·प्रस्तावना अस्मिन्हलु जगति सुखाचाप्त्यर्षमेव स्वस्वसामथ्यौनुरोधमा महता नैपुण्येन प्रयतन्ते । कथंचिल्लब्धं च सुखं चिरकालं यथाऽनुभूयेत तथा महान्तं प्रयत्न प्रकुर्वन्ति । परंतु न कश्चिदपि प्राणी चिरकालं तदनुभवति । किंतु सुखसाधनाना नश्वरत्वात्तन्नाशे मुखनाशात्सर्वेऽपि लिश्यन्त एव । एतादृशी च सर्वेषा प्राणिनामवस्था पर्यालोच्य तत्समुद्दिपार्षया श्रीमद्भगवद्वा- दरायणमहपिलसूत्राणि प्रणिनाय । तत्र च यस्य ज्ञानेन निरतिशयं नित्यं सुखं सऽपि प्राणिनः साक्षात्परम्परया वा पाप्स्यन्ति तादृशं जगत्कारणत्वेन श्रुतिसंमतं ब्रह्म वर्णितम् । किं चान्यः श्रुतिविरुद्ध जगत्कारणत्वेन यद्वर्णित तन्न युक्तमित्यपि प्रतिपादितम् । अत्र च चत्वार आचार्या भाप्यं चकुः । तत्र श्रीमच्छ कराचापरिमानि सुत्राण्यद्वैतपराणि संयोजितानि । श्रीमद्रामा- नुजाचार्यावशियातपराणीत्युक्तम् । श्रीमल्लमाचार्यः शुद्धाद्वैतपराणीति प्रति- पादितम् । श्रीमन्मध्वाचार्यस्तु द्वतपराण्येवेत्युक्तम् । एवं चेय महती विपति- पत्तिः । न हि सर्वेषामपि मतानि युक्तान्येवेति कल्पयितुं शक्यते । तथा सत्य- व्यवस्थापानात् । सिद्धे पस्तुस्वरूपे विकल्पासमवाच । किचान्येपा मतख- ण्डनप्रयासस्य यर्थं स्यात् । कृतेऽपि श्रीमद्भगवद्व्यासेनान्यमतखण्डने निरु- करीत्या पुनरपि मतभेदस्य सत्वात् । तत्र श्रीमच्छंकराचार्याणामेव मते देतातोभयचतिव्यवस्था सम्यग्रीत्या संगच्छते । अन्येषा मते स्वतश्रुति- वाक्याना सयभीत्या यथाश्रुतार्थो नव वर्णयितुं पार्थते । यद्यपि रामानुजा. धार्या वल्लभाचार्याश्चाद्वतिनो वयमिति मन्यन्ते तथाऽपि तेऽन्ततो द्वतिन एव । मध्वाचार्यात स्पष्टमेव द्वतिनः । एवं च यथा नैयायिकादयो द्वतिनस्तद्वदेवे- मेऽपि तिन एव । अयं तु विशेष:-नयायिकादयस्तक्ष्य प्राधान्यं श्रुतेस्तु तदनुरोधेनार्थ- प्रतिपादकत्वं स्वीकृत्य स्वसिद्धान्तं वदन्तो बहि:शत्रवः । रामानुगाचार्यादयस्तु श्रुतिप्राधान्य बहिदायित्वाऽन्ततस्तु तर्कस्यैव माधान्यं गृहीत्वा ब्रह्मसूत्राण्येव स्वस्वमतानुरोधेन व्याचक्षाणा अन्तःशव इति । तत्रान्तःशत्रयो जघन्यतराः। यथा हि लोके गृहभेदिन इत्युच्यन्ते । तेपा नाशोऽपि शेयेण कर्तुं न शाक्यते । शत्रुत्वस्य स्पष्टं ज्ञानामावात् । किंतु तेऽस्याऽऽत्मीया वयमिति महिर्दशयित्वाऽकस्मादेव प्राणनाशं कुर्वन्ति । बहि:शत्रूगां तु शत्रुत्वस्य स्पष्टं ज्ञानात्तनाशः सुकरी मवति । श्रीमच्छंकराचार्यास्त प्रमाणशिरोभूतायाः श्रुते.

·[२] रेव प्राधान्यं स्वीकृत्य तर्कस्य तु श्रुत्यनुरोधेनोपवर्णनं कुर्वन्ति । तत्र बहिःश- भूतानां नैयायिकादिसांख्यान्तानां तरेव साक्षात्खण्डनं कृतम् । अन्तःशचूणां तु पश्चादुपस्थितत्वान्न तन्मतखण्डनप्रसनः । तत्र चान्तःशत्रुभूतरान्दतीयः शांकरभाष्यं महता प्रयासेन कथंचित्खण्डितम् । सच्च तत्खण्ड नमतमतद्वेषमूल. कमिति निरभिमानिना सहृदयाना विदुषां स्पष्टमेव दर्शनपथमायाति । यद्यप्या- नन्दतीर्थीयमतखण्डनं श्रीमन्मधुसूदनसरस्वत्यादिमिहुशः कृतं तथाऽपि श्रीमद्व्यासतीर्थप्रणीतायास्तात्पर्यचन्द्रिकायाः स्वातन्त्र्यण केनापि खण्डनस्या- कृतत्वात्तरखण्डनं तत्प्रसझेन तत्त्वप्रकाशिकायाश्च खण्डनं कर्तुं श्रीभद्रधुनायप- ण्डिताः प्रवृत्ताः । यद्यपि रामानुजाचादिमिरप्पद्वतमतखण्डनं कृतं तथाऽ- पि चन्द्रिकायाम् 'यत्तूभाम्याम् ' इत्याद्यनुवादपुरःसरं शांकरमतवत्तन्मत. स्यापि खण्डितत्वात्मधानमनिवर्हणन्यायेन मध्वमतखण्डने कृते तन्मतखण्डन कृतप्रायमेवेति न तन्मतखण्डने स्वातन्त्र्येण श्रीमद्रघुनाथसूरीणां प्रयत्नः । किंच मध्वमतस्यैव प्रकृष्टान्तःशत्रुत्वं भवति । यथा हि मध्वमतानुया- विभिः साकं शाकरमतानुयायिना भोजनकन्यादानग्रहणादिव्यवहारा महाराष्ट्र देश इदानीमुपलम्पन्ते न तथा वल्लमरामानुजमतानुयायिभिः साकम् । अतो महदेवान्तःशत्रुत्वं मध्वमतानुयायिनाम् । यद्यपि पित्तपावनाः सन्तो ये शाक- रमतानुयायिनस्तेषां मध्वमतानुयायिभिः साकं कन्यादानग्रहणव्यवहारः सर्वत्र पलभ्यते तथाऽपि कचित्तण्यपत्तनादी दृश्यत एव । अतोऽपि मतद्वयं परि. त्यज्याऽऽनन्दतीपाथमतखण्डन एव बद्धपरिकराः सन्तो रघुनाथपण्डिताः प्रवृत्चाः । तदानी व्यावहारिकदृया शांकरानन्दत्तीपाथमतयोर्गुणदोषविचा- रणा क्रियते । तत्र शांकरमतानुयायिनः शिवविष्ण्वादीनां सर्वासां देवतानां भजनपूजनादिकं कुर्वन्ति । तेपा गृहे हि विष्णुमूर्तिः शालग्रामो वा नेति न कदापि भवति । तथा भस्मगोपीचन्दादि सर्प दधति । चन्दनस्य पट्टवर्धनो. पूर्वपुण्ड्रादि चिहं सर्व दधति । तथा पिध्ये कर्मण्यपि मध्वमतानुयायिनिवेशं कुर्वन्ति । बहिःशुचित्वं तु प्रकृष्टं नोपलम्यते । किंतु सामान्यत एव । न चायं दोप इति वाच्यम् । पहिःशुचित्वस्यान्तःकरणशुद्दयपत्वेन तदाधिक्ये च मनसः संशयायाधिक्यापातात् । अत एव बहिःशुचित्वाधिक्यवता संशयाधि- क्यमुपलभ्यते । किंच शांकरमतानुयायिन नियो वालाश्च विष्णुपरगीतादिकं प्रायशः पठन्ति । मनमानुयायिनस्तु शिवव्यतिरिकानां देवतानां भमनपूजनादिक ·- [३] कुर्वन्ति । शिवस्य तु स्वप्नेऽपि पूननं कदापि न कुर्वन्ति । प्रत्युत शिवद्वेष एव मधान्येनोपलभ्यते । अत एव तेषां गृहे शिवलि हादिक नोपलभ्यते काय. दपि । शिवचिह्नभूत भस्मत्रिपुण्डू चन्दनकृतपटवर्धनचिह्न च न कदापि दधति । किंतपुण्डमेव सदा दधति । तथा पिव्ये कर्मणि शांकरमतानुया- यिसंग्रहं नैव कुर्वन्ति । बहिःशुचित्वं त्याधिक्येनोपलम्यते । तया पा लियो यालाश्चापि शिवशब्दमपि मुखेन नोचारयन्ति । कुतः पुनः शिवपरगीतमानम् । किंतु विष्णुपराण्येर गीतानि गायन्ति । किंच कयाचिस्त्रिया शिवपरपद्य गीयते चेत्किमेतदिति नियोऽपि बदन्ति । किंच केनचिहालेन कदाचिच्छि- वचिह्नमूतं पट्टवर्धन धिपते चेत्पण्डितो मेघावी मध्वमतानुयायी बते किमत- त्वया वैष्णवेन नियत इति । एवं चैतन्मते शिवद्वेषविषयकः संस्कारो वंशप रम्परागत एवोपलभ्यते । ननु शांकरमतानुयायिनोऽपि केचन मध्वमतानुयायिद्वेषं प्रकुर्वाणा उपल- भ्यन्त एवेति कथं मध्वमतानुयायिन एव तदीयं द्वेष कुर्वन्तीत्युच्यत इति चेत् । उच्यतेयद्यपि मध्वमतानुयायिद्वेष केचन शोकराः कुर्षन्ति तथाऽपि न ते विष्णुदेवताद्वेष कदाऽपि कुर्वन्ति । यदि य केचन शांकरमतानुयायिनो विष्णुद्वेपं कुर्युस्तहि तेऽपि न मान्याः । किंतु जघन्यतरा एव बोध्याः । ये च मध्यमतानुयायिनोऽपि केचन शिवद्वेष न कुर्युश्चेत्तर्हि तेऽपि मान्या एव । अयं तु विशेष:--शांकरमतानुयायिनो मध्वमतानुयाथिद्वेष यत्कुर्वन्ति तत् । शिवद्वेषिण इमे ' इत्येव बुद्धया । मध्वमतानुयापिनातु यच्छोकरमतानु- यायिवयं कुर्वन्ति तत्तु : इमे शिवपूजकाः' इत्येव बुद्धयेति । एवं चोभयोप- स्योत्पादकः शिय एवेति पर्यवसितम् । परंतु ब्रह्मसूत्रेषु भगवता व्यासेन न शिवस्य नापि विष्णोः साक्षादुल्लेखः कृतः । एवं सति कथमिमे मध्वमतानु. यायिनः शिवद्वेष कुर्वन्ति किंवा तेषां शिवेनापराद्धमिति त एव प्रष्टव्याः । अहं तु मन्येऽन्धरम्परेपेयम् । अपवा सौरपुराणे यदुक्तम्-' मगवता शिवेन मदनदाहे कृते तत्पन्या त्या क्रियमाणं विलापं विलोक्य मदनसचिवो मधु- रिमा प्रतिक्षा धकार-कलियुगेऽहमवतारं गृहीत्या महता प्रयत्नेन शिवपं करि- प्यामीति । सन्मूलकोऽयं द्वेष इति विमावनीयम् । युक्तं चैतत् । यतः शिवद्वेष एवोपलम्यते न त्वन्यास देवतानाम् । ननु नैतत्कारणम् । किंतु श्रुतिस्मृतिपुराणेषु शिवापेक्षया विष्णोर्माहात्म्या- धिक्यं श्रूयते । तत्कथं विष्णुसाम्यं तदाधिक्यं वा शिवस्य कल्पयित्वा प्राधा- ·.. । [४] न्येन शिवस्य मजनपूजनादिकमिमे शाकरमतानुयायिन. कुर्वन्तीत्येतावदेव शियदेपकारणमिति चेत् । मैवम् । शिवस्यापि विवपेक्षया माहात्म्याधिक्य श्रुतिस्मृतिलिङ्गपुराणेषु बहुषु स्थलेषुपलभ्यत इति तत्रत्यवाक्यपुरःसरं श्रीमद्र- घुनाथसूरिमिर्दर्शितत्वेन निरुक्ककारणापेक्षया मिन्नकारणस्य दुर्वचत्वात् । एवं च व्यावहारिक्ष्ट्या मतद्वयगुणदोषपर्यालोचनाया शांकरमतमेव ज्याय इति पर्यवस्यति । ननु पण्डितवरैः श्रीमजयतीर्थव्यासतीर्थादिभिरपि सुप्रसिद्धमप्यद्वैतमतं परि- त्यज्य माध्यमतमेवाझीकृतम् । न हि तैरद्वैतमतं न ज्ञायत इति वक्तुं पार्यते एवं च माध्वमतापेक्षया शाकरमतस्य कथं ज्यायस्त्वं वर्ण्यत इति चेत् । उच्यते---यद्यपि ते पण्डितवरास्तथाऽपि पूर्वजन्मकृतकर्मणा माध्वमतामिनिवे; शपराहता इति तदीयग्रव्यपर्यालोचनया स्पष्टं दर्शनपथमायाति। किंचते माध्वा वयं वैष्णवा इति लोके वदन्तो द्वैतमतपचारं महता प्रयत्नेन कुर्वन्ति तदतीषानुचितम् । ननु ये माध्वास्त एव वैष्णवास्त एव च द्वैतमतप्रवर्तका इति लोकेऽबाधितप्रसिद्धेः सत्वात्तेपा च स्वमतपवर्तकत्वं सर्वथोचितमेव । तच मत सिद्धान्ते श्रुतिवाक्याना सम्यगन्वयादिना न युक्तमित्यन्यदेतत् । एवं प पा स्वमतप्रसिद्धियत्नो नानुचित इति चेत् । अत्रोच्यते-ये हि माध्वा न ते वैष्णवा. । किंतु वैष्णवमन्याः खलु । यदि च ते वैष्णवाः स्युस्ती- द्वैतमतप्रवर्तका एव मवेयुः। तथा च विष्णुपुराणे--' को भवानिति निर्देशो वाचाऽऽरम्मोऽह्यनर्यकः । शिविकादारसंघातो वचनास्पनि सस्थित. ॥ १॥ अन्तिप्यता नृपश्रेष्ठ त दे शिषिका त्वया । एवं छत्रशलाकाना पृथम्मावो विमृश्यताम् ॥ २॥क यातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि । व(योस्तु रानेति यल्लोके यच्च रानपटा. स्मकम् ॥ ३ ॥ तथाऽन्यच नृपेत्येतन्न सत्संकल्पनामयम् । एवमेकमिदं ब्रह्म न भेदि सक्लं जगत् ॥ ४ ॥ वासुदेवामिधानस्य स्वरूपं परमात्मनः । तदे. तदुपदिष्टं ते सोपेण महामुने ॥५॥ परमार्थ सारभूतं यदद्वैतमशेषतः। तद्भावमावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना ॥ ६॥ भवत्यभेदी मेदश्च तस्याज्ञान- कृतो मवेत् ॥ इति । तथा मोक्षधर्मेऽपि-'सद कल्पितं सर्व तत्सत्य विष्णु. रैव च । इति । एव च विष्णुपुराणे बहुप्वद्वैतपरेपु वाक्येपूपलम्यमानेषु सत्सु पतश्चेते मावा देतमतं प्रतिष्ठापयन्ति तत्सर्वेधाऽनुचितमेव ।

·.. - [५] ननु तहि के वैष्णवाः के च माध्वाः के च शकरा इति चेत् । शृणु। शाकरमतानुयायिनः सन्तः प्राधान्येन ये विष्णु पूजयन्ति ते वैष्णवाः । ते चे- दानी मागवता इत्युच्यन्ते । ये च शांकरमतानुयायिनः सन्तः शिवं प्राधान्येन पूजयन्ति ते शैवाः । ये च शांकरमतानुयायिनः सन्तो गणपति प्राधान्येन पूज- यन्ति ते गाणपताः । ये च शांकरमतानुयायिनः सन्तः शक्ति प्राधान्येन पूंज- यन्ति ते शाकाः । माध्वास्तु न वैष्णवा न शैवा न गाणपता नापि शाक्तः । अपि तु वैष्णवमन्याः शिवद्वेपिण एव । अत एव पुर्वाता वैष्णयापरपर्यायमा- गवतशब्दव्यवहार्यादयः शाक्तान्ता भिन्नमिन्नदेवतोपास्यकत्वेऽपि परस्परं न द्वि- पन्ति । मावास्तु पूर्वोक्तानसर्यान्वष्णवादीन्द्रुिपन्त्येव । सर्वे च पूर्वोक्ता माध्या- न तथा बहु मन्यन्ते । तस्मादद्वतमतप्रवर्तकाचार्याणां शियवाचकशंकरशब्दवा. च्यत्वेन शिवावतारोऽयमिति प्रसिद्धया वा तेषां तन्मतस्य तन्मतानुयायिनो च द्वेष इति पर्यवसन्नम् । इदं तु बोध्यम्-~-मध्वावतारात्पूर्व वैष्णवादय भासनेव । ततश्च मध्यम- तप्रवर्तकान्महावैष्णवाल्पण्डितप्रवरान्दृष्ट्या पूर्वोक्तवैष्णवान्तर्गताः केचन विद्यावि- धुरा अज्ञाः पामरास्तदनुयायित्वं स्वीकृत्य तदीयाचारान्समाचेरुः । ततश्च वैष्ण- वा अपि ते वैष्णवमन्याः सन्तः शिवद्वेपिणो बभूवुः । ततश्च वैष्णमन्यानां कुले समुत्पन्नाः केचन विद्वांसोऽप्यानुवंशिकसंस्कारेण पित्रादिस्वीकृतमध्वम- तानुयायित्वत्यागे सति नरकादिप्राप्तिमीत्या वा तन्मत एवामिविवेशं धृत्वा तन्मतदाढर्याय महता प्रयत्नेनाद्वैतमतखण्डनप्रचुरान्महतो ग्रन्धानप्रणिन्युः । ये चाविद्वांसो वैष्णवमन्यास्ते स्वमतपरमतयोीनामावान्निरुक्तविद्वदनुरोधेन सदी- याचारमात्रमनुकुर्वन्ति । तदनुरोधेन च तदीयाः स्त्रियो वालाश्यापि शिवद्वेष- पुरःसरं विष्णु कथंचित्पूजयन्ति । ननु ये विद्वांसो मध्वमतानुयायिनस्ते निरु- क्तकारणानुरोधेन तन्मतदाढाय ग्रन्थांस्तदीयाम्यासं च कुर्वन्तु नाम । परंतु शिवद्वेष कुतो न त्यजन्तीति चेत् । पित्रादिकृतशिवद्वेषज्ञानस्य जागरूकत्वात् । एवं चास्मंदीयोऽयं धर्म एव यः शिवद्वेष इति मन्यमाना न तस्मात्परावर्तन्ते । ननु विद्वद्भिरप्यस्मामिर्मध्वमतानुयायिमिर्निरुक्ता दोषा ज्ञायन्त एव! परंतु पित्रादिस्वीकृतमतत्यागे नरकाद्यनर्थप्राप्तिमीति व निर्गच्छति । तथा चोच्यते- । अतियजेत निनां यदि देवतामुभयतश्च्यवते नुपतेऽप्यघम् । इति । एवं वंशपरम्पराप्राप्तमतत्यागेऽप्राप्तमतस्वीकारे च विकल्पवदोपसंभवाथपापाप्तानु- चरणमेव युक्तमिति चेत् । उच्यते- ·सर्वेषां हि ब्राह्मणानां सार्थवेदाध्ययने तत्प्रोककर्मानुष्ठाने तत्प्रोक्तब्रह्मज्ञाने चाधिकारो वर्तत एवेति निर्विवादम्। ब्रह्मणश्च सिद्धवस्तुत्वेनानेकरूपवत्वामावोऽ- कश्यं वाच्यः। तत्र च यदि विप्रतिपत्तिः स्यात्तहिं ब्रह्मज्ञानासमवाच्छ्रतेरप्रामाण्यं स्यात् । अतः श्रुतिमामाण्य संपादयितुं स्वस्य च मोक्षप्राप्त्यर्थ स्वपरम्परामाव- मताभिनिवेशं परित्यज्य स्वातन्त्र्येणैव श्रुतिवाक्यानां तथा तत्तन्मतपतिपादक- ग्रन्थानां च पर्यालोचना कार्या। ततश्च ब्रह्मण ऐकरूप्यज्ञानार्थ तत्तनमतप्रतिपा- दकग्रन्थानामधिकार्यनुरोधेन प्रवृत्ति स्वीकार्य यद्येकवाक्यतया श्रीमच्छकराचार्य. प्रतिपादिताद्वैतमत एवं पर्यवसानं जायेत तर्हि सर्वश्रुतिवाक्यानामामा ध्यामावात्तत्तन्मतप्रवर्तकाचार्याणां विमलम्मकत्वामावास्कथं स्वमताभिनिवेशत्याग- मात्रेण नरकाधनप्राप्तिः स्यात् । प्रत्युत शिवविष्णुमेददर्शिनामेव नरकाद्यनर्थमीतिः । तथा च वृहन्नारदीये-- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः । ईषदप्यन्तरं नास्ति मेदकृन्नरक ब्रजेत् ॥ १ ॥ इति । तथा-सधिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञा याति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ १ ॥ इति । तथा-पवानहं च विश्वात्मनेक एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनाssa व्यवस्थिती ॥१॥ त्वया यदभयं दत्तं तदत्तमखिलं मया । मत्तो विभिन्नं नाऽऽत्मानं द्रष्टुमर्हसि शंकर ॥२॥ योऽहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुपम् । अविद्या. मोहितात्मानः पुरुषा मिन्नदर्शनाः ॥ ३ ॥ इति च विष्णुपुराणे | तथा मवि- प्यपुराणेऽपि-विष्णोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च । कुतर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेष्वधः ॥ १॥ ये च मूढा दुरात्मानो मिन्नं पश्यन्ति मा हरेः । ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्याप्तमं त्वघम् ॥ २ ॥ इति । किंच शिवपूजनमात्रेण नातियननं भवति । किंत्यधिकसंग्रह एवार्य भवति । यदि तु विष्णु सर्वथा परित्यज्य शिवपूजनमेव कुकिंच विष्णुढे. पमारमेत नहिं तदतियननं मवेत् । विष्णद्वेपित्वं च लभेत । न च तया कर्त. ध्यमिति वदामः । वस्तुतस्त्वद्वतमतस्वीकारे शिवपिण्योभेद एव सपुष्पाय- माणो मवति । कुतः पुनर्विरोधः । तन्मते हि मायापच्छिनचैतन्यमेव परमे- धरः । स कोऽपि स्वोपाधिभूतमायानिष्ठसत्वरमस्तमोगुणभेदेन ब्रह्मा विष्णु- महेश्वर इत्युच्यते । अत एव-कचिद्रह्मा कचिद्विष्णुः कचिद्रः प्रशस्यते । नानेन तेपामाधिक्यं न्यूनत्य वा कथंचन ॥ १ ॥ तत्तस्करसीयवृतान्तमधि- कृत्य महर्षिभिः । पुराणानि प्रणीतानि विद्वांस्तम न मुखति ॥ २॥ इति संग- ·. [७]] च्छते। भानन्दतीय थमते तु परमेश्वरापेक्षया जीवानां भिन्नत्वात्तदन्तःकोटिमवि- स्य शिवस्य सुतरां भिनत्वदिश्वर्यतारतम्यानुरोधेन मतबुद्धिवैचित्र्येण च द्वेपो निर्वाधः समुत्पद्यते । मतद्वयमक्रिया च तत्तद्ग्रन्थेषु स्पष्टेवेति नेह तन्यते । एवं पये मध्वमतानुयायिनो विद्वांसस्तैस्तन्मतत्यागे कृते न कश्चिदोपः । श्रूयते च-पण्डितप्रवरेवाईक्षेत्रनिवासिभिरष्टपुत्रइत्युपाहः श्रीमत्काशीनाथशान्निभिर्व- शपरम्परामाप्तमपि मध्वमतानुयायित्वं परित्यज्य शांकरमतानुयायित्वं स्वीकृत- मिति । ते च श्रीमत्काशीनाथशास्त्रिणो न सामान्यतः पण्डिता आसन् । कि तु तदीयपाण्डित्येन वाराणस्यां पण्डितसमाजस्तथा परितुष्टो यथा 'काश्यामकः काशीनाथः' इति प्रवादः सकलपण्डितमुखेषु तदानीमासीत् । प्रकृतमनुसरामः। एवं च मध्वमतानुयायिनामेव प्रकृष्टान्तःशत्रुत्वे पर्यवसानाच्छ्रीमद्रघुनाथसूरयो यदेतन्मतखण्डमे प्रवृत्तास्तद्युक्तमेव । अस्मिश्च अन्ये प्रथमाध्यायस्याऽऽद्यः पादस्तथा द्वितीयाध्यायस्य चाऽऽद्यः पादो व्याख्यातः । अत्र प्रतिसूत्रं शांकरमतं प्रथम दर्शयित्वा तत्राऽऽनन्दतीयायः प्रदत्तानां दूषणानां परिहारः कृतः। किंचाऽऽनन्दतीयिमतप्रक्रियामनूय तन्मतखण्डनं कृतम् । यद्यपि पादद्वयमेवात्र व्याख्यातं तथाऽपि प्रसङ्गतः पायशः सर्वेषां दूपणानां परिहारः कृतः। यदि च स्वमतापिनिवेशं परित्यज्य मध्वमतानुयाय्यप्येतद्रन्थपर्यालोचनां कुर्यात्तहि .सोऽपि निकलक ब्रह्मज्ञान संपाद्य परमेश्वरस्वरूपता प्राप्नुयात् । तथा चास्य ग्रन्थस्योभयमतानुयाय्युपकारकत्वेनात्यावश्यकत्वमिति मन्य इत्यलम- तिपल्लवितेन । श्रीमद्रधुनाथपण्डितानां कालस्तु शा० वा शके ( १७७२)। अयं च शांकरपाभूपणाख्यो ग्रन्यो न्यायमीमांसोक्तयुक्तिवादप्रचुरत्वेनातीव दुरवगाह इति सकलविदुषां सुविदितमेव । यद्यप्येतदनन्धशाधने महता पण्डितप्रवराणामे- वाधिकारस्तथाऽपि भगवच्छंकरस्वरूपपरमगुरु गोडबोले 'इत्युराहश्रीमद्रा मशानिचरणसेवालब्धानुग्रहः श्रीमन्महामहोपाध्यायाम्यंकरोपाहसद्गुरुवासुदेव- शास्त्रिप्रसादलब्धव्याकरणायनेकशास्त्रदृष्टिरानन्दाश्रमव्यवस्थापकापटेकुलोत्पन्न. श्रीमद्विनायकरायोरितः प्रवृत्तोऽहमेतद्वन्यपरिशोधने । तत्राऽऽनन्दाश्रमस्थप- নদঘলদাক্তফা হায়াল্লি विद्यावंशतो ज्येष्ठबन्धूनामेतद्- न्यसंशोधनकर्मण्यवतीव साहाय्यं समभूदिति मुखपृष्ठस्थस्तदमियानोल्लेख एव परं साक्षी, नैतत्तिरोहित प्रेक्षावतामिति स्मरामि मुहुर्मुहुः सानन्दामिदमनुक- लाचारतजातम् ।

·. [७]] च्छते। भानन्दतीय थमते तु परमेश्वरापेक्षया जीवानां भिन्नत्वात्तदन्तःकोटिमवि- स्य शिवस्य सुतरां भिनत्वदिश्वर्यतारतम्यानुरोधेन मतबुद्धिवैचित्र्येण च द्वेपो निर्वाधः समुत्पद्यते । मतद्वयमक्रिया च तत्तद्ग्रन्थेषु स्पष्टेवेति नेह तन्यते । एवं पये मध्वमतानुयायिनो विद्वांसस्तैस्तन्मतत्यागे कृते न कश्चिदोपः । श्रूयते च-पण्डितप्रवरेवाईक्षेत्रनिवासिभिरष्टपुत्रइत्युपाहः श्रीमत्काशीनाथशान्निभिर्व- शपरम्परामाप्तमपि मध्वमतानुयायित्वं परित्यज्य शांकरमतानुयायित्वं स्वीकृत- मिति । ते च श्रीमत्काशीनाथशास्त्रिणो न सामान्यतः पण्डिता आसन् । कि तु तदीयपाण्डित्येन वाराणस्यां पण्डितसमाजस्तथा परितुष्टो यथा 'काश्यामकः काशीनाथः' इति प्रवादः सकलपण्डितमुखेषु तदानीमासीत् । प्रकृतमनुसरामः। एवं च मध्वमतानुयायिनामेव प्रकृष्टान्तःशत्रुत्वे पर्यवसानाच्छ्रीमद्रघुनाथसूरयो यदेतन्मतखण्डमे प्रवृत्तास्तद्युक्तमेव । अस्मिश्च अन्ये प्रथमाध्यायस्याऽऽद्यः पादस्तथा द्वितीयाध्यायस्य चाऽऽद्यः पादो व्याख्यातः । अत्र प्रतिसूत्रं शांकरमतं प्रथम दर्शयित्वा तत्राऽऽनन्दतीयायः प्रदत्तानां दूषणानां परिहारः कृतः। किंचाऽऽनन्दतीयिमतप्रक्रियामनूय तन्मतखण्डनं कृतम् । यद्यपि पादद्वयमेवात्र व्याख्यातं तथाऽपि प्रसङ्गतः पायशः सर्वेषां दूपणानां परिहारः कृतः। यदि च स्वमतापिनिवेशं परित्यज्य मध्वमतानुयाय्यप्येतद्रन्थपर्यालोचनां कुर्यात्तहि .सोऽपि निकलक ब्रह्मज्ञान संपाद्य परमेश्वरस्वरूपता प्राप्नुयात् । तथा चास्य ग्रन्थस्योभयमतानुयाय्युपकारकत्वेनात्यावश्यकत्वमिति मन्य इत्यलम- तिपल्लवितेन । श्रीमद्रधुनाथपण्डितानां कालस्तु शा० वा शके ( १७७२)। अयं च शांकरपाभूपणाख्यो ग्रन्यो न्यायमीमांसोक्तयुक्तिवादप्रचुरत्वेनातीव दुरवगाह इति सकलविदुषां सुविदितमेव । यद्यप्येतदनन्धशाधने महता पण्डितप्रवराणामे- वाधिकारस्तथाऽपि भगवच्छंकरस्वरूपपरमगुरु गोडबोले 'इत्युराहश्रीमद्रा मशानिचरणसेवालब्धानुग्रहः श्रीमन्महामहोपाध्यायाम्यंकरोपाहसद्गुरुवासुदेव- शास्त्रिप्रसादलब्धव्याकरणायनेकशास्त्रदृष्टिरानन्दाश्रमव्यवस्थापकापटेकुलोत्पन्न. श्रीमद्विनायकरायोरितः प्रवृत्तोऽहमेतद्वन्यपरिशोधने । तत्राऽऽनन्दाश्रमस्थप- নদঘলদাক্তফা হায়াল্লি विद्यावंशतो ज्येष्ठबन्धूनामेतद्- न्यसंशोधनकर्मण्यवतीव साहाय्यं समभूदिति मुखपृष्ठस्थस्तदमियानोल्लेख एव परं साक्षी, नैतत्तिरोहित प्रेक्षावतामिति स्मरामि मुहुर्मुहुः सानन्दामिदमनुक- लाचारतजातम् ।

·शांकरपादपणस्थविपयाणामनुक्रमणिका । १० पृ० प. .... ... .... .... ४० १२ | नम् २२ १५ ७ विषया: विषयाः पृ० ..(१) जिज्ञासाधिकरणम् (१-१२०)! गाणम् १३ मङ्गलम् १ १ अविद्याविषये श्रुतिः प्र- विवरणाद्यमिताधिकरण- माणम् ३५ २९ रचना ३ ६ मायाशब्दार्थप्रतिपादनम् २ पूर्वपक्षः.... १० नासदासीदितिश्रुत्यर्थवर्ण- सिद्धान्तः २० वाचस्पत्यादिसमताधिकर- वाचस्पतिमतेऽविद्याश्रयः णरचना १ १ गायाया दुर्घटत्वं भूषण- अध्यातस्यावतार यत्वमिति मेवेत्युपपादनम् चन्द्रिकानुवादः ४ आनन्दतीयमनेऽथातो ब्र- तत्वंपदमुख्यार्थत्वानुपपत्त्या हाजिज्ञासेत्यधिकरणरचना नुवादपूर्वकतवर्षमुख्या. आनन्दतीर्थीयाधिकरणर- खोपपत्ति: चनाखण्डनम् ५० सोऽयं देवदत्त इति प्रत्य- परकीयरीत्या पूर्वपक्षाः ५२ मिक्षावर्णनम् भामते पूर्वपक्षः ५२ नारायणप्रसादादेव मोसो प्रामाकरमते पूर्वपक्षः ५३ न तु ज्ञानमात्रात् परमते पूर्वपक्षी ५३ ज्ञानादेव मोक्षः १५ २ पूर्वोकानां पूर्वपक्षाणां ख- आत्मा शुद्धो न मातीति ण्डनम् ५४ आनन्दतीयायमतानुवादः ५४ खण्डनम् १४ आनन्दतीर्थीवपूर्वक्षासमता मात्मा शुद्धो न माताति वर्णनम् ५४ २२ ३ अविद्यालक्षणनिर्वचनम् ... २५ १० स्वमतेन पूर्वपक्षवर्णनम् अविद्याविषये प्रत्यक्ष प्र- अतिमतानुरोधेनाऽऽनन्द- माणम् १ तीर्थीयानां पूर्वपक्षः अविद्याविषयेऽनुमानं प्र- तत्खण्डनम् ४ . ... मामत्युक्तस्य चन्द्रिकोक्त १७ .... भामत्युक्तस्य समर्थनम् २७ 26 ।

·२ शांकरपादभूपणस्यविपयाणाम्- प. १. .... १० .... .... विषयाः पृ. विषयाः भद्वैतिरीत्या सकलवेदा- भेदघोषकत्वमन्य तत्व न्तानां ब्रह्मणि तात्पर्यण पूर्व ण्डनम् ७२ १५ पक्षं कृत्वा तत्खण्डनमा. अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति सू- मन्दतीर्थाथमतेन ६७ १ त्रस्य स्वमतेन व्याख्यानम् ७६ १० जीवातिरिक्तब्रह्मणि प्रमाणं अपशब्दार्थविचारः नास्तीति पूर्वपक्षस्याऽऽन- अपशब्दस्याऽऽनन्तर्यार्थ- न्दता यमते खण्डनम् ५७ २६ / कत्वमन्द्य चन्द्रिको ख. जीवातिरिक्तं ब्रह्म मास्ती- ण्डनम् ति स्वमतेन सिद्धान्तः.... १९ २ चन्द्रिकोक्तखण्डनस्य प- सर्वासा श्रुतीनां भगवति पिरविवरणमन्यापर्यालो- जीवभेद एव स्वारस्यमि- चनमूलकात्ववर्णनम् १. त्यानन्दतीर्थीयमतम् २८ पूर्वापर विवरणअन्धानुवादः ७८ २२ पूर्वोक्तमानन्दतीर्थीयमतं - विवरणमायाभिषा : .... ७९ पिरस्वसिद्धान्तमन्यविरु. विचारविधेनियमविधित्वम् ८१ मिति तदीयमाप्याद्यनु- उक्तनियमविषये परमतम् ८३ पादपुरःसरं खण्डनम् ३ अयशब्दस्य मङ्गलार्थत्व- जीवेश्वरयोर्मेदव्यवस्थापक निरास: ८४ न्यायानामनुवादः ६३ • २९/ पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत पूर्वोक्तन्यायानां खण्डनम् ६४ २२ आनन्तर्याम्पतिरेकादिति प्रत्यक्षज्ञानस्य प्राबल्ये मा- माध्यामिपायवर्णनम् .... १२ थभ्यं प्रयोजकमिति परो- पूर्वोत्तरमीमासयोरेशा. ९खत्वं साहित्याचशब्दार्थ- कमन्य तत्खण्डनम् - वर्णनम् मम देह इति भेदग्रहे स- त्यहं मनुष्य इत्यभेदग्रहो न पूर्वोत्तरमीमासयोरेकशास संभवतीत्यनूद्य तत्खण्डनम् मिनोऽचिन्त्य इति प्रबल- पूर्वोत्तरमीमासयोरेकशास्त्र- त्वं न संमतीति शङ्कापूर्व- ' श्रुत्याउभेदबोधकश्रुतीनां कपरिहारः गौणार्थत्वमन्द्य तत्खण्ड- १३ अथातो धर्मजिज्ञास्यस्य नम् प्रतिज्ञायप्रतिपादकत्वम् ९. १९ द्वा सुपणेत्यादीनां श्रुतीना ... .... ८६ १७ ९ ० ६ .... १३/ त्ववर्णनम् २७ . .

·अनुक्रमणिका। प. पृ० प० २१ ... विषयाः वादपूर्वकं खण्टनम् तत्पुनर्बह्म प्रसिद्धमप्र ५ सिद्धं वेत्यारम्य-निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्त्यते' इत्य- तस्य भाष्यस्य प्रसङ्गतो व्याख्यानं परोक्नदूपणनिः .... ... १५ रासाय ४ .... २९ विषयाः पृ० प्रकारान्तरेण पूर्वप्रकृ. तापेक्षायाध' इति भाष्या- मिप्रायवर्णनम् अधिकार्यादिपतिपत्तिप्र- तिपादनम् विवेकादिसाधनसंपत्तिवर्ण- नम् विवरणोक्तनित्यानित्यवि. को न युक्त इति चन्द्रिः कानुवादः विवरणोक्तनित्यानित्यधि. वेकसमर्थनम् नित्यानित्यशब्दयोः स- त्यासत्यपरतया व्यापा- नं वाचापतिकल्पतवॉर्न यु क्तमिति शङ्का धाचस्पतिकल्पतवारमि- यवर्णनम् नित्यानित्यविवेक इहामु. नार्थफलभोगविमागश्च न युक्त इति चन्द्रिकोक्तं खण्डनम् उक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- नम ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेत्या- रम्य-संसारवीमाविद्या- निबर्हणादित्यन्तमायार्थ वर्णनम् १०५ जिज्ञासाशब्दस्य विचारे रूदत्वमिति परोक्तस्यानु- .... १ ... १ / वादः (२) जन्माधिकरणम्(१२०-१७०) संगतिप्रतिपादनम् १२० १९ २२ वाचस्पत्यादिसंमताऽधिक- रणरचना ८ प्रकृष्ट प्रकाशचन्द्र इतिह- प्टान्तवर्णनम् वाचम्पत्याधुक्त. पूर्वक्षानु- १२४ चन्द्रिकोक्तस्य खण्डनम् १२४ ११ विरुद्धस्वमावयोःक्ष्यलक्ष- णपावानुपपत्तिं चन्द्रिको- क्तामन्ध तत्खण्डनम् ... १२५ जमाद्यम्येत्यस्य शब्दा. १० र्थ: १२५ जन्मस्थितिमङ्गं समासार्थ- १४ इत्याद्यन्य चन्द्रिकोक्तं ख- ण्डनम् १२७ २१ पूर्वोक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- नम् १२८ २४ २५ मोक्षस्य बन्धवसरूपत्वे सत्युत्पत्तिरपि प्रागमा- यनिवृत्तिः स्यादिति चन्द्रि- .... २५ .... ... ....

·४ शाफरपादभूपणस्थविषयाणाम् - विषयाः ... १८मावः .... को खण्डनम् ... ... पृ० प. विषयाः पृ० प० काया अभिप्रायवर्णनपूर्वक तत्रानुमानप्रमाणामावः १३८ २७ तत्खण्डनम् १२९ २० तत्रोपमितिप्रमाणामावः तटस्थलक्षणेनैव चारिता- तत्रैवार्थापत्तिप्रमाणाभावः १३९ ये स्वरूपलक्षणकथनप्र- तत्रैव चानुपलब्धिप्रमाणा योजनम् १३२ २८ प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इत्युक्त्या तत्रैव शब्दप्रमाणामावः १३९ २० शाखाचन्द्रन्यायम स्वरूप- चिमात्रविषयकज्ञाने शा- लक्षणावश्यकत्वम् १३२ २६ व्दमेव प्रमाणमिति जन्मादिकारणत्वं तटस्थ- सिद्धान्त. २४ रक्षणमानन्दादिरेव स्वरू- विशिष्टज्ञानस्य मयहेतु- पलक्षणमित्यनूद्य चन्द्रि त्वम् १४. १३३ ३ यथा सौम्येकेन मृत्पिण्डेने तत्खण्डनम् ११ त्यस्य केपांचिन्मतेऽर्थव- विशिष्टब्रह्मणः शुद्ध ब्रह्म- नम् १४१ ५ शक्तिरूपतेति विष्णुपुरा. वाचाऽऽरम्मणमितिश्रुते- णादिप्रमाणपुरःसरं वर्ण- २८ नम् १३४ १७ सद्विद्यायाः समपञ्चब्रह्म प्रतिपादनपरत्वम् प्रकारान्तरेण स्वरूपतटस्थ. १४२ २२ लक्षणे १३ तत्त्वमसीति वाक्यस्य जी- निरुतलक्षणस्य चन्द्रि वब्रह्ममेदाविरोधेनार्थवर्ण- नम् १४२ कोक्तं खण्डनमन्ध स्वमत- स्थापनम् तत्त्वमसीत्यत्र समासचतुः १४३ एयं द्वतिमते प्रकारान्तरेणैतदधिकरण. २८ भर्तरि च कारके संज्ञा- रचना ३ यामित्यत्र संज्ञायां वाऽम- १३८ पूर्वपक्षः ज्ञायामिति पदच्छेद इति तमेवं विद्वानित्यत्र तं विदि १४४ स्ववेत्यर्थस्यौचित्यम् वाचाऽऽरम्मणतेरणः १५ चिन्मात्रविषयाज्ञानस्य प्रमाणामाववर्णनम् .... .... .... .... २४ ... .... १३७ .... .... १७ विचारः - २२ / एकविज्ञानेन सर्वविज्ञान तन प्रत्यक्षमाणामायः १३८ २२ न संमतीति चन्द्रिको ·"अनुक्रमणिका । ... .... १ .... - .... नम् १९ .... विषयाः १० विषयाः पृ० प० खण्डनम् .. १५ पड्विधतापर्यलिङ्गानि मे- उत्तचन्द्रिकानन्यखण्ड दपराण्येव नम् १४५ २०/ आनन्दतीर्थीयानां जन्मा- रज्ज्वों ज्ञातायां मुजंग- धिकरणरचना १६० तत्वं ज्ञातं भवतीति माम. पूर्वोक्ताधिकरणरचनायाः न्युकस्य खण्डनं चन्द्रिको- खण्डनम् १४६ ४। ब्रह्मशब्दस्य योगवृत्त्या उतचन्द्रिकायाः खण्ड- जीवे प्रवृत्तिः, रुदेव खण्डनम् १६२ १४ नम् विवर्तवादे मृत्पिण्हमृन्म- . शिष्टाकोपाधिकरणवर्णनम् १६३ ८ यादिदृष्टान्तानुपपत्तिं च ब्रह्मशब्दरूढिनाथनखण्ड- नम् न्द्रिकोचामनूद्य तत्खण्ड. प्रकारान्तरेण दीक्षितकृत- एकमेवाद्वितीयमिति पद- खण्डनम् त्रयेण स्वगतादिमेदत्रय- आनन्दतीर्थीयमाप्येऽपि तत्त्वमसीत्यस्यामेदपरत्व- च्यावृत्तिनिरूपणम् १५२ २६ एकमेवाद्वितीयमिति श्रुति- वर्णनम् तपरेवेति परोक्तं व्या- आनन्दतीर्थीयमते तत्त्वम- सीति वाक्ये गौणोऽमेद ख्यानम् २८ इत्यन्द्य तत्खण्डनम् .. तत्वमसीति वाक्यार्थवर्णः (३) शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् नम् (१७०-२५१)। तत्त्वमसात्यत्र जहदजह- संगतिसंशयादिवर्णनम् १७० लक्षणायाः स्वीकारे परो- पर्वपक्षः १७० २२ १५७ २८ सिद्धान्तः १७२ तात्पर्यावतिन वृत्तस्तात्प वेदांशे शङ्काविशेषणाधि- र्यम् १५८ २) करणयोजना १७४ २० तत्वमसीत्यत्र परोक्तस्या. कल्पतरूवतसूत्रयोजनाम- तत्वमसीति पदच्छेदस्य नूद्य चन्द्रिकोक्तं खण्डनम् १७६ खण्डनम् .., १५८ १३ गदावालुकादिज्ञानामावेन .... ... . ... .... को दोषः.... .... ....

·६. शाकरपादभूषणस्थाघिपयाणाम्- प० रोक्तं रूण्डनम् .... .... .... .... १० ... .... .... विषयाः पृ. विषया: १० ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वामाव इत्य. मशक्यत्वमद्वतिनामिति प- माप्योक्तपञ्चावयवप्र- दर्शनपुरःसरं तत्खण्डनम् १७७ १८ पूर्वोत्तस्य परोकस्य खण्ड पूर्वोक्तखण्डनसंवन्ध्यनु- नम् मानप्रकारो विवरणोक्तः १७८ १६ स्वकी याचार्यगन्धाविचा- ईश्वरस्य वेदवर्तृत्वम् ..... १७९ १ रमलिका चन्द्रिकोक्ति, २०३ विवरणोक्तमनुमानमनूध स्मृत्यधिकरणेन सहास्या चन्द्रिकोक्तं खण्डनम् ...१७९ १० धिकरणस्य पौनरुक्त्यमा. वेदस्यापीरुषेयत्वम् १८. १७ ववर्णनं चन्द्रिकोक्तमनूद्य अधिकरणरत्नमालोक्तरी- तत्खण्डनम् २०५ त्या वेदस्यापौरुषेयत्वम् १८१ १३ श्रुत्या गमयोस्तुल्यबलता- अनादिषट्कवर्णनम् १८१ २० यामन्योन्याश्रयः २०६ वेदस्य सर्वार्थप्रकाशनसा- अद्वतिमतप्रधाज्ञानमूलक धनम् २९ चन्द्रिकोको दोपः २०७ आनन्दतीर्थाथमते सूत्रयो चन्द्रिकोक्तमद्वैतिग्रन्थख. १८७ ३ ण्डनमनद्याद्वैतिम याज्ञान वेदोक्तजगत्कर्तृत्व विष्णी- वर्णनम् २१० ३ रेव २८ पृथिवीतरेभ्यो मिद्यते गन्ध- परमत एतदधिकरणस्य वत्त्वादिति दृष्टान्तेन जिज्ञा. स्मृत्यधिकरणेन सह न पौनरुक्त्यमिति वर्णनम् १९३ १० ब्रह्मशब्दस्य विष्णुरेव वाच्य वेदशेवागमयोः प्रामाण्या. इति परोकं निरस्य रुद्र मामाण्यव्यवस्थाया घा- स्थापि बहाशब्दवाच्यत्वा तर्क उक्तत्वेन ब्रह्मसूत्र मिति वर्णनम् १ पर्यशकानिराम: १९५ १४ महादेव्या उमाया अपि पूर्वोक्तानन्दतीपीयमतल. लक्ष्मीशब्दधारयत्वम् २२० प्टनम् १९६ ३ धीशब्दस्याप्युमायां पर्य. प्रमाणान्तरसिऽऽनुमा- वसानम् २२० नस्य प्रवृत्त्यभावः योग- शिशब्दम्यापि सदपीप- नामावति द्वयस्य पतु निशब्दवाच्यत्वम् २२० २१ जना .... ... साधिकरणे शङ्का ... .... ... ...

·अनुक्रमणिका। 90 १० रमेदसिद्धिः ७ .... ... २२१ ३०/ नमवस्थायर्शनम् विषयाः पृ० समुद्रान्तःस्थत्वस्य रुद्रेऽपि प्रसिद्धिः २२० विष्णुरुद्रयोः परब्रह्मश्रुति- लिशादीनामुपलम्मायो. २२१ नारायणपदस्य रुद्रपरत्वे णत्वानापत्तिरिति शङ्कानि- रसनम् २२१ ब्रह्मविष्णुमहेशानां न्यूना. धिकमावापावः तत्तत्कल्पीयार्थवानपरत्वं पुराणानामिति ब्रह्मविष्णु- महेशानां भेदकल्पना न युक्का २२२ शिवपुराणानां तामसवं विष्णुपुराणानां सात्विक त्वमिति कल्पनायस्तिर- २२२ पाशुपतागमस्याप्यध्यात्म- शास्त्रत्वेन प्रामाण्यम् २२२ विष्णुपुराणानां तामसत्वं शिवपुराणानां सात्विकत्वम् २२२ चन्द्रिकायाः प्रलयार्णवत्व- साम्येनाद्वतिनां तिरस्कारः २२२ शंकराचार्योक्तः सुधार्ण- घत्वं चन्द्रिकायाय्य कूप- तुल्यत्वं व्यासतीर्थस्य च मण्दकप्ताम्यं प्रकल्प्य त- मतखण्डनम् विषयाः ह. प्रासाददृष्टान्तेन जगतो ना- २९ नाकर्तृत्वम् २२३ ८ एको ह वै नारायण इत्या- दिश्रुत्यककर्तृकत्वं जगतः २२३ ११ ३ मत्सरादिदोपशन्यानामप्य- नेपा न जगत्कर्तृत्वम् २२५ घाणेन्द्रियस्य पार्थिवत्व- १९ / साधनम् . २२८ १२ आनन्दतीर्थीयमते मुक्तः- ५ आनन्दतीयकृतोऽपय५- दीक्षितवचनतिरस्कारः... २३२ अय्यदीक्षितपाशस्त्यपुरः . सरं राघवेन्द्रादीना न्याय- नैपुण्यामावेन तिरस्कारः २३२ १४ | केषाचिदानन्दतीर्थीयाना चन्द्रिकाध्ययनाभावमूलक- स्तिरस्कार २३२ २६ ३ जगत्कारी बहवो न वेति विचार: २३३ ब्रह्मविष्णु शिवानामेक्यवि- पये प्रमाणम् २३७ २५ १० कर्मकाण्डस्थवावशाना - मपरत्वस्य दिग्दर्शनम्... २३८ २४ २१ अब्रह्मवाचिशमान ब्रह्म- परत्वं स्वार्थपरत्वं च १२ विधिवाक्ये कर्तृमेदमिना- कत्वमानन्दतीयायसंमनम् २४२ रामकृप्याद्यवताराणा भेद- ४ श्रवणं भ्रान्तिमूलकम् .... २१२ २६ १ स्कारः. ३ ... .... .. २२३ ·शांकरपादभूषणस्थविषयाणाम् प. १ ९ .... ३ नम् विषयाः पृ. विषयाः पृ० विष्ण्वादीनां ज्ञानवतां गुरुः (४) समन्वयाधिकरणम् शिव एव.... २४४ २५ (२५१-२७८)। शिवस्य महाशिष्यो विष्णुः २४५ ३. संगतिसंशयादिप्रतिपाद- शिवस्यान्तर्यामित्वेन स्वी- नम् २५१ कारे महत्फलम् २४१ ४] पूर्वपक्षसिद्धान्ती २५२ रशिवस्यान्तर्यामित्वस्वीका- उक्तपूर्वपक्षस्य चन्द्रिको रामाये जिह्वया पुरीपन- खण्डनम्.... २५२ हणयोग्यत्वम् २४६ ६ उक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- शिवद्वेषिणामतिगर्हितवृत्ति- २५३ त्वं श्रुतिसिद्धम् २४६ ८ श्रुतेरवैनत्वतात्पर्य षड्विः शिवद्वेषिणा सद्भिबहिष्का- धलिङ्गप्रतिपादनम् २२ यत्वम् २४६ १९ अहं ब्रहास्मीत्यत्रत्यब्रह्म- शिवद्वेषिणां दधीचिशापः २४६ २३ शब्दस्य बृंहणार्थकत्वेन मध्वमतानुयाचिना विष्णु- नक्यसिद्धिसियन्य तत्ख. २४ ण्डनम् रपि पराङ्मुख एवं २४७ ब्रह्म वा इदमन आसीदि. शिवनिन्दकस्य बहिष्का- त्या ब्रह्मपदम्यार्यनिर्णयः २६१ २४ त्वं श्रीमद्भागवतेऽपि प्र- २४७ १८ स ईक्षत लोकान्नु सृना कर्णी विधायेति भागवत- इत्यादिश्रुतेरर्थवर्णनम् ... २६३ लोकव्याख्या २४७ २३ श्रुतेतपरत्व एव तात्प- यमिति पडिबलिङ्गः सम- शिवदूषणश्रोतृणा देहान्त १२ प्रायश्चित्तम् २४७ विष्णुकर्तृका शिवभक्तिः २४८ विष्णोः शिवप्रसाद २४८ विष्णोः शिवरूपपरमपद- दा सुपर्णेति श्रुतेर्मेदपर- २६८ २४९ तालिप्योः परमं पदम् । इत्यत्रापि न कुण्ठास्यं प्रकरणात् ' इत्यादिन्या- पदं विशिवरूपमेय... २४९ २९ वर्णनम् .... • ३ .... २९ नम् १४ पूर्वोत्तस्य नपरतस्य २४ खण्डनम् प्रामिः श्रुत्युका .... १८ सामाय वर्णन तदनुकलापेन ' असंयुकं २९ ८१ ·अनुमामाणका । प. विषयाः पृ० प० गतिसामान्यादित्यस्यार्थ- १ वर्णनम् . २८४ श्रुतत्वाञ्चत्यस्याः २८४ प्रधानं जगत्कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यमशब्दत्वात् ' ६ इत्यनुमानखण्डनम् २८७ १९ गौणश्चेनेत्यत्रत्याऽऽत्मश व्दार्थविषयस्य तथा तन्नि- १२ छेत्यत्रत्यतच्छब्दार्थस्य च यत्खण्डनं तन्निरासः २९२ आनन्दतीर्थीयानामधिकर २९६ ६ पूर्वोक्ताधिकरणयोजनायाः खण्डनम् २९८ ब्रह्मणोऽवाच्यशब्दयोध्य- त्वे वाच्यत्वप्रसङ्गस्तत्ख ... .... .... १५ णयोजनानुवादः विषयाः पृ. तदनुक्लत्वेनैव अमि. फ्राणन्यायवर्णनम् २६९ संपूज्य ब्राह्मणं भवत्यति दृष्टान्तेन मुक्तस्य ब्रह्मत्वा- फ्रान्तत्व प्राप्नोति न तु FAरवरूपमिति निम् २७२ मुकायकीमाव उददेवे- त्यानन्दती यानामभि प्रायः २७२ नित्यं ब्रह्मभूतस्याऽऽत्म नोऽपूर्वबळमावो न युक्त इत्यनद्य खण्ड नम् २७३ आद्यसूत्रेहम' इत्या. दिलाकरद्वतिमतमन्ध च- न्द्रिकोक्तं खण्डनम् पूर्वोक्तचन्द्रिकायाः खण्ड- नम् २७७ .(५) ईक्षत्यधिकरणम् (२७८-३२०)। संगतिवर्णनम् २७९ पूर्वपक्षः २७९ २८० गौणश्चेन्नित्यस्यार्थवर्णनम् २८१ तनिष्ठस्य मोक्षेत्यस्यार्थ- २८२ हेयत्वावचनाञ्चत्यस्यार्थव- नम् स्वाप्ययादित्यस्गर्यवर्ण- ... ४ २७७ ण्डनं च .... .... १ ... .... सिद्धान्त .... ... गगाशब्दवाच्यस्य गङ्गा- स्वामाववदशब्दावाच्यस्या- शब्दत्वाभाव इति चन्द्रि १ कोक्तस्य दोषस्य परिहारः ३.२ १३ शुदस्याऽऽत्मनो न ज्ञेय- २४ त्वमित्युपपादनम् ३०५ २७ ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे लक्ष्य- स्वानुपपत्तिरिति दोपस्य १७ परिहारः ब्रह्मणोऽवाच्यत्व ईक्षणी- १० यत्वं श्रुत्युक्तमनुपपन्नमि तिशवापरिहारः ३०८ २९ २० परमतरीत्यैव ब्रह्मणो वा- ... वर्णनम् ... .... २८३ .... नम .. २८३ :

·१० शफिरपादभूषणस्थविषयाणाम् - ... .... .... ३३५ २६ .... .... .... विषया: पृ० विषयाः १० च्यत्वं न संभवतीत्युपपा- चन्द्रिकोक्तखण्डनस्य नि- दनम् २४ रासः ३३२ प्रसङ्गतस्तत्वप्रकाशिकाया आनन्दतीर्थीयानामेव पादो- व्याख्यानम् ३१२ ९पाधिमेदो न युक्तः २९ ध्यानार्थ हरेर्गुणाः ४चन्द्रिकोक्नं खण्डनमनूध गौणशब्दप्रतिपाद्यगुणवि- निराप्तः शिष्टात्मज्ञानान्न मोक्षः ३ चनुविधा पैदिकाः शब्दा- (६) आनन्दपयाधिकरणम् स्तत्वप्रकाशिकोक्ताः ३३८ (३२०-४५३)। तरखण्डनम् मङ्गलम् ३२० २३ आनन्दतीर्थीयैः श्रुतिलि- संशयोपपादनम् ३२१ ६झादीना विष्ण्वकनिष्ठत्वेन अस्मिन्शाने सगुणवमत- प्रदर्शितानां शिवमाधार. दुपासनादिवाक्यविचार- यस्य प्रदर्शनम् १० स्य प्रयोजनं किमिति व- शिवस्य समुद्रान्तःस्थत्वप्र- २८ दर्शनम् र्णनम् ३२१ ८ पादोपाधिभेदवर्णनम् श्रुतेर्विष्णुपरत्वमेवेति शङ्- ३२१ | काप्रदर्शनम् ३४६ २३ निरुक्तपादोपाधि मेदमन्य पूर्वोक्नशकानिरसनपूर्व- चन्द्रिकाकारकृतं खण्डनम् ३२१ के शिवसाधारण्यप्रदर्श- चन्द्रिकोत्तखण्डनस्य नि- नम् ३४७ २१ रासः ३२३ ११ सुशीलोपाख्यामवर्णनम् ३११ हिरण्यश्मश्रुत्वादिगुणयुक्त- पुरुषसूक्तम्य नारायणपर- दिव्यशरीरं यदि जीवेश्व- त्वमेवेतिशकानिरसनम् १५७ २१ रसाधारणं तर्हि मनोमय. ईशानशब्दोऽपि विष्णो स्वादिकमपि तथा स्यादि- रूढ इतिशडकानिरसनम् ३५९ तिशकापरिहारः ३२१ १५ सूक्तस्य शिवपरत्यमेवेति पूर्वपक्षसिद्धान्तो ३२५ २८ निर्णयः तत्तदधिकरणानां ततस्पा- पुरुषसूकस्य शिवनने दे निवेशोचित्यवर्णनम् २२ विनियोगः ३९२ निरमावर्णनमनूध चन्द्रि- पुरुषसूक्तस्य शिवपरत्वे १२२ ५लिमपुराणं प्रमाणम् ... .... .... ... .... . ... .... कोकं खण्डनम् ·११ अनुक्रमणिका। १० .. ... .... .... ... १८ विषया: प. विषयाः पृ० शिवविप्पवोरभेदानीकारे त्यत्रत्यपुच्छपदार्यवर्णनम् ३९६ न केषांचिदपि लिहानां द्वेने स्वीकृते मयपतिपा- विरोधः १८ दकश्रुत्यर्थवर्णनम् ४०६ २० शिवविवादीनामैक्यपति- स्थूलारुन्धतीन्यायस्वरूप पादकः सिद्धान्तन्विन्दुम- प्रतिपादनम् ४१० २६ स्थानुवादः १८ तद्धे तुव्यपदेशाचेतिसूत्रार्थ शिवविष्ण्वो ददर्शने नर- वर्णनम् ४१२ २० कपात: ३६५ २४ मान्नवर्णिकमेव च गायत ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः कल्प- इति सूत्रार्थवर्णनम् ४१४ भेदेन परस्परस्माज्जायन्ते ३६६ २७ नेतरोऽनुपपत्तेरितिसूत्रार्थ. तत्त्वप्रकाशिकोत्तस्य वैदि वर्णनम् ४१६ कशब्दचातुर्पिध्यस्य ख. भेदव्यपदेशाच्चेतिसूत्रार्थः ४१५ ण्डनम् ... ६ आनन्दतीर्थाथमत आनन्द. अनुव्याख्यानोक्तस्य महा- मयाधिकरणयोजनाया भ- मल्लमङ्गन्यायेनान्यत्र प्रसि- ४२० द्धानां समन्वयस्य खण्ड. पूर्वोक्तयोजनायाः खण्ड- ३८० नम् ४२३ ५ नम् चन्द्रिकोक्तस्य हेतुस्वरूप- | अन्नमयादीना ब्रह्मत्वस्य ४२४ खण्डनम् फलमुखलक्षणत्रयस्य ख- ७ आनन्दमये ब्रह्मशब्दाम्या नामरूपावान्तरमेदेन पादः | सादानन्दमयो विष्णुरेवेति भेदवर्णनस्य खण्डनम्... १ आनन्दतीर्थीयानां सिद्धा- ४२५ ८/न्तोऽयुक्तः नामलिङ्गयोर्विशेषः नामलिङ्गाम्यां पादभेदो व- अधीहि मगव इत्यादे - क्तुमशक्य: ३८७ १७ गुवतीस्थत्यार्थपतिपाद- नम् आनन्दमयतिसूत्रविषयक- संगतिसंशयत वीजवर्णनम् ३८९ ४ असदुपासनाया ४३५ २९ प्रसङ्गतोऽत्यन्तासत्वमा- सिद्धान्त: तीतिकवालीकत्ववर्णनम् १३६ नल पुच्छ प्रतिष्ठा 'इ- नुवाद ... ... .... ... .... ण्डनम् ... .... निषेधव. २२/र्णनम् पूर्वपक्षः ... .... ३९२ .

·१२ शा पादभूषणस्थविषयाणामनुक्रमणिका । प. ७ .... .... २२ विषयाः पृ० विश्याः पृ० पश्चाग्निविद्यावर्णनम् ३ शिवज्ञानादपि मोक्षः... ४४४ प्रतिमाया देवतात्वारोपे | पष्ठसूत्रार्थोऽप्यनुपपन्न णोपासनायास्तिरस्कारः ४३८ १४ | आनन्दतीर्थीयानाम् अन्नमयादयः कोशा एवं अष्टम सूत्रार्थानुपपत्तिः ४५ न तु ब्रह्मेति सिद्धान्तव. मेदवोधकवाक्येनाभेदो णनम् १६ निषिध्यत इति न वक्तुं 'तत्प्रकृतवचने मय' शक्यम् ४४६ इतिसूत्रार्थस्य विरतरतो · सत्य आत्मा सत्यो वर्णनम् . जीवः सत्यं भिदा इति नवीनमतेनाकृतव्यूहपरि- श्रुत्याऽपि जीवेश्वरयो मेंदः असत्ववर्णनम् ४४३ १ साधयितुं न शक्यते ४१२ आनन्दतीर्थीयानामेतदधि- 'सत्य आत्मा करणस्थपञ्चमसूत्रार्थो न श्रुतेरप्यभेदपरत्ववर्ण- युक्तः ४ नम् ४५२ इति शांकरपादभूपणप्रथमभागस्थितविपयाणाम- नुक्रमणिका। ४४० ... .. भाषाया .... , इति १४४ २३ .... .... ...

·तत्परकीयोक्तदूषणैव दुष्यतीत्यर्थः । अयं भावः-परकीयोक्तिषु दूषणे दत्तेऽपि शांकरभाष्यमामत्यादीनामशेषाभिप्राया मया ज्ञाता इति न मन्ये । तेषामतीय दुरव- उस्तत्सद्रह्मणे नमः। मीमांसान्यायवेदान्तायनेकनन्त्रमर्मवेधैकनिष्णातपर्वतोपाह- श्रीरघुनाथसूरिविरचितं शांकरपादभूषणम्। तत्र जिज्ञासाधिकरणम् । सर्वमङ्गलरूपाय भक्ताभीष्टमदायिने । सचिदानन्दरूपाय श्रीपरब्रह्मणे नमः ॥१॥ मेघश्यामलमुज्ज्वलाम्बरधरं मन्दस्मितश्रीमुखं लक्ष्मीलक्षितवक्षसं सुनयनं गण्डोल्लसत्कुण्डलम् । चक्राद्यायुधधारिणं हृदि गतं वन्दारुमन्दारक वृन्दारण्यविनोदिनं सकरुणं वन्दे मुकुन्दं मुदा ॥२॥ अद्वैतवस्तुमतिपादनाय द्वैवस्य मिथ्यात्वविनिश्चयाय । यः सूबरूपं निवबन्ध शास्त्रं तं व्यासमायं गुरुमानतोऽस्मि॥३॥ मिथ्याज्ञानविजृम्भमाणजगतामभ्यन्तरे भुञ्जतः स्वारब्धानि निरीक्ष्य जीवनिचयान्मूडानविद्याघशात् । देवः कारुणिकोऽवतीर्य समशासद्यस्तु शारीरके भाप्यं तं प्रणमामि शंकरगुरुं निःश्रेयसावासये ॥४॥ * आनन्दतीर्थादिभिरादरेण यद्दषितं भाप्यममल्पवोधैः । तदुद्धृतौ तस्कृतिदूपणे च झुज्जृम्भतेऽसौ रघुनाथसूरिः ॥ ५॥ सर्वज्ञभगवत्पादकृतं सूत्रार्थवर्णनम् । वाचरपत्यादिविज्ञेयमव्युत्पन्नेन दूषितम् ॥ ६॥ तदुद्धारे प्रवृत्तस्य परकीयोक्तिपणैः। + भाप्यादिभावसाकल्याज्ञानं नैव मदुप्यति ॥ ७॥ * आनन्दतीर्थादिभिरिति । मध्वाचार्यतच्छिष्यरित्यर्थः । + भाष्यादिभावति । शांकरभाष्यस्य भामत्यादिटीकानां च यद्भावसाकल्य सकलाभिप्रायास्तेषां यदज्ञान गाहित्यादिति गर्वोति परिहरतीति ।

·शांकरपादभूपणे- यक्षानुरूपो पलिरित्याहुर्यस्मान्मनीषिणः । फलं तु श्रीमदाचार्यसेवयेश्वरतोपणम् ॥८॥ शांक+रानन्दतीर्थीयव्रह्मसूत्रार्थनिर्णये । विवादपरिहाराय कुर्षे शांकरभूपणम् ।।९।। अद्वैतग्रन्थानालोडच सारमुद्धृत्य यत्नतः । ग्रन्थानानन्दतीर्यायानाकलय्यापि भूरिशः॥१०॥ आनन्दतीर्थीयनये दूपणं च वदाम्यहम् । ही-(ही)पतिश्रीपतिप्रीत्यै रघुनाथो वि+दामपि ॥ ११ ॥ श्रीमच्छोकरसूत्रार्थः शरचन्द्र इवामलः । अनाद्यज्ञानसंभूतद्वैतवासनया युतैः॥ १२ ॥ आनन्दतीर्थतच्छिप्यैः : स्वग्रन्थेषु प्रदूपितः। अद्वैतवादयिद्वेपात्स्वकर्मपरिपाकतः॥ १३ ॥ कलिकालाईया बुद्धचा वेदमार्गविरुद्धया । तान्दृष्ट्वा शाखतत्त्वज्ञाः पण्डिताः सूक्ष्मबुद्धयः ।। १४ ॥ न मुद्दोयुरतथाऽप्यज्ञजनो मुह्यान्न संशयः। परमार्थाच्च भ्रश्येत विपरीतार्थदर्शनात् ॥ १५ ॥ अतोऽहं तदपार्थत्वं प्रतिपादयितुं जनान् । मत्तः शास्त्रयुक्तिभ्यां तदीशो मेऽनुगृह्यताम् ॥ १६ ॥ मीमांसान्यायपश्चास्यराघवाचार्यसूरिणाम् । शिष्यरय शांकरे पादभूषणे परदूषणे ॥१०॥ कृतिर्वितनुतां मोदं सतां भक्तिं च मे हरौ । भक्त्या प्रसन्नो भगवान्मुक्ति मम प्रयच्छतु ॥ १८ ॥ - * ननु अशेषाभिप्रायानभिज्ञेन त्वया कथं परकीयोक्तिधु दूपणं दीयत इत्याश- कयाऽऽह-यक्षानुरूप इति । + शांकरानन्दतीर्थीयेति । शंकरेण प्रोक्तः शांकरः, आनन्दतीर्थेनं प्रोक्त आनन्दतीधीयः, शांकरश्वाऽऽनन्दतीर्थी यश्च शांक. रानन्दतीयौ तौ च ती ब्रह्मसूत्राथों च शांफरानन्दतीर्थीयब्रह्मसूत्राथी, तयोनि- र्णय इति विग्रहः। हो(ही)पतीति । ही(ही)पतिः शिवः, श्रीपतिर्विष्णुस्तयोः प्रीतिस्तस्या इत्यर्थः । ४ विदाम्पीति । प्रीत्या इति शेषः । विदुषामपि प्रीत्या इयर्थः। %3D - ·जिज्ञासाधिकरणम् । ज्ञा तज्ञापकमप्रयोजनमनारब्धव्यमेवेति चे. न्छासं नारय विशिष्टमात्रपरता वन्धरय नो वरतुवा । इत्यासूच्य विशुद्धमेव विषयरत्वेवं गुरुर्नोऽब्रवी- दन्यरत्वस्य विरुद्धमेव तदिदं जिज्ञास्यमस्मत्कृती ॥१९॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञामा ॥ १ ॥ अरिमन्सूने विवरणाभिमेतेत्थमधिकरणरचना-प्रत्यगभि- +ब्रह्मविचारात्मकवेदान्तमीमांसाशासमारम्भणीयमुत नाss- रम्भणीयमिति वक्ष्यमाणरीत्या विपयायसंभवसंभवरूपपूर्व- पक्षसिद्धान्तयुक्तिभ्यां संशये नाऽऽरम्भणीय विपयप्रयोजनयो. रभावात् । तथाहि-नारय शाखरय प्रत्यग्ब्रह्मैक्यं विपयः । अहं कोम भुञ्ज इत्यादिप्रत्यय-सिद्धकर्तृत्वादिजीवधर्मरय तद्विरुद्धस्याकर्तृत्वादेर्ब्रह्मधर्मरय चैकन समावेशायोगात् । नापि कर्तृत्वादिरूपबन्धनित्तिः प्रयोजनम् । ज्ञानस्याज्ञानमात्रनिवर्त- कत्वेन सत्यस्य कर्तृत्वादिवन्धरय ज्ञानानिवृत्त्ययोगात् । न चाहं करोमि भुञ्ज इत्यादिप्रत्यक्षरय रथूलोऽहमित्यादिxविसंवा- दिमत्यक्षा सजातीयरय- नाया भवत्प्रयाना । अथातो विषय इस्यस्मद्गु * ननु अद्वैतमतप्रतिपादका वहयो ग्रन्या विद्य ते तर्हि किमर्थमपूर्वग्रन्धरच. इत्या भयाऽऽह-- ज्ञातज्ञापति ब्रह्मजिज्ञासा' इत्यादिवेदान्तशास्त्रस्य विशुद्धमेन ब्रह्म रखवीत् , अन्यस्तु अस्य शास्त्रस्य सगुणमेव ब्रह्म विषय इत्यनपीदिति अस्मदीयन थे जिज्ञास्यम् । किं कृत्या गुरववदित्यनाऽऽह-आसु- छति । अयमर्थ -शास्त्रान्तराद्यज्ञात तदेवैतच्छास्त्र ज्ञापयति, अत याप्रयोज- नमिति न अमितव्यम् । किंतु विशिष्टनाप्रतिपादकताऽस्य शास्त्रस्य न, तथा ससारव धस्य न सत्यनेत्यासूच्यति । + प्रत्यगभिन्नेति । प्रतिशरीरमञ्चतीति प्रत्यग्जीवस्तदभिन्न यद्रह्म तद्विचारात्मकेत्याद्य. ! = प्रत्ययसिद्धति । अह करो- मायाद्याकारको योऽनुभवस्तेन सिद्धो यः कर्तृत्वादिरूनो जीवधर्मस्तस्येत्यर्थ.। x पिसवादीति । स्थूरत्वस्य देहधर्मत्वेन ' स्थलोऽहम् ' इतिसामानाधिकर- ण्यघटितप्र-क्षस्य विसवादिय समिमतम् । सशदिन सफलव तद्विरद्धय विस- वादितम् । । सजातीयस्येति । अस्याग्रिमेण भ्रम पिपत्तापि यनेन सहान्य. ।

·शांकरपादभूषणे-- 'उपलभ्याप्सु चेद्गन्ध केचिद्व्युरनैषणाः । पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितम् ।।' इति बलवत्ममाणानुरोधेन सुरभि जलं सुरभिः पवमान इत्यादिप्रत्यक्षस्य पार्थिवावयवसंसर्गेणैवासङ्गत्ववोधकमघलाग- मानुसारेणान्तःकरणधर्मावगाहितया भ्रमत्त्वोपपत्ती स्वाभाविका- सङ्गन्त्ववाधितकर्तृत्वादेर्न ब्रह्मात्मैक्यविरोधित्वमिति संभवत्येव विषय इति वाच्यम् । प्रत्यक्षाममयोर्विरोध = उपनीच्यतया प्रत्यक्षानुसारेणाऽगमस्यान्यथानेयत्वात् । अन्यथा वेदान्तार्या- ववोधस्यानुदयमसङ्गात् । कर्तृत्वादिवद्वर्णपदप्रत्ययानां वाघाव तमामकाशवाद्विरुद्धस्वभावयोरात्मदेहायोर्मम मनो मम देह इति भेदग्रहे तत्तादात्म्यग्रहाधीनतमर्माध्यासायोगाश्चेति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः-अधातो ब्रह्माजज्ञासेति । अयमत्र सिद्धान्ताभिप्राय:- अप्सु पायौ यदा * भ्रमत्वोपात दृष्टान्तमाह-उपलभ्येत्यादि । सुगन्धिवायुजले उपलभ्य केचिदनैपुगाः पुरुषा च गन्धं ब्रूयुश्चेदपो वायुं च संश्रितं तं गन्धं पृथिव्यामेव विद्याजानीयादित्यर्थः । - उपजी. उपतयेति । अनुमित्युपमितिशाब्दादीनां ज्ञानानां प्रत्यक्षमूलकत्वं सर्वसंमतम् । हि हेत्वादीनां प्रत्यक्षं जायत तदानमियानुमित्यादीनि ज्ञानानि उत्पद्यरत्नान्यथेति प्रत्यक्षोपजीव्यकत्वमागमस्येति भावः ।+ यथा बाधा- दिति । त्वदुक्तरीत्या जीवगत करवा दिकं मिथ्या तद्वदेव वर्षपदप्रत्ययघटितवे- दान्तवाक्यानां मिथ्यात्वेन तज्जन्यबोधस्यापि मिध्यात्वाद्यथार्थबोधस्यानुदयप्रस. द्वापत्तिः, इष्यते तु यथार्थबोध इति भावः । - तत्तादात्म्येति । आमदेहाघोर्य- त्तादात्म्यं नाम, ऐक्यं तज्ज्ञानाधीनो य आत्मदेहादिधर्माध्यासस्तदयोगादित्यर्थः। अयं भाव:-आत्मदहाद्योः पार्थक्यबोधकः ' मम मनः, मम देहः' इत्याकारकोऽ- नुभवः सर्वजनीनः । यदा तु आमदेहायोस्तादात्म्यज्ञानं केनचित्कारणेन जायत तदैयामनिष्ठधर्माणां देहादिषु देहादिनिष्ठधर्माणां चाऽमनि आरोप: स्यात् । न चायं संभाति, उक्तानुभवाविरोधादिति । - ·जिज्ञासाधिकरणम् । तमःप्रकाशवविरुद्धस्वभावयोरप्यात्मानारत्मनर्विक्ष्यमाणन्यायैर- द्वितीयप्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मानि निर्णीततात्पर्यकत्वेन प्रबलवेदान्त- वाक्यजन्याखण्डब्रह्मसाक्षात्कारात्मकमनोवृत्तेः पूर्वमई गौरोऽई फर्ता भोक्तति प्रतीयमानतादात्म्यान्यथानुपपत्त्या तादृशमनोर- त्तिसमुच्छेद्यसकलभ्रमनिदानत्वेन फल्प्यमानानाद्यज्ञानेन कर्तृ- त्वाद्यध्यासे न काचिदनुपपत्तिरिति संभवत्येव प्रत्यग्नमात्मैक्य विषयः। न चोपजीव्यप्रत्यक्षविरोधाद्वेदान्तार्थावयोधासंभवः पूर्व- पक्षोक्तः सुवचः । वक्ष्यमाणरीत्या प्रत्यक्षादेरागमेन + ता- विकत्वापहारेऽपि व्यावहारिकसत्तानपहारेण तावन्मात्रेण वेदा- न्तार्थावबोधरूपकार्यक्षमत्वोपपत्तेः । मम मन इत्यादिमित्ररूपेण भेदग्रहस्याहं मनुष्यः कर्ता, इत्याधभेदग्रहाविरोधि-त्वादा- स्मानात्मनोस्तादात्म्यग्रहाधीनकर्तृत्वाद्यध्याससंभवाचेति । . * आत्मानान्मनोरिति । अस्याग्रिमेण प्रतीयमानतादात्म्येत्यनेन सहान्यो बोध्यः । अयं भावः-वक्ष्यमाणयुक्तिभिर्वेदान्तवाक्यानां तात्पर्य हि अद्वितीय जीवाभिन्नं यद्रह्म तत्रैव निीतम् । अतस्तादृशवेदान्तवाक्येभ्य उत्पद्यमानं यद- खण्डब्रह्मसाक्षात्कारात्मकमनोवृत्तिरूपं ब्रह्मज्ञानं तदुत्पत्तेः प्रागनुभूयमानम् ' अहं कर्ता, अहं भोक्ता' इत्याकारकमात्मानात्मनोयत्तादात्म्यं तदुपपत्यर्थ सकलभ्रमनि- दानमनादि भावरूपमज्ञानं स्वीकारम् । तच्च ज्ञानं वेदान्तवाक्यजन्याखण्डब्रह्म- साक्षात्कारसमुच्छेद्य बोध्यम् । एवं च तादृशानाद्यज्ञानेनैवाऽऽत्माना मनोस्तादाम्या. भ्यासे तन्मूलकतवाद्यध्यासे च सति सर्वोपपत्तौ जीवब्रह्मात्मैक्य विषपः संभ- वत्येवेति । + तास्तिकत्यापहारेऽपीति । अद्वैतवेदान्तनये हि त्रिविधा सत्ता । पारमा- धिको व्यावहारिकी प्रातिभासिकी चेति भेदात् । तत्र ब्रह्मणः पारमार्थिकी, घट- दादीना व्यावहारिकी, शुक्तिरजतादेः प्रातिमासिकी । तत्राऽऽगमैन ' अहं कर्ती' इत्यादिप्रत्यक्षस्य पारमार्थिकसत्तापहारेऽपि व्यावहारिकसत्तानपहारण व्यावहारिकसत्तावैशिष्टयेन वेदान्तवाक्यार्थावबोधरूपकार्यजनकत्वोपपत्तिः स्यादे- वेत्याशयः । महाविरोधित्वादिति । मम मनः' इसादिभेदग्रहस्य सत्वेऽपि कर्तृ- त्वाद्यध्यासमूलभतः 'अहं गौरः, अहं मनुष्यः, अहं कर्ता' इत्याद्याकारकोऽभेदग्रहो न हीयते । तथा च तादात्म्यग्रहाधीनो यः कर्तृत्वाद्यभ्यासः स संभवयेवेति भावः । , - ·शांकरपादभूपणे- अत्रैव वाचस्पत्यादिसंमतेत्थपधिकरणरचना~उक्तरीत्यैव विपयायसंभवसंभवयुक्तिभ्यां संशये प्रत्यगात्मन एव ब्रह्म- त्वात्तस्य चाहमिति प्रकाशमानत्वेनासंदिग्धत्वान विचारविपय- त्वम् । नाप्यविद्यानित्तिः प्रयोजनम् । उक्तरी+त्याऽऽत्मनि ज्ञायमानेऽपि तदानरत्तेः। न चाईप्रत्ययः रथूलोऽहं दुःखीति गृह्णाति तद्विपरीतश्च वेदान्तमतिपाद्यः संदिग्ध इति विपयादि- सिद्धिरिति वाच्यम् । वेदान्तानामध्ययनविध्यापादितप्रयोजन- वदर्थावबोधानामपि प्रवलाईप्रत्ययवाधितत्वेन जपमानोपयोग- त्वेनाविवक्षितार्थत्वादुपचरितार्थत्वाद्वा वेदान्तविचारो नाऽऽर- धव्य इति पूर्वपले वेदान्तवाक्यैर्ज्ञानानन्दैकरसाद्वितीयोदासी- नस्वभाव आत्मोपक्रमादिभिः प्रतिपाद्यते । न च क्रियाअसम- भिव्याहारणताहगात्मतत्त्वमाभिधति तत्पराणि सन्ति युक्तमुप- चरितार्थानीति वक्तुम् । प्रत्यक्षं तु संभावितदोपपपौरुपेयेण * वाचस्पत्यादिसंमतेति । वाचस्पत्यादिमिर्भामत्यादिटीकासूक्ता याऽधिकरण:- रचना सा संक्षेयतोऽत्रानुद्यत इत्याशयः 1 + उक्तरीत्येति । अहमित्यनया रीत्ये- त्यर्थः । तदनिवृत्तेरिति । अहमित्याकारकामप्रत्यक्षे सत्यपि प्रपञ्चनिटानभूताविद्या- निवृत्तिर्न दृश्यते । अतो नाविद्यानिवृत्तिः प्रयोजनमात्माभिन्नबहाज्ञानस्येति भावः । 1. उपक्रमादिभिरिति । आदिना परामर्शोपसंहारौ । उपक्रमः पारम्भः । परामर्शो गध्ये निर्देशः । उपसंहारः समाप्तिः । न तु सामान्यतः प्राप्तस्य विशेषे संकोचनरूपः । अयं भाव: -उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवा- दोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति ताप निर्णयलिङ्गैरात्मा प्रतिपाद्यत इति निश्चीयते । तथाहि-'सदेव सौम्येदमन आसीत्। (छा० ६१२११) इत्युप. क्रमः । ' ऐतदाम्यमिदसर्व तत्सत्यस आ.मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' (छा०६ ८१९) इत्युपसंहारः । तयोर्माविषयवनक्यरूपमैकं लिङ्गम् । असकृत्तत्त्वमसी. त्युक्तिरभ्यासो द्वितीयं लिङ्गम् । मानान्तरा तरागम्यत्वमपूर्वत्वं तृतीयं लिङ्गम् । एक. विज्ञाने सर्वविज्ञानं फलं चतुर्थं लिङ्गम् । सृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशनियमनानि पञ्चा. र्धवादा: पञ्चमं लिङ्गम् । मृदादिदृष्टान्ता उपपत्तयः षष्ठं लिङ्गम् । एवं चैतर्लिङ्गै- घेदान्तानां नित्यशुदबुद्धमुक्तस्वभावब्रह्मात्मपरत्वं सिथतीति । क्रियासममिहा- रणेति । पौन.पुन्येनेत्यर्थः।

·जिज्ञासाधिकरणम् । ७ निर्दोपेणाऽऽगमेन वाध्यते । तेन वेदान्तवेद्यः शुद्धोऽहंमत्यये न भातीति विपयादिसंभवादारम्भणीयं ब्रह्ममीमांसाशास्त्रमिति सिद्धान्तः । • यत्तु = चन्द्रिकायां कर्तृत्वादिविशिष्टस्यैव संभावितदोपणात- स्वावेदकेन प्रत्यक्षानुमानादिना मिथ्याभेदे गृहीतेऽपि तात्त्विका- भेदे मानान्तरविरोधाभावेन तत्त्वंपदमुख्यार्थत्वाय तल्लक्षितचि- न्मात्रे भेदामसक्त्या तत्त्वमसीतिवाक्यावय्याय च विशिष्टस्यैव निर्दोपया श्रुत्या तात्त्विकाभेदवोधनसंभवेन विपयार्थमध्यास- * सिद्धान्त इति । भामत्यादिषु वाचस्पत्यादिभिः कृत इति शेषः। = चन्द्रि- कायामिति । मध्यमतानुयायिना व्यासतीर्थेन प्रणीतायां चन्द्रिकायामित्यर्थः । कर्तृत्वादिविशिष्टस्यैवेत्यस्य नियाभेदे गृहीतेऽपात्यनेनान्वयः । संभा. वितेत्यस्य संभाविता दोपा यस्य प्रत्यक्षानुमानादेरित्यर्थः । अतत्वावेदकेनेत्यस्य नियमेन तत्त्वबोधकं न भवतीत्यर्थः । अयमाशयः-प्रत्यक्षानुमानादीनि श्रुति. व्यतिरिक्तानि यानि ज्ञानजनकप्रमाणानि तानि निर्दुष्टान्येवेति न नियमः, किंतु दोपविशिष्टान्यपि भवेयुः। अतो यो लोके कर्तृत्वादिविशिष्टानां जीवानां परस्परं भेदो गृह्यते प्रत्यक्षतः, तथाऽनुमानादिना सिद्धस्येश्वरस्य जीपेन सह यो भेदो मन्यतेऽ. भेदस्याननुभवात् , स मिथ्यवानुभूयते । वस्तुतस्तु कर्तृत्वादिविशिष्टस्येश्वरत्ववि. शिष्टेन सहाभेद एव वर्तते, एकस्मिन्नेवाऽऽत्मनि जीवावमीश्वरत्वं चेति सत्यं धर्मद्वयं वर्तत इति यावत् । जीवत्वविशिष्टो जीव ईश्वरत्वविशिष्टस्य शरीरं तथा च शरीरशरीरिभावेनैक्यम्, अथवा वृक्ष इत्येकत्वं शाखा इति बहुपमित्येताव, तैक्यमिति फलितोऽर्थः । एतादृशैक्यं बोधयितुं तत्त्वमसीति वाक्यम् । उक्तरीत्या विशिष्टयोरैक्ये स्त्रीक्रियमाणे तत्त्वंपदार्थयोर्लक्ष्यार्थ वाभावेन मुख्यार्थत्वं संपादितं भवति । भवदुक्तरीत्या लक्षणया चिन्माने गृहीते तु लौकिको जीवेश्वरयोर्भेद एव नोपपद्यत इति ऐक्यबोधकस्य तत्त्वमसीति वाक्यस्य वैययं स्यात् । अत उक्तश्रुत्या विशिष्टयोरेवैक्यं वोत्यत इति विषयस्य संभवादनाद्यज्ञानमूलकोऽध्यासो न सीकार्य इति ।

·. शांकरपादभूपणे- स्यावक्तव्यत्त्वात् । नापि प्रयोजनार्थ तदुक्तिः। सेत्वज्ञाना- फार्यस्य पापस्य सेतुज्ञानाभित्तेः । तस्माद्विवरणमतं न युक्त- मिति व्यासतीर्थेनोक्तम् । तत्र. मा- -तत्त्वमसीतिमहावाक्येन जीवत्वेश्वरत्वरूपविरुद्धधर्मविशिष्टयोस्तात्त्वि+काभेदवोधने 'नेह नानाऽस्ति किंचन, नात्र काचन भिदारित' इत्यादेविशिष्टयो- मिथ्यात्ववोधकश्रुत्यन्तरस्य विरोधो दुर्वार एव । जीवत्वेश्वर- त्वविशिष्टयोर्भेदरय = व्यावहारिकत्वेनाभेदरय * व्यावहारिक- * नापि प्रयोजनेति । एतद्ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्य प्रयोजनं मोक्षः । स च ससे संसारबन्धे सति न संभवति । सत्यस्य ज्ञानान्निवपत्यायोगात् । अतो मोक्ष- सिद्धयर्थमनाद्यज्ञानमूलक एव संसारबन्धः स्वीकार्यः । एवं च ब्रह्मज्ञानेन तनि- वृत्या मोक्षः सिद्ध इत्यनाद्यज्ञानमूलकोऽध्यासः स्वीकार्य इत्यपि वक्तुं न शक्यत इत्या. शयः । सेत्वज्ञानाकार्यस्येति । श्रीरामचन्द्रविरचितस्य समुद्रसेतुबन्धस्य ज्ञानापापं नश्यतीति तत्र तत्रोक्तत्वात्तदर्शनेन मनुष्याणां पापं नश्यतीति सबैरप्यभियुक्तर्म- न्यते । नहि तत्र सेत्वज्ञानकायं पापं येन सेतुज्ञानेन निवर्येत । एवं च ज्ञानेना. झानकार्यस्यैव निवृत्तिर्भवतीति नियमाभावाद्ब्रह्मज्ञानेन सत्यस्यापि संसारस्य निवृत्तिसंभवान्न तदर्थमनाद्यज्ञानमूलकोऽध्यासः स्वीकार्य इत्यर्थः । + तारिख काभेदेति अत्रेदं बोध्यम्-विशष्पविक्षेपणभावविपये प्रकारचतुष्टयं संभवति । विशिष्टस्य वैशिष्टयम् , विशिष्टे वैशिष्टयम् , एकत्र द्वयम्, विशेष्ये विशेषणमिति। तत्राऽऽद्योदाहरणं कुण्डली गच्छति । अब कुण्डलविशिष्टस्प देवदत्तस्य गमनम् । द्वितीयोदाहरणं राज्ञो रक्तं वस्त्रम् । अत्र रक्तगुणविशिष्टे घस्ने राज्ञोऽन्ययः । तृतीयस्योदाहरणं कुण्डली सवस्त्रश्च देवदत्तः । अत्र कुण्डल घस्त्रयोः स्वातन्त्र्येण देवदत्तेऽन्वयः। अन्त्योदाहरणं तु राज्ञः पुरुषस्य वस्त्रम् । अत्र हि राज्ञः पुरुषेऽन्वयः । तस्य च वस्त्रेऽन्ययः । एतत्प्रकारचतुष्टयस्य लक्ष्यानु- रोधाद्वयवस्था बोध्या । प्रकृते तु एकत्र द्वयमिति पक्षं गृहीत्या जीवत्वेश्वरत्वयोरेक- स्मिन्नारमनि संबन्धा याच्यः । तौ तु धर्मों सत्यायेव न तु मिध्येति अप्रिमश्रुति. विरोधी भवतीति । = व्यावहारिकत्वेनेति । व्यावहारिकसत्ताविशिष्ट वेनेत्यर्थः । : व्यावहारिकताया इति । अस्यासंभवादित्यनेनान्वयः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । . तायाः *समानसत्ताकयो प्रतियोग्यभाषयोरेकत्र विरोधेनासं. भवात्मा तातिकत्वापत्त्या तद्धोधने तादृशवाक्यस्याप्रामाण्या- पत्तिश्च । जीवत्वोपलक्षित ईशत्वोपहिताभेदोऽपि न तद्वाक्यजन्य- बोधविपयः । तादृशवोधस्योक्तरीत्या व्यावहारिकेशत्वविपय- कत्वासंभवात्मातिमासिकेशत्यविपयकत्वेन तद्बोधकवाक्यामा माण्यापत्तेः । सर्वज्ञत्वमिचिजत्योपहितयारभेदस्य बाधितत्वा- दयोग्यतापाताच तदुपलक्षितxचिन्मात्रपरत्वमेव वाक्यस्योपेयम् । न च तत्त्वंपदमुख्यार्थत्वानुपपत्तिश्चन्द्रिकोक्ता सम्यक् । उपक्र- *समानसत्ताकयोरिति । यदि प्रतियोगिनो व्यावहारिकसत्ता क्वचिदधि- करणे स्वी क्रियते तर्हि तदभावस्य तत्रैवाधिकरणे व्यावहारिक्येव सत्ता दुर्वचा। किंतु तद्विपरीता प्रातिमासिकी वक्तुं शक्या । यदि च कस्यचित्कचित्प्राति- भासिकी सत्तोच्यते तर्हि तदभावस्य तत्रैव प्रातिमासिकी सत्ता दुर्वचा । एवमेव - पारमार्थिकीविषयेऽप्यूह्यम् । एवं च यदि जीवत्वेश्वरत्वविशिष्टयोदो नाम, अन्योन्याभावः, स च व्यावहारिकसत्ताविशिष्टस्ताह तत्प्रतियोग्यभेदो व्याव. हारिकसत्ताविशिष्टोऽसंभवनीयः । किंतु प्रातातिकः । प्रातिमासिक इति यावत् । • तथा सति तत्त्वमसीति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तिश्चेति भावः ।+ प्रातीतिकवेति । आहार्यारोपेण प्रतीतिविषयत्वेत्यर्थः । = ननुक्तरीत्या शाखा इति बहुत्वं वृक्ष 'इत्येकत्वमिति विशिष्टंक्यपले निराकृतेऽपि शरीरशरीरिभावन विशिष्टयोरक्य स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-जीवत्वोपलक्षित इति । जीवत्वोपललिते हि जीव ईशत्वोपहितस्याभेदोऽपि न तत्त्वमतीति वाक्यस्य वाच्यार्थ इत्यर्थः । x चिन्मानपरत्वमेवति । लक्षणावृत्त्या पिन्मानपरत्वं तत्त्वमसीति वाक्य. स्योपैयमित्यर्थः । तथाहि-वृत्तिद्विविधा । शक्तिलक्षणा चेति भेदात् । तत्र शक्तिर्नाम पदानामषु मुख्या वृत्तिः । यथा घटपदस्य पृथुबुध्नोदराकृति विशिष्टे वस्तुनि वृत्तिः । लक्षणा च द्विविधा । केवललक्षणा लक्षितलक्षणा चेति भेदात् । तत्र शक्यसाक्षासंबन्धः केवललक्षणा । यथा गङ्गाया घोप इत्यत्र प्रवाहसाक्षात्संबन्धिनि तीरे गङ्गापदस्य । यत्र तु शक्यपरम्परासंबन्धनान्तर- प्रतीतिस्तत्र लक्षितलक्षणा । यथा द्विरेफपदे । अत्र हि कर्मधारयो नहुचीहि. चति समासद्वयं संभवति । तत्र बहुमीपेक्षया कर्मधारये लाघवात्कर्मधारय एवाऽऽश्रीयते । तथा च द्विरेफपदस्य रेफद्वयं शक्योऽर्थः । तस्य च भ्रमर- शब्देन संवन्धः । भ्रमरशब्दस्य च मधुकरपदवाच्येन केनचित्प्राणिवि. शेषेण वाच्यषाचकभावः संवन्धः । एवं च द्विरेफपदात्स्वशक्यघटितपदवाच्यता- 3 . ।

·१० शांकरपादभूपणे- . . . रूपपरम्परासंबन्धेन प्राणिविशेषस्य प्रतीत्या लक्षितलक्षणेत्युच्यते । गौ- ज्यपि लक्षितलक्षणेव । यथा सिंहो माणवक इत्यत्र | अन हि सिंहपदाच्य- पशुविशेषसंवन्धिरत्यादिसंबन्धेन माणयकमतीत्या तदुदाहरणत्वम् । पुनश्च लक्षणा विविधा । नहलक्षणाऽनहलक्षणा नहदनहल्लक्षणा चेति भेदात् । तत्र शक्यमनन्तर्भाव्य यत्रार्थान्तरस्य प्रतीतिस्तन नहल्लक्षणा । यथा विपं मुश्वेत्यत्र स्वार्य विषयोननं परित्यज्य शत्रुगृहे भोजननिवृत्तिलक्ष्यतेऽतोऽत्र जहलक्षणा । यत्र शक्यार्थमन्तव्यवार्थान्तरप्रतीतिस्तत्रानहलक्षणा । यथा शुल्लो घट इत्यत्र । अत्र हि शुलशब्दो गुणवाचक एवेति वेदान्तिमीमासकादीना मतम् । 'वैयाकरणास्तु । गुणवचनेम्यो मतुपो लुगिटः ' इति वातिकाच्छुलगुणविशिष्टे शुक्लशब्दस्य शक्तिरिति वदन्तीत्यन्यदेतत् । एवं चात्र शुक्लशब्दः स्वार्थ शुक्लगुणमन्तर्भाव्यैव तद्वति द्रव्ये लक्षणया वर्तते । यत्र तु विशिष्टवाचकः शब्द एकदेशं विहायैकदेशे वर्तते तत्र जहदजहलाणा | यथा सोऽयं देव. दत्तः । अत्र हि पदद्वयवाच्ययोविशिष्टयोरक्यानुपपत्त्या पदद्वयस्य विशेष्यमा- उपरत्वं जहदनहल्लक्षणया । एवं च प्रकृते तत्त्वमसीति वाक्येऽपि तत्पदवा. च्यस्य सर्वज्ञत्वादिविशिष्टस्य त्वंपदवाच्येन किंचिज्ज्ञत्वादिविशिष्टेनक्यायोगा. देक्यसिद्धयर्थ पिन्मात्रे नहदनहलक्षणा ग्राह्या । केचित्तु--सोऽयं देव. दत्तः ' ' तत्त्वमसि ' इत्यादी विशिष्टवाचकपदानामेकदेशपरत्वेऽपि न लक्षणा, शक्त्युपस्थितयोविशिष्टयोरभेदान्वयानुपपत्ती विशेप्ययोः शक्त्युपस्थितयोरे. पाभेदाविरोधात् । यथा घटोऽनित्य इत्यत्र घटपदवाच्यैकदेशघटत्वस्या- योग्यत्वेऽपि योग्यघटव्यक्त्या सहानित्यत्वान्वयः स्वी क्रियते । नहि तत्र लक्षणा कस्यचित्समता । एवं च जहदनहल्लक्षणोदाहरणं तु काम्यो दाधि रक्ष्यतामिति । वेदान्तिमते पदाना जातादेव शक्तेनिीतत्वेन काकपदस्य काकत्वे शक्तिः । व्यक्तबोधस्तु लक्षणादिना भवति । अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायात् । एवं च शक्यकाकवपरित्यागेनाशक्यदध्युपधातकत्व. पुरस्कारेण काफेकावेऽपि शब्दस्य प्रवृत्तेरिति वदन्ति । तन्न युक्तम् । तथाहि- तत्वमसीत्या शक्त्या त्वर्थप्रतिपादकत्वस्वीकारे जातिगुणक्रियासंज्ञान्यतमधर्म- पुरस्कारेण तत्वंपदयोरर्थबोधकत्वात्तादृशधर्मविशिष्टं ब्रह्माऽऽपद्येत निर्मक विष्यतेऽतो लक्षणाऽवश्यमभ्युपेया । ननु शक्त्याऽर्थप्रतिपादने यथा शक्यता. बच्छेदकं वक्तव्यं तथा लक्षणयाऽर्थप्रतिपादनेऽपि लक्ष्यतावच्छेदकमवश्यं वक्त. व्यमिति निर्धर्मकं बस दुर्वचमिति चेत् । अत्रोच्यते-यथा शक्यतावच्छेदक- प्रकारक एवं बोयो भवतीति नियमस्तथा ल्यतावच्छेदकमकारक एव बोध इति न नियमः । फित्वरक्ष्यतावच्छेदकप्रकारकोधो लक्षणास्थले न मव.

