, त्रि मशक-मशको रोगकोटप्रभेदयो म मग कथ्यते क्षुद्ररोगकीट प्रभेदयो, वि मशक क्षुद्ररुग्जन्तुभेदयो , हे मसु(स)र-मसूरा मसुरा वा ना वेश्याद्रोहिप्रभेदयो । ममूरी पापरागे स्यादुपधाने पुन पुमान्, मे ममूरा ममुरा ब्रीहिप्रभेदे पण्ययोपिति । मपूरममुरौ च द्वावेतावप्येतयोर्मती, वि ममूरो ममुरोऽपि च। मसुरा च ममूग च चत्वार पण्ययोपिति । तथा व्रीहिविगेपे च, हे मसण-मसृणोऽवगे स्निग्धे त्रिपूमाया तु योपिति, मे ममृणोजी ·२४७ - मह-महामुनि स्निग्धे क्षुमाया मसृणा भवेत्, वि ममृणोऽकठिने स्निग्धे मसृणा स्यादतस्यपि, हे. मसृणौ मृहकर्कशी, त्रि मह-मह उत्सवतेजसोः, मे., वि. महावृत्सवतेजसी, हे. महत्-महती वल्लकीभेदे राज्य स्यात्तु नपुसकम् । तत्त्वभेदै पुमान्वृद्धे, मे. महट्टहति धीतत्त्वे राज्ये, हे. वीणाभेदेऽपि महती, अ महद्राज्ये विशाले च महती वल्लकीभिदि, वि. महस्-मह उत्सवतेजसोः, मे. महो भवेदुत्सवतेजसोश्च, वि. महस्तेज स्युत्सवे च, हे. महस्तूत्सवतेजसो , अ महाकच्छ-महाकच्छस्तु पुसि स्यात्समुद्रे च प्रचेतसि, मे. महाकच्छ समुद्रे च प्रचेतसि, वि. महाकाल--महाकालो महादेवे किम्पाके प्रमथान्तरे, मे. महाकालस्त्रिनयने किम्पाके प्रमथान्तरे, वि महाकालो महेश्वरे किम्पाके गणभेदे च, हे महाघोष-महाधोपा तु कर्कटशृङ्गया पुस्यतिघोषणे। क्लीव हट्टे, मे महा- घोषो मतङ्गे च महाघोपोऽतिघोपणे । स्मृता कर्कटशृङ्गया च महाघोपा मनीषिभिः, वि. महाघोपो महाशब्दे स्यान्महाघोष आपणे । महाघोपा शृङ्गोपध्याम्, हे. महाधन-महाधन महामूल्ये सुवस्त्रे सिलकेऽपि च, मे , वि. महाधन महा- मूल्ये सिलके चारुवाससि, हे. महानाद--महानादः कुञ्जरे स्याद्वर्युकाब्दे महास्वने, मे. महानाद कुञ्जरे स्याद्वर्युकाब्दे शयानके, वि महानादो वर्षुकाब्दे महाध्वाने शयानके । गजे च, हे. महानादो गजेऽपि च, त्रि. महानील-महानीलो भृगराजे मणिनागविशेषयो, मे, वि. महानीलो मणेभिदि । नागभेदे भृङ्गराजे, हे. महापद्म-महापद्म. पुमान् नागनिधिसस्यान्तरेषु च, मे महापद्यः स्मृतो नागनिधिसख्यान्तरेषु च, वि. महापद्मः पुननिधौ। नागसंख्याभिदोः, हे. महाबल--महावल सीसकेऽतिवलाया स्त्री वलोत्वटे त्रिलिङ्गम्, मे. महावलं सीसके स्याद्वलाढयेऽपि महाबला। भवंदतिवलाया च, वि. महाबलो वलीयसि । वायौ महावल सीसे महावला बलाभिदि, हे. महामात्र-~महामात्र. समृद्धे चामात्ये हस्तिपकाधिपे, मे. महामार' ममृद्धे- ऽप्यमात्ये हस्तिपकाधिपे, वि. महामात्रः प्रधाने स्यादारोहकसमृद्धयोः, हे. महामुनि-महामुनिरगस्त्यै ना कुस्तुम्बुरुणि न द्वयो., मे, महामुनिरगस्त्ये स्यादन्याकागस्त्ययोरपि, वि. महामुनिः। अगस्तिवुस्तुम्बुरुणो , हे. - ·२४८ महामूल्य महश्वर महामूल्य-महामूल्य पद्मरागे ना महाऽन्यलिङ्गक , मे महामूल्य महार्थे स्यात्पद्मरागमणावपि, वि महामूल्य महार्घके। पद्मरागमणी, हे महारजन-महारजनमुद्दिष्ट शातकुम्भकुसुम्भयो , मे, वि महारजन कुसुम्भे . स्वर्णे, हे महारस-महारसस्तु स्यात्खर्जूरे कोशकारकशेरुणो , मे, वि महारस पुनरिक्षी खजूरद्रौ कशेरुणि, हे खजूरेश्वोमहारस , नि महार्घ-महाघस्तु महामूल्ये निषु स्याल्लावके पुमान्, मे महाघस्तु महा- मूल्ये तथा लावकपक्षिणि, वि महा? लावकाण्डजे। महामूल्ये, हे महार्घस्तु महामूल्ये पुसि लावकपक्षिणि, नि महालय--महालयो विहारे स्यात्तीर्थे च परमात्मनि, मे, वि महालय पुन । तीर्थे विहारपरमात्मनो , हे महालयोऽपि तीर्थे स्यात्, हा महावीर--महावीरस्तु गरडे शूरे सिंह मखानले। वज्रे श्वेततुरङ्गे च सञ्चानविहगेऽपि च मे महावीर पवौ तायें शूरे सिंहेऽपि कोकिले। मखानले च कर्के च महावीरो जराटके, वि महावीरोऽन्तिमजिने परपुष्टे जराटके। तायें कर्के पवौ शूरे सिंहे मखहुताशने, है मखाग्नौ च महावीर , नि महाशङ्ख-महाशङ्खो मानुपास्थिसख्याभेदालिकेषु च, मे महाशवो नरा- स्थ्नि स्यानिधिसख्याप्रभेदयो , वि महाशङ्को निधिभेदे सख्याभेदै नरास्थान, हे महासहा-महासहा मापपर्ध्यामम्लानेऽपि च योपिति, मे महासहा माप- पर्ध्यामम्लानकुसुमेऽपि च, वि महासेन-महासेन कार्तिकेये महासन्यपतावपि, मे महासेनो विशाखे स्या- न्महासन्यपतावपि, वि महासेनो महासन्ये स्वन्देऽपि हे महिला-महिला फलिनीस्त्रियो , मे महिला भीरुगुन्द्रयो, वि महिला नार्या गुन्द्रायाम्, हे महिपी-महिपी कृताभिषेकासरिम्योरोपधीभिदि, मे महिपी नृपपल्या च सरिभ्यामोषधीभिदि, वि महिषी नृपयोपिति । सैरिभ्यामोपधीभेदे, हे महिषी राजपत्न्यपि, नि मही–मही नद्यन्तरे भूमौ, मे मही भूमौ मही नद्याम्, वि मही भूमी नदीभेदे, हे महेन्द्र-महेन्द्र पर्वते शत्रे, मे, वि महेन्द्रो वासवे शैले, हे महेन्द्रो भूधरे शके, त्रि महेश्वर-महेश्वरो महादेवे कथितोऽधीश्वरेऽपि च, में ·महोदय मातुलपुत्रक २४६ महोदय-महोदयो कान्यकुब्जे चाधिपत्यापवर्गयो , मे महोदय कान्य- कुब्जेऽप्याधिपत्यापवर्गयो, वि महोदय पुरे। महोदय स्वामिमुक्त्यो , हे महौषध-~-महौषध तु शुण्ठ्या स्याद्विषाया लशुनेऽपि च, मे महोपय शृङ्गवैरे विपाया लशुनेऽपि च, नि महीपध तु शुण्ठया विपारसोनयो हे लशुनै- ऽतिविषाया च शुण्ठ्यामपि महोपघम्, त्रि मा-मा वारणे विकल्प च, मे vन मास-मास स्यादामिषे क्लीव कक्कोलीजटयो स्नियाम, में मास स्यादा- मिपे मासी कक्कोलीजटयोरपि, वि माकन्द-माकन्द सहकारेस्त्री धानीनगरभेदयो , मे माकन्द सहकारे स्पान्माकन्दयामलकीफले, वि, हे अथ माकन्दयामलक्या नाम्रपादपे, वि मागध-मागधी स्त्री क्णायूयोर्वाच्यवन्मगधोद्भवे। पुसि वैश्यात्मनियाज शुक्लजीरकवन्दिनो , मे मागधी पिप्पलीयूथ्योर्मागधो मगधोद्भवे। वैश्यत क्षत्रियापुत्रे शुक्लजीरकवन्दिनो , वि मागधो मगधोद्भते शुक्लजीववन्दिनो । वश्यत क्षनियापुत्रे मागधी स्यात्तु पिप्पली। यूथी भाषाविगेपश्च, हे अय मागधी। पिप्पल्या यूथिकाया ना लग्ने मगधजे निघु, त्रि माचल-माचलो वन्दिचौरे च ग्राहोगयो , मे माचलो वन्दिचौरे स्याद् ग्राहे रक्षसि चामये, वि माचल । वन्दिचोरे एजि ग्राहे, हे माठर मायरो व्यापारिपाश्विके, में माठरो द्विजभेदे स्यावयासे पारिपावके, वि माठरो व्यासविप्रयो । सूर्यानुगे, हे मादि-मादि स्त्री पत्रभनौ च माहिदैन्यप्रकाशने, मे माडि पत्रादि- भङ्गो स्यान्माहिदैन्यप्रकाशने, वि मानिदैन्य पसिराचा, हे माणवक-माणवको हारभेदे वाले कुपुरुपेऽपि च, मे माणववस्तु पुसि स्यादालहारभिदोरपि, हे हारमेटे माणवको वाले बुपुरुष वटी, त्रि मातङ्ग-मातङ्ग श्वपचे गजे, मे, वि मातङ्ग स्वपचो हस्ती, हे गजेपि नागमातङ्गो, प्र, हा । नाग मातुल-मातुलो ग्रीहिभिन्मातृमानोश्च मदनद्रुमे। धूस्तूरे, मे मातुला मदनदुमे। मातुतिरि धतूरे ग्रीहिभेदेऽपि मातुल , यि मातुनो मदनद्रुमे । धतूरे हिमोहिभिदो पितु श्याने, हे पस्तुरेऽपि च मातुन , मि मातुलपुनरु---मातुनपुर इत्यपि मामरतनये पते च धूतम्य, मे मातुल. पुगो पूर्तपने स्यान्मामवात्मजे, वि मातुलपुत्रा । धनरवम्य च पने मातुलस्य च नन्दने, है .

·२५० मातुलानी माय मातुलानी--मातुलानी कलापे म्याद्भगाया मातुलस्त्रियाम्, मे, वि मातुलानी पुन शणे। कलापे मातुलपत्न्याम्, हे मातुलानी तु भङ्गाया मातृ- भ्रातृस्त्रियामपि, नि मातृ-माता गौर्यादिजननीगोब्रह्माण्यादिभभिषु (म्लियाम्), मे माता काव्या- प्रसूगोषु ब्राह्मोत्याद्यास्तु मातर , वि माता गौर्दुर्गा जननी मही। मातरस्तु ब्रह्माण्याद्या हे पृथिवीजननीगावो ब्रह्माण्याद्याश्च मातर , त्रि मातृका-मातृका धातृकामानोदेवीभिद्वर्णमालयो , में मातृका करणे स्वरे। मातृवर्णसमाम्नायोपमातृप, हे मात्र--माना कर्णविभूपाया वित्त माने परिच्छदे । अक्षरावयवे स्वल्पे क्लीव कात्स्न्येऽवधारणे मे मात्र चावधृतो कात्स्न्ये मावा कर्णविभूषणे । अक्षरावयवे वृत्ते मानेऽल्पे च परिच्छदे, वि मात्र त्ववधृतो स्वार्थे कात्स्न्ये माना परिच्छदे। अक्षरावयवे द्रव्यमानेऽल्पे कर्णभूषणे। वाले वृत्ते च, हे मात्रा परिच्छदे। अल्पे च परिमाणे सा मात्र वात्मन्येऽवधारणे, अ परिच्छदे प्रमाणे व मानास्या परिकीर्तिता, अने मात्रा परिच्छदेऽपि, ह -माधवोजे मधो राय यादवे ना स्त्रिया मिसो। कुट्टनीमदिरामु च। गोमहिपादिसम्पत्ती मे माधवस्तु वसन्ते स्याद्वंगाखे गरुडध्वजे। माधवी मदिराया च कुट्टन्यामतिमुक्तके। मधुन शर्मराया च, वि माधव । विष्णौ वसन्ते वैशाये माधवी मधुगरा। वामन्ती कुट्टनी हाला, हे माधवी हरिवंशाखो नि मान--मानश्चित्तोन्नतो ग्रहे। क्लीव प्रमाण प्रस्थादो, मे मान प्रमाणे प्रस्थादी मानश्चित्तोनतो ग्रह वि हे मान प्रमाणे तोल्ये च, त्रि मानस-मानस मरसि स्वान्ते, मे वि मानस स्वान्तसरमो , हे म्वान्ते सरसि मानसम्, नि मानम चित्तमित्युक्त मानम अंदा मर , अने मानिन्-मानिनी तु स्त्रिया पन्या मानी मानवनि त्रिपु, मे मामक-मामा म्यान्मदीयायें विपु पमि तु मातुने, मे मामय ममना- युक्ते मातुले मामर स्मृत , वि मामा तु मदीये म्यान्मामया मातुने मृत , माधव- मधुशर्करावासन्ती- . माय-माया म्याच्चाम्बगेयुद्धघोर्माय पीताम्बरे मुरे, में म्यान्माया शाम्बरोधियो । माया दम्भ कृपाया च माय पीताम्बाम्बरे, दि म्यान्मापा नाम्वरी कृपा। दम्भो बुद्धिश्च मायग्नु पीताम्बरे म्बरे पि च, है म्यान्माया शाम्बरीवुद्धधो , त्रि ·२५१ मार-मालती मार-मारो मृतौ स्मरे विघ्ने मारी चण्ड्या जनक्षये, मे मारो मृतौ वृपे- ऽनङ्गे मारी चण्ड्या जनक्षये, वि मारोऽनङ्गे मृतौ विघ्ने मारी चण्ड्या जनक्षये हे विघ्नमन्मथयोर्मार , त्रि, मारि--मारि स्त्री मारणे वर्पे, मे मारिप--मारिष शाकभिद्यार्ये नाटयोक्त्या पुसि योपिति। दक्षाम्बाया च, मे मारिप शाकभेदे स्यान्मारिपा दक्षमातरि । नाटयोक्त्या मारिपश्चार्य, वि मारिपस्त्वार्यशाकयो । मारिपा दक्षजननी, हे मारीच--मारीचो रक्षसो भेदे कक्कोले याजकद्विजे। मारीची देवताभेदे मे, वि मारीच कक्कोले याजकद्विजे। रक्षोभेदे, हे कक्कोलेऽपि च मारीच , नि हे । मारुण्ड--मारुण्डोऽण्डे भुजङ्गाना मार्गे गोमयमण्डले, मे, वि, मार्ग-मार्गो मृगमदे मासप्रभेदेऽन्वेषणाध्वनो , मे, वि मार्गों मृगमदे मासे सौम्य:ऽन्वेषणे पथि, हे मार्गस्तु मासान्वेषणवर्त्मसु नि अन्वेपणेऽपि मार्ग ह मार्गण--मार्गणो याचके शरे। याच्नान्वेपणयो क्लीवम्, मे मार्गण प्रार्थनेऽन्वेपे मार्गणो याचके शरे, वि मार्गण याचनेऽन्वेपे मार्गणस्तस्करेऽथिनि हे मार्गणो याचको ज्ञेयो मार्गणोऽपि शिलीमुख , अने मार्जन-मार्जन न द्वयोष्टिौं पुसि स्याल्लोध्रशाखिनि, मे मार्जन कथित माष्टों मार्जनो रोघ्रशाखिनि, वि मार्जनो लोध्रशाखिनि। मार्जन शुद्धिकरणे मार्जना मुरजध्वनी, हे मार्जार-मार्जार प्रोती खट्टाशे, मे, वि मार्जार स्यात्खट्टागविडालयो, हे मार्जालीय-मार्जालीय स्मृत शूद्रे विडाले कायशोधने, मे मार्जालीय स्मृत शूटे चण्डाले कायशोधने, वि मार्जालीय शूद्रविडालयो । शरीरशोधने, हे मार्तण्ड-मार्तण्ड कोडसूर्ययो , मे मार्तण्डस्तपने कोडे, वि मार्तण्डस्तरणी क्रोडे, हे मार्तण्डौ खगदष्ट्रिणौ, त्रि माल-माल क्षेने स्त्रिया पृक्कास्रजोर्जात्यन्तरे पुमान्, मे माल क्षेत्रे जने मालो माला पुप्पादिदामनि, वि माल तु कपटे वने। मालो जने स्यान्माला तु पक्ती पुष्पादिदामनि, हे मालतो-मालती जातियुवतिज्योत्स्नासु सरिदन्तरे। काकमाच्या विशल्याया विभावर्यामपीप्यते, वि मालती युवती कामाच्या जातिविशल्ययो । ज्योत्स्नाया निशि नद्या च, हे ·२५४ मुण्डन मूर्त - हे मुण्डो मुण्डितशीर्पयो । गहौ दैत्यान्तरे, हे राही दैत्यान्तरे मुण्डो मून्धि स्त्री मुण्डिते त्रिपु, त्रि मुण्डन-मुण्डन वपने नाणे, मे, वि मुण्डन रक्षणे क्षौरे, हे मुदिर-मुदिर कामुके मेघे, मे, हे मुदिर कामुकेऽम्बुदे, वि मुद्गर-~मुद्गर मल्लिकाभेदे पुसि लोप्टादिभेदने, मे मुद्गर मल्लिकाभिदि लोप्टादिभेदनेऽपि स्यात्, वि मुद्गर कोरकास्त्रयो । लोप्टादिभेदने चापि, हे मुनि-मुनि पुसि वशिष्ठादी वङ्गसेनतरी जिने, मे मुनियमीङ्गदीबुद्ध- पियालागस्तिक्शुिके, वि मुनिर्वाचयमेऽहंति। पियालागस्तिपलाशे, हे मुनि र्वाचयमे बुद्धे, वि मुनिभेषज-मुनिभेपजमागस्त्ये हरितक्या च लङ्घने, मे, वि मुनिभेपज त्वगस्तिपथ्याया लवनेऽपि च, हे लङ्घने मुनिभेषजम् । अगस्त्ये च हरितक्याम्, त्रि मुर-मुरा गन्धद्रव्ये दैत्यान्तरे पुमान, मे मुर्मुर-मुर्मुरस्तुपवह्नौ स्यान्मन्मथे रविवाजिनि, मे, वि मुर्मुरो मन्मथे सूर्यतुरगे तुपपायके, हे मुषित-मुपित हृतखण्डितयो , मे मुपित खण्डिते ह्ते, वि , मुष्क-मुप्को मोक्षवृक्षे स्यात्सवाते वृपणेऽपि च, मे मुष्को मोक्षद्रुमे सङ्घ तस्करे मासलाण्डयो , हे मुप्वोऽण्डकोशे सङ्घाते मुप्को मोक्षे च पादपे, वि मुष्टि--मुष्टिद्वंयो फले। बद्धपाणी त्सरी में मुष्टिबद्धवरे फले, वि मु(स)पल-मुसल स्यादयोऽग्रे तु पुनपुमक्यो स्त्रियाम् । तालमूत्यामासु- पर्णीगृहगोबिक्योरपि मे मुसल तु स्यादयोऽग्रे मुमली मता । तालमूल्यामागुः पर्णीगृहगोधिक्योरपि, वि मुसल स्यादयोऽयके । मुमली तालमूत्याखुपणिया गृहगोधिया, हे मुहिर-मुहिर काममूर्खयो, मे, वि हे मूक-मूक्स्त्वयाचि ना दैत्ये रेवे पणमन्दयो , मे मूयोऽयवाड्मतो दीने, वि मूको दैत्यावाग्दीनेषु, हे मूढ-मूढस्तु तन्द्रिते वाले, मे मूढम्तन्द्रितवालयो, वि मूढम्तन्द्रिते जडे, हे विचेप्टवालिशो मूढौ, त्रि मूछित-मूछितमपि सोच्छ्ये च मूढे च, मे मूरिन सोच्छ्ये मूढे, वि, हे मूछितो मूढसोच्छ्यो, अ मूर्त-मूर्त स्यात्रियु मूर्चाले पटिने मूर्तिमत्वरि, मे, त्रि मूर्त मूतिमति प्रोक्त मूछाले पठिनेऽपि च, चि .

·न. मूर्ति-मृत्युफल मूर्ति-मूर्ति कायकाठिन्ययोः स्त्रियाम्, मे, मूर्तिः काठिन्यकाययोः, वि., मूर्तिः पुनः प्रतिमाया कायकाठिन्ययोरपि, हे. मूर्धाभिषिक्त--मूर्धाभिषिक्तो भूपाले मन्त्रिणि क्षत्रियेऽपि च, मे. मूर्धाभिषिक्तो भूपाले प्रधाने क्षत्रियेऽपि च, वि. मूर्धाभिषिक्तः प्रधाने क्षत्रियक्षितिपालयो , हे. मूर्धाभिषिक्तो भूपेऽपि, अ. मूर्धाभिषिक्तोऽमात्येऽपि, त्रि. मूल मूलं शिफाद्ययोः । मूलवित्तेऽन्तिके वा ना भे, मे. मूलं पाश्र्वाद्ययोरुडौ । निकुञ्जशिफयोः, हे. मूलमाये शिफाभयो , अ. निकटेऽपि च मूल स्यात्, त्रि. मूलमाये शिफायां स्थाढ़े निकुञ्जन्तिकेऽपि च, वि. मूल्य-मूल्यं स्याद्वैतने वस्ने, मे. मूल्य तु वेतने वस्ने, वि. मूल्य वस्ने वेतने मृग-मृग, पशौ कुरङ्गे च करिनक्षत्रभेदयोः। अन्वेपणे च याच्चाया मृगी तु वनितान्तरे, मे. मृगः पशो कुरङ्गे च करिनक्षत्रभेदयो । याच्चायां भृगयाया च मृगी स्याद्वनितान्तरे, वि. मृग कुरङ्गे याच्नाया मृगयायां गजान्तरे। पशौ नक्षत्रभेदे च मृगी तु वनितान्तरे, है. पशवोऽपि मृगा , अ. मृगोऽन्विष्टी, त्रि. मार्गणेऽपि मृगः क्वचित्, हा. मृगनेत्र-मृगनेत्रा रात्रिभेदे विशेपे योपितस्तथा, मे. मृगयु-मृगयुः युसि गोमायौ व्याधे च परमेष्ठिनि, मे. मृगयुब्रह्मणि प्रोक्तो गोमायुव्याधयोरपि, वि. मृगयुस्तु फेरौ ब्रह्मणि लुब्धके, हे. मृगाक्षी-मृगाक्षी तु विशालामृगनेत्रयोः, मे. मूगाक्षी चन्द्रवारुण्या मृगनेत्रा- त्रियामयोः, वि. मृगाक्षी मृगलोचना । त्रियामेन्द्रवारुणी च, हे. मृगाङ्क-मृगाको मारुते चन्द्रे, वि. मृगारि-मृगारिः स्यात्पुसि कण्ठीरवशार्दूलयोरपि, मे. मृणाल-मृणालं नलदे क्लीवं स्त्रीनपुसकयोविसे, मे. मृणालं विसिनीमूलं मृणालं च जलाकुलम्, अने. मृत-मृतं तु याचिते मृत्यौ क्लीवं मृत्युमति विपु, मे, मृतं मृत्यों याचितेऽपि है. मृतं स्याद्याचिते मृत्यो मृत्युमत्यभिधेयवत्, वि. मृत्यु-~-मृत्युर्ना मरणे यमे, मे. मृत्युमरणदेवयोः, वि आतङ्केजगरे कुन्ते मृत्युः स्यान्मरणेऽपि च, अने. मृत्युफल-स्यान्मृत्युफला कदल्या महाकालफले पुमान्, मे. मृत्युफलो महाकाले कदल्यां मृत्युफल्यपि, वि. मृत्युफलो महाकाले मृत्युफलो कदल्यथ, ·२५६ मृत्युवञ्चन मेध्य हे मृत्युवञ्चन--स्यान्मृत्युवञ्चन शम्भो श्रीफलद्रोणकाकयो, मे, वि मृत्युवञ्चन श्रीफ्ले हरे। द्रोणकाके, हे मृत्सा--मृत्सा काक्ष्या श्रेष्ठमृदि, मे मृत्सा तु कथिता वासीश्रेष्ठमृत्तिकयो- बुधै , वि मृत्सा वासी तु मृत्तिका, हे मृत्स्ना-मृत्स्ना मृत्सातुवर्योश्च, मे मृत्स्ना तुवरिकाया स्यान्मृत्सायामपि दृश्यते, वि मृत्स्ना मृत्सा तुवर्यपि, हे मृदङ्ग-मृदङ्ग पटहे घोपे, में , वि मृदङ्गो घोपवाद्ययो , मृदु-मृदु स्यात्कोमलेऽतीक्ष्णे, मे मृदु स्यात्कोमले खरे, वि मृद्वतीक्ष्णे कोमले च, हे मृदू चातीक्ष्णकोमलौ अ मृप्टेरुक-मृष्टरुको वदान्येऽपि मिष्टाशिन्यतिथिद्विपि, मे, वि मृप्टेरक स्यान्मृष्टा दानशौपडेऽतिथिद्विपि, हे मेखला--मेखला खड्गबन्धे स्यालाञ्चीशैलनितम्बयो , मे, वि मेखलाऽद्रि- नितम्बे स्याद्रसनाखङ्गवन्धयो, हे मेखलाऽद्रिनितम्बेऽपि, त्रि कटिदेशे तु मेखला, ह मेघ--मेघो मुस्ताजलदयो पुमान् मे मेघ स्यान्मुस्तके घने, वि मेघस्तु मुस्तके जलदेऽपि च, हे मेघो वारिदमुस्तयो , त्रि मेघनाद-मेघनादस्तु वरुणे तनये रावणस्य च, मे मेघनादस्तु वरुणे रावणस्य सुतेऽपि च, वि मेघनादो मेघशब्दे वरुणे रावणात्मजे, हे मेघपुष्प--मेघपुष्प पिण्डाभ्राम्बुनादेये ना हरेर्हये, मे मेघपुप्प तु पिण्डाभे नादेयजलयोरपि, वि मेघपुष्प तु नादेये पिण्डाभ्रे सलिलेऽपि च, हे मेघपुष्प तु नादेये पिण्डाभ्रे सलिले विदु, त्रि मेचक-मेचवस्तु मयूरस्य चन्द्रके श्यामले पुमान् । तद्युक्ते वाच्यवत्क्लीव स्रोतोऽञ्जनान्धकारयो, मे भेचको वहिचन्द्रे स्थान्भेचक श्यामलेऽपि च । तिमिरे कृष्णवर्णे तु मेचक वाच्यवद्भवेत्, वि मेचक श्यामले वृप्णे तिमिरे बहिचन्द्रके, हे बहिचन्द्रे च मेचव , वि मेध-मेधा बुद्धौ ऋतौ पुमान्, मे मेध ऋतौ धिया मेघा, वि मेघ ऋती मेघा तु शेमुपी, हे मेधाविन्-मेधावी ना शुके ब्राह्मया स्त्रिया मेघान्विते त्रिपु, में मधि--मेधि स्यात्खलदारुणि, वि मध्य-मध्य त्रिषु शुद्धौ रक्तवचारोचनयो स्त्रियाम्, मे मध्य शुचौ मेदुरे च वाच्यवन्मध्यमाश्रमे, वि ·२५७ मेनाद-मोह मेनाद-मेनादस्तु पुमान् केकिमार्जारच्छगलेषु च, मे. मेनादः केकिमार्जार- च्छगलेषु समीरितः, वि. मैनादास्तु वयश्छागमार्जारकशिखण्डिन , त्रि. मेनादः केकिनि च्छागे मार्जारे, हे. मेला-मेला स्यान्मेलके मसौ, मे, वि. मेला त्वञ्जने मेलकेऽपि च, हे. मेष-मेपो राश्यन्तरे स्तभे। भैपज्यभिदि, मे. मेपो राशिविशेषे स्यादुरणे भेषजान्तरे, वि. मेपो राश्यन्तरे हुडौ, हे. मेषौ राश्यन्तरोरणी, त्रि. मेहन--मेहनं मूत्रशिश्नयोः, मे., वि., हे. मैयुनं-मैथुनं सुरतेऽपि स्यात्सङ्गतेऽपि नपुसकम्, मे. मथुनं सङ्गते रते, वि. मैथुनं रतसङ्गत्यो , हे. मैथुनं सङ्गतौ रते, अ. मैथुनं कथ्यते सद्भि सम्वन्ध- ग्राम्यधर्मयो , ह. . मोक्ष-मोक्षस्तु मुक्तिपाटलिमोचने, मे. मोक्षो मुष्ककवृक्षे स्यादपवर्गे च मोचने, वि. मोक्षो नि.श्रेयसे वृक्षविशेष मोचने मृतौ, हे. नन्द्यावर्त सरलः शालः पाको धवोऽर्जुनस्तिलक. । पद्मस्यन्दनमोक्षा वृक्षविशेषेऽपि कथ्यन्ते, ह. मोघ-मोघा स्त्री पाटलाया स्याद्धीननिष्फलयोस्त्रिपु, मे. मोघाऽपि पाटलाया स्यान्मोघा निष्फलदीनयोः, वि. मोघो दीने निष्फले च मोघा स्यात्पाटलातरौ, हे. मोच-मोच शोभाञ्जने पुसि मोचा शाल्मलिरम्भयोः, मे. मोचः शोभाञ्जने प्रोक्तो मोचा शाल्मलिरम्भयो., वि. मोचा शाल्मलिकदल्योर्मोच. शिग्रो, हे. मोचा शाल्मलिरम्भयोः, त्रि. मोचा शाल्मलिराख्याता मोचा तु कदली मता, अने. मोचक-मोचक. कदलीशिग्रुनिर्मोचकविरागिषु, मे, वि. मोचको मोक्ष- कदलीशिद्धमविरागिषु, हे. मोचाट--मोचाट. कृष्णजीरे च रम्भास्थ्नि मलयोद्भवे, मे., वि. मोचाट: कृष्णजीरके । चन्दने कदलीगर्भे, हे. मोण-मोणः शुष्कफले नकमक्षिकाऽहिकरण्डयो, मे., वि. मोणः सर्प- करण्डके। वाने नक्रमक्षिकायाम्, हे. मोदक-मोदकः खाद्यभेदेऽस्त्री हर्षुके पुनरन्यवत्, मे. मोदको हर्पके ज्ञेयः खाद्यभेदे च मोदकम्, वि. मोदको हप्के खाये, हे. मोरट-मोरट तु भवेदिक्षुमूलाङ्कोटप्रसूनयोः । सप्तरात्रात्परे क्षीरे मूर्विकायां तु मोरटा, मे , वि. मोरटम् । सप्तरात्रात्परे क्षीरेऽट्कोटपुप्पेर्मूलयोः । मोरटा तु मूर्विकायाम्, है. मोरटं गोर्नवे क्षीरेऽङ्कोटपुष्पेक्षुमूलयोः, त्रि. मोह-अथ मोहोऽन्यलिङ्गः स्यादविद्यायां च मूर्छने, मे. मोहमिच्छन्ति 17 ·२५६ मृत्युवञ्चन-मध्य मृत्युवञ्चन--स्यान्मृत्युवञ्चन शम्भौ श्रीफलद्रोणकाकयो, मे, वि मृत्युवञ्चन श्रीफ्ले हरे। द्रोणकाके, हे मृत्सा--मृत्सा काक्ष्या श्रेष्ठमृदि, मे मृत्सा तु कथिता वासीश्रेष्ठमृत्तिकयो- बुध , वि मृत्सा वासी तु मृत्तिका, हे मृत्स्ना-मृत्स्ना मृत्सातुवर्योश्च, मे मृत्स्ना तुवरिकाया स्यान्मृत्सायामपि दृश्यते, वि मृत्स्ना मृत्सा तुवर्यपि, हे मृदङ्ग-मृदङ्ग पटहे घोपे, मे, वि मृदङ्गो घोषवाद्ययो, मृदु-मृदु स्यात्कोमलेऽतीक्ष्णे, मे मृदु स्यात्कोमले खरे, वि मृद्वतीक्ष्णे कोमले च, हे मृदू चातीक्ष्णकोमलौ अ मृष्टेरुक-मृप्टेरको वदान्येऽपि मिष्टाशिन्यतिथिद्विपि, मे, वि मृप्टेरुक स्यान्मृप्टाशे दानशौण्डेऽतिथिद्विपि, हे मेखला--मेखला खङ्गबन्धे स्यात्काञ्चीशलनितम्बयो , मे, वि मेखलाऽद्रि- नितम्बे स्याद्रसनाखङ्गवन्धयो हे मेखलाऽद्रिनितम्बेऽपि, त्रि है , पटिदेशे तु मेखला, ह मेघ-मेघो मुस्ताजलदयो पुमान्, मे मेघ स्यान्मुस्तके धने, वि मेघस्तु मुस्तके जलदेऽपि च, हे मेघो वारिदमुस्तयो , त्रि मेघनाद-मेघनादस्तु वरुणे तनये रावणस्य च, मे मेघनादस्तु वरुणे रावणस्य सुतेऽपि च, वि मेघनादो मेघशब्दे वरणे रावणात्मजे, हे मेघपुष्प-मेघपुष्प पिण्डाभ्राम्बुनादेये ना हरेईये, मे मेघपुष्प तु पिण्डाभे नादेयजलयोरपि, वि मेघपुष्प तु नादेये पिण्डाभ्रे सलिलेऽपि च, हे मेघपुष्प तु नादेये पिण्डाभ्रे सलिले विदु, त्रि मेचक-मेचक्स्तु मयूरस्य चन्द्रके श्यामले पुमान् । तद्युक्ते वाच्यवत्वनीव स्रोतोऽजनान्धकारयो , मे मेचको पहिचन्द्रे स्यान्मेचव श्यामनेऽपि च । तिमिरे कृष्णवर्णे तु मेचर वाच्यवद्भवेत्, वि मेचक श्यामले पृष्णे तिमिरे बहिचन्द्रवे, हे वहिचन्द्रे च मेचव', वि मेध-मेधा बुद्धौ प्रतो पुमान्, मे मेध तो धिया मेधा, वि मेध प्रती मेघा तु शेमुपो, हे मेधाविन्-मेघावो ना शुके ब्राह्मया स्त्रिया मेघान्विते त्रिपु, मे मैपि-मैधि स्पातालदारणि, वि मध्य-मध्य विषु शुद्धौ रक्तवचारोचनयो म्पियाम्, मे मध्य गुचौ मेदुरे च वाच्यवन्मध्यमाश्रमे, वि ·मेनाद-मोह मेनाद---मैनादस्तु पुमान् केकिमार्जारच्छगलेषु च, मे. मेनाद: केकिमार्जार- च्छगलेपु समीरित', वि. मेनादास्तु यश्छागमार्जारकशिखण्डिनः, त्रि. मेनादः केकिनि च्छागे मार्जारे, हे. मेला-मेला स्यान्मेलके मसौ, मे., वि. मेला त्वञ्जने मेलकेपि च, है. मेष-~मेपो राश्यन्तरे स्तभे। भंपज्यभिदि, मे. मेपो राशिविशेषे स्यादुरणे भेपजान्तरे, वि. मेपो राश्यन्तरे हुडौ, . मेपो राश्यन्तरोरणौ, त्रि. मेहन---मेहनं मूत्रशिश्नयोः, मे., वि., हे. मयुनं-मैथुनं सुरतेऽपि स्यात्रागतेऽपि नपुसकम्, मे. मैथुनं सङ्गते रते, वि. मैथुनं रतसङ्गत्यो, हे. मैथुनं सङ्गतौ रते, अ. मैथुनं कथ्यते सद्भिः सम्बन्ध- ग्राम्यधर्मयोः, ह. मोक्षमोक्षस्तु मुक्तिपाटलिमोचने, मे. मोक्षो मुष्ककवृक्षे स्यादपवर्गे च मोचने, वि. मोक्षो नि.श्रेयसे वृक्षविशेपे मोचने मृतो, हे. नन्द्यावर्तः सरलः शाल: पाको धवोऽर्जुनस्तिलकः । पद्यस्यन्दनमोक्षा वृक्षविशेपेऽपि कथ्यन्ते, ह. मोघ--मोधा स्त्री पाटलाया स्याद्धीननिष्फलयोस्त्रिपु, मे. मोपापि पाटलाया स्यान्मोघा निष्फलदोनयोः, वि. मोधो दीने निष्फले च मोघा स्यात्पाटलातरौ, हे. मोच-मोच: शोभाञ्जने पुसि मोचा शाल्मलिरम्भयोः, मे. मोचः शोभाञ्जने प्रोक्तो मोचा शाल्मलिरम्भयो:, वि. मोचा शाल्मलिकदल्योर्मोचः शिग्रो, हे. मोचा शाल्मलिरम्भयो, नि. मोवा शाल्मलिराख्याता मोचा तु कदली मता, अने. मोचक-मोचक. कदलीशिग्रुनिर्गोचकविरागिपु, मे., वि. मोचको मोक्ष- कदलीशिद्मविरागिपु, हे. मोचाट-मोचाटः कृष्णजीरे च समास्थ्नि मलयोद्भवे, मे., वि. मोचाटः कृष्णजीरके। चन्दने कदलीगर्ने, हे. मोग-मोणः शुष्कफले नमक्षिकाऽहिकरण्डयो:, में., वि. मोण: सर्प- करण्डके । वाने नत्रमक्षिकायाम्, हे. मोदक-मोदकः खाद्यभेदेस्मी हर्षुके पुनरन्यवत्, मे, मोदको पुंके ज्ञेयः गाद्यभेदे च मोदयम्, वि. मोदको हप्के साये, हे. मोरट-पोटं तु भवेदिशुमूलाहोटप्रमूनयोः । मप्तगपातपरे धीरे मूर्षिफायां तु मोरटा, मे., वि. मोरटम् । सप्तरागात्सरे धीरे वोटपुप्पेर्मूलयोः । मोरटा तु मूर्षिायाम्, है. मोरटं गोर्नवे धीरे कोटपुषभुमूनयोः, नि. मोह-प्रय मोहोन्पमितः स्यादविद्याया च मूर्धने, मे, मोहमिच्छन्ति ·२५८ मौलि यद्वत् - - मूर्छायामविद्याया च सूरय , वि मोही मूर्छाविपर्ययो, हे अथ मूर्छने । अविद्याया च मोह स्यात्, नि मोह स्यान्मौढयमूर्छयो, ह मौलि-मौलि किरीटे धम्मिल्ले चूडायामनपुसकम् । नाऽशोकद्रौ स्त्रिया भूमो, मे मौलि किरीटे धम्मिल्ले चूडाक लिमूर्धसु, हे मौलि किरीटे धम्मिल्ले कबेलिद्रुमचूडयो , वि चूडा किरीट केशाश्च सयता मौलयस्नय , अ मौलि वट्रेलिवृक्षेऽपि, नि म्लिप्ट-म्लिप्ट निप्वव्यक्तवाचि म्लाने, में म्लिप्टमव्यक्तवाचि स्यान्म्लिप्ट म्लानेऽन्यवन्मतम्, वि अथ म्लिप्ट म्लानमस्पप्टभापितम्, हे मिष्ट म्लाने कुवचने, नि म्लेच्छ-म्लेच्छ पामरभेदे च पापरक्तेऽपभाषणे, मे म्लेच्छ पापरते जातिभेदे स्यादपभापणे, वि म्लेच्छो जातिभेदे ह्यपभापणे, हे य-यो ना वायो यमने या यात्राप्तिधूमितत्यागेषु। वारणयोगसमज्ञायानेषु पुमास्तु गन्तरि ख्यात , मे य सर्वनामानिलयो , वि क्षुधा वाला च वायुस्त्यक् हृद्गत पुरुषोत्तम । यमुनो यामुनेयश्च यकारो मान्तिम स्मृत , मा यशो य कथित प्राजों वायुरिति शब्दित । याने यातरि यस्त्यागे कथित शब्दवेदिभि , ए यक्ष-यक्षो गुह्यकमाने च गुह्यकाधीश्वरेऽपि च, मे यक्ष श्रीदे च गुह्यके, वि यक्ष श्रीदे गुह्य च, हे यक्षराट-यक्षराट् श्यम्बक्सखे मल्लाना रङ्गवत्वरे, वि यक्षराट् पुसि धनदे मल्लाना रङ्गचत्वरे, मे यज्ञ-यज्ञ स्यादात्मनि मखे नारायणहुतागयो , हे यज्ञ पूजा च दान च, अने यतस्- इतस् यति यति स्त्री पाठविच्छेदे निकारयतिनो पुमान्, मे यतिनिकारे यतिनि पाठच्छेदनमे यति , वि यतिनिवारे विरतो भिक्षी, हे अथ यति । पाठच्छेदे मुनो पुमान्, त्रि यथा-यथा तुल्यार्थमानयो । प्रगसायाम्, मे यथाशब्दस्तु निर्दिष्टस्तुल्य- योगानुमानयो , वि यथा निदर्शने द्वौ तूद्देशे निर्देशसाम्ययो । हेतूपपत्तो च, है यद्यद् गहित्ववघृत्यो , मे यदि यदि गर्हावितर्कयो, में यद्वत्-यद्वत् प्रश्ने वित च, में .

·२५६ यन्तृ-याज्ञिक यन्त-~-यन्ता मेठे च सूते ना, मे. यन्ता सूते निपादिनि, है. यन्ता हस्तिपके सूते, वि., अ. यन्त्र-यन्त्रं वेदाद्यधिष्ठाने पात्रभेदै नियन्त्रण, हे. यन्त्रण-यन्त्रण रक्षणे स्मृतम् । बन्धने स्यान्नियमने, मे. यन्त्रणं स्यान्नियमने वन्धने रक्षणेऽपि च, वि. यन्त्रणं वन्यने त्राणे नियमे, हे. यम-यमोऽन्यलिङ्गो यमजे ना काके शमने शनौ । शरीरसाधनापेक्षनित्य- कर्मणि संयमे, मै. यमो दण्डधरे ध्वाक्षे संयमे यमजेऽपि च । शरीरसाधनापेक्ष- नित्यकर्मणि चोच्यते, वि. यमः कालयमजयोरहिंसादिषु पञ्चसु। संयमे यमने ध्वाक्षे, है. यमः संयमकीनाशयुग्मजेपु, त्रि. यमक-यमकं यमजे शब्दालङ्कारे पुंसि संयमे, मे. यमकं यमजे शब्दालङ्कारे संयमेऽपि च, वि. यमको यमजे व्रते। यमकं वागलङ्कारे, हे यमकं संयमे शब्दा- लद्वारे यमजे त्रिपु, त्रि. यमन यमनं बन्धने चोपरती क्लीवं यमे पुमान्, मे. यमनं दुःखे चोपरती यमे, वि. यमन यमवन्धयोः, हे. यमलयमलं युगले क्लीवं यमली चोटिकाद्वये, मे. यमस्वस-यमस्वसा तु दुर्गायां यमुनायामपि स्त्रियाम्, मे. ययु-ययु. पुमानश्वमेधतुरगे च तुरङ्गमे, मे. ययुः ऋतुहये हये, वि ययु- यज्ञहये हये, है. ययुरश्वे ऋतुहये, त्रि. यब-यवो धान्ये पृथक्कृते, हे. यवन-यवनो देशभेदे ना वेगिवेगाधिकाश्वयोः । यवन्योपधिभेदे स्त्री वाच्य- वद्वेगिनि स्मृता, मे. यवफल-भवेद्यवफलो वेणौ मांसीकुटजयोरपि, में, यवफलः स्मृतो वेणी मांसीकुटजयोरपि, दि. यवफलो मासिकायां कुटजत्वचिसारयोः, हे. यवीयस्यवीयाननुजेऽपि स्यादतियूनि च वाच्यवत्, मे. यष्टि--यष्टिः पुंसि स्याद्भुजदण्डके। द्वयोहरलताभार्योर्मधुकाशस्त्रभेदयोः मे. यष्टिर्भार्या मधुयष्टयां ध्वजदण्डेऽस्वहारयोः, है. यष्टिरिलताशस्त्रभेदयो- जदण्डके। भार्याञ्च मधुयष्ट्याञ्च, वि. याजक-याजकस्तु गजे राज्ञो याज्ञिकेऽपि, मे. याजको याजिनि ख्यातो याजको राजकुञ्जरे, वि. याजको राजकुञ्जरे। याज्ञिके च, हे. याजिक-अथ याज्ञिकः । याजके च कुशे च, मे. याज्ञिको याजके कुशे, वि. याज्ञिको याजके दर्भ, त्रि.

·२६० यातयाम युग यातयाम-यातयामोऽन्यवज्जीर्णे परिभुक्तोज्झितेषु च, मे यातयामस्तु जीर्णे स्यात्परिभुक्तोज्झितेषु च, वि यातयामो भुक्तसमुज्झिते जीर्णे च, हे जीर्णञ्च परिभुक्तञ्च यातयाममिद द्वयम्, अ याना--याना तु यापनेऽपि स्याद् गमनोत्सवयो स्त्रियाम्, मे याना तु यापनोपाये गतौ देवार्चनोत्सवे, वि यानोत्सवे गतौ वृत्ती, हे याना स्यादनुवृत्ती च, ह याना स्याद्यापने गतो, अ गमनोत्सवयोर्याना, नि यादव-यादव पुसि केशवे, मे यादसाम्पति--यादसाम्पतिरम्भोधौ पश्चिमाशापतावपि, मे यादसाम्पति- रम्भोधौ प्रतीचीदिक्पतावपि, वि यादसाम्पति पाश्यब्ध्यो , हे पाश्यब्धी यादसाम्पती, नि यान- यान स्याहाहने गतो, मे यान गती वाहनेऽपि, वि यान युग्ये गती, हे स्यात्तु वाहने। गतौ च यानम नि यापन--यापन वर्तने कालक्षेपे निरसनेऽपि च, मे, वि यापन कालविक्षेपे निरासे वर्तनेऽपि च, हे यापन स्यानिरसने कालक्षपे च वर्तने, नि याप्य- याप्यस्तु यापनीये स्यानिन्दितेऽप्यभिधेयवत्, मे याम---यामरतु पुराि प्रहरे सयमेऽपि प्रकीर्तित मे यामस्तु प्रहरें व्रते, वि यामो प्रहरसयमो, हे यामि-यामि कुलस्त्रीस्वस्रो मे यामि स्वसृकुलस्त्रियो , अने v जामि याम्य-याम्याऽप्राच्या भरण्याञ्च पुस्यगस्त्ये च चन्दने, मे याभ्याऽवाच्या भरण्याञ्च याम्योऽगस्त्ये च चन्दने वि याम्याप्राच्या भरण्याच्च, याव-यावोऽलवते पावभेदे है यावत्-यावत्वात्स्न्येऽवधारणे। प्रशसाया परिच्छेदे मानाधिकारसम्भ्रमे। पक्षान्तरे च, मे यावत्तावत्परिच्छेदे कात्स्न्यमानावधारणे, वि यावत्तावदिवावधौ । कात्न्येऽवधारणे माने, हे यावत्तावच्च साकल्येऽवघौ मानेऽवधारणे, अ युक्त-V युत युक्ति-युक्ति स्त्री न्याययोगयो , मे युक्तिया॑ये योजने च, हे न्याय- योजनयोयुक्नि , त्रि युग-युगो रथहलाद्यङ्गे न द्वयोम्नु वृतादिषु। युग्मे हम्तचतुप्वेऽपि वृद्धि- नामोपधेऽपि च, मे युग हस्तचतुप्के म्याद्रयायझे वृतादिवे । वृद्धिनामोपधे युग्मे, हे युग हस्तचतुप्यपि रथमीराङ्गयोयंग । युग नादी युगले वृद्धि- नामौपधेऽपि च, वि यानाद्यङ्गे युग पुमि युग युग्मे कृतादिषु अ है ·- युज्ञान-योजनगन्धा २६१ युञ्जान-युञ्जानः सारथी विप्रे, मे., वि. युत-युतो युक्तोऽपृथग्भूते क्लीवं हस्तचतुष्टये, मे. युतोऽन्विते पृथक्, हे. युतं हस्तचतुप्के स्याद्युतं युक्ते युतं पृथक्, वि. युतक-युतकं संशये युगे। नारीवस्त्राञ्चले युक्ते चलनाग्रेऽपि यौतुके, मे. युतकं सशये युगे। यौतुके चलनाने च स्त्रीवस्त्राञ्चलयुक्तयोः, वि. युतकं तु यौतुके युग्मयुक्तयो. । संशये चलनाये स्त्रीवस्त्रभेदै पटाञ्चले, हे युतकं वस्त्रभेदे च यौतुके सशयेऽपि च, त्रि. युध्न-युघ्नो धनुपि संयुगे, मे. युध्न. संग्नामधनुपो, वि. युवन्युवा स्यात्तरुणे श्रेष्ठे निसर्गवलशालिनि, मे., वि. यूथ-यूथं तिर्यक्समूहेऽस्त्री पुष्पभेदे च योपिति, मे. यूथी पुप्पप्रभेदे स्यान्मागध्या च कुरुण्टके। यूथं तिर्यक्समूहे स्यादृन्दमात्रे च भाषितम्, वि. यूथं तिर्यग्गणे गणे। यूथी तु मागधी पुष्पविशेषयो. कुरुण्टके, हे. यूथिका-यूथिका म्लानके पुप्पविशेपेऽपि च योपिति, मे. यूथिका म्लानके पुष्पविशेषेऽपि च यूथिका, वि. योग-योगोऽपूर्वार्थसम्प्राप्ती सङ्गतिध्यानयुक्तिपु। वपु स्थैर्य प्रयोगे च विष्कम्भादिषु भैपजे । विश्रब्धघातके द्रव्योपायसन्नहनेष्वपि । कार्मणेऽपि च, मे. योगो विस्रम्भघातिनि । अलब्धलाभ सङ्गत्यां कार्मणध्यानयुक्तिपु। वपु स्थर्य- प्रयोगे च सन्नाहे भेषजे धने। विष्कम्भाधुपाये च, हे. योगोऽपूर्वार्थसम्प्राप्ती सङ्गतिध्यानयुक्तिपु । वपु.स्थैर्यप्रयोगे च विष्कम्भादिषु भेपजे। विश्रब्धघातिनि द्रव्योपायसनहनेष्वपि । कार्मणेऽपि च योगः स्यात्, वि. योगः सन्नहनोपायध्यान- सङ्गतियुक्तिपु, अ. योगश्चारे पूर्वलाभे मूत्र विश्रब्धघातिनि। उपाये सङ्गती ध्यानौषधसन्नायुक्तिपु, त्रि. योगो युक्तिविशेषः स्यात्संयोगो योग उच्यते। योगश्चागामिको लामः समाधिोग इप्यते, अने. योग्य-योग्यः प्रवीणयोगार्होपायिशक्तेषु चान्यवत् । योग्यमृदयाख्यभपज्ये योग्याभ्यासार्कयोपितोः, वि. योग्यो योगार्हशक्तयोः । उपायिनि प्रवीणे च योग्य- मृद्धधाह्वयोपधौ। योग्यायोपित्यम्यासे, हे. योग्यः प्रवीणयोगा)पायिगक्तपु वाच्यवन् । क्लीयमृद्धघोषधो पुप्ये ना म्यभ्यामार्फयोपितो, मे. योजन-योजनं परमात्मनि । चतु.क्रोश्याञ्च योगे, मे. योजनच चतुः- पोश्या योगे च परमात्मनि, वि. योजनन्तु चतु.पोदयां स्याद्योगे परमात्मनि, है. चतुःपोश्यान योगे च योजनम्, त्रि. पोजनगन्या--योजनगन्धा कस्तूयाँ सोताया व्यासमातरि, मे., वि. योजन- .

·पोनि रङ्ग गन्धा व्यासमातरि । कस्तूरीसीतयोश्चापि, हे सीता योजनगन्धा स्यात्कस्तूरी व्याससूरपि, नि योनि-योनि स्त्रीपुसयोश्च स्यादाकरे स्मरमन्दिरे, मे योनि स्यादाकरे भगे, वि योनि कारणे भगतोययो , हे योनिस्तूत्पत्तिस्थाने भगेऽपि च, नि यौवनलक्षण -~यौवनलक्षणमप्याख्यात लावण्यकुचयोश्च, मे यौवनलक्षण वक्षोरुहे च लवणिम्नि च, हे यौवनलक्षणाभिख्या लावण्ये च पयोधरे वि र–र स्मृत पावके तीक्ष्णे, मे र पावके तीक्ष्णे च, वि रस्तीक्ष्णे दहने, हे क्रोधिनी च भुजङ्गेशो ज्वाली रुधिरपावको। रोचिष्मान् दक्षिणाशश्च रुचिरो रेफ ईरित , मा रश्च रामेऽनिले वह्नौ भूमावपि धनेऽपि च । इन्द्रिये धनरोधे च, ए रक्त-रक्तोऽनुरक्ते नील्यादिरञ्जिते लोहिते निपु। क्लीवन्तु कुङ्कमे ताने प्राचीनामलकेऽसृजि, मे रक्त स्यात्कुझुमे ताम्र प्राचीनामलकेऽसृजि । अनुरागिणि नील्यादिरञ्जिते लोहितेऽन्यवत्, वि रक्त नील्यादिरागि च, अ रक्त नील्यादिरञ्जिते। कुङ्कुमेऽसृज्यनुरक्ते प्राचीनामलकेऽरुणे, हे रक्तक-रक्तको म्लानवन्धूकरक्तवस्त्रानुरागिषु मे, वि रक्तप-रक्तपा स्याज्जलोवाया डाकिन्या ना तु राक्षसे, मे रक्तपो रक्षसि प्रोक्तो जलौकाया तु रक्तपा, वि रक्तप स्याद्यातुधाने रक्तपा तु जलौकसि है रक्तपाद-रक्तपादो मतङ्गजे। स्यन्दन च, हे रक्तरेणु-रक्तरेणु पलाशपलिकोद्गमे। सिन्दूरे ह रक्तरेणुस्तु सिन्दूरे पलाशकोरके पुमान्, मे रक्तरेणुस्तु सिन्दूरे पलाशयलियोद्गम, वि रक्ताक्ष-रक्ताक्ष कासरे क्रूरे पारावतचकोरयो , मे, वि रक्ताक्षो रक्त- लोचने। चकोरे महिपे क्रूरे पारावते, हे रक्ताङ्ग-रक्ताङ्गस्तु महीसुते। पम्पिल्ले स्त्री तु जीवन्त्या क्लीव विद्रुम- धीरयो , मे रक्ताङ्ग विद्रुमे भौमे विद्यात्वम्पिल्लधीरयो । रक्ताङ्गा चापि जीवन्त्याम्, वि रक्ताङ्गो भौमे रक्ताङ्ग पम्पिल्ले विद्रुमेऽपि च । रत्नागा जीवन्तिकायाम्, हे रक्ताङ्गो मङ्गलेऽपि च त्रि रक्षा-रक्षा जतुरक्षणयो , मे रक्षा रक्षणनाक्षयो , वि रक्षा रक्षणभम्मनो , हे रडू-रङ्क कृपणमल्लयो , मे, हे रकम्नु कृपणे मल्ने, वि रङ्ग-रङ्गो ना रागें नृत्ये रणक्षितो। अस्त्री पुणि, मे रङ्ग स्थानृत्य युद्भुवो । रागे रङ्ग तु यपुणि, हे रङ्गो रणे सने रागे नृत्ये रङ्ग पुण्यपि, वि नृत्य रणे खले रागे रङ्ग क्लीवे पुण्यपि, त्रि ·रङ्गमातृ-रतनारीच रङ्गमातृ-रङ्गमाता तु कुट्टिन्यां वृक्षरोगान्तरे स्त्रियाम्, मे रङ्गमाता जतुत्रुट्यो, हे रङ्गमाता तु कुट्टन्या स्मृता भूमिरुहामये, वि. रज-रजो रेणौ परागे स्यादावर्ते च गुणान्तरे, मे. v रजस् . रजक-रजको धावके शुके, वि. रजको धावकशुको, हे. रजत-रजतं त्रिपु शुक्ले स्यात्क्लीवं हारे च दुर्वर्णे, मे. रजतं विशदे दन्तिदन्तयोस्तारहारयो, वि. रजतं दन्तिदन्तयो । धवले शोणिते हारे दुर्वर्णे ह्रदर्शलयो , है. रजतं हेम्नि रूप्ये सिते, अ. रजत हारेऽपि, ह. रजनी-रजनी नीलिनीरात्रिहरिद्राजतुकासु च, मे रजनी नीलिकालाक्षा- हरिद्रायामिनीपु च, वि. रजनी निशि। लाक्षानीलीहरिद्रासु, हे. निशा हरिद्रा रजनी, त्रि. हरिद्रा रजनी प्रोक्ता रजनी च विभावरी, अने. रजस्- -रजः क्लीवं गुणान्तरे। आर्तवे च परागे च रेणुमाने च दृश्यते, मे रजः स्यादातवे गुणे। रज परागे रेणौ तु रजवत्परिकीर्तितम्, वि. रजो रेणु- परागयो.। स्त्रीपुप्पे गुणभेदे च, हे रजो गुणे च स्त्रीपुप्पे, अ रजस्वल-रजस्वला पुष्पवत्यां स्त्रिया स्यात्सौरभे पुमान्, मे. रजस्वला पुष्पवत्या सौरभेऽपि रज स्वलः, वि. रज्ज-रज्जुर्वेण्या गुणे योषित्, मे. रज्जुर्वेण्या गुणे स्मृता, वि रञ्जन-रजनो रागरजने रञ्जनं रक्तचन्दने। शुण्डारोचनिकानीली- मञ्जिष्ठासु च रज्जनी, मे रञ्जनो रागरजने रञ्जनं रक्तचन्दने। गुञ्जा- रोचनिकानीलीमञ्जिष्ठासु च रजनी, वि. रञ्जनं रजके रक्तचन्दनेऽप्यय रन्जनी। मजिप्ठारोचनानीलीगुञासु, हे. रण-रण' कोणे क्वणे पुसि समरे पुनपुसकम्, मे रणः कोणे क्वणे युधि, हे प्राजो रखे रण , अ. रण. क्वणनयुद्धयोः, त्रि. रणः कोणक्वणाजिपु, वि. रण्डा-रण्डा मूपिक्पर्ष्याञ्च विधवायाञ्च योपिति, मे. रण्डा मूपिक- पाञ्च रण्डा विधवयोपिति, वि. रण्डा त्वाखुपर्णी मृतप्रिया, है. रण्डा स्याद्विघ- वोषध्योः, पि. रत-रतं सुरतगुह्ययो, मे., वि. रतनारोच--रतनारीचो नारीणा सोत्यारे च गुनि स्मरे, मे. रतनारीच इत्येप पथितो रतिवल्लभे। कुकुरे रतनारीचः सीत्वारे वरयोपिताम्, वि. रतनारोचो मन्मये गुनि स्त्रीणा च गोरतो, हे. कुकारे रतनारीचः गीतारे बरयोपिताम्, त्रि ·रतधिन रम्य देहयो, रतधिक-रतधिक स्यादिवसे सुखस्नानेऽप्टमङ्गले, मे, वि रतधिक तु दिवसे सुखस्नानेऽष्टमङ्गले, हे रति-रति स्नी स्मरदारेषु रागे सुरतगुह्ययो , मे रति स्मरप्रियायाञ्च रागे च रमणे रति , वि रति स्मरस्त्रिया रागे रते, हे रतू-रतूर्वम॑नि नद्या स्त्री, मे रतू सरिति वर्मनि, वि रत्न-रत्न स्वजातिश्रेष्ठेऽपि मणावपि नपुसकम्, मे रत्न श्रेष्ठे मणावपि, वि रत्न स्वजातिश्रेप्ठे स्यान्मणी, हे रत्न स्वजातिश्रेष्ठेऽपि, अ रय-रथ पुमानवयवे स्यन्दने वेतसेऽपि च, मे रथ स्यात्स्यन्दने कार्य चरणे देतसेऽपि च, वि रथस्तु स्यन्दने पादे शरीरे वेतसद्रुमे, हे रथ पौरुप त्रि रथकार---रयकारस्तु माहिप्यात्करणीजे च तक्षणि, मे रथकारस्तु माहिप्यकरणीजे च तक्षणि, वि रथकारस्तक्षणि स्यान्माहिप्यात्क्रणीसुते, हे रथाङ्ग--रथान न द्वयोश्चक्रे ना चकाङ्गविहङ्गमे मे रथाङ्गश्चक्रवाकेऽपि रथाङ्ग चक इप्यते वि रथाङ्ग कोकपक्षिणि। रथाङ्ग चक्रे, हे चक्रे रथाङ्ग कोके ना, त्रि रथ्य-रथ्या रथौघविशिखावर्तनीषु च योपिति । रथवोढरि पुलिङ्ग , मे रथ्यो रथोद्वहे। रथ्या रथौघे विशिखावर्तनीचत्वरपु च, वि रथ्यो रथासे रथवोढरि । रथ्या तु रथसह्याते प्रतोल्या रथचत्वरे, हे रद-रदो दन्ते विलेखने मे, हे रदोऽपि लेखने दन्ते, वि रन्तिदेव-रन्तिदेवस्तु नृपतेर्भेदे च गरुडध्वजे, मे रन्ध्र-रन्ध्र तु दूपणे च्छिद्रे, मे v छिद्र, विवर रभस-रभसो हर्पवेगयो मे, नि रभसो वेगहर्पयो वि हे रम-रमा लक्ष्म्या रम कान्ते रक्ताशोक्द्रुमे स्मरे में रम कान्ते रमा लक्ष्म्या रक्ताशोकद्रुमे स्मरे, वि रम कान्ते रक्ताशोके मन्मथे च रमा स्त्रियाम् हे रमण-रमण पटोलमूले नार्या स्त्री ना धवे स्मरे, मे रमण स्यात्पटोलस्य मूलेऽपि रमण प्रिये, वि रमण पुन । पटोलमूले जघने रमणो रासभे प्रिये, हे रमति--रमतिर्नायके नाके पुसि स्यात्, मे रमतिर्नायके स्वर्गे, वि रम्भ-रम्भा क्दल्यसरसोर्ना वेणी वारणा तरे, मे रम्भा कदल्यप्मरसो रम्भो वैणवदण्डके, वि रम्भो वणवदण्डके। रम्भा त्रिदशभामिन्या बदल्या च हे रम्भा कदल्यप्सरसो , त्रि रम्भा देवाङ्गना प्रोक्ता रम्भा तु बदली मता, अने रम्य-रम्या रात्री चम्पकै ना मनोज्ञे त्वभिधेयवत् । नपुसक पटोलम्य । .

·रल्लक-रमिक मूले सूरिभिरिष्यते, मे. रम्यं मनोरमे रम्या रात्रौ रम्यश्च चम्पके, वि रम्य- श्चम्पकहृद्ययोः। रम्या रात्रौ, हे. रल्लक-रल्लक: कम्बले स्मृतः । तथैव कम्बलमृगे, हे. रवण-रवणः शब्दने खरे, मे. रवणं रासभे ध्वनौ, वि. रवि-रविः पर्वतसूर्ययोः, ह. रश्मि-रश्मिः पुमान्दीधितौ च पक्षप्रग्रहयोरपि, मे. रश्मिरशी प्रग्रहे च, वि. रश्मिघृणिप्रग्रहयोः, हे. किरणप्रग्रही रश्मी, अ रस-रसो गन्धरसे जले। शृङ्गारादौ विपे वीर्ये तिक्तादौ द्रवरागयो । देहधातुप्रभेदे च पारदस्वादयोः पुमान् । स्त्रिया तु रसनापाठाशल्लकीकगुभूमिपु, मे. रसो गन्धरसे स्वादे तिक्तादौ विपरागयो । शृङ्गारादौ द्रवे वीर्ये देहधाती च पारदे। रसा तु शल्लकीपाठाजिह्वाधरणिकङ्गुषु, वि. रस स्वादे जले वीर्ये शृङ्गारादौ विपे द्रवे। वोले रोगे देहधातौ तिक्तादौ पारदेऽपि च। रसा तु रसनापाठासल्लकीक्षितिकङ्गपु, हे. शृङ्गारादौ विपे वीर्ये गुणे रागे द्रवे रस , अ. जिह्वा भूः शल्लको रसा। जले शरीरघातौ च पारदस्वादयो रस , त्रि रसो जलं रसो हो रसः शृङ्गारपूर्वकः। रस. सालदुनिर्यास पारदोऽपि रसो विषम्, अने शृङ्गारादिषु नवसु च लवणादिषु पट्सु पारदे रागे। निर्यासवीर्यगुणधातुपु च विपघृतादौ रस. प्रोक्तः, ह. रसन-रसनं स्वदने ध्वनौ। जिह्वाया तु न पुसि स्याद्रास्नाया रसना स्त्रियाम्, मे. रसनं स्वादने ध्वाने रसना काञ्चिजिह्वयोः, वि. रसनं ध्वनिते स्वादे रसज्ञारास्नयोरपि, हे. रसनं तु ध्वनौ स्वादे रसज्ञारास्नयोः स्त्रियाम्, त्रि रसायन-रसायनं विपेऽपि स्याज्जराव्याधिजिदौपधे। पुलिङ्गः पक्षिराजे च विडङ्गाख्यौपधेऽपि च, मे. रसायनं विडङ्गे स्याज्जराव्याधिजिदौपधे । रसायन. पक्षिराजे विपेऽपि च रसायनम्, वि. रसायनो विडङ्गके। पक्षीन्द्रे रसायनं तु जराव्याधिभिदौषधे, हे. रसाल-रसाला रसनादूर्वाविदारीमाजितामु च। रसालं सिलके वोले रसालश्चेक्षुचूतयो , मे. रसाला माजिताया स्याज्जिह्वादूविदारिषु। रसालं सिलके वोले रसालश्चक्षुचूतयोः, वि. रसाल इक्षौ चूते च रसालं वोलमिलयोः । रसाला दूर्वाविदार्योर्मूविकाजिह्वयोरपि, हे. रसाला रसनाया स्यान्मथिते दनि पाणिना, हा. रसालस्त्विक्षुचूतयोः, त्रि. रसिक-रसिका स्त्री रसालेक्षुरसयो सरसे त्रिपु, मे. रसिकापि रसालाया काञ्चीरसनयोरपि, वि. रसिका कटिसूत्रके। रसनाया रसालायाम्, हे. - ·रमित राजन् रसित-रसित पुन । रतस्तनितयो वनीव स्वर्णादिखचिते विपु, मे रसित तु सुवर्णादिसचिते स्तनिते रते, वि रसित स्वर्णादिलिप्ते रुतस्तनितयोरपि, हे स्वर्णाभ्यक्तेऽपि रसितम्, त्रि रस्न-रस्नस्तक्षचण्डयो, वि रहस्-रहस्तत्त्वे रते गुह्ये, मे रहोऽपि गुह्ये सुरते च तत्त्वे, वि रहो गुह्ये रते तत्त्वे, हे रहो रते च गुह्ये च, त्रि रहस्य-रहस्या स्त्री नदीभेदै गोपनीयेऽभिधेयवत्, मे रहस्या निम्नगाभेदे गोपनीये तु वाच्यवत्, वि रहस्य गोपनीये स्याद्रहस्या सरिदन्तरे, हे राका-राका नद्यन्तरे कच्छ्वा नवजातरज स्त्रियाम् । सम्पूर्णेन्दुतिथी, मे राका कच्छ्वा दृप्टरज कन्याया सरिदन्तरे। पूर्णेन्दुपूर्णिमायाञ्च, हे राका तु सरिदन्तरे। पच्छूनवरज कन्यापूर्णेन्दुपूर्णिमासु च, वि राका दृप्टरज कन्या कच्छू पूर्णेन्दुपूर्णिमा, त्रि राक्षस-राक्षसो यातुधाने स्याच्चण्डाया राक्षसी स्मृता, मे राक्षसीति च दष्ट्राया राक्षसी रक्षस स्मियाम्, वि राक्षसी कोणपी दप्ट्रा, हे राग-रागस्तु मात्सर्ये लोहितादिषु। क्लेशादावपि रागे च गान्धारादौ नृपेऽपि च, मे राग स्याल्लोहितादिपु । गान्धारादौ क्लेशादिफेऽनुरागे मत्सरे नृपे, हे रागोऽनुरवतो मात्सर्ये क्लेशादावहितादिपु । गान्धारादौ नृपे राग , वि राग क्लेशादिवे रक्ते मात्सर्ये लोहितादिषु त्रि रागचूर्ण-रागचूर्ण पुमान्दन्तधावने मकरध्वजे, मे रागचूर्ण स्मरे दन्तधावने रक्तवालुके, वि रागचूर्णस्तु खदिरे मकरध्वजे, हे रागसूत्र-रागसूत्र तुलासूने पट्टसूत्रे नपुसकम्, मे रागसून तुलासूने पट्ट- सूत्रेऽपि दृश्यते, वि रागसून पट्टसूने तुलासूनेऽपि च क्वचित्, हे रागिन्-- रागी रवत्तेऽपि कामुक, मे रागी रक्ते च कामुके, वि रागी कामिनि रक्तरि, हे रक्त कामी च रागिणी, नि राघव-राघवोऽन्धेर्महामीनभेदे च रघुवशजे, मे राघवो रघुवंशजे। महामीनप्रभेदेऽपि जलधे राघव स्मृत , वि राघवोऽब्धिझपान्तरे। रघुजेऽपि, हे राजजम्बू-राजजम्वूस्तु जम्बूभित्पिण्डखजूरयो स्त्रियाम्, मे राजजम्बूस्तु जम्बूभित्पिण्डखर्जूरयो स्मृता, वि राजजम्बूस्तु जम्बुभित् । पिण्डखजूरवृक्षश्च, हे राजन-राजा प्रभौ च नृपती क्षत्रिये रजनीपतौ। यक्षे शक्रेऽपि पुसि स्यात्, मे राजा प्रभो नृपे चन्द्रे यक्षे क्षनियशक्रयो , वि राजा तु पार्थिवे । निशाकरे ·राजबदर-राधन २६७ प्रभो शके यक्षक्षत्रिययोरपि, हे. राजा मृगाड़े क्षत्रिये नृपे, अ. यक्षे चन्द्रे च राजा स्यात्, वि. राजा चन्द्रो नृपो राजा, अने. राजबदर----स्याद्राजवदरं रक्तामलके लवणेऽपि में राजराज-~राजराज. कुवेरेऽपि सार्वभौमे सुधाकरे, मे., वि. राजराजो नृपे- शेन्द्रोः कुवेरे, हे. राजवृक्ष-राजवृक्ष. सुवर्णालिपियालयोः, मे. राजवृक्ष प्रियाले स्यात्सुवर्णा- लुतरावपि, वि. राजवृक्षः पियालके । सुवर्णालुतरौ, हे. राजहंस-राजहंसस्तु कादम्बे कलहंसे नृपोत्तमे, मे, हे राजसो नृपयेष्ठे कादम्बकलहंसयोः, वि. राजहंसो नृपाने च, त्रि राजादन-राजादनं क्षीरिकायां पियाले किंशुकेऽपि च, से, वि राजादन प्रियालद्री क्षीरिकाया त्रिपत्रके, हे. राजाह-राजाह जोङ्गके क्लीव राजयोग्येऽभिधेयवत्, मे राजि-राजिः स्त्री पंक्तिलेखयो , मे राजि. स्यात्पंक्तिलेखयो , वि राजी रेखायां पंक्तौ च, हे. राजिका-राजिकापि च केदारे राजसर्पपरेखयो , मे, वि राजिका पक्ती रेखायां केदारे राजसर्पपे, है. राजीव-राजीवं नलिने ना तु भेदे हरिणमीनयो , मे राजीवाख्या मृगे मत्स्ये पद्मे राजीपजीविनि, वि राजीवो मौनसारङ्गभेदयोः। राजीवमन्जे, हे राजीवो मृगमीनयोः, त्रि. राजी-राज्ञी राजप्रियाया च भार्याया भास्करस्य च, मे. राढा--राढा स्त्री सुशोभयो., मे. राढा सुज्ञेषु शोभायाम, वि., हे. राढा स्याद्दीप्तिदेशयोः, त्रि. राढा देशविशेपश्च राढा शोभाऽभिधीयते, अने, रात्रक-रात्रक पञ्चरात्रे ना वेश्यावेश्माब्दवासिनि, मे. रात्रकं पञ्चरात्रके। येन वेश्यागृहे नीतो वत्सरस्तत्र रात्रकः, वि. रात्रकं पञ्चरायके । रात्रकस्तु पणवधगृहान्तवर्षवासिनि, हे. राध-राधो मासान्तरे राधा चिमभेदे च धन्विनाम् । गोपीविशाखाऽमलकी- विष्णुक्रान्तासु विद्युति, मे, राघो वैशाखमासि स्याद्राधा गोप्यां च विद्युति । विष्णुक्रान्तामलक्योश्च चित्रवेधै च धन्विनाम्, वि. राघो वैशाखमासे स्याद्राधा विधुद्धिशाखयोः । विष्णुकान्तामलक्योश्च गोपीवेधविशेषयोः, है. राधन-राधनं साधने प्राप्तो राधना भापणे स्त्रियाम्, मे. राघनं साधने प्राप्तौ राधनं तोपणेऽपि, दि. राधनं प्राप्तितोपयोः। साधने, हे.

·मे रहस्या । रमित-राजन् रसित--रसित पुन । रतस्तनितयो क्लीव स्वर्णादिखचिते विपु, मे रसित तु मुवर्णादिसचिते स्तनिते रते, वि रसित स्वर्णादिलिप्ते रुतस्तनितयोरपि, हे स्वर्णाभ्यक्तेऽपि रसितम्, त्रि रस्न-रम्नस्तक्षपचण्डयो, वि रहस्-रहस्तत्त्वे रते गुह्ये, मे रहोऽपि गुह्ये सुरते च तत्त्वे, वि रहो गुह्ये रते तत्त्वे, हे रहो रते च गुह्ये च, त्रि रहस्य-रहस्या स्त्री नदीभेदे गोपनीयेऽभिधेयवत्, निम्नगाभेदे गोपनीये तु वाच्यवत्, वि रहस्य गोपनीये स्याद्रहस्या सरिदन्तरे, हे राफा-राका नद्यन्तरे कच्छ्वा नवजातरज स्त्रियाम् । सम्पूर्णेन्दुतियौ, मे राका कच्छ्वा दृप्टरज कन्याया सरिदन्तरे। पूर्णेन्दुपूर्णिमायाञ्च, है राका तु सरिदन्तरे। कच्छूनवरज कन्यापूर्णेन्दुपूर्णिमासु च, वि राका दृष्टरज कन्या वच्छू पूर्णेन्दुपूर्णिमा, त्रि राक्षस-राक्षसो यातुधाने स्याच्चण्डाया राक्षसी स्मृता, मे राक्षसीति च दष्ट्राया राक्षसी रक्षस स्त्रियाम्, वि राक्षसी कौणपी दप्ट्रा, हे राग-रागस्तु मात्सर्ये लोहितादिपु। क्लेशादावपि रागे च गान्धारादौ नृपेऽपि च, मे राग स्याल्लोहितादिपु । गान्धारादौ वलेशादिकेऽनुरागे मत्सरे नृपे, है रागोऽनुरवतो मात्सर्ये वलेशादावहितादिषु। गान्धारादौ नृपे राग , वि राग वलेशादिके रक्ते मात्सर्ये लोहितादिपु त्रि रागचूर्ण-रागचूर्ण पुमान्दन्तधावने मकरध्वजे, मे रागचूर्ण स्मरे दन्तधावने रक्तवालुके, वि रागचूर्णस्तु खदिरे मकरध्वजे, हे रागसूत्र-रागसून तुलासूत्रे पट्टसूत्रे नपुसकम्, मे रागसून तुलासूने पट्ट- सूत्रेऽपि दृश्यते, वि रागसूत्र पट्टसूने तुलासूनेऽपि च क्वचित्, हे रागिन्--रागी रक्तेऽपि कामुके, में रागी रक्ते च कामुके, वि रागी कामिनि रक्तरि, हे रक्त कामी च रागिणी, नि -राघवोऽब्धेर्महामीनभेदे च रघुवराजे, मे राघवो रघुवंशजे। महामीनप्रभेदेऽपि जलधे राधव स्मृत , वि राघवोऽब्धिझपान्तरे। रघुजेऽपि, हे राजजम्बू-राजजम्वूस्तु जम्बूभित्पिण्डखर्जूरयो स्त्रियाम्, मे राजजम्बूस्तु जम्बूभित्पिण्डखर्जूरयो स्मृता, वि राजजम्बूस्तु जम्बुभित् । पिण्डखर्जूरवृक्षश्च, हे राजन्-राजा प्रभौ च नृपतौ क्षत्रिये रजनीपतौ। यक्षे शक्रेऽपि पुसि स्यात्, मै राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशक्रयो , वि राजा तु पाथिवे । निशाकरे राघव- ·रीति रुरु - रीति--रीति स्त्रिया स्यन्दप्रचारयो । पित्तले लोहकीटे च, मे रीति प्रसारे स्यन्दे च लोहकिट्टारकूटयो , वि रीतिस्तु पित्तले। वैदर्थ्यादौ लोहकोट्टे सीमनि स्रवणे गतौ, हे प्रचारस्यन्दयो रीति , अ रीतिस्तु लोहकिट्टारकूटयो , त्रि रुक्म--रुक्मञ्च काञ्चने लोहे, मे , वि रुक्म लोहे सुवर्णे च, हे रुक्म लोहसुवर्णयो , नि रुक्म हेम विजानीयाद्रुक्म रजतमुच्यते, अने रुक्ष, रूक्ष--रुक्षस्त्वप्रेम्ण्यचिक्कणे, मे, अ रूक्ष पादपजातौ स्याद्रुक्षोऽ- प्रेम्ण्यचिक्कणे, वि रूक्षोऽस्निग्धपरुपयो , हे रुच-रुक् स्त्री शोभाद्युतीच्छासु, मे रुक् शोभाकिरणेच्छासु, हे रुक् शोभा- किरणेच्छासु चेप्यते, वि --रुचको वीजपूरे च निष्क दन्तकपोतयो । न द्वयो सजिकाक्षारेऽप्य- श्वाभरणमाल्ययो । सौवर्चलेऽपि माङ्गल्यद्रव्ये चाप्युत्कटेऽपि च, मे रुचक मङ्गलद्रव्ये ग्रीवाभरणदन्तयो । उत्कटे वीजपूरे च सौवर्चलविडङ्गयो । रोचनाया च रुचकमश्वाभरणमाल्ययो, वि रुचकस्तु मातुलुङ्गे निप्के सौवर्चलेऽपि च । रोचनाया विडङ्गे च मङ्गल्यद्रव्यदन्तयो । अश्वस्याभरणे माल्ये प्रोत्कटेऽपि रुचक-- - प्रकीर्तित, हे . हचि, रुचि-रुचि स्त्री दीप्तौ शोभायामभिप्वगाभिलापयो , मे रुचिर्घतो स्पृहाभिप्वङ्गशोभासु, हे रुचिर्मयूखे शोभायामभिष्वगाभिलापयो, वि अभिष्वङ्गे स्पृहायाञ्च गभस्तौ च रुचि स्त्रियाम्, अ दीप्तिश्चेच्छा तथा अने रुजा-रुजा रोगे च भङ्गे, मे रुजा त्वामयभङ्गयो, हे रुजा स्याद्रोग- भङ्गयो , नि रुण्डिका-रुण्डिका द्वारपिण्ड्या च दूतिकाया रणक्षितौ, मे, वि रुदथ-रुदथ शुनि कुक्कुटे, वि रुदथ कुक्कुटशुनो , हे रुद्र-रुद्रो वृषभे, ह रुधिर-रुधिरोऽङ्गारके पुसि क्लीव तु कुङ्कुमाऽसृजो , मे रुधिरोऽङ्गारके प्रोक्तो रुधिर कुमाऽसृजो , वि रुधिर घुसृणे रक्त रुधिरो धरणीसुते, हे रुधिर कुङ्कुमेऽपि च, नि, हा कुकुम रुधिर ज्ञेय रुधिर क्षतज स्मृतम्, अने रुमा-रुमा सुग्रीवदारेषु विशिष्टलवणाकरे, मे रुमा सुग्रीवदारेषु विशिष्टे लवणाकरे, वि रुमा स्याल्लवणाकरे। सुग्रीवपत्न्याम्, हे रुरुरुरुर्ना मृगदैत्ययो , मे रुरुमंगे दैत्यभेदे, वि रुदैत्ये मृगे, हे दैत्यभेदे मगे रुरु , त्रि ·२६८ राधर रीडा राधरडु-राधरकुस्तु ना सीरे शीकरे च घनोपले, वि राधरस्तु ना सीरे शीकरे जलदोपले हे राधरङ्क पुमान सोरे शीकरे च घनोपले मे राम-रामा योपाहिङ्गुलिन्यो क्लीव वास्तुक्कुष्ठयो । ना राघवे च वरुणे रेणुकये हलायुधे । हरे च पशुभेदे च निषु चारौ सितेऽसिते, मे राम पशु विशेषे स्याज्जामदग्न्ये हलायुधे । राघवे चासितश्वतमनोज्ञेषु च वाच्यवत । रामाऽङ्गनाहिङ्गलिन्यो राम वास्तुककुष्ठयो वि राम श्यामे हलायुधे । पशुभेदे सिते चारौ राघवे रेणुकासुते। राम तु वास्तुके कुप्ठे रामा हिमुलिनिस्त्रियो, हे वले रामो नीलचारुसिते निषु अ अथ राघवे । राम पशौ भार्गवै च, नि रामा स्त्री जामदग्न्यश्च रामो रामौ सितासितौ। राम पशुविशेषश्च रामो दशरथात्मज अने शुक्लेऽपि शुचिरामौ ह रामिल-रामिलो रमण कामे मे हे रामिलो रमण स्मरे वि राशि-राशिमॆपादिपुञ्जयो म वि हे अ राष्ट्र-राष्ट्र स्यादुपवर्तने । उपद्रवे वलीवपुसो म राष्ट्रमुद्दिष्टमुत्पाते तथा स्यादुपवर्तने वि राष्ट्रमुत्पातनीवृतो हे अथ राष्ट्रोऽस्त्री विपये स्यादुपद्रवे, अ रास-रास कोलाहले ध्वाने भापागृह्वलकऽपि च । क्रीडाभदे च गोपानाम मे रास कोलाहले ध्वनौ । भाषाशृङ्खलके रास क्रीडायागपि गोदुहाम् वि रास क्रीडासु गोदुहाम् । भापाशृङ्खलके ह भाषाशृङ्खलके रास क्रीडायामपि गोदुहाम त्रि रासेरस-रासरसस्तु रास स्याद्ररससिद्धवलावपि। पष्ठीजागरखे गोष्ठया शृङ्गारपरिहासयो वि रासेरसस्तु गोप्ठया स्याद्रासशृङ्गारयोरपि। रससिद्धौ रसावासे पष्ठीजागरवेऽपि च मे रासेरसो रससिद्धबलो शृङ्गारहासयो । पप्ठी- जागरके रसगोप्ठ्याम ह रास्ना-रास्ना च स्याद्भुजङ्गाक्ष्यामेलापामपि स्त्रियाम् मे रास्ना स्मृता भुजङ्गाक्ष्यामेलापां च क्थ्यत वि रास्नलापर्णीसाक्ष्यो , हे रिक्त-रिक्त शून्ये वने मे रिक्त काननशून्ययो , दि रिक्त वनेऽपि त्रि रिष्ट-रिष्ट क्षेमाशुभाभावे पुराि खङ्गे च फनिले, मै रिष्ट क्षेमेऽशुभे रिप्टोऽसौ, ह रिप्ट क्षमाशुभाभावकृपाणेषु प्रचक्षते वि रिष्ट क्षेमागुभाभावेषु अ रिप्ट पापाशुभयो ह रिष्टि-खड्ग ना शुभे स्त्री, म रिप्टि खङ्गे समृद्धौ च, वि रोढा-अवज्ञा क्थ्यते रोढा रीढा गतिरपीप्यते, अने - ·२७० रूक्ष रेफ रूक्ष-v रुक्ष रूढ--रूढ जाते प्रसिद्ध च, मे रूप-रूप स्वभावे सौन्दर्ये नाणके पशुशब्दयो । ग्रन्थावृत्तौ नाटकादौ आकारश्लोकयोरपि, वि , मे स्याद्रूप श्लोकशब्दयो । पशावाकारे सौन्दर्ये नाणके नाटकादिके । ग्रन्थावृत्तौ स्वभाव च, हे ग्रन्थावृत्तौ पशौ शब्दे स्वभावे नाटकादिषु । रूपमाकारसौन्दर्यनाणकेप्वपि दृश्यते, नि रूप मूर्ते च विद्रुमे, अने रूप मृगेऽपि विज्ञेयम्, ह रूपक-रूपक नाटके धूर्ते काव्यालङ्करणेऽपि च, मे रूपक नाटके धूर्ते काव्यालङ्करणे विदु , वि रूपक नाटके प्रोक्त काव्यालङ्कारधूर्तयो , हे रूप्य-रूप्य स्यात्सुन्दरे निपु। आहतस्वर्णरजते रजते च नपुसकम्, मे रूप्य स्यादाहते स्वर्णरजते रजतेऽपि च । रुप्य प्रशस्तरूपे तु वाच्यवत्समुदीरितम्, वि रूप्यमाहतहेमादी रजते रूपवत्यपि हे रूप्य प्रशस्तरूपेऽपि, अ रूप्य त्रिपु सुरूपके । पाहतस्वर्णरजते रजते च नपुसकम्, नि रेक-रेव शद्वानीचविरेचने मे रेक शहाविरेकयो । हीनेऽपि, हे रेको विरेके शङ्काया रेक स्यादधमेऽपि च वि रेखा-रेखा स्यादल्पके छद्मन्याभोगोल्लेखयोरपि, हे, वि रेचनी-रचनी त्रिवृतादन्त्यो मे रेचनी निवृतादन्तीगुन्द्रारोचनियासु च, वि रेचनी गुन्द्रा दन्ती रोचनिका त्रिवृत हे रेणु-रेणु स्त्रीपुसयो—लो पुलिङ्ग पर्पटे पुन मे रेणु पर्पटवे धूल्यामल्पे, वि रेणुधूल्या पर्यटके, हे रेणुका-रेणुकापि हरेणी च जामदग्न्यस्य मातरि मे रेणुका तु हरेण्या स्याज्जमदग्नेश्च योपिति, हे रेणुकापि हरेणी स्याज्जमदग्निस्त्रियामपि, वि रेतस-रेत शुक्रे पारदे च, मे रेग-रेत्र रेतसि पीयूपे पटवासेऽपि मूतके, वि , मे रेप पीयूपपटवासयो । रेत सूतक्यो, हे रेप रेप स्याग्निन्दिते घूरे, मे, वि रेप पूरे विहिते, हे रेपस्-रेपा स्यादधमे बूरे कृपणेऽप्यभिधेयवत्, मै रेसा स्यादधमे पूरे कृपणेऽपि च पथ्यते, वि रेफ-रफो रवणे पुसि स्यात्पुत्सिते पुनरन्यवत्, मे रेपो रवणे सप्रोक्न कुत्सिते वाच्यवत् पुन , वि रेफोऽवद्यरवर्णयो, हे रवणे पुमि रेफ म्यात्नुत्सिते वाच्यलिङ्गव , अविपु स्यात्युत्सिते रेपो रवणे तु पुमानयम्, त्रि , ·२७३ + रोहिणेय-लग्न रौहिणेय-रौहिणेयोऽन्यवद्वत्से ना बुधे च हलायुधे, मे. रौहिणेयो भवेद्वत्से रेवतीरमणे बुधे, वि. रोहिणेयो वत्से बुध वले, हे. वत्से बुधै बले रौहिणेयः, वि. रोहिष-v. रोहिप. ल-लः शक्रे ला तु दाने स्याद्ग्रहणेऽपि निगद्यते, मे. क्रिया ककुद्गतो मासं पिनाकी भूलानुजः । लम्पटः शक्रसंज्ञश्च वाद्यो रान्तो लकारकः, मा. लो दीप्तौ द्यां लश्च भूमौ भये चाह्लादनेऽपि च । लो वाते लवणे च स्याल्लो दाने च प्रकीर्तित , ए. - लक्ष-लक्षा न पुसि सङ्ख्यायां क्लीवं व्याजशरव्ययो, मे. लक्षं शरव्ये सह्वयायां लक्षं छद्मनि कथ्यते, वि. लक्षं व्याजशरव्ययो.। सङ्ख्यायामपि, है. सहयाया तु न ना लक्षं क्लीवं व्याजशरव्ययोः, त्रि. लक्षण-लक्षणं नाम्नि चिह्न च सारस्यां लक्षणा क्वचित्, मे. लक्षणं नाम्नि चिह्न च सौमित्रो चापि लक्षण , वि. लक्षणा सारसी, त्रि. लक्षण नामचिह्नयोः । लक्ष्मणं च लक्षणस्तु सौमिनी लक्ष्मणो यथा, है लक्ष्मण-लक्ष्मणा त्वोपधीभेदे सारस्यामपि योपिति । रामभ्रातरि पसि स्यात्सश्रीके चाभिधेयवत्, मे. लक्ष्मणं लाञ्छने नाम्नि रामघ्रातरि लक्ष्मण । लक्ष्मणोपधिसारस्योः सश्रीके चाभिषेयवत्, वि लक्ष्मण श्रीयुते लक्ष्मणोपधौ सारसस्त्रियाम्, हे दाशरथि, श्रीमाश्च लक्ष्मण , त्रि. सारसो लक्ष्मणः प्रोक्तो लक्ष्मणो राघवानुजे, अने. v. लक्षण. लक्ष्मन्-लक्ष्म चिह्न प्रधाने च, मे , वि लक्ष्म चिह्नप्रधानयो, अ. लक्ष्माख्या कन्दजाति. स्याच्चिह्न लक्ष्म च लक्ष्मणम्, अने. लक्ष्मी-लक्ष्मीः सम्पत्तिशोभयोः । ऋद्धयोषधे च पद्माया वृद्धिनामोपधेऽपि च। स्त्री फलिन्याम्, मे. लक्ष्मी: श्रीरिव सम्पत्तिपद्माशोभाप्रियङ्गुषु, वि. लक्ष्मी. श्रीशोभासम्पत्त्रियमुपु, है. सम्पत्कमलयोर्लक्ष्मीः, त्रि. v. विभ्रम. लक्ष्मीपति-लक्ष्मीपतिः पुमान् वासुदेवे नरपतावपि, मे. लक्ष्मीपतिर्वासुदेवे लवङ्गद्रुमपूगयोः, वि. लक्ष्मीपतिर्जनार्दने । पूगे लवङ्गवृक्षे च, हे. लक्ष्मीपुत्र-लक्ष्मीपुत्रस्तु पुंलिङ्गः कामदेवे तुरङ्गमे, मे. लक्ष्मीपुनः स्मरे हये, वि. लक्ष्मीपुत्रो हये कामे, हे. लक्ष्मीपुत्री स्मरहयो, त्रि. लक्ष्य--लक्ष्यं स्यादपदेशेऽपि शरव्येऽपि नपुंसकम्, मे. लक्ष्यं शरव्ये सङ्घयायां लक्ष्यं छद्मनि सम्मतम्, वि. लग्न--लग्नं राश्युदये क्लीवं सक्तलज्जितयोस्त्रिपु, मे. लग्नं राश्युदये लग्नं . 18 ·२७२ रोप रौरव . रोप-रोपो रोपणवाणयो , मे, वि रोपौ रोपणेपू रोप रन्ध्रे, हे शररोपणयो नि रोमन्थ-रोमन्थ स्यात्पाशूद्गारो रोमन्थ कीटवर्तनम्, अने रोमहर्षण--रोमहर्षण रोमाञ्चे ना सूते च विभीतके, मे रोमहर्षणमित्येत- द्रोमाञ्चेऽपि विभीतके, वि रोमहर्पणाख्या तु रोमोद्गमे विभीतके, है रोपण--रोपण पारदे हेमघर्पणोपरयो पुमान् । कोधने वाच्यलिङ्ग स्यात्, मे रोपण पारदे हेमकपणोपरयोस्तथा। रोपणेऽपि, वि रोपणोऽमपणे हेमघर्ष पारद ऊपरे, हे रोहक--रोहक प्रेतभेदे ना रोढरि निपु विश्रुत , मे रोहिणी--रोहिणी कण्ठरुग्भिदि। भभित्कटुभरासोमवल्केपु लोहितागवो, मे रोहिणी कटुरोहिण्या रोहिणी लोहितागवो । कण्ठरोगान्तरे भे च सोमवल्वे च रोहिणी, वि रोहिणी सोमवल्के भे कण्ठरोगान्तरे गवि। लोहिताक्टुरोहिण्यो, हे अथ रोहिणी। नक्षत्रे रोहिताया च नि रोहित्-रोहिन्मृग्या लताभेदे स्त्री नार्वे, मे रोहित्सूर्यलताभिदो, वि रोहित--रोहित कुङ्कमे रक्ते ऋजुशरशरासने। पुसि स्यान्मीनमृगयो- भेंदे रोहितक्द्रुमे, मे रोहित रधिरे धीर ऋजुशशरासने । रोहितो मोनमृगयो- |दे रोहितकद्रुमे वि रोहितो लोहिते मीन मृगे रोहितकद्रुमे । रोहित ऋजुगशास्त्रे धीरे, हे रोहितमृजुशनास्ने रक्ते ना मृगमीनयो , त्रि रोहित शत्रयोदण्डो रोहितो मत्स्यपुङ्गव । रोहितो लोहितो वर्णो मृगराजस्तु रोहित , अने रोहिताश्व-रोहिताश्वश्चिनभानी हरिश्चन्द्रनृपात्मजे, मे रोहिताश्वो वृहद्भानी हरिश्चन्द्रनृपात्मजे, वि रोहिताश्वो हुताशने। हरिश्चन्द्रनृपमुते, हे रोहिन्-रोही रोहितकेऽम्वत्थक्टपादपयो पुमान्, मे रोही रोहितकेऽश्वत्य वटपादपयोरपि, वि रोही रोहितकेश्वत्ये वटे, हे रो(रौ)हिप-रोहिप क्त्तृणे क्नोव पुसि स्याद्धरिणान्तरे, मे रोहिप क्त्तृणे ज्ञेय रोहिपो हरिणान्तरे, वि रोहिप । मृगवत्तृणमत्स्येषु, हे रौद्र--- रौद्रो घमें रमे चण्डया स्त्री तीने भीपणे निपु, रोद्रो नाटघरमा न्तरे। रौद्रोऽतिभीपणे तीने रौद्री स्वन्दस्य मातरि, वि रौद्रो भोप्मे रमे तीने रौद्री गौर्याम्, है रौरव-रौरवो नरके घोरे, मे, वि रौरवो भीपणे नरवानरे, हे रोरवी घोरनरको, त्रि ·२७५ लम्बोदर-लाङ्गल लम्बोदर-लम्बोदरः स्यादुद्धाने गणानामधिपेऽपि हि, मे. लम्बोदर स्यादु- ध्माने गणानामधिपऽपि च, वि., त्रि. लम्बोदर स्यादाध्माने प्रमथानाञ्च नायके, हे. लय-लयो विनाश संश्लेपे साम्ये तौर्यत्रिकस्य च, मे., वि. लयस्तौर्यमयी- साम्ये सश्लेपणविलासयो:, हे. अथ श्लेषवाद्ययो । लय , त्रि. ललज्जिह ब-ललज्जिहबोऽन्यवद्धिने क्रमेलकशुनोः पुमान्, मे. ललज्जिहवो मतो हिंझे कमेलकशुनोरपि, वि. ललना-ललना कामिनीनारीभेदजिह्वासु योपिति, मे. ललना नाडिकाभेदे जिह्वाया वरयोपिति, वि. ललना स्त्री नारी जिह्वा, हे. योपिज्जिह्वा च ललना, त्रि. ललाम-ललामं लाञ्छने ध्वजे। शृङ्गे प्रधाने भूषाया रम्ये बालधिपुण्ड्यो । तुरङ्गे च प्रभावे, मे ललाम पुच्छपुण्ड्राश्वभूपाप्राधान्यकेतुषु, अ भूपाया लाङ्गेले प्रधानशृङ्गप्रभावपुण्ड्रेषु। ध्वजलक्ष्मतुरङ्गेषु नवसु ललाम प्रयुज्यते प्राजै , है. v. ललामन्. ललामन्-ललाम स्यात्प्रभावे च लाञ्छनध्वजवाजिपु । शृङ्गे प्रधाने भूपायामपि बालधिपुण्ड्रयो , मे. ललाम च ललामञ्च लाञ्छनध्वजवाजिषु । शृङ्गे प्रधाने भूषाया रम्ये वालधिपुण्ड्रयो । प्रभाव च, वि ललामवल्ललामाश्वे चिह्न शृङ्गपताकयो । रम्ये प्रधाने भूपाया पुण्डे पुच्छप्रभावयो , है हये पुच्छे ध्वजे पुण्ड्रे शैले पुसि गुणाधिके । विपे धामनि भूपाया ललामेति बुधर्मतम्, । . अने. ललित ललित त्रिषु । ललिते चेप्सितेऽपि स्याद्धारभेदे तु न द्वयो., मे. ललित हारभेदे स्यादीप्सिते ललितेऽपि च, वि. ललितमीप्सिते। ललितो हारभेदे स्यात्, हे लव- लबो लेशे विनाशे च छेदने रामनन्दने, मे., दि लरः कालभिदि च्छिदि। विनाशे रामजे लेशे, हे. लवश्छेदनलेशयो, त्रि. लवण-लवणं सैन्धवादो ना सिन्धुरक्षोभिदो रसे। तद्युक्ते वाच्यलिङ्गः स्यान्नदीभेदत्विपो स्त्रियाम्, मे. लवणो रसरक्षोऽब्धिभेदेषु लवणान्विते, वि. लवणो राक्षसे वले। अब्धिपभेदे लवणा त्विट्, है. लागल-लागली तोयपिप्पल्या क्लीवन्तु कुसुमान्तरे । गोदारणे तृणराज- गृहदारविशेषयो , मे. लाङ्गली जलपिप्पल्या लागल कुसुमान्तरे। सोरेपि लागलं तालगृहदारुविशेपयो, वि लागलं तालहलयोः पुष्पभिद्गृहदारुणो.। लागली जलपिप्पल्याम्, हे. लागलं हलमिप्यते, अने.

·२७४ लघिष्ठ लम्बा , सक्तलज्जितयोरपि, वि लग्नन्तु लज्जिते । राशीनामुदये सक्ते, हे राशीना- मुदयो लग्न सक्तलज्जितयोस्त्रिषु, नि लधिष्ठ-लधिष्ठोऽत्यल्पके भेले, मे लघिष्ठोऽत्यल्पके भेलेऽपि, वि लघिष्ठो भेलकेऽपि च, हे लघु-लघुरगुरौ च मनोशे नि सारे वाच्यवत्क्लीवम् । शीघ्र च कृष्णागुरुणि पृक्कायामौषधौ तु स्त्री, मे लघुर्मनोज्ञनि सारागुरुपु प्रथितो लघु। कृष्णागुरुणि शीघ्र च स्पृक्काया च स्मृता लघु , वि लघु स्पृक्का लघ्वसार ह्रस्व चार्वगुरु द्रुतम्, हे निष्विप्टेऽल्पे लघु , अ पृक्काया स्त्री लघु क्लीव शीघ्र कृष्णागुरुण्यपि, त्रि लघ्वी-लघ्वी लाघवयुक्ताया प्रभेदे स्यन्दनस्य च, मे लघ्वी ह्रस्वविवक्षाया प्रभेदे स्यन्दनस्य च, वि, हे लड्डा--लका रक्ष पुरीशाखाशाकिनीकुलटासु च, मे , वि लड्वा तु शाखा शाकिनी कुलटा पुरी, हे नगरीशाखयोर्लङ्का, नि लग-लगस्तु सङ्गपिङ्गयो , मे लग सङ्गे च पिङ्गे च, वि लवन-लङ्घन तूपवासे स्यात्क्रमणे प्लवनेऽपि च, मे , वि लङ्घन भोजन- त्यागे प्लवने क्रमणेऽपि च, हे लज-लञ स्यात्पट्टकच्छयो , वि, हे, हा लट-लट प्रमादवचनदोपयोरप्युदाहृत, वि लट्वा-लट्वा करञ्जभेदे स्यात्फले वाद्ये खगान्तरे, मे, वि लट्वा पक्षिकुसुम्भयो , हे करजभित्फले लट्वा वाद्यपक्षिप्रभेदयो, . मि लट्वा शिल्या खगान्तरे, हा लता-लता प्रियङ्गशाखयो । पृक्काज्योतिष्मतीवल्लीलतास्तूरिकामु च । माधवीदूर्वयो, मे लता ज्योतिष्मतीदूर्वाशाखावल्लीप्रियगए। स्पृक्कामाधव्यो कस्तूर्याम्, हे लता ज्योतिष्मतीस्पृक्काशाखावल्लीप्रियङ्गपु। लता कस्तूरि- कायाञ्च माधवीदूर्वयोरपि, वि कस्तूरीपृक्कयोलता, त्रि लम्य-लम्य युक्ते च लब्धव्ये, मे, वि लभ्य लब्धव्ये युक्त च, हे युक्ने च लभ्य स्यात्, त्रि लम्पाक-लम्पाको लम्पटे देशे, मे, वि, हे लम्बकर्ण-लम्वपर्ण स्मृतोऽवोठपादपे छगलेऽपि च, मे, वि लम्बवर्ण पुनश्छगे। अकोठे, हे छागेऽपि लम्बवर्ण स्यात्, त्रि लम्या-लम्बा पद्मालयागौर्योस्तिक्ततुम्ब्यामपि स्त्रियाम्, मे लम्या श्री. तिक्ततुम्बयो, वि ·लुब्ध-लोमश २७७ केलिविलासखेलाशृङ्गारभावप्रभवक्रियासु, वि. लीला केलिविलासश्च शृङ्गार- भावजा क्रिया, हे लीला विलासक्रिययो., अ लुब्ध--लुब्ध आकाक्षिणि व्याधे, मे., हे. लुब्धो मृगयुकाक्षिणो', वि लूता-लूता तूर्णनाभपिपीलिकागदान्तरे, मे. लूता तु रोगे पिपीलिकोर्णना- भयो:, है. लूता पिपीलिकायां स्यादुर्णनाभे गदान्तरे, वि. लतामर्कटक---सूतामर्कटकः पुत्रीनवमालिकयोः कपो, हे. लूतामकंटक. पुत्र्यां नवमाल्यां प्लवङ्गमे, वि. लूनक-लूनको भेदिते पशौ, मे. लूनकः स्यात्पशौ भिन्ने, वि. लूनकस्तु पशी भिन्ने, हे. लेख-लेखो लेख्य सुरे लेखा लिपिराजिकयोर्मता, मे., वि. लेखो लेख्ये दैवते च लेखा राज्या लिपावपि, हे. लेखो देवेऽपि पंक्ती, त्रि. लेखन-लेखनं छेदने भूर्जे लिपिन्यासे, मे. लेखनं छेदने भूर्जे लिपिन्यासे च लेखनम्, वि. लेखनम् । भूर्जे छदै लिपिन्यासे, हे. छेदे भूर्जे च लेखनम्, त्रि. लेखनिक-लेखनिकः कथितो लेखहारके । लेखेषु परहस्तेन स्वहस्तस्य च लेखके, मे. लेखनिकस्तु तत्र य । स्वहस्तं परहस्तेन लिखितेपु विलेखयेत् । लेखहारे, हे लेखनिको लेखहारे यः स्वहस्तं विलेखयेत् । लेखेषु परहस्तेन तत्रा- प्येप प्रदर्शितः, वि लेप-लेपः प्रलेपने जग्धौ, मे. लेपस्तु सुधाजेमनालेपनेषु च, वि. लेपस्तु लेपने। अशने च सुराया च, हे. लेपो लेपनजेमने, त्रि. लोक-लोको जनेऽपि भुवने, मे. लोकस्तु भुवने जने, वि., अ. लोको विश्वे जने, हे. लोचक-लोचको मासपिण्डेक्षितारकायाञ्च कज्जले। ललाटाभरणे स्त्रीणां कदलोनीलवस्त्रयोः। निर्बुद्धौ कर्णपूरे च मौर्ध्या भ्रूश्लथचर्मणि, मे. लोचको मांसपिण्डे स्यादक्षितारे च कज्जले। ललाटाभरणे स्त्रीणा कदलीनीलवस्त्रयोः । निर्बुद्धौ कर्णपूरे च मौव्या भ्रूश्लथचर्मणि, वि. लोचको नौलवाससि। कज्जले मांसपिण्डेऽक्षितारे स्त्रीभालभूपणे। निर्बुद्धौ कणिकामोचाज्यासु प्रश्लथचर्मणि, है. नीलवस्त्रेऽक्षिताराया लोचको निर्मतौ त्रिपु, त्रि. लोतलोतमश्रुणि चोरिते, वि. लोमश लोमशो मुनिमेषयोः। लोमान्विते स्त्रियां काकजङ्घामांसीवचासु च। शूकशिम्बिमहामेदाकाशीशे शाक्निीभिदि, मे. लोमगो लोमसंयुते । मेढ़के चाथ कासीसशृगालीजटिलासु च । लोमशा शूकशिम्ब्याञ्च मर्कटीकाकजड्वयो.।

·or २७६ लागलिन्-लीला लागलिन्-लागली नालिकेरे द्रौ रेवतीरमणे पुमान्, मे लागली वलभद्रे स्यान्नारिकेले च लागली, वि लागली वलभद्रे स्यान्नारिकेले, हे लाङ्ग (यू)ल-लाङ्गुल पुच्छशेफसो , मे लाशूल मेहने पुच्छे, वि लागुल शिश्नपुच्छयो, हे लाज-अथ लाज स्यादातण्डुले। नपुसकमुशीरेऽथ स्त्रिया पुभूम्नि चाक्षते, मे लाजा स्युभृष्टधान्येषु लाज स्यादातण्डुले। उशीरे लाजमुद्दिष्टम्, वि लाज स्यादातण्डुले। लाजास्तु भृष्टधाना स्युर्लाज पुनरुशीरके, हे लाञ्छन-लाञ्छन नामचिह्नयो मे लाञ्छन लक्षणे नाम्नि, वि लाञ्छन लक्ष्यसज्ञयो, लाट-लाटो देशान्तरेऽ शुके, मे लाटो वस्त्रदेशयो , हे लाटो देशाशुकेऽपि च, वि लाटोऽ शुके च देशे च, नि लालस-लालसौत्सुक्यतृष्णातिरेकयाच्ञासु च द्वयो, में लालसो लालसा- ऽपि स्याद्याच्ञातृष्णातिरेकयो । औत्सुक्ये च वि लालसो लोलयाच्यो, हे लालसे प्रार्थनौत्सुक्ये, अ लालाटिक-लालाटिक प्रभोर्भालदर्शिन्याश्लेषणान्तरे। कार्याक्षमे, मे लालाटिक प्रभो लदर्शिन्याश्लेपणान्तरे। कार्याक्षमेऽपि, वि लालाटिक स्यादा- श्लेपे भवेत्काक्षिमेऽपि च। प्रभोर्भालदर्शिनि च, हे लालाटिक प्रभोलि दर्शी कार्याक्षमश्च य , अ लासक-लासको लास्यकारिणि । मयूरे लसके च, मे लासको लसके लास्यकारिण्यपि मयूरके, वि लासको केविनर्तको, हे लास्य-लास्य तौर्यत्रिके मतम् । नृत्ये च, मे लास्य तौर्यत्रिके नाटये, वि लिङ्ग-लिङ्ग चिह्ननुमाने च साह्मयोक्तप्रकृतावपि। शिवमूर्तिविशेपेऽपि मेहनेऽपि नपुसकम्, मे लिग मेहनचिह्नयो । शिवमूर्तावनुमाने सावधोक्त- प्रकृतावपि, हे लिङ्ग चिह्ननुमानेऽपि साङ्खयोक्तप्रकृतावपि । मेहने च प्रचक्षते, वि लिङ्ग चिह्नशेफसो , अ व्यक्ते सावघोदित लिङ्ग म्याणी शेफसि लक्षणे। पुस्त्वादी, त्रि लिप्त-लिप्त विलिप्तविपदिग्धयो । भुक्ते, में लिप्त भुक्तविलिप्तयो । विपाक्ते, हे लिप्त विपाक्त भुक्ते च वाच्यवत्स्याद्विलेपिते, वि ली-ली श्लेपणे च चपले, मे लोला-लीला केलिविलासयो । शृङ्गारभावचेष्टायाम्, मे नीला विदु शिवमूर्तिविशेपेऽपि ·वक्त्र-वट २७६ वचा, वक्त-वक्त मुखे वृत्तभेदे, मे. वक्त छन्दोऽन्तरे मुखे, वि. वक्तमास्ये छन्दसि च, हे. वक्र-चक्र शनैश्चरे पुसि पुटभेदै नपुसकम्। त्रिपु क्रूरै च कुटिले, मे. वक्रः स्यात्कुटिले क्रूरे पुटभेदे शनैश्चरे, वि. वक्रं पुटभेदे वक्र: कुटिले क्रूरभौमयोः, है. वक्र: शनैश्चरे क्रूरे पुटभेदे तथाऽनृजौ, त्रि. वक्रनक्र-वक्रनक्रस्तु पिशुने तथैव शुकपक्षिणि, मे. वक्रनक्र: शुके खले, वि. वक्रनको खलशुको, हे. वङ्क-वङ्कः पर्याणभागे ना नदीपात्रे च भगुरे, मे. वङ्कः पर्याणभागे स्यानदीपात्रे च भंगुरे, वि. वग-वङ्गं सीसकरङ्गयोः । वार्ताकेऽपि च कार्पासे पुभूम्नि नीवृदन्तरे, मे. वङ्गं सीसकरङ्गयोः । वङ्गः कार्पासवार्ताकदेशभेदेषु भापित, वि. वगाः कार्पासे वृन्ताके वङ्गा जनपदान्तरे। वङ्गं पुणि सीसे च, हे. वच-वच: कोरे वचौपधौ। शारिकायाञ्च, मे, वचा स्यादुग्रगन्धायां सारिकाया शुके वचः, वि. वचः शुके वचौपधौ। शारिकायाम्, हे सारिकायाञ्च त्रि. वचक्नु-वचक्नुस्तु पुमान् विप्रे वावदूकेऽभिधेयवत्, मे. वचक्नुर्वाग्मि- विप्रयोः, वि. वज़-वज्र स्याद्वालके धान्या क्लीवं योगान्तरे पुमान् । वज्ञा स्तुह्यां गुडुच्याञ्च वजी स्नुह्यन्तरे स्मृता। दम्भोलौ होरकेऽप्यस्त्री, मे. वजं होरक- दम्भोलिबालकामलकेषु च । वज्रा गुडुचिकायां स्यात्, वि. वज्रं कुलिशहीरयोः । वालके वज्रा त्वमृता, हे. वनोऽस्त्री हीरके पवौ, अ. वनिन्-वत्री तु बुद्धे देवाधिपे पुमान्, मे. वञ्चक-वञ्चकस्तु खले धूर्ते गृहबभ्रौ च जम्बुके, मे. अथ वञ्चक: खलधूर्तयोः। जम्बूके गृहबभौ च, वि. वञ्चको जम्बुके गेहनकुले खलधूर्तयोः, हे. वञ्चको धूर्तफेरवौ, त्रि. वजुल-वञ्जुल: पुसि तिनिशे वेतसाशोकयोरपि, मे. वञ्जुलो वेतसा- शोकतिनिगे, वि. वञ्जलस्त्वशोके तिनिशद्रुमे । वानीरे, हे. वटवटी त्रिपु गुणे पुसि स्याल्यग्रोधकपर्दयोः, मे. वटो गोले गुडे भक्ष्ये वटः साम्यवराटयोः। वट: कपर्दे न्यग्रोधे शुम्बवर्तिकयोवंटी, वि. वटो गोले गुणे भक्ष्ये वृक्षे साम्यवराटयोः, हे. वटी त्रिपु गुणे पुसि न्यग्रोघे च कपदके, त्रि.

·२७८ लोल वक्त महामेदातिवलयो शाकिनीभिदि चेष्यते, वि लोमशो लोमयुक्तेऽवो लोमशा शाकिनीभिदि। महामेदाकाकजङ्घाशृगालीजटिलासु च। काशीशेऽतिवलाशूक- शिम्बीमर्कटिकासु च, हे लोमशो मेढ़केऽपि स्यात्, त्रि लोल-लोल स्याद्वाच्यलिङ्गक । सतृष्णे चञ्चले लोला जिह्वाकमलयो स्त्रियाम्, मे लोलश्चलसतृष्णयो । लोला जिह्वाकमलयो, वि लोलश्चले सतृष्णे च लोला तु रसनाश्रियो , हे जिह्वाकमलयोर्लोला, त्रि लोह-लोहोऽस्नी शस्नके लौहे जोङ्गके सर्वतैजसे, मे लोह पालायसे सर्वतैजसे जोङ्गकेऽपि च, हे लोहस्तु शस्नके लोह जोङ्गके सर्वतजसे, वि लोहल-लोहल शृङ्खलाधायें भवेदव्यक्तवाचि च, वि लोहल शृङ्खलापार्येऽव्यक्तवाचिनि च शिघु, मे लोहलोऽस्फुटपादिनि। शृद्धलाभार्ग, हे लोहित-लोहित रक्तगोशी कुश्मे रक्तचन्दने । पुमान् गदान्तरे भौमे वर्णे च त्रिषु तद्वति, मे लोहित कुमुमै रक्ते गोशीर्षे न बुचन्दने । लोहित स्याग्नदे भौमे वर्णभेदे च वाच्यवत्, वि लोहितो मङ्गले नदे। वर्णभेदे लोहितन्तु कुखुमे रक्तचन्दने। गोशी रधिरे युद्धे, हे लौहित्य-लौहित्य लोहितत्वे स्यात्पलीव पुसि नदान्तरे, मे लोहित्य सागरे वीही, वि लोहित्योज्यो नदे बीही, हे व–व प्रचेतसि जानीयादिवार्थे च तदव्ययम् । व सान्त्वने च वाते च वरण च निगद्यते, मे व प्रचेतसि जानीयादिवार्थे च तदव्ययम्, वि व पश्चिमदिगी स्यादौपम्ये पुनरव्ययम्, हे वालो वामासनिलयो मेदो वारिदवानी। उत्यारी जलसज्ञश्च सङ्गीशोऽपि वकारख मा व पे चाशये चव प्रलये गाधने:पि व । मानसे वरणे चव वकार सान्त्वनेऽपि च, ए यश-पुसि वग युले वेणी पृष्ठावयववर्गयो , मे वशो वेणी पुने वर्ग पृष्ठस्यावयवेऽपि च, वि वग मद्धेन्वये वेणी पृष्ठाद्यवयवेऽपि च, है द्वौ वर्गा बुलमस्यरो, अ वशो वर्गे च पृष्ठागे, नि वगो वेणी पुन:पि च, हा पृष्टा- स्थन्यपि बदा, ह मेरो वृक्षविगेपे च वागब्दस्तु पाये, अने परिपृष्ठ युरे वेणी वयाच्या कविभि स्मृता, अने वक्तव्य वक्तव्य कुत्सिते होने वचनाह व वाच्यवन्, में वक्तव्यो वायबद् गये वचोहहीनयोरपि, हे गाहीनी च वक्तव्यो, प्र वक्त-वता तु पण्डितेऽपि म्याद्वाग्मियप्यन्यनिगाव , वक्ता वाग्मिनि पण्डिते, वि ·वनज वमन २८१ वनस्पति, निलये चापि वन प्रस्रवणेऽपि च, वि वन प्रस्रवण गेहे प्रवासेऽम्भसि कानने हे वने सलिलकानने, अ वन काननमम्बु च, अने वनज-वनजा मुद्गपर्ष्या ना मुस्तके क्लीवमम्बुजे, मे वनजो मुस्तके पद्मे वनज वनजो गजे। वनजा मुद्गपा च, वि बनजो मुस्तके स्तम्बेरमे वनजमम्बुजे। वनजा तु मुद्गपाम्, हे गुल्मेऽपि च वनज , त्रि वनमालिन्-वनमाली तु गोविन्दे वाराह्या वनमालिनी, मे, वि वनश्वन-वनश्वा गन्धमार्जारे वञ्चकव्याघ्रयो पुमान्, मे वनश्वा गन्ध- मार्जारे वञ्चकव्याघ्रयोरपि, वि वनश्वा विप्रतारके। शार्दूले गन्धमार्जारे, हे वनश्वा जम्बुके व्याघ्र, त्रि वनस्पति----वनस्पतिर्ना द्रुमात्रे विनापुष्पफलद्रुमे, मे वनस्पतिर्वृक्षमात्रे विनापुष्पफलद्रुमे, वि वनस्पतिर्द्वमात्रके । विनापुष्पफले द्रौ च, हे वृक्षमात्रेऽपि नि वनित-वनिता जातरागस्त्रीस्त्रियोस्त्रिषु च याचिते। सेविते, मे वनिता जनितात्यर्थानुरागाया च योपिति । वनित याचितेऽपि स्याद्वनित सेवितेऽपि च, वि वनित तु स्यात्प्राथिते सेवितेऽपि च । वनितोत्पादितात्यर्थरागनार्यपि नार्यपि, हे बनिता जनितात्यर्थानुरागायाञ्च योपिति, अ वन्दनी-वन्दनी नतिजीवातुकटिमाचलकर्मसु मे वन्य-वन्य निपु वनोद्भूते स्त्री वनाम्बुसमूहयो , मे वन्य वनभवे वन्या वनवारिसमूहयो , वि वपन--वपन वीजाधाने च मुण्डने, मे, वि वपन मुण्डने वीजाधाने, हे वपा-वपा विवरमेदसो, मे, वि , हे मेदो बिल वपा, পি वपुस्-वपु क्लीव तनो शस्ताकृतावपि, मे वपु व्याकृतौ देहे वि वपु शस्ताकृतौ देहे, हे वप्त-वप्ता तु जनके पुसि वापकेऽप्यभिधेयवत्, में वप्रवप्रस्ताते पुमानस्त्री रेणुक्षेत्रे चये तटे, मे पितृकेदारयोर्वप्रो वा प्राकाररोधसो, वि वन प्राकाररोधसो । क्षेत्रे ताते चये रेणो, हे वप्रस्ताते स्त्रिया क्षेत्र चये रेणौ च रोधसि, नि तटो वा पिता वप्रो वप्र केदार इत्यपि, अने गिरिसानुन्यपि वप्रम्, ह वमय-वमथु पुसि वमने गजस्य करशोवरे, मे वमथुर्वमनेऽपि स्याद् गजस्य करशीकरे, वि वमथुर्वमने काशे गजस्य करशीकरे, हे वमन-वमन छर्दनेऽर्दने, मे, हे वमन छर्दनेऽदने। स्यादाहृतौ च, वि - ·२८० वठर-वन । वठर- -वठरोऽम्वष्ठशठयोः, हे. वठरः कुक्कुटे पुंसि शठे च, मे. वठरः शठवेष्टयोः । कक्खटे, वि. वडवा–वडवा द्विजयोपिति । अश्वायां कुम्भदास्याञ्च नारीजात्यन्तरेऽपि च, मे. वडवाऽश्वाकुम्भदास्योः स्त्रीविशेपे द्विजस्त्रियाम्, वि. वडवाऽश्वायां स्त्री- भेदे कुम्भदास्यां द्विजस्त्रियाम्, हे. वडवाऽश्वाकुम्भदास्यो., त्रि. वण्ठ-वण्ठः स्यादकृतोद्वाहे खर्वे कुन्तायुधेऽपि च, मे., वि. वण्ठ. कुन्तायुधे खर्वे भृत्याकृतविवाहयो:, है. वण्ठरवण्ठरः स्थगिकारज्जौ लाङ्गले कुक्कुरस्य च । करीरको तालस्य पल्लवे च पयोधरे, मे वण्ठरस्तालपल्लवे। करीरकोशेऽपि, वि. वण्ठाल-~-वण्ठालो युद्धभेदे च नौकायाञ्च खनित्रके, मे वण्ठालं शूरयो- युद्धे नौकायाश्च खनित्रके, वि. वण्ठाल. शूरयुन्नौखनित्रयो., हे वण्ड----वण्डा तु पांशुलाया स्त्री त्रिपु हस्तादिवजिते, मे. वण्डापि पाशुलाया स्याद्वण्डो हस्तादिवजिते, वि वत-वतामन्त्रणसन्तोपखेदानुत्रोशविस्मये., मे, वि. वतामन्त्रणखेदयोः । धृत्याश्चर्यानुकम्पासु, हे निन्दाया विस्मये वत, ह खेदानुकम्पासन्तोपविस्मया- मन्त्रणे वत, अ. वतंस-वतंसस्तु पुमान्कर्णपूरशेखरयोरपि, मे. v. उत्तस वत्स-वत्स पुत्रादिवर्पयोः। तर्णके नोरसि क्लीवम्, मे वत्सस्तर्णकपुत्रादि- वर्षे वत्सन्तु वक्षसि, वि. वत्सा उरस्तुक्वपंतर्णका , हे वत्सी तर्णकवपों द्वौ, अ. पुत्रादौ तर्णके वर्षे वत्सः क्लीवन्तु वक्षसि, त्रि वत्सौ तर्णकपुत्रको, अने. वत्सः संवत्सरेऽपि निर्दिष्टः, ह. वदान्य-वदान्यो दानशौण्डे स्याच्चारुवादिनि वाच्यवत्, मे वदान्यो दानशौण्डे स्याद्वदान्यश्चारुभाषिणि, वि. वदान्यः प्रियवागुदारगीलयोरभयो- रपि, हे. वदान्यो वल्गुवागपि, अ. वदान्यस्त्यागवान्सुवाक्, त्रि. वध-वधो हिंसकहिंसयोः, हे. वधू-वधूः स्त्री शारिवौषधे। स्नुपाशटीनवोढास्त्रीभार्यापृक्काङ्गनामु च, मे. वधूः स्नुपानवोढास्त्रीभार्यापृक्याङ्गनासु च । शट्या च शारिवायां म्यात्, वि. वधूः पल्यां स्नुपानार्योः पृक्कासारिवयोरपि, हे. वधूर्जाया स्नुपा स्त्री च, अ. पृक्का महिला च वधूः, त्रि. वधूर्नारी वधूर्भार्या वधूः पुत्रवधरपि, अने. वन-वनं नपुंसकं नीरे निवासालयकानने, मे. वनं यानननीरयो.1 प्रवामे ·२८३ - वरत्रा-वरीयस् वरत्रा-वरत्रा रज्जुकक्षयो., मे. वरना वर्तिकक्षयो., हे वरद-अथ वरदा स्त्रियाम् । कन्यायां वाच्यलिङ्गस्तु प्रसन्ने च समर्धके, में. वरदोऽपि प्रसन्ने स्याद्वरदः शान्तचेतसि । वरदापि च कन्यायाम, वि. वरद. पुनः । प्रसन्ने शान्तचित्ते च वरदा तु कुमारिका, हे. वरला-वरला वारला चापि गन्धोलीहंसकान्तयोः, मे. वारला वरला चापि गन्धोलीहंसयोपितोः, हे. वरवणिनी-वरवणिनी तु लाक्षाहरिद्रारोचनासु च । फलिन्यामुत्तमानारी- साधीयस्यामपि स्त्रियाम्, मे. स्याद्वरणिनी लाक्षाहरिद्रारोचनासु च । स्त्रीरत्ने च फलिन्यां च दृश्यते वरवणिनी, वि. वरवणिन्यगनालाक्षाप्रियङ्गुषु । रोचनाया हरिद्रायाम्, है. स्त्रीरले च हरिद्राया लाक्षाया वरवणिनी, हा. बराक-वराकः सङ्गरे पुंसि शोचनीयेऽभिधेयवत्, मे. वराकः सङ्गरे शोच्ये, वि. वराक. शोच्यरणयोः, हे वराको मूर्खके भीरौ, अने. वराङ्ग-वराङ्ग योनिमातङ्गमस्तकेषु गुडत्वचि, मे., वि. वराङ्ग योनौ शीर्षे गुडत्वचि । कुञ्जरे च, हे. वराङ्गन्तु गुडत्वचि गजे पुमान्, त्रि वराङ्ग मूर्ध- गुह्ययो', अ. वराटक-वराटकः पद्मवीजकोशे रज्जो कपर्दके, मे. वराटक स्थूलरज्जो पद्मवीजे कपर्दके, वि. वराटक, पद्मवीजकोशे रज्जो कपर्दके, है. कपर्दरज्जु- राजीववीजकोषे वराटक:, वि. वरारोहवरारोहा कटावपि । वरारोहस्तु कथितो हस्त्यारोहावरहयोः, वि. वरारोहो गजारोहे वरारोहा कटावपि, हे. वराह-वराहः शूकरे विष्णौ मानभेदेऽद्रिमुस्तयोः, मे, वराह शूकरे मेघे मुस्तकेऽपि, त्रि. वराहोऽब्दे किरौ विष्णौ नाणकेऽप्यद्रिमुस्तयोः, वि. वराहो नाणके किरो। मेघे मुस्ते गिरी विष्णो, हे. वरिष्ठ वरिप्ठं मरिचेऽपि च । ताने क्लीवं तितिरी ना वरोरुतमयोस्त्रियु, मे. वरिष्ठः स्यादुरुतरे प्रवरे तित्तिरावपि । वरिष्ठं मरिचे ताने, वि. वरिष्ठस्तु तित्तिरो। वरिष्ठं मरिचे ताने वरोरुतमयोरपि, है, वरिष्ठं मरिचेऽपि च। ताने चोरुतरे च, त्रि. वरीयस्-वरीयान् योगभिच्छे प्ठवरिष्ठेप्वतियूनि च, मे. वरीयानतियूनि स्याद्वरिष्ठे श्रेष्ठयोगयोः, वि. वरीयान् श्रेष्ठयोगयोः । प्रतियून्यतिविस्तीर्णे, हे. (अतिशये) वरीयांस्तूरुवरयोः, अ.

·२८२ वमि-वरण्डक वमि-वमिन्तिौ स्निया पुसि हुताशने, मे वमिन्तिी हुताशने, वि वमि- न्तेिऽनले, हे वय.स्थ-वय स्था तु स्त्रिया ब्राह्मीगुडच्यामलकीषु च । सूक्ष्मैलायाञ्च काकोल्या पथ्याया तरुणे निपु, मे वय स्थो वाच्यवधूनि वय स्था शाल्मलीद्रुमे । ब्राह्मीगुडूचीकाकोलीसूक्ष्मलामलकोपु च, वि वय स्थो मध्यमवया वय स्था शाल्म- लीद्रुमे। ब्राह्मीगुडचीकाकोलीसूक्ष्मलामलकीपु च, हे काकोल्यामलकी ब्राह्मी वय स्था तरुणे निपु, त्रि वयस्-वय पक्षिणि वाल्यादौ यौवने च नपुसकम्, मे वय पक्षिणि वाल्यादौ वयो यौवनमात्रके, वि वयस्तारुण्ये वाल्यादौ खगे, हे खगवाल्यादिनोर्वय , अ वर---वरो जामातरि वृतो देवतादेरभीप्सिते। पिङ्गे पुसि त्रिषु श्रेष्ठे कुकुमे तु नपुसकम् । वरी प्रोक्ता शतावर्या वरा च स्यात्फलनिके। मनागिप्टे वर क्लीय केचिदाहुस्तदव्ययम्, मे वरोऽभीष्टे देवतादेर्वरो जामातृपिङ्गयो । थेप्ठेऽन्यवद् वरो वृतौ वर काश्मीरजे मतम् । निफलाया वरा प्रोक्ता शतावर्या वरी वरम् । अव्ययन्तु मनागिप्टे, वि वरो वृतौ। विटे जामातरि श्रेष्ठे देवता- देरभीप्सिते। वर तु घुसृणे विञ्चिदिप्टौ वरी शतावरी, हे देवाढते वर श्रेष्ठ त्रिषु क्लीव मनाप्रिये, अ वरो जामातरि वृते कुडुमे च नपुसकम्, त्रि वरौ श्रेष्ठहुताशनो, अने वरचन्दन- वरचन्दनमाख्यात कालीये देवदारुणि, मे वरचन्दनमाम्नात कालीये देवदारुणि, वि वरचन्दन देवदारुणि। कालेये, हे वरट-वरटा द्वयोवरटया स्त्री हस्या च तत्पती पुमान्, मे. वरटा हस- योपाया गन्धोल्या वरटाऽपि च, वि वरटा हसयोपिति । गन्धोल्या च, हे वरण---वरणस्तु पुमान् तिक्तशाक्प्राकारयोरपि। क्लीव क्न्यादिवरणे वेष्टने स्त्री नदीभिदि, मे वरणस्तिक्तशाकेऽपि प्राकारे वरण मतम्, वि वरणो वरुण- द्रुमे। प्राकारे वरण वृत्याम्, हे वरण्ड–वरण्डोऽप्यन्तरे वेदी समूहमुखरोगयो , मे वरण्डा सारिवा वति- शस्त्रभेदे च योपिति, मे वरण्डोऽप्यन्तरावेदो सन्दोहमुखरोगयो, वि वरण्डा सारिकावर्तिखङ्गधेनुषु कथ्यते, वि वरण्डो वदनामये । अन्तरावेदौ सन्धी च वरण्डा शारिका क्षुरी। वर्ति , हे वरण्डो वदनामये। समूहे चान्तरावेद्याम्, त्रि वरण्डक-चरण्डकस्तु मातङ्गवेद्या यौवनकण्टके। वर्तुले, मे. वरण्डवस्तु मातङ्गवेद्या यौवनकण्टके। सवर्तुले, वि वरण्डवस्तु मातङ्गवेद्या यौवनकण्टके । सवर्तुले च भित्तो च, हे ·वर्णिन्-वर्ष २८५ वणिन्-वर्णी स्याल्लेखके चित्रकरेऽपि ब्रह्मचारिणि, मे, वि वर्णी युन- श्चित्रकरे लेखके ब्रह्मचारिणि, हे. वर्तक--वर्तकस्तु खुरेऽश्वस्य विहगे वर्तिका द्वयो , मे. वर्तकोऽश्वखुरे खगे, वि., हे. खुरेऽप्यश्वस्य वर्तकः, अ. वर्तन-वर्तनो वामने क्लीवं वृत्तौ स्त्री पेपणाध्वनोः। न पुसि तूलनालायां तर्कुपिण्डे च जीवने । वतिष्णौ त्रिषु, मे. वर्तनी तर्कुपिण्डे स्याद्वर्तनी मलने पथि, वि. वर्तनी पथि । वर्तने तर्कुपिण्डे च, हे. वर्तनस्तर्कुपोठेऽपि स्त्रिया वर्तन- वर्त्मनोः, त्रि. वर्तक---वर्तरूको नदीभेदे काकनीडे जलावटे, मे., वि. वर्तरूक काकनीडे जलावटे, हे. वति-वतिर्भपजनिर्माणे नयनाञ्जनलेखयोः। गात्रानुलेपनीदीपदशादीपेषु योपिति, मे. वतिर्दीपदशादीपगात्रानुलेपनीषु च। वतिर्भपजनिर्माणे नयना- जनलेखयोः, वि. वर्तिस्त्रानुलेपन्यां दशाया दीपकस्य च। दीपे भेषजनिर्माण नयनाञ्जनलेखयो, हे. वतिर्दीपदशास्वपि, त्रि. वतिर्दीपदशा सूत्र वतिर्नेत्राञ्जनो- चितम्, अने. धतिका--कठिन्यामपि वर्तिका, हा. वर्मन्-वर्त्म नेत्रच्छदे मार्गे, मे. वर्त्म नेत्रच्छदेऽध्वनि, हे , अ अक्षिरोम स्मृतं वम वर्त्म मार्गः प्रकीर्तितः, अने नयनच्छदेऽपि वर्म, ह. वर्म नेत्रच्छदाध्वनो., वि. वर्धन-वर्धनं वृद्धिवर्धिष्णुच्छेदे घटया तु वर्धनी, मे. वर्धन छेदने वृद्धौ वारिधान्यां तु वर्धनी, वि. वर्धनं छेदने वृद्धौ वर्धनी तु गलन्तिका, हे छेदे च वर्धनम्, त्रि. वर्धनं छेदने प्रोक्त वर्धनं वृद्धिरच्यते, अने. वर्धनी च घटी शेया वर्धनी तृणकूचिका, अने. वर्धमान-वर्धमानः प्रश्नभेदे शरावरण्डविष्णुपु, मे., त्रि., वि. वर्धमानो वीरजिने स्वस्तिकरण्डविष्णुपु । प्रश्नभेदै गराव च, हे. वधित-वधितं प्रसृते छिन्ने पूरिते, मे वधितं प्रसृते छिन्ने पूरिते चापि वधितम्, वि. वधितं छिनपूर्णयोः। प्रसृते, है. व-वधः सोसवरत्रयोः, हे. व अपुवरत्रयो., मे., वि. वर्य--वर्या पतिवरायां स्त्री वरेण्य त्रिपु ना स्मरे, मे. वयंः स्मरवरेण्ययोः, वि. वर्ष-वर्षेऽस्त्री भारतादौ च जम्बूद्वीपाब्दवृष्टिषु । प्रादृट्वाले स्त्रियां भूम्नि, मे. वर्ष संवत्सरे वृष्टी जम्बूद्वीपे घने विदुः। प्रावृट्काले तु वर्षाः स्युः, वि. वस्तु ·वरण वर्णाट वरूथ वरुण-वरुणरतरुभेदेऽप्सु पश्चिमाशापतावपि, मे वरुणस्तरुभेदेऽप्सु प्रतीची- पतिसूर्ययो , वि वरुणोऽर्केऽप्पतावपि, हे वरूथ--वरूथो रथगुप्तौ स्याद्वस्थ चर्मवेश्मनो., मे, वि स्यात्तनुनाणे रथगोपनवेश्मनो , हे वस्यो निजराष्ट्रक , त्रि वर्कर-वर्कर परिहासे स्याच्छागे युवपशावपि, मे वर्करस्तरुणे मेपे, वि वर्कर पशुनर्मणो , हे वर्कराट-वर्कराट कटाक्षे स्यात्तरुणादित्यरोचिपि। नारीपयोधरोत्सङ्ग- कान्तदत्तनखक्षते, मे वर्कराट कटाक्षे स्यात्तरुणादित्यरोचिपि। स्त्रीणा पयो- धरोत्सङ्गकान्तदत्तनखेऽपि च, वि वर्कराटस्तु तरुणादित्यरोचि कटाक्षयो । स्त्रीणा पयोधरोत्सङ्गकान्तदत्तनखेऽपि च, हे वर्कराट कटाक्षे च स्त्रीणा स्तननखक्षते, त्रि वर्चस्--व! नपुसक रूपे विष्ठायामपि तेजसि। पुसि चन्द्रस्य तनये, मे व! दीप्तौ पुरीपे च वर्षों रूपेऽपि च क्वचित्, वि वर्चस्तु तेजसि। गूथे रूपे, हे तेज पुरीपयोर्वर्च , अ, अने वर्जन-अथ वर्जन हिंसात्यागयो , मे वर्जन त्याहिसयो , वि., हे वर्ण-वर्णो द्विजादिशुक्लादियशोगुणकुथासु च। स्तुतौ ना न स्त्रिया भेद- रूपाक्षरविलेपने, में वर्ण काञ्चनयज्ञयो । वर्णों द्विजादी शुक्लादो स्तुती रूपयशोऽक्षरे । विलेपने कुथायाञ्च वर्ण स्याद् गुणभेदयो , वि वर्ण स्वर्णे मखे स्तुतौ। रूपे द्विजादौ शुक्लादी कुथायामक्षरे गुणे। भेदे गीतक्रमे चित्रे यशस्तालविशेषयो । अङ्गरागे च वर्णन्तु कुडुमे, हे वर्णो द्विजादी शुक्लादौ स्तुतौ वर्ण तु वाक्षरे, अ अक्षराणि स्मृता वर्णा वर्णा श्वेतादयो गुणा । वर्णो नाटयमुखे गाथा वर्णा या द्विजादय , अने वर्णो गुणाक्षरयश शुक्लादिब्राह्मणा- दिपु । वर्ण स्तुती कुथायाञ्च वर्ण स्याद्रूपभेदयो, शा शुक्लादौ ब्राह्मणादौ च शोभायामक्षरे व्रते। गीतमे स्तुतौ वेपे वर्णशब्द प्रचक्षते, ह वर्णक-वर्णपश्चारणे स्त्री तु चन्दने च विलेपने, मे वर्णश्चारणे स्मृत । विलेपने चन्दने च वर्णक स्यात्, वि अय वर्णक । विलेपने मलयजे चारणे, हे लेखन्या वर्णिकाऽपि स्यात्, हा वर्णविलोडक-वर्णविलोडक एप श्लोक्स्तेने च सन्धिचौरे च, मे वर्ण- विलोडव' श्लोकच्छायाहारिणि कुम्भिले, वि वर्णविलोडर वाव्यच्छायाहृत्- सन्धिचौरयो, हे वर्णाट-वर्णाटो गायने चियरे स्त्रीकृतजीवने, मे., वि वर्णाटश्चित्र- कारिणि । गायने स्त्रोताजीवे, हे वर्णाटो कामिगायनौ, त्रि ।

·वश-वस्न २८७ - कोलमासे, हे. स्यादूपरे वनक्षेत्रे वल्लूरं गहनेऽपि च । वल्लूरा त्रिपु संशुष्कमास- शूकरमांसयोः, त्रि. वशवशा वन्ध्यासुतायोपास्त्रीगवीकरणीषु च। त्रिप्वायत्ते क्लीव- मायत्तत्वे चेच्छाप्रभुत्वयो, मे. वशमायत्तताया स्याद्वशमिच्छाप्रभुत्वयो.। वशा बन्ध्यासुतायोपास्त्रीगवीकरणीषु च, वि वशो जन्मस्पृहायत्तेप्वायत्तत्वप्रभुत्वयोः । क्शा नार्यां बन्ध्यगव्या हस्तिन्या दुहितर्यपि, हे कशा स्त्री करिणी च स्यात्, अ. आयत्तताप्रभुत्वेच्छे वश. परवशे त्रिपु, त्रि. वशिर-वशिरः पुमान् । किणिहीहस्तिपिप्पल्यो. क्लीवेऽब्धिलवणे स्मृतम्, मे. वशिरं किणिहीसिन्धुलवणेभकणासु च, वि वसति-वसतिः स्यास्त्रिया वासे यामिन्याञ्च निकेतने, मे. वसतिः स्यादवस्थाने यामिन्याञ्च निकेतने, वि वसति. स्यादवस्थाने निशाया सदनेऽपि च, हे. वसती रात्रिवैश्मनो, अ. वासेऽपि वसति , वि. वसतिजनाथमेऽपि निर्दिष्टा, ह. वसन-वसनं छादने वस्त्रे, मे., है. वसनं छादनेशुके, वि. यसन्तदूत-वसन्तदूतश्चैत्रे स्यापिकपञ्चमरागयोः। वसन्तदूतो पाटल्या- मतिमुक्ते च योपिति, मे. वसन्तदूतश्चूते स्यापिकपञ्चमरागयो । वसन्तदूती पाटल्या प्रतीताप्यतिमुक्तके, वि. वसन्तदूत आम्रके। पिके पञ्चमरागे वसन्त- दूत्यतिमुक्तक । पाटलायाम्, हे. वसु-वसुर्ना देवभेदाग्निभायोक्त्रवकराजसु। क्लीवे वृद्धघौपधेऽश्वे च ररत्नमधुरे त्रिपु, में वसुर्मयूखाग्निधनाधिपेषु योक्त बके स्याद्वसु हाटके च। वृद्धधौपधाख्यानधनेषु रत्ने. वमु स्मृतं स्यान्मधुरेऽन्यवच्च, वि. वसुस्त्वग्नौ देवभेदे नृपे रुचि । योक्त शुष्क वसु स्वादी रत्ने वृद्धयोपधे धने, है. देवभेदेऽनले रश्मी वमू रत्ने धने वसु, अ. योक्त्रे च वसुराख्याने, त्रि. वसु. सूर्यो वसुदेवो वसुर्वह्नि- वंसुमंही। वसु रत्नं वसु द्रव्यं वसवोऽप्टी ध्रुवादय , अने अग्निधनरश्मिरत्न- त्रिदशविशेषेषु भवति वसुराब्द , ह. वसुफ-वसुक रोमके पुसि शिवमल्ल्यकपर्णयो., मे, वसुका, शिवमल्ल्या स्यादपणे च रोमके, वि. वसुकं पुनः। रोमके वमुफ्स्तु स्याच्छिवमल्ल्यकपर्णयोः, . यस्ति-वस्तिद्वयोनिरूहे नाम्पधो भूम्नि दशासु च, मे. यस्न-वस्नस्त्ववाये पुसि वेतने स्यानपुंसकम्, मे. वम्नं स्याटेतने मूल्ये यमनद्रव्ययोरपि, वि. यम्नं वस्त्र धने मूल्ये वेतने, हे.

·२८६ . वर्षाभू-वल्लूर समाद्वीपाशवृष्टिषु । वर्षधरेऽपि वस्तुि प्रावृषि, है स्यादृष्टौ लोकधात्वशे वत्सरे वर्षमस्त्रियाम्, अ घर्षाभू-वर्षाभू स्त्री च शोषघ्न्या भूलताप्लवयो पुमान्, मे वर्षाभू पुनर्न- वाया प्लवे किञ्चुलकेऽपि च, वि वर्षाभू पुनर्नवाया स्याद् गण्डूपदभेकयो, हे पुनर्नवाया वर्षाभू स्त्री ना किञ्चुलुके प्लवे, नि वर्मन् वर्म देहप्रमाणातिसुन्दराकृतिपु स्मृतम्, मे वर्म देहे प्रमाणाति- सुन्दराकारयोरपि, वि वर्म पुनस्तनौ। प्रमाणे सुन्दराकारे, हे वर्म देह- प्रमाणयो अ वर्म देहप्रमाणे स्याद्वम देहश्च कथ्यते, अने व (ब) हिस्-वहि पुसि हुताशने । न स्त्री कुशे, मे बहि कुशहुताशयो, वि वहि कुशेऽग्नौ, हे वहिर्ना कुशशुष्मणो , नि वहिर्दर्भो जल वहि , अने वलय-वलय कण्ठरोगे ना कङ्कणे पुनपुसकम्, मे वलय कण्ठरोगे स्याद्वलय कङ्कणेऽपि च, वि वलय कङ्कण कण्ठरुक्, हे वल्क-वल्क वल्कलशल्कयो मे वल्क तु वल्कले खण्डे, वि वल्क शकले त्वचि शल्कवत् है वल्गु--वल्गु स्याच्छगले पुसि सुन्दरे चाभिधेयवत, मे वल्गुश्छागे मनोज्ञेऽपि वल्गु भाषितमन्यवत्, वि वल्गुश्छागमनोज्ञयो हे वल्गुश्छागेऽपि, त्रि वल्मीक-वल्मीको रोगभेदे च नाको च पुनपुसकम् मे वल्मीको वामलूरे स्यान्मुनिरोगविशेषयो , वि वल्मीको नाकुवाल्मीक्यो रोगभेदे, हे वल्लभ-वल्लभो दयितेऽध्यक्षे सल्लक्षणतुरङ्गमे मे वल्लभो दयितेऽध्यक्ष कुलीनाश्वे च वल्लभ , वि वल्लभोऽध्यक्ष कुलीनाश्वे प्रियेऽपि च, हे त्रिवध्यक्षेऽपि वल्लभ, अ वल्लर-वल्लर शाद्वले प्रोक्त निर्जनस्थानकुञ्जयो । वनक्षेत्रे च मञ्जयाँ वल्लरी तु प्रकीर्तिता, वि वल्लर कुञ्जमज्जयों क्षेत्रेऽनम्भसि शाद्वले, है वल्लव-वल्लव सूपकारे स्याद्भीमसेने च गोदुहि, मे वल्लव सूपवारे स्याद्भीमसेनेऽपि गोदुहि, वि बल्लव स्यात्सूपकारे गोदोग्धरि वृकोदरे, हे वल्लव सूदगोपयो , नि वल्लवो मूपगोपाली, अने बल्ली-वल्ली स्यादजमोदाया व्रतत्यामपि योपिति, मे वल्ली स्यादज- मोदाया पुप्पभेदेऽपि वीरुधि, वि वल्ली स्यादजमोदाया लताया कुमुमान्तरे, हे वल्लूर-वल्लूर स्याद्वनक्षेत्रे गहनोपरयोरपि । वल्लूरा त्रिपु सशुष्क- मासशूकरमासयो, मे वल्लूर स्याद्वनक्षेये वाहनोपरयोरपि। वल्लूरमाहु सशुक्मासशूकरमासयो , वि वल्लूरन्तु वनक्षेत्रे वाहनोपरयोरपि । गुप्वमासे ·वाढ वातूल २८९ . सङ्के वाडवो रसमानयो, वि वाडव करणे स्त्रीणा वडवौघे रसातले। वाडवो विप्र अग्नौ च, है अश्वोघे वाडव न स्त्री पाताले ना द्विजोर्वयो, त्रि वाडवो वह्निविप्रयो , अने बाढ--वाद दृढप्रतिज्ञयो , मे वाढ दृढे प्रतिज्ञायाम्, वि वाढ भृशप्रतिज्ञयो, हे भृशप्रतिशयोढिम्, अ अवश्यभृशयोर्बाढम्, ह वाण-वाण स्याद् गोस्तने दैत्यभेदे केवलकाण्डयो । वाणा तु वाणमूले स्त्री नीलभिण्टया पुनदयो , में वाण स्यात्केवले काण्डे काण्डावयवदैत्ययो । वाणा भिष्टया मता धीर , वि बाणो वृक्षविशेषे स्याच्छरस्यावयवे शरे। बलि- पुत्रेऽपि, हे वाणो बलिसुते शरे, अ वाणा भिण्टया शरे वाणे, त्रि वाणि (णी)-वाणी तु योपिति । व्यूतावपि सरस्वत्याम्, मे वाणि स्याद्- व्यूतिभारत्योर्बाणिमूल्ये बलाहके, वि वाणिरम्बुदे। व्यूतौ मूल्ये सरस्वत्याम्, है वाणी व्यूतिश्च भारती, त्रि वाणिनी-वाणिनी नर्तकीमत्ताविदग्धवनितासु च, मे, वि स्याद्वााणिनी तु नर्तक्या छेकमत्तस्त्रियोरपि, हे मदमत्ताविदग्धस्त्रीनर्तकोषु च वाणिनी, हा वाणिन्यौ नर्तकीदूत्यो, अ स्त्री विदग्धा च वाणिनी, नि वातलि-वातकेलि कलालापे पिङ्गदन्तक्षते पुमान्, मे वातकेलि कला- लापे पिङ्गाना दन्तलेखने, वि है वातखुडा--अथ वातखुडा वात्याराजशोणितयोरपि। पिच्छिलस्फोटि- कायान्च वामायामपि योपिति, मे भवेद्वातखुडा वात्यावामयोतिशोणिते। पिच्छिलस्फोटिकायान्च, वि वातखुडा पुन । वात्याया पिच्छिलस्फोटे वामाया वातगोणिते, हे वातपुत्र-वातपुत्रो महाघूर्ते भीमसेने हनूमति, मे वातपुत्रो हनूमति । महाभूर्ते च भीमे च, वि वातरायण-वातरायण उन्मत्ते निप्प्रयोजनपूरुपे । काण्डे च करपत्रे च कूटे च शरसममे, मे, वि वातरायण परचे सायके शरमप्रमे। निष्प्रयोजननरे चापि, है यातस्प बातरूपस्तु वातूलोत्वोचयो सामुंके, मे, वि वातरूप राम- शरासने। यातूलोत्वोचयोश्चापि, हे यातिग-वातिग पुसि भण्टाक्या धातुवादिनि चायवत्, मे यातिा यथितो भण्डे धातुवादिनि वातिग , वि पातूल-यातूल पुमि यात्याया वाच्यवन्मारतामहे, मे यातूलो वात- 4 19 ·२८८ वस्वौकसारा-वाडव वस्वौकसारा-वस्वौकसारेन्द्रपुरे कुवेरनलिनीपुरोः, मे. वस्वोस्कसारा श्रीदस्य शक्रस्य नलिनीपुरो:, वि. वस्वौकसारा विन्द्रस्य धनदस्य च । नलिनीपुर्योः, हे. वह--वहः स्यादृपभस्कन्धे वाहे गन्धवहेऽपि च, मे. वहः स्यादृपभ- स्कन्धदेशे गन्धवहेऽपि च, वि. वहो वृपस्कन्धदेशे वायौ, हे. वृपस्कन्धेऽनिले वहः, त्रि. वहति-वहतिगाँव । सचिवे पुसि, मे. वहतिः सचिवे गवि, वि. वहतु--वहतुः पथिके वृषभे पुमान्, मे. वहतु. पथिके वृष, वि. वह्नि-वह्निर्वैश्यानरेऽपि स्याच्चित्रकाख्यौपधौ पुमान्, मे. वा-वा स्याद्विकल्पोपमयोर्वितर्के पादपूरणे। समुच्चये च विस्रम्भ नानार्थातीतयोरपि, मे. वा समुच्चय एवार्थे उपमानविकल्पयोः, हे. वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थेऽपि समुच्चये, वि v वा वागर-~-वागरस्तु गतातङ्के, मुमुक्षौ वाडवेऽप्टके। विशारदेऽपि शाणेऽपि निर्णये वारकेऽपि च, मे. वागरो वारके शाणे निर्णरे वाडवे वृके। विशारदे मुमुक्षी च गतातड्के च वागर , वि वागरो वारके शाणे निर्णरे वाडवे वृके। मुमुक्षी पण्डिते चापि परित्यक्तभयेऽपि च, हे वाग्मिन्-वाग्मी पटी सुराचार्ये, मे वाग्मी वाचस्पती पटी, वि. वाग्मी पटुबृहस्पत्यो , है वाच (चा)--वाग्वाचे भारत्या वचने स्त्रियौ, मे वाग्वचने सरस्वत्यां भाषा गीर्भारती यथा, वि वाग्भारत्या वचस्यपि, हे वाच्य--वाच्यन्तु कुत्सिते होने वचनाद्धं च वाच्यवत्, मे वाज-वाजो निस्वनपक्षयो । वेगे पुमानथ क्लीवं घृतयज्ञान्नवारिपु, मे. वाजं घृतेऽपि यज्ञान्ने वाजो निस्वनपक्षयोः । वाजं जले मुनौ वाजः, वि. वाज सपिपि वारिणि । यज्ञान्ने वाजस्तु पक्षे मुनौ निस्वनवेगयो, हे. वाजमन्नं गरुद्वाजो वाजं पीयूपमिप्यते, अने. वाजिका वाजिका पक्षिजाति. स्याद्वाजिका नीलमक्षिका, अने. वाजिन्-वाजी वाणाश्वपक्षिपु, मे., वि. वाजी वाणे हये ग्वर्ग, हे. वाजिनोऽश्वेपुपक्षिण., अ. वाट-बाटो मार्गे वृतिस्थाने स्यात्कुटीवास्तुनोः स्त्रियाम्, मे. बाटो वृतो च मार्गेऽपि वाटी तु गृहनिप्कुटे, वि. वाटः पथि वृतौ वाट वरण्डेऽङ्गानभेदयोः । वाटी वास्तौ गृहोद्याने, हे. पथि वास्तुनि वाटं स्यात्, यि. वाडव-वाडवं करणे स्त्रीणां घोटकोघे नपुसकम् । पाताले न स्त्रिया पुमि ब्राह्मणे वडवानले, मे. वाडवं करणे स्त्रीणामुर्वे विप्रेऽपि वाडवः । वाडवं वडवा- - ·वारक-वात २६१ वारम्, वृन्दयो । कुब्जवृक्षे हरे वारो वार मद्यस्य भाजने, वि वार सूर्यादिवासरे। महेश्वरावसरयोवृन्दे कुब्जाख्यपादपे, हे निवहावसरौ वारी, अ कुब्जवृक्षे हरे नि वारक-वारकोऽश्वगतौ पुसि वाच्यवत् स्यानिपेधके, मे वारकोऽश्व- गतावश्वविशेपे च निपेधके, वि वारकिन्-वारकी शत्रुचित्राश्वपर्णीजीवपयोधिषु मे वारकीरवारकीरस्तु पुसि स्याद्वारग्राहिणि वाडवे। यूकाया बाल वन्धिन्या नीराजितहयेऽपि च, मे वारण-वारण प्रतिषेधे स्याद्वारणस्तु मतङ्गजे मे वि वारण स्यान्मतङ्गजे। वारण तु प्रतिषेधे, हे वारला-v वरला वारवाण-~वारवाणस्तु कूर्यासे कवचेऽपि च हे कवचेपि वारवाण ह वारासन-वारासन वा सदने शलापद्वारपालयो, वि वाराही-वाराही मातृभेदै स्याद्विप्वक्सैनप्रियोषों में वाराही मातृभेदे स्याद्गृष्टिनामौषधेऽपि च, वि वाराही गृष्टिभेपजे। मातर्यपि है वारिबारिर्वाग्गजवन्धन्यो स्त्री क्लीवेऽम्वुनि बालके मे वारि स्मृता सरस्वत्या वारि ह्रीवेरनीरयो । वारी घटीभवन्धन्यो वि वारि होवेरनीरयो । वारिर्घटया सरस्वत्या गजबन्धनभुव्यपि ह करिणा बन्धनस्थान वारि वारि जल मतम अने v वार वारुणी-वारुणी गण्डदूर्वाया प्रतीचीसुरयोरपि मे वि वारुणी पश्चिमा मुरा। गण्डदूर्वा, हे सुरा प्रत्यक् च वारुणी, अ वारुणी मदिरा ज्ञेया पश्चिमा दिक् च वारुणी, अन वारुण्ड वारुण्डी द्वारपिण्ड्या स्त्री गणिस्थराजके पुमान् । न स्त्रिया सेकपात्रे च मलेऽक्षण श्रवणस्य च, में वारुण्ड सेकपात्रे स्यान्मले दृक्कर्णयोरपि । गणिस्थराजे वारुण्डी द्वारपिण्ड्यामुदीरिता, वि वारुण्डस्तु कर्णदृडमले सेकभाजने । गणिस्थराजे, हे नौसेचनेऽपि वारुण्ड, हा वारूढ--वारूढ इत्ययम् । वस्त्राञ्चले कपाटेऽग्नी पञ्जरे शम्बलेऽपि च मे वारूढ सम्बलेऽपि स्यादम्बाञ्चलकपाटयो । पावके च, वि वारूढ शम्बले वस्याञ्चलेग्नो पन्जरेऽररो, हे वार्त-वार्ता तु वर्तने वातिङ्गणे कृप्याद्युदन्तयो । नि सारारोग्ययो क्लीव वृत्तिमन्नोरुजोस्त्रिपु, मे वार्ता वातिङ्गणे वृतो वार्ता कृप्याद्युदन्तयो । वृत्ति- ·२६० वादर-वार । सङ्घाते वातले मारतासहे, वि वातूलो वातले वातसमूहे मारताहते, हे वातूल पुसि वात्यायामपि वातासहे निपु, अ वादर-y वार्दर वान-वान शुष्कफले शुष्क स्यूतिकर्मकटे गतौ, मे वान शुष्कफले शुप्के कटे सीवनकर्मणि। जलसस्रववातोमिसुरङ्गागतिसौरभे, वि वान शुप्कफले शुप्के सीवने गमने कटे। जलसप्लुतवातोर्मिसुरङ्गासौरभेषु च, हे अथ फले शुष्के वान स्यूते क्टे गती, त्रि वानप्रस्थ--वानप्रस्थो मधूकेऽपि स्यात्तृतीयाश्रमे पुमान्, मे वानप्रस्थो मधूके स्यात्किशुके चाश्रमान्तरे, वि वानप्रस्थो मधूकद्रौ किंशुकाश्रमभेदयो , हे वानप्रस्थो मधकेऽपि स्यात्तृतीयेऽपि चाश्रमे नि वानीर-वानीरश्चिकेऽपि च, हा वापित-वापित जीवाकृतमुण्डितयोस्त्रिपु मे वापित मुण्डित मतम् । जीवामृते, वि वापित जीवाकृते मुण्डिते च, हे वाम-वाम धने हरे पुसि कामदेवे पयोधरे। वल्गुप्रतीपसव्येषु त्रिषु नार्या स्त्रियामथ । वामी शृगालीवडवारासभीकरभीषु च मे वाम सव्ये प्रतीपे च द्रविणे चातिमुन्दरे। पयोधरे हरे काम विद्याद्वामामपि स्त्रियाम् । वामी शृगालीवडवारासभोकरभीषु च, वि वाम वामे सव्ये पयोधरे। उमानाथे प्रतिकूले चारौ वामा तु योपिति। वामी शृगाल्या परभीरासभीवडवासु च, हे वामो वल्गुप्रतीपी द्वो, अ वाम प्रतिकलेऽपि प्रोक्त , ह वामन-वामनोऽप्यतिख च त्रिपु पुसि तु दिग्गजे। हरावकोटवृक्षे, मे वामनोऽङ्कोठवैकुण्ठखर्वदक्षिणदिग्गजे, वि वामनो दिग्गजेऽच्युते । सर्वे काण्डे, हे वामनौ विष्णुदिग्गजो। खर्वश्च, त्रि वामिल-वामिलो दाम्भिके वामे त्रिपु, मे वामिलो दाम्भिवे वामे, वि, वायस--वायसोऽगुरुवृक्षे च श्रीवासघ्वाक्षया पुमान् । कारोदुम्बरिकायाञ्च याक्माच्याञ्च वायसी, मै वायसो नाडिजड्वे स्याच्छोवामे चागुरम। काकोदुम्बरिफायाञ्च कामाच्या च वायमी, वि वायमम्त्वगुरौ द्विवे। श्रीवामे वायसी कावोदुम्बरी कामाच्यपि, हे वायुफल-अथ वायुफ्त गनवार्मुके परपि च, में भवेद्वायुपत गा- कार्मुके करकेपि न, वि वायुफ्नन्तु जलदोपने गनगरामने, हे वार-वार मूर्यादिवामरे। द्वारे हरे कुजवृक्षे वृन्दावमग्यो क्षणे। वारी स्याद्जवन्धन्या कनश्यामपि योपिति, मे वार मूर्यादिदिवमे द्वारेखमा है ·वासित-विकाश २६३ वासित बासिता करिणीनार्योर्वासितं भाविते रते, मे. वासिता करिणी- नार्योर्वासितं सुरभीकृते । ज्ञानमात्रे खगारावे वासितं वस्त्रवेष्टिते, वि. वासितम् । वस्त्रच्छन्ने ज्ञानमाने भावितेऽप्यथ वासिता। स्त्रीकरेण्वोः, हे. वासिता स्त्री- करेण्वोश्च, अ. वासुरा-वामुरा वासिताया स्याद्वासतेयभुवि स्त्रियाम्, मे. वासुरा वासिताया स्याद्वासतेय्या मता भुवि, वि. वामुरा वासिताराश्यो(वि, हे वासुरा चालनी प्रोक्ता वासुरा वलभी मता, अने. वास्तु-वास्तु स्याद् गृहभूपुर्योगुहे सीमतुरङ्गयो., है. बाल-वास्रोऽपि दिवसे वास्र मन्दिरे च चतुप्पथे, वि. वास्रो ना दिवसे क्लीवं मन्दिरे च चतुप्पथे, मे. वाहबाहो भुजे पुमान्मानभेदाश्ववृपवायुपु, मे वाहो भुजायां वाहस्तु मानभेदे वृपे हये, वि. वाहोऽश्वमानयोः। वृपे वाहा तु बाहौ स्यात्, हे. वाहो युग्मं धनो वाहः प्रवाहो वाह उच्यते। वाहो मायाविशेषश्च बाहो बाहुरिति स्मृतः, अने. वाहस--वाहसो जलनिर्याणे शयाली सुनिपण्णके, मे वाहसो जलनि- र्याणेऽजगरे सुनिषण्णके, वि. वाहसोऽजगरे वारिनिर्याणसुनिपण्णयो , हे. वाहिनीवाहिनी स्यात्तरङ्गिण्यां सेनासैन्यप्रभेदयोः, वि, मे. वाहिनी तु सेनातद्भदसिन्धुषु, हे. स्रवन्त्यामपि वाहिनी, अ. सेना नदी च वाहिन्यौ, त्रि. वि--वि निग्रहे नियोगे च तथव पदपूरणे। निश्चये सहने तावव्याप्ति- विनियोगयोः । ईपदर्थे परिभवे शुद्धावालम्बनेऽपि च । विज्ञाने, मे. वि श्रेष्ठा- तीतनानार्थे वि. स्यात्पक्षिप्वनव्ययम्, वि. वि श्रेष्ठेऽतीते नानार्थे, हे. विकच-विकच. क्षपणे केतौ नाकशे स्फुटितेऽन्यवत्, मे. विकचः क्षपणे केतुगहे च स्फुटितेऽन्यवत्, वि. केतुग्रहेऽपि विकचः, त्रि. विकट-विकटा वज्रवाराह्या त्रिपुरुविकरालयोः, मे. विकटः सुन्दरे प्रोक्तो विशालविकरालयोः, वि. विकट. पृथुले पृथुरम्ययोः, है. विकटं विकृतं बृहत्, त्रि. विकटं श्रेळेऽपि निर्दिष्टम्, ह. विकल्प-विकल्प: पुसि भ्रान्तो कल्पने, मे. विकार-विकारो विकृतौ रुजि, मे. विकारो विकृतौ रोगे, वि, हे. विकारो विकृते रोगे, त्रि. विकाश-विकाशः पुंसि विजने प्रकाशे, मे. विकाशो रहसि व्यक्ते, हे. v. वीकाश.

·२६२ वार्दर वासर - मन्नीरुजोर्वार्ता वार्तमारोग्यफल्गुनो , वि वार्ता वार्ताक्युदन्तयो । कृप्यादौ वर्तने वार्तं त्वारोग्यारोगफल्गुषु। वृत्तिशालिनि, हे वार्ता वृत्तौ जनश्रुतो, अ वात कुशलनीरुजो, नि वार्दर, वार्दुर-वार्दर कृष्णलावीजदक्षिणावर्तशवयो । नीरे च पाक- चिञ्चाया भारत्या च नपुसक्म्, मे वार्दुर दक्षिणावर्ते शङ्ख मिजनीरयो । काकचिच्च्याश्च वीजेऽपि वाचि वावुरमिप्यते, वि वार्दर वृमिजे जले। कार- चिञ्च्याश्च वीजे स्याद्दक्षिणावर्तशङ्कयो , हे वार्धक-वार्धक वृद्धसङ्घाते वृद्धस्य भावकर्मणो, मे वार्धव वृद्धसङ्घाते वृद्धत्वे वृद्धकर्मणि, वि वार्धक्न्तु वृद्धत्वे वृद्धवर्मणि । वृद्धाना समवाये च, हे वार्षिक-वार्षिक प्रायमाणाया क्लीव वर्षाभवे निपु, मे वार्षिक प्रायमाणे स्याद्वकालभवेऽन्यवत्, वि वार्षिक पायमाणाया वर्षाकालभवे, हे वालक-वालयोऽस्त्री पारिहार्यं त्रिषु स्यादगुरीयके, मे v बालय वालुकबालुवा सिक्तासु स्याद्वालुप त्वेणवालुके, मे, वि यालुया तु सिक्तासु वालुक् हरिवालुये, हे वाल्मीक-वाल्मीवस्तु ममीव स्याद्वाल्मीयो वाग्विशारद , अने वाल्हिफ, वाल्हीप-अथ वाहिय वाह्रीय धीरहिननो । द्वावेतो पुमि देशस्य प्रभेदै तुरगान्तरे मे वाहिया देशभेदेऽश्व वाहिय धीरहिननो । अनयोरपि वाह्नीव वि अथ वाहिक । देशभेदेऽश्वभेदे च वाहिर हिङ्ग- पुकुमम् । वाल्हीपवत् हे वालीप रामठेऽपि च, प्र बाहिर हिजराम्यान चाह्निक युङ्कम मतम् । बाहिर म्याग्जनपदो पालियावावजातय , पने याप्प-चाप्प ऊत्मणि लाते, मे वाप्पो नेत्रजगोप्मणो, वि वाप्प कामाक्षि- जलयो , हे वाप्पमूप्माश्र, अ याप्प अमा तयात्रु च, अने यास--वामो गेहे प्यवम्यान वामा म्यादरम्पर, वि पामो वेदमन्यवम्याने वासा स्यादाटरूपये, यासन-प्रय वामन धूपनेऽपि च । वाग्धिान्याच वने च प्रयागामानयो स्त्रियाम्, मे वामन थमने वीरामने जाने च पने, वि पासन्त-वासनी माधवीयूथ्योगष्ट्र नावहित विपु, मे वामनी माथयो यूप्यो पाटनाया मेल । वामन्नी कोपिन.पि म्याहामन्नी दितिं विटे, वि वामन्त परपुष्टे पाकर पिहिले पिटे। बागनी मागधीयूथोपाट नाम है यासर-यामरम्नु पुमान् नाप्रभेददिनपारपि, मे वामगे दिवा गर- प्रभेदेपि च मर, वि वामरो गादेहि, हे है ·विजात वितुन २६५ - , विजात---विजाताख्या प्रसूताया जनिते विकृतेऽपि च, वि विजातो विकृते जाते विजाता तु प्रसूतिका, हे विजृम्भित--विजृम्भितन्तु चेप्टाया क्लीव निपु विकस्वरे, मे अभ्युद्यते विकसिते चेप्टिते च विजृम्भितम्, त्रि विज्ञान-विज्ञान ज्ञानकर्मणो, मे विज्ञान कर्मणि ज्ञाने, वि विज्ञान कार्मणे ज्ञाने, हे विट-विटोऽद्रौ लवणे पिङ्गे मूपिके खदिरेऽपि च, मे, वि, नि , हा विटस्तु मूपके । खदिरे लवणे पिङ्गेऽद्भौ च, हे विटप-विटपो न स्त्रिया स्तम्बशाखाविस्तारपल्लवे। विटाधिपे ना, में विटप पल्लवे पिङ्गे विस्तारे स्तम्बशाखयो, वि विटप पल्लवे स्तम्बे विस्तारे पिङ्गशाखयो , हे स्तम्बेऽपि विटपोऽस्तियाम्, अ विटप पल्लवे स्तम्बे पिङ्गे, त्रि विडङ्ग-विडङ्गस्त्रिप्वभिज्ञे स्यात्कृमिघ्ने पुनपुसकम् मे विडङ्ग कृमिहे ख्यात विडङ्गो नागरेऽन्यवत् वि विडङ्गस्तु स्यादभिज्ञकृमिघ्नयो , हे विडाल--विडालो नेत्रपिण्डे स्यादृपदशकके पुमान्, मे विडालो नेत्रपिण्डे स्याद्विडालोऽपि खगान्तरे। विडाली पूतनाभेदे लताधूकेऽपि शस्यते, वि वितस, वीतस--वीतसो बन्धनोपाये मृगाणा पक्षिणामपि । तेपामपि च विश्वासहेतो प्रावरणेऽपि च, मे, वि वितण्डा--वितण्डा वादभेदे स्यात्वच्चीशाके शिलाह्वये। करवीर्यामपि स्त्री स्यात्, मे वितण्डा वादभेदै स्यात्कच्चीशाके गिलाह्वये। वितण्डा करवीर्याञ्च, वि वितण्डा कच्चीशाके शिलाह्वये। करवीर्या वादभेदे, हे वितण्डा शाकभिद्यपि, वि वितण्डा करवीर्याञ्च दर्वोवादप्रभेदयो , हा वितत-- तत वितर्क-वितर्कस्तु पुमानूहे सशये च निगद्यते, मे वितर्क सशयोहयो , वि , है वितान-वितानो यज्ञ उल्लोचे विस्तारे पुनपुसकम् । क्लीव वृत्तविशेपे स्यात्तिलिङ्गो मन्दतुच्छयो , मे वितानो यज्ञविस्तारोल्लोचेषु कतुकर्मणि। वृत्तभेदावसरयोवितान तुच्छमन्दयो , वि वितान कदके यज्ञे विस्तारे ऋतुकर्मणि । तुत्थे मन्दे वृत्तभेदै शून्यावसरयोरपि, हे अतुविस्तारयोरस्त्री वितान त्रिपु तुच्छके । मन्दे, अरिक्त वितानमुल्लोचे, त्रि प्रोक्त वितानमुल्लोचे वितान शून्य उच्यते, अने वितुम्न-वितुन सुनिषण्णे च शैवाले च नपुसकम्, में ·विकृत-विजय अ विकृत-विकृत निपु बीभत्से रोगिते सस्कृतेऽपि च, मे विकृत सस्कृतेऽपि स्याद्वीभत्से रोगितेऽपि च, वि विकृतो रोगिसस्कृत । वीभत्सश्च, हे विकृती रोगिबीभत्सौ, नि विकृति-विकृतिडिम्बरोगयो, वि विकृती रुजि। डिम्बे विकारे मद्यादौ, हे विकेशी-विकेशी पटुवौ स्याद्विकेशी निष्कचस्नियाम्, वि विक्रम-विक्रमस्तु पुमान् कान्तिमाने स्याच्छक्तिसम्पदि, मे विक्रम क्रान्तिमात्रे स्याद्विक्रम शक्तिसम्पदि, वि विक्रम शक्तिसम्पदि। प्रान्तौ च, हे क्रान्ती च विक्रम, विक्लिन-विक्लिनो जरसा जीर्ण शीर्णे चाट्टै च वाच्यवत्, मे विक्लिन्नो जरया जीर्णे शीर्णे चाट्टै च वाच्यवत् वि विक्लिना जीर्णशीर्णाः , है विगत-विगतो निष्प्रभे वीते, हे विगतो वीतनिष्प्रभो, त्रि विगूढ-विगूढो गहितेऽपि च । गुप्तेऽपि त्रिपु मे विगूढो गर्यगुप्तयो , हे विगूढो गहित गुप्ते, वि विग्रह-विग्रह वायविस्तारे विभागे ना रणेऽस्त्रियाम्, मे विग्रह समरे काये विस्तारप्रविभागयो , वि विग्रहो युधि विस्तारे प्रतिभागशरीरयो , हे अथ विग्रह । सग्रामे प्रविभागे च देहविस्तारयोरपि नि विग्रह समरे भेदे विग्रहो वपुरच्यते, अने व्यासेऽपि विग्रह स्यात्, ह विघ्नकारिन्-विघ्नकारी स्मृतो घोरदर्शनेऽपि विघातिनि, मे, वि विघ्न- कारी विघातस्य कारके घोरदर्शने, है विकिल-भवेद्विचविलो मल्लीप्रभेदे मदने पुमान्, मे म्मृतो विचिकितो मल्लीप्रभेदे मदनेऽपि च, वि विचिक्लिो दमन मल्ल्याम्, हे विच्छित्ति-विच्छित्तिरङ्गरागे विच्छेदे हावभेदै स्त्री, मे विच्छित्तिरग- रागे स्याद्धावविच्छेदयोरपि, वि विच्छित्ति स्यादङ्गरागे हावविच्छेदयोगपि, हे छेदे विनाशे विच्छित्ति , त्रि विच्छिम-विच्छिन्नञ्च समालब्धे विभक्नेऽप्यभिधेयवत्, मे विच्छिमञ्च समालब्धे विपन्ने बुटिलेऽन्यवन्, वि विच्छिन कुटिले म्यात्तु ममानव्यविभक्तयो , हे समालब्धे विभक्ने च विच्छिन्न वाच्यविनायम्, त्रि विजय-विजय स्थाज्जये पार्ये स्त्रिया निय्यन्तरे स्मृता । उमामन्याम मे विजयस्तु जये पायें गौर्या तु विजया नियो, वि विजया जये। पार्थे विमाने विजयोमातत्मस्पोस्तिथावपि, हे ·विजात-वितुन २६५ विजात--विजाताख्या प्रसूतायां जनिते विकृतेऽपि च, वि. विजातो विकृते जाते विजाता तु प्रसूतिका, हे. विजृम्भित-विजृम्भितन्तु चेष्टायां क्लीवं त्रिषु विकस्वर, मे. अभ्युद्यते विकसिते चेष्टिते च विजृम्भितम्, त्रि. विज्ञान-विज्ञानं ज्ञानकर्मणोः, मे. विज्ञानं कर्मणि ज्ञाने, वि. विज्ञानं कार्मणे ज्ञाने, हे विट-विटोऽद्रौ लवणे पिङ्गे मूषिके खदिरेऽपि च, मे., वि., त्रि., हा. विटस्तु मूपके । खदिरे लवणे पिङ्गेद्रो च, हे विटप-विटपो न स्त्रिया स्तम्बशाखाविस्तारपल्लवे। विटाधिपे ना, मे. विटप: पल्लवे पिङ्गे विस्तारे स्तम्बशाखयो., वि विटप: पल्लवे स्तम्बे विस्तारे पिङ्गशाखयो , हे. स्तम्बेऽपि विटपोऽस्त्रियाम्, अ. विटप: पल्लवे स्तम्बे पिङ्गे, त्रि. विडङ्ग-विडङ्गस्त्रिवभिज्ञे स्यात्कृमिघ्ने पुनपुसकम्, मे विडङ्गं कृमिहे स्यातं विडङ्गो नागरेऽन्यवत्, वि विडङ्गस्तु स्यादभिज्ञकृमिघ्नयोः, हे. विडाल-विडालो नेत्रपिण्डे स्यापदंशकके पुमान्, मे. विडालो नेत्रपिण्डे स्याद्विडालोऽपि खगान्तरे। विडाली पूतनाभेदे लताघूकेऽपि शस्यते, वि. वितंस, वोतंस-वोतंसो बन्धनोपाये मृगाणा पक्षिणामपि । तेपामपि च विश्वासहेतो. प्रावरणेऽपि च, मे, वि. वितण्डा-वितण्डा वादभेदे स्यात्कच्चीशाके शिलाह्वये। करवीर्यामपि स्त्री स्यात्, मे. वितण्डा वादभेदै स्यात्कच्चीशाके शिलाह्वये। वितण्डा करवीर्याञ्च, वि. वितण्डा कच्चीशाके शिलाह्वये। करवीर्या वादभेदे, हे. वितण्डा शाकभिद्यपि, त्रि. वितण्डा करवीर्याञ्च दर्वीवादप्रभेदयो, हा. वितत--y. तत वितर्क-वितकंस्तु पुमानूहे सशये च निगद्यते, मे. वितर्क संशयोहयो., वि., हे. वितान--वितानो यज्ञ उल्लोचे विस्तारे पुनपुसकम् । क्लीवं वृत्तविशेपे स्यातिलिङ्गो मन्दतुच्छयो, मे. वितानो यज्ञविस्तारोल्लोवेषु ऋतुकर्मणि । वृत्तभेदावसरयोवितानं तुच्छमन्दयो., वि. वितानं कदके यज्ञे विस्तारे ऋतुकर्मणि । तुत्थे मन्दै वृत्तभेदै शून्यावसरयोरपि, है. ऋतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके। मन्दे, अ. रिक्ने वितानमुल्लोचे, नि प्रोक्तं वितानमुल्लोचे वितानः शून्य उच्यते, अने. चितुम्न--वितुन्नं मुनिपणे च वाले च नपुसकम्, मे.

·हे . २६६ वितुम्नक विद्रुम वितुम्नक-वितुम्नकस्तु धान्याके झाटामलमयुरके, मे वितुनकस्तु धान्याचे तथा झाटामलौषधी, वि वितुनकस्तु धान्यके । झाटामलोषधौ चापि, हे वित्त-वित्त क्लीव धने वाच्यलिङ्ग ख्याते विचारिते, मे वित्त स्याते धने लब्धे वित्त ज्ञाते विचारिते, वि वित्त विचारिते स्याते धने, हे वित्त ख्याते धनेऽपि च, नि वित्ति-वित्तिर्विचारे च लाभसम्भवयो स्त्रियाम् मे वित्तिर्शाने विचारे च लाभसम्भवयोरपि, वि वित्तिस्तु सम्भवे । ज्ञाने लाभे विचारे च, हे विदथ-विदथो योगिकृतिनो , मे, वि विदथो योगिनि प्राज्ञे, हे विदा-विदा ज्ञाने च निदिप्टा मनीपायाञ्च योपिति, में विदा ज्ञाने च बुद्धौ च, वि विदा ज्ञानधियो , विदार-विदारो जलोच्छासाऽजिदारणे। विदारी शालपp च रोग- भेदेक्षुगन्धयो , मे विदारो दारणे रणे। विदारी शालपर्णा च रोगभेदेक्षुगन्धयो वि विदारो युधि दारणे। विदारी रोगभेदे स्यात्सालपर्णीक्षुगन्धयो , हे विदारण-विदारण विडम्बे च भेदे क्लीव रणे द्वयो , मे विदारण रणे भेदे विडम्बे च विदारणम् वि विदारण भेदने स्यात्सम्पराये विडम्वने, हे विदित-विदित बुधितार्थितयो मे विदित विदितार्थयो , वि विदित बुधिते श्रुते, हे विदुर-विदुरो नागरे धीरे कौरवाणा च मन्तिणि मे, वि विदुरो नागरे धीरे धृतराष्ट्रानुजेऽपि च, ह विदुल-विदुलस्तु पुमानम्लवेतसे वेतसेऽपि च, मे विदूषक-विदूषकश्चाटुबटौ परनिन्दाकरेऽपि च, मे, वि विदूपकोऽन्य निन्दके। क्रीडनीयकपात्रे च, हे विदेह-विदेह कायशून्ये स्याज्जनकान्वयभूमिपे, मे विदेहो देहशून्ये स्याद्विदेहो मिथिले स्मृत , वि विदेहस्तु निर्देहे मैथिलेऽपि च, हे विद्ध-विद्ध स्याद्वेधिते क्षिप्ते सदृशे बाधिते त्रिपु, मे विद्ध स्याद्वेधिते क्षिप्ते सादृश्येऽपि निगद्यते, वि विद्ध सदृग्वेधितयो क्षिप्ते, हे विद्युत्-विद्युत्तडिति सन्ध्याया स्त्रिया त्रिषु तु निष्प्रभे, मे विद्युत्सौदा- मिनीसन्ध्ये निष्प्रभे त्वभिधेयवत, वि विद्रव-विद्रवो विद्रुतो घियि, मे विद्रवस्तु पलायने । बुद्धौ च, वि विद्रवो घी पलायनम्, हे विद्रुम-विद्रुमो रत्नवृक्षेऽपि प्रबालेऽपि पुमानयम्, मे विद्रुमो रत्नवृक्षेऽपि प्रवाले पल्लवेऽपि च वि विद्रुमो वृक्षे प्रवाले, हे ·विद्वस्-विनिपात २६७ विद्वस्-विद्वानात्मविदि प्राज्ञ पण्डिते चाभिधेयवत्, मे, वि. विद्वानात्मविदोः प्राज्ञे, हे. त्रिपु। विद्वान् विदंश्च, अ. विधा-विधा गजाशने ऋद्धौ प्रकारे वेतने विधौ, मे. विधा गजाने ऋद्धौ च प्रकारे वेतने विधौ, वि विद्धिमूल्ययो । प्रकारेभान्नविधिषु, हे. विधा विधौ प्रकारे च, अ. प्रकारे वेधने विधा, त्रि. विधातृ-विधाता तु वेधसि । स्मरे ना, मे. विधाता द्रुहिणे कामे, हे विधाता वेधसि स्मरे, वि. विधान--विधानं हस्तिकवले प्रेरणेऽभ्यर्चने धने । वेतनोपायविधिषु प्रकारे बैरकर्मणि, हे. विधि--विधिर्ना नियतौ काले विधाने परमेष्ठिनि, मे. विधिर्ब्रह्मविधानयो.। विधिर्वाक्ये च देवे च प्रकारे कालकल्पयोः, हे. विधिविधाने देवेऽपि, अ विधि- ब्रह्मणि काले च, त्रि. विधिविधाने नियतौ विधिः काले विधातरि, वि. काले कल्पेऽपि विधि., विधु-विधुर्ना कर्पूरेन्दुविष्णुषु, मे. विधुः शशाङ्के कर्पूरे हृषीकेशेऽपि राक्षसे, वि. विधुश्चन्द्रेऽच्युते, हे. विधुर-विधुरं स्यात्परिश्लेषे न द्वयोविकले त्रिषु । रसालाया स्त्री, मे. विधुरं स्यात्प्रविश्लेपे विधुरो विकलेऽन्यवत् । विधुरापि रसालायाम्, वि विधुरं स्यात्प्रविश्लेषे विकले विधुरा पुनः । रसालायाम्, है. वैकल्येऽपि च विश्लेपे विधुरं विकले त्रिपु, त्रि. प्रत्यवायेऽप्यविश्लप विधुरं स्मर्यते बुधैः, ह. विधूल-विधूतं कम्पिते त्यक्ते, हे. विनत-विनता ताक्ष्यंजनन्या पिटकाभिदि । विनत. प्रणते भुग्ने शिक्षिते चाभिधेयवत्, मे. विनता पिटकाभेदे विनता ताक्ष्यमातरि । विनत. प्रणते भुग्ने शिक्षितेऽप्यभिधेयवत्, वि. विनतः प्रणते भुग्ने विनता पिटकाभिदि । सुपर्णायाम्, विनय-विनया तु बलाया स्त्री शिक्षाया प्रणतो पुमान्, मे. विनयं प्रणतो प्राहुः शिक्षाया विनया मता, वि. विनयः शिक्षाप्रणत्योविनया तु बलौषधो, हे. विनायक-विनायकस्तु हेरम्वे तायें विघ्ने जिने गुरौ, वि., मे. विनायको गणाधिपे । बुद्ध ताक्ष्य गुरो विघ्ने, हे. सुगते च विनायकः, अ. गुरावनार्थ गरुडे जिने विध्ने विनायकः, नि. विनिपात-विनिपातो निपाते स्यावादिव्यसने पुमान्, मे. विनिपातोऽ- वपाते स्याद्दवादिव्यसनेऽपि च, वि. विनिपातस्तु दैवते । व्यसने चावपाते च, है.

·२६८ विनीत-विप्रति (ती)सार विनीत--विनीत सुवहाश्वे स्यादणिज्यपि पुमास्त्रिपु । जितेन्द्रियेऽपनीते च निभृते विनयान्विते, मे विनीतमुपनीते स्यादपनीते जितेन्द्रिये । वाणिजे सुवहाश्वे च निभृते चाभिधेयवत्, वि विनीतस्तु निभृते निजितेन्द्रिये । वाणिजे साधुवाह्यश्वे विनयनाहित हृते, हे विनेतृ-विनेता देगिके राज्ञि ना, मे विनेता देशिके राज्ञि, वि विनेता देशिके नृपे, हे विन्दु-विन्दुर्दन्तक्षतान्तरे। भुवोर्मध्ये रूपकार्यप्रकृती पृपते पुमान् । वेदितर्यन्यलिङ्ग स्यात् मे विन्दुस्तु दन्तिदाने स्यात्तथा वेदितृविग्रुपो, वि विन्दुविएड्ज्ञानो रदक्षते, हे विगुड् ज्ञाता च विन्दु स्यात्, त्रि विन्दुस्तु विदुरेऽपि च, हा विन्दुतन्त्र-विन्दुतन्न पुमान् शारिफलके च तुरङ्गके, मे विन्दुतन्त्र विदु शारिफलके च तुरङ्गके, वि बिन्दुतन्त्र पुन शारिफलके च तुरङ्गक, हे विन्ध्य-विन्ध्या स्त्रिया लवल्या स्यात्पसि व्याधाद्रिभेदयो , मे विन्ध्या नुटौ लवल्या च विन्ध्यो रुक्सलभेदयो वि विन्ध्यो व्याधाद्रिभेदयो । विन्ध्या चुटौ लवल्या च, हे ध्वान्ताचलो मतो विन्ध्यो भने विन-विन विचारिते लब्धे मे विन ज्ञाते स्थिते लन्धे, वि विन विचारिते लब्धे स्थिते, हे लब्धे ज्ञाते स्थिते विनम् त्रि विपञ्ची-विपन्ची लिवीणयो मे वि विपणि-विपणि पण्यवीथ्याच्च भवेदापणपण्ययो , मे, वि विपणि पण्य- हट्टयो । पण्यवीय्याम्, हे वणिक्पये च विपणि , अ विपत्ति-विपत्तिरपि यातनापदो मे विपत्तिर्यातनापदो, हे, वि विपन्न--विपन विपदावान्ते त्रिपु पुमि भुजङ्गमे, में विपन्न यथितो नष्टे विपनन भुजङ्गमे, वि विपन्ना भुजगे नप्टे, हे विपनोऽहो विपद्गने, त्रि विपाक-विपाय पचने वेदे कर्मणो विमदृक्फने, मे विपाव भीत्यंते म्बादी परिणामे च दुर्गती, वि विपाव परिणामे च दुगंतिस्वादुनोरपि, हे विपाव परिणामेऽपि, त्रि विपाश-विपागाच्या सरिद्दपागवजितयोमंता, वि विपुल-विपुल पृथुलेगाघे मैग्पश्चिमभूधरे, मे , वि विपुल पृथ्वगाथयो । विपुलार्याभिदि क्षोण्याम, है विप्रति (तो)सार-विप्रतीमार उद्दिष्ट कोट येऽनुगये रपि, मे वितो. सारमिच्छन्ति कौकृत्येऽनुगये रपि, वि विननिमाग्म्चनुगये गपि । यौह ये है .

·विप्रलाप-विरोचन २६६ विप्रलाप---विप्रलापो विरोधोक्तावपार्थवचनेऽपि च, मे, वि. विप्रलापरे विरोधोक्तावनर्थकवचस्यपि, हे. विबुध---विबुधो ने सुरे, मे. विवुध पण्डिते देवे, वि विबुधः पण्डिते सुरे, हे विभव-विभवो रेमोक्षश्वर्य, मे. विभवो निवृतौ धने, वि निर्वाण विभवो धने, त्रि. विभवो धननिवृत्योः, हे. विभाकर--विभाकरोऽग्निसूर्ययो., मे., हे विभाकरोऽग्नौ तपने, वि. विभाव---विभावः स्यात्परिचये रसस्योद्दीपनादिपु, मे विभाव. स्यात्- परिचितो कामस्योद्दीपनेऽपि च, वि. विभाव. स्यात्परिचये रत्यादीना च कारणे हे. विभावरी-विभावरी निशारात्र्योः कुट्टन्या चक्रयोपिति । विवादवस्त्र- गुण्ठयां च, मे विभावरी हरिद्राया रजन्यां च विभावरो। विवादवस्त्रलुण्ठ्या च कुट्टन्या चक्रयोषिति, वि. विभावसु-विभावसुः पुमान्सूर्ये हारभेदे च पावके, मे. विभावसुदिनमणी हारभेदे च पावके, वि. विभावमुस्तु भास्करे । हुताशने हारभेदे चन्द्रे, हे. सूर्यवह्नी विभावसू, अ. वसुसूयौं विभावसू, अने. विभु-विभुः प्रभो सर्वगते शङ्करब्रह्मणोस्तु ना, मे. विभुः शिवे प्रभो नित्ये, वि. विभुः प्रभौ । व्यापके शङ्करे नित्ये, हे. विभु स्यात्स्वामिभृत्ययो , त्रि. विभ्रम-विभ्रमो भ्रान्तिहावयो., मे., वि. अथ विनमः । शोभाया सशये हावे, है. चेष्टालङ्कारे भ्रान्तौ च विभ्रमः, अ. विभ्रमो भ्रमहावयोः, त्रि. शोभार्थेऽपि प्रयुज्यन्ते लक्ष्मीश्रीकान्तिविभ्रमा, ह विमल-विमला स्त्रियाम् । शीतलाया भुवो भेदे निर्मले त्वभिधेयवत्, मे. विमला शीतलाया स्याद्भवो भेदे च निर्मले । विमलं च, वि. विमलोऽर्हति निर्मले, हे विमान-विमानो व्योमयाने च सार्वभौमगृहेऽपि च । घोटके यानमात्रे च पुनपुसकयोर्मतः, मे. विमानं देवतायाने सार्वभौमगृहेऽपि च, है. विम्ब-विम्ब तु प्रतिविम्वेऽपि मण्डले पुनपुसकम् । विम्बिकाया. फले क्लीवं कृकलासे पुनः पुमान्, मे. विम्ब फले विम्बिकायाः प्रतिविम्वे च मण्डले, वि. विम्वन्तु प्रतिविम्बे स्यान्मण्डले विम्विकाफले, है. विम्ब विम्बफले रूपे, नि. विरिञ्च, विरिञ्चि-विरिञ्चिर्ना विरिञ्चश्च वैकुण्ठे परमेष्ठिनि, मे. विरुड-विरूदोऽङ्कुरिते जाते, मे , हे. विरूद्धस्तु सजातेऽङ्कुरितेऽन्यवत्, वि. विरोचन-विरोचनः प्रह्लादस्य तनयेऽऽग्निचन्द्रयोः, मैं. विरोचनोऽर्के ·- विल विवस्वत् दहने चन्द्र प्रह्लादनन्दने, वि विरोचनोऽग्निसूर्ययो । प्रह्लादनन्दने चन्द्रे, हे चन्द्राग्न्यर्का विरोचना , म विल-विल छिद्रे गुहाया च पुमानुच्च श्रवोहये, मे विल छिद्रे गुहाया च विल उच्च श्रवोहये, वि विल रन्ध्रे गुहाया च हे विलग्न--विलग्न न स्त्रिया मध्ये त्रिपु स्याल्लग्नमानके, मे विलग्नो मध्य- लग्नयो , वि विलग्न मध्यलग्नयो, हे नि विलास-विलासो हावभेदे स्याल्लीलायामपि पुस्ययम्, मे विलासो हाव- लीलयो, वि विलासो हावे लीलायाम् ह विलासिन्-विलासी भोगिनि व्याले विष्वक्सेनेऽग्निचन्द्रयो , मे विलासी भोगिनि व्याले वि विलासी भोगिसर्पयो, हे विलीन-विलीनी लीनविद्रुतौ हे विलेपनी-विलेपनी सुवेपस्तीयवाग्वोरपि योपिति, मे विलेपनी स्यात्तरला मुवेशाङ्गनयोरपि, वि विलेपनी स्याद्ययवाग्वा चारवेशस्त्रियामपि हे विलेशय--विलेशयस्तु पुलिङ्गो मूपिके च भुजङ्गमे मे विलेशयो मूपिके स्याद्भजङ्गेऽपि विलेशय वि विलेशयो मूपिकेही हे विलोम-विलोमस्तु प्रतीपे स्याद्भुजङ्ग वरुणे शुनि । च विलोम चारघट्टक मे, वि विलोममरघट्टके । विलोमो वरुणे सर्पे प्रतीपे कुक्कुरेऽपि च । विलोमी स्यादामलक्याम् हे विल्व--विल्व फले श्रीफ्ले ना मे विवक्षित-विविक्षित शोभनेऽपि स्यात् ह विवध-विवधो वीवधश्चापि पर्याहारेऽध्वभारयो मे विवधो वीवधश्चापि पर्याहारेऽध्वभारयो वि विवधो वीवधो भारे पर्याहाराध्वनोरपि, हे पर्याहारश्च मार्गश्च विवधौ वीवधौ च तो अ विवर-विवर दूषणे गर्ते, मे विवर दूपणे गर्ते कथित छिद्ररन्ध्रवत् वि v छिद्र विवर्त-विवर्त समुदाये स्यादपवर्तननृत्ययो , मे, वि विवर्तो नर्तने सझेपावृतो, हे विवश-विवशस्त्रिप्ववश्यात्मारिष्टदुष्टधियोरपि, मे, वि विवश स्याद- वश्यात्मारिष्टदुष्टमतिश्च य , हे विवगौ वविह्वलो, त्रि विवस्वत्-विवस्वान् विवुधे मूर्ये तनगयाँ विवम्वती, मे विवस्वान् विबुधै भानो, वि विवस्वास्तु देवे सूर्य, हे देवसूयौं विवस्वन्तौ, अविवस्वान्देवतापि, ह आमलक्या विलोमी ·विविक्त विशेप विविक्त-विविक्त निप्वसपृक्त रह पूतविवेकिए। वसुनन्दे ना, मे विविक्त स्यादसपृक्ते विवेकान्वितपूतयो । वाच्यवद्दर्शितो धीरविविक्त रहसि स्मृतम्, वि विविक्तो वसुनन्दके। विविक्त स्यादसपुक्ते रह पूतविवेकिपु, हे विविक्ती पूतविजनौ, अ विवृत-विवृता क्षुद्ररुग्भेदे विस्तृते त्वभिधेयवत्, मे विवृता क्षुद्ररोगे स्याद्विवृत स्फुटे, हे विवेक-विवेक स्याज्जलद्रोण्या पृथग्भावविचारयो , मे विवेक स्याज्ज- लद्रोण्या विचारेऽपि रहस्यपि, वि विवेक पुनरेकान्ते जलद्रोणीविचारयो , हे विश्-विट् पुसि मनुजे वैश्ये, मे विट् स्मृतो वैश्यमनुजप्रवेशेषु मनीषिभि , वि विट् प्रवेशे नृवैश्ययो , हे द्वौ विशौ वैश्यमनुजौ, अ विशद-विशद पाण्डरे व्यक्ते, मे, त्रि विशद पाण्डुरे व्यक्ते, वि, हे विशल्या-विशल्याग्निशिखादन्तीगुड्चीनिपुटासु च, मे विशल्या लागलीदन्तीगुडचीत्रिपुटासु च, वि विशल्या लागलीदन्तीगुड्चोनिपुटामु च । शल्येन रहिताया च प्रियाया लक्ष्मणस्य च, हे विशल्या दन्तिकापि च, अ विशाख-विशाखस्तर्कके स्कन्दे स्त्रियामृक्ष कटिल्लके, मे विशाखस्तकुंके स्कन्दे विशाखः कटिल्लके, वि विशाखो याचके स्कन्दे विशाखा भे कटिल्लके, हे विशाखा भे गुहे पुमान्, त्रि विशारद-विशारद पण्डिते च धृष्टे, मे विशारदो वुधे धृष्टे, वि, हे विद्वत्सुप्रगल्भो विशारदौ, अ विशाल-विशाला विन्दुवारुण्यामुज्जयिन्या तु योपिति । मृगपक्षिभिदो पुसि पृथुले त्वभिधेयवत्, मे विशाला विन्द्रवारुण्या विशालोज्जयिनीपुरि । विशालो वृक्षभेदेऽपि विशाल पृथलेऽन्यवत्, वि विशालाक्ष-विशालाक्षो हरे ताय ना सुनेत्रेऽभिधेयवत्, मे विशालाक्षो हरे तायें विशालाक्षी वरस्त्रियाम्, वि विशालाक्षो महेश्वरे। ताये विशालनेत्रे च, हे हरताक्ष्यों विशालाक्षौ, त्रि विशिख-विशिखस्तोमरे शरे। विशिखा तु खनित्र्या च रथ्यानलिस्योरपि, मे विशिखस्तोमरे शरे। रथ्यासनिनयोविशिखा नलिकायामपि क्वचित्, वि विशिख शरे। विशिखा खनिनिकाया रथ्यायाम, हे काण्डे ना विशिखा रथ्या, नि विशिखापि खनिनिका, हा विशेष-विशेपस्तिलकेऽपि च, हा ·विशेषक-विश्वस्त विशेषक-विशेषकोऽस्नो तिलके विशेपयितरि निपु, मे विशेषक स्यात्तिलके विशेपावाहकेऽपि च, वि विशेपकस्तु पुण्डके । विशेपाधायचे चापि, विश्रन्ध-विश्रब्धोऽनुद्भटेऽपि स्याद्गाठविश्वस्तयोस्त्रिपु, मे विथब्धोऽ- नुद्भटेऽत्यर्थे शान्तविश्वस्तयोरपि, वि विश्रब्धोऽनुद्भटे शान्ते विश्वस्तात्यर्थयोरपि, हे विश्वस्तोऽनुभूटश्च विश्रब्ध । विश्रब्ध वाढार्थम्, त्रि विश्रम्भ-विश्रम्भ केलिकलहे विश्वासे प्रणयेऽपि च, मे, त्रि विश्रम्भ कैलिकलहे विश्वास प्रणये वधे, वि विस्रम्भ कलिकलहे विश्वास प्रणये वधे, हे विश्रम्भ प्रणयेऽपि च, अ विश्राणन-विधाणन विहापिते । सप्रेपणे परित्यागे, हे विश्रुत-विश्रुतम् । ज्ञाते हृष्टे प्रतीते च, हे विश्लेष-विश्लेपो विधुरेऽयोगे मे विश्लेप स्याद्विघटने विश्लेपो विधुरेऽपि च, वि विश्लेषस्तु वियोजने। विधुरे च, हे विश्व-विश्वा त्वतिविपाया स्त्री जगति स्यान्नपुसकम् । न ना शुण्ठया पुसि देवप्रभेदेष्वखिले त्रिषु मे विश्व समस्ते जगति विश्वो देवेषु नागरे। विश्वा चातिविषाया स्यात वि विश्वा सुरपु विश्वन्तु शुण्ठ्या भुवनकृत्स्नयो । विश्वा विपायाम् हे विश्व शुण्ठ्या समस्ते च त्रि विश्वकर्मन्--विश्वकर्मा सहस्राशौ मुनिभिद्देवशिल्पिनो , मे विश्वकर्मा देवशिल्पिमुनिभेदोप्मरश्मिपु, वि विश्वकर्माऽर्के मुनिभिद्देवगिल्पिनो , हे विश्व- कार्कसुरशिल्पिनो अ विश्वकद्रु--विश्वकद्रुस्लिपु खल ध्वानाखेटशुनो पुमान्, मे विश्वकद्रु खले ध्वाने स्यादाखेटिककुक्कुरे, वि विश्वकद्रुस्तु मृगयाकुक्कुरे पिशुने ध्वनी, हे विश्व कदू श्वभित्खलौ, वि विश्वप्सन्-विश्वप्सा वह्निचन्द्रयो । समीरणे कृतान्ते च, हे विश्वप्माऽनल- चन्द्रयो , वि विश्वम्भर-विश्वम्भरोऽच्युते मने पुसि विश्वम्भरा विश्वम्भरोऽच्युते शके भवेद्विश्वम्भरा भुवि, वि विश्वम्भरोऽच्युतेन्द्रयो । विश्वम्भरा तु मेदिन्याम्, हे विश्वस्त-विश्वस्तो जातविश्वासे विश्वस्ता विधवास्त्रियाम्, मे विश्वस्ता निभृते स्मृत । विश्वासयोग्ये विश्वस्तो विश्वस्ता विधवास्त्रियाम्, वि विश्वस्त कृतविश्वामे विश्वस्ता विधवास्त्रियाम्, हे विश्वस्ता विधवाऽपि च, त्रि भुवि, मे ·३०३ विश्वावसु विष्टर विश्वावसु--विश्वावसु स्याद्गन्धर्वभेदे विश्वावसुनिशि, वि विश्वावसु पुन । निशि गन्धर्वभेदे च, हे विष-विट् स्त्री व्यापनविष्ठयो, मे विड् व्यापने च विष्ठायाम्, वि विष-विपन्तु गरले तोयेऽतिविपायाञ्च योपिति, मे विपन्तु गरले तोयेऽतिविषाया विषा भवेत्, वि विप जले। श्वेडे विपा त्वतिविषा, हे विषमप्सु च, अ विष पानीयमित्युक्त विषमन्तकरो रस , अने विषघ्न--विपघ्नस्तु शिरीपे ना गुडूचीनिवृतो स्त्रियाम्, मे विषघ्नाख्या शिरीषे स्यात्तिवृतामृतयोरपि, वि विषघ्न शिरीपतरौ विपघ्ना त्रिवृताऽमृता, हे विषय-विषयो गोचरे देशे तथा जनपदेऽपि च । प्रवन्धाद्यस्य यो ज्ञातस्तन रूपादिके पुमान्, मे विषय स्य न्द्रियार्थे देशे देऽपि च । गोचरेच धाद्यो यस्य ज्ञातस्तु तत्र च, वि विषयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र गोचरदेशयो । शब्दादौ जनपदे च, हे विपयो यस्य यो ज्ञातस्तत्र शब्दादिकेऽपि च, अ विपयो देशगोचरौ, त्रि विषयायिन्--विपयायो पुमान् राज्ञि वैषयिकजनेऽपि च । इन्द्रिये कामदेवे च विषयासक्तपूरुपे, मे विषयिन--विषयी विषयासक्ते वाच्यवत्क्लीवमिन्द्रिये । पुसि स्यान्नृपतौ कामदेवे वैषयिकेऽपि च, मे विषयी त्विन्द्रिये ख्यात वाच्यवद्विपयान्विते, वि विषयी विषयासक्ते वैपयिकजने नृपे । कामे विपयि हृषीके, हे वेशकारेऽपि विपयी कामिनि क्लीवमिन्द्रिये, त्रि विषाण---विषाणी क्षीरकाकोल्यामजशृङ्गवाञ्च योपिति । कुष्ठनामोपधे क्लीव पशुशृङ्गेभदन्तयो , मे विषाणन्तु कोडद्विरददन्तयो । पशो शृङ्गे विपाणी तु मेपशृङ्गधा प्रकीर्तिता, वि विषाणन्तु शृङ्गे कोलेभदन्तयो । विपाणी मेप- शृङ्गवा स्यात्, हे अतस्त्रिपु विपाण स्यात्पशुगृङ्गेभदन्तयो , विष्कम्भ-विष्कम्भो योगभेदै स्याद्विस्तारप्रतिबन्धयो । रूपकाङ्गप्रभेदे च बन्धभेदे च योगिनाम्, मे, वि विष्कम्भो विस्तृतौ योगविशेषप्रतिवन्धयो । योगिनाञ्च बन्धभेदे रूपकावयवेऽपि च, हे विष्टम्भ-विष्टम्भ प्रतिवन्धे स्यात्प्रभेदे चामयस्य च, मे, विष्टम्भ प्रतिबन्धे च वैदर्भे च प्रयुज्यते, वि विष्टर-विष्टर कुशमुष्टो स्यादासनेऽपि महीरहे, मे विप्टरस्तु महीरहे । आसने कुशमुष्टौ च, वि विप्टर आसने । पादपे कुशमुष्टौ च, है विष्टरो विटपी दर्भमुष्टि पीठाधमासनम्, अ विष्टरो वहिपो मुष्टिविष्टरो ज्ञेयमासनम् । विप्टरो द्रुविशेपश्च विप्टर ऋतुरेव च, अने प्र ·ग्रन वीतिहोत्र-वृक्षादन वीतिहोत्र-वीतिहोनोऽनले च, मे वीतिहोनोऽनलार्कयो, वि वीति होनस्तु दिवाकरहुताशयो , है वीथी-वीथी पक्तौ गृहाङ्गे च रूपकान्तरवर्त्मनो , मे वीथी गृहाङ्गे पक्तो च नाट्यरूपववर्त्मनो वि वीथी वर्मनि पक्तौ च गृहाङ्गे नाट्यरूपके, हे वीथी पदव्यपि अ वीथी पक्तौ गृहाशके नि वीर-वीरो रसविशेप स्यादुत्तरे सुभटे त्रिषु । स्त्री मुराक्षीरकाकोलीता मलक्येलवालुके। पतिपुत्रवतीरम्भाविदारीदुग्धिकासु च। मलपूक्षीरविदार्यो क्लीव शृङ्गया नलेऽपि च, मे वीरा स्यात्क्षीरकाकोलीतामलक्येलवालुपु । पति पुनवतीरम्भागम्भारीमदिरासु च। गोप्ठोदुम्बरिकाक्षीरविदारीदुग्धिकासु च । वीरस्तु सुभटे श्रेष्ठे वीर शृङ्गया नतेऽपि च वि वीरो जिने नटे श्रेष्ठे वीर शृङ्गचा नतेऽपि च। वीरा गम्भारिका रम्भा तामलक्येलवालुका। मदिराक्षीरकाकोलीगोप्ठोदुम्बरिकासु च । पतिपुत्रवतीक्षीरविदारीदुग्धिकास्वपि हे वीरौ विक्रमवान्धवी वीरतर-स्याद्वीरतर वीरणे वीरश्रेष्ठे शरे च ना मे विदुर्वीरतर श्रष्ठ शरवीरणयोरपि वि वीरतरो वीरश्रेष्ठ शरे वीरतर पुन । वीरणे, हे वीरभद्र--वीरभद्रोऽश्वमेधाश्व वीरश्रेप्ठे च वीरणे म वि वीरभद्रो वीरणऽश्वमेधाश्वे वीरसत्तमे ह वोरवृक्ष-वीरवृक्षस्तु भल्लातककुभद्रुमयो पुमान् मे वीरवृक्षस्तु भल्ला तक्कुभद्रुमयोर्मत वि वीरवृक्षोऽर्जुनद्रुम। भल्लाते ह वीरुध्-वीरुल्लताविटपयो स्त्रियाम् वीरुद्विटपिशाखयो वि वीरुल्लताया विटपेऽपि च ह वीर्य-वीर्य शुक्रे प्रभाव च तेज सामर्थ्ययोरपि म वि वीर्य तेज प्रभावयो । शुक्रे शक्तौ च, ह वीयं वले प्रभावे च अवीयं प्रधाने धातो च, त्रि वीर्य शुत्र बन वीर्य वीर्य वीजमुदाहृतम् अने वीवध-विवध वृकधूप-वृक्धूपस्तु सरलद्रवकृत्रिमधूपयो मे वि वृक्धूपो वृक्षधूपे सिहके, हे वृक्षादन-वृक्षादनश्चलदले मधुच्छत्रयुठारयो । वृक्षादनी तु बन्दाया विदारीकन्दपि च मे वृक्षादनश्चलदले मधुच्छययुठारयो । स्मृता वन्दाविदारीगन्धपोरपि, दि वृक्षादनो मधुच्छ चतपत्रकुठारया । वृक्षादनी तु वन्दाया विदारीगन्धिकोपधे, है वृक्षादनी स्याद्वन्दाया स्त्रिया बुटाव म वृक्षादनी पुमान् त्रि ·३०७ वृजिन-वृन्त वृजिन--वृजिनं कल्मपे क्लीवं केशे ना कुटिले त्रिपु, मे. वृजिन कल्मपे केशे वृजिन. कुटिलेऽन्यवत्, वि. वृजिनः केशे वृजिनं भुग्नेऽधे रक्तचर्मणि, हे. केशेऽपि वृजिन', अ. वृजिनं मलिने पापे, अने. वृजिन. केशेऽप्युक्त', ह. वृति-वृतिस्तु वरणेऽपि स्याद्वेष्टनेऽपि च योपिति, मे वृति स्यावरणे वाटे, वि वृतिवरणबाटयोः, हे. वृत्तवृत्तोऽधीतेऽप्यतीतेऽतिवर्तुलेऽपि वृते मृते। दृढेऽन्यलिङ्ग वा क्लीव छन्दश्चारित्रवृत्तिषु, मे. वृत्तं वृत्तौ दृढे मृते । चरित्रे वर्तुले छन्दस्यतीताधीतयो- वृते, हे वृत्तोऽतीते दृढे ख्याते वर्तुलेऽपि मृते वृते। वाच्यवद्वर्तने वृत्त चरित्र- च्छन्दसोरपि, वि. वृत्तं पद्ये चरित्रे त्रिवतोते दृढनिस्तले, अ वर्तुलाधीतयो- वृत्तम्, त्रि. वृत्तान्त-वृत्तान्त प्रक्रियाया स्यात्कात्य॑वार्ताप्रभेदयो । प्रस्तावे, में वृत्तान्तस्तु प्रकरणे कात्न्ये वातप्रिकारयोः, हे. वृत्तान्त स्यात्प्रकरणे प्रकारे कात्यवार्तयो., अ वृत्तान्तोऽवसरे भावकात्य॑वार्ताविशेषयो । वृत्तान्त प्रक्रियाया स्यात्क्वचिदेकान्तवाचकः, वि. वृत्ति-वृत्तिविवरणाजीवकैशिक्यादिप्रवर्तने । स्त्री, मे. वृत्तिविवरणे जीव्ये कैशिक्यादिषु चेप्यते, वि. वृत्तिस्तु वर्तने। कैशिक्यादी विवरणे, हे कैशिक्याद्याश्च वृत्तयः, अ. वर्तने विवृतौ वृत्तिः, त्रि. वृत्र-वृयो रिपी घने ध्वान्ते शैलभेदे च दानवे, मे वृत्रो रिपो घने ध्वान्ते शैले शक्रे च दानवे, वि. वृत्रो मेघे रिपो ध्वान्ते दानवे वासवे गिरी, हे ध्वान्तारि- दानवा वृत्रा , अ. वृत्री दानववैरिणी, अने. त्याप्ट्रे तमसि शत्रौ च वृत्रशब्दस्त्रिषु स्मृतः, हे वृथा-वृथा बन्ध्ये निष्कारणे, मे वृथा निष्कारणे वन्ध्ये वृथा स्याद्विधि- जिते, वि. वृथा त्वविधौ स्यादनर्थके, हे वृथा निरर्थकाऽविच्यो , अ. वृद्धवृद्धो जीणे प्रवृद्ध ज्ञे त्रिषु क्लीवन्तु गैलजे, में. वृद्धन्तु शलजे सूरिजीर्णरुढेपु भेद्यवत्, वि. वृद्ध, प्राज्ञे स्थविरे च वृद्ध शैलेयरूढयो, हे. बुधवृद्धौ पण्डितेऽपि अ वृद्धि–वृद्धिस्तु वर्धने योगेऽप्यप्टवौं पधान्तरे। कलान्तरे चाभ्युदये समृद्धया- मपि योपिति, मे. वृद्धिरानन्दने ऋद्धौ वर्धनेऽपि कलान्तरे, वि. वृद्धिः कलान्तरे हर्षे वर्धने भेषजान्तरे, हे. वन्त-वृन्त प्रसक्वन्धे च घटीधाराकुचाग्रयो., मे. वृन्तं स्तनमुखे पुष्पबन्धे, हे. वृन्त प्रसवबन्धे स्याद्घटधाराकुचाग्रयो, वि.