·%32 जिज्ञासाधिकरणम् । मोपसंहारक्यरूप्यादितात्पर्यनिर्णायफलिंङ्जींचनामक्य एघ ता. पर्यनिर्णयेन तात्पर्यविषयीभूतार्ययोधफरवरूपमुख्यात्यावा. धात् । न च तत्वंपदलक्षितचिन्माने भेदामसत्तथा तदभेदघोष- कवाक्यवैयाद्विशिष्टाभेदयोधसंभवोक्तिरपि युक्ता । यथा सोऽयं देवदत्त इति वाक्याद्विशिष्टाभेदोन बोधयितुं शक्यः। तथाहि-तन तद्देशकालविशिष्ट एतद्देशफालविशिष्टत्वं प्रतिपाद्यते, एतद्देशफाल- विशिष्ट वा तशफालवैशिष्टयम् , तत्त(देतदेशकालयोरक्यं था, तद्विशिष्टयोरैक्यं वा नाऽऽद्यः। प्रत्यक्षादिना यज्जातं तदुद्देशेनाज्ञात जापयितुं सोऽयमित्यादि वाक्यमुच्यते । तदेशकालविशिष्टं तु न मत्यक्षमिति तदेशकालविशिष्यत्वेन * नोवेश्यतासंभवः । तदे. शफालवैशिष्टयस्येदानी +सत्त्वापत्तिश्च । न द्वितीयः। एतत्का- लादेरन्यदा सत्त्वापत्तेः । न तृतीयः । बाधात् । *अंत एव न चतुर्थोऽपि । विशेषणयोभिनत्वेन विशेषणविशेष्यत- संबन्धात्मकविशिष्टस्य भिन्नत्वात् ।+अतोऽयं स न वाऽयं नैव स तीति नियमः । लक्ष्यतावच्छेदकप्रकारकबोधस्तु भवतु मा वा । एवं च लक्षणाऽवश्यमम्युपेया । अत एवाऽऽचार्टक्षणया तत्त्वमप्तीत्या जीवनमणो- रैक्यं प्रतिपादितमिति बोध्यम् । * नोद्देश्यतासंभव इति । अत्र पक्षे हि तद्देशकालविशिष्टमुद्दिश्यैतद्देशकालविशिष्टत्वं विधीयत इत्युद्देश्यविधेयमावस्य सत्वात्सिद्ध धर्मिणमितिन्यायेनोद्देश्यतावच्छेदकधर्मविशिष्टो धर्मी सिद्धो वक्तव्यः । स चेदानी वक्तुमशक्यः । न हि सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यामिक्षा- काले तद्देशकालावशिष्टोऽयं देवदत्त इति निमित्तसहस्रणाप वक्तुं शक्यते । एवं १ तद्देशकालवैशिष्टयस्य वक्तुमशक्यत्वान्न तद्रूपेणोद्देश्यतासंभव इति भावः । +सत्वापत्तिश्चेति । तादृशानुभवामावादयुक्तोऽयमुद्देश्यविधेयमाव इत्याशयः । ४ अन्यदा सत्त्वति । द्वितीयपक्षे ह्येतदेशकालविशिष्टमुद्दिश्य तद्देशकालविशि. प्रत्वस्य विधानादुकन्यायेनैतद्देशकालविशिष्टत्वस्य तत्काले सत्त्वापत्तरित्यर्थः । = बाधादिति । तदेतदेशकालयोरेक्यस्यासंभवादित्यर्थः। * अत एव नेति । तदेतद्देशकालयोरक्यासमवात्तद्विशिष्टयोरेक्यस्य सुतरामसंमवादित्यर्थः । + अतोऽयं स न वेति । 'अयं स न वा ' इति संशयाकारः, · अयं नैव सः' इति विपर्ययाकारः, एतादृशं यत्संशयविपर्ययविरोधि ज्ञानं तत्र विषयभूतस्तत्तोपलक्षितः प्रतियोगी यस्य, एतादृशो यो मेदो नामान्योन्यामाव. स्तहिरहवादिदस्योपलक्षितदेवदत्तस्वरूपं तस्यैव बुभुत्सितत्वेनेत्यर्थः ।

·१२. शाफरपादभूषणे- इति संशयविपर्ययविरोधिज्ञानविपयतचोपलक्षितप्रतियोगिक दविरहवदिदंत्योपलक्षितदेवदचस्वरूपस्यैव युभुत्सितत्वेन सोड. यमिति वाक्यस्य तदिदंपदलक्षिततादृशदेवदत्तस्वरूप एव तात्प थम् । भेदविरहश्च न कश्चिद्धमः किंतु स्वरूपं तदेव चैक्यम् । तस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि तत्तेदंतोभयोपस्थितिद्वारकतदुभयोपलक्षि- तस्वरुपैक्योधस्यवोक्तसंशयविपर्ययनिवर्तकत्वैन तदिदंपद- योपलक्षितस्वरूपे भेदापसक्तावपि तादृशस्वरूपैक्यबोधकस्य तदिदंपदद्वयात्मवाक्यस्य यथा = न वैयर्थ्य तथा जीवत्वेश्व- रत्वोपलक्षितचिन्मात्रस्वरूपे भेदामसक्तायपि ताशचिन्मात्रस्य स्वप्रकाशतया तत्त्वंपदार्यशोधकवाक्यैश्च स्फुरणेनायुभत्सितत्वे ऽपि च जीवत्वोपलक्षित ईशत्वोपलक्षिता दसंशयविपर्ययधि- रोधिज्ञानविषयेशत्वोपलक्षितपतियोगिकभेदविरहवज्जीवत्वोपल. क्षितस्वरूपैक्ये कोऽसावात्मेति वुभुत्सासंभवेन जीवत्वेश्वरत्वा- घुपस्थितिद्वारकतत्त्वंपदलक्षितचिन्मात्रस्वरूपैक्यबोधस्यैव ताह. शसंशयविपर्ययनिवर्तकतया न तादृशयोधजनकस्य तत्त्वमसीति वाक्यस्य वैयर्थ्यम् । न चोपहितभेदसंशयविपर्ययनिवर्तनायो- पहितयोरभेदपरत्वं तद्वाक्यस्याऽऽस्तामिति वाच्यम् -। भेदस्य व्यावहारिकत्वेन तादशाभेदस्योक्तरीत्या व्यावहारिकत्वासंभ- वन प्रातीतिफत्वापत्त्या तद्वोधकतया तद्वाक्यस्य प्रामाण्यानि - = न वैयर्थ्यमिति । अयं भावः --यदा कंचित्पुरुपं दृष्ट्वा कश्चित्पुरुषः • अयं स न वा ' इति संशयं वा । अयं व सः' इति विपर्ययं प्राप्नोति तदा तस्य तादृशं संशयं वा विपर्ययं निवर्तायतुं तृतीयः पुरुषः । सोऽयं देवदत्तः" इति वाक्यं प्रयुङ्क्ते । तस्य वाक्यस्य तात्पर्य तु यो हि संशयज्ञाने वा विपर्ययज्ञाने तच्छन्दव्यवहार्यः स एव । तादृशज्ञान इदंशब्दव्यवहार्य' इति । संशयादि दूरीका प्रवृत्तेन पुरुषेण प्रयुत्तत्वेन तादृशार्थस्यैव बुभु- सितत्वात् । एवं .चैत्यमेव वोधनीयम् । तस्य च प्रत्यक्षसिद्धत्वेऽपि सोऽय. मिति वाक्यस्य न वैयर्थ्यम् । कुत इति चेत् । तत्तेदंतोभयोपस्थितिद्वारको यस्तदुभयोपललितस्वरूपैक्यबोधस्तस्यैव पूर्वोचसंशयविपर्यय नवर्तकत्वात् । एवं च जहदनहल्लक्षणया शुद्धस्वरूपे गृह्यमाणे भेदाप्रसक्तावपि पूर्वोक्तभेदविरह- रूपैश्यबोधकस्य सोऽयमिति वाक्यस्य यथा न वैयर्यमित्यर्थ इति ।

·% 3D तस्याः जिज्ञासाधिकरणम् । हाद । उपहितयो दस्य व्यावहारिकत्वेन ब्रह्मज्ञानमात्रया । ध्यत्वाचोपहिताभेदज्ञानस्य ताशभेदसंशयादिविरोधित्वाभा- याच । तया च तत्त्वमस्यादिवाक्यतात्पर्यविषयपत्यगभिन्नव- मरूपविषयस्यैव जिज्ञासासूत्रे महर्पिणा सूत्रितत्वाचादृशविष- योपपादकफर्तृत्वादिबन्धमिथ्यात्वाय भाष्ये तदध्यासवर्णन- मिति विवरणायुक्तं युक्तमेव । ननु जीवब्रह्मैक्यरूपविपय एव मूत्रित इत्यत्र कि मानमिति चेत् । उच्यते-जिज्ञासासूत्रे हि ब्रह्मज्ञानं विचारफलत्वेन सूत्रितम् । तस्य च स्वतोऽपुरुषा- यतया स्वरूपचितो विचारासाध्यतया वृत्तेरनित्यतया चानि. त्यस्वर्गादिसुखादितोऽपि विरक्तस्यैव ब्रह्मजिज्ञासाधिकाराच सुखसाक्षात्कारत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वेऽपि न " मुमुक्षुजिज्ञास्यतासंभव इति परिशेपाब्रह्मज्ञानस्य जीवगतकर्तृ.. ताध्यासरूपवन्धनिवर्तकत्वेनैव काम्यता वाच्या। तथा च भिन्न- विपययोरध्यासतत्त्वज्ञानयोनिवर्त्यनिवर्तकभाषासंभवात्सत्यग- • भिन्नवीव विचार्यमिति सिध्यति । यत्तु नारायणप्रसादादेव बन्धनाशरूपो मोक्षोन ज्ञानमात्रात् । 'यस्य प्रसादात्परमार्तिरूपादस्मात्संसारान्मुच्यते नापरेण इत्या- दिश्रुतेः । 'मत्मसादाचरिष्यसि ' इत्यादिस्मृतेश्च । न च ज्ञान विनाऽत्यर्थप्रसादः। फर्मणा त्वधमः मोक्तः । प्रसादः श्रवणादिभिः । मध्यमो ज्ञानसंपत्त्या प्रसादस्तूत्तमो मतः॥ प्रसादावधमाहिष्णोः स्वर्गलोकः प्रकीर्तितः। मध्यमाञ्जनलोकादिरुत्तमस्त्वेव मुक्तिदः । इति पुराणात् । ज्ञानं च श्रवणादिसाध्यम् । श्रवणं मननं चैव ध्यानं भक्तिस्तथैव च । साधनं ज्ञानसंपत्तौ प्रधानं नान्यदिष्यते !! न चैतानि विना कश्चिज्ज्ञानमाप कुतश्चन ।। इति . पुराणाच्ट्रवणादिसाध्यज्ञानस्य प्रसादफलकत्वावग- मात् । श्रवणादिसाध्यज्ञानं प्रसादंद्वारैव मोक्षहेतुः । तदुक्तं उपपादककर्तृत्वेति । उपपादकं यत्कर्तृत्वादिबन्धमिथ्यात्वं तम्मा + - :

·. शांफरपादपणे- पुराणे-यथा दृष्ट्वा प्रसन्नः सनराजा धन्धापनोदकृत् । एवं दृष्टः स भगवान्कुदिन्धविमोचनम् ।। इति । न चैवं सति 'दृष्ट्दैव तं मुच्यते' इति श्रुताववधारणाविरोध इति वाच्यम् । * तस्यायोगव्यवच्छेदार्थकत्वात् । * योक्षहेतुमसादेऽन्ययोगव्यवच्छेदार्यकत्वाद्वा । अत एव- एवं जाते तु भगवाननादिः पुरुषोत्तमः । प्रसीदत्यच्युतस्तस्मिन्प्रसन्ने क्लेशसंक्षयः ।। इति विष्णुपुराणमपि संगच्छत्ते । तथा च मोक्षसाधनप्रसादहेतुतयैव * तस्यायोगव्यवच्छेदेति । अयं माव: -एवशब्दस्यायोंऽवधारणमसं- भवश्च । तौ च धोत्यावी बोध्यो । आलंकारिकास्त्वप्यर्थप्राचुर्यार्थावपि स्वी कुर्वन्ति । तचायधारणं त्रिविधम्-~-विशेप्यसंगतवकारेऽन्ययोगव्यवच्छेदरूपं विशेषणसंगतेवकारेऽयोगत्यवच्छेदरूपं क्रिया संगतवकारेऽत्यन्तायोगव्यवच्छेद- रूपम् । तत्र विशेष्यसंगतोदाहरणं पार्थ एव धनुर्धर इति । अत्र पार्थेतरावृत्ति यद्धनुर्धरत्वं तादृशधनुर्धरत्ववान्पार्थ इति बोधः । एवं चाान्यस्मिन्धनुर्धरत्व- संवन्धव्यवच्छेदः प्रतीतो भवति । विशेषणसंगतोदाहरणं शङ्खः पाण्डुर एवेति । अत्रायोगव्यवच्छेदो मवति । योगः संवन्धस्तदभावोऽयोगस्तस्य व्यवच्छेदो निवृत्तिरित्यर्थः । द्वाभ्यां निषेधाभ्यां प्रकृतार्थदादर्यबोधनेनाध्यभिचारतपाण्डुर- गुणवाश इति बोधात् । न तु नील इति फलितोऽर्थः । क्रियासंगतोदाह- रणं नीलं सरोजं भवत्येवेति । अत्रात्यन्तायोगव्यवच्छेदो भवति । अत्यन्तो नामातिशयितोऽयोगः संबन्धाभावस्तस्य व्यवच्छेदोऽमाव इत्यर्थः । तथा च कदाचिनीलगुणवदभिन्नं यत्सरोज तत्कर्तृका सत्तेति बोधः । एवं च कदा. चिदम्यादृशगुणसंयुक्तमित्यपि गम्यते । तथा च प्रकृते मोचनक्रियानिष्ठविशे- व्यतानिरूपितप्रकारतापन्नदर्शनक्रियासंगतैवकारेणायोगव्यवच्छेदः क्रियते । एवं मोक्षे ज्ञानरूपं साधनमावश्यकं न तु प्रसादस्य व्यावृत्तिरित्यभिप्रायः । * नन्वयोगव्यवच्छेदकत्वेऽपि क्त्वाप्रत्ययेनाऽऽनन्तर्यस्य बोधनादर्शनमोचन- योमध्ये प्रसादेन व्यवधानं दर्वचमित्याशवयाऽऽह-मोक्ष हेतुमसाद इति । अयं भावः-विशेष्यसंगतैवकारेणान्ययोगव्यवच्छेदो भवतीति प्रसिद्धम् । अत्र च तमित्यनेन दर्शनस्य विशेष प्रतिपाद्यते । एवं च दर्शनं विशेष्यं तत्संग- तैवकारण तदितरांविषयकं तद्विषयकं यद्दर्शनं तादृशदर्शननन्यप्रसादे सत्येव मुच्यते नान्ययेत्यर्थ इति ।

·१५ जिज्ञासाधिकरणम् । विचारफलब्रह्मज्ञानस्य काम्यतेति परेणोक्तम् । तदसत् । तत्त्वज्ञानोत्तरं यावता कालेन भुज्यमानकर्मसमाप्तिस्तद- न्यकालविलम्बनिपेधं मोक्षं प्रति कथयन्त्याः 'तस्य ताव- देव चिरं यावन्न विमोक्ष्ये, अथ संपत्स्ये' इति श्रुतेर्विरोधेन मुक्ती ज्ञानेन प्रसादापेक्षाया वक्तुमशक्यत्वात् । अन्यथा भुज्यमानकर्म- काले प्रसादानुत्पत्तौ तदन्यकालविलम्बावश्यंभावेनोक्तश्रुत्य. थवाधापत्तैः । न च ' यमेवैप वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा वृणुते तनुं स्वाम्' इति श्रुतिरपि ज्ञानस्य प्रसादापेक्षां दर्शयति । तया भाक्तजन्यप्रसादस्य तत्साक्षात्कार एवोपयोगस्य वोधनात् । यं पुरुपमेप परमात्मा वृणुते प्रसादेनानुगृह्णाति तेन लभ्यः साक्षाक्रियते । ततस्तस्य संवन्धेनेप परमात्मा स्वां तनुं स्वरूपं विकृणुते प्रकटयति, आवरणं विनाश्य तेनैकी भवतीति तादृश- श्रुत्यर्थात् । नापि प्रारब्धकर्मक्षये प्रसादविनियोगोक्तिः साधी. यसी प्रसादनिरपेक्ष भोगादेव तत्सिद्धेः प्रारब्धकर्मणां भोगादेव क्षय इति वचनसिद्धत्वात् । अत एव- तच्चिन्ताविपुलालादक्षीणपुण्यचया तथा । तदमाप्तिमहादुःखविलीनाशेषपातका । निरुछ्वासतया मुक्तिं गताऽन्या गोपकन्यका ॥ इति पुराणोक्तावालाददुःखभोगयोरेय कर्मनाशकत्वमुक्तं न - प्रसादस्यति संगच्छते । किं चाधिष्ठानमात्वेन मिथ्यानिवर्त. फत्वस्य लोके क्लुप्तत्वमिव ज्ञानस्य प्रसादहेतुत्वं न क्लुप्तम् । किंतु सेवाया एव प्रसादहेतुत्वं लोके क्लुप्तम् । तदनुरोधेन 'तरति शोकमात्मवित्' इति श्रुत्या 'विद्वान्नामरूपादिमुक्तः । ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशः' इत्यादिश्रुत्या च ज्ञानस्यैव बन्ध- निवृत्तिरूपमोक्षसाघनत्ववोधाङ्गीकारावश्यकत्वाद्यस्य प्रसाद दित्यादेरीश्वरसेवाजन्यप्रसादो ज्ञानद्वारेण मोक्षजनक इत्येवार्थः । यस्य देवे परा भक्तिर्थया देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। इति श्रुत्या तथैव योधनाच्च । न चोक्तपुराणवचनविरोधः । ज्ञान- न्या प्रसादस्तूत्तमो मत इत्यत्र, एवं ज्ञाते पित्यादिविष्णुपु. 7 ·शांकरपादभूपणे- आत्ममात्रत्वे द्वितीयपक्षान्तभावः । तथाऽपि कल्पितेन भेदे. नागृहीत इव भातीति चेत् । न । तत्त्वतो गृह्यमाणेऽधिष्ठाने भेदकल्पनाया अगृहीतत्वारोपस्य चायोगात् । न च मिथ्याभू. तेनापि तेनोपलक्षितात्मा शास्त्रवेद्यः, स च सत्य इति वाच्यम् । . स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धात्माचवोधार्यमुपलक्षणत्वोक्त्ययोगाद। उपलक्षणत्व एव तात्पर्ये चाप्रामाण्यापातात् । अत एव न द्वितीयः। तस्य स्वप्रकाशत्वेनाभानायोगात् । स्वप्रकाशस्याप्य. विद्यावशेनाभानेऽविद्यादुःखादेः प्रकाशो न स्यात् । तस्य चैत- न्यप्रकाशाधीनप्रकाशत्वोपगमाद । युक्त चापौरुषेयस्याप्याग- मस्य शङ्किततात्पर्यभ्रमरूपदोपस्य यजमानः प्रस्तर इत्या- देरिव प्रत्यक्षविरोधेन प्रतीतार्थच्यावनम् । उक्ता च त्व- याऽपि तत्त्वमसीति वाक्ये प्रत्यक्षाविरोधाय त्वमर्थलक्षणा । तस्मात्परमते स्वरूपमात्रस्य स्वप्रकाशत्वेन नित्यसिद्धत्वाद. न्यस्य चाज्ञानकल्पितत्वेनाज्ञानविषयत्वायोगादज्ञानासंभवाद- ज्ञातो विपयोऽज्ञाननिवृत्तिः फलमज्ञानी चाधिकारी न युक्त इति . *आत्ममात्रप इति । अमासमानांशस्याऽऽत्माभिन्नत्वे आत्मस्वरूपमेव न माति ' इति यो द्विसीयः पक्ष उक्तस्तत्रान्तर्मावात्तत्र यत् तस्य स्वप्रकाशत्वे. नामानायोगात्' इत्युत्तरं दत्तं तदेवात्रापि पणमित्याशयेनोच्यते द्वितीयपक्षान्त- व इतीति भावः । - यजमानः प्रस्तर इति । अन किं प्रस्तरशब्दो यजमा- नस्य नामधेयं वा यजमानशब्दः प्रस्तरस्य नामधेयम् ,अथवा यनमानकायें नपादौ प्रस्तरस्य गुणस्वेन विधानं वा प्रस्तस्कार्थे सुग्धारणादौ यजमानस्य गुणत्वेन विधा. नम्, आहोस्विद्विधेयस्य प्रस्तरस्य यागंसाधनत्वेन युक्तंत्वायजमानशब्देन स्तुति- रिति संशयः । तत्र नामधेयत्वं तावन्न संभवति । गोमहिषयोरिवार्थभेदस्यात्यन्त. प्रसिद्धत्वेनायुक्तत्वात् । यजमानकाय जंपादौ प्रस्तरस्य गुणत्वेनापि विधान न संमवति । अचेतनस्य प्रस्तरस्य सामर्थ्याभावात् । नापि प्रस्तरकायें सुग्धा- रणादौ यजमानस्य गुणत्वेन विधानं समवति । अग्नौ प्रहरणस्यापि प्रस्तरकार्य: त्वेन यजमाने प्रहृते सति कर्मलोपप्रसङ्गात् । तस्मात्-यथा सिंहो माणवक इत्यत्र सिंहगुणेन कार्यादिनोपेतो माणवकः स्तूयते तद्वद्यजमानगुणेन यागता. भनत्वेनोपेतो विधेयः प्रस्तरः स्तूयत इति सिद्धान्तः । एवं च यजमानः मस्तर इस्यत्र यथा प्रतीतार्थच्यावन तथाऽत्रापति भावः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । शास्त्रमनारम्भणीयमेवेति भामतिमतं सापदयुक्तमेवेति वाचस्प- तिदूपणम् । . तत्र घूमः-जिज्ञासासूत्र उक्तरीत्या विचारफलत्वेन सूत्रि- तस्य ब्रह्मज्ञानस्य जीवगताविद्यादिवन्धनिवर्तफत्वेनेव काम्य- त्वात् । 'दृश्यते त्वग्रया बुद्धया' इति श्रुत्या 'तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । ज्ञाने त्वनाहते तस्मिन्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ इति वृहन्नारदीयवचनेन ज्ञानशब्दोदितसाक्षात्कारत्वे- नानाइतशब्दोदितदोपराहित्यादिना च युक्तस्य वेदान्तजन्य- शुद्धब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्यैव सकलभ्रमनिदानाविद्यानिवर्तकत्वम् । दोपाच-इदं वाक्यं प्रत्यगभिन्नब्रह्मपरं न भवतीति प्रमाणास. भावनारूप एकः । विरुद्धतया भासमाने प्रतीचि कथं ब्रह्मामे- द इति प्रमेयासंभावनारूपो द्वितीयः। कर्तताध्यासस्य स्वरसवाहि- तारूपो विपरीतभावनात्मकस्तृतीयः। ते चक्रमेण श्रवणमनननि- दिध्यासनैः प्रत्येक क्रमेण निरसनीयाः। तथाच निदिध्यासनान्त- साधननिरुक्तदोपापगमे वेदान्तवाक्यजन्यनिर्विकल्पकब्रह्मात्मै- क्यसाक्षात्कार एवाविद्यानिवर्तकः । अहंप्रत्ययस्तु न तादृश. साक्षात्कारात्मक इत्येवाईप्रत्यये शुद्धो न भातीत्यस्य वायस्प- तिवाक्यस्यार्थः । वेदान्तवेद्य इति तद्वाक्येनायमेवार्थः सूचितः। अन्यथा शुद्धोऽहंमत्यये न भातीत्येव वक्तव्ये वेदान्तवेद्य इत्य. नर्थकमेव स्यात् । तथा च बादशात्मसाक्षात्काराय वेदान्तावि- चारात्मकशास्त्रमारम्भणीयमेवेति वाचस्पत्युक्तं सम्यगेव । शुद्धो- ऽहंप्रत्यये न भातीत्यस्माद्वारयात्कथमप्यप्रतीतानां स्वघुद्धि- मात्रपरिकल्पितानां केपांचिदर्थानां तथा विकल्पनेऽपि न दोपः । तथाहि-आत्मस्वरूपे किंचिबुद्धधादिसहितत्वां- शो भाति तद्विनिर्मुक्तत्वकर्तृत्वाभावाद्यशो न भातीति तदर्थः साधुरेव । तस्याऽऽभासमानांशस्याधिकरणात्मकत्वेन तदात्मना सत्यत्वमेव । तदंशत्वेन मिथ्यात्वेऽपि मिथ्यात्वेन तदो. धकशास्त्रस्य तत्त्वावेदकत्वायाधात् । तस्य स्वप्रकाशात्मस्वरूप. त्वेऽपि कल्पितेन भेदेनागृहीत इथ भातीत्यपि सुवचम् । अधि. ठानसाक्षात्कारात्मकग्रहविशेपस्यैव वक्ष्यमाणरीन्या सकलक- ल्पनानिदानाविद्यानिवर्तकत्वात । मिथ्याभतेनापि तेनोपलक्षि.

·शांकरपादभूपणे- तात्मा शास्त्रवेद्यः। स च सत्य इत्यपि युक्ततरम् । आत्मनः स्वकाशत्वेऽप्यकर्तत्वाद्युपस्थितिमूलकब्रह्मात्मैक्योपस्थितेरेव सं. शयविपर्ययविशेषविरोधितया तदुपलक्षितात्मस्वरूपस्यैव बुभु- त्सितत्वेन तत्रैव शास्वतात्पर्यावधारणात् । तस्यैव शास्त्रवेद्य- ताया अवश्यं वक्तव्यत्वात् । आत्माऽपि न भातीत्यर्थोऽपि सुवचः । " * यद्यप्यात्मा जन्तुमात्रस्य संदेहविपर्ययापरोक्षप- रोक्षप्रमास्थले तदभावदशायां सुषुप्तियोगशास्त्रसिद्धनिरोधाख्या समाधिकालयोश्चैकरूपेण तत्साक्षितया x निर्णीतः प्रथते । आन्तराश्च ज्ञानादयः सहोत्पत्तिविनाशाभ्यामव्यभिचरितम- काशाः । तदेतत्सर्वं स्वसाक्षिणमन्तरोपपादयितुमशक्यम् । सुपुर प्पयादिपु जन्यज्ञानासंभवात् । तार्किकादिमतेऽनुव्यवसायगम्यं जानम् । न चोत्पन्ने ज्ञाने नियमेन तदनुव्यवसायोऽस्तीति सुवचम् । तथा सत्यान्तरज्ञानधाराणामविच्छेदप्रसङ्गेन्न वाह्य- व्यवहारविलोपप्रसङ्गात् । ज्ञानोत्पत्तिप्रत्यक्षं च दुर्वचम् । प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वादुत्पत्त्यनन्तरक्षणे तेन भवितव्यम् । तत्र चोत्पत्तेरभावः । तस्याः क्षणिकत्वात् । आत्मनोऽप्यव्य- भिचरितप्रकाशत्वं तन्मते न संभवति । स्वगतविशेषगुणानव- गाह्यात्मात्यक्षस्य तन्मतेऽनङ्गीकारात् । आत्मनोऽव्यभिचरित. प्रकाशत्वायाऽऽन्तरज्ञानधाराभ्युपगमे वाह्यपदार्थविज्ञानविलय. प्रसङ्ग इति स्वप्रकाश आत्माऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः । तथा च तस्याभानायोगः॥ तथाऽप्यस्ति भातीत्येवं रूपाव्यभिचा- रमकाशत्वाय सद्रूपेण भानात्मनाऽभानासंभवेऽपि साक्षिस्वरू. * यद्यप्यात्मति । यद्यपीत्यम्य दूरस्थेन ' तथाऽप्यस्ति भाति ' इत्यत्रत्येन तथाऽपीत्यनेन सहान्वयः।xनिर्णीत इति । संशयस्थले विपर्ययस्थले तथा परो. क्षापरोक्षप्रमास्थले किंच संशयाद्यभावदशायां सुपुप्त्यवस्थारूपायां तथा योग- शास्त्रसिद्धनिरोधाख्यसमाधिकाले च संशयादिसाक्षित्वेनाऽऽत्मानिति इत्यर्थः । तथाऽप्यस्ति भातीति । अयं भावः-- यद्यपि संशयाचवस्थानां साक्षी स्वप्रकाश आत्मा स्वीकार्यः,नैयायिकरपि स्वप्र आत्माऽम्युपेय आत्मनोऽ- व्यभिचरितप्रकाशत्वाय, चाऽऽत्मनः स्वप्रकाशत्वेन मानामावो यतुमशन यस्तथाऽपीति । तथा ·जिज्ञासाधिकरणम् । पानन्दे भासमानेऽपि स्वरूपप्रकाशेन सहानुवर्तमानानाविधया दुःखाधपुरुषार्थसंबन्धोऽपि सम्राऽऽरोपितः । तथा तार• तम्यापमतत्तद्विषयसंपर्कजनितवृत्तितादात्म्याध्यासात्साक्षिण्यपि तारतम्यमध्यस्तम् । ततश्च स्वरूपभूतनिरतिशयानन्देऽनुभूय. मानेऽपीतोऽप्यधिक आनन्दोऽस्ति स मम न भाति स मयाऽनवाप्त इत्येवं फल्पिताभानयोग एव न भातीत्यस्यार्थः । एतेन स्वप्रकाशस्याप्यविद्यावशेनाभानेऽविद्यादेः प्रकाशो न स्यात्तस्य चैतन्यप्रकाशाधीनप्रकाशत्वादिति चन्द्रिकोक्तदूषणं नि. रस्तम् । सदाद्यात्मना प्रकाशमादायैव तत्मकाशोपपत्तेः । अत एवं स्वप्रकाशत्वात्स्फुरति चैतन्यमविद्यातत्वाच न स्फुरति । न च विरोधः। स्फुरणस्य तात्त्विकत्वादस्फुरणस्य चातात्त्विकृत्वात् । एवं च न कोऽपि दोपः । स्फुरत्वादज्ञानादिसाधकत्वस्यास्फु- रत्वाद्विपयत्वस्य च संभवादित्यपि साधु । निरतिशयानन्दांशेऽ. नाद्यविद्याकृतकल्पितावरणस्यैवास्फुरणपदार्थत्वात्स्वरूपमका- शेन सहानुवर्तमानानाद्यविद्यावशेनाध्यस्तस्य तस्य स्वप्रकाशेs. प्यात्मनि संभवाद । ' स्फुरत्यस्फुरणायोगस्योक्तत्वात् ' इति चन्द्रिकाक्ततपणानवकाशः । अथ स्वप्रकाशतया नित्यं भास. मान आत्मन्यविद्यायास्तत्कृताध्यासादेश्वासंभवो ज्ञानाज्ञान- योर्विरोधादिति चेत् । अत्र वदन्ति- तथाभूतेऽप्यात्मन्य हमज्ञा, मामहं न जानामीत्यनुभवादनिर्वचनीयभावरूपाज्ञानात्मकावि. द्यासंबन्धोपपत्तेः । तदुक्तम्- स्वप्रकाशे कुत्तोऽविद्या । विना कथमावृतिः। इत्यादितर्फजालानि स्वानुभूतिग्रसत्यसौ ॥ (प. चि० २८) अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः।। (गी०५।१५)इतिच । अयमभिप्राय:-अधिष्ठानभानमात्रं नाज्ञानतत्कृतारोपादि- विरोधि । तथा सतीदं रजतमित्यादिभ्रमानुदयमसङ्गात् । तत्रा. पीदंताया अधिष्ठानस्वरूपभूताया भानात् । नाप्यधिष्ठानासाधार- णस्वरूपज्ञानं तथा, इदंता न तथेति वक्तुं युक्तम् । शवः श्वेत इत्यधिष्ठानासाधारणस्वरूपज्ञानेऽपि पीतभ्रमोपादानाजा.

·२२ शांकरपादभूपणे-- नानिहत्तेः । नाप्यधिष्ठानासाधारणस्वरूपापरोक्षज्ञानम् । तथा सतीयं शुक्तिरित्याप्तोपदेशादज्ञानाधनि+वृत्तिप्रसङ्गः। वृक्षायोs- प्रत्वादिभ्रमस्य तादृशनानानिवर्त्यत्वाञ्च । न च सोपाधिकभ्र- मेष्वपरोक्षज्ञानम् । अन्यत्र तु परोक्षमपरोक्षं वा ज्ञानमज्ञाननिय- तकमिति नियमः। तथा च शुक्तिरजतादिभ्रमाणां = परोक्षा- परोक्षज्ञानसाधारणाधिष्ठानासाधारणस्वरूपज्ञानत्वेनैव ज्ञानं नि. वर्तकं पीतशहादिभ्रमाणां तु तादृशापरोक्षज्ञानमेवेति वाच्यम् । शुक्तिरजतादिभ्रमच्यावृत्तस्य पीतशतभ्रमेषु सोपाधिकभ्रमत्व. स्यानुगतस्य वक्तुमशक्यत्वात् । शुक्तिरजतादिभ्रमेषु सादृश्या- दिरूपदोपस्योपाधित्वसंभवात् । नहि पित्तादिदोष एवोपाधिर्न सादृश्यादिरित्यत्र किंचिद्गमकमस्ति । तस्मात्प्रमाणानुसारेण 'यादृशभ्रमे यज्ज्ञानं निवर्तकतया पामोति तदेव तथेति स्वीक- भावः-यथा * नाप्यधिष्ठानति । शड्सः श्वेत इति स्मृतिरूपज्ञानस्य विद्यमानत्वेऽप्य. परोक्षज्ञानाभावान्नाज्ञाननिवृत्तिरिति भावः । + घनिवृत्तिप्रसङ्ग इति । अयं दशमस्त्वमसीत्याधोपदेशाद्भमोपादानभूताज्ञाननिवृत्तिर्भवति तथैव 'इयं शुक्तिः' इत्याप्तोपदेशाच्छुक्तिरजतभ्रमोपादानभूताज्ञाननिवृत्तिर्मवति सा न स्यादपरोक्षज्ञानामावात् । नन्वेतदयुक्तं यया रज्जो सर्पभ्रमे जाते केन- चिदाप्लेन ' इयं रज्जुः ' इत्युपदिष्टेऽपि दूरत्वादिदोषनिवृत्तिपर्यन्तं सर्पो दृश्यत एव, किंतु भ्रमजन्या भौतिनिवर्तते । यदा तु दूरत्वादिदोषो निर्गच्छति तदानी. मेव सर्पो न दृश्यते । भ्रमोपादानभूतस्याज्ञानस्य निवृत्तत्वात् । एवं चाऽऽधो- पदेशात्कथमज्ञाननिवृत्तिरिति चेत् । सत्यम् । भ्रमोपादानमूतस्याज्ञानस्य निवृ- त्तिस्तु प्रत्यक्षज्ञानादेव मवति, आतोपदेशस्तु प्रत्यक्षज्ञानद्वारैवाज्ञाननिवर्तकः । रनुसर्पभ्रमस्थळे ह्याठोपदेशाद्धीतिनिवृत्तौ पुरुषः किं वर्तत इति ज्ञातुं सत्समीपं 'गच्छति ततो निश्चिनोति रज्जुरियमिति । दशमस्त्वमसीत्यादावपि भ्रमकाले दशमत्वविशिष्टस्याऽऽत्मनः प्रत्यक्षाभावः । आप्तोपदेशे तु सति दशमत्वशि- एयेनाऽऽत्मनः प्रत्यक्षे भ्रमोपादानभूताज्ञाननिवृत्तिर्भवति । एवं चाधिष्ठाना- साधारणस्वरूपापरोक्षज्ञानमेव नाज्ञानतत्कृतारोपादिविरोधि, किंवाघोपदेशोऽपि तति प्राप्तमिति । = परोक्षापरोक्षेति । परोक्षापरोक्षज्ञानसाधारणं यदधि. छानासाधारणस्वरूपज्ञानत्वं तेनैव रूपेण ज्ञानमज्ञाननिवर्तकमित्यर्थः ।

·३ जिज्ञासाधिकरणम् । तव्यम् । आत्मविषयकाज्ञाननिवर्तकतया च शास्त्रबलाद्वेदान्तवा- क्यजन्यमेव ज्ञानमधिष्ठानतत्त्वावगाहपरोक्षरूपं निरस्तसमस्त- पूर्वोक्तदोपमेवाऽऽस्थेयमिति सर्वमनवद्यम् । एतेन दुःखादेः श्रवणादिसंस्कृत्तान्तःकरणत्तिनाश्यत्वे शक्तिरूप्यादौ तद- दर्शनात्सत्ये भ्रमरादिध्याननिषत्र्ये कीटादौ तदर्शनादज्ञानस्य सत्यत्वं च स्यादिति चन्द्रिकोक्तदूषणं निरस्तम् । प्रमाणवलेन शुक्त्यधिष्ठानापरोक्षस्यैव शुक्तिरूप्याज्ञाननिवर्तकत्वात् । विजा- सीयाविषयकध्येयमात्रविपयकत्तिसंतानरूपस्य ध्यानस्येच्छा. धीस्य तदनधीनज्ञानतो लक्षण्येन तत्त्वज्ञानत्वाभावाच न प्रत्युदाहरणत्वसंभवः । अत एवोक्तम्- +न बुद्धि मर्दयन्दृष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता। उपमृनाति चेदि ध्याताऽसौ न तु तत्त्ववित् ।। इति । (५० ध्या० ९१ )। यथा पड्जादयो गान्धर्वशास्त्राभ्यासात्मागपि स्फुरन्त- स्तद्रूपेगानुल्लिखिता न श्रोत्रेण व्यज्यन्ते, व्यज्यन्ते तु शास्त्र. वासितेन, एवं वेदान्तवाक्यजन्यब्रह्मात्मैक्याकारवासनावासि- तान्तःकरणेन तद्भावाभिव्यक्तिर्न मागिति भामत्युक्तमपि *ध्याननिवत्य कीटेति । इत्थं हि लौकिकप्रसिद्धिः-कश्चित्कीटः (कुम्मा- रीण) कीटान्तरमानीय स्वगृहे स्थापयित्वा तदने तिष्ठति । ततश्च स्थापितः कीट: स्वाने तिष्ठतः कीटस्य निरन्तरध्यानेन तद्रूपो भवति । एवं च यथा लौकिकसत्यस्य कीटस्य कीटान्तरध्यानान्निवृतिस्तद्वदेव परमेश्वरध्यानेन सत्य. स्यैव संसारस्य निवृत्तिभविष्यतीति तन्मूलभूतस्याज्ञानस्य सत्यत्वं स्यादिति भावः । + न चुदि मर्दयनिति । इदानीतमः पाठस्तु-उपमृनाति चेचित्तं ध्याताऽसौ म तु तत्त्वपित् । न बुद्धिमईयदृष्टो घटतत्त्वस्य वेदिता ॥ इति । अयं मावः-तत्त्वपिद्ध्याननिष्ठयोर्मदव्याख्यानसमये पञ्चदश्यामुक्तं-यो हि ध्याननिष्ठः स लेशतो लौकिकव्यवहारं करोति । तत्त्ववित्तु सम्यगाचरति । तत्त्वविदा हि मनोवाचायगृहक्षेत्रादयः पदार्था नोपमृद्यन्तेऽतः सम्याव्यवहरति । ननु विषयानुपमर्दनेऽपि तत्त्वविदा पित्तोपमर्दन कार्यमित्याशङ्कय पति- उपमृनाति चित्तमिति । पित्तोपमर्दनं पित्तकाम्यम् । यदि पित्तैकाम्यं कुर्या- तहि ध्यातव सः, न तु तत्ववित् । तत्र दृष्टान्तः-घटतत्वस्य ज्ञाता चित्त. काट्यं कुर्वन्न कापि हः । किंत विनाऽपि चित्रोकायं घट जानात्येवेति ।

·२४ शांकरपादभूपणे- समीचीनमेव । तत्र प्रागस्फुरतः पश्चाच स्फुरतः पड्जत्वादि- जातिभेदस्येव प्रकृते तदभावादिति चन्द्रिकोक्तपणं त्वनाथ विद्याकल्पितधर्मभेदस्य ब्रह्मणि संभवादहशो दचोचरं चर्वित. चर्वणमेव । न च क्रियासमभिव्याहारणेत्यादिकं वाचस्पत्युक्तं खतिसम्यगेव । युक्तं चापीरुपेयस्याप्यागमस्य यजमानः प्रस्तर इत्यादेरिव प्रत्यक्षविरोधेन प्रतीतार्थच्यावनम् । उक्ता च त्वयाऽपि तत्त्वमसीति वाक्ये प्रत्यक्षाविरोधाप लक्षणेति चन्द्रिकोक्तपणं तु परमाणहनिबन्धनम् । अर्थक्रियादिरूपपरी- क्षापरीक्षितरय प्रत्यक्षस्य मायल्येन व्यवहारदशायामेव तद्विर- दार्यग्राहिणी यजमानः प्रस्तर इत्यादेस्तद्विरोधेनामुख्यार्थफत्वेऽ. प्पंदतागमस्य परीक्षितप्रमाणविरोधाभावेन मुख्यार्थत्वस्यैष स्वीकरणमुचितम् । प्रत्यक्षादा परीक्षया व्यावहारिफमामाण्यमेव सिद्धम् । तच नानागमैन बाध्यते, बाध्यते तु तात्विक मामापम् । तनु न परीक्षया सिद्धमिति न विरोधः । किं पादेवागमस्पोप-प्रमादिभिस्तारपमियफलिङ्गरिदैतपरत्वनि- यामुख्यार्थत्यमेव । यथा चैतच्या जन्माधिकरणे वक्ष्यामः । पनमानःप्रस्नर इत्यादौमीता उपक्रमायभायायुक्त मत्यापित रोपन स्वार्थच्यावनम् । यपपि मस्तरयजमानादेरभेदस्पापूर्वत्य. रुपंकलिस्प तारवाय तात्पर्य ग्राहकास संभवः, एकाटिनस्प धारपर्यनिर्णायफाये गदायलिशानामनुवादकत्वादात्यपमपो. नवमित्यदेवागममाम्याहून संभवति राधाऽपि यनमान: मगर सपम्प प्रस्तरमपरं पाप सादयतीति पिप्पपादस्वन मापे. सितानिपरसनियपादापपरागम्मान प्रापिरुदार्थसिदि. रितिननस्याप पालामे पायः मत्वमस्पादि. रविन मायानगपाप लामा पिंगामादिभिमाए. विनिगमिमानिपदिायर । तर, मिलादिदो मामानमामीभिः॥ द्वारापा.

·२५ जिज्ञासाधिकरणम् । दपि निर्विकल्पकं स्मरणं तात्पर्याधीनत्वाच्छन्दवृत्तेरिति । तस्मादित्यादिनाऽधिकार्याद्यसंभवोक्तिरपि चन्द्रिकोक्ता न विचा- रसहा । न ह्यविद्याकल्पितेऽविद्याऽस्माभिः स्वी क्रियते, किंतु चैतन्यमात्र एव । तस्मिस्तु सर्व जडजातं कल्पितमित्येकाश्रया- श्रितत्वसंवन्धाज्जडावच्छिन्नचैतन्यमातमज्ञानीति व्यपदिश्यत इत्यज्ञान्याधिकारीति तु सुष्टुक्तमेवोत दिक् । यत्त्वनिर्वचनीयभावात्मकानाद्यविद्याकृतावरणसंभवे पूर्वोक्त सर्व संगच्छते, न तु तत्संभवति । अविद्याया उक्तरूपाया लक्ष. णतः प्रमाणतय निरूपणानहत्वादिति परेणोक्तं तल्लक्षणप्रमाण- सद्भावान्न साधु । तथाहि-अनादिभावत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वं तल्लक्षणं तावत्सुवचम् । न चाऽऽकाशादावातिव्याप्तिः । आत्मन आकाशः संभूत इति श्रुत्याऽऽकाशोत्पत्तिबोधनेन तस्यानादि- त्वानभ्युपगमात् । महादिकस्थानीयस्य चाव्याकृताकाशस्य ब्रह्माविद्यातिरिक्तत्वानभ्युपगमात् । ज्ञानप्रागभावेऽतिव्याप्ति- वारणाय भावत्वनिवेशः। उत्तरोत्तरमनोरत्तेः पूर्वपूर्वमनोवृत्तिध्वं- सरूपत्वोपगमे तादृशमनोवृत्तिप्वतिव्याप्तिवारणायानादित्वनि- वेशः। यद्वा मागभावध्वंसः प्रतियोगिजन्य इति मते ज्ञानप्रागभावेऽ- तिव्याप्तिवारणाय भावत्वनिवेशः। अविद्याध्वंसो ज्ञानानतिरिक्तो ज्ञानजन्य इति मतेऽविद्याध्वंसेऽतिच्याप्तिवारणायानादित्वनिवेशः। चिदविद्यासंबन्धेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञानजन्यध्वंसप्रतियोगि- त्वात्मकज्ञाननिवर्त्यत्वशरीरे ज्ञानजन्येति साक्षाज्ञानजन्ये. त्यर्थकम् । अविद्यासंबन्धध्वंसस्य ज्ञानजन्याविद्या,सजन्यत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः । न चानादिभावस्य ज्ञाननिय॑त्वानुपपत्तिः । अमावस्येव भावस्यापि नाशानाशयोविरोधिसंनिपाततदभावन- युक्तत्वेन विपक्षे वायकशून्यतयाऽनादिभावत्वस्याविनाशित्वव्या. प्यत्ये मानाभावात् । भ्रमोपादानत्वं वा तल्लक्षणम् । यत भ्रमप. देन रजतस्पार्थो विवक्षितो. ज्ञानं या । नाऽऽद्यः । पदार्थस्यास- त्त्वेन तदुपादानताया असंभवात् । न द्वितीयः। अन्तःकरणेऽति- व्याप्तेरिति परेणोक्तम् । नदसत-भ्रमविषयस्यापारमार्थिकत्वेऽप्य. 1 ·२६ शांकरपादभूपणे-- निर्वचनीयस्वरूपाभ्युपगमेन तदुपादानतायाः संभवात् ।। नाप्यन्तःकरणेऽतिव्याप्तिः। तस्य ममोपादानत्वेऽपि भ्रमं प्रत्यतथात्वात् । * अनिर्वचनीयति । अयं भाव:-मायावादिमते त्रिविधं सत्त्वं पार- मार्थिक व्यावहारिकं प्रातिभासिक चेति । तत्र ब्रह्मणः पारमार्थिक सत्त्वं घटादेर्व्यावहारिक शुक्तिरजतादेस्तु प्रातिमासिकम् । तथा च ब्रह्मभिन्नस्यानिर्व- चनीयत्वेन शुक्तिरजतादरनिर्वचनीयत्वात्तदुपादानताऽविद्यायाः संभवतीति भ्रमो. पादानत्वं लक्षणं सम्यगेव । स्यादेतत् । रजतोत्पादकानां रजतावयवानाममावे शुक्ती कथं रजतमुत्पद्यते । तथा च पदार्थस्यासत्वेन तदुपादानताया असंभव एवेति चेत् । अत्रोच्यते--महि लोकसिद्धसामग्री प्रातिमासिकरजतोत्पादिका, अपि तु तद्विलक्षणेव । तपाहिकाचकामलादिदोपदूपितलोचनस्य पुरोवर्ति- द्रव्यसंयोगादिदमाकारा चाकचक्याकारा काचिदन्तःकरणवृत्तिरुदेति । तस्यां च वृत्तापिदमवच्छिन्नं चैतन्य प्रतिविम्बते । तत्र वृत्तनिर्गमनेनेदमवच्छिन्नचैतन्य वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यं प्रमातृचैतन्यं चामिन्नं भवति । ततश्च प्रमातृमैतन्यामिन्नषि- पर्यवेतन्यनिष्ठा शुक्तित्वप्रकारिकाऽविद्या चाकचक्यादिसादृश्यसंदर्शनसमुहोषि. तरजतसंस्कारसधीचीना काचादिदोषसमवाहिता रजतरूपायकारेण रजतज्ञाना- कारेण च परिणमते । एवं चाऽऽविद्यकमेव शक्तिरजतं प्रातिभासिकमित्युच्यते । ननु घटपटादेर्यथाऽऽविद्यकत्वं तथैव शुक्तिरजतादेः, तथा च घटाद्यपेक्षया शुचिरनतादेः कुतो पैलसण्यमिति चेत् । सत्यम् । परमते मायायाः स्वी. कारामावेऽपि केपाचिक्षणिकत्वं केषांचित्स्थायित्वमित्यत्र यदेव नियामक स्वभावावशेषादिकं तदेवास्माकम् । अथवा घटाद्यध्यासेऽविधैव दोषत्वेनापि हेतुः । शुक्फिरजतायध्यासे तु काचादयो दोपाः । तथा चाऽऽगन्तुकदोपजन्यत्वं प्रातिमासिकत्वे प्रयोनकम् । अत एव स्वप्नोपलब्धरयादीनामागन्तुकनिद्रादि- दोपजन्यत्वात्प्रातिमासिकत्वम् । एवं च ब्रह्ममिन्नस्य सर्वस्यानिर्वचनीयत्वेन शुक्तिरनतादेरप्यनिर्वचनीयत्वात्तदुपादानत्वं मायायाः संभवतीति भ्रमोपा- दानवं लक्षणं मायाया युक्ततरमिति 1 + भ्रमं प्रत्येति । भ्रमव्यतिरिक्तना- नस्थलेऽन्तःकरणं विषयाकारण परिणमते । भ्रमस्याले त्वविशय विषयाका- रेण परिणमत इत्यनुपदमेवोरुत्वामं प्रत्पन्तःकरणस्योपादानस्वाभाषा- । :पति मावः!

·जिज्ञासाधिकरणम् । ताशाज्ञाने प्रत्यक्षानुमानश्रुतयश्व प्रमाणानि। तशाहि-*अहम. व इति प्रत्यक्ष तादृशानिर्वचनीयभावरूपानाघज्ञाने प्रमाणम् । न चाहमज्ञ इत्यादिमतीती ज्ञानाभाव एव विपयोऽस्त्विति वाच्यम् । +धार्मिप्रतियोगिज्ञानसत्त्वेऽपि जायमानस्य तस्य ज्ञानसामान्या- भाव विषयकत्वे व्याघातात् । न हि प्रतियोग्यधिकरणे प्रतियो- ग्यधिकरणक्षणावच्छेदेन तदत्यन्तामावस्तवाप्यभिमतः । धर्मि- प्रतियोगिनोः सालिग्राह्यत्वाभ्युपगमेऽपि साक्षिरूपज्ञानेनैव व्या- घातो दुर्वारः । किं बहुना, न जानामीत्यभावग्रहेणैव स्वफाले स्वाभावावगाहनाव्याघातो दुर्वारः । अज्ञानस्य स्वरूपतः साक्षि. गम्यत्वेऽप्युक्तविशेषणविशिष्टस्य प्रमाणगम्यत्वान्न तत्रानुमानो- पन्यासासंगतिः । त्वदुक्तम) न जानामीति प्रत्यक्षानुपपत्तिश्च तादृशाज्ञानानभ्युपगमे । ननु किमप्र +प्तर्वानुवादेन व्यवहारः । किंवा सामान्यतः । नाऽऽय! | तादृशव्यवहार०स्यैवाभावात् । . * अहमज्ञ इति । अयं माव:-यदि केनचित्पुरुषेण कस्मिंश्चित्पुरुषे स्वदात्मनः स्वरूपं कीदृशं तथा मदात्मनोऽपि स्वरूपं कीदृशम् ' इति पृष्टे सति पृष्टः पुरुष उत्तरयति-अहमज्ञः, मामन्यं च न जानामीति । अस्माच्च वाक्यादज्ञानाश्रयोऽहमिति प्रतीयत इति । +धर्मिप्रतियोगीति । धर्मोऽस्त्य स्मिन्निति धर्मी । धर्मी च प्रतियोगी चेति द्वंद्वः । तयोर्ज्ञानमिति विग्रहः । धर्मोऽमायः सोऽस्ति यस्मिन्नधिकरणेऽमावाधिकरणमिति यावत् । यस्याभावः स प्रतियोगी । एवं चामावज्ञान प्रतियोग्यधिकरणयोर्ज्ञाने सत्येव भवति नान्यथा । अत्र च प्रतियोगी ज्ञानसामान्यं तदन्तर्भूतं च प्रतियोग्यधिकरणयो- निम् । तस्य च सत्त्वाज्ञानसामान्याभावस्य वक्तुमशक्यत्वेन व्याघातो दुरि इति मावः । = प्रतियोग्यधिकरणक्षणति । यस्मिन्नधिकरणे यत्क्षणापच्छे- देन प्रतियोगी वर्तते तत्रैव तत्क्षणावच्छेदेन तदत्यन्तामायो दुर्वच इति भावः। *साक्षिग्राह्यत्वाभ्युपगमेऽपीति । अन्तःकरणवृत्तिरूपज्ञानामावेs- पीति भावः । * सर्वानुवादेनेति । परेणोक्तानां सर्वेपी पदार्यानां तत्तद्रूपेणा- नुवादपुरः सरम् ' त्वदुक्तम न जानामि ' इति व्यवहार आहोस्वित्सामा- न्यरूपेणानुवादपुरःसरमिति प्रश्नाशयः। स्यैवाभावादिति। सर्वेषां पदार्थानां तत्तद्रूपेणानुवादे सति त्वदुक्तमर्थ न जानामीत्यस्य वदतो मे निहा नास्तीति वव्याचातत्वेनासमवादिति भावः ।

·शांकरपाद भूषणे- भावे वा त्वदुक्तं प्रमात्वन न जानामीत्येवंपरत्वोपपः । प्रतिवाक्यादधिगतस्यार्थस्यानुवादपुरःसरं प्रमाणाभावेन निर- सनदर्शनात् । न च स्वदुक्तेऽर्थे प्रमाणज्ञानं मे ना. स्तीत्यस्य विशिविपयज्ञानस्य प्रमाणत्वातद्विशेपणतयाऽर्थ- स्याऽपि प्रमाणत्वेनावगमात्स्ववचनव्याघात इति शवयम् । एतत्प्रमाणज्ञानस्य प्रमाणाभावविषयफत्वेऽपि तदर्यस्यातद्विप- यत्वात् । अन्यथा भ्रमो मम नास्तीत्यादिप्रमाणज्ञानस्यापि विशिष्टार्थभ्रमविपयतया भ्रमविपयस्यापि प्रामाणिकत्वापाताद । न द्वितीयः । सामान्यानुवादेन विशेपव्यवहारोपपत्तेः । विशेपस्याप्यधिगमानधिगमयोनव व्यवहार इति चेन्न । अस्ति कश्चिद्विशेप इति सामान्यतो ज्ञातत्वात् । किं च भावरू. पाविद्याभ्युपगमेऽपि पूर्वमर्थो ज्ञातो न चा सर्वथाऽपि +प्रश्ना. योगः । अस्मन्मते सर्व वस्तु ज्ञाततयाऽज्ञाततया वा साक्षिचै. तन्यविषय एवेति प्रमाणज्ञानोदयात्प्रागज्ञातत्वविशेपितोऽर्थः साक्षिसिद्धोऽनुवादगोचरो भवति प्रश्नाई इति चेन्न । साक्षि- सिद्धतयाऽपि सिद्धेऽथें व्यवहारायोगात् । साक्षिणा ज्ञातेऽपि प्रमाणबुभुत्सया व्यवहार इति चेन्न । साक्षिसिद्धत्वे प्रमाणबुभु. त्साया निष्फलत्यात् । तया च त्वयाऽपि सामान्यतः साक्षि- सिद्धोऽर्थो विशेपज्ञानाय निरूपणविपय इति वक्तव्यमेवेति चेत् । मैवम् । त्वदुक्तार्थत्वेनानुवादेऽपि =व्याघातस्य दुर्वार. * विशेपव्यवहारोपेति । सामान्यरूपेणानुवादेऽपि विशेषरूपेण ज्ञाना- मावात् 'त्वदुतमर्प न जानामि' इति व्यवहारस्योपपत्तेरित्यर्थः । + प्रश्ना. योग इति । अविद्याभ्युपगमेऽपि सामान्यतो ज्ञातेऽपि विशेषरूपेण ज्ञानामाव. स्वीकारात् 'पूर्वमर्थो ज्ञातो न वा' इत्याकारकप्रश्नस्य सर्वथाऽयोग इत्यर्थः । व्याघातस्पेति । व्याघातमेयोपपादयति-त्वदुक्तार्थमित्यादिना । अयं माव:-त्वदुक्तमर्थ न जानामीत्यनेन हि ज्ञानस्यामावः प्रतिपाद्यते । एवं च प्रतियोगि ज्ञान, तत्र प्रतियोगिता तदवच्छेदकं ज्ञानत्वं, न तु विशेष. ज्ञानत्यम् । प्रतियोग्यशे सामान्यधर्मस्येव विशेषणत्वात् । तथा च स्वदुत्ता- धविषयकज्ञानसामान्यामावप्रतीतिभवति । त्वदुक्तार्यत्वेनानुवादात्तु त्वदुपार्ष. विषयाज्ञानं नातमिति सिबम् । एवं च पदुक्तार्यविषयक ज्ञाने सति स्वचा. विपयकज्ञानसामान्याभायो यदतो मे निहा नास्तीतिपव्याहत इति ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । २ ९ .. त्वात् । त्वदुक्तार्य न जानामीत्यत्र हि त्वदुक्तार्थविषयकज्ञान- सामान्याभावः प्रत्येतव्यः । मतियोग्यंश सामान्यधर्मस्येव विशेषणत्वात् । प्रतियोगिविशेषणवानापन्नस्यापि धर्मस्याभा. चप्रतीतो प्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गत्वेन घटकतया भानोपगमे घटवत्यपि भूतले घटो नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्गात् । अत एव ताशप्रतीतेः प्रमाणाभावविपयकत्वं नाभ्युपगन्तुं युक्तम् । किं च त्वदुक्तार्यविषयकममाणज्ञानं नास्तीति ज्ञानस्यापि प्रमाण- ज्ञानतया त्वदुक्तार्थविषयकपमाणज्ञानसामान्याभावविषयकत्वे व्याघातो दुर्वारः । यत्त्वेतत्ममाणज्ञानस्य प्रमाणाभावविषय- कत्वेऽपि तद्विपयस्यैतद्विषयता नास्तीति । वन्न । प्रतियोगिताव- च्छेदकविशिष्टमतियोग्यनवगाहिनोऽभावप्रत्यक्षस्थाxप्रामाणिक- त्वात् । न च त्वदुक्तत्वाचान्तरधर्मप्रकारकज्ञानसामान्यामावो विपयः, नात =उक्तदोप इति वाच्यम् । त्वदुक्तार्थत्वव्याप्यध. * प्रतीतिप्रसङ्गगादिति । अयमाशयः-अभावश्चतुर्विधः प्रागमावः प्रध्वंसाभावोऽत्यन्तामावोऽन्योन्याभावश्चति सर्वसमतम् । सौन्दडोपाध्यायास्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावमपि स्वी कुर्वन्ति । पटत्वेन पटसत्त्वेऽपि घटत्वेन पटो नास्तीति प्रतीतेः । तच्च नेतरे सहन्ते । तथाहि-घटत्वेन पटो नास्ती. त्यस्य पटे घटत्वामाव इति तात्पर्यायधिकरणधर्मावच्छिन्नामावो नातिरिकः । एवं च यदि सीन्दडमतं गृहीत्वा प्रकृतेऽभावप्रतीतो प्रतियोगिविशेषणतानाप- नात्यापि धर्मस्य घटकतया मानोपगमस्तर्हि घटवत्यपि भूतले पटत्वेन सम- वायसंबन्धेन वा घटो नास्तीति प्रतीतिप्रप्तङ्गः । तया च सौन्दडमतं न सिद्धातसंमतमिति । ४ अप्रामाणिकत्वादिति । त्वदुत्तार्थविषयकप्रमाणज्ञानं नास्तीत्यस्मात्प्रमाणज्ञानामावः प्रतीयते । तस्य प्रतियोगि प्रमाणज्ञानम् । तत्र प्रतियोगिता । तदवच्छेदक प्रमाणज्ञानत्वम् । तथा च प्रमाणज्ञानत्वावच्छिन्नम- माणज्ञानरूपप्रतियोग्यवगाहिनोऽमावप्रत्यक्षस्यैवौचित्यम् । निष्प्रतियोगिकामा- वमात्रग्रहणस्यासमवात् । एवं चामावप्रत्यक्षस्थले प्रतियोगिनो घटादेयत्प्रत्यक्ष तद्विशेषणविशेष्यमावसनिकर्षेण संबन्धेन भवति । स्वातन्त्र्येण घटादेः प्रत्यक्ष तु संयोगादिसनिकण भवतीति फलितमिति भावः । = नात उक्तदोष इति । त्वदुक्तमर्थ न जानामीति ज्ञानस्य सामान्यत्वेन तद्विपयमूतामावप्रतियो. गिज्ञानस्य त्वदुक्तार्थत्वावान्तरधर्मवत्त्वेन मेदान्न व्याघात इत्यर्थः ।

·शांकरपादभूपणे--- वानिति सामान्यतो विशेषधर्मनानवतामपि ताशव्यवहारद- र्शनात् । न च त्वदुक्तार्थत्वव्याप्यधर्मनिष्ठ निरवच्छिन्नप्रकारता- शालिज्ञानाभावस्तद्विपय इति युक्तम् । तथा मति परोपन्यस्त- मर्थ कम्युग्रीवादिमत्त्वाशुपाधि पुरस्कारेण जानतामपि तादृशच्य- वहारापत्तः । न च त्वदुक्तार्थत्व व्याप्यत्वान रच्छिन्नत्वदुक्तार्थ- स्वावान्तरधर्मनिष्ठाविषयताशालिज्ञानसामान्याभावस्तद्विपय इति युक्तम् । त्वदुक्तार्थ =उभयावृत्तिधर्मवानिति प्रत्ययवतामपि ताह- शव्यवहारदर्शनात् । भावरूपाज्ञानस्वीकारे तु ज्ञानविशेषस्यैवो. तरीत्या तादृशाज्ञानविरोधित्वस्य मन्मते स्वीकारान दोपः। किंचेत्यादिकमपि न युक्तम् । अज्ञातत्वेन साक्षिसिद्धेऽपि वस्तुन्यज्ञाननिवर्तकं ज्ञानं संपाय बुभुत्सादर्शनात्सफलत्वा- चेति दिक् । देवदत्तमा तत्स्थमागभावातिरेकिणोऽनादेसिका प्रमा- वात्, अविगीतममा यथेति तत्त्वपदीपोक्तं देवदत्तप्रमा देवदत्त. : निष्ठपमामागभावातिरिक्तस्यानादेसिका प्रमात्वाचैत्रीयममाव- दित्यनुमानमपि ताशाज्ञाने प्रमाणम् । अत्र साध्ये ममापदं चोपरञ्जकं न तु तन्निवेशः । तथा चाभावे मागिति विशेपणा- नुपादाने भावरूपस्याज्ञानस्यापि स्वाभावाभावत्वेन ममायां देवदत्तगताभावातिरिक्तनिवर्तकत्वाभावावाध इति तनिवेशः। देवदत्तनिष्ठेति भागमावविशेषणं नानादेः । तेन चैत्रीयपमाया देवदत्तनिष्टानादेनिवर्तकत्वाभावेऽपि न दृष्टान्तासिद्धिः। यत्तु परेणास्मिन्ननुमाने घटोऽयमेतत्लागभावातिरिक्तानादे- निवतेको घटत्वाद्घटान्तरवदित्याभाससाम्यमुक्तम् । सदसत् । • * निरवच्छिन्नेति । सामान्यरूपेण विशेषध जानानोऽपि पुरुषो त्वदुक्त- न जानामीति यद्वीति तदभिप्रायस्तु विशेषधर्मनिष्ठप्रकारता किंधर्माव. छन्नेति न जानामीति भावः । ४ व्याप्यत्वानवाच्छिन्नति । स्वदुक्तार्थत्वा. स्तरधर्मविशिष्टत्वदुक्तार्यज्ञाने सत्यपि सोडवान्तरधर्मों त्वदुक्तत्वस्य व्याप्यो तीति ज्ञानास्यामावस्तद्विषयः । व्याप्यो हि धर्मस्तन्मात्रवृत्तिर्भवति । अवा. धर्मस्तु तद्वयतिरिक्तवृत्तिरपि स्यादिति भावः । 3 उभयावृत्तीति । त्वदुः मात्रवृत्तिधर्मत्याद्यर्थः।

·३१ जिज्ञासाधिकरणम् । रूप्यादेः शुक्त्यादिनिष्ठतया प्रतीयमानस्य शुक्त्यादिनिष्ठाज्ञा. नोपादानकत्वस्यावश्यंभावात्तस्य चोपादानस्य लाघवेनानादि- तया ज्ञानेनाज्ञानं तत्कार्यं च नष्टमित्यनुभवादज्ञानानुभवस्य च ज्ञानाभावविषयत्वासंभवस्योक्तत्वादुपादाननाशं विनोपादेयना. शासंभवादज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वावश्यकत्वामिति प्रमापक्षको- सानुमानेऽनुकूलतर्कस्येव त्वदुक्तानुमाने साध्यं विनाऽपि हेतु. संभवेनानुकूलताभावात् । प्रमापक्षकोक्तानुमाने चैत्रासमवेत. त्वचैत्रान्यसमवेतत्वमुपाधिरित्यपि नाऽऽशडून युक्ता । स्वमा- गभावनिवर्तके सुखादौ साध्याव्यापकत्वात् । एतेन विगीतो भ्रम एतज्जनकायाध्यातिरिक्तोपादानको विभ्रमत्वात्संपत्तिप. भवदित्यनुमानमपि व्याख्यातम् । तत्र संपतिपन्नवदित्यस्य पुरुपान्तरभ्रमवदित्यर्थः । पुरुषान्तरीयभ्रमेऽयाध्यपुरुषान्तरो. पादानकत्वस्यैव परेण स्वीकारादवाध्यातिरिक्तोपादानकत्वरू. पसाध्यस्य दृष्टान्तेऽसिद्धिरिति जनकान्तीपादानम् । विगीतो भ्रम एतद्धमजनकवाध्यान्योपादानको विभ्रमत्त्वात्संमतय- दिति सत्मतिपक्षानुमानं तु नाऽऽशङ्कन्नीयम् । एतद्भमजनक- पाध्यस्य परमतेऽसिद्धया तद्घटितसाध्यापसिद्धेः । एतद्भ- मजनकं यदाध्यान्यत्तदुपादानकत्वस्य साध्यतायां तु तादृश- ब्रह्माविद्योभयोपादानकत्वपर्यवसानमादायाविरोधः। अवाध्य. मात्रोपादानफत्वस्य साध्यत्व भ्रमस्यावाध्योपादानकत्वे चा- ध्यान्यानुपपनिश्च प्रतिकूलस्तर्क इति । एवं * विमतं प्रमाणज्ञानं स्वमागभावातिरिक्तस्वनिवर्त्यत- विमतं प्रमाणति । विमत नाम साध्यवत्त्वेन यादग्रस्तमित्यर्थः । प्रमा. ज्ञानमिति पक्षनिर्देशोऽयम् । तत्र ज्ञानमित्येतावदुक्ती ब्रह्मस्वरूपज्ञानस्य वस्त्वन्तरपूर्वकत्यामायात्तत्रातिव्याप्तिस्तद्वयावृत्त्यर्थ प्रमाणेति । स्वप्रागमावेत्यादिः साध्यनिर्देशः । स्वप्रानभावव्यतिरिक्तं म्वनिवत्यै स्वविषयावरणं स्वदेशगतंच यस्त्वन्तरं तत्पूर्वकमिति तम्यार्थः । स्वविषयावरणभूतमित्यस्य स्वस्य प्रमाण- ज्ञानस्य विषयभूतं यहह्मादि तत्स्वरूपनिरस्कारकमित्यर्थः । स्वदेशगतं नाम स्वस्य प्रमाणज्ञानस्य यो देश आश्रय आत्मा तनिष्ठमित्यर्थः । प्रमाणज्ञानप्रा. गमावच्या प्रत्यर्थ स्पप्रागभावव्यतिरिवेति । धर्माधर्मव्यावृत्त्यर्थ स्वनिवत्यति ।

·३२ शांकरपादभूपर्ण- विषयावरणस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वा- दन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदिति विवरणोक्तमनुमानमपि ताशाज्ञाने प्रमाणम् । नन्वेतदनुपपन्नं जडेज्ञानानुपगमाद्धते. मत्तामन्तःकरणवृत्तिलक्षणजडविपयकममाणज्ञानानां तथाविध. वस्तुपूर्वकत्वाभावेनोक्तहेतोरनैकान्तिकत्वादिति चेत् । न । जड- स्य प्रकाशमसक्त्यभावेनाऽऽवरणकृत्यशून्यतया तदावरणानुप- गमेऽपि तदवच्छिन्नचितः प्रकाशप्रसक्त्या तस्या अज्ञानाविषय. त्यानपायात् । स्वविपयावरणेत्यनेन स्वविपयावच्छिन्नावर- णस्य विवक्षितत्वात् । ममामात्रस्य च 'सर्वप्रत्ययवेधे च ब्रह्मरूपे व्यवस्थिते । इतिरीत्याऽधिष्ठानसटूपब्रह्मविपयकत्वनियमात् । घटाधवच्छि- नचैतन्ये घटाद्याकारान्तःकरणत्तिलक्षणममाणज्ञानविषयत्वा- नपायाचा यत्तु साध्ये स्वप्रागभावातिरिक्तति विशेषणं व्यर्य स्वनिवर्य- स्वविशेषणेनैव तद्व्यावृत्तेः । नहि भावः मागभावस्य निवर्तकः, .अपि तु भावोत्पत्तिरेव । भावाभाषयोः सद्दावस्थानविरोधादिति परेणोक्तम् । तदसद । मागभावध्वंसस्य प्रतियोग्यात्मनस्तदन. न्यत्वेऽपि प्रतियोगिध्वंसात्मनस्तस्य तज्जन्यतयोक्तविशेषणेन तदव्यावृत्तेः । प्रतियोगिवत्तध्वंसस्यापि प्रागभावध्वसत्व वक्तव्यम् । अन्यथा प्रतियोगिधंसदशायामतीतः प्रागभाव मयादिव्यावृत्त्य स्वविषयावरणेति । यद्वा-उत्तरज्ञाननिवथ प्रथमज्ञानं निवर्तयितुं स्वविषयावरणेति । वेवगतो यो नानाभिव्यक्तिप्रागमायस्तद्वयावृत्त्यर्थ स्वदेश. गतेति । एतादृशं घ मायरूपमज्ञानमेवेति तस्मिादिः । अप्रकाशितेति व हेतु. निर्देशः । तत्र प्रकाशकत्वादिस्यतायन्मायोक्ती धारावाहिकज्ञानस्थल स्तरोत्तर- ज्ञानाना प्रकाशकत्वेऽपि साध्यघामावाद्वयभिचारः स्यादतोऽप्रकाशितानि । द्वितीयक्षणोत्पन्नायाः प्रदीपप्रमाया अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्याभावात्मणमोत्पन्ने त्युक्तम् प्रथमोपनाया अपि झोपमाया दिवाऽमशिनाकाशकास्वाभा- पन्धकार इत्युक्तम् । अन्धकार एव च तपाविध यमयन्तरमिति न रहते साध्यविकारस्याशयः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । इति व्यवहारानुपपत्तिः । अतीतत्वं हि वर्तमानध्वंसप्रतियोगि- त्वम् । उक्तचायमर्थः प्रमाणतत्त्वविद्भिस्ताफिकैरपि । प्रतियो. ग्येच भागभावध्वंस इति मतेऽपि तुल्यन्यायेन ज्ञानमेवाज्ञानव्वंस इति वक्तव्यतया ताकिकादीन्मत्येतदनुमानमवृत्तेविवक्षितसा- ध्यसिद्धये स्वनिवर्त्यत्वमित्यनेन स्वोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्पत्ति- कध्वंसमतियोगित्वस्यैव विवक्षणीयतया तस्य भागभावेऽपि सत्ताचदव्याहत्तेः प्रागभावातिरिक्तत्यस्य सार्थकत्वाद । उक्तन्यायस्य तेजस्तिमिरयोरपि सत्त्वान दृष्टान्तस्य साध्य. विकलता। यत्तु ज्ञानमतिबन्धकस्य दुरितस्य सिद्धत्या सिद्धसाधन- मिति परोक्तं दूपणम् । तदसत् । तस्य ज्ञानानिवय॑त्वात् । नहि कार्योत्पत्त्यव्यवहितक्षणे प्रतिवन्धकसत्ता युज्यते । न वा तदव्यवहितमाक्क्षणे तत्क्षणे चासत्तस्तन्नाश्यत्वं तदुत्पत्त्यधिकर- णक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगित्वादिरूपं पूर्वोक्तं युज्यते । यदपि प्रागभावस्य स्वविषयावरणत्वाभावेनैव व्युदासात. द्वारफविशेषणान्तरोपादानं व्यर्थमिति परेण दूपणमुक्तम् । तदपि न सत् । स्वजातीयनिरूपिताधिकरणताविशिष्टाधिकरण- सानिरूपकान्यत्वरूपस्य विचक्षणीयस्वविषयावरणत्वस्य प्राग- भावसाधारण्यात् । साजात्यं च स्वान्यूनविषयकग्रहत्वममात्वा- न्यतररूपेण । अधिकरणतावैशिष्टयं च स्वावच्छेदकावच्छिन्न- स्वविशिष्टसामानाधिकरण्यसंबन्धेन । आस्त चैतादर्श स्वविप. यावरणत्वमाद्यघटज्ञानमागभावे । तथाहि-स्त्रम् 'अयं घट.' इत्यादिप्रत्ययः, तत्सजातीयं च तादृशपत्ययान्तरं तस्य याधिकरणता सा तज्ज्ञानमागभायाधिकरणतायामुक्तसंबन्धे. नास्ति, एतज्ज्ञानभागभावस्य ताहशज्ञानान्तरयोगपद्याभावात् । न चाऽऽयघदज्ञानमागभावमादाय न सिद्धसाधनता नाप्यर्था- न्तरता संभवत्यवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यतायागंशतः सिद्धसाधनस्यादोपत्वादिति वाच्यम् । प्रकृतानुमाने पक्षता. पच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेरेवोदेश्यत्वात् । इदं च घटत्वप्रकारकममात्वादिकं पक्षवावच्छेदकामिति पक्षे । प्रकृतक- ·३४ शांकरपादभूपणे- थाप्रयोजिका विमति तद्व्यक्तित्वेनोपादाय तस्याः पक्षता- घच्छेदकत्वानुसरणे तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्य. सिद्धरुदेश्यत्वेऽपि न क्षतिः । परंतु तदा स्वविषयावरणत्वं न निवेश्यमेवेति ध्येयम् । प्रमाजनकादृष्टमादायार्थान्तरवारणाय स्वविषयावरणत्वनिवेशः। जनकादृष्टस्य च चरमफलनिवर्त- नीयतया नोक्तविधं स्वविषयावरणत्वम् । तदधिकरणताया- मुक्तसंबन्धेनोक्तसजातीयाधिकरणतावैशिष्टयसत्त्वात् । न च तादृशादृष्टस्य चरमफलनिवर्त्यत्वं स्त्रोत्पत्त्यधिकरणक्षणोत्प. त्तिकध्वंसप्रतियोगित्वरूपं स्वनिवर्त्यत्वामिति पक्षे न संभ- वतीति वाच्यम् । तादृशादृष्टस्यापि चरमफलसामग्रीनाश्यत्वो. पगमात् । अन्यथाऽदृष्टसत्त्वे तदधीनफलान्तरापत्तेारणाय प्रकारान्तरानुसरणे गौरवापत्तेः । स्वसमानविषयकज्ञाना. न्तराजनकादृष्टजन्यज्ञानं तु न प्रामाणिकामति ध्येयम् । ममापति. धन्धकादृष्टमादा थान्तरवारणाय स्वनिवर्त्यत्वानिवेशः । विषय- गतज्ञातत्वात्यन्ताभावमादायान्तिरवारणाय स्वदेशगतत्वनि- वेशः । न च तस्य स्वनिवर्त्यत्वाभावादेव पारणं शङ्क्षयम् । उत्पादविनाशशालिसामयिकात्यन्ताभावस्य विषयनिष्ठस्य ज्ञान- नाश्यत्वानपायात् । वस्तुतस्तु स्वव्याधिकरणस्वाधिकरणक्षणो. त्पत्तिकामाप्रागभावमादायान्तिरवारणाय तत् । यथाश्रुतजन्य. सानिवेशपक्षे स्वव्यधिकरणमागभावस्य स्वनिवर्त्यत्वाभावेनैव वारणे नेदं विशेपणमर्थवादिति नाऽऽशनीयम् । ध्वंसस्यापि कालोपाधिविधया स्वजन्यवान पायात् । स्वप्रतिबन्धफादृष्टस्य स्वोत्पत्तेः प्रागेव ध्वस्ततया तद्ध्वंसे स्वोत्तरोत्पत्तिनियतस्वजा न्यत्वाभावात् । न च मागभावातिरिक्तत्वनिवेशेनेव भागभा- धमादायार्थान्तरवारणसंभवात्मागभावे स्वीयत्वनिवेशो पर्थ इति नेदमप्यन्तिरामिति शक्यम् । एवमपि स्वम्पधिकरणस्वा- धिकरणक्षणोत्पत्तिकचरमफलजनकादृष्टमादायान्तरवारणाय सदावश्यफत्वात्। न चैवमपि स्वाधिकरणक्षणोत्पत्तिकध्वंसमतियो- गित्वरूपस्वनिवर्त्यत्वनिवेशपक्षे ताशाविशेषणाकान्वस्वतमाना. धिकरणस्वपूर्वचिज्ञानेच्छादिफमादायार्थान्तरमिति वाच्यम् । बस्नन्तरपदेन स्वसयानाधिफरणजन्यज्ञानानाधिकरणकाल.

·जिज्ञासाधिकरणम् । य न वृतित्वस्य तादृशमनःपरिणापानधिकरणकालवृत्तित्वस्य वा विवक्षणीयत्वात् । न चैवमपि चाक्षुपस्पार्शनदर्शनादिरूपविजा- तीयज्ञानेच्छादियोगपद्यस्य सिद्धान्ते कादाचित्कस्पष्टतया स्वज- नकादृष्टचरमफलभूतज्ञानेच्छासमानकालीनोत्पत्तिक आधघट- ज्ञाने ताशज्ञानजनकादृष्टपूर्वकत्वमादायार्थान्तरं दुर्वारमिति वा- च्यम् । स्वसमानकालोत्पत्तिकत्वसंवन्धेन स्वसमानाधिकरणवि. शेषगुणविशिष्टान्यत्वस्यापि पक्षविशेषणताया विवक्षितत्वात् । संयोगद्वित्वादिकमादायार्थान्तरं स्वदेशान्यदेशासंव- धित्वरूपस्वदेशगतत्वविवक्षया निरसनीयम् । स्वव्याप्यत. मोनिवर्तकप्रभाया दृष्टान्तत्वसंभवाच्च दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । यद्यपि भूतलादिगतस्य तमसः प्रभासंवन्धशू- न्यतत्क्षणविशेषविशिष्टतद्भूतलादिसंबद्धतया न कस्यापि तमसः प्रभाव्याप्यतासंभवस्तयाऽपि स्वाधिकरणतादात्म्यवदन्यात्ति- स्वरूपव्याप्यत्वविवक्षया न दोषः। विशिष्टस्यातिरिक्ततामते-- आग्रघटज्ञानमाग्वर्तितत्तत्क्षणादिविशिष्टान्तःकरणादिकमादाया- र्यान्तरं तु विशिष्टान्यत्वनिवेशेनैव निरसनीयम् । न च विशि- पृत्वमनुगतमनतिप्रसक्तं दुर्चचमिति वाच्यम् । स्वाश्रयसमाना. धिकरणाभावप्रतियोगित्वस्वाश्रयत्वैतदुभयसंघन्धेन सादिधर्म- विशिष्टत्वस्यैव प्रकृते विशिष्टशब्देन विवक्षितत्वात् । अमका- शितार्थमकाशकत्वं च स्वसमानाधिकरणस्वान्यूनविषयकसंश- यान्यसविपयकाव्यवहितोत्तरत्वशून्यममातलभान्यतरत्वम्। अ. न्यतरत्वं चाखंण्डातिरिक्तैकभेदविशिष्टापरभेदात्यन्ताभावरूपम् । तेन तादृशममात्वतत्मभात्वादीनामुक्तसाध्यव्याप्यतावच्छेदक- त्वविशिष्टानां तादृशान्यतरत्वघटकत्वेऽपि धूमपागभावत्वस्येव न व्यर्थविशेषणपटिनत्वं हेतुतावच्छेदकस्य तादृशात्यन्ताभाव. त्वरूपहेतुतावच्छेदकसमानाधिकरणस्वाभावात् । स्वसमानाधि. करणच्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तर घटितन्वस्यैव व्यर्थविशेपणता- रूपत्वात् । तथा हिरण्यनिधि निहितमक्षेत्रज्ञा उपर्युपरि चरन्तो, न विदु- रेवमेवेमा प्रना अहरहन्छन्त्य एनं ब्रह्मलोकं न विदरतेन ·" शांकरपादभूपर्ण- हि प्रत्यूढा इति च्छान्दोग्याष्टमाध्यायस्थथुतिरपि ब्रह्मज्ञानपति- वन्धकत्वेनानृतं ब्रुवती तादृशाज्ञाने प्रमाणम् । न च ऋतं पिब न्वाचित्यत्र ऋतशब्दस्य सत्कर्मणि प्रयोगदर्शनात् , ऋतं सर्त्य तथा धर्मः, इति स्मृतेश्च ऋतशब्दस्य सत्कर्मवाचितयेतच्छृति, स्थानृतशब्दस्य न ऋतमन्तामतिव्युत्पत्त्या दुष्कर्मपरत्वमेव, नाज्ञानपरत्वमिति परोक्तं सम्यक् । य आत्माऽपहतपाप्मेत्युत्तर- वाक्येऽपहतपाप्मेत्यनेमाऽऽत्मनः पापशून्यस्वभावत्वोक्त्या ताह- शात्मनः दुष्कर्मप्रत्यूढत्वोक्तिविरोधात् । न च मिथ्याभूतस्य, व्यावहारिकपापस्य स्वाभाविकपापशून्यस्वभावाविरोधित्वाचाः, दृशपापमेव ब्रह्मज्ञानप्रतिवन्धकं तदानीमास्तामिति वाच्यम् - ! अनिर्वचनीयाज्ञानं विना तत्परिणामभूतस्य पापस्याऽऽविद्यकत्व- रूपमिथ्यात्वासंभवात् । अस्ति भातीत्यादिव्यवहारमातिबन्धका- नाद्यावरणरूपत्वस्य कर्मणोऽनुपपत्तेश्च । न च पापानामपि प्रवाह रूपेणानादित्वादुक्तरूपमावरणत्वं तेषामपि संभवतीति शङ्कन्यम् । तथा सति तत्कालीनस्यानेकस्य पापस्य पुण्यस्य वा मिथ्या- ज्ञानजन्यसंस्कारस्य वा तथाभूतस्य प्रतिवन्धकत्वमित्यत्र विनि- गमकाभावाल्लाघवाच्च पापादिभिन्नकानाघज्ञानस्यैव प्रतिबन्धक- त्वकल्पनौचित्यात् । न चानृतशब्दस्य पापे मुख्यवृत्त्यनुसरण. मेव तस्योक्तरूपाचरणत्वकल्पकमिति शक्यते वक्तुम् । सत्य. वाचकस्य ऋतशब्दस्य सत्यव्रह्मपमापकत्वेन पुण्ये गौणत्वस्येव सत्यब्रह्ममाप्तिविरोधित्वेन पापेऽप्यनृतशब्दस्य गौणत्वेन मुख्य स्वाभावात् । न चोक्तावरणत्वरूपयुक्त्याज्ञानकल्पनापेक्षया पापादीनां श्रुत्यैव प्रतिबन्धकत्वकल्पनमुचितमिति वाच्यम् । पापादीनां श्रुत्यैव मिथ्यात्वोक्तेस्तन्निर्वाहायानाद्यज्ञानकल्पन स्याऽऽवश्यकत्वात् । सुपुप्तौ कार्यमात्रलयेन दुष्कर्मणोऽप्यभा. वेन पापस्य निरुतावरणस्वकल्पनानुपपत्तेचा कारणगतसंस्का. ररूपेण तदानी तदवस्थानोपगमे त्वज्ञानसिद्धरमत्यूइत्वाच । 'अज्ञानेनाऽऽवृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः' (गी०५।१५) इति श्रु(स्मोत्युक्तापरकत्वगुण योगादनृतशब्देनाज्ञानमवोच्यते । न तं विदाय य इमा जजानान्यद्युप्माकमन्तरं बभूव । नीहारेण मावृता जल्प्या चामुतृप उपयशावरन्ति । सुपुप्तिकाले सकले विलीने तमोभिभूतः मुखरूपपेवि ।।

·जिज्ञासाधिकरणम् । . इत्यादिश्रुतिगतनीहारतमाशब्दावप्यनृतशब्दस्याज्ञानपरत्व : आवरफत्वगुणयोगाधुज्यते । न तं विदायेति वाक्यस्यायमर्थ:- हे नरास्तं न जानीय य इमाः मजा जजान जनितवान् । तत्र हेतुर्युष्माफमन्यदेवान्तरं व्यवधानं बभूव । तदुच्यते- नीहारसदृशेनाज्ञानेन मारता यूयं जल्या अहं मनुष्य इत्यादि- जल्पनशीला असन्माणांस्तर्पयन्ति । उक्थं स्तोत्रविशेषादिकं शंसन्ति चरन्तीति उक्थशास ऐहिकामुष्मिकभोगमात्रसाधन. फर्मपराश्चरन्ति तानि कर्माणि कुर्वन्ति । तमोभिभूतेत्यस्य तम:- सदृशाज्ञानेनाऽऽत इत्यर्थः । एवमावरकस्य 'अनीशया शोचति मुह्यमानः ' (मु० ३१२२)। इति श्रुत्युक्तजीवेश्वरभेदकत्वम् । 'मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्' (०४।१०)। इति श्रुत्युक्तं सफलकार्योपादानत्वं चानृतशब्दस्याज्ञानपरत्वे संगच्छते । अनीशयेतिश्रुतेरयमर्थः-मोहोऽज्ञानं तत्मयुक्तानीशये. श्वरत्वविरोधिनेशभेदेन शोचति संसरति संसारफलं सुखदुःखा. दिकमनुभवति । अनृतशब्दार्थकर्मण आवरकत्वे तस्यैव मोहत्या. जीवेशभेदकत्वं कार्यमात्रीपादानत्वं च वाच्यम् । न.च सादे- स्तस्यानादिजीवेशभेदकत्वं सकलकार्योपादानत्वं वा संभवति । विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति । भेदश्च तस्याज्ञानकृतः, इत्यादिविष्णुपुराणवाक्यैर्जीवब्रह्मणी- भेंदकत्वस्याज्ञान एच स्पटमभिधानात् । 'देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्येवाऽऽबरणेन सः । इति च विष्णुपुराणवाक्येन भेदना- स्तित्वे तस्याऽऽबरकमयुक्तत्वस्यैव हेतकृत्तत्वादनानस्यैव तत्सा. माणिकं न पापस्य । तस्य 'नीहारेण प्रावृता जल्प्या चासुतृप उक्थशासवरन्ति' इति श्रुत्या नीहाररूपावरणपयुक्तत्वस्येवोक्तत्वेनाऽऽवरकस्वरूपत्वा- सिद्धः। तस्याभिध्यानाद्योजनात्तत्त्वभावाद्भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिः । (श्वे० १६१०) । 'तरति शोकमात्मविन्' (छा० ७.१३)। 'नानेन तु तदनानं येषां नाशितमात्मनः' (गी० ५१६)। इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्यैरस्ति भातीत्यादिव्यवहारपतिबन्धकस्व- रूपावरकाज्ञानसामान्यस्य विश्वमायाशब्दितस्य ज्ञाननिवर्त्यत्व.

·. शांकरपादभूषणे- रूपपिध्यात्वोक्तस्तस्य च तव मते सत्यत्वेनाभिमते पापादाव- भावामानृतपदाभिधेयत्वं संभवति । एवमेवैपा माया स्वाव्य- तिरिक्तानि परिपूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' (नृसिं० उ०९) इति श्रुत्या मायाविद्ययोरभेदप्रतिपादनात् । ऋतेऽथै यत्प्रतीयेत न प्रतीयेत चाऽऽत्मान । तद्विवादात्मनो मायां यथा भासी यथा तमः ।। इति भागवते मृषात्वविशिष्टस्य मायापदशक्यत्ववोधना- निमयाज्ञानमेवोक्तश्रुतौ रूढया मायाशब्दार्थः । अर्धस्य प्रती. यमानस्याभावेऽपि यत्मत्तीयते स्वाधिकरणे वर्तमानाभावप्रति. योगीति यावत्, तन्मायापदार्थ इति विद्याज्जानीयात् । तस्य चाऽऽत्मैवावच्छिन्नानवच्छिन्नरूपेणाधिष्ठानमन्यस्य सर्वस्य फल्पितत्वादित्याशयेनाऽऽत्मन इत्युक्तम् । ननु स्वप्रकाश स्याऽऽत्मनः सदा भानात्कथं तत्राऽऽरोप इति शङ्काया- माइ-न प्रतीयेत चाऽऽत्मनीति । पूर्णानन्दस्वप्रकाशरूपात्मान न प्रतीयत इति यत्तदपि मायेत्यर्थः । तथा च स्वप्रकाशेऽप्यपका- शस्य कल्पितत्वाचनमूलकोऽन्यस्य सर्वस्याऽऽरोपः स्वरूपा- प्रकाश एव । जगदुपादानमज्ञानं मायति भावः । अर्थाभावेऽपि प्रतीयमानत्वे धान्तमाह-यथा भास इति । यथा शुक्त्यादी कृप्याधाभास इत्यर्थः। प्रकाशस्वरूप तदभावत्वेन फलप्यमानत्वे दृष्टान्तमाह-यथा तम इति । यथा मध्याह्नसूर्यालोक तदभाव- त्वेनोलूकै फल्प्यमानं तम इत्यर्थः । : मयश्च शम्बरचैव महामायाविनावुभौ । पर्जन्यवारुणी माये व्यघचाम् ।। इत्यादिना हरिवंशे पर्जन्यवारुणाताभ्यां मन्त्रविशेपविशि- धाभ्यां जानते मिध्याभूतेऽये, तथा 'मायामृगं दयितयोज्नितम्' इत्यादिना मिथ्यामारीचमगे मायाशब्दप्रयोगः । तया मायाछ. रेति कचिद्ग्रन्यकृतो व्याख्यानं मिथ्यात्वेन संपतिपन ऐन्द्र- मालिकादावियं मायति लौकिकी प्रसिद्धिय तत्र तत्र मायामत. .

·। जिज्ञासाधिकरणम् । दुर्घटकारित्वरूपविचित्रशक्तिगुणयोगानिरूढलक्षणयैव । तिल. रसे मुख्यार्थस्य तैलशब्यस्य सार्पपादिरसे भरिप्रयोगाभिरून- लक्षणाया एव स्वीकारात् । अथवाऽन्यथाभावेन भासमानाया एवं क्रियायाश्छद्मत्वाच्छद्मादिकमपि मिथ्याभूतं रूढयैव मायापदार्थों ऽस्तु । न च शुक्तिरूप्यादौ मिथ्याभूते मायाशब्दप्रयोगान मायाशब्दो मृपार्थक इति वाच्यम् । व्यञ्जकाभावदशायां बजादी पृथिवीति व्यवहाराभावेऽपिपृथिवीत्ववच्छुक्तिरूप्यादौ सुपात्वोप- पत्तेः । व्यञ्जकदशायां चजादौ पृथिवीत्वव्यवहारवच्छक्तिरू. प्यादौ मायात्वं व्यवाहियत एव । अत एव ' यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सतुच्छकम् ' इति सांख्यव्याख्यान दृश्यमात्रे मायात्वं व्यवहृतम् । किं च कष्ट कर्मेत्यनुभवे क्रियामात्रस्य दुःखजनकत्वेऽ. पादानी मम दुःखमिति सर्वदा न व्यवहारः। प्रकृष्टदुःखकाल एव तद्वयवहारात् । तथा चमत्कारविशेषाधायकत्वेन प्रकृष्ट. मायायामेव मायापदप्रयोगः । अत एक- माया ोपा मया सृष्टा यन्मां पश्यास नारद । सर्वभूतगुणैर्युक्तं नैवं मां द्रष्टुमर्हास ।। इति नारद प्रति भगवद्वाक्ये दृश्यमानस्य अतिपन्नोपाधौ नि. पेध्यत्वरूपमिथ्यात्वे मायात्वमेव हेतूकृतम् । यत्तु मायाशब्दार्थो नाज्ञान तथा सति मायिनं तु महेश्वरमि- त्यादिश्रुतिप्रतिपाद्यस्य मायिन ईश्वरस्याप्यज्ञानित्वमसङ्गन सस्य सर्वज्ञत्वानिरवद्यत्वादेः श्रुत्यक्तस्यानुपपत्तेनीवेश्वरयारवि- शेषापचेथेति दूपणम् । तदसद । विम्बभूत ईश्वरः प्रतिबिम्बो जीच इतिपक्ष उपायः प्रतिविम्ब प्रत्येवाऽऽबरकत्वरूपमतिविम्य. पक्षपातित्वस्वीकारणेश्वरे सारयाययोगस्याऽऽपादनासंभवात् । * विम्बभूत ईश्वर इति । अयं भावः -एकमेव चैतन्यं बिम्बत्वाका- न्तमश्विरचैतन्यं प्रतिबिम्बत्वाकान्तं जीवतन्यं भवति । बिम्बप्रतिबिम्बकल्पनो- पाधिश्चकनीववादेऽविद्याऽनेकजीववादे तु स्वन्तःकरणान्येव । एवं चाविद्यान्तःक- रणरूपोपाधिप्रयुक्तो जीवेश्वरयोर्मेंदः । उपाधिकृतदोपाश्च प्रतिबिम्बे जीव एवं वर्तन्ते न तु बिम्बे परमेश्वरे । उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् । तथा चैतन्मते गगनसूर्यस्य जलादो भासमानप्रतिविम्बसूर्यस्येव जीवपरयोर्मेद इति । .. - ·शांकरवादभूपणे- ईश्वरे 'सायश्वर्यादायोपाधिनिमित्तत्वाच । जीवेश्वरयोध्योः *प्रतिविम्वत्वपर्स उपाधिगतनैमल्पतदभावाभ्यां दर्पणादिमतिवि. मित्रतमुखयोरिव मलिनसत्त्वशुद्धसत्त्वाभ्यांमुपाधिगताभ्यां वशी. कृतोपाधित्वतदभावाभ्यां वाजीवेशयोरज्ञत्वसाश्यत्वरूपविशेप- संभवाचा अज्ञानातिरिक्तस्याऽऽवरकस्य ज्ञाननियंत्वानुपपत्त्या सादेरनेकस्य पापस्याऽऽघरकत्यानुपपत्तावप्यनायक प्रधान. 'मेवाऽऽवरकमनृतपदाभिधेयमास्त्यिति शङ्काऽपि तन्मते फर्म- वत्मधानस्यापि ज्ञाननिवर्त्यत्वानुपपत्तेनिरस्ता । नासदासीनो सदासीदिल्यादिश्रुत्युक्तमावरकसमसः सदसद्विलक्षणत्वरूपानि- र्वचनीयत्वमपि न परमते सत्यत्वेन स्वीकृतस्य पापादेः संभव- 'तीति नानिर्वचनीयाज्ञानभिन्नस्य पापादेरावरकानृतशब्दार्यता । नासदासीको सदासीचदानी नाऽऽसीद्रजो नो व्योमा परो यत् । .. किमावरीषः कुद्दकस्य शर्मन्नम्भः किमासीद्हनं गभीरम् । न मृत्युरासीदमृतं न तर्हि न राव्या अह्म आसीत्प्रकेतः। आनीदयातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यन परः किंचनाऽऽस । सम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽमकेत सलिलं सर्वमा इदम् । 'तुच्छयेनाऽऽभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिना जायतकम् । कामस्तदग्रेसमवर्तताधियनसो रेतः प्रथमं यदासीद ॥ -(ऋ० स० अ० ८ अ० ७ १० १७) इति वाक्येऽयमर्थ:- 7 भलये स्थित कारणरचरूपगाह-नासदासीदिति । तदानीं 'मलयेऽसनिरुपाख्यं नाऽऽसीतादशस्थ कारणत्वासंभवात् । * प्रतिविम्बत्वपक्ष इति । अयमाशयः--जीवपरमेश्वरसाधारणचेतन्य- मात्र.विम्यम् । तस्यैव बिमस्या विद्यात्मिकायां मायायां प्रतिबिम्बमतमीश्वरचे. तम्यम् 1 अन्तःकरणेषु तु मतिविम्बित भावचैतन्यम् । कार्योंपाधिरय जीवः "कारणोपाधिरीश्वर इति श्रुतेः । तया पैतन्मते जलाशये शरावेषु स्थितेषु सत्सु 'महाशयगतशरावगतसुर्यप्रतिविम्योरिव जीवपरमेश्वरयोमैदः । अवियात्मको. 'पाधापकतया तदुपाधिकेश्वरस्थापि व्यापकत्वम् । अन्तःकरणस्य परिच्छिन्न. सया तदुपाधिकीवस्यापि परिच्छिन्नत्वम् । एतन्मते चाविद्याकृतदोषा नीष इव परमेश्वरेऽपि स्युः । उपाधेः प्रतिबिम्बपक्षपातित्वात् । एतद्दोषपरिहारस्तु 'मूटोकरीत्या बोध्यः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । नापि सत्त्वेन निर्वाच्यमासीत् । सद्रूपस्य तद्विलक्षणजगत्परि- 'णामित्वासंभवात् । तथा चानिर्वचनीयमासीदित्यर्थः । नाऽऽसी. द्रन इति । रजांसि लोक इति यास्कः । एकवचनं सामान्या. पेक्षम् । व्योमादेक्ष्यमाणत्वात् । तदन्यलोकस्तदानीं नाऽऽसीदि- त्यर्थः । तथा व्योमान्तरिक्षलोकः परः परस्तादुपरि झुलोका- दिसत्यलोकान्तं च तदा नाऽऽसीत् । एवं चतुर्दशभुवनगर्ने ब्रह्माण्डं निपिध्य तदावरकत्वेन पुराणप्रसिद्धानि भूतानि निषेधति । आपूर्वकणोतेय लुगन्ताच्छन्दसि लडि तिपि आवरीव इति रूपम् । किमावरणीयं कर्मजातमातृणोतु आवरणी. याभावात् । आवरकभूतान्यपि तदानीं नाऽऽसन्नित्यर्थः । कुह कुत्र देशे स्थित्वा भूतमातृणुयात्तादृशदेशोऽपि तदा नेत्यर्थः । फस्य शर्मशर्मणे कस्य भोगायाऽऽवृणुयात् । भोक्तारोऽप्युपा: धिमतो लयात्तदा नाऽऽसन्नित्यर्थः । आपो चा इदमग्रे सलिलमा. सीदति श्रुत्याऽम्भःसत्त्वभ्रमं निरस्यति--अम्भः किमासी- दिति । प्रलये संहर्ता मृत्युः स्यात्तत्राऽऽह- --न मृत्युरस्ति । तहमृतं जीवनं स्यात्तत्राऽऽह-अमृतमिति अह्नश्च प्रकेतो ज्ञानं नाऽऽसीचन्द्रसूर्याभावात् । आनीदिति । तत्सर्ववेदान्तपसिद्धं ब्रह्माऽऽनीजीवितवत् । ननु कथं ब्रह्मणो जीवनं माणसंवन्धाभावात्तत्राऽऽह-अवातमिति । आसीदि. त्यर्थकमानीदित्युक्तमिति भावः । स्वधया मायया सहितम् । स्वस्मिन्धार्यत इति स्वधा । स्वधयेत्यनेन सद्दार्थकतृतीयया च मायाया ईश्वरानाश्रितत्वमीश्वरेक्षणानपेक्षकत्वं च सांख्योक्तं धार्यते । एकमद्वितीय सर्वदा द्वितीयशून्यम् । एवं च स्वधया साहित्यं व्यवहारतो, न परमार्थत इति बोध्यम् । ननु स्वधया सहितं ब्रह्म यदि तदानीमस्ति तर्हि न रज इत्या- यसंगतम् । नहि मायातोऽन्यद्रजआदिकं तत्राऽऽह-तस्माद्धान्य. दित्यादि । तस्मात्स्वधयायुक्तब्रह्मणोऽन्यद्रजआदि परः सृष्टिकाले जायमानं नाऽऽस तदानीं बभूव । हशब्देनोक्तब्रह्मान्यस्यानिर्वा- । तथा रागा ·४२ . शांफरपादभूपणे-- च्यस्य जगतः प्रसिद्धि द्योतयति । ननु यदि नगत्तदानीं नाऽऽसीत्कथं तहि जनिक्रियाफर्तृत्वम् । कारकविशेपरय कर्तृत्वानिमित्तस्यैव कारकत्वात्पूर्ववर्तिन एव निमित्तत्वात्तत्राऽऽह-तम आसीत्तमसा गूहळमग्र इति । तम- साऽन्धकारबद्भावरूपेणाऽऽत्मसंवन्धिस्वरूपावरकणाज्ञानेन गूहळे संस्कारस्पापत्त्या स्ववशीकृतं तमोऽज्ञानाभिन्नं जगत्तदानीमप्या- सोदित्यर्थः । तथा चाऽऽविर्भावः स्थूलतापत्तिरूपः, उत्पत्तिः। सं. स्कारावस्यैव नाश इति भावः । एतेनासत्कार्यवादिनः परास्ताः। ननु तमसा गूढं तमो विरुद्धं तत्रांऽऽह-अपकैतम् । अमज्ञायमानं कार्यकारणयोरत्यन्ताभेदाभावात्तमसोऽत्यन्तभेदभानशून्पमित्य. र्थः । अत एव सलिलं कारणीभूततमसि संगतं तचादात्म्या- पन्नमिति यावत् । पल गतावित्यस्माद्धातोरोणादिक इलमत्ययः। सर्व जगत् , आ इदम्, आसीत् । यद्वा सलिलमिति लुप्तोपमा । यथा नीरं क्षीरयुक्तमेकतापन्नं तथा कारणगतं जगदित्यर्थः । तुच्छये. न सद्विलक्षणेनापिहितं निगूढम् । एक संस्काररूपैकावस्था- पन्नम्। आभु, आसमन्ताद्भवनयुक्तं यजमदासीत्तत्तपस ईश्वरा. लोचनस्य महिना स्थूलविचित्ररूपेणाजायताऽऽविर्वभूव । अथवाऽपिहितमावृतम्, एकमद्वितीयम् ।.आभु भ्वादिसंस्कार. तापन्नं जगदनुस्यूतं यमाऽऽसीदित्यर्थः । यत्तु सदसन्निपेयकालीनतमःसत्त्वमनिर्वचनीयोक्ताज्ञानं वि. नाऽनुपपनमित्यर्थापचिवलाद्यद्यनिर्वाच्याज्ञानसिद्धिस्तदा पर. मार्थतयाऽङ्गीकृतस्य ब्रह्मणोऽप्यनिर्वचनीयतापत्तिः । तस्याप्या- नीदचातमिति वाक्येन मलयकाले परिशिष्टत्ववोधनात् । सदसन्नि- पेधकालीनब्रह्मसत्त्वं तस्यानिर्वचनीयत्वं विनाऽनुपपन्नमित्य- पत्तिसंभवादिति टूपणं परेणोक्तं तदधिचाररमणीयम् । सदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छा० ६।२।१)। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म(तै०२।१।१) इति श्रुत्यन्तरेण ब्रह्मणः पारमार्थि. कत्ववोधनाचविरोधेन ब्रह्मांश उतार्थापत्त्यसंभवात् । न चैव .

·४३ - जिज्ञासाधिकरणम् । सति नो सदासीदित्यभिधानविरोधो ब्रह्मणस्तदानी सत्त्वादिनि वाच्यम् । आनीदवातमिति श्रुत्यैकवाक्यत्वाय ब्रह्मान्यसत एव नो सदासीदित्यनेन निषेधात् । न च ब्रह्मान्यसतः सिद्धी तनिषेधा. योगः, असिद्धौ निषेधवैयर्यमिति सिद्धयसिद्धिभ्यां व्यायातः शक्यः । ब्रह्मान्यत्वे सतीत्यंशपूरणेन नो सदासीदित्यंशस्य व्याख्यानेन सति ब्रह्मान्यत्वनिषेधपर्यवसानेन तदानीमद्वितीयत्र- मसत्तेति विवक्षितार्थसिद्धेः । न चैवमपि नासदासीदित्यंशवि. रोधः, उक्तनिपधप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्वस्य तमःसाधारण्या. दिति वाच्यम् । असत्पदस्यात्र सत्तादात्म्यशून्यपरत्वात् । न चोक्तासन्निपेऽसत्पतिपेधापत्तिः। सतोनिषेधे सद्धिन्नत्वेन सर्वदे- शकालनिष्ठाभावप्रतियोगित्वरूपासत्त्वस्याऽऽपातत आनुमानिकर प्रसिद्धिसंभवात् । अद्वैतब्रह्मवोधनाय प्रत्तोक्तवाक्यस्योक्तनिषेधे तात्पर्याभावात् । भुवि सुवर्ण निधायाग्निचयनं कर्तव्यमित्येतद- थतात्पर्यके नान्तरिक्षेऽग्निश्चेतन्य इत्यादाविवोक्तनिषेधांशे नित्या- नुवादत्वादप्रसक्तमातिपेधेऽपि वाघकाभावात् । निपेयांशे वाक्य- तात्पर्य एवं प्रतियोगिमसक्तेरपेक्षितत्वात् । न चैवं सति तमो. न्यत्वे सतीत्यंशपूरणेन तमोन्यत्वेन सदभावोऽपि नो सदासी. दित्यस्यार्थः स्यादिति शङ्कनीयम् । ब्रह्मण इव तमसः पारमा- थिकत्वग्राहकप्रमाणाभावेन तथाऽध्याहारे प्रमाणाभावात् । यत्त-मूर्त सदिति संमोक्ततममूर्तमसदुच्यते । मूतीमूतरहह्म न सत्तत्रासदुच्यते ॥ इति पैङ्गिन्श्रुतौ सदसन्छब्दयोतामूर्तयाच मताया त्वेन ब्रह्मान्यत्वे नेत्यध्याहारस्थासत्पदस्य सचादात्म्यशून्यत्वे लक्षणायाश्च कल्पनामपेक्ष्य नासदासीनो सदासीदिति भाग- यस्य मूर्तीमूर्तनिषेधपरत्वमेव युक्तमिति परेणोक्तम् । तन्न सम्यक् । सदसच्छन्दयोः पारमार्थिकापारमार्थिकपरतया लौकिकवैदिकश्योगमाचुर्येण श्रुतिमात्रसिद्ध मूर्तामूपिरत्वकल्प- नाया अयुक्तवाद । अध्याहारतो लक्षणाया अजहग्निरूढलक्ष- जातो जहन्निस्टलक्षणाया जघन्यत्वात । उक्त श्रुतेर्यथाकथांच- बोधकत्वमात्रेणोपपत्ती मूर्तामूर्तवाचकस्यकल्पने प्रमाणभावाच । । .

·शांकरपादभूपणे- यदप्युक्तच्याख्याने तदानामित्यस्य चैयर्य रजआदेरपि सन्निपेधेनैव निषेधलाभात्पृथक् तद्ग्रहणानौचित्यं च । तस्य पारमार्थिकत्वासप्रतिपत्तावप्यसन्निपेधेनैव तन्निपेघलाभादिति दू- पणं परोक्तम् ।, तदप्यसत् । वायौ रूपं नास्तीति वायो रूप- निषेधेऽपि तस्य पृथिव्यादौ सत्वमिव कालान्तरे सदसन्निषेधे कालान्तरे तमःसत्त्वप्रसक्त्या तादृशनिपेधस्य तमसोऽनिर्वचनी- यत्वासाधकंतया विवक्षितासिद्धया तनिषेधाधिकरणकाले तत्सत्त्वाभिधायकस्य तदानीमित्यस्याऽऽवश्यकत्वात् । तथा सति तमसः प्रतिपन्नोपाधायुक्तनिषेधप्रतियोगित्वरूपमिथ्यात्व. लाभाद्विवक्षितसिद्धेः । सत्त्वं परमार्थसत्व, असत्त्वं सत्तादा- त्स्यशुन्यत्वामिति पारमार्थिकतुच्छयोरेव प्रकृतनिपेधविषयत्वेन रजआदीनामुक्तमिथ्यात्वलाभाय रजआदिनिपेधल्याऽऽवश्यक- स्वाञ्च । तदानीमित्यस्य रजआदिनिषेध एवान्वय इत्यद्वैतसि- द्धायुक्तम् । तत्यकारथ तत्र तदीयटीकायां चं स्पष्टः । विस्तर- भयान्नेह लिख्यते। नासदासीदित्यस्यासदन्यदासीत्, नो सदासीत्यस्य च सदन्यदासीदित्यर्थः । न च नर्थस्य नोद्देश्यतावच्छेदकत्वसं. भवस्तथा सति जलं न द्रव्यं गन्धवदित्यादितो जलभिन्नं द्रव्य गन्धवदिति प्रत्ययप्रसङ्ग इति वाच्यम् । न असन्नासदिति समास इहाप्राण इत्यादिवनवर्थस्योदेश्यतावच्छेदकत्वाविरोशन् । उक्तमसिद्धचतिक्रममपेक्ष्य पैरूप्यस्यापि युक्तत्वाच । न च सद- सतोः रुस्वमात्रेणोक्तनिषेधट्टयोपपत्तावनिर्वचनीयवासिद्धिरिति चाच्यम् । सदन्यस्य कालसंवन्धाभिधानेनैव तत्सिद्धः । न चासदन्यस्य सत्त्वाभिधानमसंगतं निरर्थकत्वादिति वाच्यम् । सदन्यस्य कथं कालसंबन्ध इति शङ्कगनिरासायस्वेन तदभि. धानसार्थक्यादिति या ताशवाक्यार्थ इति ध्येयम् । एवं लक्ष- णतः प्रत्यक्षानुमानश्रुतिप्रमाणेभ्यो भावरूपानिर्वचनीयानाद्यज्ञान- सिद्धौ परेणाऽऽश्रयासिद्धयादिदूपणेनातिमतसिद्धाज्ञानखण्डनं यत्स्वकीयग्रन्थे कृतं तत्तु न विचारसहम् । शुद्धचित एवं ·जिज्ञासाधिकरणम् । ४५. कल्पितताशाज्ञानाश्रयत्वोपपत्तेः । तदुक्तम्- आश्रयत्वधिपयत्वभागिनी निविभागचितिरेव केवला । इति । यत्तु- अज्ञत्वसर्वज्ञत्वयोरेकाश्रयाश्रितत्यानुपपत्तिरिति परेण दूपणमुक्तम् । तदसत् । तदीयज्ञानविरोधिनस्तत्काले तदाश्रित. स्वायोगेऽप्यन्यदीयज्ञानविरोधिनस्तदाश्रितत्वे बाधकाभावात् । न चैवमज्ञ ब्रह्म ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारापत्तिः। अयमन इत्यत्र पार्थ एव धनुर्धर इत्यत्र च विशेष्यस्यापि पार्यस्य भेदे विशे- पणत्वेनान्वयात्पार्थान्यवृत्त्यभावप्रतियोगिधनुर्धरत्ववान्पार्थ इति वोधस्यैव व्युत्पत्तिवैचित्र्येण ज्ञानविरोधिरूपाज्ञानपदार्थंकदेशे ज्ञानविशेपे विशेष्यस्यायंपदार्थस्य विशेपणत्वेनान्वयनैतदृचित्र त्यालकज्ञानविपविरोध्याश्रयोऽयमिति योधस्वीकारणोक्तन्य. वहारप्रसङ्गाभावात् । ब्रह्मानितं च ज्ञानं परमत इव मन्म- तेऽपि स्वरूपभूतमेव । तच नाज्ञानविरोधि । यं प्रत्यावरकत्वमा ज्ञानस्य तदाश्रितज्ञानविशेषेणैव तस्य विरोधात् । ब्रह्माश्रितज्ञा- नविरोध्यज्ञानाश्रयो ब्रह्मेति वाक्यार्थस्य तादृशम्यवहारविषयः स्यामसिद्धेः । एवमज्ञानान्वितसप्तम्यर्थविशेषणीभूतप्रकृत्यर्थस्य तस्मिन्नज्ञानमित्यादायज्ञानपदार्थकोशे ज्ञाने धर्मिपारतणाव योपगमेन न ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारमसङ्गः । ब्रह्मत्तिज्ञान- विरोधिब्रह्मत्त्यज्ञानरूपस्य ताशव्यवहारविषयस्यामसिद्धेः। नन्विदमयुक्तं जीवब्रह्मणोरभेदस्य त्वयाऽङ्गीकारादिति चेत् । न । स्वरूपैक्येऽप्यज्ञानकल्पितीपाधिकभेदाभ्युपगमाव । जी. वोपाधिस्तु सुषुप्तिपलयानुवृत्तसंस्कारसाधारणं मनस्त्वाश्रयमा मनस्त्वविशिष्टतत्संस्कारान्यतरपर्यवमितम् । अविद्यामतिविम्यो जीव इति पक्षे शुद्धचिदाश्रिताज्ञानपयुक्त एवं जीवेश्वर भेदः, मुखमात्रसंघन्धिदर्षणाद्युपाधिकृतमुखमत्तिमुखादिभेदवदिति नाशप्रतिविम्बभूतजीवनिरूपत्वमेवाज्ञानस्य । जीववदीशोऽ. प्यविद्यामतिविम्ब एव । उपाधिगतनमल्यतदभावाभ्यामवशी. कृतोपाधित्वतदभावाभ्यां च जीवे ध्योर्षिशेपः । सर्वज्ञता चेशनिष्ठा, न शुद्धचिनिष्ठा । एवं च शुद्धचितोऽज्ञाना. श्रयत्वेऽपि न क्षतिः । तस्याः सर्वविषयकचिद्पत्वेऽपि ·४६. शांकरपाद पणे- तदाधारत्वानुपगमादिति केचित् । वाचस्पतिमिश्रास्तु जीवाश्रि. तामेवाविद्यां मन्यन्ते । ननु तन्मते जीनोपाधिरविद्यातिरिक्तः संत्यश्वेदद्वैतहानिः । अनित्यवेदविद्याधीनो वाच्यः । सा चोपा. ध्यन्तराधीना स चाविद्याधीन इत्यनवस्था । यदि चैकमेवा- ज्ञानमुपाधिश्चक एवेत्युच्यते तदाऽन्योन्याश्रयः, उयाधिनिर्वाः हाभेदोपपाधाधिकरणकमज्ञानं तन्निर्वाह्यश्थोपाधिरिति । एकस्या अविद्याया एवं स्वस्योपाधित्व आत्माश्रय इति चेत् । मैवम् । अविद्यातदुपहिततद्भेदानामविद्योपहितचिद्रूपायास्तद्धियोऽप्यना. दित्वनोत्पत्ती जप्तौ वाऽऽत्माश्रयाभावात् । न चाविद्यातिरिक्ता. नादिदृश्यस्याविद्याजन्यत्वाभावेन सत्यत्वापत्त्याऽद्वैतहानिरिति वाच्यम् । तस्य तदजन्यत्वेऽपि तत्मयुक्तत्वेन सत्यत्वासंपतिपत्तेः। अविद्याकृतोपकाराभावे तत्मयुक्तत्वमयुक्तपिति चेत् । न । अविद्यानाशाधीननाशप्रतियोगित्वेन तदधीनस्थितिकस्याविद्या. तिरिक्तानादिदृश्यस्य प्रतिवन्धकाधीनकार्यमागभावस्येच तत्त्वत उपकारशून्यत्वासिदे। यत्तूपाधिर्विधमानस्य भेदस्य ज्ञापक एव दृष्टपूर्वः, न तु कारकः । महापटादिरञ्जनायुपाधी विद्यमानपटावयवभेदव्यञ्ज. फताया एव दृष्टत्वात् । न चायं पटस्यैव भेदकृत् । द्वौ पटावि. त्यप्रतीतेः । न च दण्डकुण्डलोपाधिभ्यामेकदेवदत्तो भियत इति वाच्यम् । देवदत्तभेदप्रतीतेर्दण्ड कुण्डलसंवन्धाद्विशिष्टद्वय- स्यैवोत्पत्तेः : । न चैवमेवास्तु प्रकृत इति वाच्यम् । उपा. ध्यपगमे जीवस्य नाश एव ब्रह्मैक्यामत्यापत्तेः । विशेषणधि. शिष्टजीवे नष्टे स्वरूपमात्रावशेष एव तत्रोच्यत इति चेत्तर्हि ब्रह्म- ण्येव वन्धमोक्षौ स्यातामिति दोपापत्तिरिति परेणोक्तम् । तद. सत् । धर्माधर्माधीनभोगाश्रयत्वलक्षणस्य वन्यस्य ब्रह्मण्यात्य. न्तिकलयरूपमोक्षस्य च विशिष्टगतत्वेन शुद्धस्वरूपे तत्मसगनभा. वात् । जीवस्यैवोपाधिक स्वरूपेण मुक्त्यनन्वयेऽप्यनौपाधिक शुद्धस्वरूपेण तदन्धयस्य निष्प्रत्यूहत्वात् । महापटरञ्जनादेः ·जिज्ञासाधिकरणम् । .स्वोपहितभेदभेदकत्वाभावेऽत्र पटो रक्तो नाति मतीतेरनिर्वा- हमसङ्गात् । न च तत्र पटाद्यवयवविशेषस्य रक्तत्वाधधिकरणता मतीयते न तु पटादेरिति वाच्यम् । अत्र पटो रक्त इति पटे रक्तत्वानुभवविरोधात् । न च तत्रावयवविशेषावच्छेदेन पटे रक्तता प्रतीयत इति त्वया वक्तुं शक्यम् | तथा सत्यवयववि. शेपावच्छेदेन पटे रक्तत्वाभावस्यापि तुल्यन्यायेन स्वीकारा. पत्त्या मतियोग्यभावयोर्विरोधस्योच्छेदापचेः । न च प्रतियो- ग्यभावयोरवच्छेदकभेदान्नायं दोपः । एकावच्छेदेनैकत्राविद्यमा- नत्वस्यैव विरोधरूपत्वादिति नैयायिकमतवत्वया वक्तुं शक्यते । कार्यकारणविलक्षणावंशांशिनावित्युपपादनपरत्वदीयग्रन्थविरो. धात् । तत्र हि किंचाऽऽकाशस्यापि तावदंशाः सन्तीत्यङ्गी. कार्यम् । अन्यथाऽऽकाशे विहङ्गशरीरभावाभावौ न स्याताम् । संयोगः स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरण इति चेत् । न । विरो- धात् । अन्यथा सर्वत्र भावाभावयोरविरोधमसङ्गात् । न चोपाधिकृतांशसद्भावादविरोधः । उपाधेरपि विहङ्गपशरी. रसमानयोगक्षेमत्वात् । न चाऽऽकाशस्योपादानकारणमस्ति । तस्मात्कार्यकारणातिरिक्ताशांशिनी स्वीकार्यावित्यमिधानाद । नन्वज्ञानं भावो वाऽभावोवा: नाऽऽद्यः ( सथात्वेऽनादेर्भावस्य निवृत्त्ययोगादनिक्षिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः । जगदुपादानत्वा- नुपपत्तरिति चेत् । न । अनानस्य भावत्वेऽपि यथा नोक्तदोप- स्तयाऽज्ञानलक्षण एवोपपादितत्वात् । अथवाऽज्ञाने भावत्वामा- वत्वयोर्घटनानुपपत्तिः । तस्य सदसद्विलक्षणत्वरूपानिर्वाच्यत्व- वादे भूपणमेव न हि मायाया दुर्घटत्वं दूषणं भवति कापि । लौकिकमायायामपि तदर्शनात् । तस्माद्भावाभावविलक्षणे- वाविद्या। यत्तु--दुर्घटत्वं भूपणं चेत्स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धं तमोऽप्यलंकारो नित्यं दुःखशिरोमणेः॥ इति परेण दूषणमुक्त तत्स्वकर्मपरिपाकसंजाताद्वैतवादविवे. पात्रनिबन्धनम् । नझुक्तानुपपत्तिमात्रं भूपणमित्यदेतिसंमतम् ।

·शांकरपादभूपणे-- येन त्वदुक्तमलापमसक्तिः स्यात् । किंतु भेदे भाव वानुपपत्ता वभावत्ववत्, घटादेरभावत्वानुपपत्तौ भावत्वत्, उभयानुपपत्ती प्रमाणसिद्धार्थस्य प्रतिक्षेपायोगादुभयविलक्षणतायां घाघकाभा. घमात्रम् । तथा च पूर्वोक्तप्रत्यक्षानुमानश्रुतिममाणसिद्धायामवि. 'चायां भावत्वमभावत्वं वाऽवश्यमुपपादनीयमित्यत्र कुलधर्माधभा- 'घादुभविलक्षणत्वेऽपि न वाधकम् । अत एव नास्ति न भव- तीत्यादिपत्यक्षममाणसिद्धस्याभावत्वस्यान्योन्याश्रयादिदोपादि- ना भावत्वाभावत्वादिना निरूपणानहस्याखण्डोपाधित्वं भावा. भावविलक्षणत्वापरपर्यायं तार्किका बदन्ति । ज्ञानस्वरूपस्याss. स्मनोऽविद्यात्वे सर्वदाऽऽवृतत्वप्रसङ्गेन प्रकाशकामावाज्जगदा. ध्यप्रसङ्गः। अविद्यानिवृत्तावात्मनो विनाशापत्त्या ज्ञाननिवर्त्य: विलक्षणसत्यस्वरूपत्वबोधकवलवच्छतिप्रमाणविरोधस्यैव वाध- फत्वान्नाऽऽत्मनोऽविद्यात्वं भूपणम् । न च ब्रह्मणि सर्वज्ञताग्रा. कवलवत्प्रमाणविरोधादज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तिः शयया । तदा श्रयत्वेऽपि सर्वज्ञतायाः पूर्वमेवोपपादितत्वेन विरोधाभावात् । नन्वज्ञान तत्मयुक्तं न वा । नाऽऽद्यः । आत्माश्रयात् । न द्वितीयः । ज्ञानान्नित्ययोगात् । मैवम् 1 अनादावप्यज्ञाने स्वस्मिन्स्वमयुक्तत्वोपगमे वाधकाभावस्य पूर्वमेवोक्तत्वात् । यथा ह्यभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्वरूपतावादिनैयायेि. फमते दण्डाभावस्य स्वात्मकघटाभावप्रयोजकत्वम् । तत्र घटा- -भावत्वेन प्रयोज्यत्वं दण्डाभावत्वेन प्रयोजकत्वमित्येवंरूपभेदेन तदभ्युपगम इति चेदिहापि पूर्वक्षणसंवन्धित्वेन प्रयोजकत्वमु. तरक्षणसंवन्धित्वेन प्रयोज्यत्वमित्येवरूपभेदस्याविद्यायां सत्त्वेन तत्संभवात् । वस्तुतस्तु ज्ञाननाश्यत्वेऽज्ञानत्वमेव प्रयोजकम् , अज्ञाननाश्यत्वे तत्प्रयुक्तत्वमेव प्रयोजकमित्यज्ञानस्य तदप्रयु- क्तत्वेऽपि न दोपः। नन्वज्ञानस्य तदमयुक्तत्वेऽनिर्वचनीयत्वमेव न स्यादिति चेत् । न । किमनिर्वचनीयत्वं तत्प्रयुक्तत्वव्याप्यं येन तदभा. वादभात्र आपाधते । तदेव न । किंतु सदसत्वादिग्राह.

·४९ . जिज्ञासाधिकरणम् । कममाणराहित्यमेव । तचाज्ञानेऽप्यस्तीति न तस्यानिर्वचनीय. त्वानुपपत्तिः। अनादिभावत्वे सति ज्ञाननिवर्त्यत्वगिति पूर्वोक्ता- ज्ञानलक्षणेऽर्थक्रियाकारित्वरूपमेव भावत्वं विवक्षितं ततो भार वत्वस्य दुनिरूपत्वात् । न चैवं शुद्धब्रह्मणो जगदुपादानत्वं तत्कर्तृत्वं च नास्तीति मते तस्य भावत्वानुपपचिरिति वाच्यम् । स्वाश्रयत्वस्वाश्रयनिरूपितानवच्छिन्नतादात्म्पप्रतियोगित्वान्य. तरसंबन्धनार्थक्रियाकारित्ववत्ताया एव तन्मते भाववरूपत्वो. पगमात् । श्रीमद्गुरुपदाम्भोजस्मरणप्लवसंश्रयात् । अज्ञानसाधनाब्धि संतारसुखदोऽभवत् ।। एवंचोक्तरीत्याऽनिर्वचनीयभावरूपानाद्यज्ञानसिद्ध्या तत्कृता- वरणेन विषयप्रयोजनाधिकार्यादिसिद्धी विवरणवाचस्पत्यादि. निवन्धोक्तरीत्या शास्रानारम्भारम्भरूपपूर्वपक्षसिद्धान्तग्रन्थनरू- पैतदधिकरणयोजनाऽतितरां रम्यैवेति दिक् । आनन्दतीर्थीयास्तु वेदान्तमीमांसाशास्त्रं नाऽऽरम्भणीयम् । न्यायानुसंधानात्मकजिज्ञासाया एवाकर्तव्यत्वात् । तदकर्त. व्यत्वं च निर्विपयत्वादिहेतुभ्यः । तत्र तावद्विपयत्वेनाभिमतं ब्रह्म न जीवचैतन्याद्भिन्नम् । तत्र मानाभावात् । कर्मकाण्डस्य फर्मपरत्वाद । वेदान्तश्योपक्रमादिभिरखण्डप्रत्यगात्ममात्रप्रत्या- यनात् । तस्य चाहमिति रवप्रकाशतया भासमानत्वादिति चन्द्रि- फायां निर्विशेषे च तत्र निरूपीयधर्माणामभावादित्यधिकम् । अन्यत्समानमिति पूर्वपक्षे-भवेदेवं निर्षिपयत्वं यदि विचार्य- स्वाभिमतं ब्रम जीवरूपत्वेन संशयविपर्ययानास्पदं स्याद । न स्वेवम् । तद्विजिज्ञासस्व तहमति विचारविषये धर्मिणि श्रुतेन ब्रह्मशब्देनैव गुणपूर्तिवाचिनाऽल्पगुणाज्जीवनिकायाद्विलक्षण- स्वसिद्धः । तस्य गुणपूर्तिवाचिता च फस्मादुच्यते । ब्रह्मोति बृहन्तो घस्मिन्गुणा इति श्रवणात् । स्वरूपतो गुणतश्चापरिच्छि- नत्वषिषयावयवशक्त्या चेति सिद्धान्त इति रीत्यैतदधिकरणरच. नामा:। - ·शकिरपादभूपण- तत्र पूर्वपक्षस्तावदयुक्त एव । अहंमत्यये प्रत्यगात्मनो भानेऽपि तेन स्थूलोऽहं दुःखी कर्ता भोक्तेत्येवरूपेणैव तद्ग्रह- णात्तद्विपरीतवेदान्तवेधशुद्धात्मनः संदिग्यतया शास्त्रस्य सवि. पयत्वसिद्धनिप्पत्यूहत्वात् । यथा चैतत्तथा व्याख्यातं शुद्धोऽहं प्रत्यये न भातीति वाचस्पतिवाक्यविवरणे विस्तरेण शुद्धोऽइम. त्यये न भातीति कोऽर्थ इत्यादिचन्द्रिकोक्तविकल्पखण्डनाव. सरे। सिद्धान्तोऽप्ययुक्त एव । आनन्दवल्लयां वक्ष्यमाणसर्वगतस- त्मिस्वरूपपरब्रह्मविज्ञानात्परब्रह्मभावरूपपरब्रह्ममाप्तिमभिधाय तादृशब्रह्मविज्ञानसाधननिरूपणपरभृगुवल्लयां ब्रह्मविज्ञानसाध. नब्रह्मविचारविधिपरे तद्विजिज्ञासस्व तहीति वाक्ये ब्रह्मश: ब्दस्य जिज्ञासासूत्रे प्रत्यगभिन्नब्रह्मण एव विषयत्वमतिपादको- क्तयुक्त्या प्रत्यगभिन्नव्रह्मपरत्वेनाल्पगुणजीवभिन्नवृहद्गुणकव. ह्यपरत्वायोगात् । तथात्वे तविज्ञानाचदन्यस्य जीपस्य ब्रह्म- विदामोति परमित्युक्तायास्तत्माप्रयोगात् । नान्यस्य विज्ञा- नादन्यस्य प्राप्तिरस्ति दृष्टा वा ब्रह्मशब्दस्य प्रत्यगभिन्नब्रह्मपर- त्वे तु यथा दशमस्याव्यवाहितस्य स्वस्वरूपतया प्राप्तस्यापि सतो बाह्यसंख्येयासक्ततया नव वर्तामह इति विपर्यास प्राप्त वतः स्वरूपादर्शनेन दशमोऽमाप्त इति मन्वानस्य दशमस्त्वम- सीति केनचित्स्मारितस्य स्वरूपाज्ञाननिवृत्त्या दशममाप्तिव- सर्वगतसर्वात्मभूतब्रह्मरूपस्य जीवस्यान्यस्यान्येन परिच्छि. नस्य परिच्छिन्नेनैव मुख्यायाः परब्रह्ममातेरसंभवेऽप्यनाथ. विद्यया भूतांशकृतवाह्यान्नमयाद्यानन्दमयान्ताननात्मन आत्म- त्वेन पश्यतभ्यो नान्योऽहमिति मन्वानस्थाविद्ययाऽनाप्तब्रह्म- स्वरूपस्य श्रुत्युपदिष्टसर्वात्मब्रह्मण आत्मत्वज्ञानेनानाक्षत्वभ्र. निध्यात्मकतदाप्तिरौपचारिक्युपपद्यते । अवश्यं च ब्रह्मविदामो- ति परमिति फल पाक्यस्याविद्यानित्यौपचारिकब्रह्ममासिपरत्वं वक्तव्यं नाप्राप्तप्राप्तिपरत्वमसंभवात् । ब्रह्ममाप्तिसाधनत्वेन ब्रह्म- विधामात्रोपदेशाविज्ञानस्याविद्यानित्यैकफलत्वस्य दृष्टत्वादान च तदात्मत्त्वे तज्ञानमायसाधनोपदेशो न हेतुः, ग्रामं गन्तुः स्पषो ग्रामत्याभावेऽपि मार्गज्ञानोपदेशदर्शनात, तया च जीवस्य स्वतो ·H जिज्ञासाधिकरणम् । ब्रह्मत्वाभावेऽपि ब्रह्मविद्योपदेशः प्रसादादिद्वारा पराभिमतब्रह्म माप्तिहेतुभविष्यतीति शङ्कन्यम् । दृष्टान्ते ग्रामविपयं विज्ञानं ग्राम गन्तुर्नोपदिश्यते, किंतु तत्माप्तिसाधनमार्गविषयविज्ञानमेव । प्रकृते तु तत्वमसि (छा०६:८७) । यो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तदभवदयीणाम् ( वृ० १ ४ १०)। ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति (मु० ३ १ २१९)। तदात्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मि । (वृ० १।४।१०)। तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यं यज्जीवपरमात्मनोः । अभेदविपयं ज्ञानं तदिदं मुक्तिसाधनम् ।। इत्यादिश्रुतिस्मृतिसंमतं जीवाभिन्नब्रह्मविषयविज्ञानमेव परब्रह्म- प्राप्तिसाधनत्वेनोपदिश्यत इति दृष्टान्तवैधम्र्येण यत्र स्वात्मविप- यविज्ञानमेव स्वमाप्तिसाधनत्वेनोपदिश्यते तत्र दशमदृष्टान्तेनावि. द्यानिवृत्त्यात्मकौपचारिफस्वभाप्तरेव विद्याफलत्वस्यावश्यं वक्त- व्यत्वाड्रह्मविज्ञानस्य मसादादिद्वारा ब्रह्मप्राप्तिरूपमोक्षसाधनतायाः पूर्वमेव निराकृतत्वाच। तत्सृष्ट्वा । तदेवानुपाविशत् (त० २।६।२) इति ब्रह्मणःसृवत्तरं कार्यमवेशश्रुतेश्च न जीवभिन्न ब्राह्म ब्रह्मश. व्दार्थः । तत्र हि क्त्वापत्ययेन सृष्टिप्रवेशक्रिययोरेककर्तृकत्वयो- धनात्स्रष्टुरेव मवेशो बोध्यते स च सृष्टिसमय एव कार्ये ब्रह्मणः कारणरूपेश स्थितत्वान्मुख्यो न संभवति । अप्रविष्ट एव मठादी देवदत्तस्य प्रवेशव्यवहारदर्शनाद । अतो 'यो वेद निहितं गुहा- थाम् ' (तै० २।११) इति भकृतमेव ब्रह्माकाशादिकारणं कार्य सृष्ट्वा तदनुपविष्टमिवान्तर्गुहायां युद्धौ द्रन श्रोतृ मन्त्रित्येवं विशेषक- दुपलभ्यते। अनेन जीवेनाऽऽस्मनाऽनुमविश्य (छा०६।३।२) इति श्रुत्यन्तरात् । परमार्थतस्तु नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोड स्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता (वृ० ३।७।२३) इति श्रुत्य- न्तराच स एव तस्य प्रवेश इत्यस्यैव. वक्तव्यत्वात् । 'यदा होवेप एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं मतिष्ठा विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति । यदा होवैष एतस्मिन्नुदर- मन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' (०२१७४२) इत्यनेनाह. इयत्वादिविशेपणके जिज्ञास्यत्वेनोक्त ब्रह्मण्यात्मभावं जानतो ·शफिरपादभूपणे-- विदुपोऽभय प्रतिष्ठक्ति ददर्शिनव भयोक्तरपि वेदितुरात्मैव ब्रह्म- शब्दार्थः । न ततो भिनं ब्रह्म । यदि हि चिदानस्वात्मनोऽन्यं न पश्यति तदाऽभयं प्रतिष्ठां विदन्त इति स्यात् । भयहेतोरन्यस्या- भावात् । स्वव्यतिरिक्तवरदर्शिनश्च भयहेतुसद्भावादमयपतिष्ठा- नुपपत्तेः। द्वितीयाद्धि भयं भवतीति श्रुतेः। अदृश्येऽचिकारे, अना. त्म्येऽशरीरे, अनिरुक्ते निरुक्तिमयोजकगुणक्रियाजात्यादिविशे- परहिते, अनिल यनेऽनाधारे, अभयमिति क्रियाविशेषणम् । लिङ्ग. विपरिणामेनाभयां प्रतिष्ठामिति विशेषणविशेष्यभावो वा । उत- अपि, अरम्-अल्पम् । उपास्योपासकभावादिलक्षणमपि, अन्तरं भेदं कुरुते पश्यति, अथ तस्य भयं भवतीति तदर्थः । जिन्नास्ये ब्रह्मणि श्रुतम्-तदप्येष श्लोको भवति । यतो वाचो निवर्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह (०२।४।१) इति वामनःमवृत्त्यविषयत्वं ब्रह्मशब्दस्य बृहद्गुणकजीवभिन्नस्वरूपविषयार्थफत्वेऽनुपपन्नम् । प्रवृत्तिनिमित्तगुणसत्त्वे तथात्वायोगात् । निवर्तन्त इति न सर्वथा शब्दागोचरत्वं विवक्षितं किंतु साफल्येन शब्दागोचर. त्वमिति त्वानन्दमयाधिकरणे निराकरिष्यत इति दिक् । केचित्तु-आनन्दतीर्थीयानां निर्विशेषजीवरूपस्य ब्रह्मणो वेदान्तनिरूप्यत्वमङ्गीकृत्य शास्त्रनिरूप्यत्वासंभवपूर्वपक्षो गुरू- णां प्रणतिपरम्पराविपये महापुरुषे तच्छिष्योदितस्वप्रणामानई- त्ववादयनुकरोति । प्रमाणशिखामणयो हि वेदान्ता नितान्त: मनधिगतार्थमन्विष्यन्ति । पौरुषाणि तु शास्त्राण्युपायान्तरे- णावगन्तुं शक्येप्चर्येषु श्रोतृवुद्धिसौकर्यार्थ प्रवृत्तानि स्वोक्तमप्य- थमविस्मरणायाऽऽम्रडयन्ति न तथाऽनधिगतार्थव्यसनितामनु- भवन्ति । ततश्च वेदान्ता अपि स्वमकाशस्वरूपे कर्तृत्वभोक्तृत्वा- दिरहिततयाऽकर्मशेपता प्रतिपाद्यमाने स्वातव्येण पर्यवस्पन्ति । तदा शास्त्रपर्यवसाने काऽनुपपत्तिः । पूर्वपक्षिणाऽपि वेदान्तानां मामाण्यसंरक्षणाय स्वप्रकाशात्मकजीवस्वरूपमात्रपरत्वेऽप्पनधि- गतार्थकत्वं कथंचिदुपपादनीयमेव । तेनैव शास्त्रस्यापि सविषय- त्वोपपत्तिरित्याहुः। यत्तु पूर्वपक्षिणा वेदान्तानां प्रामाण्यं न संरक्षणीयं तेपामुप- क्रमादिन्यायः स्वप्रकाशतया सिद्धजीवस्वरूपपरत्वेन यदि ·जिज्ञासाधिकरणम् । प्रामाण्यं न निर्वहेत्तर्हि मा भूव , न्यायलब्धेऽर्थे किं कुर्मः । अत एवोक्तं चन्द्रिकायां निरुक्तपूर्वपक्ष एव-सिद्धचैतन्यबोधने श्रुतेरनुवादकत्वं चायुक्षेपिष्ठादिनाक्यवत्सह्यम् । वेदान्ताध्ययन तु जपार्थमेवास्तु । यथा ह्यर्थवादाधिकरणेऽपौरुषेयत्वेऽप्यर्थया- दादीनामक्रियार्थत्वेन विध्येकवाक्यत्वाभावादानर्थक्यमिति भट्ट- मतेन पूर्वपक्षः । प्राभाकरमते चार्थवादानां विध्यफवाक्यत्वेशप * हेतुसमर्पफत्वाद्धेतुसापेक्षचोदनानामप्रामाण्यामिति पूर्वपक्षः । यथा वा परमचे शास्त्रयोनित्वाधिकरण ईसत्यधिकरणे च कार- णवाक्य-मनुमानसांख्यस्मृतिमासकारणानुवादीति पूर्वपक्षी * हेतुसमर्पकत्वादिति । अयं भावः-- 'वायव्यं श्वेतमालमेत मूतिकामः' इति विधिः । । वायु क्षेपिष्ठा देवता, वायुमैव स्वेन मागधेयेनोपधावति, स एवैनं भूतिं गमयति' इत्यर्थवादः । तत्र विधिवाक्यगता वायव्यादिशब्दा अर्थवादशब्दनैरपेक्ष्येणैव विशिष्टमर्थ विदधति । अर्थवादशब्दाश्चेतरनरपेक्ष्येणैव भूतार्थमन्वाचक्षते । तत्र पूर्वोक्तार्थवादवाक्येन 'क्षिप्रगामी वायुः स्वोचितन मा- गेन तोपितो मागप्रदायैश्वर्य प्रयच्छति' इत्युक्ते रामायणभारतादाविव वृत्तान्तः कश्चित्प्रतीयते । न त्वनुष्ठेयं किंचित् । तथा चैकवाक्यत्वामावान्नास्त्यर्थवादस्य धर्मे प्रामाण्यमिति प्राप्त समाधीयते—मा मूत्पदैकवाक्यता, वाकवाक्यता तु स्थादेव । तथाहि-विधिवाक्यं तावत्पुरुप प्रेरयितुं विधेयार्थस्य प्राशस्त्यम- पेक्षते । अर्थवादवाक्यं च फलवर्थावबोधपर्यवसिताध्ययनविधिपरिगृहतित्वेन पुरुषार्थमपेक्षते । तत्र पुरुषार्थपर्यवसितविध्यपेक्षितं प्राशस्त्यं लक्षणावृत्त्या प्रति. पादयदर्थवादवाक्यं विधिवाक्येन सहकवाक्यतामापद्यते । तथा च यतः क्षिप्रगामिस्वमावतया शीघ्रफलप्रदो वासुरस्य पशोर्देवता ततः प्रशस्तमिमं वायव्यं पशुमालमतेति वाक्यद्वयस्यान्वयः । तस्मादर्थवादानां धर्मे प्रामाण्यं सिद्धम् । एवं च वायुः क्षिप्रमेव फलप्रदोऽतो वायव्यमालमेतेत्येवमर्थवादोक्तं हेतुमपेक्ष्य यतो विधिः पुरुपं नियुक्ते ततः सापेक्षत्वादप्रामाण्यमिति ।। अनुमानसांख्योति । अनुमानेन सांख्यस्मृत्या च प्राप्तं यज्जगत्कारणं तदनुवादीत्यर्थः । अयं मावः- -सदेव सौम्येदमन आसीत् (छा०६।२।१) यतो वा इमानि (ले० ३।१:१) इत्यादिवाक्येभ्यः प्रतीतं जगत्कारणं कि चमाऽऽहोस्वित्प्रधानमिति संदेहे 'बहु स्यां प्रनायेय ' (० २।६।२) इति न- हुमावश्रवणात्प्रधानमेव । तथा चानुमानसांख्यस्मृतिसिद्धजगत्कारणानुवादीनि कारणवाक्यानीति पूर्वपक्षो यथा तनाaana .

·५४ शाफरपादभूपणे- तहापि स्वतःसिद्धमत्यगात्मानुवादका वेदान्ता इति पूर्वपक्ष इति । तन्न । तत्पूर्वपक्षिणा वेदान्तानां निविशेपचिन्मात्ररूपजी- वविषयत्वेऽप्चनधिगतचिपयस्वमद्वैतिरीत्या समर्थनीयमेव । उपक्रमादिस्वारस्यावगताखण्डजीवस्वरूपचिन्मानपरत्वं परित्या ज्य तद्विलक्षणसगुणविषयत्वं वा समर्थनीयम् । अन्यथा तेषां स्वन्मतरीत्या ब्रह्मतर्क सिद्धमामाण्यव्याघातो दुरिः । इत्थं हि त्वन्मतम्--अस्ति ब्रह्मतर्काभिधानं शासं विष्णुना नारायण रूपेणातिविस्तरेण कृतम् । पुनासरूपेण तेनैव संक्षिप्तम् । तदेव च चतुर्दश विद्यास्थानान्तर्गतं तर्कशास्त्रं न तु गौतमादि- प्रणीतम् । तच्चास्य ब्रह्ममीमांसाशास्त्रस्याङ्गम् । ब्रह्ममीमांसा- शास्त्रं हि सपा कर्मब्रह्मकाण्डरूपाणां वेदानां सकलगुणपूर्णो भगवान्विष्णुरेव मुख्योऽर्थ इति निर्णयाय प्रवृत्तम् । ब्रह्मतर्का- भिधानं तु ब्रह्ममीमांसानिणेयार्थानां वेदानां तदर्थनिर्णायकानां प्रत्यक्षादीनामुपक्रमादीनां श्रुतिलिङ्गादीनां च स्वरूपाणां प्रामाण्य तहलावलनिर्णायकत्वेन ब्रह्ममीमांसयाऽपेक्षितमतस्तदङ्गम् । तदुः क्तमनुव्याख्याने~- प्रमाणन्यायमीमांसा क्रियते तर्कशास्त्रतः । मानन्यायैस्तु तत्सिदैर्मीमांसामेयशोधनम् ।। ब्रह्मत च भगवान्स एव कृतान्प्रभुः । पञ्चाशत्कोटिविस्तारान्नारायणतनौ कृतात् ।। उद्धृत्य पञ्चसाहसं कृतवान्वादरायणः, ।। इति । तथा च त्वत्पूर्वपक्षिणा त्वन्मतरीत्या ब्रह्मतर्कसिद्धप्रामाण्या- नां वेदान्तानाममामाण्यमसिद्धभामाण्याक्रियार्थवादवाक्यापाया- श्यपूर्वपक्षोदाहरणेन पूर्वपक्षितमशक्यमेव । नावगतक्रियार्थत्येन सिमामाण्यानां वेदवाक्यानापनामाण्यमाशङ्कितं जैमिनिना पूर्व- तन्त्र । सिद्धमामाण्येषु त्रेधा तण्डुलान्विभजेत, सृष्टीरुपदधाति, कपालेषु अपयति, इत्यादिवेदवाक्येप्वन्यतः माप्तिमतोऽर्थान्प- रित्यज्य लक्षणादिनानिधिगतार्थपर्यवसानस्य तेनाङ्गीकृतत्वात् । शास्त्रयोनित्वाधिकरण ईक्षत्यधिकरणे च कारणवाक्यमनुमाना- दिमाप्तकारणानुवादीति पूर्वपक्षी नास्मसंमती । शास्त्रयोनित्या- धिकरण उपादानत्वकर्तृत्वादिरूपमभिन्ननिमित्तोपादानत्वशब्दितं .

·जिज्ञासाधिकरणम् । ब्रह्मणो लक्षणं न संभवति । तद्घटककर्तृत्वोपयोगिसर्वज्ञत्त्वस्य ब्रह्मण्यसंभवात् । यद्वा जगदन्तःपातिवेदस्य नित्यत्वाचावज्जग. स्कर्तत्वं ब्रह्मणो लक्षणं न संभवतीति पूर्वपक्षः । ईक्षत्यधिकरणे जगत्कारणत्वेन सद्विद्यातात्पर्यविषयत्वं प्रधानस्यैव न ब्रह्मण इति पूर्वपक्षः। एतच्च तादृशाधिकरणयोनिपुणतरं प्रतिपादयिष्याम इति चन्द्रिकोतमनुक्तोदाहरणमेव । यत्तु-अद्वैतिमतसिद्धोपक्रमादिजालमालम्व्यवाय पूर्वपक्षः । तदुक्तं चन्द्रिकायाम्--या प्रमाणभूतवेदान्तगतिन पूर्वपक्षिणा वाच्या, किंतु प्रमेयस्य ब्रह्मणोऽद्वितीयब्रह्मवाघद्वैतिरीत्या स्व- प्रकाशजीवचैतन्याभेदान्न विचार्यतेति प्रमेयाश्रयेणैवेति । तदप्य. सत् । तव मते जीवगतसुखादीन्यनिशमनुभवन् साक्षी नित्यत्वेना- मामाण्यादिहेतदोपाधभावात्सर्वप्रमाणाधिकः। तस्य सर्वममाणा- धिकत्वं प्रमाणमीमांसारूपब्रह्मतर्फसिद्धम् । अतः साक्षिविरुद्धेऽ- य श्रुतिरपि न प्रमाणम् । सर्वेषामपि प्रमाणानामुपक्रमादुपसं. हारो वलीयानित्यादिरूपो मतान्तराद्विलक्षणो बलावलवि. भागोऽपि ब्रह्मतर्क एव सिद्धः । उपक्रमादिलिङ्गानां बलीयो झुत्तरोत्तरम् । श्रुत्यादौ पूर्वपूर्व तु ब्रह्मतर्कविनिर्णयात् ॥ इत्यनुव्याख्यानोक्तेः । त्वदभिमतोपक्रमादिवलावलानुसारी वेदानामर्थच त्वन्मते विचारात्मागेव गुरुमुखादवगन्तव्यः । याव. च्छक्तिसकलवेदाध्ययनपूर्वकं प्रतिवाक्यमस्य वाक्यस्यायमर्थ इति सर्वपां वेदवाक्याना गुरुमुखादर्थग्रहणं श्रवणम् । तच्च या पदज्ञाननिवृत्तरेकस्माद्गुरोस्तत्तदुत्तमगुरुलामे बहुभ्यो वा सम्य. गावर्तनीयम् । एवं श्रवणातिलब्धस्य पाक्यार्थग्रहणस्य स्थि- रीकरणाय न्यायविचारात्मकयुक्त्यनुसंवानं मननम् । न तु तदेव श्रवणम् । ततश्च विचारविधिशास्त्रं मननविधिमूलं न श्रवणविधिः मूलमिति तव मर्यादा । तथा च साक्षी सर्वप्रमाणाधिक इति. जाननिर्विशेपनिमपञ्चजीवाभेदवाक्पानामपि सगुणसमपश्च. जीवमिन्नत्वाभिमनब्रह्मपरत्वेन बोधयतां स्वाप्तगुरूणां सका. शादहुधायनितश्रवणलब्धसकलवाक्यार्थावधारणस्तदनुगुणभमा- ·५६ शांकरपादभूपणे-- णस्वरूपवलावलव्यवस्थापनमाभ्यासेन लब्धश्रवणसंवा- दस्तदनन्तरं निरुक्तमननात्मके विचारे प्रवर्तमानः शिष्यः सर्वप्रमाणाधिकसाक्षिप्रत्यक्षादेस्तर्कशास्त्रपसिद्धप्रमाणस्वरूपतद्ध- लावलानुगुणमनेकाप्तोपदिष्टमर्थ परित्यज्य सर्ववेदान्तानां निर्वि- शेषजीवचिन्मात्रमेधार्थ इति प्रत्यक्षादिविरुद्धमर्थ कथमाशङ्केत । तदाशङ्कभावे च कथं पूर्वपक्षोदयः । योग्याशळेव हि पादकथारूपे शास्त्रे पूर्वपक्षो नाम, इति त्वन्मतेनैवं पूर्वपक्षसंभवः । किंच त्वत्पूर्वपक्षिमते वेदान्तानां प्रबलन्याय- निर्विशेषजीवचैतन्यपरत्वं प्रतिपादयच्छास्त्रमस्ति न वा । न चेत्मत्यक्षादिविरुद्धं सविषयाने कावान्तरवाक्यकृतान्तःकलहमति- रुद्ध वेदान्तानां निर्विशेषचिन्मात्रपरत्वं पूर्वपक्षिणा करमाद्गहीतं यदवलम्ब्य पूर्वपक्षः समर्थनीयः । अस्ति चेचदारम्भमपेक्ष्य विपयाभावेन तदनारम्भः समर्थ्यत इति कथं न व्याघातः । वाचस्पतिविवरणयोर्मते तु प्रत्यगात्मन एव ब्रह्मतया विपयत्वं प्रत्यग्नह्मणोरक्यस्व वा विषयत्वं सिद्धान्त्यभिमनमेवानुद्य तयोरेकस्य सिद्धत्वेनान्यस्यासिद्धत्वेन विषयत्वासंभव इति पूर्वपक्षी प्रवृत्ती । ततः प्रत्यगात्मैव ब्रह्मेति कुतः, कुतः प्रत्य- ब्रह्मणोरक्यामिति वा पूर्वपक्षिणं प्रति सिद्धान्तिनो हेत्वाकाहाया अनुदयेन विपयोपपादकशास्त्रारम्भमनपेक्ष्य तदनारम्भपूर्वप. क्षमतेने व्याघातः । त्वन्मते तु निर्विशेषचिन्मात्रजीवस्वरूपं ब्रह्मेति सिद्धान्त्यनभिमत एवार्य विषयत्वमापाय पूर्व- पक्षमतिः । तस्मिन सिद्धान्तिनो कुत एवदित्याका. क्षोदयात्तदुपपादकशास्त्रारम्भस्य त्वत्पूर्वपक्षिणोपेक्षितत्वाद्भव- त्येष व्याघातः पूर्वोक्तः । अयोच्येत्त स्वमकाशचिन्मात्र. परत्वं प्रबलन्यायैः प्रतिपादयच्छास्नमस्त्येव । इदमपि तया भूतं चेत्तेन गतार्थम् । सगुणब्रह्मप्रतिपादकमिदं चेत्तेन वाषितम् । इत्युभययाऽप्यपहृतविपयत्वादनारभ्य शास्त्रमिति पुर्वपक्षशरीर करणान्न व्याघात इति चेत्तर्हि जीवस्य स्वयकाशत्वेन संदि. धितोक्तिः पूर्वपक्षेऽनुपयुक्तैव । कणभुगादिशास्त्रेणाप्यपहृतविष- यतयाऽनारम्भ आक्षेप्तुं शक्ये निर्विशेषशास्त्र एव ते पक्षपातो न युक्तः । समन्वयपादे तत्सर्वं निराकर्तव्यमस्ति चेदिदमपि स्वदनभिमनन नि गोजित नि ।

·५७ जिज्ञासायिकरणम् । सपा वेदान्तानामोदरीत्योपक्रमादिभिरखण्डमत्यगात्मन. मणि तात्पर्यमाश्रित्य कृमोक्तपूर्वपक्षे तद्विजिज्ञासस्व तहह्मेति. विचारविधिगतब्रह्मशब्दस्य वृहन्तो ह्यस्मिन्गुणा इति व्युत्पत्त्या श्रयणेनाल्पगुणजीवसमुदायाद्भिन्नव्रह्मपरत्वपतिपादनेन सिद्धा. न्तोऽपि सर्ववेदान्नानां जीवाद्भिन्नगुणपूर्तिपहलाण तात्पर्यप्र. साधनमन्तरा केवलं ब्रह्मशब्दरप शक्तिमदर्शनमात्रेणायुक्त एव । उक्तव्युत्पत्या ब्रह्मशब्दस्य गुणपूर्तिनिमित्तत्वेऽपि ताह- शार्थे तात्पर्यपसाधनमन्तराऽतिदर्शितावलापक्रमादिभिस्तारप- यनिर्णायकैलिरद्वैते ब्रह्मणि निर्णीततात्पर्यकसर्ववेदान्तविरो. ध्यर्यकत्वासंभवात् । प्रत्युत भ्योनुग्रहस्य न्याय्यत्वेन सर्ववेदा. तगुणीभूतत्वात्तदनुगुणाद्वैतवाद्यभिमतत्रिवियपरिच्छेदराहित्यमे व बोधयन्न गुगपूर्तिम् । भूयोनुग्रहन्यायथाऽनन्दतीर्थीयैरपि न स्थानतोऽपि' (७० सू० ३।२ । ११) इत्यधिकरणे दर्शितः। तत्र हि- कार्यकारणबद्धी ताविष्यते विश्वतैजसो । मामः कारणवद्धस्तु द्वौ तु तुर्ये न सिध्यतः ।। इत्यादिश्रुतेर्विश्वतजसमाजादिरूपस्य भगवतोऽपि बद्धत्वरूप. दोपमाशङ्कयोक्तमनुव्याख्याने- सर्वनाशेपदोपोज्झत्पूर्णकल्याणचिद्गुणः । तद्विरुद्धं तु यपत्र मानं नैव भवेकचित् ॥ महातात्पर्य रोधेन कथं तन्मानमत्र तु ।। इत्यादि । न्यायसुवायां चोक्तम्-सफलश्रुतिस्मृतिपुराणानां परमेश्वर- स्याशेपदोपविधुरत्वे समस्तगुणपरिपूर्णत्वे च यन्महातात्पर्य सद्विरोधेन तद्वाक्यमा भगवतो दोपित्यादौ कथं मान भवेदित्यादि। यत्तु जीवातिरिक्तब्रह्मणि ममार्ण नास्तीति प्रत्ययविष्ठपानं पूर्वपक्षिणं मति तत्प्रमाणतयोपन्यन्तं ब्रह्मपदं तचाज्ञातज्ञाप- कत्वेनोत्पत्तिस्थानीयमिति तत्पतिपादितगुणादि उत्पत्ति ·५८ शांकरपादभूपणे-- शिष्टम् । तेन जीवादिभिन्नग्रह्मणि सिद्ध * उत्पत्तिशिष्टमाय- . .. घरुम्, - * उत्पत्तिशिष्टेति । अयमाशयः -विधिमन्त्रनामधेयनिषेधार्थवादात्मक. स्वेन पञ्चविधो वेदः । तत्र नामधेयत्वं च मत्वर्थलक्षणामयाद्वाक्यभेदभयात्तत्प्र. ख्यशास्त्रात्तद्वयपदेशाचेति निमित्तचतुष्टयासिध्यति । केचित्तु नामधेयत्व उत्थ. त्तिशिष्टगुणवलीयस्त्वमपि पञ्चमं निमित्तमाहुः । तत्र मत्वर्थलक्षणामयाकर्म- नामधेयत्वम् उद्भिदा यजेत पशुकामः' इत्यत्रोनिच्छन्दस्य । चित्रया यजेत पशुकामः' इत्यत्र चित्राशब्दस्य वाक्यभेदमयाकर्मनामधेयत्वम् । 'अग्नि- हो जुहोनि' इत्यत्राग्निहोत्रशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तत्परूपशास्त्रात् । श्येमेनाभि- चरन्यजेत' इत्यत्र श्येनशब्दस्य कर्मनामधेयत्वं तद्वयपदेशात्। वैश्वदेवेन यजेत' इत्यत्र तु मत्वलक्षणादिप्रकारचतुष्टयस्यासंभवेनोत्पत्तिशिष्टगुणबलीयस्त्वादेव वैधदेवशब्दस्य कर्मनामधेयत्वम् । तथा हि--चातुर्मास्ययागस्य चत्वारि पर्वाणि-वैश्वदेयः, वरुणप्रघासः साकमेधः शनासीरीयश्चेति । तेषु प्रथमे पर्वण्यष्टौ यागा विहिताः । ते च यथा-आग्नेयमष्टाकपालं नि पति, सौम्य सावित्रं द्वादशकपालम् , सारस्वतं घरुम् , पोष्णं चक्रम् , मारुतं एस. कपालम् , वैश्वदेवीमामिक्षाम् , द्यावापृथिव्यमेककपालम् , इति । एतेपामष्टानां यागानां संनिधौ वैश्वदेवेन यजेत' इत्याम्नायते। तत्र न तावन्मत्वर्थलक्षणामया. द्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयमिति वक्तुं शक्यते । विश्वे देवा देवता अस्येत्यर्थे 'साऽस्य देवता ' ( पा० सू० ४.२।२४ ) इत्यनेन विश्वदेवशब्दाद्विहिते. नाण्प्रत्ययेनैव मत्वर्थस्य यागस्योक्तत्वात् । नापि वाक्यभेदभयाद्वैश्वदेवशब्दः कर्मनामधेयम् । विश्वदेवरूपैकदेवताविधानात् । नापि तत्प्रख्यशास्त्रान्नामत्वम् । यत्र हि विधित्सितो गुणोऽन्यतः प्राप्तस्तत्र तत्पशास्त्रान्नामधेयत्वम् । अत्र चाऽऽग्नेयादयोऽप्टी यागाः प्रकृताः । तत्राऽऽमिक्षायागे यद्यपि विश्वे देवाः प्राप्ता वैश्वदेवीमामिक्षेति तथाऽपि सप्तसु तेषामप्राप्यत्वात्तत्र तद्विधाने न तत्प्रख्यशास्त्र- मन्यधेन तद्वशान्नामत्वं स्यात् । नापि तद्वयपदेशानामत्वम् । तादृशस्य व्यप- “देशस्यानु पलम्भात् । तस्माद्वैश्वदेवशब्दस्य नामधेयत्व उक्तप्रकारचतुष्टयस्या- निमित्तस्वादुत्पत्तिशिटगुणवलीयस्त्वमेव निमित्तम् । तथा हि--वैश्वदेवेन यजेते. त्यत्र न तावदप्रकृतकर्मानुवादेन देवताविधानं संभवति । तेषामत्रानुपस्थितेः । नापि देवता विशिष्टकर्मान्तरविधानं संभवति । गौरवापत्तेः । गतोऽनेन प्रकृत- कर्मानुवादेन देवता विधायन्त इति वक्तव्यम् । तत्राऽऽमिक्षायागे विश्वदेवप्राः सस यागेवनेन वाक्पेन विश्वे देवा विधीयन्त इति प्राधम् । परंतु नेसं- . ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । त्यन्यायाच सरपि वेदान्तस्तत्रैव भवितव्यमिति । तदसत् । तद्विजिज्ञासस्व तहह्म.'(ते. ३।११) इत्यत्र ब्रह्मशब्दस्य • यतो वा इमानि । (ते. ३ । १।१ ) इति यदुपयन्धवलेन जगत्कारण नया सह प्राप्तस्य धर्मिणोऽनुवादकत्वावगमेनाज्ञात- ज्ञापकत्वाभावात् । 'सदेव सौम्पदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् । (छ।०६।२ । १)। आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' (ऐ०१।१) इत्यादिकारणवाक्यमेव तत्मापकम् । तत्र च स्वरसतः सजातीयविजातीयस्वगतभेदनिषेध एव प्रतीयते । - - भवति । तेषामुत्पत्तिशिष्टाभ्याधवरोधात् । आकासया हि संबन्धो भवति । आग्नेयादियागानां देवताकासा तूत्पत्तिशिष्टैरन्यादिभिरेव निवृत्तेति न तत्र विश्वदेवविधानं युक्तम् । तस्मादुत्पत्तिशिष्टगुणवली यस्त्वाद्वैश्वदेवशदस्य कर्म- नामधेयत्वं सिद्धम् । अयमेवोत्पत्तिशिष्टप्रावल्यन्याय इत्युच्यत इति । * सजातीयेति । एतदेवामिप्रेत्याद्वैतामोदे श्रीमद्गुरुचरणरुक्तम्- अद्वितीयश्रुति व सहते सद्वितीयताम् । येन केनापि धर्मेण सन्माने परमात्मनि ।। ( अद्वै० पृ० १२० । लो० १७) इति । अपमाशयः-श्रुतिः । येनाश्रुतं श्रुतम्' (छा०६ । १ । ३) इत्य. . नेन प्रतिज्ञातमर्थ मृदादिदृष्टान्तः संभवदुक्तिकत्वेन प्रदर्य 'सदेव सौम्येदमन आसीत् , एकमेवाद्वितीयम् ' ( छा० ६ । २ । १) इत्यनेन तदुपपत्तिमाह । अस्यां च श्रुतौ जगतः प्रागवस्था प्रतिपाद्यते । यद्धि प्रागवस्थापन्नं तदेवो. पादानकारणमित्युच्यते । तदेवावस्थान्तरं प्राचं कार्यमिति व्यवाहियते । उपादान- कारणज्ञानेन च कार्यगतसत्यांशस्य ज्ञान मुलमं भवतीति पूर्वोक्ता प्रतिज्ञा समुद- पद्यते । अयं चास्याः श्रुतेरर्थ:--प्रतिज्ञापटकेन येनेति यच्छब्देन यदुक्तं वस्तु तयात्र पूर्वप्रकान्तार्थानुरोधात्सच्छन्देनोच्यते । तथा 'अश्रुतम् ' इत्यादिना यत्परिगृहीतं सर्वं तदत्रेदंपदेनोच्यते । तच्च स्थूलं सूक्ष्मं संनिकृष्ट विश्कृष्ट प्रत्यक्षादियोम्यं तदयोग्यं च सर्वमेव ग्राह्यम् । विमा प्रमाणं संकोचे मानामावात् । अन्यथाऽगृहीतस्यात्र सत्कार्यत्वानुक्त्या ब्रह्मज्ञानेन तदक्षानासंमायाप्रतिक्षा विहन्येत । इदंशब्दश्चात्रोद्देश्यसमर्पकः । सच्छब्दस्त्येवकारयुक्तत्वाद्विधेय- बोधकः। तच्छन्द एवकारश्च स्यादुपादेयलक्षणम् ' इत्याभियुक्तोक्त्या तथात्वस्य .

·. ६९ शांकरपादभूपणे- स एवोत्पतिशिगुणी न गुणपूर्तिरिति विपरीतमेव x बलाब. लम् । अस्तु वा ब्रह्मपदमेवाक्षातज्ञापक तथाऽपि नानोत्पत्तिशि. प्रन्यायावतारः । उत्पत्तिशिष्टस्यापि भूरिवाधासमर्थत्वात् । अत एव पशुमालभेतत्यादायुत्पत्तिवाक्ये देवतासंबन्धनायगत. मपि पशोहविष्व 'पशुं विशास्ति हृदयस्याग्रेऽवद्यति, अथ जिह्वाया अय वक्षसः' इत्यादिहृदयादिहविष्ट्वावगमकानेकया- क्यविरोधात्त्यक्तम् । ब्रह्मपदे बृहन्तो ह्यस्मिन्गुणा इतिश्रुतिसा. हाय्यबत्तत्रापि जुष्टं देवानामिदमस्तु हव्यमिति तदुपाकरणमन्त्र- साहाय्याविशेपात् । तत्र यवदानवाक्पविरोधात्त्यक्तमिति चेत् । अत्राप्यनेकाद्वैतागमविरोधाद्रह्मशब्दस्य जीवभिन्नवृहद्गु. णविशिष्टब्रह्मपरत्वस्य त्यक्तुं शक्यत्वात्कुतो न त्यागः । वृह- न्तो ह्यस्मिन्गुणा इति श्रुतेः सगुणोपास्यब्रह्मप्रकरणस्थाया व्या- वहारिकानेक गुणविशिष्टतया स्तुतिपरत्वेनाप्युपपत्तौ गुणनिष्ठव . हत्त्वस्य गुणिनि शब्दप्रवृत्ती निमित्तत्वतात्पर्यकत्वकल्पनाया अयुक्तत्वात् । अन्यथा रूपत्वरसत्वादीनि निमित्तीकृत्य घटेपि रूपादिशब्दप्रयोगप्रसङ्गो दुर्वारः। किंचेश्वरः स्वयमेकः सन्नपि तस्मिन्नानन्दमयाधिकरणोक्त- रीत्याऽन्नमयमाणमयादिरूपेण नानात्वस्याऽऽनन्दमयोऽवयवी निर्णयात् । एकद्वितीयं चेति पदद्वयमपि विघयसमर्पकमेव । अत्राप्युद्देश्यमि दंशब्दवाच्यमेव न तु सच्छन्दवाच्यम् । ननु सदेव सौम्येत्यनेनेदंशब्दार्थस्य सच्छदाउँन सहाभेदबोधनादिदंशब्दार्थस्यात्रोद्देश्यत्वेऽपि सच्छब्दार्थ एवोद्दे. श्यमिति पर्यवसन्नमिति चेत् । सत्यम् । त्वदुक्तरीत्या सच्छदार्थस्य यद्यप्यार्षिक. मुद्देश्यत्वं पर्यवस्यति तथाऽपि वाच्यवृत्त्या तन्नास्तीति तात्पर्य बोध्यम् । अग्र इति च त्रिप्वपि विधेयेषु संबध्यते । तथा च वाक्यार्थ:-हे सौम्य, इदं जगदुत्पत्ते: प्राक्तद्रूपमेवाऽऽसीत्। तथा जगदुत्पत्तेःप्रागेकमेवाऽऽसीत्। तपेदं जगदुत्पत्तेःप्राग. द्वितीयमेवाऽऽसीदिति । अत्र प्रथमवाक्ये शून्यवादनिरासद्वारा सत्कारणवादः प्रस्थापितो भवति । द्वितीये चानेककारणवादनिरासद्वारेककारणवादः प्रस्थापितः । तृतीये तु सविशेषकारणवादनिरासद्वारा निर्विशेषकारणवादः प्रस्थापितः । एवं च कारणस्य भेदत्रयशून्यत्त्वं सिद्धं भवतीति चोध्यम् । ४ वलायलेति । अयं च कलालविचारोऽग्ने टिप्पण्या सष्टी करिष्यते ।

·. जिज्ञासाधिकरणम् । सम्नपि तरिमस्तदीयशिरःपक्षमध्यपुच्छावयवत्वस्य, गुहाधिकर णोत्तरीत्या कर्मफलभोक्तरूपेणान्तरात्मरूपेण च नानात्वस्य, न संख्योपसंग्रहादित्यधिकरणोक्तरीत्या पञ्चजनरूपेण, न स्थान- तोऽपीत्यधिकरणोक्तरीत्या विश्वनेजसमाजरूपेण च नानात्वन स्येव चैकत्वादिविरुद्धस्य अङ्गाङ्गित्वेन भगवा-क्रीडते परमेश्वरः । ऐश्वर्यान्न विरोधश्च चिन्त्यस्तस्मिञ्जनार्दने ॥ इत्यादिवचनेनाचिन्त्या तशक्तः परमेश्वरस्यैश्वर्यवशासक्रम बहुमानस्य तव मते सकलगुणपूर्णस्य ब्रह्मणोऽरुपगुणजीवभा- वोऽपि तदीयैश्वर्यवशादेव संभवतीति सुबचतया न जीववैल. क्षण्यं तस्य. ब्रह्मशब्देन सिध्यति । किंच नेह नानाऽस्ति किंचन ' (वृ० ४ । ४ । १९) इति स्वगतावतार्यावतारादि- भेदनिषेधकथतिबलात्तस्मिन्नेकत्वानेकत्वादिविरुद्धधर्मव्यवहारा- दिसमावेशाय भेदाभावेऽपि भेदाधीनो व्यवहारो यत्र दृश्यते था लोके नीलं सुगन्धि महदुरपलमिति, वेदे 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (1०२।११) आनन्दो ब्रह्म'(ते ०३।६।१) इत्यादौ नीलगन्यादीनां ज्ञानानन्दादीनां च धर्मिणः परस्परस्माद्भेदाभावेप्यपर्याय- शब्दैरुक्तिस्तनिहाय वा विशेषमङ्गीकृत्य स्वयमेकोऽपि पर- मेश्वरो विशेषयलादनेक इत्यनेकविरुद्धव्यवहारविषय इति यथा त्वन्मते स्त्री क्रियते तथा जीवब्रह्मभेदनिषेधक श्रुतिवलादेव अयोधिरुद्धधर्मसमावेशाय विरुद्धानेकव्यवहाराय चा भेदस्थाने विशेषमतिरीत्या तत्फल्पकानाद्यज्ञानं वा स्वीकृत्य परमेश्वर एव विशेपवलाजीवभावेन संसराति जीवभावेन व्यवहारचि. ग्यो भवतीति कल्पयितुं सशकमेव ! नहीवरे स्वगतभेदनिषेध. प.श्रुतितो जीधेश्वरभेदनिपेचकश्रुतेः कश्चिद्विशेष उपपादयितुं शक्य इति न ब्रह्मशब्दमात्रेण जिज्ञास्यस्य जीववैलक्षण्यं निर्णतुं शक्यम् । यत्तु नात्र ब्रह्मशब्देनैव जिज्ञास्यस्य जीवानेदं प्रसाध्य सिद्धान्तोऽस्मत्संमतः, किंतु सर्वासां श्रुतीनां निखिलगुणाकरे विश्वातिशायिनि भगवति जीवभेद एवैकमत्येन स्वारस्य तात्प.

·६२ शांफरपादभूपणे- यलिङ्गैः प्रसाध्याद्वैते तासामत्यन्त वैरस्यं ततन्यायैरुपपाय ब्रह्मशब्दवाभ्युचयमात्रमिति समाधानं तत्पूर्वापरस्वसिद्धान्त. ग्रन्धविरुद्धम् । त्वन्मते ह्यद्वैतश्रुतीनां विरोधं परिहृत्य प्राधा. न्येन जीवब्रह्मभेदसाधनं पृथगुपदेशादित्यधिकरणे कृतम् । तथा हि तत्र त्वदीयं भाष्यम्-तत्वमसि, अहं ब्रह्मेत्यादिषु जीवस्य परेणाभेदः प्रतीयते, नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतना- नाम् । ( श्वे० ६.१३)। द्वा सुपर्णा (मु० ३.११) इत्यादिषु भेदः, । अत उच्यते-पृथगुपदेशात् (व्र० सू० २।३ । २८)। भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसंघात्पूर्णः परो जीवसंघो ह्यपूर्णः । अतस्त्वसौ नित्यमुक्तो ह्ययं च बद्धो मोक्षं तत एवाभिवाञ्छेत् ।। इति सोपपत्तिककौशिकश्रुतेभिन्न एवं जीवः । तद्गुणसारत्वात्तु तद्यपदेशः प्राज्ञयत् (७० सू० २।३।२९)। ज्ञानानन्दादिब्रह्म गुणा एवास्य सारः स्वरूपमतोऽगेदव्यपदेशः। यथा सर्वगुणात्म कत्वाद्रह्मण उच्यते सर्व खल्विदं ब्रह्मति । भविष्यत्पुराणे च- भिन्ना जीवाः परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः । मोच्यते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः ॥ इति । तत्रत्यतत्त्वप्रकाशिकायामपि-जगत्कारणे ब्रह्मणि श्रुतीनां स. मन्वयो निरूपितः । स चाद्वैतश्रुत्या भेदश्रुतेविरोधेऽनुपपन्नः स्या- दित्यवश्यमसौ निरसनीय इन्युक्त्वा जीयविषये श्रुतिविवादं तस्य ब्रह्मभिन्नत्वाभिन्नत्वे संशयबीज प्रदर्य तत्त्वमसीति प्रतीक धृत्वा परमात्माभिन्न एव जीव इति पूर्वपक्षः, तत्त्वपसीत्यादि. श्रुतेः । न च विपर्यये प्यस्ति श्रुतिरिति वाच्यम । अद्वैतश्रुतेः पहिधतात्पर्यलिङ्ग-युक्ताया वलवत्त्वादेकमेवाद्वितीयमिन्युपक्रमा- तत्त्वमसीन्युपसंहारादित्यादिना पडियतात्पर्यलिङ्गानि प्रदर्य, इति प्राप्ते सिद्धान्त इत्येतत्स्त्रमवसार्य व्याचष्टे-प्रत इति । पृथ- मेव जीवः परमात्मनः, भिन्नोऽचिन्त्य इति श्रुतेः। न चास्ति विप. र्ययेऽपि श्रुतिरिति वाच्यम् । विरुद्धधर्माधिकरणयुत्ति युक्तत्वेन भेदश्रुतेः पावल्यादिति भावः । नन्वेवमद्वैतश्रुनेनिम्पियत्वेना. प्रामाण्यं मसक्तमित्याशङ्का परिहरन्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे- ·जिज्ञासाधिकरणम्। तदिति । नाद्वैतश्रुतेरमामाण्यापत्तिः। परमात्मगुणसदृशानन्दादि. स्वरूपत्वेन जीवस्य गोण्या वृत्त्याऽभेदव्यपदेशोपपत्तेः । यथा खलु सकलजगद्गुणसदृशगुणात्मकत्वेन परमात्मनि जगदिति व्यपदेशः 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३ । १४ । १) इत्यादी तयैवेति भाव इति । अमाधान्येन जीवब्रह्मभेदसाधनं च किंचित्किंचिद्भदवाक्यमा- लम्ब्य तत्र तत्राधिकरणे । तथा च यद्यर सकलद्वैताद्वैतश्रुतिपा. बल्यदौर्बल्यचिन्तया सर्वप्रकारेण तत्साधनमस्मिन्नाधिकरण एव क्रियेत तदा तत्तदधिकरणं तत्र तत्र तत्साधनं च निष्फलमेव स्पादित्यस्मिन्नधिकरणे ब्रह्मशब्देनैव सिद्धान्तस्त्वन्मत इति त्वयाऽङ्गीकर्तव्यम् । तदिदवानन्दमयाधिकरणे 'भेदव्यपदेशाच' (व्र० सू० १.१।१७ ) इति सूत्रस्य पौनरुक्त्यपरिहारार्थ के न जीवभेदसूत्राणां शङ्क-याऽत्र पुनरुक्तता। पाक्पान्तरद्योतकत्वात्पृथगिन्यत्र पूर्णता ।। इत्यनुव्याख्यानश्लोके रपष्टं तच्छ्लोकं पाचक्षाणेन न्यायसु. धाकृताऽपि तथैव व्याख्यातम् । तथा हि तत्र सुधाग्रन्धः- अत्र शास्त्रे तत्र तत्र प्रकरणे _क्यविवक्षायां चोदितायां तत्तद्ग. तमेदवाक्यद्योतनेन सूत्रेपु भेदसमर्थनं क्रियते । अतस्तात्पर्य - भेदान्न पुनरुक्तिः शङ्कया । तथाहि-जिज्ञासावास्येवभेद. शङ्कायां तद्गतब्रह्म शब्देन भेदसमर्थनम् । जिज्ञास्यस्य ब्रह्मणो जीवत्वे शङ्किते तत्पूर्वोक्तवाक्योक्त लक्षणेन भेदसाधनम् । एव.' मेव 'भेदव्यपदेशाचान्यः' (ब्र० स० १२११२१) इत्यादावपि पुनरुक्ततादोपः परिहरणीयः । इयांस्तु विग्रेप-अनमयादि. शब्दा विकारार्थमयट्मत्ययानुरोधाजीवधाचिनः । तेषु ब्रह्म शब्दप्रयोगस्तु ब्रह्माभेदविवक्षयेति शङ्किने तत्मकरणगतेन 'स यश्चायं पुरु' (० २।८५) इति भेदव्यपदेशेन प्रत्यव. स्थानमिति । अपि चाग्र आनन्दतीर्थीयमते निरूपणीयं न्यायजातमपि न जीवेशयोर्भेदं व्यवस्थापयितुं प्रभवति । तथा हि तत्र तत्र न्याया। प्रत्यक्ष तावज्जीवेशयामेंदे प्रमाणम् । यद्यप्पनवगतेश्वरस्य पुंसा स्वात्मनि तद्देदो न प्रत्यक्षातथाऽपि शास्रावगतसर्वज्ञत्वसर्व ·६ शांकरपादभूपणे- शक्तिकत्वादिगदीश्वरस्य स्वात्मानं च तद्विरुदाल्पज्ञात्वाल्पशक्ति. करवादिधर्मकं साक्षिणाऽनुभवतः स प्रत्यक्ष एव । यो हि यमर्थम. धिगम्य तद्विरुद्धधर्माणं यमय पश्यति स तस्मान्ने प्रत्यक्षयतीति च्याप्तेः शास्त्रीयलक्षणज्ञानसाचिव्येन रत्नतत्त्वसाक्षात्कार इव शास्त्रीयज्ञानसाचिव्येन स्वात्मनि तद्रेढसाक्षात्कारो नानु सपन्नः। एवं प्रत्यक्षागमाचगतविरुद्धधर्मवत्वेन दहनतुहिनवत्तयों में दो नुमात सुशक एवेत्यनुमानमपि द्वितीयं तत्र ममाणम् । विरुद्ध धर्माधिकरणत्वोपपत्तिसहिता भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिश्रुतिरपि तत्र तृतीयं प्रमाणम् । न चाद्वैतश्रुतिविरोधादुक्तश्रुतेरन्ययानयनं शक्यम् । भिन्नोऽचिन्त्य इत्यादिसोपपत्तिकश्रुतिविरोधादुप. जीव्धमत्यक्षविरोधाच्च दुर्यलाद्वैतश्रुतीनां गौणाभेदपरत्वात् । न चोपक्रमादिभिरद्वैत एक तासा श्रुतीनां तात्पर्यावधारणा- द्रेदश्रुतिावहारिकभेदपरेति वाच्यम् । उपजीव्यमत्यक्षादि. विरुद्ध तात्पर्य कल्पनाया एवानुन्मेपाद्गृह्य माणज्ञानरय स्वतः प्राणायाभ्युपगमेन प्रमाणत्वनैव ग्रहात्मथमोपस्थितप्रत्यक्षप्रामाण्य. स्वारस्यैनाऽऽरवारस्य बाधित्वा गौणार्थताया एचावतश्रुतेर्यु क्तत्वाच । अत एव तत्वमकाशिकायां तद्गुणमारत्वादित्य. धिकरणे तत्त्वमस्यादिवाक्यानां गौणाभेदपरत्वं व्याख्याय गोणी त्तिरमुख्येति चेत् । सत्यम् । मुख्यार्थासंभवादाश्रीयत इत्याधुरत्वोपजीव्यप्रमाणविरुद्धं चाद्वैतबोधनमित्युक्तम् । तत्रे. 'दमुच्यते- उपलभ्याप्सु चेद्गन्ध कचिद्व्युरनैपुणाः । पृथिव्यामेव तं विद्यादपो वायुं च संश्रितम् ।। इति वचनविरुद्धस्य सुरभि जलं सरभिः पवन इत्यादिन. स्यक्षस्य पार्थिवावयवसंसर्गेणेव कृशोऽहं स्थूलोऽहं मनुष्योऽई फुणिरमिति बहुषु दृष्टामामाण्यमत्यक्षसजातीयस्याहमल्पज्ञोs. स्पशक्तिमानहं कर्ता भोक्ता सुखी दुःखीत्यादिप्रत्यक्षस्यान्त:- करणतादात्म्पेन तदुपाधिफवावगाहितया भ्रमत्वोपरचौ तद नुरोधेन निरस्तसमस्तदोपाशङ्कलनामुपक्रमोपसंहारक्यरूध्यादि- मिस्तात्पर्यनिर्णायकैलिङ्गरदैन एवं गृहीततात्पर्याणां तत्त्वम.