·, वृदावन्यपान वृन्दारक-वृन्दार सुरे पुसि मनोज्ञश्रेष्ठयोस्त्रिपु, मे वृन्दारक सुरे श्रेष्ठे मनोजे पुनरन्यवत्, वि वृन्दारको मनोरमे। सुरे श्रेष्ठ, हे वृन्दारको रूपिमुख्यौ (निपु), अ वृन्दारको सुरथेष्ठी, नि वृश्चिक-वृश्चिकश्च द्रुणे राशौ शूक्कीटौपधीभिदो , मे वृश्चिकस्तु द्रुणे राशौ शूक्कीटे तयौपधे, वि वृश्चिकश्च द्रुणे राशावौपधे शूककोटके, हे शूककोटे च वृश्चिक , अ वृष-वृपो धर्मे बलीवर्दै शृङ्गमा पुराशिभेदयो । श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थश्च व्यासमूपिक्शुमले । तथा वास्तुस्थानभेदे पुमानेप प्रकीर्तित । वृपा मूपिक- पर्याञ्च यतीनामासने वृपी, मे वृप स्याद्वासवे धर्मे सौरभेये च शुक्रले । पुराशिभेदयो शृङ्गया मूपिक्श्रेष्ठयोरपि। कपिकच्छा वृपा प्रोक्ता वतिनामासन वृषी वि वृपो गव्याखुधर्मयो । पुराशिभेदयो शृङ्गया वासवे शुक्रलेऽपि च । श्रेष्ठ स्यादुत्तरस्थश्च वृपी तु व्रतिविष्टरे । वृपा चित्राकपिकच्छो , हे शुत्रले मूपिके श्रेष्ठे मुकृते वृपभे वृप अ धर्मो वृपो वृप श्रेष्ठो वृपो गौमहिपो वृप । वृपो वल वृप कामो वृपणो वृप उच्यते अन वृपन्-वृपा कर्णे महेन्द्रे ना मे वृपा तु वासवे । वृपभे तुरगे पुसि, हे वृपा वर्णमहेन्द्रयो वि वृषपर्वन्--वृषपर्वा पुमान्दैत्यभेदेऽप्यन्धकसूदने मे वृषपर्वा हरे दैत्ये शृङ्गारिणि कशेरुणि वि वृषपर्वा तु शृङ्गारिहरदैत्यक्शेरुषु हे वृषपर्वा शिवे दैत्ये नि वृषभ--वृषभ श्रेष्ठवृषयो मे वृषभ स्यादादिजिने वृपपुङ्गवयोरपि, हे वृषभ पुङ्गवे वृपे वि वृषल-वृषलो गृञ्जने शूद्रे चन्द्रगुप्ते च वाजिनि मे वृषल कथित शूद्रे चन्द्रगुप्ते च वाजिनि वि वृपलस्तुरगे शूद्रे, हे वृषाकपायो-वृपावपायी श्रीगौरीवरीजीवन्तियामु च, मे वृपाकपायी श्रीगौर्यो र्जीवन्त्याञ्च शतावरी, वि वृषाक्पायी जीवन्त्या शतावर्युमयो श्रियाम् हे वृपापायी श्रीगौर्यो , अ वृषाकपि-वृषाकपि पुमान् कृष्णे शकरे जातवेदसि मे वृपायपि शिवे कृष्णे ज्वलने च वृपाकपि , वि वृपावपि । वासुदेवे शिवेऽग्नी च, हे हरविष्णू वृपाकपी, अ शिवकृष्णो वृपाक्पी, अने वृषाङ्क-वृपाङ्क शङ्करे साधौ भल्लातकमहल्लयो मे, वि वृपाडू, साधु- भल्लातशङ्करेषु महल्लके, है वृपाको शिवभल्लातो, त्रि ·वृष्णि बेला वृष्णिवृष्णि पापण्डचण्डयो । त्रिषु ना यादवे मेपे, में वृष्णिस्तु यादवे मेपे वृष्णि पापण्डचण्डयो , वि वृष्णि यादवे च हे वृष्णिदिवमेपयो , नि वृतिका-वृहतिका स्यादुरुवस्त्रभेदयो , हे विद्यागृहतिकाभिख्यामूरुवस्न- प्रभेदयो,वि वृहन्नल-~~-वृहन्नला गुडाकेशे महापोटगले पुमान्, मे वृहन्नलो गुडाकेशे महा- पोटगले मत वि वृहन्नल । महापोटगले पार्थे, हे वेकट-~वेकट स्याद्वैकटिके मत्स्यभेदे च यूनि च, मे चेकटो जाततारुण्ये मणिकारे, हे वेकट स्याद्वैकटिके तथा सञ्जातयौवने, वि वेग-वेगो जवे प्रवाहे च महाकालफलेऽपि च, में वि वेगो रयप्रवाहयो । रेत किम्पाकयोश्चापि हे वेग प्रवाहजवयोरपि अ वेगस्तु महाकालफलेऽपि च, त्रि वेणी-वेणी केशस्य वन्धने । नद्यादेरन्तरे देवताले, मे वेणी कचस्य बन्धे स्यान्नदीना मेलकेऽपि च । देवताडे च, वि वेणी मेतुप्रवाहयो । देवताडे केशबन्धे, हे वेणु--वेणुनूपान्तरे। त्वक्सारेऽपि च पुसि स्यात, मे वेणुभूपान्तरे वशे, वि वेणुवंशे नृपान्तरे, हे त्रि वेद-वेद श्रुतौ च वृत्ते च, मे वेदना-वेदना ज्ञानदु खयो मे, वि, वि वेदना ज्ञाने पीडायाम्, हे सवित्तावपि वेदना ह वैदि-वेदिः स्यात्पण्डिते पुमान् । स्नियामगुलिमुद्राया स्यात्परिष्कृतभूतले म वदिरगुलिमुद्राया बुधेऽलङ्कृतभूतले, वि, हे वेदिका-वेदिकाङ्गलिमुद्रायाम्, ह वेधस्-~-बेधा पुसि हृषीकेशे बुधे च परमेष्ठिनि, मे वेधा विधो बुधे विष्णी, वि वेधा धातृज्ञविष्णुपु, हे विष्णौ च वेधा , अ विदुप्यपि स्मृतो वेधा , है वैर-वेर कलेवरे क्लीव वार्ताको कुङ्कमेऽपि च, मे वेर शरीरे काश्मीरे वेर वातिङ्गणेऽपि च, वि वेर घुसृणवृन्ताक्शरीरेषु, हे वराङ्गे कुश्मे वेरम्, त्रि वेरट -अथ वेरट । मिश्रीकृते च नीचे च वेरट बदरीफले, हे वेला–वेला काले च सीमायामधे कूलविकारयो । अक्लिप्टमरणे रागे ईश्वरस्य च भोजने, में वेला काले च जलधेस्तोरनीरविकारयो । अक्लिप्टमरणे रागे सोम्नि वाचि बुधस्त्रियाम् । भोजनेभोवराणा स्यात्, वि वेला बुधस्त्रिया काले सीमनीश्वरभोजने। अक्लिष्टमरणेऽम्भोधेस्तोरनीरविकारयो , हे अध्यम्बु- ·वेल्लित-वैदेही विकृतो वेला कालमर्यादयोरपि, अ अथ वेला स्यासिन्धो कूले च भोजने, नि वेला कालविशेष स्याटेला सिन्धुजलोद्गति । वेला शफागुलीच्छेदे बेला द्रोण्यन्तरात्मनि, अने दन्तमासेऽपि वेला स्यात्, हा व्यवस्थाऽनेहसौर्वेला, ह वेल्लित--वेल्लित गमने क्लीव कुटिले विधुते त्रिपु, मे वेल्लित कुटिले प्रोक्त वाच्यवद्विधुते प्लुते, वि वेल्लित कुटिले धुते । प्लुते, हे वेश-वेशो वेश्यागृहे गृहे मे , हे वेशो वेश्यागृहे प्रोक्तो नेपथ्ये गृहमानके, वि वेशो वेश्यागृहेऽपि च, त्रि वेश्य-वैश्य वेश्यागृहे क्लीव गणिकायान्तु योपिति, मे वेश्य वेश्यागृहे वेश्या गणिकायामुदीरिता, वि वेश्यन्तु गणिकागृहे । वेश्या तु पण्ययोपायाम्, हे वेष्टन--वेष्टन कर्णशष्कुल्यामुष्णीपे मुकुटे वृतौ, मे वेष्टन कर्णशष्कुल्या- मुष्णीपे परिवारणे वि वेष्टन मुकुटे कर्णशष्कुल्युष्णीपयोर्वती, हे वेष्टित-वेप्टित रुद्ध लासके करणान्तरे मे वेप्टित लसके रुद्ध स्त्रीणाञ्च करणान्तरे, वि वेष्टित लासके रुद्धे स्त्रीकरणान्तरे, हे वै--वै स्यात्सम्बोधने पादपूरणेऽनुनयेऽपि च, मे वि वै हेतो पादपूरणे, हे वैकुण्ठ--वैकुण्ठ कृष्णशक्रयो मे वि वैकुण्ठो वासवे विष्णो है वैजयन्त-वैजयन्तो गुहे शकध्वजप्रासादयो पुमान् । वैजयन्ती पताकाया जयन्तीपादपे स्त्रियाम् मे वैजयन्ती गुहे शम्प्रासादध्वजयोरपि । वैजयन्ती पताकाया जयन्तीवह्निमन्थयो, वि वैजयन्तो गुहे ध्वजे । इन्द्रालये वैजयन्ती त्वग्निमन्थपताकयो । जयन्त्याञ्च, हे वैजिक--वैजिक शिग्रुतैले स्याद्धेतौ सद्योऽङ्करे तु ना, मे वैजिक शिगुतले च हेतौ सद्योऽङ्करेऽपि च, वि वैजिक कारणे शिग्रुतैले च वैजिकोऽकरे, हे वैतरणी-अथ वैतरणी नद्या प्रेताना यातुमातरि, मे भवेद्वैतरणी नद्या प्रेताना यातुमातरि, वि वैतरणी प्रेतनद्या जनन्यामपि रक्षसाम्, हे वैतालिक-वैतालिक पुमान् खेटिताले चोधकरे निपु, मे वैतालिको बोधवरे खेटितालेऽप्युदीरित , वि वैतालिक खड्गताले मङ्गलापाठकेऽपि च, है वैदर्भ-वैदर्भ वाक्यवत्रत्वे वैदर्भी रोतिभिद्यपि, मे वदर्भ वाक्यवत्रत्वे वैदर्भश्च नृपान्तरे, वि वैदेहक-वैदेहको वाणिजके शूद्राद्वेश्यामुतेऽपि च, मे , वि वैदेहको बाणिजना वैश्यापुनश्च शूद्रत , हे वैदेहको वाणिजके वश्यायामपि शूद्रजे, त्रि वैदेही-वैदेही रोचनासीतावणिक्स्त्रीपिप्पलीषु च, मे वैदेही रोचनामीता- वणिक्स्त्रीपिप्पलीप्वपि, वि वैदेही पिप्पलीसीतावणिक्स्त्रीरोचनास्वपि, त्रि ·वैनतेय व्यवाय हे वैनतेय--वैनतेयस्तु गरुडे स्यात्प्रभाकरसारथौ, में वैनाशिक-वैनाशिक स्यात्क्षणिके परतन्त्रोर्णनाभयो , मे, वि वैनाशिक स्यात्क्षणिके परायत्तोर्णनाभयो , वैरोचन (नि)-वैरोचनिस्तु सुगते बलिदैत्यापुत्रयो, मे वैरोचनस्तु सुगते बलिदैत्यार्कपुत्रयो वि वैरोचनो रविसुते सुगते बलिदानवे, हे वैशाख-वैशाखो मासभेदेऽपि मन्याने च प्रकोतित मे वैशाखो राध- मन्थयो वि वैशाख खजके राधे, हे वैशाखो मन्थमासयो , त्रि वोड़-बोडी स्त्री पणपादे ना गोनसाही झपान्तरे, मे बोढ--वोढा ना भारिके सूते, मे वोढा स्याद्भारिके सूते, वि, हे व्यक्त-व्यक्त स्फुटमनीषिणो मे वि व्यक्तो मनीपिस्फुटयो हे व्यक्त प्राज्ञेऽपि, अ स्पष्टप्राजौ स्मृतौ व्यक्ती, अने व्यग्र-व्यग्रो व्यासक्त प्राकुले, मे, वि , अ व्यग्रो व्यापृताकुलयो हे व्यङ्ग--व्यङ्गो भके च होनाङ्गे, मे , हे व्यङ्गो हीनाङ्गभेकयो , वि व्यञ्जन-व्यञ्जन तेमने चिह्न श्मश्रुण्यवयवे हलि, मे व्यञ्जन तेमने चिह्न श्मश्रुण्यवयवेऽपि च, वि व्यञ्जन श्मश्रुचिह्नयो । तेमनेऽवयवे कादौ, व्यञ्जन लाञ्छन श्मश्रुनिष्ठानावययेप्वपि, अ व्यतिकर---अथ व्यतिकर पुसि व्यसनव्यतिपङ्गयो , मे, नि व्यतिकर समाख्यातो व्यसनव्यतिपङ्गयो , वि व्यतिकरो व्यसनव्यतिपङ्गयो हे व्यतीपात-व्यतीपातो महोत्पाते योगभेदापयानयो, मे, वि व्यतिपात उपद्रवे। योगभेदेऽपयाने च, हे व्यलीक-व्यलीकमप्रियाऽकार्यवैलक्ष्येप्वपि पीडने । ना नागरे, मे व्यलीको नागरे स्मृत । व्यलीकमप्रियाऽकार्यवेलक्ष्यप्वपि पीडने, वि व्यलीक व्यङ्ग लक्ष्याप्रियाऽकार्येषु पीडने, हे पीडार्थेऽपि व्यलोक स्यात् अ वैलक्ष्याकार्ययो क्लीव व्यलीक त्रिपु नागरे, त्रि व्यवहार-व्यवहारो द्रुभेदे स्यात्पणे न्यायेऽपि च स्थिती, मे व्यवहारो द्रुभेदै स्याद्वयवहारो पणे स्थिती, वि व्यवहार स्थितो पणे। द्रुभेदे, हे व्यवहारिका-व्यवहारिका स्याल्लोकयानासम्माजनीङ्गदे, में अथ स्याद्वयव- हारिका । लोक्यावेङ्गुदीवर्धनीपु, हे स्या स्याद्वयवहारिवा लोक्यानासम्माज- नोङ्गदे, वि व्यवायव्यवाय सुरतेऽन्तधों पुसि बनीवन्तु तेजसि, मे व्यवाय सुरते- ·। ३१२ व्यवायिन्-व्यायाम ऽन्तधों व्यवाय तेजसि स्मृतम्, वि व्यवायन्तु मैथुनव्यवधानयो , हे मुरतेऽपि व्यवाय स्यात्, ह व्यवायिन-व्यवायी कामुके द्रव्यविशेप च समीरित , वि व्यसन-व्यसन त्वशुभे सक्तो पानस्त्रीमृगयादिषु। देवानिप्टफले पापे विपत्तौ निष्फलोद्यमे, मे, वि व्यसन निष्फलोद्यमे। देवानिप्टफले सक्तौ स्त्री- पानमृगयादिषु । पापे विपत्तावशुभे, हे व्यसन विपदि भ्रशे दोपे कामजकोपजे, अ देवानिप्टफले सक्तौ व्यसन निष्फलोद्यमे, नि व्यस्त-व्यस्तन्तु व्याकुले व्याप्ते, मे व्यस्त व्याप्ते च सकुले, वि व्याघात-व्याघातो योगभेदे स्यादन्तरायप्रहारयो , मे , वि व्याघातो योग- विघ्नयो । घाते, हे व्याघ्र-व्याघ्र स्यात्पुसि शार्दूले रक्तैरण्डकरजयो । श्रेष्ठे नराद्युत्तर- स्थ कण्टकार्यान्तु योपिति, मे व्याघ्रो द्विपिनि विख्यात रक्तरण्डकरञ्जयो । व्याघ्री निदिग्धिकायाञ्च श्रेष्ठे स्यादुत्तरस्थित , वि व्याघ्र करजे शार्दूले रक्तैरण्डतरावपि । श्रेष्ठे तूत्तरपदस्थ स्याद्वयाघ्री कण्टकारिका, हे व्याघ्रनख-भवेद्वयाघ्रनख कन्दगन्धद्रव्यविशेषयो । नखक्षतान्तरे क्लीवम मे भवेद्वयाघ्रनख क्न्दगन्धद्रव्यविशेषयो, वि व्याघ्रनखस्तु कन्दे स्वाद गन्धद्रव्यान्तरेऽपि च, हे व्याज-व्याज शाठयेऽपदेशे, मे, हे व्याज शाठयापदेशयो , वि व्याज शाठ्येऽपदेशे च नि व्याड-व्याडो हिस्रपशौ सर्पे, मे , वि , हे सर्पमासात्पशू व्याडौ, अ, व्याध-व्याधो मृगयुदुष्टयो । तारामये खे च मे व्याधो मृगदुप्टयो , वि, व्याधि-व्याधि कुप्ठे च रोगे ना, मे व्याधिरामयवाप्ययो, वि व्याप्त-व्याप्त स्याते समाकान्ते, मे, वि व्याप्ति-व्याप्तिापनलम्भयो, वि, मे व्याप्तिापने लम्भनेऽपि च, हे लाभसम्बन्धयोाप्ति , नि व्यायत-व्यायत व्यापृते दोघे दृढे चातिशयेऽन्यवत्, मे, वि व्यायत दीर्घ व्यापृतेऽतिशये दृढे, हे दृढेऽपि व्यायतम्, त्रि व्यायाम- व्यायाम पौरपे श्रमे। विपमे दुर्गसन्चारे, में व्यापामो दुर्गसञ्चारे वियामे पौरुपेऽपि च, वि व्यायाम पोम्पे धमे। वियामे दुर्गसञ्चारे, हे. .

·, व्युत्थान स्वर- व्याल ब्रीहिराजिक व्याल-व्यालो दुष्टगजे सर्प श्वापदे नाऽन्यवत्खले मे व्यालो भुजङ्गमे कूर श्वापदे दुष्टदन्तिनि, वि व्यालो दुष्टगजे सर्प शठे श्वापदसिंहयो , हे भेद्य- लिङ्ग शठे व्याल पुसि श्वापदसर्पयो, अ अर्थव्यवसहे व्यालस्तथा हिंस्रपशौ स्मृत , ह व्यालोऽहि श्वापदो व्यालो व्याल स्यात्कुटिल करी। प्रमाद- वानरो न व्यालो व्यालो वाल उदाहृत , अने व्याल सर्प शठे व्यालो व्यालो ज्ञेयश्चतुप्पद , अने व्यास-व्यासो ना विस्तृते मुनौ, मे व्यासो मुनिप्रपञ्चयो, हे व्यासो मुनौ च विस्तारे, नि व्यासो मुनौ स्याद्विस्तारे, वि व्युत्थान-व्युत्थान स्वातन्त्र्यकृत्ये विरोधाचरणेऽपि च, मे करणे विरोधाचरणेऽपि च, वि व्युत्थान प्रतिरोधने। विरोधाचरणे स्वैरवृत्ती समाधिपारणे, हे व्युत्थान प्रतिरोधे च विराधाचरणेऽपि च अ स्वतन्त्रता च व्युत्थानम्, नि व्युष्ट-व्युष्ट कल्ये त्रिपूपिते, मे, नि व्युष्ट फले दिने । पर्युपिते प्रभाते च, हे व्युष्ट दिने प्रभाते च फले पर्युषितेऽपि च वि व्युष्ट कल्ये तथोपिते हा ब्युष्टि-व्युष्टि फले समृद्धौ च अ व्युप्टि स्तुतिफलद्धिपु हे व्युष्टि फले समृद्धौ स्त्री, मे व्युष्टिरुक्ता समृद्धी च नियमादिफलेऽपि च वि व्यूढ-व्यूढ सहतविन्यस्तपृथुलेप्वभिधेयवत्, म व्यूढ सहतविन्यस्तपृथुलेपु च भेद्यवत्, वि व्यूढा न्यस्तोरुसहता , हे व्यूढौ विन्यस्तसहती, अ व्यूह-~-व्यूह स्याद्बलविन्यासे निर्माणे वृन्दतर्कयो, मे, वि व्यूहो निर्माण- तर्कयो । समूहे बलविन्यासे, हे देहनिर्माणसैन्येषु व्यूह स्यात्, नि व्यूहो वृन्देऽपि, अ व्यूह रचनायामपि, ह व्योमचारिन्-व्योमचारी तु निर्दिष्टो देवताया विहङ्गमे, मे व्योमचारी खगे देवे, वि व्योमन्-व्योम वारिणि चाकाशे भास्करस्यार्चनाश्रये, में व्योम वारि- विहायसो, वि व्योप-व्योप स्यात्तिकद्रव्ये करिभेदे पुमानयम्, मे बज-व्रजो गोष्ठाध्ववृन्देषु, मे, वि व्रजोऽध्वगोप्ठसद्धेषु, है गोष्ठाध्वनि- वहा व्रजा , अ व्रजो गोष्ठ व्रजो मार्गो व्रज सङ्घो व्रजो गण , व्रज्या-ज्या पर्यटन प्रोक्ता वर्गप्रस्थानयोरपि, मे, वि योहि-व्रीहि सामान्यधान्ये स्यादा धान्ये तु पुस्ययम्, में मोहिराजिक-स्याद्वीहिराजिक बद्भुधान्यचीनकधान्ययो, मे . , स्याद् ·शशश्वरी शक- बीहिराजिक कामलिकाया चीनधान्यके, वि अथ व्रीहिराजिक । चीनान्ने काम- लिकायामपि, हे श-श वदन्ति बुधा थेय शश्च शस्त्र निगद्यते। शीञ्च शयनमित्याहु शास्त्र शा च निगद्यते, मे श सुख शङ्कर श्रेय शश्च सीम्ति निगद्यते। शयने श समाख्यातो हिंसाया शो निगद्यते, ए मृत्युर्वको विपघ्नश्च हृदो दक्षकरस्थित । शकुकर्णोऽस्थिसज्ञश्च शकार सद्भिरीरित , मा शसा---शसा वचसि वाञ्छायाम्, मे , हे शसा वचनवाञ्छयो, वि -शको जात्यन्तरे नृपे, मे शको राजन्यदेशयो, वि शको देशे राजभेदे हे शकल-शकल त्वचि खण्डे स्याद्रागवस्तुनि वल्कले, मे, वि शकल राग- वस्तुनि । वल्कले त्वचि खण्डे च, हे शकल वल्कले खण्डे, त्रि शकुन-शकुनस्तु पुमान् पक्षिमात्रपक्षिविशेपयो । शुभशसिनिमित्ते च शकुन स्यानपुसकम् मे शकुन च शुभाशसिनिमित्ते शकुन खगे, वि शकुन स्याद्देव शरािनिमित्ते शकुन खगे हे देवशसिनिमित्ते च शकुन पुसि पक्षिणि, त्रि शकुनि-शकुनि पुसि विहगे सौवले करणान्तरे, मे शकुनि सौवले करणे खगे वि शकुनि खगे करणभेदे कौरवमातुले, हे शकुनि सौवले खगे, त्रि शकुन्त--शकुन्त कोटभेदे स्याद्भासपक्षिविहङ्गयो, मे शकुन्तो विहगे भासे, हे शकुन्तौ भासपक्षिणी अ शकुन्त पक्षिभेदे स्याद्भासपक्षि- विहङ्गयो वि शकुलादनी--शकुलादनी स्त्रिया कृष्णभेदीक्टुक्शाकयो , मे शकुलादन्य- भिख्या तु मासीकिञ्चुलिकाहयो । क्टुकाजलपिप्पल्यो कथ्यते शकुलादनी, वि शकुलादनी। कटुमासोषिञ्चलिकाजलपिप्पलिकामु च, हे कटुयाया कञ्चटके कथिता शकुलादनी, हा शक्तिशक्तिरस्त्रान्तरे गौर्यामुत्साहादी बले स्त्रियाम्, मे गक्तिर्वले प्रभावादी शक्ति प्रहरणान्तरे, वि शक्तिरायुधभेदे स्यादुत्साहादी बले स्त्रियाम्, हे कासूसामर्थ्ययो भक्ति , अ अस्त्रभेदेऽपि शक्ति स्यात्, त्रि शक्र--शक्र पुमान्देवराजे कुटजार्जुनभूरुहो , मे शत्रो महेन्द्रे स्यात्कुटजा- र्जुनभूरुहो , वि शत्रोऽर्जुनतराविन्द्रे कुटजे, हे कुटजे वासवे शत्र, त्रि शक्वरी-शक्यरी छन्दसो भेदे नदीमेखलयोरपि, मे शक्वरी मेखलानद्यो छन्दोभेदेऽपि शक्वरी, वि शक्वरी सरिदन्तरे। छन्दोजातो मेखलायाम्, हे शक्वरी मेखला च्छन्द , त्रि , ·. शङ्का-सतपविका शङ्का-शङ्का बासे वितर्के च, मे, वि. शङ्का स्यात्संशये भये, हे शङ्ख-शङ्कः संख्यास्त्रयादोभित्कीलेशकलुपेषु ना, मे. शङ्कः पत्रशिराजाले संख्याकीलकशम्भुपु । यादोऽस्त्रभेदयोमड़े, हे. शङ्कुः कीले शिवऽस्त्रे च सख्या- यादःप्रभेदयोः, वि. कोलकसंख्यास्त्रजलजन्तुपु दृश्यते, त्रि. शत-शङ्खः कम्बो न योपिन्ना भालास्थिनिधिभिन्नखे, मे. शङ्को निध्यन्तरे कम्बुललाटास्थिनखीषु च, वि. शङ्खः कम्बौ निधिभेदे स्यान्नस्यामलिकास्थनि, है. शङ्खो निधौ ललाटास्थ्नि कम्बौ न स्त्री, अ. शङ्खक-रासकं वलये कम्बो अस्त्री पुसि शिरोरुजि, मे, शङ्खकं वलये कम्बौ शिरोरोगे च शतकम्, वि. शङ्खकं वलये कम्बौ शङ्खकस्तु शिरोरुजि, हे शविन्-शह्वी हरी समुद्रे ना शङ्खवत्यभिधेयवत् । शङ्खिनी श्वेतचुकाया चौरपुप्प्या वधूभिदि, मे शह्विनी श्वेतपुन्नागे चौरपुप्प्या वधूभिदि, वि शची--शचीन्द्राण्या शतावर्या तथा स्त्रीकरणान्तरे, मे. शचीन्द्राण्यां शतावरी, वि. शचीन्द्राणीशतावर्यो., है. शठ-शठो मध्यस्थपुरुपे धूर्तधूस्तूरयोरपि, मे. शठो मध्यस्थपुरुपे शठो धुत्तूरधूर्तयो.। शठोऽलसे च मूर्खे च, वि. शठो मध्यस्थपुरुपे धूर्ते धुत्तूरकेऽपि च, हे मध्यस्थखलयो शठः, त्रि शणीर---शणोर शोणमध्यस्थपुलिने दर्दुरीतटे, मे , वि. शण्ढ---शण्ढो वर्पवरे क्लीवे गोपतो बन्ध्यपूरुपे, वि. शण्डपण्डौ तु सौविदे। वन्ध्यपुसीट्चरे क्लीवे, हे. v. पण्ड. शतघ्नी-शतघ्नी शस्लभेदै स्याद्वृश्चिकाल्या करजके, मे., वि. शतघ्नी तु वृश्चिकाल्या शस्त्रभेदकरजयो, हे शतधृति-भवेच्छतधृतिः पुसि शके च परमेष्ठिनि, मे. शतधृतिर्धातरीन्द्र, वि. ब्रह्मशको शतधृती, त्रि. शतपत्र-शतपत्रः शिखण्डिनि । दाघाटे सारसे च कमले तु नपुसकम्, मे. शतपयो राजकीरे दार्वाधाटमयूरयोः। राजीवे शतपत्रं तु, वि. शतपत्रो दाघाटे राजकीरमय्योः। शतपत्रं तु राजीवे, हे. दाघाटेऽपि मतपत्रम्, ह. शतपर्वा-शतपर्वा तु दुर्वायां तथा भार्गवयोपिति, मे. गतपर्वा तु दूर्वाया भार्गवस्य स्त्रियामपि, वि. शतपविका-शतपर्विका तु दूर्वाया वचायामपि योपिति, मे. अथो दातविका । स्याद्वचादूर्वयोः, हे. स्याच्छनपविका दुर्वावचयोः, वि. वचाऽपि सतपविका, वि. + - ·शतहदा शम्बर शतहदा-शतह्रदा स्त्रिया वजे सौदामिन्या च कीर्तिता, मे शतह्रदा भवेद्वग्ने व सौदामिन्या च कीर्तिता, वि शतह्रदा तु विद्युति । वजेऽपि, हे v ऐरावत शतानन्द-शतानन्दो मुने दे देवकीनन्दनेऽपि च, मे शतानीक-शतानीकस्तु वृद्धे स्यान्मुनिराजप्रभेदयो, मे शतानीको मुनर्भेदे वृद्ध च, वि शतानीको मुनौ वृद्धे, हे शतावरी-शतावरी तु शच्या स्यादिन्दीवर्यामपि स्त्रियाम्, मे वरीशच्यो शतावरी नि शद्रि-शदिर्नाऽम्भोधरे जिप्णी में शद्रिविष्णौ तडित्यपि, हे शद्रि रम्भोधरे जिप्णौ वि शनस्--शनै स्वैर शनैश्चरे मे शन शनैश्चर स्वैरे वि शफ-शफ मूले तरूणा स्याद गवादीना खुरेऽपि च वि में शफ खरे गवादीना मूले विटपिनामपि हे शब्द-शब्दोऽक्षर यशोगीत्योर्वाक्य ख श्रवणे ध्वनी हे शम् -श कल्याणे मुखे म श मुख शर्मणि प्रोक्तम वि श कल्याणे सुखेऽपि च, हे शमथ--शमथ शान्तिमन्त्रिणो म शमथ सचिवे शान्ती वि शमथ सचिव शम ह सम्पाक शमन-शमन शान्तिवधयो । शमन श्राद्धदैवते मे वि गमनस्तु यमे शमन शान्तहिंसयो ह यमे ना शमन वधे त्रि शमी--शमी सक्तुफलाया च शिम्विकाया च वागुजी, मे शमी सक्तुफलाया च शिम्बायामपि वल्गुली वि शमी द्रुभदे वल्गुल्या शिम्ब्याम हे शम्पा--गम्पा विद्युत्पवि शम्पा शम्पा शङ्खध्वनिमत , अने शम्पाक-शम्पाकस्तु वियाते स्याद्याचके चतुरङ्गले, हे शम्ब-शम्ब स्यान्मुसलाग्रस्थलौहमण्डलके पवौ। शुभान्विते त्रिषु मे गम्ब स्यान्मुशलाग्रस्थलोहमण्डलक पवौ। शुभान्विते च, वि शम्ब पवौ लोहकाञ्च्याम् हे शम्बस्तु मुसलानने। कल्याणवति वजे च, त्रि शम्बर-गम्बर सलिले पुसि मृगदैत्यविशेषयो । शम्बरी चाखुपर्णा स्यात मे शम्बर सलिल चिनबौद्धव्रतविशेपयो । गम्बरो दैत्यहरिणमत्स्यशेलजिनान्तरे।। प्रोपधी शम्बरीमाहु , यि शम्बर जल । चिने वौद्धनतभेदे गम्परो दानान्तर । मत्स्यणगिरिभदपु शम्बरी पुनरोपधौ, हे शम्बर सयमे जले। शम्बरी दैत्यहरिणौ त्रि - ·शम्बल-गरवाणि . शम्बल-शम्वलोऽस्ती सम्बलवत्कुलपाथेयमत्सरे, मे. शम्बलं कुलपाथेय- मत्सरेपु समोरितम्, वि. शम्वलं मत्सरे तटे। पाथेये, हे. शम्बू(म्बु)कदाम्बूको गजकुम्भान्ते घोड़े च शूदतापसे। जलजन्तुविशेपे च शम्बूका न नपुसकम्, मे. शम्बूको गजकुम्भान्ते दैत्यभेदे च घोडके, वि. शम्बूको दैत्यविशेषे करिकुम्भान्तशङ्खयो , हे. शम्भु-शम्भु पुसि महादेवे परमेष्ठिनि चाहति, मे शम्भुर्ब्रह्माहतोहरे, वि. शम्भुव॑ह्माहतो शिवे, हे शम्भू ब्रह्मत्रिलोचनौ, अ शम्भू ब्रह्म- महेश्वरी, अने. शयः--शय शय्याहिपाणिपु, मे., वि. शयथ--शयथः स्यादजगरे निद्राली मरणेऽपि च, हे शयन---शयनं सुरते निद्राशय्ययोश्च नपुसकम्, मे शयनं सुरते निद्राशय्य- योरपि भाषितम्, वि. शयन स्वापशय्ययो.। रते, हे. शयालु-शयालुः स्यादजगरे निद्राशीले च कुक्कुरे, मे शयालु. स्यादजगरे निद्राशीलेऽपि कुक्कुरे, वि. शयालुस्तु निद्रालौ वाहसे शुनि, हे. गयालु कुक्कुरे- ऽलसे, त्रि. शय्या- शय्या स्याच्छयनीये च गुम्फनेऽपि च योपिति, मे शय्या तल्पे शब्दगुम्फे, वि , है. विज्ञेयं शयनं शय्या शय्या पुस्तकसञ्चय , अने शर--शरस्तेजनके वाणे दध्यने ना शर जले, मे शरं नीरे शर काण्डे शर- स्तेजनकेऽपि च, वि. शर जले। शर पुन र्दधिसरे काण्डतेजनयोरपि, है. v सर. शरण--शरणं गृहरक्षित्रोर्वधरक्षणयोरपि, मे. शरणं वधरक्षित्रोः शरणं रक्षणे गृहे, वि. शरणं रक्षणे गेहे वधरक्षकयोरपि, हे शरणं गृहरक्षित्रोः, अ. शरणं मारणेऽपि च, त्रि. शरण्ड-शरण्डस्तु पुमान् धूर्ते शरटे भूपणान्तरे, मे. सरण्ड. सरटे धूर्ते सरण्डो भूपणान्तरे, वि. शरण्डः स्यात्कृकलासे भूपणान्तरधूर्तयोः, है. शरण्यु-शरण्युरिदे वाते, वि. v. सरण्यु. शरद--शरदस्त्री वत्सरेऽप्यतो, मे. शरत्संवत्सरे ऋतो, वि. शरद्वात्यये वर्षे, हे. ऋतौ वत्सरे शरत्, अ. शरत्संवत्सरेऽपि च, हा. शरभ-शरभस्तु पशोभिदि। करभे वानरभिदि, मे. शरभम्त्वप्टापदे मृगान्तरे, वि. शरवाणि-शरवाणि: गरमुसे पापिळे शरजीविनि, मे, वि शरवाणिः शरमुख पदातो शरजीविनि, हे.

·३१८ दशर शश्वत् शरु-शरुर्ना कोपवज्रयो , मे शरु कुलिशकोपयो , वि शरु कोपे शरे वज्र, हे v वल्क शर्करा-शरा खण्डविवृतायुपलार्पराशयो । शर्करान्वितदेशेऽपि रुग्भेदे शक्लेऽपि च, मे, वि शर्करा खण्डविकृतौ पराशे रुगन्तरे। उपलाया शर्करा- युग्देशेषु शकलेऽपि च, हे शर्करा कर्पराशेऽपि, अ शवरी--शर्वरी यामिनीस्त्रियो , मे शर्वरी रानियोपितो । रिद्राया च, वि शर्वरी निशि नार्या च, हे शल-शलस्तु शलले पुसि भृङ्गिक्षेनभिदोविधौ, मे शल तु शल्लकीलोम्नि शलो भृङ्गिगणे विधौ, वि शलाका-शलाका शल्यमदनशारिकाशल्लकीपु च। छनादिकाष्ठीशरयो, मे शलाका शारिका शल्य श्वाविदालेख्यकूचिका, हे स्याच्छलाकाऽपि मदन- शारिकाशल्ययो शरे। छत्रपञ्जरकाप्ठ्या च वि शलि-शलिर्मुख शलिर्गर्भ शलि ग शलिर्गद । शलि सर्पविशेपश्च गलि कलिरुदाहृत अने शल्क--शल्कन्तु शकले वल्के मे शल्क शकलवल्कयो, वि द्वे शल्के शक्लवल्यले अ शल्कश्चर्णेऽपि त्रि शल्य-शल्यन्तु न स्त्रिया शङ्को क्लीव क्ष्वेडेपु तोमरे। मदनद्रुश्वाविधोर्ना, में शल्य शङ्की शरे वशकम्बिकाया च तोमरे। शल्यस्तु कथित श्वाविन्मदन- द्रुमयोरपि वि शल्य स्यान्मदनद्रुमे। नृपभेदे श्वाविधि च सीम्नि शस्त्र- शलाक्यो , हे शलाकायुधयो शल्यम् ह शल्लकी-शल्लको पशुवृक्षयो मे वि श्वाविदृक्षौ च शल्लक्यौ, त्रि शव--सव स्यात्कुणपे पुमान् । शव पानीये, मे शवो मृते शव नीरे वि शवर--गवरो म्लेच्छभेदे च पानीये शङ्करेऽपि च, मे शवरो वारिचण्डाल- भेदयो शङ्करेऽपि च, वि शबरो म्लेच्छभेदेऽप्सु हरे, हे गवर सलिले शिवे, त्रि शश--शशो वोले लोधे नृपशुभेदयो , मे शशो गन्धरमे लोभ्रे स्यात्पनौ पुस्पान्तरे, वि शश पगौ वोले लो नृभेदे च, हे शविन्दु- शशविन्दु पुमान्वासुदेवे राजान्तरेऽपि च, मे शशिलेखा-शशिलेवा क्लाभागे गुडुचीवृत्तभेदयो , मे शशिलेखा यलाभागे वाकुचीवृत्तभेदयो , वि दशशिलेसा वृत्तभेदे वायुचीचन्द्रलेखयो, हे शाश्वत्-शाश्वत्स्यादात्मप्रग्ने च मङ्गले। पुरावल्पे पदार्थे च पुनरर्थे च ·गप्पशान दृश्यते, मे शश्वत्पुन सदार्थयो, वि शश्वत्सहपुननित्ये, हे पुन सहाथयो शश्वत्, म है - शप-शप बालतृणे स्मृतम् । पुसि स्यात्प्रतिभाहानौ, मे शप्प स्यात्प्रति- भाहानौ शप्प वालतृणेऽपि च, वि शष्पन्तु प्रतिभाहीनताया बालतृणेऽपि च, हे शष्प वालतृण प्रोक्तम्, अने शस्त-शस्त क्षेमे प्रशस्ते च, मे, वि, शस्त्र-शस्त्र लोहास्त्रयो क्लीव छुरिकायान्तु योपिति, मे शस्त्र लोहास्त्रयो शस्त्री क्षुरिकाया च विश्रुता, वि शस्त्रमायुधे। लोहे शस्त्री छुरिकायाम्, हे शस्नमायुधलोहयो , अ शस्य-शस्य शस्तै फले गुणे, वि शाक-शाको द्वीपान्तरेऽपि च । शक्तौ द्रुमविशेषे च पुमान् हरितकेऽस्त्रियाम्, मे शाको द्वीपे नृपे द्रुमे । शक्तौ हरितके चापि, हे शाको द्वीपान्तरे शक्ती नृपद्रुमविशेपयो । शाक हरितके चापि, वि y मोक्ष शाकट---शाकट राकटस्येदमित्यर्थे तस्य वोढरि, मे शाखा-शाखा पक्षान्तरे वाही वेदभागद्रुमाङ्गयो , मे शाखा द्रुमाशे वेदाशे भुजे पक्षान्तरेऽन्तिको, हे शाखा पक्षान्तरे भुजे। शाखा वेदविभागे च पादपाङ्गे- ऽन्तिकेऽपि च, वि शाखा वेदविभागेऽपि, त्रि शाखिन्----शाखी स्यात्पादपे वेदे तुरुप्काख्यजने पुमान्, मे शाखी स्यात्पादपे वेदे तुरुष्काख्यजनेऽपि च, वि शाखो तु द्रुमवेदयो । राजभेदे, हे शाङ्कर-शाङ्करस्तु बलीवर्दै छन्दोभेदे नपुसकम्, मे शाङ्करो वृषभे छन्दो- विशेपे शाङ्कर मतम्, अने, v शार्कर शाङ्करि-शाङ्करि पुसि कार्तिकेये गणाधिपे, मे शारिर्विघ्नपे स्वन्दे, वि शाण---शाणो माषचतुष्टये। लोहादीना च निकपे शाणी प्रावरणान्तरे, मे शाणो मासचतुष्टये। कपणे करपत्रे च शाणी प्रावरणान्तरे, वि शाण कप मानभेदे, है कषे मापचतुप्के च गाण , नि शाण्डिल्य-शाण्डिल्य पावकान्तरे। मुनिभेदे च मालूरे, मे शाण्डिल्यो मुनिभेदै स्यान्मालूरे पावकान्तरे, वि शाण्डिल्य पावकान्तरे। विल्वे मुनी च, हे शाण्डिल्यौ मुनिमालूरी, नि शात-शात शितञ्च दुर्वले। निशिते च, मे दुर्घले निशिते स्याता शित- शाती, नि मित शातञ्च निशिते कृगे। शात शर्मणि, वि - ·३२० शातकुम्भ शारर . , शपथे शाप, । शातकुम्भशातकुम्भ सुवर्णे स्याच्छातकुम्भोऽश्वमारके, में, वि शात- कुम्भोऽश्वमारके । शातकुम्भन्तु पनके, हे शानव-शानव भावसहत्यो शत्रूणा मानवो द्विपि, मे, वि शात्रव शत्रु- सञ्चये । शनुत्वे शानव शनी, हे शाद--शाद स्यात्वर्दमे शप्पे, मे शाद कर्दमशप्पयो, वि, हे शादो जम्बालशप्पयो, अ शाद शप्पे, ह शान्त-शान्तोऽभियुक्तरसयो पुसि त्रिपु शमान्विते। अव्यय वारणे शान्तम्, में शान्तो रसविशेषे स्यादतिमुक्तक्दान्तयो , वि शान्तो दान्ते रसान्तरे, हे शान्ति---शान्ति स्त्री मङ्गले शमे, मे शान्ति शमे च कल्याणे, वि शान्ति- भद्रे शमेहति, हे शान्ति स्यान्मङ्गले शमे, नि शाप-शाप अाक्रोशदिव्ययो मे शाप शपथ पाकोशे वि, हे आमोशे नि शार--शार म्याच्छवले वाच्यलिङ्ग पुसि समीरणे। अक्षोपकरणे, मे शार शवलवातयो । द्यूतस्य चोपकरणे ह शारो वायो स तु त्रिषु कर्बुरे, अ शार शवलवातयो , वि शारद-शारदोऽन्दे स्त्रिया तोयपिप्पलीसप्तपर्णयो । सस्ये क्लीव शरज्जा- तनूतनाप्रतिभे विपु मे शारद पीतमुद्गे स्याच्छालीनेऽप्रतिभे नवे। वऽय जलपिप्पल्या सप्तपणे च शारदी वि गारदो वत्सरे नवे । शरद्भवे पोतमुदगे शालीनेऽप्यथ शारदी। सप्तपर्ण्यम्बुपिप्पल्यो हे द्वौ तु शारदी प्रत्यग्राप्रतिभी, अ शारदो जलदेऽपि च । स्त्रिया च शारदी तोयपिप्पलीसप्तपर्णयो , नि गारदस्तु शरत्काल स्यादधृष्टस्तु शारद अन शारि--शारिर्नाऽक्षोपकरणे स्त्रिया शकुनिकान्तरे। युद्धार्थगजपर्याणे व्यव- हारान्तरेऽपि च मे शारि कुञ्जरपर्याणे शकुनी द्यतसाधने, हे पर्याणेऽक्षोप- परणे शारि शकुनिपान्तरे नि शारिरक्षोपकरणे तथा गनिवान्तरे । गजपर्याणे व्यवहारेऽपि च क्वचित वि शारीर---शारीर देहजे वृपे, मे , हे वि शार्कक-शार्कक स्याद्दुग्धफेनशर्करापिण्डयो पुमान्, मे शाव गरा- पिण्डे दुग्धफेने च शार, वि शाप स्याद्दग्धफेने शर्वरायाश्च पिण्डके, हे शार्कर-शार्कर स्याद्दुग्धफेनगरान्वितदेशयो , मे शागे दुग्धपनेऽपि गरान्वितदंशवत् । शारो वृषभे छन्दोविशेषे शावर मतम्, वि शार्करम् । छन्दोभिच्छा रस्तूक्षा, हे v गाकर युद्धार्थ- ·३२१ . साङ्ग-शावर शाङ्ग---शाङ्गः कार्मुकमात्रेऽपि विष्णोरपि शरासने, मे., वि. शाङ्ग विष्णुधनु- धनु:, हे. शाङ्ग धनुर्विष्णुधनुः, त्रि. शार्दूल-शार्दूलो राक्षसान्तरे। व्याघ्र च पशुभेदे च सत्तमे तूत्तरस्थित , मे., वि., हे. शार्वर-शावरस्त्वन्धतमसे धातुके भेद्यलिङ्गकम्, मे., अ. शार्वरं त्वन्धतमसे शार्वरो धातुकेऽन्यवत्, वि. शार्वरं घातुके ध्वान्ते, हे. शाल-शालो हालनृपे मत्स्यप्रभेदै सर्जपादपे। शाला गृहे तरुस्कन्धशाखा- गारैकदेशयो , वि. शाला द्रुस्कन्धशाखाया गृहगेहैकदेशयोः । ना झपे, मे. शालो हाले मत्स्यभेदे शालौकस्तत्प्रदेशयोः। स्कन्धशाखायाम्, हे. शाला स्याद् गृह- शासयोः। तरजातो मत्स्यभेदे शालो हाले नृपेऽपि च, त्रि. शाला श्लाघा शिला शाला शाला शाखा च वेश्म च, अने. v मोक्ष. शालडायन-शालकायन उद्दिष्टो मुनिभेदे च नन्दिनि, मे. शालझायन- शब्दः स्यादृपिभेदे च नन्दिनि, वि. शालड्वायनो नन्दृप्यो , हे. शालसार-शालसारो द्रुमे हिङ्गो, वि v. सालसार. शालार-शालारं स्याद्धस्तिनखे मोपाने पक्षिपञ्जरे, मे, वि. शालारं पक्षिपिजरे। सोपानहस्तिनखयोः, हे. शालावृक-शालावृक: शृगाले स्यात्सारमेये वलीमुखे, मे शालावृक शृगालेऽपि सारमेये बलीमुखे, वि. शालावृको वलीमुखे । सारमेये शृगाले च, हे. शालावृकाः कपिकोप्टुश्यानः, अ. शालावृको कपिश्वानी, हा शालि-शालिस्तु कलमादौ च गन्धमार्जारके पुमान्, मे. मालिस्तु गन्ध- मार्जारे कलमादिपु च स्मृतः, वि. शालिस्तु गन्धोतो कलमादिपु, है शालि- गंन्धमृगे धान्ये, वि. शाल-गालुः कपायद्रव्ये स्याच्चौरकारयोपधे पुमान्, मे. शालु पाय- द्रव्ये स्याच्चौरकास्योपधेऽपि च, है., वि. शालेय-गालेयः स्यान्मिसो पुमान् । दिपु शाल्युद्भवे क्षेत्रे, मे. शालेय गतपुप्पायामाहुःशाल्युद्भवोचिते, पि. शालेय गतपुप्पाहयौपधे। क्षेत्रे च गालि- धान्यस्प, हे. शाल्मलि (लो)-शाल्मलिस्तरभेदे स्याद् द्वीपभेदेऽपि च द्वयोः, मे. शाल्मली तम्भेदे स्याद् द्वीपभेदे च शाल्मली, वि. शाल्मलि: पादपे द्वोपे, है. शायर-शायरी बलिम्व्यां स्यात्पुमि पापापगधयोः। रोपें च, मे. 21 ·३२२ शासन शिखिन् शावर पठ्यते रोधे तथा पापापराधयो शावरी शूकशिम्ब्या च, वि शावरो रोघ्रपापयो । अपराधे शावरी तु शूकशिम्ब्या च, हे शासन-शासन राजदत्तोर्व्या लेखाज्ञाशास्त्रशास्तिपु, मे, वि शासन नृप दत्तोा शास्नाज्ञालेखशास्तिपु, हे शास्तुशास्ता समन्तभद्रे ना शासने पुनरन्यवत्, मे शास्ता जिने शासके च, हे शास्ता च शासके बुद्धे, वि शास्त्र-शास्त्र न द्वयोरागमाज्ञयो , मे शास्त्र ग्रन्थनिदेशयो, वि, निदेशग्रन्थयो शास्त्रम्, अ शिखण्ड-शिखण्डो बर्हचूडयो , मे, वि, हे शिखण्डौ च शिखावहीं, नि जटाजूटे शिखण्डोक्ति कलापेऽपि शिखण्डिन , अने शिखण्डिन्-शिखण्डिनी यूथिकाया गुञ्जायामपि योपिति । शिखण्डी ना कलापे स्याद् गाङ्गेयारिमयूरयो , मे शिखण्डी तु मयूरे स्याद्वाणक्षत्रियभेदयो । कलापे चाथ गुञ्जाया यूथिकाया शिखण्डिनी, वि शिखण्डी कुक्कुटे चिनमेखले वहिवहयो । भीप्मारी वाणे हे मयूरे भीष्मशत्री च शिखण्डी, त्रि शिखर--शिखरोऽस्ती द्रुमाग्राद्रिशृङ्गे पुलककक्षयो । पक्वदाडिमवीजाभ माणिक्यशकलाग्रयो मे शिखर शैलवृक्षारकक्षापुलककोटिपु । पक्वदाडिमवीजाभ माणिक्यशकलेऽपि च वि नि शिखर पुलकाग्रयो । पक्वदाडिमवीजाभमाणिक्य- शकलेऽपि च । वृक्षाग्रे पर्वताग्रे च, हे शिखरिणी--अथो शिखरिणी रसालावृत्तभेदयो । नारीरत्ने मल्लिकाया रोमावल्यामपि स्त्रियाम् मे शिखरिणी स्याद्रोमाल्या रसालावृत्तभेदयो । स्त्रीरत्ने मल्लिकाया न प्रोक्ता शिखरिणी बुधै , वि शिखरिणी वृत्तभेदे रोमाली- पेयभेदयो । स्त्रीरत्ने मल्लिकाया च, हे शिखरिन्-शिखरी स्यादपामार्गे शैलपादपयो पुमान्, मे शिखरी पादपे शैले तथाऽपामार्गकोट्टयो , वि शिखरी कोट्टकोयोप्टयोद्धुमेऽपामार्गशैलयो हे तरुशलौ शिखरिणी, अ शिखा-शिखा शाखावहिचूडालाङ्गलिक्यग्रमात्र। चूडामात्रे शिफाया च ज्वालाया प्रपदेऽपि च, मे शिखाऽग्रमारे चूडाया केक्चूिडाप्रधानयो । ज्वालाया लाङ्गलिकाया शिफाशाखाणिप्वपि, हे शिखा शिफाया चडाया ज्वालायामग्र- मात्रको । लाङ्गलिक्या च शाखाया चूडाया च शिखण्डिन , वि घृणिज्वाले अपि शिखे, अ शिखा चूडाग्रयोरपि, नि शिखिन्-शिखी वह्नौ वलीवर्दे गरे केतुग्रहे द्रुमे । मयूरे कुक्कुटे पुसि शिखा- ·शिग्रु-शिलीन्ध्र वत्यन्यलिङ्गकः, मे. शिखी बही वलीवर्दे शरे केतुग्रहे द्रुमे । केकिकुक्कुटयोश्चापि शिखी चूडान्वितेऽन्यवत्, वि. शिखी त्वग्नौ वृक्षे केतुग्रहे शरे। चूडावति वलीवर्दै मयूरे कुक्कुटे हये, हे. शिखिनौ वह्निवहिणी, अ. चूडावान् कुक्कुटश्चापि शिखी, त्रि. शिखिनौ वहिपावकी, अने. शिग्रु-शिग्रुर्ना शाकमात्रे च शोभाञ्जनमहीरहे, मे. शिग्रु. शोभाञ्जने शाके, वि., हे. शिवाण (सिंहाण)-शिवाणं काचपात्रे च लोहवासिकयोमले, मे. सिंहाणं काचपात्रे च लोहनासिकयोर्मले, वि. सिंहाणं तु ध्राणमलेऽय किट्टे काचभाजने, हे. शित-शितं शान्तौ कृशे तीक्ष्णे, हे. v. शात. शिति-शितिर्भूर्जे ना सितासितयोस्त्रिपु, मे. शिति. कृष्णे शितिर्भूर्जे, वि. शितिर्भूर्जे सितेऽसिते, हे. शिती धवलमेचको, अ. शितिर्भूर्जे सिते कृष्णे, त्रि. शिपिविष्ट-शिपिविष्टस्तु खलतो शिवे दुश्चर्मणि स्मृतः, मे, वि. शिपि- विप्टस्तु खल्वाटे दुश्चर्मणि पिनाकिनि, हे. शिपिविष्टस्तु खलतो दुश्चर्मणि महेश्वरे, अ. दुश्चर्मण्यपि निर्दिष्ट: शिपिविष्टो मनीपिभि , ह. शिफा-शिफा जटाया सरिति मासिकाया च मातरि, मे., वि. शिफा मातरि मास्यां च जटाया स्यात्सरित्यपि, हे. शिफा शेफालिका ज्ञेया शिफा शाखा शिफा जटा, अने. शिर-शिरो ना पिप्पलीमूले स्याद्धमन्यां च योपिति, मे. v. सिर. शिरस-शिरः प्रधाने सेनाने शिखरे मस्तकेऽपि च, मे. शिरः प्रधान सेनान- भागमस्तकयोरपि, वि शिरो मूर्धप्रधानयोः । सेनाग्रभागे, हे. शिलशिलमुन्छे स्याद् गण्डूपद्यां शिली मता। स्तम्भशी शिलाशिल्यौ शिला तु प्रस्तरे मता ! तथा मन.शिलाया च द्वाराघ.स्थितदारुणि, में शिला कुनट्या दृपदि द्वाराध.स्थितदारुणि । शिलं शिली भवेदुन्छे गण्डूपद्या यथाक्रमम्, वि. शिलमुन्छ. शिला द्वाराधोदारु कुनटी दृपत् । शिली गण्डूपदी, हे. शिलाटक-शिलाटकः पुमानट्टे विलेपे परिकीर्तितः, मे. शिलाटकः शिलाट्टयोः, वि., हे. शिलाटको विलेपेट्टे, नि. शिलि.--. शिल. शिलीन्ध्र-शिलीन्धं कदलीपुप्पे क्वो ना झपान्तरे । द्रुभेदे स्त्री तु विहगी- भेदै गण्डूपदीमृदो, मे. गिलोन्नं रदलीपुप्पे क्वत्रिपुटाय्ययोः । शिलीन्ध्रः यथितो धीरस्तरमोनप्रभेदयोः ।। गण्डूपदीमृदि प्रोक्ता शिलोन्ध्री विहगीभिदि, वि. शिलीन्ध्रस्तु तरमीनप्रभेदयोः । शिलीन्ध्र कदलीपुणे व त्रिपुटास्ययोः ।

·शिलीमुख शीत शिलीन्ध्री विहगी गण्डूपदो मृत्, हे छनके वृक्षजातौ च शिलीन्ध्र कथ्यत बुध , ह - , शिलीमुख-शिलीमुखोऽलिकाण्डयो, मै शिलीमुखोऽलिवाणयो, वि शिलीमुखोऽलो वाणे च, हे अलिवाणौ शिलीमुखौ, अ भृङ्गवाणौ शिलीमुखौ, अने शिल्प-शिल्प स्रुवे क्रियायोगे, मे, वि शिल्प मुवे नियादिको, हे शिल्पिन्-शिल्पी तु वाच्यवत्कारो स्त्रिया कोलदलौपधौ, मे शिल्पी स्याद्वाच्यवत्कारौ नखिकाया च शिल्पिनी, वि शिव-शिवो मोक्षे महादेवे कीलक्ग्रहयोगयो । बालुके गुग्गुलौ वेदे पुण्डरीक- द्रुमे पुमान् ।। सुखक्षेमजले क्लीव शिवा झाटामलौषधौ। अभयामलकीगौरी- फेरुसक्तुफलासु च, मे शिव मोक्षे शुभे भद्रे सलिलेऽथो शिवो हरे। वेदे योगान्तरे कीले वालुके गुग्गुलेऽपि च । पुण्डरीकद्रुमे चापि शिवा झाटामलौषधौ । अभया- मलकीगौरीकोप्ट्रीसक्तुफलासु च, वि शिवन्तु मोक्षे क्षेमे सुखे जले। शिवो योगान्तरे वेदे गुग्गुलौ वालुके हरे। पुण्डरीकद्रुमे कीले शिवा झाटामलोमयो । फेरौ शम्या पथ्याधात्र्यो , हे शिवा गौरीफेरवयो, अ शिव भद्र शिव शम्भु शिवा गौरी शिवाऽभया। शिव कील शिव कोप्टा भवेदामलको शिवा अने शिवकीर्तन--शिवकीर्तनस्तु पुसि भृङ्गरीटे मुरद्विपि, मे शिवकीर्तननामाऽपि भृङ्गरीटे मुरद्विपि, वि शिवि--शिविर्भूर्जे नृपे पुमान्, मे शिविर्भूर्जे नृपान्तरे, वि , हे शिशिर-शिशिरो ना हिमे न स्त्री ऋतुभेदे जडे त्रिपु, मे शिशिर स्यादृतो- भेंदे तुपारे शीतलेऽन्यवत्, वि शिशिर शीतले हिमे । ऋतुभेदे, हे शिशुक-शिशुक शिशुमारे स्याद्वालकोलूपिनोरपि, मे, वि शिशुर पादपे बाले शिशुमारे, हे. शिशुक शिशुमारेऽपि, त्रि. शिशुमार-शिशुमारोऽम्बुसम्भूतजन्तौ तारात्मकाच्युते, वि, मे शिष्प--शिप्प क्रोधे बलात्कृती, वि v खप्प शीकर---शीकर शवले वातस्रुताम्बुक्णयो पुमान्, मे शीकर शवले वात- सृताम्बुकणयोर्विदु, वि अथ शीकर । वातास्तजलेऽम्बुकणे, हे शीघ्र-शीघ नलदे चाङ्गे क्लीव द्रुतगती त्रिपु, मे शोघ द्रुतगतौ गीत चनाङ्गोशीरयोरपि, वि शीघ्र चक्राङ्गतूर्णयो । उशीरे, हे शीत--शीत हिमगुणे क्लीव शीतलालसयोस्त्रिषु । वानीरे बहुवारे ना, मे - ·- गीतक-शुक्ति ३२५ शीतो हिमे च जिहो च वानीरवहुवारयोः। शीतं गुणे, हे. शीतस्तु वानीरवहु- वारयोः। शीतं हिमगुणे प्रोक्तं वाच्यवच्छीतलेऽलसे, वि. वेतसेऽपि च शीतो ना, त्रि. शीतक--शीतक: शीतकाले च सुस्थिते दीर्घसूत्रिणि, मे, वि. अथ शीतकः । शीतकालेऽलसे स्वस्थे, हे. शीतचम्पक-शीतचम्पक इत्येप स्यादातर्पणदीपयो, में शीतचम्पकशब्दोऽयं स्यादातर्पणदीपयोः, वि. शीतचम्पको दीपतर्पणे, हे. शीतमयूख-शीतमयूखश्चन्द्रे धनसारे चापि पुलिङ्गः, मे शीतमयूवोऽपि शशाङ्कघनसारयोः, वि. शीतमयूखः कर्पूरे चन्द्रे, हे. शीतल-शीतलं पुप्पकाशीशे शैलजे मलयोद्भवे । पुमानासनपर्ष्या स्याच्छि- शिरे वाच्यलिङ्गकः, मे. शीतलं पुष्पकासीसे शैलजे मलयोद्भवे । भवेदासनपा च शीतलः शिशिरेऽन्यवत्, वि शीतल शिशिरेऽर्हति । श्रीखण्डे पुष्पकाशी- शतालपर्यो: शिलोद्भवे, हे. शीतल: शिशिरेऽनिले, त्रि. शीतशिव-अथ शीतशिव क्लीवं शैलेयमणिमन्ययोः । पुसि सक्तुफलावृक्षे तथा मधुरिकोपधे, मे. विदुः शीतशिवं गम्या शैलेयशतपुप्पयो । सन्धवेऽपि, वि शोन-शोनो मूर्खे चाजगरे, मे. शीनोऽजगरमूर्खयो, वि. शीनो मूर्खा- जगरयोः, हे. शीर्ण-शीणं तनुविशीर्णयोः, मे., वि. शोपण्य-स्याच्छीषण्यन्तु शीर्षके। सुकेश पुसि, मे. शोषण्यमा विशद- केगशीर्षकयोरपि, वि. रिक्षणे। शीर्पण्यो विशदे केगे, हे शोल-शीलं स्वभावे सदृत्ते, मे., वि., अ शीलं साघुवृत्तस्वभावयो., हे शीवल-शीवलं स्याच्च शैवाले शंलेये च नपुमकम्, मे. शीवलाच्या तु संवाले झलेयेऽपि च शोवलम्, वि. शुक-शुको व्यासमुते कोरे रावणस्य च मन्त्रिणि । शिरोपपादपै पुमि ग्रन्यिपणे नपुसकम्, मे शुको व्यामजकीरयो.। रक्षोऽमात्ये शुकं ग्रन्यिपणे रेणु- शिरीषयोः, है. शुको व्यामसुते कोरे रावणस्य च मन्त्रिणि । ग्रन्थिपणे गिरीपेच सुकं स्याच्छोणके क्वचिन्, वि. भुकं ग्रन्यिगिरीपयोः। क्लीव रावणपाये - - ना, नि. शुक्त-शुक्नं पूताम्वनिष्ठुरे, मे. मुक्तमम्ले पूतीभूते च करंगे, है. गुस्तोम्ने परपे पूते, वि. द्वो नाम्लपरपी मुक्नो, अ गुनं पूताम्लनिष्ठुरम्, त्रि मुक्ति-युक्तिः पपालगपले गहे गहनपि च । नम्ययावतंदुर्नाम- ·३२६ लक्ष्मणो, - शुक्र-शुभ मुक्ताम्फोटेपु च स्त्रियाम्, मे शुक्ति पालशकले नस्यश्वावर्तयोरपि । मुक्तास्फोटे च दुर्नामशङ्खशवनखेषु च, वि शुक्ति शह्वनखे शवे कपालखण्ड- दृग्रुजो । नरयश्वावर्तयोर्मुक्तास्फोटदुर्नामयोरपि, हे शुक्तिर्मुक्तास्फोटाश्व- नि शुक्र-शुक्र स्याद्भार्गवे ज्येष्ठमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिरम्भिदो क्लीवम्, मे शुक्र काव्येऽनले ज्येप्ठे शुको रेतोऽक्षिरोगयो । शुनम्, वि शुक्रस्तु शुक्रे ज्येप्ठमासेऽग्निकाव्ययो । शुक्रन्तु रेतोऽक्षिरुजो , हे शुक्र रेतोऽक्षिरुक् शुको ना काव्यज्येष्ठयह्निपु, नि शुक्र देहवता वीज शुक्रमक्षिरज विदु । ज्येष्ठमास स्मृत शुक्र शुको दैत्यपुरोहित , अने शुक्ल-शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुसकन्तु रजते, मे शुक्लो योगान्तरे श्वेते शुक्ल च रजते मतम् वि शुक्ल रूप्ये शुक्लो योगे श्वेते, है शुङ्ग-शुङ्गो वटाम्रातकयो पर्कटयामपि च स्त्रियाम्, मे शुङ्गी वटाम्रातकयो पर्कटचामपि विश्रुता, वि शुङ्गयाम्राते वटे प्लक्षे, हे शुचि-शुचिर्णीष्माग्निशृङ्गारेप्वापाढे शुद्धमन्त्रिणि। ज्येप्ठे च पुसि धवले शुद्धेऽनुपहते निपु मे शुचि शुद्धेऽनुपहते शृङ्गारापाढयो सिते । ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्निणि, वि शुचि शुद्धे सितेऽनले। ग्रीप्मापाढाऽनु- पहतेषूपधाशुद्धमन्निणि । शृङ्गारे, हे पावके शुचि । मास्यमात्ये चात्युप पुसि मेध्ये सिते निपु अ ग्रीष्मानलौ शुची नि मास्यापाढे विशुद्धेऽग्नौ शुक्लेऽनुपहते शुचि , अने शुक्लेऽपि शुचिरामी, ह में शुण्ड-शुण्डा पानगृहे मता । अप्यम्बुहस्तिनीवेश्याहस्तिहस्तसुरासु च, शुण्डाऽपि जलहस्तिन्या मदिराकरिहस्तयो । नलिन्या वारयोषाया शुण्डस्तु मद निर्झरे, वि शुण्डा करिकर सुरा । जलेभी नलिनी वारस्नी शुण्डो मदनिर्झरे, हे शुण्डा करिकर सुरा, नि कुञ्जरकरेऽपि शुण्डा, ह शुद्ध-शुद्ध स्यात्तिषु केवले । निर्दोपे च पवित्रे च, मे शुद्ध केवलपूतयो हे शुद्ध निपु पूतकेवलयो, नि शुद्धान्त-शुद्धान्तोऽऽन्त पुरे क्ष्माभृद्रह कक्षान्तरेऽपि च, मे शुद्धान्तोऽन्त पुरे राज्ञो रह कक्षान्तरेऽपि च, वि शुद्धान्त स्याद्रह कक्षान्तरे राज्ञोऽवरोधने, हे कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे, अ शुभ-शुभो योगे शुभ क्षेमे वाच्यवत्क्षेमशालिनि । ससञ्चारिपुरे म्बी तु, मे शुभो योगे शुभ क्षेमे, वि , हे शुभा सुधा शुभा स या स्नुहीक्षीर शुभा मता। शुभ क्षेम शुभा शोभा शुभा स्याता हरीतकी, अने ·. शुक्र-शृगाल ३२७ शुभ्र-शुभ्रं स्यादभ्रके क्लीवमुद्दीप्तशुक्लयोस्त्रिषु, मे. शुभ्रं प्रदीप्ते धवलेऽभ्रके च, वि. शुभ्रं दीप्तेऽभ्रके सिते, हे. शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयो, अ. शुभ्रदन्ती-शुभ्रदन्ती सुदन्त्यां स्यात्पुष्पदन्तेभयोपिति, मे., वि. शुल्क--शुल्कं घट्टादिदेये स्याद्वरादर्थग्रहे स्त्रियाम्, मे. शुल्कं घट्टादिदातव्ये जामातुश्चापि वन्धके, हे. शुल्कं घट्टादिदेये स्याज्जामातुर्वन्धकेऽपि च, वि. शुल्को यौतुकदानयोः, त्रि. शुल्कं नारीधनेऽपि च, हा. पथिदेये स्त्रीधने च शुल्कं स्यात्, ह शुल्व--शुल्वं ताने यज्ञकर्मण्याचारे जलसन्निधौ, मे., हे. शुश्रूषा-शुश्रूषा स्यादुपासने । कथने श्रोतुमिच्छायाम्, मे. शुभ्रूपा श्रोतु- मिच्छायां परिचर्याकथानयोः, वि. शुभ्रूपोपासनाथवणेच्छयोः, हे. गुथूपा परिचर्या च, त्रि. शुषि- शुपिः शोपे विले स्त्री स्यात्, मै. शुपिः गोपे विलेऽपि च, वि. गुषि. शुपिरशोपयोः, हे. शुपिर-शुपिरं वंशादिवाद्ये विवरेऽपि नपुंसकम् । मूपिके ना स्त्रिया नल्यो- पयो रन्ध्रान्विते त्रिषु, मे. शुषिरं विवरे वाद्ये सरन्ध्रे शुपिरोऽन्यवत् । शुपिरोऽग्नौ च, वि. शुपिरं वाद्यगर्तयोः । शुपिरोऽग्नी सरन्ध्रे च, हे शुपिरं गर्तवाद्ययो , नि. शुष्म-शुष्मं तेजसि सूर्ये ना, मे. शुष्मं तेजोऽर्कयोरुक्तम्, वि. गुप्ममोजसि सूर्ये च, हे. शूक-शूकोऽस्त्री शुङ्गदययोः, मे. कोऽनुकोशशुङ्गयो, वि. शूकोऽनु- फ्रोकिंशार्योः शोकेऽभिपवशृङ्गयोः। शूका हल्लेरवे (?), हे. शूकस्तु स्यादनु- क्रोशशुङ्गयोः, नि. शूकक-शूक्कः प्रावटेऽपि स्याद्रसेऽपि परिकीर्तित., मे. शूककः प्रावटे रसे, वि., है. शून्य-शून्यं स्यान्निर्जने वाच्यलिङ्ग नल्यां तु योपिति, मे. शून्याख्या निर्जने नल्याम्, वि. शून्यं विन्दौ च निर्जने । शून्या तु तुलिका, हे. म्बी नल्या निर्जने शून्यम्, नि. शूर-शूरः स्याद्यादवे भटे, मे. शूरचारभटे सूर्य, हे., वि. शूल-शूलोऽस्त्री रोग प्रायुधे। मृत्युकेतनयोगेषु शूला स्यात्पण्ययोपिति, मे. मूलं प्रहरणे मृत्यो केतने रोगयोगयोः । शूला दुष्टवघार्याय कोलके पण्ययोपिति, वि. सूलं रगस्त्रयोः । योगेशूला तु पण्यम्मी वधहेतुश्च कीलक, है. अम्मी भूल मायुधम्, म. भृगाल-शृगालो चम्चके देत्यभेदे ना हमरे स्त्रियाम्, मे. शृगालो जम्बुकै . " ·३२६ लक्ष्मणो, शुक्र-शुभ मुक्ताम्फोटेषु च स्त्रियाम्, मे शुक्ति क्पालशकले नस्यश्वावर्तयोरपि । मुक्तास्फोटे च दुर्नामशवशङ्खनखेषु च, वि शुक्ति शङ्खनखे शवे कपालखण्ड दृग्रुजो । नस्यश्वावर्तयोर्मुक्तास्फोटदुर्नामयोरपि, है शुक्तिर्मुक्तास्फोटाश्व- नि शुक्र-शुक स्याद्भार्गवे ज्येष्ठमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिरुग्भिदो क्लीवम्, मे शुक्र काव्येऽनले ज्येप्ठे शुको रेतोऽक्षिरोगयो । शुनम्, वि शुक्रस्तु शुके ज्येष्ठमासेऽग्निकाव्ययो । शुरन्तु रेतोऽक्षिरुजो , हे शुक्र रेतोऽक्षिरुक् शुक्रो ना काव्यज्येष्ठवह्निपु, नि शुक्र देहवता वीज शुक्रमक्षिरज विदु । ज्येष्ठमास स्मृत शुक्र शुको दैत्यपुरोहित अने शुक्ल--शुक्लो योगान्तरे सिते । नपुसकन्तु रजते, मे शुक्लो योगान्तर श्वेते शुक्ल च रजते मतम् वि शुक्ल रूप्ये शुक्लो योगे श्वेते हे शुङ्ग--शुङ्गो वटाम्रातकयो पर्कटयामपि च स्त्रियाम् मे शुङ्गी वटाम्रातकयो पर्कटयामपि विश्रुता, वि शुङ्गयाम्राते वटे प्लक्षे, हे शुचि-शुचिर्गीप्माग्निशृङ्गारेष्वापाढे शुद्धमन्त्रिणि । ज्येप्ठे च पुसि धवले शुद्धेऽनुपहते निपु मे शुचि शुद्धेऽनुपहते शृङ्गारापाढयो सिते । ग्रीष्मे हुतवहेऽपि स्यादुपधाशुद्धमन्निणि वि शुचि शुद्धे सितेऽनले । ग्रीप्मापाढाऽनु पहतेपूपधाशुद्धमन्त्रिणि । शृङ्गारे हे पावके शुचि । मास्यमात्ये चात्युपधे पुसि मेध्ये सिते निपु अ ग्रीष्मानलो शुची, नि मास्यापाढे विशुद्धेऽग्नौ शुक्लेऽनुपहते शुचि अने शुक्लेऽपि शुचिरामौ ह शुण्ड-शुण्डा पानगृहे मता। अप्यम्बुहस्तिनीवेश्याहस्तिहस्तमुरासु च, में शुण्डाऽपि जलहस्तिन्या मदिराकरिहस्तयो । नलिन्या वारयोपाया शुण्डस्तु मद निर्झरे, वि शुण्डा करिक्र सुरा। जलेभी नलिनी वारस्त्री शुण्डो मदनिहरे, हे शुण्डा करिकर मुरा, नि कुञ्जरकरेऽपि शुण्डा, ह शुद्ध-शुद्ध स्यात्तिषु कोवले। निर्दोपे च पवित्रे च मे शुद्ध केवलपूतयो , हे शुद्ध निपु पूतकेवलयो, नि शुद्धान्त-शुद्धान्तोऽऽन्त पुरे माभृद्रह कक्षान्तरेऽपि च, मे शुद्धान्तोऽन्त पुरे राज्ञो रह कक्षान्तरेऽपि च, वि शुद्धान्त स्याद्रह कक्षान्तरे राज्ञोऽवरोधने है कक्षान्तरेऽपि शुद्धान्तो नृपस्यासर्वगोचरे, अ शुभ-गुभो योगे शुभ क्षेमे वाच्यवत्क्षेमशालिनि । खसञ्चारिपुरे स्त्री तु मे शुभो योगे शुभ क्षेमे, वि हे शुभा सुधा शुभा सया स्नुहीक्षीर शुभा मता। शुभ क्षेम शुभा शोभा शुभा ख्याता हरीतकी, अने ·सुभ्र-शृगाल ३२७ - शुभ्र-शुभ्रं स्यादभ्रके क्लीवमुद्दीप्तशुक्लयोस्त्रिपु, मे. शुभ्रं प्रदीप्ते धवलेऽभ्रके च, वि. शुभ्रं दोप्तेऽभ्रके सिते, हे. शुभ्रमुद्दीप्तशुक्लयो., अ. शुभ्रदन्ती-शुभ्रदन्ती सुदन्त्यां स्यात्पुष्पदन्तेभयोपिति, मे., वि. शुल्क-शुल्कं घट्टादिदेये स्याद्वरादर्थग्रहे स्त्रियाम्, मे. शुल्क घट्टादिदातव्ये जामातुश्चापि बन्धके, हे. शुल्कं घट्टादिदेये स्याज्जामातुर्बन्धकेऽपि च, वि. शुल्को यौतुकदानयोः, त्रि. शुल्कं नारीधनेऽपि च, हा पथिदेये स्त्रीधने च शुल्कं स्यात्, ह शुल्व-शुल्वं ताने यज्ञकर्मण्याचारे जलसन्निधौ, मे, हे शुश्रूपा--शुश्रूपा स्यादुपासने । कथने श्रोतुमिच्छायाम्, मे. शुश्रूषा श्रोतु- मिच्छायां परिचर्याकथानयोः, वि. शुश्रूषोपासनाश्रवणेच्छयो, हे. शुश्रूषा परिचर्या च, त्रि. शुपि---शुपिः शोपे विले स्त्री स्यात्, मे. शुपि शोपे विलेऽपि च, वि शुपि. शुपिरशोपयोः, हे. शुपिर-शुपिरं वंशादिवाद्ये विवरेऽपि नपुसकम् । मूपिके ना स्त्रियां नल्यो- पधो रन्ध्रान्विते त्रिपु, मे. शुपिरं विवरे वाद्ये सरन्ध्रे गुपिरोऽन्यवत् । गुपिरोऽग्नी च, वि. शुपिरं वाद्यगर्तयोः। शुपिरोऽग्नौ सरन्ध्रे च, हे. गुपिरं गतवाद्ययो, मि शुष्म-शुष्मं तेजसि सूर्ये ना, मे. शुष्मं तेजोऽर्कयोरक्तम्, वि. शुष्ममोजसि सूर्ये च, हे. शूक-शूकोऽस्वी गुङ्गदययोः, मे. शकोऽनुकोगशुङ्गयो, वि. शूकोऽनु- क्रोकिंशार्वोः गोकेऽभिपवशृङ्गयोः। शूका हल्लेरवे (?), हे. शूकस्तु स्यादनु- योगशुङ्गयोः, त्रि. शूकक-शूककः प्रावटेऽपि स्याद्रमेऽपि परिकीर्तितः, मे. शूककः प्रावटे रमे, वि., है. अन्य-शून्यं स्याग्निर्जने वायलिङ्गं नल्यां तु योपिति, मे. भून्याम्या निर्जने नल्याम्, वि. शून्यं चिन्दी च निर्जने । शून्या तु तृलिया, हे स्त्री नल्यां निर्जन शून्यम्, नि. शूर-पूरः स्याद्यादवे भटे, मे. शूरस्चारभटे मूर्ये, हे., वि. भूल-लोन्त्री रोग प्रायुधे । मृत्युकैतनयोगेषु शूला म्यात्पण्ययोपिति, मे. शूलं प्रहरणे मृत्यो पेतने रोगयोगयोः । मूला दुष्टयधार्याय कीलकै पम्पयोपिति, वि. शूलं रगस्मयोः । योगे भूला तु पण्यम्मी वयहेतुश्च कोलकः, हे. अन्त्री मूल गायुधम्, प्र. शृगाल-शृगालो वञ्चके देत्यभेदे ना टमरे स्त्रियाम्, मे. गगालो जम्युके ·३२८ शृगालजम्बू शेप दैत्ये शृगाली डमरे विदु , वि शृगालो दानवे फेरौ शृगाली स्यादुपप्लवे, ह शृगालो जम्बुको भीरु शृगालो दानवो मत , अने शृगालजम्बू-शृगालजम्बूर्गाडिम्वे तथा घोण्टाफले स्त्रियाम्, मे शृगाल- जम्बूर्गोदुग्धे क्वापि घोण्टाफलेऽपि च, वि शृगालजम्बोडिम्वे फले च बदरीतरो, हे . शृगालिका-शृगालिका शिवाया स्यात्तासादपि पलायने, मे, वि शृङ्खल-शृङ्खला पुस्कटीवस्त्रबन्धे च निगडे निपु, मे शृङ्खला पुस्कटी- वस्त्रवन्धेऽपि निगडेऽपि च, वि शृङ्खल पुस्कटीकाञ्च्या लोहरज्जी च बन्धने, हे निगडे पुस्कटीवद्धवस्ने च शृङ्खल निपु नि शृङ्ग-शृङ्ग प्रभुत्वे शिखरे चिह्न क्रीडाम्बुयन्त्रके। विपाणोत्कर्पयोश्चाय शृङ्ग स्यात्कूर्चशीर्षके । स्नी विपाया स्वर्णमीनभेदयोपभौपधौ मे शृङ्ग प्रभुत्वे शिखरे चिह्न ग्रीडाम्बुयन्नके। विषाणोत्कर्पयोश्चाथ शृङ्ग स्यात्कूर्च- शीर्षके। शृङ्गी विषायामृपभे स्वर्णमीनविशेषयो, वि शृङ्ग चिह्नविपाणयो । कीडाम्बुयन्त्रे शिखरे प्रभुत्वोत्कर्पसानुषु। शृङ्ग कूर्चशी शृङ्गी स्वर्णमीन- विदोपयो । विषायामृपभोपध्याम् हे जलोत्क्षेपे समुत्सर्गे शृङ्गमुत्कर्षचिह्नयो , त्रि शृङ्ग प्राधान्यसान्वोश्च, अ शृङ्ग प्रधानमिच्छन्ति शृङ्गञ्च शिखर विदु । शृङ्ग विपाणमित्याहु शब्दकोशविचक्षणा अने शृङ्गाटक-शृङ्गाटक भवेद् द्वारि कण्टके च चतुप्पथे मे वि शृङ्गाटक पथा श्लपे पानीयकण्टकेऽपि च है शृङ्गार-शृङ्गार सुरते नाट्यरसे च गजमण्डने । नपुसक लवङ्गेऽपि नागसम्भवचूर्णयो, मे शृङ्गार सुरते नाट्यरसेऽपि गणमण्डने । शृङ्गार चूर्ण- सिन्दूरलवङ्गकुसुमेषु च, वि शृङ्गारो गजमण्डने। सुरते रसभेदे च शृङ्गार नागसम्भवे । चूर्णे लवङ्गपुप्पे च, हे शृङ्गारिन्-शृङ्गारी पूगगजयो सशृङ्गारमुवेशयो , मे शृङ्गारी तु मुवेशे स्यात्-मुके च मतगजे, दि शृङ्गारी सुवेशे नमुके द्विपे, हे शृङ्गारिणी त्विमौ । क्रमुकश्च सुवेशश्च, नि शृङ्गिन्-शृङ्गी शृङ्गयुते नागे वृपपर्वतयोरपि, मै शृङ्गो नागगुमादिषु वि शेप-शेप सपणे वधे। अनन्ते ना प्रसादेन स्वनिर्माल्यार्पणे स्नियाम् । उपयुक्ततरे न स्त्री, मे शेष सर्पणेऽनन्त उपयुक्ततरे वधे । प्रसादाग्निज- निर्माल्यदाने शेषेति कीर्तिता, वि शेपोऽनन्ते वधे शोरिण्युपयुक्तरेऽपि च । शेपा निर्माल्यदाने स्यात्, हे शेपो नाऽनन्तसीरिणो । उपयुक्ततरे त्वम्त्री, मि ·शल श्याम ३२६ . शैल-शैलो भूभृति शैल तु शैलेये तायशैलके, मे, वि, हे शैलाट-लाटो देवले सिंहे शुक्लकाचकिरातयो, मे, वि शैलाटो देवले शुक्लकाचे सिंहकिरातयो , हे शैलूप-शैलूपो नटविल्वयो , मे, नि शैलूप कथितो नटविल्वयो , वि शैलूप स्यान्नटे विल्वे, हे शैलेय-शैलेय तालपा च सैन्धवे । शैलजे ना तु मधुपे शिलातुल्येऽन्य- लिङ्गकम् मे शलेय सिन्धुलवणे तालपा च सिन्धुजे। चञ्चरीके तु शैलेय वि शैलेय शैलसम्भवे। सिन्धूत्थे तालपर्ष्या च शैलेयस्तु मधुव्रते हे शैवल--शैवल पद्मकाप्ठे स्याच्छेवाले च पुमानयम मे शैवल पद्मकाप्छे च शैवल च जलाञ्चले, वि शोठ-शोठो मूर्खेऽलसेऽपि च, मे , वि शोठोऽलसे च मूर्खे च, त्रि शोण-शोण कृशानौ श्योनाके लोहिताश्वे नदे पुमान् । निषु कोकनदच्छाये, मे शोण श्योणाकनदयो शोण कोकनदाकृती, वि शोणो नदे रक्तवर्णे स्योनाकेऽग्नौ हयान्तरे, हे शोणो नदेऽरुणे, नि पङ्गुपक्षारुणौ शोणी, अने शोभन-शोभनो योगभेदै ना सुन्दरे वाच्यलिङ्गक , मे भोभनो ग्रहयोगे स्याच्छोभन सुन्दरेऽन्यवत्, वि शोभन सुन्दरे योगे, हे शोभा-शोभा कान्तीच्छयोर्मा, मे, हे शोमा कान्तीच्छयोरुक्ता, वि शोष-शोपो यक्ष्मणि शोपणे, मे शोपस्तु शोपणे राजयक्ष्मण्यपि निगद्यते, वि शोप शोपणयक्षमणो, हे शौक-शोक शुकगणे स्त्रीणा करणे, मे शौक शुकाना समूहे स्त्रीणा च परणान्तरे, हे शौक शुकसमूहे च स्त्रीणा च करणान्तरे, वि शौण्ड--शौण्डो मत्ते च विख्याते पिप्पल्या च भवेत्स्त्रियाम्, मे शौण्डो मत्ते च विस्याते शौण्डी पिप्पलिचव्ययो, वि शौण्डी चविक पिप्पल्यो शौण्डो विख्यातमत्तयो , हे शौर्य-शौर्यमारभटीशक्त्यो , मे शौर्य चारमटोगवत्यो , वि शौर्य चार- भट्या वलेऽपि च, हे, शौर्य चारभटी वलम्, नि शोप्कल-शौक्ल शुप्क्मासस्य पणिके पिशिताशिनि, मे, वि, है श्याम-श्यामो वटे प्रयागस्य वारिदे वृद्धदारवे। पिके च कृष्णहरितो पुसि स्यातद्वति त्रिषु । मरिचे सिन्धुलवणे क्लोव स्त्री शारिवोषधौ। अप्रभूताङ्गनाया च प्रियङ्गावपि वागुजी। यमुनाया त्रियामाया कृष्णविवृतिकोपयो। नोलिकायाम्, मे श्याम स्यान्मेघवे वृद्धदारके हरिते घने। वटद्रुमे प्रयागस्य श्याम श्यामा तु .