·जिज्ञासाधिकरणम् । स्यादिवाक्यानाम् , तथा बुद्धयादयोऽन्तःकरणधर्मा एव तदुपा. धिकजीव एव तद्व्यवहारो जीवस्त्वसङ्ग एवेत्येवं बोधयताम् ' असङ्गो ह्ययं पुरुपः (वृ० ४ । ३ । १५), असङ्गो न हि सज्यते (वृ०३।९ । २६), फामः संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृति(भीरित्येतत्सर्वं मन एव ( वृ० १ । ५। ३), स समानः सन्नुभौ लोकावनुसंचरात ध्यायतीव ललायतीव' (वृ० ४ । ३ । ७)। निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते न चाऽऽत्मनः ॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्यानां च गौणार्थत्वस्यान्यार्थत्वस्य चायुक्तत्वाद मावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिपु स्मृतम् । इति स्मृतेश्च प्रत्यक्षस्यैचाऽऽगमापेक्षया दुर्बलत्वाच न प्रत्य- क्षानुरोधेनाऽऽगपान्यथानयनं युक्तम् । उपजीव्यमावल्यन्याये. नागमस्य गौणार्थकत्वकल्पनं तु न युक्तम् । तादृशसामान्य- न्यायस्य ' उपजीव्योपजीवकयोरनुपदेशोपदेशत्वे विपरीत घलावलम् ' इति विशेपन्यायेन वाधात् । न चामयोजकत्व शक्यम् । अनुपदेशस्य दुष्टत्वसंभवात् । दोषश्च-अपामाण्य - शङ्कनकलङ्कितत्वं कचिद्विलम्बितमवृत्त्यादिकम् । तद्यथा-*कुण्ड- पायिनामयने श्रुतस्य यो होता सोऽध्वर्युरिति वाक्यस्य विरु- कुण्डपायिनामयने श्रुतस्यति । अयमाशयः-शीपोमीयपशी • परिवारसि ' इत्यनेन करणमन्त्रेणावयुपस्य रशनया पारव्याणं ( वेष्टनं ) करोति तदानीं क्रियमाणं तत्परिव्याणं होता युवा सुवासाः इत्य. नेन मन्त्रेणानुवति । तदेतदुभयं प्रकृतिवद्विकृतिर्भवतीति चोदकपरम्परया कुण्डपायिनामयने प्राप्तम् । तत्राध्वयोंहोंतुश्च समास (ऐक्यम् ) आमातः • यो होता सोऽध्वर्युः' इति । तत्र चासंजातविरोधन्यायेन न होतृशब्दो लाक्ष- णिकः फित्वत्वर्यशब्द एव तत्कायें लाक्षणिकः । एवं च होतारमनद्या वर्तुत्वविधा- मादध्वर्युकार्य होत्राऽनुष्ठेयम् । ततः परिवरिसि' इत्यनेन करणमन्त्रैण होता यूपप- रियाणं कुति । तदानी स्वस्य चोदकतः प्राप्ठ होत्रमपि होता न त्यजेत् । नहि. त्यागहेतुं कंचिनिषेधं पश्यामः । तस्मास्क्रियमाणं तत्परिव्याणम · , - रावा ·ur शांकरपादभूपर्ण- दार्थकयोहाँवध्वर्युशब्दयोः सामानाधिकरण्यनिर्वाहार्य प्रथम- श्रुतहोतृशब्दानुसारेणाध्वर्युशब्देन लक्षणयोपस्थितेऽध्वर्युकार्ये होतृर्विधायकत्वे स्थिते यूपपरियाणे करणस्य परिवीरसीति मन्त्रस्यान्यत्राध्वर्युभयोल्यस्याप्यत्र वचनेन होत्रा प्रयोगः मामोति । अतिदेशानुसारेण च होतृकार्यान्तर्गते युवा सुवासा इति वर्तमानतानुवादिमन्ने होता प्रायोति । न चोभावपि मन्त्री होत्रा प्रयोक्तुं शक्यौ । परिव्याणसंकल्पमारभ्य तत्समा प्तिपर्यन्तः कृत्स्नोऽपि वर्तमानः काल इति तावन्तं कालं वर्त. मानतानुवादिमन्त्रः प्रयोक्तव्यः । परिव्याणाव्यवहितपूर्वकाले च करणमन्त्रः समापनीय इत्येककालसमावेशात्तत्रान्यत्तस्वाधेड- वश्यं कर्तव्ये वर्तमानतानुनादिमन्त्रवाध एवाऽऽश्रितः पूर्वतन्त्र । *तत्र होतुरतिदेशस्तकार्यस्य प्रत्यक्षेण यो होता सोऽध्वर्युरित्य. सुवासाः' इत्यनेन मन्त्रेण होताऽनुवदेदिति माहे समाधीयते--द्वयोरध्वर्यु- होबोरुचितं कद्वयमेको होता युगपत्कर्तुं न शक्रोति । परिल्याण- संकल्पमारभ्य तत्समाप्तिपर्यन्तम् ‘युवा सुवासाः' इति मन्त्रस्य प्रयोक्तव्य. त्वात्परियाणाव्यवहितपूर्वकाले परिवीरसि' इति मन्त्रस्य समापनीयत्वाञ्च युग. पवयोरसंभवात् । तस्मादन्यतरस्यावश्यमाथिनि स्यागे सति चोदकतः प्राप्त होत्रमेव त्यजेत् । आध्वर्यवं तु ' यो होता सोऽध्वर्युः । इत्यनेन प्रापितत्वा. दनुष्ठेयमिति । तथा चोक्तम्-- यो होताऽध्वर्युरेष स्यादित्याध्वर्थवमाचरन् । हो कुन्नि वा त्यागहेत्वभावात्करोति तत् ।। होतको युगपत्कर्मद्वयं क नहि प्रभुः । त्यनेचोदकतः प्राई होत्रं वाचनिकार्यकृत् ॥ इति । * तत्र होठरतिदेश इति । प्रत्यक्षेण 'यो होता सोऽध्वर्यु.' इत्यनेन तत्का. यस्य होतुतिदेश उपजीव्य इत्यन्वयः । अयमर्थ:--अध्वर्युकार्ये होतृसंबन्ध. विधायकं यत् 'यो होता सोऽध्ययुः' इति प्रत्यक्ष वचनं तदनुरोधेन विकृती 'प्रकृतिपद्विकृतिः' इति यो होतरातिदेशः सोऽवयुकार्यस्योपनीव्यः । यदा पतिदेशन विकृती होतुः प्राप्तिस्तदेवाध्वर्युकार्ये होतृसंबन्धविधान संमवान नान्यथा | विकृती होतृप्राप्त्यर्थं च प्रकृती क्रियमाणं होतृकार्यमुपव्यिम् ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । नेनोपजीव्यः। प्राप्तोभयानुवादन संबन्धमात्रविधात् । होतृमाप्त्यर्थं होतृकार्यमुपजीव्यम् । पदार्थानां कार्यमुखेनैव विकृतिषु मासि स्वीकारात् । न चात्र सावकाशनिरवकाशयोनिरवकाशं चलीय इति न्यायस्थ प्रतिः । वचनस्य परिवीरसीति मन्त्रातिरिक्त आध्वर्यचे सावकाशत्वात् । अत उपजीव्यस्यापि विलम्बितपर- त्तिकत्वेन शीघ्रमत्तिकेनोपदेशेन याच इत्येव स्वीकृतम् । एवं प्रकृतेऽपि संभावितामामाण्यफस्य प्रत्यक्षस्योपदेवेन तद्विरुद्धन वाघ एव स्वीकार्यः। यदपि प्रत्यक्षज्ञानप्रामाण्यस्य प्राथम्पं तत्मावल्ये प्रयोजकत्वेनाभिहितम् । तदपि न सत् । तत्रैव प्रथमस्य पावल्पं यत्रोत्तरेण तदपेक्ष्यते । यथा-*प्रजापतिरुणायाश्चमनयत, स स्वकार्यद्वारैव विकृती होत्रादिपदार्थाना प्राप्तिम्वीकारात् । एवं च होतुरतिदेशो विलम्वितप्रवृत्तिकः, अध्वर्युकार्ये होतृसंबन्धविधायकं च प्रत्यक्षत्वाच्छीघ्रोप. स्थितिकम् । तथा चोपजीव्यस्याप्यातिदेशस्य विलम्बितप्रवृत्तिकत्वाच्छीघ्रोप. स्थितिकेन संबन्धविधायकेन बाधस्तद्वत्प्रकृतेऽपीति । * प्रजापतिरुणायेति । तन्निरवपदित्यम्याग्रे 'ततो वे स वरुणपाशाद. मुच्यत' इति चरमवाक्यं बोध्यम् । अयमर्थ:-- यज्ञप्तमये प्रजापतिरुणायाश्च. रूपां दक्षिणामनयन्नाम दत्तवान् । स च दाता प्रजापतिः स्वकीयां वरुणदेवता जलोदररोगप्रदां प्राप्तवान् । तेन च रोगेण प्रस्तः प्रजापतिर्विदीर्णो भूत्वा रोग. परिहारायष्टि कृत्वा रोगादमुच्यतेति । अस्माच्चोपक्रमवाक्यायोऽश्वस्य दाता तत्ककष्टिरिति प्रतीयते । यावतोऽश्वान्प्रनिगृह्णीयात्तावतो वारणाश्चतुप्पाला. निर्वपेत्' इत्युपसंहारवाक्यातु प्रतिग्रहीतृकर्तृकेटिरिति प्रतीयते । तत्र किं दात्रेष्टिः कर्तव्याऽऽहोस्वित्प्रतिग्रहीत्रेति संशये दावेष्टिः कार्येति सिद्धान्तः । तथा हि पूर्वोक्तोपक्रमवाक्येऽसनातविरोधन्यायेन दातुरिटिरिति निश्चये तदैवयानुरोधादुप- संहारवाक्ये प्रतिग्रहशब्दो मिनर्थान्तणि दानपरः । एवमेव · वरुणो वा एतं गृहाति योऽश्व प्रतिगृह्णाति' इत्यत्रापि प्रतिग्रहशब्दो दानपरो बोध्यः । एवं च प्रजापतिर्वरुणायेत्युपक्रमवाक्यमपेक्ष्येव यावतोऽश्वानित्युपसंहारवाक्यस्य श्रवणादुपक्रमवाक्यस्यैव प्रावल्यमिति भावः । तथा चोक्तं माधवीये- यावतः प्रतिगृह्णीयादश्वांस्तावत्य इष्टयः । प्रतिग्रहीतुतुर्वा स्यादायोऽस्तु यथाविधि ।। असंजातविरोध्यर्थवादादातुः प्रभापतेः । इष्टिः श्रुता ततो दातुर्णि नर्थेऽपि विधि नयेत् ।। इति । , ·शांकरपादभूपणे- स्वां देवतामाछत्, स पर्यीर्यत स एतं वारुणं : चतुकपाल मपश्यत्, तन्निरवपत् । इत्युपक्रमेणासंजात विरोधिना. दातुरिष्टि- रिति बोधे सत्येकवाक्यतापनानां संभूयैकार्थप्रतिपादकत्याम- ति व्युत्पत्या तमपेक्ष्यमाणस्य यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालाग्निर्षपदिति तदुपसंहारस्य तद्विरोधेन पति- गृहीतुरिष्टिरित्येवरूपार्थयोधकत्वानुपपत्त्या णिजन्तार्थान्तर्भावण दातुरिष्टिरित्यवरूपार्थवोधकत्वमुपेयते । अनपेक्ष्यत्वे तु स्वप्रमा. णानुसारेण लब्धात्मकस्योत्तरज्ञानस्यैव प्रावल्यम् । यथा- * वहिष्पवमानार्थ वाहिनिर्गच्छतामानातान्वारम्भाणां कुत्तश्चिन्नि- + घहिप्पघमानार्थमिति । ज्योतिष्टोमे श्रूयते- ययुगाताऽपच्छिद्येता. दक्षिणो यज्ञः संस्थाप्यः । अथान्य आहृत्यस्तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यं स्यात् । यदि प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत सर्वस्वं दद्यात् ' इति । अयमर्थ:-प्रातःसक्ने बंहिप्पवमानेन स्तोप्यमाणा ऋत्विनः शालाया बहिः प्रसर्पन्ति । तदानीमे- कस्य पृष्ठतोऽन्य इत्येवं पिपीलिकावत्पड्क्त्याकारेण गन्तव्यम् । तत्र पुरतो गन्तुः कच्छं गृहीत्वैव पृष्ठतोऽन्यो गच्छेत् । एवं सति यदि प्रमादादुद्गाता गृहीतं कच्छं मुश्चेत्तदा दक्षिणामदत्त्वा प्रक्रान्तो यज्ञः समापनीयः । तं समाप्य पुनरपि स यज्ञः प्रयोक्तव्यः । तस्मिन्प्रयोगे पूर्व यहित्सितं द्रव्यं तद्दद्यात् । यदि प्रतिहर्ता मुश्चेत्तदा तस्मिन्नेव प्रयोगें सर्वस्वं दद्यादिति । ननु यद्युद्गात प्रतिहर्तारौ युगपन्मुञ्चेतां तदानीमुक्तं प्रायश्चित्तनिमित्तं विहन्येन । एफैककर्तृको ह्यपच्छदो निमित्तत्वेन श्रुतः । अयं तूमयकर्तृकत्वान्नकैन व्यपदेष्टुं शक्यते ! तथा च श्रूयमाणस्थ निमित्तस्य विहतत्वान्नास्ति प्रायश्चित्तमिति चेत् । अनोच्यते- द्वौ ह्यत्रापच्छेदी । तयोरेकैकस्यैवैक एवं कर्ता । एवं प निमि- तस्य नास्ति विघातः । कालमाक्यावेकापच्छेदभ्रान्तिः । तस्मानिमित्त- विघातामावादस्ति प्रायश्चित्तमिति सिद्धान्तः । नन्वस्तूक्तरीत्या निमित्तात. स्वात्प्रायश्चित्तंतथाऽप्यदक्षिणत्वसर्वस्वदानयोरन्योन्याविरोधानिमित्तद्वयसनिपाते प्रायश्चित्तद्वयसमुच्चयस्याऽऽवश्यकत्वाच्च प्रयोगभेदेन व्यवस्था कर्तव्या । तपा चापच्छेदयुक्त प्रथमप्रयोगे दक्षिणा न दातव्या । उत्तरप्रयोगे तु सर्यम्य दात. व्यम् । सत्यपि प्रयोगभेदे कर्मण एकत्वात्समुच्चयो युक्त इति चेत् । न । उत्तरप्रयोगेऽपच्छेदामावादसति निमित्त प्रायश्चित्तस्यायुतत्वात्प्रयमप्रयोग एवं निमिन्द्रयसवात्सायश्चित्तद्धयं प्राधम् । तनान्योन्यविरुदत्यादिकल्प्यते ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । ६६. मित्ताद्विच्छेदे प्रायश्चित्तमानायते--यशुदाताऽपच्छियतादक्षिणं तं यज्ञ परिसमाप्य पुनर्यजेत, तत्र तयायत्पूर्वस्मिन्दास्यं स्यात् । यदि मतिहर्ता सर्ववेदसं दद्यादिति । तत्र विरुद्धयोः क्रमेणा- पच्छेदे कर्तव्यतया प्राप्तयोः समुच्च यासंभवादन्यतरयाधेऽघश्यं स्वीकर्तव्ये पूर्वनैमित्तिकज्ञानानपेक्षेण स्वप्रमाणमाप्तेनोत्तरनैमित्ति. फफर्तव्यताज्ञानेन पूर्वनैमित्तिककर्तव्यताया एच. वाघ आश्रितः। लोकेऽपि नेदं रजतमिति ज्ञानेन पूर्वस्येदं रजतमिति ज्ञानस्य घाघदर्शनाचोत्तरात्मज्ञानेन प्रत्यक्षमामाण्यज्ञानस्य वाध एव । सिद्धे वाधे व्यावहारिकमामाण्यमुपजीव्यम् । तच्च न वाध्यतं । आगमेन वाध्यते च तात्विक मामाण्यम् । तच्च नोपजीव्य- मिति वक्तुं शक्यत्वाच्च नोपजीव्याविरोधः । आधिकमद्वैतास- द्वितदीयटीकादौ प्रत्यक्षवाधोद्धारे द्रष्टव्यम् । यत्तु मम देह इति भेदग्रहे सत्यहं मनुष्य इत्याधभेदग्रह. एव न संभवतीति तदृष्टान्तेनाई कर्तेत्यादिमत्यायानामममाण्य- शङ्काकलङ्किततया श्रुतिदचिल्योक्तिरयुक्तैव । न च मनुष्योऽ. हमित्यभेदभ्रमाभावे कथं सामानाधिकरण्यव्यवहारः। शब्दाभि- लापरूपो मनुष्योऽहमिति व्यवहर्तव्यज्ञानाभाचे व्यवहारानुप. पत्तेरिति वाच्यम् । नायं व्यवहारः सामानाधिकरण्यावगाही किंतु शरीरसंबन्धावगाही । अर्शआधसभवात् । अचच 'तद- स्यास्त्यस्मिन्निति मतुप्' (पा०सू०५ । २ १९४) इति विहि- नन्द्वातप्रतिहतकृनयोंरपच्छेदयोर्योगपये समानवलत्वादस्तु प्रायश्चित्तयोषिकरूपः । यदा तु क्रमेणापच्छेदौ स्यातां तदानीमसनातविरोधिन्थेन प्रवरत्वाच्छ्रतिलि. झादाविवोत्तरस्य प्रवृत्तिनिरुध्यते । एवं च प्रथमापच्छेदनिमित्तकमेव प्रायश्चित्त- मनुछेयं न तु द्वितीयापच्छेदनिमित्तकमिति चेत् । शृणु । श्रुतिलिकादावुत्तरस्य पूर्वसापेक्षत्वात्पूर्वेण विरोधे सत्युत्तरस्योत्पत्तिरेव नास्ति । इह तु ज्ञानद्वय. मन्योन्यनिरपेक्ष वाक्यद्वयादुत्पद्यत इति नास्त्युत्पत्तिप्रतिबन्धः । उत्पद्यमानं चोत्तरज्ञानं स्वविरुद्धस्य पूर्वज्ञानस्य बाधेनेवोत्पद्यते । ननु निरपेक्षत्वस्य समान- त्वात्पूर्वज्ञानमेवोत्तरस्य वाधकमस्त्विति चेत् । न । पूर्वज्ञानोत्पत्तिदशायामवि. धमानम्योत्तरज्ञानस्य वाध्यत्वायोगात् । उत्तरकाले तु स्वयंबाधितं पूर्वज्ञानं कथमुत्तरस्य बायकं स्यात् । न वाऽन्यत्किचिनुत्तरस्य वाधकं पश्यामः । तस्मादुत्तरकालीनापच्छेदनिमित्तकमेव प्रायश्चित्तमनुष्ठेयमित्याशयः ।

·७० शांकरपादभूपणे- तमस्वर्थीयतया संवन्धवाचकत्वमुपपन्नमेवेति । तन्न सम्यक् । मम शरीरमिति भिन्नरूपेण भेदग्रहस्य मनुष्योऽहमिति भिन्नरूपे. णाभेदग्रहविरोधित्वाभावस्य पूर्वमेवाक्तत्वात् । मनुष्योऽहमि- त्यादापर्श आद्यप्रत्ययसंभवेऽपि, अहं गच्छामि, अहं कुणिरिस त्यादौ सदसंभवेन तत्र भ्रमत्वावश्यफत्वे तदृष्टान्तेनाई कर्ते. त्पादिप्रत्ययानामपामाण्यशङ्कनकलङ्कितत्वोपपत्तेः । मनुष्योऽ- हमित्यादावप्यर्शआद्यमत्यये । यलोपापत्तेश्च । अधिकम- न्यत्रानुसंधेयामिति न प्रत्यक्षेण जीवब्रह्मणो दसिद्धिः । नापि कर्तृत्वाकर्तृत्वाल्पज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माधिकरण स्वादिलिङ्गकानमानेन तसिद्धिः । जीवेश्वरयोः पक्षयोर्हेत्व- सिद्धः। कामः संकल्प इत्यादिसर्व मन एवेत्यन्तश्रुत्या मम मनः कामयत इच्छतीत्यादिप्रत्यक्षेण चानुभवेन कामादीनामन्तःकर- णधर्मत्वसिद्धौ यत्किचिद्विपयाकारेण परिणममानपरिच्छिन्ना- ल्पान्तःकरणोपाधिकत्वेन जीवेल्पज्ञत्वकर्तृत्वादिव्यवहारस्येन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इत्यादिश्रुत्येश्वरस्यापि मायावशादेव पुरुरूपत्वोक्त्या सर्व विषयाकारेण परिणममानापरिच्छिन्नमायो- पाधिकत्वनैवेश्वरे सर्वज्ञत्वादिव्यवहारस्य संभवात् । एकत्रैव चैतन्येऽन्तःकरणमायायुपाधिभेदाद्यवच्छेदेन चा सर्वज्ञत्वाल्प- ज्ञत्वादिधर्मस्वीकारसंभवेन तेपां विरोधाभावाच । न चैवं सति वृक्षे संयोगतदभाव योयोरिव जीवे सर्वज्ञत्वाधनुभवोप स्यादिति चेन्न जीवे सतामधिकानन्दादीनां जीवाश्रितावरणेन तदननुभवस्याल्पानन्दाद्यनुभवस्य च त्वया पुंस्त्वादिवत्त्वस्य सतोऽभिव्यक्तियोगादित्यधिकरणे सिद्धान्तितत्वेन तन्न्यायेना- नाधनिर्वचनीयाविद्यया स्वरूपावरक्या जीवे सतामेव सर्वज्ञ- त्यादीनामननुभवस्याल्पज्ञत्वानुभवस्य चोपपादयितुं शक्य- । त्वात् । तव यते दि तत्त्वरकाशिकायामीश्वरे श्रुतिसमन्वयास. .दयर्थ न जीवो ज्ञानानन्दादिस्यः, अनानन्दादिरूपत्वश्रुतेस्त- पेणाननुभवाचेदि पूर्वपक्षयित्वा सिद्धान्तितम् । भवत्येवाऽs. - यलोपापत्तेश्येति । आपत्यस्य च तद्धितेऽनाति ( पा० म०६।४। १५१) इत्पनेनेति मावः ।

·॥ जिज्ञासाधिकरणम् । नन्दादिरूपो जीवः । न चोक्तश्रुतियुक्तिविरोधः । यथा पुरुपयो पिदादीनामपत्योत्पत्तिशक्तिरवरूपयोग्यत्वेऽपि कालतस्तदभि. व्यक्तर्नायं पूर्व पुमानिदानीं तु पुमानित्यादि युज्यत एवं जीव. स्वरूपत्वेन मुक्तेः पूर्वमपि सतो ज्ञानानन्दादेरीश्वरप्रसादेनाभि- व्यक्तिनिमित्तेनाऽऽनन्दी भवतीत्यादिव्यपदेशोपपत्तेः प्रागनभि. ध्यक्तत्वेनानुभवाभावसंभवातदभिव्यक्त्यर्थं च मुमुक्षूणां प्रयत्नो. पपत्तेः । न चाऽऽवरणानुपपत्तिः । ज्ञानाभावातिरिक्ततनिमित्ता- विद्याभ्युपगमादिति । सर्वमिदमस्मसंमतभावरूपानाधज्ञानसा- चनुवाद एव । तदनिर्वाच्यत्वादिकं परं त्वया नेष्यते तच्च सा. धितं प्राममाणपदर्शनेन । 'तत्त्वमसि' । (छा०६।८७ ) 'अहं ब्रह्मास्मि ' (वृ० १४१०) इत्याधनेकाद्वैतश्रुतिवाधितत्वाच नोक्तानुमानेन जीयब्रह्मणादसिद्धिः । यच्च विरुद्धधर्माधिकरणत्वयुक्तियुक्तत्वेन भिन्नोऽचिन्त्य इति प्रबलश्रुतेरभेदश्रुतीनां गौणार्थत्वकल्पनम् । तदपि मन्दम् । जीवे. श्वरयोविरुद्धधर्माधिकरणत्वाभावस्योक्तत्वात् । जीवो ब्रह्माभिः मस्तज्ज्ञाननिवय॑तदज्ञानप्रयुक्तकर्तृत्वाय यासाश्रयत्वादित्यादियु. क्तिसाहित्यस्याद्वतश्रुतीनां सत्त्वानेदश्रुतेर्बलवत्वासिद्धेः । व्याव- हारिकभेदपरत्वेन भेदश्रुतेः सावकाशाया निरवकाशाद्वैतश्रुतितो दुर्यलत्वाच्च । किं च विरुद्धधर्माधिकरणत्वेन जीवेश्वरयोर्भेदसाधनं न त्वया कर्तुं शक्यम् । पररपरानभिमतखाण्डवदाहप्रशमनाभ्यामा- राध्यत्वाराधकत्वाभ्यां च विरुद्धगुणाभ्यां युक्तयोराखण्डलार्जु. नयोरंशांशिनोनिर्मदत्यस्य 'एक आत्मनः शरीरे भावात्' (व. सू० ३३६५३) इत्यधिकरणे त्वन्मते व्यवस्थापनात् । तत्र चैत्यं स्वदीयं भाष्यम्--अंशांशिनोरेकत्वमेव । अंशिकर्मनिर्मितशरीर एवांशस्य भावात् । व्यतिरेकस्तद्भायभावित्वान्न तूपलब्धिवत् । ज्ञानादिभेदे विद्यमानेऽपि नांशांशिनोः पृथग्भाव एव ! तदुपास. नादिभोगादंशस्य । परमसंहितायां च- अंशिनस्तु पृथजाता अंशास्तस्यैव कर्मणा। पुनरक्यं प्रपद्यन्ते नात्र कार्या विचारणा ॥ इति । एतेन जीवब्रह्मणोभदाभावे ब्रह्मगतंभोगानां जीवेऽप्यनुसंधान ·शांकरपादभूपणे--- स्यादिति परोक्तं दूषणं निरस्तम् । त्वन्मते भेदाभावेऽप्यर्जुनगते. न्द्रभोगाननुसंधानवज्जीवगतब्रह्मभोगाननुसंधानोपपत्तेः । अथे. न्द्रार्जुनादीनां भेदाभावेऽपि भूम्याद्यपकृष्टदेशावस्थानगर्भमवेशमा- नुपानभोगादिकं निमित्तीकृत्याचिन्त्याद्भुतशक्तिकेन परमेश्वर- णार्जुनादिगतेन्द्रभोगाननुसधानं क्रियत इति चेत् । अन्तःकरणदे- हविशेपोपाधि निमित्तीकृत्याचिन्त्याभूतानिर्वचनीयशशक्त्याs. विद्यामायाभिधया जीवगतब्रह्मभोगाननुसंधानं क्रियत इत्यपि किं न सुवचम् । , यत्तु मा भूविरुद्धगुणाक्रान्ति वब्रह्मणों दसाधको न्यायः, तयोरन्यत्वव्यपदेश एव तत्र न्यायः सुवचः। दृश्यते हि-'द्वा सुपर्णा इत्यादि-तयारन्यः विप्पलं स्वादत्यनश्नन्नन्पो अभिचाकशीति' (मु० ३।१।१) ।' भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसंघात्पूर्णः परो जीवसंघो ह्यपूर्ण: ।।' अन्यश्च परमो राजन्तथाऽन्यः पञ्चविं. शकः', 'भेदव्यपदेशाच्चान्यः' (७० सू० १।१।२१) इत्यादिपु श्रुतिस्मृतिसूत्रेषु तयाभदव्यपदेश इति । तदसत् । 'द्वा सुपर्णा' (मु० ३।११) इत्यादी पूर्वाध न तावद्भेदः प्रमेयः । अपदार्थ. स्वादवाक्यार्थत्वाच्च । श्रुतद्वित्वार्थापत्तिसमधिगम्यस्य भेदस्यापि श्रौतत्वमेवेति स्वीकारेऽपि द्वौ चन्द्रमसावित्यादाविव काल्पि. (ल्पनि)कभेदानुवादेनाप्युपपत्तेर तश्रुतिविरोधेन पारमार्थिकभेद- परत्वाभावात् । अत एवोत्तरार्धस्यापि न तात्त्विकभेदपरत्वम् । घस्तुतस्तु तयोरन्यः पिप्पलं स्वादचीति सत्त्वम् । अननभन्यो अभिचाकशातीत्यनश्नन्नन्या पश्यति ज्ञातावेती सस्वक्षेत्रज्ञाविति पैङ्गिरहस्यवाह्मणेऽस्य मन्त्रस्य सत्त्व क्षेत्रज्ञपरतया व्याख्याना- नारय मन्त्रस्य जीवेशभेद परत्वम् । स त्वक्षेत्रनो घुद्धिविशुद्धसा- सिणी । अथ-'समाने वृक्षे पुरुषों निमग्नोऽनीशया शौचति मुद्य- मानः। जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति चीतशोका: (मु० ३.१२) इत्यत्तरमन जीवेशयोः प्रतिपाद्यमानतया तद. फरुप्यायास्यापि जीवेश्वरपरवैचोचिता। न तदस्ति पृथिव्यां वादिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रतिनमतं यदेभिः स्याधिभिर्गुणेः ॥ (गी०१८४०)। + ·जिज्ञासाधिकरणम् । इत्यत्र देवेष्षिति पदसमभिव्याहारे सत्त्यपदस्य जीवपरताया! 'यस्त्वात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते' इत्यादी क्षेत्रज्ञपदस्य परमात्मपरतायाश्च मसिद्धत्वादिति चेत् । न । तावती सत्त्वक्षेत्र, ज्ञावित्युक्त्वा । तदेतत्सत्त्व येन स्वमं पश्यत्यय योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रजस्तावेतो सत्तक्षेत्रज्ञौ' (पै० ब्रा०) इति सत्त्व. क्षेत्रज्ञपदयोः श्रुत्यैव बुद्धिजीवपरत या व्याख्यातत्वेन तयोर्जी वेशपरत्वकल्पनासंभवात् । मनसस्तु परा बुद्धिरिति स्थाने मनसः सत्त्वमुत्तमम् (का०३।१०) इत्यन्यत्र दर्शनाचु- दावपि सस्वशब्दः प्रसिद्धः । 'प्रधानक्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः' (. ६ । १६) इत्यादिपु क्षेत्रज्ञ पदं जीवेऽपि प्रसिद्धमिति नाम- सिद्धार्थकल्पनम् । न च 'येन स्वमं पश्यति तत्सत्वम् (पं० ब्रा०) इत्यत्र येनेतीत्थंभावे तृतीया । तथा च यदुपहितपर- मात्मा स्वमं पश्यतीत्यर्थे जीवोपहितपरमात्मनः स्वप्नदर्शनो- पाथिभूतो जीव एव सत्त्वशब्देनोच्यते । 'अथ योऽयम् ' (पै० प्रा०) इत्यत्रापि शारीरपदेन परमात्मैचोच्यत इति वाच्यम्' । येनेत्यस्य करणार्थत्वेन कारकविभक्तित्वसं. भव इत्यभावार्यकोपपदविभक्तित्वस्यान्याय्यत्वात् । *उपपदवि. . * उपपदविभक्तरिति । अयमायशयः-पदयोगनिमित्तकविमक्तित्वमुप- पदविभत्रित्वम् । कारकविमक्तित्वं च क्रियाननकत्वसमानाधिकरणकादिषट्- कान्यतमार्थत्वम् । आद्योदाहरणम्-~-उभयतः कृष्ण गोपा इति । अहि 'उमसर्वसोः कार्या०' इत्यनेन कृष्णशब्दाद्वितीया भवति । द्वितीयोदाहरणं तु-हरि भनतीति । नमस्करोति देवान्नमस्यति देवानित्यादौ तु 'नमःस्वस्ति. स्वाहास्वालंवषड्योगाच' (पा० सू० २।३।६ ) इत्यनेन देवशब्दाच्चतुर्थी प्राप्त । किं च ' कर्मणि द्वितीया '(पा० सं० २०३२) इत्यनेन द्वितीया प्राप्त । देवशब्दार्थस्य ' कर्तुरीप्सिततमं कर्म' (पा० ० ११४४९) इत्यनेन कर्मसंज्ञायाः सत्त्वात् । कर्मणि द्वितीयेत्यस्य चारितार्थ हरि मनती. त्यत्र । नमःस्वस्तीत्यस्य चारितार्थ तु हरये नम इत्यत्र । द्वयोश्चारितार्थ्यात् 'विप्रतिषेधे परं कार्यम् ' (पा० सू० ११४२ ) इत्यनेन परत्वाच्चतुर्थी प्राप्ता । इप्यते तु द्वितीया । सा च 'उपपदविमक्तो कारकविभकि- लीयसी' इत्यनया परिमाषया कारकविभोः प्रावल्यवोधनान्ति यति । - ·५४ ' शांकरपादभुषणे- भक्तेः कारकविभक्तिवलीयसीति नियमात् । यः स्वप्नं पश्य- तीति ऋजुनिर्देशेनैव जीवलाभे येनेति निर्देशस्य निरर्थकक्लिष्ट- कल्पनापत्तेश्च । शारीरपदस्य च 'शारीरचोभयेऽपि हि भेदेनैन- मधीयते' (७० सू० ०२।२०) ' अनुपपत्तेस्तु न शारीरः' (७० सू० ११२६३) इति सूत्रयोर्जीव एव सुप्रसिद्धरसति प्रमाणान्तरे कथंचित्परमात्मपरत्वस्य कल्पयितुमशक्यत्वात् । न च 'समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नः' (मु० ३।१।२) इत्युत्तरमन्त्रे 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम् । (मु०३।१। २) इति जीवान्येशज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वोक्त्या जीवेशपरत्वाव- गमाचदैकरूप्याय तथा कल्पनमित्यपि भ्रमितव्यम् । 'जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशम् ' (मु. ३।१ । २) इति वाक्ये कस्मादन्यमित्याकाङ्क्षायां शरीरादन्यं स्वात्मानं पश्यतीत्यर्थ एव प्रकृतोपयुक्तो विवक्षितः । न स्वस्मादन्यमीशं पश्यती. त्यर्थः । कुत इति चेत् । समाने वृक्षे पुरुपो निमग्न इति पूर्वार्धे निमग्नपदेन शोकहेतुतया शरीरतादात्म्यस्थोक्तत्वेनेह वीतशो. कताहेतुतया प्रतिपाद्यमानस्य दर्शनस्य शोकहेतुदर्शनविरोधिन एवं वक्तव्यत्वात् । देहतादात्म्यभ्रमे च देहान्यताज्ञानमेव विरोधि । यदि तु अन्यमीशमित्यत्र स्वरमादन्यं परमेश्वरं पश्यतीत्ययों विवक्षितः स्यात्तदा पूर्वार्धे देहनिममत्वादिति. पादनं व्यर्थमेव स्यात् । उत्तरवाक्यस्यानुपयोगच स्यात् । महि स्वभिन्नेश्वरज्ञान विशोकता हेतुरित्यत्र देहतादात्म्पभ्रमः शोक- एकस्या एवोपपदविभक्तित्वे कारकविभक्तित्वे नेयं परिभाषा प्रवर्तत न भ्रमितव्यम् । देवानित्यत्रतत्परिमापोपन्यासपर- मायविरोधात् । प्रकृते तु येन स्वप्नं पश्यतीत्यकस्या एवतदस्ती. त्यन्यदेतत् । अब हि इत्यंभूनलक्षणे ' (पा० सू० २ । ३ । २१) इत्यनेन तृतीया कृताऽऽहोस्वित् ' कर्तृकरणयोस्तृतीया' (पा० सू० २ । ३ । १८) इत्यनेन सा कृतेति संशयः । तत्र इत्यंभूत इत्यस्य समवस्तु यथा- फपित्प्रकार प्राधस्य लक्षणे तृतीया स्यादिति तदर्यायया नटाभि: तापस इत्यत्र नटाशब्दात्ततीया तथा येनेत्यस्य जीवरूपोपाधिषाचकत्वात्तृतीयेति । शधात्वर्थनिरूपितकरणवाचकत्वसंमवाच्च करणतृतीयायाः समयः । एवं प निरुतपरिभापया करणतृतीयवोषितेति । नमस्यात ·जिज्ञासाधिकरणम् । ७५ हेतुरिति प्रतिपादनमुपयोगीति समञ्जसं केनापि वक्तुम् । देहभि. मात्मज्ञानं विशोकहेतुरित्यभ्युपगमे तूपपत्तितया पूर्वार्ध उप- युज्यते । यतो देहात्मत्वभ्रमः शोकहेतुरतो तद्विरोधि देहाद्वि- विक्तात्मज्ञानं विशोकहेतुरिति । केचित्तु-अद्वैतश्रुतिविरोधेन · द्वा सुपर्णा सयुना सखाया समानं रक्षं परिपस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्यनननन्यो अभिचाकशीति' (मु. ३।१।१) इत्यादिश्रुतीनामत्तृत्वा- दिना लोकभ्रपसिद्धेश्वरभिन्नजीवानुवादेनात्तृत्वाभाववद्ब्रह्मरूप ताविधायकत्वेन न भेदपरत्वम् । दृश्यते हि वस्तुतो मेर प्रदक्षिणी कुर्वन्नपि सूर्यः समुद्रतीरवासिनां समुद्रादुदेतीति प्रत्य- याताशलोकसिद्धभ्रमानुवादकत्वम्---- य उदगान्महतोऽर्णवाद्विभ्राजमानः सलिलस्य मध्यात् । स मा वृपभो लोहिताक्षः सूर्यो विपश्चिन्मन मा पुनातु ।। नेक्षेदुद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपरक्तं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ।। इत्यादिश्रुतिस्मृतीनाम् । न च भेदश्रुतिविरोधाददैनश्रुतिरेवा. न्यपरा परोपदर्शितगौणाभेदपरा किं न स्यादिति वाच्यम् । भेदश्रुतेः प्रत्यक्षसिद्धभेदानुवादकत्वेन हानवलत्वात्प्रवलानुरो- धेनैव दुर्वलस्य नेयत्वाद । न चेशानुयोगिकजीवभेदस्य प्रत्यक्षे. पापात्या लालदासमिति शाक्यम् । जीव ईसदस्य सत्या. क्षसिद्धतया तदन्यथानुपपत्तिसिद्धेशानुयोगिकजीवभेदस्थापि प्रत्यक्षसिद्धतुल्यकक्षतया ज्ञातज्ञापकत्वलक्षणानुवादत्वोपपत्तेः । सेन प्रत्यक्षस्यामामाण्यान्न तत्सिद्धभेदानुवादकत्वं श्रुतेरिति निरस्तम् । अनुवादकत्वाभावेऽपि वा व्यावहारिकभेदपरत्वेन श्रुतेनाभेदविरोधित्वम् । मतीयमानार्थे चाभेदश्रुतिविरोधेन भेद- श्रुतेरमामाण्यस्यार्थवादवाक्यवदिष्टत्वादिति वदन्ति । किंचान्यत्वव्यपदेशोऽभेदविरोधीति त्वया न वक्तुं शकरम् । माणमयादिषु 'अन्योऽन्तर आत्मा' (० २।२।१) इत्याद्य. न्यत्त्वव्यपदेशेऽपि माणमयादीनां ब्रह्माभेदस्यान्नमयादीनां पश्चा- नामपि ब्रह्मत्वमिति वदता त्वयेप्पमाणत्वात् ।

·१ ७६ शोकरपादभूपणे--- अनन्योऽप्यन्यशब्देन तथैको बहुरूपवान् । मोच्यते भगवान्विष्णुरैश्वर्यात्पुरुषोत्तमः ।। इति वचनेन तन्निर्वाहस्य त्वया कृतत्वाच्च । तन्न्यायन जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवति (नृ० उत्तर० ४।९) इति श्रुत्यनुसारेण मायाविद्याकृतजी- वेशयोमेंदमादाय जीवे ब्रह्मान्यत्वव्यपदेशेऽपि तयोः स्वरूपाभेदे वाधकाभावात् । नहि ब्रह्मणि ब्रह्मान्यत्वव्यपदेशाजीवे ब्रह्मा. न्यत्वव्यपदेशे विशेषः कश्चित्सुवचः । येन स एवाभेदविरोधी स नेति वक्तुं शक्यत । उपपत्तेनिरूपितत्वाचेति दिक् । व्याचिख्यासितस्य वेदान्तमीमांसाशास्त्रस्येदमादिमं सूत्रम्--- 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तत्राथशब्दो चेदान्तमीमांसाशास्त्रं नाऽऽरम्भणीयं पूर्वोक्त- रीत्या विषयमयोजनयोः संभवेऽपि प्रमाणाभावेनाधिकार्यभा. वादिति शानिराकरणाय । नित्यानित्यवस्तुविवेकभोगमात्रा- रागशमदमोपरमतितिक्षासमाधानानन्तर्य तदर्थः। तथा च-- 'तद्यथेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छा० दश६) 'ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन' (मु० श२।१२) 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समा- हितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति' (वृ० ४।४।२३) 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७१३) इत्यादिश्रुतिप्रमाणको विवेकादिमानधिकार्यानन्तर्यप्रतियोगितया विवेकादिप्रतिपाद- कायशब्देन सूचित इति नोक्तशङ्कनवसरः । यद्यपि तद्वि- जिज्ञासस्व' (ले० ३११) इत्यादिविचारविधायकविधिसम- भिव्याहृतोक्तवाक्यैरेव तादृशाधिकारिविषयमयोजनादीनां ज्ञातुं शक्यत्वार्थमिदं स्त्रमिति शङ्कर संभवति तथाऽपि तादृशाधि- कार्यादिश्रुतीनां स्वार्थनिर्णायकसूत्राभावे किं विवेकादिमानधि- कार्युतान्यः, वेदान्ताः किं पूर्वतत्रेण गतार्था उतागतार्याः, मुक्तिः किं स्वर्गादिलोकप्राप्तिस्तवितानन्दात्मस्वरूपस्थितिरिति- वादिविप्रविपचिसमुतशङ्कानामापाततस्तादृशुश्रुत्यर्थनानेनानि.

·जिज्ञासाधिकरणम्। वृत्तेस्तनिर्णायफन्यायप्रदर्शनात्मतत्त्रारम्भ आवश्यकः । एतेन मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकारन्येप्यथो अर्थ' इति बहुप्वप्न. नुशिष्टस्यायशब्दस्याऽऽनन्तर्यार्थकत्वमेव कुत इति शङ्कानवका शः। अर्थान्तराणां च मकृतेऽनुपयुक्तत्वं श्रीमद्भाष्यकारचरणैर्दर्शि तम् । तदिह परोक्तदोपोद्धारायानूयते-तत्राथशब्द आनन्तर्यार्थ: परिगृह्यते, नाधिकारार्थः । ब्रह्मजिज्ञासाया अनधिकार्यत्वादिति भाष्यम् । यद्यपि जिज्ञासाशब्दावयवार्थज्ञानेच्छाया आद्यकृति- विषयत्वरूपारभ्यत्वासंभवेऽपि विवरणरीत्या जिज्ञासाशब्दस्य विचारलक्षणकत्वेन तल्लक्षितविचारस्याऽऽरभ्यत्वं संभवत्येव । शास्त्रे स्वरूपममाणसाधन फलान्यतममुखेन विचारस्याने प्रत्या धिकरणं क्रियमाणत्वात् । न चाऽऽरम्भापतिपादनेऽप्यारम्भा- देव तज्ज्ञानसंभवात्तदर्थकपदानर्थक्यं शडून्यम् | * 'स्वामस्मि वच्मि विदुपां समवायोऽत्र तिष्ठति ' ( का० प्र० उ० ४ । पृ० ८५ श्लो० २४)। ' अहं ते संप्रवक्ष्यामि' इत्यादावहमस्मि वच्मी- त्यादेरानर्थक्यपरिहारायाऽऽप्तोपदेशरूपतया परिणमदुच्यमाना- यस्यावश्यं कर्तव्यत्वव्यञ्जकतया तत्मयोगोऽर्थवानित्यालंका- *त्वामस्मि वच्मीति । अस्योत्तरार्ध तु-आत्मीयां मतिमास्थाय स्थितिमत्र विधेहि तत् ' इति । विद्वत्समां गच्छन्तमाप्तं प्रति कस्यचिदुक्तिरियम् । अत्र यत इत्यध्याहार्यम् । अस्मीति च.हमर्थेऽव्ययं वोध्यम् । तथा चार्थ:-यतोऽत्र विदुपामसाधारणज्ञानवतां समवाय एकवाक्यतापनः समुदायस्तिष्ठति तस्मा- दात्मीयामप्रतार्या मतिमवलम्व्यात्र स्थिति सावधानस्थिति विधेहीति त्वामुप- देशाहमहमाचो वचम्युपदिशामीति । अयं भावः- अत्र वच्मीत्यनुपयुक्तार्थम् । अनुपादानेऽपि वचनक्रियायाः प्रतीतेः । एवं चात्रोपदेशत्वं लक्ष्यम् । अतस्तत्र वाच्यार्थः संक्रमितः । एवं त्वामस्मीति पदे अप्यनुपयुक्तार्थे । संबोध्यतयैव युप्मदर्थस्य वचनकर्मतापत्ते; । वच्मीत्युत्तमपुरुषेणैव चास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वप्रत्य. यात् । अतस्ताभ्यामुपदेश्यत्वातत्वे लक्ष्ये । तत्र च तद्वाच्यो संक्रमिती । तथाऽऽत्मीयाया एव मतेः सरास्थानादनुपयुक्तत्वादात्मीयशब्देन प्रमाणपरि. गृहीतत्वं लक्ष्यम् । तत्र च तद्वाच्यं संक्रमितम् । 'अस्मद्युत्तमः' (पा० सू०११ ४११०७) इत्यस्मिन्सूत्रेऽस्मदित्यनेनार्थग्रहणादस्मियोगे वच्मीति उत्तमपुरुषः साधुरेवेति ।

·शांकरपादभूपणे- रिफाक्तरीत्या प्रारम्भप्रतिपादन प्रारम्भोपरक्ताधिकार्यादिकम भिव्यक्तीत्यर्थवदेव तदिति शङ्का संभाति । तथाऽयुक्तरी• त्याऽऽनन्तर्यार्थकत्वेऽधिकारिविशेपलामसंभवेऽधिकारिसामान्य- . घोधनेऽरवारस्यात् । तथा च विचारम्य प्रयोजनाधिकारिधि. शेपानवतावनाधिकार्यत्वात्प्रेक्षावदनुपादेयत्वादितीत्युक्तभाष्या- यः । एवं चाऽऽरभ्यत्वेन तदभिधानेऽपि विचारपयोजनाधि फारिविशेषादेरन्यस्मात्सौत्रपदादलाभेन तेषां चावश्यं वक्तव्य. स्वेनायशब्दस्य.धिकारिविरोपप्रतिपत्त्युपयोग्यानन्तर्यार्थकत्वमेव युक्तमिनि भाष्यतापर्यम् । यत्तु चन्द्रिकाया-उक्त विवरणरीत्याधिकारिविशेषतद्वि- शेषणपयोजनलाभायायशब्दस्याऽऽनन्तर्यार्थकतामन्य न ताव. द्विचारविधौ त्वत्पक्षे मुमुक्षुरधिकारी मोक्षश्च फलमिति युक्तम् । विचारो मोक्षसाधनतया न माप्त इति तदिधेरपूर्वविधित्वापानात् । मुमुक्षोरपि ज्ञानकामनां विना विचारेऽप्रवृत्तेः । त्वन्मते च वक्ष्यमाणरीत्या ज्ञानकामनानुपपत्तेय | नापि विचारविधी ज्ञानकामोऽधिकारी ज्ञानं च फलमिति युक्तम् । अध्ययन विधे. निकायनाधिकारं निषेधता त्वयाऽज्ञाते ज्ञाने कामनाया अयोगान् । जारज्ञाने च तदवच्छेदकविषयस्यापि ज्ञातत्वेन पुनस्तज्ज्ञानकामनाया अयोगादिति युक्त्या ज्ञानकामनानिषेधा दिति पणमुक्तम् । तदेतत्पूर्वापरविवरणग्रन्थमनालोचयता प्रतारणामात्रं तद्ग्रन्थनात्पर्यानवयोधनिबन्धनं वेति न विमः । तथाहि पूर्वापरविवरणग्रन्थोऽय शब्दार्यविचारे-- अथरब्दस्याऽऽरम्भार्यकत्वे श्रौतसाधनसंपन्नोऽधिकारी न लभ्यते तत्समर्पकाभावादित्यभिधाय वेदाध्ययनविधी योऽधि- कारी स एव विधिना स्वफलार्थयोधायाऽऽक्षिप्ते विचारेऽपि भविप्पतीत्याशङ्कन्यार्थबोधो ययध्ययनविधिभाव्यो भवेत्त- देव विचारस्याध्ययनविधिमयुक्तत्वं भवेदित्पध्ययनविधौ योऽ. धिकारी स एव विचारेऽपि स्यात् । तदेव न । अर्यावयोधस्या- ध्ययनविधिभाव्यवेदजन्यवादित्यायभिधायाध्ययने दृष्टफला. नियोधकाम एवाधिकारीनिशङ्कगनिराकरणायार्थज्ञानाभावे ·५९ जिज्ञासाधिकरणम् । तद्धमिकेएसाधनतावानाभायेनेच्छाया अनुदयेन तदिच्छाया उद्देश्यविशेषणत्वासंभवमुक्त्वोक्तम्-उपदेशादेवाग्निहोत्रादिवा- क्यार्थविशेपाः प्रतिपत्तव्या इति चेत्तहि वाक्यार्थविशेपज्ञानानां सिद्धत्वान्न तत्र कामना संभवेत् । अथौपदेशिकज्ञानस्याप्रमाण- स्वात्तत्ममाणत्यज्ञानं काम्यत इति चेदप्रामाण्ये निश्चिते तत्र तन्निर्णयकामनायोगात् । अर्थस्य विभ्रममात्रत्वात् । औपदे- शिकस्य संदिग्धे प्रामाण्ये तत्मामाण्यविचारस्यैवावसरो नाध्य. यनस्येति विवरणग्रन्थः । तत्र हि-अर्थज्ञानमुद्दिश्याध्ययनं न विधातुं शक्यम् । अग्नि- होत्रादिविशेपार्थनिर्णय विना तत्कामनायोगात् । तन्निर्णयस्य वृत्तत्वे च न तस्योद्देश्यता सिद्धत्वात् । जातेऽपि निर्णये तत्मा. माण्यसंदेहात्तव्युदासायाध्ययनविधिरित्यपि वक्तुमशक्यम् । वि. चारैकसाध्यायाः प्रामाण्यसंशयनिहत्तेरमामाण्यज्ञानानास्फन्दित- निर्णयस्य वाऽध्ययनमात्रासाध्यतया तदुद्देशेन तद्विधानायोगादि. तिरीत्या ज्ञानकामनाधिकारित्वमध्ययनविधेनिराकृतमिति ग. म्यते । न चैतावता परोक्षज्ञानकामनामात्रं निपिद्धम् । विचारसा. ध्याप्रामाण्यशङ्काद्यभावविशिष्टत्वेन तन्कामनाया चालेनापि सूप- पादत्वात् । विवरण एव जिज्ञासापदार्थविचारे-ततश्च प्रति. पन्ने वस्तुनि ज्ञानमिष्यमाणं संदिग्धे निश्वयफलं वा परोक्षेऽ. परोक्षफलं वेष्यते । तच्चोभयं प्रमाणादिविचारमयत्नसाध्यमित्या. दिना परोक्षज्ञानेऽपि कामनायाः स्पष्टमभिधानायुक्तमेव विचार- विधेर्मुमुक्ष्वधिकारिकत्वं विवरणमते । यदपि चन्द्रिकायां परोक्षजाने कामनाया अयोगेऽपि परो- क्षेण प्रतिबद्धापरीक्षण वा ज्ञानेन ज्ञातब्रह्मावच्छिन्नेऽपरोक्षज्ञाने मतिपदापरोक्षज्ञाने वा फामनाविचारविध्पधिकारिविशेषणम- स्त्वित्याशद्वयेच्छाया अपरोक्षत्वात्तदवच्छेदकज्ञानावच्छेदक. विपयस्यापरोक्षत्वादिच्छासमकालवयंपरोक्षज्ञानस्य विचारसा. ध्यत्वानुपपत्तिरिति दूपणमुक्तम् । तदपि न सम्पक । अपरोक्षेच्छावच्छेदकज्ञानावच्छेदकवि पयस्यापरोक्षवेऽपरोक्षेच्छावच्छेदकज्ञानावच्छेदकतया धर्मादी- ·. किरपादभूषणे- नामप्यपरोक्षत्वापत्तेस्तथा नियमाभायात् । अविद्यानिवर्तकताव. च्छेदकशक्तिविशेषविशिष्टत्वेन ताशशक्तेरसिद्धतया तद्विशिष्ट ज्ञानस्य मागसिद्धतया च तज्ज्ञाने कामनायां बाधकाभावाच्च | एतेन श्रवणसाध्यस्य परोक्षज्ञानस्य प्रतिबद्धापरोक्षज्ञानस्य 'वा श्रवणात्मागसिद्धत्वेन तदधीनाया अपरोक्षज्ञानादौ कामना. याः श्रवणविध्यधिकारिविशेषणत्वायोमः । न च. कामनाहेतु- परोक्षज्ञानादिकं श्रवणालागापातमतीतिदशायामेव सिद्धमिति वाच्यम् । तस्यां दशायां निश्चयरूपस्य तस्यासंभवात् । न हि वेदान्तवेद्यं सर्व परोक्षज्ञानादिनाऽनिश्चित्यापरोक्षज्ञानार्थ भवर्तन्ते । संदेहरूपस्य च तस्य तस्यां दशायां सत्त्वेऽपि संदेहेन ज्ञातव्रह्मावन्छिन्नपरोक्षनिश्चय एव कामनोपपत्तिः । निश्चिते निश्चयकामनाया अदर्शनेन तस्यां निश्यविषयकसंदेहस्यैव तत्र हेतुत्वादिति चन्द्रिकोक्तं दूपणं परास्तम् । निश्चितेऽपि नि- रुक्तशक्त्यादिविशिष्टत्वेन निश्चयकामनायां वाधकाभावात् । परोक्षनिश्चयसामान्यफामनाऽपि नास्मन्मते प्रतिपिद्धेत्युक्तं पाक् । श्रवणप्रयोजककामनायां श्रवणसाध्यस्य विषयत्वेऽपि हेतुत्वा- भावेन तत्सत्तायाः प्रागनपेक्षणात्तादृशज्ञातज्ञानस्यापेक्षितत्वेऽपि 'तमेव विदित्वाति मृत्युमेति ' ( श्वे० ३८) तरति शोक- मात्मवित्' (छा०७।१३) 'ब्रह्मविदामोति परम्' (ले० २०११) इत्यादिवाक्यैब्रह्मज्ञानस्य मोक्षकारणत्वप्रतिपादकैस्तत्मतिपत्ति. रुपपद्यत एवेति न किंचिापि दृपणम् । यदपि चन्द्रिकायाम्-किं च संदिग्धस्याण्वादिविशेषा. परोक्षज्ञानकामना वद्विशेषधीपूर्षिका स्यादिति दूषणमुक्तम् । तदसदेव । याविषयविशेषितज्ञाने कामना तादृशविषय- ज्ञानस्य प्रागपेक्षितत्वोपगमात् । स्थाणुविषयकप्रत्यक्ष मे भूया- दितीच्छायां च स्थाणुत्वमकारवज्ञानापेक्षाऽस्त्येव । स्थाणुत्ववि- शिष्टेदमर्थविषयकभत्यक्षं मे भूयादेितीच्छायामपि तज्ज्ञानं संशय. साधारणमपेक्षितमेव । अथैवाग्निहोत्रादिविषयकसंशययलात. निश्चयकामनोपपचौ तन्निराकर विवरणकर्तुरसंगतं स्यादिति घेद । नामोपदेशिकज्ञानं शाब्दत्वान संशयरूपम् । एवं विशेषण.

·जिज्ञा करणम् । तावच्छेदककोटयंशे संशयात्मकज्ञानमनुभवाविरुद्धमिति मत इद- मर्थे स्थाणुत्वसंशयदशायां स्थाणुत्वेन रूपेणेदमर्थस्य ज्ञाने विशे- पणत्वं न संभवति । तदेतोर्षिशेपणतावच्छेदकमकारकविशेषण- वत्तानिश्चयस्याभावादिति तादृशकामनानिहाय तादृशं निश्चया. त्मकं ज्ञानमेवावश्यमभ्युपेयम् । तादृशनिश्चयाभावे ताशकामनाs. पि नास्तीति मतविशेषाभिमायेणैवाग्निहोत्रादिजानकामनानिराक- रणात् । यदपि चन्द्रिकायां परोक्षजाने कामनानङ्गीकारे धर्मविचारे प्रत्तिने स्यादिति दूषणमुक्तं तदप्युक्तमकारेण निश्चय. कामनया संशयानत्तिकामनया संजातनिश्चयज्ञानेऽपामाण्य- शङ्कानिवृत्तिकामनया वा धर्मविचारे प्रवृत्तिसंभवानिरस्तमेवति विचारविधेनिकामनाधिकारिकत्वमुपपन्नतरमेवेति संक्षेपः । यदपि चन्द्रिकायां विचारविधौ त्वत्पक्षे मुमुक्षुराधिकारी मोक्षश्च फलमिति न युक्तम् । विचारस्य मोक्षहेतुतयाऽमाप्तत्वेन तदु देशेन श्रवणविध्यभ्युपगमेऽपूर्वविधित्वापातादिति दूपणमुक्तं सदपि विवरणाभिमायानववोधनिबन्धनम् । विचारविधेर्मोक्ष- फलकत्वं तद्विधेर्नियपविधित्वं च वर्णयतो विवरणकारस्य ब्रह्म- साक्षात्कारद्वारेव मोक्षस्य श्रवणरूपविचारफलकत्वस्याभिप्रेत. त्वात् । ब्रह्मसाक्षात्कारे श्रवणस्य हेतुत्वं च श्रोतव्यार्थसाक्षा- का शास्त्रविचारात्मकश्रवणस्य हेतुतायाः पड्जादिसाक्षात्का- रहेगान्धर्वशास्त्रश्रवणादी सिद्धत्वादेव सिद्धमिति नापूर्वविधि. त्वमङ्गः । न च श्रोतव्यार्थसाक्षात्कारे श्रवणस्य हेतुत्वमिति ननियमः संभवति । धर्मशास्त्रश्रवणे व्यभिचारादिति वाच्यम् । विचार्यमाणापरोक्षयोग्यार्थसाक्षात्कारे तादृशार्थकशास्त्रविचारा- स्मकत्रवणत्वेन हेतुत्वमिति नियमस्यावाधितत्वात्। कार्यदिशि विचार्यमाणेतिविशेषणाद्विचारं विनाऽपि योगाञ्जनादिनोत्पन्न स्वर्गनिध्यादिसाक्षात्कारे न व्यभिचारः । अथैवमपूर्वविधित्वा- भाऽपि नियमविधित्वमनुपपन्नमेव । पाक्षिकामाप्तावमाप्तांशपुर- णफलकविधेरेव नियमविधित्वाद । पाक्षिकामाप्तिश्व साधनान्त. रमाप्तावेव ! महात्मज्ञाने साधनान्तरमाप्तिः सुवचा । रूपादिर. .. -- ११ ·८२ शांकरंपादभूपणं-- हिते निविंशपे चाऽऽत्मनि प्रत्यक्षानुमानादेः प्रमाणान्तरस्यामा मेरिति चेत् । अत्र फेचित्--यथाऽपूर्वीयत्रीहिविशेपेषु नखविदलना- देरमाप्तावपि नीहिसामान्ये बीहिसामान्ये तत्माप्त्या ग्रीहीन- वहन्तीति * नियमविधिस्तथा निर्विशेषात्मज्ञाने यथा साध. । . *नियमविधिरिति । अत्रेदं बोध्यम्--विधिस्त्रिविघोऽपूर्वविधिनियमविधिः परिसंख्याविधिश्चेति भेदात् । तत्र यस्य यदर्थत्वं प्रमाणान्तरेणापासं तस्य तदर्थत्वेन यो विधिः सोऽपूर्वविधिः । यथा 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यादिः । यागस्य हि न प्रमाणान्तरेण स्वर्गार्थत्वं प्राप्तम् । किंत्वनेनैव विधिनेति भवत्ययमपूर्वविधिः । साधनद्वयस्य पक्षप्राप्तावन्यतरस्य साधनस्याप्राप्ततादशायां यो विधिः स नियमविधिः । यथा 'नीहीनवहन्ति' इति । अनेन हि विधिना श्रीहीनुद्दिश्यावघातो विहितः । स च न तुष्यार्थः । अन्वयव्यतिरेकाम्या तसिद्धेः । किंतु नियमाः । नियमश्चाप्राप्तांशपूरणरूपः । वैतुष्यस्य हि नख. विदलनादिनानोपायसाध्यत्वाद्यस्या दशायामवघात परिहत्योपायान्तरं ग्रहीतु- मारभते तस्यां दशायामवघातस्याप्रातत्वेन तद्विधानात्मकमप्राप्तांशपूरणमनेन विधि. ना क्रियते । उभयस्य युगपत्प्राप्ती सत्यामितरव्यावृत्तिपरो विधिः परिसंख्या- विधिः । यथा पञ्च पश्चनखा भक्ष्याः । इति । 'शशकः शलकः खङ्गी गोधा फर्मोऽथ पञ्चमः' इति ये पञ्चनखाः पञ्च ते भक्ष्या इति पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्यस्माद्वाक्यात्सामान्यतः प्रतीयते । परंतु न तद्वाक्यं पञ्चनखमक्षण. विधिपरम् । मक्षणस्य रागतः प्रात्तात् । नापि नियमपरम् । पञ्चनखापश्च. नखमक्षणस्य युगपत्प्राप्तिसमवेन "क्षेऽप्रा त्यभावात् । तस्मादपञ्चनखमक्षणानिवृ. त्तिपरमेवैतद्वचनं बोध्यम् । इयं के परख्या दोपत्रयप्रस्ता । दोपत्रयं च श्रुत. हानिरश्रुतकल्पना प्राप्तत्राधश्चेति , पञ्च पञ्चनखेत्यत्र श्रुतस्य पश्चनखमक्षणस्य हानम् , अश्रुतापञ्चनखभक्षणानिवृतेः कर पनं चेति दोपद्वयं शब्दनिष्ठ बोध्यम् । लोकाना च या रागतोऽपञ्चनख पक्षणे प्रवृत्तिर्भवति सा निरुक्तवाक्यार्थज्ञाना. त्प्रतिवध्यत इत्ययं दोपोऽर्थनितः । ननु नियमपरिसंख्ययोः को विशेषः । नियमे गृहीते फलतो नखदिसनारातिर्भवति । परिसंख्यायां गृही. तायामप्यपञ्चनखमक्षणादेयावृत्ति व भाति पडप्राप्तिसत्त्वे नियमेनाप्रामाशपूरणं क्रियते परिसंख्यय' चोभयोर्युगपसातौ सत्यामन्यतरस्य निवृतिः क्रियत इति विशेष इति वाच्यम् । निमित्तद्वयसत्वाच्छन्दतोऽर्थस्य । न च ·जिज्ञासाधिकरणम् । नान्तरामासावपि सविशेपे प्रवृत्तपमाणस्य शुद्धमाप विषय इति सविशेषनिर्विशेषानुम्यूत आत्मनि सामान्यतस्तत्प्राप्त्या नियमविधिः सुवच एव । न च ब्रीहीनवहन्तीत्यत्र ब्रीहिपदम. पूर्वीयद्व्यपरं न तु ब्रीहिमात्रपरम् । तथा सति यवेप्ववघात औपदेशिफो न स्यात् । अतिदेशेन नीवारेष्ववयातसिद्धिश्च न स्यात् । सा हि येन येन दर्शाधपूर्वसाधनद्रव्यमुपकृतं तेन तेन विकृत्यपूर्वसाधनमुपकुर्यादित्यतिदेशेन वक्तव्या । त्रीहि- त्वेन द्रव्ये विशेपिते सा न स्यादिति नवमे सिद्धान्तितम् । तथा चापूर्वीयद्रव्य एव विदलनादिमाप्तेर्वक्तव्यत्वाद्वीहिसामा. न्ये तत्माप्त्या नियमविधिरिति न युक्तमिति वाच्यम् । नियम्य. मानावघातस्यापूर्वीयद्रव्यमात्रधिपयत्वेऽपि सामान्यविषयकमा- प्त्यैव नियमोपपची विशेपप्राप्तेरनपेक्षणात् । सजातीये प्राप्त्याऽपि यदा सजातीयान्तरे नियमस्तदा किमु वक्तव्यमेकस्मिन्नेवाss. स्मन्यवस्थाविशेपेण मानान्तरमाप्त्या विशेपान्तरे नियम- विधिरित्यधिकमद्वैतसिद्धयादौ द्रष्टव्यमित्याहुः । परे तु यथा मन्त्रार्थज्ञानस्य कल्पसूत्रात्मीयसंग्रहवाक्यादिनाऽपि माप्तत्वेन पक्षेऽप्राप्तमन्त्रजन्यत्वं नियम्यते मबैरेव मन्त्रार्थस्मृति- रिति तद्वन्मोक्षहेतुतयाऽभिमतब्रह्मसाक्षात्कारस्य वेदान्तमूलक स्त्रीशूद्रादिसाधारणस्मृतिपुराणादिना प्राकृतभाषादिनिर्पितन. न्यादिना पक्षेऽप्राप्तवेदान्तश्रवणं नियम्यते वेदान्तश्रवणेनैवाऽऽत्मज्ञानं संपादयेदिति । तस्माद्ब्राह्मणो नादि- कमधीयत ( मैञ्यु० ७ । १०) इति श्रुतेः। श्रोतव्यः श्रुतिवा. क्यभ्य इति स्मृतेश्च । अथैवम् । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुप- हयेत् । इति स्मृतिविरोधः । अविचारितेनैतिदासादिना सदुपबृंहणायोगादिति चेत् । न । आपातमतीतिविरोधेन वेदान्त- माप्त्या विशेषसत्वेऽपि तात्पर्यतो निवृत्तावेव पर्यवसानादुक्तविशेषस्यानचित्यादिति घेत् । अत्रोच्यते--यम्मिन्कर्माण योऽर्थों नियमविधिना बोध्यते स तत्रा. वश्यं कर्तव्यो मवति न तु कदाचित्तन तस्योपेक्षा । परिसंख्यया च योऽर्थः प्रतिपाद्यते स तु कर्तव्य एवेति न नियमः । किंतु यदि कर्तव्यस्तहि स एवं कर्तव्यो नान्य इति विशेगो बोध्य इति ।

·-- शफिरपादभूपो-- वाक्यानां तात्पर्यसंशये तात्पर्य निणयायेतिहासादिविचारस्यापे- क्षायामपि ब्राह्मज्ञाने तदपेक्षाविरहात् । अत एव वेदं समुपह- यदित्येवोक्तं न तु वेदार्थ जानीयादिति वदन्ति । एतेन भामतीरीत्या जिज्ञासाशब्दास्येच्छवाचकत्वेऽप्यार्थि- फार्थेन विचारेणाध्याहृतस्य कर्तव्यपदस्येव श्रुतस्याधिकारार्थ- कायशब्दस्याप्यन्वयोऽस्तु । यथोक्तं कल्पतरो-आर्थिक चास्मिन्नर्थे कर्तव्यपदाध्याहार इति। न चाऽऽथिंकेनाध्याहृतस्यैः चान्वयो न तु श्रुतस्यत्यत्र किंचिन्नियामकमस्ति ।' सौर्य चर्क निर्वपट्टमवर्चसफामः' इत्यादी द्रव्यदेवतासंबन्धेनाऽऽक्षिप्तेन यागेन यदाग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीत्यादौ भवनाक्षिप्तभाव- नया च विधिपत्ययान्वयदर्शनादिति चन्द्रिकोक्तं दुपणं परा- स्तम् । तथा सत्यधिकारिविशेषाद्यप्रतीतेः । नापि मङ्गलार्थः । मङ्गलस्य वाक्याथे समन्वयाभावादिति भाष्यम् । तत्र पदार्थ एव वाक्याथै समन्वीयते । न चेह मङ्गलमयशब्दस्य शक्यं लक्ष्यं वा । किंतु मृदङ्गध्वनिवदथश- ब्दकार्यमिति निवन्धग्रन्थः । यत्तु चन्द्रिकायों मङ्गलस्यायशब्दार्थत्वाभावे तस्य वाक्यार्ये समन्वयाभावस्य हेतुकृतत्वातत्रायशब्दार्थत्वाभावस्य हेतुत्वोक्ता- = वन्योन्याश्रय इति निवन्धरीत्या व्याख्याने दूपणमुक्तम् । तदसत् । प्राथमिकस्याथशब्दार्यवाभावस्य तचात्पर्यगोचरत्वा- - अन्योन्याश्रय इति । अयं मावः--शांकरभाष्ये हि — मङ्गलस्य च वाक्याथें समन्वयाभावात् । इत्युक्तम् । अत्रैव मामत्याम्---' पदार्थ एव हि वाक्यार्थे समन्वीयते । स च लक्ष्यो वाच्यो वा । न चेह मङ्गलमयशब्दस्य वाच्य लक्ष्य वा ' इत्युक्तम् । तत्र मङ्गलं पक्षीकृत्यापदार्थत्वं साध्यते वाक्यार्थे समन्वयाभावादित्यनुमानं भाष्यात्प्रतीयते । तद्विवरणभूतभामत्याः सकाशात्तु मङ्गलं पक्षीकृत्य वाक्यार्य समन्वयाभावः साध्यतेऽपदार्थवाद्धेतोरित्यनुमान प्रतीयते । एवं च हेतुसिद्धौ सत्या साध्यासिद्धिः स्यात्साध्यसिद्धौ सत्यां हेतु. सिद्धिः स्यादित्यन्योन्याश्रय इति ।

·जिज्ञांसाधिकरणम् । भावरूपतयाऽन्योन्याश्रयताविरहान् । अन्यथा प्रकृतार्थश. छदस्याऽऽरम्भपरत्वाभावेऽपि तद्वाचफताया दुरुपहवतया नाधि. फारार्थ इत्यादेरप्युभयसंमतस्यासंगतत्वापातात् । वाक्याथै सम. न्वयाभावादित्यस्याऽऽधुनिकलक्षणाग्रहायजन्यायशब्दघटितवा- क्यजन्यबोधविषयत्वाभावादित्यर्थ इति न शान्तरावकाशः। इदं च मङ्गलानन्तरेत्यादिकोशस्य मङ्गलार्थकत्वांश न मामाण्यं .मूलाभावात् । तस्मान्माङ्गलिकावुभाषित्यत्र मङ्गालामयोजनक ताया एवोक्तत्वादित्यभ्युपेत्य । उक्तं च परेणापि-अस्माभिर. प्यानन्तर्याभिधेयोऽयशब्दः श्रुत्या मङ्गलमयोजन इत्यङ्गीकारा- दिति । अयेत्यनेन मङ्गलस्यामतीतेरिति च । विवरणे तु कोशस्य समूलत्वेऽपि न क्षतिः । वाक्याथै समन्वयस्तु कादिभावेन वैयधिकरण्पेन जिज्ञासान्वयस्य बाधितत्वात, ब्राह्मजिज्ञासा मङ्गलमिति सामानाधिकरण्येन तदन्यये निरर्थकस्तुत्यनुयादत्वा- ‘पत्तेश्च नोपपद्यत इत्युक्तम् । यत्तु चन्द्रिकायां सधूमो गिरिः साग्निक इतिवत् 'ईसते . शब्दम्' (२० सू०११११५) इत्यत्र त्वत्पक्षे शब्दमितिश्च मङ्गाल- त्वात्कर्तव्येति हेतुत्वेनारन्ययोपपवेरिति ब्रह्मजिज्ञासा मङ्गल- * अन्योन्याश्रयताविरहादिति । यत्त्वित्यादिना योऽत्र चन्द्रिकोक्तान वादः कृतस्तन प्राथमिको योऽथशब्दार्थत्वामावस्तस्याथशब्दतात्पर्यगोचरत्वाभा- वरूपत्वादद्वयोरपशब्दार्थत्वामाययोमिनरूपत्वेनान्योन्याश्रयत्वाभावादित्यर्थः । अयमाशयः । मङ्गलमत्रायशब्दतात्पर्यगोचरं नेत हृदि निधाय तत्र हेतुरुक्ताः मङ्गलस्य च वाक्यार्थे समन्वयाभावात्' इति । अथशब्दघटितवाक्यजन्य- बोधविषयत्वामावान मङ्गलमत्रायशब्दतात्पर्यविषयभूतमित्यर्थः । वाक्यजन्य- वोधविषयः कः स्यादित्याशङ्कय भामत्यामुक्तम् ' पदार्थ एव हि ' इत्यादि । एवं च पदार्थत्वाभावाद्वाक्यजन्यबोधविषयत्वामावः । अथशब्दघटितवाक्यजन्य. बोधविषयत्वाञ्च तात्पर्यविषयत्वाभाव इति फलितम् । =अशब्दमितिवञ्चति । न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रधान जगतः कारणं शक्यं वेदान्तेवाश्रयितुम् । अशब्दं हि तत् । इति माप्यम् । तस्य कारणवाक्याप्रतिपाद्यत्वादित्यादिति भायः1 अन्वयोपपत्तरिति । जिज्ञासाकर्तव्यत्वे हेतुसमर्पकत्वेन मनालस्यान्वय. संभवादयशब्दार्यत्वं मङ्गलस्य स्यादेवेति : वाक्या समन्वयाभावात् इति मायोचो हेतुरसिद्ध इत्याशयः । एतदेवाभिप्रेत्य भामत्याम् ' मङ्ग- लहेतुत्वात्प्रत्यहं ब्रमनिज्ञासा कर्त-येति सूत्रार्थः संपद्यते । इत्युक्तमिति मावः ।

·-- शोकरपादभूपणं- मिति सामानाधिकरण्येनान्वयेन निरर्थकानुवादत्वमिति दूपण- मुक्तम् । तदप्यसत् । श्रेयःसाधनतामात्ररूपस्यान्यस्य वा पदा. न्तिरसाधारणस्य मङ्गलत्वस्य हेतुत्वेन सर्वतो विरक्तमुमुक्षु. फर्तव्यतारूपपकृतसाध्यान्वयानुपपत्तेः । नहि वह्निमत्त्वात्पर्वतो धूपवानिति वाक्यं प्रमाणम् । एतचत्वं हेतुतत्वविवेचकानां स्पष्टमेव : श्रेयोविशेपसाधनत्वं तु न मङ्गलत्वम् । सर्वमङ्गलसाधा. रण्याभावात् । ज्ञानादिरूपयोविशेपसाधने कर्तव्यत्वावयवा- धाच । एवं कस्यचित्मटररस्तुतत्वाड्रह्मजिज्ञासा कृत्स्नति पति- पादनस्यानुपयुक्तत्वात् । तथा सत्यवश्यापेक्षिताधिकारिविशेषा. धमतीतेश्य नं प्रश्नकार्ययोरथशब्दार्थत्वम् । पूर्वकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्त रिकादिति भाप्यम् । तदित्यमवतार्यम्-नन्वयैप ज्योतिरेतेन सहयदक्षिणेन यजेवे- त्यत्र. प्रातज्योतिष्टोमानुवादेन सहस्रदक्षिणारूपगुण एव विधी- यते न तु फर्मान्तरविधानमिति पूर्वपक्षोपपादकत्वेन पूर्वप्रकृता- पेक्षत्वमयशब्दस्य वार्तिककृतोक्तं तद्वत्मकृतेऽपि किं न स्यादत आहुः-पूर्वमकृतापेक्षायाश्चेति । उक्तपूर्वपक्ष आनन्तर्यार्थकत्वमे. घायशब्दस्याभमेतम् । आनन्तर्य हि पूर्वमकृतापेक्षम् । गुणविधिप- रत्वे चाऽऽश्रयदानार्थपस्ति ज्योतिष्टोमापेक्षा न कर्मान्तरत्वे । नहि क्रतुःत्वन्तरमपेक्षत इति वार्तिककारीयपूर्वभकृतापेक्षोक्रानन्तर्य एव पर्यवसानादिति तदर्थः। यद्वा तत्राथशब्द आनन्तर्यपूर्वमक- तापेक्षाधिकाराणामेकं सर्वान्वा विवक्षित्वा प्रयुज्यते । प्रागुक्त. भेदल.णानन्तरोत्तत्वात् । प्रकृतमपेक्ष्य शेषलक्षणमारभ्यते । कुत इत्यपेक्षायामत इति हेत्वपदेशः। 'यस्माद्भेदमविज्ञाय न शक्य शेषलक्षणं विज्ञातुम् ' इति वार्तिकेयशब्दस्य पूर्वमकृतापेक्षार्थत्व- स्याप्युक्तत्वातद्वत्मकृतेऽपि किं न स्यादत आह-पूर्वपकृतापेक्षा- याच फलत आनन्तव्यतिरेकादिति । 'अथातोधर्मजिज्ञासा' (ज.सू०१।११) इति सूत्रमारभ्य 'अनावृत्तिः शब्दात् (व. मू०४।४।०२)इत्यन्त सहैव संकर्षणकाण्डेन विंशतिलक्षणमेकमेव शास्त्रमिति पूर्वोत्तरमीमांसयोरेकपुरुषाध्येयताप्रयोजकैकग्रन्यत्वा. तयोरध्ययनस्यैकपुरुषकर्तृकत्वे सिद्धे युगपदध्ययनासंभवारक- मापेक्षायां यथा यवागूपानं विना यवागृरूपद्रव्यानिष्पची ·७ .. जिज्ञासाधिकरणम् । होमस्वैवासिद्धेर्यथाऽग्निहोत्रयवागूपाकयो रास्त्राम आधीयते +अर्थात्कम इति । अयं भाव:-विधिश्चतुर्विधः। उत्पत्तिविधिविनियोगविधिः प्रयोगविधिरधिकारविधिश्चेति भेदात् । तत्र कर्मस्वरूपमात्रबोधको विधिरुत्पत्तिवि. धिः । अङ्गप्रधानसंबन्धवोधको विधिविनियोगविधिः । प्रयोगमाशु मावबोधको विधिः प्रयोगविधिः । फलम्वाम्यवोधको विधिरधिकारविधिः । तत्र प्रयोगविधिः साङ्गं प्रधानमनुष्ठापयन्नविलम्बापरपर्यायं प्रयोगप्राशमा विधत्ते । विलम्बे प्रमाणामावात् । स चाविलम्बो नियते क्रम आश्रीयमाणे सत्येव भवति नान्यथा । अतः स्वविधेयप्रयोगमाशुभावसिद्धयर्थ नियतं क्रममपि पदार्थविशे. पणतया विधत्ते । क्रमो नाम विततिविशेष: पौवीपर्यरूपो वा । क्रमे च श्रुत्यर्थपठन- स्थानमुख्यप्रवृत्त्याख्यानि पट प्रमाणान्यपेक्ष्यन्ते । तत्र कमबोधकं वचनं श्रुतिः । यथावेदं कृत्वा वेदिकरोतीति । यत्र तु प्रयोजनवशेन क्रमनिर्णयः स आर्यः क्रमः। यथाऽग्निहोत्रयवागूपाकयोः पदार्थवोधकवाक्यानां यः क्रमः स पाठक्रमः। यथाss. मेयानीपोमीययोस्तत्तद्याज्यानुवाक्यामन्त्रपाठात्कम आधीयते । प्रकृती नानादे- शस्थानां पदार्थानां विकृती वचनादेकस्मिन्देशेऽनुष्ठाने कर्तव्ये यस्य देशेऽनुष्ठी- यन्ते तस्य प्रथममनुष्ठानमितरयोश्च पश्चादयं यः क्रमः स स्थानक्रमः । स्थानं नाम- उपस्थितिः। यस्य हि देशेऽनुष्ठीयते तत्पूर्वतने पदार्थे कृते स एव प्रथममुपस्थितो मष. तीति तस्यैव प्रथममनुष्ठान युक्तम् । यथा साद्यस्केऽनीपोमीयसवनीयानबन्ध्याना सवनीयदेशेऽनुष्ठाने कर्तव्ये सवनीयपशोरेवाऽऽदावनुष्ठानम् । तस्मिन्देश आधि- नग्रहणानन्तरं सवनीयायैव प्रथममुपस्थितेः । इतरयोश्च पश्चात् । प्रधानक्रमेण योऽङ्गानां क्रम आश्रीयते स मुख्यक्रमः । यथा प्रयाजशेषेणाऽऽग्नेयेन्द्रहविरभिः धारणविपये । अत्र ह्याग्नेययागेन्द्रयागयोः पोळपर्यात्तत्क्रमेण प्रथममायह. विपः प्रयाजशेषेणाभिधारणं तत ऐन्द्रहविरभिधारणं तत आग्नेययागस्तत ऐन्द्र. याग इति स्वस्वप्रधानेन तुल्यमेकान्तरितव्यवधान भवति । सह प्रयुज्यमानेषु मधानेषु सनिपातिनामझानामावृत्त्याऽनुष्ठाने कर्तव्ये द्वितीयादिपदार्थानां प्रथ- मानुष्ठितपदार्यक्रमाद्यः क्रमः स प्रवृत्तिकमः । यथा प्राजापत्यानेषु । तत्र हि वैश्वदेवी कृत्वा प्राजापत्यश्चरन्तीति वाक्येन तृतीयानिर्देशात्सेतिकर्तव्यताकाः प्राजापत्या एककालत्वेन विहिता इति तेषां तदङ्गानां च साहित्य संपादनी. यम् । तत्र प्रधानानां साहित्यमेकदेवताकत्येनेकस्मिन्कालेऽनुछानासंपादयितु शक्यते । उपाकरणादीनां तदङ्गानां त्वधानेनानुष्ठानादेव संभवति नान्यथा । अंगः कंचित्पशुमारभ्य क्रमेण सर्वत्रोपाकरणं कृत्वा तमेव पशुमारभ्य क्रमेण ..

·शांकरंपादभूपणे- तद्वत्पूर्वमीमांसागतश्रुत्यादिविषयकपपाणविचारस्य सर्वत्र वैदा- न्तविचारेऽपेक्षिततया विद्याभेदविचारे शब्दान्तरादिभिः कृतधर्म- भेदविचारस्य = श्रुतिलिङ्गादिगतमावल्यदौर्वल्पविचारस्य च । नियोजनं सर्वत्र क्रियते । एवं च प्रकृतेऽग्निहोत्रानन्तरं यवागूपाकस्य निष्फल- त्वाद्यवागू पक्त्वाऽग्निहोत्रं जुहोतीत्यार्यक्रमेण प्रयोगविधिः प्रयोगपाशुमावं यथा वित्त तद्ववोध्यामिति । - श्रुतिलिङ्गादीति । ' श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्या नां समवाये पारदौर्बल्यमविप्रकर्षात् ' (नै० सू० ३।३।१४)। अस्यार्थ:-निरपेक्षो रवः श्रुतिः । सामथ्र्य लिङ्गम् । समभिव्याहारो वाक्यम् । उभयाकाक्षा प्रकरणम् । देशसामान्य स्थानम् । यौगिकः शब्दः समाख्या । एतेषां विनि- योजकानां पण्णां प्रमाणानां मध्ये द्वयोपिरुद्धयोः समवाय एकत्र संनिपाने पार दौर्बल्यमुतरोत्तर पूर्वपूर्वाईलम् । पूर्वणोत्तरस्य बाध इति यावत् । अर्थविप्रकति उत्तरप्रमाणस्य पूर्वप्रमाणकल्पकत्वादस्य विनियोगस्य विप्रकर्षाद्विलम्मा- दिति । तत्र श्रुत्यादीनां क्रमेणोदाहरणान्युक्त्वा पारदौर्बल्योदाहरणानि वक्ष्यन्ते । तथाहि-श्रुतेरुदाहरण 'श्रीहिमियजेत' इति ।लिङ्गोदाहरणं 'बहिर्देवसदनं दामि' इति । वाक्योदाहरणं यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं शृणोति ' इति । प्रकरणोदाहरणं समिधो यजति' इति । स्थानोदाहरणम् इन्द्राग्नी रोचना दिवः' इत्यादीनां याज्यानुवाक्यामन्त्राणाम् । ऐन्द्राममेकादशकपाल निर्वपेत् ' 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निपेत् । इत्ये क्रमविहितेष्टिषु यथासंख्य प्रथमस्य प्रथम द्वितीयस्य द्वितीयं विनियोगो भवतीति । समाख्योदाहरणं तु होतृचमस इति । लिङ्गापेक्षया श्रुतेः प्राबल्यस्योदाहरणम् ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते ' इति । तिरिषु हि प्रत्यक्षविनियोनकशब्दाभावा- तादृशः शब्दः कल्पनीयो भाति । यावञ्च लिङ्गादिभिर्विनियोनकः शब्दः करुप्यते तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या विनियोगस्य कृतत्वात्तेषां कलपकत्वशक्तिपिह- न्यत इति श्रुतेः सर्वापेक्षया प्रावल्यम् । ' कदाचन स्तरीरसि नेन्द्र ससि दाशुषे इत्यैन्द्या ऋघ इन्द्रप्रकाशन सामायावत्तलिङ्गात् ' ऐन्येन्द्रमुपति. छते' इति श्रुतिः कल्प्यते तात्प्रत्यतया 'ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते ' इति श्रुत्या गाहपस्योपस्यानाङ्गत्वं सिध्यतीत लिङ्गस्य दौर्बल्यम् । वाक्यापेक्षया लिङ्गस्य-प्रावस्योदाहरणं तु : स्थोनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं . .

·८ ९ जिज्ञासाधिकरणम् । तद्गतस्य तत्रापेक्षितत्वाचोत्तरमीमांसयाऽपेक्ष्यमाणपूर्वमीमांसच पूर्वमध्येयत्वेन मामोति । तथा पूर्वपूर्वाध्यापकपरम्परामाप्तपात्र- मानुसारेणापि कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोर्विचारस्योक्तश्रम एव प्रामोतीत्येकदेशिमते ब्रह्मविचारात्पूर्व कर्मविचारस्य प्रकृतत्वा- त्तदपेक्षार्थत्वमेवायशब्दस्येत्येकदेशिमतानुसारेण तदाशङ्कासं. गतिः । कर्मविचारापेक्षानपेक्षयोर्धिमतिपत्तावप्यानन्तर्यार्थत्वे विप्रतिपत्त्य भावादुक्तविप्रतिपत्तेश्चाग्रे निरसनीयत्वादानन्तर्यार्थ- कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ नाहीणां मेध सुमनस्यमानः ' इति । अत्र हि सममिव्याहाररूपवाक्यात्पूर्वोत्तरार्धयोरेकवाक्यत्वे सप्ति सदनकरण. स्थापनयोरुभयत्राप्ययं कृत्स्नो मन्त्रो विनियोक्तव्य इति प्राधम् । तत्रापि शक्तिमकल्पयित्वा वाक्येन विनियोगासंभवाचावद्वाक्यं लिङ्गं कल्पयित्वा श्रुति कल्पयति तावल्लिङ्गं श्रुति क्ल्पयित्वा विनियोगकं भवतीति वाक्यस्य शक्ति. कल्पनव्यवधानेन विप्रकत्सिंनिकृष्टेन लिन सदनस्थापनयोः पूर्वोत्तरा- धयोर्षिमज्यव विनियोगो भवतीति वाक्याल्लिङ्गस्य प्राबल्यं सिद्धम् । प्रकरणाद्वाक्यस्य मानल्योदाहरणं तु अग्नीपोमाविदं हविरमुपेतामपीवृधेता महो ज्यायोऽक्राताम् ' इति । अत्र हनीपोमावित्यस्य लिङ्गापौर्णमास्य- ङ्गत्वे सिद्धे । इदं हविः' इत्यादेरपि तदङ्गत्वम् । न तु दर्शपूर्णमाससाधार. णात्प्रकरणादर्शाङ्गत्वमपि । एवमिन्द्राग्नी इदमित्यत्रापि बोध्यम् । एवं च प्रकायस्य प्राय सिद्धम् । स्थानाप्रकरणास्य प्राबल्योदाहरण, 'अझै दीव्यति, रामन्यं जिनाति, शीनाशेपमाख्यापयति' इति । इमानि हि वाक्यानि राजसूयान्तर्गताभिषेचनीयाख्यसोमयागसंनिधो पठितानि । तेषां च संनिधि- पाठाख्यस्थानादमिपेचनीयाङ्गवे प्राप्त प्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वम् । स्थानस्य प्रकरणकल्पनाधिक्येन विनियोनकापे प्रकरणापेक्षया विश्कर्षात् । अतो राज स्यान्तर्गतसर्वयागात्वं विदेवमादीनां सिध्यतीति स्थानात्मकरणस्य प्रापल्य सिद्धम् । समाख्यापेक्षया स्थानस्य पावत्योदाहरणं तु 'शुन्यध्वं देव्याय कर्मणे । इति । अयं हि मन्त्रः पौरोडाशिकमिति समाख्यया पुरोडाशकाण्डो- कानामुलूखलादीनां शोधने न विनियुज्यते । किंतु स्थानासानाय्यपात्रशोधन एय विनियुज्यते । पूर्वोत्तरीत्या समाख्यापेक्षया स्थानस्य संनिकृष्टत्वात् । अयं च श्रुत्यादीनां प्राबल्यदौत्यविचारो महपकारकत्यात्मसातः प्रतिपादितः । एतत्सहकृतेन पूक्तिविनियोगविधिनाऽनत्वं योध्यते ।

·शांकरपादभूषणे-- स्वविचारे न तद्रूपणाग्रहः कर्तव्य इति तदर्थः । न च तहि तदर्थकत्वमेव कुनो नोक्तमिति वाच्यम् । सिद्धान्ते कर्मविचा. रस्य ब्रह्मविचारापेक्षणीयत्वानुपगमेन तदनुक्तेः । एतेनास्यै- वाऽऽदिसूत्रत्वेन पूर्वप्रकृतार्थत्वशङ्कानुदयादिति चन्द्रिकोक्तं दूपणं परास्तम् । एकदेशिमतानुसारेण तादृशशङ्कायां बाप- काभावाद । विंशतिलक्षण्या एंकशास्त्रत्वोपपत्तिप्रकारचाऽऽकरेषु स्पष्टो दिङ्मात्रमत्राभिधीयते- अथातो धर्मजिज्ञासा (जै० सू० १११।१) इति सूत्रेऽयशब्देन कृत्स्नवेदाध्ययनान- न्तर्यमुच्यते । अतःशब्दस्य कृत्ववेदस्य विवक्षितार्यत्वमुच्यते । तदनुसारेण धर्मशब्दः कृत्स्नवेदार्थपर एव । ततश्च वेदविवक्षि तार्थत्वाद्विचारणीयत्व उपनिषदर्थस्यापि विचारणीयता प्राप्तव । अथवा धर्मशब्दोऽलौकिकश्रेयःसाधनतां प्रवृत्तिनिमिचीकृत्य ज्योतिष्टोमादिवहमणोऽपि शक्त्यवाभिधायकः । 'एप ह्येव साधु कर्म कारयति तमेभ्यो लोकेभ्य उमिनीपत्ते' (को०३१८) इति श्रुत्या ब्रह्मणोऽपि श्रेयःसाधनत्ववोधनात् । ननु श्रेय:- साधनतामात्रस्य धर्मपदप्रवृत्तिनिमित्तत्ये श्येनादीनामाप.धर्मता स्यादिति बलवदनिष्टाननुवन्धिधमपि तत्कोटौ निवेशनीयम् । तच न ब्रह्मसाधारणम् । एष उ एवासाधु फर्म कारयति तं गमधो निमीपते' (को० ३।८) इति श्रुत्या तस्य वलवदान. प्रानुवन्धित्ववोधनादिति चेत् । न । बलबदनिष्टाननुबन्धित्वं न बल वदनिष्टाजनकत्वादिरूपम् । किंतु बलवदनिष्टप्रयोजक- योगतोदेश्यताप्रतियोग्य नष्ठानानिष्पन्नत्वम् । तद्विशिष्टश्रेयासाध. नस्वं धर्मपदप्रवृत्तिनिमितम् । वच्च ब्रह्मसाधारणं तस्य निस्य- तयाऽनुष्ठाननिप्पन्नत्वाभावात् । एवं चैकमतिज्ञाविषयत्वात् । ' अथातो धर्मजिज्ञासा' (जै० म० १।१।१) इत्यारभ्य अनात्तिः : शब्दात्' (७० सू०४४ । २२) इत्यन्तमेकमेव शास्त्रम् । ननु संकर्षणेन सह पोडशलक्षणी कर्ममीमांसा जैमि-. निना कृता । चतुर्लक्षणी ब्रह्ममीमांसा घादरायणकृता । जिमिनि- बादरायणयोच परस्मविरुद्धमताभिनिवेशय स्पष्ट एवेति फयं तदुभयककारिंशतिलक्षण्या एकमन्यस्वम् । फिंच ग्रन्थतोऽयस्ति ·4 जिज्ञासाधिकरणम् । विरोधः तथा हि-'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां सस्मादनित्यमुच्यते' (जै० सू० १।२।१) इति सूत्रेणाक्रि- यार्थामामप्रामाण्यमाशङ्काय 'विधिना त्वेकवाक्यंत्वात्स्तुत्यर्थेन विधीनां स्यु' (जै० स० ११२७) इति सूत्रेण तेषामेव विधि- स्तावकत्वेन मामाण्यं व्यवस्थाषितं जैमिनिना । इदं च वेदान्त- साधारणम् । आम्नायपदस्य वेदपायपरत्वात् । बादरायणेन तु शाखयोनित्वात् ' न सू०१।१।३, इति सूत्रेण वेदा. न्तानां प्रामाण्य प्रतिपाद्यार्थवादाधिकरणोक्त घेदान्तानां क्रिया. शेपत्वं पूर्वपक्षीकृत्य तु समन्वयात् ' (न० सू० ११११४) इति सूत्रेण वेदान्तानां स्वातन्त्र्येण ब्रह्मणि प्रामाण्यं समर्थि तम् । एवमादिबहुविरोध इति न विंशनिलक्षण्या एकशास्त्वं संभवदुक्तिकमिति चेत् । न । न तावविरुद्धमताभिनिविष्टकवि- फर्तृकत्वमेकग्रन्थत्वविरोधि । तादृशयोरपि द्वयोः किंचिदर्थमु. विश्य समयवन्धपूर्वकैकग्रन्थनिर्मातृत्वोपपत्तेः । दृश्यते हि पर. स्परविरुद्धमताभिनिविष्टयोर्जयादित्यवामनयोः काशिकाख्यैक- ग्रन्थनिर्मातृत्वम् । ग्रन्थतस्तु विरोध एवं परिहार्यः-अथातो धर्मजिज्ञासेति हि द्वे प्रतिज्ञे । एका विशतिलक्षणसाधारणी । तस्यां धर्मशब्दः कमब्रह्मसाधारणः। द्वितीया तु कर्मकाण्डमात्र विषया । तस्यां च धर्मशब्दः कर्ममात्रपरः । एकेनापि सूत्रण प्रतिज्ञाद्वयमावृत्त्या सूपपादम् । सूत्राणामावृत्त्याऽनेकार्यत्वस्या- लंकारत्वाद । नन्वेवं कुत्रापि न दृष्टमिति चेत् । ' अथातः शेषलक्षणम् ' (जै० सू०३।१ । १) इति सूत्रे तथा दृष्ट- स्वांत् । इदं हि सूत्रं द्विलक्षण्याः परं शिष्टं यावरिकचनलक्षणं तत्सर्व वक्तुमारब्धम् । अथातः शेपलक्षणमित्यनेनावशिष्टदशा- ध्यायीपरत्वेन व्याख्याय- तृतीयाध्यापपरत्वेनापि व्याख्यातं वार्तिककृता । तत्र शेपः परार्थत्वाद' (० सू० ३ । ११२) इति सूत्रं यथा द्वितीयप्रतिज्ञायां लक्षणपतिपादकतया संगतं तदद चोदनालक्षणोऽयों धर्मः' (जै० सू० १ । १।२) इत्यपि सूत्रं द्वितीयप्रतिज्ञायां तल्लक्षणमतिपादकतया संगतम् । तथा च तेन कर्मणि चौदनायाः प्रामाण्ये द्वितीयप्रतिज्ञया मतिज्ञाते .

·. शांकरपादभूषणे- क्रियासमभिव्याहृतानामेव सिद्धार्थपरत्वेन प्रतीयमानानाममा. मापमाशङ्कय विधिस्तावकत्वेन मामाण्य व्यवस्थापितं पूर्वमी. मौसायाम् । तदसमभिव्याहृतानां सिद्धार्थपराणां प्रामाण्यं व्यव- स्थापितमुत्तरमीमांसायामिति न ग्रन्थतो विरोध इति । यदा-ननु पूर्वप्रकृतापेक्षा मयोगोपाधिं कृत्वा यथाऽऽत्मा नि. त्योऽयानित्य इत्यादावनिस्यशब्देन विशेष्यतयाऽन्वयार्यमपेक्ष- माणऍवप्रकृतात्मवाचित्वमध्यथशब्दस्य दृष्टं तदस्मकृतेऽपि किं न स्यात् । सूत्रे कल्पान्तरानुपन्यासेऽपि सौत्राथशब्दार्थस्यापेक्षित पूर्वस्य जिज्ञासायामानन्तर्यात्मकमेदसंबन्धेनान्वयः । अथानिस्य • इत्यादी तदर्थस्यैव धर्मितया तत्राभेदसंबन्धेनानित्यपदार्थेऽन्वय इत्येतावद्विशेषसत्त्वेऽपि तस्य कल्पान्तरोपन्यास एवायशब्द. स्यापेक्षितपूर्वचाचित्वं नान्यति नियमासाधकत्वात् । ब्रह्म- विचारात्पूर्व कर्मविचारस्य प्रकृतत्वं पूर्वमुपपादितमेवैकदेशिम तेन । यद्यपि सामानाधिकरण्यार्यमनुपक्तस्य धर्मिणोऽथानित्य इत्यादावपेक्षायामपि न सोऽयशब्दार्थः । एकस्मिन्वाक्य आत्मनो द्विरुपादानवैयादिति शङ्का संभवति तथाऽपि सा भ्रममूलैव । नद्यात्मा नित्योऽयानित्य इति दृष्टान्ते वाक्यैक्यं दर्शितम् । अपि तु द्वे पते वाक्पे। आत्मा नित्य इत्ये- केनोक्तऽपरेणाथानित्य इति, उतानित्य इत्यादिकं प्रयुज्यते । अत एव विमतिपत्तिरूपत्वमप्येतस्योपपद्यते । विरुद्धार्यकनाना- वाक्यत्वरूपस्यैव तस्य तन्त्रान्तर उक्तत्वात् । एतेन सूत्रे कल्पा न्तरानुपन्यासेन पूर्वमकृतापेक्षार्थत्वपथशब्दस्याशक्यशङ्कमिति । कल्पान्तरोपन्यासेऽपि सामानाधिकरण्यार्थमनुषक्तस्य धर्मिणोऽ- नित्य इत्यादापेक्षायामपि न सोऽयशब्दार्थः । अन्पया 'उता. नित्यः । इत्यादावतादेरपि पूर्वपकृतापेक्षार्थत्वं स्यादिति चन्द्रिकोक्तं परास्तमित्यत आह-पूर्वमकृतापेक्षापाथेति । अपे- क्षितपूर्वयाचिताया इत्यर्थः। आनन्तर्याम्पतिरेकादिति । ब्रह्मजिज्ञासया स्वहेतुनया. क्षितपूर्वविवेकादेरथशब्दार्यत्वेऽप्यानन्तर्यसंबन्धेन तस्य निना- सायामन्वयस्य वाच्यतया तस्य संसर्गवे प्रकारले वा.

·३ जिज्ञासाधिकरणम् । थतो विशेषाभावादानन्तर्यार्थत्वपक्षे योऽर्थस्तस्यैव पूर्वप्रकृता- पेक्षार्थत्वेऽपि सिद्धरित्यर्थः । नन्वेवं सत्ययशब्द आनन्तर्यार्थ एव परिगृह्यत इत्यानन्तर्यावधारणं कुत इत्यत आह-फलत इति । उत्पचिघटितेत्यर्थः । अयं भावः-अपक्षितपूर्वस्य विवे- फादेरुदासीनसाधारणतव्यवहितोत्तरक्षणवृत्तित्वात्मकानन्तर्य- संवन्धेन जिज्ञासान्वये विवेकादेहेतुत्वासिध्याऽव्यवहितोच- रक्षणोत्पत्तिकत्वात्मकानन्तर्यसंबन्धेनैव जिज्ञासायामन्ययस्य वाच्यतयाऽऽद्यक्षणसंवन्धरूपाया उत्पत्तेगुरुशरीस्तया तद्घाट- तपरम्परासंवन्धस्य संघन्धत्वे विवादास्परिशेपादानन्तर्यार्थत्वमे. वायशब्दस्येति । विवरणे तु प्रकृतादादन्तिरत्वशङ्कया प्रकृतापेक्षायाश्चेति भाप्यमवतार्यार्थान्तरत्वं हि यतः कुतश्चे- व्यर्थम् । अवश्यं हि पुरुपः किंचित्कृत्वा किंचित्करोति । पुष्क- लकारणाचेदानन्तर्याभिधानं विना कारणत्वासिद्धिः। आनन्त- याभिधान च प्रकृतादर्यादर्थान्तरत्वस्यान्तीततया सिद्धिरिति तदभिमायो घर्णितः। यत्वानन्तर्यानभिधानेऽपि वैयर्थ्यपरिहारार्थमेव प्रकृतस्य हेतुत्वसिद्धेः प्रकृतादर्थादर्यान्तरत्वपरित्यागे नोक्तबीजसंभवः । अन्यथाऽऽनन्तर्यार्थकत्वेऽपि तत्पतियोगिनो हेतुत्वासिद्धोरिति चन्द्रिकायां दपणमुक्तं तद्विवरणभावानवयोधनिबन्धनम् । आन- न्तर्य हि न तदव्यवहितोत्तरक्षणत्तित्वमात्र ज्येष्ठभ्राता कनिः ठस्यानन्तर इति व्यवहारापत्तेः। किंतु तदव्यवहिवक्षणोत्पत्ति- कत्वमेव । तदेव च मुख्यमन्यद्गौणम् । भवति हि तदप्रयोज्या- तस्मयोज्यं मुख्यामिति । एवं च धनं लभतेऽथ सुखी.भवति, क्षिमा नदी पूर्णजला यदाऽथ तनोति राजोपवनानि तीरेऽशोक- पुंनागरसालसालकपित्थजम्वूपनसादिक्षरित्यादावसति वाधक आनन्तर्यघटकोत्पत्तावानन्तर्यप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नमयो- ज्यत्वप्रतीतेरथशब्दसमभिव्याहारव्युत्पत्तिलभ्यतयाऽथशब्दस्या ऽऽनन्तर्यार्थकत्वे विचारमवृत्त्युत्पत्तिमयोजकतावच्छेदकत्वस्य साधनचतुष्टयत्वे सुग्रहतया तादृशधर्मवत्वरूपं तदीयपुष्कल- कारणत्वं साधनचतुष्टये सुग्रहम् । प्रकृतादादर्यान्तरपरत्वे ·शाकरपादभूषण- न व्युत्पचिवलादुक्तार्थलाभ इति विवरणाभिप्रायः । याहशसमुदायत्वावच्छिन्नात्कार्योत्पत्तिपवहिता व्यभिचरिता च ताशसमुदायत्वस्य कार्योत्पत्तिमयोजकतानवच्छेदकत्व- नियमाभिप्रायेण कारणादानन्तर्यमप्य व्यवधेरच्यभिचाराचति विवरणेन घाघकासत्त्वदर्शनाय कारणस्याव्यवधिरव्यभिचा. रथोक्त इति न चन्द्रिकोक्तदूपणान्तरावकाशः । तत्सिद्धम- वश्यापेक्षिताधिकारिविशेषप्रतिपत्त्युपयोग्यानन्तर्यार्थकत्वमेवाथ- शब्दस्योत। अयैवमपि कथमधिकार्यादिप्रतिपत्तिरिति चेत् । इत्यम्-अथ. शब्देनाऽऽनन्तर्याभिधाने योग्यतदवधित्वाकाङ्क्षायां श्रवणविधि सूत्रयतस्तत्प्रकरणस्थवाक्यविवेकादीनां बुद्धिस्थत्वेन तेपा तद- घधित्वसिद्धी विवेकादिसाधनसंपत्तेः श्रवणविध्यधिकारनिमि. तत्वावगमाद्विचारे विवेकादिमानधिकारी ज्ञानद्वारा मोक्षश्च विचारप्रयोजनमिति भवति तत्प्रतिपत्तिरिति । विवेकादिसाघ- नसंपतिश्च । यदानन्तर्यमधशब्देनोच्यते तद्वक्तव्यमित्याक्षिप्य, उच्यते-नित्यानित्यवस्तुविवेकः, इहामुत्रार्थभोगविरागः, शम- दमादिसाधनसंपत् , मुमुक्षुत्वं च ' इत्यादिभाष्येण दर्शिता ग्राहा । तत्र शमदमादीत्यादिपदेनोपरतितितिक्षाश्रद्धा ग्राह्याः । अथ शमदमादीत्यादिपदेनोपरत्यादेरिव विवेकादीनामपि ग्रह णसंभवात्पृथक्तदुपादानं भाप्यकृतः किमभिमायमिति चेत् । सर्वशाखापत्ययन्यायेन ययाऽग्निहोत्रादिविधीनां सर्वशाखा. स्वैक्य तया'सोऽन्वेष्टव्यस्तद्विजिज्ञासस्व श्रोतव्य.' इत्यादौ सर्वत्र थवणविधेरैकत्वमेव । तथा च सोऽन्वेष्य इत्यत्र 'वधयेद कर्म- चितो लोकः सीयते' (छा०८।११६) इत्यादि । नास्त्यकृतः कृतेन ' (मु० १ । २ । १२) इत्यन्तेन ज्ञानफलमोसस्य नित्यत्वं कर्मफलस्वर्गादेरनित्यत्वमिति नित्यानित्यविवेकाः श्रुताः। विचारसाध्यज्ञानमकरणे परीक्ष्य लोकान्कचितान्त्रा- ह्मणो निर्वेदमायाव ' (मु० १२४१२) इति वैराग्यं श्रुतम् । अन्यत्र 'शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः श्रद्धावितो भूत्वा (वृ० ४।४ । २३) इति शान्त्यादि श्रुतम् । 'चार वेद - th TA ·९५ जिज्ञासाधिकरणम् । ब्रह्मैव भवति । (मु० ३।२।९) इति फलश्रुतिषु मुमुक्षा गम्या । एवं विशकलितानामप्यधिकारिविशेषणानां पूर्वोक्त. न्यायनैकश्यणविध्यधिकारनिमित्तत्वं निरायाधमेव । तदु. क्तम्- तत्र तत्र विवेकादि श्रुतमेकर नीयते । सर्वशाखामत्ययेन विधेरैकत्यनिश्चयाद ॥ इति । यद्यपि मुमुक्षायामधिकारिविशेषणस्वेन संगृहीतायां ततः माचीनान्यल्लिभ्यन्तेऽधिकार्यपेक्षाऽपि शाम्यतीति सदानन्त- यमेव वक्तव्यम् , अन्यथा विधकादिहेत्वानन्तर्यस्यापि वक्त- व्यता स्यात् । तथाऽपि शोलेण सर्वेपी संकीर्तितत्वात्तद्वैयान्य- थानुपपत्त्या श्रुतानामेव सर्वेषां समुचितानां परस्पर कार्यकारण. भावेन परस्परोपयुक्तानां वाऽधिकारिविशेषणत्यरूपनिमित्तत्व. मित्यभिपायेणैव विवेकादीनां पृथक् श्रुतानां पृथकथनम् । शान्तो दान्त इत्यत्र श्रुतानां शमदमादीत्यादिना पृथगादिपदेन ग्रहणमित्यभिप्रायात् । किंच मुमुक्षा दि निर्दुःखसुखामिलाप एव । स च सर्वसाधारण इति नाधिकारिविशेषणं भवितुमर्हति । किंतू कट एवेति वक्तव्यम् । तदुत्कटत्वं चा- धिकारिणाऽवश्य निणेतव्यम् । अन्यथा संन्यासपूर्वकं श्रवणा- रम्भ उत्कटमुमुक्षाया अभावे च फलपर्यवसायिश्रवणासंभवा- व्यर्थः : प्रयासः स्यादिति शङ्काकुलस्य श्रवणे प्रत्तिर्न स्यात् । उत्कटमुमुक्षा च सवोच्यते-या विवेकादिपरम्परया प्राप्ता विवे- कादिसहिता वा । अतस्तदुत्कटत्वाभिव्यञ्जकतया विकाधुप. न्यासेन तदादिमुमुक्षानन्तर्यमेवाभिहितम् । विवेकादिहेतूनामाधि. कारिविशंपणतया श्रवणविधिसमभिव्याहारे श्रुत्यनुक्ततया तदुत्कटत्वानभिव्यञ्जकतया च न तदानन्तर्यवक्तव्यतामसङ्गाः। एतेन किंच भामविरीत्या साधनचतुष्टये पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तर- हेतुत्वेन मुमुक्षवाधिकारिविशेषणमन्यत्तदेतुभूतं किंवा विवर- गैफदेशोक्तरीत्या मुमुक्षावद्वियकादिरप्यधिकारिविशेषणम् . । आये मुमुक्षानन्तर्यमेवायशब्दार्थः स्यान्न साधनचतुष्टयानन्त- यम् । अन्यथा विवेकहेत्यानन्तर्यमपि तद: स्यादिति विरा.

·शांकरपादभूपणे- गशमदमादिमुमुक्षासु सतीषु विवेकाभावेन फलपर्यन्तविचा. रामावस्यादर्शनादित्यादिचन्द्रिकोक्तदूपणं भाष्यनिबन्धादेरुक्त- तात्पर्यानवबोधनिबन्धनमेव । तथा शमदमादीत्यनाऽऽदिपदं न युक्तम् । तेन तितिक्षादेरेच ग्रहणं न विवेकादेरिति तितिक्षा- धनुगतविवेकादिव्याहत्तस्योपसंग्राहकस्य धर्मस्याभावादिति च चन्द्रिकोक्तदूषणमुक्तभाप्यादिग्रन्धाभिमायाज्ञानमूलमेव । शान्ती दान्त इति श्रुत्युपात्तकर्तृविशेषणत्वरूपानुगतानतिप्रसक्तधर्मसौल. भ्यस्यातिस्पष्टत्वाच्च । तद्भाष्येऽथशब्दस्याधिकारानन्तर्यार्थकत्व- स्यैवोक्तत्वेनाधिकारस्य च विष्णुपादकसंश्रयत्वशमदमादिमुमु- क्षारूपतया स्वेन व्याख्याततया तत्राप्युक्तशङ्कया दूपणभूष. णयोः समान योगक्षेमत्वेनास्मदीयभाष्यकारोक्तेऽयशब्दस्या- नन्तर्यार्थकत्व एव दृषणोद्भावनं मन्दमतिप्रतारणमात्रमेव । अयं परो विशेष:-अस्मद्भाष्यकारोक्ताधिकारिविशेषणानि सर्वाणि श्रोतव्यविधिसमभिव्याहतवाक्यबोधितानि । विष्णुपादै कसंश्रयत्वरूपाधिकारस्तु न श्रवणविधिसमभिव्याहृतवाक्यबो- धित इति तत्सतिपादने श्रुत्यनभितार्थकत्वमेव सूत्रस्याऽऽपते- दिति । अथ कोऽयं नित्यानित्यधिवेक इति चेत् । अत्र केचित-आ- स्मा नित्योऽनित्यमन्यत्, आत्मा सत्योऽसत्यमन्यदिति वा विवे. फ एप स इत्याहुः । ज्ञानफलं नित्यं कर्मफलपनित्यमिति विवेक एव सः । अनित्यत्वं चात्र ध्वंसप्रतियोगित्वम् । तदन्यत्वं च नित्यत्वमित्यपरे। अथ केपांचिन्मते शाखेण ज्ञातव्यस्याऽऽत्मनि स्पस्वादेः शास्त्रविचारात्मागेव ज्ञातत्वाद्विचारविघायकशास्त्रयः यमिति चेत् । मेघम् । जातोऽपि निरुक्तविवेकोऽधीतसाङ्गा- स्वाध्यायस्य गृहीतपदपदार्थसंबन्धस्य कस्यचित् ' अक्षय ह धे चातुर्मास्पयाजिनः सुकृतं भवत्ति विश्वं सत्यम् ' इत्येवमादि घाक्यं पश्यतः परस्परविरुद्धार्थकसगुणनिर्गुणयोधकवाक्यानि सथा 'दा सुपर्णा' (०४१६)'तत्त्वमसि' (छा०६। ८।७) इत्यादिभेदाभेदयोधकयाक्यानि तयाऽऽत्मानेकत्वैक- स्वादिघोषकवाक्यानि च पश्यतः शङ्काकलङ्कित एव भवति ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । ताशङ्कानित्तिय कस्यचित्परमेश्वरानुग्रहाद्विरुद्धवाक्यान्यन्यथा पारुपेयानीति दृढनिश्चयात्स्वत एव संभवति । कस्यचित्पथ- मसूत्रविचारेण सा शङ्कमऽपोदिता भवतीत्यासोपदेश लब्ध्वा तद्न ध्ययनेनावशिष्टाः सर्वाः शङ्का उत्तरत्र निराकरिष्यत इत्यध्यापक वचने विश्वासपूर्वकतत्तदधिकरणविचारेण वा निवर्तत इति शङ्का- कलकितत्वाभावरूपधिवेकदाढर्याय शास्त्रसार्थक्यात् । एतेन- आत्मा नित्योऽनित्यमन्यदिति केपांचिन्मतसिद्धविवेकमाक्षिप्य ज्ञातम्यस्य मागेव ज्ञातत्वाद्विचारचयात् । न च सगुणनि- गुणविवकाखण्डसमन्वयाधर्य शास्त्रमिति युक्तम् । भामत्यां नित्यानित्यशब्दयोः सत्यानृतपरत्वेनोक्ततया ब्रह्मैव सत्यम- सत्यमन्यादिति विवेकस्य प्रागेव सिद्धी तदर्थस्य सगुणनिर्गुण. विवेकादेरप्यनपेक्षत्वात् । नहि श्रुतितात्पर्यधीः स्वरूपेणाये- क्षिता। किंतु ज्ञेयनिश्चायकतया। न चोक्तादन्यन्मुमुक्षुज्ञेयमस्ति । जीवब्रह्मभेदस्यापि ब्रह्मातिरिक्तत्तया तन्मिथ्यात्वस्य तद. भेदस्यापि ब्रह्ममात्रस्वरूपतया तत्सत्यत्वस्यापि तेनैव निश्चित तत्वाचेति चन्द्रिको दूषणं निरस्तम् । तन्मतेऽपि 'नारायणोs- सो परमो विचिन्त्यो मुमुक्षुभि. कर्मपाशादयुष्मात्' इत्यादिमथ. मसूत्रनिर्णयार्थज्ञानफलस्य विष्णुपादकसंश्रयत्वरूपाधिकारस्य पूर्वमेव सिद्धी शास्त्रवैयर्यपरिहारस्य मदुक्तरीत्यतिरिक्तभका- रान्तरासाध्यत्वाच्च पदीयोक्ती दूपणोद्भावनं मन्दप्रतारणामात्रे पर्यवसन्नमेव । यदपि चन्द्रिकायाम् --- न च विवरणरीन्या नित्यानित्य- शब्दो ध्वंसाप्रतियोगिपतियोगिपरावित्यादिना ब्रह्मज्ञानफलं निस्पं कर्मफलमनित्यमित्यपर इत्यादिनोक्तं नित्यानित्पवियेफ माक्षिप्य तन्न युक्तं प्रतिपन्नोपाधावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपवा. ध्यत्ववतोऽनात्मनो +ध्वंसप्रतियोगित्वायोगात् । पारमार्थिक- * अपर इत्यादीवि । पूर्वस्मिन्छेऽम्माभिः ' अपरे ' इत्यन्तमन्नानुदि- समित्यर्थः । + प्रतियोगित्वायोगादिति । विवरणे हि प्रतिपन्नोपाधिगतामावप्रतियोगित मिथ्यान्यमित्याशयकमुषम् । तादृशमिथ्यात्वलक्षणस्वीकारे यथा शशशृद्धा- ·१९८ शाकरपादभूपणे- त्वाकारणात्यन्ताभावः स्वरूपेण तु ध्वंस इति चेन्न । पारमार्थि- फत्वस्यावाध्यत्वरूपत्वेनान्योन्याश्रयात् । ४ तथाऽत्यन्ताभाव. प्रतियोगित्वस्य निराकारे ब्रह्मण्यपि संभवाच्च । अतात्त्विके रूप्यादावनित्यत्वाव्यवहाराच । गौरनाद्यन्तवती, एषोऽश्वत्य: सनातन इति श्रुत्यनुसाराय मोक्षेऽप्यतात्त्विक्यनुवृत्तिनिवृत्तिस्तु तात्त्विकी । मुक्तेर्वन्धाद्वैषम्यं तु तात्त्विकनिवृत्तिसत्तामात्रेणे. त्यापाताच । तस्मात्परमसे नित्यानित्यविवेको न युक्तः" इति दूपणमुक्तम् । तत्रेदं विचार्यते-प्रतिपन्नोपाधिगतात्यन्ताभावप्रतियोगिनो ध्वंसमतियोगिता कुतो न युज्यते, किमत्यन्ताभावाधिकरणे ध्वंसायोगादुतोक्तप्रतियोगिनोऽत्यन्तासत्त्वरूपतयाऽत्यन्तासतश्च शशविपाणादे शादर्शनात् । माऽऽद्यः। ध्वंसप्रागभावयोरत्य- न्ताभावविरोधित्वे प्रमाणाभावात्तदधिकरणेऽप्यत्यन्ताभावरती बाधकाभावात् । स्पष्टं चेदं नव्यताकिमताभिज्ञानाम् । न -द्वितीयः । सद्विशेपस्याऽऽत्मनो नाशादर्शनवदसदिशेपे सददर्शन स्याकिंचित्करस्वाद । मतिपन्नोपाधिगतात्यन्ताभावप्रतियोगि- 'नोऽपि वियदादेः शुक्तिरूप्यादेवार्थक्रियाकारितया । इदं सर्व. 'मसृजत । सत्यं चानृतं च सत्यमभवत्' इति श्रुतिसिद्धोत्पचिम- या चात्यन्तास लक्षपेनानात्ममात्रस्यात्यन्तासस्वायोगाच्च । शुक्तिरूप्यादेरपि प्रक्जिनकधीविषयत्वादर्थक्रियाकारित्वमक्ष- तमेव । पारमार्थिकरवस्याघाध्यत्वरूपत्वेनान्योन्याश्रयतोक्तिरपि न साधीयसी । अपाध्यं सर्व ममेयमित्याकारकवाक्यतापर्य- देरभाषपतियोगिनोऽसच्यावसायोगस्तथा सर्वस्याप्यनात्मनो वस्तुनोऽसत्तापस्या ध्वंसप्रतियोगिस्यायोगादित्यर्थः । * अन्योन्याश्रयादिति । अमाध्यत्वं हि वाध्यत्वामायो याध्यात्वं बाबा- ध्यत्वामाय इत्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः । .x वधाऽत्यन्ताभावेति । पारमार्थिकस्वरूपेण ब्रह्मणः सत्वेऽपि व्यावहा• रिकरवरूपेण तदत्यन्ताभापो पर्तत एवेति पारमापिकरपाकारण मणोऽध्य. स्यमाभाषपतियोगित्यसमादिति भावः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । विषयधीव्यक्तेस्तद्विषयताया वा पारमार्थिकत्वशब्देन विवक्षि- तायास्तद्यक्तित्वेनाभावमतियोगितावोदकतया मिथ्यात्वल- क्षणे निवेश्यत्वेनान्योन्याश्रयताविरहात् । निरुक्तधीब्यक्तिरुभा- भ्यामप्यवश्यमुपेयैव । इयागेव विशेषो मम्मते ज्ञानानिवर्त्य- त्वरूपपयाध्यत्वं तत्र विषयस्त्वन्मते चारयन्ताभावामतियोगि- स्वमन्यद्वा सद्विपय इति । ब्रह्मण्यपि ताशधीविषयत्वमस्त्येवेति न निराकारे ब्रह्मण्यपीत्याधुक्तानिमसङ्गः । शुक्तिरूप्यादावपि निरुक्तरीत्याऽयक्रियाकारित्वादत्यन्तासत्वासंभवादनित्यत्व- च्यवहारस्योभाभ्यामपि कथमपि वारयितुमशक्यतया स इष्ट एव । गौरनामन्तवतीसि श्रुतिश्च नास्मत्पतिकूला। अनादिश्वासा- वन्तवती चेति तदर्थात् । अन्यथाऽनाधन्तति वक्तुमुचिततया मतुष्प्रत्ययनरर्थक्यापत्तेः । एपोऽश्वत्थः सनातन इत्यत्र मुक्ति कालातिरिक्तसकलकालसंबन्ध एवोच्यते । अश्वत्थमेनं सुवि- रूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन च्छित्त्वा' (गी. १५ । ३)। 'ततः पदं तत्परिमार्गितव्यम् । (गी० १५ । ४) । इति घलयद्भगवदुक्तिवादादिति न मोक्षेऽपीत्यादिपणावकाशः। यदपि चन्द्रिकायाम्-किं च निरुक्तविवेको भेदस्य तस्याप्तस्य वा ज्ञानम् । तस्य भ्रमत्वे ब्रह्मविचारो न नित्य फलकः स्यात् । प्रमात्वे भेदः सत्यः स्यादिति दूषणमुक्तम् । तदपि न विचार. सहम् । निरुक्तज्ञानस्य परमार्थसन्मानविषयकवलक्षणमामाण्या. भावेऽपि घटादिज्ञानप्रामाण्यसमकक्षस्य व्यवहारकालाबाध्यवि. पयकत्वलक्षणमामाण्यस्याभ्युपगमेन भेदस्य व्यावहारिकसत्य. खमेवाऽऽपधेत । तचास्माकमिष्टमेव । तदादायैव विचारमवृत्त्युप- पत्तेः । पारमार्थिकसत्यत्वं तु न तस्य व्यावहारिकमामाण्यादा- पाधम् । किंच नित्यत्वादेर्धमविषयत्वरूपवाधितत्वं यदि तद. धिकरणस्यानित्यता विना नोपपद्यत तदैव त्वदुक्तदोपः संभव- ति । तदेव तु न । नित्यत्वात्पन्वाभावात् । अतिरिक्तस्यैव तद- व्यापकस्योक्तध्वंसमतियोगित्वरूपानित्यत्वस्य ययाममाणमस्मा. भिरभ्युपगमानकिंचिदेतत् ।

·३ १०० शांकरपादभूपणे-- अयैवं सति नित्यानित्यशब्दयोनिरुक्तयथाश्रुतार्थ परित्यज्ये वाचस्पतिकल्पतर्वो: सत्यासत्यपरतया तयाख्यानं निरभिमा- यमेव । ब्रह्मानन्द एक एव नित्य इतरत्सर्व कर्मफलादिकमनि. त्यमिति शास्त्रारम्भात्यागेव ज्ञाते सति ' असंभवस्तु सतोऽनुप. पत्तेः। (७. सू०२।३।९) इत्यादितन्नित्यत्वानित्यः त्वव्यवस्थापकसूत्रवैयर्थशङ्कायां श्रुत्यन्तरविरोधशङ्कापरि. हाराय तत्सार्थक्यमिति समाधानवत्मागेव संसारबन्धानृतत्व- निश्चये तव्यवस्थापक-'तद्गुणसारत्वात्' (ब्र० सू० २।३ २९ )इत्यादिसूत्रथैयर्यशङ्कायां श्रुत्यन्तरविरोधपरिहाराय तत्सार्थक्यसमाधानस्य समानत्वादिति चेत् । अभिप्रायभेदात्त. दर्यकरणात् । इत्थं हि वाचस्पतिकल्पनारभिमाय:--नित्या. नित्यवस्तुविवेकादिक्रमेण साधनचतुष्टयं ब्रह्मजिज्ञासाहेतुत्वेन वर्णयता श्रीमद्भाष्यकारेण नित्यानित्यविवेकानन्तर सांसारि- फफलं सर्वपनित्यमिति तद्वियोगावश्यंभावेनावश्यमेवास्माच्छो- फाख्यं दुःखं भविष्यतीति ज्ञानवतः कस्यचिन्नित्यफलमेप्सा. मनपेक्ष्य तद्विवेफमाण कर्मफलविराग उक्तः । नित्यफलमे. प्सया तत्माप्त्युपायान्वेपणं च पश्चादुक्तम् । अयं क्रमो नित्य- स्वं सत्यत्वमनित्यत्वमसत्यत्वमित्यादिव्याख्यान एव युज्यते, नतु नित्यत्वं स्थायित्वमनित्यत्वमस्थायित्वमित्यादिव्याख्याने । अस्थायिनं भोग भुजानस्तत्परित्यागे स्थायिभोगमालक्ष्यैव तत्माप्त्युपायमन्विध्यस्ततो विरज्यते नान्यथा । अनृतासक्तस्तु फपित्तदनृतत्वमालोच्य तथाविधसत्यवस्तुलाभमननुसंधायापि ततो विरज्यत इति नित्यानित्यवस्तुविवफासिद्धिशङ्करपरि- हाराय फर्मफलनित्यत्वप्रतिपादकवाफ्येभ्यस्तदनित्यत्वमसिपा- दकवाक्यानां प्रावस्यस्यैवोपपत्तिमचयाऽत:शब्दस्य व्याख्ये. यतया प्रसिद्धनित्यानित्यविवेक एवात्र विवक्षितः, नतु सत्यासत्पविवेकः । तथा सति पन्धसत्यत्वमतिपादफवाक्ये- भ्यस्तन्मिध्यास्यमतिपादकवाक्यस्य पायल्पपरतयैव तयाख्या नकरणौचित्यादिति विवरणाभिमायः । अप सत्तासवविरे- कस्य न पैराम्पहेतुन्वं संभवति । अनृततया स्वामिकपदार्थानक..

·जिज्ञासाधिकरणम् । गच्छतोऽपि कामुकस्य तेषां सुखसाधनतामवगत्य तदुपयोगिम चौपधिसेवादी प्रवृत्तिदर्शनादिति नैतन्मते विवेकादिक्रम उप. पद्यत इति चेत् । कस्यचिनिर्लज्जकामुकस्य तथा प्रवृत्तिदर्शनेऽपि बुधवाऽन्यत्यन्तवैरस्यं यः पदार्थेषु दुर्मतिः । बध्नाति वासनां भूयो नरो नासौ स गर्दभः॥ इत्यभियुक्तवचनमनुसंधानस्येश्वरानुग्रहेण लब्धसत्वशुद्धरात्मा. तिरिक्तस्यासत्यतामनुसंदधतः पुरुषधौरेयस्य तेषु विरागो भव. त्येवेति ताशपुरूपविशेषाभिमायण विवेकादित्रमकथनस्यैत. न्मतेऽप्यविरोधात् । अधिकमाकरेपु द्रष्टव्यम् । यत्तु तस्मात्परमते नित्यानित्यविवको न युक्त इत्युक्त्वा नापीहामुत्रार्थफलभोगविरागः संभवति । विवरणे विपयरपि नित्यात्मस्वरूपमेव सुखयभिव्यज्यते नतु जन्यं सुखमस्तीत्युक्त- स्वेन चैपयिकसुखेऽपि विरागायोगान्मोक्षे रागवतस्तत्त्वतो भेद- शून्ये भोगे विरागायोगाचेति चन्द्रिकायां दूषणमुक्तम् । तदसन । वैपयिकसुखस्य ब्रह्मानन्दरूपतोपगमेऽपि तस्यानभिव्यक्तस्या- पुरुषार्थतया काम्यमानायाश्च विपयसंवन्धाधीनतदभिव्यक्तर- नित्यतया ततो विरागे चाधकाभावात् । कर्माधीना सुखाभि- व्यक्तिः स्वोत्तरावरणनियता शास्त्राधीनब्रह्मानन्दाभिव्यक्तिश्च न तयेति विवेकस्य तादृशवैराग्यहेतुत्वसंभवाच्च न शङ्कनन्तरा- वकाशः । अतिरिक्त वैपयिकसुखे ब्रह्मानन्दमतियोगितात्त्वि कमेदशून्यत्वेऽस्यनित्यत्वस्य दुस्पलयतया तत्र राधे पाय कामावाचा ततो व्याख्यातशमादिसंपत् । ततो मोक्षेच्छा । मोक्षाss. त्यन्तिक्यविद्यानित्तिः । तदुक्तम्-- अविद्यानिवृत्तिमोक्षः सा च वन्ध उदाहृतः । इति । तस्यायाधिकरणीभूतनित्यव्रह्मानन्दरूपत्वात्पुरुषार्थत्वमविरुः द्धम् । अथेचं मोक्षस्य नित्यसिद्धात्मरूपस्य काम्यत्वानुप- पत्तिः । तद्धि केवल नित्यानन्दरूपेणाऽऽहोस्विद्भानविषयत्वेनो- ताविद्यात्मकयन्धाभावविशिष्टत्वेन ! नाऽऽधः। तस्य नित्यास- द्धवाद । न द्वितीयः । तस्य स्वप्रकाशतया भानाविषय- त्वात् । न तृतीयः । आवरणस्य तत्र कल्पितत्वेन तदभाव. स्याऽऽचरणकालेऽपि सत्यादिति चेत् । न ।

·१०२ शांकरपाद पणे- निवृत्तिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलक्षितः इत्युत्तरार्धन परमवृत्त्युपलक्षितनित्यसिद्धात्मन एवाचिद्या- निवृतिरूपमोक्षस्वरूपत्वाभिधानेन तस्य नित्यसिद्धपूर्णानन्दस्य स्वरूपतो नित्यत्यावगमेऽपि दु.खनियततदाचरणचिद्वेषाचदार- रणविरोधकृत्युपलक्षितत्वेन बादशत्तिविशिष्टत्वेन वा काम्य- तोपपत्तेः । वृत्तिरूपोपलक्षणस्य विशेषणस्य वा साध्यतयैव मोक्षस्य विचारसाध्यता । न चोपलक्षणादिनिवृत्त्या मुक्तेरपि निवृत्त्यापत्तिः शङ्कया । पाके निवृत्तेऽपि पाचकनिवृत्चेरदर्श- नात् । तदुक्तम्- उपलक्षणनाशेऽपि मुक्तिः स्यात्पाचकादिवत् । इति । एतेन मुमुक्षा च परमते न युक्ता मोक्षस्य नित्पसिद्धात्म- मात्रत्वेन तच्छायोगादिति चन्द्रिकोक्तं निरस्तम् । यदपि चन्द्रिकायां = वृत्त्युपलक्षितस्य पश्चादिव पूर्वमपि सत्त्वाञ्चत्युक्तं तदभिप्रायस्तु निरुक्तात्मनो मोहकालेऽपि सत्त्वेन तदानीमपि तद्धान्यापत्तिरिति । तदपि मन्दम् । पूर्वमसिद्धस्यो: पलक्षणत्वायोगात् । नहि पाकसंबन्धात्पूर्व पाचको भवति तथा व्यवहियते वा । अपि तु पाकानन्तरमेवेति ताशत्तेरनित्य- त्वेऽपि तदभिव्यक्तानन्दस्य नित्यतया न विचारस्य नित्य. फलकत्वानुपपत्तिः । आनन्दाभिव्यक्तिरपि स्वरूपभूवा न जन्यसाक्षात्कारः । अय तादृशानन्दाभिव्यक्तः पुपर्थताऽसंभ- वदुक्तिकैव । नहि सुखात्मता पुमर्थः । सुखी स्यामितीच्छाव- त्सुखं स्यामितीच्छागा अदर्शनात् । पुमर्थताया इच्छानियम्य- त्वात् । अन्यथा बौद्धमतसिद्धनित्यात्मनाशादेरपि पुमर्थता स्यात् । अत एव परकीयसुखं न पुमर्थः, तथेच्छाविरहात् । मैवम् । सुखादौ पुमर्थत्वं हि न स्वकीयत्वादिप्रयुक्तम् । गौरवात् । - * इच्छायोगादिति । इच्छाया अयोगादित्यर्थः । चन्द्रिकायामिति । ननु नाऽऽत्ममा मोक्षः, येनोकदोप: स्यात् । किंवखण्डाकारचेदान्त मन्यचरमवृत्युपलक्षित एव । स च पूर्व न सिद्ध इती. रछा युक्तेत्याशङ्कयाऽऽह-वृत्त्युपलक्षितस्येति । तया च नेच्छोपपत्तिरि- त्याशयः।

·३ जिज्ञासाधिकरणम् । किंतु साक्षारिक्रयमाणतया । तथा चान्येच्छानधीनेच्छाविषय- स्येव तादृशेच्छाविषयकसाक्षात्कारविपयस्यापि पुमर्थत्वान्मुक्त पुमर्थत्वाक्षतेः । न च साक्षाक्रियमाणतया सुखस्य पुरुषार्थ- त्वेऽस्मदादिसुसमीश्वरस्यापि पुमर्थः स्यादिति वाच्यम् । हेय- तयाऽज्ञातत्वस्यापि तत्र : प्रयोजकत्वात् । स्वसंवन्धित्वेन सुखादेः पुरुषार्थत्ववादिनाऽपि निषिद्धसखे पुरुषार्थत्ववारणाय तत्र तस्य प्रयोजकत्वस्यावश्यं वाच्यत्वेनास्मन्मते गौरववि- रहात्। अयैवमपि फस्यायं मोक्षः पुमर्य:, किमहमर्थस्याऽऽहोस्थि- चिन्मात्रस्य । नाऽऽद्यः। अहमर्थस्य मुक्त्यनन्वयात् । नान्त्यः । अहं मुक्तः स्यामितिवचिन्मानं मुक्तं स्यादिति कस्यापीच्छाया अननुभवात् । मैवम् । अहमर्थगतचिदंशपई युक्तः स्यामिती. छोपलक्षितमुक्तिकालान्वायनं प्रति मोक्षरय पुमर्थत्वाविरो- धात् । स्वाभाविककर्तृत्वाश्रयीभूतस्याचिदंशस्यैवाहप्रत्यये भास- मानस्यानात्मत्त्वोपगमात् । विशिष्टधर्माणामपि फेपांचिदसति घाधक प्रमाणानुसारेण विशेष्यगतत्वोपगमाच । एतेन 'फिमई मुक्तः स्यामितीच्छा मुमुक्षा चिन्मानं मुक्तं स्पादितीच्छा वा । नाऽऽधः । त्वन्मतेऽहमर्थस्य मुक्त्यनन्ययात् । नान्त्यः' इत्यादि घन्द्रिकोक्तमपास्तम् । यादृशविशेपणवता कामितं ताशविशे- पणवति जीवन्मुक्त मुक्त्यन्धयोऽस्त्येव मन्मते । तव मते तु लोकान्तरमाप्रेव मोक्षतया कामयितृशरीरायविशेषित एष तदन्वयस्य वाच्यतया तब मत एवानुपपत्तेश्च । ननूक्तपिकादिसाधनचतुष्टयमसिद्धम् ।' अक्षयपं . धै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति । अपाम सोमममृता अभूम । स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति । न तत्र त्वं जरया विभेषि । उभे तीर्वाशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके' इति वाक्यैः कर्मफलानामपि मित्यत्वशोकादिरहितत्वमतिपाद- नाद । न चैतानि वाक्यानि यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायानु- सारेण कर्मफलानां चिरफालावस्थायित्वबोधकानीति शङ्ः प्रयोजकत्वादिति । अस्मदीयं सुखं तु हेयमिति जान्प्रत्येवेश्वर इत्ति हेयत्वेनाज्ञातत्वाभावान्नास्मदीयं सुखमीश्वरस्य पुरुषार्थ इति भावः ।

·१४ शांकरपादभूषणे- क्यम् । वचनविरोधे न्यायस्याऽऽभासत्वादिति शङ्कगयां सूत्रेऽताशब्दः नन्वतःशब्देनाथशब्दलभ्यविवेकादेर्यदि ग्रहणं तदाऽथशब्देनोक्तस्यैव पुनरतःशब्देन परामर्श कृत्वा तस्य जिज्ञासां प्रति हेतुत्वं प्रतिपाद्यत इति वक्तव्यम् । तचा. युक्तम् । आनन्तर्याभिधायकायशब्देन तल्लाभादिति चेत् । न । अयशब्देनोक्तस्पैच मुख्यया वृत्त्याऽतःशब्देन परामशेऽपि तदेतत्वापवादशङ्कायां व्यय सज्ञापयतीति न्यायेन लक्ष. णया लब्धात्मत्वेन परामृश्यते । तेन चालब्धात्मत्वशङ्कोपो- दलकतया ' अक्षय्यं ह चै चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति' इति वाक्यं सूच्यते । लक्षितेन च तदुपपत्तितया । तद्ययेह कर्मचितो लोकः क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छ।०८।१।६) इति वाक्यं सूच्यते । एतेनायशब्दो. ताधिकानभिधायिनाऽपवादशङ्कानिरासेऽथशब्देनैव तन्निरास. प्रसङ्गादिति चन्द्रिकोक्त विवरणदुपणं परास्तम् । तथा चन फेवलमुक्तन्यायेनोक्तश्रुतीनामन्यथानयनं किंतु न्यायोपोदलित- श्रुत्या। तद्यथेहेत्यादिश्रुतिर्हि यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायमन्ध कर्मफलानित्यत्वं प्रतिपादयति । अतः सा श्रुतिरुपपत्तिरूपतात्प थलिङ्गसहिता तद्रहिताक्षयपमित्यादिश्रुतितो बलवती । एवम् । । आत्तो ६ सशरीरः पियाप्रियाभ्याम् ' (छा० ८।१२।१) इति वचनं, तथा न ह वै सशरीरस्य मियामिययोरपहति- रस्ति ' (छा० ८ । १२ । १) इति वचनं चोपपत्तिरूपता. त्पर्यलिङ्गसहितम् । स्वर्ग लोके न भयम् ' इत्यादिवाक्याद्र लवत् । अपि च.विशिप्य हिरण्यगर्भस्यब भयमाम्नायते- 'सोऽविभत्स चे न रेम' इति । का फयेतरेपाम् । तस्मादक्षय्य. मित्यादिवाक्यमापेक्षिकामृतत्वाभिप्रायम् । तथा छुपचूंहितम्- 'आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वेन भाष्यते' इति न विवेकाधसिद्धिः। अत इति स्यब्लोपे x पञ्चमी । तथा चेमा मुमुक्षामवाप्येत्यर्थ * स्यब्लोप इति । त्यप्रकृतिभूतधातपस्याप्यक्रियानिरूपितानमिहित- वर्माधिकरणैतदन्यतरार्थप्रतिपादक यम्मातिपदिकं तस्मात्पश्चमी भवतीत्यर्यकेन स्यब्लोपे कर्मण्यधिकरणे च ' इति वार्तिकेनेति भावः । .

·जिज्ञासाधिकरणम् । इति केचित् । अस्मिन्न न परोक्तपणावकाशोऽपि । 'तरति शोकमात्मवित्' (०७।१।३) 'विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः (मु० ३।२।८) 'ब्रह्म वेद ब्राँव भवति' (मु०३।२।९) 'तपेप विदित्वाऽति मृत्युमेति' (०३।८)। यदा चवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ तत्वमस्यादिवाक्पोत्थं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम् । जपने त्वनाहते तस्मिन्सर्वं ब्रह्ममयं भवेत् ॥ तत्त्वपस्यादिवाक्योत्यं यज्जीवपरमात्मनोः । अभेदविपयं ज्ञानं तदिदं मोक्षसाधनम् । इत्यादिश्रुतिस्मृतिवाक्पैनिर्षिकल्पकसाक्षात्कारात्मकाखण्डब्रह्म- ज्ञानस्य मोक्षसाधनत्वमवगम्यते । तच्च ज्ञानं मुमुक्षान्तसाधन- संपत्त्यनन्तरं शुभतमकर्मभिराराधित्तेश्वरमसादजनितासंभावना दिसकलचित्तदोपनिटः शुद्धचित्तस्य कस्यचित्साक्षिमात्र- भास्पप्रमात्षकरूपस्वतःमामाण्यवेदान्तवाक्येभ्य एव संभ- तीति तं प्रति विचारशास्त्रस्य वैययेऽप्यापाततो विरुद्धा- र्थकसया प्रतीयमानानि वाक्यान्तराण्यालोचयतोऽसनातचित्त. दोपनिवृत्तः संजाततात्पर्यसंशयस्य मन्दाधिकारिण उत्सर्गसिद्ध- निरुक्तस्वतनमात्वकवेदान्तेभ्पो जातज्ञानस्यापि स्वतःप्रमा- स्वापवादकतात्पर्यभ्रमसंशयादिना निश्चितामामायकत्वस्य संदिग्धप्रामाण्यकत्वस्य च चा दुरितया नाविद्यानिवर्तकत्व- मिति तात्पर्यभ्रमसंशयादिनिरासाय विचारशास्त्रमावश्यकमित्य- भिप्रायेण ब्रह्मजिज्ञासोपदिष्टा भगवता सूत्रकारेण । तदुक्तं श्रीमता भाष्यकारेण ब्रह्मजिज्ञासापदस्थावयवार्थकथनावसरे- ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । अवगतिपर्यन्तं ज्ञानं सन्वाच्याया इच्छा- , या कर्मफलविषयत्वादिच्छाया । ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तु- मिष्टं ब्रह्म । ब्रह्मावगतिर्हि पुरुपार्थः। निःशेषसंसारपीजाविद्या- निधहणादिति । तत्रायमर्थ:-नन्वनामते वस्तुनीच्छापा अदर्श- नात्तस्या मूलभूतं विषयज्ञानं वक्तव्यम् । ब्रह्मज्ञानं तु जिज्ञासा- पाः फलम् । तदेव कथं मूलमित्याशङ्कयाऽऽह-अवगतीति ! .

·:०६ शांकरपादभूषणे आवरणनिवृत्तिरूपाभिव्यक्तिमचैतन्यमवगतिः । तत्पर्यन्तोड: चधिस्याऽऽत्मसाक्षात्काररूपत्तिज्ञानस्य तदेव जिज्ञासाया। कर्म । तदेव फलम् । मूलं त्वापातज्ञानमिति फलमूलज्ञानयो दान जिज्ञासानुपपत्तिः । ननु गमनस्य ग्रामः कर्म । तत्माधिः फल- मिति भेदात्कमेव फलमित्ययुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-फलति । क्रियान्तरे तनेदेऽपि सविषयेच्छादिरूपायाः क्रियायाः फल. विषयत्वात्कमेव फलमित्यर्थः। ननु ज्ञानावगोरक्यानेदोक्ति- रयुक्तेत्यत आह-ज्ञानेनेति । ज्ञानं वृत्तिरवगतिस्तत्फलमिति भेद इति भावः । अवगन्तुमभिव्यञ्जयितुम् । अवगतेः फलत्वं स्फुटयति-नीति । हिशब्दोक्तं हेतुमाह-निःशेषेति । बीज. मविद्याऽऽदिर्यस्यानर्थस्य तन्नाशकत्वादित्यर्थः। ब्रह्मणो जि- मासा ब्रह्मजिज्ञासा ।ब्रह्म च 'जन्माघस्य यतः(ब. सू.१। १२) इति वक्ष्यमाणलक्षणं न ब्राह्मणत्वादिजातिवेदकमला- सनादिः। तथा सति जगत्कारणत्वलक्षणपतिपादकसूत्रासांगत्य. प्रसङ्गात् । ब्रह्मण रति * कर्मणि षष्ठी न शेषे | जिज्ञासत्यत्र * कर्मणि पष्ठीति । कृत्प्रकृतिभूतधातूपस्थाप्यक्रियानिरूपितानभिहितक. तकमैतदन्यतरार्थप्रतिपादकं यत्प्रातिपदिकं तस्माषष्ठी भवतीत्यकेन । कर्तृक- मणोः कृति ' (पा. सू० २।३।१५) इत्यनेम सूत्रेण कर्मत्ववापिका षष्ठी- त्यर्थः । जिज्ञासैत्यत्र हि 'अ प्रत्ययात्' (पा सू० ३।३ । १०२) इत्यने. नामयात्य कृतत्वात्कृयोगो योध्यः । ननु कर्मणि षष्ठीति पक्षे ' कर्मणि ' (पा० सू० १।२।१४) इत्यनेन पछीसमासनिषेधासमिज्ञासेत्यनुपप- नमिति चेत् । उच्यते-कर्मणि चेत्यत्र षष्ठी' (पा० सू० २ । २० इत्यस्यानुवृत्तिः । सा च यदि येन केनापि सूत्रण कर्माण विहिता गृह्यने तहि तृभकाम्यां कर्तरि ' (पा० सू० २।२।१५) इति सूत्रं व्यर्थ म्यात् । तेम हि कतृनकाम्या कर्मणि षष्ठी न समस्यत इत्युक्तम् । एवं च अपां स्रष्टा ' इत्यादौ पूर्वोक्तरीत्या कर्माणि चेत्यनेनैव निषेधस्य सिद्धत्वाद्वय तरसू- अम् । तत्सामर्थ्यात्कर्मणि चेत्यत्र चकार इत्यर्थकः । तथा च कर्मणीति शब्द. मुच्चार्य या षष्ठी विहिता सा न समस्यत इत्यर्थः । तादृशषष्ठी व उमय- प्राचौ कर्मणि' (पा० सू० २।३। ६६) इत्यनेन विहिता गृह्यते । अपां स्रष्टेत्यादी तु तादृशषष्ठ्या असंभवाचनकाम्यामित्यस्य चारिता मो. . - ·। जिज्ञासाधिकरणम् । सन्प्रत्ययवाच्याया इच्छाया ज्ञानं कर्म । तस्य ज्ञानस्य ब्रह्म कर्म । तत्र सकर्मक क्रियायाः कर्मज्ञानं विना ज्ञातुमशक्यत्वादि- छाया विषयमानजन्यत्वाच प्रथमापेक्षितं कमैव षष्ठया वाच्य- मिति युक्तम् । न च ब्रह्मविषयकममाणादिकमन्यदेव शेषषष्ठी- पक्षे तत्कर्मास्तु । ब्रह्म तु शेपितया तत्र संघभ्यतामिति वा- च्यम् । तथा सति श्रुतं फर्म त्यक्त्वाऽन्यदश्रुतं कर्म कल्पयता पिण्डमुत्सृज्य कर लेढीति न्यायेन प्रयासवैफल्पात् । न च शेपषष्ठीपक्षे ब्रह्मसंबन्धिजिज्ञासामतिज्ञालाभेन ब्रह्मा- श्रितलक्षणप्रमाणयुक्तिज्ञानसाधनफलानामपि विचारमतिबा. लाभो भवति । तन्जिज्ञासाया अपि ब्रह्मज्ञानार्थत्वेन ब्रह्म- संबन्धित्वाद । कर्मपष्ठयां तु ब्रह्मकर्मकविचार: प्रतिज्ञातो भव. तीति न प्रयासवैफल्यमिति वाच्यम् । सूत्रेण मुखता प्रधानस्य ब्रह्मणो विचारे प्रतिज्ञाते यैर्विचारितविना ब्रह्म विचारितं न भवति तेषामुपकरणानां विचारस्याऽऽर्थिकतिज्ञासिद्धः। तद्वि. जिज्ञासस्व' (०३ । १ । १) इति जिज्ञासामूलभूतश्रुती द्वितीयया मुखव एव ब्रह्मणः फर्मत्वोक्तेः श्रुतिसूत्रयोरैकार्थ्याय कर्मणि षष्ठया एवोचितत्वात् । स्पष्टं चेदं भाष्यादौ । विवर- ध्यम् । तस्मादुमयमाप्ती कर्मणीति या षष्ठी विहिता सा न समस्यत इति कर्मणि च इत्यस्यार्थः । ननु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यनेन पठ्याः सिद्धत्वादुमय- प्राप्ठौ कर्मणीति सूत्रं कर्तृवाचकात्पष्ठीच्यावृत्त्यर्थमेवेति नानेन सूत्रेण पष्ठी विधी- यत इति चेत् । शृणु । त्वदुत्तरीत्या 'उमयप्राप्ती कर्मणि ' इत्यस्य वैया- नियमार्थत्वं युक्तम् । नियमस्य तु विधिमुखेन प्रवृत्तिर्मवति । तत्र यदा विधि- मुखेन प्रवृत्तिस्तदाऽनेन सूत्रेण षष्ठी भवतीति सम्पगेव । निषेध. मुखेन प्रवृत्ती सत्यां यद्यपि पष्ठीविधानं न संगच्छते तथाऽप्यनेन सूत्रेण निषेधः प्रायः। पूर्वसूत्रेण षष्ठी प्रामा । सत्रोमयोरप्पेककर्तृकत्वात्प्रामाण्येन विक- पो दुर्वारः । अत उत्तरसूत्रार्थानुरोधेन पूर्वसूत्रे संकोचः कार्यः। तथा च पूर्व. सूत्रस्योभयप्राप्त्यनिमित्तककृति प्रत्यये सति तत्प्रकृतिभूतधातूपस्थाप्यक्रिया- निरूपितानमिहितकर्तृकर्मवाचकात्पष्ठी भवतीत्यर्थेनोमयप्राप्ती सत्यां पष्ठीविधाना- पम् ' उमयप्राप्तौ कर्मणि' इति विध्यर्थमेवेति सिद्धान्तः । एवं चोमयमाघा- वित्यनेन विहिता या पष्ठी सा न समस्यत इति कर्मणि चेत्यनेन प्रतिपादना- ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्र तन्निपघस्याप्राप्त्या समांसानुपपत्त्यमावोत्कर्तृकर्मणोः कृतीत्य. नेन कर्मणि पृष्ठीति सम्यगेवेति भावः । .

·१.८ शांकरपादभूपणे- णमते जिज्ञासाशब्दो ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासेति योगेन ज्ञानेच्छायाँ * यौगिकः । ज्ञाघातोानार्थकत्वात्सन्प्रत्ययस्येच्छार्थकत्वात् । इष्यमाणफलीभूतज्ञानानुकलेच्छासाध्ये विचारे x निरूढलाक्ष- णिकः । अयातःशब्दो पूर्वोक्तार्थकावेव । कर्तव्यपदं चाध्याहा- र्थम् । तथा च विवरणपते-अथ नित्यानित्यवस्तुविवेकादि- साधनसंपत्त्यनन्तरम् , जत उक्तश्रुतीनां सत्त्वाक, मुमुक्षुणेय. माणफलीभूतब्रह्मज्ञानाय वेदान्तवाक्यैस्तादृशज्ञानानुकूलवि. चारा कर्तव्य इति सूत्राक्षरार्थः। यत्तु- जिज्ञासाशब्दतो हीच्छामज्ञात्वैव विजानते । विचारं लौकिकास्तेन तत्रायं = रूढ इष्यते ।। अन्यथा मण्डपादीनां ग्रहादौ स्यान्न रूढता । गङ्गाशब्दात्तु तीरादि तत्र पूर्व मकाशते ।। तथा हि-जिज्ञासाशब्दान्मीमांसाशब्दादिवेच्छाप्रतीत्यभावेऽपि विचार: प्रतीयते । अन्यथा धुभुत्सापदादपि विलम्बन तत्मती. तिसंभवानियमेन जिज्ञासापदं न प्रयुज्येत । स्वीकृतश्च त्वयाऽपि 'विचारसाध्यज्ञानेच्छा जिज्ञासापदात्मतीयते नोपदेशमात्रसाध्य- ज्ञानविषयेच्छा' इति वदता विचारमतीतेरिच्छामतीतिपूर्वकत्वा- भावः। एवं च तद्विजिज्ञासस्वेत्यादावस्मिश्वस्त्रे न विधौ लक्षणा। यौगिक इति । यौगिकत्वं नाम समुदायशक्त्यसहकृतावयवशक्त्याऽर्यप्र- तिपादकत्वम् । यथा पाचक इत्यादी । x निरुढलाक्षणिक इति । अत्रेद बोध्यम्-लक्षणा विविधा । प्रयोगन- वती निरूढा चेति मेदात् । आयोदाचरणं गनाया घोषः । अत्र हि तीरे घोष. इत्युक्त्याऽपि व्यवहारसिद्धौ यतो गङ्गाया घोष इत्युच्यते ततः प्रयोजनं किंचिदस्तीत्यनुमीयते । तच्च गङ्गागतं यथा शैत्यपावनत्वादि तथैवास्मिन्घोषे वर्तत इति बोधनरूपम् । नहि तीरे घोष इत्युच्यमाने तादृशं शैत्यपावस वादि प्रतीयते। निरूढलक्षणा नाम-असति प्रयोजने शक्यसंबन्धः । उदाहरणं तु त्वचा ज्ञातमित्यादौ त्वक्छब्दस्य त्वगिन्द्रिये प्रयोगः।न ह्या किंचित्प्रयोजनं दृश्यते । = रूढ इति । रूढत्वं नाम -अवयवशक्तिनिरपेक्षसमुदायशक्त्माऽर्थ- प्रतिपादकत्वम् । वषा रथंतरम् । मन हवयवार्यों रथेन तरतीति । समुः दायार्थस्तु साम । * ·+ जिज्ञासाधिकरणम् । अन्यथा लोके मण्डपशब्दस्य मण्डपानकर्तृरूपयौगिकार्यसंघन्धा- ग्रहविशेपे प्रवीणकुशलादिशब्दानां च प्रकटवीणावादकादिगत- मागल्भ्यगुणयोगादेव निपुणे वाजिशब्दस्य वाजशब्दवाच्यानव संबन्धादेवाश्चजाती भयोमसंभवादिर्न स्यात् । वेदे चापरिमितं देयमित्याधानप्रकरणे श्रुतस्यापरिमित* सब्दस्य परिमिवान्यरूप- मुख्यार्थनिष्ठानेकत्वरूपगुणयोगादेव यदुत्ववति प्रयोगसंभवादू- ढिर्न स्यात् । उक्ता च रूढिः पठे नि च प्रवीणादिशब्द इष्टा. पत्तिः । यौगिफार्थपतीत्यभावेऽपि नैपुण्यमतीतः । न चैवं वैश्वः देवेन यजेतेत्यादौ वैश्वदेवीमामिक्षामिति वास्यपिहितयागे योगिः कस्य वैश्वदेवशब्दस्य - वैश्वदेवावैश्वदेवसमुदाये गङ्गादिपदा- * अपरिमितशब्दस्यति । अयं मावः-' एका देया, पड् देयाः, द्वादश देयाः, चतुर्विंशतिर्देयाः, शतं देयम् , सहस्त्रं देयम् , अपारमित देयम् । इन्या- धानप्रकरणे श्रूयते । अनेन हि प्रदेमानां गवां संख्या विधीयते । धापरिमितश. ब्दघटकेन नमा परिमाणं निषिध्यत इति वक्तव्यमेव । नमो हि स्वसंवन्धिप्र- तिपक्षवोधकत्वस्वमावात् । नास्तीत्युक्ती ह्यस्तीति सत्वशब्देन संबध्यमानो नञ् सत्त्वप्रतिपक्षभूतमसत्त्वं गमयति तद्वत् । एवं च प्रकृते परिमितशब्देन संवध्य- मानो नञ् पदेयद्रव्यस्य परिमाणशून्यतां गमयेत् । तथा च पूर्वपाक्योक्ता गवामे. कत्वादिसंख्या निवार्यतेति चेत् । अनोच्यते-अपरिमितशब्दो हि यौगिकः संभवति रुढोऽपि च । तत्र यौगिकत्वं गृहीत्वा स्वदुक्तो दोपः संप्रामोति । पर स्वत्र रूढत्वमेघ परिगृह्णीमः । योगाढेलीयस्त्वात् । तथा च नैकत्वादि- संख्या निवार्यन्ते किंतु संख्यान्तरमेव बहुत्वं विधीयते । नवपरिमितशब्देन विधीयमानं यहहुत्वं तस्य पडादिष्वपि पदार्थेषु सत्त्वान्नापूर्वसंख्यान्तरविधान भवतीति चेत् । मेवम् । एकादिपक्षेपूतरोत्तरामिद्धिदर्शनेन सहस्रपक्षमुप- न्यस्य पश्चादमिधीयमानं बहुत्वं सहस्रादूर्व पर्यवस्यतीति । + रुदिः पट इति । जैमिनीचन्यायमालायां पठाध्यायस्य सघमे पादे 'अपरिमिते शिष्टस्य संख्यापतिपेधस्तच्छृतित्वात् ' (०सू०२१।०६। पा०७ । अधि० १०) इत्यस्मिन्सूत्र इत्यर्थः । • वैश्वदेवावैश्वदेवति । अयमाशयः-( ३० पृ० ) उत्पत्तिशिष्ट- प्रावल्यन्यायवर्णनप्तमये वैश्वदेवशब्दोऽनामा यादियागानां मामधेयमित्यु- कम् । तत्र यौगिकत्वं वैश्वदेवशब्दस्व गृहीत्वा ' वैश्वदेवीमामिक्षाम् । इत्य- नेन विहितस्याऽऽमिक्षायागस्य वैश्वदेवशब्दो नामधेयमिति प्राप्तम् । तथा सति पैश्वदेवेन यमेतति वाक्यस्य वैश्यमेव स्यात् । तथा हि-वैश्वदेवेन यनेते- .

·शांकरपादभूषणे- देश तारादी लक्षणान स्यात् , किंतु रूढिरेव स्यादिति वाच्यम् । सत्र मुख्यार्थप्रतीतिपूर्वकमेवेतरप्रतीतः । प्रकृते च तदभावादि- त्यस्योक्तत्वाद । किंच ज्ञानसामान्यच्छायास्त्वन्मते काप्यभा बादपरोक्षज्ञानेच्छायां च जिज्ञासाशब्दस्यावयवशक्त्यभावात्स. युदायशक्तेः कल्प्यत्वाविशेपे विचारे समुदायशक्तिरापरोक्षे. छायां च लक्षणेत्येव किं न स्यात् । तस्माउिजज्ञासाशब्दो विचारे रूढ एवेति * परेणोक्तम् । तदसत् । जिज्ञासाशब्दादिच्छापत्तीति विना विचारपतीते. रसिद्धः । अन्यथा निरूढलाक्षणिके सर्वत्रवेत्यपाख्यातुं शक्य- तया निरूढलक्षणोच्छेदप्रसङ्गात् । उक्ता हि सा काव्यप्रकाश. व्याख्यायां कुशलादिपदेषु कर्मणि कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणा- घयोगान्मुख्पार्थवाधै विवेचकत्वादी संबन्धे रूढित: प्रसिद्ध रिति । काव्यपदीपेऽपि रूढितो यथा-कर्मणि कुशल इत्यादौ । अन्न दर्भग्रहणायोग्यत्वान्मुख्यार्थबाधः । विवेचकत्वं च संबन्धः । एवं त्वगादिपदानां चर्मादिवाचकानां त्वगिन्द्रियादा वीति । यद्यपि पश्चिदालंकारिकादिभिः कुशललावण्यकुण्ड. लादिषदेपु दक्षत्वादिकं श्वृत्तिनिमित्चमबलम्ब्यावयवार्थापती. तावपि तत्मतीति चोपेत्य रूढिरेवोपगता तथापि पत्र प्रवृत्ति- निमित्तस्यावयवार्थे भयोगमाचुर्याभावात्तस्य झटित्यप्रवीति- बधिप्रतिसंघानं विनाऽपि तत्मतीविश्व तत्रैव रूदिशक्तिरुपगता, न त्यन्यत्रापि । यथोक्तं काव्यप्रदीपोद्योते-कुशलो लावण्ये मण्डपः कुण्डलमित्यादी व्युत्पचिनिमित्तस्य झटित्यप्रतीते - त्यनेन विहितस्य नामवेयस्य प्रयोगनं हि प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत ' इत्यत्र वैश्वदेवयागसंवन्धरूपम् । यदि कस्यैवाऽऽमिक्षायागस्य वैश्वदेवशब्दो नामधेयं तर्हि प्राचीनप्रवणदेशे तस्यैवैकस्य संवन्धो जायेत । तत्संबन्धश्च ' वैधदेवेन यनेत । इत्यनेन विहितं वैश्वदेवनामधेयं विनाऽप्यामिक्षायागे विश्वदेवतबन्धादेव सिद्धो भवेत् । अतो वैश्वदेवेन यनेतेति वाक्यवैयास- गया यथा छत्रिणो गच्छन्तीत्यत्र च्छत्रिपदं छत्र्यच्छत्रिसमुदाया तपाऽत्रापि वैश्वदेवपद वैश्वदेवावैश्वदेवसमुदायपरं भवतीति । * परेणोक्तमिति । चन्द्रिकायां परेणोकमित्यर्थः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । धमतिसंधान विनाऽपि प्रतीतेश्च कुशे: कलचि कुशलपदस्य साधनाच रूढिशक्तिरेवाति केचित् । इत एवास्वरसादाई- स्वगिति । एवं तैलपदस्य तिलविकारद्रवे शक्तस्य सार्पपेऽपि निरूढलक्षणेति । कचिदवयवार्थाप्रतीतावपि तत्सतीतिरस्तीति तु गङ्गादिपदारकचित्प्रवाहादिप्रतीति विनाऽपि जायमानया वीरमतीत्या समावास्यते । न कुशलमण्डपादिशब्देविवागाव- यवार्यों मन्यरमत्तिकः । किंपदस्य जिज्ञासिते शक्तिः, आन- न्तर्याभिधानमयोजकजिज्ञासाजनवज्ञानविषयो पर्थः संगसिरि- त्यादिप्रचुरमयोगस्य शानेच्छायामप्युफ्लम्मात् । एतेन वाजि- शब्दो व्याख्यातः । यत्त्वपरिमितं देयमित्यत्रापरिमितशब्दस्य बहुत्ववाचकत्वमुक्तं तदयुक्तम् । परिमितान्यमुख्यार्थस्याली- कत्वात्मकान्तपरिमित्यभावस्य लक्षणेकगम्यत्वाच । विवरण- म ज्ञानसामान्येच्छाया असत्त्वकथनं तु ज्ञानं खल्विष्यमा. णविपयेण सहावगतमिप्यतेऽनवगतविषय इच्छाया अयोगात् । ततश्च प्रतिपने वस्तुनि ज्ञानमिष्यमाणं संदिग्धे निश्चयफलं वा परोक्षेऽपरोक्षफलं चेप्यते । इति तत्रत्यविवरणग्रन्धेनेवाऽऽचा- निभिमेततया पूर्वमेव व्याख्यातम् । घटेन जलमाहरेत्यादी योग्यतया छिद्रेतरघटादेरिव निश्चयरूपस्यापरोक्षरूपस्य वा ज्ञानस्य योग्यतया जिज्ञासापदाद्भानेऽपि न तत्र ताटूप्येण ज्ञापातुयोध्यत्वमेवं विचारसाध्यज्ञानेच्छात्वेनापि न तद्धो- ध्यता । किंतु वस्तुतो यद्विचारसाध्यं ज्ञानं तद्विपयफेच्छाया ज्ञानेच्छात्वसामान्येनैवेति जिज्ञासाशब्दे विचारसाध्यापरो- सज्ञानेच्छावाचकत्वमस्माकमनुमत्तमित्यपि न युक्तम् । एवं जानेच्छारूपवाच्यार्थसंबन्धिान विचारे निरूढलक्षणति मते न काचिदनुपपत्तिः । विधिस्थलेष्वपि लक्षणा न्यायानुगृहीता न दोपायेति तु सर्वसंमतम् । निवन्धे तु जिज्ञासा नाम न वि- चारः । इच्छायां सविधानात् । न च शास्त्रप्रत्यङ्गाविषयमयो- अनसूचनेन स्वार्थपरत्वोपपत्नी विचारलक्षणा युक्ता । एवं ष मुमुक्षानन्तरं ब्रह्ममिज्ञासा मवितुं युक्तेत्येव श्रीवः सूत्रार्यः । विचारस्वार्थिकः । प्रातमिच्छा हि संदिग्धे विषये निर्णयाय ·। ११२ शाकस्पादभूपणे- भवति । निर्णयच विचारसापेक्ष इतीच्छानिमित्तेन विचारा. भेपात् । आर्थिफे चारिमन्नय कर्तव्यपदायादार इत्युक्तम् । यत्तु श्रौतायेंऽनुवादत्वापत्तिरिति -परोक्तपणम् । तदसत् । सफलानुवादत्वस्येप्टत्वात् । फलस्य दर्शितत्वात् । निवन्धमते तद्विजिज्ञासस्व' (०३ । १११) इत्यादेरप्याविधिरूपत्वाच्च न सूत्रस्व श्रुत्यननुसारिता । आर्थिक विचारे कर्तव्यत्वाभिधानं च सिद्धान्तकोटिनिगमनरूपतया न निष्फलम् । विचारसार्थक्य एव शास्त्रारम्भसिद्धः। विचारं विनेच्छाया अनुपपत्तिरित्यस्य तं विनेच्छाया विपयसिद्धयनुपपतिरित्यर्थः । एतेन तदि- जिज्ञासत्व' इति श्रुत्यनुसारिणा सूत्रेणेच्छाया अविधेपत्वेन लक्षणयाऽपि विचारस्य विधेयत्वमावश्यकम् । किंचैवं सति जिज्ञासासंभवप्रदर्शनमात्रेण नैराकाक्ष्यान्नाऽऽर्थिकविचारकर्त- न्यतापरत्वम् । शास्त्रारम्भवत्तस्य फलत्वेनैव सिद्धः । फवं च विचारं विनेच्छाया अनुपपत्तिः। येन विचाराक्षेपकता । नहि कारणस्य कार्य विनाऽनुपपत्तिः । न चेच्छा विचारसामग्री। कलेच्छायाँ सन्यामपि साधनानुष्ठानात् । इति परमलपितं निर. स्तम् । कौमुद्यां तु यस्मादधिकारिणां ब्रह्मज्ञानेच्छा संपन्ना तस्माद्ब्रह्मविचारः कर्तव्य इत्यवान्तरवाक्ये श्रुत्येच्छापर. स्वेऽपि महावाक्ये लक्षणया विचारपर इत्युभयपरो जिज्ञासा- शब्द इत्युक्तम् । न चात्र युगपत्ति द्वयमसङ्गः। आरत्तौ वृत्तिद्वपस्यादोपत्वात् । अनाचावपि गङ्गायां मत्स्ययोपो स्त = परोक्तमिति । चन्द्रिकाया व्यासतीनोक्तमित्यर्थः । अयं मावः-निव- धोक्तमनूय विचारे रूढेरुतत्वादित्युक्तम् । ततश्च 'धातोः कर्मणः समा- नकर्तृकादिच्छाया वा' ( पा० सू० ३ । १ । ७ ) इतीच्छार्थकसम्विधायक, व्याकरणस्मृत्तिविरोधमाशक्य व्याकरणस्य च साधुत्वमात्रपरत्वादित्युक्तम् । साधुत्वमात्रपरत्वे च प्रमाणभूताम् ' यत्रार्थस्य विसंवादा प्रत्यक्षेणोपलक्ष्यते । स्वरसंस्कारमात्रार्या तत्र व्याकरणस्मृतिः' इत्यभियुक्तोक्तिमुक्त्वा — भवितुं युक्वेत्येव श्रोतः सूत्रायः' इत्यस्य दूषणमुक्तम् । भवतीत्यध्याहारस्य स्वतः- सिदत्वेऽप्यनुमादत्वप्रसादिति । र युगपत्तियेत्ति । शक्तिलक्षणा चेति वृत्तिद्वयमसन इत्यर्थः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । इत्यादी वृत्तिद्रयाभ्युपगमाछ । विषयत्वेन फलत्वेन च सूर- नस्य जिज्ञासापदेनेव संभवाच । समयोजमानेकार्थत्वं हि सूत्राणां विश्वतोमुखत्वलक्षणत्वापणमेष । अत्र प्रसङ्गात्परोक्तदूषणानां निरासाय-तत्युनर्गम प्रसिद्धमप्रसिदं वा स्यात् । यदि मसिद्धं न जिज्ञासितध्यमथा. प्रसिद्ध नैव शक्यं जिज्ञासितुमिति । उच्यते-अस्ति तावद्रह्म । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वशं सर्वशक्तिसमन्वितम् । ब्रमश- ब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य नित्यशुद्धत्वादयोऽर्याः प्रतीयन्ते । वृहर्षातोरर्यानुगमात्सर्वस्याऽऽत्मत्वाय ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिः । सों ह्यात्मास्तित्वं प्रत्यति, न नाहमस्मीति । यदि हिनाss- त्मास्तित्वमसिद्धिः स्यात्सर्वलोको नामस्मीति मतीयात् । आत्मा च ब्रह्म । यदि तर्हि लोके घालाऽऽत्मत्वेन प्रसिद्ध मस्ति ततो ज्ञातमेवेत्यजिज्ञास्यत्वं पुनरापन्नम् । न । सद्विशेष मति विमतिपत्तेः । देहमानं चैतन्यविशिष्टमात्मति माता जना लोकायतिकाश्च प्रतिपन्नाः । इन्द्रियाण्येव चेतनान्यारमेत्यपरे । मन इत्यन्ये । विज्ञानमा क्षणिकमित्येके । शून्यानित्यपरे । अस्ति देहादिव्यतिरिक्तः संसारी कर्ता भोक्तत्यपरे । भोक्तव फेवलं न कर्तेत्येके। अस्ति तद्व्यतिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्व. शक्तिरिति केचित् । आत्मा स भोक्तरित्यपरे । एवं यहयो विप्रतिपत्रा युक्तिवाक्वतदाभाससमाश्रयाः सन्तः । तमावि. चार्य यत्किचित्प्रतिपद्यमानो निःश्रेयसात्मातहन्येत । अनर्य चेयात् । तस्माद्ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन चेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितोपफरणा निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयते' इति भाष्यं संक्षेपतो व्याख्यायते । प्रथमवर्णके बन्धस्याभ्यस्तत्वोक्त्या विपयादिप्रसिद्धाबपि ब्रह्ममसिद्धधमासिद्धयोर्षिपयादिसंभवासंभवाभ्यां शास्त्रारम्भसं- देहे पूर्वपक्षमाह-तत्पुनरिति । तत्रायमाशयः-वेदान्तमहाया- क्यतात्पर्यनिर्णयेन ताशवाक्यार्थमतिपत्तिप्रयोजनमिदं शास्त्रमि- स्युक्तं न युक्तम् । तद्घटिततापदार्थसिद्धयभावेन ताशवा. क्यार्थस्य दुर्जेयत्वात् । यदि चाधीतसाङ्गस्वाध्यायस्य निगम निरुक्तम्याकरणादिना ब्रह्मादिपदात्तत्मसिदिस्तहिं तत एव ·११४ शांकरपादपणे- पदार्थज्ञानवद्वाक्यार्थज्ञानमपि विनैव विधारं सिध्यतीति विचा. रवैययमेवोत नाऽऽरमणीय शास्त्रमिति । उच्यत इति सिद्धान्तमाये । तत्रास्ति ताबद्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव. मित्यादि सर्वस्याऽऽत्मत्वाचेत्यतः प्राक्तनं तत्पदार्थप्रसिद्धिपद- शनपरम् । सर्वस्याऽऽत्मत्याचेत्यादि प्रतीयादित्यन्तं त्वंपदार्थ- प्रसिद्धिपदर्शनपरम् । आत्मा च ब्रह्मेति भाष्पमुक्तपदार्थप्रासि. द्वाक्यार्थपतिपत्धुपयोगितामदर्शनपरम् । यदि तहत्यिादि पुनरापनमित्यन्त पूर्वोक्ताक्षेपकर्ताशय फुटीकरणपरम् । न, तद्विशेष प्रति विमतिपत्तेरित्यादि भाष्य चामामाण्यज्ञानानास्क- न्दितनिर्णयात्मनो मूलाविद्यानिवर्तकतावच्छेदकशक्तिमतो ज्ञा- नस्य मागसत्वदर्शनेन विचारसाफल्योपपादकम् । तत्र विरु. द्धन्यायानां बलावलानिर्णये सत्मतिपक्षतया तत्त्वनिर्णयमति- रोधस्वसंशयो वा तन्निधये कर्यचिज्ज्ञानेऽमामाण्यसंशयो वा दुर्धारः । दुर्लभश्च तादृशज्ञानविशेपोत्पत्तिप्रतिबन्धकयोरसंभाव. नाविपरीतभावनयोः प्रतिघात इत्यवश्यं कर्तव्यो विचार इत्य. भिमायकम् । तत्र कर्तृत्वामुपललितजगत्कारणत्वाद्युपलक्षितस. चिदानन्दघनब्राँक्यरूपवाक्यार्थप्रतिपत्ती विरोधिनीविमतिप- तीराह-देहमात्रमित्यादिना । तत्र त्वं पदार्थधर्मिका विभति- पत्तयो लोकायनादिसांख्यान्तानाम् । ततश्चास्ति तद्वयतिरिक्त इति विप्रतिपत्तिः सेश्वरसांख्यकणभुगसपादपाशुतादीनाम् । आत्मा स भोक्तरिति तु सिद्धान्तकोटिपदर्शनम् । स सर्वज्ञ- स्वाधुपलक्षितानन्तसञ्चिदानन्दघन: परमात्मा भोक्तरौपाधिक भोगवतो जीवस्याऽऽत्मा पारमार्षिक रूपमिति तदर्थः । एतेन-ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वार्थमेव मत्य गर्थेऽहमस्मीति प्रत्यक्त्वरूपेण , सामान्येन मतिपत्तिः, चा कानामहमर्थे देहे- न्द्रियमनाशून्यब्रह्मत्वादिविमतिपत्तर्विशेषप्रतिपत्तिवेत्युक्तमिति चन्द्रिकादावस्मन्मतमनूद्य-न घेतद्युक्तम् । *व्यपिकरणत्वात् । * व्यधिकरणत्वादिति । अहमित्याकारकानुभवविषयो यस्त्वंपदार्थों जीवस्तत्र सामान्यपतिपत्तिविशेषप्रतिपत्योः सत्वेऽपि जिज्ञास्ये ब्रह्मणि तत्प. दाय तयोरप्रदर्शनेन व्यधिकरणत्यादिस्यर्थः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । मत्यगर्यो ब्रह्मवेति चेत् । अस्तु तावद, तथाऽपि न ताव. द्विम्यं ब्रह्म जिज्ञासाधर्मि, प्रतिबिम्बे तु सामान्यमतिपत्यादीति युक्तम् । प्रतिबिम्बमात्रे विप्रतिपत्त्या विम्बे जिन्नासाया अदर्शनेन ब्रह्मोविश्य प्रत्यगभेदादिविधानाय ब्रह्मण्येव * तयोर्वक्तव्यत्वात् । - नापि देहत्वादिना विमतिपन्नः प्रति विम्बः प्रत्यगर्थ एव जिज्ञासाधी प्रतीचो ब्रह्मत्वेन जिज्ञासा प ब्रह्मजिज्ञासा चेति युक्तम् । लोके निश्चितेन घर्मिणेवानि- थितेन प्रकारेण विचारपदापयोगेण सूत्रेऽश्रुतप्रत्यक्पदकल्पना- पातात् ।+ धर्मजिज्ञासेत्यादाविव श्रुतस्य ब्रह्मपदस्य कस्प कथं विचार इति प्रथमाकाशितधर्मिपरत्वसंभवे तत्परित्यागेन तद्वि- तथाऽपि नेति । अयं माव:-प्रत्यगों ब्रह्मैवेति तु 'तत्वमसि ' इति महावाक्याज्ज्ञायत इत्यवश्यं वक्तव्यम् । तत्र हि जीवब्रह्मणोरक्यं प्रतिपादि- तम् । तथैक्यं त्रिधा समवति । तत्पदवाच्यं यहिम्नभूतं ब्रह्म तदुद्दिश्य त्वंप- दार्थस्य प्रत्यगर्थस्यामेदविधानाद्वा त्वंपदार्थमुद्दिश्य तत्पदार्यामेदविधानादधवा- उभयत्र विरुद्धांशत्यागेनैक्यमात्रविधानात् । तत्राऽऽये जिज्ञासाधर्मि तत्पदार्थ- मृतं ब्रह्मव । तस्य च प्रत्यगमिन्नत्वेन तजिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेत्युच्यते । द्वितीये प्रत्यगर्यो मिज्ञासाधर्मी । तस्य ब्रह्मत्वेन जिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासा । तृतीये निर्वि- शेषमेकमेवेति विम्त्रमेव जिज्ञासाघमि । तजिज्ञासा ब्रह्मजिज्ञासेत्येतत्पक्षत्रयं हदि निषाद प्रत्यक्ष निरस्यानिज नाहिरमिति । xतयोरिति । उक्तसामान्यविशेषप्रतिपत्त्योरित्यर्थः । द्वितीयपक्षमनूद्य निरस्यति-नापीति। नापीत्यस्य युक्तमित्यनेनान्वयः। तदपि न युक्तमित्यर्थः । अयमाशयः~लोके हि निश्चितेन धर्मिणा यया विचारशब्दप्रयोगो भवति तथाऽनिश्चितेन धर्मेण विचारपदप्रयोगो न कापि मवति । अतः प्रकृते प्रत्यगर्यस्य जिज्ञासाधर्मित्वेन निश्चितत्वाद्रमत्वस्य चानि. श्चितत्वात् । पुरोवर्तिजिज्ञासा धर्मजिज्ञासा ' इत्यादिवत् 'प्रत्यानिज्ञासा' इत्येव सूत्र कर्तव्यं स्यात् , 'ब्रह्मजिज्ञासा' इति । तथा चाश्रुतस्य प्रत्यक्पदस्य कल्पनापाताद्वितीयपक्षो न युक्त इति । अश्रुतकरूपनारूपं दोषमुक्त्वा श्रुतहानिरूपं दोपमाह-+धर्मजिज्ञासस्था- दिना । ब्रह्मपदस्यत्यस्य धर्मिपरत्वसमव इत्यनेन सहान्वयः। आकासास्वरूप- माह 'कस्य कर्थ विचारः' इति ।

·११६ शांकरपादभूपणे- परीतमकारपरत्वे श्रुतहानापाताच्च । * विरुद्धांशत्यागेन मुख• मात्रस्येव चिन्मात्रस्यैवाभेदस्वीकारेण विशिष्टयोर्षिम्नप्रतिबिम्ब- भोरभेदाभावेन ब्रह्माभेदविधानाय तस्योद्देश्यत्वासंभवाच्च । xकिंच धर्मिण्यतदारोपनिमित्तत्वाल्लक्षणस्योत्तरसूत्रे प्रत्पर्य एव भनत्वेन लक्षणीयः स्यात् । नहि वस्तुतः पुरुष इदंवादिना ज्ञायमाने स्थाणुत्वारोप: 'करचरणादिमान्पुरुषः' इति पुरु- पलक्षणोक्त्या निवर्वते किंतु । अयं पुरुपः' इत्याधुक्त्यान% च जिज्ञासुना प्रतीचो ब्रह्मत्वं निश्चितम् , येन ब्रह्मणि कक्षिते प्रतीचि लक्षणविरोध्याकारी मिथ्यति ज्ञायेत । नापि लक्षणं प्रतीचोऽसाधारणधर्मतया तेन निश्चित्तम् , येन ब्रह्मणि किं चास्मिन्पो विशिष्ट प्रत्यगर्थमुद्दिश्य विशिष्टस्य ब्रह्मणोऽमेदो विधेयः । सच न युक्तः । चिन्माक्याङ्गीकारादित्याह-- *विरुद्धांति । तस्य नाम पत्यगर्थस्येत्यर्थः । तथा च प्रत्यगर्ये विशेष्यभूतं चिन्मात्रमेवोद्देश्यमिति तत्रैव सामान्यप्रतिपत्त्यादिकं दर्शनीयं न तु विशिष्टे । तत्र च तत्प्रदर्शन व्यधिकरणमिति मावः । अयं च दोष आद्यपक्षेऽपि बोध्यः । तत्रापि विशि- एस्य ब्रह्मण उद्देश्यत्वासंभवस्य वक्तुं शक्यत्वात् । उक्तरीत्या द्वितीयपक्षे ब्रह्मजिज्ञासेत्यत्रत्यब्रह्मपदास्वारस्यमुक्त्वा द्वितीय- सूत्रास्वारस्यमप्याह-४ किंचेति । अयमाशयः-जिज्ञास्ये हि वस्तुन्यतदाका- रारोपनिवृत्यर्थ लक्षण कार्यम् । प्रकृते च प्रत्यगर्थ एव निज्ञास्य इति तत्रान. मस्वारोपनिवृत्तये 'प्रत्यम्ब्रह्म' इत्येव सूत्रं कार्य न तु 'जन्माथस्य यत.' इति । जगजन्मादिकारणत्वेन ब्रह्म लक्षणीयम् । यच्च तथा लक्षितं तद्व्यधिकरण- मिति । ननु प्रत्यगर्यस्यैव वस्तुतो ब्रह्मत्याग्रहालक्षणोकाया प्रत्यर्थे जीवेऽतदाकार- निवृत्तिज्ञायतेत्याशङ्कय तथाऽपि वैयधिकरण्यमेवेति दृष्टान्तेन द्रदयति-नाहि वस्तुत इति । यथा करचरणादिमान्पुरुषः स्यादिति पुरुषसामान्यलक्षणोक्त्या स्थाणुत्वाधारोपो न निवर्तते किंतु 'अयं पुरुषः' इत्युक्त्येव, तथा प्रत्यगर्थेऽहं- स्वादिना ज्ञायमाने देहेन्दियाघात्मकत्वारोपः जगत्कारणं ब्रह्म ' इत्युक्त्या न निवर्तेत । किंतु 'प्रत्यब्रह्म ' इत्युक्त्यैव निवर्तेतेति भावः । ब्रह्मणो लक्षणं प्रत्यगर्थेऽतदारोपनिवर्तक नेत्येतदेव स्पष्टयनि -न च जिज्ञासुनेति।

·- जिज्ञासाधिकरणम् । ११७ तत्कथनमुखेन ब्रह्माभेदो ज्ञाप्येत । +त्वपक्षेऽपि शारीरथी- भयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते (७० सू०१। २ । २०) 'प्राणभृच्च' (ब० सू०१।३।४)'अधिकं तु भेदनिर्देशा. व'(सू० २।१।२२) इत्यादी जन्मादिसूमोक्तलक्षण. स्य जीवे निषेधाद । अत एवोभयानुगतचिन्मात्रे त्वंपदलक्ष्ये -विप्रतिपचिः, जिज्ञासाधर्मि तु विम्ब ब्रह्म चिन्मात्रमेवेति प्रत्यु- क्तम् । विशेष्यमाने विषतिपत्त्या विशिष्टधार्मिकविचारादर्श. नाद । विशिष्टस्य मुमुक्षुभिरविचार्यत्वाञ्च । चिन्मात्रे देहत्वादिवि- प्रतिपत्तेरभावाच । सौत्रब्रह्मशब्दास्वारस्याच्च । अथ जिला- साधर्मिणि ब्रह्मण्येव प्रतीचोऽन्यन्न चेति विमतिपत्चेने वैयधिः करण्यं तहि भवदीयभाष्ये-इह सूत्रे प्रतीचि देहत्वादिविप्र- तिपत्त्युक्तिरुत्तरसूत्रे जीवाझेदकस्य लक्षणस्योक्तियायुक्ता । किंच- ज्ञातं सामान्यतोऽज्ञातं विशेपेण विचार्यते । ज्ञाताज्ञानाविभागस्तु निर्विशेष न युज्यते ॥ उक्तं चानुव्याख्याने- इदमित्यमिति ज्ञान जिज्ञासाया: प्रयोजनम् । इति दूषणोद्भावनं परास्तम् । निरङ्कुशवृहत्रवाचिना ब्रह्मशब्दनैव जिज्ञास्ये सर्वज्ञत्वा. * ज्ञाप्यतेति । जिज्ञासुना प्रत्यगसाधारणतया ज्ञावस्य लक्षणस्य सूत्रका- रेण ब्रह्माणि कथने कृते सति, अर्थात्प्रत्यवह्मणोरक्यं ज्ञाप्यतेत्यर्थः । प्रत्यगसाधारणधर्मतया लक्षणस्यानिश्चितत्वे हेतुमाह- + त्वत्पक्षेऽपीति । उक्तरीत्या द्वितीय पक्षं निरस्य तृतीय पक्षं दूषयति-४ अत एवो- भयेति । विप्रतिपत्तिरिति । एवं च चिन्मान एव विप्रतिपत्त्या तत्रैक्यविधान युक्तमिति शङ्काकाराशयः । जिज्ञासाधर्मि विम्यं ब्रह्मेत्यनेन च ' ब्रह्मजि- ज्ञासा ''जन्माद्यस्य यतः' इति सूत्रद्वयं युज्यत इति सूच्यते । • विशिष्टधर्मिकेति । बिम्ब ब्रह्म विशिष्टमेवेति स्वमताभिनिवेशं मनसि निधायेदमुच्यत इति बोध्यम् । शब्दास्वारस्याचेति । तव मते हि निन्मानमेव ब्रह्मेत्यङ्गीकाराहि- समते विशिष्टे जिज्ञासाधामणि गालो न बरसतो यज्यत इत्याशयः ।

·११८ शांकरपादपणे- धुपलाक्षवे वस्तुनि जैवताविकरूपाभेदस्यापि लन्धत्वेन सर्व- ज्ञत्वाधुपलक्षितमत्यगभिन्नधर्मिजिज्ञासायाः कर्तव्यवालाभात् । तादृशधर्मिज्ञानस्य चाधीतः साङ्गैर्वेदान्तैरेव सिद्धतया तदयों विचारो न कर्तव्य इत्याशङ्कायामध्ययनमात्रसिद्धा प्रतीतिर्ना ज्ञाननिवर्तनक्षमा । तात्पर्यसंशयस्यानपोदितत्वेन संशयरूप- स्वादमामाण्यशङ्कास्कन्दितत्वात् । असंभावनादिरूपाज्ञाननिव- तकतावच्छेदकशक्तिविरोधिदोपसाचिव्याच । तात्पर्यसंशयश्च वादिविप्रतिपत्त्या । यदि जीवस्यातात्विकं रूपं देहेन्द्रियादि तस्य चुदाभेदायोगः । यदि क्षणिक विज्ञानं तदा नित्याभदायोगः । यदि शून्यं तदा सदभेदायोगः । यदि च स्वाभाविकपरमार्थ- कर्तृत्वभोक्तृत्वादिमत्तदा तादृशसर्वतत्वाद्युपलक्षितब्रह्माभेदा. योगः । भोक्तव केवलमिति सांख्यपक्षेऽपि जीवानां परस्पर भेदोपगमानिरङ्कुशपरिच्छेदशून्यवस्वभेदायोग इति जीवस्य यदनौपाधिकं त्वंपदलक्षणीयं रूपं तदेह एवेत्यादिविप्रतिप- त्तयो भवन्ति । अनपोदितानिर्णीतवलावलाश्च तात्पर्यसंशय- द्वारा वाक्यायनिर्णये तनिश्चयधर्मिकापामाण्यग्रहेऽसंभावना. विपरीतभावनादिदृढीकरणे च हेतवः । एवं तत्पदार्यधर्मिक- विप्रतिपत्तावप्यामिति क वैयधिकरण्यशङ्कावकाशः । क वा श्रुतहानमश्रुतकल्पनं वा । स्पष्टश्वायमों निवन्धकल्पतर्वादिषु दार्शितः । पञ्चपादिकायामपि ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एवं तदेकार्यत्वाद्ब्रह्मशब्दस्येत्युक्तम् । तत्र तदेकार्थत्वादित्यस्य प्रत्यगंभिन्नार्थकत्वादित्यर्थः । पूर्वोक्तरीत्या वस्तुपरिच्छेदरा- हित्यबोधनेन तल्लाभादिति भावः । एवं ब्रह्मणि विप्रतिपत्ति- प्रदर्शनस्य प्रकान्तत्वादमत्ययविषयविप्रतिपत्त्याऽपि प्रणा- ड्या ब्रह्मविमतिपत्तिरेव निर्दिश्यते । यतो नाहंमत्ययविषयवि- प्रतिपचिप्रदर्शनेन किंचित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्वेतत्-आत्मा स भोक्तुरित्यपर इति । योऽयमहमित्युल्लिख्यमानधेतनो भोक्ता स ब्रह्मैवेति कैश्चित्मविपन्नस्तस्याईप्रत्ययसिद्धी भोक्तृत्वाव- भासो मिथ्यवानाधनिर्वाच्याविद्याविलसितः। परमार्थवस्तु य: सर्वज्ञ ईश्वरोऽहंपत्ययेऽनन्तर्भूतः सोऽस्याऽऽत्मा स्वरूपभूतः ।

·जिज्ञासाधिकरणम् । ११९ एवमसौ वृहत्यर्थान्वयाब्रह्मशब्दाभिधानीयत्वं लभते । इत- रंथा तद्रूपविफलस्य न निरङ्कुशवृहत्त्वमिति न ब्रह्मशब्दाभिः घेयत्वं स्यादिति पञ्चपादिकायामेव प्रपश्चितम् । तत्रायमर्थ:- प्रणाडया परम्परया । ब्रह्मविमतिपचिरेव प्रत्यगभिन्नत्रिविध- परिच्छेदशून्य वस्तुविप्रतिपत्तिरेव । उक्तरीत्या प्रतीची देहेन्द्रि- यांदिरूपत्वाभ्युपगमे च शुद्धबुद्धाद्यात्मक तदभेदायोगादिति भावः,। अहंमत्ययेऽनन्तर्भूत इति । अविद्योपाधिकस्यान्त:- करणाशुपाधिकस्य च मायाविद्याविषयत्वतदाश्रयत्वाधुपापि. काजीवाव्यावहारिकभेदोपगमादिवि भावः । तदुपदर्शनार्य- मेव भोक्तृत्वादी भेदकधर्मेऽविद्याविलसितत्वायभिधानम् । अखण्डार्थप्रतीतावुद्देश्यता*विधेयतारूपविषयताद्वयानभ्युपगमा- च विरुद्धांशेत्यादिकमक्षतिकरम् । एकस्या एव च तादृश. विषयताया ज्ञाताजातोभयात्मकवस्तुत्तियोदेश्यताविधेयता- स्मना परं सा व्यवहियते । जन्मादिसूत्रोक्तं लक्षणमप्य. विद्यान्तःकरणाधुपाधिकारकल्पितभेदाज्जीवरूपायावृत्तमेव । * विधेयत्तारूपाविषयतोत । अत्रेदं बोध्यम् ---ज्ञानं विपयि । तत्र विप- यिता । पदार्थेषु विषयता । सा च विधा । विशेष्यता प्रकरता संसर्गता पति भेदात् । घटोऽयमिति ज्ञाने घटो घटत्वं तयोः संबन्धश्चेति त्रयः पदार्या विष. यभूताः । तत्र घटे विशेष्यताख्यविषयता । घटस्वे प्रकारताख्यविषयता । तयोः संवन्धे च संसर्गतात्यविषयता 1 स च संबन्धो नैयायिकमते समवायो घेदान्तिना मते तादात्म्यमित्यन्यदेतत् । विपयिता च विधा । विशेष्यिता प्रका- रिता संसर्गिता चेति भेदात् । तथा चायं घट इत्यत्र शाब्दबोधस्त्रिधा । तपा हि-घटत्वनिष्ठा या प्रकारता ताशप्रकारतानिरूपिता समवायसंबन्धनिष्ठा या संसर्गता ताशसंसर्गतानिरूपिता घटनिष्ठा या विशेष्यता ताशविशेष्यता- निरूपिता विशेप्यिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञान मित्येकः। घटनिष्ठा या विशेष्यता ताइशविशेष्यतानिरूपिता समवायसंवन्यनिष्ठा या संसर्गता ताशसंसर्गतानि- रूपिता घटत्वनिष्ठा या प्रकारता ताशप्रकारतानिरूपिता प्रकारिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञानमिति द्वितीयः । घटनिष्ठा या विशेप्यता ताशविशेप्यतानिरू- पिता घटत्वनिष्ठा या प्रकारता तादृशप्रकारतानिरूपिता समवायसंबन्धनिष्ठा या संसर्मता ताशसंसर्गतानिरूपिता संसर्गिता ज्ञाने तच्छालि ज्ञानमिति तृतीयः ।

·- १२० शफिरपादभूपणे- औपाधिकानिर्वाच्यभेदस्यापि तादृशविरुद्धधर्मासांकॉपपाद- फताया व्यवस्थापितत्वात् । तादृशभेदश्च न तात्त्विकाद्वनवि. रोधी । ज्ञातं सामान्यतोऽज्ञातमित्यादिदूषणाभासश्च मागेव निरस्त इति समनवधम् । श्रीमच्छंकरपादाब्मभूषणे परदपणे। शास्त्रस्याऽऽद्याधिकरणे स्वपक्षपरपक्षयोः॥१॥ सदसत्वज्ञापिकेयं रघुनायकृतिः स्फुटम् । भूयात्सता तोपणाय दुर्वादिविजयाय च ॥२॥ अथ जन्मायधिकरणम् । मायां कामपि शुद्धसत्त्ववपुषं संगृह्य लीलावशा- सृथ्वा विश्वमिदं प्रकाशकतया सर्वज्ञशब्दोदितः । कोशाकारतया विभाति विभुरप्यन्तः परिच्छिन्नव. तं प्रत्यश्चयसङ्गमद्वयमृतं संविध मोदाम्यहम् ॥ १॥ यद्विश्वस्थितिभङ्गकर्तृ तदिह ब्रह्मेति सूत्रोदित ध्याचख्यौ खलु विस्तरेण भगवानाचार्यवर्यः स्फुटम् । तत्राऽऽक्षेवशतं निवार्य कुधियामाक्षिप्य तत्कल्पित यत्तच्छकरपादभूषणमिदं पश्यन्तु सत्सूरयः ॥ २ ॥ जन्मायस्य यतः ॥ २ ॥ मयमसूत्रे ब्रह्मस्वरूपममाणादिविचार प्रतिज्ञातः। तत्र यत्र सर्व विशेषजातं कल्पितं यच सत्यज्ञानादिपदार्येषु धर्मिभूतम. उद्देश्यताविधेयतानन्यताजनकतास्वतास्वामितादयो धर्मा अपि विषयतायामेवा. म्तर्भूता भवन्ति । तथा हि-संबन्धो द्विधा । संयोगः समवायचेति । ये च स्वावामिमावादयः संबध -धाः प्रतीयन्ते ते न पृथगाणनीया भवन्ति । कित्वाश्रय- घवेदान्त ता भवन्ति । स्वस्वामिभाव इत्यत्र हि स्वश्च स्वामी च स्वस्वा. मिनी तयोर्मावः स्वस्वामिमावः। स्वत्वं स्वामित्वं चेत्यर्थ इति बोधेन स्वत्वस्वा- मित्वधर्मप्यतिरिक्तो न स्वस्वामिमावरूपः कश्चित्संबन्धः । तो च धर्मों प्रका- रसाविशेष्यतारूपी । एवमेव मन्यमनकभावोद्देश्यविधेयमावादयो मोध्याः । एवं चोद्देश्यताविधयतयोषिशेप्यताप्रमारतास्यविषयतारूपत्वस्य सिद्धस्वादत्र- • स्वम् ' उद्देश्यताविधेयतारूपविषयता' इति संगच्छत इति ।

·१२१ जन्माधिकरणम् । खण्डं वस्तु वस्तुगत्या स एव ब्रह्मशब्दार्थ: । ताशे ब्रह्मणि सवें वेदान्ताः प्रमाणमिति । शास्त्रयोनित्वात् ' (व० सू० १।१।३) 'तत्तुसमन्वयाद ' (० सू०१।१।४) इत्येताभ्यामग्रिमसूत्राभ्यां क्रियमाणः प्रमाणोपन्यासो जिज्ञास्य- स्वाभिमततादृशब्रह्मणो लक्षणेन निर्देशं विनाऽनाकाइक्षित एव स्यात् । लक्षणेन ज्ञात एवार्य प्रमाणाकाक्षोरयादिति लक्ष- णमुखेन ब्रह्मस्वरूपनिर्षयार्थमिदं सूत्रम् । तत्र पूर्वाधिकरणे परिच्छेदत्रयरहितस्यात एव प्रत्यगभिन्नस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्य- त्वमुक्तं तदिहाऽऽक्षिप्यत इत्यनन्तरसंगतिः । 'यतो वै(ले० ३।१।१) इत्यादिस्पष्टब्रह्मलिङ्गानां वाक्यानां ये ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादमादध्यायसंगतिः पादसंगतिश्च । तत्र वाच- स्पत्यादिसंमतेत्यमधिकरणरचना-निरुक्तस्य ब्रह्मणो जिज्ञा- स्यत्वं संभवति वा न चा, तदर्थ यतो वेत्यादि वाक्यं ब्रह्मल- सणं प्रतिपादयति न चेति पूर्वोत्तरयुक्तिभ्यां वक्ष्यमाणाभ्यां संशये यद्यावदनुभ्यते तत्सर्व परिमितमशुद्ध विध्वंस्य युद्ध च । न च तेनोपलब्धेन तद्विरुद्धं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपस्य ब्रह्मणः स्वरूपं लक्षयितुं शक्यम् । न हि जातु कधिकृतक. त्वेम नित्यं लक्षयतीति न । यतो वा' इत्यादि वाक्यं ब्रह्मल. क्षणार्थम् । नापि सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति वाक्यं तथाभूतत्र. मलक्षणपतिपादकम् । तद्धि सत्यत्वादिधर्मस्य लक्षणत्वं बोध- यत्युत सत्यादिरूपधर्मिणः । नाऽऽधः । जिज्ञास्यत्वेनोक्तस्य परिच्छेदत्रयरहिताद्वितीयब्रह्मणो विरोधेन ताशधर्मवत्त्वासंभ- वात् । नापि द्वितीयः । सत्यादिशब्दोंके सत्यत्वादिधर्मवि- निर्मुक्तसत्यादिस्वरूपान्यवहारेण तादृशस्वरूपाप्रसिद्धः । न च श्रुत्यैव तादृशधर्मिस्वरूपमसिद्धिः । यज्जगज्जन्मादिकारणं ब्रह्म तत्सत्याद्यात्मकमित्येवंरूपेण कारणत्वसत्यत्वादिरूपोहे. श्यतावच्छेदकविधेयायनेकधर्मसंसृष्टतया ब्रह्मबोधिकायाः श्रुत्तेः सफलधर्मविनिर्मुक्तधर्मिवोधकत्वासंभवात् । किंचासाधारण- धर्मो हि लक्षणं न धर्मी, अभेदे लक्ष्यलक्षणभावानुपपत्तोरीति पूर्वपसे । यतो वेत्यादिवाक्योक्तं जगरजन्मादिकारणत्वं ·१२१ शाकरपादपणे- ब्रह्मणो लक्षणं संभवत्येव । तदुक्तं वाचस्पतिमित्रैः-मा भूदनुभूयमानं जगत्परिच्छिन्नत्वाचद्धर्मतया तदात्मतया वा ब्रह्मलक्षणम् । तदुत्पत्त्यादि तु भविष्यत्व देशान्तरमाप्तिरिव सवितुज्याया इति । तस्य च लक्षणस्येतरारसितया काल्प. निकसंवन्धेन ब्रह्मवृत्तितया च नातिव्याप्त्यसंभवावकाशः । कल्पितेनापि तेनोपलक्षणेन यजतमात्सा शुक्तिरिति कलिप- तेन रजतेन शुक्तिरिव यज्जगज्जन्मादिकारणं तद्ब्रह्मेति ब्रह्म लक्ष्यते । कल्पितस्य तस्य मिथ्यात्वेन परमार्थतो निधर्मब्रह्म- स्वरूपाविरोपित्वात्कल्पितत्वेऽपि तस्य ब्रह्मासाधारणत्वाल्लक्ष- पत्यमुपपन्नमेव । असाधारणधर्मसंवन्धो हि लक्षणनिमित्तं न तत्सत्यत्वम् । फाफादीनामसंवद्धानां गृहोपलक्षणत्यादर्शनात् । चन्द्रस्य शाखाग्रमिव जगज्जन्मादिकारणत्वस्य तटस्थतयोपल- क्षणत्वविवक्षया च न 'विशिष्टशेयतापत्त्यादि' परोक्तदूषणम् । एवं सत्यं ज्ञानमनन्तमिति च श्रुतिमतिपाद्यमखण्डं सत्यज्ञानादि. स्वरूपमपि ब्रह्मलक्षणं संभवति । न च ताशवाक्यानां पूर्व पसोक्तरीत्या तादृशाखण्डब्रह्मस्वरूपबोधकत्वासंभवः ययाऽर्थ- षादवाक्येषु मुख्येऽर्य उद्देश्यतावच्छेदकविधेयादिसंसर्गवोधे सत्यपि लक्षणीये स्तुतिरूपे न तत्संसों भासते, तद्वत्सत्यादि- चाक्येपु द्वारीभूते मुख्यायें तद्भानेऽपि लक्षिते स्वरूपमात्रेऽपि न स भासत इति लक्षणया तादृशाखण्डब्रह्मस्वरूपवोधकत्वा- विरोधात् । पर्यवसितबोधे पदान्तरार्थसंसर्गभानमावश्यकमिति नियमस्याप्रामाणिकत्वाच । अर्थवादोपस्थितप्राशस्त्यादी याग- देवतासंवन्धमानेऽपि न प्रकृते पदान्तरार्थसंसर्गभानासक्तिः । कचित्तत्र दृष्टमात्रेणात्राप्यापादने लौकिकवाक्यानां प्रमाणान्तर- सिद्धार्थ एव प्रामाण्यं न तु कविप्रतिभादिसिद्ध इति दृष्टत्वाज्यो. तिष्टोमादिवाक्येवलौकिकार्यासिद्धिप्रसङ्गः । तत्र स्वतःममाण वेदवाक्यतात्पर्यानुरोधाल्लोकसिद्धनियमानादरेणालौकिकार्यसि. द्भिरिति चेत्तहि प्रकृतेऽपि तथा वक्तुं शक्यमेव । अपि च मक- प्रकाशचन्द्र इति लौकिकवाक्येष्वपि पदान्तरार्थसंसर्गगोचर. प्रमितिजनकत्वाभाषोऽपि दृष्टः । नहि सत्र प्रकृष्टभकाशचन्देवरः ·जन्मायधिकरणम् । व्याहत्तचन्द्रपदवाच्यो वेति बोधः संभवति । मकृष्टप्रकाशवैशि. पृथस्य चन्द्रेतरव्यावृत्तत्वस्य च प्रत्यक्षेण गृहीतत्वाद । चन्द्रत्वं जातिविशेपस्तं प्रतिनिमितीकृत्य तदाश्रये चन्द्रपदं मवर्तत इत्याप्तोपदेशात्पूर्वमेव ग्रहात् । किंच तात्पर्यानुसारेण वाक्यार्थी वर्णनीयः। तत्र यदि वाच्यवाचकाद्यभिमायेण प्रश्नस्तदा तत्पर- त्वमेवास्तु वाक्यस्य न तत्राऽऽग्रहः । यदि चन्द्रशब्दवाच्यत्वा- श्रयो यो व्यक्तिविशेषः स क इति प्रारभिप्रायस्तदा तन्मा- उपभोत्तरत्वात्मकृष्टभकाशस्य ज्ञातत्वेनाजिज्ञासितत्वात्मकृष्टम- काशानुवादेन तन्मात्रपरत्वमेव तादशवाक्यस्योपेयम् । प्रकृष्टमका. शानुवादेन विना व्यक्तिविशेषस्य चोधयितुमशक्यतया तदनु- वादः सफलः । न च मष्टविद्युभुत्सितं तावदवश्यं वक्तव्य- मित्येव नियमो न तु तदधिक न वक्तव्यमिति । अन्यथा काश्याः को मार्ग इति प्रश्ने तदतिरिक्तमार्गचिह्नगिरिनचादि- निरूपणं न स्यादिति वाच्यम् । यत्र धुभुत्सितवस्तु प्रतिपत्त्यु- पयोग्यज्ञातं भवति तत्र प्रष्टुजिज्ञासा भवत्येवेति तत्र प्रश्न वि. नाऽपि वाक्यतात्पर्यस्वीकारेण तन्निरूपणेऽपि प्रकृते जिज्ञासिते प्रकृष्टमकाशसंबन्धस्य प्रत्यक्षतो ज्ञातत्वेन तत्र न तात्पर्य कल्प- नीयं किंतु व्यक्तिविशेष एवेति सिद्धं पदान्तरार्थसंसर्गगोचरम- मित्तिजनकत्वाभाववत्वं लक्षणवाक्यस्य । इयान्विशेष:-लौकिकदर्शितलक्षणवाक्याथै प्रातिपदिकार्थे चन्द्रस्वरूपे चन्द्रत्वसंवन्धो भासते सत्यादिवाक्ये सत्यत्वब्रह्म स्वसंसर्गोऽपि न भासते, अपि तु प्रातिपदिकार्थमात्रम् । 'मृत्योः स मृत्युपामोति य इह नानेव पश्यति' (वृ० ४ । ४ । १९) 'उदरमन्तरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति' (ते. २।७।१) इत्यादिश्रुतिभिर्भेददर्शनस्य निन्दितत्वेन स्वरूपमात्र एव श्रुति- तात्पर्यावगमात् । अधिकमखण्ढार्थविचारेऽद्वैतसिद्धितदीयटी- कादी द्रष्टव्यम् । ननु सत्पादिवाक्ये सत्यादिस्वरूपमातिपदिकार्थमात्रतात्पर्य ताशस्यैकेनापि पदेन योधनसंभवात्पदान्तरवैयर्थ्यम् । मैवम् । सत्यत्वज्ञानत्वापळाक्षिनशुद्धानामैक्यनिश्चयाय पदान्तरोपादा- ·. शाकरपाण- नात् । अन्यथा सत्यत्वाद्युपललिता दो ज्ञानवानन्तत्वाधुप- लक्षितत्तिरिति भ्रमानिवृत्त्या ब्रह्मस्वरूपमोक्षस्य स्वप्रकाशचि- दानन्दादिभिनेनान्तवत्स्वरूपेणाभेदबुद्धयां तत्मातेरपुरुषार्थत्व. ज्ञानेन तत्साधनश्रवणादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तेः। तस्य मिथ्यात्वबुद्धया ब्रह्मज्ञाने मिथ्याविषयकत्वरूपनमत्वज्ञानात्तस्याज्ञाननिवर्तक- त्वानुपपत्तिय । तावत्पदसत्त्वे तु समानविभक्तिकसत्यादिपद- जन्यशाब्दबुद्धिविषयत्वान्यथानुपपत्त्या सत्यादिपदार्थानामै. क्यनिधयान्नोक्तभ्रमसंभव इति सत्यादिवाक्यमतिपाद्यमखण्ड स्वरूपं लक्षणं सुवचमेव | स्वरूपैन्येऽपि कल्पितलक्ष्यलक्षणा- कारभेदाभ्युपगमान 'अभेदे लक्ष्यलक्षणभावानुपपंत्तिः' इति पूर्वपक्षोक्तदोषः। सत्यज्ञानानन्तादिस्वरूपं न मुख्य लक्षणम् , अपि तु तद- वंगम इतरव्यात्तावुपयुज्यत इति तस्य लक्षणत्वोपचार इति केचित् । ' जन्मायस्य यतः' (ब० स० १।१।२) इति सूत्रेण जन्मादीत्यनेम जगज्जन्मादित्रितयकारणत्वस्य लक्षण- त्वलाभः । यत इति पञ्चम्यनुरोधात् । यतः सत्यादिरूपादित्य- विवक्षया सत्यादिरूपस्य स्वरूपलक्षणत्वं च लभ्यत इति सिद्धान्तः। यत्तु चन्द्रिकायाम्-अत्र परैरित्यादिनौक्तपूर्वपक्षमनूध तन्ने त्यादिना जिज्ञास्यस्येतरव्यात्त्यर्थx लक्षणसूत्रेऽस्मद्रीत्याऽव्या. वृत्तिपूर्वपक्षस्यैवोचित्तत्वादित्युक्तम् । तदविचाररमणीयम् । तुल्य- न्यानेनोक्तरीत्या लक्षणामतिपत्तो लक्षणेनाज्ञातेऽर्थे विचारासं. x इतरव्यावृत्त्यर्थमिति लक्षणस्य सनातीयविनातीयव्यावर्तकत्वेन जन्मा- स्येति सूत्रे ब्रह्मलक्षणोतिरितरव्यावृत्त्यर्थेवेति वक्तव्यमेव । तथा च यथा मान्यतो गोः प्रत्यक्षादिक्षाने सत्यप्यश्चाद्यपेक्षया पार्थक्येन गो नामावे |दृशज्ञानार्य सानादिमचे सति शृशित्वं लक्षणमुच्यते तथा ब्रह्मापेक्षया विप्रधानाधविवेकेन नीवादावपि ब्रह्मत्वयुद्धौ प्रसकाया तव्यावृत्त्यर्थं जन्मा- ति बालक्षणम् । एवं च सूत्रावतरणभूतस्य निरसनीयस्याच्यावृत्तिरूपस्यैव वपक्षस्य वाच्यत्वेन त्वदुत्तस्य च तथात्वामावात्सूत्राननुगुणः पूर्वपक्ष इत्यस्म- त्यवान्यावृत्तिपूर्वपक्ष उचित इति माषः ।

·जन्माधिकरणम् । १२. भवशङ्काया अप्पवश्यनिरसनीयत्वेन त्वदुक्त शङ्कामात्रस्यौचित्ये चीजत्वस्य त्वदेकवेद्यत्वात् । धर्मविचारमतिज्ञानन्तरमितरव्या. वृत्तधर्मस्वरूपपतिपत्तये तदनुगुणायाः ' चोदनालक्षणोऽर्यो धर्मः' (जैसू० १२२२ ) इति धर्मलक्षणपरसूत्रप्रवृत्तरिच ब- ह्मविचारप्रतिज्ञानन्तरमितरच्यारत्तनमस्वरूपप्रतिपत्तये तदनुगु- णाया ब्रह्मलक्षणपरसूत्रप्रवृत्तरेवोचितत्वेन वाक्यशेषगतब्रह्मशब्द रूढया जीवपरत्वपूर्वपक्षस्य त्वदभिमतस्य सूत्राननुगुणत्वात् । प्रकारान्तरेण त्वदुक्तरीतेरने निरसनीयत्वाच । यदपि तत्रय चन्द्रिकायाम्-अनित्यादिरूपस्य शब्दादेनिस्पा- दिरूपाफाशादेर्लक्षणत्वदर्शनाच जगत इस कारणत्वस्याप्यनात्म- तयाऽऽत्मविरुद्धस्वभाववादित्युक्तम् । तदभिप्रायस्तु-अनि- त्यस्य नित्याफाशलक्षणत्वदर्शनासिद्धान्तेऽप्यनात्मभूतस्य कारणत्वादेर्ब्रह्मलक्षणत्वस्वीकाराच्च विरुद्धस्वभावयोर्लक्ष्यलक्ष- णभावानुपपत्तिशड्का पूर्वपक्षे न युक्तेति । तदपि वाचस्पत्या. दिनिवन्धहृदयानववोधनिवन्धनम् । शब्दस्य जगत्कारणत्वादे. श्व विरुद्धस्वभावस्य गगनब्रह्मादिस्वरूपलक्षणत्वासंभवस्यैव तत्रोक्तवाद । अत एव तेन च ब्रह्मणः स्वरूपं न लक्षयितुं शक्यमिति पूर्वपक्षग्रन्थे वाचस्पतिमिरुक्तम् । अन्यथा ब्रह्म लक्षयितुं न शक्यमिति विन्यासोपेक्षायां वीजाभावः । न. च जगवः कारणत्वादेवो तटस्थलक्षणत्वानाक्षेपे न्यूनता स्यादिति तनिरासाय विरुद्धस्वभावस्यैव तत्रापि हेतुत्वं वक्तव्यं हेत्वन्त- रानुक्तरित्युक्तासंगतिरपरिहारायवेति वाच्यम् । तत्रोपलब्धमा. त्रस्य यावदनुभूयते तत्सर्वं परिमितमित्यादिना परिच्छिन्नताकी- तनेन धर्मयोपलब्धस्य परिच्छिन्नतितासूचनादातव्याप्तधर्म- त्वेनानधिगतस्य लक्षणत्तित्वाभावेनासंभवस्य चातिस्फुटतया न्यूनताशङ्कानुदयात् । अत एव वाचस्पत्तिग्रन्थे धर्मलक्षणश- टायां नापि नित्यत्वकारणत्वादीत्यादिना नित्यत्वादिकमेवी- क्तम् । तस्य चाभावानामधिकरणस्वरूपत्वपक्षे स्वरूपलक्षणत्व- स्यापि संभवात्तेन स्वरूप लक्ष्यत इत्यनाभिधाय तल्लक्ष्यत इत्ये. वोक्तम् । ननु देशान्तरमा सवितृवव्यायामसरलेन तल्लक्षणत्वा.