·३३० श्यामल श्री वल्गुली। अप्रसूताङ्गनाया च तथा सोमलतौपधौ। त्रिवृताशारिवागुन्द्रानिशा- कृष्णाप्रियङ्गपु। श्यामा नील्या पिके श्याम गरीचे लवणान्तरे, वि श्यामोऽम्बुदे शितो। हरिते प्रयागवटे कोकिले वृद्धदारके। श्याम सैन्धवे मरिचे श्यामा सोम- लतानिशो । शारिवावागुजीगुन्द्रानिवृत्कृष्णाप्रियङ्गुषु। अप्रसूतस्त्रिया नील्याम्, है निपु श्यामौ हरित्कृष्णौ श्यामा स्याच्छारिवा निशा, अ श्यामा गुन्द्रा कोकिला च, नि श्यामा रानिर्दृपच्छयामा श्यामा स्नी मुग्धयौवना। श्यामा प्रियङ्ग- राख्याता श्यामा स्यादृद्धदारिका, अने श्यामल--श्यामल पिप्पले कृष्णे, मे श्यामलो मेचकेऽश्वत्थे, वि श्यामल पिप्पले श्यामे, हे श्येन-श्येन पक्षिणि पाण्डुरे, मे श्येन सिते खगे, वि श्येन शुक्ले पतनिणि, हे श्येन शुक्ले पक्षिभेदे, त्रि श्रद्धा--श्रद्धादरे च काडक्षायाम्, मे श्रद्धा श्राद्धत्वकाडक्षयो, वि श्रद्धा- स्तिक्येऽभिलापे च, हे श्रद्धा सप्रत्यय स्पृहा, अ श्रद्धालु--श्रद्धालुर्दोहदिन्या स्नी श्रद्धायुक्ते तु वाच्यवत्, मे श्रद्धालु- दोहदिन्या च श्रद्धायुक्ते तु वाच्यवत्, वि श्रम--श्रम स्वेद श्रम क्रिया, अने श्रमण-~श्रमणो यतिभेदे ना निन्दरजीविनि तु निपु । स्त्रिया सुदर्शनामास्यो- मुंण्डीरीशवरीभिदो, मे श्रमणो यतिभेदेऽपि श्रमणो निन्दयजीविनि । सुदर्शना- मुण्डितिकामासीपु श्रमणा विदु, वि श्रमणस्तु निर्ग्रन्ये निन्दयजीविनि हे श्रमणा भिक्षुक्या मुण्डीर्या च दृश्यते, नि श्रवण-श्रवण च श्रुतौ कर्णे नक्षत्रे न नपुसकम्, मे श्रवण स्यादृक्षभेदे श्रवण श्रुतिकर्णयो , वि श्रवणो नक्षत्रभेदे श्रवण श्रवसि श्रुती, हे कर्णे श्रुतौ च . - श्रवणम्, त्रि श्राण-श्राण पक्वे यवाग्वा स्त्री, मे श्राणा यवाग्वा पक्वे तु श्राणम्, वि पक्वे धाण यवाग्वा स्त्री, त्रि श्राद्ध-श्राद्ध श्रद्धान्विते निपु । हव्यकव्यविधी क्लीवम्, मे श्राद्ध श्रद्धा- समन्विते । हव्यकव्यविधाने च, हे श्राद्ध निवापे श्रद्धालो, नि श्राम-अथ धामो मासे मण्डपकालयो , मे श्रामो मण्डपकालयो , हे , त्रि श्रावण-श्रावणो मासि पापण्डे दघ्याल्या श्रावणा स्त्रियाम्, मे श्रावणो मासि पापण्डे दध्याल्या श्रावणी मता, वि श्री श्रीर्वेशरचनाशोभाभारतीसरलद्रुमे । लक्ष्म्या त्रिवर्गसम्पत्तिविधोप- ·श्रीकण्ठ श्रेणि(णी) करणेषु च । विभूतौ च मतौ च स्त्री, मे श्रीपरचनाशोभाभारतीसरलद्रुमे। लक्ष्म्या निवर्गसम्पत्तौ वेपोपकरणे मता, वि श्रीलक्ष्म्या सरलद्रुमे। वेपोपकरणे वेपरचनाया मतौ गिरि। शोभानिवर्गसम्पत्त्यो , हे श्रीलक्ष्मीवेशसम्पत्सु भारती- शोभयोरपि, नि v विभ्रम श्रीकण्ठ-श्रीकण्ठो देशभिधुने, मे श्रीकण्ठ खण्डपरशौ श्रीकण्ठ कुरुजाङ्गले, वि श्रीकण्ठ कुरुजाङ्गले। शङ्करे च, हे श्रीकण्ठ स्थावर स्थाणु , अने + श्रीपति-श्रीपति पुसि पृथिवीनाथे च मधुसूदने, मे श्रीपति मापतौ हरौ, वि श्रीपतिर्विष्णुभूपयो , हे श्रीपर्ण--श्रीपर्णी काश्मरीकुम्भ्यो क्लीव पदाग्निमन्थयो, मे श्रीपर्ण- मग्निमन्थेऽब्जे श्रीपर्णी शाल्मलौ हठे, वि, हे श्रीपणं कमलेऽपि च, अ श्रीपर्ण गणिकारिका। पद्म च, त्रि श्रीफल-श्रीफल पुसि मालूरे धात्रीनीलिकयो स्त्रियाम्, मे श्रीफली नीलिकाधात्र्योर्मालरे श्रीफल स्मृत , वि श्रीमत्-श्रीमास्तिलकवृक्षे ना मनोज्ञे धनिके त्रिपु, मे श्रीमास्तिलकवृक्ष स्यान्मनोज्ञे धनिकेऽपि च, वि श्रीमान्मनोज्ञे तिलकपादपे धनवत्यपि हे श्रीमन्तौ तिलकेश्वरौ, त्रि श्रीवास-श्रीवासो वृकधूपेऽपि पङ्कजे मधुसूदने, मे श्रीवासो वृकधूपे स्यात्पङ्कजे पीतवाससि, वि श्रीवास स्याद्वृकधूपे कमले मधुसूदने, हे श्रीवासो विष्णुधूपयो , त्रि श्रुत--श्रुतमाणिते शास्त्रे, मे, हे श्रुत शास्त्रावधृतयो , वि , अ श्रुति-श्रुति श्रौते च तत्कर्मण्याम्नायवार्तयो स्त्रियाम्, मे श्रुति श्रोने तथाम्नाये वार्ताया श्रौतकर्मणि, वि श्रुतिराम्नायवार्तयो । पड्जाद्यारम्भिकाया च कर्णाकर्णनयोरपि, हे (वेदे श्रवसि च श्रुति , अ) वार्ताया श्रवणे श्रुति , त्रि श्रुतिकट---अथ श्रुतिकट प्राञ्चलोहेही पापशोधने, मे श्रुतिक्ट प्राञ्च- लोहे प्रायश्चित्तभुजङ्गयो , वि प्राञ्चलोहे श्रुतिकट प्रायश्चित्तभुजङ्गयो , त्रि श्रुतिकट प्रायश्चित्ते प्राञ्चलोहभुजङ्गयो, हे प्राञ्चलोहे श्रुतिकट प्रायश्चित्ते सरीसृपे, हा श्रेणि (णी)-श्रेणि स्त्रीपुसयो पक्तौ समानशिल्पिसहतो, मे श्रेणि पक्ती सेक्पात्रे श्रेणि स्यात्कारुसहतो, वि श्रेण्याल्या कारुसहतो, हे श्रेणि पक्ती सेक्पा न क्लीव कारसहतो, नि .

·हे श्रयम् श्वेतवाहन श्रेयस्-श्रेयो मुक्तौ शुभे धर्मेऽतिप्रशस्ते च वाच्यवत् । श्रेयसी करिपिप्पल्या- मभयापाठयोरपि, मे श्रेयस्तु मङ्गले धर्मे श्रेयान् शस्ते तु वाच्यवत् । श्रेयसी करिपिप्पल्यामभयारास्नयोरपि, वि श्रेयस्तु मङ्गले धर्मशस्तयो । श्रेयसी गज- पिप्पल्यामभयारास्नयोरपि, श्रेष्ठ--श्रेष्ठो वरे कुवेरे च मे श्रेष्ठोऽनये धनदे, हे श्लाघा-श्लाघा स्निया प्रशसाया परिचर्याभिलापयो , मे, वि श्लाघो- पास्तीच्छयो स्तोते हे श्लेष्मघना--श्लेप्मघना मल्ल्या केतक्यामपि योपिति, मे श्लेष्मघना मल्लिकाया केतक्यामपि कथ्यते वि श्लेष्मघना तु केतक्या मल्ल्याम् हे श्लप्मघ्नी--श्लेप्मघ्नी मल्लिकाया च ज्योतिष्मत्या च योपिति, मे श्लेप्मघ्नी कथिता मल्ल्या कम्पिल्लकफणिज्जयो , वि श्लेष्मघ्नी स्यान्मल्लिकाया कम्पिल्लक- फणिज्जयो , ह श्र श्लोक--श्लोक पद्ये यशस्यपि, में श्लोक पद्यवन्धे यशस्यपि, हे श्लोको यशसि पद्ये च वि पद्ये यशसि च श्लोक , श्वसन्-श्वा पुमान् कुक्कुरे ख्यात स्थानभेदे च वास्तुन , मे श्वशुर-श्वशुर पूज्ये स्त्री ब्राह्मचाम् मे श्वर्य-श्वशुर्यो देवरे श्याले मे वि हे श्वशुयों देवरश्यालो, अ श्वशुर्यो श्यालदेवरौ, ह श्य श्रेयस-श्व श्रेयस च कल्याणे परमात्मनि शर्मणि, मे श्व श्रेयस च भद्रे स्यात्परानन्द च शर्मणि, वि श्व श्रेयस सुखे। परानन्दे च भद्रेच श्वसन-श्वसन श्दसिते पुसि मारत मदनद्रुमे, मे श्वमनो मारने श्वासे श्वसनो मदनद्रुमे, वि श्वसन श्वासे श्वसन पवन मदनद्रुमे, हे श्वेत-श्वेतो द्वीपाद्रिभेदयो । श्वेता वराटिकावाप्ठपाटलायश्विनीषु च । क्लीव रूप्येऽन्यवत शुक्ले, मे इवेत रूप्ये श्वेतो द्वीपे वर्णे शैले कपर्दवे । श्वेता तु शहिनीकाप्ठपाटल्यो स्यात, हे श्वेत स्प्येऽन्यवत् शुक्ने श्वेतो द्वीपाद्रिभेदयो । श्वेता वराटिकावाप्ठपाटलायट्विनीषु च, वि श्वेत म्प्येऽपि, अ श्वेत रजतेऽपि, ह श्वतधामन्-श्वेतधामा पुमानिन्दौ घनसाराधिनयो , मे म्वतधामा कला- नाथे धनसाराधिफेनयो , वि श्वेतघामा धनमारे कनानाथाधिनयो , हे श्वेतवाहन-श्वेतवाहन इत्येप मुधाधाम्नि धनञ्जये, मे श्वेतवाहन इत्याच्या सुधाषाम्नि धनन्जये, वि श्वेतवाह्न गगी। पायें, हे पार्थेन्टी ट्वेनवाहन त्रि ·प-सवर्त करञ्जभेदे पग्रन्था प-प कचे पुसि विज्ञे च श्रेष्ठे स्यादभिधेयवत्, मे वृप श्वेतेश्वर पोतो मज्जा हद्वामबाहुग । पडानन पडाकार पकार कीर्तितो बुध , मा प कोतितो बुधे श्रेष्ठे पश्च गम्भीरलोचने। उपसर्गे परोक्षे च पकार परिकीर्तित , ए षड---पड पेयान्तरे भेदे, हे पड पेयान्तरे भिदि, वि v खड पड्ग्रन्थ-पग्रन्था तु वचाया स्त्री स्यात्करजान्तरे पुमान्, मे पड्- ग्रन्थाऽपि वचाशट्यो पड्ग्रन्थस्तु करञ्जके, वि पग्रन्थ तु बचा शटी, हे पड्ग्रन्थ करजवचयो , नि पड्विन्दु-पड्विन्दु स्यात्कीटभेदपुण्डरीकाक्षयो पुमान्, मे षण्ड-पण्ड पद्मादिमघाते न स्त्री स्याद् गोपतौ पुमान् मे पण्ड पद्मादि- सघाते पण्ड स्याद् गोपतावपि, वि पण्ड कानन इड्वरे, हे पण्डकञ्चुकिनौ पण्डौ, नि (सघातेऽपि) पण्डश्च पादपानाम्, ह पण्डालो--पण्डाली तैलमाने च सरसीकामुकस्त्रियो, मे पण्डाली सरसी- तैलमानयो कामुकस्त्रियाम्, हे पण्डाली तैलमाने स्यात्सरसीकामुकस्त्रियो, वि पण्ढ--पण्ढ स्यात्पुसि गोपतो। आकृष्टाण्डे वर्षवरे तृतीयप्रकृतावपि, में - vण्ड साच पष्टिहायन--स्यात्पष्टिहायनो धान्यविशेपे कुञ्जरे पुमान्, में स्यात्पष्टि हायनो घान्यविशेषेऽपि मतङ्गजे, वि धान्यभेदे पुमान् पष्टिहायन कुञ्जरेऽपि च, नि पष्ठ--पप्ठी कात्यायनीतियोस्त्रिषु पण्णा च पूरणे, मे पष्ठी पण्णा च पूरण्या कात्यायन्यामपोष्यते, वि पष्ठी गौरी पण्णा च पूरणी, हे स--भृगु श्वेतस्तथा हसो हृद्गो दक्षिणपादग । समय सामग शुक्र सगति सार्णक शशी, मा स कोपे वरणे स स्यात्तथा शूलिनि कीर्तित । लक्ष्मीबुंधे प्रोक्ता गौरी सा च स ईश्वर , ए सयमन--सयमनी यमपुर्या सयमन बन्धने व्रतेऽपि स्यात्, मे सयमनी व्रते पुर्या सयमनी यमस्य च, वि सयमन व्रते बन्धे सयमनी यमस्य पू, हे सरूढ--सरूढ प्रौढे चाङ्कुरिते त्रिपु, मे सरूढोऽङ्कुरिते प्रौढे, वि , हे सरोघ--सरोधो रोधने क्षपे, वि सरोध क्षेपरोधयो, हे सवदन (ण)--स्यात्सवदनमालोचे वशीकारे नपुसकम्, मे सवदन समालोचे वशोकारे प्रकीर्तितम्, वि सवदनन्तु सवादे समालोचे वशीकृतो, हे सवर्त~-सवर्त प्रलये मुन्यन्तरे कर्पफनेऽपि च, मे सवर्त प्रलये प्रोक्तो विभीतकतरावपि, वि सवर्त प्रलयेशद्रो, हे v परिवर्त ·- . सवाहन-सस्तर सवाल-सवाहन वाहने स्याद्भारादेरङ्गमर्दने, मे सवाहन वाहनेपि भारादेरङ्गमर्दने, वि सवाहन पुन । वाहनेऽङ्गमर्दने च, हे सवित्ति--सवित्ति प्रतिपत्तौ स्यादविवादे जनस्य च, मे, वि सवित्ति प्रतिपत्त्यविवादयो , हे सम्बन्धेऽपि च सवित्ति, नि सविद्--सवित्स्त्रिया प्रतिज्ञायामाचारज्ञानसङ्गरे। सम्भाषणे क्रियाकारे सकते नाम्नि तोपणे, मे सविज् ज्ञाने प्रतिज्ञाया सङ्केताचारनामसु । सम्भाषणे तोपणेपि क्रियाकारे च सगरे, वि सवित्सम्भापणे ज्ञाने सयमे नाम्नि तोपणे। क्रियाकारे प्रतिज्ञाया सङ्केताचारयोरपि, हे स्त्री सविज् ज्ञानसम्भापक्रियाकारा- जिनामसु, अ सवित्सङ्केतकेऽपि स्यात्, त्रि सवेश-सवेश स्वापस्त्रीरतवन्धयो , मे सवेश शयने चासनेऽपि च, वि सवेश शयने पीठे, हे सव्यान--सव्यान छादनेऽ शुके मे, वि सव्यान छादने वस्ने, हे ससरण--अथ ससरण क्लीवमसम्बाधचमूगतो। घण्टापथे च ससारे रणा- रम्भे च कुत्रचित्, मे ससरण रणारम्भे पुरनिर्गमगोपुरे। घण्टापथे च ससारे- ऽप्यसम्वाधचमूगतो, वि ससरण त्वसम्वाधचमूगतौ । ससारे च समारम्भे नगर- स्योपनिर्गमे हे प्राण्युत्पादे ससरणमसम्बाघचमूगतौ। घण्टापथे, अ ससिद्धि-मसिद्धि प्रवृतो सिद्धो मदोनायामपि स्त्रियाम्, मे ससिद्धि सहजे सिद्धौ मदोग्रायामपि स्मृता, वि ससिद्धि सम्यसिद्धिस्वभावयो , हे ससृति-प्रवाहेऽपि च ससृति , त्रि ससृष्ट-सरप्ट विपु सङ्गते राशुद्धे चमनादिना, मे समृष्ट तु सङ्गते स्याच्छुद्धे च चमनादिना, हे समृप्ट सगते विद्यात्सशुद्ध चमनादिना, वि सस्कार-सस्कार प्रतियत्नेऽनुभवे मानसपमणि, मे सस्यार प्रतियत्ने स्यात्सङ्कल्पेऽनुभवेऽपि च, वि सस्यार प्रतियत्नेऽनुभवे मानमवर्मणि । गुणभेदे, हे सस्कृत-सस्कृत कृत्रिम गस्ते भूपितेऽप्यन्यलिङ्गक । कीवन्तु लक्षणो- पेते, मे संस्कृत वृत्रिमे शस्ते भूपिते भेद्यान्मत । सस्कृन लक्षणापते, वि संस्कृत लक्षणान्विते । भपिते कृत्रिम गस्ते, हे प्रथ मस्कृतम्। पृषिम लक्षणोपेते, अ सस्तर-मस्तर प्रस्तरे यज्ञे, मे मम्नरप्रस्तगवती प्रस्तराध्यरपोरपि । मणिपापाणयोश्चापि ययायममुदीरितो, वि मस्तर प्रम्नवरे, है गम्नरी प्रस्तरावरी, अ मम्तर प्रस्तरेऽप्युक्त , ह - ·संस्त्याय-सङ्कोच संस्त्याय-संस्त्याय. सन्निवेशे च संस्थाने विस्तृतावपि, मे., वि. संस्त्यायो विस्तृतौ गृहे। सन्निवेशे, हे. सङ्घाते सन्निवेशे च सस्त्यायः, अ. संस्थ---संस्थश्चरेऽवस्थिते स्त्री स्थितौ सादृश्यनाशयोः, मे. संस्था स्थिती चरे नाशे व्यक्तिसादृश्ययोरपि, वि सस्था नाशे व्यवस्थाया व्यक्तिसादृश्ययोः स्थितौ । ऋतुभेदे समाप्तौ च चरे च निजराष्ट्रके, हे. सस्थाऽधारे स्थितौ मृतौ, अ. सस्था स्थितिविनाशयो । संस्थासमाप्तिऋतुषु, त्रि. व्यवस्थायाञ्च संस्था स्यात्, ह. संस्थान--संस्थानमाकृती मृत्यो सनिवेशे चतुष्पथे, मे, वि संस्थानं त्वाकृती मृतौ । चतुष्पथे सन्निवेशे, हे. अथ चतुप्पथे सन्निवेशे च संस्थानम्, अ. संस्थान मृत्युरूपयो , त्रि. संहत--सहत सङ्गते दृढे, मे, वि सहत मिलिते दृढे, हे. संहर्ष-संहर्षमाहु. स्पर्धाया प्रमोदेऽपि प्रभञ्जने, वि. सहर्पः पवने मुदि। स्पर्धाया च, हे सहर्पस्तु पुमान् हृष्टी स्पर्धाया च प्रभजने, मे. संहपं. स्पर्धने मुदि, नि. संहिता--महिता वर्णसयोगे शास्त्रवेदैकदेशयो, हे. सकटाक्ष-सकटाक्षो वराक्षे ना कटाक्षसहित विपु, मे. सकटाक्षो धवद्रौ स्यात्कटाक्षसहिते त्रिपु, वि. सकटाक्षस्तु कटाक्षिणि धवद्रुमे, हे. सकृत्-सकृत्सहैकवारे स्यात्, मे, वि सकृत्सहैकवारयो , हे. सकृत्सहैक- वारे च, अ. सकृत्प्रज-सकृत्प्रजो द्विके सिंहे, हे सखि रसखा मित्रे सहाये ना वयस्याया सखी मता, मे. सखा सहाये मित्र च, हे. सखा मित्रे सहाये च, वि. सखा मित्रसहाययोः, त्रि. सङ्कार-सङ्कारोऽग्निचटत्कारे सम्माजन्यवपुञ्जिते । नवदूपितकन्याया सङ्कारी पुनरुच्यते, मे, वि. सद्धारोऽवकरेऽग्निचटत्कृतौ । सङ्कारी भुक्तकन्या- याम्, हे. सङ्कारोऽग्निचटत्कारे सम्मान्यपसारिते, हा. सङ्काश-सद्भाश. सदृशेऽन्तिके, वि, हे. सङ्कीर्ण-मकीणं निचितेऽपि स्यादशुद्धे चापि भेद्यवत्, मे. सङ्कीर्ण निचिते प्रोक्तमद्धे चापि भेद्यवत्, वि सङ्कीणों निचिताशुद्धौ, हे , अ संकुल-संकुल त्रिषु विस्पप्टवाचि व्याप्ते, मे. संकुलं वाच्यवद्वयाप्ते- ऽविस्पप्टार्यवचस्यपि, वि संवुलोऽस्पष्टवचने व्याप्ते च, हे. सोच-मद्दोची मीनभेदै स्यादन्थे क्लीवन्तु कुकुमे, मे सङ्कोचमपि पाश्मीरे मोचो मीनबन्धयोः, वि.

·- - . . सङ्घम-सज्ञा सङ्कम-सङ्कम क्रमणे पुसि न स्त्री स्यादुर्गसञ्चरे, मे सङ्कम कमणे सम्पद्वारिसञ्चारयन्लके, वि सङ्खय-सवय समिति सङ्ख्या स्यादेकत्वादिविचारयो , मे, वि सङ्खय- माहवे। सङ्घकादौ विचारे च, हे एकत्वादी विचारे च सवया क्लीवे च सयुगे, त्रि सङ्खयावत्--सङ्ख्यावान् पण्डिते पुमान् । सङ्ख्यायुक्तेऽन्यलिङ्ग , मे सङ्ख्या- वान्पण्डिते मिते, वि सङ्ख्यावान्मितसुधियो , हे सङ्गति--सङ्गति सङ्गमे ज्ञाने (स्त्रियाम्), मे सङ्गतिञ्जनसङ्गयो , हे सगति सङ्गमे ज्ञाने, वि सगर--सङ्गरो युधि चापदि । क्रियाकारे विपे चाङ्गीकारे क्लीव शमीफ्ले, मे सगरोऽङ्गीकृतौ युधि । विपापदो क्रियाकारे सगर तु शमीफले, वि सङ्गरो- ऽङ्गीकृते युद्धे क्रियाकारे विपापदो । सङ्गरन्तु फ्ले शम्या , हे अथ प्रतिज्ञा- जिसविदापत्सु सङ्गर , अ प्रतिज्ञा सगरो ज्ञेय सग्राम सङ्गरो मत , अने सग्रह---सग्रहो बृहदुद्रङ्गे ग्रहमक्षेपयोरपि मे, हे सक्षेपेऽपि सग्रह स्यात, नि सग्रहो बृहदुद्रङ्गे मुप्टिसक्षेपयोरपि वि सङ्घाटिका--सवाटिका स्त्रिया युग्मे कुट्टिन्या जलकण्टवे, मे सवाटिका तु युग्मे स्यात्कुट्टनीघ्राणयोरपि वि सङ्घाटिका तु कुट्टिन्या घ्राणे युग्मेऽम्यु कण्टके हे सङ्घाटिका विदुर्युग्मे कुट्टन्या जलकण्टके, हा युग्मे सघाटिका युट्टन्या च, नि सङ्घात–सङ्घात पुसि घात च सहती नरकान्तरे, मे सवात सहतो घाते सङ्घातो नरकान्तरे, वि सङ्घातो घातसङ्घयो , हे सङ्घातो नरव चये, त्रि सचिव-सचिवो मन्त्रिचेटयो । सहाये, मे सचिव सहाये मन्त्रिणि स्मृत, वि सचिव सहायेऽमात्ये, हे मन्त्री महाय सचिवो, ग्र सज्ज-पथ सज्ज स्यात्सनः सम्भृते त्रिपु, मे मज्ज म्यात्मनद्धे सम्भृतेऽपि च, वि सज्जा सनद्धसम्भृतो, ह गनदगम्भृतौ गज्जो, त्रि सज्जन-सज्जनन्तु भवेत्क्लीवमुपरक्षणघट्टयो । वायलिन कुनीन स्यात्कल्पनायान्तु योपिति, मे मज्जनो वाच्यवत्साघी मज्जन घट्टगुत्मये । मजना कल्पनायान्तु वि सज्जन घट्टगुल्मये। मज्जनम्नु युतीने म्यात्मज्जनाऽपि च हे ना साधी सज्जन क्लृप्ती, त्रि सञ्चारिका-मञ्चारिका तु युान कुट्टनीघ्राणयारपि, मे, सज्ञा-मना नामनि गायत्र्या चेतनारचियोपिता । अर्थम्य मूबनायाञ्च कल्पना, ·सटा-सदन - हस्ताचरपि योपिति, मे. संज्ञा नामनि गायत्र्यां हस्ताद्यरर्थसूचने। चेतनाऽर्क- स्त्रियोः हे. संज्ञा नामनि गायत्र्या चेतनाया रविस्त्रियाम् । अर्थसूचनिकायाञ्च हस्ताद्यैरपि कथ्यते, वि. संज्ञा स्याच्चेतना नाम हस्ताद्यैश्चार्थसूचना, अ सज्ञा सूर्यप्रियायाञ्च, त्रि. सज्ञा चित्तञ्च नाम च, अने संज्ञाख्ये नामचेतने, अने. सकेते चैतन्ये मूरिभि. कथ्यते तथा संज्ञा, ह सटा--सटा जटाकेशरयोः, मे, वि., हे. सत्---सत्साधौ धीरशस्तयो.। मान्ये मत्ये विद्यमाने त्रिपु साध्व्युमयो स्त्रियाम्, मे. सद्विद्यमाने सत्ये च प्रशस्तार्चितसाधुपु। सती पुन कात्या- यन्याञ्च साध्व्याञ्च, हे. सत्प्रशस्त विद्यमाने सत्याभिहितसाधुपु। सती पतिव्रतागौर्योः, वि. सत्ये साधौ विद्यमाने प्रशस्तेऽभ्यहिते च सत्, अ साधुसत्ता- प्रशस्येषु श्रेष्ठे सदिति च ध्वनि., अने सती दाक्षायणी देवी सुचरित्राऽवला सती, अने. सती कात्यायनीसाव्योः, त्रि. सत्तम--सत्तमः स्यात्पूज्यतमे साधीयस्युत्तमे त्रिप, मे सत्तमश्चान्यवत्पूज्य श्रेष्ठसाधीयसोरपि, वि सत्तमः श्रेष्ठपूज्ययो । साधिप्ठे, हे. सत्व-सत्त्व गुणे पिशाचादौ बले द्रव्यस्वभावयोः। प्रात्मत्वे व्यवसायासु- चित्तेप्वस्त्री तु जन्तुपु, मे सत्त्वं गुणे पिशाचादौ वले द्रव्यस्वभावयो । प्रात्मत्वे व्यवसाये च चित्ते प्राणेषु जन्तुपु, वि सत्त्वं द्रव्ये गुणे चित्ते व्यवसायस्वभावयोः । पिशाचादावात्मभावे वले प्राणेषु जन्तुपु, हे द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्नी तु जन्तुषु, अ प्रकृतिगुणसत्ताया स्थाम्नि भूते च सत्त्व स्यात्, ह. सत्य---सत्यं कृते च शपथे तथ्ये त्रिषु य तद्वति, मे सत्यञ्च शपथे तथ्ये कृते तद्वति वाच्यवत् । तपोलोकात्पर सत्यः, वि. सत्यन्तु शपथे कृते। तथ्ये तदति सत्यस्तु लोकभित्, हे. सत्यं शपथतथ्ययोः, अ. सत्यम-सत्यं प्रश्नेऽभ्युपगमे, मे. सत्यवत्--सत्यवती व्यासस्य मातरि। नारद कयो. पन्या स्त्रियां पुसि नृपान्तरे, मे. सत्र--सत्रं यज्ञे सदादानाच्छादनारण्यकतवे, मे. सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने च केतवे, वि. सनमाच्छादने ऋतौ । सदादाने वने दम्भे, हे. सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च, अ. सत्र स्यात्कतवे वने, त्रि. सत्र गृह वनं सत्रं सत्रं सच्चरित मतम् । सत्रं नामायुधं प्रोक्त सत्र दान समीरितम्, अने. सदन-सदनं मन्दिरे तोये, मे. सदनं मन्दिरे जले, वि. सदनं जलसबनोः, हे. अगसादेऽपि सदनम्, हा. 22 ·- सदागति-सन्धि सदागति-सदागतिर्नाऽकंवातनिर्वाणेषु सदीश्वरे, मे सदागति स्यात्पवने निर्वाणे च सदीश्वरे, वि सदागति सदीश्वरे। निर्वाणे पवमाने च, हे सदादान--सदादानोऽभ्रमातङ्गे हेरम्बे गन्धहस्तिनि, मे, वि सदादानो गन्ध गजे हेरम्बेऽनमतङ्गजे, हे सदाफल-सदाफल स्कन्धफले नारिकेलेऽप्युदुम्बरे, मे, वि सदाफलम दुम्बरे । नालिकेरे स्कन्धफले, हे सदृश--सदृश समे। उचिते च, मे सदृश तूचिते समे, वि, नि सदेश-सदेशोऽभ्यर्णदेश्ययो, वि सद्मन्सम स्यान्मन्दिरे नीरे, मे वि सनातन--सनातन शाश्वतेऽजे पिनतिथ्यन्तरे हरे मे सनातन शाश्वत कसवैरिणो । शिवे पितृणामतिथौ सुनिश्चले, वि सनातनोऽच्युते। पितृणा- मतिथौ रुद्रवेधसो शाश्वते स्थिरे, हे शाश्वताजौ सनातनी, नि सनाभि-सनाभिििततुल्ययो मे सनाभि सदृशे ज्ञाती, वि सनाभि आतिसदृशे, हे सनीड- -v नीड़ सन्तति--सन्तति स्यात्पक्तौ गोत्र पारम्पर्य पुत्रपौनाणाम् (स्त्रियाम्), में सन्तति पक्तिविस्तारगोनेषु कविभि स्मृता। परम्पराभवेऽपि स्यात्सन्तति पुत्रकन्ययो वि सन्ततिस्तु तनये दुहितर्यपि। परम्पराभवे पक्तौ गोत्रविस्तार- योरपि, हे सन्तान-सन्तान सन्ततो गोने स्यादपत्ये सुरद्रुमे, वि, मे सन्तानोऽपत्य- गोनयो । सन्ततौ देववृक्षेषु, हे सन्तान सन्ततो देववृक्षे चापत्यगोत्रयो , त्रि सन्तानिका-सन्तानिकाऽपि क्षीरादिसारे मर्कटजालके, मे, वि सन्तानिया क्षीरसारे मर्कटस्य च जालके हे सन्तानिका क्षीरसारे तथा मर्कटजालवे, हा सन्दशिका-सन्दगिकाऽपि मुचुटीलोहयन्त्रविशेषयो, मे, वि सन्धा-सन्धा स्थितिप्रतिज्ञयो मे हे सन्धा स्थिती प्रतिज्ञायाम, वि सन्धा प्रतिज्ञा मर्यादा, अ सन्धा स्यादवधावपि, ह सन्धाऽवधि प्रतिज्ञयो, अने सन्धान-सन्धान स्यादभिपवे तथा राड्वटनेऽपि च, मे, वि मन्धानन्तु सङ्घट्टितेऽभिपवे, हे सन्धि-सन्धि पुमान्सुरुङ्गाया भगे सङ्घट्टनेऽपि च । सावकाशेऽपि कीर्तित , मे सन्धिर्भेद सुरङ्गाया भगे सट्टनेऽपि च, . म्पकाणा मवाद्यङ्गे गि सन्धि- ·सन्धिनी-समभिहार योनौ सुरुङ्गाया नाट्याङ्गे श्लेष्मभेदयोः, हे. सन्धि पुमान्सुरुङ्गाया भेदेस छट्टने भगे, त्रि. सन्धिः संश्लेषसन्ध्ययोः, ह. सन्धिनी-सन्धिनी वृपभाक्रान्ताकालदुग्धोत्रयो. स्त्रियाम्, मे. सन्धिनी तु वृपाक्रान्ताकालदुग्धगवोः स्मृता, वि सन्धिनी तु गौः । वृपाक्रान्ता कालदुग्धा, हे. सन्धिला-सन्धिला तु सुरुङ्गाया नदीमन्दिरयो. स्त्रियाम्, मे. सन्धिला तु सुरुङ्गायां नदीमन्दिरयोरपि, वि. सन्धिलौक.सुरङ्गयोः । नद्याम्, हे. सन्ध्या-सन्ध्या पितृप्रसूनद्यन्तरयोयुगसन्धिषु, मे. सन्ध्या नदीकालभिदो- श्चिन्तामर्यादयोरपि । प्रतिज्ञायां च सन्धाने सन्ध्या च कुसुमान्तरे, वि. सन्ध्या कालनदीभिदोः। चिन्ताया संस्रवे सीम्नि सन्धाने कुसुमान्तरे, हे. सन्नति-सन्नतिः प्रणतौ ध्वनौ, मे., वि. सन्नतिः प्रणतिध्वन्यो., है. सन्नद्ध-सन्नद्धो मिते ब्यूढे, मे, हे. सन्नद्धो वमितव्यूढयोरपि, वि. सन्नय--सन्नय समवायेऽपि पृष्ठस्थायिवले पुमान्, मे सन्नय समवायेऽपि पृष्ठस्थायिवलेऽपि च, वि. सन्नयस्तु समवायानुसैन्ययो , है. पश्चादवस्थायिबलं समवायश्च सन्नयो, अ. सन्निधि-सन्निधि: सन्निधानेऽपि पुमानिन्द्रियगोचरे, मे. सन्निधिः सन्नि- धानेऽपि भवेदिन्द्रियगोचरे, वि. सन्निधिरन्तिके। प्रत्यक्षेच, हे सप्तला--प्रथ सप्तला। नवमालीचर्मकपागुञ्जासु पाटलौ स्त्रियाम्, मे. सप्तला पाटलौ गुञ्जानवमालिकयोरपि। भवेच्चमकपायाञ्च, वि. सप्तला नव- मालिका । सातला पाटला गुञ्जा, हे. सप्ताचिस्-सप्ताचिः पावके पुसि क्रूरचक्षुपि च स्त्रियाम्, मे. सप्ताचिः पावके प्रोक्तः सप्ताचिं. क्रूरलोचने, वि. सप्ताचिः क्रूरनेत्रेऽग्नौ, हे सभा--सभा सामाजिके गोप्ठ्या द्यूतमन्दिरयोरपि, मे सभा सामाजिक- द्यूते गोष्ठीमन्दिरयोरपि, वि सभा द्यूतसमूहयोः । गोष्ठया सभ्येषु शालायाम्, हे. सभा संसदि सभ्ये च, अ. सम्-स तु शोभनार्थसमर्थयो । सङ्गार्थे च प्रहृष्टार्थे, मे. सं सङ्गार्थे प्रकृष्टार्थे शोभनार्थसमर्थयोः, वि. सं सङ्गार्थे प्रकृप्टार्थे शोभनार्थसमुच्चये, हे. सम-समा संवत्सरे स्त्रियाम् । सर्वसाधुसमानेषु समं स्यादभिधेयवत्, मे. समं साध्वखिलं सदृक्, हे. समा वर्षे समं तुल्ये साधौ च सदृशेऽन्यवत्, वि. समज-समजः पशुवृन्द ना विपिन तु नपुसकम्, मे. समभिहार-भवेत्समभिहारस्तु पौन.पुन्यभृशार्थयोः, मे. समभिहारो भृशत्वे पौन-पुन्येऽपि कथ्यते, वि. समभिहारस्त्वाभीक्ष्णे भृशायें, है ·समय-समास । - - समाघात-- ३४० समय-समय शपथाचारसिद्धान्तेषु तथा वियि। रियाकारे च निर्देश सकते कालभापयो , मे समय शपथे भापासम्पदो कालसविदो । सिद्धान्ता- चारसङ्केतनियमावसरेपु च। क्रियावारे निर्देशे च, हे समया गपथाचारकाल- सिद्धान्तसविद , अ समया-समयान्तिकमध्ययो, मे, वि, अ समया निकपा चान्तनिक्टे, हे समर--समरो युद्धसङ्घयो, अने समर्थ-समर्थस्तु हिते शक्ते सम्बद्धेऽप्यन्यलिङ्गकम्, मे समर्थोऽपि हिते शक्ते सम्बद्धार्थेऽपि सम्मत , वि समर्थ शक्तिसम्पन्ने सम्बद्धार्थे हितेऽपि च, हे समर्थस्निपु शक्तिस्थे सम्बद्धार्थे हितेऽपि च, अ समर्याद-रामर्याद समीपे ना मर्यादासहित निषु, मे समर्याद समीपे स्यान्मर्यादासहितेऽपि च, वि समर्याद मर्यादासहितेऽपि च, हे रागर्यादोऽन्तिके स्थिरे, नि -समाघातो वधे युद्धे, मे , वि समाघातस्त्वाहवे घातनेऽपि च, हे समादान--समादान समीचीनग्रहणे सौगताहिके, मे समादान समीचीन- ग्रहणे नित्यकर्मणि, वि, हे समाधि-समाधिर्ना समर्थने। ध्याननीवाकनियमे काव्यस्य च गुणान्तरे, मे समाधिनियमे ध्याने नीवाके च समर्थने, वि समाधि स्यात्समर्थने । चित्तैकाग्रनियमयोमौं ने, हे स्यु समर्थननीवाकनियमाश्च समाधय , अ समान-~-समान सत्समैकेषु निषु ना नाभिमारुते, मे समान सत्समैवेषु समानो नाभिमारुते, वि समानो देहमारुते। वर्णभित्सत्समवेपु, हे समाना सत्समैके स्यु , अ समानो देहवायौ च, त्रि समापन-समापन परिच्छेदे समाप्तिवधयोरपि, मे समापनम् । परिच्छेदे समाप्तौ च समाधाने प्रमापणे, वि समापनम् । परिच्छेदे समाधाने समाप्ति- वधयोरपि, हे मरणेऽपि समापनम्, नि समापन-समापन समाप्ते स्यात्प्राप्ते क्लिप्टे वधेऽपि च, में, वि समापन वधे क्लिप्टे समाप्तप्राप्तयोरपि, हे समाप्ति-समाप्तिरवसाने स्यात्समर्थने (स्त्रियाम्), मे समाप्तिश्चाव- साने स्यात्समाप्तिश्च समर्थने, वि समायोग-समायोगम्तु सयोगे समवाय प्रयोजने, मे, वि, समास-स्यात्समासस्तु पुलिग सक्षेपे च समर्थने, मे समासस्तु मक्षेपे च समर्थने, वि समास समर्थनाया स्यात्सपैक्पद्ययो, हे - ·, समाहार समुद्रान्ता ३४१ समाहार-समाहारस्तु सक्षेपे एकत्रकरणेऽपि च, हे समाहित-समाहित समाधिस्थेऽप्युक्तसिद्धान्त अाहिते। निर्विवादीकृतेऽपि स्यात्प्रतिज्ञाते च वाच्यवत्, में समाहित प्रतिज्ञाते समाधिस्थे यतात्मनि । वाच्यवनिहिते सिद्धे समाधाने समाहितम्, वि समाहित समाधिस्थे सश्रुते, हे समाह्वय-समाह्वयस्तु पशुभि खग ते च सगरे, मे समाह्वय स्यात्सग्नामे द्यूते च पशुपक्षिभि , वि स्यात्समाह्वय आहवे। पशुभि पक्षिभिडूंते, हे सज्ञायाञ्च समाह्वय, ह समिति--समिति सम्पराये स्यात्सभाया सङ्गमेऽपि च (स्नियाम्), मे समिति सङ्गरे साम्ये सभायामपि सङ्गमे, वि समितियुधि सङ्गमै। साम्य सभायाम्, हे अथ सङ्गरे। सङ्गे सभाया समिति , अ रणे सभाया समिति , त्रि सभा समितिरित्युक्ता समिति सयुगाभिधा । समिति समयो ज्ञेय सङ्गम समितिर्मत , अने समिति सङ्गतिसभयो , ह समीक्षा--समीक्षा तु स्त्रिया तत्ववुद्धावपि निभालने, मे समीक्षा ग्रन्थभेदे स्यात्तत्वबुद्धौ निभालने, वि समीक्षा तु ग्रन्थभेदे समीक्षणे, हे समोरण--समीरण स्यात्पवने पथिके च फणिज्झके, मे, वि समीरण फणिज्झके । पान्थे वायौ, हे समुच्छ्य-समुच्छय पुमान् विरोधोत्सेधयो , मे समुच्छ्य समुत्सेधे विरोधे- ऽपि समुच्चय , वि समुच्छ्यो वैरोन्नत्यो , हे विरोधेऽपि समुच्छ्य , अ समुत्थान--समुत्थान समुद्योगे व्याधीना निर्णयेऽपि च, में समुत्थानमुद्यमे रोगनिर्णये, वि समुत्थान निदानेऽभियोगे, हे समुदय--भवेत्समुदय सद्दे सयुगे च समुद्गमे, में स्मृत समुदयो वृन्दे सयुगे समुपक्रमे, वि समुदाय -समुदाय समूहे स्याद्युद्धे, मे समुदायो गणे युधि, वि समुदायो गणे रणे। समुदायस्तूद्गमेऽपि, हे समुद्धत-समुद्धत समुत्कीर्णेऽप्यविनीते च वाच्यवत् मे समुद्धत समुद्गीणे- ऽप्यविनीते समुद्धत , वि समुद्धत । अविनीते समुद्गीणे, हे समुद्रनवनीत–समुद्रनवनीत स्यात्क्लीव पीयूपचन्द्रयो , मे समुद्रनवनीता- स्या पीयूपामृतरोचिपो, वि समुद्रान्ता-समुद्रान्ता तु कार्पासोपृकयादुरालभासु च, मे, वि ममुद्रान्ता रालभा। कासिवा च स्मृक्का च, हे - ·३४२ , समुद्रार-सम्भव समुद्रार-समुद्रारु पुमान् ग्राहे सेतुवन्धे तिमिङ्गिले, मे समुद्रारु स्मृतो ग्राहे सेतुबन्धे तिमिङ्गिले, वि समुद्राहिभेदे सेतुबन्ध तिमिङ्गिले, हे समुनद्ध-समुनद्ध समुद्भते पण्डितमन्यविते, मे समुनद्ध समुद्भुते पण्डितमन्यधृष्टयो , वि समुनद्धस्तूर्द्धबद्धे पण्डितमन्यदृप्तयो , हे समुनद्धी पण्डित- मन्यगवितो, अ समूढ-समूढ पुञ्जिते भुग्ने सद्योजातेऽनुपप्लुते, मे, वि समढ पुञ्जिते सद्योजाते भुग्नेऽनुपप्लवे, हे समूढ पुञ्जिते नवे। भुग्नेऽनुपप्लुतेऽप्येष वाच्यलिङ्ग उदीर्यते, त्रि सम्पद्--सम्पद्भूतो गुणोत्वर्षे हारभेदेऽपि दृश्यते वि सम्पद्भतो गुणोत्कर्षे हारभेदेऽपि च स्त्रियाम मे सम्पद्वृद्धौ गुणोत्कर्षे हारे, हे सम्पन्न-सम्पन साधिनऽपि स्यात्सम्पत्तिसहिते निषु मे सम्पन साधित प्रोक्त सम्पत्तिसहितेऽन्यवत् वि सम्पराय-सम्पराय समीक स्यादापदुत्तरकालयो, मे वि सम्परायस्तु सयुगे। प्रापद्युत्तरकाले च है अथापदि युद्धायत्यो सम्पराय अ सम्पर्क---सम्पर्को मेलके रतौ मे सम्पर्क सुरते पृक्तो वि हे -सम्पाकस्तर्कके धृष्ट त्रिषु ना चतुरङ्गुले, मे, वि v शम्पाक सप्रयोग--मप्रयोगो रतेऽपि स्यादन्वितो कामणेऽपि च मे सप्रयोग रते विद्यादन्वितौ कार्मणेऽपि च वि सप्रयागो निधुवने सम्बन्धे कार्मणेऽपि च हे सप्रयोगिन्-सप्रयोगी कलाकेलौ कामुके मप्रयोजके मे सप्रयोगी कलाकेली कामुके सुप्रयोजके वि सप्रयोगी तु कामुके। कलाक्लो सुप्रयोगे, हे सप्रहार--सप्रहारो गती युद्ध मे सप्रहारो रणे गती, वि सप्रहारो गतौ रणे हे -सम्वरो दैत्यहरिणमत्स्यशैलजिनान्तरे। नपुसकन्तु सलिलबौद्धव्रत विशेपयो मे मृगपर्वतदैत्येषु निकृष्टेऽपि च सम्बर , अने v सम्पाक-- सम्बर- गम्बर सम्बल--V शम्बल सम्बाध-सम्बाध सङ्कटे भगे, मे वि सम्बाध सङ्कटे योनी हे सम्बाध सङ्करे भगऽप्युक्त ह सम्बाधन-सम्बाधन द्वा सदने शलानद्वारपालयो, मे सम्बोध-सम्बोधो वोधने क्षेमे, मे सम्भव-सम्भवो हेतावुत्पत्तौ मेलवेऽपि च । प्राधारानतिरिक्तत्वेऽप्याधयम्य निगद्यते, मे सम्भव कथितो हेतावत्पत्तो मेलकऽपि च । प्राधारानतिरिक्तत्व ·सम्भार-सरस्वत् - आधेयस्य च सम्भवः, वि. सम्भव. कारणे जनौ। आधेयस्य चाधारानतिरिक्तत्वे जिनेऽपि च, हे. आधेयधारणे सत्त्वे मेलकेऽपि च सम्भवः, त्रि. सम्भार--सम्भार सम्भृतौ सङ्घ, मे. सम्भार. सम्भृतौ गणे, वि., हे. सम्भेद-सम्भेदः स्फुटने सङ्गे, मे. सम्भेदः स्फुटने सिन्धुसङ्गमे, वि. सम्भोग-सम्भोगस्तु पुमान्भोगे सुरते जिनशासने, मे. सम्भोगो भोगरतयो. शुण्डायाम्, हे. सम्भोगः सुरते भोगे सम्भोगो जिनशासने, वि. सम्भोगो रत- भोगयोः, त्रि. रतिभुक्त्योः सम्भोगः, ह. संभ्रम-सभ्रम. साध्वसेऽपि स्यात्सवेगादरयोरपि, वि., मे. संभ्रमो भीती संवेगादरयोरपि, हे. संभ्रमौ साध्वसादरौ, त्रि सम्मति- --अथ सम्मति । अभिलापेऽप्यनुज्ञाया सवित्त्याद्यास्तु योपिति, मे. सम्मतिः स्यादनुज्ञानेऽप्यभिलापेऽपि सम्मति., वि. सम्मतिर्वाञ्छानुमत्योः, हे. संमूर्छन-समूर्छनमभिव्याप्तावुच्छायमोहयोरपि, मे. समूर्छनमभिव्याप्ती संमू मोहयोरपि, वि. समूर्छनमभिव्याप्तौ मोहे, हे. सम्यच् (ञ्च्)--सम्यग् दृढप्रशंसयो , मे सम्यग् वाढप्रशंसयो , वि. सम्यग्वादे स्तुतावपि, हे सम्यक् स्याद्वाच्यलिङ्गन्तु मनोज्ञे सङ्गतेऽपि च, मे. सम्यक् सम्मतहृद्ययोः, वि सर-सरो दध्यग्रगत्यो , मे. सरो दध्यग्रवाणयोः, वि. सरौ दध्यन- सायको, हे v सरक--सरकोऽस्त्री सीधुपाने शीधुपात्रेक्षुसीधुनोः। अच्छिन्नाध्वगपंक्तौ च, मे. सरक. सीधुभाजने। अच्छिन्नाध्वगपक्तौ च सीधुपाने च सीधुनि, वि. सरको मदिरापाने मदिरापानमद्ययो., हे शोधौ च शीधुपाने च सरकोऽस्त्री, त्रि. सरणि--सरणि पक्तौ मार्गे च, मे सरणि. पक्तिवर्मनोः, वि. सरणिः श्रेणिमार्गयो., हे सरण्य-सरण्युस्तु पुमान् वारिवाहे स्यान्मातरिश्वनि, मे. v. शरण्यु, सरमा-सरमा कुक्कुरीदेवशुन्यो स्याद्राक्षसीभिदि, मे. सरल-सरल. पूतिकाष्ठे नाऽयोदारावक्रयोस्त्रिपु, मे. सरलः पूतिकाळे स्यादुदारावत्योरपि, वि सरलस्त्वृजौ। उदारे पूतिकाप्ठे च, हे ऋजो वृक्ष च सरल, त्रि. v. मोक्ष. सरस्-सरसी विश्वकासारे सरो नीरतडागयो., मे. सरस्तोयतडागयो., वि. सरो नीरतडागयो, वि. सरस्वत्-सरस्वाश्च नदे चाधौ नान्यवद्रमिक स्त्रियाम्। वाणीस्त्री- शर ·सरोजिनी-सव रत्नवाग्देवीगोनदीपु नदीभिदि। मनुपल्यामपि, मे सरस्वती सरिद्भदे गोवा- ग्देवतयोगिरि। स्त्रीरत्ने चापगायाञ्च सरस्वान् सिन्धुकेऽम्बुधौ, वि सरस्वानुदधौ नदे सरस्वती सरिद्भिदि । वाच्यापगाया स्त्रीरत्ने गोवाग्देवतयोरपि, हे सरस्वन्तो नदार्णवी, अ अथो वच । सरस्वती सरिद् गौश्च, नि सरोजिनी--सरोजिनी तु कमलाकरे पद्मे च योपिति, मे सरोजिनी स्यात्कासारे पद्मिनीपद्मयोस्तथा, वि सरोजिनी सरोरुहे। सरोरुहिण्या कासारे, हे सर्ग--सर्गस्तु निश्चयाध्यायमोहोत्साहात्मसृष्टिषु, मे, वि सर्गस्त्यागस्वभा- वयो । उत्साहे निश्चयेऽध्याये मोहानुमतिसृष्टिषु, हे सर्जरस- -अथ सर्जरसो वाद्यभाण्डभेदे च धूणके, मे वीणाभेदै सर्जरसो धूणकेऽपि, नि v सर्वरस सर्जू--सर्जूर्वणिजि विद्युति (स्नियाम), मे सर्वणिजि विद्युति, वि सर्व सह-सर्व सह सहिष्णो स्यात्सर्वसहा पुन क्षितो, हे सर्वग--सर्वग सलिले क्लीव सर्वग शङ्करे विभौ, मे सर्वग जले । सर्वगस्तु विभौ रुद्रे, हे सर्वग सलिले ख्यात सर्वग शङ्करे विभौ, वि सर्वज्ञ---सर्वज्ञ शिवबुद्धयो , मे सर्वज्ञ शङ्करे बुद्धे, वि सर्वज्ञस्तु जिनेन्द्र स्यात्सुगते शङ्करेऽपि च, हे सर्वज्ञ शङ्करे जिने, नि सर्वतोभद्र--सर्वतोभद्र इत्युक्त काव्यचित्रे गृहान्तरे। निम्बे ना सर्वतोभद्रा गम्भारीनटयोपितो मे सर्वतोभद्रस्त्वोकभित्काव्यचित्रयो । निम्बेऽथ सर्वतो- भद्रा गम्भार्या नटयोपिति, हे सर्वतोभद्र इत्युक्त काव्यचिने गृहान्तरे। निम्बेऽपि सर्वतोभद्रा गम्भारीनटयोपितो, वि सर्वतोमुख-सर्वतोमुख उग्रे च क्षेत्रज्ञब्रह्मणो पुमान् । नपुसकन्तु पानीय सुरवर्मन्यपि स्मृतम् मे अथ सर्वतोमुख । विधावात्मनि भद्रे च सर्वतोमुखमम्बु खम् हे सर्वतोमुखमारयातमन्तरिक्षे च पाथसि। विधिक्षेत्रज्ञरुद्रेषु कथित सर्वतो- मुख , वि सर्वथा-सर्वथा हेतुवाढयो , मे, वि सर्वरस--सर्वरस स्मृतो वाद्यभाण्डभेदे च धूणके, वि सर्वरसस्तु धूणचे । वाद्यभदे, हे सर्वसन्नाह–सर्वात्मनि सर्वसनाह , ह सवौं घ-सवौं घो गुरुवेगे च सर्वसनहने पुमान्, मे सो धो गुरवेगार्थ- सर्वसनहनार्थयो , वि सव--गवो यज्ञे च सन्धाने, मे सव सन्धानयज्ञयो, वि । - । सर्जरस , ·सवन-सहस्रपाद सवन--सवनन्त्वध्वरे स्नाने सोमनिर्दलनेऽपि च, में. सवन यज्ञियस्नाने सोमनिर्दलनेऽपि च, वि. सवनं स्नानयागयोः। सोमनिर्दलने चापि, हे ऋतौ स्नाने च सवनम्, त्रि. सव्य-सव्यं वामे प्रतीपे स्यात्, मे. सव्य तु दक्षिणे। वामे च प्रतिकूले च, है. सव्यं वामप्रतीपयोः, वि. सस्यक-सस्यको मणिभेदेऽसौ, मे. सस्यक. स्यान्मणो खङ्गे नारिकेलस्य चान्तरे, वि. सस्यको नालिकेरान्त सस्याभमणिखगयो, हे मणौ खङ्गे च सस्यकः, नि. सह-सहो बले न स्त्रियां स्यास्त्रियान्तु नखभेषजे। दण्डोत्पलामुद्ग- पर्णीकुमारीपृथिवीषु च, मे. सह क्षेमे वलेऽपि च। सहोा सहदेवाया कुमार्या नखभेषजे। मुद्गपाञ्च, है. सहो बले सहा मुद्गपाञ्च नखभेपजे। सहदेवा- कुमार्योश्च सहः क्षान्ते सहा भुवि, वि. सह साकल्य इप्यते। विद्यमाने च सादृश्य- योगपद्यसमृद्धिषु । सम्बन्धे च, मे. सह सम्बन्धसादृश्ययोगपद्यसमृद्धिपु । साकल्यै विद्यमाने च, हे. सह साकल्यसादृश्ययोगपद्यसमृद्धिषु । विद्यमाने च सम्बन्धे सहशब्दः प्रकीर्तितः, वि. सहचर-भवेत्सहचरो झिण्टयां द्वयोरनुचरे निपु, मे भवेत्सहचरो झिण्टयां वयस्ये प्रतिबन्धके, वि सहचरः पुनझिण्टया वयम्ये प्रति- वन्धके, हे. सहज-सहजस्तु निमर्गे ना सहोत्थे पुनरन्यवत्, मे सहजस्तु निसर्ग स्यात्सहोत्थे पुनरन्यवत्, वि. सहनः सहसम्भये। निसर्गे च, हे. निसर्ग सहजः पुंसि सहोत्ये वाच्यलिङ्गक., नि. सहदेव-~महदेवा बलादण्डोत्पलयोः सारिवौपधौ। सहदेवी तु साक्ष्या पुंसि स्यात्पाण्डवे पुनः, मे. सहदेवा बलादण्डोत्पलासारिवभेपजे। सहदेवी तु साक्ष्यां सहदेवदच पाण्डवे, वि. सहदेवस्तु पाण्इये। सहदेवा बलादण्डोत्पलयोः शारिवौपधे। सहदेवी तु सदियाम्, हे. सहस्-गहो बले ज्योतिपि च पुमि हेमन्तमार्गयोः, मे, महो बले ज्योतिपि मार्गशीर्षहेमन्तयोश्नापि सहाः प्रदिष्टः, वि. सहो बले ज्योनिषि च महा हेमन्न- मामयोः, हे. महो बलं सहा मार्गः, अ. सहसा--प्रायाम्मिकार्ये सह्मा तत्वाले च निगद्यते, ह. सहस्रपाद--महसपादः पारण्डे मार्तण्डे यज्ञपूरपे, मे., वि. महमपादो यन- पूरपे । मारण्डमूर्ययोः, है.

·+ सहस्रवेधिन्-सानु सहस्रवेधिन्-सहस्रवेधि क्लीय स्याद्रामठे नाम्लवेतरो, मे सहस्रवेधी स्यादम्लवेतसे रामठेऽपि च, चि सहस्रवेधी चुक्रे सहस्रवेधि तु हिङ्गो, हे सह्य-सह्य शैलान्तरे पुमान् । सोढव्ये वाच्यलिङ्ग स्यादारोग्ये तु नपुसवम् में सह्य शैलान्तरारोग्यसोढव्येषु प्रचक्षते, वि सह्यमारोग्ये सोढव्ये शैले, हे ना शैले सह्यमारोग्यम्, नि साक्षात्-साक्षात्प्रत्यक्षतुल्ययो, मे, वि, हे, अ प्रत्यक्षसदृशो साक्षात्, ह साति--सातिर्दानेऽवसाने स्त्री, मे सातिर्दानेऽवसाने च, वि साति- दर्दानावसानयो, हे , अ सादिन्-सादी तुरङ्गमातङ्गरथारोहेषु दृश्यते, मे सादी तुरङ्गमारोहे निपादिरथिनोरपि, हे अथ सादिनी द्वौ सारथिहयारोही, अ.सादी तुरङ्ग- मातङ्गरथारोहेषु कथ्यते, वि साधन-साधन मृतसस्कारे सैन्ये सिद्धे वधे गतौ। निर्वर्तनोपायमेढ़े दापने ऽनुगमे धने, मे साधन निर्वृतौ मेढ़े सैन्ये सिद्ध वधे गतो। उपाये मृतसस्कारे दापनेऽनुगमे धने, वि साधन सिद्धिसैन्ययो । उपायेऽनुगमे मेढ़े निवृत्ती कारके वधे। दापने मृतसस्कारे प्रमाणे गमने धने, हे मारणे मृतसस्कारे गती द्रव्ये- ऽर्थदापने । निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम्, अ साधन सिद्धमेढ्यो , त्रि उपकरणे करणे च द्रविणे लिङ्गे च यातनायाञ्च । सेनाङ्गे सरािद्धौ साधनशब्द - । प्रयोग स्यात्, ह साधिष्ठ- साधिष्ठोऽतिदृढार्ययो , मे, वि साधिष्ठोऽत्यार्ये दृढतमेऽपि च, हे साधीयस्--साधीयानतिवाढे स्यादतिसाधौ च वाच्यवत्, मे साधीयानति वाढे स्यादतिसाधौ तु वाच्यवत्, वि साधीयानतिशोभने। अतिवाढे, हे (अतिशये) साधीयान् साधुवाढयो , अ साधु-साधुर्वाधुपिके चारौ सज्जने चाभिधेयवत, मे , वि साधुजिने मुनो वार्धषिके सज्जनरम्ययो , हे साध रम्येऽपि च निपु, अ त्रिपु माधुर्धनिन्यपि, त्रि साध्य-साध्यो योगान्तरे स्मरे। गणदेवविशेपे च साधनीये तु वाच्यवत में साध्याभिख्या साधनीये गणदेवतयोगयो , वि साध्यो योगे साधनीये गण- दैवतभिद्यपि, हे साध्या देवा फले साध्यम्, वि सानु-सानुरस्त्री बने प्रस्थे वात्यामार्गानकोविदे, मे सानु शृङ्गे बुधे मार्गे वात्याया पल्लवे वने, वि ·सान्त्व-सारङ्ग ३४७ the सान्त्व--सान्त्व दाक्षिण्यसामनो, में सान्त्व सामनि दाक्षिण्ये, वि , सान्द्र-सान्द्र वने घने मृदौ, में सान्द्रो घनकाननयोर्मुदौ, वि सामज-सामजस्तु गजे पुसि सामोत्ये पुनरन्यवत्, मे सामजस्तु गजे प्रोक्त सामोत्थे पुनरन्यवत्, वि सामजस्तु सामोत्थे कुञ्जरेऽपि च, हे सामज कुञ्जरो ज्ञेय सामज सामजो मत , अने सामन्-साम क्लीवमुपायस्य भेदे वेदान्तरेऽपि च, मे सामयोनि-सामयोनिस्तु सामोत्ये ब्रह्मकुञ्जरयोरपि, मे सामयोनिस्तु सामोत्ये सामयोनिर्गजे विधौ, वि सामयोनिस्तु सामोत्थे द्रुहिणे गजे, हे सामर्थ्य-सामर्थ्य योग्यताया स्याच्छक्तावपि नपुसकम्, मे सामर्थ्य योग्यताशक्ती, वि सामर्थ्य योग्यताशक्त्यो है सामि--सामि निन्दायोर्मतम्, मे , वि सामि त्वर्षे जुगुप्सिते, अ सामिधेनी-सामिधेनी तु धाय्याया समिध्यपि च योपिति, मे सामिधेनी ऋचि प्रोक्ता सामिधेनी समिध्यपि, वि सामिधेनी समिदृचो , हे सामुद्र--सामुद्र देहलक्षणे। समुद्रजेऽन्यलिङ्ग मे सामुद्र देहलक्षणे। सामुद्रञ्च समुद्रीयलवणादिषु भेद्यवत्, वि सामुद्र लवणान्तरे। लक्षणे च शरीरस्य, हे साम्प्रतम्---साम्प्रतञ्चाधुनार्थे स्यादुचितार्थे च दृश्यते, मे साम्प्रतञ्चा धुनार्थे स्याद्युक्तार्थेऽपि च साम्प्रतम्, वि साम्प्रत तचित्तेऽधुना, हे युक्तार्थे साध- नार्थे च साम्प्रत तद्विदो विदु, वि वर्तमाने च युक्ते च साम्प्रत सप्रचक्षते, ह साय-साय काण्डे दिनान्ते च, में साय काण्डापरायो , वि साय शरेपराहे च, हे सायक--सायक शरखङ्गयो , मे, वि सायक खगवाणयो, है शरे खङ्गे च सायक , अ सायको वाणमार्गणौ, अने सार-सारो वले स्थिराशे च मज्ञि पुसि जले धने। न्याय्ये क्लीव निपु वरे, मे सारो बले मज्जनि च स्थिराने न्याय्ये च नीरे च धने च सारम् । वरेऽन्यव- त्सारमुदाहरन्ति, वि सारो मज्जास्थिराशयो । बले श्रेष्ठे च सारन्तु द्रविण- न्याय्यवारिपु, हे सारो वले स्थिरागे च न्याय्ये क्लीव बरे त्रिपु, अ श्रेष्ठे स्थाग्नि धने शुने मज्ञि सार उदाहृत , ह सारङ्ग-सारङ्ग पुसि हरिणे चातकेच मतगजे। शबले निपु, मे सारङ्ग- श्चातके भृङ्गे कुरङ्गे च मतङ्गजे। पक्षिभेदे च सारङ्ग सारङ्ग शवलेऽन्यवत्, वि सारङ्गो विहगान्तरे। चातके चञ्चरी च द्विपणशवलेषु च, हे चातके .

·३४८ सारण-सिकता . हरिणे पुसि सारङ्ग शवले निपु, अ सारङ्गश्चातके ख्यात सारङ्ग कुल्जरो मत । सारङ्गो भ्रमरो ज्ञेय सारङ्गो हरिणो मत , अने सारण-सारणो राक्षसान्तरे। रुग्भेदे ना प्रसारण्या स्वल्पनद्याञ्च सारणी, में सारणी स्वल्पसरिति प्रसारण्याञ्च सारणी। सारण स्यादतीसारे सचिवे रावणस्य च, वि सारण स्यादतीसारे दशवन्धरमन्त्रिणि, हे सारस-सारस पक्षिभेदेन्द्रो क्लीवन्तु सरसीरहे, मे मारस पक्षिभेदे स्यात्सारम सरसीरहे, वि मारम सरमीरहि। सारस पुप्फ्रास्येन्द्रो , हे अथ सारमम् । पद्म ना पक्षिणीन्दो च, त्रि सारसन-मारमनमप्युरस्त्रे तनुत्रिणा मेखलायाञ्च, मे मारसन मेखलाया- मुरम् च तनुत्रिणाम्, वि माग्मनमुरस्छदे। याञ्च्याञ्च, सार्थ-मार्थो वणिक्समूहे म्यादपि मवातमात्रये, मे , वि भार्थो वणिग्गणे वृन्दे धनेन महिलेऽपि च, है सार्वभौम-सार्वभौमम्नु दिटनागे मर्यपृथ्योपतावपि, में, वि मार्वभौमस्तु दिग्गजे चपतिनि, हे सायंभीमो गजे गशि, त्रि साल-माल पादपमाने म्यान्प्रावारे मनपादपे, मे माल पादपमा म्यात्प्राकारे गवरद्रुमे, यि मान मर्जतरी वृक्षमाप्रापाग्योरपि, है. मानो वरणमजयो , नि माल प्रापारवृक्षयो प्रने हे ·सिक्य-सिन्धु ३४६ . स्युः सिकताऽप्यामयान्तरे। सिकतान्वितदेशे च शर्करायाञ्च कीर्तिता, वि सिकताः स्युर्वालुकाया सिकता सकते रजि, हे सिकता स्युर्वालुकापि, अ सिक्य-सिक्थो भक्तपुलाके ना मधूच्छिप्टे नपुसकम्, मे, त्रि सिक्थ नील्या मधूच्छिष्टे सिक्थं भक्तपुलाकके, हे सिक्थ नील्यां मधूच्छिप्टे सिक्थ प्रोदनसम्भवे, वि. सित-सितमवसिते च वद्ध धवले त्रिषु शर्कराया स्त्री, मे. सितस्त्ववसिते बद्धे वर्णे सिता तु शर्करा, हे सित. समाप्ते धवले निवद्धज्ञातयोरपि, वि बद्धार्जुनौ सितो, अ. शर्करापि सिता, त्रि सितो बद्ध सित शुक्ल सित रजतमुच्यते । सायकोऽपि सितो ज्ञेय. सितो दैत्यपुरोहित , अने. सिद्ध-सिद्धो ना व्यासादो भेदे योगस्य देवयोनेश्च । निपु निप्पन्ने, मे. सिद्धो व्याड्यादिपु रयातः सिद्धा स्युर्देवयोनिपु। नित्ये प्रसिद्ध निप्पन्ने, वि सिद्धो व्यासादिके देवयोनौ निप्पनमुक्तयोः। नित्ये प्रसिद्ध, हे. सिद्धस्तु नित्य- निप्पन्दनादिपु, त्रि. सिद्धरस-सिद्धरसो रसे पुसि व्याडिप्रभृतिषु त्रिपु, मे. सिद्धरसो रसे व्याडिप्रभृतिषु च दृश्यते, वि. सिद्धार्थ-सिद्धार्थस्तु पुमान् शाक्यसिंहे च सितसर्पपे, मे. सिद्धार्थ शाक्यसिंहे स्यात्सिद्धार्थः सितसर्पपे, वि. सिद्धार्थः सर्पपे शाक्यसिंहऽपि जिननप्तरि, है सिद्धार्थः सर्प वृद्धे, दि. सिद्धि-सिद्धिः स्त्री योगनिप्पत्तिपादुकान्तधिवृद्धिपु, मे. सिद्धिनिप्पत्ति- योगयोः, वि. सिद्धिस्तु मोक्षे निप्पत्तियोगयोः, है. सिध्मल-सिध्मला मत्स्यविकृतो वाच्यवत्तु किलासिनि, मे मिध्मल किलासी सिध्मला मत्स्यचूर्णके, हे. सिध्मला मत्स्यचूर्णे स्यात्मिम्मलम्च किलासिनि, वि. सिध्मला गुप्तमीने स्त्री गिलिङ्गयान्तु किलासिनि, गि. सिनीवाली-सिनीवाली तु दृष्टेन्दुपलामादुर्गयो. स्त्रियाम्, मे. सिन्दूर-सिन्दूरस्तरभेदै स्यात्सिन्दूर रक्नचूर्णके। सिन्दूरी रोचनीरक्त- चेलिकाघातकोषु च, मे, वि. सिन्दूरं नागमम्भवे। मिन्दुरस्तु वृक्षभेदे मिन्दुरी रक्तचेलिका । रोचनी घातको, हे. सिन्दूरतिलक-मिन्दूरतिलक उक्नो मतगजे म्मी तु यामिन्याम्, मे. मिन्दूरतिलको नागे सिन्दूरतिला स्त्रियाम्, वि. सिन्दूरनिलो हस्ती मिन्दूर- तिलकामना, हे. सिन्प-मिन्धुर्वमयुदेशान्धिनदे ना गरिति स्त्रियाम्, मे. गिन्धुः गमुद्र ·सिप्र-सुगम नद्याञ्च नदे देशेभदानयो , वि सिन्धु द्या गजमदेऽब्धौ देशनदभेदयो , हे देशे नदविशेपेऽधौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्, अ सरित्समुद्रयो सिन्धु , अने सिन्धु समुद्रनदयो , ह सिप्र--सिप्रो निदाघसलिले सिपा तु सरिदन्तरे, मे सिप्र स्वेदे सिप्रा - नद्याम् है सिर---सिरा नाड्यम्बुवाहिनी। सिरस्तु पिप्पलीम्लम्, हे v शिर सीता--सीता लागलपद्धतिवदेहीस्वर्गगङ्गासु मे सीता जनकजागङ्गा- भेदयोर्हलपद्धती, हे सीता रामकलने स्यात्तथा लागलपद्धतौ। नभोनद्याञ्च, वि सीता लागलरेखा स्याद्वयोमगङ्गा च जानकी, नि सीता लक्ष्मीरुमा सीता सीता सस्याधिदेवता। सीता सीरध्वजापत्य सीता मन्दाकिनी मता अने सोमन्--सीमा घाटस्थितिक्षेत्रेप्वण्डकोषेऽपि च स्त्रियाम्, मे सीमा वाटे स्थितौ क्षेने नि सीमा-सीमा घाटस्थितिक्षेत्रेप्वण्डकोपेऽपि च स्त्रियाम्, मे सीमा घाटे स्थिती क्षेने मर्यादावेलयोरपि वि सीमा घाटे स्थितौ क्षेने, हे सौर--सीरोऽर्कहलयो पुसि मे सीरस्तिग्मकरे हले, वि सीर स्यादशु- मालिनि । लागल हे हलतिग्मकरौ सीरो नि सु-सु पूजाया भृशार्थानुमतिकृच्छ समृद्धिपु वि, मे सुकर्मन्--मुकर्मा तु पुमान्योगभेदे स्याद्देवशिल्पिनि, मे ग्रहयोगे स्यात्मुकर्मा देवशिल्पिनि, वि मुकर्मा योगभेदे स्यात्सुक्रिये देवशिल्पिनि, हे सुकुमार-सुकुमारो मृदौ निपु । पुसि पुण्ड्राभिधानेक्षौ, मे मुकुमारश्च पुण्ड्रक्षो कोमले त्वभिधेषचत् वि सुकुमारश्च कोमले । पुण्ड्रेक्षी, हे सुकृत-सुवृतन्तु शुभे पुण्ये क्लीव सुविहिते त्रिपु, मे सुकृतन्तु शुभे पुण्ये सुविधाने च वाच्यवत, वि सुकृतन्तु गुभे पुण्ये सुविधाने, हे सुख-मुख शर्मणि नावे च सुखा पुर्या प्रचेतस , मे , वि सुख त्रिदिवशर्मणो । मुखा प्रचेतस पुर्याम्, हे सुखाश–मुखाशो वरुणे राजतिनिगे सुखभोजने, मे मुखाशो राजतिनिशे शाभनाशप्रचेतसो , वि सुखागस्तु प्रचेतसि । शुभागे राजतिनिशे, हे सुगन्धि-मुगन्धि स्यादिप्टगन्धे त्रिपु क्लीवन्तु वालुके, मे सुगन्धि स्यादिष्ट- गन्धे मुगन्धि हरिवालुके, वि सुकर्मा ·सुगम-सुपर्ण सुगम--सुगमः कोमले काव्ये, अने. सुग्रीव--सुग्रीवो वासुदेवस्य हये माखामृगेश्वरे, मे. सुग्रीव. शोभनग्रीवे सुग्रीवो वानराधिपे, वि. सुत-सुतस्तु पार्थिवे पुत्रे स्त्र्यपत्ये तु सुता स्मृता, मे. सुत' पार्थिवपुत्रयो, वि. सुतः पुत्रे नृपे, हे. पार्थिवे तनये सुत , प्र. सुतल सुतलोट्टालिकावन्धनागलोकप्रभेदयो , मे. सुतलप्रतलौ चेति पाताल- भुवनद्वये । स्यातामट्टालिकावन्धे तताङ्गुलिकरे क्रमात्, वि सुतलोट्टालिकावन्धे पातालभुवनान्तरे, हे. सुदर्शन---मुदर्शनो हरेश्चक्रे मेरुजम्बूद्रुमे पुमान् । न द्वयो. शत्रनगरे प्राज्ञो- पधिभिदोः स्त्रियाम्, मे मुदर्शनो हरेश्चनेऽमरावत्या सुदर्शना । आज्ञायामोषधी- भेदे मेरुजम्ब्वा सुदर्शना, वि सुदर्शन । विष्णोश्चत्रे सुदर्शन्यमरावत्या सुदर्शना । आज्ञायामौषधीभेदे मेरुजम्ब्बा सुराभिदि, हे. सुदामन-मुदामा तु पुमान् वारिधरपर्वतभेदयो , मै. सुदामा भूधरे मेघे, वि. सुदामा पर्वते मेघे, हे सुधन्वन्-सुधन्वा प्रौढधानुप्के त्रिपु ना विश्वकर्मणि, मे सुधन्वा प्रौढधानुप्के सुधन्वा विश्वकर्मणि, वि. सुधन्वा त्वष्ट्यन्विनो , है. सुधा-गुधा स्त्री लेपने मूर्वास्नुहीगङ्गप्टिकामते, मे. सुधाऽमृते स्नुहीमूलेप- गाङ्गप्टिकासु च, वि. सुधा गङ्गेप्टिकास्नुह्योर्मूलिपामृतेषु च, हे सुधा लेपोऽमृत स्नुही, अ. सुधा प्रासादभारद्रव्यं सुधा विद्युत्सुधाऽमृतम् । सुधकभोजन ज्ञेय सुधा धात्री सुधा स्नुही, अने. सुधासूति-सुधामूति. पुमान् मसे। चन्द्रे, में सुधामूतिमखं विधौ, वि. सुनन्दा-गुनन्दा रोचनामयोः, मे, मुनन्दा रोचनानार्यो:, वि. सुनन्दा रोचनाऽङ्गना। जननीबाहुबलिनो:, है. सुनार-गुनारस्तु शुनीस्तन्ये सण्डिकलविवयोः, मे., वि. मुनारस्तु गुनीस्तन्ये सपण्डेि चटकेऽपि च, हे. सुनीतिगुनीति: गोभननये ध्रुवमातरि योपिति, मे. मुनीति. गोभननये सुनीतिध्रुवमातरि, वि. मुनीतिध्रुवमाता स्यात्सुनयोऽपि, है. सुन्दर-मुन्दरी तरभिनारीभिदोः स्त्री रचिरेन्यवत्, मे. मुन्दरी स्त्रीतर- भिदोः, वि. मुन्दयंगनाया द्रुमान्तरे, हे. सुपर्ण-मुरर्णः म्यणंचूड़े च गरडे वृतमालके । मुपर्णा कमलिन्याञ्च पंनतपस्य मातरि, मे. गुपर्णस्तानचूई स्याद् गरडे कृतमालके। सुपर्णा कमलिन्याञ्च - - ·- , ३५२ सुपर्वन्-सुरभि सुपर्णा तायमातरि, वि सुपर्ण कृतमालके । गरुडे स्वर्णचूडे च सुपर्णा विनताऽब्जिनी, हे सुपर्वन्--सुपर्वा ना शरे वशे पर्वधूमसुरेषु च, मे सुपर्वा निदशे वशे शरे धूमेऽपि पर्वणि, वि सुपर्वा पर्वणि शरे निदशे वशधूमयो , हे धूमक्शशराऽमा सुपर्वाण प्रकीर्तिता , नि सुप्ति--सुप्ति स्पर्शाज्ञतानिद्राविधम्भे शयने स्त्रियाम्, मे सुप्ति स्पर्शा- ज्ञतायाञ्च स्वापे विथम्भघातिनि, वि सुप्ति स्वापे स्पर्शाज्ञतारुजि, हे सुप्रतीक--सुप्रतीक शोभनाङ्गे भवेदीशानदिग्गजे, मे, वि सुप्रतीक स्यादी- शानदिग्गजे शोभनाङ्गके, हे सुभाषित-सुभापितो बुद्धे पुमान् सूक्ते नपुसकम्, मे सुमनस्-सुमना पुप्पमालत्यो स्त्रिया ना धीरदेवयो , मे, नि सुमना पुष्पमालत्योस्त्रिदशे कोविदेऽपि च, वि सुमना प्राज्ञदैवयो । जात्या पुप्पे, हे ज्ञेया सुमनसो देवा कुसुमानि च सज्जना , अने सुमुख-मुमुखस्तायतनये सूरिनागप्रभेदयो , मे सुमुखस्तायंतनये फणिभेदे च पण्डिते, वि सुमुखो गरुडात्मजे । पण्डिते फणिभेदे स्यात्, हे सुमुख- स्तार्क्ष्यपुने, नि सुमेधस्-मुमेधास्तु स्त्रिया ज्योतिष्मत्या निपु सुबुद्धिनि, मे सुमेधास्तु सुबुद्धौ स्याज्योतिप्मत्यामपीप्यते, वि सुमेधास्तु ज्योतिप्मत्या विदुप्यपि, हे सुयामुन-सुयामुनो वत्सराजे प्रासादेऽद्रयन्तरेऽच्युते, मे, वि सुयामुनो जनार्दने । वत्सराजे प्रासादेऽद्रिभेदे, हे सुर-मुरा चपक्मद्ययो । पुलिङ्गस्त्रिदिवेशे स्यात्, मे सुरो देवे मुरा मद्ये चपकेऽपि सुरा काचित्, वि सुरो देवे सुरा चपकमद्ययो , हे सुरत-मुरत स्यानिधुवने देवत्वे मुरता स्मृता, मे मुरत स्याग्निधुवने देवत्वे सुरता मता, वि सुरतताली-भवेत्सुरतताली तु दूतिकाया गिर सजि, मे, वि मुरतताली शिर मग्दूत्यो, हे मुरभिमुरभि गत्लकीमातृभिन्मुरागोपु योपिति । चम्पर्य च वमन्ने च तथा जातीपने पुमान् । स्वर्णे गन्धोपले क्लीव मुगन्धिवान्तयास्त्रिषु । विम्याते सचिवे धीरे चोऽपि च पुमानयम्, मे सुरभिश्चम्प म्वर्णे जातीपतवमन्नयो । गन्धोपले सौरभेय्या गल्लीमातृभेदयो । मुगन्धे च मनोजे च वाव्यवस्सुरभि स्मृत , वि सुरभिहेंम्नि चम्पवे । जातोफने मातृभेदे रम्ये चैत्रवसन्नयो । , ·सुरस मुपेण सुगन्धौ गवि शल्लक्याम हे सुरभिर्गवि च स्त्रियाम्, अ सुरभि स्याद्वसन्तऽपि सभाद्यतालयेऽपि च, नि श्रेप्ठेऽपि निगद्यते सुरभि , ह सुरस-सुरसस्तु निपु स्वादौ पर्णास तु नपुसकम । स्त्रीरास्नानागमातोश्च म सुरस स्यात्सुमधुरे पर्णासे सुरसाऽपि च वि सुरस स्वादौ पणांसे, ह सुरूप--सुरूपस्तु बुधे रम्ये प्राप्तरूपाभिरूपवत् हे v प्राप्तरप सुवर्ण-सुवर्णों ना स्वर्णक सुवर्णालुमखान्तरे । स्त्री कृष्णागुरुणि क्लीवे काञ्चने हरिचन्दने, मे सुवण स्वर्णमान स्यात्सुवर्ण कर्षविस्तयो । सुवर्णश्च सुवर्णालुकृष्णागुरुमखान्तर, वि सुवर्ण काञ्चने कर्पे सुवर्णालो मखान्तरे। कृष्णा- गुरुणि विस्ते च, हे सुवर्ण मानभदेऽपि, नि सुवसन्तक-सुवसन्तकः उद्दिष्टो वासन्त्या मदनोत्सवे मे सुवसन्तक इत्येप वासन्त्या मदनोत्सवे, वि सुबह-सुवहा शल्लक्येलापर्णीगोधापदीपु वीणायाम। रास्नाशफालिक्यो स्त्री सुखवाटेऽन्यलिङ्ग स्यात् म सुवहा सल्लकोगोधापदीशफालिकासु च । एलापयर्या च सुवहा वल्लकीरास्नयोरपि । सम्यग्वाहे तु मुवहो वाच्यवत्समुदा हृत , वि सुवहस्तु सम्यग्वह सुवहा शल्लकोद्रुमे । रास्नाशपालिकागोधापद्ये- लापर्णिकासु च, हे सुवैल-मुवेल प्रणते शान्ते त्रिपु ना पर्वतान्तरे, मे सुवेल प्रणत शान्त सुवेल पर्वतान्तरे वि सुवेल प्रणते शान्ते गिरिभेदे, ह सुव्रत-मुखता सुखसन्दोह्या शोभनव्रतयोरपि, मे सुव्रता सुखसन्दोह्यसुरभ्या शुभजव्रते। वाच्यवत, वि मुव्रता। मुखदाह्यसौरभैय्या सुनतोऽर्हति सद्भुते है सुदोहो गोश्च सुनता, त्रि सुषम-सुपमाऽनन्तशोभाया स्त्री चारौ च समे त्रिषु मे सुपम चारसमयो भुपमा परमाती, वि मुपम रचिरे समे। मुपमा तु स्यात्परमशोभाया काल भिद्यपि, हे सुपवी-मुपवी कारवेल्ले स्यात्कृष्णजीरवजीरयो, मे, वि मुपवी वृष्ण- जीरखे। जीरखे कारवेल्ले च, है मुपोम-मुपीम शीतले चारो त्रिपु ना पनगान्तरे, मे मुपीम गिगिरे चारो मुपीम पन्नगातरे वि सुपोम गिशिरे रम्ये, हे सुपेण--सुषेण परमर्दै स्याद्विष्णुमुग्रीववैद्ययो, मै सुपेण परमर्देऽपि विष्णुमुग्रीववैद्ययो, वि मुपेणो विष्णुमुग्रीविद्यया परमर्दये, हे विष्णो मुपेण परमर्दके। पिवद्ये च, नि 23 ·३५४ - सुष्ठ-सूत्रधार सुष्ठु-सुप्छु प्रशसनेऽपि स्यादत्यर्थे च निगद्यते, मे सुप्ठु प्रशसनेऽपि स्याद त्यर्थेपि च कथ्यते, वि सुष्कृत्यर्थप्रशसयो , नि सूक-सूक इत्यपि । वाणवातोत्पले, मे सूका वाणोत्पलवाता , हे सूको वाणानिलोत्पले, वि सूक्ष्म-सूक्ष्म स्यात्कतकेऽध्यात्मे पुस्यणौ त्रिपु चाल्पके, मे सूक्ष्म स्यात्क्तके इध्यात्मेऽप्यणी मूक्ष्मोऽल्पकेऽन्यवत्, वि सूक्ष्मोऽणी सूक्ष्ममल्पके। अध्यात्मे कतके, हे सूक्ष्ममध्यात्ममपि, अ सूचक-सूचक सीवनद्रव्ये वोधके पिशुने शुनि । अोती काके, मे सूचक सीवनद्रव्ये वोधपे वृपदशके। पिशुने शुनि काके च, वि सूचक शुनि दुर्जने । कथके सीवनद्रव्ये मार्जारे वायसेऽपि च, हे सूचको खलकुक्कुरौ, ति सूचना--सूचना व्यधने दृष्टौ गन्धनऽभिनयेऽपि च, मे , वि सूचना स्यादभिनये गन्धने व्यधने दृशि, हे सूची-सूची तु सीवनद्रव्येऽप्याङ्गिकाभिनयान्तरे, मे सूची कराद्यभिनये नारीणा करणान्तरे। सूची च सीवनद्रव्ये, वि सूच्यभिनये व्यधने करणे स्त्रियाम हे सूची नृत्यप्रभेदे च व्यधनीशिखयोरपि, नि सूत--सूतस्तु सारथी तक्षिण क्षत्रियाब्राह्मणीसुते । वन्दिपारदयो पुसि प्रसूते प्रेरित निपु मे सूत पारदसारथ्यो प्रसूतेरितवन्दिषु । ब्राह्मण्या क्षत्रिया ज्जाते तक्षिण हे सूतस्तु सारयो तक्षिण प्रसूते प्ररितेऽपि च । क्षत्रियाब्राह्मणीजेऽपि सूत पारदवन्दिनो वि सूतस्त्वष्टरि सारथौ, अ मूतो वन्दिनि पारदे, नि सूतो भास्कर इत्युक्त सूत सारथिरुच्यते अने सूतक-सूतकोऽस्त्री पारदे न द्वयोर्जनौ, मे सूतक रसजन्मनो , वि सूतक जन्मनि रसे, है, अथ जन्मनि । सूतक पारदेऽप्यस्ती, त्रि सूत्र-सूत्र तन्तुव्यवस्थयो । शास्त्रादिसूचनाग्रन्थे, मे सूजन्तु रचनाया स्यात्सूत्र तन्तुव्यवस्थयो वि सूत्रन्तु सूचनाकारिग्रन्थे तन्तुव्यवस्थयो , हे तन्त्वाद्य ग्रन्थयो सून कारणेऽपि च, वि सूत्रकण्ठ-मूत्रकण्ठ पुमान् विप्रे खजरीटक्पोतयो मे मूत्रवडो द्विजे प्रोक्त खञ्जरीटक्पोतयो, वि सूत्रकण्ठ खजरीटे द्विजन्मनि कपोतके, हे सूत्रकण्ठो द्विजेऽपि च, हा सूत्रकण्ठो द्विजन्मनि । कपोतविहगेऽपि स्यात्, त्रि सूत्रधार--सूत्रधार शचीपतो। नान्यन्तरमुसञ्चारिपात्रगिल्पिप्रभेदया मे सूत्रधार शचीपतौ। नान्द्यनन्तरसञ्चारिपातशिल्पिप्रभेदयो , वि मूत्रधारस्तु शिल्पिभेदे नटेन्द्रयो, ·मूद-मेचक सूद-सूदस्तु कथितः सूपकारे च व्यन्जनान्तरे, मे. सूदस्तु सूपवत्सूपकारे च व्यञ्जनेऽपि च, वि. सूदः सूपकारे व्यञ्जनेऽपि च सूपवत्, हे सूद स्याद्यञ्जनेऽपि च, अ. व्यञ्जने सूपकारं च सूद सूपवदिप्यते, त्रि. सूद स्यात्सूप- कारश्च सूदो ज्ञेय. कुटुम्बिक., अने. सून-सूनं प्रसवपुष्पयोः । सूना पुत्र्या वधस्थानगलशुण्डिकयो स्त्रियाम्, मे. सून वाच्यवदुच्छूने सूनं प्रसवपुष्पयो । सूना पुत्र्यां वधस्थानगलशुण्डिकयोरपि, वि. सूनं पुप्पे सूना पुनः सुता । अघोजिह्वा वधस्थानम्, है. सूनाऽयोजिह्निकाऽपि च, अ. सून पुप्पे फलेऽपि च, त्रि. सनु-मनुः पुत्रेऽनुजेऽर्के ना, मे. सूनुः पुत्रेऽनुजे रवी, वि, हे. पुढे रवी च सूनुः स्याद्भातर्यपि कनीयसि, त्रि. सूनु. पुत्र तथाऽनुजे, अने. सूनृत-सूनृतं मङ्गलेऽपि स्यात्प्रियसत्ये वचस्यपि, मे. सूनृत मङ्गले सत्य- प्रियवाचि च सूनृतम्, वि. सूनृत. शिक्षितो मयं. सूनृत सत्यवद्वच , अने. सूनृतम् । मङ्गले प्रियसत्योक्ती, हे. सूनृतं कुशले सत्ये, त्रि. सूप--सूपो व्यञ्जनसूदयोः, मे. सूपो व्यञ्जनभेदे स्यात्सूपकारे च कीर्तितः, - वि. v. सूद. सूम-सूमं क्षीरे च नमसि, मे. सूमं क्षीरे नभस्यपि, वि सूर-सूरः सूर्यनरेश्वरी, अने. v. शूर. सूर्य-सूर्योऽर्कपणे तपने स्त्री तद्भायौं पधीभिदोः, मे. सूर्यः सूरे तत्प्रियाया सूर्या स्यादोपधावपि, वि. सूर्यभक्त-सूर्यभक्तस्तु वन्धुके पुसि त्रिवर्कपूजके, मे. सूर्यभक्तो बन्धुजीवे तया भास्करपूजके, वि. सूर्यभक्तो वन्धुजीवे भास्करस्य च पूजके, हे. सुति-सृतिः स्त्री गमने मार्गे, मे. सृतिर्गतौ पथि, है सृतिर्गमनमार्गयो , वि. सदापु-मृदाकुर्नाऽनिले वजे ज्वलने प्रतिमूर्यके, मे सृदाकुरनिले वजे दावाग्नी प्रतिसूर्यके, वि. मृदाकुर्वने दावाग्नी प्रतिमूर्ये समोरणे, हे. सृष्ट-सृष्टस्तु निर्मिते। युक्तनिश्चितयो. प्राज्ये त्रिपु, मे. सृष्टं निश्चित- युक्तयोः । प्रचुरे निर्मिते च, है. सृष्टन्तु निमिते। युक्तनिश्चितयो प्राज्ये, वि. सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिपु, अ. सृष्टि-मृप्टिस्तु निर्मिती। स्वभावे चापि यथिता, मे. मृप्टिः स्वभावे निर्माण, वि., है. सेचक-गेचकः स्यात्पुमान् मेघे वायलिङ्गम्नु सेक्तरि, मे. संचक: मेक्त- मेषयोः, हे., वि.

·सेचन-सोम सेचन--सेचन रक्षणे सेके नौकाया. सेकभाजने, मे सेचन रक्षणे सेके नौकासेचनभाजन, वि. सेतु-सेतुर्नाली कुमारके, मे सेतुस्तु सञ्चरे। नदीसमे, हे सेतुरालो च वरुणे, वि सेनानी-सेनानी स्यात्पुमान् कार्तिकेये सेनापतावपि, मे सेनानी कार्तिकेये स्यात्तथा सेनापतावपि, वि सेनानी सैन्यपे गुहे, हे सेनापति--सेनापति कार्तिकेयेऽप्यनीकाधिपतौ पुमान्, मे सेनापति कार्तिकेयेऽप्यनीकाधिकृतेऽपि च, वि सेवक-सेवकस्तु प्रसेवे ना वाच्यलिङ्गोऽनुजीविनि, मे सेवकस्तु प्रसेवे स्यादनुजीविनि चान्यवत्, वि सेवकोऽनुगे प्रसेवे, हे सेवन--सेवन सीवनोपास्त्यो , मे, वि , नि, हे सेव्य-सेव्य क्लीवमुशीरे स्यात्सेवाहें पुनरन्यवत्, मे सेव्य प्रोक्तमुशीरे च सेवार्हे पुनरन्यवत्, वि सेव्यमुशीरे सेवाहे, हे संकतिक-अथ सैकतिक मातृयानामङ्गलसूनके। ना सन्न्यस्ते क्षपणके निपु सन्देहजीविनि, मे भवेत्सकतिक मातृयात्रामङ्गलसूनयो । तथा सत्य- स्तसन्देहजीवक्षपणकेष्वपि, वि सैकतिक पुनर्मातृयानामङ्गलसूनयो । संकतिक क्षपणके सन्न्यस्ते भ्रान्तिजीविनि, हे सैनिक-सैनिक सैन्यरक्षे च स्यात्सेनासमवेतके, मे सैन्धव-सैन्धवोऽस्त्री माणिमन्थे नाऽश्वे सिन्धुभवे निपु, मे सैन्धवो माणि- मन्थेऽपि सिन्धुदेशोद्भवाश्वयो , वि सैन्धव सिन्धुदेशजे। सिन्धूत्थे स्यात्, हे सैन्धवो लवणाश्वयो, नि सैन्य-सैन्य क्लीव बले सेनासमवेते तु वाच्यवत्, मे सैन्य संनिव- सैन्ययो, है सैरिन्ध्री-सरिन्ध्री परवेश्मस्थाशिल्पकृत्स्ववशस्त्रियाम् । वर्णसङ्करसम्भूत- स्त्रीमहल्लिकयोरपि, मे , वि , हे सोढ-सोढा मर्पणशक्तयो , वि , हे सोढा तितिक्षासयुक्ते शक्ने चाप्य- भिधेयवत्, मे सोमसोमस्तु हिमदीधितौ। वानरे च कुवेरे च पितृदेवे समोरणे। वमुप्रभेदै कर्पूरे नीरे सोमलतौषधी, मे सोम कुवेरे पितृदेवताया वमुप्रभेदे च सुधाकरे च ! दिव्यौपधीसोमलतासमीरकर्पूरनीरेषु च वानरे च, वि मोमम्त्योपधीनद्रमेन्दुप । दिव्योषध्या घनसारे समीरे पितृदेवते । वमुप्रभेदे सलिन नरे विनरेश्वरे, है ·सोमवल्क-स्तनन ३५७ सोमवल्क-सोमवल्कस्तु धवलखदिरे कट्फलेऽपि च, मे, वि सोमवल्क कटफने स्याद्वलक्षखदिरद्रुमे, हे अथ कट्फले। सिते च खदिरे सोमवल्क स्यात्, सौकर्य-सौकर्य स्यादनायासे क्रियाया सूकरस्य च वि सौगन्धिक-सौगन्धिकन्तु कलारे पद्मरागेऽपि कत्तृणे। पुलिङ्गो गन्ध- पापाणे सुगन्धव्यवहारिणि, मे सौगन्धिको गन्धवणिक् सौगन्धिकन्तु कत्तृणे। गन्धोपले पद्मरागे कह्लारे, हे सौगन्धिकन्तु कलारे पद्मरागे च कत्तृणे। गन्धोपले गान्धिके च मौगन्धिक इति ध्वनि , वि सौदाम (मि)नी-मौदामन्यप्सरोभेदै तडित्तद्भेदयो स्त्रियाम्, मे सौदा- मिन्यप्सरोभेदे तडित्तद्भेदयोरपि, वि सौदामिनी तडिद्भेदतडितोरप्सरोभिदि, है सौभाग्य-सौभाग्य सुभगत्वे स्याद्योगभेदे नपुसक्म् मे सौम्य-सौम्यो ज्ञे ना विष्वनुने मनोज्ञे सोमदैवते मे सौम्यो बुधे मनोने स्यादनुने सोमदैवते। इल्वलासु च सौम्या स्युनींचे वोध्ये च वाच्यवत, वि सौम्य सोमात्मजेऽनुग्रे मनोज्ञे सोमदैवते । सौम्या पुनर्मृगशिर शिरस्था पञ्च तारका , हे मौम्यस्तु सुन्दरे सोमदैवते, अ सौरभ्य-सौरभ्यन्तु मनोजत्वे सौगन्ध्ये गुणगौरवे, मे सौरभ्यमाहु सौगन्ध्ये चामत्वे गुणगौरवे, वि सौरभ्य चारुताऽपि च, नि सौवर्चल 1-अथ सौवर्चल सर्जक्षारे च लवणान्तरे, मे सौवर्चस्-सौवर्ची भक्तरक्तयो, अने सौवीर-सौवीर काजिके स्रोतोऽजने च वदरीफले, मे सौवीर बदरे स्रोतोऽजने देशे च वाजिके, वि सौवीर काञ्जिकास्रोतोऽज्जनयोर्वदरीफले, हे स्रोतोऽञ्जने च सौवीर काजिके वदरेऽपि च, नि सौवीरोऽश्वविशेष स्यात्सौवीर काजिक मतम्, अने स्कन्ध-स्कन्ध स्यान्नृपतावसे सम्परायसमूहयो । काये तरुप्रकाण्डे च भद्रादौ छ दसो भिदि, मे स्कन्ध प्रकाण्डे सैन्याशे वाहुमूलसमूहयो । समीहा- नृपयोश्चापि, वि स्वन्ध प्रकाण्डे कायाशे विज्ञानादिपु पञ्चसु । नृपे समूहे व्यहे च, हे स्कन्ध समुदयेऽपि च, अ स्कन्ध सन्धेऽपि, त्रि (मघातेऽपि) स्वन्ध करिनरतुरगाणाम्, ह स्खलित-म्खलित छलिते पे, हे , वि, मे स्तनन-स्तनन ध्वनिमात्रे स्यान्मेघशब्दे च कुन्यिते, मे स्तनन ध्वनिमात्रे स्यात्पुन्यने धनजिते, वि स्तनन कुन्थने मेघर्गाजतध्वनिमात्रयो, हे , ·३५८ स्तनयित्नु-स्थापित स्तनयित्नु-स्तनयित्नु पुमान् वारिधरेऽपि स्तनितेऽपि च, मे स्तनयित्नु पयोवाहे तद्धनो मृत्युरोगयो, वि स्तनयित्नु पयोमुचि। मृतौ स्तनिते रोगे स्तम्ब-स्तम्वोऽप्रकाण्डद्रुमगच्छयो, मे स्तम्वो गुल्मे तृणादीनामप्रकाण्ड- द्रुमेऽपि च, वि स्तम्ब पालानगुल्मयो । व्रीह्यादीना प्रकाण्डे च, हे स्तम्भ-स्तम्भ स्थूणाजडत्वयो, मे, वि स्तम्भोऽङ्गजाडये स्थूणायाम है स्तम्भौ स्थूणाजडीभावो, अ स्थूणास्तब्धत्वयो स्तम्भ , ह स्तवफ-स्तवक शुभ्रगुच्छयो वि स्तिमित-स्तिमितोऽचञ्चलाईयो मे स्तिमितोऽचञ्चले क्लिने, वि स्तिमिती क्लिन्ननिश्चलौ, हे त्रि स्तोकस्तोकस्त्रिप्वल्पे चातके पुमान मे स्तोक स्याच्चातकाल्पयो , हे स्तोकोऽल्पे चातके, वि चातकाल्पयो स्तोकम्, अने स्तोभ-स्तोभ स्यात्सामविच्छेदे हेलने स्तम्भनेऽपि च, हे स्तोम-स्तोम स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे अ स्त्यान-स्त्यान स्निग्धे प्रतिध्वाने घनत्वालस्ययोरपि, मे वि स्त्यान स्यास्निग्ध पालस्ये प्रतिध्वानघनत्वयो हे स्थपति-स्थपति कञ्चुकिन्यपि। जीवेप्टियाजके शिल्पिभेदे ना सत्तमे निपु, मे स्थपति शिल्पिभेदेऽपि कञ्चुकिन्यपि । जीवेप्टियाजके सूते, वि स्थपति सौविदेऽधीशे बृहस्पतीष्टियज्वनो । कारुके च हे स्थपति कारुभेदेऽपि, अ स्थपति कञ्चुकी कारभेदो गोप्पतियागकृत् नि स्थाणु-स्थाणु कीले हरे पुमान् । अस्नी ध्रुवे, मे स्थाणु कीले स्थिर हरे, वि स्थाणु कीले हरे हे स्थाणु शर्वोऽपि, अ स्थाणू शकुशिवी, त्रि स्थाणु ह स्थान-स्थान सादृश्येऽवकाशे स्थितौ वृद्धिक्षयतरे, मे स्थान स्थिती च सादृश्ये सनिवेशावकाशयो । युक्तार्थे कारणार्थे च स्थाने स्यादव्यय पुन , वि स्थान स्थित्यवकाशयो । सादृश्ये मनिवेशे च, हे अवकाशे स्थिती स्थानम् अ स्थाने–स्याने तु कारणार्थे स्याद्युक्तसादृश्ययोरपि, में म्याने तु कारणे। युक्त साम्येऽपि, हे स्थाने तु कारणार्थे च युक्तसादृश्ययोरपि, वि स्थापन-स्थापन रोपणे पुसपने पाठोपधो स्त्रियाम्, मे म्यापन समाधौ रोपणेऽपि च, वि स्थापनन्तु निवेशने। पुमवने समाधौ च, हे स्यापित-स्थापित निश्चिते न्यस्ते, मे , हे स्थापित निश्चिते न्यस्ते च, वि कीलेऽपि, स्यात्पुसवने ·स्थाल-स्पर्धा ३५६ - च स्थित, स्थाल स्थाल भाजनभेदेऽपि स्थाली स्यात्पाटलोखयो , मे, वि स्थाल भाजनभेदे स्यात्स्थाली तु पाटलोखयो, हे स्थासक-स्थासक पुसि चाचिये जलादेरपि बुद्बुदे, मे स्थासकाख्या च चाचिक्ये जलादेरपि वुवुदे, वि स्थासको हस्तविम्बे स्यात्सरकादेश्च बुद्बुदे हे स्थित-स्थित अवें सप्रतिज्ञ, हे स्थित प्रतिज्ञातवति चोर्ध्वनिश्चलयो- स्त्रिषु, मे स्थित भवेद् गत्यभावे सुप्रतिज्ञे सुनिश्चिते, वि अधोर्खे स प्रतिज्ञेऽपि नि स्थिति-स्थिति स्त्रियामवस्थाने मर्यादायाञ्च सीमनि, मे स्थिति स्थाने च सोम्नि च, हे मर्यादायामपि स्थिति , स्थिति स्थानव्यवस्थयो, , ह स्थिर--स्थिरा भूशालपर्यो! शनौ मोक्षे चले निषु में स्थिरा भूमौ शालपा स्थिरो निश्चलमोक्षयो, वि स्थिरो मोक्षे निश्चले च स्थिरा भू शालपर्यपि, हे स्थिरा महीशालपर्यो , त्रि स्थिरदष्ट्र-स्थिरदप्ट्रो भुजङ्गमे । वराहाकृतिविष्णौ च, मे, वि स्थूणा---अथ स्थूणा स्यात्सा स्तम्भे गृहस्य च, मे स्थूणायस स्मृता। प्रतिमाया गृहस्तम्भे, वि स्थूणा सूर्या रुगन्तरे, हे स्थूणा स्तम्भेऽपि वेश्मन , अ स्थूणा सूर्मी च दारु च, नि स्थूल-स्थूल कूटेऽथ निष्प्रज्ञे पीवरेऽप्यन्यलिङ्गक, में स्थूल स्यात्पीवरे कूटे निष्प्रज्ञे पुनरन्यवत, वि स्थूल पीने जडे, हे निपु स्थूल जडेऽपि च, अ स्थूलोच्चय-स्थलोच्चयो वरण्डके। गजाना मध्यमगते गण्डाश्मा- कात्ययोरपि, हे स्थूलोच्चयो गण्डोपलेऽपि च ! गजाना मध्यमगतेऽप्यसाकल्य- बरण्डयो मे स्थूलोच्चयस्त्वसाकल्ये गण्डोपलवरण्ड्यो । गजाना मध्यमगती स्थलोच्चय उदाहृत , वि स्थेय-स्थेयो विवादपक्षस्य निर्णेतरि पुरोहिते, मे स्थेयो विवादस्य पदनिर्णेतरि पुरोहिते वि स्थेयोऽक्षदृक्पुरोधसो , हे स्थेयो नेतृपुरोहितो, नि स्नान स्नान स्नानीयेऽभिषवे, मे स्नान स्नानीय प्राप्लवे, हे स्निग्ध-स्निग्ध स्नेहयुते चिक्षणेऽपि स्यात् मे स्नेह-स्नेह स्यात्पुसि तैलादिरसद्रव्ये व सौहदे, मे स्नेहस्तैलादिकरस- द्रव्ये स्यात्सौहृदेऽपि च, वि स्नेह प्रेम्णि घृतादिके, हे सौहृदे घृततलादौ स्यात्स्नेह , नि स्पर्धा-स्पर्धा सहपणेऽपि स्यात्साम्ये कमसमुनतो, मे स्पर्धा सहर्षणे साम्ये स्पर्धा क्रमसमनतो, वि , ·, स्पर्श-स्यून स्पर्श--स्पर्शो रजाया दाने च स्पर्शने स्पर्शपि च, मे, वि स्पर्शो वर्गाक्षरे दाने स्पर्शने स्पर्शके रुजि, हे दाने रोगेऽपि च स्पर्श, त्रि स्पर्शन--स्पर्शनो मारुते पुसि दाने स्पर्गे नपुसकम्, मे स्पर्शनो मारते स्पर्शदानयो स्पर्शन मतम्, वि स्पर्शन हपीके दाने स्पर्श च स्पर्शनोऽनिले, हे अथ स्पर्शदानयो । स्पर्शन स्पर्शनो वात, नि स्पश-स्परा स्यात्सम्पराये च प्रणिधावपि पुस्ययम्, मे स्पश प्रणिधि- युद्धयो , वि स्पशो हेरिक्युद्धयो , हे द्वौ चराभिमरौ स्पशी, य रणे स्पश , ह स्फार--स्फार स्यात्पुसि विक्टे करकादेश्च बुबुदे, मे स्फार स्याद्विक्टे स्फार सरकादेश्च वुद्बुदे वि स्फारम्तु सरकादीना बुबुदे विपुलेऽपि च, हे स्फुट---स्फुटो व्यक्तप्रफुल्लयो । व्याप्ते रिपु, मे स्फुटो व्यक्तप्रफुल्लयो । सिते व्याप्ते, हे स्फुटो व्यक्ते प्रफुल्ले च व्याप्ते च कलितेऽन्यवत्, वि स्फुटि--स्फुटिॉपित्पादस्फोटामयेऽपि च। निभिन्नकर्कटीशस्येऽपि स्यात् मे स्फुटिस्त्वविस्फोटे निभिन्नचिभिटे हे निभिन्नकर्कटीसस्ये पादस्फोटे स्फुटिर्मता वि स्फुटि स्फोटे च पर्कट्याम नि स्म--स्मातीते पादपूरणे। स्यान्मङ्गल परकृतौ मे स्म पादपूरणेऽतीते, वि स्मातीते पादपूतौ , हे स्म स्यात्मस्मरणादिषु ह स्मय—स्मयो नाऽद्भतगर्वयो मे स्मयो गर्वेऽद्भुते, वि स्मृति-स्मृतिधर्मशास्त्रस्मरणयो स्त्रियाम, मैं स्मृतिरिच्छाधियोधर्म- सहितायामपि स्मृति वि स्मृति स्मरणधीच्छासु शास्ने, हे स्मृति स्याद्धर्म शास्त्रेऽपि नि स्यन्दन--स्यन्दनन्तु श्रुतौ नीरे तिनिशे ना रथेऽस्त्रियाम्, मे स्यन्दनन्तु स्रुतौ नीरे स्यन्दनस्तिनिशे रथे, वि स्यन्दन स्रवणे तोये स्यन्दनस्तिनिशे रथे हे स्यन्दन स्रवणे ना तु रथे तिनिशपादपे, त्रि स्यन्दनाख्या द्रुमे स्रावे स्यन्दनो रथ उच्यते, अने v मोक्ष स्यमीक-स्यमीका नीलिकाया स्त्री स्यमीको नावुवृक्षयो , मे स्यमीक पादपे नाको स्यात्स्यमीका तु नीलिका, हे स्यमीका नोलिकायाञ्च स्यमीको माकुवृक्षयो , वि स्यूत–स्यूत प्रसेवके । ना त्रिपूते, मे स्यूतमूतप्रसेवयो , वि स्यूति--स्यूति सीवनसन्तत्यो स्त्रियाम्, मे स्यूति मोवनमन्तत्यो , वि स्यून-स्यून किरणसूर्ययो , मे, वि .

·सवन्ती स्वरूप V स्रवन्ती-स्रवन्ती च द्रवन्ती च सरिदोषधिभेदयो, वि स्रवन्ती तु तरङ्गिण्या गुल्मस्थानौषधीभिदो, में द्रवन्ती सुव-सुवा द्वयोर्होमपात्रे शल्लकीपूर्वयो स्त्रियाम् मे युवा मूर्वा स्रुव स्रुचि, हे खुवास्या सल्लवीमूर्वानुम्भेदेषु च विश्रुता वि खून स्त्रिया निर्झरे स्रवे, मे सू मुवे निर्झरे चापि वि, सू मुवे निर्झरे- ऽपि च, हे स्त्रोतस्-स्रोत प्रवाहेन्द्रिययो, हे स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययो वि स्रोतोऽम्बु- वेग इन्द्रिये, मे स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये, अने स्व--स्व स्यात्पुस्यात्मनि ज्ञातौ त्रिप्वात्मीये धनेऽस्त्रियाम् मे स्व ज्ञातावात्मधनयोरात्मीये च प्रचक्षते, वि म्वो ज्ञात्यात्मनो स्व निजे धने हे स्वो ज्ञातावात्मनि स्व त्रिप्वात्मीय स्वोऽस्त्रिया धने अज्ञातावात्मनि चात्मीये धने स्वाख्या प्रवर्तते अने स्वज-स्वज प्रस्वेदपुनयो । क्लीव रवते मे स्वज रक्ते स्वज प्रस्वेद- पुत्रयो , वि स्वेदरक्तात्मजा स्वजा , नि स्वञ्ज--स्वजो विधौ रुद्रे, मे स्वञ्ज प्रजापतौ रुद्रे वि स्वजौ ब्रह्मशिवी, हे स्वप्न--स्वप्न स्वापे प्रसुप्तस्य विज्ञाने दर्शने पुमान, मे स्वप्न सुप्तस्य विज्ञाने स्वप्न स्वापे च दर्शने वि स्वप्न स्वापे सुप्तज्ञाने, हे सुप्तज्ञाने च त्रि स्वभू--स्वभूर्ना ब्राह्मणि हरौ मे स्वभूर्वेधसि शाङ्गिणि, वि स्वभूविष्णो विधावपि है स्वर--स्व प्रेत्यव्योम्नि नाके च, मे स्व स्वर्गपरलोक्यो , वि म्ब स्वर्ग परलोके स्यात् अने -स्वरो नासासमीरणे। उदात्तादावकारादौ पड्जादौ च ध्वनौ पुमान्, मे स्वरोऽवारादिमानासु मध्यमादिषु च ध्वनो। उदातादिप्वपि प्रोक्त स्वरो नासासमीरणे, वि स्वर शब्देऽपि पड्जादौ, हे अकारादिपु वर्णेषु पड्जादिषु च सप्तसु । उदात्तादिषु विज्ञेय प्राणिनाञ्च स्वने स्वर, ह स्वर-स्वरु पुमान् यूपखण्डे भिदुरेऽप्यध्वरे गरे, में स्वरवंजेध्वरे वाणे यूपखण्डऽपि च स्वरु , वि स्वर स्याङ्पखण्डये। अध्वरे कुलिश वाणे, मखेषुयपखण्डेऽपि स्वर , अ शयने स्वप्न , स्वरूप-V प्राप्तरूप ·३६२ स्वस्ति हस . शयननिद्रयो, . स्वस्ति-स्वस्ति स्यान्मङ्गले पुण्ये प्रशसायामपि क्वचित्, मे स्वस्त्याशी क्षेमपुण्यादौ, वि , हे , अ स्वस्ति स्यान्मङ्गलादिपु, ह स्वस्तिक-स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये चतुष्कगृहभेदयो , मे स्वस्तिको मङ्गल द्रव्ये चतुष्कगृहभेदयो । पिष्टकस्य विकारे च स्वस्तिको रततालिके, वि स्वस्तिको मङ्गलद्रव्ये गृहभेदचतुष्कयो , हे स्वस्तिमुख-भवेत्स्वस्तिमुखो लेखे ब्राह्मणे वन्दिनि त्रिपु, मे स्वादु--स्वादुर्मिष्टमनोज्ञयो , मे स्वादुमनोज्ञे मिष्टे च, वि स्वादुस्तु सुन्दरे मिष्टे, हे त्रिविप्टमधुरौ स्वादू, अ स्वान्त--स्वान्त चेतसि गह्वरे, मे स्वाप--स्वाप शयननिद्रयो । स्पर्शाज्ञतायामज्ञाने, मे स्वाप स्पज्ञता निद्राशयनाज्ञानमारके वि स्वापो निद्राया रुग्भेदे शयनाज्ञानमानयो , हे स्वाप नि स्वामिन्--स्वामी प्रभुविशाखयो , मे स्वामी प्रभो विशाखे च, वि स्वामी प्रभौ गुहे है स्वामी भर्तरि पण्मुखे नि स्वित्---स्वित्प्रश्ने च वितः च तथैव पदपूरणे, मे स्वित्प्रश्नवितर्कयो, हे स्वित्प्रश्ने च वितर्के च अ स्वेद---स्वेदस्तु स्वेदने धर्मे मे वि स्वेदो धर्म स्वेदने च, हे धर्मस्वेदनयो स्वेद नि स्वैर-स्वर स्वच्छन्दमन्दयो, मे वि स्वैरो मन्दे स्वतन्ये च, हे मन्द- स्वच्छन्दयो स्वैर , अ मन्दस्वच्छन्दयो स्वरम् ह ह-हे शिवे सलिले शून्ये धारणे मङ्गलेऽपि च। गगने नकुलीशे च रक्ने नाके च पर्वते, मे नभो वराहो नकुली हृद्गो वामपदस्थित । सदाशिवोऽरुण प्राणो हवारश्च पडानन , मा ह स्यात्सम्वोधने पादपूरणे च विनिग्रहे । नियागे च क्षिपाया स्यात्कुत्सायामपि दृश्यते, मे ह स्यात्सम्बोधने पादपूरणेऽनव्यय गिवे, वि हस-हम स्यान्मानमौरसि। निर्लोभनृपविष्ण्व परमात्मनि मत्मरे। योगिभदे मन्त्रभेदे शरीरमरदन्तरे। तुरङ्गमप्रभेदेऽपि, मे मो विहङ्गभेदे म्याद विष्णौ हयान्तरे। यागिमन्त्रादिभेदेषु परमात्मनि मत्मरे। नि!भनृपतो हम शारीरमरुदन्तरे वि हमो मत्सरेऽच्युते । सगाश्वयोगिमन्त्रादिभेदेषु परमा मनि। निर्लोभनृपतो प्राणवाते श्रेऽग्रत स्थिते, हे रविश्वतच्छदी हमी, म हसस्तु खगमूर्ययो । निर्नोभे नृपती विष्णो अन्तरात्मनि चेप्यते, नि जीव , ·हठ-हरि राज्ञि विधौ धर्मे तपस्विनि तुरङ्गमे। सिते पक्षिविशेपे च हंसशब्दो हरेऽपि च, अने. हठ- हठः स्यात्प्रसभे पृश्न्याम्, मे, हठो वारिपा स्यात्प्रसभेऽपि च, वि. हठोऽम्बुपर्णा प्रसभे, हे. पृश्न्यां च प्रसभे हठ , त्रि. हताश हताशो निर्दये चागारहिते पिशुनेऽपि च, मे. हताशो निर्दये खले वि. हताशो निष्कृपे खले, हे हनु-हनुहट्टविलासिन्या मृत्यावस्ने गदे पुमान् । द्वयो कपोलावयवे, मे हनुः प्रहरणे मृत्यौ कपोलावयवे गदे । हनुहट्टविलासिन्याम्, वि हनुः कपोलावयवे मरणामययोरपि। हरिद्रायामायुधे च, हे हनुहट्टविलासिन्यां कपोलावयवेऽपि च, त्रि. - हन्त- हन्त वाक्यारम्भखेदविषादहर्पसम्भ्रमे, मे हन्त हर्षे विपादे च वाक्यारम्भविषादयो', वि हन्त दानेऽनुकम्पाया वाक्यारम्भविपादयो । निश्चये च प्रमाद च, हे. शोचने संग्रह च हन्तशब्द प्रयुज्यत्ते, ह. हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविपादयो , अ. हम-हं रुपोक्तावनुनये, मे. हं रुपोक्त्यनुनीतिप, वि. ह रोपभापणेऽ- नुशयेपि च, हे. हम्मित-हम्मितं क्षिप्तदग्धयो, मे., वि. हर-हरो नाशकरुद्रयोः । वैश्वानरे, हे हरी वज्रमहेश्वरी, अने. हरण-हरण यौतुकादीनां द्रव्ये भुजे हृतावपि, मे हरणं यौतुकद्रव्ये भुजेऽपि हरणं हृतो, वि. हरण च हृतो दोष्णि यौतुकादिधनेऽपि च, हे. अथ हृतौ हरणं यौतुकेऽपि च, त्रि. हरि-हरिश्चन्द्रार्कवाताश्वशुकभेक्यमाहिपु । कपी सिंहे हरेजेशो शत्रे लोकान्तरे पुमान् । वाच्यवत् पिङ्गहरितो , मे. हरिदिवाकरसमोरयो.। यम- वाससिंहाशुपाशाङ्ककपिवाजिपु। पिङ्गवणे हरिद्वणे भेकोपेन्द्रशुकाहिए। लोकान्तरे च, हे. हरिर्वातार्कचन्द्रेन्द्रयमोपेन्द्रमरीचिपु । सिंहाश्वकपिभेकाहिशुक्लोकान्तरेषु च। हरिर्वाच्यवदाख्यातो हरित्कपिलवर्णयोः, वि. यमानिलेन्द्रचन्द्रार्कविष्णु- सिंहांशुवाजिपु । शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिपु, अ. हरिरिन्द्रो हरिभानु- हरिविष्णुहरिमरुत् । हरि सिंहो हरि को हरिजिो हरि. कपि.। हरिरंश- हरि रहरिः सोमो हरिय॑मः । हरिः शुक्रो हरिः सर्प. स्वर्णवर्णो हरिः स्मृत , अने. अर्कमकंटमण्डूकविष्णुवासववायवः। तुरङ्गसिंहसितांशुयमाश्च हरयो दश, ह.

·- , . हरिचन्दन हलिन् हरिचन्दन--हरिचन्दनमस्त्री स्यातिदगाना महीरुहे। नपुसक तु गोगी ज्योत्स्नाकुकुमयोरपि, मे हरिचन्दनमाख्यात गोशी सुरपादपे। ज्योत्स्नाया कुकुमे च, वि चन्द्रिकायामब्जधूलौ रक्ताङ्गे हरिचन्दनम्, हा हरिण-हरिण पुसि सारङ्गे विशदे त्वभिधेयवत् । हरिणी हरिताया च नारीभित्तभेदयो । सुवर्णप्रतिमाया च, मे हरिण स्यात्कुरङ्गेऽपि हरिण पाण्डुरेऽन्यवत् । हरिणी हरिताया च चारुस्त्रीवृत्तभेदयो, वि हरिणो पाण्डु- सारङ्गी हरिणी चारुयोषिति । सुवर्णप्रतिमाया च हरितावृत्तभेदयो , हे हरिणी स्यान्मृगी हेमप्रतिमा हरिता च या। निपु पाण्डौ च हरिण , अ हरिण पाण्डुरो वर्ण शारङ्गो हरिणो मत अने हरित्-हरिद्दिशि स्त्रिया पुसि हयवर्णविशेपयो । अस्त्रिया स्यात्तृणे च, मे हरित्यकुभि वर्णे च तृणवाजिविशेषयो , वि हरिद्दिगि तृणान्तरे । वर्णभेदेऽश्वभेदे च, हे स्त्री हरिदिशि वर्ण ना त्रि हरित--हरिता स्त्री च दूर्वाया हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत, मे हरितेति च दूर्वाया हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत् वि दूर्वाऽपि हरिता मता वि हरिताल-हरिताल धातुभेदे स्त्री दूर्वाऽवाशरेखयो मे हरिताली नभो- रेवादूर्वायगलतामु च वि हरिताली तु दूर्वागगनरेगयो । पाणलतिकाया च, हे छायापथे च दूर्वाया हरितालीध्वनिमत हा हरिवाहन-हरिवाहनस्तु पुसि शचीपतिविवम्वतो , मे हरिवाहन इत्युक्त शचीपतिविवस्वतो, वि हरेणु-हरेणुर्ना मतीने स्त्री रेणुकाबुतयोपितो , मे हरेणुम्तु गतीने म्याद्रेणुकाकुलयापितो , वि हरेणु कुनयोपाया रेणुयाया मतीनके, हे हर्मुट--हर्मुट पच्छपे मूर्यपि, वि v उद्ट हर्पण-हपंणोऽक्षिरगन्तरे। हवे यागभेद च श्राद्धदेवेऽपि च वचिन्, मे , वि हर्पणस्तु श्रासदेचे हपके योगरम्भिदो, हे हर्पयित्नु-हर्पयित्नु पुमान्युप्रै पाचन तु नपमवम्, मे हर्पयिन मुने हेम्नि वि हर्पयित्नु मुने म्वणे, हे ह(हा) लाल-हताहतो ब्रह्ममऽजनाया ना विप स्त्रियाम्, मे हताहतो विपे ज्येष्ठपा यतानाहयोग्गे, वि हताहतम्नु हयानोग्ने विषै। जेष्टा हलिन्-हती गमे च कप, में ही बने वर्ष म्यान, रिहती पत्र- मीरिणो , हे ·हव हारि ३६५ , हव-हव आज्ञाध्वराह्वाने, में हवो यज्ञे तथाह्वाने निदेशेऽपि हबो मत वि हवस्तु सप्ततन्तौ स्यान्निदेशाह्वानयोरपि हे आज्ञाह्वानाध्वरा हवा , अ हविस्- हवितव्यमाने च सर्पिष्यपि नपुसकम्, मे हवितव्यसपिपो , वि हवि सपिपि होतव्ये, हे हवि सपिपि हव्ये च, त्रि हसन--हसन न द्वयोहासेऽङ्गारधान्या तु योपिति, मे हसन च स्मृत हामे- ऽङ्गारधान्या हसन्यपि, वि हसन्ती-हसन्त्यङ्गारधान्या च मल्लिकाशाकिनीभिदो . मे , वि हसन्ती शाकिनीभिदि । मल्लिकाङ्गारधान्योश्च, हे हस्त-हस्त करे करिकरे सप्रकोष्ठकरेऽपि च । ऋक्षे केशात्परो जाते, में हस्तो नक्षनभेदे स्यात्करभकरयोरपि । कचात्पर कलापार्थे सप्रकोप्ठे तताङ्गुलौ, वि हस्त करे मानोडुभेदयो । केशाकलापे शुण्डायाम्, हे हस्तौ तु पाणिनक्षत्रे, अ हस्तिकर्ण---हस्तिकर्णश्चोरुवूके पलाशगणभेदयो, मे हस्तिकोरुवूके स्यात्पलाशगणभेदयो , वि हस्तिकर्ण स्यादेरण्डे पलाशगणभेदयो , हे हस्तिनी-हस्तिनी गजयोपाया जातिभेदे च योपित . मे हस्तिनी गजयोषाया नारीभेदे च हस्तिनी, वि हस्तिमल्ल- हस्तिमल्लोऽभ्रमातङ्गे शङ्खनागे विनायके, मे हस्तिमल्लो- ऽममातङ्गे हस्तिमल्लो विनायक, वि हस्तिमल्ल सुरद्विपे। विघ्नेशे, हे हस्तिमल्लो गजास्ये च, त्रि हा-हा विपादे च शोके च कुत्सादु खार्थयोरपि, मे हा विषादे च शोके च दु खार्थेऽपि च कथ्यते, वि हा मुखदु खविपादेषु, हे हा विस्मये प्रमोदे च, नि हा विषादशुगतिषु, म हायन--हायनो न स्त्रिया वर्षे पुस्यचिर्तीहिभेदयो, मे हायनोऽचिपि वर्षे च व्रीहिभेदे च हायन , वि हायनोऽचिर्वीहिर्वर्पम्, हे अथ हायना । वर्षाचि-हि- भेदाश्च, अहायन वर्षमोजश्च, अने हार-हारो मुक्तावलो युधि, मे हारो मुक्तावली युद्धे, वि हारस्तु मुक्ता- दामनि सयुगे, हे इप्टकादिचयो हारो हारो मुक्तागुण स्मृत । हारो मणिविशेपश्च हारो रजतमुच्यते, अने हारक-हारक क्तिवे चौरे गद्यविज्ञानभेदयो, मे, वि हारको गद्य- विज्ञानभिदो पितवचौरयो , हे गद्येऽपि हारक , पि हारि-हारि पथिक्सन्तानयूतादिभङ्गयो स्नियाम्, मे ·। हारिकण्ठ हिम हारिकण्ठ-हारिकण्ठ पिके पुसि हारान्वितगले त्रिपु, मे हारिकण्ठ परभृते हारान्वितगलेऽपि च, वि हारिकण्ठो हारयुक्तकण्ठे परभृतेऽपि च, हे हारिद्र- हारिद्र हरिद्रारजिते त्रिपु। ना नीपवृक्षे, मे हारीत-हारीतो विहगान्तरे। मुनौ छद्मनि, हे हारीत पक्षिभेदे स्यान्मुनि- भेदं च कैतवे मे हारीत पक्षिभेदे स्यान्मुनिभेदेऽपि कैतवे, वि हार्य-हार्यो विभीतकतरौ हर्तव्ये पुनरन्यवत् मे, वि हार्य कलिद्री हर्तब्ये, हे हाल हालो हल पुमान् हाला मदिराया च योपिति, मे हाला सुराया नृपतौ च हाल वि हाल सातवाहनपार्थिवे । हाला सुरायाम्, हे हाव-हावी वन्दनविभ्रमी, अने हाहा--हाहा दु खे हुहू हर्षे गन्धर्वेऽमू त्वनव्यये, वि हि-हि पादपूरणे हेतौ विशेपे त्ववधारणे। प्रश्नहेत्वपदेशे च सम्भ्रमासूय- योरपि मे हि पादपूरणे हेती विशेपेऽप्यवधारणे वि हि हेताववधारणे । विशेपे पादपूतौ च हे हि स्याद्विशेषणे हेतौ ह हि हेताववधारणे अ हिंसा--हिंसा चौर्यादिघातयो मे हिंसा चौर्यादिवधयो , वि हिंसा चौर्यादिके वधे, हे चौर्यादावपि हिंसा ह हिंस्र--हिंस्रा कापादनीमास्यो स्त्रिया स्याधातुकेऽन्यवत, मे हिंसा काकादनीमास्योहिन स्याद्घातुकेऽन्यवत् वि हिंस्र स्याद्धातुवे हिंस्रा मासी काकादनी च सा है हिङ्गुनिर्यास-हिङ्गनिर्यास इत्यप निम्बे हिङ्गरसेऽपि च, मे , वि हिङ्गः निर्यासो हिङ्गरसनिम्बयों ह निम्वेऽपि हिगुनिर्यास , हा हिङ्गल-हिनुलो वर्णकद्रव्ये ना भण्टाक्या तु हिगुली, मे हिण्डक नग्नाचार्येऽपि हिण्डक हा हिण्डन-हिण्डन भ्रमणे रतो, म हिण्डन खेलने रते, वि हिण्डन पीडारतयो- र्याने, हे हिण्डोर-हिण्डीर फेनवार्ताकुपूरपे, मे हिण्डोर पुरपे स्मृत । पेनै वातिङ्गने चापि, वि दाडिमेऽपि च हिण्डीरम्, हा हित-हित पथ्ये गते घृते, मै , है हित धृते गते पथ्ये, वि हिम-हिम तुपारमनयाद्वयो म्यानपुमकम् । गीतले वाच्यलिङ्ग, मे हिम शीते तुपारे च चन्दने च हिम विदु , दि हिम तुपारे गीते च हिमश्चन्दन- पादपे, हे - , ·+ हिमज-हृदये हिमज-हिमजा तु शटीगौर्यो पुसि मैनाकपर्वते, मे. हिमजाऽपि शटीगौर्यो- मैनाके हिमज. स्मृतः, वि. हिमजो मेनकापुत्रे हिमजा पार्वती शटी, हे. हिमजा पार्वती शटी, त्रि. हिमाराति-हिमाराति पुमान् वीतिहोने किरणमालिनि, मे. हिमाराति. खगेऽनले, वि. हिरण-हिरणं रेतसि स्वर्णे वराटे च नपुसकम्, मे. हिरण रेतसि स्वर्णे वराटे च हिरण्यवत्, वि. हिरणं हिरण्यमिव वराटे हेम्नि रेतसि, हे. हिरण्मय--हिरण्मय. सुरश्रेष्ठे ना सुवर्णमये त्रिपु, मे. हिरण्मयो लोकधातौ स्यात्सुवर्णमयेऽन्यवत्, वि हिरण्मयो लोकधातौ सौवर्णे, हे हिरण्य-हिरण्य रेतसि द्रव्ये शातकुम्भवराटयो । अक्षये मानभेदे स्यादकुप्ये च नपुसकम्, मे. हिरण्यमक्षयद्रव्ये वराटे स्वर्णरेतसो , वि हिरण्य रेतसि स्वर्णे मानभेदवराटयोः, त्रि. v. हिरण. हिरण्यरेतस्-हिरण्यरेता पुसि स्याद्दिवाकरहविर्भुजो , मे हिरण्यरेतसं प्राहुर्दिवाकरहविर्भुजो , वि. हिरण्यरेता ज्वलने सहस्रकिरणेऽपि च, हे हिरुक्--हिरुक्शब्दो विनार्थे च मध्यार्थेऽपि च दृश्यते, मे. हिरुड मध्ये विनार्थे, है. हिरुड, मध्यविनार्थयोः, त्रि ही-ही विस्मयविषादयोः, मे ही दुखहेतावृद्दिष्टो ही विस्मयविपादयोः, वि. ही दुखहेतावास्यातो विपादे विस्मयेऽपि च, हे. होन-हीनं ग.नयोस्त्रिपु, मे हीन गोनयो , वि v न्यून. हीर--हीरा पिपीलिकालक्ष्म्यो पुसि शङ्करवज्रयो., मे, हीरा पिपीलिका- लक्ष्म्योहीरः शङ्करवज्रयो , वि हीरो वजे हरे सर्प होरा पिपीलिकाश्रियोः, हे. होही-हीहीशब्दो विस्मयहासयो', मे हीही विस्मयहास्ययो:, हे., वि. हुडुक्क हुडुक्को वाद्यभेदे च मत्तदात्यूहपक्षिणि, मे. हुडुक्को वाद्यभेदे स्याद्दात्यूहे मदमत्तके, वि हुडुक्को मदमत्ते स्याद्दात्यूहे वाद्यभिद्यपि, है. वाद्यभेदे हुडुक्कः स्याद्दात्यूहे च मदोत्कट, त्रि. हुम्-हुं स्मृतावप्यपाकृती। अर्थप्रश्नेऽभ्यनुज्ञायाम्, मे. हुं वितर्के परिप्रश्ने, वि., हे., अ. हुं वितर्के चानुमतौ, त्रि. हुं संप्रश्ने वितर्के च, ह. हुहू--V हाहा. हूम्-हूं स्यात्प्रश्नवितर्कयो, मे. v. हुम्. हृद्-हृत्क्लीवं बुक्कचित्तयोः, मे हृदाख्या चित्तबुक्कयोः, वि. हृदय-हृदयं मानसे बुक्कोरसोरपि नपुसकम्, मे. हृदयं मानसोरसोः।

·हृद्य हेला बुक्सायाम्, वि हृदय वक्षसि स्वान्ते, हे उरस्यपि च बुक्काया हृदय मानसेऽपि च, गि हृद्य-अथ निषु हृद्य हृज्जहृद्धितहृत्प्रिये । वशकद्वेदमन्ने ना वृद्धिनामोपधौ स्त्रियाम्, मे हद्य धवलजीरे च हृत्प्रिये हृद्भवेऽपि च। वशद्वेदमन्ने च हृद्य वृद्धास्यभेपजे, वि हृद्य धवलजीरये। हृत्प्रिये हृद्धिते हज्जे हद्या तु वृद्धिभेपजे । हद्यश्च वशकृन्मन्ने, हे हपित--हृपित विस्मिते प्रीते प्रहते हृप्टलोमनि, मे हृपित विस्मिते प्रीते प्रणते हृप्टरोमणि, वि हृष्ट--हृप्टो रोमाञ्चितेऽपि च । जातहर्षे प्रहसिते विस्मितेऽप्यभिधेयवत्, मे हृप्टो हृपितवन्मत । रोमाञ्चिते प्रहसिते जातदर्प च विस्मिते, वि हृष्ट प्रहसितेऽपि च नि हे हे सम्बोधन आह्वानेऽप्यसूयादौ च दृश्यते, मे है सम्बुद्धौ पादपूरणे, हे v ए, हेहै हेठ--हेठो वाधाविहेठयो मे हेति--हेति स्यादायुधज्वालासूर्यतेज मु योपिति मे हेति स्यादायुधे ज्वाले हेतिस्तरणितेजसि, वि हेतिालास्तसूर्याशुषु हे रवेचिश्च शस्त्र च वह्निज्वाला च' हेतय अ हेती शस्त्राचिपी मते अने हेतु-निमित्तहृदये हेतू, अने हेतुक-हेतुको बुद्धभेदे स्यान्महाकालगणेऽपि च म वि हेतुकस्तु महाकाल- गणबुद्वविशेषयो हे हेमपुष्प--हेमपुष्पयशोचे स्याज्जवापुणे नपुसकम् मे हेमपुष्प जपापुष्पे चम्पकाशोक्योर्मतम् वि हेमपुप्प तु चम्पके। अशोक्द्रौ जपापुप्पे, हे हेमपुष्पक-स्याद्धेमपुप्पिका यूथ्या चम्पके हेमपुप्पक' , मे , वि हेमपुष्पक- श्चम्पके हेमपुप्पिका यूथिका हे हेमल- हेमल स्वर्णकारे स्यात्कृकलासे शिलान्तरे मे , वि अथ हेमल । क्लादे सरटे ग्रावभिदि, हे हेमाङ्ग- हेमाङ्गो गरुडे परमेष्ठिनि मे हेमाङ्गो द्रुहिणे ताक्ष्य, वि हेरम्ब हेरम्बो विघ्नराजे स्यान्महिपे शौर्यगविते, मे हेरम्बो विघ्नराजे स्यात्वासारे शौर्यगर्वित, वि हेरम्ब शौर्यगविते। महिपे विघ्नराजे च, हे हेरम्बो महिपेऽपि च, ह हेला-हेला स्त्रियामवज्ञाया विलासे वरयोपिताम् मे हेलावज्ञानविलास- ,

·हेलि-लु क्ष
योश्च, वि हेला तु स्यादवज्ञाविलासयोश्च, हे हेलाऽवज्ञाविलासयो, नि हेला
प्रस्तावेऽपि, है
हेलिहेलिरालिङ्गने सूर्ये, हे
हेहै-हेहै सम्बोधने हूतौ, मे हेहै व्यस्तो समस्तौ च हूतिसम्बोधनार्थयो, वि
है- है सम्बोधन आह्वाने, मे v ए हेहै
हैमवती-हैमवत्यभयास्वर्णक्षीर्यो श्वेतवचोमयो मे, वि हैमवत्यद्रिजा
स्वर्णक्षीरी शुक्लवचाऽभया, हे हरीतकी हैमवती गौरी श्वेतवचापि च, नि
हो होही शब्दो तथैतयो (सम्बोधने आह्वाने), मे होहो चैवविधौ ज्ञेयो
(व्यस्तो समस्तौ च) सम्बुद्धयाह्वानयोरपि, वि
होमि-होमिर्ना पावके घृते, मे होमि सपिपि पावके, वि होमि सपिपि
वह्नी च, हे
होरा--होरा लग्नेऽपि राश्यर्धे रेखाशास्त्रभिदोरपि, मे होरा लग्नेऽपि
राश्यर्धे शास्नरेखाभिदोरपि वि होरा तु लग्ने राश्यर्धे शास्तरेखाप्रभेदयो , हे
होहोहोही शब्दस्तथतयो (सम्बोधने हूतौ), मे v हो
हो- हो
ह्रस्व-ह्रस्वोऽन्यकुखयोस्निपु में ह्रस्वखर्वाविमी शब्दावेकायों
वामनार्थयो, वि v खर्व
हादिनी-हादिनी ववविद्युतो , हे ह्रादिनी वज्रतडितो , मे ह्रादिन्यो
वज्रतडितो, अ
लु, क्ष--sec in ल,
.
,
24

·अथ शब्दभेदप्रकाशः प्रबोधमाधातुमशाब्दिकानां कृपामुपेत्यापि सतां कवीनाम् । कृतो मया रूपमवाप्य शब्दभेदप्रकाशोऽखिलवाक्पयोधेः ॥१॥ प्रायो भवेद्यः प्रचुरः प्रयोगः प्रामाणिकोदाहरणप्रतीतः। रूपादिभेदेषु विलक्षणेषु विचक्षणो निश्चिनुयात्तमेव ॥२॥ क्वचिन्मात्राकृतो भेदः क्वचिद्वर्णकृतोऽत्र च । क्वचिदर्थान्तरोल्लेखाच्छब्दानां रूढितः क्वचित् ॥३॥ जागति यस्यैष मनःसरोजे स एव शब्दार्थविवर्तनेशः। निजप्रयोगापितकामचारः परप्रयोगप्रसरार्गलश्च ॥४॥ विद्यादगारमागारमपगामापगामपि । अरातिमारातिमथो अम आमश्च कीर्तितः ॥५॥ ५. अगारागार; अपगा=आपगा, अराति=पाराति, अम=ग्राम. चुरादो अम रोग इत्यत्र माधव "प्रामयति । नान्ये मितोऽहेताविति मित्त्वनिषेधः । प्रामः . . . . । प्रम- तीति शपि तस्य च हेतुमण्णावमन्तत्वेन मित्त्वादमयतीति । अस्य चोदात्तोपदेशत्वान्नोदात्तोपदेश- स्येति जिति णिति कृति वृद्धिनिषेधाद् घण्वुलो अम अमक इति ।" भवेदमर्प प्रामोप्यकुरोऽङ्कर एव च । अन्तरिक्षमन्तरीक्षमगस्त्योऽगस्तिरित्यपि । अटरूप आटरूपोऽवश्योऽवश्याय इत्यपि ॥६॥ ६. अमर्थप्रामर्ष; अङ्कुर-ग्रङ्कर; अन्तरिक्ष-अन्तरीक्ष; अगस्त्य=अगस्ति. अटरूप =पाटरूप (अटरुष, A. c. 2. 4. 103), अवश्य-अवश्याय (I. O.: ऽवश्यायोऽवश्य- यस्तथा O2. अवश्या, w). 'स्यात्प्ररोहोऽङ्गुरोऽर्रो रोहश्च स तु पर्वणः, हे. ४. १८४. 'अथागस्त्यः कुम्भयोनिरगस्ति कलशीमुतः इति शब्दाणंव.', अ. टी. ३. २०. प्रतिश्यायः प्रतिश्यावो भालुको भल्लुकोऽपि च । जम्बूकं जम्बूकं प्राहुः शम्बूकमपि शम्वुकम् ॥७॥ ७. प्रतिशाय (02 प्रतिश्याम, I. O. प्रतिश्याव, क, ग, प्रनिश्या, W. पाके ६२७. धा.) =प्रतिश्याय; भालूक-भानुक; जम्बुक=जम्बूक; शम्बूकम्-शम्बुक (both गझुक, I.). "चम्बूक. शम्बुक सम्बुपूर्वः कान्तस्तु रावंदा । ककारेण विना शेपो दृश्यते ग्रन्थविस्तर न्युत्प- लिनी", अ. टी. १०. २३. “भाल्लूकमालूकाच्छभल्लभल्लूकभल्लुका.", है. ५. १५५. तथा जम्बूकवन्धूकवास्नूकलूवादय., उ. ४. ४६. .

·शब्दभेदप्रकाश. ३७१ जतुका स्याज्जतूकापि मसुरः स्यान्मसूरवत् । वास्तुकं चापि वास्तूकं देवकी देवकोति च ॥८॥ ८, जतुका जतूका; मसुर=मसूर; वास्तुक वास्तूक, (A.C 2. 4 158); देवकी-देवकी. “वेश्याया वीहिभेदे च मसूरा मसुरा स्त्रियाम् । ममूरमसुरो पुसि द्वावता- वपि चैतयोरिति रभसः', अ. टी. २. ६. १७. अथ मसुरो मसूरो व्रीहिकाञ्चन , नि. ज्योतिषं ज्योतिषं चापि प्ठेवनं ष्ठीवनं यथा । सुत्रामापि च सूत्रामा हनूमान् हनुमानपि ॥६॥ ६. ज्योतिष-ज्यौतिप; प्ठेवन प्ठीवन , सुत्रामन्-सूत्रामन्, हनूमत्-हनुमत् "मारुतिः केसरिसुतो हनूमान् हनुमानपि', के. उपणं स्यादूषणं च भवेदुपरमूपरम् । हारीतो हारितोऽपि स्यान्मुनिपक्षिविशेषयोः ॥१०॥ १०. उपण ऊपण; उपर-ऊपर; हारीत-हारित 'ऊपरस्नूपरानूपो ह्रस्वादिरपि कीर्तित.', के. तुवरस्तूवरे च स्यात्कुवरः कूवरेऽपि च । उत्तमेऽनुत्तमं च स्यादाहतं स्यादनाहतम् ॥११॥ ११. तुवर-तूवर, कुवरवर; उत्तम अनुत्तम आहत अनाहत उदारे चानुदारः स्यादुदग्रेऽप्यनुदप्रवत् । बन्धूरं बन्धुरं च स्याद्रीकृतमुरीकृतम् ॥१२॥ १२. उदारअनुदार, उदग्रम्-अनुदग्र; यन्धर-बन्धुर, ऊरीकृत-उरीकृत. वाल्होकं वाल्हिकं चापि गाण्डीवो गाण्डिवोऽपि च । उपाप्यूषा ननन्दा च ननान्दा च प्रकीर्तिता ॥१३॥ १३ वाल्हीक-वाहिक (most ल्ह, some f), गाण्डीव-गाण्डिव; उपाऊपा ननन्दननान्द 'वाल्हीका वाहिकाह्वया', हे ४. २५. 'ननान्दा तु स्वसा पत्युननन्दा. मन्दिनीत्यपि, हे. ३. २१८. (-रभस, अ. टी-शब्दार्णव, उ. २६६ ) 'कपिध्वजस्य गाण्डीव- गाण्डिको पुनपुगको', प्र २. ८. ८४. 'प्रत्यूपप्रत्युपे प्रपि। प्रत्यूपउपसी उप, प्रत्यूप कल्पमूपकम्', शब्द. होयरे हिरिवरं च चिकूरे चिफुरोऽपि च । चण्डालोऽपि च चाण्डालो वदन्योऽपि वदान्ययत् ।।१४।। १४. हीवेर--हिरियर (होवेर I.O); चिकूर-निपुर, चण्डार-पाडात; यदन्यत्र बदाय. 'मुलला मूर्धनात्यस्चिराचिराः पचा इति दुर्ग.', भ. टी २. ६. ६५.

·५ अगार-पागार अपगा=ग्रापगा प्रम अथ शब्दभेदप्रकाशः प्रबोधमाधातुमशाब्दिकाना कृपामुपेत्यापि सता कवीनाम् । कृतो मया रूपमवाप्य शब्दभेदप्रकाशोऽखिलवाक्पयोधे ॥१॥ प्रायो भवेद्य प्रचुर प्रयोग प्रामाणिकोदाहरणप्रतीत । रूपादिभेदेषु विलक्षणेषु विचक्षणो निश्चिनुयात्तमेव ॥२॥ क्वचिन्मात्राकृतो भेद क्वचिद्वर्णकृतोऽत्र च । क्वचिदर्थान्तरोल्लेखाच्छन्दाना रूढित क्वचित ॥३॥ जार्गात यस्यैष मन सरोजे स एव शब्दार्थविवर्तनेश । निजप्रयोगापितकामचार परप्रयोगप्रसरागलश्च ॥४॥ विद्यादगारमागारमपगामापगामपि । रातिमारातिमथो अम आमश्च कीर्तित ॥५॥ अराति-पाराति अम=आम चुरादौ अम रोग इत्यत्र माधव प्रामयति । नान्य मितोऽहताविति मित्त्वनिषध । आम तीति शपि तस्य च हेतुमण्णावमन्तत्वन मित्त्वादमयतीति । अस्य चोदात्तोपदेशत्वानोदात्तोपदेश स्यति मिति णिति कृति वद्धिनिषधाद घण्वुलो अम अमय इति । भवेदमर्ष भामर्षोप्यद्भुरोऽभूर एव च । अन्तरिक्षमन्तरीक्षमगस्त्योऽगस्तिरित्यपि । अटरूप पाटरूषोऽवश्योऽवश्याय इत्यपि ॥६॥ ६ अमष=ग्रामप अङ्कर अङ्कर अन्तरिक्ष अन्तरीक्ष अगस्त्य-अगस्ति अटरूप =पाटरूप (अटरप A c 2 4 103) अवश्य अव याय (I 0 यस्तथा 02 अवश्या w) स्याप्ररोहोऽङ्कुरोऽहूरो रोहश्च स तु पवण ह ४ १८४ अथागस्त्य कुम्भयोनिरगस्ति कलगीसुत इति शदाणव अटी ३ २० प्रतिश्याय प्रतिश्यावो भालुको भल्लुकोऽपि च । जम्बूक जम्बूक प्राहु शम्बूकमपि शम्बुकम ॥७॥ ७ प्रतिगाय (O2 प्रतिश्याम 1 0 प्रति याव व ग प्रतिश्या Viपा ६२७ धा) =प्रतिश्याय भालूक-मानुर जम्बुव--जम्बूक गम्यूब = गम्बुक (both नकुर 1) सम्वूप गम्बु गम्वुपूर्व वान्रास्तु सवदा । पकारेण विना पो दृश्यन अथविस्तर इयुत्य लिनी अटी १० २३ भाल्लुक भालूव च्छिभल्लमल्लूब मल्लुवा है ५ १५५ तया जम्बूकवधूक्वास्नूक्लूकादय उ ४ ४६ ऽवग्यायोऽवग्य ·शब्दभेदप्रकाश. ३७१ जतुका स्याज्जतूकापि मसुरः स्यान्मसूरवत् । वास्तुकं चापि वास्तूकं देवकी देवकीति च ।।८।। ८. जतुका-जतुका; मसुर-मसूर; वास्तुक-वास्तुक; (A. C. 2. 4. 158); देवकी दैवको "वेश्याया व्रीहिभेदे च ममूरा मसुरा स्त्रियाम् । मसूरमसुरी पुसि द्वावता- वपि चैतयोरिति रभस.', अ. टी. २. ६. १७ अथ मसुरो मसूरो नीहिकाञ्चन , नि. ज्योतिषं ज्योतिषं चापि ष्ठेवनं प्ठीवनं यथा । सुत्रामापि च सूत्रामा हनूमान् हनुमानपि ।।६।। ६. ज्योतिष ज्योतिप; प्ठेवनप्ठीवन, सुत्रामन्-सूत्रामन् , हनूमत् हनुमत् "मारुति. केसरिसुतो हनूमान् हनुमानपि', के. उपणं स्यादूषणं च भवेदुपरमूपरम् । हारोतो हारितोऽपि स्यान्मुनिपक्षिविशेषयोः ॥१०॥ १०. उपण-ऊपण; उपर-ऊपर; हारीत-हारित 'ऊपरस्तूपरानूपो ह्रस्वादिरपि कीर्तितः, के. तुवरस्तूवरे च स्यारकुवरः कूवरेऽपि च । उत्तमेनुतमं च स्यादाहतं स्यादनाहतम् ॥११॥ ११. सुवरतूवर; कुवर-कूवर; उत्तम अनुत्तम, पाहत-अनाहत. उदारे चानुदारः स्यादुदग्रेऽप्यनुदप्रवत् । बन्धुरं बन्धुरं च स्यादुरीकृतमुरीकृतम् ॥१२॥ १२. उदार-अनुदार, उदग्र अनुदग्न; बन्धूर-बन्धुर, अरीकृत-उरीकृत. वाल्हीकं वाल्हिकं चापि गाण्डीवो गाण्डिवोऽपि च । उपाप्यूपा ननन्दा च ननान्दा च प्रकोतिता ॥१३॥ १३. वाल्हीप =वाहिकः (most ल्ह, some ह); गाण्डीव-गाण्डिव; उपापा; ननन्दननान्द 'वाल्हीया बालिकाहया., है. ४. २५ 'ननान्दा तु स्वसा पत्युनंनन्दा- नन्दिनीत्यपि, है. ३. २१८. (रभस, प्र. टी शब्दार्णव, उ २६६.) 'कपिध्वजस्म गाण्डीव- गाण्डियो पुनपुमको', प्र. २. ८, ९४. 'प्रत्यूपप्रत्युपे अपि । प्रत्यूपउपसी ऊपः प्रत्यूप कल्पभूपरम्', शब्द ह्रोवरे हिरिवरं च चिफूरे चिकुरोऽपि च । चण्डालोऽपि च चाण्डालो वदन्योऽपि वदान्यवत् ॥१४॥ १४. होवेर-हिरिवर (होवेर 1.0); चिपूर-पिपुर; चण्डाल चाण्डाल; वदन्य:- वाय. 'मुनला मूत्रावासास्चिराचिरा. क्या इति दुर्ग:, प्र. टी. २. ६. ६५.

·शब्दभेदप्रकाश करवाल: करपालो वनीयकवनीपको। पारावतः पारपतो जवा स्याज्जपया सह ।।२।। २१ करवाल वरपाल, बनीपकचनीयम, पारावत-पारपत, (1 0 पारवत, 02) जवा=जपा 'पारापत क्लरव इति रभस', 'जवाया तु जपा स्त्रियामिति धर्मदास', अटी २ ५ १४, २ ४ ७६ “करवाल कृपाणवत् । तरवारियोश्चापि निस्त्रिग कपालक', के जटायुषा जटायुं च विद्यादायुं तथाऽऽयुषा । सायं सायो भवेत्कोपः कोशः पण्डश्च शण्डवत् ॥२२॥ २२ जटायुस्-जटायु, आयु=पायुम्, सायम् साय, काम कोप, पण्ड-मण्ड 'सम्पाति रुणि ख्यातो जटायुश्च जटायुपीति दशब्दार्णव', उ २ ११६ तविशं तविषं चापि मुसलो मुशलोऽपि च । वेशो वेषश्च कथितः स्याद्रुसोऽपि बुपोऽपि च ॥२३॥ २३ तविशतविप, मुसल-मुगल, वेश-वेप, बुस=चुप, 'धुपवेपतुपारतोपा इति पभेद', अटी २६ २२ स्यात्तनुस्तनुपा सार्द्ध धनुना च धनुर्विदुः । शूकरः सूकरोऽपि स्याच्छ्गालश्च सृगालवत् ।।२४।। २४ तनु-तनुम्, उ २ ११८ (जरा-जरम्, 02), धनु-धनुस्, भूवर-मूकर, शृगाल-सृगाल 'तालव्या अपि दन्त्याश्च सम्बशूकरपाशव इत्यूप्मविवेव ', अ टी ५० 'रावापो धनु स्त्री स्यात्", रिक्ष ४२ 'शृगालोऽपि सृगाल स्यात्फेरजम्वुवधूतंका', शद सरः शूरश्च तरणो कलसः फलशोऽपि च । सुनासोर. शुनाशोरो नारायणरायणौ ॥२५॥ २५ गूर-पूर, वलस-क्ला, मुनामीर-शुनागीर, नारायण-नरायण "विप्या- गेगनरायणी जलशयो नारायण थोपनि', है २ १२८ 'वृद्धथवा गुनामीर पुरहत पुरन्दर', म ४४ (द्वितानव्यो द्विदन्त्यश्च, टो) 'गूर्य मूरोऽयमादित्य यूरो मानुविभावमु' भन्द. जाम्यवान् जाम्बवोऽपि स्याल्लक्ष्मणो लक्षणोऽपि च । संस्तरः सस्तरोऽपि स्याच्चरित्रं चरितं तया ॥२६॥ २६ जाम्बवन् जाम्यव (also जाम्वन्) (जापान जानुपान, 02 ), लक्ष्मण सटाण, मस्तर-यम्नर, चरित्र चरित 'चरित्रपरि चारित चरित च मम नवम्', गन्द पारतं पारदं वास्रो सासरः पृमियत्यिमिः। तुफला त्रिफला चापि तणता मिणताऽपि च ॥२७॥ २७ पारत-पारद, वाय-यामर, मिप्रिमि, जिला- आ. सता-पिता 'पारद पारन गूगो हरवीन रजम्बन, ४ ११६ सरावासो धनु स्त्री म्यानुलाति- तादि घ', 'तरला गिरनामी',निश २. वै ६१ , .

·शब्दभेदप्रकाश भवेदृष्टिस्तथा रिष्टिः प्रियालः स्यापियालवत् । कणाटीनः कलाटोनो वातिको वातिगोऽपि च ॥२८॥ २८. ऋष्टि रिप्टि; प्रियाल=पियाल, कगाटोन कलाटीन (कटाटीन, क, 1 0 ग; कणाटीर, w), वातिकवातिग (वलिश=वडिश, O2) 'पियालश्च प्रियालक इति माधव', अटी २ ४ ३५ 'असि ऋप्टिरिप्टी', हे ३ ४४६ 'कर्कराक्ष कलाटीन खजलेखस्तु खजन', हा ८७ मिहिरो महिरोऽपि स्यान्मकुरो मकुरोऽपि च । मुकुलं मकुलं चापि मुकुटं मकुटं विदुः ॥२६॥ २६ मिहिर महिर, मुकुर=मकुर, मुकुल-मकुल, मुकुट-मकुट 'महिरमिहिर- पीथा कालकृत्पद्मपाणिरिति वर्णविवेक', उ २ ७ 'मुकुट मकुट मोली मौलीकोऽपि च शेखरम्', शब्द 'मुकुलो मकुलोऽप्यस्त्री कुङ्मल प्रोडकोरवे', शब्द मुकुति मति चापि चलुकं चुलुकं यथा । करञ्जः करजोऽपि स्यात्परेतः प्रेतवन्मतः॥३०॥ ३० मुकुति=मकुति (क, ग, I 0 सूकृत सुकृत, 02 ), चलुक=चुलुक, करञ्ज करज, परेत-प्रेत 'करजश्च करजके', अ २ ४ ४७ किमिरोऽपि च किर्मीरो हयनं हायनं समम् । शौटीर्यमपि शौटीरं ज्येष्ठे ज्येष्ठोऽपि दृश्यते ॥३१॥ ३१ किमिर किर्मीर, ह्यन हायन, शोटीर्य-शौटीर, (O2 सौटीर्य सौटीर, क, ग, I ०), ज्येष्ठ ज्येप्ठ, किर्मीर-कर्मीर, A c I 5 17 शुष्केऽपि वानं वातं च उदफे स्याद्दकं मतम् । कुष्ठभेदे शतरुपी शतारुश्च निगद्यते ॥३२॥ ३२ वातवान, उदक=दव', शतस्पी=शतारम् ‘क दक जलम्', त्रि वा ४३ द्रेष्कद्रेक्वाणदृक्वाणा भवन्त्यपि दृकाणवत् । पत्रङ्गमपि पत्राने कुद्दालं च कुदालवत् ॥३३॥ ३३ द्रेष्क (क्क, W)=द्रेक्वाण दृक्वाण-दृकाण (ट्रेप्पणे क्वाणद्रुक्वाणा) पनङ्ग- पत्राङ्ग, कुद्दाल-कुदाल 'पतङ्गोऽपि च पत्राङ्ग पत्रा शलभोऽपि च, शब्द मारिपं मारुषं शाके प्लीहरोगे प्लिहाऽपि च । फेली फेलिस्तयोच्छिप्टे काकिण्यां काकिनीति च ॥३४॥ ३४ भारिप-मारप, प्लीहन्-प्तिहा, पेला (1, I क् फ्ला, ग) पलि, काविणी =पाकिनी (कावणी, I OT फ्लोरिति जटाघर', 'पणोदमानदण्डाना तुशिऽपि च वाविनीति नान्तेषु रभस 'अ टी २ ६ ५६, ३ ५ ६ 'फ्ला (Hem I ) पिण्डोलिपेली च', है ३११ 'पीहा प्लीहा गदेऽपि च', द्वि 'प्लिह गतौ, ६४७ धा 'प्लीहा (ही) शब्दप्टावन्तोऽपि', म टी , ·शब्दभेदप्रकाश ३७५ सौदामनी च सौदाम्नी सौदामिन्यपि चेष्यते । जर जठरोऽपि स्यानिमपो निमिपोऽपि च ॥३५॥ ३५ सौदामिनी-सौदाम्नी सौदामिनी, जरठ-जठर, निमेष-निमिप 'क्रूर कठोर जठर जरठ दृढनिष्ठुरे', के बुको बकश्च कुसुमे मदनो भवनो द्रुमे । पारग्वधारगवधौ खुरकारकावपि ॥३६॥ ३६ बुवक, मदन मवन (वदन, ग मलय, द्वि Commonly मयन ), आरग्वध अरगवध, क्षुरक-खुरक (पाराधधारगवधौ क्षुररकाचावपि, I 0) 'अरवधोऽथ शम्पाक कृतमालस्तथाऽबंध इति रलकोश', अटी २ ४ २३ वृष्णि पृश्निश्च सरयु सरयूश्च निगद्यते। नीलगुरपि नीलान रीश्वरो चेश्वराऽपि च ॥३७॥ ३७ वृष्णि-पृदिन (वृष्टि प्रश्न , I 0), सरयु-सरयू, नीलङ्ग-नीलागु , ईश्वरी ईश्वरा 'ईश्वर शङ्करे प्रोक्त पार्वत्यामीश्वरेश्वरीति शब्दार्णव', उ ५ ५७ "कृमि लिमिश्च नीलगुर्नीलाङ्ग कीट इत्यपि', शब्द तापिञ्छमपि तापिच्छं त्रिपुपं पुष तथा । डिण्डोरोऽपि च हिण्डीरः परशु. पशुना सह ।।३।। ३८ तापिञ्छ (तपिच्छ I , तपिञ्छ, O2 तापिज, A c2 4 68)-तापिच्छ, त्रिपुष= अपुप, डिण्डीर (हिण्डिर, O2) हिण्डीर, परशु पर्नु 'कुठारस्तु परशु पशु- पगंधौ। परश्वध स्वधितिश्च', हे ३ ४५० 'रूपरत्नाकर उपाध्यायसवस्वे च हिण्डेरादेश्च ड इत्यभिधाय डिण्डीर इत्यपि माधितम् । तच्चिन्त्यम्', उ ४ ३० 'हिण्डिर इति माब्द- रत्नावल्याम्', टी २६ १५ बालिका बालुका चापि दोर्दोपाऽपि भुजा भुजः । बाहुर्याहा स्विपिस्त्विट् च सन्ध्या स्यात्सन्धिवत्पुनः ॥३६॥ ३६ वालिका-बालुका, दोस्-दोपा, भुजा-भुज, वाह-वाहा, विप्-स्विपि, (तूपानुष्णा, 02 ), सन्ध्या-सन्धि 'बाहो याहुरिति स्मृत इति देशियोप', म टी २६ ८० 'वाहोस्वभुजयो पुमानिति दामोदर', उ १ २८ 'दोरस्त्रिया स्त्रिया दोपा भुगापि स्याद्न पुमान्', के 'द्युत् विट् प्रभा रचिर्दीप्तिविभा रद् च विपिछवि', 'स्त्रिया वा भूम्नि मिक्ता वालुवा वालिकापि च , के प्रवेष्टो ना लिहिहिबाह स्त्रिया पुमान् , ये भगिनीमपि भग्नों च मिल्लरी झल्लरों विदुः। रंत च रेतसा सार्द्धमधमाहुस्त्तयंघसा ॥४०॥ ४. भगिनी-भग्नी, मिल्लरी-मल्लरी (अलरी, A C, Du), रेत (त्र, v, 02) रेलग, एघ-- एघम् 'शष्ठ दार ममिस्त्री म्यादेप एप ममि पनम् मन्द - ·शब्दभेदप्रकाश Dyı ) रुवक सवनन सवदन तरुणी तलुनीति च । प्रमदावन प्रमदवन च परिकीर्तितम् ॥४१॥ ४१ सवनन=सवदन, तरुणी-तनुनी प्रमदावन-प्रमदवन खरुली स्यात्तु खुरली वज्र वज्राशनिस्तथा। शिलमुञ्छ शिलोञ्छ च भवेदुञ्छशिल तथा ॥४२॥ ४२ खुरली=खरली (O2 खुहिली I 0) वन-वना (वज्रशनि I0), शिल मुञ्छ-शिलोञ्छउञ्छशिल खुरली तु श्रमी योग्याऽभ्यासस्तद्भू खलूरिका', हे ३ ४५२ धरित्री धारयिनी च महिषी माहिपीति च । वासुदेवोऽपि वासु स्याद्वामदेवोऽपि वामवत् ॥४३॥ ४३ धरित्री--धारयित्री I etc महिपी माहिपी वासुदेव वासु वामदेव वाम धारयित्री धरिनी च धात्री सागरमेखना शब्द प्राशीराश्यहिदष्ट्राया लक्ष्मीर्लक्षी हरिस्त्रियाम् । रुवको रूबक प्रोक्तावुरुवूकोऽपि तादृशे ॥४४॥ ४४ आशिस प्राशी लक्ष्मी लक्षी (O2 क ग both लक्ष्मी, I लक्ष्मि लक्ष्मी, रूवक=उरुबूक (रुचकोरूचकौ I के उरुवुक, रूवूक रूवुक, A c 2 4 51) कुमुद च कुमुच्चापि योपिता योषिदित्यपि । शरद्भवेच्छरदया प्रावृट् प्रावृषया सह ॥४५॥ ४५ कुमुद कुमुद योपिना योषित शरद शरदा प्रावृप=प्रावृषा नभ तु नभसा सार्द्ध तप तु तपसा सह । सह च सहसा सार्द्ध मह च महसा द्युतौ ॥४६॥ ४६ नभनभस (also नभस उ २ ११७) तपतपस (also तपस तपस चद्रमा इति शब्दाणव उ ३ ११७ ) सह=सहस मह महस (also महस महम ज्ञानम् उ) तमेन च तम प्रोक्त रजेनाऽपि रज समम् । शाब्दिकैस्तु जलोकाभि कथिताश्च जलौकस ॥४७॥ जलावा (जनौका 02) जोक्स गिल्यधपा जलौक्स ।। जलानोका जलूका च जनोरा जलमर्पिणी ह ४ २६६७० दिव प्रोक्त दिवा तुल्य पर्पत्परिपदा सह । वर्षा स्युवंरियाभिश्च हर्षोऽपि हरिपेण च ॥४८॥ ४८ दिव-दिव, पपद-परिषद वर्षा वरिपा, हप-हरिप ममज्या पपत्परिष दिति चद्र ,उ १ १२६ अन्ये प्रत्ययान्तन दिवाब्दनाकारान्लेन माधयन्ति', १५६ वर्ष याद्वरिपोऽपि चेति चद्र , ३ ६२ ४७ तमतमस रजरजस ·शब्दभेदप्रकाश ३७७ सर्पपः सरिषपश्च कर्षः स्यात्करिषेण च । मा! मारिष इत्युक्तः स्पर्शोऽपि स्परिशो यथा ॥४६॥ ४६ सपंप-सरिपप, कर्प-वरिप, मार्प मारिप, स्प-स्परिया 'सरिपप कटु- स्नेह कदम्ब सर्पपोऽपि चेति चन्द्रव्यारयानम्', उ ३ १४१ 'सर्पप स्यात्सरिपप कटुस्नेहा च तन्तुभ', त्रि वै ५७ 'मार्प आर्य', हे २ २४७ 'आर्य मारिषमार्पकाविति शब्दार्णव', अ टी ७६४ एवमन्येऽपि वादिावूष्मवर्णाः प्रयोगतः । मूनिरेफा विकल्पन्ते छन्दोभङ्गभयादिना ॥५०॥ ५० वाह-वारिह, I 246 c also मूर्धरेफा (वाहार्दा, 1 0 } दक्षिणस्यामपाच्येव प्रायं त्वनाने विदुः । छन्दावभिप्रायवशौ कलज्ञः स्यात्कलाविदि ॥५१॥ ५१ अपाची (not अवाची), प्राय (not प्रायम्), छन्द (not छन्दस्), कलश (not क्लाज्ञ क्लाज्ञवत्, 02) समूहार्थस्य जातस्य चवर्गादित्वमीरितम् । अन्तस्थीययकारत्वं यवसस्य तु कथ्यते ॥५२॥ ५२ जात (not यात), यवस (not जवम) तन्तुवायस्य वायेऽपि तन्यादित्वं च दृश्यते । तुर्यस्वरादिरीबारः कर्कटया कथ्यते बुधैः ॥५३॥ ५३ सन्तुवाय-तन्त्रवाय, ईर्दाफ (ईचार, 1) 'उर्वारु पर्वटी स्त्रियों, प्र २ ४ १५५= ईवरि, इरि, ईवाल, एपि, टी हस्वादिरतिः पीडायां धनुष्कोटधामपीप्यते । एतौ मध्यतवर्गीयौ वैदूर्यमणिशाद्वलो ।।४।। ५४ अति - (माति), वैदूर्य- (बंडूर्य), मादल (गाइबल) एतो मध्यटवर्गीयौ बंड्यंमाणिवाड्वलो" इति द्विरुपकापाच्छाइवन इत्यपि पाट', टी २ १ १० The verse may, howerer, mean अनि not प्राति, बंदूर्य not बडूयं, गादल not गाइबल तवर्गमध्यो रात्री च जम्बाले च निपहरः। चुल्ल्यामुत्पूर्वकं ध्मानं धान हानं च फय्यते ॥५॥ निपटर not निपड़बर, उद्ध्मात-उदान तालव्यमध्यो विशद मदान्दो यकारयान् । पयानो स्पामध्यंव श्रावणो मासि मप्पयः ॥५६॥ ५६ विमद not यिपर, ऊ not &, यानी not यमानी, थान not ऊस, प्र.७ ५ सितारमपि, टी 'मुस यो गिनियों रो विदो विपदोनि म', पर . - ·शब्दभेदप्रकाश शफे खुरः कवर्गीयः क्षकारश्च क्षुरप्रके । नापितस्योपकरणे कपसंयोग इष्यते ॥५७॥ ५७ खुर and क्षुर (जामातृयामातृ, योपा जोपा, 02,) अव्ययानव्ययं दोषाशब्दं रात्री प्रचक्षते । कन्याकुब्ज कान्यकुब्जं कोपलोत्तरकोशला ॥५॥ ५८ दोपा (ind, f), कन्याकुब्ज कान्यकुब्ज, कोपलाकोशला 'कान्यकुब्ज महो- दयम् ।। पन्याकुब्ज गाधिपुर कौश कुशस्थल च तत्', हे ४ ३६-४० 'कन्याकुब्ज कान्यकुब्ज कोशल कोपलोऽपि च', के वाराणसीत्यपि प्रोक्ता तथा वाणारसीति च । तालिप्ता दामलिप्ता तङ्कोऽथातङ्क इत्यपि ॥५६॥ ५६ वाराणसी वाणारमी तामलिप्ता दामलिप्ता, तङ्क प्रातङ्क 'तामलिप्त दाम लिप्त तामलिप्ती तमालिनी , हे ४ ४५ काशी वाराणसी काशिवरणासी वराणसी', नन्दी नन्दिश्च पनी च पत्रि स्याद्वस्नसा स्नसा। यमल यामल द्वन्द्वे समौ खण्डिलखन्तिडी ॥६०॥ ६० नन्दिन् = नन्दि, पत्रिन-पत्रि, वस्नसा स्नसा (स्नया, I), यमल=यामल, खण्डिल खन्तिड वस्नसा तु स्नसा स्नायु', हे ३ २६५ जनिनी जनयिनी च कफोणि कफणिस्तथा। वाल्मिकोऽपि च वाल्मीको बाली बालिश्च कथ्यते ॥६॥ जनित्रीजनयित्री फोणि=क्फणि, वाल्मीक-वाल्मिक, वालिन्-वालि 'कफोणि कफणिद्वयोरिति शब्दाणव , अ टी २६ ८० 'पोणि कपणि पुसि वफणी कफणि स्त्रियो। कपोणिश्च कपाणिश्च द्वादेतो पुस्यपि स्त्रियाम्', के 'वाली बालिरिन्द्रसुतश्च स', हे ३ ६ ८ अपि वल्मीक्वाल्मीको', मि 5 ७६ वल्मिक इति शब्दरत्नावल्याम्', अ टी सुमेन साधं कुसुम मरन्दो मकरन्दवत् । अहितुण्डिकमित्याहुस्तथा स्यादाहितुण्डिकम् ॥६२॥ ६२ सुम=कुसुम, मरन्द-मकरन्द, अहितुण्डिक् (रुण्डिक, I )-आहितुण्डिव 'स्त्रिय सुमनस पुष्प प्रमून कुसुम सुमम्', अ २ ४ १७ 'अथ रसो मधु । मकरन्दो मरन्दश्च', हे ४४६२-३ विद्यादण्डीरमाण्डोरमणिः स्यादाणिवत्पुन । प्रामण्डमण्डावरण्डे प्रियकेऽप्यासनोऽसनः ॥६३।। ६३ अण्डीराण्डीर, क, प्रणिपाणि, प्रामण्ड=मण्ट, प्रामन-अमन 'गन्धर्व हस्नको मण्ड प्रामण्डो व्याघ्रपुच्छर इति तासान', अ टी २ ४ ५१ ('कश्चिदमण्डमिति पदमाह) 'पीठेभम्बन्धयो क्तीवमासन मा तु जीवर इनि स्द्ररभमो', ४४ - ·शब्दभेदप्रकाश अपिशलिच्ने दे भवेदापिशलिस्तथा । चन्द्रभागा चन्द्रभागी खनो खानिरपि स्मृता ॥४॥ ६४ अपिशलि-प्रापिशलि, चन्द्रभागा चन्द्रभागी, खनि-खानि 'चन्द्रभागा चान्द्र- भागा चान्द्रभागी च सा मता) चन्द्रभागी च सैवोक्ता', द्वि 'स्थादाकर खनि खानि', है . ४ १०२ गोनासगोनसौ सर्प फाल्गुन फल्गुनोऽर्जुने । स्यातर्जन्या युतेऽङ्गठे प्रादेशोऽपि प्रदेशवत् ॥६५॥ ६५ गोनाम-गोनस, फाल्गुन फल्गुन, प्रादेश-प्रदेश 'भवेतिलित्सो गोनासो गोनमो घोणसोऽपि च', हे ४ ३७२ 'प्रदेशिन्या प्रदेशोऽपि प्रादेशश्च नराविमो', के गजे मतङ्गमातङ्गो नागे कालीयकालियो । रोहीतके रोहितकोऽप्यूपरमुपर मतम् ॥६६॥ ६६ मतङ्ग-मातङ्ग, वालीय:-कालिय , रोहीतकरोहितक', ऊपर-उपर (see 10), 'गजो मतङ्गजो हस्ती द्विरदेभो मतगम । शुण्डाल सामजो नागो मातङ्ग पुपरी द्वीप', धनञ्जय इपीका स्यादीपीकापि वानायुजयनायुजी। गुवाकोऽपि च गूवाकः कुचकूचौ स्तने भवेत् ॥६७।। ६७ इपीका-ईपीका (also इपिका, ईपिका, अटी २ ८ ३८), वानायुज--वनायुज (वनानुय, I O), गुवाप-गुवाव', कुन-पूच 'गुवाकोऽपि च गूवाप' इति तारपाल', म टी २४ १६६ वक्ष पर्यायरहरुड्जायों कूची कुचावपि', के फुकरे च कुणि कूणिर्माको फुलककूलको। पोगण्ड. स्यादपोगण्ड उलूत. स्यादलूतवत् ॥६॥ ६८ कुणि-कूणि, कुलक-कूनक, पोगण्ड-प्रपोगण्ड, उलूत-प्रलूत (उप प्रलूप, ग) “विकलाङ्गस्त्वपोगण्ड', अ २ ६ ४६ “पागण्डो विक्लाङ्ग इति रत्नकोस । पोगण्डो विक्लाङ्ग स्यादिति हनायुधश्च', टी निगगन पूणिपङ्गपोगण्डा इति नाममाता', ४८ फाकाचिके काचिको भवेदृश्यस्तु रिष्यवत् । यातूलो वातुलोऽपि स्यात्कफेयो फेक्यीत्यपि ॥६६॥ ६६ पासाचिर-वाचित, ऋश्य-रिप्य, यातूल-यातुल, कपी-ययी 'एग कुरङ्गमो रिस्य स्यादन्यानाम्लोचन', घिमि ८५ (= अप्प, रिप्य, A c) विरिञ्चिश्च विर(रि)ञ्चोऽपि ग्रहाण्यपि पिरिश्चन । यएडो यारढोऽपि स्माद्विपरपिपको गजा के ७०॥ ७. विरिञ्चि-विरद-.पिरिन विरिमन, वन-वात, विग-गि “इहिलो विरिचिपी विरिकर", है २ १२५ (पाटी) विसो विगनिय स्मारहै ४ २९६ 'विरा हिसारि दिशान" ·३८० शब्दभेदप्रकाश कर्करेटुः करेटुः स्यात्कुर्कुरः कुक्कुरोऽपि च । अम्बरीषं चाम्बरीषमुत्पले कुवलं कुवम् ॥७१॥ ७१ कर्करेट=परेटु, कुर्वार-कुक्कुर (क्कुरे वरेट स्यात्कुर्कुरे कुक्कुरोऽपि च, I 0), अम्बरीप-प्राम्बरीप, कुवत=कुव (कुल, 1 0) "कवरेटु परेटु स्यात्करटु क्राटुक', हे ४ ४०३ (= रभस, A c), 'उत्पल स्यात्कुवलय कुवेल कुवल कुवम्', २२६ "चुकुर कुक्करो मत', उ १४२ "कुक्कुरो मृगदशक । कुकुर शुनकोऽपि स्यात', के कुमारिले कुमारिश्च मथिमन्थौ मथेऽपि च । बना वज्री स्नुहोभाग्र्योर्वरला वरटाऽपि च ॥७२॥ ७२ कुमारिल-कुमारि, मयिन् मन्थ = मथ, वजा-वजी, वरला-वरटा (ववद्या वरठा, I 0) 'वारला वरला हसी वारटा वरटा च सा', हे ४ ३६३ 'वरटा वरटी हस्योस्त- त्पतौ वरट स्मृत इति तारपाल', अटी २ ५ २७ वज स्नुक स्त्री स्नुही गुडा', अ २४ १०५ 'वैशाखमन्थमन्थानमन्थानो मन्थदण्डके", अ २ ६ ७४ कैटभा कैटभीश्वर्या कन्दर्या कन्दराऽपि च । भिदिर्भेदश्च कुलिशे वातिर्वाते कुटे कुटिः॥७३॥ ७३ कैटभा बैटभी, क्न्दरी कन्दरा, भिदि-भेद, वात=वाति, कुट-कुटि "वातिरादित्यसोमयोरिति रभस", उ ५ ६ 'वसतिश्च धुटि कुटी। प्रालयश्च गृहा पुसि भूम्नि कूटो द्वयो सभा, शब्द दम्भोलिभिदुर भिदु', हे २ ६४ . करे करिर्जटाया स्याज्जटिः शिल्या शिलाऽपि च । पुलिन्दे स्यात्पुलिन्द्रोऽपि निषादश्च निपादिनि ॥७४॥ ७४ वर=करि, जटाजटि, शिली शिला, पुलिन्द=पुलिन्द्र, निपाद=निपादिन् जटी-जटि, A c II 4 32 'पञ्चशाख गय पाणि करो हस्त कल करि', वे 'पुलिङ्ग कथ्यते म्लेच्छे पुलिन्दोऽपि निगद्यते इति तारपाल', अ टी २ १० २० यतिश्च यतिनि प्रोक्तः सृक्विण्या सृक्वि सृक्व च । वहित च वहितं च निचुले हिज्जलेज्जलौ ॥७॥ ७५ यति यतिन्, सृक्विणी-मृक्विन्=मृक्वन् (क्क, I O,Ac), वहित-वहिन, इज्जल-हिज्जल 'ये निजितेन्द्रियग्रामा यतिनो यनयश्च ते', २७ ४४ 'मृक्विण्या मृवित्र सृक्व चेति शब्दभेद । सृश्किणीति ईवन्तस्य स्त्रियामेकवचनम् । नान्तस्य कीवे द्विवचन वा', अ टी २ ६ ६ १ 'यानपात्र वहिप्रकम् ।। वोहित्य वहन पोष', हे । ५३६-४० 'होडस्तरान्धुर्वहन वहिन वावंट पुमान्', वि वा ४६ "निचुले हिन्जलेग्जली', हे • ४ २११ 'निचुलेज्जलहिज्जला इति रमम', अ टी २ ४ ६१ (निचुलोज जली, I मृति इनीदन्नम्य ·शब्दभेदप्रकाश ३८१ विख विस्तया विनो नासाया विगमादिति । अमतिश्चामतिः काले रजन्यां च तमा तमी॥७६॥ ७६ विख्य-विख्न-विग्र (विपुयुर्विपुस्तथा विनो, I), अमति प्रामति, तमा तमी "विखविस्त विना अनासिके, हे ३ ११४ (also विख्य, A c) 'रजनी यामिनी दोषा वासयी तमा तमी', शब्द विश्वप्सश्चापि विश्वप्सा सिध्मा सिध्म च कथ्यते। स्यादृक्का बुक्कया साकं धर्मे धर्म च कीतितम् ॥७७॥ ७७ विश्वप्स विश्वप्मन्, सिध्मन् =सिध्मा, वृक्काबुक्का (वृका, I 0), धर्म- (m and n) (both धर्म I 0), 'वुक्का हृदय वृक्का', है ३ २८७, सि मा किलाम त्वपुष्प सिमम्', हे ३ १३१ अप्मया सार्द्धमूष्माऽपि मज्जोक्तो मज्जया सह । शेपशेफौ च शेवश्च शेफ प्रोक्त च शेफसा ॥७॥ ७८ ऊम्मन्-ऊपमा (both उ, I), मजन्मज्जा, शेप-शेफ (m) शेव -शेफ (n) =शेफम् 'मेहन शेफ शेफमो', हे ३ २७४ प्रापुन्नाटकमथाहुः प्रपुन्नाटे प्रपुन्नटम् । अररं चाररिश्चापि कपाटे स्यात्कवाटवत् ॥७९॥ ७६ प्रापुनाटप्रपुनाट-अपुनट (प्रपुनाड, A 2 4 147 =-प्रपुन्नाल, प्रपुनाल, प्रपुनाड, अपुनड, c ) अरर= अररि (अररी, A c See note 17) भल्लो भल्लिश्च बाणे स्याद्दले पात्रं च पत्रवत् । ईममीर्मा व्रणेऽपि स्यानिझरेऽपि झरो झरिः॥८॥ भरलभल्लि, पत्र-पात्र, ईर्म-ईमन्, झर-झरि 'स्त्रिया मिल्लिरच भिल्ली च भल्लोऽपि स्यात्पुमानयम्', के 'पत्र पात्र दल पर्ण पलाश च च्छद पुमान्', शब्द भवेदमात्येऽप्यामात्यः पीनसं स्यादपोनसे । अन्वासनं समुद्दिष्टं तथा स्यादनुवासनम् ।।८१॥ ८१ अमात्य आमात्य, पीनस-अपीनस (अपीनस्, I O etc), अन्वासन-अनुवासन "अपीनस प्रतिश्या स्यादिति रभस", अटी २६ ५१ यूषश्च यभनं यातु यकाराद्वयवन्मतम् । परुणा च परुग्रंन्यों काश्मीरी कास्मिरीति च ॥१२॥ ५२ यूप, यमन (वमन, I 0 क, ग), यातु, परु-परम्, काश्मीरी-याम्मिरी (10) मज्जामारो ग्रन्यिपरुरिति पुस्वाण्डे रलकोपान्', अटी २४ १६२ काश्मरी= कार्मरी पकारद्वयवन्मतम् would give a quite different sense ८० - ·३८२ शब्दभेदप्रकाश मातुलुङ्गे मातुलिङ्ग कदल्या कदलोऽपि च । परुपक फले प्रोक्त पुरुष परुष तथा ॥३॥ ८३ मातुलुङ्ग (मातुनङ्ग क)=मातुलिङ्ग क्दनी-कदल पुरुषक (परपक क) पुरुष-परुप कदतश्च कदल्यसाविति व्याडि । अजादित्वाट्टापि कदला', अटी २ ४ ११३ मातुनुङ्गक मातुलिङ्गस्य अटो २ ४ ७८ नारङ्गे नागरगोऽपि स्याद्विसेऽपि विसण्डकम् । वार्ताकुरपि वार्ताक वृन्ताकोऽपि च दृश्यते ॥१४॥ ८४ नारङ्ग=नागरङ्ग विस (not complete in I 0)-विसण्डक, वार्ताकु= वार्ताक घन्ताक वार्ताको अ २ ४ ११४ पुस्यपि वार्ताक इति वार्ता वार्ताकु टी फिसल स्यात्किसलये गुत्से गुच्छो गुलुञ्छवत । अम्लातके स्यादम्लातममिलातकमित्यपि ॥५॥ ८५ विसल किसलय गुत्स गच्छ--गुलुञ्छ (च्छ I क) अमिलातक नव तस्मिन किसलय किसल पल्लवोऽत्र तु ह ४ १८६ (also क्शित्रय Ac) गुच्छ गुञ्छ (गुच्छ ह) स्तवकगुसका । गुलुन्छ १६२ जम्बीरेऽपि च जाम्बीरो जूर्णाया जूणिरित्यपि । तित्तिरौ तित्तिरोऽपि स्यात्पीलक स्यात्पिपीलके ॥५॥ ८६ जम्बीर-- जास्वीर जूर्णा जूणि (झूणा झूणि?) तित्तिरि तित्तिर पीलर = पिपीलक' स्युजम्बी (म्बि)रे दन्तगठजम्भजम्भीरजम्भला (रा) अ २ ४ २४ कपोत लावतित्तिरा इति वाचस्पति अटी २ ५ ३५ पिपोलवस्तु पीतक है ४ २७२ गोदा गोदावरीनद्या मथुरा मधुरापुरि । कविक कविकाया च स्याद गवेधौ गवैधुका ॥७॥ ८७ गोदा-गोदावरी मथुरा मधुरा कविक कविका गवधु-गवयुका गोदावरी गोला नि वा ६५ स्त्री गवधुगवघुवा अ २ ६ २५ (also गवडु ) कवी खलीन कविका कविय मुखय त्रणम है ४ ३१६ मथुरा तु मधुपघ्न मधुरा शिवपूरय अम्लातक-अम्लात- प्रथ के मञ्जूपाया च पिटक पेटा पेटक इत्यपि । पादातौ च पदाति स्यात्पादातश्च पदातिक ॥१८॥ ८८ पिटर-पेटा (पेट 4) पेटव पाटाति पदाति पादात पदातिक पिक पेटक पेटा' ५ २ १० ३० (पडति मुकुट ! पीडति स्वामी टी) पानिपत्तिपगपाता तिकपदाजय ६६ (पातिपत्तिपातपादिक्पाजयमियमरमाना also पात टी) .

·शब्दभेदप्रकाश - पादत्राणे तु पन्नध्री भवेत्प्रणिहिताऽपि च । जलायुका जलौकाया गैरिके च गवेरुकम् ।।८६ ८६ पादत्राण=पन्नध्री प्रणिहिता (प्राणहिता I 0 क ग), जलायुका--जलौका (See note 47), गैरिकगवेरुक 'उपानापादुका पादू पनद्वा पादरक्षिका । प्रणिहिता', हे ३५७८ नासिकाया च नक स्याद्वके वडोऽप्युदाहृत । सरणी च प्रसारण्या मुष्के स्यात्फलक फलम् ॥६॥ ६० नक्र=नासिका, वक्रवक, सरणीप्रसारणी, फलक फल 'प्रसारणी सारणी च सरणा सरणीति च", शब्द भवेद्दाढाऽपि दष्ट्राया शाल्मल्या शल्मलोति च । वध्वा च बन्धुकापि स्यादञ्जन्यामङ्गनाऽपि च ॥१॥ ६१ दाढा=दष्टा, शाल्मलीशल्मली, वधू-बन्धुवा, अञ्जनी-अङ्गना शाल्मलि द्वयो , २ ४ ४६ =शाल्मनि , शाल्मल ,टी 'दाढिका दष्ट्रिका दाढा', के अङ्गना=अञ्जना अटी ३ ४ ह्रस्वान्ता स्यादलाबूश्च दीर्घादिश्च प्रतीयते । ऊर्णनाभ इदन्तश्च किकीदिवि किकीदिवे ॥१२॥ ६२ अलाबू=अलाबुआनाबू ऊर्णनाभ-ऊणनाभि, विकीदिवि-किकीदिव अलावू, A २ ४ ५६ अलाम्बू, पालाबू अलाबु, लाबु, लावू, A c अलावु स्त्री पिण्डिफला, तुम्बिस्तुम्बी महाफला । तुम्वा तु वर्तुलाऽलावूनिम्वे तुम्वी तु लाबुवेति वाचस्पति' 'चापो दिवि किफि स्मृत इति व्याडि ', अ टी २ ५ १६ (also किकीदीवि किकिदिवि, किकिदिव, किकीदिवी, किकीदिव विकी') स्मृतश्चाप विकीदिवीरिति विक्रमादित्यकोप वोपालिने किकिदिवमहिकश्चाप स्यादिति सर्वे ह्रस्वा', उ ४ ५६ 'ऊर्णनाभिरूणनामो लूताशावक इत्यपि', शब्द करेटौ करटुश्चापि दूत्या दूतिरपि स्मृता । स्यानिचोले निचुलक स्यादसिकन्यामसिक्निका ॥३॥ ६३ करेटु-करटु (see note 71), दूती दूति, निचोल=निचुल, असिक्नी- असिक्निका (असिक्यामसिकिका I 0) जीवजीवे जीवजीवश्चालन्यामपि चालनम् । स्यूते स्यून तथा स्योनमभ्यूपेऽभ्युप इत्यपि ॥४॥ १४ जीवजीव-जीवजीव (also जिवाजिव, A c 2 5 35), चालनी चालन, स्यूत-स्यून-स्योन, अभ्यूप-अभ्युप (also अभ्योप, Ac? 9 47 ) चातन तित प्रोक्तमिति क्लीवकाण्डे रत्नकोश , स्योनस्यूतप्रसेवका इति रभस', अ टी २६ २६ स्त्रिया क्लीवे च चालनी,के - ·शब्दभेदप्रयाग करम्बो मिश्रिते वान्तो भान्तस्तु दघिसक्तुषु । प्रामीक्षा ह्रस्वमध्याऽपि मध्योकार च यौतकम् ॥६५॥ ६५ वरम्ब and करम्भ (A c 2 48) प्रामीक्षा=आमिक्षा योतक यौतुक यौतक यौतुक च तदिति वाचस्पति अटी २८ २८ धुवित्र निरुकारञ्च स्यादृषी रिपिरित्यपि । इरिण स्याच्च दीर्घादि कृपके कृषिकोऽपि च ॥६६॥ ६६ धुविन पवित्र (A c 27 23 ) ऋपि-रिपि इरिण (इरण 10) ईरिण कृपक=कृषिक क्षत्राजीव कपश्च (कापकरच) कृषिश्च कृपीवल कृषको (कृषिको) लागल हलम अ २ ६ ६ १३ ( कृपिकाकृपिको फालकृपकाविति रुद्र टी) तालव्यदन्त्ययोरुक्ते सर्वला सर्वलोति च। तालव्यद्वयमध्योऽसावाशुशुक्षणिरिप्यते ॥१७॥ ६७ सवला शवला (Ac 2 8 93) सवली (गवली) आगुगुक्षणि विष्णो दाशार्हशब्दस्य मध्यतालव्यता मता। तालव्यान्तश्च कोटीश प्राशस्तालव्यदन्त्ययो ॥८॥ १८ दाह not दासाह कोटी (also कोटि अ २६ १२) प्राश-प्रास दन्त्योपान्त तु कर्पासमहानसमलीमसम । काञ्जिकादौ च कुल्माषो दन्त्योपान्तोऽपि कोयते ॥६६॥ ६६ स महानस मलीमस वुल्माप=कुल्मास आदिदन्त्य तु सुषवीसम्बाकृतसमूह च । कुसीद च कुसूल च मध्यदन्त्यमुदीरितम ॥१०॥ १०० सुपवी (also सुसवी सुगवी A c 2 4 155) सम्बाकृत (म्यात, अ २ ६ ६-दन्त्यादिरपि टी) समूर अ २ ५ ६ (सन्तेममभूरु च 1 0) कुमीद (also कुगीद कुपीद अटी २ ६ ४ ) कुसूत (also कुगल H W कुमूनो दन्त्यसबार वानव उ ४ ६०) पारावार पमध्योऽपि सोपान दन्त्यमादि तु। विश्वस्ता स्याद्वमध्येव न विशस्तैत्युदाहृता ॥१०१॥ १०१ पारावार (पारावर I 0)=पारापार (A c 10 1) मोपान विवस्ता not विस्ता स्यात्क्वर्गद्वितीयादिक्षातादिरपि खुल्लक । स्यात्पवगद्वितीयादि फणाया तु फटाऽपि च ॥१०२॥ १०२ खुल्ला-क्षुल्लक स्पा फ्य खुनकत्रिपु नाचेज्य इति रभस २ १० १६ (फनाया) स्फाया तु पणा द्वया अ८ फर स्फुट । पण ह ४३८१ प्रटी ·शब्दभेदप्रकाश ३८५ त्रयोदशस्वराचं तु शोभाञ्जनमुदाहृतम् । तनूनपात्तकारान्तो न तवर्गतृतीयभाक् ॥१०३॥ १०३ शोभाञ्जन, तनूनपात्, not तनूनपाद् तवर्गपञ्चमोपान्तमङ्गनं केवल पुन । हाहाशब्दस्तु सान्तोऽपि कथितो दिव्यगायने ॥१०४॥ १०४ अङ्गन, not अङ्गण (RA 22 13), हाहा हाहस् (A c 55) चतु शाले चवर्गीयमध्यं सञ्जवनं विदुः। पवर्गमध्यसान्तश्च रेफः स्यादधमार्थकः ॥१०॥ १०५ सजवन (also सयवन and सजीवन,W), रेवस् (रेपस्, उ ४ १८६)= रेफ अन्तस्थमध्य वैयात्यं वैम्नि वेमश्च वेमकम् । कमने कामनोऽपि स्याद्दीर्घादिः कूकुदः स्मृतः ॥१०॥ १०६ वयात्य, वेमवेमक (वैम इत्यपि, अ टी २ १० २८) वेमन् (वेवेमश्च- केमकम्, I 0 ), कमन कामन (कम्र कामयिताऽभोक कमन कामनोऽभिक , अ ३ १ २४), कूकुद (कुकुद इत्यपि, अ टी ३ १ १४) प्रभायामपि भा शब्दः सान्त. पुलिङ्ग एव च । एडमूकेऽनेडमूकः शू` शूमिरपि स्मृता ॥१०७॥ १०७ भास भास्, एडमूक अनेडमूक, शूर्मी शूमि (सूर्मी= सूमि, अ टी २ १० ३५) एडूक ह्रस्वमध्य च ह्रस्वान्ता च पदव्यपि । शैबले स्थाच्च शैबाल शेबल शीबल यथा ।।१०८।। १०८ एडूक एडक, पदवी पदवि, शैवल शैवाल-शेबल शीवल भवेदेडोक- (१) मेडुकम्,' द्वि 'नील्या शवालशेवले । शैवाल शंवल शेपाल जलाच्छूक्नीलिके, हे ४ २३३ "शेपाल शैवलो न स्त्री शैवालो जलनीलिकेति शब्दार्णव', उ४ ३८ तूणा तूणी च तूणीरे मरीच मरिचेऽपि च । चित्रेऽपि चित्रलोऽपि स्याच्चित्ताया चिन्तियाऽपि च ॥१०॥ १०६ तूणातूणी-तूणीर, मरीचमरिच (A c2 9 36 ), चित्र-चित्रल, चिन्ता=चिन्तिया 'तूणोपासतूणीरनिपङ्गा इषधियो ।। तूण्याम्,' अ २८ 'चुरादौ चिति स्मृत्यामित्यत्र माधव अत्र मैत्रेय पा, ३ ३ १०५ अवारे विधातव्येऽडो विधान गुणाभावार्थ तत्सामर्थ्यान् कदाचिण्णिलोपो नास्तीति तत्र चिन्तियति' छन्दसि स्यादनड्वाही भाषायामनडुह्यपि । मध्यकारोऽपि चिपिटो ह्रस्वादिश्चोरणोऽप्यवौ ॥११०॥ ११० अनड्वाही=धनडही, चिपिट, उरण अपि may refer to other forms 'उम्राऽन्या रोहिणी शृङ्गिण्यन वाहनोपा, हे ४ ३३१ 'उत्तानहुही चुधरनड़वाही,'ह ८८-६ 25 ·३८६ शब्दभेदप्रकाश उत्तमाया गवि प्राहुरिकारादिश्च नचिकी। साच्यर्थे साचिरप्युक्तो भूतार्थे च तयास्तथा ॥१११॥ १११ निचिकी नचिकी, साचि (adjand ind ), तथा (ady and and ) 'नचिकी गौरत्तमा तु निचिकी सा प्रकीर्तितेति नाममाला,' अ टी २ ६ ६७ (नीचिका, नीचिकी, द्वि) "साचिरित्यनव्ययशब्दोऽप्यस्तीति केचित्,' दुर्गादास ४६६ चवर्गादिरपि प्रोक्ता यामि स्वसृकुलस्त्रियो । वातासहो वातसहो वातूले स्यादिद द्वयम् ॥११२॥ ११२ जामियामि, वातासह-वातसह 'यामिर्यामी च जादिमे,' के अप्सर स्वप्सरा प्रोक्ता सुमना. सुमन सु च । बर्बरी बर्बरा शाके वितुन्न सुनिषण्णकम् (१) ॥११३॥ ११३ अप्सरस् अप्सरा सुमना-सुमनस्, वर्वरो-वर्वरा, वितुन=सुनिषण्णक (वितुनेह चतुष्टमू 1 0 क) तत्र सुमना सान्त टावन्तोऽपि, अ टी २ ४ ७२ तन्द्रीस्तन्द्रिश्च तन्द्राया कुरने च कुरङ्गम । पृथगच्छश्च भल्लश्च भालूकेऽप्यच्छभल्लवत् ॥११४॥ ११४ तन्द्री तद्रि तन्द्रा (A c 737), कुरङ्ग कुरङ्गम, अच्छ==भल्ल अच्छ भल्ल (see note 7) जलायुके जलौक च जलोक च जलूकवत् । घोपकै शम्बुकोऽपि स्याद् बुध्ने अध्नश्च दृश्यते ॥११५॥ ११५ जलायुक्-जलौकजलोक=जलूप शम्बुर-शम्बूक, बुघ्न-ब्रघ्न ललमपि लाङ्गल भम्भरा भम्भराल्यपि। त्वचि त्वच किरोऽपि स्याकिरी प्रोक्त पथ पथि ॥११६॥ ११६ लङ्गल-लाङ्गल, भम्भरा भम्भरालो (लम्भराल भराण्यपि, I 0 क) त्वचत्वच, विर=पिरि, पथ-पथिन 'अथ किर किरि,' हे ४ ३५३ अस्त्री पुच्छन्तु लाङ्गूल क्लीवे लाङ्गुलमित्यपि । स्त्रिया क्लीवे च लङ्गल पुच्छमस्त्री लज पुमान' ये 'वाट पथश्च मागश्च,' वि भू १६ (-मुभूतिचन्द, उ ४.१२) 'वक्त्वचनोचशब्दा स्युवल्वे चर्मणि पत्रक इति धरणि, अटी २ ४ १३४ 'त्वक् स्त्री त्वचा स्वच चोच बल्ल वत्वन चोलकम्,' शब्द अजगावाजगाव च भवेदाजिगव तथा। पिनाकेऽजगव चाय सैहिकये तमस्तमा ॥११७॥ ११७ प्रजगाव माजगाव प्राजिगव-प्रजगव, तम=तमम् प्रजगव-अजयब, A c 37 पिनाक स्यादजगवमजकाव च तद्धनु , हे २ ११५ 'तम पुसि च क्वचित प्रदन्त स्वर्भानुस्तु तमो राहुरिति पुस्ताण्डे रत्नकाशामरमालयोदानात' अटी २६ मान्त क्लीवे ·शब्दभेदप्रकाश ३८७ - चुलुको चुलुपी च स्यादुलूपी शिशुमारके। अगाधेऽस्थाघमस्थागमस्थायं च प्रयुज्यते ॥११॥ ११८ चुलुकिन् चुलुपिन् =उलूपिन्, अस्थाध=अस्थाग=अस्थाय 'अस्याघा (Hem I) स्थागमस्ताघमगाधमतलस्पृशि, हे ४ १३६ 'उलूपी शिशुक समौ,' अ १ १० १८. (also ऊलूपिन्, चुलुम्पिन्, W, चुलकिन्, चुलपिन्, क) स्यान्मध्योष्मचतुर्थत्वमंहसो रहसस्तथा। चिह्न ललामशब्दोऽपि स्याददन्तश्च पुंसि च ॥११॥ ११६ अहस्-अह (अडघ, A 1 4 23 ), रहस्रह, ललामन्ललाम द्रविडः स्यान्ममध्योऽपि काफलञ्चापि कटफले । वोडायाञ्च भवेद्वीडो लज्जामात्रेऽप्यपत्रपा ॥१२०॥ १२० द्रविड-द्रमिड, कट्फल-काफल, ग्रीडा-व्रीड, अपत्रपा= (नपा against लज्जा साऽपत्रपाऽन्यत , A7 23 ) 'ब्रीडादयश्च वरटश्च वराटकश्च उरकण्ठवाणकरकाश्च समामयाश्चेति रभस ' A c 'काफल कट्फल कुम्भी,' शब्द उलूक मध्यह्रस्वं च ह्रस्वादिः स्यादलिम्पकः । तथा कुरुवके रेफो निरुकारः प्रयुज्यते ॥१२१॥ १२१ उलूक-उलुक (also ऊलूक सर्वस्वे तु ऊध्वों को अस्य इति पृषोदरादित्वाद् दीर्घादिक ऊलूक इति साधितम्, उ ४ ४१), अलिम्पक (१) (अलिन्दक, I etc), कुरुवक-कुरवक, Ac2 4 75 मञ्जिष्ठायां तु भण्डीरी मध्यह्रस्वाऽपि पठ्यते। दीर्घादिवृश्चिकेऽपि स्यादली स्यादालिरित्यपि ॥१२२॥ १२२ भण्डीरी-भण्डिरी (मण्डीरी, A 2 491), अलिन्=पालिन्=प्रालि 'वृश्चिको द्रुण प्रालि स्यादिति वोपालित । अथाली स्यादृश्चिकै भ्रमरे पुमानिति कोशान्तरम्' (मे ) अ टी २ ५ १४ 'वृश्चिको द्रुण आल्यालि', है ४ २७७ बुक्को बुक्का स्मृतौ बुक्क्नि ग्रेवो ग्रेवेयकेऽपि च । खजे खोडश्च खोरश्च स्यात्तरीस्तरिरित्यपि ॥१२३॥ १२३ बुक्क=बुक्का-बुक्कन्, वगैवेयक, खोड-खोर, तरी तरि 'सोडखोरी तु खञ्जके, हे ३ ११६ ( also खोल, A c 2 6 48 ) नासिकायाञ्च नस्याऽपि मथि मस्याक इत्यपि । कार्तस्वरं मध्यदन्त्यं सीहुण्डः स्यात्सिहुण्डवत् ॥१२४॥ १२४ नासिका=नस्या (नस्ना, I 0), मन्याक=मथिन्, कार्तस्वर, सोहुण्ड-- सिहुण्ड 'नसा नस्या च नासिरा । मन्धनाली च नासिक्यम्', नि म ४४ 'प्राण गन्यवहा नासा नसा नस्या च नासिकेति साहसाई', 'बद्रुम सिहुण्डोऽयेनि रमसाध्दस्वादिरपि । सीहुण्ड इति तालव्यादिरपि,' म टी २ ६ ८६, ·३८८ शब्दभेदप्रकाश प्रोप्ठ्याद्यन्तो लुलायोऽपि मरतेऽपि हलन्तता। विद्यात्पुरुरव शब्दे रुकारस्यापि दीर्घता ॥१२५॥ १२५ लुलाय-लुलाप (A c 2 5 4) मरुत-गरत पुरुरवस=पुरूरवस उ ४ २३१ (विपासुररव शब्दे रुकारस्यापि दीर्घता I ०) तथा च विक्रमादित्यकोप । मरुत स्पशन प्राण समीरो मारुतो मरुत उ १ ८६ स्यात्कुरुण्ठोऽपि दीर्घादि सैरेयेऽपि च सम्मत । नालिकर इदन्तोऽपि तथा दीर्घद्वितीयवान् ॥१२६॥ १२६ कुरुण्ठ कूरण्ठ (I स्वरजेप्ठेऽपि समत' क I 0) नालिकेर-नातिकेरि नालीकेर (नालिकेर नारिकेर नारिकेल नाडिकेर नारीकेल नारिवेलि नारीकेली AC 2 4 168=नालिकेल Hem iv 217) कुरण्ट A 2 4 74 कुरुण्ड : काण्डे शर शुभ क्षेमे शार शवलवाणयो । किंशुकश्च शुकश्चापि स्मृतस्तालव्यदन्त्ययो ॥१२७।। १२७ शर (रार I etc) शुभ (क I सुभ ०) शारु किंशुक-विसुप शुक-सुक विक्ष पत्रवाहश्च चित्रपुल शर सर । सरु शरुममभेदी वीरावरच लक्षहा के शूनासुङ्गसुरङ्गास्तु दन्त्यतालव्ययोरपि। कोटीशश्चाप्यदन्त्यस्तु रिभुक्ष स्वर्गवज्रयो ॥१२८॥ १२८ शूना सूना सुङ्ग-शुङ्ग सुरङ्ग शुरङ्ग कोटीश रिभुक्ष (ऋभुक्ष ? उ ४ १२)= (ऋभुक्षिन ) किन्नराश्वमुखौ भिन्नाभिन्नो दैत्यासुरादिवत् । रिष्टारिष्टे अभिन्नार्थ भिन्नार्थे च क्वचिन्मते ॥१२६॥ १२६ किनर-and अरिष्ट sometimes not-रिप्ट वाग्मी (ग्मि') वाल्मीकिमिनोल्का सनच्छापतत्रिण । सस्कर्तेत्यादिसयोगिशब्देष्वनुपयोगिषु ॥१३०॥ इद तुल्यान्त (क्ष)रद्वन्द्वस्योन्नयझेदक क्वचित् । यमकादावपीत्यैषा चिन्ताऽस्माभिरुपेक्षिता ॥१३१॥ तथा ह्यपश्यदद्राक्षीदित्यनायें प्रियापदम् । अप पपस्तनू पुर्यदित्यन्या पदद्वयम् ॥१३२॥ १३२ अप+श्यत-+अद्राक्षीत-अपग्यत अद्राचीन इति शब्दभेदनिर्देश गब्दभेद समाप्त । not-अश्वमुख यसुर%Dand not-दैत्य