·- शांकरपादभूषणे- भावादुक्तसिद्धान्ते देशान्तरमाप्तिरिवेत्यादिना निबन्धेन दृष्टा- तोक्स्यसंगतिरिति चेत् । न । तत्मतीतिजनकमतीतिविपयत्वरूप- लक्षणत्वमात्र एवास्य दृष्टान्तत्वात् । वस्तुतस्तु दार्शन्तिके जग- दुत्पत्त्यादायपि न साक्षाद्ब्रह्मनिष्ठत्वमित्यसंभववारणाय यत इति श्रुतिसौत्रपञ्चम्यनुरोधाच तदुत्पत्तिपदस्य तदुत्पत्तिकारणतापर- त्वं स्वनिरूपितकारणतासंबन्धेनोत्पत्तेर्वा लक्षणत्वमवश्यं वाच्यम्। तथा च देशान्तरमाप्तिपदस्यापि तज्जनकतापरत्वाद्देशान्तरमासे-' रपि स्वनिरूपितजनकतासंबन्धेन सवितृव्रज्यावृत्तित्वेन तल्लक्ष- कत्वाद्वा नासंगतिः। देशान्तरमाप्तिरित्यस्य च देशभेदावच्छिन्नो महादिकमर्यसंयोगोऽर्थः । जनकता चासमवायिकारणतारूपा ग्राह्या । तेन संयोगजनके द्रव्ये नातिव्याप्तिः । सिद्धान्ते समवा- यानभ्युपगमेऽपि तत्स्थाने तादात्म्यलक्षणसंबन्धाभ्युपगमेन नासमवायिकारणत्वं दुर्वचम् । एतेन देशान्तरमाप्तः सूर्यगत्य- नुमापकत्वेऽपि तल्लक्षणत्वाभावात् । न चात्र सूत्रे यतो वेत्या- दिश्रुतावुत्पत्यादिकमद्वितीये ब्रह्मणि लिङ्गत्वेनोच्यत इति त्वयाऽपि स्वीकृतम्, इति चन्द्रिकाकारोक्तमुक्तसिद्धान्तमनूच दूपणं निरस्तम् । निरस्तं च चन्द्रिकोक्तं 'जिज्ञास्यत्वेनाऽऽद्यसूत्रे प्रकृतस्य निर्विशेषब्रह्मणो भ्रमाधिष्ठानत्वेनाकारणत्वाञ्च | आपि- ठानत्वस्यैव विवक्षायां तु श्रुतिसूत्रयोर्जन्मोक्त्ययोगाद इति दूपणम् । उक्तरीत्योत्पत्तिपदस्य लक्षणया कारणत्वपरत- या लक्ष्यीभूतब्रह्मशब्दार्थनिष्पपश्चत्वप्रतिपत्त्युपयोगितयाऽध्या- रोपन्यायेम यदजतममात्सा शुक्तिरित्यारोपितरजतस्येवाऽऽरोपि- तकारणत्वस्योपलक्षणतया निर्विशेषब्राह्मणो लक्षणत्वसंभवस्यो- पपादितत्वात् । सूत्रेऽस्येत्यस्य जन्यमात्रस्येत्यर्थः । उत्तराधिकरणे वेदनि- त्यतामादायोक्तलक्षणाक्षेपपक्षे त्वविद्याधनादिभिन्नस्यत्पर्यः । जन्मादीति । जन्म, आदिर्यस्य तज्जन्मादीति विग्रहेण जन्म स्थितिमङ्गं समासार्थः। नपुंसफैकवचनेन समाहारवोधनात् । तथा च जन्मादिमित्यहेतुत्वं लक्षणं 'यतो वै'(ते. ३१०१) इति श्रुत्यनुसारात । 'जन्मदेतृत्वमविद्यायामप्यरत्यतो भड्रेति । . , ·. जन्माधिकरणम् । १२७ तद्धेतुत्वमविद्यानाशेऽपीत्युभयघटितम् । सत्तास्फूर्तिः स्थितिस्तां मति चावच्छिम्माकाशं मति महाकाशस्येव ब्रह्मणो हेतुत्वम् । तच लक्षणान्तरम्' इति केचित् । स्थितिसंहाराभ्यामुपादानत्वं विवक्षितम् । तच्चाविद्यायामप्यस्त्यतो जन्महेतुत्वम् । तच कर्तृत्वरूपम् । तेनाविद्यायन्यं प्रति कर्तृत्वे सत्यपादान- त्वं लक्षणं फलितम् । धूपमागभावादिहेती धूमत्वस्य भागमा वात्तित्वात्मागभावस्येव कर्तृत्वस्योपादानत्वात्तित्वादुपादान- स्वस्य न वैयर्यमिति परे । सिद्धान्ते सर्वमेव लक्षणवाक्यं वाच्यतावच्छेदकतत्तद्धर्मोपस्थितिद्वारा तदुपलक्षिताखण्डव्यक्ति- तात्पर्यफमित्यङ्गी क्रियते । तथा च 'यतो वै'(तै०३।१। १) इत्यादिलक्षणचाक्ये सृष्टिस्थितिमलयानामेकैककारणत्वो. क्तौ तदुपस्थितिद्वारा तदुपलक्षितसत्त्वरजस्तमसामेकैकगुणोप- लक्षितब्रह्मस्वरूपस्यैव वाक्याल्लाभे तस्यैव महावाक्यतात्पर्यवि- पयतया निर्णयेन च महावाक्याधीनमुमुक्षुनिर्णयविषयत्वं स्यात् , न तु गुणत्रयोपलक्षितस्य । तथा च गुणत्रयोपलक्षि. तेनेशस्वरूपेण जीवस्वरूपाभेदाज्ञानसंशयादिकं न निवतेत । नहि च्छत्रिमात्रे तात्पर्याधीनः 'छत्री चैत्रः' इति वाक्यज. न्योऽखण्डायवोधश्छत्री कुण्डली वासस्वी न चैत्र इति भ्रमहेत्व. ज्ञाननिवर्तकत्वेनाऽऽनुभाविकः । तथा च महावाक्यगततत्पदा- स्वरूपम्यारखण्डम्य स्वायुपम्भूितिद्वारा ट्रोधकं यतो देति चाक्यामिति न किमपि व्यर्थमित्यपरे । जन्मकारणत्वाधेकैकस्यो- पलक्षणतया लक्षणत्वसंभवेऽपि निरङ्कुशापरिच्छिन्नत्वोपपा. दनपरत्वेन कारणत्वान्तरस्योपलक्षणत्वेन लक्षणत्वाभिधानस्य समयोजनत्वम् । अन्यथा कारणान्तरस्यान्यस्य संभावनाय निरङ्कुशापरिच्छिन्नत्वनिर्णयो दुर्घट एवेत्यपि केचित् । यत्तु चन्द्रिकायाम्-" यचोक्तं परेः 'जन्मादीत्यत्रोत्पत्ति स्थितिभङ्गमेवोच्यते न त्वन्यत् । ' यतो वै' इत्यादिश्रुत्यनुसा- रात्' इत्यादिनोक्तसिद्धान्तमनूद्य तन्न । यतो वे' इत्यत्र धतुर्णा ' तमेवैकं जानथ (मु० २।२।५) इत्यादी यस्मिन्यौः ' (म० २ । २।५) इति स्थित्यादीनामेकैक- - .

·१२८ शाकरपादभूपणे- स्यैव श्रवणात् । न च ' अभिसंविशन्ति ' (ले० ३।१ । १) इत्येतदपि लयपरम् । प्रयन्ति ' (०३।१।१) इत्य. नेन पौनरुक्त्यापत्त्या तस्य मोक्षपरत्वात् । न च प्रयन्तीत्यनेन सुषुप्तौ ब्रह्ममाप्तिरुच्यते । तथाऽपि चतुष्ट्वापरिहारात् । जगतो जन्माङ्गीकारेऽनित्यत्वापत्त्या मिथ्यात्वासिद्धरुक्तत्वादिति दूष- णमुक्त्वा सृष्टयाद्यष्टकमेव जन्मादिपदार्थः । 'यतो वै' इत्यत्र सृष्टिस्थितिपलयमोक्षाणां 'य भास्मानमन्तरो यमयति' (वृ०३।७। २२) ' त्वं मुक्तिदो वन्धदोऽतो मतो नस्त्वं ज्ञानदोऽज्ञानदश्वासि विष्णो' इत्यादी नियमनादीनामप्युक्तेः। विचारविधायकना- नावाक्यपरामर्शेन सूत्रकृतैव स्कान्दे जन्मायष्टकर्तृत्वस्य लक्ष. णत्वेनोक्तत्वादत्रापि लक्षणत्वेन तस्यैव विवक्षणीयत्वात् । यद्वा-सर्मुमुक्षुभिर्विशिष्याप्टकर्तृत्वस्येवान्यकर्तृत्वस्य ज्ञेयत्वनि. यमाभावान्नान्यदिहाऽऽदिशब्दार्थः । उक्तं च- सृष्टिरक्षाहतिज्ञाननियत्यज्ञानवन्धनान् । मोक्षं च विष्णुतश्चैव ज्ञात्वा मुक्तिर्न चान्यथा ॥ इति । अयवा-विषयोपपादकगुणपूर्तिसिद्धये जीवाद्भेदके प्रसिद्ध जन्मादित्रितयहेतुत्वेऽभिहितेऽपि प्रयोजनसिद्धये मोक्षदत्व. स्यापि वक्तव्यत्वात् । तस्य च वम्धफत्वं विनाऽयोगा। तयोश्च तहेतुज्ञानाज्ञानदत्वं विनाऽनुपपत्तेत्रितयहेतुत्वस्यापि वक्तव्यत्वात् । पुनश्च दीपस्तम इव ज्ञानं चन्धकाज्ञानं स्वयमेव इन्ति फिमीश्वरेणेति शङ्कमयां दीपज्ञानादिस्वभावोऽपि भगव. दायत्त इति वाच्यत्वात्मकृतोपयोगित्वादप्टकोक्तिः" इति स्वमतेन सिद्धान्त उक्तः । तत्रोच्यते- यतो वे इत्यादिवाक्येऽभिसंविशन्तीत्यस्य लयपरतया लयकारणत्वस्यैवोक्तः । अत एव सुपुती ब्रह्मपा- सेरपि न पृथगभिधानमिति चतुर्णा कारणत्वानामनुक्तेः । अपचं प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यनयोः पीनरुक्त्यपरिहारेण समयो. जनत्वं कथमिति चेत्त्वयाऽप्येतद्वक्तव्यमेव । प्रयन्तीत्यनेनोत्प- तिमदभावमात्र संविशन्तीत्यनेन मोक्षो विवक्षित इति मया स्थितस्य गतिरुच्यत इति चेत् । वाहमुच्यताम् । ' अविग्रा. १.स. 'तरव, स्यपि पाठान्तरम् ।

·जन्माधिकरणंम् । १२९ निवृत्तिमोक्षः सा च बन्ध उदाहृतः । (सर्व० सं० शां०१४६) 'तरति शोकमात्मवित्' (छा० ७ । १ । ३)'विद्वान्नामरूपा. द्विमुक्तः' (मु०३।२।८) ज्ञात्वा देवं मुच्यते सर्वपाशैः' (श्वे. १८) छिद्यन्ते सर्चसंशया:' (मु०२।२।८) इत्यायनेकैः श्रुतिस्मृतिपुराणवाक्यमोक्षस्य लयविशेषरूपतो. तेरेकविंशतिध्वंसरूपस्य लयस्य तन्त्रान्तरे मुक्तित्वाभ्युगमाच मोक्षस्य लयविशेषरूपतया निरुक्तपदार्थयोर्गोवलीवर्दन्यायन भेदसत्त्वेऽपि पदद्वयलभ्यलयकारणत्वं लक्षणमेकमेव सूत्रे प्रति पाद्यत इति कथं चतुर्णामुपादानम् । अन्यथा जन्मोत्पत्योर- प्याधशरीरमाणसंयोगो जन्म, आघक्षणसंवन्ध उत्पत्तिरिति सामान्यविशेषभावसत्त्वेन तत्रापि पृथगुभयकारणत्वस्य वक्त. व्यतापत्त्या चतुर्णामिति तवाऽऽसक्तिवैफल्पात् । वस्तुतस्तु प्रया न्तीत्यस्य शत्रन्ततया लयोन्मुखानि सन्ति लययोग्यानि सन्ति लयं लभमानानि सन्ति वा 'यदभिसंविशन्ति यत्र लीयन्त इत्यर्थविवक्षया न पौनरुक्त्यशङ्करावसरः । अवश्यमेवायमों श्रुत्या विवक्षित इति वक्तव्यम् ! अन्यथा प्रयन्त्यभिसंविशन्ती- स्येताभ्यामुत्पत्तिस्थित्योरिव पृथगर्थदयविवक्षायां प्रायपाठपा. सस्य यत्पदस्याभिसंविशन्तीत्येतत्समभिव्याहारेऽप्रयोगस्य नि. चीजतापतेः। यदपि चन्द्रिका मोक्षस्य चन्यध्वंसरूपत्व उत्पचिरपि प्रागभावनिवृत्तिः स्यादित्युक्तम् । तदभिप्रायस्तु लयकारणत्वेन मोक्षकारणत्वस्येव जन्मकारणत्वस्यापि संग्रहेण पृथक्तदुपादा. नवैयर्थ्यमिति । तदपि न सत् । सिद्धान्ते = सत्कार्यवादाभ्यु- = सत्कार्यवादेति । अयं माव:---- -कार्यकारणमावे चतुर्धा विप्रतिपत्तिः शास्त्रेपूपलभ्यते । द्विविधं हि वस्तु सदसच्चेति । तत्र प्रकारचतुष्टयं संभवति । सतः सकाशात्सत, सतः सकाशादसत् , असतः सकाशात्सत् , असतः सका. शादसत्, इति । समान्त्यपक्षस्त्वसंमवी । अमावादभावोत्पत्तेर्दुर्वचत्वात् । आद्यपक्षे च पक्षद्वयम् ! सतो ब्रह्मणः सकाशात्सन्नाम व्यावहारिकसत्ता विशिष्ट वस्तु जायते न तु वस्तुसदित्येकः । सतः प्रकृतेः सकाशात्सद्वस्तु सर्व जग- ज्जायत इति द्वितीयः । एवं च पुनः प्रकारचतुष्टयं संपन्नम् । तत्र न ताप- दसतः सकारसभायत इति शून्यवादपक्षी बौद्धसंमतो युक्तः । असतो नाम ·३ शांकरपादभूषणे--- यथा .. निरुपाख्यस्य शशविपाणवत्कारणत्वानुपपत्तेः । तुच्छातुच्छयोस्तादात्म्यानुषप- तेश्च । नाप्युत्पत्तेः प्रागसद्वस्तु घटादि सतः सकाशाज्जायत इति नैयायिकादि- संमत आरम्मवादपक्षो युक्तः। सत्तासंबन्धो ह्युत्पत्तिः । सा च कारकन्या- पारात्मागसतः शशविषाणादेरिव घटादेन संभवति । ननु सत्वासत्वे घटादेर्ध- माविति चेत् । मैवम् । असति धमिण तद्धर्म इति व्यपदेशानुपपत्त्या धर्मिणः सत्त्वापत्तेः । तस्मात्कारकव्यापारात्प्रागवि कार्य सदेव .। सतश्चामिव्यक्तिरुप- पद्यते । यथा तिलेषु विद्यमानस्य तलस्य पीडनेनाभिव्यक्तिः । म सौरभेयीपु विद्यमानस्य पयसो दोहनेनाभिव्यक्तिः । किंच कार्येण कारणं संबद्धं सत्तजनकमाहोस्विदसंबद्धम् । आये कार्यस्य सत्वमाया- सम् । सतारेव संबन्धो भवतीति नियमात् । द्वितीये सर्व कार्यजात सर्व. स्माज्जायत । असंबद्धत्वाविशे पात् । अत एवोक्तं सांख्याचार्य:- असत्त्वान्नास्ति संबन्धः कारणः सत्त्वसद्भिमिः। असंबद्धस्य चोत्पत्तिमिच्छतो म व्यवस्थितिः ॥ इति । एवं च कारकव्यापारात्प्राकारणे विद्यमानमेव कार्य कारकव्यापारणामि- व्यज्यत इति सिद्धम् । अयमेव सरकार्यवाद इत्यभिधीयते । अयं न सत्कार्य: पादः परिणामवादिना सांख्याना तथा विवर्तवादिनामतिवेदान्तिनां संमतः । सत्र साख्याः सतःप्रकृतेः सकाशात्सद्वस्तु सर्व जगज्जायत इति वदन्ति । प्रकृ. तिगद्रूपेण परिणमत इति यावत् । अवैतिवेदान्तिनस्तु सतो ब्रह्मणः सकाशात्स. नाम व्यावहारिकसत्ताविशिष्टं वस्तु जायते, न तु वस्तुसदिति वदन्ति । अयमेव विवर्तवाद इत्युच्यते । परिणामो नाम-उपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः । विवों नाम-उपादानविपमसत्ताककार्यापत्तिः । सांख्यमते हि यादृशी प्रकृतेः सत्ता तादृश्येव तत्परिणामभूतस्यास्य जगतः सत्तेति समसत्ताकत्येन परि- णामवाद इत्युच्यते । अद्वैतिवेदान्तिमते तु ब्रह्मणः पास्मार्थिकी सत्ता जगतस्तु व्यावहारिकी सत्तेति विपमसत्ताकत्वेन विवर्तवाद इत्यभिधीयते । सत्कार्यवाद. स्तूभयोः सम एव । अद्वैतिवेदान्तिनामपि सत्कार्यवादः संमत एवेति तु 'मस- दिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ' (व० सू० २ । १ । ७ ) ' असद्व्यः पदेशानेति चेन्न धर्मान्तरेण वाक्यशेपात् । (व० सू० २ । १ । १७) इत्यादिसूत्रेषु भाष्यकारः स्पष्टमेवोक्तम् । सांख्यसंमतः परिणामवादस्तु प्रकृते. श्वेतनानधिष्ठितत्वेनासंमवादिवहुकारणेस्त्यक्त इत्यन्यदेतत् । एवं च सिद्धान्ते सत्कार्यवादाभ्युपगमेन प्रभावानरी मोगादि मागोवेति nि : .

·. , जन्माधिकरणम् । १३१ पगमेन प्रागभावानगीकारेणोत्पत्तेस्तन्निवृत्तिरूपत्वासंभवादु- स्पत्तेः प्रागभावनिवृत्तिरूपत्वस्वीकारेऽपि तस्या उत्पश्यनन्त- रमपि सत्त्वेनाग्रेऽपि 'इदानीमुत्पन्नः' इति व्यवहारापत्त्या- दिवारणायाऽऽद्यक्षणसंपन्धविशिष्टमागभावनिहत्तरेवोत्पत्तिरूप. ताया अवश्यं स्वीकरणीयतापत्त्या लाघवेनोत्पत्तेराधक्षणसं- वन्धरूपताया एव युक्तत्वाच । ध्वंसख्पाया अपि मुक्तेरभाव- स्याधिकरणस्वरूपत्वोपगमेन सुखरूपात्मस्वरूपत्वेन पुमर्यताया आधाधिकरण उपपादितत्वाच न परोक्तापुपर्थत्वात्पत्यादि- दूपणावसरः। तमेवैकं जानथ (मु. २।२।५) इत्यादौ । यस्मिन्द्यौः पृथिवी' (मु० २ । २।५) इत्या- दिना स्थित्यादीनामेकैकस्यैव ग्रहणमुपसंहारन्यायेनान्योपलक्ष- णमिति न परोक्तदोपः । एवं । येन जातानि जीवन्ति ' (ले० ३१) इत्यत्रोक्तं प्राणधारणरूपजीवधातुमुख्यार्थमुपलक्षणी. कृत्योत्पत्तिलयातिरिक्ततदीयव्यापारसामान्यार्थकास्थितिशब्देन तादृशव्यापारमनुगतीकृत्य यत इति पञ्चम्या निमित्तोपादान- साधारणतहेतुत्वाभिधानेन नियमनादिहेतुत्वस्यापि लाभाव । ' इमानि भूतानि (ले० ३।१) इत्यत्र भवन्तीति भूतानीति' योगमनात्याऽऽकाशादीनामेव रूढयोपस्थापनात्सम्यगेवोक्तं यतो वेत्यादिश्रुत्यनुसाराजन्मस्थितिलयकारणत्वपेव लक्षणं जन्मादिसूत्रप्रतिपाद्यामिति । त्वदुक्तरीत्या विचारविधायकनाना. वाक्यगतनानालक्षणानों संग्राह्यत्वे सत्यकामत्वसन्तिरत्वाद्यु- पेक्षायां बीजाभावेन जन्माद्यष्टकर्तृत्वस्यैव लक्षणत्व आग्रहानी- चित्यात् । अथवेत्यादि चन्द्रिकोक्तमपि न क्षोदक्षमम् । जगजन्मकर्तृत्वेऽ- भिहित्ते जगदन्तःपातिमोक्षदत्वस्यापि लब्धत्वेन पृथक्तदुक्तेरनपे- क्षितत्वात् । अन्येन पद्धस्यापि लोकेऽन्येन मुक्तिदर्शनात् । 'वन्धकत्वं विना मोचकत्वानुपपत्तिः' इति स्वदुक्तिर्विचारणी- यैव । एवं मोचकत्वेनैव ज्ञानदत्वसिद्धरार्थिकतया पृथरज्ञानदत्य- मपि न वक्तव्यमेव । अन्यथाऽधिकारमदत्वं विना ज्ञानदत्व- स्याप्यसंभवाद्विचाराधिकारभूतभक्त्यादिदत्वस्यापि पृथकथ- ·१३२ शांकरपादभूपणे- सद्विलक्षणत्वेऽपि जगतो जन्मादिकमुपपद्यत एव । न च तथाभूते शशशृङ्गादौ जन्माद्यदर्शनाज्जगतोऽपि न तयुक्तमिति शक्यम् । सतोऽप्यात्मनो तददर्शनेन जगतः सत्त्वपक्षेऽप्युक्त- दोषादिकस्याऽऽधसूत्र एव प्रपञ्चितत्वान्न जगतो जन्माङ्गी- कारेत्यादिकं चन्द्रिकोक्तपणं विचारक्षमम् । जगज्जन्मा- दिकारणत्वं च तटस्थलक्षणं सत्यज्ञानानन्तानन्दादिकं च स्वरूपलक्षणमिति सिद्धान्तस्थितिः। तत्र स्वरूपलक्ष- णभूवत्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वरूपानन्त्यप्रनिपत्यपयोगितया ज. गज्जन्मादिकारणत्वरूपं तटस्थलक्षणं सार्थकम् । अन्यथोक्तरू- पमपि ब्रह्म कथं त्रिविधपरिच्छेदशून्यम् । जगतस्तदुपादानस्य तन्निमित्तस्य चान्यवस्तुनो विद्यमानत्वादिति शङ्कायां तत्पति- पत्तेर्दुर्घटत्वात् । अतस्तच्छडूनानिवृत्तये यज्जगज्जन्मादिकारणं तहह्मेति चोधनीयम् । ततश्च तेन जगदुपादानं ब्रह्मति ज्ञाते तद- धिष्ठान ब्रह्मेति पर्यवस्यति । तत्र सर्ववस्त्वभाव वोधिते स्वाधि. ठानगताभावपतियोगित्वरूपं मिथ्यात्वं जगत: सिध्यतीति पूर्वो- .क्तशङ्कगनिरासः । अत एव त्रितयकारणत्वं लक्षणत्वेन निर्दि- पम् । अन्ययेकैककारणताया अपिब्रह्मासाधारणत्वेनेतरस्यान- तिप्रयोजनकत्वात् । ननु तर्हि तटस्थलक्षणेनैव चारितार्थ किं स्वरूपलक्षणकथनेनेति चेत् । अत्रोच्यते- यथाऽनुमितिकर- णत्वादिनाऽनुमाने लक्षितेऽप्यनुमिसिकरणत्वस्य लिङ्ग तत्प- रामर्शादी वादिविप्रतिपत्त्या संभावितत्वेन लक्ष्यविशेषानिर्ण- यात्तनिर्णयाय तच्च लिङ्गपरामर्श इति तत्स्वरूपमुपदर्यते । यथा वा चन्द्रं दिदर्शयिपुः कश्चिदाप्तः चन्द्रभुत्सया सर्वदिक्षु प्रसारित दृष्टेदिगन्तरगतनक्षत्रतारादिभ्यो दृष्टिच्यावृत्तये केपुचि- दृष्टिस्थिरीकरणार्थमधिकरणतया संबन्धविशेषण शाखायाँ चन्द्र इति शाखामुपलक्षणतयोपादचे । ततश्च दिगन्तरल्यावृत्तदृष्टे- रपि चन्द्रसमीपचतितारादिषु चन्द्रभ्रमो मा भूदिति तत्स्वरूपं मकृष्टप्रकाशचन्द्र इति प्रकृष्टप्रकाशात्मकं बोधयति । एवं हिं सुखेन योध्ययुद्धिश्चन्द्रेऽवतरति । तया जगत्कारणत्वादिना लाक्ष- तेऽपि ब्रह्मशब्दायें तपेण संभाव्यमानमधानपरमावादिच्या- ·जन्मायधिकरणम् । १३३ तवया स्वरूपविशेषनिर्णयासंभवातनिर्णयाय स्वरूपलक्षणा- भिधानमप्यावश्यकमेव । यत्तु चन्द्रिकायाम्-" यच्चोक्तं परैः। जन्मादिकारणत्व सटस्थलक्षणम् । आनन्दादिरेव स्वरूपलक्षणम्' इति सिद्धान्त- मान्य तत्र न तावल्लक्ष्यगतागते स्वरूपतटस्थलक्षणे इति युक्तम् , काकादेहे कारणत्वस्य च ब्रह्मण्यध्यासत्तटस्थलक्षणस्य च कारणत्रितयजन्यत्वस्याध्यासे सत्त्वेन स्वरूपलक्षणत्वापातात् । आनन्दादेः स्वरूपलक्षणत्वासंभवप्रसङ्गाच । एतेन सत्यासत्ये स्वरूपतटस्थलक्षणे इति निरस्तम् । काकादेरध्यासतटस्थलक्ष- णस्य च गृहादावकल्पितत्वात् " इति दूषणमुक्तम् । तत्रो. च्यते-लक्ष्यान्तर्गतागते स्वरूपतटस्थलक्षणे इति विवक्षायामु. क्तदोपाभावात् । यदप्यस्मिन्पोऽन्तर्गतपदेन लक्ष्यैकदेशोक्तौ लक्ष्यस्याखण्ड- स्वहानिः। अभेदोक्तौ प्रकृष्टप्रकाशत्वादेश्चन्द्रस्वरूपलक्षणत्वं न स्यात् । त्वया लक्षणवाक्यस्यारखण्डार्थत्वनिर्वाहाय प्रकृष्टत्वादे. चन्द्रमातिपदिकादर्भािवस्योक्तत्वादिति दूषणं चन्द्रिकायायु- क्तम् । तदसत् । लक्ष्यान्तर्गतपदेनोपहित केवलात्मना लक्ष्या-. त्यन्ताभिन्नत्वविवक्षायां दोपाभावात् । तस्य चामावस्याधि- करणात्मकत्वपक्षाङ्गीकारेणान्तवत्स्वाभावरूप आनन्त्ये सत्त्वा. ज्ज्ञानानन्दादौ च सुत्तरां सत्वात्तेषां स्वरूपलक्षणत्वोपपत्तिः । न चैतत्कारणत्वादी संभवति । तस्य लक्ष्यीभूतशुद्धब्रह्माभिन्न- त्वविरहात् । लक्ष्यीभूतशुद्धचैतन्यीयोपहितरूपत्वाभावाच । प्रकृष्टप्रकाशत्वपदेन प्रकाशत्वसमानाधिकरणस्यैतज्ज्योतिर्मण्ड. लान्तर्गततेजोवधिकापकर्षशून्यत्वस्य विवक्षणादावस्याधिकर- णरूपत्वान्न मकृष्टभकाशत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वानुपपत्तिः । मकृ. प्रत्वादेश्चन्द्रप्रातिपदिकार्थरूपत्वे तद्वहिर्भावे चोभयथाऽपि तत्सं- सर्गों वाक्यार्थबोधे न भासत इति पूर्वोक्तरीत्या पदान्तरार्थसं- सर्गगोचरममितिजनकत्वाभावरूपस्याखण्डार्थत्वस्य मकृष्टपका- शश्चन्द्र इति लक्षणवाक्ये निर्वाधात् । चदर्थ प्रकृष्टत्वादेवन्द्रमा- * अध्यासतटस्थेति । अध्यासस्य तदस्थलक्षणमिति पष्ठीतत्पुरुषः ।

·. १३४ शांफरपादभूपणे- तिपदिकार्थवहिर्भावानावश्यकत्वात् । यद्यप्यानन्दादीनां ब्रह्म- स्वरूपत्वे ब्रह्मधर्मत्वं दुर्घटमिति प्रतिभाति तथाऽपि- आनन्दो विषयानुभयो नित्यत्वं चेति सन्ति तद्धर्माः । अपृथक्त्वेऽपि चैतन्यात्पृथगिवावभासन्ते ।। इति पश्चपादिकोक्राविद्यकभेदेन तेपामप्यस्ति ब्रह्मासाधार- णधर्मत्वम् । तच्च न परमार्थतो ब्रह्माभेदविरोधि। एवं कल्पिता- कारभेदेनैकस्यैव धर्मिणो लक्ष्यलक्षणभावो नानुपपन्न इत्यायुक्तं प्राक् । एवं च प्रसिद्धस्यैवाऽऽनन्दत्वादिजात्यायुपहितस्य कल्प- नया तादात्म्याविशेषेण ब्रह्ममात्रवृत्तेः परमार्थतो ब्रह्माभिन्नस्यो- तरीत्या स्वरूपलक्षणत्वं निरावाधमेव । एतेन प्रसिद्धस्या साधारणधर्मस्य लक्षणत्वेनांप्रसिद्धस्य धर्मिणश्च लक्ष्यतया कक्षणस्य लक्ष्यमात्रत्वानुपपत्तेश्चेति चन्द्रिकाकारोक्तदपर्ण निर. स्तम् । अखण्डार्थत्वविचारे धर्मिणः श्रुतिप्रसिद्धत्वस्योक्तत्वात् । आनन्दो लक्षणमिति चेतर्हि जगत्कारणं लक्षणमस्त्विति चन्द्रिकाकारोक्तं दूपणाभास एव ।, तस्य लक्षणताया अस्माक- मिष्टत्वात् । विशिष्टब्रह्मणः शुद्धब्रह्मशक्तिरूपतायाः पुराणेषु स्पष्ट मुक्तस्वान्नापसिद्धान्तशङ्कनवसरः। तथा हि विष्णुपुराणे प्रथमेशे तृतीयेऽध्याये मैत्रेयप्रश्ने पराशरः- निर्गुणस्याममेयस्य शुद्धस्याप्यमलात्मनः । । कथं मर्गादिकर्तृत्वं ब्रामणो युपपद्यते ॥ इति । शक्तयः सर्वभावानामचिन्त्यज्ञानगोचराः। यतोऽतो ब्रह्मणस्तास्तु सर्माद्या भावशक्तयः ॥ इत्युक्तम् । तत्रायमर्थः प्रश्ने-निर्गुणस्य सत्त्वादिगुणरहितस्याप्रमे यस्य देशकालादिपरिच्छेदरहितस्यात एच . शुद्धस्या. देहस्य सहकारिरहितस्य केवल स्य वाऽपलात्मनो रागादिमलर- हितस्य कयं सर्गादिकर्तत्वम् । एतद्विलक्षणस्यैव कुलालादेलोंके घादिकर्तृत्वदर्शनादिति । उक्तमाक्षेपं परिहरति-शक्तय इति । तत्रायमर्थ:-सर्वेषां भावानां मणिमन्त्रादीनामचिन्त्यज्ञानगो- चरा अचिन्त्यं कुतर्कासहिष्णु यज्ज्ञानं कार्यान्यथानुपपत्तिजन्य तस्य गोचराः शक्तयो यतः सन्त्यतस्तदेव ब्रह्मणोऽपि ·- जन्माधिकरणम् । सर्गायाः सर्गकारणीभूताः शक्तयः सन्ति । तथा च मायाख्य- शक्तिनिष्टहेतुत्वं ब्रह्मण्युपचर्यत इति भावः । तथा च श्रुतिः- मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । इति स्वभावभूतसृष्टयाद्यनुकूलशक्तिमत्त्वानिर्गुणस्यापि जगतः स्त्रदृत्वमुक्तम् । कास्ताः शक्तय इत्यपेक्षायां कूर्मपुराण उत्त- रभागे- सर्वासामेव शक्तीनां ब्रह्मा विष्णुशिवात्मकाः । प्रधानाः संस्मृता देवाः शक्तयः परमात्मनः ।। आभ्यः परस्ताद्भगवान्परमात्मा सनातनः ॥ इति । शिवपुराणेऽपि- सृष्टेः प्रवर्तको ब्रह्मा स्थितेर्विष्णुर्विमोहतः । संहारस्य ततो रुद्रस्तयोर्नित्यं नियामकः ॥ तस्मात्त्रयस्ते कथ्यन्ते जगतः कारणं त्रयम् । कारणत्रय हेतुश्च शिवः परमकारणम् ॥ स्कान्देऽपि- ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्य परतत्त्वविभूतयः । एषां त्रयाणामधिकः सर्वकारणमीश्वरः ॥ इति । च शक्तिरूपविशिष्टब्रह्मात्मकब्रह्मविष्णुरुद्राणायुपहि- तब्रह्माभेदेन स्वरूपलक्षणत्वमविरुद्धम् । कारणत्वस्य शक्ति- निष्ठस्य स्वरूपैक्याभावात्तटस्थलक्षणत्वमिति सर्व सुस्थम् । एवं स्वमत्याय्य व्यावृत्तिभाव्यभाषिनी स्वरूपतटस्थलक्षणे। ४ स्वप्रत्याय्यव्यावृत्तिकालत्वव्यापकत्वं स्वरूपलक्षणत्वं तदभा- वस्तटस्थलक्षणत्वमिति सदर्थः । कारणताया अविद्यात्मक शक्ति- तथा x स्वमत्याय्यव्यावृत्तीति । स्वस्य प्रत्याय्या ज्ञाप्या या व्यावृत्तिर्मद. स्तस्य यः कालस्तनिष्ठकालत्वव्यापकत्वमित्यर्थः । विशिष्टब्रह्मगो हि प्रत्यायो भेदो भासमानो जगद्पस्तस्य कालो व्यवहारकालस्तनिष्ठकालत्वव्यापकत्वं विशिष्टब्रह्मणो भवत्येव । तदेव च ब्रह्मणः स्वरूपम् । तस्योपहितब्रह्मणा सहै. क्यात् । विशिष्वह्मनिष्ठा या जगत्कारणता सा तु न ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं भवितुमर्हति । स्वप्रत्याय्यव्यावृत्तिकालत्वव्यापकत्वाभावात् । तथा हि-त्वं जगत्कारणता, स्वपत्याच्या पावृत्ति समाननगदूषो भेदस्तस्कालस्वव्यापकत्वं ·। शांकरपादभूपणे- विशेपरूपायास्तत्त्वज्ञानाव्यवहितोचरक्षणेऽवर्तमानत्वेन तक्ष- णे वर्तमानस्वप्रत्याय्यदृश्यभेदकालव्यापकत्वाभावान तस्य स्वरूपलक्षणत्वापत्तिः। एवं कर्तृत्वमपि मायावृत्त्यादिरूपं जन्य- मेवेश्वरगतमिति तस्य स्वप्रत्याय्यच्यात्तिकालव्यापकत्वाभा. वात्तटस्थलक्षणत्वं स्पष्टमेव । एवं लक्ष्यकालव्यापकत्वतदभा- वरूपे यावल्लक्षपभाव्यभाविनी स्वरूपतटस्थलक्षणे इत्यपि साधु। यत्तु चन्द्रिकायांत्वन्मते स्वमत्याय्ययावव्यावृत्तिभावि- व्यावर्तकान्तराभावात्तस्यैव यावद्व्यात्तिभाक्त्विावश्यंभावा. दिति कारणत्वे स्वरूपलक्षणत्वापादनं तदुक्तलक्षणकर्तृहृदया. नवयोधनिबन्धनम् । तथा हि-स्वप्रत्याय्येत्यस्य स्वप्रयोज्ये- त्यर्थविवक्षायामेव व्यावर्तकान्तराभावे कारणत्वस्यैव व्यावृत्ति प्रयोजकस्य यावदन्यावृत्तिभावित्वावश्यंभावस्त्वदुक्तः साधुः। प्रकृते स्वपत्याय्यशब्देन स्वज्ञाप्यत्ययविवक्षया ज्ञापकस्य कार- गत्वस्य ज्ञाप्ययावन्यावृत्तिभावित्वानावश्यकत्वेन कारण- स्वस्य स्वरूपलक्षणत्वापादनासंभवात् । यद्यपि दृश्यव्यावृत्त्या- दिकं मिथ्यैव तथाऽपि तदुपलक्षितस्य तात्विकस्वरूपस्य वाधे. माय मुमुक्षु तत्त्वजिज्ञासु प्रति व्यावर्तकस्वरूपलक्षणादेरभिधानं लौकिकपरमार्थारुन्धत्यादिप्रतिपत्तये तन्निकटवर्तियां स्थूलता. गयामारोपितारुन्धतीत्वादेरुपदेशवन्न विरुध्यते । एतेन न च मिथ्याभेदसिध्ये मिथ्यालक्षणकीर्तनं मुमुक्षु तत्त्वजिज्ञासु प्रति यद्यपि कारणताया व्यवहारकाले वर्तते तथाऽपि जीवन्मुक्तावस्थायां नास्ति । जीवन्मुक्तस्य हि ब्रह्मसाक्षात्कारसत्त्वेन तदृष्ट्या ब्रह्माणि जगत्कारणता नास्ति । येन च कर्मणा तस्य शरीरमारब्ध तस्य प्रारब्धकर्मणो भोग विना क्षयाभावा- तस्वशरीरादि सर्व जगत्तदृष्ट्याऽपि वर्तत एवेति कारणताया भेदकालत्वव्याप- कत्वं नास्ति । न च जीवन्मुक्तकदृष्ट्या यथा ब्रह्मणि जगत्कारणता नास्ति तथा तदृष्ट्या स्वप्रत्याय्यनगद्रूपो भेदोऽपि नास्तीति भ्रमितव्यम् । 'आचार्यवा- पुरुषो वेद तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' (छा० । १४ । २) इति श्रुत्या ब्रह्मसाक्षात्कारवतो विदुषोऽपि शरीरपातपर्यन्तं नगदर्शनस्योक्तत्त्वात् ।

·जन्माधिकरणम् । १३७ शास्त्रेषु शोभत इति चन्द्रिकोक्तं दूपणं निरवकाशम् । एवं पूर्वो- .क्तस्वरूपतटस्थलक्षणयोर्लक्ष्यलक्षणशब्दाभ्यां ज्ञाप्यज्ञापफभाव एव विवक्षणीयः। तथा च अत एव न यावल्लक्ष्यभाव्यभा- विनी स्वरूपतटस्थलक्षणे । अलक्ष्यव्यावर्तकस्याभावे लक्ष्य- स्यानवस्थानाच । न ह्यक्षीरव्यावर्तकहीनं क्षीरम् ' इत्यादि च- न्द्रिकोक्तदूषणमपि निरस्तमेव । द्वितीयतृतीयलक्षणयोश्चन्द्रत्व- स्येव कारणत्रितयजन्यत्वस्य स्वरूपलक्षणत्वोपगमाच न चन्द्रि- कोक्तमध्यासतटस्थलक्षणातिव्याप्तेश्वेति स्वमत्याय्येत्यादिलक्ष- णपणम् । अयं तयोर्लक्ष्यत्वे प्रथमलक्षणाव्यासिरलक्ष्यत्वे द्वितीयतृतीयलक्षणयोरतिव्याप्तिरिति चेन्न । साध्यसंदेहजनक- कोदिद्वयोपस्थापकपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतत्वं सव्यभिचारत्वमिति वदतां मतेऽलक्ष्यस्यापि विरुद्धस्यानुमिति. विरोधिसंघन्धाब्यावृत्तिरनकान्तिक इति लक्षणकर्तृमते लक्ष्य- त्वेऽपि लक्ष्यालक्ष्यभावस्य मतभेदेन व्यवस्थितत्वादत्रापि तथा वक्तं शक्यत्वात् । यदपि चन्द्रिकायाम्-ईशानः मभुरव्ययः । अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यों विभुः स्मृतः ॥ (माण्डू ०१०१०) ‘तुरीयं सर्वदृक् सदा ( माण्डू० १ । १२)। इत्यादिश्रुत्या कारणत्वादेरपि यावलक्ष्यभावित्वाचेत्यादि दूपणमुक्तं तदपीशानत्वपशुस्वादीनामुपलक्षणत्वात्सुलभसमा- धानम् । सर्वविषयकत्वोपलक्षितहरूपत्वस्य सार्वकालि स्याकरादौ स्पष्टमुक्तत्वाच । स्वयं व्यावर्तकं स्वरूपलक्षणं ध्यावर्तकान्तरोपस्यापकं तटस्थलक्षणमित्यपि सुवचम् । फाफा- दिहिं ब्यावर्तकसंस्थानाधुपस्थापयतीति तस्य तटस्थलक्षणत्वं फारणत्वेनोपस्याप्य व्यावर्तकान्तराभावादित्यादिकं चन्द्रिको- क्तमत्र दूषणं तु पूर्वोक्तरीत्या कारणत्वस्य ज्ञेयब्रह्मगतानन्त्य- रूपव्यावर्तकान्तरोपस्थापकत्वान्निरालम्बनमेवेति दिक। । मफारान्तरेणाप्येतदधिकरणरचना वेदान्त्यभिमता-निरु- तस्य ब्रह्मणो जिज्ञास्यत्वं न संभवति संभवति वा । तदर्थ तद्विजिज्ञासस्व' (ते० ३।११.१) इत्यत्र जिज्ञास्यपरामर्शको ·१३८ शांकरपादभूषणे- यस्तच्छन्दः स किं विशिष्टं ब्रह्म परामृशत्यथवा जगत्कारण- स्वायुपलक्षितं व्यक्तिमात्रमिति लोके तदादिसर्वनाम्नामुभयविष. स्वस्यापि दर्शनासंशयः। पूर्वपक्षस्तु–'तद्विजिन्नासस्व' (ते. ३।१।१) इत्यत्र तच्छब्दस्य प्रक्रान्तपरामार्शनो येन रूपेण मकान्तता तद्रूपविशिष्टपरामर्शकत्वमेवोचितम् । असति बाधके शब्दानां विशिष्टार्थपरत्वस्योत्सर्गिकत्वात् । न चात्र बाधक किंचिदुपलभ्यते । थथ- आश्रयत्वधिपयत्वभागिनी निविभागचितिरेव केवला । इति वार्तिफोक्तेः शुद्धस्थैवाज्ञानविषयत्वेन विशिष्टस्य “तद नुपपत्त्या विशिष्टज्ञानस्य मूलाविद्यारूपबन्धहेतुमत्यनीकस्वाभा- पात् ।। तद्विचारस्य निप्पपश्चतालक्षणमुक्तिफलत्वानुपपत्तिरेव बाधिकेति चेत् । न । विशिष्टज्ञामस्य मोक्षहेतुतायाः श्रुतिसंपति- पन्नत्वे तदनुसारेणैव फलस्य कल्पनीयत्वात् । न च ' तमेव विदित्वाति मृत्युमति । नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (भे० ३।८) इति श्रुत्यन्तरे ब्रह्मान्याविषयकज्ञानस्य मोक्षहेतु- तायाः प्रतिपादितत्वात्तदनुरोधनात्रापि कारणत्वाधुपलक्षितव्य क्तिपरामर्शकत्वमेव कल्पयितुं युक्तमिति वाच्यम् । 'तमेवं विद्वा- नमन इह भवति' (नृसिं० पु.१।६) 'एवं पश्यमेवं मन्वान एवं विजानन् ' (छा०७।१५। ४) इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु विशिष्टज्ञानस्यैव मोक्षहेतुतोक्तः । तमेवेत्यत्र तं विदित्वैवेस्पर्थ- करणौचित्यात् । चिन्मात्रविषयकज्ञानस्य प्रमाणेनासंभवाच । तथा हि-न तावञ्चिन्मात्रविषयकज्ञानं प्रत्यक्षम् । आत्मनो पहिरिन्द्रियाणि प्रति रूपाद्यभावेनायोग्यत्वात् । तस्य स्वप्रकाश त्वेन सुखादीनां स्वप्रकाशसाक्षिमात्रभास्यत्वेन च मनसो ज्ञाना- फरणत्वात्। 'औपनिषदं पुरुष पृच्छामि' (बृ० ३।९।२६) नावेदविन्मनुते तं वृहन्तम् ' ( ) इत्यादिश्रुत्या सस्योपनिपटाक्यमात्रवोध्यत्वोक्तेश्च । नाप्यनुमितिरूपं तत् । सत्र ह्यनात्मरूपे पक्ष आत्मसंसगों विषयोऽयवाऽऽस्मरूपे । नाऽऽद्यः। तस्य शुद्धचिन्मात्रविषयकत्वाभावेन परोक्षत्वेन च शुद्धचिन्मात्रविषयकाज्ञानतत्मयुक्तकार्यरूपापरोक्षाध्यासरूपमा ·जन्माधिकरणम् । निवर्तकत्वात् । नान्त्यः । अत्यन्ताभेदे संसर्गासंभवात् । तद्- घटस्तद्घटविशिष्ट इत्यादिज्ञानस्याममात्वेन तद्घटादिव्यक्तिमि- भवस्त्वनुयोगिकसंसर्गेण तद्घटादिव्यक्तिविशिष्टज्ञानत्वं तद्ध- टादिष्पक्तिममात्वमित्यस्यावश्यं वाच्यत्वात्तव्यक्ती तादात्म्य. संवन्धन तद्व्यक्तिविशिष्टज्ञानस्यानुवादरूपत्वेनाप्रमाणत्वाच । घट इति ज्ञानविषयादधिकं घटे द्रव्यत्वसंसृष्टाभेद विषयीकुर्वतो हि ज्ञानस्य प्रमात्वं युक्तम् । तद्वयक्तौ तद्वयक्तिस्वरूपं तद्वयक्ति- तादात्म्यं विषयीकुर्वता तु ज्ञानेन तद्वयक्तिरिति ज्ञानविषयाद- घि कि विपयाकृतं येन धारामध्यगतज्ञानवदममा न स्यात् । तस्मादभेदे सत्यप्युपाधिभेदप्रयुक्तो वाऽवच्छेदकभेदभयुक्तो वा यत्र विशेषणविशेष्यव्यक्त्योमैदस्तत्रैवाभेदसंसर्गप्रमा। यथा घटो द्रव्यं भूतलसंयोगी घटोऽग्रे न भूतलसंयोगीत्यादौ । अत एव घटाभावो घटाभाववानित्यादावकत्वादिविशिष्टयटाभावत्वादि- रूपेणैव विशेषणता नाप्युपमितिः । स गौरनेन गवयेन सदृश इत्याधुपामेतिस्थल इव प्रकृते सदृशवस्तुद्यावगाहनेऽनात्मविष- यफत्वापत्तनाप्यर्थापत्तिः । आत्मानि तत्संसर्ग विना कस्यचि- दर्यस्यानुपपन्नत्वाभावात् । संसर्गस्याऽऽत्मरूपत्वेऽनात्मरूपत्वे - वा पूर्वोक्तदोपापत्तेः । नाप्यनुपलब्धिकरणकम् । तस्याभावमा प्रमाणत्वात् । प्रमेयस्याऽऽत्मरूपत्वेऽनात्मरूपत्वे वा पूर्वोक्त- दोपापचः। नापि शाब्दम् । तस्योद्देश्यतावच्छेदकविधेया- धनकसंसर्गविषयकत्वनियमन . शुद्धब्रह्मविषयकवाभावात् । शब्दस्य परोक्षज्ञानजननस्वाभाव्येन परोक्षस्य तस्यापरोक्षाध्या- सानिवर्तकत्वस्योक्तत्वाचेत्यनुपपन्ना सिद्धान्यभिमता ब्रह्म- जिज्ञासेति पूर्वपक्षे सिद्धान्त:- शाब्दमेव तद्विवक्षितचिन्मात्र. विषयकं ज्ञानम् । 'यतो वे' (ले० ३।१ । १ ) इत्यादिवा- क्यस्य जगत्कारणत्वाग्रुपलक्षितब्रह्मविचारकर्तव्यतापरत्वात् । न च शब्दानां विशिष्टार्थपरत्वस्यौत्सर्गिकत्वात्कयमेतदिति वा. प्यम् । सत्यं पदानामौत्सर्गिक विशिष्टपरत्वम् । तथाऽपि वाधकब.. लादेवात्र तत्परित्याज्यम् । किमत्र बाधकमिति चेत् । उच्यते- यतो चेत्यादिवाक्ये यच्छब्दोपबन्धादनुवादत्वं तावत्प्रतीयते । तच ·V , शांकरपादभूपणे- पुरोवादसापेक्षम् । पुरोवादश्चात्र ब्रह्मविद्यामूर्धन्या सद्विद्येवांसा. च प्रत्यगभिन्नस्यैष ब्रह्मणो जगत्कारणता प्रतिपादयति । तया च पुरोवादानुसारेणानुवादस्य नेयतयाऽत्रापि प्रत्यगभिन्नस्यैव, ब्रह्मणो जगत्कारणता वाच्या। तथा च सद्विद्योपदर्शिताभिरेवो- पपादकयुक्तिभिरद्वैवसिव्रिह्मानन्द्यादिनिवन्धलिखितदृश्यत्वा- दिलिङ्गकानुमानादिभिश्च ब्रह्मान्यनिखिलप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वा- घगमादाद्यसूत्रोक्तरीत्या शुक्तिरजतादिन्यायेन श्रुत्यन्तरेश्च ब्रह्म- ज्ञानस्य कर्तृत्वादिषन्धनिवर्तकत्वस्य मूलाज्ञाननिवर्तकत्वेनैव वाच्यतया कारणत्वाधनिर्वाच्यवस्तुविशिष्टज्ञानस्य मिथ्याभूता- नात्मविषयकत्वेन शुद्धचिद्विपयकालाज्ञानसमानविषयकत्वा- भावेनाज्ञाननिवर्तकत्वाभावेन 'उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' (ते. २।७) 'मृत्योः स मृत्युमामोति । य इह नानेव पश्यति' (का० २ । ४ । १०) इत्यादिश्रुतिभिर्विशि- एज्ञानस्य भयहेतुत्वमतीतेरमृतत्वसाधनत्वासंभवात् । तमेव' (श्वे० ३।८) इत्यादौ तं विदित्वैवेति योजनायां श्रुतस- मभिच्याहारभङ्गापत्त्याऽयुक्तत्वात् । 'तमेवं विद्वान् ' (नृ. पू०१।६) इत्यादावुपलक्षितज्ञानस्यैव विवक्षणात् । 'यतो 'वै' इत्यादेः 'तद्विजिज्ञासस्व' (०३ | १)इत्यन्तस्य वाक्य- स्य जगत्कारणवाद्युपलक्षितव्रह्मविचारकर्तव्यतापरत्वं निष्ण- त्यूहम् । अथ सद्विद्यायाः प्रत्यगभिन्ननिर्विशेपब्रह्मपरत्वे भवेदेवम् । तदेव न तस्यां जीवभिन्नसविशेपब्रह्मणः प्रतिपादनपरत्वावग- माव । तथा हि-सद्विद्योपक्रमे 'उत तमादेशममाक्ष्यः। येनाश्रुतं श्रुतं भवत्पमतं मतमविज्ञातं विज्ञातामिति (छा० ६।१।३) इति सविशेषब्रह्मैव प्रतिपाद्यते । आदेशशब्दस्य जगन्नियमनानुकूल. व्यापारविशेषरूपानात्मकशासितृत्वाश्रयपरत्वात् । एकविज्ञानेन सर्व विज्ञानमतिज्ञावाक्यं तु तत्तदवस्थाविशेषविशिष्टकारणमेव कार्यमित्यारम्भणाधिकरणे निरूप्यमाणं कार्यकारणयोरनन्यत्वं 'स्वीकृत्य ब्रह्मणि विदित उपादानतया कार्यानुप्रविष्टो ब्रह्मा- कारो ज्ञात एवेत्येतदभिमायं सहह्मण उपादानताद्योतकम् । ब्रह्मणथोपादानत्वं यद्यपि विवर्तमाश्रित्य वक्तुं शक्यते तथापि ·जन्मायधिकरणम् । । यर्थी सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्याद्वाचाऽऽर- म्भणं विकारो नामधेय मृत्तिकेत्येव सत्यम् । (छा० ६. १।४) इति दृष्टान्ते परिणाम्युपादानस्य प्रतिपादनात्परिणा. मितयोपादानं ब्रह्म विवक्षितम् । तत्र वाक्ये ह्ययमर्थः केपां-, 'चित्संमत:-एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानोक्त्या कार्यकारणयोरभेद उपक्षिप्ते पिण्डे दृष्टेऽपि घटादिगोचरः संशयः पिण्डघटयोरर्थकित, यानामादिभेदश्च कथमुपपन्न इति शनयां वाचाऽऽरम्भणमिति वाक्यशेपः । वाचा । घटेन जलमाहरेत्यादिका वाक् , तत्पूर्वको व्यवहारश्च वाक्पदार्थस्तदर्थम् । अध्ययनेन वसतीत्यादाविव फलस्यापि हेतुत्वविवक्षया तृतीया । विकारो घटादिस्तन्नाम- धेयं च मृत्तिकयाऽऽरम्भणं स्पृश्यं संवन्धनीयमिति यावत् । आलम्भः स्पर्शहिंसयोरिति वचनास्पर्थिकस्याऽऽलभतेः संबन्धे पर्यवसानात् । कर्मणि ल्युट् । मृत्तिकेत्येवेत्यत्र विद्यमा- नस्यानुपक्तस्य मृत्तिकापदस्य तृतीयया विपरिणामः । तथा च . घटमानयेत्याद्यभिधानरूपव्यवहारार्थ तन्मूलानयनादिव्यवहा- रार्थ च मृत्तिकया कम्युग्रीवादिसंस्थानं घट इत्यादि नामधेयं च संवध्यत इति प्रतिपादिते, पिण्डघटयोरेकद्रव्यत्वेऽप्यव- स्थानां भेदात्संदेहादिकं सर्वमुपपद्यत इत्युक्तं भवति । ननूक्त- संदेहाद्युपपत्त्यर्थं तार्किकमत इव. कार्यकारणद्रव्ययोर्मेद एव कुतो नोपेयत इत्याशयोक्तं मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । घट इति पदमध्याहृत्य घटो मृत्तिकेत्येवार्थः सत्यं प्रामाणिक इति यावत् । तथा च घटो मृत्तिकेति लोकसिद्धमत्यभिज्ञया कार्य- कारणद्रव्ययोरक्यमेव न भेद इति । आनन्दतीर्थीयाभिमतस्तत्र वाक्येऽयमर्थ:-एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानं हि सादृश्यात्माधान्याद्वा । तत्रैकस्य ब्रह्मणो ज्ञानेन सत्त्वादिना तत्सशस्य ज्ञाने मृत्पिण्डमृन्मया दृष्टान्ताः । प्रधा- नस्य तस्य ज्ञानेन तद्गुणीभूतस्य सर्वस्य ज्ञाने वाचाऽऽरम्भणमि. त्यादिसंस्कृतापभ्रंशो दृष्टान्तः। तथा हि तत्रार्थ:-वाचा वागि- न्द्रियमात्रेणाऽऽरम्भणं यस्य तन्नामधेयं विकारः। संस्कृताप- भ्रंशरूपेण विक्रियमाणत्वात् । व्याकरणसापेक्षेण चागिन्द्रियेण .

·.. शांकरपादभूपणे- निष्पाद्यं मृत्तिकेत्येव सत्यम् । नित्यं प्रवाहरूपेणानादीत्यर्थः । न बघेनास्य हन्यते, एतत्सत्यं ब्रह्मपुरमित्यादी सत्यपदस्य नित्ये प्रयोगात् । सदाशब्दस्य त्ययन्तस्य सत्यपदत्वेन सदासनार्थकत्याच । अपभ्रंशज्ञानाद्धि यत्फलं तदधिकं च। सार्व- त्रिफव्यवहारादिकं संस्कृतज्ञानाद्भवतीति संस्कृतं प्रधानम् । वाद- शगुणमधानहटान्ततालाभार्थं च वाचाऽऽरम्भणमित्यादापाप ययां सोम्फेनेत्यादिकमनुपञ्जनीयम् । तथा च समपञ्चमेवोपादा- नभूतं निमित्तभूतं वा कारणं ब्रह्मावगम्यते मतभेदेन । तथा सदेव सोम्येदमग्र आसीत् (छा ०६।२।१) इत्यत्रापीदंशब्देन जगत उपादानात् । तस्य सदेवेत्यनेन सृष्टेः प्रागपि सत्यत्वाव- धारणात् । अन इति कालस्य तस्यां दशायां सत्तामतिपाद. नात् । तदनन्तरं 'तदक्षत' (छा०६।२।३) इति वाक्येन सृष्ट्यनुकूलज्ञानसंकल्पकृतीनां प्रतिपादनात्सविशेषपर एव सद्वि. घोपक्रमोऽवधार्यते । मध्ये च सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः मजाः सदायतनाः सत्मतिष्ठिताः' (छा०६।८।४) इति मजाशब्दोदितानां जीवानां सच्छब्दोदिताह्मणो मूलमूलि- भावादिना भेदपतिपादनमुपलभ्यते । 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' (छा. ६।८।७) इत्युपसंहार इदंशब्दोदितं तच्छन्दन परामृश्य तत्सत्यामिति सर्वस्य प्रपञ्चस्य सत्यत्वावधारणात्संबोध्यसंवोधकभावेन श्वेत. केतद्दालकयो/देन प्रतिपादनेन जीवनानात्वस्यैवावगमाच्च सम- पञ्चवावगम्यते । तथा च सद्विद्याया उपक्रमोपसंहारपर्यालो- चनया परमार्थतः सप्रपञ्चब्रह्मप्रतिपादनपरत्वावगमात्तदनुसारेण ' तत्त्वमसि' (छा० ६ । ८ । ७) इति वाक्यं जीवब्रह्म- भेदाविरोधेनैव व्याख्येयम् । तथा हि-'अनृक्षरा मजवः सन्तु पन्थाः (ऋ० सं० अ०८ अ०३ व०२४) इत्यत्र यथा बहुवचनस्य स्वादेशः, यथा वा उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनी. स्तदन्वाह इत्यत्र 'सुपों सुलुक्' (पा० सू० ७।१।३९) इति सूत्रेण यचस्पदोत्तरसप्तम्या लुक् । यस्मिन्सुन्दन्ति तस्मि- मित्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । यथा चा-गायत्री छन्दसा माता । . .

·जन्माधिकरणम् । .. . १४३ नाराय० १५ । १) इत्यत्र विभक्तिव्यत्ययेन द्वितीया प्रय- गर्थे । तथा तत्त्वमसि' (छा० ६।८७) इत्यत्र चतुर्थ्या स्वादेशादीनामन्यतमं स्वीकृत्य तस्मै त्वं समर्पणीयोऽसीत्यर्थः स्वीकार्यः । 'ब्रह्मणे त्वामहस ओमित्यात्मानं युजीत' (नारा० २४ । १) इति श्रुतेः । पञ्चम्या वा स्वादेशादीनामन्यतम स्वीकृत्य तस्मात्त्वमुत्पन्नोऽसीत्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्त ' (०३।१।१) इति श्रुतेः । पठ्या वा तत्त्रि- तयं स्वीकृत्य तस्य त्वमसि तत्स्वामिकोऽसीति प्रतिपादनी. यम् । ‘स कारणं करणाधिपाधिपः' (श्व०६।९) इति श्रुतेः । सप्तम्या वा तत्त्रितयं स्वीकृत्य तस्मिस्त्वमसीत्यर्थों ग्राह्यः । ' सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्मा तिष्ठिताः' (छा० ६।८।४) इति श्रुतेः । शरीरिशरीर- भावाभिमायं वा सामानाधिकरण्यं भविष्यति मनुष्योऽहमि- त्यादिवत् । ' यस्याऽऽत्मा शरीरम् ' (वृ०३ । ७ । २२) इति श्रुतेः । अघोरापापकाशिनी' ( रुद्र. अनु. १) इत्य. प्रापापकाशिनीति प्रश्लेपवत् । अतत्त्वमसि' इति वा । स आत्मा तत्त्वमसि श्वेतकेतो' (छा० ६ । ८।७) इत्यत्रापि प्रश्लेपो भविष्यति । तथा च सद्विद्यायाः समपञ्चजीवभिन्नब्रह्म परत्वावगमात्कथं प्रत्यगभिन्न ब्रह्मपरत्वमिति चेत् । अत्रोच्यते- 'उत तमादेशम् ' (छा०६ । १।३) इत्युपक्रमो न ब्रह्मणः शासितृत्व प्रतिपादयति । तथात्वे कर्तरि घनं स्वीकृत्य तत्प. रत्वं वक्तव्यम् । न च तदुपपद्यते । ' अकर्तरि च कारके संज्ञा. याम् ' ( पा० सू० ३।३।१९) इति कर्तरि तस्य पर्युदासाद । न.चे करणार्यस्यैव कर्तर्युपचारो भविष्यतीति वाच्यम् । तथा लेशकल्पनायां मूलाभावात् । अक्लेशेनैवोपपत्तौ तदयोगाच्च । उपदेशेऽपि ह्यापूर्वकस्य दिशेः प्रचुरः प्रयोग उपलभ्यते- 'आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः' (छा० ३ । १९।१) · विशुद्री- त्यादेशः, उभयमेतदादिष्टं भवत्यध्यात्मं चाऽऽधिदैवतं च' (छा० ३ । १८ । १ ) ' अथात आदेशो नेति नेति' (वृ०२।३ ६) 'गुह्या एवाऽऽदेशा मधुकृतः' (छा०३।५।१) दा. - ·१४४ शांकरपादभूषणे- दिष्टेन वर्मनेत्येवमादौ । यद्यप्युपदेशादेशयो देन प्रयोग उप- 'लभ्यत एप आदेश एप उपदेश इति तथाऽप्यादेशशब्देनोपदेश- सामान्ये प्रतिपादिते गोवलीवर्दन्यायेनोपदेशशब्दचोदनात्मको. पदेशविशेषपरो भविष्यति । एषा वेदोपनिपदेतदनुशासन- 'मित्युत्तरत्र तथैव दर्शनात् । उपदेशार्थत्वस्वीकारे च कर्मणि घवं स्वीकृत्योपदेशेफगम्यत्वेन ब्रह्मोपक्रान्तमिति लभ्यते । न चाकर्तरि चेति सूत्रे संज्ञायामिति ग्रहणात्मकृते कयं कर्मणि घन् संभवतीति शङ्कयम् । को भवता दायो दत्तः को भवता लाभी लब्ध इति प्रयोगोपपत्तयेऽसंज्ञायामिति * प्रश्लेपस्याभ्युपगात् । अवश्यं चोपक्रम उपदेशैकगम्यत्वं वक्तव्यम् । श्वेतकेतुं स्वपुत्रं गुरुकुलात्सर्वान्वेदानधीत्य गृहमागतं स्तब्धं मानिनं प्रत्युद्दा- लकस्य स्तब्धतापनोदनार्थोऽयं प्रश्न:--'उत तमादेशममाक्ष्यः' इति । तत्र स्तब्धस्य मानिनः किमत्र प्रष्टव्यं स्वत एवायमर्थ हिंतुं शक्यत इति शङ्का मा भूदिति । एवं च ' आचार्यवान्पु- रुपो वेद ' (छा०६।१४ । २) इत्युपसंहारस्याप्युपक्रमा- नुगुण्यं लभ्यते । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा च विवामि- भायेणैव व्याख्येया, न तु परिणामाभिमायेण ! वाचाऽऽरम्भणं "विकासे नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम् ' (छा० ६।१।४) इति वाक्यशेषात् । स हि विकारानृततापरः। तथाहि तद्वाक्या:- . . * प्रश्लेषस्योत । अयं भावः-- अकर्तरि च कारके संज्ञायाम् ' (पा. सू. ३ । ३ । १९) इत्यत्र संज्ञायामित्यस्य सत्त्वात् ' को भवता लामो लब्धः' इत्यत्र धञ् न स्यात् , असत्त्वे च कृतः कटः' इत्यत्रापि स्यादि- त्याशक्यानभिधात् ' कृतः कट: ' इत्यत्र धञ् न स्यादित्युक्त्वा : संज्ञा- याम् ' इति प्रत्याख्यातं भाष्ये । एतन्मूलकमेव कौमुद्यामुक्तम्-' संज्ञायामिति प्रायिकम् ' इति । एतत्सर्वं मनसि निघायोच्यते । असंज्ञायामिति पले- पस्य ' इति । योगविमागस्येष्टसिद्धयर्थत्ववत्मश्लेपस्यापि तदर्थत्वात्संज्ञाया भमा काचित्कानां प्रयोगाणामनेन सिद्धिः कार्या, । अयं च प्रश्लेपस्तन्त्रण मोध्यः। एवं च संज्ञायामसंज्ञायां चेत्यर्थः पर्यवसितः । तथा च 'असंज्ञायाम् ' इति प्रश्लेषे संज्ञायां घञ् न स्यादिति वक्तुं न शक्यते । वस्तुतस्तु · संज्ञाया. मित्यस्य प्रायिकत्वाभ्युपगमात् । इत्येव वक्तुमुचितम् । ।

·जन्मायधिकरणम् । १४५ वाचाया आरम्भणमालम्बनं विकारो घटशरावादि । तई वाक्तदालन्वनं च विकार इति द्वयं प्राप्तम् । नेत्याह--नाम- घेयम् । घटः शराव इति नाममात्रं न तु तत्र वस्तुसत्ताऽस्तीति घोत्यते नामधेयपदेन । दृष्टं च नामपदस्याऽऽभासद्योतकत्वम्- 'यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ' (गी० १६ । १७) इति । लोकेऽपि पुत्राभासे पुत्र इति नामधेयं नात्र पुत्रत्वम- स्तीति । घटः सन्नित्यादिव्यवहारस्तहिं कथमुपपाय इत्यत आह-मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । मृत्तिकात्मनैव घटादिकं सत्यं न तु स्वरूपेणेत्यभिप्रायः । एवकारार्थमधानपरं चेदं वाक्य गुडजिहिकान्यायेन मृदो लोकमाप्तसत्यत्वानुवादपूर्वकं विका- रानृतताप्रतिपादनाय । एवमुत्तरेष्वपि लोहादिदृष्टान्तेषु द्रष्ट- व्यम् । अमुमय दार्शन्तिके दर्शयति-एवं सोम्प स आदेशो भवतीति । एवंशब्देन वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमादेश एक सत्य इति प्रतिपादितं भवति । यत्वारम्भणाधिकरणे चन्द्रिकायाम्-एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानायोगः । मृत्पिण्डदृष्टान्तानुपपत्तिथ । कयं हि ब्रह्मविज्ञा• नात्सकलं विज्ञातं भवेत् । नहि शुक्तिस्वरूपविज्ञानाद्रजतज्ञता । मत्युत शुक्तस्तत्रापरिज्ञानाद्यथैव रजतज्ञता ब्रह्मतत्त्वापरिज्ञाना- तयैव सर्वज्ञताऽपि वेति विवर्तवाद एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानम्- तिज्ञाघनुपपत्तिरूपटूपणमुक्तम् । तन्मन्दम् । विवर्तवादेऽधिष्ठान ज्ञानेनाऽऽरोपितस्य तत्त्वतो ज्ञातत्व संमतिपन्नम् । तच्चाधिष्ठाना- स्मकज्ञातस्वीयतत्त्वकत्वम् । उक्तं च भामत्याम्-रज्ज्वां ज्ञातायां भुजङ्गन्तत्त्वं ज्ञातं भवति । सा हि तस्य तत्त्वमिति । एवं च शुक्तिसाक्षात्कारानन्तरं यद्रजतमभात्सा शुक्तिरिति प्रत्ययाद्रजते शुक्तिकात्मकज्ञातस्वीयतत्त्वकत्वात्मकं शुक्तिकाजा- नेन' तत्त्वतो ज्ञातत्वमक्षतम् । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि तत्त्वतो सर्वविज्ञानमेव विवक्षितम् । एवं चाधिष्ठानभूते ब्रह्मणि ज्ञाते 'इदं सर्व यदयमात्मा (बृ०२।४।६) 'सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा०३ । १४ । १) इति बाधायां सामा- नाधिकरण्यानुरोधाब्रह्मरूपज्ञातस्वीयतत्त्वकत्वस्य ब्रह्मण्यारो- ·१४६ शाफरपादभूपण- पिते जगति सत्त्वाकविज्ञानेन सर्वविज्ञानानुपपत्तिः । मृदादि- विज्ञानेन घटादीनां विज्ञातस्वीयतत्त्वकत्वं गुडजिहिकान्यायन वेत्युक्तमेव प्रागिति न दृष्टान्तासंगतिः। यदपि तत्रैव चन्द्रिकायाम् –रज्या ज्ञातायां भुजङ्गतत्त्वं ज्ञातं भवति । सा हि तस्य तत्त्वम् । एवं च ब्रह्मज्ञानात्सर्व तत्त्वतो ज्ञातं भवतीति भामत्युक्तमनूध-एवं हि ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मैव ज्ञातं भवतीत्यर्थ: स्यात् । तच्चायुक्तम् । स्वस्य स्वहेतु- त्वायोगात् । ' येनाश्रुतं श्रुतं भवत्यपतं मतमविज्ञातं विज्ञात स्यात् ' (छा० ६ । १।३) इति श्रुतौ श्रुतादिपदायोगाचे त्यादिकं दूपणमुक्तम् । तदपि मन्दम् । ब्रह्मविज्ञानेन सर्व तत्त्वतो ज्ञातं भवतीत्यत्र ब्रह्मविज्ञानेनेत्यभेदे तृतीया । अभेदस्य च विज्ञातमित्यत्र विज्ञानेऽन्वयः । तथा च ब्रह्मज्ञानाभिन्नं यत्त- त्वतो ज्ञानं तद्विषयं स्वीयतत्त्वज्ञानाभिन्नज्ञानविषयब्रह्मकं सर्व. मिति पर्यवसितायें न स्वस्य स्वहेतुत्वापत्तिरिति दृपणावकाशः। येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादावयश्रुतं वियदादिकं येन तत्त्वतः श्रुतं भवति, यदभिन्नश्रुतात्मकस्वीयतात्त्विकरूपवद्भवतीति रीत्या वाघायां सामानाधिकरण्येन पर्यवसिमान्वयेन न श्रुतादिपदा- योगोऽपीति । यदपि तत्रैव विवर्तवादे मृत्पिण्डमृन्मयादिदृष्टान्तानुपपातरिति चन्द्रिकायां दूपणमुक्तं तदस्मदीयधीमद्भाष्यहृदयानवयोध निवन्धनम् । वाचाऽऽरम्भणश्रुतिव्याख्यानभाष्यस्यायमभि- प्राय:-येनाश्रुतं श्रुतमिति बाधायां सामानाधिकरण्यम् । अश्रुतं वियदादिकं सर्व तत्त्वतो यदभिन्नश्रुतब्रह्मव्यतिरिक्त स्वीयता- विकरूपशून्यमित्यर्थः । तथा चैकं ब्रह्म सर्वस्याधिष्ठानमित्यर्थः प्रतिज्ञातः। तत्र मृत्पिण्डव्यतिरेकेण तत्त्वतस्तद्विकारो यथा नास्ती- त्यादिदृष्टान्तो यथा सोम्यकेनेत्यादिना प्रतिपाद्यते । मृत्पिण्ड- पदं च मुख्यार्थफैकपदयोगाद्भूमिरूपपिण्डार्यकम् । पिण्डपदं च स्थौल्यविशेषयोधकं मृन्मयमात्रीपादानतायोग्यतालाभाय मृन्म- यपदं च भूमिविकारमात्रार्थकम् । तया च भूमिरूपविकारः सों यथा भूमि विना तत्वतो नास्तीत्यर्थः । भूमिविकारत्वं च ·जन्मायधिकरणम् । . १४७ साक्षादेव वृक्षादावस्तीति भूमेर्विभक्तपिण्डस्य नानाधिकारानुपा- दानत्वेऽपि न क्षत्तिः । यद्यपि भूमिर्नाधिष्ठानं तथाऽप्यधिष्ठान- तावच्छेदकशुक्त्यादिव्यतिरेकेण तत्वतो रूप्यादि नास्तीति व्यवहारवामिविकारादिस्वरूपविचारदशायामाधारतावच्छेद- फभूम्यादिव्यतिरेकेण तत्त्वतस्तद्विकारो नास्तीति व्यवहाराच्छु- स्या तथोक्तम् । एवं च सर्व मृन्मयमेकमृत्पिण्डात्मकविज्ञातस्वी. यतत्त्वमित्यपि वाघायां सामानाधिकरण्यम् । तत्र हेतुम॒त्तिके त्येव सत्यमिति । सर्वप्रत्ययवेधे च ब्रह्मरूपे व्यवस्थितः । इत्युक्तेः। मृत्तिका भूमिरिति गृह्यमाणं यदवच्छिन्नसटूपं ब्रह्म । तदेव सत्यम् । मृनिकास्वरूपस्य सत्यत्वाभावात् । तदव- च्छिन्नसटूपस्य दृष्टान्तत्वधीदशायां मृदो विविच्याज्ञानादभू- मित्वेन ज्ञायमानत्वेन सपतालाभार्थमेव मृत्तिकेत्येवेत्या 'इति' इत्युक्तेः । अन्यथा तयापत्तेः । एतेन-शब्दप्रकरणे च्याकरणादी प्रकरणसिद्धं शब्दपरत्वं परित्यज्य * नवेति * नवेति शब्दस्येति-'म वेति विभाषा (पा० सू० १ । १ । ४४) इत्यस्मिन्सूने । न वा ' इतिशब्दस्येत्यर्थः । अयं भावः-- इतिशब्दो लोके गवित्ययमाहल्यादावनुकरणेऽर्थपदार्थकस्य शब्दपदार्थकत्वकृद्भवति । अस्मि- न्याकरणशास्त्रे तु ' स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा (पा० सू० १ । १४६८) इत्यनेनं शब्दपरत्वं बोधितम् । अतोऽत्र शब्दपदार्थकस्यार्थपदार्थत्वकृद्भवति । तस्य हि पदार्थविपर्याप्तकत्वस्वभावात् । स च नवाशाम्यां सह प्रत्येक संव. ध्यते । व्याख्यानात् । तेन च नवाशब्दयोरयाँ संजिनौ स्वतः । तर नकारस्य निघोऽर्थः प्रसिद्ध एवं ! त्यस्य स्वस्तीत्यस्य संनिधाने पक्षे नास्तीत्यर्थः प्रतीयते । नास्तीत्यस्य संनिधाने पक्षेऽस्तीत्यर्थः प्रतीयते । प्रकृते तु वेत्यस्य संनिधानादस्तीत्यर्थस्य प्रतीतिर्भवति । तथा च निषेधविकल्पयोर्विभाषा संज्ञा स्यादित्यर्थः फलितो भवति । तत्रापि श्रुतक्रमानुरोधात् ' न भवतीत्येतत्पूर्वक पक्षे पवति' इत्यस्येव विमापा संज्ञा भवति । तेन च : विमाषा वे' (पा. सू०६।१।३०) इत्यायुमयत्राविमापासु पूर्व निषेधेन किंदकिदादिरूपे. वैक्यरूपं प्राप्तेिषु सत्सु पक्षे भवतीत्येकरूपेण विधिमुखेनैव विकल्पः सिध्यति । . P ..

·। १४८ शांकरपादपणे- शब्दस्य स्वार्थपरत्वस्यैवार्थप्रकरणेऽर्थपरत्वस्य प्रकरणादेव लाभे शब्दपरताया एव वक्तव्यतया तस्य च प्रकृतेऽनुपयुक्ततया मृत्तिकेत्येवेत्यत्रेतिशब्दवैयर्यमेव त्वन्मत इति परोक्तं पणम नवकाशम् । आधर्यको वा इति'शब्दः प्रकृते । इति हेतुपकरणप्रकारादिसमाप्तिषु (३। ३ । २४५)। इत्यमरकोशात् । तथा च भूमिविकारस्वरूपस्य विचारदशायाँ तत्स्वरूपमिच भूमिस्वरूपस्य विचारदशायां साऽपि मिथ्यैव । तत्कारणापञ्चीकृतभृतान्येव सत्यानि । तेषामपि स्वरूपविचा- रदशायां तान्यपि मिथ्येव । तत्कारणं ब्रह्मैव सत्यमित्याद्यर्थ- लाभः । एवमेवोत्तरेप्यपि दृष्टान्तेषु . योजनीयम् । मृत्तिकेत्येव सत्यमित्यत्र हेतुर्वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयमित्यादि । तच व्याख्यातं माक् । अस्मिन्नेवायें- को भवानिति निर्देशो वाचाऽऽरम्भो हानर्थकः (२।१३।८७)। शिविका दारुसंघातो रचनास्थितिसंस्थितः । अन्विध्यतां नृपश्रेष्ठ तद्भदे शिविका त्वया (२।१३।९१)। एवं छत्रशलाकानां पृथग्भावो विमृश्यताम् । क यात छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि (२११३३९२) । यस्तु राजेति यल्लोके यच्च राजभटादिकम् । तथाऽन्यच नृपेत्येतन सत्संकल्पनामयम् । (२।१३.९५)। एवमेकमिदं विश्वं न भेदि सकलं जगत् । वासुदेवाभिधानस्य स्वरूप परमात्मनः (२.१५५३५) । इत्यादिविष्णुपुराणादिवाक्यसहस्ररुपव्रहणरूपरनिर्वचनीया- परपर्याये मिथ्यात्वे निर्णीततात्पर्यकं सद्विद्यागतम् । यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुलं तदपां . यत्कृष्णं तदन्नस्यापा- गादग्नेरग्नित्वं वाचाऽऽरम्भणं विकारो नामधेयं त्रीणि रूपाणी- त्येव सत्यम् ' (छ।०६।४ । १) इत्यादिश्रुतिवाक्यं प्रमा. णम् । तत्र हि त्रिवृत्कृतस्याग्न्यादिस्वरूपस्यात्रिवृत्कृततेजोब. यदि च नवाशब्दावेव संज्ञिनौ स्याता तर्हि विभाषा ः' इत्यादी नवाश- ब्दावादेशो स्याताम् । कचित्त्वितिशब्दस्य न पदाविपर्यासकत्वम् । यथा- अनुवादवाक्ये । विस्तरस्तु शब्देन्दुशेखरादो स्पष्ट इति ।

·१ जन्माधाधकरणम् । नस्वरूपन्यतिरेकैण विचारासहस्वमग्नित्वमित्यन्तेन हेतूकृत्य वाचाऽऽरम्भणमित्यादिना त्रिवत्कृतमात्रं मिथ्यति प्रतिपाद्यते । परोक्तार्थे तु न किंचित्प्रमाणम् । अस्वारस्यं च वक्ष्यते । अधि- फमारम्भणाधिकरणे चन्द्रिकादूपणे मत्कृते द्रष्टव्यम् । तथा-' ज्ञानस्वरूपमत्यन्तं निर्मलं परमार्थतः । तदेवार्यस्वरूपेण भ्रान्तिदर्शनः स्थितम् (१।२६)॥ इति विष्णुपुराण एव ज्ञानस्वरूपस्यैव परमात्मनोऽर्थाकारता भ्रमसिद्धेति प्रतिपादितम् । तथा-- वस्त्वस्ति किं कुत्रचिदादिमध्यपर्यन्तहीनं सततकरूपम् । यच्चान्ययात्वं द्विज याति भूयो न तत्तथा तत्र, कुतो हि तत्त्वम् । (वि० पु० अं०२।१२ । ४१) । इति सत्रैव विकारवर्ग आदिमध्यान्तरहितं पारमार्थिकं वस्तु नास्ति, अन्यथाभवतो वस्तुत्वाभावादिति प्रतिपादितम् । तथा- मही घटरवं घटतः कपालिका कपालिकाचर्णरजस्ततोऽणुः । जनैः स्वकर्मस्तिमित्तात्मयोधैरालक्ष्यते यूहि किमत्र तत्त्वम् ।। (वि० पु० अं० २ । १२ । ४२)। सद्भाव एवं भवतो मयोक्तो ज्ञानं यथा सत्यमसत्यमन्यत् । (वि० पु० अं० २।१२ । ४५)। इन्यादिना प्रपश्चानृततैव प्रतिपादितेति विवर्तमाश्रित्यैवैकवि- ज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञा विवर्तवादसमतोक्तश्रीमच्छांकरभाष्या- भिप्रेतवाचारम्भणश्रुत्यर्थ स्वीकृत्यैवोपपादनीया । पूर्वपक्षोपद- शिते केपांचिदर्थे वाचेति तृतीयायाश्चतुथैर्यत्वाङ्गीकारो मृत्ति. फेत्यनुपङ्गस्तृतीयान्ततया तस्य विपरिणामो मृत्तिकेत्येवेत्यत्र घटपदाध्याहारश्चेत्येवं योजनाया अतिक्लिष्टत्वादस्वारस्यं प्रपञ्च- मिथ्यात्ववोधकोक्तप्रमाणविरोधश्च । आनन्दतीर्थीयसंमते पूर्वपक्षोपदर्शित उक्तवाक्याऽप्यस्वार- स्यम् । तथा हि-तत्र वाचैत्यनेन वागिन्द्रियमानं लक्षणीयम् । अन्यथा व्याकरणानिष्पाद्यत्वालाभेनापभ्रंशालाभापत्तेः । मन्मते वाचेत्यस्य वामात्रमित्ययें नामधेयमित्यत्र नामधेयमात्रमित्ययें लक्षणा तु श्रुतसामानाधिकरण्यानुषपचिनिवन्धना लीकसिद्धा ·१५० शांकरपादपणे- चेति न दीपाय । तथा हि-तत्र वाक्ये वाचा व्यवद्वियमाणं विकारं वाचाऽऽरम्भणमितिवाक्योदितमनुद्य नामधेयत्वविधान छात्र स्वरसता प्रतीयते । तत्र च श्रुतार्थमादाय सामानाधिकर- ण्यासंभवान्नामधेयपदेन नामधेयवाच्यत्वलक्षणामुपेत्य सामाना- धिकरण्योपपादने पौनरुक्त्यापत्तेः । मृत्तिकेत्येव सत्यमिति पाक्यशेषस्वरसाचार्यपरिसंख्यार्थतामुपेत्य मात्रपदान्तर्भावण मिथ्यात्वपर्यवसायितदर्थकथनस्यैव स्वरसत्वात् । लोकसिद्धि- स्तु दृष्टं च नामधेयपदस्येत्यादिनोकैच प्राक् (पृ० १४५ शा. प०४)। एवं सत्यशब्दस्यावाध्ये रूढत्वान्नित्यत्वार्थकत्वमपि लक्षणयैव । संस्कृतस्यापि मुख्यनित्यत्वाभावेन सदाशब्दमा- दाय योगासंभवेन व्याकरणनिप्पाद्यत्वरूपगौणनित्यत्वे लक्ष- णापत्तिश्च । सदाशब्दस्य त्यवन्तत्वमपि व्याकरणासिद्धमिति मामाणिकवैयाकरणसंमतम् । अधुना विकारशब्दस्य मुख्य- विकारार्थकत्वे तदिष्टासिया संस्कृतोच्चारणाशक्त्योचार्यमा- णार्थकत्वं लक्षणयव । नामशब्दस्यापि शब्दार्यकत्वं लक्षणयेव । अपभ्रंशस्य संकेतवत्मातिपदिकरूपरूढत्याभावात यथा सोम्यकेनेत्यादिकमनुपञ्जनीयमित्यपि न सत् । पूर्ववाक्य- प्रविष्टभागस्योत्तरवाक्यघटकत्वेन प्रतिसंधानं ह्यनुपङ्गः। स च प्रकृते न संभवति । प्रकृते हि मृत्तिकत्येव सत्यमित्यादेः पक्षा- द्यथा सोम्यैकेन मृत्तिकत्यनेन सर्वस्वद्विकारो विज्ञातो भवतीत्यादि हि विवक्षिादृष्टान्तलाभाय कल्पनीयम् । न चैत. त्पूचाक्ये प्रविष्टम् । किंच यथा वाचाऽऽरम्भणमित्यादिना गुणप्रधानभावः श्रुत्या ज्ञापितस्तथा मृत्पिण्डतद्विकारयोः सादृश्य- मपि ज्ञाप्येत । यदि च मृत्पिण्डज्ञानेऽपि तद्विकाराणा घटत्वादि. ना ज्ञानासंभवान्मृत्त्वेन रूपेणैव घटादिज्ञानं मृत्पिण्डज्ञानादिति पर्यालोचनात्तत्सदृशज्ञानं तज्ज्ञानाधीनं लक्ष्यत इत्युच्यते तर्हि संस्कृतज्ञानादपभ्रंशज्ञानासंभवात्संस्कृतस्य प्राकृतकार्यकारित्व-. तात्पर्य 'मृत्तिकेत्यनेन सर्वस्तद्विकारो विज्ञातो भवति' इति वा- क्यं संभवतीति तदेव श्रुत्योच्येत, किंवाचाऽऽरम्भणमित्यादिना गुणमधानभावज्ञापकेनेति श्रुतिस्वारस्यहानिः । अपि च कार्णा- - ·। जन्माधिकरणम् । १५१ यसान्तानां सहशान्तानां पश्चादेव वाचाऽऽरम्भणं नामधेयं विकार इतिवत्संस्कृतं सत्यमिति सामान्यत एवोच्येत ना तु मृत्पिडादिष्टान्तस्यैकैकस्यान्ते विशिष्य मृत्तिकत्येकैकम् । शब्दा- न्तराणामपि संस्कृतानां संभवेन मृत्तिकेत्येवेत्यादरुपादानमप्य- स्वरसमेव । आयसमित्येव सत्यमित्यस्यैव पूर्णत्वसंभवेन का- हर्णेति किमित्युक्तमिति शङ्काऽप्यनुत्तरा तन्मते । मन्मते तु का- यसादिवाचकलघुशब्दान्तरसंभवेऽपि न दोपः । घटाद्यवि. वक्षायां घटादिशब्दानामिव कलशादिशब्दानामपि तत्पर्यायाणां प्रयोगात् । एकविज्ञानेन तत्सदृशं तदधीनं च सर्वं ज्ञायत इत्य. प्यसंगतमेव । तथा नियमाभावात् । नहि गोज्ञाने गवयादै राज- ज्ञाने च मजादेनियतं ज्ञानम् । अनियतज्ञाने च सहशादेरेच किमित्युपादानमित्यत्राप्यनुत्तरमेव । तथा च सद्विधोपक्रमे प्रतिक्षातकविज्ञानेन सर्वविज्ञानस्य विकारानृतत्वं स्वीकृत्य विव. तवादमाश्रित्यैवोक्तरीत्योपपादनीयतया तदुपपादनायैव सदेव सोम्येदमग्र आसीदेकमेवाद्वितीयम् । (छा० ६।२।१) इत्युपक्रमात् । 'ऐतदात्म्यामिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमासे वेतकेतो' ( छा० ६।१६ । ३) इत्युपसंहाराच्चाद्वैतब्रह्मण एव महाप्रकरणितया तदनुसारेणैव तद्वाक्यस्यपदानां व्याख्येय. त्वान्नानार्थपदानामर्थान्तरोपस्यापकत्वसंभवेऽपि प्रकृतवाक्यार्या- नन्वयितया तत्परित्यागेन प्रकृतव्याख्यार्थानुकूलपदार्थोपस्थि. तिपरत्वमेवाऽऽस्येयम् । सदेव सोम्येदमग्र आसीदित्यत्र निष्पपश्चात्मतत्त्वरूपप्रकृत. वाक्यार्थनिर्वाहो न संभवति । तदंशब्दोदिते जगति सदेवेत्यने- न सत्त्वावधारणात् । अग्र इति कालस्य तस्यां दशायां सत्ता- प्रतिपादनाद । तदनन्तरं तदक्षत नामरूपे व्याकरोदितीक्षणना- मरूपद्वैतमपञ्चप्रतिपादनादित्युक्तं तु न सत् । सदेवेत्यत्र सच्छन्दो न सत्ताश्रयतयेदंपदार्ये पर्यवसितः । किंतु समानप्रकरणे आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ' (ऐ० १ । १) इत्यत्र • सच्छब्दस्यान आत्मशब्दमुपक्षिय, 'एकः' इति पुंलिङ्गेन तस्यैव विशेषणाद्ब्रह्मपर एव ।

·। शांकरपादभूपणे- तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणनिविधः स्मृतः (गी०१७।२३)। इति स्मृतेस्तस्य ब्रह्मवाचकत्वात् । तदक्षत ' (छा०६।२।३) इति सच्छब्दार्थमाकृप्प तस्येक्षणादिपूर्वकसष्मृत्वाम्नानाच जगति तस्य वाधात् । 'सन्मूलाः सौम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः सत्मतिष्ठिताः'(छा० ६।८।४) इति स्पष्टतया तेन पदेन ब्रह्मण एव प्रतिपादनात् । यत्वेवं सदेवेदमासीदित्यनेन सदभेदविशिष्टमपञ्च आसी- दिति सत्ता प्रतिपाद्य पुनरद्वितीयपदेन प्रपञ्चनिषेधे प्रपञ्चे प्रती- तस्य सत्त्वस्य व्यायातः । न च सदमिन्नस्य सत्वमिवाद्विती यत्वं न विरुद्धं सदामनोभयोः संभवादिति सुवचम् । न छत्र सद्रूपमात्रस्प सत्वमुच्यते किंतु सदभिन्नमपञ्चस्य । तथा च तनिषेधेनासत्त्वरूपमिथ्यात्वलाभात्सत्त्वस्य चाऽऽसीदित्यनेन लाभाद्विरोधस्य दुर्वारत्वात् । नहि सदासीदित्यस्पासदासीदित्य: योऽविरुद्ध इति । तन सत् । यथा हि घटादिकं स्वोत्पत्तिपूर्व मृदेवाऽऽसीदिति वाक्ये घटायभेदोपलक्षितमृदेवाऽऽसीद्घटा- दिकं मृव्यतिरेकेण नाऽऽसीदित्यर्थस्तथा प्रकृतवाक्य इदमभे- दोपलक्षितं सदेवान आसीत् । ' अथात आदेशो नेति नेति' (वृ० २।३।६) इत्यादिश्रुतिसिद्धं यदेकमेवाद्वितीयं संक- लद्वैतशून्यं सत्तामात्रमात्मरूपं तद्व्यतिरेकेण सृष्टेः मागिर्द नाम- रूपात्मकं किमपि नाऽऽसीदित्यस्यैवैवकारार्थप्राधान्येन सदेवे- त्यादेरर्थत्वाद्विशेष्यसंगतवकारस्यान्ययोगव्यवच्छेदार्थकतया स. दन्यसामान्येऽनकालसत्त्वाभावस्यैव बौधनेन प्रपञ्चे सत्त्वादि. संबन्धवोधाभावान्न विरोधशाऽपि । प्रतिपादित चैतदारम्भणा- धिकरणे ' सत्त्वाचावरस्य' (७० सू० २।०१६) इत्यादि. सूत्रव्याख्याने श्रीमद्भाष्यकारादिभिः । एफम्, एच, अद्वितीयम् , इति त्रिभिः पदैः स्वगतभेदसजा. तीयभेदविजातीयभेदत्रयं क्रमेण निपिध्यते । तदुक्तम्- वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुप्पफलादिभिः वृक्षान्तरात्सजातीयाद्विजातीयाच्छिलादितः॥. तथा सद्वस्तुनो भेदत्रयं प्राप्तं निवार्यते । एकावधारणतपतिपेधैत्रिभिः ऋमात् ॥ इति ।

·, जन्माधिकरणम् । १५३ स्वगतभेद:-नानात्वरूपजीवेश्वरभेदः । सजातीयभेद:-द्र- व्यत्वादिना सजातीयपृथिव्यादिभेदः । विजातीयभेद:-गुण- गुण्यादिभेदः । एफपदेन, एक्कारेण, द्वैतार्थकद्वितीयपदंयुक्तेन मिषेधार्थफनबा, च निपिध्यत इति तदर्थः । यदि च पृथिव्यादि न सजातीयं शुब्रह्मणो द्रव्यत्वानङ्गीकारादित्युच्यते तदा जड- भेदो विजातीयभेदः, चैतन्यभेदः, सजातीयभेदः, स्वभिन्नत्वे सति चिदात्मकत्वं साजात्यम् । तच्च जीवादी वर्तत इति तन्निष्ठः स भेदः । स च सर्वानुगतत्वात्स्वस्य स्वस्मिन्नपि प्रसक्तः। ज्ञानान- न्दादौ स्वरूपे ब्रह्मधर्मत्वस्य कल्पितत्वाज्ञानानन्दादिधर्मधर्मि- भेदः स्वगतभेद इति व्याख्येयम् । न चास्य गोद्वितीयोऽन्वे-- पृष्य इत्युक्ती गौरव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वो न गर्दभ इति. महाभाष्यांनुसारात्समानजातीयद्वितीयपरत्वमेव द्वितीयशब्दस्य. वाच्यामिति समातीयभेदनिषेधपरत्वमेवाद्वितीयपदस्य, विजाती- यस्वगतभेदनिषेधपरत्वं त्वेकावधारणपदयोर्ययेष्ठं वाच्यामिति शयम् । व्यावर्तकपदान्तरयुक्तस्य यद्धविशिष्टवाचकपदस्य संनिहितं यद्वितीयपदं तत्तद्धर्मविशिष्टं द्वितीयमभिधत्ते । तथा चास्य गोद्वितीय इत्यादौ व्यावर्तकेनास्योति पदेन युक्तस्य गोप. दस्य संनिहितेन द्वितीयपदेन गोरूपद्विवीयस्यैव बोधनेऽपि प्रकुने ध्यावर्तकपदान्तराभावान सजातीयद्वितीयबोधकत्वम् । उक्तनि- यमादेव द्वितीयगामी नहि शब्द एप न.' इत्यादौ द्वितीयशब्दस्य द्वितीयसामान्यपरत्वं संगच्छते । न चाद्वितीयपदे न द्वितीय- मद्वितीयमिति सत्पुरुषसमासाश्रयणे न द्वितीयं किंतु प्रथम तृतीयं चेत्यर्थः स्याव । तयोश्च प्रथमत्यादिना नाद्वितीयपदवी. ध्यता, किंतु द्वितीयभिनत्वेन । सा च न संभवति । तयोरपि किंचिदपेक्ष्य द्वितीयत्वादिति तत्पुरुषसमासार्थासंभवान्न विद्यते द्वितीयं यत्रेति बहुव्रीहिरेवाऽऽश्रयणीयः । तथा च भेदभेद्यमा- अस्य द्वितीयस्वादेकेनेवाद्वितीयपदेन दृश्पमात्रनिषेधसंभव एका. घधारणपदयोयमिति वाच्यम् । वलीवर्दपदसंनिधाने गोप. दस्य विशेषायें संकोच इव सजातीयस्वगतभेदनिषेधार्थकैका- बधारणपदसंनिपिवलादद्वैतपदस्य विजातीयद्वितीयत्वावच्छिन्न.

·१५४ शांकरपादभूपणे- प्रतियोगिताकनिपेषरूपविशेषार्थकत्वात् । अत्र द्वितीयपदस्य विजातीयद्वितीयलक्षणया तच्छून्यत्वबोधादातादृशद्वितीयस्य भेदो निषिध्यत्ते । शाब्द एव चा ताशभेदस्य निषेधः। तथा हि-समानप्रकरणे ' आस्मा वा इदमेक एवान आसीत् । नान्यत्किचन मिषत् ' ( ऐ० १ । १) इत्यत्र धातूनापनेकार्थ- स्वान्मिपदित्यासीत्यर्थकमित्यैतरेयभाष्ये व्याख्यानात्तदेकवा. क्यतया प्रकृते द्वितीयपदस्पान्यार्थकत्वाल्लक्षणाया आवश्यकत्वे द्वित्वसंख्यापूरकत्वादित्यागेनाऽऽत्मान्यविजातीयत्वेन लक्षणा- या एव युक्तत्वात् । तादृशत्वेन निषेधे बाधकामावादपिनिग- भ्यत्वाञ्च विशेष्यस्य भेद्यस्येव विशेषणस्य भेदस्यापि निषेध- प्रतीते। एकपदस्य केवलार्थकत्वेन कैवल्यस्य स्वान्यशन्यस्व. रूपतया प्रकृते संकोचेन जीवेश्वरादिरूपस्वान्यशून्यबोधकत्या. द्भेदनिषेधयोधकत्वम् । एवकारस्याप्यन्यतादात्म्यव्यवच्छेदपो. धकत्वेऽपि प्रकृते पृथिव्यादिरूपसजातीयस्वान्यतादात्म्यन्य. स्वचोधकत्वेन विशेषणीभूतानां सजातीयतगतभेदानायुक्तरीत्या निषेधबोधकत्वम् । एवं च भेदत्रयस्य पदत्रयेण निषेधोक्तिर्म- ह्मभिन्नसामान्यस्य मिथ्यात्वे प्रकृतश्रुतेः पर्यवसानोक्तिवन व्याहत्तेति बोध्यम् । अधवा स्वान्पत्वावच्छिन्ने द्वितीयगामी- त्याजानी(नि,कमयोगदर्शनाचत्र द्वितीयशब्दस्य मुख्यवृत्तत्वा. सजातीयस्वान्यत्वादिना पदनयलक्षणापेक्षया मुख्यया वृत्त्या द्वितीयपदेन स्वान्यत्वेन बोधः । पदान्तरं तु तदसंकोचतात्पर्य- कमित्यद्वितीयपदेनैव भेदत्रयनिषेधबोधः। एवम् ' अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनुपविश्य नामरूपे पाकर पाणि'(छा०६।३।२) इत्यनेन मध्येऽपि जीवब्राह्मणो- रभेद उक्तरीत्या निष्पपञ्चाद्वितीयब्रह्मपरोपक्रमानुगुण एवं परामश्यते । यद्यपि परमात्मनः यः सर्वेषु भूतेषु तिठन्सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तर' (पृ. ३१७१५) इत्यन्तर्यामिरूपेणाप्यनुपदे. शोऽस्ति तथाऽपि स नेह विवक्षितः । विनति विशेषणात् । एवम् ' ऐसदात्म्पमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमास भतफेतो' (छा०६ । १६ । ३) इत्युपसंहारोऽप्युपक्रमानुगुण ·जन्मायधिकरणम् । १५५ एवोपलभ्यते । ऐतदात्म्यमिदं सर्वमिति हि 'इदं सर्व यदय- मात्मा' (पृ. ४ ५। ७) इत्यादिश्रुत्यन्तरानुसारात् । सदेव सोम्येदमन आसीत् (छा०६।२।१) इत्युपक्रमानुसाराच एष आत्माऽस्य ' इति बहुचीहिं कृत्वा ततो भावमत्यये कृते भावमत्ययस्य प्रकारीभूतप्रकृत्यर्थपरत्वाद्वहुव्रीह्यर्थे विशेषणी- भूतात्मपरामर्शकत्वेन 'एप आत्मेदं सर्वम् ' इति प्रतिपादयति । एष आत्मेदं सर्वमित्येव वक्तव्ये सामानाधिकरण्यमात्मात्मीय- भावेनापचारिकमिति शङ्कानिराकरणाय बहुव्रीहिभावप्रत्यययो- रुपादानम् । तथा सति बहुवीहिणैव मुख्यया वृत्याऽऽत्मात्मी- यभावे लथे पुनर्भावात्ययरूपमयत्नान्तरकरणं व्यर्थ स्यादिति सा शङ्काऽपोदिता भवति । तच्च सामानाधिकरण्यं मृद्घट इति परिणामाभिमायेण रजतं शुक्तिरित्यारोपितवाधाभि- मायेणेति द्वधाऽपि संभवति । तन्निर्धारणार्य तत्सत्यमिति धाक्यम् । तत्र तच्छब्दः प्रकृतमात्मानं परामृशति । तस्यैव तात्पर्य विषयवयाऽस्मिन्संदर्भ प्राधान्यास आत्मति वाक्ये तस्पैच परामर्श तदैकार्थ्यानुसाराच्च । ततश्च तच्छब्देनाऽऽत्मानं परामृश्य तस्य विशिष्य सत्यताप्रतिपादनमनात्मनोऽनृततां वोध. पत्पूर्वोपक्षिप्त सामानाधिकरण्यं वाघायामेवेति व्यवस्थापयति । ततश्च तत्वमसीति वाक्यमपि स्वस्वारस्यानुसारेण च यथा. शुतमेव । न तु विभक्तिलोपादिना क्लेशेन व्याख्येयम् । स्वस्वा- रस्यस्यागेन विभकिलोपाद्याश्रयणे व्यामोह एव शङ्कनवसरम- दकिंतवचनव्यक्तिभिः स्यात् । न हीयमेव वचनव्यक्तिः स्वी- कर्वव्या नेयमित्यत्र किंचिनियामकमस्ति । तादृशवचनव्यक्ति- 'स्वात्मशब्देनान्तःकरणोक्तेः प्रजाशब्देन जायमानघाचकेन भूत- शम्देन भवन्तीति भूतानीति व्युत्पत्त्योत्पन्नवाचकेन नित्यस्य जीवस्याप्रतिपादनात् । न चौपाधिकं जन्यत्वं जीवस्यापीति पाच्यम् । मनाशब्देन जीवस्य सोपाधिकस्य ग्रहणे तस्यैव सदाश्रितत्वलाभापत्या तत्स्वरूपनिर्णयानापत्तेः। एतेनैकमेवा- द्विवीयमिति वाक्ये द्वितीयशब्दः सहायवाची। 'असिद्वितीयोऽ- ससार पाण्डवम् ' इति प्रयोगात् ' असिद्वितीयोऽसिसहाय:

·शांकरपादभूपणे- इति महाभाष्योक्तेश्च । तथा चाद्वितीयमसहायमित्यर्यः । एवमेक, शब्दस्यापि नानार्थत्वेनाविरुद्धार्थानादायोपपत्तौ न मिथ्यात्व. पर्यवसायिताऽऽस्थेया । एकशब्दस्य नानार्थत्वम् ' एके मुख्या- न्यकेवलाः ' ( अमर० ३ । ३६१६) इति कोशात् ।' एफश- ब्दोऽयमन्यप्रधानासहायसंख्यापथमसमानवाची' इति एको गोत्रे' (पा० स० ४ । ११९३) इति स्त्रे कैयटोक्तेश्चावगन्त- व्यम् । तथा चं जीवादिभ्योऽन्यत्वं प्राधान्यं वैकशव्दार्थोंs. स्त्विति परोक्तं निरस्तम् । उक्तरीत्योपक्रमोपसंहारपर्यालोचन- या ब्रह्मांद्वैतस्यैव महाप्रकरणितया तदनुसारेणेव द्वितीयादिप- द्रानां व्याख्येयतयैकादिपदानां नानार्थत्वेऽपि प्रकृतानन्द- यित्वात् । अर्थान्तराणां प्रकृतवाक्येऽसंभवदुक्तिकत्वाच । ता हिन नाद्वितीयमित्यस्यासहायमर्थः । ब्रह्मणः स्रष्टत्वेऽविद्यादृष्टादिसहा- यापेक्षत्वेनासहायत्वासंभवात् । स्वतन्त्रसहायार्थे द्वितीयशब्दस्य शक्तिग्राहकममाणानुपलम्भाल्लक्षणापचेश्च । एकशब्दस्यापि नोक्तान्याद्यर्थकत्व प्रकृते संभवति । न तावजीवादियोऽन्यत्वं तदर्थः । सप्दृत्वप्रतिपादनेनैव तल्लाभात् । अनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वात् । अत एव न प्राधान्यं माथम्यं चा तदर्थः। सर्वकार्यमूलकारणत्वेनैव तल्लाभात् । ईक्षणपूर्वकस्य तस्यावि. धादावसंभवेन तस्य ब्रह्मासाधारणत्वात् । असहायप्रायम्पार्थ. कत्वासंभवस्तूक्त एव । नापि संख्यार्थः । एकवचनेनैव संख्यालाभाव । अद्वितीयत्वविरोधेन ब्रह्मणि तदसंभवाच । नापि साम्यमर्थः । सलीलाविग्रहाणां नानाविधतंत्चत्कार्य- फारित्वेन कार्यतः साम्पासंभवात् । सर्वशरीरावच्छिन्नेश- व्यक्तरेकत्वेनच गुणतः साम्याभावात् । तद्भिन्नत्वे सति तद्गुण- सजातीयगुणवत्त्वस्यैव गुणतः साम्यत्वात् । यत्तु 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसि (छा०६।१६३) इत्पन तत्पदेन नाऽऽत्मा परामृश्यते । फित्वे- तदात्म्यम् । नपुंसफत्वात् । ऐतदात्म्यमित्यस्य चैप चासावारमा चैवदात्मा, तस्येदम् , ऐतदात्म्यमित्यर्थः । एवं तदीयं चम ·। जन्माघधिकरणम् । .१५७ स्वमसीत्यर्थः। न त्वात्माभेदः। एतदात्मा यस्येत्याधर्षे भाव- त्ययवैयापत्तेस्ततो वरमन्तिराश्रयणमिति । स स्रष्टा चैव संहती नियन्ना रक्षिता हरिः। तेन व्याप्तमिदं सर्वमैत्तदात्म्यमतो विदुः॥ इति स्मृतेथेति । तदसत् । तस्येदमित्यर्थे ध्योऽविधानात्म- योगादर्शनाच । स्वार्थे च सौख्यमित्यादिमयोगदर्शनात् । ती चैतत्सत् , आत्मा यस्य सर्वस्य तदेवदात्मा। तस्य भाव ऐतदा- म्यमित्येव विग्रहः । भावात्ययप्रयोजनं तूंक्तमेव । १५५। प०९)। किंच तत्सत्यमित्यत्र नपुंसकशब्दनिर्दिष्टब्रह्मण एष नपुंसफतत्पदेन निर्देशसंभधान्नेदं युक्तम् । न हि तत्सत्य- मित्यत्र सर्व सत्यमित्यर्थः । असत्कारणनिरासाय सदेव सौम्ये- त्यादिनोक्तस्य कारणसत्त्वस्य तत्र परामर्शात् । स आत्मति कारणवाचितत्पदसमभिव्याहाराच । ननु तत्त्वमसीति स्वस्तार- स्यानुसारेण यथाश्रुतमेवेत्य संमतम् । सार्वयासाश्यविशिष्टयो- रीशजीवयोरेक्यस्यायोग्यतापराहतत्वादिति चेत्।न। सोऽयमित्या. दाविध जहदजहल्लक्षणया विरुद्धाकारत्यागेन शुद्धस्वरूपैक्यवाघ- नात् । यथा चैतचया जिज्ञासाधिकरणे प्रतिपादितं चन्द्रिकोक्तक्ष- णपरिहारावसरे विस्तरेण । विरुद्धाकारत्यागश्च विरुद्धाकारस्या- विचक्षया ब्रह्मानुभवाविपयत्वम् । अविवक्षा च प्रधानममेयनि- हाय । अद्वितीयब्रह्मणः प्रमेयत्वं चोपक्रमोपसंहारक्यादिरू- पलिङ्गावधृततात्पर्यात् । यत्त्वेवं सति ' असद्वा इदमग्र आसीत् ' (० २ । ७) १) सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' (छा० ३ । १४ । १) इत्यादाव- सत्त्वशून्यत्वयोचित्त्वजडत्वयोऽिविवक्षया ब्रह्मणः 'शून्येन जदेन वैक्यापत्तिरिति परेणोक्तम् । तदसत् । शून्यसतोचिजड- यो विरुदाकारत्यागन जीवब्रह्मणोरिवानुस्यूताफारस्यामा वात् । असतो निास्वरूपत्वाज्जडस्य बाध्यस्वरूपत्वात् । यत्तु जहदजहल्लक्षणास्वीकारे पदद्वयलक्षणापत्त्या पूर्वोक्तश्रु;. तिसिद्धतज्जत्वाचदधीनत्वासदाश्रितत्वाद्वा मन्मत इव तत्त्वमिति व्यपदेशोऽस्त्विति परेणोक्तम् । तदप्यसत् । अभेदे वात्पर्य उत्तरी..

·. १५८ शांकरपादभूपणे- त्याऽवधृते लक्षणाबाहुल्पस्यादोपत्वात् । नहि लक्षणैक्यानुसा- रेण तात्पर्यपरित्यागः । तदुक्तं न्यायचिन्तामणौ-तात्पर्यावृत्तिर्न वृत्तेस्तात्पर्यम् । तात्पर्यात् । उपक्रमोपसंहारादिभिनिणीततात्प- र्यात् । वृत्तेः । वृत्तिलाघवात् । इति तदर्थः । वृत्तिलाघवाता- त्पर्य स्वीकारेऽर्थवादस्थनानापदमुख्यत्वाय 'उपासीत ' इत्या- दिपदाध्याहारापचेः । अत एवोपक्रममात्रानुरोधेन ऋगादिपदे उच्चचा क्रियते' इति विधिस्थलेऽपि *लक्षणाऽऽश्रिता। यत्र तूपक्रमादिकमनिर्णायकं तत्र तात्पर्यनिर्णायकत्वेन वृत्तिलाधर मप्याट्रियते । यथा स्थपत्यधिकरणे जहदजहल्लक्षणया मुख्यप. रत्वे संभवति गौणार्थपरत्वकल्पनानुपपत्तेः । तज्जत्वाधर्थस्य जीवेऽनुपपत्तेरुतत्वाच । यत् । स आत्मा तत्त्वमसि' इत्यत्रातत्त्वमसीति पदच्छेदः शकुनिसूत्रदृष्टान्तानुसारादिति परेणोक्तम् । तदप्यसत् । एक. मेवाद्वितीयमित्युपक्रमानुसारेणातदिति पदच्छेदस्यायुक्तत्वात् । शकुनिसूत्रयोर्विद्यमानस्यापि भेदस्यातदिति पदच्छेदासाधकत्वा- व । यथा ज्वरादिरोगग्रस्तस्य तत्रिमों के स्वास्थ्येन विश्रान्तक. ज्जायत्स्वमावस्थयोः करणव्यापारजनितश्रमापनुत्तये जीवस्य देवतात्मकस्वरूपावस्थानमित्यस्मिन्नर्थे शकुनिसूत्रदृष्टान्त इति त- स्यान्ययोपपत्तेः। एवमन्येषामपि दृष्टान्तानामन्यथोपपत्तिराकरेषु "द्रष्टव्या सर्वांचे साम्यस्य कापि दृष्टान्तेऽदर्शनात्मकृतोपयुक्तार्थ *लक्षणाऽऽधिवेति । अयं भावः-ज्योतिष्टोमे हि उच्चैर्ऋचा क्रियते, उपाशु यजुपा, उचैः साम्ना ' इति पठ्यते । एतेषु विधिवाक्येपु य ऋगा. दिशब्दा वर्तन्ते ते कि मन्त्रवाचका आहोस्विवेदवाचका इति संशयः। तत्र यदि मन्त्रवाचकाः स्युस्तहि यजुर्वेदोस्पन्ना अत एवाध्वर्युगा प्रयुज्यमाना अपि ऋत्र उधेरेव पठितव्याः स्युः । इष्यन्ते तूपांशु । अतस्तत्रासंजातविरोधन्यायेन प्रबलमुपक्रममनुसृत्य तदनुरोधेनैवोपसंहारो नीयते । तपा हि-त्रयो वेदा असृज्यन्त । अमेग्वेदः । वायोर्यजुर्वेदः । आदित्यासामवेद. ' इत्युपक्रमः । अन वेदशब्दस्य श्रवणात्तदनुरोधेन । उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यामुपसंहारमून- विध्युद्देशेऽपि ऋगादिशब्दा अपि लक्षण पा ऋग्वेदादिपरा एवेति निश्चीयते । तथा च ऋग्वेदादीनवोद्दिश्योचैरत्वादयो धर्मा विधीयन्त इति सिद्धम् ।

·जन्मायधिकरणम् । एव तस्याऽऽदरणीयत्वात् । अतदिति पदच्छेद एकाविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाविरोधाद्ब्रह्मजीवैक्यस्याप्रसक्तत्वेन निपेघानुप. पत्तेथ । ८ यत्तु श्रुतितात्पर्याज्ञानेन तद्धक आहुरसदेचेदमन आसीत् । (छा. ६।२।१) इत्यादाविच कुसमयेन वा देहेन्द्रियादीनन्माति स्वातन्यरूपैश्वर्यस्य सवैरपि स्वात्मन्यभिमन्यमानत्वेन प्रत्यक्षेण चा मसक्तिरेक्यस्यति परेणोक्तम् । तन्न साधु । श्रुतितात्पर्या. ज्ञाने श्रुतितः कस्या पर्थस्य मसक्तैर्वक्तुमशक्यत्वात् । अज्ञानशब्देन तात्पर्यसंशयोक्तो तत्त्वमसीति वाऽतत्त्वमसीति वा विवक्षितमिति संशयानिवृत्तेर्याक्यस्यानिर्णायकत्वापातात् । तात्पर्यनिर्णायकै लिङ्गवचनव्यक्तिनिर्णये तु द्वैतपरस्त्वदभिमतैस्तैनिर्णीतवचनव्य- पत्याद्वैतमसक्तेरभावात् । अद्वैतब्रह्मात्मतात्पनिर्णायफैरद्वैत. परोपक्रमोपसंहारादिलिङ्गस्तात्पर्यस्य ममितत्वे तस्याऽऽभिमा- निकत्वाभावात्तेन चैदेक्यासक्तिस्तदा तस्य निपेद्धमशक्यत्वात् । 'तद्धक आहुरसदेवेदमग्र आसीत् (छ।०६।२।१) इत्यसद्वादमेकी. यमतेनानूध 'कथं नु खलु सौम्यैवं स्यात्कथमसतः सज्जायेत' (छा०६।२।२) इति तद्पणाभिधानवदेक्यस्यैकीयमतसिद्धत्वे- नानुवादादर्शनात्तद्दूषणानुपलम्भाच्च तादृशकुसमयानुपलम्मा- • चैक्यस्यासद्वाद इवानादिकुसमयप्राप्तत्वाभावात् । देहेन्द्रियादीनां जीवेक्येनाध्यस्तत्वाचान्प्रति स्वात-पाभिमानस्य सार्वलौकि- फस्य वक्तुमशक्यत्वात् । यत्किचित्पति स्वातन्यस्येश्वरलक्षण- स्वामावाच्चेक्यस्य प्रत्यक्षमाप्तत्वस्य वक्तुमशक्यत्वाच्च । एतेन 'एकमेवाद्वितीयम् । (छ।०६।२।१) इति समाभ्यधिकरा. हित्यस्योपक्रमात् 'ऐतदात्म्यम् ' (छा० ६ । ८1७) इति वस्यैवोपसंहाराव ' अतत्त्वमासे' इति नवकृत्वोऽभ्यासाच्छावं विना शास्कसमधिगम्येश्वरभेदस्याप्रसक्ततयाऽपूर्वत्वात् । अय संपत्स्ये' (छा०६ । १४ । २) इति फलश्रवणात् 'येना- श्रुतं श्रुतं भवति' (छा०६।१ । ३) इत्यर्थवादाच्छकुनि- सूत्रादिदृष्टान्तरुपपादनाच पविधतात्पर्यलिङ्गानि भेदपराण्येवेति निरस्तम् । समाभ्यधिफराहित्यमाप्रबोधेऽपि तात्त्विकभेदोपक्रम- ·शाकरपान त्वालामेन वास्तवामेदेऽपि समाभ्यधिकराहित्यस्य संभवात्समा- भ्यधिकराहित्येनापकृष्टानां सत्त्वलाभेनातात्त्विकभेदमत्ययेऽपि वास्तवामेदै सवेरभावात् । समाभ्यधिकयोः प्रसक्तेरभावाचनिषे- धायोगाच । एकविज्ञानेन सरविज्ञानप्रतिज्ञोपपादनाय द्वितीयसा- मान्याभावस्यैवोपक्रम इत्यस्य वाच्यत्वात् । आनन्दतीर्थीपास्तु- जिज्ञासाकारणीभूतगुणपूर्तिप्रसिद्धये । जीवादिभेदकं विष्णोर्विश्वकर्तृत्वमुच्यते ।। इति पूर्वाधिकरणसंगतिमुक्त्वा तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म (ले० ३।१।१) इति वाक्यस्थं ब्रह्म किं जीव उत विष्णु- रिति चिन्ता । तदर्थ ब्रह्मशब्दस्य रुढघर्थत्यागे हेतुर्नास्त्यु- तास्तीति । तदर्थ विध्युद्देश्यस्यब्रह्मशब्दस्वारस्याय यतो वेत्यादि पूर्ववाक्यं जीवे कर्यचिन्नेतुं शक्पमुताशक्पमिति संशये जीव एवोक्तवाक्यस्थं ब्रह्म x वृह जातिजीवकमलासनशब्दरा- शिषु' इत्यभिधानाद्रमशब्दस्य तत्र रूढविष्णौ यौगिकत्वात् । रुहेश्वावयवार्थनिरपेक्षायास्तत्सापेक्षयोगाबलीयस्त्वस्य रथका- रादिशब्देपु स्थितत्वादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्त:--विष्णुरेव जिज्ञास्यं ब्रह्म । भाष्योक्तश्रुतिभिर्विष्णुमात्रनिष्ठकारणवस्य यतो वेत्यादी श्रवणात्तस्य जीवेऽनुपपत्त्या रूढेरपि बाधाद । अष्टद्वारा कल्पकत्वेन वा जीवकारणत्वे जातादिपदाना मुख्या- र्थत्यागपत्तेरिति गारनिकराचनामा: ।

·जन्मायधिकरणम् । १६१ गुणपूों विष्णुरिति निश्चयरूपायास्तस्याः कथं जिज्ञासाकार- णत्वम् । अनन्ययासिद्धनियतपूर्ववर्तिन एव कारणत्वादापात- मतिपत्तिरूपायास्तस्या गुरुमुखात्तत्तद्वाक्यार्यज्ञानरूपश्रवणेनेव सिद्धनया श्रवणानन्तरभाविमननरूपत्वन्मतसिद्धविचारसाध्य- वाभावात् । तदर्थ विश्वकर्तृत्वमुच्यत इत्यनुपपन्नमेव । जिज्ञासा प्रत्यन्यत्र क्लप्तसामान्यधर्मप्रकारकज्ञानेन तत्सहभूताया. स्वस्या अन्पथासिद्धत्वाचकारणत्वकल्पकममाणानुपलम्भाच्च न तस्याः कारणत्वम् । एतेनान्येष्वनेकेषु सत्सु तस्यैव जिज्ञा- स्यत्वं तद्तविशेषादेव वाच्यम् । स च गुणपूर्तिरेवेति सा जिजा- सा कारण स्यादिति निरस्तम् । जिज्ञासाकारणमोक्षदेतज्ञानविष- यस्वरूपसामान्यधर्मप्रकारकज्ञानविषयताया अन्यत्रासत्त्वेन मुमु- क्षोस्तजिजज्ञासानुपपत्तेः । श्रुतिपतिपन्नस्य स्ववाक्यगतजगज्ज- न्मादिकारंणत्वस्यैव तद्विशेपत्वोपपत्तश्च गुणपूर्तिरेव विशेष इत्यस्यासिद्धेः । अत एव तदनुनिष्पादिनी गुणपूतिन तहेतुरि. त्युक्तं प्राक् । विश्वकर्तृत्वस्य जीवादिभेदकत्वोक्तिरपि न युक्त।। तद्धि ब्रह्मणि जीवत्वज्ञानपतिवन्धकजीवभेदानुमितिजनकज्ञान- विषयत्वम् । तच न संभवति । ब्रह्म जगज्जन्मादिकारणामिति ज्ञानेऽपि जीवत्वजडत्वादिव्याप्यसोपाधिकसत्ताश्रयत्वसंकुचित- जानाश्रयत्वादिज्ञानाधीनब्रह्मविशेष्यकजीवत्वादिमकारकज्ञानसं- भवात् । सत्यत्वादेस्तु निरुपाधिकसत्तारूपत्वेन तत्प्रकारकज्ञा. नस्य जीवत्वज्ञानविरोधित्वात्संभवति व्यावर्तकत्वम् ।न च जगजन्मादिकर्तृत्वस्य जीवत्वाभावच्याप्यतया तज्ज्ञाने न ब्रह्मणि जीवत्वज्ञानमिति वाच्यम् । उक्तसत्यत्वादिषोधकस- त्यादिवाक्पावगमात्माजीवत्वादिव्यञ्जकसंकुचितज्ञानाश्रयत्वा- दिज्ञानाधीनतज्जातीयत्वशङ्कायां व्याप्तिज्ञानमतिबन्धात्कारण- स्वादेरुक्तव्यावर्तफरथासंभवात् । न च कारणत्वस्य जीवावृत्ति- स्वात्तज्जीवाड्रह्म व्यावर्तयतीति वक्तुं शक्यम् । घटत्वरूपसंस्था- नस्याघटेभ्यो पावर्तकत्वेऽप्यघटान्तर्गतपटादिगतपृथिवीत्वामि- ज्यञ्जकगन्धवत्वसंवन्यान्वयज्ञानदशायां पृथिवीजातीयत्वश. इन्या पृथिवीजातीयत्वाभावसाधफत्वादर्शनेन जीवत्वाभिव्यः ·11 - १६२ शांकरपादभूषण- अकोक्तधर्मान्वयज्ञानाधीनतज्जातीयत्वशङ्कायास्तदवृत्तिधर्मसत्ता. मात्रेण निरासासंभवात् । तद्धर्माभिव्यञ्जकधर्मविरोधित्वेन ज्ञाय. मानधर्मस्यैव तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदव्यवहारमयोजकता- या वक्तव्यतया पृथिवीत्यसमानाधिकरणत्वेन बातघटत्वस्य पृथिवीत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदासापकत्ववज्जीवत्वाभिव्य- अकोक्तधर्मसमानाधिकरणत्वेन ज्ञातस्य जगज्जन्मादिकारण- स्वस्य जीवभेदासापकत्वात् । फिंच गुणपूर्तिवाचकब्रह्मशब्देनैव जीवभेदसिद्धेस्तदर्थ विश्वकर्तृत्वमुच्यत इत्युक्तिरपि न साधीयसी। अथ कारणत्वमेव तदुपपादकमिति रूढिमात्रोपजीविपूर्वपक्षे ततः माङ् न तदवगम इति चेत् । कारणत्वं जीवसाधारणं न वा। आये तदाक्षिप्तगुणपूर्णत्वादेरपि न त दगमकत्वसंभवः। द्वितीये कारणाभिन्न जिज्ञास्यवोधकब्रह्मशब्देन जीवरूढिभङ्गः । एतेन जिज्ञासायाः स्वमकाशजीवातिरिक्तवस्तुविषयतानयत्यात्तस्याश्च पूर्णतामतिपत्त्यधीनत्वात्तदुपपादकं कारणत्वं जीवादिभेदकमिति कल्पनं निरस्तम् । पूर्वपक्षोऽप्ययुक्तः । ब्रह्मशब्दस्य शरीरह- कस्वरूपयोगे#व जीवे प्रयोगोषपत्या- तस्मिन्नेव ब्रह्मशब्दो मुख्यवृत्ती महामुने । तत्रैव मुख्यवृत्तोऽयमन्पत्र [पचारतः ।। इति वचनविरुद्धायां जीवे तद्रूढी मानाभावः । यत्तु वृह जातिजीवकमलासनशब्दराशिविति तत्पमाणमद- निं तद्वैयाकरणमूर्धन्यैरप्पय्यदीक्षितप्रभृतिभिर्व्याकरणे तथा धातुपाठादर्शनोक्तेने श्रद्धेयम् । क्रियापरत्वाभावाच तादृशधातु. रूढिर्न युज्यते । तद्गतवृद्धिक्रियापरत्वे च जीवे वाधः । शरीर- द्वारा तदुपपादनं च गौणत्वेनाप्पुपपन्नम्, न रूढी गमकम् ।बृहे- मनिनन्ततया निष्पन्नस्य ब्रह्मशब्दस्य नावयवशक्तिमात्रनिवन्ध. नत्वम् । आपेक्षिकवृहत्वशालिघु ज्यणुकादिषु ब्रह्मशब्दामयो. मात् । द्वयणुकाद्यपेक्षया तस्यापि महत्त्वात् । अतः पङ्कजशब्द- योगव्यवस्थापककुमुदादिव्याहत्ततामरसानुवृत्तपनत्ववहह्मशब्द प्रयोगविषयानमयादिपश्चव्यक्त्यनुवृत्त्यन्याच्यावृत्ताकारादर्शने नानेकशक्ति कल्पनस्यान्याय्यत्वात् । प्रचिनिमित्तपोफल्यायो.

·. जन्माधधिकरणम् । १६३ गवाहुल्याभ्यां पूर्वोक्तवचनाच ब्रह्मशब्दस्य विष्णावेव रूढिनिश्च. यान तस्य जीवे रूढिर्युक्तेत्यपि केचित्पूर्वपक्षायुक्तत्वं वर्ण यन्ति । फिंच वृहधातुनिष्पन्नस्य ब्रह्मशब्दस्य जीवे रूढयङ्गी- कारे सिद्धान्तासिद्धिः। ब्रह्मणि तस्य केवलयोगाङ्गीकारण रूदितस्तस्य दुर्वलत्वात् । वैदिकत्वाद्योगः प्रबला । योगस्प वैदिफत्वम् ' अथ कस्मादुच्यते ब्रह्म, बृहन्तो ह्यस्मिन्गुणाः' इति श्रुतिसिद्धमिति चेत् । स्वरूपत्तो दुर्बलस्य पदार्थधर्मक्रमस्य श्रुतिरूपाश्रयबलमयुक्तबलवत्तायाः पूर्वतन्त्रे * शिष्टाकोपाधिक- रण एव निरासात् । - तत्र हि 'क्षुत आचामेत्' इति स्मृतिवि. हिताचमनादीनां 'वेदं कृत्वा वेदि करोति' इति श्रोतक्रमकाला- दिभिः स्मार्ताचमनस्य वेदवेदिकरणमध्येऽनुष्ठाने श्रोतक्रमस्या- नुष्ठातुमशक्यत्वाद्विरोधेनैकतरवाधावश्यकत्वे पदार्थधर्मत्वेन स्व- रूपतो दुर्बलस्यापि क्रमादेः श्रौतत्वेन प्राबल्यं पूर्वपक्षयित्वा क्रमादेः पदार्थमाप्त्यपेक्षत्वाच्छौतस्मातनित्यनैमित्तिकपदार्थालो- चनेनैव क्रमस्य कल्पनादिति धर्मिभूतपदार्थमावल्येन श्रौत. मवाधस्यैव सिद्धान्तितत्वात् । स्वरूपतो दुर्वलस्येति समवलस्य बलशून्यस्याप्युपलक्षणम् । युक्तितौल्याव । एतेन * शिष्टाकोप इति- शिधाकोपेऽविरुद्धमिति चेत् ' (जै० सू० १। १५) इत्पस्मिन्सूत्र इति भावः । शिष्टानां श्रुतिप्रतिपादिताला पदार्थाना- मकोपेऽविरोधे सत्यविरुद्धमाचमनादिकमनुष्ठेयमिति तदर्थः । ४ तत्र हि क्षुत इति-स्मृतिविहिताचमनादीनां श्रौतक्रमकालादिमि. विरोधेनेत्यन्वयः । विरोघे हेतुमाह-अनुष्ठातुमशक्पत्वादिति । अयं माव:- क्षुत आचामेत् ' इत्यनेन पुरुषार्थमाचमनं विहितम् । यदा तु ऋतुमध्ये क्षु- तादि निमित्त प्राप्नोति तदा नैमित्तिकमाचमनं क्रत्वङ्गत्वेन स्मृत्या विधीयते 'आचान्तेन कर्तव्यम्' इति । इयं च स्मृतिः श्रुतिविरोधादप्रमाणम् । तथा हि- Qत्या हि विदं कृत्वा वेदिं करोति' इति वेदकरणानन्तरं वेदिकरणं विधीयते । वेदो नाम दर्भमयं समानसाधनम् । पेदिर्नामाऽऽहवनीयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी चतुरमुलखाता भूमिः । क्त्वाप्रत्ययेन चाऽऽनन्तर्य बोध्यते । यदि च वेदवेदि- करणमध्ये क्षुतादिनिमित्तकमाचमनं प्राप्नुयात्तर्हि श्रुत्युक्तस्याऽऽनन्तर्यस्य विधातानटिगेध: म्यात । तथा च अतिविरोधात्स्मतिरप्रमाणमिति प्रा म:- ·१६६ शांकरपादभूपणे- कथै जीवमात्रपूर्वपक्षोत्यानम् । 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' (वृ• २।४।५) इतिवाक्यगतात्मशब्दानुरोधादिति चन्द्रिकोक्तं तु न सम्यक् । तथा सति 'नारायणोऽसौ परमो विचिन्त्या' इतिवाक्यानुरोधान्न जीवोऽपि जिज्ञास्य इति तत्पूर्वपक्षानुत्थि. तेरपरिहारान् । केचित्तु-यथा धर्मविचारानन्तरमितरव्यात्ततत्स्वरूपमतिप- तये तदनुगुणस्य ' चोदनालक्षणोऽर्यो धर्म: ' ( जै० ० १।१।२) इति सूत्रस्प प्रवृत्तेरिव ब्रह्मविचारमत्तिज्ञानन्तर- मितरव्याहत्तब्रह्ममतिपत्तये तदनुगुणलक्षणसूत्रप्रवृत्तेरेवोचित. स्वात् । वाक्यशेषगतब्रह्मशब्दरूदया जीवपरत्वपूर्वपक्षस्य सूत्रा- ननुगुणत्वात्। तस्मिन्नेव ब्रह्मशब्दो मुख्यवृत्तो महामुने । तत्रैव मुख्पत्तोऽयमन्यत्र युपचारतः ॥ इतिवचनविरुद्धाया भगवतोऽन्यत्र रुदेरयुक्तत्वाचेति रीत्या पूर्वपक्षायुक्तत्वमाहुः । 'यतो बैं' इत्यादिनोक्तकारणत्वेन सिद्धान्ते ब्रह्मशब्दरूढि- बाधनमपि न युक्तम् । त्वत्सिद्धान्ते पूर्वाधिकरणे सर्वेषामद्वैतवा- क्यानां विचारविधिगतब्रह्मशब्दानुरोधेनान्यथानयनवदिहापि 'यतो वै' इत्यादेस्तत्मापकाणां चान्यथानयनस्य युक्तत्त्वात्पूर्वा- धिकरणे योगार्थानुरोधेन बह्वन्यथाकरणे रूढयनुग्रहाय तदन्य. थाकरणस्य कैमुत्यन्यायसिद्धत्वात् । एकेन सावकाशेन ब्रह्म शब्देन निरवकाशानेकलिङ्गभङ्गो न युक्त इति चेन्न । बीहीणां पुरोडाशद्वारा पशोर्हृदयादिद्वारा यागकरणत्ववजीवस्याप्यदृष्ट. द्वारा त्वदीयपूर्वपक्षिणेवोक्तरीत्या जगत्कारणत्वसंभवेन लिङ्ग- स्थापि सावकाशत्वात् । न च जातादिपदमुख्यार्थत्यागो दोपः। 'ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते ' इत्यादिविषिवाक्पगतगाई पत्यप- दमुख्यत्वानुरोधेन मन्त्रस्येन्द्रपदरूढित्यागवद्विचारविधिगतब्रह्म- शब्दरूदयनुरोधेनानुवादगतजातादिपदमुख्यार्थत्यागौचित्याद । अन्यया गृहपतेरय गार्हपत्य इतीन्द्रे सावकाशस्य गाईपत्यश- न्दस्य मन्त्रगतनिरवकाशेन्द्रपदानुरोधेनान्यथानयनापत्तेः । दीक्षितास्तु प्रकारान्तरेणोक्तसिद्धान्तायुक्तत्वमाहुः। तथा हि- ·१६७ जन्मायधिकरणम् । यतो वा इत्यादिजगत्कारणत्वानुवादस्य जीवे पर्यवसानायोगा- द्विचारविधिगतस्य ब्रह्मशब्दस्य रुढचर्थोऽपि जीवो यदि परि- त्यज्यते तदा भृगुवल्ल्यामन्नादिवाक्यानि पश्चान्यपि ब्रह्मनिर्णा यकानि । न तु मन्मत इव 'आनन्दायेव खल्विमानि भूतानि जायन्ते ' (०३।६।१) इति वाक्यमेव ब्रह्मणो निर्णा- यकम् , आनन्द एव जगज्जन्मादिकारणम् , अन्नादयस्तु चत्वा. रोऽपि कोशाः, अन्नादयवेति वाक्यानि स्थूलारुन्धतीन्यायेन प्रवृत्तानीति स्वी क्रियते । अन्नादिपु पञ्चस्वपि ब्रह्मशब्दस्य जगत्कारणत्वलक्षणयोजनस्य च दर्शनात् । पुनः पुनरुपसात- स्त्वन्नमयादिकोशान्तर्गतानां पञ्चानां ब्रह्मरूपाणां मध्ये पूर्वपूर्व- रूपापरोक्षीकरणानन्तरमुत्तरोत्तररूपापरोक्षीकरणाय । तपोनुज्ञा. प्राप्तये प्रतिपर्यायं ' तद्विज्ञाय । पुनरेव वरुणं पितरमुपससार (ते० ३।२।१) इति ' तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व '(ते. ३।२।१) इति श्रवणादिति । तव मते येवन्नमाणमनोविज्ञानानन्दादिषु ब्रह्मशब्दस्य त्तिस्तवानुमता तेष्वपि ब्रह्मशब्दस्य वृत्तिस्त्वया परित्यक्त- च्या स्यात् । जगत्कारणत्वानुवादपर्यवसानायोगस्य तेष्वपि समानत्वाद । नहि तब मते मतिशरीरं तत्तकोशमाचा- धिष्ठातृरूपाभिव्यक्तेनानादिरूपेण ब्रह्मणश्चतुर्मुखादिसकलजग- स्कर्तृत्वं संभवति । तब मते सर्वेषां भगवद्रूपाणां सविशे- पाभिन्नत्वेऽपि तत्तत्कृत्यानां व्यवस्थित्तानामेव पुराणादिषु वर्णनात्तत्तत्कृत्यं तत्तद्पस्यैवेति तत्तपस्यैवेति वक्तव्यत्वात् । अन्यथा रावणवधादिकृत्यमध्ये कंसशिशुपालादिवघादिकृत्यस्यापि वर्ण- नापत्तेः। यदि च तात्त्विकाभेददृष्ट्या रूपान्तराविष्कृतोऽपि महिमा रूपान्तरेषु वर्णयितुं युक्त एव । रावणवधादेः कृष्णरू- पाविष्कृतचरितमात्रमस्तावप्ववर्णनेऽपि सर्वरूपाभिमानिपरब्रह्म दृष्ट्या कृष्णवर्णनमस्तावे- अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति कृष्णे वर्णनदर्शनात् । अत:- एतनानावताराणां निदानं बीजमव्ययम् ।

·साकरपा 1 इत्यादिपुराणादिमसिद्धमूलरूपाभेदण्याऽन्नादिरूपेषु जगत्कर्तृ. त्वानुवादो नानुपपन्न इत्युच्यते तदा ज्ञानानन्दादिरूपेण जीवेऽपि जगत्कर्तृतानुवादोऽपि युक्त एव । ' तद्गुगसारत्वात्तु तव्यपदेशः प्राज्ञवत् (० सू० २।३ । २९) इति सूत्रे ज्ञानानन्दादिगणा एवास्य गुणाः सार: स्वरूपमतो तत्व- मसीत्यभेदव्यपदेशः । भविप्यत्पर्वणि च- जीवा भिन्नाः परो भिन्नस्तथाऽपि ज्ञानरूपतः । मोच्यते ब्रह्मरूपेण वेदवादेषु सर्वशः।। इति त्वद्भाष्यकारेण ज्ञानादिरूपेण जीवपरयोरभेदविषयतया (तत्त्वमसीत्यभेदविषयतया) तत्त्वमसीत्यभेदप्रतिपादनस्य सम. थितत्वात् । अवापि सविशेपाभेदस्य वक्तुं शक्यत्वात् । नहि ब्रह्मस्वरूपाणामेव सः, न जीवपरयोरित्यत्र किंचिद्गपकमास्ति । मतिपादित चेतदाद्यसूत्र एव प्रपञ्चेन । अय ज्ञानादिरूपेण जीवस्य न मुख्योऽभेदो मन्मते किंतु गौण एव । प्रवलभेदश्रुतिविरोधेन तद्विषयतयैव तस्वमसीत्यभेद- प्रतिपादनम् तद्गुणसारत्वात्तु तव्यपदेशः प्राज्ञवत् ' (७० सू० २।३ । २९) इति सूत्रे भाष्यकारानुमतम् । अत एव तत्त्व- प्रकाशिकायां परमात्मगुणसदृशानन्दादिस्वरूपत्वेन जीवस्य गोण्या वृत्त्याऽभेदव्यपदेशोपपत्तरिति तत्सूत्रस्थभाष्पार्थो घ. णितः । न चात्रापि पूर्वपक्षोत्तरीत्याऽटद्वारा कल्पकत्वेन वा जीवकारणत्वमेवानुवाघमास्तामिति शक्यं वदितुम् । तत्त्वमसी. त्यत्र प्रबलभेदश्रुतिविरोधवदत्र संकुचितानुवाद्यजगत्कारणत्व. ग्रहणे मानाभावादिति चेत् । अत्र वदन्ति-विधयानुवाधरूप- तया जीवब्रह्मसमर्पकस्य भागद्यस्याभेदपरिपन्धिधर्मदपोपस्थाप- कतया विरोधे सत्यविरोधाय कस्यचिद्भागस्यार्थवाधे स्वीक- व्ये विधेयभागस्य तात्पर्यवत्तया प्रचलत्वादनुवादमुख्यार्थसि- दये विधावमुख्यार्थपरिग्रहस्प 'न विधौ परः शब्दार्थः' इत्यनेन न्यायविद्भिनिराकृतत्वादनुवाद्यभागस्यैवार्थवाधः । माप्नुवन्यथा मनोरये ध्याने च संस्कारयोनीनन्मनसाऽनु- भवन्त्येवं स्वमेऽपि किपनुपपन्नम् । इयोस्तु विशेष:-मनोरथादी ·१ स जग्मायधिकरणम् । प्रयत्नपूर्विका सृष्टिः पदार्थानाम् । स्वमे तु पुनरीश्वरेच्छाधीन- वेति 'संध्ये सृष्टिराद दि' (व० सू० ३।२।१) इति सूत्रे सुधोक्तरीत्या जीवगतध्यानादिविपयनष्टतागोचरत्वलक्ष- णस्य संकोचस्यैच न्याय्यत्वेन ब्रह्मशब्दरूढयर्थत्यागायोगात् । ध्यानमनोरथयोपियरटेनीवप्रयत्नसाध्यत्वमेवेति वदतां मते ध्यानमनोरथयोरसंभावितो विपयः कोऽपि नास्तीति स्थूला- दिसकलप्रपञ्चस्य चिरंतनहिरण्यगर्भादिजीवाभवत्वोपपत्तेस्ता. दृशसफलमपञ्चकर्तृत्वस्यासंकुचित स्यैव नाशजीचे संभवादित्य- स्यापि कचिद्वक्तुं शक्पत्वेन ब्रह्मशब्दरूद्धयर्थत्यागे जगत्कार. णत्वानुवादवाधापत्तिरूपयुक्तेरसंभवाद । तत्रापरितोपे संकुचि. तजगत्कारणत्वानुवादरूपोदेश्यधर्मवाधस्यैव ब्रह्मशब्दरूढयर्थवि- धेयगतजीवत्वरूपधर्मापरित्यागस्यैवोक्तरीत्या न्याय्यत्वाच्च । ' दृष्टश्च पूर्वमीमांसायामनुवाद्यगतधर्मस्य विधेयधर्मविरोधेन त्याग रूपो वाध: 'उक्थ्यामिष्टोमसंयोगादस्तुत शस्त्रः स्यात्सति हि संस्थान्यत्वम् ' (जै० सू० १० १५ । ४९) इत्याधिकरणे। तत्र हि 'अमिष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयादप्युक्थ्ये ग्राह्यः' इति वाक्ये राजन्यकर्तफयोरुवथ्यानिष्टोमयोर्विधीयमानः पौडशिग्रह- स्तदङ्गभूतस्तुतिशस्त्रसहितस्तद्रहिसो वा विधीयत इति पूर्वोत्तर- युक्तिभ्यां संशये स्तुसिशस्त्ररहित,एच, विधीयते । तत्साहितस्य . विधाने आगन्तनामन्ते निवेशः' इति न्यायेन स्तुतिशताभ्यो समासिरूपसंस्थायावरम एव प्राप्ती तयाऽमिष्टोमादिसंस्थाया- भङ्गमसङ्गेनामिष्टोमादेववेश्यस्यैवासिद्धिमसङ्गेन तदुद्देशेन पो. दशिग्रहविध्ययोगादिति, पूर्वपक्षे स्तुतिशस्त्राभ्यां समाप्तिरूपसं- स्थावत्वेन निर्माता पोडशिग्रहस्तथैव विधीयते। न चाग्निष्टोपादि- "संस्थाभङ्गे नोद्देश्यासिद्भिर्दोषः। अमिष्टोपादिसंस्थोपपर्दैन संस्थाः वरविध्युपपचौरीति सिद्धान्तितम् । एवं च विधीयमानपोडशि- ग्रहाङ्गत्वेन प्राप्तयाऽपि तत्संस्थया यदा तद्विरोधिनोरनुवाद्यध- मयोरमिष्टोमादिसंस्थयोर्याधस्तदा किमु वक्तव्यं साक्षाद्विधी यमा. नेन प्रबलरूवया ब्रह्मशब्दार्यजीवत्वेन तद्विरुद्धस्यानुवाअधर्मन- गत्कारणत्वस्योक्तसंकोचरूपो वाघ इति । . + -- न . 3 ·शांकरपादभूपणे- यद्विश्वस्थितिभङ्गकर्तृ तदिह ब्रह्मेति सूत्रोदित व्याचख्यौ खलु विस्तरेण भगवानाचार्यवर्यः स्फुटम् । तत्राऽऽक्षेपशतं निवार्य कुधियामाक्षिप्य तत्कल्पित यत्तच्छंकरपादभूपणमिदं पश्यन्तु सत्सूरयः। मीमांसान्यायपश्चास्यराघवाचार्यसूरिणाम् । शिष्यस्य शांकरे पादभूपणे परदूषणे ॥ कृतिर्वितनुतां मोदं जन्माधिकरणे सताम् । शोकरानन्दतीर्थीयव्याख्ययोस्तत्त्वनिश्चयात् ।। इति जन्मायधिकरणम् ॥ अथ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । -.-:0:-- शास्त्रं योनिरमुष्य * शास्त्रकदिति च व्याचख्युरार्या हि नो रुद्र केचिदतिप्रसक्तमवदन्पूर्वोक्तसल्लक्षणम् । आलोच्योभयमाहिता च भवतादद्वतिनां द्वैतिनां काऽप्येषा रघुनाथपण्डितकृतिमादाय खेदाय च ।। शास्त्रयोनित्वात् ॥ ३ ॥ अस्मिन्नधिकरणे शास्त्रयोनिस्वसमन्वयमुखेन ब्रह्मणः सा- पश्यं दृढीकृत्य पूर्वसूत्रोक्तजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षणस्य ब्रह्मणि समर्थनाच्छाखाध्यायपादसंगतयः। जन्मादिसूत्रोक्तं जगज्जन्मा- दिकारणत्यमुपादानत्यकर्तृत्वादिरूपमभिन्ननिभिचोपादानावश- ब्दप्रतिपाद्यं लक्षणं ब्रह्मणि संभवति वा न वेति, तदर्थं ब्रह्मण सर्वज्ञत्वं संभवति वा न चेति, तदर्य वेदप्रणेतृत्वं ब्रह्मणोऽत्रु- द्धिपूर्वकमुत चुयोधयिपापूर्वकमिति संशये-उक्त लक्षणजगज्ज- न्मादिकारणत्वं ब्रह्मणो न संभवति । तयटककर्तृत्वोपयोगि. सर्पज्ञत्वस्य ब्रह्मण्यसंभवात् । तथा हि-ब्रह्मणस्तव मते स्वरू- * शास्त्रकदिति चेति । श्रीमच्छकराचार्या हि शास्त्रयोनित्वात् ' इत्यस्य वाक्यार्थद्वयं चक्रुः । तथा हि-शास्त्रस्य ऋग्वेदादिरूपस्य योनिः कारणं यत- छत्रयोनि ग्रह्म । अथवा शास्त्रमुग्वेदादि योनिः कारणं यथावस्वरूपबोधक रस्य तच्छायोनि ब्रह्मेति तनावः । , ·१७१ । , शासपोनित्वाधिकरणम् । पात्मकज्ञानेनेवाऽऽध्यासिफभास्यतादात्म्पलक्षणं सर्वावभासक- त्वमेव सर्वज्ञत्वं संमतम् । यस्य सक्भिासनक्षम नित्यज्ञान- मस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विप्रतिपिद्धमितीक्षत्यधिकरणीयभाष्यानु- रोषात् । न चैवरसप्टेः प्राक्संभवति । प्रकाशस्य विद्यमानस्वसंव- प्रकाश्यमात्रप्रकाशकत्वनियमेनातीतानागतवस्तुम्काशकत्वस्य तदानीमसंभवात् । न चानुमित्यादेरिवातीतादिविषयकत्वं स्वरू. पज्ञानेऽप्यास्तामिति शङ्कायम् । तथा सति स्वरूपज्ञानस्य परो- क्षत्वापत्तौ । यत्साक्षादपरोक्षाहम' (वृ०३।४।१) इति श्रुतिविरोधापतेः । अनुमित्यादेरन्तःकरणपरिणामविशेषरू- पस्य साकारतया ब्रह्मणस्तयात्वे निराकारत्वभङ्गापत्तः । तस्मात्मधानमेव जगदुपादानकारणम् । तदैक्षत ' (छ।०६।२६३) सोऽकामयत (वृ० १ । २।४) इत्यादिनोक्तमीक्षापूर्व- कजगत्कर्तृत्वं तु महत्तत्वोपाधिकस्य जीवविशेषस्यैव । तदुक्तं सांख्यमवचनभाष्ये--प्रकृतिमवर्तकस्येश्वरस्यैश्वर्य न प्रकृति- परिणामादिना संभवति । अन्योन्याश्रयात् । इच्छानन्तरं प्रक- तिप्रवर्तने(न) ततश्वेच्छादिरिति। या च तदैक्षतेत्ति चेतनकारणता. श्रुतिः सा सर्गादास्पन्नस्य महत्तत्त्वोपाधि कस्य पुरुपस्य जन्य- ज्ञानपरेति । ननु सांख्येनापि यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च पहिणोति तस्मै (वे०६।१८) इति श्रुतिप्रामाण्यादेदोचारणं चुघोषयिपापूर्वकमेव ब्रह्मशब्दवाच्यहिरण्यगर्भस्रष्टुरवश्यं वाच्यम् । तथा सति तस्याप्यतीतानागतार्थापरोक्षस्यासंभवेन सर्वज्ञा- नाकराणां सर्चगुणानां वेदानामुच्चारणमनुपपन्नमिति तेनापि कस्यचित्स्वरूपज्ञानेनैव सार्वश्यं वक्तव्यमिति तुल्योऽनुयोग इति चेत् । न । तन्मते योगदिसंपादितसार्वइयेन विवादिनैव वेदोपदेशाभ्युपगमात् । न च योगर्दैवेदोक्तधर्मानुष्ठानसाध्यत्वा- दन्योन्याश्रयः शङ्कायः । तस्यापि पूर्वतनसिद्धाधिगतवेदोदिता- ज्ञानत्वोपगमाव । बीजारादीनामिव सिद्धानामप्यविश्रान्त- भागवधिकधाराभ्युपगमाद । न च यो ब्रह्माणमिति श्रुतिरपि चुद्धिपूर्विका कर्तृतामाइ । ' अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमैत- दृग्वेदः' (वृ०२।४।१०) इति निःश्वसितश्रुत्यनुरोधान ।

·में ७२ शांकरपादभूपणे- तथा हि-यथा स्वापकाले निःश्वासादिकं विनैव पुरुषवुदि पुरुषात्मादुर्भवति तथा चेदा अपि चिनैव पुरुषबुद्धिं स्वयंभुवः प्रादुर्भवन्तीत्यभिधानात् । अत एव च न वेदानां पौरुषेयत्वं बुद्धिपूर्वकं पुरुषभवत्वमेव तदिति । तथा च स्वयंभुवः सकाशा दबुद्धिपूर्वकमेव वेदाविर्भावः । अदृष्टवादाविर्भूतेभ्यो वेदेभ्य- थोपचितपुण्यानां तेषामतःकरणत्तिरूपमेव वेदार्थज्ञानं ' नं स्वरूपभूतम् । तेन च तेपामीक्षापूर्वकं सृष्टिकर्तृत्वमिति न तुल्योs. नुयोगः । एवं च सर्व मते दर्शितरीत्या कर्तृत्वोपयोगिसर्वज्ञ- त्वस्य ब्रह्मण्यसंभवान्न जन्मादिसूत्रोक्तं कारणत्वं ब्रह्मणो लक्षणं संभवतीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तः-शास्त्रयोनित्वादिति । शास्त्रस्य वेदस्य योनिः कारणं तत्त्वादिति विग्रहः । सर्वज्ञमिति च'पद- मध्याहार्यम् । ब्रह्मशब्दश्च जिज्ञासासूत्रादनुषञ्जनीयः। तथा'च ब्रह्म सर्वशं शास्त्रयोनित्वाद्यावद्वेदकर्तृत्वादिति सूत्रार्थः । तथा च पूर्वपश्यभिमतवेदकर्तृत्वेनैव ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वसिद्धिः । यदुक्तं यो ब्रह्माणमिति श्रुतौ प्रतिपाद्यमानो वेदोपदेष्टा योग- दिसमासादितसार्वज्यो विष्ण्वादिरेवेनि। तदयुक्तम् । महत्तत्त्वो. पाधिकत्वेन त्वदभ्युपगतो यो ब्रह्मा हिरण्यगर्भनामा तत्स्रष्टत्वे- नाभिहितस्य वेदोपदेषुमहतत्त्वात्मागवस्थितस्य तत्सर्जनानुकूल- ज्ञानेच्छादिमत्त्वस्याऽऽवश्यकतया तदानी बुद्धिवृत्त्याधसंभवेन स्वरूपात्मकज्ञानमादायैव तत्सर्जकत्वस्य त्वयाऽवश्यं वाच्यतया वेदकर्तृत्वस्यापि तयैव वक्तव्यत्वात् । अत एव त५ ह देवमात्मवु- दिप्रकाशम्' (०६।१८) इत्युत्तरत्र तत्रैव मन्त्रे विशेषणं दर्शितम् । आत्मभूता स्वरूपभूता या बुद्धिनि सैव प्रकाश विपयावभासो पस्य । यद्वाऽऽत्मा स्वरूपं युद्धमहत्तत्तस्य प्रकाशो यस्यति सदर्थः । निःधितश्रुतिस्तु न बुद्धिपूर्वकत्वशून्यसर्जनाभिमाया फित्वप्रयाससांध्यत्वाभिमाया। तथा च तदेव ब्रह्म परमं फवी- नाम् ' (महाना० ११६) इतिश्रुतिसिद्धयुवोधयिषापूर्वकोद- फर्तृत्वान्पयानुपपत्त्या स्वरूपज्ञानेनैव साश्यमवश्यं त्वयाऽप्युप- पायमेवेति तुल्योऽनुयोगः । कथं तर्हि सिद्धान्त स्वरूपज्ञानस्या- तीवानागतादिविषयकत्वमिति चेद । विधमानसर्वविषयकत्व- - ·शखियोनिवाधिकरणम् । मादायैव स्वस्ववर्तमानतादशायां विपयेप्वाध्यासिकेतादात्म्पस. वात्सुलभं तावता च सर्वज्ञत्वम् । ईश्वरज्ञानस्यापरीक्षत्वमात्रा ङ्गीकारिभिरीशस्यैव सर्वज्ञत्वस्य वक्तव्यत्वादन्यस्य दुर्वच- त्वात् । अन्यथा परोक्षत्वापत्तेश्च । तत्सिद्धं वेदकर्तृत्वात्सर्वज्ञ ब्रोति न जगज्जन्मादिकर्तृत्वलक्षणस्य ब्रह्मण्यसंभवः । यत्तु चन्द्रिकायाम् अत्र परेपी भाप्पे, शास्त्रस्य योनिरित विग्रहमाश्रित्य ऋगादिकारणत्वं ब्रह्मण उच्यते । पूर्वसूत्रेऽयतो लब्धस्य सार्वदयस्य स्फोरणार्थमित्युक्तमित्यस्मन्मतमन्ध लक्षण- नन्तरमवश्यापेक्षित+ममाणपरत्वसंभवेऽन्यपरत्वायोगात् 1: त्व- दभिमतभ्रमाधिष्ठानत्वमात्रेण सापालाभाच । = पूर्वसूत्रेऽर्थतो लब्धस्य सर्वशवत्यादित्यागेन सार्वयस्यैव स्फोरणे निमित्ताभा- वाच । सांख्याभिमताचेतनकारणतायाय चेतनत्वमात्रेण निपे. घसंभवात् । सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेन सार्वश्यसाध- नायोगाच । श्रन्या शास्त्रयोनित्वं तेन च साश्यं प्रसाध्य तेन मधानस्य कारणतानिषेधादरं श्रुत्यैव तनिषेधः। जगन्निर्माणेना- स्फुटीकृतस्य साश्यस्य, तदेकदेशशास्वनिर्माणेन स्फुटीकरणा. योगाचेति । तन्नेत्यादिना दृपितं तदापातरमणीयम् । ब्रह्मणा सर्वज्ञत्वासंभवानिरुक्तकारणत्वलक्षणमसंभवीति लक्षणासंभव- +ममाणपरत्वेति । लक्षणप्रमाणाम्यां वस्तुसिध्या लक्षणानन्तरं तद्विशिष्टे प्रमाण जिज्ञासितमिति. मद्रीत्या तयैव वाच्यमिति भावः । ननु सत्यं प्रमाणं निज्ञासितं तथाऽपि साक्ष्यमपि समर्थनीयम् । अन्यथा प्रागुक्तकारणत्वस्यैवासिद्धिः स्यात् । नहि किंचिज्ज्ञस्यैवविधविश्वनिर्माण शक्य- मिति चेत् । अत्रेदं प्रष्टव्यम् -- कारणत्वेनाऽऽक्षि यतावश्यं तरिक' मिता. सितस्य शुद्धस्य ब्रह्मण आहोस्विद्विशिष्टस्येति । नाऽऽद्य इत्याशयेनाऽऽह- * त्वदभिमतभ्रमेति । शुद्धस्य कारणत्वं नाम, उपादानत्वम् । तच. परिणामित्वम् । निर्विकारचतिन्याकोपात् । किंतु विवाधिष्ठानत्वम् । तच न सार्वयाक्षेपकमित्याशयः। न द्वितीय इत्याह--- पूर्वसूत्र इति । भवदीयमाध्ये हि जन्मस्थितिमई यतः सर्वज्ञात्सर्वशतः कारणाद्भवति' इत्युक्त्या परिमितज्ञानशक्तिमि तुं कर्तुमशक्यत्वात् ' इति भामत्युक्त्या च सर्वशतरप्युपक्षितत्वादिति तद्भावः । न - ·१७४ शांकरपादभूषणे शङ्कयाऽसंभवदुःस्थे लक्षणे प्रमाणाभिधानस्यावसराभावात् । जन्मादिसूत्रोदाहृतस्य यतो वा इत्यादिश्रुतिरूपस्य प्रमाणस्यावग- तत्वेन प्रमाणाकाङ्क्षाया अनुदयाच्च । त्वयाऽपि न प्रमाणजिज्ञा- सया सूत्रमवतारितं किंतु शिवादावतिच्याप्तिवारकत्येव । भ्रपा- धिष्ठानत्वमात्रं न जन्मादिसूत्रे लक्षणतया विवक्षितं किंतु कर्तृ- स्वादिकमपि । पूर्वसूत्र इत्यादिकमपि न युक्तम् । सर्वज्ञत्वासि- द्धिपरिहाराय शास्त्रकर्तृत्वेन सर्वज्ञत्वसाधनाय शास्त्रस्य ब्रह्मका- यत्वबोधकेन 'अस्य महतो भूतस्य नि:श्वसितमेतदृग्वेदः' (वृ० २।४ । १०) इत्युदाहरणेन सर्वशक्तित्वस्य सर्वकर्तृतारूपस्म स्फुटीकरणात् । तथा हि-निरुक्तवैदिकमपञ्चोत्पत्त्पनन्तरम् 'अयं च लोको परश्च लोका सर्वाणि च भूतान्यस्यैव नि:श्वसि- तानि' (वृ०३।७।१) इति लौकिकपपञ्चस्यापि निःश्वसिवन्पानेन सृष्टिराम्नाता । ततश्च सर्वशक्तित्वमपि तेन सिद्धमायमेव तदपि शास्त्रयोनित्वसूत्रेण सूचितमेव । आहत्य तु नोक्तम् । तस्य लक्षणासंभवनिरासकसर्वज्ञत्वसाधकत्वाभावात् । अथवा वेद- नित्यत्वाद्ब्रह्मणो विश्वयोनिता नेति शङ्का पराकर्तु शास्त्रयोनित स्वमुच्यत इति कल्पतरूक्तरीत्यैवदधिकरणयोजनाया अपि सूत्राणां विश्वतोमुखत्वेन भाष्यसंमततया तस्यां चेदांशे शङ्का- विशेपस्येव लोकांशे निराफरणीयस्याभावाच्च । चेदांशे शङ्का विशेषणाधिकरणयोजना चेत्यं तत्समता-जन्मादिसूत्रोक्तनि- खिलजगत्कारणत्वं न ब्रह्मणः संभवति । वाचा विरूपनि त्यया ( ऋ० सं० ६। ५ । २५ ) इति श्रुत्या जगदन्तःपातिवेदस्य नित्यत्वमतिपादनादिति पूर्वपक्षे-'अस्य महतो भूतस्य निश्वसितमेतदृग्वेदः ( वृ०२ । ४ । १. ) इति श्रुतेदकर्तृत्वमप्यनेन सूत्रेणोच्यते । तथा च घेदकर्तृत्वाजगत्कारणं ब्रह्मेति नोक्तलक्षणासंभवः । 'वाचा विरूपनित्यया' (ऋ० सं० ६१५१२५) इति श्रुतिनि:श्वसितश्रुत्यनुरोधात 'सस्मानेपानाचत्वारो घेदा अजा- ऋचः समानि जज्ञिरे ( ऋ० सं० ८।४।१८) इत्यादिश्रुत्यनुरोधात्मवाहनित्यत्वाभिप्राया । न च नित्य- त्वश्रुत्यनुरोधाग्निावसितोत्पतिश्रुत्योराविर्भावार्थकत्वं किं न - १ यन्त ·शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । १७५ स्याच्छुतित्वाविशेषादिति शङ्कन्यम् । ' वाचा विरूपनि- त्यया । (ऋ० सं०६। ५ । २५) इति श्रुत्या चेदा. नो स्वरूपतो नित्यत्वस्य मतिपादयितुमशक्यत्वाद्वर्णानामुत्प- त्तिविनाशयो: प्रत्यक्षसिद्धत्वेन वर्णरूपाणां चेदानां स्वरूपतो नित्यत्वासंभवात् । वर्णानां नित्यत्वपक्षेऽपि न वर्णा एव वेदा। अतिप्रसङ्गात् । किंतु क्रमविशेपेण स्वरविशेपेण विशिष्टा वर्णा एव वेदः । निल्पानां विभूनां च वर्णानां न देशतः फालतो घा क्रमः संभवति । स्वरोऽपि स्थानविशेषनिष्पत्तिम- युक्तो न नित्येषु संभवति । किंतु तदभिव्यञ्जकध्वन्युपाधिक एक सोऽङ्गीकर्तव्यः । ततश्च विशेपेण क्रमादेस्तदुपाधिभूतध्वने. थानित्यतया स्वरूपेण वेदस्थ नित्यत्वासंभवात्मवाइनित्यत्व- मेव तादृशश्रुत्यभिप्रेतमित्यकामेनाप्यङ्गीकर्तव्यत्वात् । न चैवं वेदस्य पौरुषेयत्वापत्तिः । इष्टापत्ती तन्मूलभूतकर्तृपुरुपज्ञानस्प मामाण्यांमामाण्यसंशये वेदस्यापि संदिग्धमामापकता स्यादिति तन्निराकरणाय सिद्धान्ते वेदस्थापौरुषेयतयैव मामाण्याभ्युप. गमो विरुध्येतेति वाच्यम् । सिद्धान्तेऽपौरुषेयतया वेदमामा. प्पाभ्युपगमेऽपि निवासतश्रुत्या सुप्तोत्थितातिनिपुणोपाध्या. यवदनायासेन मन्वादीन्पति स्मृतयथापूर्वकल्पीयानुपूर्वीकवेदा- ध्यापकत्वरूपवेदकत्वस्येव प्रतिपादनेनाऽऽधुनिककविवाक्यसं- दर्भवस्ममाणान्तरेणार्यमुपलभ्य तदर्यकापूर्वानुपूकिंवाक्यसंदर्भ- रचयितृत्वस्य वेदेऽनङ्गीकारेण वेदस्य कर्तृज्ञानप्रामाण्यसंशयाधी- नामामाण्यसंशयविषयतात्मफसंदिग्धमामापकत्वापत्त्पयोगात् । घेदस्येश्वरककत्त्वेऽपि तार्फिकमत इव प्रमाया गुणजन्यत्वेन वेदमामापपस्यश्वरसमामूलकत्वमिस्यनभ्युपगमावतृपमामूलकमा- माण्यफत्वाभावरूपापौरुषेयत्वोक्तिः सिद्धान्ताभिमेता न विरु. ध्यते । वेदस्यानादितात्पर्यवत्त्वोपगमायोग्यवाक्यत्वेनासति थायफे प्रमाजनकत्वोपगमाञ्च मामाण्यनिर्वाहन चवं शास्त्रयो- नित्व आधुनिकोपाध्यायांदीश्वरस्थाविशेषः शक्यः । उपाध्या- यान्तरानपेक्षविवक्षापूर्वफयथापूर्वकल्पीयानुपूर्वी कवेदकर्तृत्वरूपा- दिकवित्वात्मकाध्यापकत्वस्यैव नियसितवाक्येनाभिधानादाधु. निकसुमोस्थितोपाध्यायस्य यथापूर्वानुपूर्वीफस्मृतवेदाध्यापकत्वे.

·-१७६ शांकरपादभूपणे- .पि तदीयवेदप्राप्तेरुपाध्यायान्तराधीनत्वेन तस्याऽऽदिकवित्वा. भावात् । अष्टादशानामेतासां विद्यानां भिन्नवर्मनाम् । आदिकर्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ इति स्मृत्येश्वरस्योक्तरूपादिकवित्वबोधनाद । यथापूर्वानुपू- '. वातात्पर्यानुसंधानेनेश्वरस्य तादृशवेदकर्तृत्वाभ्युपगमेऽपि पूर्वक ल्पीयानुपूर्वीक्रमादिसापेक्षतामात्रेण न तस्य वेदै स्वतन्त्रकर्तृत्व- हानि लोके पूर्वरचितकाकारमनुसंधाय तथाकारं पुनः कटं फुर्वतः शिल्पिना कटांशे स्वतन्त्रकर्तृत्वव्यवहारव्याघातादर्श- . नात् । एतेनोक्तकल्पतरूक्तसूत्र योजनामन्यास्प श्रुतीनो पर- स्परविरोधपरिहारेण ' ४यावद्विकारम् ' (० सू० २१३ ॥ ७ ) इत्यादिसूत्रोक्तभिन्नत्वादिसाधारणहेतुभिम्रोतर सर्वानि. त्यत्वमिति प्रतिपादके वक्तव्यत्वात , -किंचाध्यापकेऽपि पू. पूर्वसदृशानुपूर्वीरचयितृत्वस्य(भावादमिनवानुपूरिचयितृत्वा- देश्च ब्रह्मण्यभावाध्यापकादधिकस्य शास्त्रयोनित्वस्य ब्रह्म- ण्यसिद्धिरिति चन्द्रिकोक्तं दूषणमनवकाशम् । पूर्वाधिकरणोक्तल. क्षणासंभवाक्षेपनिरासाय जगत्कारणत्वलक्षणोपक्षिप्तसर्वज्ञत्वा- सिद्धधा नोक्तलक्षणसंभव इतिशङ्कनिरासाय चात्र शास्त्रयोनि- .' स्वमतिपादनाय वियत्पादीयप्रमेयस्य निःश्वसितश्रुतेर्वेदनित्यत्व- . श्रुश्वाविरोधोपपादनेऽपि तस्यैतदधिकरणप्रमेयत्वाभावाद । ईश्वर आदिकवित्वादिरूपस्याध्यापकाद्विशेपस्योक्तत्वाच । सांख्येत्यादिकं त्वनुक्तोपालम्भनम् । अस्मिन्नधिकरणे सांख्याभिमताचेतनकारणतावादनिराकरणस्यास्मद्भाष्यादावन क्तत्वात् । तस्येक्षत्यधिकरण एवोकत्वादिति भाष्यदर्शिनां स्प. टमेव । सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेनेत्यादिकपपि न साधु । * योजनामन्येति । अथया वेदनित्यत्वाब्रह्मणो विश्वयोनिता । नेति शङ्कामपाक शास्त्रयोनित्वमुच्यते' इत्यन्येत्यर्थः । x यावद्विकारामिति । तत्र 'आकाशदिकालमन.परमाणपतीकृत्य पिका- रवं साध्यत मात्मान्यत्वे सति विमतत्वाद्धशरावोदचनादिवत् स्वन्मते व्याख्यातत्वादिति भावः ।

·. शास्त्रयोनित्वाधिकरणंम् । १७७ वेदानित्यत्ववादिना सांख्येन पुरुषविशेपे शास्त्रयोनित्वोपामा- व । 'यो ब्रह्माणम्' (०६।१८) इतिश्रुतिसिद्धबुबोधयिषापूर्वक वेदोचारयितृत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वाच । परं वेदोपदेष्टाऽपि न जग- स्कर्ता, अपि तु महत्तत्त्वोपाधिको ब्रह्मशब्दवाच्यो हिरण्यगर्भ एवेति तदभिप्रायः । स्पष्टं चेदं सांख्यमवचनमाप्पादौ । श्रुत्ये. त्यादिकमपि दर्शितैतदधिकरणीयपूर्वपक्षसिद्धान्त योरदूषणामिति वालेनापि सुबोधम् । जगत्कर्तृत्वोपयोगिसर्वज्ञत्वासंभवान्न जग- स्कर्तृत्वं ब्रह्मणः संभवतीति पूर्वपक्षे बेदकर्तृत्वेन सर्वज्ञत्वमस्मि- नधिकरणे सिद्धान्त्यते, न प्रधानस्य श्रुत्या जगत्कारणत्वनि- पेधः। श्रौतात्कारणत्वस्य मधाने निषेध ईशत्यधिकरणे सिद्धा- त्यत इति न किंचिदेतत् । जगन्निर्माणेनेत्यादिनोक्तं दूपणमप्येत. दधिकरणीयप्रदर्शितपूर्वपक्षसिद्धान्तरहस्यदुरवगाहाब्धी निमग्नं नोन्मजनमहति । जगत्कारणत्वलक्षणेन सर्वज्ञत्वमुपक्षिप्तं तदेव द्रढ यन्नाहेति शास्त्रयोनित्त्वसूत्रावतारकभाष्येऽपि द्रढयनित्यस्य कारणत्वलक्षणेनापेक्षितस्य सर्वज्ञत्वस्यासिद्धिशङ्कनयां तत्सि- द्धिमाहेत्येवार्यों विवक्षितः । अन्यथा जगत्कारणत्वेन लब्धस- वज्ञत्वे शास्त्रयोनित्वस्य हेत्वन्तरत्वे पूर्वाधिकरणगुणसूत्रत्वाप- तेरभिमताधिकरणान्तरत्वव्याघातात 1 अथैवं निखिलवेदकर्तृ- स्वेन निखिलवेदार्थज्ञत्वस्य ब्रह्मणि सिद्धावपि वेदापतिपाया- धुनिकपुरुपविशेषपाणिगतवराटकसंख्पागङ्गावालुकावायसादि- दशनसंख्यादिज्ञानासिद्धः कथं ब्रह्मणः सर्पक्षत्वसिद्धिरिति चेत् । न । अनेन हेतुना तदसिद्धावयुक्तरीत्या स्वरूपज्ञानेन- वातीतानागतविपयज्ञतामसाधनमात्रेणेव प्रकृतसिद्धेः । दर्शिना. धनिकपदार्थजातमाध्यासिकसंबन्धेनैव सकलकार्योपादाने ब्रह्म- स्वरूपज्ञाने संबद्धं तेन स्वरूपज्ञानेन प्रकाश्यत इत्यत्र विवादा- भाषात् । शास्त्रयोनित्वहेतुनाऽपि तस्सिद्धिप्रकारस्य श्रीमद्भाप्य- कारः प्रदर्शितत्वाच्च । तथा हि भाष्यम्-" महत ऋग्वेदाः शास्त्रस्यानेकविद्यास्थानोपवृंहितस्य प्रदीपवत्सर्यावद्योतिनः सर्वज्ञकल्पस्य योनिः कारणं ब्रह्म नहीहशस्य शास्त्रस्य ऋग्वेदा- s...... ताटात. पंधनोति । यद्यः ·१७८ शांकरपादभूपणे- द्विस्तरार्थ शास्त्रं यस्मात्पुरुषविशेपासंभवति यथा व्याकरणादि पाणिन्यादेशयैकदेशार्थपपि स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति प्रसि- द्धं लोके । किमु वक्तव्यमनेकशाखाभेदभिन्नस्य देवतिया. नुष्यवर्णाश्रमादिमविभागहतोत्रग्वेदास्यस्य सर्वज्ञानाकरस्या- यत्नेनैव लीलान्यायेन पुरुषनिःश्वासवद्यस्मान्महतो भूतायोनेः संभवः ।' अस्प महतो भूतस्य निःश्वसितमेतदृग्वेदः' ( (वृ० २।४ । १०) इत्यादिश्रुतेः । तस्य महतो भूतस्य निरतिशयं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं चेति " इति । तत्र महत इत्यादि कारण मित्यन्तं हेतुवाक्यम् । नहीशस्येत्यादि सर्वज्ञादन्यतः संभ- घोऽस्तीत्यन्तं व्यतिरेकमुखेण सर्वज्ञत्वप्रतिज्ञा । यद्यद्विस्तरार्थ शास्त्रमित्यादि ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इत्यन्तं सामान्यव्याप्ति- प्रदर्शकमुदाहरणम् । किमु वक्तव्यदित्यादि संभव इत्पन्तमुपनयः। सस्येत्यादि सर्वजस्वमित्यन्तं निगमनम् । एवं च पश्चावयववाक्य- मदर्शनं सामान्यव्याप्त्यधीनानुपानेन वेदार्यातिरिक्तस्पाप्याधु- निकपुरूपविशेपपाणिगतवराटकगङ्गावालुकावायसदशनसंख्या. दिज्ञानसिद्धयेऽनुमानप्रकारश्च विवरणाद्याकरग्रन्ये दर्शिता । स चेत्यम्-वेदाः स्वविपयाधिकविषयकज्ञानवमणीता वाक्य. प्रमाणत्वात्पाणिन्यादिशात्रवदिति । यद्यपि सूत्राक्षरानुगुण्याय ब्रह्म वेदविषयाधिकविषयहं वेदमणेतृत्वादित्येव वाच्यं तथाऽपि फलतो विशेपाभावमभिसंधाय तथोक्तम् । कसतरी तु दर्शित- ब्रह्मपक्षकानुमानमेव दर्शितम् । ननु स्वविषयाधिकविषयकज्ञान- वत्त्वमात्रस्य साध्यत्वे सर्वावभासकवेदकर्तत्वेन पक्षधर्मतावला. न सर्वज्ञत्वसिद्धिदविपयाधिकाविषयकज्ञानवत्त्वमात्रसिद्धरिति चेत् । न । वेदविषयविपयकज्ञानवेदविषयाधिकाविषयकज्ञानोभ- यस्य साध्यन्येन विनिगमकाभावाद्वाधानवताराच वेदापतिपा- धाधुनिकपुरुपविशेपपाणिगतवराटकगङ्गावालुकावायसदशनसं. रुयादिसाधारणज्ञानयत्त्वस्थापि सिद्धः सर्वज्ञत्वसिद्धेर्निपत्य- हत्यात् । न च सर्वज्ञमित्येव साध्यनिर्देशः कुतो न कृत इति शक्यम् । यद्यद्विस्तरार्थ शास्त्रमिति भाष्योपदर्शितसामान्यन्या. सेस्ता सामीभावात् ।

·शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । १७९ केचित्तु-वेदकर्तृत्वेन निःश्वसितश्रुतिप्रतिपादित ईश्वरो वेदा- नधीनवेदार्यतदधिकार्थगोचरज्ञानवान् । उपाध्यायान्तरमनपेक्ष्य निखिलवेदकर्तृत्वात् । मन्वादीनामपि वेदार्थतदधिकवर्णावली- विशेषादिज्ञानमस्तीतीश्वरज्ञानस्य तद्वैलक्षण्याय वेदामधीनेति । सिद्धं चेदं विना वेदार्थतदाधिकार्थज्ञानमुपायान्तराभावात्स्वश- क्तिमादायच वक्तव्यम् । ततश्च यस्य शक्तिवेदार्थतदधिकार्थगो. चरज्ञानक्षमा तस्याऽऽधुनिकपुरुषविशेषपाणिगतवराटकादिसं. ख्याजानादिकमपि कैमुतिकन्यायेन सिध्यतीति सार्वभ्यसिदि- रिति वदन्ति । विशेषण योजनान्यारे द्रष्टव्यानि । यत्तु चन्द्रिकायाम्-वेदाः स्वविषयादधिकविषयकज्ञानव. पणीता इति प्रदर्शितविवरणोक्तमनुमानमत्र भामतीविवरणयो- रित्यनेनान्द्य तन्न, एकार्थमात्रज्ञेन प्रयुक्तस्यानेकार्थक शब्दस्या- नेकाबाधितार्यबोधकत्वदर्शनात् । नन्वन्योऽर्थो न तात्पर्यविषय इति चेत्तर्हि माशस्त्यपरार्थवादप्रतीतवायुक्षेपिठत्वादिसंसर्गजें ब्रह्म न स्यात् । पदार्थज्ञानं विना पदाप्रयोगेऽपि संसर्गज्ञाना- सिद्धः समानान्तरसिद्ध संसर्गेऽचान्तरतात्पर्यस्याप्यभावात् । कि- च वेदस्यातत्त्वे तात्पर्यै मामाण्यायोगात्तत्त्वे चिन्माने तात्पर्या- हमापि तन्मात्रज्ञं स्यात् । फिंच प्रत्यक्षादिसिद्धस्य घटादेनि- ध्ययोजनगङ्गावालुकाकाक्दशनसंख्यादेश्च शास्त्राधिपयत्वात्तज्ज्ञ ब्रह्म न स्यात् । अपि च न तावदर्थमुपलभ्य रचयितृत्वं वेद. मणेतृत्वम् । पौरुषेयत्वापातात् । नाप्यध्यापबदुचारयितृत्वमा- त्रम् । तेन साश्यासिद्धेः ! किंच स्वव्यतिरिक्तोपदेश्यपुरुषगो- चरस्य भ्रमस्य भ्रान्तिसिद्धशरीरादेवाभाव उच्चारणायोगा- तस्य चासाय विनाऽसंभवाच्छास्त्रयोनित्त्वमसार्चश्य एव हेतु- रिति दूपितम् । चदसत् । यद्यद्विस्तरार्थ शारं यस्मात्पुरुपविशेषा. संभवति स ततोऽप्यधिकतरविज्ञान इति भाग्येण यो यच्छास्त्र- कर्ता स तदर्थतदधिकार्थज्ञानवानिति सामान्यच्याप्तर्विवक्षिताया एकार्थमात्रज्ञपयुक्तानेकार्थयोधकाधुनिकलौकिकवाक्यान्तर्भावण व्यभिचारस्य कयमपि शकितुमयचक्यत्वात् । यो यद्वारय- प्रमाणपणेता स तदर्थतदर्थाधिकार्थज्ञानवानिति सामान्यच्या- ·- शांकरपादभूषणे- प्तिविवक्षातात्पर्यानुरोधेनाप्युक्तव्यभिचारोद्भावनं न सम्यक् । तथा व्याप्तिविवक्षायामपि तादृशव्याप्तौ साध्ये स्वविपयशब्देन स्वप्रयोजकबुबोधयिषाविषयार्थविवक्षया दर्शितलौकिकवाक्या- तर्भावण व्यभिचारस्य वारणसंभवात् । प्राशस्त्यपरार्थवाद- रयायुक्तपणस्याप्पनवकाशात् । अर्थवादवाक्ये हि तद्वाक्य- वाच्यार्थज्ञानद्वारा प्राशस्त्यबोधो भवत्वितीच्छायाः प्रयोजक- स्वात् । तद्विषयतायाश्च वायुक्षेपिष्ठत्वादिसंसर्गसाधारण- त्वात् । मानान्तरमालार्थबोधके हि वाक्ये तदर्थममित्युद्देश्य फत्वरूपमेव तात्पर्य नोपेयते, न तूक्तेच्छानिरूपितोक्तविधविप- यत्वमपीति न मानान्तरेत्यायुक्तदूपणं विचारसहम् । ब्रह्मभिन्ने वेदार्थे तात्त्विकमामाण्याभावेऽपि व्यावहारिकमामाण्याभ्युपगमेन 'किंच वेदस्यातत्त्वे ' इत्यादिनोक्तदूषणं बहुशी दत्तोत्तरत्वाच. र्वितचर्वणमेव । वेदकर्तृत्वेन वेदार्यज्ञानसिद्धावपि वेदाविषया- धुनिकपुरुपपाणिगतवराटकगङ्गावालुकादिसंख्याज्ञानासिदो कयं ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वमिति शङ्कायां यद्यद्विस्तरार्य शास्त्रमिति सामान्यव्याप्तिबलावेदाविपयज्ञानसिद्धये प्रवृत्तानुमाने 'किंच प्रत्यक्षा' इत्यादिनोक्तदूपणं तत्स्वमवचनमेव । अपि चेत्यादि. कमपि न सत् । ईश्वरस्यार्थमुपलभ्य वेदरचयितृत्वेऽपि 'धाता यथापूर्वमफल्पयत् ' इत्यादिश्रुत्यनुरोधेन पूर्वकल्पीयययावस्थि- तवर्णानुपूर्वीतात्पर्यज्ञानाद्यनुसंधानपूर्वकतत्समानानुपूर्वीतात्पर्प- कवेदोच्चारयितृत्वस्यैव स्वीकारेण भारतादिवत्सजातीयोचारणा- धनपेक्षोचारणकर्तृत्वरूपपौरुषेयत्वस्य वेद आपादनासंभवात् । भारतादेहि निरुक्तरूपं पौरुषेयत्वं व्यासादिना प्रमाणान्तरेणार्थ. मुपलभ्य तदनुसारेणापूर्वी वर्णावली मनस्यालोच्य भारतादिकं रचितमित्येतादृशार्थमविपादकैर्भारतादिवचनैरेवावगम्यते । चरम किंच स्वव्यतिरिक्तेत्यादिकमपि न सत्।भ्रान्तिसिद्धस्य शरीरादे- र्धान्तिसिद्धत्वेनावगाहमानस्य पारमार्थिकत्वेनानवगाहमानस्य भगवज्ञानस्य भ्रपत्वायोगस्य बहुशोऽद्वैतग्रन्थेषु मदर्शिवत्वे नोक्तदपणतत्परिहारयोः पिष्टपेपणत्वात् । तया हि-निरुत्ता. नुमाने वेदकर्तृत्वेन वेदार्थतत्वस्य भगवति स्वीकारे 'रसेनं ·शास्त्रयोनिस्वाधिकरणम् । १८१ मनः शृणोत्त ग्रावाणः स प्रजापतिरात्मनो वपामुदखिदव इत्यादिवेदवाक्यपतिपाद्यासदर्थविषयभ्रान्तिमत्त्वमपि ब्रह्मणि सिध्पेदित्याशङ्कयोक्तं कल्पतरो-ईश्वरस्यासदर्थविषयकता. नवयेऽपि तज्ज्ञानस्य प्रमित्युपयोग्याहार्यज्ञानत्वान्न तेन भ्रान्तिमत्त्वमीश्वरस्य । न ह्यभावमित्युपयोग्यधिकरणे प्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टमतियोग्यारोपवन्तः पुरुपा धर्मार्थममि. त्युपयोगिकाकसायाख्यायिकारचनामूलारोपवन्तो वाल्मिकि- पासादयो वा बालारोग्यसाधनौषधपानकर्तव्यतामित्युपयो- गिवालमरोचनार्थ तदभिमतफलान्तरोपन्यासमूलारोपवन्तश्व पित्रादयश्च भ्रान्ता इति व्यपदिश्यन्ते । किंच यत्सत्तानिश्चयरूपं न भवति तेनान्यत्रान्यवैशिष्टयावगाहि ज्ञानमममाणमिति तदीया भ्रान्तिविपयतया पुरोवर्तिनि रजतत्ववैशिष्टयं गृहन्भ्रान्ति- ज्ञोऽभ्रान्त उच्यत इति । अधिकरणरत्नमालायां तु- न कर्तृ ब्रह्म वेदस्य किं वा कर्तृ न कर्तृ नत् । विरूपनित्यया वाचेत्येवं नित्यत्वकीर्तनात् ।। कर्त निस्वसितायुक्तनित्पत्वं पूर्वसाम्पत्तः । सर्वावमासि वेदस्य कर्तृत्वात्सर्वविद्भवेत् ।। इत्यादिरीत्यैतदधिकरणरचनामाहुः । सा चेत्थं तत्संमता- जन्माद्यस्यति सूत्रेऽस्येत्यस्य- जीव ईशो विशुद्धा चिद्विभागस्तु तयोर्द्वयोः । अविद्या तचितोर्योगः पडस्माकमनादयः ।। इत्यनेनोक्तानादिपटुकभिन्नम्येत्यर्थः । तथा च जन्मादि- सूत्रेऽनादिषट्कभित्रकर्तृत्वं ब्रह्मलक्षणं विवक्षितं तन्न संभवति । अनादिपकमिन्नान्तःपातिवेदस्य नित्यतायाः 'वाचा विरूप. नित्यया' इतिश्रुतिसिद्धत्वादित्याशङ्कन्यास्मिन्नधिकरणे वेदका- - रणत्वं ब्रह्मण उच्यते । तेन चाऽऽक्षिप्तं सर्वज्ञत्वमपि । एतस्य चाऽऽनुपङ्गिकत्वान्न पृथक्संगत्यपेक्षा । अत एव वेदानित्यः स्यव्यवस्थापनं वियत्पाद एवं संगतमिति शङ्कानक्काशः । अत्र तत्कथनस्याऽऽनुपङ्गिकत्वादिति । तत्र चास्य महनो भूतस्य निःश्वासितमिति वाक्पं ब्रह्मणः स्वतन्त्रवेदकर्तृत्वेन सर्वतत्वं ·. १८२ शांकरपादभूपणे- प्रतिपादयति न घेति वेदनित्यत्वानित्यत्वयोर्दर्शितश्रुतिसद्भा- वात्संशयं प्रदर्थ नित्यत्वश्रुतेने प्रतिपादयतीति पूर्वपक्षपाह पूर्वा धैन-न कर्तृ ब्रह्म वेदस्य किंवा कर्तृ न कर्तृ तत् । इति । श्रुतिद्वय सद्भावेऽपि नित्यत्व श्रुत्यैव पूर्वपक्षे पूर्वोपदर्शिता वेदस्य जन्यत्वे पीरुपेयत्वापत्त्या संदिग्धप्रामाण्यकत्वापत्तिरि- स्यादिका युक्तिरेवेहापि विवक्षिता । एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तपाह- निस्वसितायुक्तेरिति । अयमत्र सिद्धान्ताभिमाय:-'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसिबमेतहग्वेदः वृ० २।४।१०) इत्यादिना चेदस्य निःश्वसितत्वमाभिधाय वाक्यशेपे--'अयं च लोकः सर्वाणि च भूतान्यस्यैव निश्वसितानि' इत्यनेन लौकिकप्रपञ्चस्य निाश्वसितत्वोक्तेस्तस्यानायासेन जन्यत्त्वरूप- स्यैव मुख्यार्थबाधेन वक्तव्यतया सत्साम्यावेदम्यापि तादृश- निःश्वसितत्वस्य वक्तव्यत्वादेकस्मिन्वाक्य एकपदस्य भिन्ना- र्थत्वकल्पनायोगात् । पूर्वोपदर्शितयुक्त्या वेदे मुख्यनित्यत्व- स्याप्यसंभवाच्च प्रवाहनित्यत्वाभिमायैव नित्यत्वश्रुतिः । तदिदमुक्तम्-नित्यत्वं पूर्वसाम्यन्त्र इति । तथा च चैदस्य स्वतन्त्रेश्वरकर्तृकत्वेऽपि पूर्ववदेव चुवोधयिपापूर्वकं सजातीयो. चारणापेक्षोचारणकत्वरूपापौरुषेयत्वोपपादनेन संदिग्याप्रामा. ध्यकत्वदोपनिरास: । आदिकवित्वेन' चाऽऽधुनिकाध्यापकादि. शेप इति । एतेनैवास्य महत इत्यादिवेदवाक्यं ब्रह्मणो वेदकर्तृ- त्वेन सर्वज्ञत्वं न साधयति । वेदस्य सापेक्षत्वमसङ्गादिति पूर्व पक्षे-साधयति । अर्थमुपलभ्य रचयितृत्वस्याभावात् । उच्चार. यितृत्वमात्रस्य च सापेक्षत्वानापादकत्वादिति परेपामधिकरण- मपास्तमिति चन्द्रिकोक्तमपास्तम् । अध्यापकाविशेषस्य दर्शित- स्वात् । विवक्षापूर्वकं सजातीयानुपूर्षी वेदाचारयितृत्वस्यास्म- त्पूर्वाचार्यग्रन्थेषु लिखितत्वादस्मत्सिद्धातत्वेनार्थमुपलभ्य रच- यितृत्वाभावादिति लेखन प्रामादिकमेव । न चैवं चेदकर्तृत्वे सिद्धेऽपि कथं जन्मादिसूत्रोरुलक्षणाक्षिप्तं सर्वज्ञत्वं ब्रह्मणः सिध्यतीत्यत आइ-- सविभासि वेदस्य कर्तृत्वात्सर्वविद्भवेत् । इति ।

·शास्त्रयोनिवाधिकरणम् । १८३ सर्वजगद्वयस्थावभासककार्यभूतवेदगता शक्ति रुपादानकारणी- भूतब्रह्मगतसर्वावभासकशक्ति दीपगतप्रकाशनशक्तिीपकारण- वह्निगतमकाशनशक्तिमिय कल्पयति । कार्यकारणयोरेकशक्ति- स्वादिति चेदकर्तृत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सिध्यत्तीति सिद्धान्ता. भिमाय: । स्पष्टवायं विवरणादौ । यत्तु चन्द्रिकायाप-विवरणे तु यथा दीपगता प्रकाशनश- क्तिस्तदुपादाने बह्नो तथा वेदगतसर्वप्रकाशनशक्तिस्तदुपादाने ब्रह्मणि कार्यकारणयोरेकशक्तित्वादिति निरुक्तमर्थमनूद्य । तन्न। कारणेऽस्यापि शक्तिविशेषस्य कार्ये दर्शनात् । किंच वन्म- तेऽन्धकारदहनादेरपि ब्रह्मोपादानकत्वात्तद्गताप्रकाशनदाहादि- शक्तिमहह्म स्यात् । अविद्याऽपि शास्त्रोपादानमिति साऽपि सर्वज्ञा स्यात् । किंच परिणामिपरिणामयोरेकशक्तिमत्त्वेऽपि कथमाधिष्ठानाध्यस्तयोस्तत् । एतेनाधिष्ठानस्य ब्रह्मणो विज्ञान- शक्तिविवर्तरूपं शास्त्रमिति निरस्तम् । अविद्याकाशादेरापि तद्धि- वर्ततया शास्त्रवत्सर्वप्रकाशकत्वापानात् । रज्ज्यामपि भयक. म्पादिशक्तेब्रह्मण्य प्यावरणशक्तेः मसङ्गाद । बाह्यागमानामपि ब्रह्मविवर्ततया तदर्थज्ञत्वे ब्रह्मणो भ्रान्तत्वमसङ्गनच । अपि च त्वया कार्योपादानयोरेकशक्तित्वस्योक्तवाद्वेदः स्वयमज्ञ एवं जीवान्पत्ति प्रकाशक इति ब्रह्मापि तथा स्यात् । तथा च सार्वश्याय यस्नेऽत्यन्तासार्यश्यमेवाऽऽपन्नम् । किंच जन्मा. दिकारणत्वेनैवोपलक्षणेनोपलक्ष्यस्वरूसिद्धः किं निर्विशेषत्वप. तिलसाश्यस्फोरणेनेनि दूषणमुक्तम् । तवेदं वक्तव्यम् - कार्यकारणयोरेफशक्तिमत्त्वमित्युत्सर्गः । स च सति वाधकप्रमाणे न प्रवर्तते । तदनवतारे च तत्मवृत्तिनि- रावधिच । घटगतोदकाहरणादिशक्तेमपिण्ड इवान्धकारगतावर- णशक्तः स्वप्रकाशरूपत्वेन श्रुतिशतसिद्ध ब्रह्मण्यापादनायोगः। दृष्टान्ते प्रत्यक्षविरोधरूपबाधकस्येवात्रापि स्वप्रकाशत्वबोधक श्रुतिशतविरोधरूपवाधकसत्त्वात् । एवं च वाधकामावादौत्स- निकनियमेन ब्रह्मणि वेदगतसर्वार्थमकानशक्ति सिध्यन्ती ना- पह्रोतुमुचिता । यद्वा वेदगता प्रकाशनशक्तिः स्वाश्रयोपादान- ..