·गन्दभेदप्रकाश
३८४
अथोष्ठयदन्तोष्ठयवकारभेदः।
वृन्दारकबजबराटकबेदिबृन्दबन्दारबैरिबदरीबिटपान् बिटं च।
विद्वग्रणी बरणबृहणबोधवेधबन्धूरबन्धुबधिरांश्च बबन्ध बृद्धान् ।।१।।
बेलाबलो बहुलबाहुलकान बलोकं बोलं बिलं बलजबालकबालुकाश्च ।
बेहदहलबाहनबाहुबभ्रुबस्तं बॉल बनबलाहकबडूबीथोः ॥२॥
वालयब लबराहबकान् बलाका बालुद्धिकाबकुलबुक्कबकेरुकाश्च ।
बारूढबाटबरटानपि बार्बटोरबारुण्डबण्डुकबरण्डकबर्बटीश्च ॥३॥
बाहिनीवनिताबेदिबणिज्याबारिबण्डरम् ।
बर्धनोवृत्रबटकं बरत्रा बटुकं बिडम् ॥४॥
बासनाबासिताबस्त्रबीरबासरबागुराः।
ब्रोडनी बाणिनी वीणा बानोरं वानरं बचाम् ।।५।।
विहगाख्यं विशब्दं वाऽप्यव्ययं वा न वेति च ।
बार्तरूक बदान्यं वा विद्यावाद्यं च बादनम् ॥६॥
अथ मध्यपवर्गीयाः कर्बरः कर्बुरोऽबर.।
बर्बरी शबरीरुः सम्बराडम्बराम्बरम् ॥७॥
कम्बलं सम्बलेबीर शर्बला शालोऽपि च ।
नड्बलाबेलजम्बालशंबालाद्याश्च कीर्तिताः॥८॥
कथ्यन्तेऽय पवर्गीयबान्तशब्दाश्च केचन ।
गन्धर्ब खर्ब गर्बाह्वजिहबापूर्वश्च दूबर्या ।
रोलम्बः शतपर्वार्वा दाढे चा: च दर्विभृत् ॥६॥
कदम्बकादम्बनितम्बनिम्बविम्बप्रलम्बाम्बुविडम्बडिम्बाः।
करम्बहेरम्बकुटुम्बकुम्बास्तुम्बी कलम्बो च सरक? ) डम्बिचम्बाः ॥१०॥
जम्बूः कम्बुरलाबूश्च शम्बः शु(चु? )म्बोऽम्बया सह ।
शिम्बा लम्बा च वा(चा?) डम्बगोडुम्बस्तम्बकम्बयः ॥११॥
इति पवर्गीयवकारनिर्देश ।
अथान्तस्यीयवकारः॥
विन्दुविद्रुमवदान्यविक्रमा वित्त (न्द ? )वत्मविघुवित. (शचिय, क) विद्यया ।
व्याघवप्रवरवरवर्करा वादरो(?) वसिरवारुवागुरा.॥१२॥
वामवामनविमानवंदना वानवितवमनं विलेपनम् ।
वातवातिकवितानवर्तनीतिवेतनवसन्तवृत्तयः ॥१३॥

·३६०
शब्दभेदप्रकाश.
वार्ताविच्छित्तिवृत्तान्तवितण्डाश्च वितुन्नकम् ।
विकटो चेकटो व्युष्टिविष्टिविष्टरवेष्टनम् ॥१४॥
वल्लूरो वल्लरी वल्ली वेल्लितं वल्लभोऽपि च ।
विदेहो विग्रहो बर्हो बहिर्वह्निविहायसः ॥१५॥
वहितं विकचो वोचिर्वक़वञ्चकवाचिकम् ।
वन्धूकं वीवधं वेधा विधाविधुवधूवृकाः ।।१६।।
विवेको वर्णकं वेणी वीणाविपणिवेणवः ।
विषाणं वीरणं वाणो वपा वाप्पो वपुर्वयः ॥१७॥
वैशाखो विशिखो वाढं व्यूढं वर्म विषं वृषः।
विषयं वर्षणं वीजं वाजं वृजिनवर्जने ॥१८॥
व्यजनं व्यञ्जनं वनं वैजयन्ती विशारदम् ।
व्यालवङ्गलवल्मीकवीपि (व्रीहि?) लावाल्हिको वली ॥१६॥
वालो विचकिलो वङ्गं विडङ्गं वेगवर्णनम् ।
वेधसा वासितं वेशवैश्यविथम्भवेश (ल्ल? )यः॥२०॥
विश्ववित्रस्तविशिख (प)वंशव्यसनवासवम् ॥२१॥
वायसो वाहसो वासो वीभत्सो वसतिर्वसु ।
विदारी वठरो वीरुदित्याद्यन्तस्थवादयः ॥२२॥
इति आदिदन्तोप्ठया ।।
प्रथापि मध्यदन्तोप्ठ्याः कथ्यन्ते केचनाऽपरे।
देवकः सेवा तप्रायाराः प्राध्वरोऽपि च ॥२३॥
तन्तुवायः प्रवरको गोविन्दः श्रावणोल्वणम् ।
अध्वा मद्वा (वध्या, क) युवाऽयर्वा मघवा सर्व (शयव ? )पर्वणो॥२४॥
(दन्तोष्ठयाः समुदाहृताः)
प्रवावादिविधानाच्च संप्रसारणतोऽपि वा।
इत्येतदादयः वादा अभेदेन विनिश्चिताः॥२५॥
प्रोप्ठयदन्तोष्ठययोरत्र धात्वर्यादिविशेषतः।
यदि स्यादनयोः क्वापि कादाचित्को व्यतित्रमः॥२६॥
इत्योप्ठयदन्नौप्यववारनिगा।
प्रयोप्मभेदः॥
प्रय तालव्यमूर्धन्यदन्त्यानामपि लेगतः।
शषसानां विदोषेण निदेशः क्रियतेऽपना ॥१॥

·शब्दभेदप्रकार श्यामाकशाकशुकशीकरशौकशूकशालूकांकुशकशङ्करशुक्ल (क)शु (शा)काः। शौटीरशाक (व? ) शकटाः शिपिविष्टशिष्टशाखोटशाटकशटीशटितं शलाटुः ॥२॥ शीतञ्च शातशतशातनशंच (शम्भ)शम्बशम्बूकशम्बरशुना च(श्ची ) शिवा शिलोधः। शोभा शुभं शरभशीभरशुम्भशम्भुश्वमाणि शुभ्रशरदो शकुनिः शकुन्तिः ।।३।। ३ ३ शीभव, w But comp fidhava शीभृ क्त्यने बाहुलकादर गीभर शालाशिलाशकुलशाद्वलशालुशेलुशार्दूलशूलशवलाः शमलं शृगालः । शेफालिकाशिथिलशृङ्खलशीलशलशेवालशल्यशलशम्बलशर्वलानि ॥४॥ शालालुशालुशलिशाल्मलिशुक्लशुष्कशुल्कानि शिल्पशलभो शललं शलाका । श्रोणिः शणः (शः, क) श्रवणशोणितशोणशाणश्रेणीश्रुतश्रयणशून्यशरण्यशङ्काः॥५॥ शोचिःशचीशुचिशयः शरशमशीर्णश्रीपर्णशोथशपथश्वय (य)शण्डशीडाः (शदाः)। श्रेषः श्रमः शमनशोधनशस्यशाक्यशाण्डिल्पशाल्वलशमीशुनकाः श्रविष्ठः॥६॥ शाखाशिवाशिखरशेखरवशापशम्पाशिफाशफरशेफशफा. शिखण्डः । शृङ्गारशृङ्गशरशावशरारिशारिशाराः शरावशवरश्च शिरं शिरश्च ॥७॥ शरीरशालार (र)शरारुश (शा) रुशोभाञ्जनश्रावणशादशूद्राः। शनिः शनैः श्लोपदशिग्रुशोधुशुद्धान्तशान्ताः शितिशौर्यशौण्डाः ।।८।। शोठः शुण्ठी शठः श्रेष्ठश्वित्रश्रोत्राणि शर्करा। शक्यरोशर्वरीशक्तिशुक्तिशुक्तानि शष्कुली ॥६॥ शान्तं श्वेतं शिविश्यावशङ्कश्यपथशाकिनी। शिखः (कुः, w) शोकश्च शुल्वं च शालीनञ्च शिलीमुखम् ॥१०॥ लक्षणं श्लाघा च शीघ्रञ्च शिक्यं श्रद्धा च शिशपा। श्योनाकः शूरणः श्राणा शिक्षा श्यामा च शेवधिः ॥११॥ इति प्रादितालव्या। उशीरकाश्मीरककिंशुकांशुकं किशोरकिशारकशेरकौशिकम् । जलाशयाशोककृशानुकाश्यपा यश.पिशङ्गाश्मपिशाचरश्मयः ॥१२॥ निशान्तवेशन्तविशालपेशलं विलशयाश्वत्यनिशीविंशतिः । विशङ्कटश्चानुशयाशयाश्रयाः सहोपशल्याशनकाशिताश्विनः ॥१३॥ निशितं पिशितं प्रश्न (श्नः) पिशुनो दशनोऽपि च । उशना लशुनं येश्म कश्मलं विश्वमश्ववत् ।।१४॥

·शब्दभेदप्रकाश श्यावश्यायविशिखविशाखाविशिखा (पा)शव । विशद पाशक पाश्वं विश्रामश्चेश्वरोऽशनि ॥१५॥ इति मध्यतालव्या । ईशप्रकाशकुशकेशविकाशकाशमाकाशकोशकपिशानिशपाशपेशि । त्रिशाशतादृशदृश सदृशो विनाशकीनाशकर्कशदिशो दशदेशदाशा ॥१६॥ क्रोशाशुलोमशपलाशनिवेशलेशक्लेशप्रवेशपरिवेशविशश्च वेश । पशु पशु परशुरशुरुपाशुपाशुनिस्त्रिशदशविवशा मशवविंशा ॥१७॥ वालिश कुलिशो राशिर्वराशिर्वडिशो भृशम् । अपभ्रश पुरोडाशो विमिधोऽधिरनेकश ॥१८॥ दर्श स्पर्श स्पशोऽमर्श कर्मो वाशानिशे कशा। आशादशोर्वशीकाशीविनिवेशा प्रतिष्कश ॥१६॥ इति अन्ततालव्या । शौरिर्मुरारौ शिव एव शर्व शूर समर्थे झप एव शाल । शम प्रशान्तौ शकल च खण्डे शकृत्पुरीपेजगरे च शीर ॥२०॥ मूर्द्धन्यज्येष्ठयोवंश्य करिण्याञ्च वशाऽश्रुणि। अश्र वेदे च कर्णे च श्रुतिर्दाशश्च धीवरे ॥२१॥ इति व्यवस्थातालव्या ।। शिशपा शाश्वत श्वश्रू श्वशुर शिशिर शिशु । शिश्नाशशश्मशानानि शशी शश्वत् कुशेशयम् ॥२२॥ शुकशिम्बिश्च काशीशस्तथा शीतशिवोऽपि च । तालव्यशद्वययुता कियन्तोऽमी प्रदर्शिता ॥२३॥ इत्युभयता नव्या। तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्बशम्बलशूकरा । रशनाऽपि च जिह्वाया शृगाल क्लशोऽपि च ॥२४॥ इति तालव्यदन्त्या । प्राश्वास शासन शास्त्र शस्त्र शास्ता शरासनम् । तालव्यानन्तर दन्त्य शब्दा केचिदुदीरिता ॥२५॥ इति तालव्यसवारनिदा ।

·शब्दभेदप्रकाश
षट् पण्डः पष्टिका पष्टिः पोढा पोडंश्च घोडश।
पालवश्चापि षण्डाली पुक्किः एकम्भिविपूर्विका ॥२६॥
इति आदिमूर्धन्या ।
३ २६ पोड+चपोडश्च पालव पाडव The root पुक्क 18 variously written
1999 and act FAITH is my correction for fe facilita etc, p 8 3 77 It
may be सूति विपूति , 88
विष्वनिषङ्गोऽपि च भूषणेषणं पापाणरोषाणविषाणभीषणम् ।
पापण्डकूष्माण्डनिकमूषिकं गवेषितं निष्कमदूष्यमेषिकम् ॥२७॥
३ २७ रोषाण not in W etc I have remarked रोपण in the Nanartha is
clearly रोषाण
पुप्पाभिषेकौपधयोषिदोपदेष्यत् तुरापाड् विषुवन्निषेधः ।
दु.वेधभैषज्यकपायपोषण हृषीकमीा च विषादवर्षणे ॥२८॥
३ २८ The coples read ईपदषतूपारादिषुवन्
रोपणो वर्मभीमोमनिषादापाढगोष्पदम् ।
अभिपङ्गो निषङ्गश्च वु(शुष्कवाधुषिको दृषत् ॥२६॥
दूषिका चषकः प्रेष्यो भाष्यं च धिपणेषणे ।
पृषतः परिपत् पर्षत् तुषारोपरमर्षणम् ॥३०॥
वास्तोष्पतिदिविषदो दुष्पीडञ्च वहिष्कृतम् ।
निष्कुट निष्क (किष्कु? ) मस्तिष्क पुष्करं दुष्करोपरी ॥३१॥
तुरुष्कमुष्कविष्कम्भनिष्कनिष्कलपुष्कलम् ।
वस्तिष्कं वष्कनिष्पावज्येष्ठनिष्ककविष्वणम् ॥३२॥
इति मध्यमूर्धन्या ।
३ ३२ वष्क गतो. कवि विष्वण-भोजन, P 8 3 69
पेयूषयूषपीयूषगण्डूषापविपुषः।
वातरूयोऽत (ट)रूपश्च प्रावृट्पौरुषपूरुषाः ॥३३॥
हनूषः कल्मष पू(5) पोऽभ्युपस्नु (सू)पा मनोपया।
हेषा हेपा जिगीषा च स्नुषा निकषया सह ॥३४॥
३ ३४ हनूपो राक्षस , अरूप सूर्य , उ ४ ७३ शप and सूप प्रसत्रे, धानु
रोहिषो महिषोन्मेपप्रमोपामिषमारियाः।
उ(क)ल्माषोष्णीषकुल्माषमाषपमिपं मृषा ॥३५॥
किल्वियं कलुप चापस्ताविषं चाविषं विषम् ।
तविपी पुपी रोपतृषातोपतुषत्विषः ॥३६॥

·३६४
शब्दभेदप्रकाश
अभिलापो भृ(भ)षो भ्रषः पुरुषव्यतिषेषवः।
मञ्जूषा निकषा द्वषो दोषः कोषः कपः कृषिः॥३७॥
३ ३७ व्यतिप ( 1 व्यतिपाते, व्यतिपते, etc, p 83 87, 1. 3 14 )+इषु
उपा बुपवृषध्योपवेषास्तर्पभूपर्पयः।
हर्षो वर्षश्च संहर्पः कर्षः कः पुषः प्लुषः॥३८॥
अम्बरीषं करीषं च तरीपं च पुरोषवत् ।
निष्पेषोऽलम्बुषः पौषो घोषः शेषः फलषः॥३६॥
इति अन्तमूद्धन्या ।
३ ३६ तरीपो नौ , उ ४ २६ फलकप may stand for पलकप or क्लवप, but
none of these come under p 3 2 42
शीर्ष शिरीष शुपिरं श्लेषः श्लेष्मा च शेमुषी।
विशेषः शोषणं शप्पं शिप्यशलूषशौष्कलाः॥४०॥
इति तालव्यमूर्द्धन्या ।
तालव्यशादय. प्रोक्ताः कश्यन्ते दन्त्यसादयः॥४१॥
सुपूतिः सुपमा सपिंप्टरं चापि
सुपुप्तकम्।
सुपोमं च सुषेणश्च सुपन्धि. सर्षपोऽपि च ॥४२॥
इति दन्त्यमूर्द्धन्या ।
तालव्यान्ताश्च सू(दुष्पाशशी (श)प्पाशवृपदंशकाः॥४३॥
(तालव्यान्ताश्च मूर्धन्याः) इति मूर्धन्यनिर्देश ।
सार्थः सुधासलिलसुन्दरसिन्दुवारसिन्दूरसान्द्रसिकतासितसेतुसूताः।
सालूरसूरसरकस्वरसौरिसूरिस्मेरस्मराः समरसारसमोरसीराः॥४४॥
सौवीरसागरसरित्सुतसारमेयाः सवित्समित्सकलसिलकसौविदल्लाः।
सादः सदा सपदि सूदसदासरण्डाः संवेदः स्वरः सवनसोवनसत्रसूत्रम् ॥४५॥
स्वामी समः समयसामग(ज) सामिधेनीसोमाः समूहसमवायसमुद्रसाम।
सीमन्तसोमसिमसूमसमानसूद्य (त्य): सूक्ष्मं समूढसरटस्वनसानुसूनुः ॥४६॥
स्थालः सृणि सरणिसारथिसिक्य (क्त) सवियसिक्याः समूहनसमाजसमीकसूर्याः ।
स्वरं सरः सचिवसूचनसूचिसध्यसेव्यानि सप्तसदनस्यदसूपसर्पाः ॥४७॥
सायं स्मितं सायकसद्धसेसिन्धुस्वर (ज)स्तवसमित्सहदेयसर्गाः ।
सेकस्रजी सेवकसेवसन्तः सत्त्वं च सातिश्च सखा सुख च ॥४८॥
सनातनस्यन्दनसाधनानि संस्कारसंरेयकसजसपिः।
ससावरी सनृतसङ्कलो च सर्व च साक्षी सविता च सृश्वणी ॥४६॥

·शब्दभेदप्रकाश. ३६५ सरन्ध्री च सिनीवाली सारङ्गः स्वप्नसाम्प्रतम् । स्नायुः स्नेहः स्नुही सङ्घः सरघा सौरभं सभा ॥५०॥ इति श्राद्यदन्त्या। वासरासारकासारकेसरत्रसरासुराः । वेसवारः परिसरो मसूरकुसुमासनाः॥५१॥ प्रसादापसदासन्दीव्यासङ्गास्रवदस्यवः । प्रसून प्रसवो लास्यमास्यं प्रसभरासभो ॥५२॥ अवसायः किसलयं कुसूलं च विकस्वरम् । मसृणं प्रासनी (नो or को)वासी भस्माकस्मिकघस्मराः॥५३॥ अमावास्या प्रतिसरः प्रसरोऽवसरोऽपि च । वसन्तश्च प्रसारश्च मसारश्च रसाञ्जनम् ॥५४॥ वसुधाव्यवसायास्तवसनव्यसनानि च । तमिस्र वास्त्रघस्रोलाजलविसम्भवासिताः॥५५॥ इति मध्यदन्त्या । कैलासलालसकिलासविलासलासकार्पासहासकृकलासनिवासरासम् । न्यासांसभासमसिकोकसर्कसहंसध्वंसकुंसपनसासुवसुप्रयासाः॥५६॥ निर्यासपासवीतंसोत्तंसालसमलीमसाः। कुम्भीनसस्तामरसं वासश्चमसचिवसौ ॥५७॥ व्यासावभासदिवससुरसावासवायसाः। वाहसः पट्टिसो धासवासासिमिसिपुक्वसाः॥५॥ इति अन्तदन्त्या। मृत्साचिकित्साप्सरसो बुभुत्सुविधित्सितं मत्सरवत्सरं च । वात्स्यायनोत्सारणमत्स्यदित्सुगुत्सोत्सवोत्साहविवित्सुफुत्साः ॥५६॥ कृत्स्नं च लिप्सुरुत्सृज्यमुत्सनिर्भत्सनोत्स्मयाः। वीभत्साऽभीप्सितोत्पित्सुसमुत्सकोत्सुफा अपि ॥६॥ इति सयुक्तदन्त्याः ।। संसारसारससरीसृपसस्यसास्नासारस्वतानि सरसो च समजसं च । स्वत्रा च साहससहलसहःसमासाः सामस्त्यसंसरणसोसफम्मतानि ॥६॥ सस्यकः साध्वसं सङ्घसुकः सारसनं तया । प्रमी दन्त्यद्वयोपता ऊप्मभेदेऽत्र दलिताः॥६॥ इन्यप्मभेदः।

·शब्दभेदप्रकाश
अथ लिङ्गभेदः।
प्राकाशकाशकुलिशाङ्कुशकोशकेशकाशीशकोकसकुशाः कणिशोपवासौ।
कर्पासवेशवडिशांश (स)वतंसतं (ह) सपीपास (यूप)कंच (स) रसमांसविसोपदंशाः।
निर्यासरासचमसोद्यमपि (चि) क्वसानि सन्तानशङ्खसुखसैन्धवसङ्गमानि ।
सौधश्मशानशयनाश (स) नशूकशल्यशूलानि शुल्कशफशेफसमीपशण्डाः ॥२॥
स्वानं शिनं किसलयं शकटो वसन्त-
वेशन्तशेषशकलाः शकर (सरक)श्वपुच्छम् ।
पुष्पं सटः सरटसूर्पसृपाटशङ्ख-
श(स) वारसंक्रमशरावसलाश्वलापाः (शलाः सलोमाः) ॥३॥
आसारवासरवशोरशरीरशीरशो (सो) शीरशेखरशराः शिखरं तुषारः।
संसारशारशिशिराणि सरासनाश्च कासारकेसरकुकुन्दरकन्दराणि ॥४॥
कोटीरकोटरकडङ्गरसङ्गराणि क्षीराक्षराधरयुगन्धरकन्धराणि ।
धीरान्धकारसविहारसुता (ना) रनारकनारकूवरनिषद्वरगह्वराणि ॥५॥
कन्दा (को) रुदारुदरतोमरचामराणि हिण्डीरजीरवरपिञ्जरपञ्जराणि।
मजोरमजिरकठिञ्जरपारबारप्रावारवेरगरवागरनागराणि ॥६॥
सौवीरसद्धरमदारपदारपौरपाटीरवार्दरदुरोदरशम्बराणि ।
आडम्बराम्बरसनूपुरकर्णपूरकर्पूरपार्पर (पर्पर)सकर्परकूर्पराणि ॥७॥
धाराकुरप्रतिसरावसरप्रकारसोत्कारसीकरनिकारमसारसाराः।
कान्तारतारतिमिरान्तरतू (दू) रतीरपङ्कारकारसमराजिरवैसवाराः॥८॥
अङ्गारमन्थरपरम्परविष्टराणि सिन्दूरपुष्करमरुष्करनिष्कमुष्कम् ।
शृङ्गारहारजठरोपरगण्डौलकोलालकोलकबलानि कलापको (पू) लम् ॥६॥
शीलप्रवालवलपोपलमूलकानि कङ्कालमङ्गलहलाहलचप्रवालम् ।
कोलाहलं हलकुतहलकालकूटकिट्टालसालकललानि खलं खलोनम् ॥१०॥
तूलागुलोत्पलपलालतमालमालसम्बालनालमलकामलकुण्डलानि ।
लाङ्गललाङ्गलकपोलकपाक (ल) पालजम्बालजालपटलालकजाङ्गलानि॥११॥
विदलं कदलं भालं कमलं तलिनं तलम् ।
मालकं तिलकं तैलं पललं पल्वलं फ(प)लम् ।।१२।।
पुलकं फलकं कालं पुलिनं नलिनं नलम् ।
मलयं प्रलयं मोहं लोहितं मुसलं सलम् ॥१३॥
चपालं शवलं शल्कं किञ्जल्कं वल्कवल्यले।
कुलकं फूलकं कोलं सोलकं चावचूलकम् ॥१४॥

·शब्दभेदप्रकाश
अर्धर्चकूर्चकवचानि निकुञ्जकुञ्जपुञ्जध्वजा ब्रजल(न) ताम्बुजभूर्जतूर्याः ।
कन्दास्पदद्रविनीतवितानवित्तपोनोपनीतनवनीतसुवर्णचूर्णाः ॥१५॥
भावापरात्त (ल)पलितव्रतवृत्तकुन्तपिष्टाम्बुमेषवृषणानि समूपकानि ।
उत्कोचकुक्कुटविटा विटपः कुटश्च वज्रं धनुश्च बकमेचकचक्रपीठाः॥१६॥
विडङ्गकालिङ्गमृदङ्गशृङ्गवरागबाराङ्गनिदाघसद्धाः।
भालग (भालाङ्क)वर्चस्कबलोकवक्त्तं छत्रं सहस्राव्ययमध्यमं च ॥१७॥
मुहूर्तमुद्यानभगाब्दमानसिद्धाणकोद्योगपरागपूगाः ।
वातायनरावतहस्तमुस्तबुस्ता व्य(भ)यं मस्तकमुस्तकं च ॥१८॥
कोष्ठः प्रकोष्ठः कमठो मकुष्ठः शिखण्डकोदण्डपिचण्डपिण्डाः ।
कूष्माण्डकारण्डकरण्डकुण्डा वरण्डबारुण्डशरण्डशौण्डाः ॥१६॥
भण्डाण्डकाण्डानि तरण्डगण्डगाण्डीवमण्डानि च गाण्डिवं च।
प्रकाण्डदण्डावपि खण्डषण्डौ सताण्डव मण्डपतण्डकं च ॥२०॥
करककोरकपाटकनाटकं कटककङ्कटकन्दुकमोदकम् ।
नरकटविटङ्ककुटीरकं स्तवकपकरङ्गकरीरकम् ॥२१॥
क्षुरकपक्षकहारकहोरकं प्रियकरोककडङ्ककवच्छदम् ।
ककुददोहदबृन्दगुदाधुंदं कुमदतोयदकुन्दकुसीदकम् ॥२२॥
नलदपारदकुट्टिमदैवतं रजतदैवदिनावटकटम् ।
कुणक (प)दीपककञ्चुकवञ्चुकं कमुकबालकबोलककोलकम् ।।२३।।
पिनाकपिण्याककिरीटकूटकिराटशृङ्गाटककण्टकानि ।
अष्टापदं पातकपाश्वहेमम्राष्ट्रं च राष्ट्रं च मखो मुखं च ॥२४॥
वल्मीकवर्णकपिटार्गटविम्बवप्रकोपीनबभ्रुनिधनानि धनं निधानम् ।
द्यूताम्वरीपचषकायुधगूथयूथप्रोयानि तीर्थहरिचन्दनकुडुमानि ॥२५॥
प्रश्नीवगोमयकवाटपटाः पटोलप्रान्तायुतप्रयुतभूतश्ताशतङ्करः ।
स्नेहो गृहं महिमहेमहिमाः सपुच्छतापिच्छकच्छपटा(पणवाः)
पटहार्मधर्माः॥२६॥
स्तम्भः शुभ ककुभकौस्तुभजम्भधूपस्तूपापनापकुतपानि तिपः सदीपः।
द्वीपोलपी लवणकङ्कणवाक्षु (चाटु)मध्यक्षेमोद्यमानि धमनौदनजीवनानि ॥२७॥
सूत्रं सवस्त्रम(सु)खनेत्रपवित्रपत्रपात्रीवशाद्रवहरिद्रववधंरन्धा.।
स्थानं कबन्धकुसुमप्लवलोमगुल्मक्षौमाव(न)मानशतमानविमानगुल्फाः ॥२८॥
तडागं निगडं नोडं नड वेडितमुल्मुकम् ।
मासमाषकपद्यानि वहंगेहेन्धनानि च ॥२६॥

·३६८ शब्दभेदप्रकाश. लशुनं लान्छनं ग्राममनीकं घासमानकम् । यौवनं पविकं हावं पारावारोर्ध्वगरिकम् ॥३०॥ प्रामिपं मुषलं मापं यूपं वर्ष च दूपणम् । भूपण निकपः कर्पः कपायो विषमौषधम् ॥३१॥ करीपकार्षापणवारवाणवाणणद्रोणरणाः पुराणः। भाण किणः क ( कोणकोणमाणाः सतोरणघाणपरेरणाश्च ॥३२॥ जीवातुपुस्तुम्बुरुवास्तुकम्बुक्सरशीपुर्मपु सिन्धु (सीधु) सानु । फमण्डलुर्जानु पलाण्डु हिङ्ग स्थाणुस्तयाणुस्तितउः सजन्तुः ॥३३॥ वरण मरण लोप्टं प्रस्य फुल्म (ल्फ) सपल्लवम् । नपुसक्दशदाना रचनेयं सुनिश्चिता ॥३४॥ पाम पुकूलवलमोलयुमुम्भसारमित्रभूया. पुशदुरोदरयुक्षशुक्ताः। दिप्टाघराधमलकुण्डलपुण्डरीका ऋक्ष्याक्षसत्वपिठराप्रयुगालयानि ॥३५॥ नन्दन य॒जिनोद्वेगस्थनीयोघाश्च (श्य, I) रोहितम् । लिङ्गम्यवस्थासहिता सान्दा पेचित्प्रशिताः॥३६॥ इनि पुनपुगपालिङ्गगग्रह ॥ I shall gnc a full recomme under ruif:,p? 4 31 Comp ३ ५ ३२६ ind त्रि नि १०.४ 31-6gnenouds nuch are masculine or neuter according to sense Vandlinin ilt scals fruttf निधार पर पर पना And गगा for पर and या ctr tuo lists also differ in gewuel many words भल्लातर दुयतमामना मणालपात्रप्रणालपनशार मण्डलानि । याट पयाटपुटदाडिमरन्दनानि विद्यादिनीनपटरीनवपौरपाणि ॥३७॥ एपान भालर पेट इटार पि(पि, I )टर पटम् । यट तट मठ तार पनदीयदुदीरितम् ॥३८॥ Is l'hecair n like and I in like other compfo ft Y*? पस्तूरपन्दरविवानपिनामजम्मा. बुयप्रतिमगगनगनाच । मुस्तरपुलिङ्गनपरान् गह मन्दिरंज माता रानिये नियमन भावन ॥६॥ { Tirse are my aandrin (rip ft 1.5 गायनंचगटार (म)गर (म)ोरा गट गा(मरायो IR' उत्मङ्गग भजनागरगयापारादप मरमग माच माइन् ।।४।। ४. Ther rern aafnr Corpit .. 36 l hese 11C and n The ·शब्दभेदप्रकाश वेतसो वृश्चिकः सारः शफरः शल्य (ल्ल)को घटः । शाटकोटी कणस्तूणः कथिताश्च नदीसमाः ॥४१॥--त्रि. लि ४८ वडिशं ताडकं ताडं कोडं नोडं च पाटलम्। लडं (क्ष) बणिज्यमन्दुरं रसनं विश्वमर्गतम् ॥४२॥ नपुंसकत्वेऽप्येतच्च मालावत् परिकीर्तितम् । ४३ १ These are also f nा ताडक and ताs are probably used=तालक, ताल= lock Comp vernacular ताला नि लि ४६-५० give तारक तार for ताडक ताड and लक्ष for लट् षष्ठयाः परा सुरा शाला सेना च्छाया निशाऽपि च ॥४३॥-पा २.४ २५ स्त्रीत्वेऽपि वनवचैतत् स्यान्नदीवदयोच्यते । प्रास्थानं नगरं स्थानं स्थालं च पटलं पुरम् ॥४४॥ Comp त्रि लि. ५०. इति लिङ्गरूपभेद ॥ श्रीसाहसाङ्करचितप्रमुखासु गद्यपद्यप्रबन्धरचनासु वितन्वतैव । व्युत्पत्तिमुज्ज्वलतमा परमां च शक्तिमुल्लासिता जगति येन सरस्वतीयम् ॥४५॥ निशेषवैद्यकमताम्बुधिपारदृश्वा शब्दागमाम्बुरुहखण्डरविः कवीन्द्रः । यत्नान्महेश्वर इमां निरमात्प्रकाममालोच्यता सुकृतिनस्तदसावनः ॥४६॥ नामपारायणोणादिनिरक्तोक्तविकल्पितः। शब्दवर्णविधिश्चातः सन्दर्भो टेप साधुभिः॥४७॥ कर्तु चेतश्चमत्कारं सतां हतु विपर्ययम् । संशय च निराकर्तुमयमस्मत्परिश्रमः ।।४।। छन्दोऽनुप्रासयमकश्लेपचित्रेषु निर्णयः । एष्वेवास्योपयोगश्च कवितु तुरेव च ॥४६॥ इति श्रीसकलवैद्यराजचक्रमुक्ताशेखरस्य पद्यगद्यविद्यानिधे श्रीमन्महेश्वर- कृतौ विश्वप्रकाशे शब्दभेदप्रकाश परिसमाप्त.॥

·NOTES प्रक्षत NB-Torms of words, which I regard as misreadings are mostly given under the proper words such as 974 under 174, but in some cases such as अतिकथा, the notes are given under rejected forms प्रश A also distinguishes अश and अस, A II 9 89 and II 678 अशु W also "dress, decoration' on the authority of Dharani 'अशुशे च रस्मौ स्यात् " वेश, however, is probably a misreading for लेश अशुक शुक्लवस्त्रे, Sha अस "अस्त्री", A2678 अति त्याग is used in the sense of दान not abandoning', W Sce us 1v 62,42729-30 अकूपार कमठ of Tri is apparently used in the sense of कूमराज Comp however Ni IV 18 प्रक्ष (us III 65) अक्षो रुद्राक्षजातान्धव्यवहारेपु पारा । स विभीतके ताक्ष्य चाक्रा भवेत् पुमान् । क्लीव सौवर्चले नुत्य इद्रियेऽपि निगद्यते, शब्द I 1512 A II 9 47 'लाजा पुभूम्नि चाक्षता So Herm II 65 लाजा स्यु पुनरक्षता अक्षर 'अपामार्गे, Hem for 'अपवर्ग' Hem A, I 2053 w follows Hem Hem III 7l gives अक्षरिन् वर्षा apparently from अक्षर =water अक्षर नया ग्रंह्मवर्णयोर्ना हरे हरौं', शब्द अभीव 'च गिरे,' VIs , 'वामरे', VIs A प्रगस्ति ववसेन', Aled Only here अगाध 'प्रस्थाघ', Vis, Vis C, Hem A. 'अस्ताप,' Hem अच्चाद्य, Vis A Comp vermicular मयापा, अथाइ अगर 'जोकर', Med 'चशिकागुरुरावाहलाह कृमिजजाङ्गकम्, 116 16 अग्निमुप A II 4 42 'अग्नीमुखी भल्लातकी त्रियु' अग्निगिख 'बुमुम्भ कुश्मे दीप वाणेऽप्यग्निमुषा मन । लागपिक्या विशल्याया भाद- ग्निगिगा स्त्रियाम्', गन्द मग्निहोत्र Hem II 500 'मग्न्याधानमग्निहोत्रम्' This only an w मन पागम् for पहा ] 2810 स्थान=एकादिगणना याग, Mahendra मति, Hem, us Gl मङ्गति, led, Med A. पति, I 2010 मपानी, Vis. A. प्रधपाती, Vis वाटिधाताया, 1 2810 वैदिवारयग पदव्ये, Vücaspatya sta plant, W, B and R. F=t=rift, ... 14 133 Also f41, Padacandriki Tife is not given as a separate word See also Vacaspati as quoted by Raya mukufi and .lakantha ·2 NANÁRTHIA-SAMGRATIA A, I . अङ्ग सङ्गम, Med for सभ्रम I 2810 अङ्गा नीवृद्विशेषे स्यु , I 2053 मदेषु, I 2810 for गदेषु, Aled This is the preferable reading 'मदस्थाने गद इति काचिन्मेदिनी', शब्दकल्प. W and Vacaspatya give गद, not मद अङ्ग अङ्गज रक्ते, Mahendra, for सुन्दरे च, Hem अङ्गद 'अङ्गजा', Hem The mistake is palpable अङ्गारित, The second line in Med is wanting in I 2810 etc अच्युत सर्गे, Hem for स्वर्गे, Hem 2053 द्वादशसर्गयुक्ते काव्ये, Vacaspatya अज, Anek A 'हरच्छागाच्युताग्रजे,' Anek अजिर, W and Band R give açi-frog Tārānatha omits this and some other imports The neuter use of affe seems to shew CG is used here in the sense of OTITETET अञ्जन W and B and R consider अक्तो' loc of अक्तु =night I regard it as loc of अक्ति =anointing अड्के, Vis अट्ट च शुष्के, 1807 for चतुष्के (=Dry, W) अण्डीर शक्तो निरण्डश्चाण्डीरौ, I 1575, 993, विशिष्टसामर्थ्यवति पुरुष, Vacaspatya अतिकथा, Hem after अनीक्स्थ and before उदरथि इतिकथा, Hem A, I 2053, Med , VIs This is properly an expression इति कथा and not one word No Kosakara uses it as an adjective German dictionary and Taranatha follow Wilson अतिथि प्राघुणिक-प्राणिक ग्रुध्यागन्तो Mahendra, गृहागतो, Heml farqit factory seedless, barien, w, B and R I think it is=for of Med te नि स्पृह अत्यूह चित्रमेखल is apparently used in the sense of वालवण्ठ== Hem v 398 and not peacock अत्युह, W Trafor, Mled corrected into atráfor, Med A sprafor, 1 2810 W,B and R and T give quafor on this authority I prefer night of Hem, Vis अदिति अदितिश्च स्त्रिया भूमावखण्डे दवमातरि' शब्द अद्रि इन्दु for इन्द्र , Anek A अद्रि पुसि द्रुमै शैल मानभदं च भास्वर' शन्द अध्यक्ष समर्थे Anek, corrected into समक्षे Anek A अध्यूढ ईश्वर=शिव W, B and R I think it is=समृद्ध Comp Dharani अध्वन् All mss read 'स्कन्ध' not 'स्वद' अवस्वन्द of Shabda Kalpadrums and marching of W arc, therefore, indefensiblc <TETA, Vis C 77777 1539, 246 6 सास्रव VIs A ,Hem I 2053,Med I 2810 स्यादव, Hem, Med etc 'आश्रव कमवघहतु क्रिया हिमादि तन सह वतते य स्वन्ध गरीरभावापन्ना रूपरमादि समूह स साधवस्व प',Mahendra पानव is also the form In Ds for स्वप see khandha in Chulders दात्यूह ·NOTES 3 अनिमिप, Hem A etc अनिमेप, Hem अनीक प्रिये प्रोक्ने', Vis for रणे सैये Vis A अनीकस्थ 'मर्दन', Med for मर्दल, I 2810 मर्दल 1s a drum अश्वले Hem for 'उत्खले , Hem A युत्खल I 2053 which I prefer as रणखले of Vis In the Vacaspatya, only the sense of रणखल is noticed अनु 'आयामे', Med for 'आयामे , Med A नियामे, Vis for समीपे VIs A अनुतर, Dharani 'अनुत्तर स्थिरेऽनूर्वश्रेष्ठावाचोऽप्यनुतरा अनुपम 'सुप्रतीविन्या', Aied I follow Med A अनुबन्ध Left out in Hem and its meanings Joined to समर्याद I have followed Hem A Med, Vis also make serious mistakes I have followed Med A Vis A I 1512 does not give a noted in Taction and W अनुवासन W regards स्नेह=affection and वस्तिधूपन ==perfuming clothes dipping the ends As pornted out by B and R स्नेहवस्ति-स्नेहकम of Vis and स्नेहन of Hem द्विधा वस्ति परिज्ञेयो स्नेहाधरनुवासनम in Vacaspatya अनुशय W translates अनुबन्ध an object of pursut' Is it not pertinacity here P B and R and Taranātha are silent अनुष्टुभ् W and Taranatha regard सरस्वती as the goddess Is it not of aroit of Tri? अनूचान नर Sha, Z, for रत अन्तर् अन्तर् Hem A, अन्तर, Hem among रान्त अव्यया अन्तरन्ते स्वीकार मध्ययो, Mahendra अन्तर 'अन्तर', Hall अन्तशय्या Hem,Vis A etc प्रधशय्या Vis अन्तावसायिन्, Hern , Tri A etc अन्तावशायिन, Tu अन्तेवासिन् अत्यके Hem अत्यजे, Hem A अन्त्य, Vis AC दन्त्यो दन्तभवेऽधमे, Vis अन्धिका अम्लिका VIs सिद्ध Hem VIs A C मिद्ध Hem A, 1 322, मिश्र, Vis सर्पप्या, Vis, [ 322 1 1937 शर्वर्या Vis A C, I 1539 Vacaspatya gives only द्यूतक्रीडा and सपपी I prefer मिद्ध to सिद्ध in B and R as the latter has no connection with the original sense Comp also a I do not thank स्त्रीविशे is a compound-a woman, w B and R etc 'मर्पपी-योपधि, मिद्ध-निद्रा, महेद्र अपचिति क्षय, Vis for व्यय 1 1539 अपर अपरस्त्वधुनार्थे , 1 1937 अपर,, I 1539 etc Not noticed by V etc अपराजित 'शालपर्णी, Med A A II 4 149 shews शणपर्णी or असनपर्णी is the correct reading ईश+अज+इष्टयन्तर-ईशाजेप्टयन्तर The last sense not noted by IV etc अपवाद, Vis अववाद, Afed , Hem But none gives two words अपवाद and .

·4. NÁNARTHA-SAMGRAHA renown 8 अववाद They are, therefore, the same word in different forms I prefer अपवाद, as अववादs use in any sense is questionable A and Hem however, both give अववाद-आदेश अपसर्जन, I 1539 , I 246 c 'अपवर्जनमाम्नात', I 1937 Taranatha apparently prefers thus reading अतिसर्जन, Vis Also मोक्ष in Bhuri I 2816 ग्राम्नाते, Med अपावृत, Hem A परावृत्ते, Hem अपि कामचारक्रियासु च, Mahendra अप्रतिरथ यात्रामङ्गलसाम्नि-यानमङ्गलार्थ साम्नि and not यात्राया मगले and साम्नि W Compare Vacaspatya अभिरया कीर्ति-great name, यशस् =celebrity, greatness Compare the roots अभिजात प्राप्तरूप means both handsome and wise Vis scems to use it in the latter sense अभिनिष्ठान So in the printed Kosas अभिनिष्टान, Hem A etc p 3 86 अभिनिसस्तन शब्दसज्ञायाम् and Vamana's explanation 'अभिनिप्टानो वर्ण अभिनिष्टानो विसजनीय clearly shew the word Is अभिनिप्टान The Pandits apparently did not remember thus and derived it from FAT The gender is also opposed to this derivation अभिपन अपराधे Med I follow Med A, Vis C 'seeking refuge, Hem Na', W But I do not find aftyd, in Hem अभिमर अभिमरो वधवन्धयो , Jatadhara, I 207 But art is probably a mistake for युद्ध स्वबलात् साध्वरो, Mahendra अभिमान अभिमान means both ज्ञान the literal but rare sensc and अमान १८ मिथ्याज्ञान the derived and common sense ज्ञाने of the texts may be all taken as अज्ञाने अभियुक्त परिरुद्ध of Hem spoils metre अभिपड्न पराभव seems to be used in the sense of अभिभव-afMiction and not in the sense of defeat, W, B and R अभिहार चौरकमद्ययो', Hem A 'चौरिकोद्यमयो',1 2053 चौर्यमद्यपयो , Hemy I 2690 This rcading is noticed in B and R. only, but its correction 18 doubtful चौरिका-चौर्या and उद्यम-सहनन ile afa=poet, W etc Is it not शुक्र अभीषु 'प्रभोपु प्रग्रहे रस्मी पुसि कामानुरागयो' शब्द Tor the latter two imports, comparc अभीष्ट अभ्यागम I think TRYETA-7 and you are used in sense of going up to, not rising, getting up, W अभ्र fifca=hcaren Not in W or Vacaspatya ममति दण्ड, Hem for चण्ड, I 2053-च 'अमति पुमि का च दुष्ट . ?

·NOTES 5 . हिमकरेऽपि च", शब्द. अयति, Med , Med. A. अमति, I. 2810., us. iv. 59. काल - सम, Mahendra. अमर. 'अस्त्रीसंहारे, Med. A. for 'आस्थिसहारे., Med. अमरपुष्प, Hem, I. 2053. अमरुपुष्प, Hem. A. Not in W. and Vacaspatya. अमल. 'अन्तके', Vis.; 'अभ्रके', Vis. A. अमृत. खे, Mahendra for स्वे in Hem. अम्बर, Tri. A. अवर, Tri. 'रागभिद्,' I. 993. नाकभिद्(), I. 575_I cannot say whether it is the proper reading and in what sense it is used liere. W. and Vacaspatya pass over. रदच्छदकपापयोः of Hem. noted by B. and R seem to be a misreading. See अरर. अयन. I do not know why W. is so meagre here अयोग. कूट=harmuner, W. His widower probably stands for विधुर अरर Hem. A., I. 2053. 'रदच्छदक्पापयो.', Hem. joined to अम्बर अरविन्दम्, Anck, A. अरविन्द , Anek. It means चक्र from परचमान and विन्द. अराल. अरालो हस्तभेदे स्यात्कुटिले मत्तहस्तिनि । पुसि सर्जरसे स्त्री तु कुलटाधृष्टयोरपि, अरुण. गुणिनि त्रिपु of Med.-द्रव्ये वाच्यवदिष्यते of Vis, re of three genders when applied to objects having these attributes The sense of any is not in Vacaspatya. But mss agree. बुधे कुष्ठे, Mahendra for कुष्ठभेदे, Hem. TOTT, Vis., Hem, A. etc. अरस्कर, Hem. अरुप्कर, I. 2053. अरे. प्राकृत्य, Med. for पाकृत्य I. 2810. अपकृती, Vacaspatya apparently a misprint, अर्क, अर्को मघोनि स्फटिके ज्येष्ठभ्रातरि भास्करे । शुदेर्भपादपे, दण्ड, 'पण्डितः,' शब्द. in Druma, अर्गट, Vis A. B. C., I. 1937. ऋगट, I. 1539 'गले', Vis, for अगले. of others. Not in W. B. and R. and Vācuspatya is is the vernacular word. The other is the figurative sense, Comp. in Vācaspati. मर्जुन वेपिनि Mahendra for सुभ, Hem. ofa, Vis, Hem, Med. A. etc. Alta, Med. प्रथिन्. य, Vis, I. 1937. पक्षे, I. 1539, W. पने, 5ome. Not noticed in Vacaspatya. T ft or Vis.=alf of Med. भयंमन्. मूर्यमाना-प्रर्व, Shabdakalpaeswallow-wort, not in y. 44. Not noticed in V., B. and R. and Vacaspitya. Vis. and Tri. leave no doubt on the point, as they give it in the class and wit in the class. पर्व (व). Spain, Vis, W. This is a misreading. Comp पन्.

·6 NĀNĀRTHA-SAMGRAJIA अलिपक, A अh (q)द Read 'दशकोटिषु न स्त्रिया' for पुरपे दशकोटिषु I 2810 gives 'अर्बुदो मास पुरुषे दशकोटिपु न स्त्रियाम्' अलवार Med seems to use अलङ्कृति in the sense of ornamentation अलम् निवारण for निरर्थके, Mahendra अलर्क 'योग', Vis [ 2810, I 2053 etc 'रोग', Vis C, Hem योग here means coition अलि अलि सुराया भ्रमरे काककोक्लियोरपि, शब्द अलिमा, Vis, Med Both अलिमक, 1 2810 अलिपन, अमलक, I 2053 अलिपक, अलिम्पक, I 2698, Hem अलासक, अलिपक, Hem I 1539, I 322, अलमक, अलिम्पक, Hem A अलमक अलिपक I 1937 अलिश्वक, शब्द (अलिम्बक, W) The metre here, however, shews the word is अलिपक, or अलिमक' and cannot be अलिम्प or अलिम्बन अमलिक Vis A रथहिण्डव Vis for रतहिण्डर, I 1937 etc I prefer अलिपर and अलिम्पक The sense of 'रतहिण्डर' is not noticed in Vacaspatya etc But when this used in the same sense, we have no doubt about its correctness अलीक, Anek असत्यप्रियो व्यनीको', Anek In the sense ofभान, अलीक =अतिक अव, विश्रान्त, Hem विज्ञान, Mahendra अवगीत ‘त्वष्ट्र', Med, fed A for दुष्ट', Med C 'मुहदृष्' B, C, Hem, Hem A I 2053 =repeatedly noticed ? अवट विल, Hem for खिन, I 2053 खिनः=waste land खत of Tri = वुद्ध- जोविन् of Med, Vis As विन=गतं the first as a musreading w distinguishes a hole, a pit अवतारण ग्रह of Vis =आवेग of Hem abode, W 495T afa, Med Med A, Hem, 1 1937 for 'fa' Hem , CI 2053 Both readings are defensible I would prefer वृत्त भवधि प्रवधान=attention, not agreement, TV अवरोध सिद्धान्ले, I 2053 निरोधान-a covering, W अवश्याय 'अभिधाने', ied for अभिघात, fed A अभिमान, 1 2410 अवष्टन्ध विलम्बिते, 1 2053, VIS प्रयतम्विनि, Hem, I 1937 प्रबम्बिन touchung, reclining I do not find 'surpassed il in Med प्रवगर I 2810 gues only 'प्रम्नावे वर्षे' This is probably the original reading y etc nouce वषण and मन्त्रभेद, but ten doubful उनादो not nouced प्रस्तावे, Tn प्रवमिन बी, 1937 for रद्ध from मि to bind ऋद्ध of Hem, doubtful Med's use of ataeftshews his 47946 (subs ) is not a sense गोप्य Hem for, गूथ, Herm ... in Vis A, possession by, not hiunt or A, Med in Vis Meds अवस्वर ·NOTES 7 अवहार. "विभ्रमे', Vis., Vis. A. for 'विश्रमे.' Aled. etc. गन्द. adds 'निमन्त्रणे चोपनेयद्रव्ये धर्मान्तरेऽपि च'. I understand निमन्त्रणे निमन्त्रणे कृते and not as a distinct sense, W., B. and R. धर्मान्तर-apostasy, W. afa faringit seems to mean shawl and not affi and fifast, W 'अविः कम्बलशलार्के मेघापषिकेषु ना', शब्द अवेला. चचिते, Med., वर्जिता, Med. C. for चविते, Med. A. उपलापे, Vis., उप- लाभ, Vis.C.for अपलापे. My head assistant did not understand ny correction. Hence quas also in Med. अव्यक्त. स्मरहरे स्मरे and हरे, W. He and others do not notice the sense of मूर्ख. अशोक. पादपे., Vis. for पारदे, Vis A. B C. अश्मन्तक. अश्मन्तक, Hem. for अश्मन्तक, Hern. A. मल्लिकाच्छदन-bover of jasmine, W. Questionable. See Vacaspatya. मालूकाच्छदे=a tree, Mahendra अश्वतर. I do not find a Gandharbha, W. in Med Dharani 'अदबनरी नागराजे गोपुत्रे गर्दभान्तरै ? अश्वतथ W's. Med apparently did not contain this word. अष्टापद Dharani 'अष्टापद सुवर्णे स्यादष्टापदश्च मल्लिका । अष्टापद कौशभेदे शारिणा फलकेऽपि च', कोश-monkey, not pin-bolt, W. गिरी, Mahendra for कृमी, Hem. असि. w.'s Hem. apparently did not contain this word. असिपत्र. कोशकार-a species of the sugarcane. असुर. वास्योः, Mahendra (वासी-तक्षोपकरणम्) for राग्यो , Hem असूज् योगभेद not noticed in W., but noticed in B. and R Thus line ts, however, wanting in I. 2810. अहल्या. 'सरो', Hem, Herm. A., I. 2053 , I. 2698. सरम् =tank, as un. ploughable(?) Not in W, Vācaspatya. अहह. Vishva probably regards the first as अहहा, Vis. A. C, I. 1539. (not in Vis.) अहि महिध्वज अहिरन in tv. वm not in w. अहो, Vis. etc. अहा, Vis. A. करणार्य, Vis. etc for करुणार्थ, Vis A. मा. 'परिव्याप्ती. Vis. for अभिव्याप्ती, Vis. नियाभेद. Herm, for क्रियायोग, Hen. A. मुर, fat. for मुख, fat. A. अभिव्याप्ती, Afahendra. माक्र्ष. 'शोरिफ्लके', Hem. A. पाल्पक. मोहे, I. 2053. तमोमोहान्यो-तममि, मोहे, प्रन्यो Notin Vacaspatya. भारल्यक in B and R. scerns to be a misreading माति. सामान्य of Visafed.-जाति of Hem , Tri. भानन्द Dharani 'माक्रन्द. नन्दने घ्वाने नायै च दारणे धने (रणे)। पाणि- राहात्परो राना पाकन्दः समुदाहृत.'. W'sMed. reads भ्रातृ for मित्र. 47147. W's. Med. apparently read out for th, noticed in Vācaspat) 2.

·8 NĀNĀRTHA-SAMGRAHA पातञ्चन आख्यात तिड =conjugated, not declined as a noun', W त्यादि-ति+आदि, such as पचति ATT PITH, Med, Med A for amat, Med C आगस् 'एनस्यवये', Hem for 'एनोवदथे', Hem A आग्रह 'आशक्ति', Med A , Vis, Vis A apparenttly for आसक्ति, Aled , शक्ति, Tri I 993 आसङ्ग=आसक्ति=ग्रासत्ति=attachment, zeal याघ्रात 'सिघिते', Vis for हिसिते', VIs A C ग्रस्तमन्धिनि, Hem for 'याघ्राते । प्रस्तशिघिते', I 2053 प्रान्त- ग्रस्त -हिंसित 'surmounted, surpassed', W आचित वस्त्र, Vis for छने, I 1539 आच्छादन प्रवृति of Med =प्रवारण of Vis =of अपवारण of Hem = covering, screening आच्छुरितक नवाघात नखक्षत from छुर् to cut ग्राजि मग्रामाक्षेपयोरपि, शब्द (क्षेपयो? वृतक्षणक्षेपमुदक्षताच्युतम्, गि १२ ११ (from अज् to go) आडम्वर पक्ष्म, Aird (cyclid, W) for 'रवे Med A तूर्यवरे n दशब्द apparently for तूर्यरवे (happiness pleasure, W) प्रापण', Hem for प्रीणन, Hem A आत्मवीर श्यालपुरेश्याले and पुर्वे, B and R, Vacaspatya Comp प्रात्माधीन प्रादिष्ट The use of 'वनीव shews प्राज्ञप्त Is used in the sense of command artea gta docs not scem to be used in the sense of inflıctor of distress, W STEHTT, Hem, Nled A etc 97E4T1 Med I do not find 'war, battle, W' in Med etc पानद्ध, Med A etc अनड, fed बद्धमुरजादि- -यद्ध and मुरजादि Ajaya 'प्रानद्ध पल्पमात्रे च कथ्यते मुरजादिवे ' Hence 'dressing', w But पल्प 1s prolably a misrending for बन्ध यानतं जले Med for जो Med A, I 2810-nhabitant of Anarth W and Vacaspatya prefer जले Comp the same use in प्रोड आपात पाते तवाले, Mahendra प्राप्न 'लव्यमुस यया', fed C Not in I 2810 Comp Vacaspatya प्राप्ति 'प्रायति, Tn 3 3 148', B and R. Repeated in Vacaspatya Tut it gues two words प्राप्त And प्रायनि and not प्राप्नि मवरण not noted in any Dic सम्बन्ध=connection, not binding, W प्राप्लुत स्नाने, Hem for स्नाले, Hem A 972, Med A B C, Vis AB, Trı, Tr. A gre 9, llem, Ilem A, l'is Vis C I prefer thus reading as if the word had been TT, its common use would have been noted Comp also A 2 9 13 aft, Med C for at ara led प्रापात AB ·NOTES , आभील कृच्छ is not suffering pain, W आभोग रत्नयो, Hem for यत्नयो , Hem, A आमिप लन्चयो, I 2053, Mahendra for सञ्चये, Hem Comp Hem 3 401 'प्राभृत ढौक्न लवोत्कोच कोशलिकामि' लवा of Hem and लम्बा of W appear therefore लञ्चा लाभे, Har Har A I am responsible for लोभे पल पललflesh लोभे=object of लोभ =bat etc (coveting, W) आम्नाय कुल कुलकम 'आम्नाय पुसि वेदे स्यादुपदेगे कुलकमें', शब्द प्रायति आयति प्रापणे दैर्ये', ध आयत्ति ध'आयति (त्ति , W ) शयने दैर्घ्य प्रभातागामिकालयो । मर्यादाया तथा स्नेह वसि (शि) त्वे वासवे (रे) वने (बले) There seems to be a confusion here between प्रायति and प्रायत्ति आयस्त स्तिमित, Vis for तेजित, Vis A आयोग, Hem अयोग, Hem A and वावृत्ति for व्यापृति रोध=bank, W, B and R I think=attacking, besieging Some read ata आर्य Ajaya 'आया च्छन्दमि दुर्गायामार्य सुहृदि मङ्गते सौविदो Mahendra for सविदौ, Hem प्रालि उदाहृत , Anek for उदाहृता, Anek A पालीह सिते Med C for शिते Med A आवाप पात, Hem A I 2053 पान, Hem I 2698 वपने Med Vis c पचने Med A , Vis B पवने, Med C, I 2698 etc पावाप of course means sowing, but भाण्डपवन 'potter skiln' seems to be here intended शब्द gives 'पवने भाण्डे' the latter part adopted by W etc, but I am not sure whether Mathuresha is right Ajaya 'अवाप (पावाप ) स्यादालवाले प्रक्षेपे विप्रतिस्थले The last word is doubtful w uneven ground पावाप-पारिहार्य, Hem 3_327,=अरिचिन्तन, 379 'पावाप आलवाले स्यात्प्रक्षेपे वनये तथा । रूढप्रधानयोर्नोतितन्त्र , Mankha in Z Mahendrn gives भाण्टपचन But comp पवन पातभेदस्तालकालनियाविदोप, Mahendra प्राविद्ध परावृते, Vis for पराहते, Vis C आविद्ध कुटिले मूर्खे वाध्यलिङ्ग पराहते, शब्द पराहत-repelled, not disappointed, W प्रावेशन परिवेश, Hem for भूतावेशे, Hem A Hence, disk, IV पाराय, Har, A प्राथय, Har पनस, VIs A for मानम, Vis Vis BC पनस Hem, Hem A Med A BC पाशितम्भवा, fed पाशितभव ,I 2810 etc प्राशिस् हितपिणि, Hem प्रासन जीरके, fed for जीवके, Med A प्रासार ध, Hem , ह, Vis वर्षे, Hem A, VIs A मासुतीबल w and Vacaspatya omit कन्यापाल =brothel keeper प्रास्या मास्थान-प्रास्थानी-स्थान .

·10 NĀNĀRTHA-SAMGRAHA यास्पद Dharani 'पास्पद च प्रभुत्वे स्यात्प्रतिष्ठा कृत्यमास्पदम्' पास्य मुखान्तर्-मुखमध्य ATE, Hem, Vis A C, Mahendra, Med both अह, Vis आहार The sense of Fre not noted in W, B and R, and Vācispatya आहो, Vis etc अहो, VIs A , Hem इ मुक, Mat for मख, Mat AA क्रोधे, Hem for खेदे, I 2053 इक्षुगधा कावोच', Vis for कासे च, Vis C and कोटया for गोप्टयाम् इज्य Med appears to use गुरु in the sense of tenerable' (note त्रिप) and Trn in the sense of Shukra (note पुमान्) इति प्रकोप्येपदि, Vis for प्रकाशादि, Vis A दीप्त seems to be used in the sense of lighted, not light, w इध्म, Hem इध्म , 1 2698 This verse wanting in Hem A, I 2053 Probably a later addition The meanings are, however, all derivable from the root Compare इप्म इन्द्र फणिज्झर, 1 2053, IV, Vacaspatya etc पणिज्जय, I 1539cto Dharani इन्द्र गरे च योगे च युटजादित्यरात्रिषु' If रात्रि is the correct reading it is probably used figuratively (see fitott) and not in the sense of might w safed apparently had a different reading सप्ततन्तु=यन सस्कार योगे, Mahendra (us 1 144 also ईप्म, Com), Vis, Vis C इच्म VIs A B This also इना, Hall sfert (u s 2 51) According to A c, also frot and few Bule lic quotes only about ईरिण इना अघ्न्ययो Hal apparently अघ्न्ययो (अघ्न्या-Cow) $, Med Med A ईति 54=visitation ind may also mean bad conflict, affray ईगान ज्यातिम् seems to he used here in the sense of luminary, not light, W 'तद्देवनार मानक्षत्र Vacaspatya ईश्वर. ईयरी, Tn ई-वरा, TRA It may be In gives गौरी aln as ' distinct word गोरी ind ईयरा-गिवा ईहामग जन्ती is a different import निममगे, Vrcaspatya 791,Mc B C 219, Vied A 7791, und The first is prefer abic 19 7-matt fefit77, noted in B and R EITTT SO'TIC उचित दिवम, 1 2033 विदिन, Hem प्रमग्न, not in w Hem probably uses TTII as one sense against Vis उच्चि गट, ied etc उन्नर, Md Carried, 1897 TI 2010 तन, Md ACP may the correct, but I am not aware ofath such naire इम . .

·NOTES 11 उच्छ्वास पद्य, Hem for बन्ध, Hem A उड्डीश, Med A, VIs , Hem उड़वीश, Med चन्द्रिकापतौ, Med for चण्डीगे Hem चण्डिकापतौ, Vis 3 Ace of Med is probably a misreading for fore=s ==sense of afT उत्क्षेपण Hem leaves out two lines व्यन्जन, Mahendra for व्यजन Fita Prasafrag=7599=uneasy, not 'bathed, washed,' w उत्यान मलरोगे, Med A for मलवेगे, Med C उत्थित बुद्धि, Med for वृद्धि, Med A उत्पल उत्पली, Afed A B, W for उत्पला, Med C and पवर्ष with टया wanting Neither in Vācaspatya 194 Anek A for 3014, Anek Farm , 1807 , W (=sleeping supinely), Vacaspatya Jom I 2053 etc =-flushed up No illustration is coming of the first reading उत्सर्ग सामा यन्याय of Vis =मामान्यविधि of Hem = general precept Med probably uses 377 and Amra as different imports, but I know of no use in the former sense I am not certain what distinction Hem and Vis makc bctween त्याग and वर्जन त्याग Is probably used in the good sense as in वृपोमर्ग Hem उच्छादन, Hem A समुल्लेख =scratching, उद्वर्तन =rubliung and 36767=over using (?) 35# Fr, Hal Eht is used in the sense of 77, not killing, slaugh tering, W उद् प्रागल्भ्य and लाभा, Hem I follow Hem A उदण्डपाल, Vis A etc उद्दण्डपाल, VIs , Mahendra Vacaspatya gives both उदय उत्पत्ति, Hem for उमति, Hem A वृत्य, Med for हृद्य, Med A उदान 'उदानो वायुभित्सर्पजदरावर्नपथममु', शब्द उदार 'उदानाग्यो मरुद्वन्दौ', Anck I follow Anck A (उदर corrected into उन्सादन, Fatlet is the general term forfu scems to be used =17974fITT Scc Vācupatya उदित मागते, Aled for उद्गन, Med A प्रोस्त, Tn for प्रोत, THA उदुम्बर The sense of मेढ़ noticed only In B and R Also उडम्बर FUITE 37447 and it seem to be both used in the sense of cited, brought forward. 7 As W nouces only happiness, it is probable fie had some other readings 35471 , licm 1 2698 for allem A., I 2033, Vis i 1937 etc. t, Mahendr (?) \os noted in any TTTTT SECINS to lxc a part and not slipping of a foot, s ·12 NĀNĀRTILA SAMGRAHA . उद्धरण उन्मूलन =uprooting and mostly used figuratively उद्धान, Med, Vis उद्वान, Hem उद्गत seems to be used=उद्गम and not as an adjective I do not find afat (vomited) in any उद्धार अन्त, fed A, VIs A, अन, Med C for अग्न, Med, Vis उद्धृत, Hem A, Vis A, Med उदृत्त, some भुक्तोज्झित-refuse, not vomited, W उद्भट शूर्प, Afed corrected into सूर्ये, Med A उत्कटे कच्छपे सूर्य, Med C उमर कच्छो मूर्ये, I 2810 Tarānātha gives the reading सूर्प, not सूर्य उद्वर्तन घर्षण seems to be used in the sense of rubbing and अपावृत्ति of rolling उद्वाहन Some give उद्वाहिनी for उद्वाहनी द्विसीत्ये, I 2810 for प्रणीते, 1807 etc B and R quote उदघाटन घटीयत्र सलिलोद्वाहन प्रहे', A 2 10 27 Hem seems to use वराटय' In the sense of रज्जु, not cowrie, W, Tarāntaha वटारके, Mahendra for यराटके उद्वेग Vis A B C , Med agree Vis shghtly different Hem A and I 2053 end at उद्वेजने रथात् उद्वाहुलर without वाहुल 'maal worn on the arm', W Med A B C agree about सुरत and Vis A B C about सूरण प्रोल्ल shews the last reading is quite correct Here ya is probably used in the sense of compassionate उप दाक्षिण्य Mahendra for दक्षिण Hem उपकार faepot seems to be used in the sense of scattered, thrown, not full blown, W From of उपकार्य वस्त्रसद्मनि, Vis for राजसपनि, Vis A C उपग्रह अनुकूलवान Hem for अनुकूलने, Hem A उपचार लञ्चाया Mahendra for सेवाया, Hem A उपचित दग्ध Med , Hem for दिग्ध I 2810, I 2053 "burnt, w निदिग्घे, Vacaspatyn after A दिग्धो मासल , Mahendra उपदरा मेहनामययोरपि Mahendra विशे, Hem विपे Med A B C, Hem A , विशेपे, Hem I 2053 (for विपेच), Vis A B C, Trn Tri A is noted by W and Taranatha but probably arises from Kara's false reading some read ius for our उपराग ग्रहकल्लोल-राहु, विगान परीवाद Some Mss give दुर्णय for दुनय I have allowed it to stand, as both forms arc defensible उपसत्ति प्रतिपादन-gift, donation, V Doubtful उपसम प्र+आदि-प्रादि-प्र, परा, etc 'उपस्थो ना समीपस्ये प्रोडे च योनिशेफ्यो', शब्द उपहर W's Med apparently had 'car, carriage'. उपधान उपस्थ ·NOTES 13 . उपनाह उपनाह, Med उपनाह, Med A etc उपनिषद् समीपे सदने s perhaps sitting near, not neighbounng mansion, W 34454 farce is probably used in the sense of calamity, not affray उपरक्त तद्ग्रहे राहुग्रस्ते उपसम्पन्न मृतौ, Hem for मृते Hem A निहिते Vis, VIs A , निहिते Vis B for निहते, Vis C उपाकृत उपद्रुते, I 2053 for उपद्रवे Hem 'portent , V I prefer I 2053 उपोढ 'उपोढ कथितो व्यूढे समासने विवाहिते , घ अ-व्यूढ and विवाहित उम्, VIs A तुम्, Vis उम 'उमो नगरपट्टयो' also in 1 2698, but not in I 2053 Noted only in D and R Probably a later addition See FET उनप उलुप, some उलप स्मृत , Vis for उलप मत, Vis AC गुल्मि युलप इत्यपि', A 2 49 उलूक कुरुविन्दे, Vis for कुरुयोधे, VIs A उलूखल उदुम्बरे, Hem for उदूखले, Hem A उल्लाप, हृष्टे, Vis, Hem A, I 1937 दुप्टे, Hem कृष्णे fed AC, Vis A B (wanting in C), I 2810, I 1539 कृष्ण-कृष्णमरीच, Druma उपित स्थितवत् =stayed, remained, not fixed, W I do not find उपित in Dharani उष्ट्र उष्ट्र पशुविशेष स्यादुष्ट्रो वाह्यरथेऽपि च , ध (१) गोपिका ((from गोतक) -वकरी-ewer उष्णक, Hem , Vis, fed उप्मव ,A 1 + 18 Also ऊप्मन A c ऊप्मन् 13 the common form of writing 3047 Comp FTTH, AII 19 Dharanı leaf 10 is very corrupt Born W FEHT, Hem wanting in Hem A 307718 571 en in u s IV, 141, but it is added ass ऊप्मन् This is the usual form Sec उप in midhavaya vrti 767, Mat for ott, Mit A 1 Vus for 5, Vus A (tc fine ancomplete in Vis C) and wanung in J_1937 च्युति, I 1939 व्यूनिम्म्पति Comp ofer ऊन रणोद्याने, Vis for रणोद्योगे, VIs A C, I 1937, I 1537 पुलहीने Goti, Vis & Not in W, B and R., and Vacaspatya ऊम् VIs A कुम् Vis करी, ted ऊली, Hi ऊर्ज, Vis A मर्जा, Vis 'ऊजम्मायया प्राने पानिरपि पर पि पाणभङ्ग sprders web and here probably used in the sense of spider.

·14 NÅNÅRTITA-SAMGRAILA ऊर्द्ध व समुत्थिते, Mahendra मि It is clear from Med प्रकाश (and प्राकाश्य) is used as a distinct mean• ing . ऊर्मिया All mss agree about उद्वाहुलक, but not noticed in W, B and R and Vacaspatya The word occurs under उद्वेग Wanting in Med C, I 2810 etc ऊप्मन् निदाघ =sweat, उष्ण =heat, ग्रीष्म hot season, शपसहा -श, प, म, and the sibilants ऋ देवाञ्चाया, Vis दैत्याम्बाया, Vis A अदित्याञ्च, Vis C ऋण, Hem ऊण, Hem A जलदुर्ग, Mahendra ऋतु 'वसन्तादिषु धारयो', VIs सुवीरयो , VIs A but corrected into सुधीरयो, Vis C 'पुवीरयो', I 1539 'पुधीरयो', I 1937 सुवीर=a collyrium, W But सुधीर harmonizes with ऋत and ऋति ऋद्ध सम्यग्वाते, Vis for सम्पनार्थे, VIs A सिद्धान्ने, I 2533 This is probably the correct reading सिद्धान्ते,W, B and R, Taranatha ऋद्धि 'ऋद्धि समृद्धी गौर्या च वृद्धिनामोपधि (धी) भिदि', शब्द ऋषभ कोलपुच्छ =bear's tail and कुम्भीरपुच्छ-=crocodile's tail, W etc I think a plant शब्द gives गम्भीरपुच्छ 'ऋपभस्तु वलीवर्दे श्रेष्ठे गीते स्वरान्तरे । अष्टवर्गा: पधि (धी) मध्ये ऋषभ पर्वतान्तरे', | ऋपभो वृपभे शूङ्गया शब्दात्परो वरे स्वरे। कर्णरन्ध्र नत्रपुच्छे', अजय ऋ, ल अम्बा, Med for आत्मा, Med A ऋ, लु, लु, are probably later additions in Med एकाप्ठीला, B and R एकाष्टीला, W from अप्टि=sced, from अस्थि, Vācaspatya but afs=kernel, W and gotat in B and R and Vācaspatya "शिवमल्ली पाशुपत एकाप्ठीलो वुको (वको) वसु', A 2 4 8! एत 'एत कर्बुरवणे स्यादागते हरिणे क्वचित्', शब्द एधतु 'एधनु स्याद्वीतिहोने पर्धिते पुरपे पुमान्', शब्द एवम् 'ऽवधारणसमत्वयो', Mahendra ऐरावत तद्भिदयो Med for नदीभिदा , Med A आदिपु, VIs अद्रिपु, VIs A for अहिपु, Vrs C शतहदायता, Hem शतहदाय वा, Hem A for शतहदा यथा, I 2053 This shews विद्युद्भिद् ऐरावती विद्युति देवविद्युति', अजय अोषम् 'अोक्न्तु प्रोक', Hem 'पौवस्तु प्रौवा', Hem A Although there is a word प्रोक, ग्रोव here is probably wrong, as the word occurs in मान्त Hence, the repetition shews that the second word is 97177, as in A AC quotes प्रोवस्तु प्रोम्, Vis A नुम्, Vis यो अचो, वापि, I 2544, अथो मायी, Mat तयेश्वर,Mat प्रौशीर रायनासन, Med A C ने reads better -वच - ·NOTES 15 Sec भ्रामक क वित्ते, Anek for चित्ते, Anck A ककुभ् सञ, Anek unnecessarily corrected anto ज्ञेये, Anek A ककुभ रोग, Hem for राग, Hem A नग, Ta, Trn A कक्ष सरिभ, VIs शैरिभ, VIs A , मौरभ, VIs C वृपे and सार्थे, Vis for तृणे and स्पर्धा, VIs A गुह्यपिधान of Hal =पश्चादञ्चलपल्लव of Vis ग्राहणिका उग्राहिणी- उग्राहणिका कक्षावेक्षक फल, Hem for पाल, Hem A का Hem A कव, Hem in वान्त कहर, Hem, Hem A, I 2053 (नके) कवर, VIs A कुवर, VIs A Vis B चक्रे, Vis C, वक्रे, Vis for तक्रे, I 1539 etc ककुद् (द) ककुद्धत्, ककुदवत् =hke ककुद्, रकुद कङ्कण कङ्कण स्यात्प्रतिसर कङ्कणी क्षुद्रघण्टिका इति भागुरि' अटी २६ ११० वच FATE, Vis A etc susry, Vis foly, I 2810 Wanting in some Afed W apparently had different reading वर, Med, Med A कहर, Med C कच्छुर यामने, Vis for पामरे, VIs C बच्छर, Hem The first कुछुर, Med A Vis uses पामर apparently in the sense of पाममहित पुश्चल is probably used in the sense of rogue=पामर, Tri It can hardly mean libidinous', w read गटी for शठी A 2 4 154 'प—रोऽपि शटी गन्धमूलो पड्मन्यिवेत्यपि' Some read सढी कञ्चुव वरमे, Aled , Med A for कवये, Afed C, I 2810 Its not clear what distinction Vis and Med make between Tay and a Probably *** is used in the sense of any armour lit or fig and arcata in the sense of iron cuirass for also means amulet TUTT=27sto Sec suffer in Druma वर्मणो,Mahendra for वस्त्रयो, Hern बन्चुरिन् मल्ले, जाङ्गलिक, Ves for महल्ले, जोगर, Vis C मत्स्याप य = धन्त पुराध्यक्ष पञAnck., for ज,Anck A बजार वजारा मयूरो प्यन्जन न under us 3 137 स्ट सिरे, Aled for ad, Med AC भरयो, Ti, Tn A Trus may however, he a correct reading meaning the gras 'कट प्रोणी तिम्जे गाणे परे तृणे', Diha Here गरे apparently stands for गये प्रवे for T and पटा, 1937 पनिmat लिन probably used in the same sense, but म Paraphrases 'मसाप्ठे' RT, Ned ry, Med 167 TR of Viss bble land, I पदमाश नारयनिगम, Hem. for गावनिरयो, I 2053 गानाred arrenic, भू-hog.ncelw गोपा shain Har. - ·स्तब्ध, 16 NÅNÅRTILA-SAMGRAILA 1807 'कटु क्टम्भराs (also क्टम्बरा) शोपरोहिणी (व्यस्तमपीद नास, com ) कटुरोहिणी', A II 4 85 प्रसारिणी राजवला, 153 क्टाह निचये', Har A for 'निरये, Har Ior सूप, कूप in शब्द 'कटाहो द्वीप- तैलादिपावभाजनकपरे। कूप जातविषाणाममहिपे कूर्मपृष्ठवे,' शब्द Jatadhara's बुरे apparently stands for परे कटिय Some चर्म for वर्म कटु लता of Med =प्रियङ्ग of Vis. क्टुका कटुरोहिणी कठ, Vis A कण्ठ, VIs , Vis C I do not find 'mantra or mystical prayer', W in Hem कठिन पयो , खट्टिवायाम्, Herm for खयो , खटिकायाम् Hcm A स्तम्ब, fed for 1807 कठिल्लक पुनर्नवा वर्षाभू=hog weed, W पर्णास ==a basil, W कण कुम्भीरमक्षिका=a large fly said to perch on crocodiles, I 2835, Vis I 1539, 1937 कणोऽतिमूक्ष्मे धान्यागे कृष्णाजीरक्यो क्णा। नत्रस्य मक्षिकाया च' This is no doubt the correct reading कणिका अग्निमन्य-गणिकारी, a plant वणीचि, Vis A कणाचि, Vis Comp us IV 70 कणेरु कणेर, W कणोरु, Hem A कणेरु Vis, Vis A वरेणु, Med , corrected into कणेरु, fed A The mistake is palpable as it is 'रान्त, not णान्त वश्या, Hem for वेश्या, Hem A कण्टक कण्टकोऽस्त्री क्षुद्ररात्रौ रोमाञ्चे मत्स्यवोक्से । क्मस्थाने द्रुमाङ्गे च दोपसूच्य- ग्रयोरपि', जटा कण्ठाल, Med A BC, I 2810 कण्ठोल, Mcd 1807 कण्डोल, W कण्ठान, Vis I 1539, in Druma and B and R is really वण्ठाल, Vis I 1937 Comp वण्डाल, Med, Vis वेणी, Med C for 'द्रोणी' I 2810 'कण्ठालस्तु पुमान् गोगीप्रभेदे च प्रमेलके' कण्ठाला जानगोणिका, त्रि २६१६ दधिमन्थनभाण्ड', शब्दकल्प कत्तृण फङ्गा, Mahendra for कुम्भी, Hem कथाप्रसङ्ग वानूले, I 2053 for वार्तायाम्, I 2698 वार्ता is the ordinary use कदम्ब निकुरम्ब is the general reading-also in A W निरम्ब only Both क्दनौ, I 1937 etc ब्राह्मी, Vis for पृश्नी, I 1539 , I 1937 etc. कदला, 1539 क्द्रु Both कद्रु, Vis कन्तु 'कन्तु क्न्दपंचित्तया' under u SI 73, W Hem and Hem A,I क्दल 2053 do not differ 'कन्द क्लेि', Anes for 'कन्दति, Anck A =नवाकुरे, notc कदर, Hem A कन्दरेऽकुरे etc, Hem Joined to वर्बुर. कन्दराल आर्द्रभाण्डे, Med for गर्दभाण्डे, fed A बन्दल पक्षि, Vis for वृक्ष, VIs A 'कन्दा कन्दती चति मृगपशिविगेपया ।

·17 NOTES वन्दलः 'क्लहे युद्ध कपाले च कलध्वनौ,' ध. Also अपकारे, शब्द (अपवादे, गब्दवल्प, W. etc.) वपर्द. कामिनी, Anek. for काकिनी, Anek. A. W's Med. apparently had 'मण्डपरसौ. कपिल. रारतपे, Vis. A. चारतद्रुमे, Vis C. I follows Vis. अरतत्रप=dog, त्रि. गू. ६६. कोन्ती रेणुका. कपिश. वशौ and माधुरी, Hem. for श्यावी, माधवी, Hem. A. पीतन कपीतनम् Vis, Vis. A.C. Hence retained कपोत. कवच, Vis पवन, Vis. C. क्चय, I 1539. कवर, VIs A क्या, I. 1937-pigeon. पवन्ध. Read कवन्ध with it. The Kosakāras seem to be in favour of the latter spelling. कमठ 'कमठ. कच्छपे प्रोक्तः शल्लकीभाण्डभेदयो', प. शल्लकी-porcupine, W 'मठ. पच्छपे वंशे क्लीव भाण्डविशेप,' शब्द कम्बल. Probably we are to read मलिलम् for the last पम्बलम् in Anck. कम्बु क— रयोपधिभेद, I. 2533 =variegated, W and शब्दकल्प. ग्रीवाया नलर of Hem. = ग्रीवानलर' of Vis and ग्रीयाविल of Tri (बिल, 1807). W. understands ग्रीवायाम् as a distinct meaning वर. प्रत्यायप्रति+पाय-tax. करक. लट्कारलट्यो, Hem. लट्वापरन्जयो , Hem. A. लट्यापरड्यो , I. 2053 This is the propcr reading as सट्वा परज्ज. रट्स =cocoanut hollowed to form avessel. कुसुम्भे, Tri. 1807, I. 1575. Not in B. and R. etc. परट. दुर्दुरट, W. and Tarānātha from भट् and यूट् respectively So in k. 2. 1. 33. दुर्दुस्ट in s. k and Vardhanāna. परण. 'विद्याच्छत्र धारणम्, Anck for 'क्षेत्र वरगम्,' Anck. A. मापातम क्षेत्र Vis C. मापनक्षेत्र वाच Vis. साधनक्षेत्र वाय. VIS A. वाडवादी, Vis. C. यालपादो, Med. I. 2810. बणिजादी 1807, ववादी च वृतावपि, Hem. I. 2053. बाणिजादी, therefore, appears to be a false reading. वव and वालव are different परण's See म. स्पृष्ठ for स्पष्ट,Mahendra. परभ. गुवत्रीप्टो, Anek for पूररोष्ट्री, Anck. A, I. 25H. Hern. perhaps uses मय-camel and उष्ट्रय =young camel परवीर. मगठम्, Anck for मन.प्ट , Anck. A. परहार. देग, Hem. युष्म, Hem. A. apparentry for पुष, Vis. A. etc. कराल. पूग, Hem. etc. for पूग, I. 2053 etc. कठोरे, I. 2053 एटारे, I. 2000 probably for Tie-buil ए. निMed. for sm, Med. A.P,तने Med.clem, Hem. A.स रागिरे, Vis. यहो, Vir.A. सानो पसी, Vis C. corrected into a with note is an apparent misreading as the same word is not used in 27 ·18 NÁNĀRTIIA-SANGRAHA explaining पतन-मणिविशेष, I 2533 Hem's राशी shews it does not mean कर्वट Sec Druma फर्कट स्त्रिया वालुक्क्विाया तु भुजङ्गया शाल्मलीफ्ले,' शब्द 'उर्वारु ककंटी शैया कपटी शाल्मलीफले', ध Not in जटा ना क्करा काम्पिल्ल Med काम्पिल्य, Med A Med C follows Vis कर्कोटव, fed , Vis, Hem , कर्कटक, Med B, Mahendra कर्नूर, Med , Med , A Vis, VIs A कर्दूर, Med B Not in Med C, Vis C 'शुण्ठया', Med for 'शटया,' Med A etc कर्ण पाथसि Anek पार्थारी, Anek A कर्णपूर वसन्तयो , Hem etc for वतसयो, Hem A, Med A auring, Hem (under 3 321, its commentator writes Fouring according to Vajayantikara ] वर्णोन्दु Med corrected into कर्णान्दु, Med A कर्णेन्दु Vis Vas A The association with strong leaves no doubt about the form in Vis and I prefer it to कर्णान्दु or कर्णादू as the form of the ornament is like इन्दु not अन्दू, कणपाशी, Mahendra कर्णिका वराटवीजकोश छटाश =stalk, W See Druma कर्णिकार शम्पाक, कृतमाल and पारग्वध are=A 2 4 23 4 शम्पाव is also written सम्पा' and शम्याक and पारग्वध अरग्वध and अवध, note पर Hem etc कर्कर, Hem A Tej There can be no doubt about this word in Vis, as grouped with गह्वर and not with क्र्वर शिवा=Jackal (Durga, W) क—र पुष्पवृन्ता Vis for कृष्णवृन्ता, Vis C कमकारी, Hem , Hem A, I 2698 It reads better than कर्मकरी, I 2053 वप वर्षक, Hem for वर्पण Helu A कर्पू, Med etc, वर्ष, Med C and कुल्योल्पखातयो , इप्टिखात (इष्टपात, Druma) is opposed देवखात ऋपि Hem for कृषि, Hem A (compare वार्ता, A) कुल्या here probably stands for the river ऋषिकुल्या 'क्' पुमि वरीपाग्नौ पर्नया स्त्रिया मतेति रभस under u W's Vis had apparently different readings कलम काक्षरख, Vis काक्षारक Vis AC लाक्षाकर, I 1937 लाक्षारक, I 246, I 322 Not m w etc But आक्षारक or क्षारक probably conveys the vernacular use of'क्लम' 'cuttings' of trees क्लम्ब, Med etc डम्ब, Med C नालीशा may mean नाल्या and शारे or अस्य (गावस्य) तु नाडिका । कसम्बश्च बडम्वश्च, २ ६ ३५ क्लविद कनिङ्गिव, I 1937 कुलिङ्गवे, I 1539 etc कलह मण्डने, युद्धकाले, Med A for भण्डने, युद्धवाट, Med C राढयो , Hem; Vis A., राटयो , Hem A, वाटयो, Vis C क्लह खड्गबोपे स्यायुद्धभण्डनव में, शब्द fed's युद्धवाटे=युद्धे and वाटे S 1 82 कल I 1539, शाक्नाल्या ·NOTES 19 कल्माप कल्य, . कलानुनादिन्, I 2053 etc कालानुनादिन्, W रोलम्ब-चञ्चरीक=bee कलापिन् 'कलापो कोकिले प्लक्षे',ध But कोकिल 1s doubtful कलिकार वीतमस्तके, Med A पीतमस्तक पीतमुण्ड-=a bird करजयो Mahen dra for करण्डयो, Hem कलित प्रात्मनो , Tri for प्राप्तयो , Tri A 'कलित रोहिते (वेदिते') चाप्ते गलिते (गणिते) भेदितेऽपि च कल्क 'शमल शकृत्,' A 2 6 67 कल्प प्रणये न्याय्य, VIs A for प्रलये न्याय, VIs C वित्ते, Anek for चित्ते, Anek. A कल्पन लुप्तौ, Med for क्लुप्तौ, Med A C कल्पने, 1807 for कतने I 2810 Fiqh is an apparent misprint, as it is the word to be explained पाण्डव, Med A for पाण्डर, Med C कल्य Anek for the first कल्याणम्, Anek A कल्याण स्वर्णे, Med A, I 2810, 1 1539, 1 1938 स्वर्गे, Med C, Vis, etc कवध The first line not in Vis कवर I 2810 'अथ कवरी पुन । पृथ्वीतुङ्गयो केशवेशे कवर शवल (लवण) म्नयो,' 'कवर पाठक' under us 4 154 कशा Only n Hem Doubtful कशेरु Anek and Anek A do not differ कश्य 'सघ्यावमद्ययो कस्य, Anek I follow Anek A काकरून, Med A (निम्वे corected into नि स्वे), Hem, Hem A, Vis, Vis C काकरुक, Med , Tri, Tri A काकोलूक, Med C काकरून, Vis A (in कान्त) काकोल 'काकोल कुम्भकारे च विपभिद्रोणकाकयो । सर्प नरकभेदे च तथा शूकरभि. द्यपि', शब्द काचवतिक, Vis, Vis C काचवर्तक, Vis A, I 1539 गुडुके, Vis C काकस्य, 1 1539, I 246 for कापस्य Not on W etc गुडक-गुड =powder (2) काचिष शमण्डक Hem for छमण्डक Hem A श्वमण्ड, VIs A but corrected anto छमण्ड, Vis C छमण्डल-प्रदेशभेदविशेष, Mahendra (अच्छमण्डके, ms ) काण्ड दलम्, Anek A for जलम्, Anek सुधा, I 25+4 for तुला सहसि, I 2810 for रहसि नाडी left out in W etc कादम्बर सारे, सिधु Hem for सरे, शीधु Hem A कान्तार काननेज, Hern कामनेक्षु, Hem A 'दुर्भरो दर, Anek. unnecessanly corrected into 'दुर्गम पथ' Anek. A कान्ति Anck makes 'अभिरूपे बुधे कान्ति' I have followed Anek. A पभिरपो बुधे कान्ते कापटिक, Vs , कापाटिर, VISA कार्याटिक Vs C, कादशासिनि, Vis for वाल- देशिनि, Vis AC ·21 NOTES . काव्य पूतना='राक्षसीभेद', I 2533 (=yellow myrobalan, w) काश्मीरज, Hem etc कश्मीरज, Hem A and कश्मीरजा for काश्मीरे च काश्यप, I 2810, I 2053 etc कश्यप, W, Druma In I 1539, कश्यप is a palpable mistake as it is associated with काश्यपी मान Vis for मीन, I 1937, I 2053 कासमद, Har काशमद, Har A पटल, Har and पटहे, Har A The proper reading is probably पटोल (कासमदन, Druma) कासमर्द वेपण, Har 98 काहल 'काहला, काहले', Vis 'काहली काहल ' Vis A खले, Hem for स्यात् Hem A It spoils the metre fafsit Anek , Anek A (but corrected) It may be a variant reading, किनु स्थाने सादृश्ययुक्तयो' in जटा refers to the word स्थाने and not to किनु Druma and W किम्पाक, Vis A C शिफाक, Vis and शफ for कल Vis C फल, Vis A किरात अल्पतनु of Hem etc =अल्पगरीर of शब्द =स्वल्पदेह of मूरि किराती स्याकिरातस्त्री या च चामरधारिणी', ध fanft Anek A, #f, Anek किर्मी, Vis C, कर्मी, Vis, Vis A पलाले Druma फलाल I 1539 किर्मीर Vis, Vis A C I 1539, I 1937, agree किल अनुगत, I 2810 for अनुशय, 1807 etc कीकस कीकस कुल्यमस्थि च', A 2 6 68 कीटक Ido not find in Dha कीटक-मागधजाति, W and Druma कीनाश ककशे, पशु Vis for कर्पके उपाशु Vis A पशु, Hem for उपाशु Hem A a slayer of cattle,' W कीर्ति Herm and Hem A agree and Med A etc प्रासाद-गृह, I 2533 कीला, Vis A कील, VIs वीला Hem A for कील , Hem कुकूल अलूक Hal and शङ्खमुहूर्त कुक्कुट कुक्कुट, Vis fo कुक्कुटी VIs A C All the mss agree about तालमध्ये, not कुक्क्टस्ताम्रचूड स्यात्तुक्कुटोऽग्निवणेऽपि च । उच्चजजीर्णदन्ते च तालमध्ये च कुक्कुट कुक्कुर कुकुर,I 2053 कुचेल पापचेली-विद्धवर्णी-पाठा A 2 4 84-5 विद्धपर्णी, Aled A, अवि avit, Hem for fagavit Vis A, Hem A कुज द्रुम-tree, not a kind of tree कुट 'स्याच्छुटी चित्रमुस्तके,' Vis I follow Vis A W and Druma read मुरा=a perfume I find मुरा-मदिरा 1 2533 सिलावुट्ट-hamirmer, w and Druma =पुरप, I 2533 Comp Vis कुरिल तगरपाद्या Med, fed A for त्वापगाया, Med c कुट्टार, fed A B 1 2810 कुठार Afed C, Vis C कुटीर, Hem कुटार, . in W etc ·22 NINĀRTIA-SANGRAIIA . कुतप Hem A, I 2053, Vis, Vis A I 1539, I 1937 (the last कम्बले for केवले) कुठार, Med CPI 1937 कुठार, Hem, Vis, Med I 1539 कुटारु, Vis C पुड्य 'युड विलेपने भित्तो क्लीव कौतूहलेपि च,' शब्द कुणि 'प्रय तुम्न कुवेरक । कुणि (also तुणि A c) वच्छ कान्तलको नन्दिवृक्ष', A 2 4 127-8 In the sense of कुकर, also कूणि, Ac तुनका,, Vis for तुम्नक, Vis A कुक्कुर, Vis A gust, Med, gust, Med A etc कुण्डकीट चार्वाकोक्तिविशारदे, Mahendra This Is preferable कुण्डलिन् 'कुण्डली चित्रलमृगे मर्पकुण्डलधारिणो, अजय सेर्पा, Mahendra for स, Hem अष्टमोऽह्न कुतपोऽस्त्रियाम्, A 2 7 31 Hence probably Med 's general 'अस्त्रिया कुतुप, शब्द, अने कुथ, Vis etc कुन्थ, Vis C प्रवेण्यास्तरण वण परिस्तोम कुथो द्वयो,' A 2 8 42, कुथ त्रिप्विति बोपालित , A c कुद्दाल कोविदारे धमरिक कुद्दालो युगपत्रक , A 2 4 22 युगपात्रे, Hem for युग- पत्रे, Hem A कुनटी Not in W, I 2810 etc and probably a later edition 'नेपालदेशजमन शिला इति केचिदिति भरत Druma बुन्त I have put gait with your as this appears to be the view of Vis and Med Panını derives it from fry==modern Bundı (?) कुन्तल 'चपके,' Med A B C apparently for 'कृपके (A 29_13) Compare Vis, Hem कुन्तल कल्पित केशे जले (जने ') जनपदान्तरे,' ध कुन्तान, VIs A C, I 1539 कुनाग, Vis (In नान्त), कुनान I 1937 and कोलकै for that of others Not in W etc It agrees with of Med, but Vis does not regard it as such, as he places it after काञ्चन and not with कुहन कुन्त्या Anck and Anek A quite agree कुन्द मुकुन्द=अच्युतमुरद्विप्=परमेश्वर, I 2533 -olhbanum (कुन्दुरु), Y कुमार सहा कुमारी तरणि , A 24 73 Some तरुणी for तरणी वरणी I 2053 रामा is also a name of घृतकुमारी रामतरणी-तरणि=कुमारी घृतकुमारी रामतरणी सीता, Druma I do not find कुमार-सिन्धुनद in शब्द, Druma कुम्भ The last line not in Vis पिटर VIs A for पिठर, A 2 9 31 कुम्भकार 'चक्षुष्याकुलाल्यो तु कुलत्यिका, A 102 कुलुत्थिका, Hem A अहो, Hem for स्यात्, Hem A कुरुण्टक Also कुरुण्डक, A c 4 74 पीतपुष्प। is an adj =with yelllow flowers कुरवक, Hem कुरुवइ, Hem A अम्लानो for म्लाना, Mahendra कुरुविद VIs A I 1539, I 1937 agree w and Druma may have had different readings 2 9 ·NOTES 23 कुर्वाण Not in W, Druma कुल सद्ध, Anek or सद्ध Anek A कुलक 'काकेन्दु , कुलक काकतिन्दुक काफपीलुके' 'वामलूरश्च नाकुश्च बल्मीक पुनपुसकम्,' A 2 4 39, 1 14 कुल्य उष्ट्र, fed A for अष्ट, Aled C Contrast मान्य with अमात्ये of Vis 1807 and I 2810 agree कुवल कदली, Hem or बदरी, Hem A कुबेर Trn uses एकपिङ्ग as a name of कुवेर, not deformed, W, Drnama TTT sfirst for fast, Mahendra कुष्ठ पुष्कर and सुगन्ध are apparently used =उत्पल of A 2 4 126, a drug (a costus, W) कुष्माण्ड 'कुष्माण्ड पुसि कर्कारी भ्रूणभेदे गणान्तरे। उमायामपि कुष्माण्डी तथा याग- क्रियान्तरे,' शब्द कुस्थान Arnek, Anek A agree I do not find in I 2544 कुन कम्पन, I 2810 Comp कुन्तान of Vis कुहर The proper reading in Ajaya is 'कण्ठशदो गलेऽन्तिके' and not कण्ठ- शब्दे गलेऽन्तिके, w, Druma Comp 0 253 कुहू कोकिलालापे, Med , Med A for कोकिलालाप, fed C कूट, Anek A चूडा, Anek अाकुट्टक, Med corrected into अकुशक, Med A उद्भेदक, Med C कूटोऽस्त्रिया स्थिरे राशी दम्भे च लोहमुद्गरे । जायाया गिरिशृङ्गेच सीरानेऽनृतयन्त्रयो', शब्द =Agastya (२), W कूटपाकल (comp पाकल) कूटपालक, Har , Har A, W कूप अन्धु-well कूपक=oil vessel मृन्मान =earthen measure:काचपान, I2533 कूपक अच्युताया, led for चिताया, I 2810 कूप्माण्ड, Vis, Vis C The first कूकाण्ड and द्रोणे for भ्रूणे, VIs A कृक 'गलतालुकण्ठनाभय कृकशब्दार्था', Urvala (u 5 6) कृच्छ 'स्यात्कष्ट कृच्छमाभीलम्, A I 9 4 'तप , Vis for पाप, Vis A काप्ठे, Hem कोप्टे, Hem A सान्तापने, Hem कृत्त चेष्टित, Druna 'Sought, wished for', W वेष्टित=surrounded frorn, कृत, to surround कृत्य तव्यादि=affixes, chiefly तव्य, अनीय, and य कृत्स्न 'कष्टे समस्तेऽश्रु', VIs A 'कुक्षौ समस्ते च',Vis B 'कुक्षौ समस्नेप्मु', Vis C This is the view of Med Uiyvaladatta also explains कृत्स्न-उदव But what authority for this statement ? and where is used in the sense of her? A and Hem give only one sense of ETHT Hence I prefer the reading of Vis, Med apparently basing his view on a musreading of Vis कृत्स्न 1s not=ष्ट, but it may have been mustaken for 3 ·24 NĀNĀRTHA-SABIGRAHA कृपीट 'कृपीट जठरे नीरे विपिनेन्धनयोरपि, शब्द कृपीटपाल, Hem etc कृपीटपान, Har (not Har A) 'कलिपात, Med for 'केनिपात 'कृपीटपालि (ल.) पवने नोरधो केलि (नि?) पातके,' शब्द कृमि तृणकोटे च, Vis I follow Vis A कृषि Not in I 2544 and doubtful कृष्ण व्याप्ते, VIs , व्योमे, VIs A, for व्यासे, Vis a कृष्णसार शिशिपा, Hem for शिशपा, Hem A फेतु पातारि Mahendra for पातादि, Hem केनार कपोल Med, Med A Wanting in Med C केवल The last केवली Hem ,I 2053-indistinct in Hern A केवली ज्ञानभेदे Med 1807 So 'astronomical science, Med 'W But this is a palpable mistake as only one sense is specified and opposed to other miss केश पाश Hem for पाश, Hem A शब्द adds 'हरौ Doubtful केशट उत्कटे, Med A हर्यट, Med C केशट भ्रातरि हरौ स्यादजोत्कटयोरपि, शब्द शोषणे I 1539 श्लोकणे I 1937 कामदेवस्य शोपणवाण , Druma केसर Also spelt केशर Hence also केशर in some mss Hem apparently uses Turut in the sense of of the horse and of the lion' and not denoting horse and lion, W केसरिन् mss agree about the form अवणि कोक्नद रक्तके, IIem for रक्तयो Hem A कोटिर कोटिरु (P) Mahendra कोट्टार Hem Har etc कोट्टर Har A, Hem A It is clear from Tri नागरे means in the sense of नागर It does not qualify कूपे, W कोण वाद्यादिनो, Vis or दिवादिनी VIs A लोहिताग-Saturn, Mahendra-= अर्कज, VIs लोहिताङ्ग is however, generally applied to Mars, A 3 25 Titel fest=stale, stinking (afflicted with pain W) कोल चळ, Hem for चव्य, Hem A The first कोला VIs Also 'शस्त्रा तर, ध कोश Hem seems to use शिम्या in the sense ofमिमि=पणसादिफ्लस्यान्त , ध It may be added Dha and Vis give the word under 97, Med under any as well as 917, Hem gives that and alludes to 414, and the others including शब्द give only कोश Anck doubtful देश, I 2544 कोशातक कचे, VIs A C fed A etc , Hem A पटे, Hem कागानको is given in कान्त not नान्त in VIs Moreover वाणिज should be वाणिजको Hence पोशातक्न् िin Vis and Druma appears to be entirely wrong कापानप in some of the miss कोषाग, Har A कोषाङ्गे, Har , 1807 The mustake as palpable as the word occurs in the पाद section कोशाङ्गमित्वद विदु, हा १७८ कौतुक' स्यात, Mahendra for स्याते, Hem ·25 VOTES कोमुद कार्तिकक, VIs A C' कौमुद कार्तिको मास , वि १११ कोलीन कौशेयक, Vis for कोलेयक, VIs A =of a good family (the son of a beggar, W) कौलेयक कार्मुके, Vis A C for कामुके, Vis इन्द्रमहकामुक = dog त्रिशू ६६ कौशिक Med A C 'कोपज, Vis A C, Hem Hem A 'कोपज्ञ Both correct क्रम W and Druma seem to read 964 for 19 Mss of Med, Vis give 77 कमुक तून्दस्तु यूप क्रमुको ब्रह्मण्यो ब्रह्मदारु च । तूल च A 2 4 412 पट्टिकालोध्र =red lodh , Vis for 15, Vis A क्रिया करण, Mahendra for कारण, Hem क्रोड, Anek A क्रोष्ट, Anck क्रोड, Vis for क्रोडा VIs A रक्षस् of 1807 etc is an apparent mustake for वक्षस्, 'न ना क्रोड भुजान्तर । उरो वत्स च वक्षश्च अ, २६ ७७-८ क्रौञ्चादन कौञ्चाशन, W घेञ्चुल्या, Afed Med A (unnecessarily corrected unto चिञ्चुल्या), Vis C, Har घेचुल्या, Har A पिञ्चुल्या, Vis किञ्चुल्या, VIs A चिञ्चोप्टक, VIs A विम्बोप्टक, I 1539 ==घेचु and चचका Druma Vis mss agree about 'क्रौञ्चादन' क्लेश ऽपि कोपे, 1807 for विपाके, Med A =distress, wrath, anger, W रागादौ, Mahendra for रोगादौ, Hem क्षत्त नियुक्त seems to be used in the sense of employee (occupred engaged, W) क्षम I do not find क्षमा-night in शब्द ना, W क्षार धूर्त =black salt (rougue, IV) and लवण =salt in general धूर्तलवणे, Mahendra क्षारक 'क्षारको जालक क्लीवे कलिका कोरक पुमान् प्र २ ४ १६ क्षिपण्यु क्षिपण्य सन्त' under u s 3 51, क्षीरदार, Har Har A 'क्षीरदारी गुडक्षोदे गुडामध्वनिरिप्यत' and क्षीरदार =इक्षु com I prefer Har as the derivation of क्षीरदार explains the senses and गुडाम does not Besides Har A is utterly unreliable क्षीराधिज For चन्द्र, Hem A, Hem reads 'गेपे ताक्ष्य निगावर । अमृतादि समूह च भवेत् ' It appears a later addition क्षुद्र वृहती and व्याघ्री are botli names of कण्टकारिया,A 2 4 93 But the use in Vis and Hem shews are it is used in the sense of eparatii क्षुर 'क्षुररदिनवस्तु स्यात्कोक्लिाक्षे च गोशुरे। क्षुरोऽप्यध्रिगवादीना घरवादीना च पादुवा, ध क्षेत्र भरत, Hem A for भारत, Hern क्षेत्रिय, Vis etc क्षत्रिय, VIs A सिद, Vis for अमाध्य, Vas A ·26 NANĀRTHA SAMGRAHA . . - क्षेप ईरण (रण, I 2533)=प्रेरण =sending, discharging विक्षेप =throwing away (time), delay 19=plastering etc शब्द also uses विक्षेप and लेपन क्षेम चण्डा धनहरी क्षेमदुप्पयगणहासका ,A 2 4 128 Vis clearly uses चौरव' in the sense of the perfume and चण्डा of the plant ख कूर्पग , Mat A for कूपर Mat (and Qधर्ध for ऋद्धि, Afat A) कुणाहल, Vis A, I 1539, I 1937 कुणेहल, Vis C कुलाहल, Vis W , Druma 'राङ्गा कुले साडा इति भापा खजा मथ्यो , Hem मघो (२), Hem A प्रहस्त is apprently used in the vernacular sense of हाता=ladle w takes a different view 'खजा प्रहस्ते मथे च मारणेऽपि च कुत्रचित्,' शब्द खट, Har etc घट, Har A खटिका, VIs A Not in Vis खङ्ग कण्टके, Hem for गण्डके, Hem A खड्गारीट Med corrected into खञ्जरीट, NMed A खञ्जरीट, Hem, Vis, Vis AC खगरीन्दि Hem A खगारीट, Med C, 'खञ्जने, चारिणो,' Hem, for फलके, चारिणि, Hem A If the word had been खञ्जरीट, the sense of खञ्जन would have been noted in Vis But there are doubts about the proper form खङ्गिक Vis etc खट्टिक Vis A खण्डपरशु Chandamalaki, w खण्डाली,VIs , पण्डाली Med , Med A, Hem As the arrangerment is not alphabetical in Vis , the form ausrît appears to arise form the Hindustanı mode of pronouncing Tas चित्त Vis for श्वभ्र, Vis A अबदारक-digger खपुर, Hem , खपर, I 2053 w's mss apparently had लगुने for अलसके, लसके-वृक्षभेदे Mahendra वेणी गरा गरी देवताडो जीमूत इत्यपि,A 2 4 98 Also गरागरी, खरागरी and खरा, गरा and अगरी A c पुरपो मत , Anek खरालिक, 1807, I 2810, 1 1937, etc खुराल्लक,I 1539 खुरालिक, शब्द and IV भाण्ड, I 1937 ग्रामणीभण्डि नापितेर भाडि, Drumar-barber's case, w I do not find 'poison, W, in Med सर्जू, Hem A, खर्जु, Hem खजूर फत, क्षुद्र, Anck for वृक्ष, फर, Anek. A I can not regard खल asia misreading for 157, as it is boriie out by all the mss of Med and To It occurs also in शब्द (u s 3 28 and note) fto in Vis etc is probably the better reading खितिर खिबिरी, Hem खिट्टर विखीरा, Vi5 खिदर सिङ्गीरा, Vs A . खनक खर खप्प ·27 NOTES गण्ड fafar farfetzt, Visc franate fafest, Hem A aftendi, Med corrected into वारिबालके, Med A "ह्रीवेर वारिबालक', Har 178 खुर, Med B खुर, Med A Comp 'शफ क्लीवे खुर पुमान्',A खुर शफे कोलदले तथा च्छेदनवस्तुनि', शब्द See क्षुर खेट खट, I 1539 and च सुनिन्दके, सुनन्दके, I 1937 (=बलरामस्य गदा, Druma) स्फारे, Hem स्युरे, Hem A खेटक वसुनन्दक, Har 150 =वृद्धिजीविक, Com, अर्वत् = low, vile to gives a fare' apparently mustaking the sense of Med I 2533 understands threated as one sense, but he is popularly used also in the sense of स्फार खोलक पाक =cooking pot खोला in the vernacular गञ्ज गञ्जा ध्व(ख)नौ सुरागेहे तथा पामरसद्मनि। गञ्ज पुमानवज्ञाते भाण्डागारे तु न स्त्रियाम्,' शब्द 1 do not find सुराभाण्ड in it गड 'गडो मत्स्यप्रभेदे स्यात्परिखाव्यववधानयो,' शब्द गड 1s ordinarily used for ramparts, mud walls and both moats, ditches (परिखा) गुड I 2533 गण चण्डी, Med C for चण्डा, fed A See क्षेम पिटक is apparently used in the sense of boul स्फोटक, I 2533 गजभूषण- बुबुद is one word Comp स्यासक गण्डूप 'उनतनाभिस्तु गण्डूपा नापि मुखपूर्तिरिति बोपालित , A c 3 5 11 गजस्य and प्रसृत्या Mahendra or 'गजास्ये, प्रसृत्या, हे गति वहबण (running sore) =नाडीव्रण, I 2533 गदयित्नु 'गदयित्नु शब्द कामुकश्च वावदूकश्च under u s 3 29 कामुके Med , Med A, I 2810, wanting in Med C कार्मुक of Vis =शरासन of I 2053 etc appears to be the better reading गन्धर्व 'गन्धर्वो गायन प्रोक्त , गदसिंह गन्धवती W etc read मुरा'a perfume' for सुरा Comp गन्धमादनी गन्धवह, Med C etc गन्धवाह, Med, Med B गन्धार, Hem गान्धार, Hem A Both found in M गन्धोली शुण्ठ्यो , Hem for शटयो , Hem A गम सदृक्पाठ-reading by (merely) looking T4T, Anek. Not in Anek A See सर गर विषे गरो व्याधौ गरा गिरणमुच्यते, गर्ग Herm Not in Hem A, I 2533 etc गर्जन 'स्वनिते युधि,' Hem 'स्तनिते क्रुधे,' Hem A Qधि, I 2053 'गर्जन कोपनिनदभर्सनोत्तेजनेषु, च,' शब्द गर्त W'sMed reads differently गर्दम , TI, Tra A But पुसि shews it is गर्दभ गर्बम्, Med etc गर्व, us I 155 Afed , Aled, A C agree गर्भ 'मध्येऽग्नावपवरके, Mahendra सन्धि-hole (=unton, W) गर ·29 NOTES 4 151 . . . गृष्टि 'विप्वक्सेनप्रिया गृष्टिाराही बदरेत्यपि' A 2 Also are वराहक्रान्ता, Mahendra गृह गृह नाम्नि क्लत्रे च गेहे पुभूम्नि च क्वचित् , शब्द गृहपति सत्री, I 2053 'भवेद् गृहपतिर्ना तु धर्मे सत्रिगृहस्थयो', शब्द मन्न is probably a false reading गृहा, गुदे, ग्रन्थि, fed पदे, ग्रन्थ, I 2810 गो Med B also gives 'गायत्र्यामपि गम्भीरे जगत्या भुवने जले Anek also gives Har and Tra sigtly modified 'लक्ष्यदृष्टया प्रयोगदर्शनेन , Mukta अर्जुनी= सौरभेयोधेनु घृणि-दीधिति-रश्मि गोकण्टक गोक्षुर, Hem गोखु, Hem A गोकील, Har गोकिल, Har A, Hem, Vis, fed A etc (Med makes गोकुले, joined to गोपाल) The metre in Hem shews it can not be गोकील Hence I omit it गोकुलिक, Med , Hem, W गोकुणिक, I 1937 गोकुणिक, VIs , VIs A , Hem A, I 2053 This is proper reading as the senses shew afert, I 2810 जागरिक, Hem , Med , Med A, I 2053 गोजागारिक, VIs A गोजाक्र्कक, Vis गोजारिकर, Hem A Hem , Hem A, I 2053 agree about भक्ष्यकारके कण्ट कारिके, I 2810 Druma says 'कण्टकारिका but the metre does not admit of the feminine locative वण्डुकारके, I 1539 वन्दकारके, I 246 c कण्ठकारके, I 322 कण्टकारके, Med etc कदुकारक-भक्ष्यकारक of Hem is probably the nght read ing in Med, Vis गोण्ड, VIs A गौण्ड, Vis गोदन्त धिसिते पमितेऽपि च, VIs A हिसिते वमितेऽपि च' I 1539 'दशिते वमितेऽपि च,' I 1937 'दगिते हरितेऽपि च,' VIs Not in Vis C Hem , Hem A I 2053 agree 'A fossil substance, W गोप Druma reads रक्षिका (IV protectress) for रक्तिका, Vis etc See 1 2533 गोमुख लेपके, Vis for लेपने, Vis A गोमेदव, Har A 'गोमेदकेऽपि गङ्गोल , Har गोमेदक , Hem for गोमेदव' Hem. A 'काके कालेयकेऽपि च,' Vis for 'काकोले पत्रकेऽपि च, Vis A गोरङ्क लग्न, Med A for नग्न of others गोल गोला मन शिला प्रोक्ता गोला गोदावरी स्मृता । गोल स्याद् गुडके जाराद्विघ वाया सुते तया, घ Ido not find ink' in Hem चापि, Mahendra for पिण्ड, Hem गोलोमी वार, Mahendra for वर, Hem गोष्पद प्रति, Hem for गति, Hem A 'सेविते देशे', fukura He quotes as Vis the line from Med गौतम राजया, Hem for रोचन्या, Hem A. भूत, Hem. A. for भृत्, Hem , गोलक I 2053 ·30 NÄNĀRTHA-SAMGRAHA ग्रामोन, Vis . गोरिल, Med C गोरिल, Med, Mcd A 'गोरिल गोरिल,' Vs C 'गोरिल गौरल, VIs B प्रन्थि प्रन्थि, Mahendra for second ग्रन्थि , Hem प्रन्थिक The second also ग्रन्थिक, Vis I give Vis A ग्रथित, Med अयित, Med A etc I keep only afza, as friend is rare although defensible ग्रस्त पदेऽपि च, Med पदोदित्वे, Med A for पदोदिते, Med C ग्रहण शब्द, Alahendra for हस्त, Hem ग्रामणी ग्रामेयाया, Hem for ग्रामेय्या, Hem A,I 2053 Mahendra reads mfaut affirar seems to be used, in the sense of headman, not 'one who only thanks of enjoyment' ग्रामेया=ग्राम्ययोपिन, Druma ग्रामीन सभृते ग्राम , Med A for सभूते ग्रामे, fed C ग्रामीण C (both गामीण, Vis and मुनि) in नान्त Hence n is transferred to णात in Vis A ग्रावन् ग्रावा स्यात्पुसि पापाणे दृढे पृथ्वीधरेऽपि च,' शब्द ग्राहर धान्याना MMed A, VIs A for व्याधाना, Med C, Vis, VisC. ETT, Hem A, Vis for qfa, IIcm, Vus C Tot Not in I 2810 etc घ घनेश्वर, Afat A for घनस्वर, Mat घट कुट-=कुम्भ=waterpot घट कुम्भे ममाधी च गोष्टीपटनयोघंटा', भूरि. (I 2816 सघन for घटना=Indian clock. W) घट्टना Hem , Hem A TETT Med, Med AC धन मुदगन Anck for मुद्गर, Anek A घनरम मस्थ, Vis for मम्पत् Vis C घनमार घनमारस्तु वपूरे वृक्षभेदे जलेपि च घ घनापन चक्रे, Med, afed A for सत्रे, Med c qÅT ETT, Med A for $971, Med Cat fira Jied स्वरान्तरेऽपि च Med द्वार, 1 2816 but no तुपानन, Druma sa fire of stram " पाण्ड=arrow, W Alay it not mean मपात पृणि शुद्ध,Hem for H, Hem A., I 2533 ATT Nfed cott, Nicd A Joined to get 77, Anck A corrected into चोर घोष गातान, भाम्यान, and पोपब, fed पोपरिन 'पोपपिनु पित्र पुगि भूमिदवे च वदिनि, गन्द दिन्xems to be used in the sense of bard, herald,' not 'captiye,' II प्राण 'मातृपयो ; Hern 'प्रायोला; Herm. A. प्रातु =srnelled मरचर,fat A for मारो, Nat मष च, Anel. C for पात 7 ·31 NOTES . , चक्षुष्य कतके, I 2053 , कनके, I, 2698, Hem, Hem, A, चक्षुप्यो, Vis for चक्षुप्या Vis A चङ्कुर (us 2 39), Med C, Hem A etc चकर, Med Med, A चञ्चा, Vis, VIs A C, I 1539 agree about चञ्चो, पूर्ची, I 1937 चञ्चु 'चञ्चु पञ्चाङ्गुलो मण्डवर्धमानव्यडम्बका ,' A 2 4 51=एरण्ड चटु पिचिण्ड, Med 'चटुर्वाले, Med C 'वटु वाटी' Vis A Tri apparently uses quin in the sense of praising चण्डालिका किन्नराया, Med , Med A C, Vis, Vis, A कन्दराया, Hem , Hem A, VIs C, I 2698 'किन्दराया', I 2053 'चाण्डालिका तु कण्डोलवीणा चण्डालवल्लकी,' अ २ १० ३१ Mukuta writes 'त्रीणि केन्दरा इति ख्यातस्य' Xira writes 'कण्डोलवीणा किन्नराख्या किन्नरा and विन्दरा are, therefore, names of this lute Comp also शब्द 'कटोलवीणा कण्डोली किन्नराह्वययन्त्रके' चतुष्को, Med चतुष्की, Med A 'चतुष्की मशहाँ तु यप्टिभेदे तु न द्वयो ,' शब्द चतुप्पथ चतुर्भागे, Med चतुर्मार्गे, Med A चतुर्मार्ग, I 2810 चतुष्पद 'चतुष्पद स्यात्स्वीकारे,' Vis I give Vis A चत्वर, VIs A etc चत्वार, Vis चत्वाल, Hem etc चाञ्चल्य, Hem A गर्वे Vis for गर्भ, Vis A कुण्डल, Hem for कुण्डक, Hem A , I 2053 1807 agrees with Med Not in I 2810 चात्वाल, Mahendra ('गर्भो मध्य ) भद्रकाल्या, Med , Med A for कुङ्कमे च, Med C चन्द्रिल, Med , Med A C (corrected into चण्डिल in Med A), Hem A, Vis C चण्डिल, Hem, Vis, VIs A ख्याते, Vis A for ख्यातो, Vis C चाल पारते, I 2053 पारत-पारद चमस पिण्डके, I 2810 'चमम पर्पटे पात्र पिप्टभेदे च लड्डुके, अज चय 'प्राकारपीठयो । समूहेऽपि,' Hem I give Hem A, 2533, W has followed Hem चयस्त्वाचयने वृन्दे प्राकारमूलवन्धने,' ध चर प्रस-जङ्गम, स्पश-चार=spy चरण 'अधी, I 1539, 1 1937 for 'प्रत्तो' Vs See रवण चराचर इष्ट, Hem for इङ्ग, Hem A चर्चरी 'चर्चरी गीतभेदे च वेशभित्करशब्दयोरिति कोशान्तरम्,' A c 3 5 10. चर्चा चमंमुजा, Hem A for चर्ममुण्डा, Hem चर्पट 'चर्पट पर्पटे स्फारे चपेटे विपुलेऽपि च,' शब्द W understands स्फारविपुल as one word=a quantity of bubbles चर्मन् स्फटे, Hem स्फरे, Hem A, Mahendra अज्जल फलक चर्म खेटकाव- रणस्फुरा, Hem 3 447 But स्फरा may be the proper reading चलन चारी I 1539 etc for वारी Vis A etc The first also चलन, Hem A योधिन्या, Med, Med, A, 1807 Wantung in Aled C. योपिन्या, I 2810. घाँ, I 2835 वारिवारी (in some mss) गजवन्धनी 1 2053 वम for वन चन्दन .

·32 NANARTHA SAMGRAHA , चलनावृत्त्यो । कम्पे चननी चारोभित्, Mahendra ('चारीभेदो भरतशास्त्रप्रसिद्ध'), 'चारी ताण्डवचेप्टाया नृपतिप्रणिधौ पुमान Mankha in 2 वारि of Med, W appears to be a mistake चव्य शतपुष्पयो , Hem A शतपर्वा-तृणविशेष, I 2533 (पर्वयो) चपक मेघ, Vis for मद्य Vs A, I 1539 मधु of Med therefore=मद्य (honey W) सरक of Hem शीधु or शीधुपान and not सुरापात्र चामर TIET Med for at, Med A चामरपुष्प Med I 2810 etc काशाम्रकेऽपि च, I 2810 चारक ay here seems to be used in the sense of prison as in TT -- मञ्चारव attendant grazer Comp भोजक of Tri चावी वृद्धयो Vis for बुद्धयो Vis A चाल Vis A, etc चन, ! 1539 वाल I 1937 ताल, Vis चास भेद Hem for भिदो Hem A भूरि agrees (स्वर्णचूडपक्षि Drumablue jay, W) चिन चिता छिन चुह्निवाया चिता Vis वितन्नेच्छ चुल्लिवाया, VIs C Joined to शीत चिना छन पुल्लिकाया Vis A Both चिता I 1539 घुतिया funeral pile चित्र मुपर्णा VIs मुपर्णी VIs A पुपणी Vis C गोदुग्धी, Vis गोदुग्धा Vis A C but corrected into गोडुम्मा VIs A चित्र चित्रवाये Mahendra for चित्रकार Hem चित्रका मूसराजिवच चित्रवोऽप्यन्तरो गर Anck I gue Anck. A. चञ्चु-एरण्ड A तितो is probably thc proper reading for चिरये Trn A चित्रवेनी च, I 1575 चित्रभानु चित्रभानुीनिहोत्रे भरवे भास्वरे पुमान्, गब्द चित्राटीर led A B C विन्दुषु विभि, 1 2010 farfire freze Med A Hır front Med C ffet, Afed I give Hem A farfaret, Alcd A B C fet, Vis A, Hem etc faturft ferfront अहानूडा वाऽपि गृहस्थिता प्राप्तनवयौवना चिरण्टीय स्वा ज्ञातय मा यस्तु नतिमरया स्ववामिनी सुवासिनी द्रविड देपि गृहस्थाया परिणीनाया , Mukula चिलिमीनिवा Med cec चिलमीलिरा Med,Med A चौर. कच्छीरिया Hem A वन्धरिता VIs पच्छाग्विा, Vis A. बोरिया, Vit C पन्छारिया Hem, I 2033, 1 1937, बच्चेरिका,1 1539 बच्छोरिया also pro bably correct Comp वाछुटि गन्द gies नेत्रापुर in its place गाम्न necklace,126 103 वीरस विक्रियालये,115 1, Druna. अधिनियागारे Vis c. I gue fir. Comp at lot in धीवर, Anek चीदरो, Anck A. चुल्ती Vis. A. चुती, TH ·NOTES 33 , चुल्लकी, Hem etc चुलकी गण्डिकाभेदे', Hem A चुलुकी, VIS, I 2053 चुलकी, VIs A C_W also चुलुव, चुलुकिन् चुनुको and चुलकी are various readings चूडाल, चूडाली, Hem Vis चूडाला, Hem A Vis, A 'चूडाला चतोचटा', A2 +160 चूर्णी, I 2810 etc चूर्णा, IV 'चूर्णानि वामयागा स्यु', A 2 6 13+ 'द्वे पटवासादिक्षोदस्य', Mukuta, such as abar, Druma चैत्य, Hem A The first नित्य, Hem वद्ये, Med विद्ये, Med C बन्ये, Afed A विम्बे, I 2810 विप्रे Tra, Tru A for विम्बो, I 1575 तद्विम्ब such as Paresh nath, I 2533 अन्तक remains चोक्ष, Tri A नोक्ष, Tri चोड, VIs A This also क्रोड, Vis चोल, Hem Not in Hem A, I 2053 चोलकिन् चोलन, Hem for चोलको Herm A विफुपर्वन् =bamboo (wrest, V) ater TTT, Hem Not in Hem A, I 2093 Mly conection is a guess च्युप, I 1937, Uyvala 'च्युपो वन्त्र under us 3 24, See छुप Not in I 2810 W s Med probably had another line छत्रा 'छत्रा मधुरिका मिमि ' A 2 4 105==a fennel, w छदन छादने, Med C च दले, Med A छन् द्युतिकमणि, Hem प्यातिकमणि, Hern A घातिवमणि, 1 2533==ज्ञाना- वरणीयादि वर्म छर्दन अलम्बुष-=tic राक्षम, Druny छली, VIs A etc बनी, Vis छाया 'छाया स्त्री सूर्यकान्तायामातापामावविम्बया । उत्वाच पालन श्रेणिप्रभा- पायायनीपु च', मन्द छिवर, Hem A (u s 3 1) छिदुर, Hem The arrangement in Vis, shows it us Feat Med A Cge fez दिन 'वत्सादनी छिनरहा गुडूची (also गुडुची, com ) तन्धिवामृता, A 2 4 82 छुर, Med A B C 'क्षुप स्थप', Vis B 'धूप बुप', Vs C 'छुप प', fed 'भुप चुप',Vis 'छुप छुप ' Vis A-adopted by Wilson 'छुप जाप', 1 1539 'प च्युप' 1 1937 I adopt the last Comp us. 3 24 घर, VIs A The first येव, VIs "विश्वम्ने, नीड', Hem I gane Hem A 4:{st bec (77) but probably trsed ficrc in the fig sens of lecherous पत्र-crooked, rogic "यिगजपनी', it Igne Mat A1 2810 gues as Rs first also appear to bc Comp I and I in W TE TITTET CIC -flosses of the resplant (CRS planı, " } जगर 'मोगा', Dan - अगर, Druma (armour, IV) . 28 ·35 NOTES जाल पाटलीकौषधी, Med for पटलिकोपधौ, I. 2810 =the patal plant (any medicament or drug, W) जालक, जालिक जालिका 1sf of जालक जालिक is a different stem Confounded in Tri Med apparently uses जालिन् =Juggler, cheat, (comp ग्रामकूट of Vis) and retailfang=fisherman जाहक Some खजा for खट्वा and तुण्डिका for रुण्डिका घोघ घोघ, Druma (polecat, W) जिगलु v जगनु जिह्म मङ्गदे, Vis A for मन्दगे, Vis forcat Not in I 2053, W etc जिह्वाप कर्मणि, Har for कामुके, Har A जीर जीरप्व, Hem A जीव जीव्य च, VIs जीवा च, VIs A C 'जीवा तु जीवित जीव जीवौ कर्णवृहस्पती । जीवो वृक्षप्रभेद स्याज्जीवा जीवन्तिकौषधी', ध जीवक आशि, fed corrected into प्राशी, Med A , प्राश Med C Hem , I 2053, etc agree sirant Ast is used in the sense of the plant, Druma (marrow, W) पुत्रजीवे, Mahendra भवे पुत्रे, Hem पुत्रजीव or पुत्रजीव is a tree well known in Madras जीवपुष्प, Hem, I 2053 etc Not in W जीवातु धौ, Med for धे, Med I 2810 जीवितेश 'जीवितेश प्राणनाये यमे विधुविवस्वतो', शब्द जुहुवान, Med जुहुवाण, Med A Hem तुहुराण, Hem A As the word is णान्त and not नान्त, and as a cannot lingualize न, the word is जुहुराण, as given in Vis, I 2053, etc and explained in u s 2 92 जृम्भा I give Vis C 'जृम्भो हम्या विकाशे च', VIs हन्या, I 1937 ज्ञ चान्द्रमसायने, Hem 'ज्ञ स्याद् ब्रह्मणि सौम्ये च पण्डिते च महीसुते', शब्द सौम्य =चान्द्रमसायनि-बुध of Med w's Med probably read सोम for it ज्यानि जीणे, Med for, जीणों, I 2810 ज्येष्ठ, VIs The first श्रेष्ठ, Vs A श्रष्ठ, Vis C झ 'रवी झकार कथितो नष्टे झश्चोच्यते बुध । झकारश्च तथा वायो नेपथ्ये समुदाहृत', एका 'झो झञ्झापवने नष्टे वस्तुन्यपि मतो वुध', जटा 'झबार पथितो नष्टे झञ्झावातेऽम्बु- वर्षणे', शब्द Wanung an I 2810 and probably a later addition in Ared. झष्टीश of Med probably-झञ्झावात of others झर्झर वाद्ये नदे, Mahendra 'झला प्रातपोर्मीषु झुलुक्काया झाली', VIs भुला पातपोमो जालुवाया झाला,'I 1939 काला प्रातपोमो झुलुक्काया झाला', I 1537 'जाला झाला', I 2160 'वाला प्रातपोमो झुलुबाया चला', 1 322B As the first word , प्रातपोमों झुलुक्काया ·36 NÂNĂRTHA-SAMGRAILA झप cannot be नानार्थ with one meaning, it is clear the second word is also झला as to be inferred from I 322B झुलुक्याया of I 246 c and I 1937 appears to be the correct reading =झुल्का ? 'झला स्त्रिया दुहितरि स्यादूातपयोरपि', शब्द If this reading is correct पातपोमि=पातप and ऊर्मि and not आतपस्य ऊर्मि, Druina and W It however appears to be opposed to Trı if not to the others झलरी, झल्लरी, Med A but corrected Both, झल्लरी, Afed , VIs A सल्लरी, सिल्लरी, Vis झल्लरी, झिल्लरी, Hem-which is apparently the correct reading हुलुक्के', Med corrected into 'हुण्डुके', Med A 'हुडुक्के,' Vis हुण्डुके,' VIs A Sce हुडक्क चारचक्रले, Vis 'ऊडुके वालचक्रमे', I 2810 I 1937 and 1539 agree about 'वैसारिणि' Fifth, Har fafari, Har A I prefer the first as it is an imitative word झिल्लिका Med A etc ftesat, Med also f465497, A c faucut, Med 1807 झिल्ल्या Med A झिञ्झ्या I 2810 I prefer the last as ifukuta writes, 'चत्वारि झिञ्झीतिख्याताया A 2 5 28 शूणि Tri, Vis, Hem रुणि, Med झुणि, Med A झणि, Vis A 'भूणि कठिनपुङ्गयो', I 1575 जूणि, 1 2533 झणि I 993 व्यूणि, शब्द श जकारो गायने प्रोक्तो अवारो झर्झरध्वनी, एका जो गायने घर्षरे च', शब्द टा पृथिव्या ध्वनौ ट स्यात्करके ट नपुसक्म 'I 1539 Not in I 1937 etc. An apparent addition, as Maheshvara never indulges in mysticism टड्कारे च ध्वनी चापि पृथिव्या टा समीरिता , शब्द जटा शपथे refers to क्ट Comp समये of others and not to W टङ्क टङ्कन, Hem Also तङ्क A c v टट्टरी झम्पा शब्द लम्पापटह as one word, w Properly लम्पावाद्य and, पटवाद्य, Druma रङ्ग, Med for लङ्ग, Vis, Hem लङ्ग-caramate, W It is curious, house for horse appears also in I 2835 टुण्टक, Med, A, I 1937, भूरि, दुन्दव, Vis, VIs A दहब, Vis C_but corrected into, टुण्टुक टुण्ठुक, I 1539 'ठ शिव च वृहद्धाने शून्ये गीतासुमण्डले', शब्द इस्त्रामे शकरे ध्वाने दस्युवद खलेऽपि च', शद 'डकार गवर वाम ध्वनी भीम निरच्यत', एवा डिगर डगर is apparently=डागर=large डिङ्गरा उगर क्षेपे खने धूर्त च सेवके, शद डिम्बिका मोणक, Aled etc for गाणव, 2810 डिम्बिका वामुत्रीनीर विम्बगोणकभूरहे', शब्द Comp, दण्डिका दिण्टा',A, C 2 4 57 मार =wate fly, ट also टङ्ग टार ठ इ I W ·37 NOTES ढ 'ढकारो निर्गुणेऽपि स्यात् ढक्कायामपि क्थ्यते', शब्द 'ढकार कीर्तिता ढक्का निर्गुणे निर्धने मत',एका ण ‘णकार कीतितो ज्ञाने निर्णयेपि निगद्यते', शब्द 'णकार शकरे ज्ञाने निश्चये निर्णयेऽपि च, एका - त 'तकारस्तस्वरे गर्ने क्रोडे पुच्छे तथा शठे', शब्द तडाग कटके, Vis तण्डक Drurna considers माया and बहुलक as separate meanings तण्डुरीण, fed A etc, तण्डुवीण Med तण्डुलीय तापयो , I 2053 for, ताप्ययो, Hem etc तया पृष्ठ, Med for पृष्ट तद्वत्, Vis apparently कच्चित् तन्त्र 'तन्त्र कारणशास्त्रयोश्च शपये भपज्यसिद्वान्तयोर्मुख्यार्थेऽपि परिच्छदेऽपि च तथा तन्त्र कुटुम्वात्मनि । तन्त्र शाकटमूत्रछन्दउभयार्थस्य प्रयुक्तावपि तन्त्री स्यात्तु विपञ्चि कादिकगुणे स्याद्देहनाडीपु च', घ 'तन्न प्रधाने सिद्धान्ते तन्त्रवायपरिच्छदे। कुटुम्वकृत्ये हेतौ स्यादुभयार्थप्रयोजके ॥ इतिकर्तव्यतीपघ्यो श्रुतिशास्त्रान्तरेऽपि च । शास्त्रभेद प्रवन्धे च तन्त्री वीणागुणे स्त्रियाम्। गुडुचीदेहशिरयोर्नदीभिद्युवतीभिदो , शब्द तन्त्र वीणागुणे नाड्या तन्त्र द्वार्थे परिच्छदे । तन्तुवाये वरे जायौ सिद्धान्ते राष्ट्रवृद्धयो , अज I do not find तन्त्र =weaver in Hem , तन्तुवाय etc being used in the sense of loom It will be noticed शब्द renders औषध =जायु by प्रोषधि =plant व्यर्य, Hem for द्वार्थ, I 2053 करण=निधुवन, Mahendra नद्धया, Mahendra for, नाडया, Hem तन्द्री तन्द्रि, Ujjvala Datta तन्द्रा, A c तपस्विन् Hem etc The first तरस्विन् in Har तमाल तापिच्छ A तापिज A c च तृणद्रुमे, Vis for वरुणद्रुमे, I 1539 etc तरण Is probably used in the sense of raft Druma's Med reads 'तरुणे कृशानौ' There is no तर in भूरि Some, वडसी 'तरण्डो भेलके वर्मी (वर्षी, I ) मूत्रादिवद्धदारुणि। नौकायाम स्त्रिया कुम्भतुम्बीरम्भादिसञ्चरे, शब्द तरल 'तरलो भाखरे हारे हारमध्यमणौ तले। तरला मुरायवाग्वो', अज मद्यमुष्णिका, Mahendra This is perferable उप्णिका=यवागू तरुण एरण्ड उरुवूपश्च रुचकश्चित्रकश्च स', अ २ ४ ५१ (also उरुवुक, रूदूक, रूवुक टो) तर्क तक, Hem for कर्म, I 2533 Vis mss agree वर्मविशेष क्रियाविशेष उपहास इति यावत्, Mahendra तल्ल बरणस्त्रिया Hem 1807 for तरणस्त्रिया, I 2053 7919. I 2810 etc This also, 779, Med B, W, etc Apparently misreading as महोदधि-प्रब्धि and an unnecessary repetition Compare also 'तविपताविपावधी त्रिदिव चाहतु क्वचित् । स्त्रिया ताविपी तविषी नदी देवकन्या भूमिश्च', under us I 49, तर तरण्ड ·38 NĀNĀRTIIA-SAMORANA साड. अद्रौ, Hem. (==mountain, IV.), घोरे for द्रो-tree (= ताल), घोपे, I. 2533. तात. 'तातः पितरि पूज्य स्यादनुकम्प्ये च पुस्ययम्', शब्द. अनुकम्प्यः=deserving compassion, such as son. तातगु. Vis. xmss. agree and the metre requures जनयित्री. तातल, Med., 1807, W. etc. bul very doubtful. "ततोला मदने तप्ते लोहकूटे. ऽधरोगयो', I. 2810. 'तारल तप्तमात्र स्यात्तायनोऽपि बजे मतः', अज.0. 253. 'तारल तप्तमात्रे स्यामनो वजे', I 809. मनोजव=father or anybody wlio acts as a father, I.2835. तामस. ताममीति च, Vis apparently for तामसी निशि, fed. तायं Not in Hem., अश्वसर्पयो , Med W etc. for, अश्वशानयोः, I. 2810 I prefer the last, Comp, शब्द ताय झाले हरे खणे गरु गरुडापजे । पुमान् रसाजने क्लीव तायी वनलताभिदि तालपत्र तारडू, Vis. ताल जटौषधौ, Med_1807. 'उज्झटौषधी', I. 2810 'मटाऽमलाऽज्झटा ताली शिवा तामलकीति च', A. 2 4. 127. तालाङ्क, I. 2698 etc. Not in I. 2053. ताविप Hem. etc तारिप, I. 2810. तालित तालितं तौलितपटे याधभाण्डे गुणे तथा', प्रज तिक्तपर्वन् , Hem., Har रक्तपुष्प, Har A तिक्तशाक. पथसुन्दरे, Mahendra. fafae. Some write forfafs ctc. I 2810 agrees about form (emblic my. robalan w.=affray ?). चुक्र, I.2835 (=acid seasoning). 'तिलिण्डीक च चुक्रंच वृक्षाम्लम्', A. 2. 9. 36. 'अम्लभेदस्य आमसोल इति स्यातस्य, टो', xira Svāmi considers they are different kinds of sauce 'तद्भेदानाह'. Hem. and Vis. consider they are identical कालदाम=inauspicious period ?, IV. तिन्तिडी तु, Afahendra, for तिन्तिडीके, Hem तिमिर ताम्रधे, Tri. तानेओ, 1807 ताम्रगे, I. 993. दृगोगे I. 1575 apparently for दृग्रोगे. तिलक. Hem. etc. give लोम्नि for क्लोम्नि. Comp. A. 2. 6. 65. तीक्ष्ण 'यवक्षारो यवाग्रजः । पाक्यः, A 2.9. 108-9. तीव्र. क्षव. क्षुताभिजननो राजिका वृष्णिका मुरी, A. 2. 9. 19. तुङ्ग- निशा seems to be used in the sense of turmeric (night, W.). तुम्थ. नील, fed. apparently for नीली तुम्बुरी, W., I. 332. c. तुवरी, Hem., तम्बरी I. 2053. तुम्बरी, Med., Tri.,Vis. मरमर्दयोः, Vis. मरमान्नयोः, I. 1539. मरमादयोः, I. 1937. परमात्रयो, I. 322 c I give पर्द-पितुनक (तुद्) तुरापण. क्रियाहीन is doubtful. Compare w. ==धन्याक.

·39 NOTES तुलाधार Hem etc तुलाधर, Med तुपार मकरे, Vis तूल This also कूल, Vis तुल, Med तूवर, Hem, Med, Vis C स्वर, Vis रूपर, Vis A शृङ्गारके, Med for शृङ्गे वृषे प्रोढशृङ्गे, Hern for प्रौढाशृङ्ग निस्त्रीश , Anek for नि श्मश्रु , I 2089 Thus word may, however, be नि स्त्रीश=eunuch तूस्त 'तूस्त पाप जटा च' under u s 3 86 'तूस्त धूलो जटाया च पापे सूक्ष्मे च न , - द्वयो', शब्द . तृणशून्य तृणशूल्य, Mahendra तेजन 'तेजनी तृणपूलके,' Med Compare A, 2 4 84 afarm One ms of Ajaya gives fafest तोक्म 'हये स्वरे,' Med , हरिस्मरे, I 2810, apparently for हरिद्यवे 'तोक्ममभ्रे हरिन्मात्रे कर्णयोर्मलकेऽपि च , अज The use of मात्र leaves some doubt whether अभ्र is =cloud here हरिन्मात्र=anything green ( हरितवर्ण, Druma ) तोत्र वल्लभ, Vis for वेणुके quoted by A c तोदन, Vis A This also रोदन, Vis उपा 'त्रपा स्त्री कुलटाया च स्याल्लज्जाकुलकीर्तिपु', शब्द Druma and W take कुल and कीर्ति separately I understand अकुलकीर्ति as one word=anything bringing disgrace on a family निर्गत स्त्रियो , Hem apparently for स्त्रिया, I 2053 त्रिपुट तीने, Vis, नीचे, I 1937 for तीर, Hem , Med , I 322 B, विपुरा स्त्री तु सूक्ष्मैलानिवृतामल्लिकासु च । तीरे सतीनके पुसि हस्तभेदे च तालके , त्रिवर्णक त्रिक्टु अयूषण व्योष त्रिफला तु क्टुत्रिकम्', A 2 10 111 व्यूषण is only another form of any विशिख The second, त्रिलेखा, Vis मण्डलान्तरे, Med त्रिशकु त्रिशङ्कुर्ना पतङ्गे स्या नृपभेदे विडालके , शब्द पतङ्ग शलभ रोटि खगे of Med -खगान्तरे of Hem ra bird, not burd in general, W, Drumna श्यङ्गट, Hem, Hem, A, I 1937 व्यकट, Med, Med A ग्यगुट, Med C, I 2810 (धौताञ्चल्या) अङ्गट, Vis A, अगट , VIs C, I 2053 शम्पाट, Vis अमट, I 1539 शिष्य, Vis C शव, VIs A , शव्य, I 1539 for शिक्य, Vis, I 1937 विप् W's Hem apparently read व्यवहारे य 'यकारो भयचिह्न स्याद्भक्षणे (भरणे,0 437) च शिलोच्चय', गन्द द दवारोऽभ्रे क्लत्रे च छेदे दाने च दातरि', एका द क्लो खण्डने ना दा दानन्छेद दातृपु', शब्द दशित जातदशिते, fed A दन्ते, Med C दण्डयाम, Vis, VIs A C, Hem, Hem A, I 2810 दण्डायाम, fed, Med AG ·40 NĀNÀRTHA-SAMCRAIA . दण्डार, Hem., A. etc. दण्डर, Hem. भरपत्रके, Har. A. The metre shevs वाहन of Har. should be वहन. दत्त. अदिते, Med. C., अचिते, Aled. A., अविते, I. 2810. दधि, Hem, Vis. A. Not in Hem A., Vis. सर्जयोः, Med., Med. A. वाससो', Med. C. दन्तराठ. 'चाङ्गेरी चुत्रिका दन्तराठाऽम्बष्ठाऽम्ललोणिका,' A. 2. 4. 140 (also अम्ललो- लिका, com ). दन्तुर, उन्नतिवति, I. 2810 दमन धीरयोः, Med A. C. (with वीरयो. in the first). दम्भ. 'दम्भ स्यात्कतवे कलके साटोपाहद्दतावपि', शब्द. दरद्. 'स्यात्कारण्डे च विहङ्गमे', Med दर्भ ग्रन्य here is=ग्रन्थन =stringing, arrangement. दर्वी. तर्वो, Hem तद्दी , Hern A. 'स्यात्तदूर्दारहस्तकः', A. 2. 9. 34. दर्श पक्षान्नेऽन्धी, Hem , I. 2810 for पक्षान्तेप्टी, I. 2053. दर्शन 'दर्शन स्वप्नधीज्यासु नेत्रशास्त्रोपलब्धिपु', अज दल उत्मेधद्द व्ये, Vis उत्सेधाचद्रव्ये, Vis A., उत्सेधावद्रव्ये, I 1539, I. 1937. उत्सेधवद्वस्तुनि., Hem 1807, I 2053, I. 2810 'दल पात्रोत्सेघखण्डपाशशस्त्रीधनेषु च', शब्द. I, prefer Hem. Med., and Shabda seern to be wrong. उत्सेधवद्दव्ये, Mahendra. Doubtful. दशपुर Med A. देशपुर, Med. मुण्डाया, Vis for, मुस्ताया, Vis. A. दशमीस्थ. मृताशन Druma, (?) =dying, W (?) दशा. 'दशा वर्ताववस्थाया वसनाञ्चलचेतसो', अज दहन. 'दहने, दुष्टचेतने', Hem , I give Hem. A. दहर. डिम्भ, Mahendra दाक्षायणी. दाक्षियिणी, W Neither Med. nor Ratnamala (0. 441.) give 'दन्ती' दात्यूह. कलकण्ठके, Hem कीलकण्ठयो , Hem. A. 'दात्यूहन्चातके कालवण्ठपक्षिणि तोयदे', शब्द. कालकण्टके, Mahendra दाय. भागाोपितृरक्तौ, Hal. 'दाय. स्याद्यौतके द्रव्य लयादिदानयोरपि । विभक्तव्य- पितृद्रव्ये दृष्ट सोल्लुण्ठभाषणे', अज. 'दायाद स्रुक्मपिण्डयो', Hal. दिग्ध. प्रवृद्ध विपाक्नेऽग्नौ, Hem. प्रवृद्धे, Hem. A. विपाक्नेपो, I. 2533. Ach 'स्नेहप्रवन्धयो.', अज. w. adopts अग्नि =fire and प्रबन्ध (?)=a tale. दिव बने, Hem., W. for दिने, I. 2053 faaraita. marts (the white lotus, W.) is probably used here in the sense of the moon Comp. कुमुदवान्धव. दिवौकम्. A. seeras to use मारङ्ग in the sense of चातक (dcer, V.). 'च गदा- मृगाश्च', Svami, But 'देवाश्च' is probably the correct reading. Comp. A.CO दायाद ·41 NOTES . Med C दीदिवि दीदिवि पुसि गीर्वाणगुरौ भक्ने समुच्छिते', शब्द दीना, Har A, Med हीना, Har मूपिके, Afed , Med A 'दाना स्त्री मूधर', दीप Only in Med , Med A The first 'चमस्त for 'लाचमस्त' A 2 4 11l gives दीप्य=लोचमस्तक Hence I retain at See next word दीपक, A, शब्द दीप्यक, A A, Hem Vis, Afed All distingush between दीपक and दीप्यक दीर्घाध्वग 'करमा स्यु शृङ्खलका दारवं पादव धनं ', A 2 9 75 दुःस्पर्ण यासो यवामो दुस्पशों धन्वयाम (also, धनुर्यास , com ) कुनागर , A 2 Vis दुन्दुभि विथे, I 2053, विशे, Hem for विपे, I 2810 etc विये 1s probably the proper reading Comp Druma 'अक्ष पागकविपये दानविरोपो वित्ति इति ख्यात इति 4 91 वासके, केचित्' दुर्लभ दुरालभा-कच्छुरा, A दुर्वणं वास्तुके, Vis for वालुके, VIs A C दुषक, Vis A, Med C, I 1539 दु कुब, VIs दुच्छव, Afed , A I 2810 तपक, Vis C टत्रुट, I 1937 म्यवकाशवे, I 1539, I 1937 द्यवकागया , Vis for अववागरे, VIs A दृग्भू, Hem Not in Hem A, I 2533 दृनुभू, Druma and W The mss (I 1539, I 1937, I 2010 etc) so clearly write दृग्भू that I cannot accept दृनुभू 'इन्फ उत्क्लेशे नलोपाभाव दृफू सर्पजाति ', us I 95 Bhatton admits इन्फ but prefers cry and also The meaning of snake scarcely follows from 'मी प्रन्ये' चक्रयो, I, 2810 for वज्रयो , Med A Taranatha quotes Aled in support of, इन्फू, but there is no such word in पान दृशान, fed A etc (u s 2 90), दशान, fed दृपद्धती, दृशद्वती, I 2810, 1W Both forms allowed देव V apparently reads कुन्निनि for दृष्टिनि देवन मवायामपि दवना', पदW probably rend व्यवमाय (affair, business) for व्यवहार देवमणि भावतं-ornament, W =रोमावर्न, Drumnanng of hair, I 2835 देवयु 'देवयुर्ना सुर धर्मगीने भियात्रिज्यवत्', गन्द देवमह, VIs A, I 1539, 1 1937 (a wanting) दवमहा, Visc, एपमहा, Vis does not say it is feminine and it cannot be in the first sense front, Druma देवगेना पद्रवाहिया Inforsयाया, I 1530 दा दुर्गम 1 2010, 1107, for दुश्म, 1 2835, 1 2533, 1 1539 dac दय Some मुग for मुग दरया ग पाटी मुग', A 2 4 123 'बीग दंग्या प्रगमा प मापसे गपमादनी,त्रि" .

·42 NÄNĀRTILA SAMGRAILA दौर्वीण दूर्वाया स्वरसे, Med A, VIs A दुर्वाया सुरसे, Med C, Vis C दूर्वाया, I 2835 मृष्ट =rubbed (clean) धुवन u s I 156, Vis C, I 1539 जुवा, Vis युवा, Vis A, I 1937 अभिगमे Vis A C, I 1539 अभिनवे, Vis अभिनये, I 1937 Comp the root द्रव्य च निवेद्ये च Vis for चापि विनये VIs A वीर्या, Hem for रीय्या (apprrently रीत्या) I 2053 द्रावक प्रोपर Hem for घोपक Hem A, I 2053 मोपक Med A etc द्रावका हृदयग्राहिपापाणद्रवकारका' ध, द्रावको रसभेदे स्याद्विदग्धे ग्रावभेदके', शब्द द्राविड क्चूरको द्राविडव काल्पको बेधमुख्यक , A 2 4 135 Some give वैद for वेध and सङ्घ for सङ्ख्या द्रुघण द्रुघणा Vis for द्रुहिणे, Vis A Vis Vis A Hem A Hem 2533 Com us 2 57 कामरूपिन्- इच्छारूपधर [ 2533 Not in Druma w द्रोण जाभुचाप Vis for आढवाना VIs A जनभेदे Hem for शैलसन्धौ I 2053 , I 2533 41 TTT Tri for from 1807 Anek gives another unmaterial verse घ धन दद्व स समास I 1539 etc agree with Vis द्विज अथ द्विजा । हरेणू रेणुका कौन्ती कपिला भस्मगधिनी, A 2 4 120 भाग्नी I 1937 भाण्डा Vis भार्गा I 1539 हञ्जिका (भञ्जिका फञ्जिका) ब्राह्मणी पमा भार्गी ब्राह्मणयप्टिका A 2 4 89 द्वितीय द्वयो Mahendra for प्रये Hem This is preferable Not in I 2810 and probably a later addition धन वित्त गोधन च स्नहपात्रे च न द्वयो धनद गुह्यक is here probably used-श्रीद--कुवेर धमन वस्त्रा Hem for भस्त्रा I 2053 धर वृति Anek for वृति Anek A The second passage wanting in Anek A घरणोऽहिपतौ (ऽट्रिपतौ 1807) लोके स्तन धान्ये दिवावरे' I 2053_Not in Hein Tlus is probably gen pyMed B also adds this line ATISH दयो , Mahendra for मानविशेप Hem Vis A This also agur, Vis, Vis B C (the last at some distance) धमराजो नरपतौ यमे बुद्धे युधिष्ठिरे, शब्द Hem A घरण Hem धातु रमादिक Anek for रमादिक , Anck. A I 2810 agrees with Aied धामागव देवदारण्यपि, Vis c देवदाल्यामपि VS A, VN देवल्या 1 1539 (दा wanting) देवदानी ? धारा सेनाप्रगस्वधै खङ्गादिनिशितानने। द्रवप्रपाने कुम्भादिच्छिद्र यामि सन्ततौ । धरण धरण धमराज घपण धार ·43 MOTES अतिवृष्टौ समूहे च तुरङ्गगतिपञ्चके धार प्रान्ते ग्राम (व') भेदे ऋणगम्भीरयो पुमान्, शब्द 'धारा खड्गादिनिशितमुखे सन्ततौ चापि धारा वर्धन्यादेविवरपदके सैन्यभागेऽग्रिमे च । धारास्ता स्युस्तुरगगतय पञ्चधा रेचिताद्या धारा ग्रावान्तर(पद)मविश्राममासारवर्षम', ध Druma's Vis apparently reads सदृशे for स्यादृणे Tri doubtful I 993 निभा for निशा धारण - Vis for बुद्ध, Vis A धाराकुर, Hem etc घराङ्कुर, Har वाराङ्गुर, Har A (वातावर com) Some give नाशीर for नासीर धाराट 'धाराटश्चतके मेघे तुरङ्गे मत्तहस्तिनि , शब्द धार्तराष्ट्र वन, Herm for जि. सितच्छद हस at, Med 1807 Not in I, 2810 and probably a later addition धीर I give Med C Med and 1807 read धीर स्यात्तृिपु पण्डिते। स्वच्छन्दे धर्यर्युक्ते च for 'बुधे' घुत कम्पने, Hem for कम्पिते, Hem A धुन्धुमार पादालिके, Hem for पदालिके, Hem A , I, 2053 शब्दमे, वि House lizard, W ज्येष्ठा स्त्री कुध्धमत्स्या च गृहगोधा गृहालिकेति साहसाइ', Mukata A 2 5 12 पदालिक=a plant, Mahendra धुर्, W Med gives not धुर, as it is found in धान्त not रान्त धूश्चिन्ता धूश्च भारेऽग्रे', ध (the second foot is faulty चाश्विशेकदेशयो) Not in I 2810 and probably a later addition धूत तकिते of Dharan is doubtful धूते कम्पिततक्तेि (भत्सिते')' धूर्त, खण्डलवण apparently=विड्लवण धृतराष्ट्र हसपल्या, Med , Med A,W, Druma, for हसपद्या, I 2810, Med C, I 2053 etc हसपाद्या, Hem A धेन धेना, Hem घर धीन, Hem घेनी, I 2053, 1 2533 The line स्याद्भारतीभिदि धेनुर्गामात्रके दोग्ध्या गवि,' wanting in the last two धेनुका इभ्यपि, Mahendra for इत्यपि, Herm धेनुक, Med etc धनुक, Hem घोम्र, 1807, Med Not in I 2810, W Compare घ्यामन्, us IV 150 (परिमाण तेजश्च, com ) ध्रुव आद्यो, Med C, पाइयो Med , Med A, आटयो, I 2801 पाटि-- शरारि=teal Druma apparently reads शरारौ for स्मरारी in Trn शब्द However gives no such meaning आतौ (=पाटो), Afahendra for गम्भी ध्वाक्ष तर्कप्ले, Vis, त°के, I, 1539, तक्के, VIs A ताट, fed etc for तक, 12810 'मार्गणोऽर्थी याचनक्स्नक', हे : ५२ Druma तक्षरे (=One of the Nagas, IV) क्योन्य, Hem A for वाकोल्या Hem 99TET, Mahendra वाकोलिवाया, Vis C क्वालिवाया, I, 1937 वमोलिवाया, others मल्याद् seems to be used here = and not any bird feeding on fish . Vis, ध्याम ·NĀNĀRTIIA-SAMGRAHA नस नग्नक नत ध्वनिनाला, Hern etc ध्वनिलाला, Mahendra Not n I 2810 I 2835, द्विरदे for Med , द्विरण्डे (=Ganesh, w) दक्ष, नटो नटी, Afat A वाम, नरी, नदी Mat Eka adds another line apparently from another work शब्द gives in the same verse न, ना, नी नु, and नौ नकुल कुङ्कुम, Hem for कुक्कुटी, Hem A शब्द-वि 'नकुली शह्विनी ज्ञेया नकुल पाण्डवे पौ', ध कुक्कुटी =silk cotton tree, शह्विनी-perfume, W खण्ड, Hem for पण्ड, Hern A =eunuch (न=not, स=इन्द्रिय part, portion, W) Hem Not in Hem A नट गोप, fed , Med A गाक, Med C कामुक is a name of the Ashoka 'कपोताड्विर्नटी ननी, A 2 4 129 (नली=red arsenic w) Vis probably uses हट्टविलामिनी in double sense पठचाया Med for पाद्या, fed C नद Hem I 2053 नाद 1 2533 and वहे (also I 2053)-प्रवाहे for ह्नदे, Hem नदीकान्त जल Tri, Tri A निचुनेज्जलहिज्जला इति रभस', A c 2 4 61 अथ सिन्दुके (also सि घु) । सि दवारे-दसुरमौ निगुण्डीन्दाणिकेत्यपि , A 2 4 68 प्रोषयो, Hem for प्रौपधे Herm A, I 2053 धद्ध Ied Med A corrects उदृत्ते into उद्धृते, but the metre docs not admit of it Hence I prefer sen of Med, Vis ननु च Med etc ननु प्रश्ने च दुप्टोक्नो Hem again Wanting an Hem A नन्दीवधन, गर्भे MMed , भृङ्गे, Med C for भर्गे, Med A नभम् धने Afed for घने Med A, नभा स्याच्छावणे मामि वर्षास्वथ नभोऽम्बरे। घ्राणे पलितशी च वयोमृणालमूत्रयो ध Hem I 2053 etc Not in W नरङ्ग Vis Vis A, C (with पतङ्ग) Hem A, Med A, नगङ्गा Hem नरेन्द्र राजिके Tn, 1807 for वातिके, I 1575 वातिक =Intelligencer नर्नव वेवल Med, fed A C corrected in A वेलक, Vis A खेला, Hem A Ws Afed probably बहिणयो for चारणयो नर्मट, Har निर्मुट, Har A Not in others w gives both and his readings were probably different The only difference I find is pic and print, which is of no importance Compare , Vis नमठ, Har etc नर्मट, Hem , Hem A (the mistake palpable from याल), चितुवे Med, Afed, A, Har A, 'चचुके , Har for चूचुवे', 1 2810 etc बिह Hem 'नमंठश्चूचुके पिङ्गे परिहामरनेऽपि च, शब्द I take परिहामरत as one word and not like W परिहास and रत separately . to उद्धृत of Vis A नभम Med.

·45 NOTES नर्मद निर्माल्यो , Hem for नर्माल्यो , Hem A W probably had different reading नर्मरा v मर्मरा नल मलिने, Vis for नलिने, Vis A नलिनी नीलिका, Med A B C, Hem , W नलिका, Vis Vis A B, Herm A 1 2053 etc नलिका-नली नलिनी appears the proper reading See also Vacaspatya नवफलिका W probably read नवोहाया for नव्ये नाग नागस्तु Vis, Vis A for नागन्तु Vis C पुस्तके I 2533 (translates करण by इन्द्रिय?) नागपुप्प Some पञ्चक for चम्पद नागदन्त It is clear from Hem It is not used here in the sense of whore See Vacaspatya नागर राजकशेरु जलज कन्दविशेष', Xirasvami 'मुस्तो राजकशेरु स्यात्', हा १८३ It will be observed A uses in the neuter Tri Tri A, 1807, I 993 'नार शुण्ठया नरौघे च' I give I 1575 नागवारिक, Vis A etc नागचारिक, Vis 'गणस्थराजे गरुडे हस्तिपे राजकुञ्जरे। चित्रमेखलके पुमि नागरे नागवारिक', शब्द नागाङ्गना, Hem 1807, Vis नागाञ्चना, Hem A, Vis A C, I 2053 (धीरस्य for द्विरदस्य), I 1539 नागाह्वाना, I 1937 Med, Med A, I 2810 'नागाजनेभसुदर्या नागयष्टौ च योपिति' I give afed C with the exception of नागाजना for नागाजनी W नागाञ्चला,नागाजना पल्या, Hem for यष्टी, Hem A, I 2053 सुन्दरिका, Har fon मुदगरिका, Har A नागप्टिनागतमनी, Mahendra =भूर्जवृक्ष (?) नाडी गुण, Vis for Uण, VIs A Hem, Hem A agree about गुण (=rope, 1 2533) (=string, Mahendra) नादेय काङ्गुष्ठे, Hem A, Vis C Others व्यङ्गुळे Neither in iV नानाध्वनि, Har ध्वनिनाला, Har A, Hem Aratri, Mied etc नार्मल, Vis गाम्भीर्ये, Hem for गर्भाण्डे, Hem A I 2053 etc (गर्भण्ड, W) W etc probably had different readings नारायण अभीरु-शतावरी, A 2 4 101 शाक्क्लम्बवे-लशुने, Mahendra Nalia shak is well known नालिया 1 2053 agrecs नालोर 'नालीगोजे गरे शल्ये नालीवे पद्मनद्वन', Aahendra नि प्रयोभाव, Med for अधोभाव, fed 1, दार, Vis for दान Vs A सञ्चय, Mahendra नि श्रेयस 'नि श्रेयस मुझे माने विद्यानुभावभक्तिपु, शब्द नाराच नाल ·WÁNAKTIIA SAMGRATIA निरर 'निपरम्नु मयानुरगे तुपपावा,' Med fed C slightly differs from Jied A I follos fT4, Ilemi निकुम्भ, VIs निगुम्भ, VIs A दैत्य, Vis for दत्या, VIs A निवृत विप्रतम्भे, Med Med A for विप्रलब्ध, fed ( निति 9 apparently read slightly differently निगम पटे, 1 1575 "तुण्डी स्या न्यायमारिणी, त्रिक्ष ३० =अध्वन् of Hem (rond, W), निधुवन पतीव निधुवन कम्प गुरन नमोतिपु', गन्द नमकलि seems to be used as onc intaning निपाव Hlem A I 2033 etc fata, Hem Not in W, Druma निभ निभो व्याजे तु पुनिङ्ग प्रकारी सदृशे त्रिपु', शब्द निमित्त Tri mss agree although not in W etc निम्ब, Vis not in Vis AC 1 1539, I 1937, etc चिरायततिक्तक 15 apparently used in the sense farfa97=cireta नियम मन्त्रणाया Aled for यत्रणाया Med1 निर नि शेष Mahendra for विशेष Hem निरामय इडिक्क =वनाज, Hem IV 343 निरूह Wapparently read वाक्य for वस्ति But see Druma निर्ग्रन्थव निपुणे क्षपणे हीने नियिक उदाहृत', शब्द probably fraco Both copies give faufata not faturua निर्झर Med A Herm Not in Med C निनर Vis, Vis A, Hem A I 2053 2810 निजर VIs C I निणर W Med confounds निकर and निर्झर निर्दट निदटा वाध्यलिङ्ग म्यात्परापवादशालिनि । दयाशून्ये च तीव्र च मत्तेऽपि निष्प्रयोजने , शब्द निदर Med , Med A निरा Med C निवर Hem Vis, Hem, A Vis ८, I 2810 निघर VIs A I 1539 निभये निरपत्रप Vis=निभरे कठिनेत्रपे Vis C निभय कठिनऽप्रपे VIs A नारे , 1 2810 w prefers निभर but the use of rozp as one of the meanings sliews the word is not frais I 2810 shews Med is also frat निर्देश, I 2810 but no निदेन Sone only निदेश Some both Hem I, 2053, etc give both निर्माण काम Hem for म Hem A, I 2053 विचित्रावयवरचनाहेतु क्मभेद Mahendra निर्याण यागजापाङ्ग Hem for गजापागा नियातन मतो Vis for मत 1 1539 नियूह Hem A निव्यूह Vis etc निर्वाण निर्वाण निवृतावस्तगमने गजमज्जन । सगम निश्चल मोक्षे शून्ये विद्योपदेशने', शब्द निवृत्यो, I 2698 विध्यन्ते (?), I 2053 The first word is - .

·47 NOTES c as some muss निर्वाद. 'पिराब्दावादाभावो निश्चितवादश्च', Xirasvami 'निर्वाद म्यापरीवादपरिनिश्चितवादयोरिति विश्व.'. But I. 1539. etc agree about परीवादे and I. 2810. etc. about लोग्वादे. Do Vis and Afed. want to conney प्रवाद and परिनिप्टिनवाद? निर्वादस्त्यस्तवादे, Afalhendra. निवृति, Med. A. etc. निवृत्ति, Med. ctc निवृति, Tri निग. चेतन, Vis. for वेतन, Vis A. नियूंह, A., Anek. etc. नि'ह, I. 542. etc. I retaun निव्यूह give it. नियूह is preferable. निवात. The Kosakiras use the word as a subs (adj W.) निवेश शब्द. adds 'निवेशने'. न्यागे द्रगवियायो , Mahendra. ('दगी नगर' I do not remember meeting, anywhere.). निगमन, Vis. A. C This also निगामन, Vis and स्तुती निगामन निदर्शने, Hen. नियमन निशामन., Hem. A. निशामन निगमन, I. 2053 गन्द 'भनिगामन दृष्टी श्रुतो विनयन:पि न' and 'निशामन तीवलिङ्गदर्शनालोपयोरपि' निशा. 'हरिद्रयो रात्री', Mahendra निगाचर. 'निगानरो राक्षमे म्याच्छगापनादिषु । वनजेषु पगुप्वय मुलटाया निशाचरी', मान्द. . freita. This line wanting in Flem. निपटर. I. 2810 agrees with afed. etc. निवामित पपिने, Med for FUTì, Med. A. Jfza, Vas, Vis C. corrected into माहित, Vis. A. fatmir4. Ilar. A. cic. F.TOTT, Har. TT TTU.*', Mrd for TTT TS. म. Mei A. गिरे। परने', vis for मारे, पपने, VIR.A.AO Hदर, A . 2.9.22. बहरे , lem. for डहरे, Hem.A. बोरे, Hom. वन्न, Hem. A. प. 1. 2033. Viss spell forfa ctc. boil with and ot l'rom the use of op, 18 15 ticar lrm. us गुपयन-यात of Har. यलो पारMahrrdra fot. Vot in 11., Druma, etc. Vis, vel sue bo'li fits and fm निप. मने,। 2033 AM and maraite, Thatr noctorat at it in the proper rauling in firm Ti untcauly without Tr( fri, Xihar. 1. 2003 बम मंन्च, Mahentirn. निहष "निप ग्यारा लायो, पण मीप मर्प,lrmfor,Hen... मोम Vir, MalA . 1437 Mo! sc. 18 tc. 'मानो', I.rin rai.1.113. मा प.I mratrapatisparty Is With पितर, भाग:n Drur मेर श्रीका, Irra Iti-:'... (4marrial feart 11.)

·49 NOTES पट पक्ष्मन् सूक्ष्म, Med पड़ A. also gives it as अस्त्री पङ्किल, Har सङ्किल, Har A 'पादालिदी तरण्डा नौ' in Har 59 Compare पदार, and ‘पदारत स्यात्पोलिन्द' त्रि २ १३ पञ्चनख 'कन्छप शशकादीनामुपलक्षणम्', Mahendra It is doubtful whether Hem intended this पञ्चम I 2810 agrees with Med etc पन्चानन 'पञ्चानन शिव सिंहे भवेदत्युप्रवेऽपि च', शब्द पञ्चालिक पत्रकृत, Tn for वस्त्रकृत, Tri A Vis makes लट also पट पुरस्कृति-प्रतिष्ठा of Anek (agreement W) पटह 'पटहस्तु समारम्भे वाद्यभेदे च हिंसने', शब्द पटि, Vis etc वटि, Vis C दरलो, with a note गुग्गुलौ, Vis B द्वाशुले, Vis राग्वुले, corrected into वागुली, VIs A वाग्गुलौ, Afed B वागुलौ, Med Med 4 गुग्गुली ,I 2 810 वाम्बुले, I 1539 वाखुलौ, I 1937 पट्टि and लालाटे, Med C W gives apoft and amf4f4 =betel bearer Har 132 gives elegant aryfarer Har A reads वागुरिक I 2835 "betel carrier.' पटीर (u s iv 30 ) It is curious none notices पटीर Uyvaladatta cates 'पटोर कदुक काम पटीररचन्दनद्रुम' Druma reads पटीर for पाटीर qv पटु ‘पटु स्तीक्षणे स्पुटे दक्षे निष्ठुरे निगदे त्रिपु, जटा पट्ट लाक्षाप्रसाधन, Vis I follow Vis A So A 2 4 41 पट्टी लाक्षाप्रसादन = red Lodh, com I give Anek. A not Anek. वार पट्ट पट पट्ट पट्ट स्यादधिवासनम्' गदसिंह पण शाकाट्टिका, Med corrected into शाकाटिका, fed A शापटिक, Vis I 2810 शावाटिका, VIs A आटि is still used for small bundles of vegetables पतङ्ग सलभानन्ती, Anek for दालभादित्यौ, Anek A अङ्क Mahendra (=चिह्न) for अङ्के Hem पत्र छरी Hem A for छूरी, Hem पुह्वस्तु कर्तरी, Hem 3 445 shews छुरी 13 the correct reading पत्रोर्ण Mahendra reads पत्तोर्ण पद प्रदेश, Med, Th for अपदेश, Med A etc वाक्येक, Hem for वाक्येंक, पताका I 2533 पदार, Hem, Med, Vis C,I 2053 पादार, Vis Vis, A पद्म भाङ्गी, Vis, for भार्गी, VIs A Comp A 2 4 84 चारटी स्थलकमतिनी under A24 146 पद्य W's Vis apparently read स्तुतौ for सृतौ परम् The second परम् 15 मान्त अव्यय I 2810 'नियोगक्षिप्रायाम्' शब्द-Med परज, Med A, Hem, I 2053 etc परजे, Hem A पराज, Har फरन्जि and खगधेनु, Har A 29 ·50 NANARTHIA SANGRATIA परा पराग राहुक्क्तस्थभास्वरे परपुष्ट Med etc apparently use परभृत कोकिन परम परम स्यात Vis परम स्यात VIs A C अकारे Hem for प्रोद्वारे Hem A Herm A is incomplete हिंसासु I 2698 1807 for गुण्टयासु, Hem पराप पुष्परेणौ च धूलिस्तानीयचूणयो । चदन गिरिभदे च स्वच्छन्दगमनऽपि च शब्द परि निरसन Med Med A I 2810 निवसन Hem Vis Vis A ! 2698 श शपयो Med Med A Vis शोकयो VIs A I 2810 etc परिकर समाचार Med corrected into समारम्भ Med A परिगत प्राप्ते नान Med ब्याप्ते ज्ञात 12810 परिग्रह परिग्रह करत्र च मूनस्वीकारयोरपि । गपथे परिवारे च अज Anek word is probably प्रतिग्रह परिज्वन् us I 158 Med Med A प्रतियज्वन I 2810 परिश्वन VIs Vis A I 1539 1 1937 1 2160 प्रदृवन is C परिच 1 322 6 परिज्मन् Bhattoy and v परिताप Vs A Druma परिवम्प Vis Vis B Hence fear trembling under परिताप W परिधाय परिच्छद AMrd जनस्थान VIs A परिमल सुरत means in मुरन and is not a different meanng परिवह परिवह Vis I 1539 1 1937 यनिवहें VIs A पारिपहें Vis C परिव्याध द्रुमोत्पन - कणिवार 1 2 4 60A 2 4 30 applies परिव्याप to अम्पुवतस 1 o तम Hem nakes no such distunction परिचय Druma W प्रतिथय 1 2810Med etc. परिगर दैवयो Mahendra देवयो Hem परिणुन died A परिप्नुत Aled and स्यद Comp 1.2 10 40 परीरण Vicd Mied 1 1 1 2810 1 322 B 120.3 पागण Vis I bit corrected citur Vis C forrito Med C (but the mistake clear from pos tuon) पारिरण 1 1039 पारिण 1 1937 Mom Dhuma and 1h and Hem परीधि 1 2053 1 1539 Hem स्याच्वंव पिरविवृतो परीमापरिचयया 11t1 प्पट पक्टी Tot in and Druina Vis पण Is A रिपत्र 1 2533 रिपत्रक पग म्यारिजा Med Med A 1 2810 1MA TIMIC 1 153 1 1937 1 2053 पराr led C ताम्बर onlin 1 2810 and r7 परी पणपतरम च मारता मया पगिराया च मृद तपम्दन पनवम्बर 1s probahi . এবীণ Si actricat ·51 NOTES पल पलस्तुला, Anek पल तुला, Anek पलाश 'पलाशो निर्दये प्रोक्त पलाश किंशुक शटी। पलाशा राक्षसा प्रोक्ता पलाश पत्रमुच्यते,' ध पलाश for पलाश, Mahendra पलित केशपाशे, Hem for केशपाके, Hem A Hence w's much or orna mented hair पल्ल अल्पग्राम and ग्रामक seem to be used to denote (पल्लि) parts of a Hindu village पल्लव The second स्त्री, Med for अस्त्री, Med A रक्त, Vis for अलक्त, Vis A Med , Med A, TH, TH A read वने for वले, Vis, Vis A, Vis C, Hem Hern , A, 1 2053 The Bengali न and ल are written alike पवन कुलाले स्यात, Vis for कुलालस्य, Vis C पवन स्यात्कुम्भकारपारस्थाने नपुसकम् ।' स्यात्पुमास्तु जगत्प्राणे निष्पावे प्रयतेऽपि च शब्द जगत्प्राण=aar पवित्र ws Vis apparently read घषणे for वर्षणे प्रोध, Mahendra for अर्घ, Hem but the exp ओघोपकरणमूर्णातन्तुमन्ततिनिर्मित जैनमुनीना रजोहरणम् shews अर्घ is the correct reading In the Ganaratna Mahodadhi vrttı, Vardhamana writes --पश्यत माणवको भुक्ते, पश्यत शिशुरपि विद्वान्' पाशुल Probably some mss read शम्भो Hence पाशुल पापिहरयो खट्टाङ्गेऽपि च . पश्यत पश्यतेति पूजाश्चर्ययो न द्वयो' शब्द . पाव पाशुचामर, Vis A पाशुसञ्चार, Vis पुरोटि पत्रझड्कारे, त्रि १२ ११ पुरोटि पुरसस्कारे, हा १६४ (-रायभाटि, Druna, current of nver, V) =the place where the rubbish of a village is deposited (१) वर्धापक-नाडीच्छेदक (Comp वर्धापन in Drurna) शब्द apprently understands दूर्वाचिततटीभुवि as three different meanings दूर्वा, अञ्चित, and तटीभू 'स्यात्पाशुचामर दूर्वातटीभूम्यञ्चितेपु च। धूलिगुच्छप्रशसाइपुरोटिषु च न स्त्रियाम्,' but he can be hardly correct पुरोटि taret gerite a Alahendra (779€=sweepings, Chulders) पाक परिणती स्थाल्या पावके पेचके (पचने ') ऽपि च। केशादीना जराशौक्ल्यै राष्ट्रादिभगभौतिपु,' शब्द पाक्य, Vis A पाठय, Vis पाचन, Med A B after the first line of पावन पावन, Med C, Hem, Hern A (here पाचनी only with हरीतक्या, which at once shews the mistake), Vis A B C (the last has not in the middle line along with 9797, wluch also shews the mistake) A 2 4 57 uses पूतना (=पावनी, com ) for हरितकी पाचनी रन्धनद्रव्ये पाचन पाचने मतम्, अज in both copies 7917, Med corrected into 9796 in Med A So in Hem पोटगल 1s said be used here in the sense of a fish पाटव वष्टक, fed etc for षटक, I 2810, 11539, 1 1937 पाटल कुसुम for बुकुम, Alahendra पाचन पाञ्चजन्य ·52 NĀNĀRTHA SANGRAHA - पाण्ड , पाथ पाटलिक' Not in W, Har, Har A पाटीर, I 2810, I 2053, I 1539 etc वातिक, Hem for वातिक, Hem A वातिको गाडुडिव , Mahendra See पटीर पाठ रयाते, fed for स्यातो, I 2810 'पाण्डुर्ना नृपतो रोगनागभेदसितेषु च,' शब्द पात्र योग्य =deserving of (fitness, W) नाटयानुकर्ता =actor and can hardly menn dance पात्रट कर्पटे कृशे Med B, शब्द , Drurna , W पर्पटे वृशे, Med C परे देशे, Med Med A कर्पटे बलेशे, I 2810 पानटीर जरत्पाने प्रमाणे, VIs रजत्पात्रे पिङ्गले, VIs A C, I 1539 जरत्पात्रे पिङ्गाणे, I 1937, I 322b 'पात्रटीरो लोहकास्येजरत्पात्रे विभायसौ । पिङ्गाशे वायसे कड़े युवतव्यापारमन्त्रिणि' शब्द युक्तव्यापार also Druma , V latterly, and I 2810 But Hem leaves no doubt मुक्तव्यापार is the correct reading पिवाण also in I 2810 and I 2053 apparently for मिड्डाण जरत् also in I 2810, I 2053 and must be preferred to रजत् which does not exist जरत् old, rotten See पीय पादप पादपीठादी, Med for पादपीठे द्रौ I 2810 पादपाशी खुड्डुकाया Med Druma खुडडकाया, I 2810, खड्डकाया, I 1937 खण्डकाया, Med A, Vis, Vis A, I 1539 1 2466 Hem uses पादपाश शृङ्खला, v 295 and-दामाञ्चन, 1v 317 W gives दामाजन पामर स्वस्थ, Vis for खल Vis A Vis A पश्य, VIs पाच्य Vis C पार वरी-गर्गरी Mukuta and Alaheshyara understand शस्त्र-परश्वध This is also given as 14 in Med पारावत लनयो , VIs for फलयो, I 1539 Druma and W understand मर्कट and forge as different meanings पार्वती Mahendra पापती, Hem पार्थिवी क्षमाया, VIs उमाया, Vis A, I 1539 गङ्गाया, Vis C तुमा (can not be तूमा), Hem तुवा, Hem A तुगा, I 2053 तु सा, I 2698 पार्पर, I 2810, Herm etc पापीर, fed C पर, 1 2053 Not in w, Drurna कराट, Vis A C जराट, others जराट =heron, I 2835, जराट motin Druma etc पाइर्व पर्युगण- पार्वास्थिममूह, Druma वोपाय NMahendra for पत्रोपात, Ilcm पाणि च भूपृष्ठे, Hern for चभूपृष्ठे, Hem A कुम्भ्या, VIs A B (the verseas waning in C a marginal note in B अल्पकुम्भे, Hem, I 2533 कुन्या, Hema ध 'पाणि कुत्या (कुन्त्या, " कुम्भ्या) ममाम्याता मेनापृष्ठेइज्रिपा वंयो' पाय्य पाराव पारायण - ·53 NOTES , . पिङ्ग शम्या, पालङ्क प्राजिपक्षिणि, Med पाजिपक्षिणि, Med (A corrected into वाजिपfenfor), Mahendra पालि मूका, VIs प्रभेदयो , Afed , 1807, Vis for प्रदेशयो , I 2810, I 1539, etc योपिति, Med for योपितो, 1807 etc पावन व्यासे, Med सिद्ध व्यासे, Hem पावकाध्माशयो , Vis, Hem A I 2053 Vis A B C read सिल and अध्यास अध्यस, I 1539 I have not met पावन in the sense of व्यास अध्यस=सूर्प, Mahendra Hem गोरोचनामयो, Hem , Vis I give Hem A Herm uses हिड्नाली-हिङ्गु and नाली 'करायिका, I 1539 परापिकाया, I 246 c राजिकाया I 1937 करापिया- *TT, Vas A B (wanting in C) for futurum, Hem A afuratat, Hem, Druma रायिकाया, I 2053, करायिका वलाका, भूरि पिङ्गलिका-वलाका, भूरि Sec Druma W's Med probably read querTT (=sun) पिचु 'असुतान्तरे भैरवस्य प्रभेदेऽपि,' Vis पिच्छ पिच्छ पुच्छे, VIs A C विजयिनेषु Vis चोलिवाफाणिलालयो , Har, W, Drurna l prefer Har A The अश्लोकाधिकार shews चोलिका, or कोलिका is not a different word as shewn in some mss वाज%feather पत्र पतत्र पिच्छ वाज तनूरहम्,' है ४ ३८३ छटावेशवाला, पिच्छलसान्द्रवस्तु, I 2533 कोलिकाकोलि=Jujube Nothing new in शब्द ना 1 1539, I 246 cagree about विचपिल पिजपिल, पिङ्गल . I 1937 doubtful पिच्छन I 2810 हिज्जिले It agrees about पोतिका 'पिरिमला शिशपा मोचा पित्सिल विजर(ल) स्मृतम्, ध 'पिच्छिला स्पोटिकावात्यारामावाताम्युपासव, हा, 1807, I 1577 c I have given Har. A. falfert is probably used=qif177, anni Fegs-plant, arate-woman and area The passage is, however, very पिज बले चये, Vrs for वर्ध यले, I 1539, I 1937 पिठर पिठरो, Vis for पिठर 1 1539 पिण्ड शिवासे,Vis for निवापे, Vis A पिण्डतगर, Med for पिण्डीनगर, 1007 etc. "पिण्ड गन्धरगे गृहाप्रिमगुरि स्या (भूवि स्यात् ।) पिण्डमाजीवने जवाया पिगिते तयोड़. सुमुमे दाने पितृत्य (वापि न । पिण्डी सिलवगोरो प सगरीगरभेदी स्मृती पिडीमान- निरूपणार्या उपन्यासस्तथालादुग, घ 'पिण्डो गृहैरदेो ना बने योले प मान्द्रो। पितृदाने देहमाने गोगियोरपि । पोड़पुणे च पुगि स्यापिण्डमाजीयनोटयो । म्यापिंडी पिण्डनगरे तुम्बीग'रभेदयो , पर It will be scen पिटी-ीिनगर-पिणतगरमगरी पिण्डार 1 2033 etc.,! 2810 पण गोर fafort, Ilem fif87, llem a f756, 1 2033 Vet in W. पिर, lem,VSA. पिण्डाना, Him FTTT Druma and W's Vis read from frute frat, llem A, Med ce fareVis, ! 1536, 1 2164 ·54 NĀNĀRTITA-SAMGRAHA निरसने, Vis C निरशुले, Hem, I 2053 निरशुले, I 1937 निराकुले, I 322 b Not in To I can not say which is the correct reading पिशुन सृक्का, Hem for पृक्का, Med etc काले, Med for काके, I 2810 पीडित यन्त्रित, Hem यन्त्रान्तर्, Mahendra पीतवावेर, Hem etc पीतकीवेर, Hem A पीतकवेर, Vis C पीय Hem, I 2533, Med A C, etc (this पाथ, W etc, I 2810) पार्थ, Med, 1807 पीयु यूके, I 2810 Some काके for काले See Druma पीलु व्याज, Vis for गजे, Vis A पिशुले, Med Med A for प्रमूने, I 2810 पीलुपद, Med C फलपादप्रभेदयो , I 2810 पुष्पद्रुमे, Herm 1807 Not in I 2053 पुक्कम कलिका, I 2835 (=bud, w) कालिका, I 2810, Druma, etc Hem, I 2533 शराङ्गाश्यनयोरपि, Hem A Not in Druma, w पुटित अहिपुट, Med for हस्तपुट Med A पुण्डरीक कोपकार =sugarcane I 2053 also गणधर This word not in Druma, W पुण्य पावन =purifying, holy (=purity, purification, W) पुत्रक I 2835 also translates 'pappus of tamarisk' as if the word was झावु not याव शेवे Mahendra पुनर्वसु पुनवसुर्भभेदे स्याद्दयो कात्यायने पुमान् । लोकभेदे घनारम्भ गरुडध्वज- शूलिनो ,' शब्द पुरस्तात् Although at first sight अग्रतम् may be taken as the word in A, " must be recollected that the word occurs in तान्त not सान्त पुरा प्रबन्धयो for प्रतीपयो, Mahendra पुरु पुरु पुमान्देवलोक्परागनृपभित्सु च। प्रचुरे वाच्यलिङ्ग स्यानदीभेदेऽपि च स्त्रियाम्, शब्द पुल, Hem, 1807 Not in I 2053 पुलक Tri A पुत्रक, Trn गन्धर्वे, fed W etc गल्वके, I, 2810 गुच्छार Vis गल्नपं, Vis C गल्लक, Hem A अस्नूराज्या, Hern A प्रथुराज्या, NMahendra for अमुराज्या Herm , I 2053 मणिकोपे, गधर्वे, शब्द गल्व, I 2053 1 1539 तालप- हरिताल असुराजी-राजिवा, W, B and R (2) Not in the synonyms पुलाक पुलाव, Hem , Hal for पुलाको, Hem A भुक्नमिक्ते, Hal पुष्कर अम्युदे, Hem A for अम्बुजे, Hem पुष्पलक, Vis, Hem, Med पुष्पलक, Mahendra पुप्यलक, Med B, " पुष्प विकासे, Hem for विक्शे, Hem The first spoils themetre विकाशि, Med A C पुष्पक मीसके, VIs कालीये, Vis A वागीशे, Vs c पुम्न लेख्य, Vis लेप्य, Vis c . A ·55 NOTES 9 All the mss of Med agree, but the last part wanting in W and Druma , पूत रटिते, Vis for शटिते, Vis C (शट विशरणे Comp सडा) पूतिकाष्ठ, VIs A C देवकाष्ठ, Vis Mss agree, but grammatically it should be पूतिकाष्ठ for the tree and पूतिकाष्ठ for the wood पूत्यण्ड, Har etc प्रत्यण्ड, Har A पूर्ण शक्ते, Med for शब्दे, Med C, VIs A B C W apparently admuts the first and not the second पूर्णक 'नासाच्छिनी तु पूर्णिका,' Tri 2 5 27 छित्त्या, Hem पूर्णानक वर्धापने, Med corrected into वर्धापके, Med A पूर्णालक, 1807 रुद्वा- मये I 2810 . पत्र्या, . Vis, पूर्व उतभेदे, Hem A for श्रुतिभेदे, Hem पूर्वेद्युस् धर्माह, Hem, I 2698 , 1807 Not In Herm A, I 2053 धर्मवासरे, 1 2810, 1807 'पूर्वेद्युरिष्यते प्रात पूर्वेद्यु पूर्ववासर इति रद्र , A c 3 4, 20 पृतना Hem clearly gives three words पृतना, अनीकिनी and चमू The language of Vis is doubtful Probably he gives TaT and affirit only पृथु मरुति, Med for महति, Med A The first त्वक्प, corrected into त्वक् Med A वायाँ, Vis B वाजी, Vis C for वाप्या, Vis, Vis A चापिका, Herm A for af947, Hem, 1807 Not in W, Druma पृष्ठगिन् दशनारी, VIs दशभीरी, Vis A 'उरणश्च पृथूदर', हा ८० पेय थाथि, VIs , श्राणास्थ, Vis A for श्राणाच्छ Vis C पेशी सुपक्वकलिके, Med , Med A, Hem (W , blown bud) सुपक्वकलल, Med C सुपक्वकणिके, Herm A, Vis, I 2053 etc अण्डभेदे, Med, Med A, Vis A मण्डभेदे, Hem, Hem A, fed C, Vis C, I 2810 'सुपक्वा कणिका यत्र सुपक्वानविशेष पूरिकाख्य', Mahendra पोप The last part of Vis, Hem not in W, Druma प्रकर चत्वरावलो, Med, fed A Others चत्वरावनी प्रकरण प्रस्तावे, Mahendra for विश्रामे प्रकाण्ड शस्त्रे, Med Vis for शस्ते, Med A etc प्रक्रिया अधिकार, 1807 for अविकार, Hem A not in W, Druma प्रख्यात प्रख्यात ख्यातहृष्टयो ,Vis, A B C (the first two with प्रतीत, the last two with goftst, the last wanting one verse) W has followed this But where प्रख्यात is used in the sense of हृष्ट ? See प्रतीत अग्रह मुवर्णालिमहीरहे, Med A सुवर्णालमहीरहे, I 2810, Med, V I follow fed C, as Hem etc support it सुवर्णो हनिपादपे-वृत्रिमा (१) वृक्षे, Mahendra सुवण is used in the sense of सुवर्णालु प्रवण, Afahendra, for प्रधाण, Hem दन्दाके, Vis, Vis A for वहिचन्द्र, Vis C , प्रघण प्रचलाव ·56 NANARTHA-BASIGRAHA प्रपलाकिन्. Here चित्रमेखल is used=' d-मयूर. प्रजनन. प्रगम-उपसर and प्रणन of A. 3. 2. 25. =गन्यादिषु पुंगवादीना प्रथमगमनम् (going well or quickly, W.). प्रणय. प्रसवे, Afed. प्रसरे, Med. A. etc. प्रणिधि. अनुचरे, Aled. (=follower, IV.) अर्थने, Med. A. etc. प्रणिहित, Med A. etc. प्राणिहित, Med. प्रतिकार, Hem., Hem. A., Vis, Vis. A. B. I. 2053. Not in W, Druma. प्रतिकृष्ट. द्विरावृत्त्या च, Hem. 1807 etc. प्रतिक्षिप्त. भेपजे, Hem. for निषिद्धे, Hem. A., 2053. प्रतिपन्न. विक्रान्त =powerful (overcome, W.) विज्ञाते, Mahendra. प्रतिबन्ध, कुलाधार', Anek. for कुलाचार, Anek. A. प्रतिरोधक सोध, Anek. for चोर, Anek. A. प्रतिप्कश, Med , Med. A. प्रतिस्कश, VIs प्रतिकाम, Vis. A. प्रतिष्ठाश, Hem. See p. VI. 1, 152. Vamana writes 'वार्तापुरुषः सहाय. पुरोयायी वा प्रतिप्कश इत्यभि- धीयते । कशेरिति किम् । प्रतिगत. कशा प्रतिकशोऽश्व.' Nothing new in शब्द. ना. प्रतिसर. च भूपृष्ठे, NMed , Vis for चभूपृष्ठे, Med A etc. मण्डल, Druma. प्रतिसृष्ट, Hem. etc. प्रतिशिष्ट, Mahendra. प्रत्याख्यात-rejected (celebrated, W.). aferen, Med. A, etc. afurfen, Med farface, Hem for fafae, Hem. A. प्रतीक्ष्य प्रतिपाले, Hem for प्रतिपाल्ये, Hem. A. प्रतीत प्रस्थिते ज्ञात, Hem. प्रथिते जात, Hem. A. सारदे, Hem. for सादरे, Vis., Med प्रतीहार. प्रतीहारः प्रतिहार्य, VIs A. C. I give Vis., I. 1937., but it is also corrupt. Vishva might have regarded Fontant also applicable to male door. keepers, but the language does not convey what is clear in A: v. Below. प्रतीहारिन्. Under A. 3. 3 169, NMaheshvara, explains 'अनन्तरोक्ने प्रतीहारे प्रतीहारीत्यपि शब्द. 1 स तु पुव्यक्तावपि स्त्रियाम्। ...अयमिन्नन्त इति न भ्रमितय्यम् । रान्तेषु तस्य पाठायोगात् ।' In other words, he regards प्रतीहारी is the nominatne singular of the ferminine stem प्रतीहारी and not of the masculine stem प्रतीहारिन् But what is his authority for the statement that the feminine Ther. is used in the sense of the masculine ? As regards the objection about the word being it, it is groundless as it is described secondarily like an under इडा, A. 3. 3. 42. Yirasvami simply writes 'स्त्रिया प्रतीहारी'. प्रत्यय स्वादौ, Herm. स्यादौ, Afaitendra. सु-सुप्, p. रन्ध्र--holc, w.=भन्नर, Sha प्रत्यालीड. शिते, Med for प्रथिने, fed. A. (=eaten, W.). प्रत्युद्गमनीय. उपस्थेय =to be attended on (placed near, w.). प्रधन, Hem. A. etc. प्रधान, Hem. दारण, fed.

·57 NOTES प्रवण प्रधान उद्गमे, Med for उत्तमे, Med A प्रपञ्च विस्तारे, Med , Hem (=extent, W) against p प्रपात, Hern A प्रयात, Hem तटे, Med प्रपातस्त्वतटो भृगु ,A 2 3 4 Hem V 143-4 प्रपात तट सौप्तिकराव्यवस्वन्द, 3 464-5 प्रपितामह एव, Med etc for एप, Vis etc प्रवाल, VIs A etc प्रणाल, Vis प्रभव Med C has 'प्रभवो जन्महतो स्यात्प्रभावे च प्रकीर्तित । आद्योपलव्धयो स्याने पाशुले (अपामूले) मुनिभिद्यपि' आद्योपलब्धयो , Vis आद्योपल घसुस्थाने, Hem Med जन्ममूले for जलमूले, Vis A etc प्रभाव W's Med apparently reads ofret for af प्रभूत उद्गत =produced, risen (gone up, W) प्रमीत मृतो, Hem for मृते, Hem A प्रयोग कर्मणि, Hem for कामणे, Hem A Hem , Med जठरे for जरठे, Hem A, Vis, Vis C जरठ is not used in the sense of जठर-belly, W जठर however, is used in the sense of जरठ Vis, A See शब्दभेद उदर, Afed A B for उदार Med C प्रावर्त Hem for प्रायत्त, Hem A पाशक्त, Druma प्रवारण, Hem etc प्रावारण, I 2053 प्रवृत्ति प्रावन्त्यादौ, Med , Med B प्रावत्यादी, Nfed A स्रवत्यादी Med c W, Druma अवन्त्यादी Hem IV 289 मदो दान प्रवृत्तिश्च प्रवेणि पथयो , Vis for कुययो, Vis A प्रष्ठहायन, fed C पृष्ठहायन, Med, fed A Mether in IV, Drurna प्रसर गन्द in W, 'assemblagc' (') Med C T here also Mied, at 911 474 Tut is one word=perspicuity ( takes a separately) प्रमू बदली, 1W, Druna for वदती Aled etc. प्रहत, Vis etc प्रहम्त, Hem विजित, VIs विनते, Aled for वित,'VIs A, Ved a प्रान् अनन्तरे, Mahendra for प्रवान्तर Hem Add , उप प्राण सोया , VIs A देयो,Md C. पालया, Med, ied A, पामयी Vis C corrected into वासयो , VIs B 'बालग परमप्रागिरमा गमा,'A 2 9 101 चोर, Drums-doth," प्राणिपून मुरे, Hal प्राप्य प.Anck, corrected in Anck.A प्रापमा मान प्रापन् । नम्र, IH, Itc माह मम Mod etc प्राति The hmas and I Fiscaffalso as afas, but Vis at cons derable inten als Old minuscripts, howers, ses the secord word 11 ft and not प्रमहन, .

·58 NĀMĀRTIIA-SAMGRAHA , प्राप्ति Compare the root प्रा प्रादेशयो,Med etc for प्रदेशयो, I 2810 etc प्रादेशः प्रदेश, शब्दभेद प्रार्थित हेती, Tri for हतो, Tri A प्रासाद, Med A etc प्रसाद, Med प्रियव 'प्रियव प्रियकोऽपि स्यात्', Anek प्रेमन् हर्प, 1807 कर्प, Med A प्रष उन्मान, Med, 1807 for उन्माद, Druma, Vis प्रोत, VIs A C प्लोत, Vis प्रोथ पोथ, Hal in the body अश, Tri, 1807 apparently for अश्व प्लक्ष, Vis यूक्ष, VIs A The first ग्रहस्य for गृहस्य प्लव, Med मेले for भेले and पपो for पो, Med A कैवर्ती (ति, तं) मुस्तक-- मोथा A 2 4 132 com कुलक=several stanzas, W This is doubtful प्लव गलव , त्रि २ १४-५ पलो, Bengali प्लुत कृति, Anek प्लुति is my guess फटा दन्त, Med 1807 for दम्भ, Druma कितव, Hem for कैतव,Mahendra फणा तृस्ना, Anck A for कृष्णा Anek फर्फरी फर्फरीक क्शिलयम् under u s iv 20 फ्लकिन् इल्लिस with म not e in all फलक्न् ि1s however==फलइ fish as in W फाणि क्लम्ब, Har , Har A वरण्ड Hem करम्ब, Hem A etc See pvi 2 18 फाल वाससि फल, Hem for वस्त्राशे फाल, Hem A farent, Med A Not in Med C An interpolation, En 18 doubtful स्थलगण्ड in Druma वक बकोट शुक्लवायस', त्रि २ ५ २३ बणिज् बाणिज्यके, Med for वाणिजवे, fed A बन्धक वारिण्या, Hem for परिण्या, Hem A बन्धुर मुर्मुरे and चाङ्ग, Med C for मुकुटे and चङ्ग, Med , Med A पाल is probably used in the sense of beauty स्त्रोचिह्न, Druma, W Comp चङ्ग, देशी ३१ वन्धूर Med etc make this also बन्धुर, but शोभने नने aner रम्यनप्रयो shews this is a mistake So तयो in Hem, shews the first word is बघूर (वन्धर, Hem A) वटोर घटीपण्ययोरपि, Vis I follow VIs A वर्वर केशचकन-केशविन्याम, Afahendra probably uses 7754 as an ad; =curly बल बली, Hem for बला, Hem सहा कुमारी तरणि',A 2 4 73 (a young grl, w) फाण्ट ब (also बर्बरा for वर ) fed 274, Anck., Anek. A बलभद्रा ·59 NOTES from वाहु बलाक, Vis A Not in Vis C, W But compare Ujjvaladatta's quota. tion from Shāshvata under u s uv 14 (224147) This is not in my Sha and in Z Prof Aufrecht finds it in his Vis वलि वलि, according to u s iv 123 वर्म, Anek for चर्म unnecessarily glossed इलथ Both जराकृति काके, Hal My correction is a guess बहुक, Vis A B C, Hem, Hem A वाहुक, Med, Med A C and जलखातक for जलखादक of others w adopts जलखानक In the sense of digger I give both readings as Med may have regarded the word as a =arm जलखातक=अम्बुप, a tree ? बहुफल 'काकोदुम्बरिका फल्गुमलयू (पू) जघनेफला',A 2 5 61 W apparently read मलप्वा for प्रामलक्या in Med I prefer it arfursta, Med , Med A C arfurft*, W anfort, Vis etc Sec Tilaat बाघ बुद्धयो , Tri for दु खयो, Tra A वाईल मेलानन्दा-inkstand, W But compare मस्या, Hem बाबंटीर अस्थि =stone farct, Hem for ferant, Hem A Some read art for Hut, Mah and some mss of Vis for HBW I agree with Zachariae this is a better reading Compare priart Not in Hem A Med A B C agree Vis regards वालिका as a different stem as it gives it at a different place fo77, Tri ferretan, Vis A पिञ्छोला, VIs C पिजोला, Hem , Hem A पिझोला पत्रवाहना, हा २०७ पियोना-प्रोपधि , Mahendra याय वालहित, Med, Med A for वलिहित, Med C, Hern etc Med apparently like the others had in view p v ! 13 मृतो, Med for मृदो, बालक Med A बुक्स, Hem, Mahendra (कालिका-योगिनी) I 2053 etc Not in W Commonly पुपम यालिसानीन्यो, युघ्न Hil is doubtlul Is तुण्डि = गणेश' वोपन योधिनी, Med A, VA, etc (the mistake palpable as it in connected with otat, not sifir) Vis gnies ate and truth for sify and गन्यदीपने, Vis A ब्राह्मण स्फुजिया, Med, पजिरा, Vis for पम्जिरा, fed, A, VA Vis for FITTT, Visa पायी पत्रिपायां पटिया, Vis Is A for पचिरा पारा, Vc हजिरा, lem, Hem A, 1807 It may bea corruption of पत्रिम Ti-first बनी, Druna, against grammar म म्यामपुर, Vir Ifollow is *FT ***, llein an falsafiy, Mahendra It may meer fracture मुसा, ·60 NÅNĀRTIA-SATIGRAFIA 15 wifery=crookedness, turning (-cheating, fraud, W) af Vis, Vis A, Vis C agrec The verse wanting in Vis B Although the word should not come under gry, there is no reason to dispute its correctness on this ground as such errors are found in all the Kosas Fusc ftat?, Hem for a TÈ, Hem, A==maltreatment (wicked ness, W) ThenMed BT, Mled, Vis Hem among art's of two syllables The mistake is palpable Not in W, Druma भद्र वृपभे तु कदम्बके, Med for वृपे मेरुकदम्बके, Med A C मेरुवदम्वयो , Vis #guard, Vis A C I have doubts whether Ws explanation of 24** 15 correct + TOUT "The difference between Med and Vis mss is noticeable W has followed the former Med C also has भरण कुक्कुरे भृङ्गे भरण तु ध्वने तयो HET HUICKFT, Hem, Druma, w for FETHIC-45, Hem A--a proper name, Drurna Some दौष्मन् for दौप्मन्तौ सञ्चरे, Vis भरद्वाज Vis, Med , Hem A भारद्वाज Hem and मुनौ जीव for बृहस्पति' W has followed both भर्मन् भारे, Vis Vis c for भानौ VIs A Druma read नाभौ, (=navel, W) भल्ल Vis joins test to it भवत भवती, VIs A B C भवन्ती W The form भवान् is doubtful भसद् भसज्जधनम्, under us I 129 भासत्प्रभास्वरे माने, VIs भास्वत्प्रभास्वरे भासे, Vis A सरत्प्रभास्वरे मासे, VIS C भसन् (corrected into भास्वत) प्रभासुरे मासे, Vis B मामयो Mahendra भस्म Med C भमक,Med corrected in Aled A भाकूट I understand भात of Vis =after भ (मा) भात्कूट Mahendra HTTF, Druma=half rupec, W trùa Turu apparently=7 (comp 974) Not in Druma, W भानु Anck मणि Anek A corrected into घृणि HTC Etuit, Aſed for facut, Med AC भारद्वाज, मुनी भारद्वाजो नवपिचुम दद्रुमेऽपि च,' Hem A (Hanting in Herm aft, Mahendra) 47671, Tr but corrected in Tn A भार्याटिक fed, Med A, VIs , He A भार्यान्व, VIs A भार्याडिक, Hem मुनिभेदे, Mahendra HTUTE TUTE Mahendra HTETET Hern, Har ETTE, Ilar A Hem A wat and Druma F9 separately Doubtful HTT ·61 NOTES . - भास, Med , Hern वास,VIs A C The word must be चाम,as वास Is separ ately mentioned भास्वत् दीप्तो, Hem for दीप्ते, Hem A shear w probably read सूर in this and भास्कर But सूर is also=सूय भित्ति प्रदेशे, Vis for प्रभेदे, Vis A भीषण I am inclined to regard शल्लकीरसे-शल्लक्या रसेशल्लकोद्रवे and not 181447 and But W has adopted the reading of Med and I have not sufficient materials to correct sila, Mahendra for mê, Hem भुजङ्ग पिङ्गे, Med A for पिङ्गे, Med A भुण्ड, Har A. भुण्डि, Har Not in W भुवन, Hem A Hem makes लोकनाकारवाम्बुपु and joins to भावना भुवयु 'भुवन्यु स्वामिमूर्ययो', under us 3 51 भूवुटिन् भूकुटी, Anek भूकुण्डी Anek A भूकेश प्रवल्गुज, Med , Med A, वल्वल, Vis C for वल्लज Med c and वत्वज, Vis, VIs A W gives भूकेगा in the sense of अवल्गुज but the authorities are decidedly In favour of वल्वज भूतवृक्ष शाकोट, VIs सालोट, VIs A वाकोल Vis C स्योयाब, VIs A भूतात्मन् देहे 1807, Med B, fed भूति सम्पवतो, Med (corrected in Med A) for सम्पति, Med C भूतीक, Vis, Med , Hem A भूतिक, A, Hem I prefer भूतीय, as Vis s arrangement is mostly by affixes, whule the short may be due to copying पर्पूरवे तुणे, fed Med A for भूस्तृणवतृणे, Med C भूमिवा देश, Med for वेश, fed A भृङ्ग पिङ्ग and भृङ्गी, Med for पिन and भृङ्ग, fed A मावंव not in W but Hem Iv 253 माय वेगरञ्जन देशराज is another name for देगरम्जन TATT THAT, Vus C. for 774 TaT4, Vis, Vis al भेद वैध, Vis for द्धे, Visc 1943 ust and oftet Vis for us and sferoit, Vos A भोगवन् नाच, Tn, Trn A नाचगानयो , 1807, 1W , Druma But the correct rending is apparently नाटय apfogal dar92477, Hem A agreferrt, Hem, (igrgra os derivable from prgfat = debuchery Comp For intereft, Ilcm) iarta, Sha 105 (these 1crscs are wanting in my miss = 247787fts, notes) #scerns to derne from प्पय पायत्तार परिचार सावहारिप एयये, frhendra प्रमनी श्रीगपायाम or तापापा, Mad, प्रपीमितु ॥ used in the sense of Gext 1977, Vial die WITT, Med C frfri Vis ifte lied C frfrit in others W Trems to have read गोगरे ·62 NĀNĀRTIA-SAMORAHA भ्रामव I consider the first भ्रमर of Har भ्रामक as the mention of भ्रमर again shews it can not be the same word Har has 7 joined to F, but this is also an error, as कच comes under पादाधिकार and not अर्धश्लोकाधिकार भ्रामर, VIs A etc चामर Vis and ग्राम for ग्राव Vis A Hencc Wilson's 'village भ्रूण रज, Anek for अण्डज , Anek A मङ्गल्य विश्व and अध पुष्पा Hem for विल्वे and अध पुप्पी, Hem A मञ्जरी Med corrected into Fast, Med A मञ्जुल मञ्जुल तु जलाञ्चले, Mahendra जलाञ्चल =शैवल See जलाञ्चल मणि मणि कूपमुखे वाध (बन्ध ') गदसिंह , अने मणिक, Anek A मणिक लक्षुरो, Anek मणिच्छिद्रा मेधाया, Hem A for मेदाया, Hem मेदा=a drug (marrow, W) मण्ड शर Hem A for सार Hem पञ्चागुल = एरण्ड, A 2 4 51 मण्डूब गूढवचस=भेक त्रि १ २ २६ गोणक =a plant (मण्डकपर्ण, A 2 4 56 मण्डूकपर्णी is a different plant नदभेद Mahendra) मण्डोदर मण्डोदक Vis for मण्डोदक A B C चित्ररोगे, A C for चित्तराग Vis, Vis B, Med , Med A चित्ररागे, Med C प्रालिम्पनाऽऽतपणादीपन मण्डोदक च तत त्रि २ १३ मत सम्मिते Hem सन्धिते Vis for सम्मते, Hem A, Vis A मति वाच्छा, VIs A B ह्रीच्छा Vis धीच्छा my guess मत्सर युधि Vis for कुधि Vis A मीनान्तरे VIs A B C Hem (wanting in Hem A) My correction is a gues पादप Vis B C for यादवे, Vis, Vis A, Hem ग्रवाश्रय VIs C for अपाश्रय Hern कुन्द Aled B for कुण्ड Med A कृपक Vis, Mahendra for चपक Vis A, Hem चपक्वस्तु 19 ond meaning w takes 744 separately मदकल मत्तेभे, Med , Med A for मत्तेभ Med मदन राढे, Hem , Herm A It is probably used in the sense of माप Hem IV 237 मदयित्नु मद्य is probably used by Vis in the sense of मदजनन मदार वराह-under u s3 134 मधु जीवाशोक is regarded as a copulauve compound, जीवा जयन्नी and अशोक मधुव ज्येष्ठ and मधुक, Vis for यप्टया and मधुको VIs A. C वल्लि Hem वन्दि, Hern A श्रीवद not in W, Druma , apparently name of the bird पु" doubtful मधुपर्णी गाम्भार्या Med corrected into गम्भााँ, fed A मत्स्य मत्तवारण मद ·63 NOTES मधुर मधुक्र्कटिका, Med A B मधुकुक्कुटिका, Hem , Hem A Vis Vis C for मधुकुटिका, Med C भेदा, Hem for मेदा, Hem A स्वादौ, Anek for स्वादू, Anek A - . Anck . मध्य लग्नके, VIs नग्नके, Vis c for, नन्तरे, Vis A मध्यम राका, Mahendra for कन्या, Hem भेदजे, VIs A मन्यजे, Vis C for मध्यजे, Vis A मन्थ साक्तव=from सक्तु सान्तरे, Th, Tri A for साक्तवे of others मन्द रागिणो , Vis for रोगिणो, Vis C पातङ्गि=son of पतङ्ग मन्दर मन्यरै शैले, Vis for मन्थर्शले स्यात, Vis A Some probably मुकुरे for W has also mirror मन्दुरा समीपार्थे च वस्तुनि, Vis for वासतेय्यन्वितभुवि, Vis C The last मन्दुर , मरीचि क्षपणे, Vis C for कृपणे, VIs A B I can not decide which is the correct reading मरा, VIs A , I 1539, 1 246 मर्मरा, Vis, Vis C, I 1937, I 3220 Med A, I 2810 I prefer नमरा 1st he arrangementim in Med 1s alphabetical and there can be no doubt he regarded the word as such It can not be मर्मरा, as the word is separately noticed in Vis It may be मरा, but its derivation is unknown Vis A, I 1539, I 2460 'दरीभाण्डमुरङ्गानि - पुलासु च', Vis I 1937 'दरीभाण्डमुररानिकुलासु च' (सुरला, Vis C and भास्तु, मुरारि, 1 322 b) fed दरी भस्त्रासरलानिप्पलासु च (निष्पलासु च, Med C) I 2810 दरीतानुमुरलानिप्युला च मर्मर मर्मर, VIs A for मर्मर , Vis, Vis C मलय शैलाने, Med corrected into शैलाशे, Med A मलिन दोप, Hem, Hern A दुष्ट would be a better reading भपिते, Trn for दूपिने, Vis मल्ल पाले, Mahendra कपालि (न्) is a low caste, buts probably used नमरा Med, ctc herc=Shuva मल्लनाग मल्लनागे, Hem joined to दीर्याध्वग for मन्ननागो, 1 2053 ममण प्रतमी म्यादुमा शुमा, म २ ६ २० महापन मुवणं, Med, Med A for गुवस्त्र, Med C Hence gold in ! महानाद भयानये, A C for भयानके, Vis, Vis B, Hem., Hem A महामात्र पत्रमात्र, I for मप्यमाये, VA महामुनि पगम्य twice In VH A B C The second may stand for the trec or the proper reading is TT महाय, Ilar A,Med महासमिनीयं, Har महापौर मम्मा, Med,Md A.Bfed C.Kno lem मन्यान- Druma जगर- not in In पिन, ·61 NÁNĀRTHA-SAUGRAHA माल. महाशङ्ख. अलिक ललाट, A. 2. 9. 92. महोदय. स्वाम्य Mahendra for स्वामि-Hem. माठर, मठरो मुनिगोण्डयोः, under u, s. v. 39. No such word in these Kosas. माढि पंक्ती, Med. for भङ्गी, Med, A. सिवार्चा, Hem. सिरास्तेर्वो, Hem. A मातुलानी कलाया, Med. कलापे, Med. A. etc. apparently for कलाय. भगा शस्यशणाहय इति रुद्रः, A. c. But भङ्गा and vण are different plants. मात. कात्या, Vis. for काव्या, Vis. A. B. C ब्रह्मण्याद्याः, Vis., Med., Vis. A.C for ब्राह्मीत्याद्या , Vis. B, ब्राह्मण्याद्याः, Med. C., ब्रह्माण्याद्याः, Hem. The use of of shews wife or female of Brāhman is not meant. See A. c. 37. मातृका. करणेश्वरे-करणाना इन्द्रियाणा ईश्वरे आत्मनि, Mahendra. मात्रा. परिच्छेद, Hal. मार. विप्रे, Hem. for विघ्ने, Hem. A. मारि. वर्षे doubtful apparently, from वृप under मार in Vis. मारीच. याजकद्विजे, Med , Vis. Druma probably for याजकद्विपे. See याजक. मार्गण पाचक Anek for याचक Anek A. मार्जार. खट्टाश खटार खटाश, Vis, खदाश, Vis A. मार्जालीय, Hem., Vis, AMed. C, u. s. I. 115. मार्जारीय, Med., Med. A. माल , Med, Herm for माल, Med. A., Hem., A. गृहे Vis for जन, Vis. C. मालती काकमाय्या विशालाया, Vis for काकमाच्या विशल्याया, Vis. A. काचमाल्या, Hemn. मास. गोष्ठ, Vis. for गोप्ठे Vis A. Not in W., Druma. fra. Med A etc fita, Med. Both faftit. for foresti, Vis., Hem., Med. C मिहिर. वृद्ध, Med, Med A, Vis., Vis. A. बुद्ध, Afed. C, Vis. C., Hem., Hem. A. मीनाम्रीण, Med , Vis., I. 2810., I. 2053, I. 1937. मीनाप्रीण,Vis. A., Med. A.; I. 1539. मीनास्त्रीण, Hem. मलिम्रीण, Hem. A दर्दराम, I. 2810. V., Afakendra. दर्दुराग्र, Med., Vis., दर्दुराम्न, Aied. A., दरास्त्र, Vis. A., दर्शगत्र, Hem., 1. 2698. ददराप्र=मीनाम्रोण, शब्दमाला व्यञ्जनविशेप, Drunaca tree, Mahendra, मुकुन्द, कुन्दुरु-पोईशाक, A. c. 2. 4. 121, निधिभिद् विष्णु, Med. For पारदे facut, Med. C. मुकुर. च कलिमे वकुले, Vis. For वकुलद्रुमै मुकुरो, Vis. A. C (the last wanting inA.) मङ्गुर इत्यपि केचित् A. c. 2. 6. 140. मुग्ध. मुग्ध मौम्ये नवे मूद इति वैनयन्ती, शि. म. ४७. मुक्त. Vis. makes. पाप्तमुत्कोचमोचने. मुनि. कसेन, Med. वझूमेन, Mcd A corrected intoवङ्गसन.यमिनदीवुपियात्वा- मस्ति विशुषे, Vis. I follow Vis.A.Vis. c. differs from Vis. A. पिठात्य for पियान.

·65 NOTES मुनिभेपज प्रागस्ति, Vis for आगस्त्य, Med Vis A मुर, Med A पुर, Med मुर्मुर, Hem etc मुन्मुर, Hem A सूर्ये, Herm for सूर्य, Hem A मुषित हात, Hem for हृते, Hem A मुष्क, Herm etc शुप्त, Hem A and last foot wanting सहते, Med for सङ्घाते, Med A मुष्टि पले, VIs A for फले (=handle) of Vis, Vis C_Med A B C मुहिर, VIs A etc मदिर, Vis मूल्य वस्त्रे चेतने, Hem for वल्ले वेतने, Hem A मृग मृगजाया, Vis for मृगयाया, Vis A, Hem A मृगनेत्रा Not in Med C, मृगनेत्री, W मृगाक्षी विशाला=इन्द्रवारुणी, A 2 4 156 मृणाल Anek A corrects च जलाकुल into कञ्जदण्डक but unnecessarily जलाकुल means नलद Compare A 2 4 164 अभय नलद सेव्यममृणाल जलाशयम A also gives, अमृणाल, but our authorities shew मृणाल is used in the same etc . , serise , मृत्यु अगजरे, Anek for अजगरे, Anck. A मृत्युफल महाकाल=mango Med A B C agree, but the line 13 unmetrical and ungrammatical Perhiaps the mistake lies in the author मृत्सा, Vis, Vis, A , Med मृत्स , Med C and कोदया for काझ्या मृत्मवासी T, Hem for the arety Alahendra areit is not in W, but its derivation is simple (comp afea and is found alike in Vis and Hem ) मृदु तीक्ष्णे, Hem for प्रतीक्ष्णे, Hem A मृष्टैरव, Hem , Med , Med A, Vis A, I 2053 मिष्टभुक् Hem A (clearly wrong as it as of three syllables and जान्त) मिप्टेरक, Med c मिष्टेरक, 1 2810 मृतेस्क, Vis and मृष्टाशिनि वृष्टेरूक, Vis C and मृप्टाशिनि corrected into मृत्माशिनि मुष्टेरक, Vis B मिष्टाशिनि, VIs A B, Med A B ऽतिथिचिके, Hem A I ऽतिथिद्विपि, 2053, I 2810 etc मेघपुष्प नादे स्यात्, Hem for नादेये, Hem A. तु हरे हये, Med for ना हरेर्हये, Med C नादेय-वैतस (Driver water, w) and पिण्डाभ्र--प्रोपधिभेद, Mahendra (वेतसे जले च मेघपुष्प, Mankha in z) I regard नादेय-यामुन of A=antumony and fausty=hail मेध नैध, Med for कृते for प्रतो, Med A ऋतु, Vis and joins मेधि मेध्य प्राथये, Vis A मध्यमाथमे, Vis C मोक्ष जन्, Hal, apparently for भर्जुन and or for शाल पानिर्मोशमुप्पो, A2 439 मोचय मोन, Mahendra for मोक्ष, Hem मोरट , कूर्चिकाया,VIs महोटमूल, Hem for पुष्प, Hem A महोट, fed मोरट 30 ·66 MĀNĀRTHA-SAMGRAHA , यज्ञ मोह मोहो विपर्ययो, Hem for मोही विपर्ययो, Hem A दानरच, Anck for दान च, Anek A यति पाद, Aled for पाठ, Med A यन्त्र Hem not in Hem A यमल द्वयो , Med C for द्वये, Med , Med A ययु, Tri A मयु, Tri यव Not in Hem A यप्टि भाण्डघा, Vs भाग्य, Vis A for भाया, Med A etc याम्य 3762 Hem Med for 3974, Mahendra, Med B याव Not in Hem A युग चतुर्थे Hem for चतुष्वे, Hem A युत Vis clearly writes पृथक not अपृथक Compare यव and यु to separate and vernacular ger Med may have tried to improve But we can read get युक्ते पृथग्भूने यूथिमा म्रातके, Vis for म्लानवे, Vis A योग्य I understand पुष्य =the 8th asterism योनि ताम्रयो Mahendra for तोययो, Hell रक्तपाद Hem , Herm A agree Not in w, Druma, 1807 रस्तपाद शुर, Hem IV 401 रक्ताङ्ग The second also रक्ताङ्ग, Vis, Vis A for रक्ताङ्ग, Vis C TETT TETT, Vis for FTETTI, VIS A रक टङ्क Vis A but corrected मदयो Med Med A for मल्लयो, Med CHem, Hem A Vis Vis ACW adopts first रङ्गमातृ Vis A C etc रागमातृ Vis रगमात, Med मुजपो, Hem A शुद्यो , Hem for चुन्द्यो Mahendra अथाचुन्दी कुट्टनी मम्भनी समा , हे ३ १६७ रजत हद Hem A for रजत ह्रद, Hem रजन शुण्डा Aled , Med A शुण्डारोचनी-रोचनी, A गुण्डा, Mahendra for गुजा Hem रतनारीच वशीकृतो, Hem Hem A The last मुनि for सुनि रतू (u s I 9+ रतूदेवनदी प्रोक्ना, Com देववाद च, sk.) रत्न, Med, fed A in the तान्त after रति रतु, Med A रन्तू, VIs A सन्न, VIs रत्न, Vis C रमण रामभ =ass W Doubtful robably the proper reading is 'रवणो रामभे ध्वनी It should be obsened रवण 1s not in Hem, Hem A रामम may also mean hrşna or Smara from 7 and 1 रमति रमति बालकामयो under us IV 63 रम्भ वानर, I, Druma for वारण, Afed, 1807 रम्य, Hem for रम्या, Hem A. रवण, Vis,I 1539, 12460 चरण, Vis, I 1937 रजत c 2 4146 ·67 NOTES रल्लक, Hem Not an Hem A A in Med , Med A C W seems to have had qey=eyelash THE EU, Anek B for, y, Anek, Anek A रमायन राजव्याधि, Vis for जराव्याधि, VIs A विहङ्गमे, Hem , Hem A apparently for विडङ्गके रसायन घोल, Hem 3 73 TFFT, (u s 312) , Vis, Vis C (the last 777, for 787) in the नान्त class with रस्न भस्न, VIs A and वेक्षक्चण्डयो कृत्स्न again, Vis B Ujjvaladatta explains gou and Wilson follows it But Vishva's view is more consistent with derivation राक्षस 305T=STET, A 2 4 128 राघव जलधे, Vis जलदे, Vis C जलधौ, VIs A पुरुषान्तरे, Hem A मधुजे Hem राजयदर रक्तमेलके, Med , Med A for रक्तामलके, Med c राजवृक्ष सुवर्णालि, Med , Med A (fed C wanting) for सुवर्णालु of Herm Vis etc सुवर्णक, A 2 4 24 राढा विधीयते, Anek for भिधीयते, Anek A ETTER The second TTT, Hem A राधन TITUT, Med , W, Druma I would read alq Comp root TTUTEMed, A W 77924, Med [975, Vis A corrected into TTITE राधरकु, Hem , Vis, I 2053 राधेरव, Hem A रोधरङ्क, Vis C बधिरडू, I 2010 Atert, Hem for at titt, Hem A, I 2053 Mahendra understands reite as one word He seems to be right, if compared with 97275 राम हिडनद्या , Afed , Med A for हिङ्ग लिन्यो , Med C Vis Vis A W considered it made of fire and Fet frafat, Hem Hem A, 1807, fem forft not in W, Druma It is apparently=fa, A 2 4 114 Tuāri TIT, Vis, ctc TTH, Vis C Fifa, Vis, Vis A for me, Vas C., Med etc, जागरणे, Afed C रससिद्धिरमावाग, fed Md A for वमिहे यले राणे, Aled c fifa, Vis, Vis A. C Oy, Mahendra feat. TT, Med, w, Sce anal tilft mifer, Med The mistake is palpable स्वप फ्लपूरो वीजपूरो रचनो मानुगवे, A 2 4 78 हस्थ हदय शि,k AT HITT, IIcm, llcm A, Vis FTT, Med 1, Vis A TTT, Vis C. FTTT, Tn , Tn A Vis STTT, V:s B, Vied A B C., " (this makes 17 masculine, but I\' keeps it neuter) Comp where it is used in the sense of Thir1, Med A. B C for TT, Vis IBC र गारमा Mahendrn tail mfcat, Vis. for 95 7, Vis A, lien .

·68 MAN IRTHA-SA VGRAHA राध रेचनी गतघ्नी, Vis C रोदनी, VIs A गुन्द्रा रोचनका, Hem for गुण्डा रोचनिका, Hem A गुड, Vis गुज्जा, VIs A गुन्द्रा, Vis C रेणुवा च रेणो, Vis for हरेणी, Vis A रेरिहाण अम्बरे, Hem, 1807, Med etc अमुरे, Med B, W, Druma Tarit Rafa, Trı, Tri A, W It must be tart as it is part of it although Tafa may be of course correct रवन जयन्तेऽपि सुवर्णेऽलौ, Hem for उज्जयन्ते सुवर्णाली, Hem A उज्जयन्तो रंवतक' , Hem IV 97 सुवर्णालु सुवर्णकरकपात्रिका, Mahendra I think it 18 the Sonalu tree रोक पण Hem for जयण Hem A रोचक काम्पिल्य कर्कशश्चन्द्रो रक्ताङ्गो रोचनीत्यपि A 24 146-also रेचनी AC क्षोभे Med B for क्षोदे Med Med A C Compare रोला Not in W, Druma रोदन राधने, Vis for नदने, Vis A गालव शावरो लोध्र A2 4 33 Also मावर ,com Printed with a not a Trat appears the more correct reading रोप रोप रोधे, Hem I follow Hem , A रोपण, 1807 रोपाण Mahendra This must be as printed by Zachariae also the reading in Vis (connected with 97479) Comp also शब्दभेद, 'पापाणरोपाणविपाणभीपण Not in W etc पलयो , Med, fed. A CI change it into परयो after Vis, Hem as the word would be neuter, if अर्पण signified the act रोहक Not in Med c रोहित धौर लोहितचन्दनम् A 2 6 124 लोहिनो रोहिने, Hem A रोहितो हारभेदे Hem Hem VI 31 रक्तस्तु रोहित रोहिणी तडित्वटुम्भरा Med , Med A for भभित्वटुभरा, Med C (बटुभरा is used-टुरोहिणी) w gives also lighting गोमयो , Hern A for गान्तरे, Hem रौद्र रोद्रा, Vis for रौद्री, VIs A Tifesa (u s 1 48), Med Med A Hem A, fag, Hem, Vis AC लक्षण Hem A, VIs The first लवण, Herm, VIs A मौमित्रे, VIs मौमित्रो, Vis A Igic Hem A लक्ष्मन् स्यात्, Anek for पाख्या, Anek A लघिष्ठ मेलके, Hem for भेनके, Hem A लघु वावं, Hem for चावं, Hem A लङ्ग All the mss पिङ्ग (Med C खिङ्ग) None पिन Not in Ifed , Med A C भन्ज, I 2533 between राज and लार etc - Vus Both ·69 NOTES . पदकच्छयो , Herm , पङ्गकच्छयो , Har , प्राहकच्छयो , Har A Hem A, पट्टकच्छयो , Hem A, Vis Vis A C, पट्टे च कच्चे च, I 2053 1 2533 पुच्छ इनि जटाधर Druma लजिका occurs in Hem 3 193 =रुप जीव Vis A This also 92, Vis Wilson had different reading लटा, Har etc खड्वा, Har A लढा Med अवद्ये Vis for वाद्ये, Vis A, Med शिन्या, Har for शिल्या Har A Ujjvala wates लदा स्यात्तूलिका शिलीति हारावली । लटा तु तूलिका स्याता लढा द्यूतेऽपि दृश्यत इति व्याडिरभसौ (u s I 151) This will shew how mss differ लदा ग्राम्यचटक , A c 3 5 10 लता शाकयो , Med for शाखयो , Med A सृक्का Hem लम्बोदर प्राङ्ने, Hem उध्मात, Vis I follow Hem A , प्राचून =glutton 1s defensible उध्माते, Mahendra ललज्जिह ब, Vis C ललजिह ब, VIs A चलजिहब Vis ललना नारी, Med A B, V वारी, Aled C नाडि, VIs A B, Mahendra ताडि, Vis C Med may have thought the word was नारी ललामन् हयपुच्छव्वजे, गुणाधिपे, Anck I follow Anek A ललित लडिते for ललितो,, Mahendra I prefer हाव for हार अनाचार्योपदिष्ट स्याल्ललितम् रतिवेष्टितम्, A c 1 7 31 लवण अस्थि, Hem , Hem A My correction is a guess रम, Mahen dra for a Hem लागल गज, Vis for जल, Vis A लागलिन् तृणराजाह्वयस्तालो नालिवेरस्तु लागली, A 2 4 लानाटिक भाव, Med for भाल, Med C लिप्त भक्न, Med C गुह्य, VIs भुक्त, VIs A ctc I was inclined to think मुस्त is used here in the vulgar sense of implicated (लिप्न-निष्ट under us 555), but लेप shews Korrkirns use it in the sense of caten लूतामक्टव Not in IV etc पुत्री-puppet लेग ज्याया, Herm रोज्या, Hem A लेसन, ied A सेतन, Med Both पदने, Med C वर्धने (वर्धन - ऐश्न) and Vis पदने for छैदने, VIs A छदे, Tri for छैन, Tri | मेसनिर, VIs A etc मेयीलर, Vis, Mahendra सोचर मंगि, Hem for धर्मणि, Hein Afrमितो in In Apparently for ftit fty shows frist cic are used in the scree or folus, not folly, W 7719, Vis al CTT, V14 SITT, Vis Cuf, Vis et, ac 2 10 23 but the words माT not रान गणन, Vis for मा... मालिया, lan fri mir, Vis ete Alfmy, Ilom, Ilem 168 ·70 NĀNĀRTHA-SANGRAHIA . वम. The second वश्य in Anek. B. वातिङ्गणे, Har. A. for कुले वेणी, Har. वङ्ग, Vis A. etc. The first तङ्ग, Vis. वचननु. वनत्कु Vis. and with देवन instead of जगलु. I give the reading of Vis. A. वच. बालक=a perfume, Mahendra. (=child, pupil. W). वञ्चथ वञ्चय, Mahendra. This also वस्य, Hem. Comp. सर्वमूपक, है. २. ४०. वट. गुल, Vis., Vis. B. गुड, Vis A. The first line wanting in Vis C. शुम्वरक्तिकयो , Vis. सुम्ववर्तिकयो , Vis A. शुङ्गवतिकयोः, Vis. B. शुल्व (शुष्प्रं, Svarni; commonly शुम्व, A c.) वराटक (वटाकरः, Svami.). स्त्री तु रज्जुस्त्रिषु वटी गुणः, अ.२. १०. २७ वर्तिका is also a rope. See the use of वति under वरत्रा वठर, (u. s. V 39 =मूर्ख, com.), वचर., Nfed. Med. A. कुक्कुरे for कुक्कुट, Med C. द्विरदस्कन्धपीठयो । कवटे, Vis. for वटरः शटवेष्टयो। क खटे, Vis. A वरठ शठवल्लयो. । शङ्कटे, Vis C, I. 2810 etc. कुक्कुरे वस्ने शठे वठर. शठवस्त्रयोः । कबखटे, I 1937 The Kosakāras apparently derived the word from वञ्च्, to cheat and not वच्, to speak वप्ट= =मूर्ख Mahendra for अम्बष्ठ It is more probable :.' has been dropped in copying). वण्ठर, Vis. वटर, Vis. A बण्ठर, Med. वण्डर, I. 2810. aug. UST twice in Med qust, Med. A., Vis etc. वण्डाल, Med B, I 2810 वम्वाल, Med C. वण्ठाल Aled , Med. A., Hem. A , I. 2053. वण्ठील, Vis वण्टाल, Hem , Vis. C I prefer वण्ठाल as ट and resernble but not and s. Med. mss. read नौकाया for नौकाया , Vis. Hence Wilson's boat. Hein's dual shews that is one word. वदान्य उदार, Hem for दान, Mahendra. वधू The Kosakāras apparently adopt u. s. derivation from F. (1.85). सृक्का, Hem. A Vis for पृक्का, Hem. etc वनश्वन् वन्धाक, Vis. for वञ्चक, Vis. A. वनिता. शोचित Vis. for सेवित, Vis. A. वन्दनी. वटी, Druna for कटि. याचन, Druma, Med. R. for माचल वपा. बल, Tri., Tri. A. apparently for विल. वय स्था. पथ्याली, Med. for पथ्याया, Med. A. वरण. Some of the Vis. mss. make this also वरण. वरण्ड. ETTE4 Med., Med A for TF1, Med C. (with the second 970*1). The second विचण्डा, Vis. दरण्डा, Vis. A. B. C. There is another वरण्ड and as the two words differ in spelling, they are placed in different places. Trūzat: and धानवद्यो:. in है., A. c. 3. 5. 42. वति is apparently==rope. वतण्डा, Mahen dra for वरण्डा, Hem. वरपा, Hem. वलत्रा, Hem. A. वति probably used=वटी-रज्ज.

·71 NOTES वराक वराह, Anek, Anek, A My correction is a guess वराटक कोर, Hem काशे, Hem A apparently for कोशे वरासि वरामि स्या खगवरे वरासि स्थूलगाटक इति दन्त्यान्तेषु रभस A 8 2 6 116 वराह, Hem A वाराह, Hem and नागके for नाणके Hem A नानके, Vis A art, Vis C Not in Vis #ù, Tri, Tri A adopted by W As I do not know of this sense and I know of the older sense of #9, I correct it ailure faft, Hem for faritof Hem A वर्वर मर्मणो , Hem A वर्ण युप्याया, व्रते, Hem कुथाया मखे, Hem A Anek introduces Sha under " It is not found in Anek A B वाद्यगुणो, Anek वाद्य (corrected into नाद्य) मुखे, Anek A for नाद्यमुखे, Anek, B गेया, Anes for शेया Anek A क्या, Med for कुथा Med A वा is explained क्लीवे पुसि च, A c quia aforat, Har A afurat, Har I need not add I regard afurat as feminine of वर्णक, not वर्णिक वर्णविलोडक' कुन्तले, VIs A for कुम्भिले, Vis वर्तक वर्तकी, Med against p वर्तिका, Med B वर्तन मनिले, Vis for मलने, VIs A C प्रेपण, fed , Afed A for पपण, Med C पिण्डे, Med C, Hem A for पीठे, Med A I prefer मर्दन for वर्तन in Tri वर्धन वर्तम्व, Vis A etc वर्तरीक, Med C कोक्नोले, Hem A कानोडे, Hem काक्नीले, I 2053 कावनील-a tree, Afahendra पति भेषजनिर्माण, Mahendra v, Druma , Tarinatha understand लेखा as a separate sense, but it may mean 'the two lines of afart, Har A aforat, Ilar I prefer the first as afar is used in a similar sense Har 184 gives afaret=Facyfist Thuis is from ait 1997, Anck, Anck. Bgfaat, Anek. A वर्धमान गप्टि, Vis for प्रश्न, Vis C वधित प्रसित, Med corrected into अमृत, Med A ati (u s 2 27), Ilcm , flem, A (the mistake apparent as it is राल) Some वध्र Note the difference in gender वर्ष मोरधातु-जम्बुद्वीप, A.C प्रय महीलना। गण्डपद पिचार (also विचार, रिथितिर , com ) AI 10 22 गूष -गूद-cook TT, Hem, H, Drini 777, Vis, l'is. A llena (the assmatuon with Titsliens its CORTEC (ness) frtii, Vie a for tri, Vis बन्नूर, lem Vir etc The first पन्नूर, ", Mal C. पर, वपाभू ·72 NANARTTIA-SANGRAHA वा led , Afed A शाले, and यापधयो , Med , Med A for वनक्षेत्रे, उखरयो , Med C Contrast वाहन with गहन वाहन not in W' etc but fully defensable Also वल्लुर, Ac Some out for a fruit The form a sliews that is one word= female cow (and not wife and female cow,W) जन (लोक), Mahendra for जन्म, Hem वगिर, यम्भकेषु, Vis for इभवणासु, Vis C वसन्तदूत अभियुक्ते, Aied for अतिमुक्ते, Med A प्रतीताप्यतिमुक्तके, Vis A B c for प्रतीत्य प्यतिमुक्तके, Vis I understad प्रतीतापि !e also प्रतीता वमु जनाधिप, वक हटके, श्याल, Vis धनाधिप, अम्बुक, हाटक, आख्यान, Vis A (partly wanting in Vis C) आख्यान, Tri A I give आश्यान, as Hem gives शुष्क वसुव रोमक, A 2 9 42 वसूकमिति हेमचन्द्र , A c वस्न, Vis A etc रस्न, Vis वस्त्र, Hem A अविक्रय, Med , Med A for अवक्रय, Med C भृतौ Herm for वेतने, Hem A वस्वोक्सारा Hem , Med A (corrected into वस्वेकसारा) वस्वोकसारा, Med forfaita sira, Vis A I prefer the first as it is found in use वहति वहति पवन under u s IV 60 वहतु (u s I 79), Vis A वाहेतु Vis वागर Med etc वागुर Med C वातचेप्टके, I 2810 वातवेप्टके, Med , Aled A वाडवे वृके, Hem , Vis, I 2053 (followed by w), बाडवेष्टवे, Med C Hem A, Vis A, C निर्नरे Vis, Vis A , Hern A, I 2053 निर्णये, Hem, The last वागर in Vis वाच् वाग्वाच, Med etc स्त्रियो shews it is dual Comp Med B वाट वाटिका, Afed A for स्यालुटी Med , Med C अण्ड, Hem A for ग्रङ्ग, Hem क्या, Hem for वद्यो, Mahendra इकटी or इक्वटी-इत्वटी of Har 178=rced, ikra in the vernacular वाडव रागनागयो , Vis for रममानयो , Vis A C asfur afa, Vus for afa, Vis A वातयुडा, W वातकुडा, I 2810 वातखुडा, Hem , Med A, I 2053 वातहुडा Med वात्तखुड, VIs A वातखुड, VIs The evidence as decidedly in favour of वात खुडा वासव्यो, Vis for वामयो , Vis A राजशोणित, Med वातरायण, Vis A etc वातरोपणम्, Vis वातरूप, Hem etc वातरप, Hem A वातवप, I 2810 उत्क्चयो, Vis_C, Med C उत्कटयो , Med , Med A उत्वाचयो , Vis Vis A, Hem, Hem A, J 2053,12810 वातिग भद्या, Vis वन्द्या, Vis A B for भण्डे, Vis C चारवादिनि, VIs A चारिवादिनि, Vis B . Med , .

·73 NOTES वामन काण्डे, Hem for ऽबोठे, Mahendra I follow Vis A C Vis interchanges वारो with द्वारे and वर with वार वारो वारकिन् पर्णाजीव, Druma पर्णीजीव, Med पणजीव, Med B वारकीर रोलरोधिन्था, Med , Med A बालवन्धिन्या Med C वारग्राहिणि 2810 वेणिवेधिन्या, Druma, Med B भारग्राहिणि, Med B, W वारासन, Vis वासासन,Vis C वरासन, VIs A B, W वा सदने from वार+ सदन shews वारासन is the proper reading (चासदने Vis) So also शूलाप = who Te monger वाण्ड - वारि वन्द्या, Hern for धद्या, Hem A स्मृत्या, Vis for स्मता, VIs A वालक हीवेर, A 2 4 122 वारणी गण्डदूर्वा is probably = गण्डाली or सिता दूर्वा, A 2 4 159 फणिना राजक, Med , doubtfully adopted by W राजके, Med A but corrected into गणिस्थराजके, Hem, Vis (गाणस्यराज Med C ) गणिस्य राजे I 2053 forfatto may be=Bherua, the attendant on dancing girls (=a tree, Mahendra) वास्द, Med , Vis, Herm , I 2053 Not in V IVanting in Hem A वार्त स्त्रिया, Med A for त्रिपु, Aled , Med C वा for स्यात Mahendra वातिङ्गणस्तु वार्ताङ्गो वार्ताव शाकविल्व इति रभस under A 2 4 114 वार्दर, Vis, Med, I 2053 वार्दुर, VIs A दर्दुर, Vis C वादर, Hem, Hem C वार्धर, fed C वार्दर, Med A corrected into वादर प्रामवीजे, Vis वाल्मीव This word is doubtful वाल्हिक, वाल्हीक, Hem , Hem A Both वालीक, Aled , Vis The first वाह्निक Vis A Thc older spelling is anfaa etc But in the Dhatupajha uchave both arē and are us I 117 gives afā But it is due to Hindustanı mode of ini erting, as the word is nouced under the aſfix and there is no root Tri comp also a. p I 46 com वागुर (u.s. 1. 39.) वामुरा, Hem.A., Afed., Vis. A. etc. वामरा, Hem, 1807. वसुरा and पनमा, Anck. वागुरा 2nd कभी, Anch.A. याय, W. याय, Vis, VIS.A., Med A. वस्त्र, Med. us.2 13 gnes onlk PA not a Uvala Datta quotes Vishra 15 OTT Bhiffoje follows Upsala lo S, 977 refers to the Vedic word from TT, to sound But as this derni alion does not explain the senses given in Vas., his word is apparently 977 (mm यग, todnell. याण, all गोर Med, W, Drum माMed C नाय.Med A The last appears to lxc an unnecesuiry Correction for पारम्प माप, सदभेट पागल पहिल for हि ind मापपी for मागधी, Mhendra याग ·74 TAMARTHA SANGRAH 4 वासर नाग, Med A B C, W राग, Hem Hem A, Vis, VIs A रोग, Vis, C fa TT, Med for faft Med A विकट कराले, Mahendra for पृथुले, Hem विकृति रागिते Med for रोगिते Med A असस्कृत , Mahendra for सस्कृत Herm Vis shews the word Is सस्कृत not असस्कृत, from वि=well w probably Tead असस्कृते विकृति मघादी Hem for मद्यादौ Hem A विकेशी पटवर्ति Druma Both doubtful विगूढ, VIs A etc निगूढ Vis विग्रह Hem A Herm wants two lines and jouns सग्रह s line to it तारण Med , Med A for AT T Med C विघ्नकारिन दशन Med for दशन Med A faufti Mod B ctc fafif Hem , Vas विच्छित्ति अङ्गहारे गहावधिच्छदयो Hem I follow Hem A हार Med A for हाव Med C Druma gives हार and अङ्गहार विच्छिन 14166--smeared with unguents Comp fafoefer and *7477*** विजय far=abode of gods Mahendra ( --devane car W) विट Har etc fact. Har A at(=tree) Mahendra वि (वि) डाल The second line only in Vis Vis C खग Vis, Vis A विहग, Vis C The proper reading is probably मृग वितस Med वीतम Afed A Vis C वीतम VIs A वीतम, Vis वितण्डा कच्ची Med Afed A VIs A Hem A I 2053 बब्वी Med C कच्छी, Vis, Hem क्चु and कच्ची w वितान मत्त Med , Med A for मद Aled B C वित्त Aled for वृत्त, Nfed A B कदक-उरतोच Hem 3 345 तुत्थे IHem for तुच्छ Mahendra fagua STICT64 Med Med A THIT Med C A7777 or 11, Vis AC, Hem Hem A झाण्टामन or ला Vis यामला A2 4 127 मयूरव Med is तुत्थाजन A 2 9 101 दितुम्नक is also -वितुम्न विदार भगदरे Vis for शुग धयो Vis A C दण्डयो Hem for गयो Hem A fafat Wanung in Hem A The proper reading in Vis probably corresponds with Med विदूपर पटो Vis for वटो VIs A विद्रव युद्धे, is for बुद्धौ Vis A विधा गजासने Med for गजान Med A वजान Vis for गजान्न VISA विधातृ विधमि Vis for वघमि, Vis a विधान चतन Hem for वेतन Hem.A of ·75 MOTES विघु हारिपु, Med for विष्णुपु, Med A विधुर परिश्लेपे, Med प्यविश्लेपे, Hal apparently for प्रविश्लेषे विधूत, Hem विधुत, Hem A विनत पटका, Med for पिटका, Med A faria 4711, Med for 1911, Med A ffet, Vis Vis A I would prefer चला विनिपात दैवत , अवपाने, Hem देवत , अवपाते, Hem A विनीत वाणिज्ये, VIs A C विन्दु अन्यलिङ्ग, Med for अन्यलिङ्ग , Med A C दन्तच्छदे ,Vi5 दन्तिजाने Vis C दन्तिदाने, Vis A विन्ध्य तु शे, Vis for ग्रुटी, Vis C अरुक्वान्त Not in IV etc faire fald, Alcd (adopted by W), FR, Med A, ti, Aled C Hem, . Ilcm A etc agree सद्या, . विभावरी गुण्ठया, Med , Med A , लुब्धा, Med C कुद्या, VIs लुड्या, Vis ( Vis A post and trust are equivalent terms in the vernacular - bundle, knot W takes a different view fan Tru, Tri A agree But I suspect Te is a misreading for for a विमल विमले, Vis for विमल, Vis AC विमान मप्तमूमिगृहेऽपि च, Mahendra fa fafcantar, Vis, Vis C for fafarat Vis A विनाम भाव, Vis for हाव, VIS A faring, Med, w, Drum I would read the second fall 'fattare नाग्निपदयो' ययागूरणिया थाणा विलेपी तरता च मा, A 2 9 50 पितोम पट्टने, Mrd for घट्ठो, fed A वियप माय, Md A पहारी घासादि (ध्यानादि in a mmsprint)... c सिविता यगुनन्दन, Hem for यगुगन्दा, Hem A पर पगुनन्दा, Hr 150 HETI TOTT,Ilu á Both explain these words afiker I apparently read the worst lie does not inte follow any how about fafirijf my Tradings are to be trusted and यगुन र and यमुना do not caur in in कि पारो, NiblionyMed A पिया पानी apparently ucl in the rixrofeनिया मि. frA 2 my and not in thr sense of पानी, . गि हो,rd C. पाn. Hem AIC nonce thपर and विलेपनी fery, llem etc frommi, lla: fuppi comelni inte frími, llar i I all read oriin l'it fan Items Want in llemst ·76 NANĀRTHA SAVGRANA विप . विश्व विश्वदेवेऽपि, Vis I follow Vis A नागर=शुण्ठी fazaar, Hem Vis etc facaqda marked as a different word but joined to faft, Med Med A followed by W facaqstar, Med C I hue retamed the reading in Med A, but its origin is clear श्वेडस्तु गरल विपम्, A 1 8 9 अन्तरोरग , Anek I follow Anek A विपघ्न विपघ्ना, Hem विपघ्नी, }y विपयिन् रयात shewsविषयीof Vis is wrong देशकारAf correct is used=वपयिक विष्टर विप्टरोऽश्वत्थ इत्युक्त , गदसिंह विपि विप्टिराज A 1 9 3 8 नरके हठात्प्रक्षेपस्य', com प्रेखण, Trn appa rently for प्रेपण विप्वक्सेनप्रिया The use of 77491T by Vis and Hem shews they consi dered the last line of 4 2 4 150 agreeing with the next line विहस्त पण्डके Mahendra for पण्डिते Hem This is preferable IV follows Med विहेइन Hem , Vis विहेमन Hem A विहेठन, Afed , Mahendra arat, Hem, Hem A I 2533 feet, Med Med AC (7 palpable mistake as it is placed after ल) विशिखा VIs A खखा, VIs वोखा, Vis BC वीखा-गति, Hern VI 136 and com derives in froin इस्, to go There is also ख. to go Hence I retain वीरा of Hem and वीखा of Vis BC alfa Vis etc fafa, Hem Wanting in Hem A वीजपुष्प मदनर MMed A B C दमनक Vis, Vis A C वीर नले, Med Med 1 । न्तरे VIs A नन Med C, Vis C, Hem Hem A नत तगरपादी a plant areer Hem A etc fare Hem This forin is grammatically correct विटप, Vis विरपि, Vis C Vis A has विशुद्धि शमशाधयो' वृवादन पन्धा, Aled C for वन्दा, Med A etc क्षुद, Vis for छत्र, Vir C Afcs agree rbout विदारीकन्दव -विदारी 'विदायाँ गन्धकोषधे,' Mahendra वृजिन क्लेगे In A 2nd Ac apparently for को रफ्नचर्मन --fresh skin, which can be bent वृत्ताल प्रवासयो , Hem for प्रवारया , Hem A प्रवारो भाव ,A C afer alfarct, Vicd is corrected into fifTiyat, Vied A वृद्ध स्थाविर, Hem for स्थविर, Hem. A are 21 P = interest (division of time, 15 ) वृन्त घगधारा, Vis for घग्घारा,Vs C वृष कविनच्छा, Vis गुरुत =वृपण, c (sermen, ) वृपल रानि, Med, राजिनि, Med A for वाजिनि,fed c वृष्णि पाण्डवच द्रया, fed (the first corrected पापण्डचण्डयो Med C The second दृप्ति, Vis . Micd A) for in ·77 NOTES - वृहतिका दारु, Hem for ऊरु, Hem A W probaly read तरु वेक्ट 'वैकटिको मणिकार', हे ३ ५७४ वेद I doubt whether वृत्त is used here in the sense of metre वेरट वरटी, Hem for बदरी, Hem A वेला सेवा, न्तरेध्वनि , Anek for सेवा, न्तरात्मनि, Anek A and the first Corrected into शफा 'वेला शिराङ्गुलीच्छेदे वेला द्रोप्यन्तरावनि', गदसिंह वेश्य, Med A etc वश्य, Med वेष्टित सकले, Vis A , रसके, VIs , लसके, Vis C लसक not in W and Druma , but=लासक, Med =वेप्ट, Dha ==an attitude in dancing लसके= औषधभेदे, Mahendra (२) वैतालिक खण्डताल, Hem for खड्गताल, Hem A Med A unnecessarily Corrects खेटिताल into खङ्गताल The last not in W खेड्डेन बीडया ताल खेड्डताल , Mahendra वैदर्भ, VIs A वेदर्भ and विदर्भ, Vis वैदेहक' वन्दिगजयो , Vis for वाणिज, Vis A वैरोचन रविविष्णुसुते च, Herm I follow Hem A वोड़, Med वोद्र, Med A but corrected व्यञ्जन अहनि, Med , Med A for हलि, Med C 'स्यात्तेमन तु निष्ठानम्', A 29 44 हल्=consonant=-कादि व्यतीपात अपपाने, Herm for अपयाने, Hem A अपयानयो ,Vis for अपमानयो , Vis A C adopted by W व्यलीक व्यङ्गय, Mahendra व्यवहार 'न्यासेऽपि च पणस्थितो', Med पण्ये, Med C न्यामे corrected into न्याय्ये, Med A व्यवहारिया 'समार्जनी बहुबरी वर्धनी च समूहनी', हे ४ ८२ व्यवाय विवाय, Hal शुद्धि of Dha is probably a misreading for तधि व्याघ्र 'निदिग्धिका स्पृशी व्याघ्री वृती वण्टवारिवा', A 2 4 93 गुवन, Vis for रक्न, Vis A zary 7, Jed C for #, Med Med A notes er for À I do not construc it with fay, as there is no instance of an explanation preceding in Mied व्याधि वास्य, Vis वाण, VIs A पाप्य, Vis C 'प्याधि कुष्ठ पारिमाव्य याप्य पायलमुत्पलम्',A 2 + 126 (1lso व्याप्य, पाप्य,A.C) This shews Tws here used in the sense of the plant and not in the sense of leprosy, W व्याप्ति रम्भ, Vised for सम्भ, Med A व्यायाम TATA, Vis 1978, 11s. A fir fruta, Vis C. llem, llem A "दियामो पियमो यामो यम मयामगयो', A 3 2 18 प्रथामायामय्यायामा', Hem 2 231, 'पामय्यायामरणोपा'3 2G ·78 NĀNĀRTHIA-SAMGRAHA व्याल विपे, Anek for शठे, Anek A व्रज गण, Anek for गण, Anek A व्रीहिराजिर Med etc व्रीहिराजक, Hem 1807 कामलिका-धान्यविशप Not in W ':a T, Med B Not in the others Probably a later addition I have kept sit and Tr with it, as the writer apparently did not look on them as different stems वृपघ्न, Mat for विपघ्न, Mat A शकुनि, Med A etc शकुन, Med दाकुन्त Med s भास =vulture=पक्षिभेद of Vis A (पक्ष, Vis) Hem and Vis's भास=a water fowl विहङ्ग of Vis =bird in general शकुलादनी पिचुलिका Vis I 2053 किञ्चलिका, VIs A , Hem कचटके, Har A कन्चटकाचडादाम शाक Druma W understands किञ्चुलिका=किञ्चुलुक worm 'क्दा मासीपिचुलिका' Mahendra शक्वर Hem etc T&T Med B probably Medinis rezding, as he places it after शर्करा शङ्क वाल Henm A for जाल Hem वीलाग, Med कीलेश, Afed A शङ्ख नख=नखी, शुक्ति शह्व खुर कोलदल नखम' A 2 4 130 शहक, Med A 1997, Med शहित चुनायाम Med , Med A श्वेतवन्दायाम्, Med B तुनायाग्, Med C चोरपुप्पी, A, W शठ धूर्तरके, Hem for धुत्तूरके, Hem A शणीर, I 1937 Med A B C शशीर, I 2810 शाणीर, VIs A, I 1539 शरीर, Vis गणोल Vis C वदरी Med C हर्दुरी Vi5 अण्ठदुरी, Vis C दवरी I 2810 दुर्दुरी, I 1539 दुर्दरी I 1937 दर्दरी, Drurma , W दर्दुरी, others शण्डशण्डी and सोविदो, Hem I follow Hem A वर्षधरे, Vis correct ed into वर्षवरे, Vis A पण्डो गोपतिरिट् =चर', प्र २ ६ ६२ (इत्पर, com, Tant ft Feft is probably used in the sense of the shrub (a female scorpion, W) दरातपत्र मयूखयो , Hem for मयूरयो , Hem A राजकीर occurs in all and is apparently=सारम राजवीर not in W etc शतपर्वा बचा, Aled, for तथा, Med A सतहदा वस्त्र, fed for वज्रे, Med A शतानीक वृन्दे, Med, Med A for वृद्ध, Med C सतावरी गटपाम्, Med corrected in fed A. शव्याम्, fed C 'अभीररिन्दी- वरी। वरी शतावरी, २४ १०० sofa, Vs A. etc This also ifz, Vis aferafa, Mahendra for afcruft, Hem शद्रि शर्वरा, us 4 65 शमी राक्नफ्ला, Vis for मक्नुषा, VIs A etc Comp A. 2 4 52 'मी शण्ड ·79 NOTES शक्तुफला शिवा' (also सक्तफली, A c) 'शिम्बा शमी शमि । शिम्बिश्च,' Hem IV 1967 वागुजी Med , Med A (with notes वागुली, वाग्ध्वनौ), वागदली, VIs C वाङ्गुलौ, Vis A Theat, Med Carpet, Vis, Hem, Hem A qejfer (at) is appraent- By=वागुजि (जी)=वाकुटी, A 2 4 96 See also श्यामा and वल्गुला=वाकुटी, Druma शम्पाक, Hem सम्पाक, Hem A, Med etc As the word is given among A letters Hema Candra gives the word as शम्पाक, not सम्पाक विपाके, यावके, Hem for वियाते, याचके, Hem A W, Druma adopt Hem , but comparison with सम्पाक will shew the difference चतुरङ्गुल-पारग्वध, A 2 4 23 शम्ब, Hem etc शमू Hem A (in बान्त) शम्बर वित्त, Vis वेत्ते, Vis C, चित्र, VIs A W adopts वित्त I prefer चित्र, as शाम्बरी माया is used in a similar sense अन्तर agree with all Hence a kind of fish, not fish in general शय शरभ दशल शलाका पण, Druna (abuse, W) apparently for पाणि, Vis शयथ निद्रादी, 1807 for निद्रालौ, Drurna दार दधिसार, Hem for दधिसर, Hem A शरण्यु, Vis, Vis A C सिरण्यु, Med corrected into सरण्यु, Med A u s 3 81 gives सरण्यु only, not शरण्यु शब्द understands करभ%-उष्ट्र शरवाणि, VIs A etc परवाणि, Vis C शिरवाणि, Hem A पापिके VIs A पाण्डक्ये, Vis पापिष्ठे, Vis C, Med, 1807, etc Med C gives Vis भृङ्गी for भृङ्गि in many काप्ठी-काठी शालिका, VIs A This is the Bengalr for शारिवा काष्ठीषु, Hem for काष्ठीषु , Mahendra शति गद ,Anek गदा, Anek A Gadasimha reads hkewise The first line in गदसिंह 'शलिर्मुख शलि कीर शलि शृङ्ग शलिद (the last rmust be गद or गुदम्) preferable In Bengali, written like शनि शल्य कम्बिका कम्बि-कामि=thun shp of bamboo राग बोल,A 2 9 104 राशिलेखा वृक्ष, VIs A for वृत्त, Vis C W, Druma give Med I prefer Hem, Vis Comp सोमराजी-वाकुची,A 2 4 956 शाङ्कर, Med,Anck दशर्कर, Med C पङ्कर, Anck A गावर, Vis, Hem etc शाण्डिल्य 'विन्दै शाण्टित्यगलूपी मालूरश्रीफ्लावपि , A 2 4 32 Vis ctc TRT, Vis A शविते, Med A मुक्त, Vis for मुक्न, Vis A शान्ति सामेऽपि, Vis for मे च, Vis c सारि, Vis A मारि, VIs C सारी, Vis trait vrafras is one word (a ball and candied sugar, W) This is पात, ·80 NÄNĀRTHIA-SAYGRAHA शावर I do not know of any शाङ्कर or शार्कर metre शक्वरी is sometimes musread शर्करी दुधफेने, Med, 1807 शाद शिष्ये, Hal शाङ्ग शाङ्ग , Med 1807 for शाङ्ग, Med B etc शार्दल Dharani's पक्षि is probably a misreading for पशु, W and Druma शालार 'क्ट पूरि यत् हस्तिनखस्तस्मिन्,' A 2 2 17 (claw of elephant, y) Tifa Tarit, Hem for Tritat, Hem A शिखण्डिन्, चित्रामले खे वपि, Hem चिनमेखलो वहि, Hem A चित्रमेखल probably =चित्रशिखण्डिन् सप्तर्पयो मरीच्यत्रिमुखाग्निशिखण्डिन ,' A 1 3 27 शिड्वाण Med सिहाण Hem Vis Also सिहाण and मिङ्घाण, A c 2 9 98 FTET, Tri A RETETT, Trı joined to cha शिल, Med A etc गोल Med कुनद्या, Vas corrected into बुनदया, Vis A शिलाटन तिलाट्टयो Mahendra विलेऽपि, W faTATTET W and Druma , fed ta for at Aled A etc fereret, Ilal शिल्प Hem ctc This also fotot, Vas A C 107, Vis farcu a fazilat Minhendra योग्ये Vs Vis A Med A योगे, Med C मौम्ये, Vis C शिप (or प्य in पान्त) VIs A, I 1937,J 1539, 1 25+ ण, Vis, पस्थ, Vas a Ujwala quotes it as 27 But notwithstanding lus derivation from खन् खप्प mus 3 82 1s doubtful गिल्पिन नापिका VIs नग्निवा Vs c for नविवा, VIs A Med, Afeel AC agrec शिव TT YT Med, Jed A for 997777, Med CTTT, Hlem शप्प्या, Hem A Ignc Anek. A Anck slightly differs ferfa Med. Ved A C (the last want two verses and the other line rbout शिवि) also has 'शिवस्तु भजपरे स्यात् तयादारमहीपतो' Hem A also feव not fafa शीवर भरले, 1807, "शरतद्रव , Druma शीतचम्पक 'दिपतर्पणो Hem for दीपतर्पणे, Hem A Probably some rist had दर्पण for तर्पण, " पीतन 07?, Vied, lis, Vis A CATT, Vied C corrected into a MedA पीतशिव मापिम य च मिपुजे, A. 2 9 42 (also मणिबन्य, A. c) जीवल, VIs A etc मावन, Vis गावर, Vis c गुर 'गुर यन्त्र पत्राञ्चगिरम्या, Hem, " I follore Hem A TYof Hem A probably stands for प्रगट म्यानावनामा दीर्घनारमा । चारलो, 1 2 + 57 Afahendrn reads पर गुप्त पूतं भून, Hem पूतिमूने, Hem A. सुषित Mankha according to z has मान-पान for दुमिरा ·NOTES 81 . शुन चास्त्रिया, Med , Nfed A for 'च स्त्रियाम्, Med C कर्कटयाम्, Vis yus The second also gust, Hem A शुभ्रदन्ती, Med A शुभदन्ती, 1807, W fo fa, p v 2 107, A I 8 2 at for fast, Manklia शुपिर 'गत वह्नौं', Med corrected into 'नल्यौषधी', fed A शुपिरा विद्रुमनता कपोताघ्रिन्टी नली', A 2 4 129 Vanting in Med C शुष्म 'गुप्ममग्निसमीरयो' under u s I 143 शुप्म and शुप्मन् are both Aaven=युध् in Hern 3 460 मूक 'शृङ्गयो । शुका हस्ते रवै', Hem शुद्गयो । शूका हल्लेरव,' Hern A Cowach' ? Aahendra reads हल्लेखे श्लोकस्तु भूकम, Med A, VIs A शूलक, Med शूचर, Vis शून्य नलिका, Mahendra for तूलिका, Hem शूर पारभरे, VIs A for पारभटे, Vis C मूर, Vis शृगाल 'डमर is probably used=flight Comp शृगालिT and शृगाली- विद्रव, Tr. 28 59 But डमर also - उपप्लव of Hem 'डिम्बे डमरविप्लयो,' A 32 14 शृगालजम्बू गोडिम्ब, fed , Med A, Hem (the word wanting in Hem A) गोदुम्ब, VIs गोदुग्ध, VIs A C गोडुम्या, A 2 4 156 'गोदुग्धेति प्रसिद्धिवद्यके, c गोडुम्चे, Mahendra शृङ्गार राज, Hem for गज, Hem A शृङ्गारिन् सुवेश 1s बहुग्रीहि (dress, w) संस, fed A etc शूल, Med "रमाननम् । रमगर्भ ताध्यानम्',A 2 9 101-2 शैलेप 'भ्रमरो मधुटङ्गश्चञ्चरीर शिलीमुख', item IV 278 शोण कोक्नदे च्छदे, Vis I follow VIs A पद्पक्ष, Auck. परमम्ज, inck A पॉपक्ष-अनूरु मोमा Drums and w probably rend some other word tvs farate, Med, Med A for fauna, Med C मोजल Drimi reads Tostepnce, W श्याम, Anck. A स्याम, Anek बल्गुली, Vis गुग्गुली, Vir Miliendra ( heron) for arat, Item (=plant) «cc craft art, Vä с Vis pronbly uses पिन = the singing bird मामा, is the ferrantic use is not otherwise defensible 737TTI, W for FRETE, Vis, Jiem येन, Hem ter म्यान, V स्पने, 's Mied appuently uses 777 in the sense of pale wlure (pil, 11 ) श्रम मुगतिश, vic for मुरितिका, in ! 9541 Stük, la, li AC apparently for : श्राम मग्दूर,fal Cir मगर, Meta धारा मी, Prime मानी, Wो 31 A बगुनी, ·82 NÅNÅRTIA-SANIGRAMA , . श्री वेपे रचनायाम Hem for वेपरचनाया, Hem A "लक्ष्मीसरस्वतीधीत्रिवर्गसम्पद्- विभूतिशोभासु । उपकरणवेशरचनाविधासु च धोरिति प्रथिता' तिथितत्त्वे व्याडि श्रीवास वृक्षधूप, VIs A for वृकधूप, VIs C शङ्करे, Vis C for पङ्कजे, Vis श्रुतिक्ट, Hem A etc श्रुतिकण्ठ, Heni , but its position shews at is टान्त not ठान्त पाचलोहे, Har, Har A प्राचल्लोहे, Med , Druma प्राचलोहे, Med A, Hem Vis etc प्रावलोह, I 2053 This meaning not in w and प्राञ्चलोह ctc not in W, Druma -प्रायश्चित्त n a marginal note in one ms But the use of पापशोधन shows the absurdity of this view Har A glosses gifqi Vis C reads स्सुरिकृट RICHETT, among words of four syllables TICHEAT, W and Druma श्लेष्मघ्न श्लेप्मघ्नी, Hem A इलेप्मघ्ना, Mahendra श्लेष्मम्मा, Hem श्वर्य स्वसुर्य and शाल, Hal प पीतामज्जा पकारश्च कीर्तितश्च बुधै सर , Mat I give Mat A पड, Hem, Hem A, VIs खण्ड Vs AC But as खण्ड and पण्ड, are separately given, this cannot be us or que in Vishva and the position in Hem shews the word must be 73 or qu 3 Med W पड्ग्रन्थ सिह्यो पड्ग्रन्थाऽपि प्रकीयंते Vis I follow VIs A 405, Med etc am Hal Thus has also grown from non distinction between and पण्डाली, Vis etc खण्डाली VIs A Both, w सारसी, Vis for सरमी, Vis A. Med etc दण्ड, 1807 पप्ठिहायन, W पष्ठीहायन, Afed पप्टिहायन, Med A, Vis, Vis A etc Wilson writes of sixth' but how ? Compare p V i 90 Mat slightiy differs from Mat A Mid D gives मो जीवेच्छे पञ्चवर्ष भगौ भसि निशापती । शक्तौ तु सा स्त्रियाम्' and मु सुस्तुप्रसवें गभमाचने' सवदन, Hem , Med, fed A, Vs A मवनन, Vis Hem's language clearly shews it is not सवनन सवदन = सवनन, शब्दभेद But it is doubtful whether सवनन 1s found in all the senses ofसवदन सवर, सम्बर सम्बर and मम्बर in different senses, aled A (the first rवर in Ried and 777 in Hem , but clearly 72% as the sense of water mentioned under another word of the same form) No सम्बर In Heen Clearly गम्बर।। Vis, Vis A This is the form in Nig and not hare सवर्त विभोतर नाथस्तुप वर्षफ्लो भूनावाम पतिद्रुम', A2 4 58 मविति मवित्तिवविवादयो , Hem A प्रतिपत्त्यववादयो, Hem मवितियविवादया , Mahendra The last appears to be the correct reading सविद मप्रामे, Mahendra for सयमे, Hem समरण रणारम्भ, Med, Vis समारम्भ, Hem Hem A ममगाम्भे, Mahendra समृनि, Ti A सरमनि, Tra पण्ड स ·83 NOTES ससृष्ट ससर्गे, Med A for सङ्गते, Med C वसन, Med , Med B व्यसन, Vis वमन, Vis C Hem A for चमन, Med,A C, Vis A, Hem w favours वसनादिना, Druma वमनादिना सस्कार तु, Hem for नु, Hem A सस्तर स्रस्तर for प्रस्तर, Mahendra सस्त्याय सनिवेशे स्थानविशेषे, A c (vicinity, W) FETY Wanting in Hem A Tri, Tri A agree But the second PTFIT probably stands for some other word We can read #TFIT #fanny But this is doubtful सहर्ष, Med A सघर्ष, Med and घृष्टौ for हृष्टौ सहर्ष, Tri and स्यर्धने प्रभञ्जन of Med =पवन of Hem (trituration, W) सकटाक्ष, Med A, 1807, Vis A, Hem A सकटाक्ष, Hem, W, Druma (but how कटाक्षसहित) वराक्ष is apparently used =धव (not in W, Druma) सकार-री, I 1937, I 2053, Med A, I 2810 सकार सस्कारी, Hem सकर सकरी, Med, Har, Har A, VIs A,I 1539 शकर शकरी, VIs C सकर सकरा, Vis The arrangement in Vis-the association with कोट्टार etc and not with निकर etc shews the word is सकार-not सकर etc Wadnts two वपट्कारे for चटत्कारे and नर for नव, Vis Vis A Vis C gives the other readings सगर सम्या, Hem शस्या , Hem A संग्रह बृहदुद्रङ्ग not noted by W Druma reads वृहदुत्तुङ्ग and वृहत् separate from उत्तुङ्ग उद्रङ्ग-aerial city Mahendra वृहदुद्धारे वृहत शास्त्रादेरुद्धार सारकर्पणम सघाटिका, Hem etc साघाटिका, Har घ्राण in Hem , Vis but I have some doubts if it is not घाट सचारिका Comp सघाटिका सत् सत्त्वा, Anek for सत्ता, Anek. A सत्यवत् दचिक, Med A for दर्चीक, Med C सन धन, Anek for वनम् सदाफल स्कन्धफल here not नारिखेल Har 100 or उडुम्बर, शब्दचन्द्रिका It may be कदली or विल्व as in Jatadhara सदेश, VIs A B This also प्रदेश, Vis Comp p VI 2 23 देशयो, Vis मन्तानिका, Hem A etc शन्तानिय, Hem The position shews the mistake क्षीरपारे, Hem A हीरराजे, Hem, Druma (and V) छुरिवाफ्त and फेण in Har सन्धा, Anek A मग्या, Anek. सन्धान सघट्टिते, Hem सघटने, Mahendra सन्धि सध्रयो, Hal मुख, Med A for मुख, Afed C सन्धिला नान्द्या for नद्या Mahendra (नान्दी द्वादशनूयंनिर्घोष ) ·84 NÅNĀRTHA-SANGRAJIA सहिते', - सप्तला अथ सप्तला। विमला शातला (also सातला, A c) भूरिफ्ना चर्मक्पेत्यपि, A 2 4 143 सप्ताचिस् क्रूरचक्षुस् -शनि (evil-eyed , W) सम् प्रकृति, Vis for प्रकृष्ट, Vis A समुच्चयो , Hem समार्थयो , Mahendra, Med B समर, Anch समर बुधसङ्गयो , Anek A The sense of सङ्घ follows from the derivation of समर समर्याद The proper reading in Hem is 'समर्याद तु सन्निधौ' 'मर्यादया च Mahendra समादान समासीन, Hem for समीचीन, Hem A समाधि नीवाकस्तु प्रयाम स्यात्, A 3 2 23 'द्वे धनधान्यादिषु जनानामादराति शयस्य', A c समापन समासे, Vis for समाप्ते, Vis A समिति समयो , Hal सयुजावनो, Anek and सग्राम corrected into सगम , Anek A Hem A, Mahendra add safet, which appears to be a to term समीक्षा तत्त्वे, Med , Med A for तत्त्व, Med C समुत्थान, Hem A समुत्थाने Hem with सवदन समुदाय, Hem The first सदाय and the second समुदय, Hem A समुद्धत, Med A ctc रामुद्धृत, Med Both gric समुत्कीर्णे for समुद्गीणे and अपनीते for अविनीते, Vis, Hem सम्पाक तकुंके, Vis for तके, Vis A W logician, but under तर्कन also याचक as in शम्पाव सम्प्रयोगिन् मप्रयोजने, Med सप्रयोजने, Med A सप्रहार हतौ is a better reading for गतौ of uss सम्बर, Anek शम्बर, Anek. A सम्बोध उत्क्षिप्त, Med क्षेपे, Afed C क्षेमे, Med A Probably the original reading is 'सरोधो रोधने क्षेपे,' as in Herm , Vis and the new word has grown by the ordinary confusion of 7 and a W and Druma adopt ei9 The word in Ajaya also appears to be सरोध, not सबोध सम्भोग शुण्डा-whore etc सरक अध्वग=wayfarer (road ',W) सरल पद्मवाप्ठ, Aled , Med A पूनिवाप्ठ, Med C सर्जरस, Med, Tn सर्वरम, Vis, Hem,W सधु सजु, fed , Med A. मजू , VIs सर्जू, VIs A, U 5 1 82 सौं घ, Med A, सर्वाघ, Med and भेदे for वेंगे गुह, Vis for गुर, Vis A सव्य, Hem etc भव्य, Hem A. सस्य The language in Vis shews नारिखेलानर in a different cense मह वान्ते, Vis for क्षान्ते, Vis A. मादृश्ये, Med for सादृश्य, fed A ·NOTES 85 . सामुद्र । सहचर प्रतिविम्बके, झिण्टया, Vis प्रतिबन्धके, झिल्ल्या, VIs A सहस् प्रास, Hem for मास, Hem A =मार्ग, Med =मार्गशीर्ष, Vis सहस्रपाद कारुण्ड, Med corrected into कररण्ड, Med A यल Med for यज्ञ, Med A सहस्रवेधिन् सहस्रवेधी चुनोऽम्लदेतस शतवेध्यपि, A 2 4 141 रासव Vis for रामठ, Vis A साधन सिद्धौपधौ, Med A for सिद्धे वधे, Med C सिद्धौषधे वघे, Vis for सिद्धे, वधे, गती, VIs A निवर्तन, Med for निर्वर्तन, 1807 साधिष्ठ न्याय, Hem for अत्यार्ये, Hem A साधु जैनमुनी, Mahendra साध्य गणे, Hem, 1807 महाराजिकसाध्याश्च रुद्राश्च गणदेवता', अ १० सानु नाव, Vis for वने, Vis A सान्त्व दाक्षिण्य yuot cleverness, dexterity, W Tot is here used=thick, not heap, cluster, W सामज, Anek. समाज, Anek A lgve सामज for समाज, Anek, समज, Anek A =सामोत्थ of others understand देहलक्षण etc =सामुद्रक palmistry etc. देहचिह्न, Druma, W साय, Hem साद्य, Hem A परे, Hem for शरे, Hem A सारङ्ग Anek also has सारङ्ग पातको ज्ञेय सारङ्गी वैष्णव धनु । सारङ्ग पर्वतश्चापि सारङ्गो दीप उच्यते Not m Anek A सारण सरिते Vis for सरिति, Vis A Med etc This also शाल, Vis CAnek corrected in Anek. A प्रकारे, VIs C for प्राकारे, VIs A Vis, VIs A C agree about गवः शश्तर-- शालवृक्ष, शब्द , Druma सालमार Mahendra साहस द्वेपे, Hem for धार्थे, Hem A Hence hatred, V धाप्ट, Mahendra ETTOUL 13 not Paninean सिंह वासा वासक, 'वृपोष्टरूप सिंहास्यो वामको वाजिदन्ता', A 2 4 103 सिकता संक्तेि, Hem for सैकते, Hem A. सित Anek. A गित, Anek and वृष for बद्ध धवलाया, fed for शर्कराया, Med A दैत्यपुरोहित-Venus, Drurna , W सिद्ध क्तेषादिपु, VIs वास्तादिपु, Vis C व्याड्यादिपु, VIs A See सिद्धरम सिद्धरस' धातु, feri, , Druma for व्याडि, Med C, Vis etc Comp प्याड्यादिपु in सिद्ध सिद्धार्थ जिनवत्यपि, Hem A for जिननप्तरि, Hem अन्यजिनवप्नरि, Mahendra सिन्दूर रोधना, Hem for रोचनी, Hem A पातकी, Med for धातकी, Md A सिर, Hem The second शिर, Hem A among स words सालसार , , ·NÄNÅRTHA SANGRAILA 86 . सुगम, Anek A सीता Anek also 'सीता चालकनन्दा च' 'शीता नभ सरिति लागलपद्धती च शीता दशाननरिपो सहधर्मिणी च । शीत स्मृत हिमगुणे च तदविते च शीतोऽनसे च बहुवारतरी च दृष्ट इति तालव्यादी धरणि', A c 2 9 14 तालव्यादौ or धरणि Is, however, not correct, as his arrangement is not by initial letters सीमा स्थिते, Med for स्थिति, Mcd A घोटे, VIs for घाटे, Vis A घाट आघाट of जटा=boundary (nape of the neck, W) मर्यादा of Vis is fig = propriety A मकुर, Anek. सुदशन सुरी, Hem for सुरा Hem सुधा गङ्गेष्टका, Med गॉष्टिका, Med A C, Hem मङ्गोप्टिका Hem A गधेप्टका Vis A गधलका Vis C (and साधु) गाङ्गष्ठिका, Vis गाङ्गेष्टिका-a plant, Mahendra=गाङ्गेष्ठी W Druma and W understand गङ्गा and इप्टका, separately Doubtful सुधामूति Vis, Med A सुधाभृति Med W सुनन्दा Hem, Hem A agree वाहुवतिन Mahendra बाहुबलिन may mcan Kartikeya, but is here probably used =the Jina Vardhamana or Mahavira, whose mother was Devananda सुनार, Med A, Hem A etc Some शुनार सुमुख शाख, Med शाक Med A for मूरि Med C (a pot herb, W), सुमुख Vis for सुमुख Vis A सुप्ति स्परागता Med for स्पर्शाजता Med A I regard विश्रम्भघातिन of Vis correct Comp मौप्तिकपव in M सुयामुन, Hern सुप्रामुन Med , C and उत्तरे सुपाणुन, Vis C and वन्मराज प्रसादेऽभ्यन्तरे ह्यन्तरे VIs A भ्यन्तरे, VIs भ्रान्तरे Med , Med A सुरताली शिर छदि Med for शिर स्रजि, Med A सुरभि Some read सुरा far मुरा गधोत्पल fed गन्धफ्न, शब्द in Druma गधोपल, Vis etc Comp सोधिक सुवण च मखान्तरे, Med C for तुमखान्तरे, Med A unnecessanly corrected into तु मखान्तरे क्लीवे Med A C सुवर्णा तु VIs A वित्ते, Hem, Vs A, W for विस्ते, Hem A, VIs 'सुवर्णबिस्ती हेम्नोस, 2 9 86 = प्रशीतिगुजाभिस्तुनित सुवर्ण c सुवर्णालु not in W, Druma=a tree मुपवी Also सुरावी मुमवी, A c 2 4 155 सूब, fed etc मृर Mahendra , u 5 3 4 w gues both भिदिपार मृग स्तुल्यो, A,2 891 मूक्ष्म क्तवे, Afed A (Craud, cheatung IV) बनके, Med for वठवे, Med C. मूचन गधनमपसारप्रयुक्त हिमा मा सूचन, काशिका ! ३ ३२ मूची व्यपनी=ncedle (piercing, W) ·NOTCS 87 मूत्रधार पारिपात्र, Med , Med A for पात्रशिल्पि, Med C नाद्या, VIs for TR, Vis A सून व्याच्यदुलूनेषु, Vis, वाच्यववच्छूने, VIs A (wanting in Vis C) वधस्थाने, Med , Med AC मूनृत, Anek A सुन्त, Anck सृति, Hem etc मृति, Vis A and गगन for गमन सृदाकु सृदाकुर्वातसरितो under as 378 सृष्ट निश्रुत, Hem for निश्चित, Hem A सेतु वरुणो वरण सेतुस्तिक्तशाक कुमारक , A 2 4 25 सेवन W apparently read सेवक for सीवन Med सेव्य सेव्य सुशीले, Herm सव्यमुशीरे, Hem A संकतिक Druma explaans मातृयात्रा separately I connect मूत्र with मात and यात्रा separately क्षेपणिक कर्फरादौ, Mahendra सैरिन्धी, Med A, Hem etc संन्धी, Med सोद पोढा, Med मर्पण =forbearing, forgiving (adj) सौम्य, A, Hem etc {p IV 230) सोम्य, some सौवर्चस् or सोवचं Anek, Anek A agree Very doubtful सौवीर 'सौवीरश्च विरोध स्यात्सोवीर कनिक मतम्', Anck I give Anck A छदरे, Vis स्वन्ध समीक, Vis (==सम्पराय of Med) for समीहा, Vis A C सन्घ of Tri Is probably सड़ स्पलित वलिते, Vis, चलिते, Med for छलिते, Vis A and corrected in Med A स्तनन कुम्भने, मेघ, Vis for कुन्यने, यन, VIs A स्तम्भ स्तरखयो , Hal स्तवक, VIs , VIs A Wanting in VEs C शुभ्र is doubtful We may read स्तुति स्तोभ, Hem Not in Hem A ATTY A c remarks this verse is not universal स्थाने करणार्थे, Afed etc for वारणार्थे , Vis etc स्थापन पुमि बने, Med , Med, A for पुसवने of others Wanting in Med C स्थामद करक, Hem सरक, Hem A फरस, Mahendra Zachanat ruggests स्फर for जल But comp Afankha as quoted by him "चर्चाया स्थासको यो हारभेदेऽपि बुद्धदे, and com स्थिर बलेऽदिपु, Med, fed A for अचले त्रिपु, Med C स्थूलोच्चम रण्ड, Yas for वरण्ड, Vis A परण्ड-pumples on the face, w Is, it not hondah here?

·88 NANARTHA-SANGRAHA apparently for titant A स्पर्धा सङ्घर्षण, Med for सहर्पण, Med A स्पश, Hem स्मश, Hal स्पृश, Hem A स्पर्श, Afed A 'हेरिको गृहपूरप', Hem 3397 स्पार वनक, Med A,W, Druna करव, Med C परव, Vis फ्लब, Vis A, u s 2 13 फरव, Vis C स्फरक, Hem , Mahendra (स्फरवादीना बुदावारे पितलादिमय भूषणे) स्फरक-फ्लक !s apparently the correct reading in Vis, Hen स्यारख, Hern A स्यन्दन शाये, Anck, Anek A apparently for सावे स्यूत, Vis AC प्रोत, VIs The first two प्रदेशयो The last terat, which also W adopts स्यूति सवन, Vis for गीवन, VIs A स्यून, Vis, Vis A गुनु gm Nird , मून, Med A corrected into स्योन,।' Both under us39 सु, fed, fed A, VIs यू Vis 1, Hel 1.2 57 गये, Hem, Vir A, Med A B C सूर्य, Hem A, Ias etc स्वज I do not find this in Druna and it स्वस्तिर रजतातिव, Vis रतनाये s correrted nto नातिय Vis C. धासन, He for मसान VISA ह हयानन,fat for पटानन ,MTA F1 tita, Anck for fort Anek a f597 of Wem gen feit fram ** second melet (preceding ") frut (Mahendra) ss borster हलु मूनापसे, Med, Mrd A भत्मावग्त्रे irl C इन विवादयो Vr for विपादया हम् मनुनये, thendra रागभ,Mahendra for नाm, Hein हरेण मातीना इनि माघर , गतीर नि मदिनी 2 9 16 Rut मग्न l in died not in od ac हमित, Md A. Med.I Palo (पिपिया), Wre frreal Mcal C. rfi, Ly Pf G A, C, 153, 1937 - - 1,1 143 दिग्धया, 1530 Fट. Nis Vir. NCE. Vir. B. Vis. C. for , Mi A P. हतारन, Vir ac ra, VR A CR दिया, Im हमानोरणे विगे। पेटमा 'प्याल । HERE हरिन् पीर, Vin form Vs | एन मानद Hrm मा I Aamrely frrT सनी मनि-andra - Par peer,"} ( मुग, Hentendra स्वाप

·89
NOTES
हार. रजत, Anek. for रजतं, Anek. A.
हारि. सङ्घात, Med. सन्तान, Med. A. सजान, Med C Drama understands
aferent as one sense (erart=progeny, W) But this is more than doubtful.
हारीत, Med. A. etc हरीत, Med.
हाल. हले, Med , Med. A. Med. C, 'हाल शालिवाहनपार्थिवे हाला सुरायाम्'.
सीत, Hem. for सात, Hem. A I do not remember meeting हाल हल, Med, W.
हिंस्र. वसा, Hem for च सा, Hem A त्वेलावली, Med , Med A for काकादनी,
Med. C.
हिण्डन, Vis. A. etc. हिण्डिन, Vis. and 'लेखने for खेलने Hence Wilson's
a writing.
fefus4, Har. fausti, Har. A I prefer this as it is more grammatical
ATATÚ, Druma. =astrologer, W.
f64377 TI Druma. (=zedoary, W) for tat, 1807, Hemte, Vis ,
Mahendra. The authors seem to have confounded Tat with a T, both being
1544 in A 2.4 102, 154 From Roxborough, he does not appear to be
a Himalayan plant. See aant.
हीर. तैलाम्बुका, Med , Med A पिप्पलिका, Med. C तलाम्बुक, Druma =
Cockroach, W.
fac. Sed, Med C poca, Vis. Vis. A. Jad, Med , Med A --disappointed,
deceived, W. Doubtful
हिरण्मय. लोकधातु is probably used =ब्रह्माण्ड See वर्ष.
Hem , Mahendra This is preferable as is not found as an
expletive.
I. faftste AGRI, Anek. I give Anek. A
TopiMahendra, Med. Et, Vis In Med A. it is corrected into. 14.
This is the reading in Hem, Vis A, Med C. etc
È, W. The language in Vis. shews it must be
हैमवती वचावपि, Tri for वचापि, च, Trl A.

·APPENDIX I APPRECIATIONS OF ANUNDORAM BOROOAH 1 Sir Gurudas Banerjea Kt, MA, DL PHD, formerly Vice Chancellor of the Calcutta University, sometime Puisne Judge of the Calcutta High- Court, in a letter to Dr S K Bhuyan dated Narikeldanga Calcutta, January 24, 1912, said "In compliance with your verbal request made to me yesterday, I have much pleasure in sending you the following note embodying my remını scences regarding the late Mr Anundoram Borooah “I became acquainted with Mr Anundoram Borooah as a first year student of the Presidency College in 1865, when I was temporarily appointed as an Assistant Lecturer on Mathematics in that College I came into contact with him almost everyday for a period of one year and the impression he left on my mind was a very favourable one He was very modest and unassuming, and he did his work in the class remarkably well There was no problem in Mathematics simple or difficult, set by me in the class, which Sri Borooah failed to solve He was quick in arriving at his solutions and they were generally simple and ingenious The first year class in the Presidency College that year was a splendid class containing many very brilhant students, such as the late Sri RC Dutt, the late Babu hartık Chandra Mitra (who afterwards obtained the Premchand Roychand studentsłup and was for many years a leading pleader of Midnapur), Babu Trailokyanath Bose, for many years a leader of the Dacca Bar, Sri B L Gupta, and Babu Umakah Mukherjee, one of the leading Vakıls of the High Court of these Babu Kartıkchandra Mitra Trailokyanath Bose and Umakali Mukherji were exceedingly good in my subject, and Sri Borooah u as unquestionably the brightest of this bright band of roung students It is worthy of note that his class fellows never grudged to admit his supenor merit It is a matter of deep regret that his brilliant career of public service was cut off so early 2 Sn Bolinararan Borah CF (Reid ), formerly crccutisci ngineer, Awam in a letter to Dr Sh Bhuyan, dated Rothirmar Darjeeling meintxr, 19, 1919, said I am in receipt of your letter of the Ilth instant, in which you ask ine to contribute whates or reminiscenco 1 hase of the late Sri A Boronał Inwards the compilation of his bogruplıy that you have undertaken as you are under the impression that I was a claxe fnend of her and that therefore I *7in a position to tell you many things about lum Treuse ine saying that you are mustrien in Imth thrxe repreis. I was no personal friend of Sn A. Romuah indru I hurbly met came in contact with him, And consequently I can tell you see luule atrxzt him that is not well known ·APIFIDIY 1 to any lody else lle was too grent i gemus and 1 too sedentary worker to be close friend of my man I met lum in school days in Assam for to or three years, but wc hardly exchanged a word as die hind the labit of being rather reseni ed exclusic, and tom attcntc to lus tools, sluch unfortunately I was not Since he left Asin aficr p 159191% thic Intrince l'amination in 1861 WC neier inci 15 un I was not in Calcutt? slett lie si us there, I was not in England when he was there Ilis scrice was mostly in Bengal and mine in Assam So except for 7 Huile correspondence on Insiness matters I had never como across lum But I hneis ihat he had a great aptitude for Sanskrit studies, for fic »ns hrown to like seen able to recite from memory the whole of Amarkoslı cien at the cirly age of 12 or 14 He had an aptıtude for Afathe matics in 18GG 1t the Iirst Arts Exunination of the Calcutta University and bclicve first too in thic India Cusal Service Examination in 1870 In 1869 hic won the Statc Scholarship of £200 1 year tcnable for 3 years and the Gilchrist Scholarship of £100 1 car tenable for 5 cars in Fngland Ingving stond first in the respectac competitic cxaminations Srı Bornoah continued hus Sanskrit studies een after he had entered Government Servicc and fuis monumental work, ---the Sanskrit Dictionary Lycsidcs other Sanskrit works on Grammar wall for all time remain as standing evidence of lus genius and industry in the plulological line It was in his contemplation to take in hand a Comprehensic Dictionary of all the Dialects of Bengal when his career was cut short by an all too early and sudden death He ncicr married Being wedded to literature alone he devoted to it all hus talents all his capacity for work all his energy and all his leisure But let it not be supposed that he never meant to marry for even so early as the age of 24 on his return from England he was said to have shown to a friend the portrait of what he called his intended bride But literature huis second love scems to have displaced all other ties from his mind This singleness of purpose was the great characteristic of Sri Borooah The industry and application which it demanded made him lead a too sedentary Jafe Hc sought ble recreation relief change and variety He burnt his candle at hoth ends and had naturally to pay the jevitable penalty His life was a meteoric flash and blaze which burnt up the substance in its lightning course dazzling mankind for a moment and disappearing for eyer from view from the above it may perhaps appear to many that this great man was a mere machine that cannot bc credited as having a soul and human sympathy a mere word making and figure calculating machine But it is not so His work in the cause of learned humanity is the best proof of his human feeling His solitude was only the necessary condition of his work He did not live as an ascetic away from mankınd He lived and worked among men with men and came in daily contact with them wlule discharg ing hs official duties At home in his private work he was constantly en ·111 APPENDIX I company of learncd Pandits, and in correspondence with Indian and European scholars He had a few intimate friends too though they must necessarily be few, for he did not scek cheap popularity by playing to the gallery, or by showing himself all over the shop, or by making speeches at the slightest provocation As Emerson said - It is easy in the world to live after the world s opinion it is easy in solitude to live after your own, but the great man is he, who, in midst of the crowd, keeps with perfect sweetness the independence of solitude, '--and I think Sri Anundoram Borooah was just such a great man "Srı Borooah was an Assamese by birth He has been an examplar to Assamese youths for the last half century and even as such he has done great good to Assam But it would be too provincial to call him Assamese, and claim him for the little region of Assam Ic really belonged to the region of literature He is clauncd by all scholars as belonging to their own class He is claimed by all India as the enricher of her literature He is claimed by Bengal, where he did his life work He is even claimed by the little town of Berhampur, where he possessed a local habitation and where he intended to live and work after retirement from service After satisfying all these claims, the little village of North Gauhati, where he had his parental home, will not have left much for her share Nevertheless he was first an Assamese, and next all else, and it is an Assamese gentleman at last that has now first undertaken to write his biography, in spite of all the claims of all the scholars from London to Berhampore “Thanking you, Srı Bhuyan, for your courtesy in referring to me for any information I could possibly give you towards the compilation of your biography, and regretting very much that not having ever come in personal contact with its subject, iny contribution is necessarily poor and futile 3 Prof Cecil Bendall, 11A, Keeper of Oriental Books, British Museum, London, in The Trubner's Record, No 245, 1189, recorded "I have been asked to contribute a notice of the life of Anundoram Vaduya (Borooah) His death is announced in the Indian Magazine for March as having been caused by fever and paralysis, but I cannot hear of any obituary notices by his friends, such as might have been expected to appear in the Indian Press I understand that he died as long ago as the beginning of January last Pending fuller information from such quarters, I venture to subjoin the few facts of his life that I have been able to ascertain together with some notice of the useful works by which his name will be long remembered among Sanskritists The deceased scholar was born in 1850, being the second son or Gargaram Vaduya and lus wiſe Durlabheswarı, of Gauhau (Gawhatty) in Assam Of his family and caste I have no means at hand of ascertaining any further facts, though I think that his caste-name is not uncommon in Assam I may here note in passing that my transcription of his name is taken from the Nagarı title-page of his edition of the Mahaviracharita, where his name appears as 4747 1 ·AISI DI * I base neer heard the name pronounced by an Assim, but probably Ieronah' is about mole ding as 'Oude and the other popular spellings to wuch the average resident in India clings with Kuch tenacity Ilc was educated at I'roidenes College, Calcutl 1, and graduated 1 A. at thic Calcutta University in 1060 • Proceeding to I nzland as a cindidate for the Cul Service, for which he was selected in 1870, he matriculried at the London Unn ersity in the sanit year, and entered as a student of the middle Temple, and in 1872 was called in the Bar lle raded England 11 least once, for I met him in London about 186! Ilis manner with strangers at least was scr) reserved and retiring Or hus career as a civilian which he commenced in Bengal in 1872, I losse little or nothing 10 sty At the time of his dicaih he was Joint Vagistrate and Deputy Collector of Jessore. But I cannot forbear to remark that hus life goes is all an example whether in gouernment service or out of it, to show thri 1 mass of routine work need not crush out literary activity when a mın is really in carnest is a rule the Civil Service of India has done little for tlic literature and science of the country the exceptions to this being chic mcn in thc Educational Department But certainly, Anundoram Vaduya's twelve well spent y cars of servicc* show fum to have been a hındred spirit with adnunistrators lhe Colebrooke and Burnell among the illustrious dead, and the small band of living workers like Grierson, Flect and R. C. Temple Vaduya s first work appeared in Vay 1877, and from its Preface we find that it was commenced about 1873 and announced in March, 1876 Thus wus his Practical English Sanskrit Dictionary' and truly practical work Not content with commencing with such a magnum opus as a dictionary he added to its second and third volumes tuo now and original works vız his Higher Sanskrit Grammar of Sanskrit gcograplucal names illustrated by a valuable prefatory essay Both are thoroughly original works, and rather suffer by being united with the Dictionary, the latter is I believe still a unique contribution to Indian research, though only a small one, the great value of the former (now published separately) may be seen from the frequent references to it in Dr J S Speijer s recent work on the same subject 'In the same year, 1877 appeared the edition of Bhababhuti s Mahavira charita alrcady referred to in passing which was followed in 1878 by the essay on Bhababhuti intended to have formed a part of the same book A thurd work was completed by Vaduya in 1877, and appeared in 1878 viz his Companion to the Sanskrit rcading Undergraduates of the Calcutta University. This consists of criticisms on the commentaries of the two sct portions of havyas in the University curriculum for 1878, and forms with the works last mentioned, Vaduya's sole contribution to the criticism of 1 a most original and a list * Mr Boroosh was at the time of his death Ofig District Alagistrate and Collector He had then completed 16 years of service Noakhali ·APPDNDIX 1 V it . Kavya literature But small in bulk though it is, I cannot but consider an important contribution to Sanskrit scholarship European cditions of Sanskrit classics generally consist of text with, occasionally, a few original. explanatory notes, and at best more or less meagre extracts from the grhat native commentators Indian editors, on the other hand, do not really elucı date either text or commentary, but compose a learned super conimentary, which as often, as in the case of Taranatha on the Siddhanta-Kaumudi obscurer than the work professed to be explained Vaduya takes a most useful middle course, and without being carried away by the authority of Mallınatha or even by that of Amarsingha or Panını, explains bocht commentary and text This is most useful to the European student There are plenty of helps for Kalidasa and Manu themselves, but for the due understanding of Mallınatha, Govindaraja or Kulluka, to what work can one refer a pupil ? My own acquaintance, such as it is, with these important scholiasts was first derived, in orthodox fashion, from the month of my 'acharya' (Vaduya's teacher too, at Presidency College by the by), who himself was instructed by duly qualified Brahms, but I question whether the average European student is in a position to study these writers as they userve Ye; ukar, was e gerar anna' rw'utpratut worrlyur" maturity • Sanskritists, in all lands, and especially in India "Vaduya's remaining works are devoted to the sides of Sanskrit study in wluch he evidently felt most interest, luxicography, grammar and ars poetica To the first mentioned class belongs the work włuch he was publisking at the time of his death, a new edition of the Amarkosha, with several unpublished commentaries, while with the second and third we may rank his Dhatu Vrıttı Sara published in 1886, his collections of and the extensive work on Prosody which he published in 1882, under the somewhat eccentric title of Volume the Tenth of a projected Comprehensive Sanskrit Grammar. These substantial volumes, cach carefully planned and worked out, might well have occupied the leisure of even a far less busy man for a good twenty, years "But it is not only on the extent of thus good scholar's work that I would insist There is something also in its method and spirit that demand out attention We often hear complaints of the effect of Western cudcation in India, that the old learning is passing away giving place to an ungodly ang · bastard veneer of European instruction (I fear I must proudly call it educa tion), tending to replace the grand old figure of the Pandıt of old, by that terrible production of the nineteenth century known as the Babu, the buti of satire both European and native as well Yet Anundoram Vaduya, born near, and educated in Bengal, tlic hotbed of 'Babu dom', a sccker and a successful seeker of Government employ, the chief prize of this curious educational compromise, never lost his interest in the problems of Sanskrit scholarship "Evidently well-grounded in Panını (and where, I would ask the advocates of English education for India, can we find a finer educational ·APPDNDIX 1 V + Kavya literature But small in bulk though it is, I cannot but consider it an important contribution to Sanskrit scholarship European editions of Sanskrit classics generally consist of text with, occasionally, a few original explanatory notes, and at best more or less meagre extracts from the great native commentators Indian editors, on the other hand, do not really eluci date either text or commentary, but compose a learned super commentary, whuch is often, as in the case of Taranatha on the Siddhanta Kaumudi, obscurer than the work professed to be explained Vaduya takes a most useful middle course, and without being carried away by the authority of Malınatha or even by that of Amarsingha or Panını, explains both commentary and text This is most useful to the European student There are plenty of helps for Kalidasa and Manu themselves, but for the due understanding of Mallınatha, Govindaraja or Kulluka, to what work can one refer a pupil? My own acquaintance, such as it is, with these important scholiasts was first derived, in orthodox fashion, from the month of my 'acharya' (Vaduya's teacher too, at Presidency College by the by), who himself was instructed by duly qualified Brahmins, but I question whether the average European student is in a position to study these writers as they deserve Here, then, was a good and new departure worthy of imitation by • Sanskritists, in all lands, and especially in India "Vaduya's remaining works are devoted to the sides of Sanskrit study m wluch he evidently felt most interest, luxicography, grammar and ars poelica To the first mentioned class belongs the work which he was publishing at the time of his death, a new edition of the Amarkosha, with several unpublished commentaries, while with the second and third we may rank his Dhatu-Vrittı Sara published in 1886, his collections of and the extensive work on Prosody which he published in 1882, under the somewhat eccentric title of Volume the Tenth of a projected Comprehensive Sanskrit Grammar These substantial volumes, each carefully planned and worked out, might well have occupied the leisure of even a far less busy man for a good twenty years "But it is not only on the extent of this good scholar's work that I would insist There is sometàing also in its method and sprat chac demand our attention We often hear complaints of the effect of Western eudcation in India, that the old learning is passing away giving place to an ungodly and • bastard vencer of European instruction (I ſcar I must proudly call it educa. 110n), tending to replace the grand old figure of the Pandit of old, by that terrible production of the nineteenth century known as the Babu, the butt of satire both European and nainc as well Yet Anundoram Vaduya, bom ncar, and educated in Bengal, the hotbed of 'Babu-dom', a socker and a successful seeker of Goverinent employ, the chief prize of this curious educational compronuıse, never lost his interest in the problems of Sanskrit scholarship "Evidently well grounded in Panın (and where, I would ask the advocates of English education for India, can we find a finer educational ·ANTISEX insinument than the front Indun Grammars studied in the light of modern research > laduya brought to bxcar on the criticisin of Sanskrit laats some iluns of tlic spirit of shizt we understand by classical scholarship Ile nather dixci vey the old scholiasts and grimmuuns with the slavish olssequous ness of a mere follower of Indition nor set ignores them like the uninitiated foresuri critic but rather citus one with mother and adjusts the results by the stindard of modern research Such seems to me thic clariter of Viday?s sorh, and it is because so strongly feel the value of his crumple to all of us oriental students whether Luropein or nine that I 121c i cntured to draw out this notice to greater length than I Indnt first intended ·APPENDIX II OBITUARY NOTICES ON BOROOAH 1 Sri Ramesh Chander Dutta, ICS, CIE, in the Preface to his 'Civilisation of Ancient India', 1888, writes Amongst my countrymen the great reformer Raja Rammohan Ray and Dayananda Saraswati turned their attention to Sanskrit Literature and lastly my learned friend Sri Anundoram Borooah of the Bengal Civil Service has published a handy and excellent English Sanskrit Dictionary, and is now engaged in a Sanskrit Grammar of formidable size and erudition" Sri Dutt adds in a footnote to this passage “Since the above lines were written, the author has received the sad intelligence of the death of the talented scholar His untimely death is a loss to Sanskrit scholarship in this country which will not be easily remedied To the present writer the sorrow is of a personal nature, as he enjoyed the friendship of the deceased for twenty years, and more-since the old College days in this country and in England" 2 Dr Gurudas Banerjee MA, DL, as Vice Chancellor of Calcutta University, in his Convocation Speech, 1890, said "During the year under review we lost by death or retirement eleven of our colleagues in the Senate and the brief retrospect of the past would be incomplete f I were not to record our deep sense of regret for that loss (Then follow references to the death of Reynolds and Kabiruddin Ahmed) Sri Anundoram Borooah was a distinguished graduate of this University, and a no less distinguished member of the Civil Service Amidst the engrossing duties of this office, he could find tune to plan and partly execute literary works of profound scholarship, and it is a matter of no small regret that untimely death prevented him from completing them” 3 The Hindu Patriot, January 21, 1889, wrote We deeply regret to announce the death of Sri Anundoram Borooah, cs, on Friday last from ſever and paralysis. He was a highly cultured man and his scholastic attainments were well known through the country His Sanskrit Grammar and Dictionary were worthy of a scholar, who had made this branch of knowledge a special study As a distinguished public officer he enjoyed the confidence of Government and the good opinion of the people, and gave satisfaction wherever he went Hc rose to be a District Magistrate when his career was unfortunately cut short His early death 14 a loss to this country in general and to his service 4 The Indian Mirror, January, 22, 1889, wrote • We deeply regret to hear of the death of Mr A. Borooah, as, on I riday last in Calcutta The number of covenanted civilians among our 32 ·APPENDIX II viii countrymen is not very large, and Sri Borooah's loss is a great one indeed. He was a distinguished Sanskrit scholar, and did much to further the cause of Sanskrit learning. His premature death is mourned by the whole native community." 5. Sir Surendranath Banerjee, in his autobiography 'A Nation in Making', 1931, writes: "Among the Indian candidates who competed with us for the Indian Civil Service in 1869 was another remarkable man whosc early death deprived the world of a Sanskrit scholar of great promise I mean Anundoram Baruah. In regard to him also there was the difficulty about the age to which I have referred; but, the point having been settled in my case, it was no longer raised in his. He came from Assam and distinguished himself at the examinations of the Calcutta University. Having obtained a state scholarship, he went to England to compete for the Indian Civil Service. He secured a place for himself among the successful candidates in 1870. As a member of the Indian Civil Service he combined the duties of an administrator with extraordinary devotion to literature, and at the time of his death, I understand, he was engaged in preparing a dictionary (grammar) of the Sanskrit language which, alas, never saw the light. His was a case of blighted promise which in its fruition would have enriched the world of letters"