·१८२ शाकरपादभूपणे- प्रतिपादयति न वेति वेदनित्यत्वानित्यत्वयोर्दर्शितश्रुतिसद्भा- वात्संशयं प्रदर्थ नित्यत्वश्रुतेर्न प्रतिपादयतीति पूर्वपक्षमाह पूर्वा धेन--न कर्तृ ब्रह्म वेदस्य किंवा कर्तृ न कर्तृ तत् । इति । श्रुतिद्वयसद्भावेऽपि नित्यत्वश्रुत्यैव पूर्वपक्षे पूर्वोपदर्शिता वेदस्य जन्यत्वे पौरुषेयत्वापत्त्या संदिग्धप्रामाण्यफत्वापत्तिरि- त्यादिका युक्तिरेवेहापि विवक्षिता । एवं पूर्वपक्षे सिद्धान्तमाह- कर्तृ निःश्वसितायुक्तेरिति । अयमत्र सिद्धान्ताभिप्रायः-'अस्य महतो भूतस्य निःश्वसिवमेतदृग्वेदः' (वृ० २।४।१०) इत्यादिना चेदस्य निःश्वसितत्वमभिधाय वाक्यशेपे-'अयं च लोकः सर्वाणि च भूनान्यस्यैव निश्वसितानि' इत्यनेन लौकिकप्रपञ्चस्य निाश्वसितत्वोक्तस्तस्यानायासेन जन्यत्वरूप. स्यैव मुख्यार्यबाधेन वक्तव्यतया तत्साम्याद्वेदम्यापि तादृश- निवसितत्वस्य वक्तव्यत्वादेफस्मिन्वाक्य एकपदस्य भिन्ना- धत्वकल्पनायोगात् । पूर्वोपदर्शितयुक्त्या वेदे मुख्यनित्यत्व- स्थाप्यसंभवाच्च प्रवाहनित्यत्वाभिमायैव नित्यत्वश्रुतिः । तदिदमुक्तम्-नित्यत्वं पूर्वसाम्यव इति । तथा च वेदस्य स्वतन्वेश्वरकर्तृकत्वेऽपि पूर्ववदेव युवोधयिपा चारणापेक्षोचारणकत्वरूपापौरुवाऽनिर्वचनीयाः किंवा ण्यकत्वदोपनि-मन्ययाख्यातिरूपमिति वा तवानुमतं येन * अन्यथाख्यातीति । अदं बोध्यम्- आत्मख्यातिरसख्यातिरख्यातिः ख्यातिरन्यया । तथाऽनिर्वचनख्यातिरित्येतस्यातिपञ्चकम् ।। योगाचारा माध्यमिकास्तथा मीमांसका अपि । नैयायिका मायिनश्च प्रायः ख्यातीः क्रमानगुः।। रामानुनीयास्तु सरूपाति स्वी कुर्वन्ति । तत्राऽऽस्मख्याति म-आस्मनो बुद्धेः ख्यातिपियरूपेण प्रतिभासः । शक्तिरनतस्थले ' इदं रनतम् ' इति बुद्धिरेव रजतरूपेणावभासते । न तु तत्र विषयान्तरापेक्षाऽस्ति । अयं घट इत्यादिषु सर्वत्र बुद्धेरेव विषयाकारोलेखसंभवे----q तथैवौचित्यात् । तथा च प्रयोग.--विमतं रजत अद्रिवत् । इति विज्ञा बौद्धारा डो .. । संमत- . मय ·शायौनिवाधिकरणम् । १८३ सर्वनगयवस्थावभासककार्यभूतवेदगता शक्ति रुपादानकारणी. भूतब्रह्मगतसर्वावभासकशक्ति दीपगतकाशनशक्तिःपकारण- चह्निगतप्रकाशनशक्तिमिव कल्पयति । कार्यकारण योरेकशक्ति- स्वादिति वेदकर्तृत्वेन ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं सिध्यतीति सिद्धान्ता. भिप्रायः । स्पष्टवाय विवरणादौ । यत्तु चन्द्रिकाया-विवरणे तु यथा दीपगता प्रकाशनश- क्तिस्तदुपादाने वह्नो तथा वेदगतसर्वप्रकाशनशक्तिस्तदुपादाने ब्रह्मणि कार्यकारणयोरेफशक्तित्वादिति निरुक्तमर्थमनूय । तन्न। कारणेऽदृष्टस्यापि शक्तिविशेषस्य कार्ये दर्शनात् । किंच त्वन्म- तेऽन्धकारदहनादेरपि ब्रह्मोपादानकत्वात्तद्गतापकाशनदादादि- शक्तिमद्रह्म स्यात् । अघिद्याऽपि शास्त्रोपादानमिति साऽपि सर्वज्ञा स्यात् । किंच परिणामिपरिणामयोरेकशक्तिमत्त्वेऽपि कथमधिष्ठानाध्यस्तयोस्तत् । एतेनाधिष्ठानस्य ब्रह्मणो विज्ञान- शक्तिविवर्तरूपं शास्त्रमिति निरस्तम् । अविद्याकाशादेरापि तद्वि. वर्ततया शास्त्रवत्सर्वप्रकाशकत्वापातात् । रज्ज्वामपि भयक: पादिशक्तब्रह्मण्यप्यावरणशक्तेः प्रसङ्गात् । बाह्यागमानामपि यस्य-समिनिसया तदर्थज्ञत्वे ब्रह्मणो भ्रान्तत्वमसङ्गाच्च । अपि न सत् । भ्रान्तिबाधयोरसमपारेकशक्तित्वस्योक्तवादेवः स्वयमज्ञ बाधः संभवति । नाप्यसत् । ख्यातिबाधयोरसंभवात् स्यात् । तथा कत्वेनासतस्तदसंमवात् । किंतु शुक्त्यज्ञानपरिणामभूतं सदसद्भयामापा. मपूर्व रजतमुत्पद्यते । तदेव च तत्र रजतज्ञानविषयः। तथा चोच्यते- सत्त्वे न भ्रान्तिबाधा स्तो नासत्वे ख्यातिबाधने । सदसयामनिर्वाच्याऽविद्याऽऽविधैः सह भ्रमः ।। इति । आविर्नामावियापरिणामभूत रजतादिमिरित्यर्थः । प्रपञ्चस्याप्यनाद्यविद्या- परिणामभूतत्वादनिर्वचनीयत्वमेवेति । रामानुनीयानां त्वयं भावः-सख्या- तिर्नाम सत एवं रनतादेः ख्यातिः प्रतीतिः । ज्ञानविषयस्य सत्यस्वामिति फलितोऽर्थः । तथा हि-पञ्चीकरणमाक्रियया पृथिव्यादिषु सर्वत्र सर्वभूताना विद्यमानत्वाच्छुक्तिकादी रजतांशस्यापि सत्त्वाज्ज्ञानविषयस्य सत्यत्वं सिध्यति । ननु तर्हि भ्रमत्वं कथमिति चेत् । विषयव्यवहारकाधादिति ब्रूमः । यद्यपि शुक्तिकादो रजतांशो विद्यते तथाऽपि तस्य स्वल्पत्वान्न तद्व्यवहारो भवतीति तज्ज्ञानं भ्रम इत्युच्यते । शुक्स्यंशमयस्त्वज्ञानाच भ्रमनिवृत्तिरिति । . प ·६ १८६ शांकरपादभूपणे- कारणतावच्छेदकमुद्रया प्रयोजकं तत्चदर्थविषयकत्वं विवक्षितम् । कारणतावच्छेदकधर्मस्यापि शक्त्यवच्छेदकत्या शक्तिव्यपदेश- योग्यत्वात् । तादृशविपयकत्वं शब्दस्य व्यापारानुवन्धिविषयक- त्वस्वीकारात् । वेदस्य तादृशशक्तिमत्त्वमक्षतमेव । स्वप्रकाशन- तिरूपब्रह्मणोऽपि मायावृत्तिद्वारकमाकाराख्यविषयताविशेषनि- रूपकत्वरूपं तत्तदर्यविषयकत्वं विद्यमानभास्यसर्वार्थनिरूपिता- ध्यासिकतादात्म्यापरपर्यायमक्षवमेव । एवं चासदर्थतादा- म्यस्यासदर्थनिष्ठाकाराख्यविषयताविशेपनिरूपकत्वस्य बाह्याग मादौ कथंचिद्विद्यमानस्याप्याप्सत्वादिवोधकममाणशतविरोधेन त- दुपादाने ब्रह्मण्यनङ्गीकारान्नासदर्थविषयकत्वरूपासदर्यप्रकाश- नशक्तिमत्त्वमिति कथं तेन भ्रान्तत्वापादनम् । अस्तु वा कथा चिदसदविपयफत्वं ब्रह्मणस्तथाऽप्यसतोऽप्यस्तित्त्वेनावगाइ- मानस्य मायात्तिरूपब्रह्मज्ञानस्य भ्रमस्वायोगेन नेश्वरस्य भ्रान्तत्वापत्तिः। एतेन द्वितीयपक्षोऽपि निरस्तः । अनिर्वचनीय- मनिर्वचनीयत्वेन जानतो भगवतः शुक्तिरजतमनिर्वचनीयमिति मानतामन्येपामिव भ्रान्तत्वापादनायोगात् । न तृतीयः । वेदगता यादशयाशविशिष्टार्थप्रकाशिका या या शक्तिःसा सर्वाऽपि स्वा. श्योपादाननिष्ठा, विशिष्टार्यमकाशनशक्तित्वादिति नियमस्यैको- क्तमङ्गचा विवक्षणाबाह्यागमजन्यमतीतिविषयो याहशविशिष्टा- यस्ताहशारिशिष्टापाशनातिमति ब्राणिनभ्रान्तत्वापति।। आपादकाभावात् । अपि चेत्यादिकमध्ययुक्तम् । कार्योपादानयो- रेफशक्तिमत्त्वमित्युक्तेऽपि कार्योपादानयोरेकर्मत्वानुक्तः कथं वेदस्याज्ञत्वे ब्रह्मणोऽज्ञवापतिः। अज्ञत्वस्य शक्तिरूपत्वाभावाद । कार्योपादानयोरेफशक्तिमत्त्वमिति कार्योपादानयोरेकधर्मत्वमिति पोत्सर्ग एव न नियम इति पूर्वपेवाऽऽवेदितत्वात् । उत्सर्गस्य च वाधकाभाव एव मवृत्तेः । सर्वज्ञत्ववोधकश्रुतिविरोधादेव वेद- गवाजत्वबळान ब्रह्मणि तत्प्रसङ्गा वित्यादिकं तु जन्मादि- सूत्रोक्तं कारणत्वलक्षणं न संभवति । तदुपपादकसर्वशत्यस्य ब्रह्मण्यसंभवादिति पूर्वपक्षनिरासाय कारणत्वोपयोगि सर्वज्ञत्वं वैदफर्तृत्वात्समर्थात इति पूर्वोपदर्शितपूर्वपक्षसिद्धान्तरचनामस्म.

·शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । १८७ मतसिद्धामाच्छाध केवलमुत्प्रेक्षामात्रमिति सुधियो विदा- कुर्वन्तु । आनन्दतीर्थीयोस्तु पूर्वसूत्रोक्तजगज्जन्मादिकारणत्वलक्षण- स्पातिव्याप्तिनिरासकं विष्ण्वेकनिष्ठलक्षणप्रमाणप्रतिपादेनपर सूत्रमिति वदन्ति । तथा हि चन्द्रिकायाम्-उक्तलक्षणस्याति. व्याप्तिनिरासाय प्रमाणमुच्यत इति संगतिमुक्त्वा जगत्कारणत्वं किं विष्णोरेवोतान्यस्यापीति चिन्तां प्रदश्यांनुमानेन रुद्रादीना. मपि जगत्कारणत्वसिद्धरतिव्याप्तिरिति x पूर्वपक्षयित्वा- * पूर्वपक्षयित्वेति ! आगमसहायेन पूर्वपक्षमुक्त्वाऽनुमानसहायेन बहु- प्रकार के पूर्वपक्ष कृत्येत्यर्थः। तथा हि-'जन्माद्यस्य यतः (१।१२२) ' इत्यनेन जगजन्मादिकारणत्वरूपं यद्गह्मणो लक्षणमुक्तं तत्साक्षाच्छिवप्रणीतपाशुपताग- मानुरोधेने रुद्रेऽतिभ्यासमिति पूर्वपक्षः । अनुमानावष्टम्मेन पूर्वपक्षस्तु पहु- प्रकारकः समवेति । स च यथा-क्षित्यादिकं पक्षीकृत्य सकर्तृकत्वं साध्यते कार्यवाटवदित्यनुमानेन रुद्रादावतिव्यासिः । ननु ' अनुमान पक्षीकृत्यामा- माण्य साध्यतेऽतिप्रसहावेतोः' इत्यनुमानेनानुमानस्य प्रामाण्यामावान रुद्रा- दियु पूर्वांचलेक्षणस्यातिव्यातिरिति चेत् । अत्रोच्यते-अतिप्रसंगहेतु कानु. मानं प्रमाण चेत्तीनुमानप्रामाण्यं स्वीकृत्य सामान्यानुमानप्रामाण्यनिषेधे स्वक्रि याविरोधः । अप्रमाण वेदप्रमाणभूतेनोक्तानुमानेन सामान्यानुमानामाण्यनि- पेपो दुर्वचः । तथा चातियाठिः सुस्थैवेत्येकः पक्षः । अथवा - शिवं पक्षी- कृत्य जगजन्मादिकर्तृत्वं साध्यते सर्वज्ञत्वाद्धेतोः, यत्र यत्र जगज्जन्मादिक- तेवामावतत्र तत्र सर्वज्ञत्वामावः ' इत्यनुमानेनातिव्याधिः। सर्वज्ञत्वं च शंवागमसिद्धम् । तथा चाऽऽगमसहायेनानुमानेनार्य पूर्वपक्ष इति द्वितीयः पक्ष: । यद्वा महाकल्पत्वं पक्षीकृत्य महाक्ल्पत्वाश्रयसमानजातीयकल्पवृत्त्या दिकार्यकर्तमिन्नकर्तृकादिकार्यववृत्तित्व साध्यते क्रूपत्वव्याप्यत्वाद्धेतोः, भवा- न्तरकल्पत्ववत् ' इत्यनुमानेन नानाकर्तृवं सिद्धम् । अत्र महाकल्पस्वाश्रयी- मॉनमीतीयो यः कल्पस्तवृत्ति यदादिकार्य तत्कर्तृपिन्नः कर्ता यस्य तादृश- कार्यववृत्तिस्वमिति विग्रहो बोध्यः । महाकल्पोऽन्यमहाकल्पनिष्ठादिकर्तृमिन्ना- दिकर्तृमानिति निष्कृष्टोऽर्थः । एवमग्रेऽप्यूह्यम् । तपा । महाकल्पत्वं पक्षी- त्य महाकल्पत्वाश्रयसमानजातीयल्पकृत्यादिकार्यपातृभिन्नपात्रादिकार्यव. तिवं साध्यते सत्वन्याध्यत्वात् । इत्यनुमानेन पालकनाना सिध्यति । तथा ·2 ३ १८८ शांफरपादभूषणे- चक्षुरादि यथाऽशक्तं रसगन्धादिषस्तुषु । अनुमाऽपि तथाऽशक्ता धर्मवमादिवस्तुपु ।। इत्यादिना विष्ण्वेकनिष्ठजगत्कारणत्वे शास्त्रप्रमाणफेऽगुना। प्रमाणं कार्यत्वादिदेतूनामन्यत्र निरासात् । ' नावेदवित् ' (ते. ३।१२।९) इति श्रुत्या जगत्कारणेऽनुमानमामाण्यनिरासाोति सिद्धान्तः कृतः। ' तत्रेदमुच्यते-कथं रुद्रादेर्जगत्कारणत्वमनुमानेनाऽऽशङ्कन्ध- ते । तन्मात्रवृत्तिकारणताग्राहकानुमानानुपलम्भाव । न च कार्य सकर्तृकं कार्थत्वाद्धटवदित्यनुमानेन तत्सिद्धिः संभवति । तेन सामान्यतः कर्तृसिद्धावपि विशिष्प रुदः कर्ता इत्यस्यासिद्धः । यत्तु ' नावेदविन्मनुते तं वृहन्तम् ' (ते० ३ । १२ । ९) इति श्रुत्या विष्णोरनुमानगम्यत्वनिषेधानिरुक्तानुमानं विष्ण्व- तिरिक्ते रुद्रादाषेव जगत्कारि परिशेपात्पर्यवस्पतीति चन्द्रि- कामामुक्तम् । तदसत् । एवं सति ‘एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानः ' इत्यादिमहोपनिपत्स्थश्रुत्या । नारा- यणाद्ब्रह्मा जायते नारायणाद्रो जायते' इत्यादि नारायणो- पनिषत्स्थश्रुत्या 'न कारणं कारणानां धाता' इत्यादिश्रुत्या च रुद्रादेः प्रलयकालवर्तित्वकारणत्वयोनिपेधान्निरुक्तानुमा. नस्य रुद्रकर्तृत्वपरिशेषपर्यवसानासंभवात् । महाक्रूपत्वं पक्षीकृत्य महाकल्पत्वाश्रयतमानजातीयकल्पवृत्त्यादिकार्यसंहर्तृ- नसंहादिकार्यवद्वृत्तित्वं साध्यते करूयत्वव्याप्यत्वात् ' इत्यनुमानेन संहर्तृ- नात्वं सिध्यति । एवं च कल्पभेदेन कर्तृपातृसंहर्तगा नानास्वसिद्धिः । अथवा ' जगत्संहर्तृत्वं पक्षीकृत्य जगत्स्रष्टेकनिष्ठ वामाव; साध्यते संहारश- क्तित्वातोः, घटसंहारशक्तियत् । इत्यनुमानेनैकस्मिन्नपि कल्पे कर्षपेक्षया संह मैदः सिध्यति । तथा महीमहीधरादि पक्षीकृत्य नानाकर्तृकत्वं साध्यते विधि- प्रकार्यत्वात्प्रासादादिवत् । इत्यनुमानेन नानाकर्तृत्वं सिध्यति । एवं च सर्व. जगज्जन्मादिकर्तत्वं ब्रह्मणो लक्षणं चेदसंभवः । कतिपयकर्तत्वं चेदतिव्याधि- रिति तृतीयः पक्षः । एतादृशा अन्येऽपि पक्षाः संमवन्ति । एवं चैताशबहु- प्रकारः पूर्वपक्षयित्वा 'चक्षुरादि ' इत्यादिरीत्या सिद्धान्तः कृतः । ..

·शाखयोनित्याधिकरणम् । १८९ - यत्तु श्रुतिमनादृत्याऽऽगमं सहायीकृत्यानुमानावष्टम्भेन रुद्रादीनां श्रुतिविरुद्धस्यापि जगत्कारणत्वस्याङ्गीकारेण सम- यपादे माध्यमिकमतावलम्बनेनेवात्र पूर्वपक्षपत्तिनिराबाधा आँते विष्णावानुमानिककारणत्वं तु न संभवति । स्वाप्रामाण्य- बोधकथुतेरनुमानसहायत्वासंभवात् । यता यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिव एव केवलः' (०४।१८) इति श्रुतिविरोधेन ‘एको ह वै नारायण आसीत् । इति श्रुतेरर्था- न्तरपरत्वमर्थवादत्वं वाऽङ्गीकृत्य पूर्वपक्षसंभवः । उक्तं च चन्द्रिकायाम्-न च विष्णोरन्यस्य कारणत्वनिषेधक उदाह- तश्रुतिविरोधः । तासामुक्तयुक्तिविरोधेन विष्णोः कारणत्व- विधिपरत्वादिति । तदसत् । शास्त्रानादरेण पूर्वपक्षे शास्त्रा- प्रामाण्यवादिन पूर्वपक्षिणं शास्त्रैकममाणसमधिगम्पविष्ण्वैकनि- जगत्कारणत्वात्मकशास्त्रयोनिस्वेन तदसिद्धेन सिद्धान्त- कारणायोगाचन्द्रिकाकर्तुस्तदनभिमवत्वाच । पूर्वपश्यनभिम- तेन हेतुना सिद्धान्तकरणस्य तदनुमतत्वे ' अत्र परेपा भाष्ये शास्त्रस्य योनिरित्ति विग्रहमाश्रित्य ऋगादिकारणत्वं ब्रह्मण उच्यते, पूर्वसूत्रेऽर्थतो लघस्य सार्वज्यस्य स्फोरणार्थमित्युक्त- मित्यरमन्मतमनूध दूषणेषु सांख्यानङ्गीकृतेन शास्त्रयोनित्वेन सायसाधनायोगाच' इति दूपणस्य स्वशिरस्ताडनरूपता- पत्त्योन्मत्तमलपितत्वापत्तेः। यद्वा-यदाऽतमस्तन्न दिवा न रात्रिरित्यादिना पूर्वपक्षमष्ट. त्युपपादनमपि न सत् । त्वदीयोघोपरीत्या निरवकाशनाराय- णश्रुतेः। योगादिना सावकाशशिवपदादिघटितश्रुत्यार्यान्तर. परत्वस्य त्वत्पूर्वपक्षिणा शडिन्तुमशक्यत्वान्नारायणपदस्य निरवकाशत्वम् । योगादिना नारायणशब्दस्यान्यपरत्वे णत्वा. नुपपत्तिरिति त्वदीयैरुद्धोपात्तव संमतं न विस्मरणाईम् । नहि नारायणशब्दस्य निरवकाशत्वमेतदधिकरणसिद्धान्तयुक्तिस्वे. नाभिपतम् । येन तदान्छाध पूर्व पक्षमवृत्तिः स्यात् । यदाऽवम इत्यादीनामपि शिवस्य कारणत्वविधिपरत्वेन शिव एवं केवल इत्यादेरप्यर्थवादपरत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेन विनिगमकामावेन ·. . १९० शांकरपादभूषणे- किमनुरोधेन फस्यार्थान्तरत्वमित्यनिर्णयेन पूर्वपक्षाप्रवृत्तेर्दुर्धर. स्वात् । किंच श्रुत्यनादरेण पूर्वपक्षे ' नावेदवित् (ते. ३ । १२ । ९) इत्यादिश्रुत्या विष्णोरनुमानगम्यत्वनिषेधानि- रुक्तानुमान विष्ण्यतिरिक्ते रुद्रादावेव जगकर्तरि परिशेपात्य थैवस्यतीति चन्द्रिकायां पूर्वपक्ष्याशयवर्णनमत्यन्तासंगतमेवं स्यात् । 'एको ६ पै नारायणः' इत्यादेः 'शिव एवं केवल!' (श्वे० ४ । १८) इति श्रुत्यनुरोधेनान्वरपरस्वाभिमायण पूर्वपक्षे - तेजसा सीम्य शुडेन्म सन्मूलमन्विच्छ' (छा. ६।८।४)'पण्डितो मेधावी गान्धारानेवोपसंपद्यते, 'एक- मिह ' (छ।०६।१४।२) इत्यादिश्रुतिभिरीश्वरस्पानुमानग- म्यत्वस्याप्युक्त वेदविदित्पस्या अप्यन्तरत्वसंभावनायीमु. क्तानुमानेन रुद्रपरिशेषस्य पूर्वपक्षिणी वक्तुमशक्यत्वाच यपि शिवो जगत्का सर्वज्ञत्वादित्यादिना व्यतिरेकिणा नुपानेने विशिष्य शिवादिर्जगत्कति सिंध्यतीति चन्द्रिकायी- मुक्तम् । तदपि न सत् । ' सर्वज्ञः सुगवो बुद्ध! ' ( अम० १ । १३१३) इति सर्वज्ञत्वमसिद्धर्बुद्धसाधारण्यासर्वज्ञत्वहेतोर्जगत्का. णत्यव्यभिचारित्वात् । योगिनामपि सर्वज्ञत्वस्य योगशास्त्रादि- सिद्धस्वेन तत्र व्यभिचाराच । न च धर्माधनपेक्षसर्वज्ञत्वादिकमेवे सर्पविषयफनित्यज्ञानादिमत्त्वपर्यवासितं हेतुः। तच शिवादेगि- मसिद्धं न योगिनां बुद्धादेश्च । तेपां सर्पविषयकज्ञानस्य यौ. गजधर्मनिमित्तकत्वेन जन्यत्वात् । उक्तं चं चन्द्रिकायाम्- सर्वज्ञत्यादिकं च तस्याऽऽगमसिद्धमिसि । मागमसहायेनात्र पूर्व- पक्ष इति वक्तुं शक्यम् । तथा सति ' स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषमसङ्गात् ' (व० सू० २।२१) इति द्वितीयाध्यायस्थाद्यस्मृत्यधिफरणेनास्य पौनरुक्त्यमसङ्ग: सर्वज्ञशिवमणीतागमेन | शिवस्यैव जगत्कर्तृत्वं न विष्णोरिति पूर्वपक्षयित्वाऽऽसतमविष्ण्वादिप्रणीतपाश्चरात्रादिश्वलस्मृतिसह- कृतवेदोक्तजगत्कर्तृत्वं विष्णोरेवेसि तत्र सिद्धान्तकरणात् । यत्तु नामलिङ्गानुशासनरूपकोशस्य संज्ञासंज्ञिभावसंवन्धम- मापकस्य न बुद्धादे! सर्वज्ञत्वसाधकत्वम् । अन्यथा कोशेन ·१६१ - शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । वाजिकर्णादिकं वृक्षादेरपि सिध्येदिति नोक्तसर्वज्ञत्वहतोजग- फिर्तृत्वव्यभिचारिता । सर्वविषयकलौकिकज्ञानवत्त्वरूपसर्वज्ञत्व- स्यैच हेतुत्वेन योगिज्ञाने विषयताविशेषात्मकलौकिकत्वस्यामा- वेन तादृशहेतोयोगिषु सत्वे प्रमाणाभावाच नोक्तसर्वज्ञत्व देतो- रुक्तसाध्यव्यभिचारिताऽपि । बुद्धस्य सर्व विषयकज्ञानस्य योग- जधर्मनिमित्तकत्वेन जन्यत्वकथनं प्रामादिकम् । विष्ण्ववतारे तथा संभवात् । प्रसिद्धं च बुद्धस्य नवमावतारत्वमिति। तद- सत् । 'विष्णुनारायणः कृष्णः (अम० ११११८) इत्यादि. संज्ञासंज्ञिभावसंबन्धबोधकेनापि कोशेन व्यापकत्वरूपस्प- कृपिझ्वाचकः शब्दो णश्च निर्वृत्तिवाचकः । आपो नारा इति मोक्ताः॥ इत्यादिनोक्तयोमार्थबोधस्य सकलाभियुक्तसंमतस्यैव सर्वज्ञः सुगतः' इति कोशेनासति वाधके सर्वज्ञत्वबोधनस्य निरपवादर तया ताशकोशस्य युद्धादेः सर्वज्ञत्वे प्रमाणत्वानपवादात् । प्रत्यक्षबाधेन न वृक्षादीनां कोशेन वाजिकर्णादिसिद्धिः । योगि. नामवीतानागतसर्वपदार्यापरोक्षज्ञानस्य योगशास्त्रसिद्धस्य तन्त्रा- न्तरसिद्धस्य चापलापायोगेन तदीयसर्वविषयकज्ञाने लौकिक- स्वाभावोक्तिः प्रामादिकैव । जगत्कारणत्वलक्षणालक्ष्ये बुद्धादी सर्वज्ञवहेतोर्व्यभिचारवारणाय विवक्षितसर्वविषयकनित्यज्ञानव- स्वहे नोर्बुद्धादापसिद्धिकथनायैव बुद्धज्ञानस्य जन्यत्वोक्तेण्वि- वतारे तत्संभवेऽपि तस्योक्तलक्षणलक्ष्यत्वेन तत्र जगत्कारणत्व- सत्त्वेन च व्यभिचारानवकाशात्मकृतासंगत्यभावेन तदुक्तेः भामादिकत्वोक्तिरेव प्रामादिकी। यदपि सर्वज्ञत्वेन जगत्कारणत्वे रुद्रेऽनुमीयमाने योगिना- मपि पक्षकुक्षी निक्षेपेण पूर्वपक्षे कार्य तत्र व्यभिचारोदावनम् । न हि शिवस्यैव जगत्कारणत्वमिति पूर्णपक्षः। अपि तु शक्तिसू. र्यादीनामपि । तदपि मन्दम् । सर्वज्ञात्वादिकं च तस्याऽऽगमास- मित्यागमसहायनात्र पूर्वपक्ष इति वक्तस्तव शैवायागमाना. मिव शाकसोरायागमानामुपलम्भेन तसिद्धसर्वतत्वहेतुना ·. १९२ शांकरपादभूपणे- शक्तिसर्यादीनां पक्षकोटिनिवेशेन तत्रातिव्याप्तिपूर्वपक्षस्य त्वदी- यानां संमतत्वेऽपि योग्यागमानामनुपलम्भन योगिनां पक्षको- टिनिवेशस्य त्वदीयासंमतत्वात् । अन्यथा कारणत्वस्य. शास्त्र- योनित्वेऽपि वेदेऽपि चित्कचिद्रादीनां जगत्कारणत्वमतिपाद. नाज्जगत्कारणत्वलक्षणस्य रुद्रादावति पाप्तिरित्याक्षेपेण सम्यक विचारितादुपक्रमादितात्पर्यलिङ्गरूपात्समन्वयाद्विष्णुरेव जग- त्कर्तृतया वेदप्रतिपाद्यः, न रुद्रादिः । अन्यथामतिपचिरज्ञानमू- लेति सिद्धान्तकरणायोगाद । रुद्रादीनामिव योगिनां वेदे जगत्कारणत्वनाप्रतीतेः । शास्त्रपमाणकजगत्कारणत्वलक्षणस्य तत्रातिव्याप्त्यप्रसक्तः । तया हि चन्द्रिकायाम्-कारणत्वस्य शास्त्रयोनित्वेऽप्यतिव्याप्तिः । काव्यव्याख्यानाकाव्यस्येव घेद. व्याख्यानरूपाच्छैचाद्यागमान्मानान्तराविरोधाद्रादेः कारणत्वे घेदतात्पर्यनिश्चयात् । ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति । वे०४।१४) इत्यादिशास्त्रस्य मोक्षदत्वादिना शिवपरत्वा- स् । ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' (का० २ । १५) इत्यादिश्रुतेः शिवे तात्पर्यमित्येवंपरतयाऽऽगमैरेव व्याख्यातत्वा- ञ्चेति समन्वयाधिकरणे पूर्वपक्षी दर्शिनः । तत्त्वप्रकाशिका- यामपि-रुद्रादीनामपि कारणत्वेन शास्त्रयोनित्वम् । पाशुपतादि. शास्त्रेषु रुद्रादिर्जगत्कारणत्वेन वेदवेद्य इति निगदितत्वात् । न च तेषाममामाण्येन न साधकत्वम् । वेदेऽपि तेषां कारणतया प्रतीयमानत्वात् । प्रतीतिसधीचीनस्य च प्रामाण्योपपत्तेरिति पूर्वपक्षो दर्शितः । तथा च योगिनां पक्षकृती निवेशेन पूर्वपक्षो. पपादनं स्वकीयग्रन्यानालोचननिवन्धनमेवेति तद्विदा स्पष्टम् । यदप्यस्तु व्यभिचारः । निदुष्टानुमानैर्न व पूर्वपक्षप्रवृत्ति- रिति नियमाभावात् । था सति सिद्धान्तानुपपचेरिति । तदपि न सब । निर्दुष्टचक्षुरादेरपि यथा रसगन्धादिग्रहणे न शक्तिस्तथा व्यभिचारदोपरहितानुमानस्यापि नियतप्रामाण्यक- श्रुतिसाहाय्याभावे- यत्नेन साधितोऽयर्थः कुशलरनुमातृभिः । ततो बुद्धिमताऽन्येन हन्यथैवोपपाधते ॥

·शासयोनित्याधिकरणम् । इति रीत्या प्रतिपक्षसंभावनयाऽनियतमामाण्येन- अचिन्त्याः सल ये भावा न तास्तःपु योजयेत् । इति भारतोक्तेश्च तर्कागोचराचिन्त्यपरबत्मणि कारणे शक्ति - स्तीत्यनेनैव सिद्धान्तोपपत्तेः। चक्षुरादि यथाशक्तं रसगन्धादिवस्तुपु । अनुमाऽपि तथाऽशक्ता धर्मब्रह्मादिवस्तुपु ॥ इत्यनेन तथैव त्वदीया सिद्धान्तकरणाच व्याप्तिपक्षधर्मता- शून्यन्यभिचारदुष्टानुमानेनातिव्याप्तिपूर्वपक्षकरणस्यात्यन्नमनु- चितत्वात् । यत्तु-आगमसिद्धसर्नविषयकनित्यज्ञानत्वरूपसर्वज्ञत्वहेतुके- नाऽऽगमसहायेन रुद्रादेरत्र जगत्कारणत्वेनातिव्याप्तिपूर्वपक्षेऽपि न स्मृत्यधिकरणेनास्य पौनरुक्त्यम् । अत्र कर्तृत्वं विष्णोरन्यस्य वेति संदिय विष्णोरेवेति सिद्धान्त्यते । स्मृत्यधिकरणे तु विष्णोर्जगकर्तृत्वं युक्तमयुक्तं वेति संदिह्य युक्तामति सिद्धान्त्यत इति विषयभेदादिति । तयन्द्रिकायामेव- एकेनैव सिद्धान्तेन श्रुत्यर्याभ्यामुक्तसंदेहद्वयमुलकपूर्वपक्षद्वय निराससंभवे संदेहमकारभेदमात्रेणाधिकरणभेदानौचित्यात् । अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् । अत्राऽऽगपविरोधपरिहाराभावस्येव स्त्पनन्तर्गतयुक्तिपिपरिहारमावस्य नन्न मत्वेन द्वयो: साम्याच । एवेन सायविगानं तत्र संदेहवीजमत्र तु पूर्व न्यायप्रसिद्धिरिति निरस्तम् । निरस्तं चानार्थीदागममामाण्य. निरासेऽपि कण्ठस्तन्निरासाय पुनरुक्तिरिति । कण्ठतो निषेधे विशेपानुपलम्भात् । अन्यथाऽनुमानस्यापि कण्ठतः कारणा- मापयनिषेधायाधिकरणान्तरारम्भमसङ्गः । न चात्रानुमानागम- यो योनिषेधस्तत्र स्वागममात्रस्येति न पोनरुस्त्यमिति वाच्यम् । सयाऽपि तेनास्याऽऽगमनिरासांशे पौनपत्यापरिहारात् । अनेन तस्य पौनरुक्त्यपरिहाराचेत्यादिना तत्र दूषणोक्तः । असंभवपर्यवसायिनस्तदयुक्तत्वस्यैव प्रथमं निरासौचित्यात् । अतिव्याप्तिपर्यवसायिनोऽन्यत्र तत्सत्त्वस्थानन्तरमेव निरसितुं युक्तत्वाच्च।

·१९४ शांकरपादभूपणे- यत्त्वसंभयनिरासस्य प्रथम प्राप्तत्वेप द्वितीयाध्यायादिना संगतत्वाचत्रोक्तः। असंभवस्य प्रथमं निराकरणमतिव्याप्त्यत्र नियामकाभावाच्च । प्रत्युत लक्षण योजनेतरभेदानुमितिजनक- च्यातिपक्षधर्मताविषयकपरामर्श प्रथमोपस्थितव्याप्तिनिर्वाहका- तिव्याप्तेरादी पक्षधर्मतानिर्वाहकासंभवपरिहारस्यानन्तरमेव कर्तु- मुचितत्वाचेति । तदतिमन्दम् । असंभवनिरासस्य प्रथमं कर्तु योग्यत्वे प्रथमाध्याये तदकरणेन तस्य द्वितीयाध्यायसंगतत्व- करणानौचित्यापरिहारान् । लक्षणदोपेषु वक्तव्येषु सति संभवे प्रथममसंभवोद्भावनस्यैव न्यायविसंप्रदायसिद्धत्वेन तस्यैषासं- भवनिराकरणप्राथम्ये गमकत्वात् । व्याप्त्यादिलक्षणेऽसंभवाव्या. सिदोपदयसंभावनायामसंभयोऽव्याप्तिति सामान्यनिरुक्तिपञ्च. लक्षणीचतुर्दशलक्षणान्तर्गतद्वितीयस्वलक्षणप्रथमामिश्रलक्षणादिषु गदाधरलेखने तद्गमफस्य तद्विदां स्पहत्वात् । व्याप्तिपक्षधर्मता- विषयफपरामर्श व्याप्तेः प्रथममुपस्थितत्वेऽपि पक्षे हेतुज्ञानापी- नव्याप्तिस्मृत्यात्मकव्याप्तिविशिष्टहेतुज्ञानाधीनविशिष्टवैशिष्टया- [वगा]हिपरामर्शनिर्वाहकत्वेन हेती पक्षधर्मताया व्याप्तः पूर्वमे. वोपस्थित्यपक्षणेन तन्निर्वाहकासंभवपरिहारस्यैवोक्तगमकन कर्तु- मौचित्याचेति न किंचिदेतत् । यत्तु चन्द्रिकायामागमसिद्धसर्वज्ञत्वादिहेतुना रुद्रादिरैव जग- स्कर्तेति पूर्वपक्षे स्मृत्यधिकरणेन पौनरुक्त्यमाशङ्कन्ध स्मृत्यधि- करणे पाशुपतादिस्मृत्या पूर्वपक्षे पाश्चरानादिस्मृत्या सिद्धान्तः । इह तु स्मृत्यनुमानाभ्यां पूर्वपक्षे श्रुत्यादिरूपशास्त्रेण सिद्धान्ता । अत एव तन सूत्रे नान्यस्मृतीति स्मृतिशब्दः । अत्र तु शास्त्र- मितिशब्द इति । तदसत् । श्रुतिविरोधादममाणतयाऽध्यव. सितेनाऽऽगमेन तत्र पुनः पूर्वपक्षानुत्थितः । ननु सर्वज्ञाप्तोक्त- पाशुपतादिस्मृतिविरोधाद्विगुणायाः पिपीलिकालिपिसंनिभायाः श्रुतेर्दुर्वलतया वाधेन तत्र पूर्वपक्षोदय इति चन्द्रिकायामुक्तमेवेति चेत् । सत्यमुक्तम् । असदुक्तमेव तत् । शास्त्रारम्भस्य वेदमामा. ज्योपजीवकत्वातविरोधन पूर्वपक्षसिद्धान्तग्रन्थनरूपन्यायोत्थान. स्यात्यन्तमसंगतत्वात् । वेदाध्ययनपूर्वकं मतिवाक्यमस्य वाक्य- :

·१९५ शास्त्रयोनिस्वाधिकरणम् । स्यायमर्थ इति यावच्छक्ति गुरुमुखावेदार्थग्रहणरूपश्रवणानन्तरं तस्य दाढीय युक्त्यनुसंधानात्मकमननरूपशास्त्रविचारे प्रवृत्ता शिष्यो ब्रह्ममीमांसयाऽङ्गत्वेनापेक्ष्यमाणवतःण गुरुमुखा- सर्वापेक्षया वेदमामाण्यमवधार्य तत्त्यागेन ब्रह्मतसिद्धमामा- म्यकवेदविरुद्धायें वेदापेक्षया ब्रह्मतविगतदौर्बल्यवत्या पाशु- पतादिस्मृत्या रुद्रस्य जगत्कारणत्वं कथं पूर्वपक्षयेत् । योग्या- शङ्का हि पूर्वपक्षो नाम । ब्रह्मतर्कस्य ब्रह्ममीमांसाङ्गत्वं च- प्रमाणन्यायमीमांसा क्रियते तर्कशास्वतः मानन्यायैस्तु तत्सिद्धीमांसा मेयशोधनम् ॥ इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्या तव मतसिमित्यादिकं सविस्तरं नि- रूपित दीक्षितचरणैर्मध्वमुखमर्दनादौ । जिज्ञासाधिकरणे चन्द्रि- धुक्तानन्दतीर्थीयाधिकरणयोजनादूपणावसरे संगृहीतमस्माभि- विस्तरत इति नेह लिख्यते । यत्तु ब्रह्मत वेदशैवागमयोः प्रामाण्याप्रामाण्यव्यवस्थायाः कृतत्वेऽपि कलिमलावगुण्ठितानापल्पायुप्रज्ञानां कृत्स्नं ब्रह्मत- तर्फमधीत्य ब्रह्ममीमांसाध्ययनेऽसमर्थानामुपकृत्य प्रवृत्तः कृपा- लुभगवान्धादरायणो ब्रह्मसूत्रेष्वेव ममेयविशेपे दुरागमालम्बमास- पूर्वपक्षमुत्प्रेक्ष्य तन्निराकरणाय दुरागमामामाण्यं सूचयामासेत्य- ङ्गीकारेणादोपात् । अवश्यं चैतद्वक्तव्यं परेणापि। अन्यथा विधि- वदधीतवेदवेदाङ्गत्वेनाऽऽपाततोऽधिगताखिलवेदार्थोऽस्मिजन्म. नि जन्मान्तरे वा काम्यनिपिद्धवर्जनपुरःसरं नित्यनैमित्तिकमाय- श्चित्तोपासनानुष्ठानेन निर्गताखिलकल्मपतया नितान्त (मल)वा- न्तो ब्रह्मैव नित्यपनित्यमन्यदिति विवेकवानिहामुत्रफलभोगविर. तःशान्तो दान्तः संन्यासी तितिक्षुः समाहितो गुरुवेदान्तवाक्या- दिपु श्रद्धावान्प्रमाता ब्रह्ममीमांसायामधिकारीति स्वदीयरुक्त- तयताशस्य सकलपापशून्यस्याधिगताखिलवेदार्यस्य ब्रह्मैव नित्यमिति जानतः परिव्राजकस्य विरक्तस्योक्तश्रद्धावत: शिष्यस्य सांख्ययोद्धाविवसनादितन्त्रबोधितार्येषु श्रवणमात्रेण दुरत्ययकिल्बिपसाधनेषु शङ्काया अन्यनुन्मेषेण तन्निरासाय तत्तदधिकरणानामनारम्भ एव प्रसज्यतेति स्वकीयाचार्याणां ·१९६ शाकरपादभूपणे- तमनुरीति तत्स्यकीयचन्द्रिकाग्रन्थपूर्वापरानुसंधानविधुरतया तदीयभायानवयोधनिबन्धनमस्मदीयग्रन्थसिद्धान्ततात्पर्यानवयो- धनियन्धनं च । तथा हि-ममेयविशेपे ब्रह्मणि वेदान्ताना प्रामाण्यानादरेण शासानारम्भं पूर्वपक्षयित्वा तत्मामाण्योपजीव कस्य शास्त्रारम्भस्य जिज्ञासाधिकरण एवं चन्द्रिकायां समर्थि तत्वेन तद्विस्मृत्य शास्रारम्भोपनीच्यघदमामाण्यमनाहत्या पूर्व पक्षमवृत्तेस्तदनभिप्रेतत्वस्यातिस्पष्टत्वात् । उक्तं च चन्द्रिका जिज्ञासाधिकरणे पूर्वपक्षोपपादनावसरे-सिद्धचैतन्यबोधने श्रुवे- रनुवादकत्वलक्षणमप्रामाण्यं वायुक्षेपिष्ठादिवाक्यवत्सह्यम् । वेदा. न्ताध्ययनं तु जपार्थगेवास्त्विति ब्रह्मतर्फेण वेदप्रामाण्यव्यवस्था. पनेऽपि कृत्स्नं ब्रह्मतर्कमधीत्य ब्रह्ममीमांसाध्ययनेऽसमर्थाना ब्राह्मसूत्रेवेव ममेयविशेपे दुरागमालम्बमाप्तपूर्वपलमुमेक्ष्य तमि- राफरणाय दुरागमापामाण्यसूचनार्थ चेदेतदधिकरणीयपूर्वपक्ष- सिद्धान्तग्रन्थन रूपन्यायमचिस्तदनुमता तदा वेदान्तानां बहुमु. खतया परतन्त्रमज्ञानां पुंसां तैः स्वतोऽर्थनिश्चयायोगेन स्मृत्पा तदर्थे निश्चेतव्ये सति मन्वादिस्मृतीनामनुष्ठेपार्थपरत्वेन साव- काशत्वात् । कापिलस्मृतेस्तु सिद्धार्थनिष्ठाया मोक्षसाधनसम्य- ग्दर्शनमधिकृत्य प्रवृत्ताया अन्यपरत्वायोगाभिरवकाशत्वरूप. दोषमसङ्गात्तदनुसारेण वेदान्ता अचेतनकारणपरतया नेया इति प्राप्ते मन्वादिस्मृतिपु पुराणादिषु च ब्रह्मकारणत्ववाक्याना सत्त्वात्तेपामनवकाशत्वरूपदोपप्रसङ्गात्तदनुरोधेन चेतनकारण- त्वपरतया घेदान्ता व्याख्येया इति स्मृत्यधिकरणीयास्मदीयसंम- तपूर्वपक्षसिद्धान्तावनूध, तन्न स्पर्शनश्रुतिविरोधेन सर्ववेष्टनादि- स्मृत्यमामाण्यस्य पूर्वतन्त्र एवोक्तत्वेनेह स्मृत्तिविरोधेन श्रुत्यस्वा- रस्यशङ्कानुदयादिति चन्द्रिकायामस्मद्रीत्योक्तपूर्वपसदूषणस्य स्वशिरसि पापाणनिक्षेपरूपतापक्ष्योन्मत्तमलपित्तत्वापत्तेः। त्वदु- पदर्शितमार्गेणैव सकलपूर्वतानाध्ययनासमर्थस्य पूर्वपक्षिदर्शित. युक्त्या स्मृतिमायल्यमालम्ब्योक्तपूर्वपक्षप्रवृत्तौ बाधकामावस्या- तिस्पष्टत्वात् । मन्मते वेदान्तानाममामाण्यमनादृत्यैवाचीत- साङ्गस्याध्यायस्य शमादिमतो ब्रह्मजिज्ञासाधिकारिण आपा.

·१९७ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । ततो गृहीतपदपदार्थसंबन्धस्यापि कस्यचित् । अक्षय्य ह चातुर्मास्ययाजिनः सुकृतं भवति विश्व सत्यम् ' एवमादि वाक्यं पश्यतस्तथा परस्परविरुद्धसगुणनिर्गुणशक्यानि तथा 'सदेव सौम्येदमन आसीत् ' (छा० ६ । २ । १ 'असदेवेदमन आसीत् । (छा०६।२१) इत्यादिवा- क्यानि तथा 'तत्त्वमसि'(छा०६।८।७) द्वा सुपर्णा सयुजा सखायौ' (वे०४६) इत्यादीनि भेदाभेदवाक्यान्या- त्मानेकत्वकत्ववापानि च पश्यतो 'ब्रह्मैव सदसत्यपन्यत्' इत्यादिरूपो जातोऽपि विवेको शङ्काकलड्दिन्त एव भवति । ता. शशङ्कानिहत्तेः कस्यचिदीश्वरानुग्रहवशाद्विरुद्धवाक्यान्यन्पया व्याख्यानीति दृढनिश्चयासमवेन वं प्रति विचारवैयध्येऽपि फस्पचित्मयमसूत्राध्ययनेन सा शड्काऽपोदिता भवतीत्यासोप- देशपूर्वकमयमसूत्राध्ययनेन कस्यचिदवशिष्टाः शङ्का उत्तरत्र निराफरिष्पन्त इत्यध्यापकवचनविश्वासपूर्वकतत्तदधिकरणाध्य. यनेनैव तादृशशङ्कानिहत्तेस्तान्प्रति विवेकदादर्यायोत्तरा. धिकरणसार्थक्यस्यास्मदीयपूर्वाचायवर्णितत्वाच स्वकीयाधि- करणयोजनासाम्येनास्मदीयाधिकरण योजनायां दूषणापादनम. स्मदीय ग्रन्याज्ञानमूलमद्वैतवादद्वेपनिवन्धनपेव । एवं विष्ठन्तु तावच्छूतयो विष्ण्वादिप्रत्यक्षमूलाभिः पाञ्चरात्रादिस्मृतिभिस्त. अत्यसिद्धान्तोपत्तैरिति चन्द्रिकोकमपि ब्रह्मतर्फसिद्धप्रामाण्पक- वेदोपजीवित्वाच्छास्त्रारम्भस्य तद्विहाय न्यायोत्थानस्यानुचित- स्वाद्धेयम् । अथ श्रुतेरमामाण्यमनर्थकत्वं वा न ब्रवीमि किंतु पाशुपतस्मृत्यनुरोधि रुद्रादेर्जगत्कारणत्वं श्रुतेर्य इति तत्र पूर्व- पक्ष्याशय इति चेनैवं वक्तुं शक्यम् । स्मृतेः श्रुतितो दुर्वलत्या. प्रवलेन दुर्वलानुसरणस्य वक्तुमशक्यत्वात् । यत्तु स्मृत्यधिकरणीयतत्त्वप्रकाशिकायां पाशुपतादिस्मृो। श्रुतित: प्राबल्यमवलम्ब्यैव पूर्वपक्षोक्त रक्तपूर्वपक्ष्याशयवर्णनं सम्यगेव । तथा हि तत्र पूर्वपक्षग्रन्या-न विष्णोर्जगत्कारणत्वं युक्तम् । तत्र प्रमाणाभावात् । न च ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' (ते. ३।१।१) इत्यादिः श्रुति: प्रमाणम् । ..

·१९८ शफिरपाद भूप..- श्रुतेर्विष्णोर्जगत्कारणत्वप्रतिपादकत्वे पाशुपतसांख्ययोगादिस्म- तिविरोधेनामामाण्यापातात् । अन्यार्थतोपपत्तेः । पाशुपतादि- स्मृतीनां रुद्रादेर्जगत्कारणत्वपत्तिपादकत्वात् । न च विरोधेड- प्यप्रामाण्याभावः । वस्तुविकल्पप्रसङ्गात् । न च देशकालादिभे। देन श्रुतिस्मृत्योरविरोधः । स्मृतिपु रुद्रादेः सकलजगत्कर्तृत्वा- भिधानात् । न च वाच्यं श्रुतिविरोधे स्मृतीनामेवान्यार्थत्वममा. माण्यं वा किं न स्यात् । 'विरोधे वनपेक्षं स्यात् ' इति न्यायादिति । प्रबलविरोधेन दुर्वलस्यान्यार्थतादेः कल्पनीय- त्वात् । नाहि स्मृतिभ्यः श्रुतेः पावल्यमस्ति । स्मृतीनो रुद्रकम- लासनादिभिराप्तैर्विरचितानां दोपामावगुणयुक्तत्वात् । रुद्रा- दीनां सर्वज्ञत्वस्य जगद्धित्तोपदेष्तृत्वस्य च सुप्रसिद्धत्वात् । श्रुतेश्व पिपीलिकालिपिनिभायाः कर्तृगुणशून्यत्वात् । कचिच्छुतिविरो- धेन स्मृतेरर्यान्तरपरिकल्पनादिति तु श्रुतिमूलत्व एव भवति । मूलमूलिनोर्मूलस्य प्रवलत्वात् । न च पाशुपतादिस्मृतीनां श्रुति- मूलम् । रुद्रादिप्रत्यक्षस्यैव मूलत्वात् । एवं च- दुर्वलस्य प्रमाणस्य पलवानाश्रयो यदि । तदापि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम् ॥ इति । तदेतत्पूर्वापरानुसंधानराहित्योचित्तम् । तथा हि-स्मृत्यधिक- रणतत्त्वप्रकाशिकायां पूर्वपक्षोपपादने पाशुपतादिस्मृतेः श्रुति- तः प्रायस्पोक्तावपि रुद्रो जगत्कर्ता सर्वज्ञत्वात् । न च हेत्यसिद्धिः । तस्य सर्वज्ञताया आगमसिद्धत्वादित्यागमस- हायेन शास्त्रयोनित्वाधिकरणपूर्वपक्षे स्मृत्यधिकरणेनास्य पौन- रुवस्यदोपपरिहाराय स्मृत्यधिकरणे पाशुपतादिस्मृत्या पूर्वपक्षे पाञ्चरात्रस्मृत्या सिद्धान्तः । इह तु. स्मृत्यनुमानाम्यां पूर्वपक्षे श्रुत्यादिरूपशास्त्रेण सिद्धान्तः' इति चन्द्रिकोक्तं न सम्पक् । ब्रह्मतर्फसिद्धाधिकवलश्रुतिविरोधेनाप्रमाणतयाऽध्यवसितेनाss- गमेन' तत्र पुनः पूर्वपक्षानुत्थितेरिति त्वदीयोक्तं दूषयन्त प्रति समीचीनयुक्त्यादिकमप्रदर्य त्वायतत्त्वप्रकाशिकोक्तिम. दर्शनमात्रेण निरसितुमशस्यत्वात् । । बाघे दृढेऽन्यसाम्या. किम् , दृढेऽन्यदपि वाध्यताम् ' इति खण्डनोक्तरीत्या तस्या ·१९९ शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । अपि दृष्यत्वात् । त्वत्पूर्वपक्षिणा श्रुतेर्बलतर्फ सिद्धस्य पाशुप- तादिस्मृत्यपेक्षयाऽधिकरलयत्त्वस्य त्यागेन पूर्वपक्षयितुमशक्य- त्वादित्यस्यासकदावेदितत्वात् । अथोपवृंहणानुसारेण श्रुतेरर्थवर्णनौचित्यात्पाशुपतादिस्मृती- नामुपहणरूपत्वाचदनुरोधेन श्रुत्यर्थवर्णनमेव युक्तमिति पूर्वप. क्ष्याशय इति चेत् । अत्र तद्विस्मरणेन सिद्धान्तकरणायोगात् । अथ समीचीनपाश्चरात्रादिस्मृत्यात्मकोपवृंहविष्ण्वैकनिष्ठकार गत्वनिर्णयात्तद्विरोधेन पाशुपतादिस्मृत्यमामाण्यमुक्त्वा सिद्धा- न्यत इति चेत् । तद्विस्मृत्य पुनः स्मृत्यधिकरणे पाशुपतादिस्मृ. त्यवष्टम्भेन रुद्रादेर्जगत्कारणत्वपूर्वपक्षोत्यानस्यानुचितत्वात् । यत्वस्मिन्नधिकरणे स्मृत्यधिकरणे च पूर्वपक्षिण उप- हणानुसारेण श्रुतेरर्थवर्णनस्य सिद्धान्तेऽपि पाश्चरावादिस्मृत्यु- पबृंहणेन निर्णयस्य चास्मदीयानभिप्रेततया तदाक्षेपपणादिक छलनिगृहीतमिति । तदसन् । अस्मिन्नधिकरण आगमसहकृत- सर्वज्ञत्त्व हेतु कानुमानेन रुद्रादेर्जगत्कर्तृत्वाल्लक्षणातिव्याप्तिपूर्वप- क्षेऽस्य स्मृत्यधिकरणेन पोनरुक्त्यदोपपरिहाराय पूर्वोक्तचन्द्रि- फोक्ती स्मृतेः श्रुतितो दुर्बलत्वात्मवलानुसारेण दुर्बलस्य नेय. तायाः सर्वसिद्धत्वादिस्युक्तदूषणपरिहारायोक्ततटस्थाक्षेपतद्- पणाभ्यामुक्तपणस्थिरीकरणे छलनिग्रहामसक्तः । उक्ताक्षेपे चन्द्रिकायामुक्तमित्यनुक्तेश्च । किंचाऽऽगमोक्तसर्वज्ञत्वहेतुकानु- मानेन रुद्रादेर्जगत्कारणत्वपूर्वपक्षोऽसंगत एव । आगमेनेव रुद्रादेर्जगत्कारणत्वस्य पूर्वपक्षयितुं शक्यत्वेनानुमानस्याजागल. स्तनीयत्वाप । कचित्तत्समर्थने पिनारायणादेव सर्वाणि भूतानि समुत्पद्यन्ते ' इति नारायणपदघटितसावधारणप्रत्यक्षश्रु- तिवाक्येन । औदुम्बरी सर्वा वेष्टयितव्या' इति सर्वचेष्टनवोध- फस्मृत्यनुमितश्रुत्यक्तसर्वचेष्टनानुष्ठानस्य । औदुम्बरी स्पृष्ट्वी- गायेत् । इति प्रत्यक्षश्रुत्या वाघस्येव निरुक्तानुमानस्य वाधी- चित्याचोक्तश्रुतिविरोधे रुद्रादेजगत्कर्तृत्वधिपयेऽनुमानामटतेने तदयष्टम्भेनोक्तपूर्वपक्षोदयः। यत्तु त्वन्मते-'नेह नानाऽस्ति किंचन ' (वृ० ५। ! - - ·। २०० शाफरपादभूपणे- १९) इतिश्रुतिसिद्ध जगन्मिथ्यात्वे 'विमतं मिथवा दृश्यत्वात् इत्यायनुमानानामिव 'अनायं पुरुषः स्वयंज्योतिः' (वृ० ४।३।९) इति श्रुतिसिद्ध आत्मनः स्वकाशत्वे ' अनु- भूतिः स्वभकाशा अनुभूतित्वात् ' इत्यायनुमानानामिष चाऽऽग. मप्रमाणसिद्धेऽपि जगत्कारणत्व उक्तानुमानप्रवृत्तिनिराबाधैव । प्रत्यक्षकलितमप्यर्थ बुभुत्सन्ते तकरसिका इति वाचस्पत्युक्तेश प्रमाणान्तरममितेऽर्थेऽनुमानं न प्रवर्तत इति त्वया वक्तुमशक्य- स्वात् । नापि प्रमाणान्तरपमितेऽर्थेऽनुमान निष्प्रयोजनम् । दादर्थरुपमयोजनसत्त्वादिति । तदस्मदीयसिद्धान्ताशयापरिच- यनिवन्धनम् । यता- पावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् इति मनुस्मृती प्रत्यक्षानुमानागमेवागमस्याऽऽगमत्वेनैव मावस्यो. क्ते अवलममाणनिधितेऽर्थेऽनुमानं न प्रवर्तते । आगमार्यनिधयेन सिद्धिरूपेण तत्मतिबन्धादनुपयोगाच्च । न चैवं मत्यक्षकलितम. प्यर्थमनुमानेन युभुत्सन्ते तर्फरसिका इति वाचस्पतिवचनविरोध: शक्यः। तलषदृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । न तलं विद्यते व्योम्नि न खद्योतो हुताशनः ।। तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टेऽपि युक्तमर्थ परीक्षितुम् । परीक्ष्य ज्ञापयनर्थान्न धर्मात्परिहीयते ।। इति साक्षिमकरणे नारदस्मृती प्रत्यक्षस्य भ्रमप्रमासाधारणतयाऽ- परीक्षितमामाण्यकत्वेन प्रत्यक्षपस्यापि प्रत्यक्षमविश्वस्य प्रमा- गोपदेशादिभिः परीक्षणीयत्वप्रतिपादनेनानिश्चितमामाण्यकम- त्यक्षदृष्ट एवार्थे परीक्षार्थमिपाधपिपयाऽनुमानपत्तेर्वाचस्पत्यु- कत्वात् । न च तर्हि ‘नेह नानास्ति' (वृ० ४ । ४ । १९) इत्यादिश्रुतिसिद्ध जगन्मिथ्यात्वे कयं तव मतेऽनुमानानां प्रह- तिरिति शडून्यम् । जगद्विशिष्ट ब्रह्मणि जगत्कालावच्छिन्नर- चिकाभावपतियोगिस्वरूपे प्रतिपभोपाची कालिकनिषेधम. तियोगित्वं वा मिथ्यात्वमित्यस्मदीयैरुक्तमिथ्यात्वात्मके. नेह नानास्ति किंचन ' (बृ० ४।४।१९) इति श्रुत्यर्थे ब्रह्मणि ..

·२०१ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । नानात्वंमवतारावतारिकृतभेदादिकं नास्तीत्यर्थं परिकल्प विवदमानं प्रति तादृशथुतेरुक्तरूपमिथ्यात्वमेवार्थ इत्यनुमानसं. वादेन ग्राहयितुं मिथ्यात्वानुपानानाम् । 'अत्रायं पुरुषः स्वयंज्योतिः' (वृ० ४ । ३ । ९) इति श्रुतेरथान्तरं परिक- ल्याऽत्मनः स्वप्रकाशत्वरूपे तदर्थे विवदमानं प्रत्यात्मनः स्वभकाशस्वरूपं तदर्थमनुमानेन ग्राहयितुं स्वप्रकाशत्वानुमानानां भवृत्तिरिति ब्रह्मानन्दाद्यैरद्वैतसिद्धिव्याख्यायामुक्तत्वेन श्रुतिप्र- मितेऽर्थेऽनुमानप्रवृत्तेरस्मदनुमतत्वाभावात् । तर्फरसिकानां तथाविधेऽथें सिपाधयिपाधीनानुमानमवृत्ता- वपि रुद्रे प्रवलागमममितजगत्कारणत्वातिव्याप्तिपूर्वपक्षेणैव ज- न्मादिसूत्रोक्तब्रह्मलक्षणाक्षेपसिद्धरनुमानव्यसनित या सिपाध- यिपाधीनानुमानस्याऽऽहार्यज्ञानस्येव विषयदाढाप्रयोजकसयी चाजागलस्तनीयताया दुर्धरत्वात् । अत एव नहि करि. णि दृष्टे चीत्कारेण तमनुमिमवेऽनुमातार इति वाचस्पतिनको ' यदप्यस्मिन्नधिकरणेऽनुमानेनान्येपामपि कारणस्वामिति पूर्वपक्षयित्वाऽनुमानस्य श्रुतियाधकादिकमुद्भाव्यानुमानागम्यत्वं गजकारणस्येति सिद्धान्त्यते । तदुक्तं चन्द्रिकायाम्- सिद्धान्तेऽनुमानेपु श्रुतिवाधादेः, शशादीना च विपाणित्वादी च कर्तुं शक्यत्वादिति । तथा च सिद्धान्तदोपमुद्भाव्य पूर्वप- क्षासंभववर्णनमज्ञानमूलम् । अन्यया भवन्मते सर्वाधिकरणेषु सिद्धान्तदोषमुद्भाव्य पूर्वपक्षनिरासेन मीमांसोच्छेदापनिरिति । तदप्यसदाग्रहमूलमेव । शास्त्रस्य योनिः कारणं तत्त्वाव, शास्त्रं योनिः प्रमाणमस्य तच्छास्त्रयोनि तत्त्वादिति वा सूत्रार्थेऽनुमान- स्य श्रुतिवाधादेः कथमप्यप्रतीतेस्तस्य सिद्धान्तयुक्तित्वासिद्धः। चन्द्रिकाद्युक्तं तु वद्रीत्या पूर्वपक्षासंभवं बदन्तं प्रति नोपन्या- साईम् । चक्षुरादि यथाऽशक्तं रसगन्धादिवस्तुपु । अनुमाऽपि तथाऽशक्ता धर्मब्रह्मादिवस्तुपु ॥ इति स्पदीयचन्द्रिकादिपु जगत्कारणस्य शास्त्रैकसमधिगम्य:

·२०२ . शांकरपादभूपणे-- त्वस्यैव सिद्धान्तयुक्तित्वोक्तेश्य श्रुतिवाधादेरित्यस्योपनिपदत्व. श्रुतियाधादेरित्येचार्य इति वक्तव्यत्वात् । चन्द्रिकायामेव महा- कल्पत्वमित्याधनुमानेषु श्रुतिवाधादेरित्युक्तत्वेन च तादृशकर्तृ- भेदानुमानेप्येव श्रुतियाधोद्भावनस्य तदभिमेतत्वेन सर्वतत्वहेतुके रुद्रादेः फर्तृत्वानुमाने श्रुवियाधस्य सिद्धान्तयुक्तित्वानभिमेव- त्वाच्च । युक्तं चैवत् । 'नारायणादेव सर्वाणि भूतानि समु. त्पद्यन्ते' इति प्रत्यक्ष नारायणपद्घटितसावधारणथुतेर्ययायं- चित्स्वामिमतार्यवर्णनमन्तरा तदानानुमानेन रुद्रादेः कारणत्व- पूर्वपक्षस्य मीमांसासंभदायविरुद्धत्वस्य नदिदा स्पष्टत्वात् । तादृशभुतेर्णत्पानुपपत्त्या स्वत्पूर्वपक्षिणा योगादिनाऽन्यार्थत्व. स्य वक्तुमशक्यत्यादित्यस्य पूर्वमेवाऽऽवेदितत्वात् । नानाफ- र्तृकानुमानेष्वपि श्रुतियाधादेः सिद्धान्तयुक्तित्वं यया न संभवति तथा तदनुमानावष्टम्भेन पूर्वपक्षनिराकरणप्रसङ्ग ग्रे वक्ष्यामः। भवन्मत इत्यादिकं चात्यन्तमसदेव । नहि मन्मते सिद्धान्त. युक्तिबोधकश्रुत्यादेः पूर्वपतसमये पूर्वपक्ष्यभिमतार्थकत्ववर्ण- नमन्तरा काप्यधिकरणे पूर्वपक्षप्रवृचिरस्तीत्यस्मदीयग्रन्यदर्शिनां स्पष्टमेव । उदाहरणार्थ किंचिदुच्यते-'आकाशस्तल्लिङ्गाव' (प्र. स. १ । १ । २२ ) इत्यधिकरणनिर्णेयवाक्ये भूताफाशपूर्वपक्षेऽभ्यस्तपूर्वपठिताकाशश्रुत्यनुरोधात् .' सर्वाणि ह वा भूतानि' इत्यत्र सर्वशब्दस्य वाय्वादिसर्वभूतप- रत्वं पूर्वपक्षिणा वर्णितम् । अन्तस्तद्धर्मोपदेशाद '(वसू. १।१२०) इत्यधिकरणे जीवपूर्वपक्षे निर्णेयवाक्योक्तस- पाप्मोदितत्त्वस्य 'न ह वै देवान्पापं गच्छति' (वृ०१।५। २०) इति श्रुत्यन्तरानुसारेण जीवगतत्वं पूर्वपक्षिणोपपादितम् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । किंचात्र पूर्वसूत्रोक्तकृत्स्नजगज्जन्मादिकारणत्वरूपब्रह्मलक्ष- णस्य रुद्रादावतिव्याप्तिशङ्का किंवा कारणत्वमात्रस्य वा।.नाss- घः। कारणवाक्यान्तर्गतनारायणमहोपनिपदादिवाक्यवोधितवि- धिरुद्रपुरःसरसफलजगत्कारणत्वस्य विधिरुद्रादिगतत्वशङ्कानु- .

·शास्त्रयोनिस्वाधिकरणम् । २०३ दयात् । न द्वितीयः। स्वयोग्यकिंचित्कारणत्वस्यास्मदादिसाधा- रणस्य रुद्रादिनिष्ठत्वेऽपि पूर्वसूत्रोक्तविधिरुद्रपुरःसरसकलज- गत्कारणत्वलक्षणस्यातिव्याप्त्यभावात् । एतेन कालभेदेन विष्णो रुद्रादेव कारणत्वे विरोधाभावमाथित्य शिवादेविप्णोध नारायणत्वमिति पूर्वपक्षोऽपि निरस्तः । यत्तु ' तद्विजिज्ञासस्व तहम' (०३।१।१) इति जि- ज्ञासाभिधायफवाक्यस्थब्रह्मपदस्य विष्णुपरत्वे साधकतयोप. न्यस्तस्य यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । (ले० ३।१। १.) इति वाक्यशेषस्य स्वारस्यानुरोधेन ' इमानि भूतानि इति निर्दिष्टमासिद्धसकलभूतकारणत्वमपि लक्षणमभिप्रेतम् । .ए- वम् ' आत्मन आकाशः संभूत आकाशाद्वायः '(ते० २।१। १) इति श्रुतिभामितमप्याकाशान्तभूतकारणत्वमपि । तच्च रुदादा- चतिव्याप्तमिति सम्पगेध । एतेन नारायणोपनिपदादिप्रतिपन्नवि- . घिरुद्रपुरस्सरसकलजगत्कारणत्वलक्षणस्यातिन्याप्त्यमावास्य- मेतदिति निरस्तम् । तादृशलक्षणस्यातिव्याप्त्यकयनात् । एतद- भिमायणैव सर्वजगजन्मादिकर्तृत्वलक्षणं चेदसंभवः, कतिपय- कर्तृत्वं चेदविव्याप्तिरिति चन्द्रिकायामुक्तमिति । तदपि पूर्वापर- स्वकीयाचार्यग्रन्याविचारमूलम् । तथा हि-मसिद्धसकलभूव. कारणत्वं लक्षणमित्यस्य कोऽर्थः। वर्तमानमत्यक्षमात्रसिद्धघटा. डरादिकारणत्वमिति वा प्रत्यक्षानुमानागमादिसिद्धातीवानागस- सकलभूतकारणस्वामिति वा । नाऽऽद्यः। तादृशलक्षणस्य जन्मा- यधिकरणाभिमेतत्वे तेन गुणपूर्त्यलाभात् । जिज्ञासाकारणीभूतगुणपूर्तिप्रसिद्धये। जीवादिभेदकं विष्णोर्जगत्कर्तृत्वमुच्यते ॥ इति त्वदीयप्रतिज्ञाविरोधाएत्तेः । स्वयोम्यमसिद्धकतिपयभूतक- र्तृत्वस्य जीवेऽनुपपत्त्यभावेन तदनुपपच्या जन्माधिकरणे जीवे ब्रह्मशब्दरूढिवान विष्णुरेव जिज्ञास्यं ब्रह्मेति सिद्धान्तकरणानु- पपवेश्च । जिज्ञास्ये विष्णां गुणपूर्तिलाभाय जीवे ब्रह्मशब्दलढे बाधेन सिद्धान्तकरणाय च जन्मादिसूत्रे सकलकारणवाक्य- प्रतिपन्नातीतानागतविधिरुद्रपुरःसरसकलजगत्कर्तृत्वलक्षणस्यैव .

·. शांफरपादपणे- जन्मादिसूत्रेऽभिप्रेततायास्त्वया वक्तच्यतया तस्य च रुद्रेऽसंभ- 'वाचत्रातिच्याप्तिपूर्वपक्षासंभवस्य दुरित्वाद । उक्तं च चन्द्रि कायां जन्माधिकरणसिद्धान्ते-इमानीति सर्वनाम्नश्व संको- घकाभावादिति, विचारविधायफनानावाक्यपरामर्शन स्कान्दै सूत्रकृतैव जन्माद्यष्टकर्तृत्वस्य लक्षणत्वेनोक्तत्वादत्रापि तस्यैवो. तत्वादिति च । तथा च विचारविधायकनानावाक्यपर्यालोच. नया जन्मायष्टकर्तृत्वस्येव तथाविधवाक्यपर्यालोचनया विधि. रुद्रपुरःसरसकलातीतानागतजगत्कृर्तृत्वस्यैव लक्षणत्वौचित्या- दर्धजरचीयस्यान्यायत्वात् । अन्यथा गुणपूर्त्यसियापत्तेः । प्रसिद्धसकलभूतकर्तृत्वलक्षणमपि जन्माधिकरणाभिप्रेतमित्युक्ति- रसंगच । किंच 'इद९ सर्वमरजत यदिदं किंच' (वृ०१।२।५) इति प्रत्यक्षादिसिद्धातीतानागतसफलजगत्कारणत्वस्यैव श्रुतिपु पति- पादनात्तदनुसारेण श्रुतिसमानार्थकसूत्रेणास्येत्यनेन प्रत्यक्षादि-. सिद्धातीतानागतसफलजगत्परामर्शस्यैव युक्तत्वात् । सूत्रेण प्रसिद्धफतिपयभूतकारणत्वमपि लक्षणत्वेन विवक्षितमित्यस्य वक्तुमनुचितत्वात् । किंच ' यतो वै' (ले०३।१।१) इत्यादिवाक्ये यच्छब्दोपनिबन्धादनुवादत्वं तावत्मतीयते । तत्र पुरोवादापेक्षायां विनिगमकाभावात्कारणवाक्यसामान्यमेव पुरो- वाद इति वक्तव्यम् । तथा च तदनुरोधेन ' इमानि ' इत्यनेन सफलकारणवाक्यवोधितविधिरुद्रपुरःसरसफलभूतानामेव ग्रह- णौचित्यात् । इमानीति सर्वनाम्नश्च संकोचकाभावादिति चन्द्रि- कायां तयैवोक्तत्वाच्च । विधिरुद्रपुरःसरसकलजगत्कारणत्वस्यैव लक्षणत्वेन जन्मादिस्वाभिमततया न तस्य लक्षणस्य रुद्रे कय- मप्यतिव्याप्तिः संभवति । यतो चै' (ते० ३।१।१२ इत्यादिवाक्यस्य 'आत्मन आकाशः संभूतः' (० २।१। २) इतिश्रुतिप्रतिपादिताफाशादिपञ्चभूतसृष्टयनुवादकत्वेऽपि तद्वा- क्यस्याद्वैतिरीत्या 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' (०२।२१) इति श्लोकान्तर्गतानन्तपदोपाचत्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वप्रतिपाद- कतया सच मतरीत्याऽनन्तपदोपाचगुणपूर्तिप्रतिपादकतया चा- तीतानागवसकलवियदादिकारणब्रह्मपतिपादकत्वावश्यकतया . .

·शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । 'यतो वै' (३० ३।१।१) इत्यादिवाक्यस्यापि तात्र- पुरोवादानुसारेणातीतादिसाधारण्येन सर्वजगत्कारणमतिपादन-* परत्वस्यैव वाच्यत्वात्स्वसृज्यजगत्कारणत्वोपयोगिज्ञानेच्छात्रि- कीपियोजकभृतकार्यरुद्रादिदेहोपादानभूतभूतकारणत्वस्य रुद्रा- दावभावाच न तल्लक्षणस्य रुद्रेऽतिव्यातिः संभवति । एतेन 'आत्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः' (०२११२) इतिश्रुतिप्रतिपन्नाकाशादिभूतकारणत्वमपि लक्षणं पूर्वसूत्रोक्तम् । तच्च रुद्रादावतिव्यासमित्यपि निरस्तम् । एतदभिप्रायेणैवेत्या. दिकम् त्वदीयचन्द्रिकोक्तमयुक्तम् ' इति वदन्तं प्रति नोप- न्यासाईम् । यदपि स्मृत्यधिकरणेनास्योक्तपौनरुक्त्यपरिहाराय । यदा विष्णोरन्येषां च कारणत्वमिति समुच्चयेन लक्षणातिव्या- प्त्या पूर्वपक्षे विष्णोरेवेत्यवधारणेन सिद्धान्तः। स्मृत्यधि- करणे तु विष्णोः कारणत्वं नेत्यसंभवेन पूर्वपक्षेऽस्तीति सिदान्तः। अत एव टीकायामत्र विष्णोरेवान्यस्याप्यस्ति न वेति संदेहा, वत्र तु युक्तं न येत्येव संदेहः। यद्यप्यागमप्रामाण्य- वादिनेहाप्यसंभवो वक्तुमुचितस्तथाऽपि वक्ष्यमाणे श्रुतेः स्वत: भामाण्यविष्णुपरत्वे समवलतां चोपेत्य कालादिभेदेनाविरुदंद- योरपि कर्तृत्वम् । श्रुत्यादौ तु 'इदः सर्वमसृजत' (वृ० १।२।५) इति कारणत्वोक्तिस्तत्तत्कालमृज्याभिप्राया. सूर्चमाहत्वयोग्यत्वा- भिप्रायति चन्द्रिकोक्तम् । तदप्यसद । नारायणमहोपनिषदादिम. तिपन्नस्य विधिरुद्रपुरस्सरजगत्कारणत्वलक्षणस्य रुद्रादिसाधा- रण्येनातिव्याप्तिपूर्वपक्षानुदयालुत्या श्रुतिसंकोचेऽपि स्मृत्या श्रुतिसंकोचायोगात् । तत्तदुत्तरफालोत्पत्तिकत्वमात्राभिप्रायेण वर्तमानसामीप्येत्यनेनाऽऽगामिन्यपि 'इद सर्वमसजन' (वृ०१॥ २५) इतिनिर्देशाविरोधात् । असंभवपूर्वपक्षस्य मयममेव निरसितुं युक्तत्वात् । संदेहप्रकारभेदमात्रेणाधिकरणभेदानी. चित्यस्योक्तत्वात् । 'एकमेवाद्वितीयम् ' (छा०६।२।१) एको इनारायण आसीन्न ब्रह्मा नेशानः' (म० ना०१) इत्येकत्वावधारणादिविरोधाचेति पूर्वमेवोक्तत्वात् । .

·. शांकरपादभूपणे- यत्तु-एकोऽन्याय प्रधाने च प्रथमे फेवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यते ॥ इति कोशादेकमेवेत्यत्रैकशब्दस्य साधारणसमानार्थकत्वस्य पूर्व- पक्षिणोऽभिमेतत्वेन न तद्विरोध इति । तन्मन्दम् । तथाऽपि न ब्रह्मा नेशान इत्यस्य विरोधापरिहारात् । किंच श्रुत्यागम- योस्तुल्यबळतायां सर्वज्ञपशुपतिमणीतत्वादन्यन्न प्रयोजकम् । तथा च तस्य सार्वइये सति तत्मणीततया तुल्यवलत्वसिद्धिः, तुल्यवलत्वे सति तस्य सर्वज्ञत्वसिद्धिस्न्यथा विष्णुसर्वज्ञतावो. धकस्मृत्या वाधादन्योन्याश्रयः । यत्तु पशुपतेः सर्वज्ञत्वस्याऽऽगम विना महाजनपरिगृहीत- त्वेनैति नैव वा ' यः सर्वज्ञः स सर्ववित्' (मु० २११०) इति श्रुत्या वा ताहपूर्वपक्षिणाऽङ्गीकृतत्वाद्वा नान्योन्याश्रयः। उक्तं च तत्त्वप्रकाशिकायां-रुद्रादीनां सर्वज्ञत्वस्य जगद्धितोपदे- दृत्वस्य च सुप्रसिद्धत्वादिति । 'कृशानुरेताः सर्वज्ञः' (अम०१।। ३३) इति कोशात्सर्वज्ञशब्दस्य तत्र रूढत्वात् । अन्यथा सर्ववि- दित्यनेन पौनरुक्त्यापत्तेश्चेति । तदसत् । उक्तासियादेरप्या- गममूलत्वात् । नहि मूलसंभवेऽमूलप्रसिद्धयादिकल्पनं युक्तम् । 'य: सर्वज्ञः स सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च ज्ञायते' (मु० १११।१० ) इति श्रुतेः कार्यब्रह्महि- रण्यगर्भादिसकलनामरूपात्मकजगत्कारणमतिपादकतया तत्का- रणं रुद्र इति विशिष्यामतिपादनात्तया रुद्रस्य सर्वज्ञत्वासिद्धः। रुद्रो जगत्कर्ता सर्वज्ञत्वादित्यनुमाने युद्धे व्यभिचारं वारयता त्वयैव नामलिङ्गानुशासनरूपकोशस्य संज्ञासंज्ञिभावसंवन्धममा पकस्य न बुद्धादेः सर्वज्ञत्वसाधकत्वम् । अन्यथा कोशेन चाजिक- दिकं वृक्षेऽपि सिध्यदित्युक्तत्वात्तद्विस्मृत्य 'कृशानुरेताःसर्वज्ञः' (अम०१२११३३) इति कोशेन रुद्रे सर्वज्ञशब्दस्य रूढत्वेऽपि तेन श्रुत्यागमयोस्तुल्यबलतामयोजकसर्वज्ञतायाः पूर्वपक्ष्यभिमतत्यो- पपादनस्य वक्तुमशक्यत्वात् । 'यः सर्वज्ञः स सर्वविद' (मु० १।१ । १०) इत्यत्र द्वाभ्यां पदाभ्यां सामान्याकारेण विशे- पाकारेण च ज्ञानयोरभिधानेन पौनरुक्त्यापादनायोगाच ।

·शास्त्रयोनिवाधिकरणम् । २०७ तुल्यवलवायां प्रयोजकमस्तु वा मा वेत्यत्रोदासीनेन कृत्वाचि. न्तान्यायेन पूर्वपक्षप्रवृत्तिरित्यप्यस्मद्रीत्या प्रकारान्तरेण पूर्वप- क्षोपपादनसंभवात्सत्यां गतावनुचितम् | अपि च कारणवाक्या- नामत्र कात्स्न्येन पुरोवादत्वात्तत्र च रुद्रादेः कार्यत्वकर्मवाशि- त्वश्रवणातत एव कारणत्वाभावप्रतिपत्ती तस्य कयं रुद्रादि- साधारण्यशङ्का। यत्तु पत्युरसामञ्जस्यात् ' (व्र० सू० २।२।३७) इत्यधिकरणसिद्धार्थोपन्यासेन दुरागमावेद्यत्वप्रतिपादनप्रधान- कैतदधिकरणोक्तपूर्वपक्षानौचित्यकथनमनुचितम् । अन्यथा भ- वन्मतेऽपीक्षत्यधिकरणपूर्वपक्षस्य ' आनुमानिकमप्येफेपाम् । (७० सू० १।४।१) ज्योतिरुपक्रमात ' (ब्र० स० १।४।९) न संख्योपसंग्रहात्' (७० सू० १।४।११) इत्यायधिकरणसिद्धान्तसिद्धार्थोपन्यासेनानौचित्यस्य वक्तुं श. क्यत्वेन तदधिकरणानुत्थानप्रसङ्ग इति । तदस्मदीयग्रन्थाज्ञान- मूलकस्वमतिपरिपाकमात्रम् । तथा हि-अस्मद्वन्येष्वीक्षत्यधि. करणे जन्मादिसत्रोक्तं ब्रह्मलक्षणत्वेनाभिमतं जगज्जन्मादि. कारणत्वादिकं प्रघानेऽपि संघटायतुं शक्यम् । अतोऽनुमानसि. दसावयवप्रधानपरत्वमेव वेदान्तानामस्तु न त्वलौकिकनिरवय- वब्रह्मपरत्वमिति सद्विद्यामालम्ब्य लक्षणासंभवशङ्कायामशब्द- त्वेन प्रधाने अतिस्वारस्यनिराकरणेन सा शङ्का परिहता। तदुपोद्वलनाय च सर्वासां श्रुतीनां ग्रह्मणि गतिसामान्यं पति- ज्ञाय 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' (३० सू. १।१ । १२) इत्यारभ्य ( पत्यादिशब्देभ्यः' (ब्र० स० १।३।४३) इत्यन्तः सूत्रस्तच्छतिपर्यालोचनया गतिसामान्यमेव शकावि- शेपनिराकरणपूर्वकं व्यवस्थापितम् । तथा ह्याकरेपूक्तम्-अ. स्मिश्चाधिकरणे सांख्यपक्षः सद्विद्यामालम्ब्य प्रत्तो निराक्रियते। अन्येषां तु पक्षाणां तदुपन्यस्तवाक्पयुक्त्योराभासताप्रतिपाद- नपूर्वकं निराकरणम् । एतेन सर्व व्याख्याताः' (ब्र० सू० १। ४ । २८) इत्यादिपु भविष्यति । सांख्यस्यापि श्रुत्य- स्तरावष्टम्भेन युक्त्यन्तरावष्टम्भेन च निराकरणमुत्तरत्र भवि- प्यत्तीति । + ·. शांकरपादभूपणे- आनुमानिकमयेफेपाम् ' (० सू० १४१) 'ज्योति. रुपक्रमात् ' (३० सू०१।४।९)'न संख्योपसंग्रहात् (5. सू. १।४ । ११) इत्याधिकरणेषु यत्मधानस्या- शब्दत्वोक्त्या कचिदपि वेदे कारणत्वेन तन्न प्रतिपाद्यत इत्यु- कम् । तदसिद्धम् । काठके महतः परमव्यक्तम् । (का० १।३।११) इत्यव्यक्तशब्देन · अजामेकां लोहितशुक्लक- ष्णाम् ' (०४।५) इति मन्त्रेऽजाशब्देन च कारणत्वेन भधानस्य प्रतिपादनाव । तथा ' यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्व प्रतिष्ठितः '. (वृ० ४ । ४ । १७), इति मन्त्रे पश्च पञ्चजना इति पञ्चसंख्याविपयाऽपरा पञ्चसंख्या श्रूयते । पञ्चशब्दद्वय- दर्शनादेते पञ्च पनकाः पञ्चविंशतिः संपधन्ते । तया पश्चविंश- तिसंख्यया यावन्तः संख्या आकाझ्यन्वे तावन्त्येव तत्त्वानि सांख्यैः संख्यायन्ते । तया श्रुतिमसिद्धया पञ्चविंशतिसंख्यया तेपो स्मृतिमसिद्धानां पञ्चविंशतितत्त्वानामुपसंग्रहाच्छ्रतिप्रतिपा- घत्वमेव प्रधानादीनामित्याक्षिप्प समाधीयते। तया च 'आनुमा- निकमप्येकेपाम् ' (३० स० १।४।१) इत्यायधिकरण- सिद्धस्य प्रधानेऽव्यक्ताजापश्चपञ्चजनादिशब्दापतिपाद्यत्वस्यो- पन्यासेनेक्षत्यधिकरणीयस्य सद्विद्यागतजगत्कारणवाचकसदा- दिशब्दवाच्यत्वेन प्रधानमेव जगत्कारणं न ब्रह्मेति पूर्वप- क्षस्य निरासायोगाचनिरासाय तदधिकरणोत्थानस्याऽऽवश्य- कत्वात् 'पत्युरसामञ्जस्यात् ' (७० सू० २ ।२। ३७ ) इत्यधिकरणसिद्धार्थस्य • रुद्रादेः कार्यत्वादेः दुरागमावैद्यत्वा- तिपादनमधानकाधिकरणमयेयत्वाभावेन तेनास्य पौनरुक्त्य- भावेऽपि कारणवाक्यमविपन्नकार्यत्वोपन्यासेन सकलकारणवा- षयप्रतिपनविधिरुद्रपुरःसरजगत्कारणत्वलक्षणस्य रुद्रेऽतिन्या. प्तिपूर्वपक्षानौचित्योद्भावनस्प युक्तत्वात् । यत्त पुरोवादवाक्येपु रुदादेः कार्यत्वश्रवणम् नहि निन्दा- म्यायन विष्णोः कारणत्वविधिपरमिति यद्वेत्यादिनौक्तस्य समु. बयन लक्षणस्यातिष्यातिरिति पूर्वपक्षस्याऽऽशयः । तथा चोकं चन्द्रिकायाम्-श्रुती शिवस्याऽऽगमे च विष्णोः कारणवा- . .

·२०९ शाखयौनिवाधिकरणम् । निषेधस्तु यथोदितहोमनिन्दाऽनुदितहोमादिस्तुतिपरा तथा वि. प्ण्वादेः कारणताविधिपर इति प्राप्रमाणत्वेनाङ्गीकृतथुतिपरिण- हीतया 'ऋग्यजुः' इत्यादिभाष्योदाहृतया स्मृत्या दुरागमापामा- ण्यमिति सिद्धान्त इति । तत्र कारणतानिपेध इत्युपलक्षणम् । श्रुती । एक एव नारायण आसीन ब्रह्मा ने शानः' (महाना०) इति रुद्रादेः कारणत्वनिषेधस्येच ' नारायणाद्वद्रो जायते । (महाना०१) इति कार्यत्वस्यापि प्रतिपादनात् । तस्याप्युक्त- न्यायेन विष्णोः कारणत्वविधिपरत्वस्यैव वक्तव्यत्वादिति च. न्द्रिकाशयवर्णनमध्यसत् । तथा सति वायवन्तरिसादेरपि कार्य- स्वश्रवणस्य तथात्वप्रसङ्गेनोक्तभूतादिकारणत्वलक्षणस्यासं- भवप्रसङ्गात् । कल्पकानुपलम्भस्य तुल्यत्वात् । कारणत्वादि- श्रवणं तत्कल्पकमिति चेत् । 'वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम् । (वृ० २।३।३) इत्यमृतत्वश्रवणस्य तत्रापि कल्पकस्य सत्त्वात् । अमृतत्वं वास्वन्तरिक्षादेश्चिरकालावस्थायित्वाभि- प्रायं चेत्कारणत्वश्रवणमप्यवान्तरकिंचित्कारणत्वविषयं कि नान्यथासिद्धम् । अंत्र प्रत्यक्षविरोधस्येव तत्र श्रुत्यागमविरो- धस्य सत्त्वाच । उक्तपूर्वपक्षे- ऋग्यजुःसामाथि भारतं पाश्चरात्रकम् । मूलरामायणं चैव शास्त्रमित्यभिधीयते ॥ (स्कान्दे) इति भाष्योदाहृतश्रुतिपरिगृहीतस्मृत्या दुरागमामामाण्येनान, सिद्धान्त इत्यपि चन्द्रिमोक्तं न साधु । प्रत्यक्षवचनेन सिद्धा- न्तन्यायेन पूर्वपक्षोत्यानासंभवात् । नहि प्रत्यक्षवचनविरोधे । युक्तयः संभवन्ति । यत्तु भवन्मते ' अनुकृतेस्तस्य चवि० सू. १।३। २२) इत्यधिकरणे ' न तदासयते सूर्य: ' (गौ० १५ । ६) 'यदादित्यगतं तेजः' (गी० १५ । १२) इति:प्रत्यक्षवचनवि.. रुद्धस्य ' न तन सूर्यो भाति न चन्द्रतारकम् ' (मु० २।२। १.) इत्यादिश्रुतेस्तेजोधातपरत्वपूर्वपक्षस्पेव तथा- आत्मनो वै सहस्राणि बहूनि भरतर्षभ योगी कुर्यादलं प्राप्य तेच सर्मही चरेत् ॥

·.१० शांकरपांदभूपण- इतिप्रत्यक्षवचनविरुद्धस्य देवताधिकरणे बहुपु यागेषु युग-. पदेकस्य स्वरूपसंनिधानानुपपत्तिपूर्वपक्षस्येव च प्रत्यक्षवचन- विरुद्धस्याप्यज्ञानेनातत्यपूर्वपक्षस्य संभव इति । तदप्यस्मदीय- ग्रन्यतात्पर्यानववोधनिवन्धनं स्वबुद्धिपरिपाकमात्रमेव । न घस्म. न्मते . अनुकृतेस्तस्य च (प्र० सू० १ । ३ । २२)' इत्य धिकरणे न तद्भासयते ( गी०१५। ६): यदादित्यगतं तेजः (गी०१५।१२)' इतिमत्यक्षवचनाज्ञानेन 'न तत्र सूर्यो भाति(मु०२।२।१०)' इत्यादिश्रुतेस्तेजोधातपरत्वमिति पूर्वपक्षा किंतु ' न तद्भासयते' इति स्मार्तणिजथस्य भातीतिमवलश्रुति- वलाद्वाधमङ्गीकृत्यैव । तथा हि-ज्ञाधातूक्तार्थ इव भाधातू- तायें विपयानपेक्षणात् । न तत्र भाति' इत्यत्र तत्रेति न विपयसप्तपी। तथा सति विपयापेक्षाजननाय भातीत्यस्य णिज- थगर्भताश्रयणीयतापत्तेः तद्वरं भावलक्षण उपपदसप्तम्पेयमिति । तथा च तस्मिन्सति सूर्यादिकं न भातीत्यर्यो लभ्यते । न चैवं ' तस्मिन्सत्ति सूर्यादिकं न भाति' तं भान्तमनुभाति' इति पर. स्परविरुद्धवाक्यार्थयमापद्यतेति शङ्कायम् । तस्मिन्सति न भातीत्यनेन तस्मयुक्तस्पटभाननिषेधवोधाभ्युपगमात् । ततश्व तमनुभातीत्यनेनार्थात्तमनुसृत्यास्पष्टं भातीति लाभाव । सर्व- नाम्नः सति संभये प्रकृतपरामर्शिताया न्याय्यत्वात् । अनुभाति सर्वमित्यन्न सर्वशब्दः प्रकृतसूर्यचन्द्रतारकाम्न्यादिपर एव । तेन चाक्षुषेष्वेवार्थपु भानार्थ तेजोपेक्षा न सर्वत्रेत्ति तेजोधातोः 'अनु- भाति सर्वम् ' इत्यनेनावगतसर्वावभासकत्वविरहेऽपि न क्षतिः । सया च सूर्याचस्पष्टभानहेतुत्वे सति तत्स्पष्टभानविरोधित्वं पाद- प्रयेण लभ्यं तेजोधातुपदवाच्यज्योतिप एव लिङ्गम् । ज्यो- तिपामेव सौरादीनां चन्द्रतारकादिज्योतिःस्पष्टभानविरोपित्वे सति तदस्पष्टमानहेतत्वं पायो दृष्टमतस्तेजोधातुरेव मन्त्रमतिपा. धः। स च सृष्टयाद्युत्पन्नापश्चीकृततेजसा सूर्यादिरिव समुत्पद्यते । च सूर्याधुयानुविधाऽयु(धाय्य)पयस्य सूर्यचन्द्रादि- तेजोमण्डलमात्रनिष्ठत्वाभ्युपगमात् । चन्द्रसूर्यादयः स्पष्टं भान्ती- स्पस्य सूर्यादीना प्रकृतज्योतिर्विकाग्रहाभ्रममात्रत्वमित्यभ्युप. गमाच । साहशजोपातुस्पीकारे सूर्यचन्द्राधमावेऽपि पदार्यमान सस्य ·. . शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २११ स्यात् । सूर्यादिपु स्पष्ट भासमानेपु कथं तेषां स्पष्टभाननिषेध इति शङ्कानामनवकाशः । न चैवं सति । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ' (को० २१५/१५) इत्यनुपपन्नम्। आदित्यादि- भाने तेजसाऽनपेक्षणात्तेनोभिन्नचाक्षुप एव तेजसः कारणत्वा- दिति वाच्यम् । उपक्रमानुसारेण मन्त्रस्य ज्योतिप्परतानिर्णये तदनुसारेण तस्य भासति तृतीया न * करणतृतीया, अपि तु + साहित्यार्यकोपपदविभक्तिरेव वाधकाभावात् । तया च तस्य भासा सह सर्व सूर्यादिकं भातीति मन्त्रार्थः । अस्तु वा करणतृतीया । चाक्षुपप्रत्यक्ष एच तेजोपेक्षा करप्यते । तेजस- थारपेऽपि सर्वत्र विपये तेजःसंयोगस्य सुलभत्वेन तेजोवयवा. न्तरेण तेजोवयवान्तरसंयोगस्य कापि तेजश्चाक्षुषे व्यतिरेकाद- र्शनान तेजोभिन्नति निवेशनीयम् । गौरवात् । 'न तत्र सूर्यो भाति' इति मन्त्रस्य कठवल्ल्यां मुण्डके च ब्रह्मप्रकरणे पाठेऽप्युक्त. *न करणतृतीयति । ' कर्तृकरणयोस्तृतीया ' ( पा० सू० २ । ३ । :) इत्यनेन तृतीया न भवति । तथा सति तद्भाःकरणकमिदकर्तृकं विमा- नमिति शाब्दबोधः स्यादिति भावः। + साहित्यार्थकोपपदति । 'सहयुक्तऽप्रधाने' (पा. सू०२।३। १९) इत्यनेनेति मावः । तथा हि-सहार्थो नाम साहित्यम् । तच स्वप्तम. मिव्याहृतक्रियादिसमानकालिकतक्रियादिमत्त्वरूपम् । तादृशसहार्थेन युक्तेन धानत्वेन च विवक्षितेऽर्थे तद्वाचकात्तृतीया भवतीत्यर्थः । प्रकृते च यद्यपि साहित्यबोधकः सहशब्दो न प्रयुक्तस्तथाऽपि सहशब्दाध्याहारण तदर्थपती- त्या वा · वृद्धो यूना' (पा० सू० १ । २ । १५) इति निर्देशादध्याहार विना केवलार्थप्रतीत्या तयुक्तस्वात्तृतीया सिध्यति । इयं चोपपदविभक्तिः । उपपदविमक्तित्व नाम पदयोगनिमित्तकविमक्तित्वम् । ननु ' उपपदविमक्तः कारकविमक्तिबलीयसी' इत्यस्याः परिमापाया जागरूकत्वात्कथमत्रोपपदविम- क्तिरित्युच्यत इति चेत् । अत्रोच्यते-कारकविभक्तित्वं नाम क्रियाजनकत्व- समानाधिकरणकर्नादिषटकान्यतमार्यत्वम् । एवं च यत्र कर्तृत्वादिना विवक्षा सत्रैव सा परिभाषा प्रवर्तते । प्रकृते तु कर्तृत्वेनाविवक्षणात्तत्परिभाषाया अप्र. वृत्त्योपपदविभक्तिः सिध्यतीत्यभिप्रेत्याऽऽह-बाधकामावादिति । तया प शाब्दबोधः-तद्भाःसाहित्यवदिदकर्तृक विमानमिति । .

·- ' (२१२ . शांकरपादभूपणे- रीत्या मन्त्रबोध्यतेजोधातुगतोक्तलिङ्गेन प्रकरणवाधारस्वरसतो मन्त्रेण तेजोधातुरेवोपासनार्थ प्रतिपाद्यते । अधिकमाकरादौ द्रष्टव्यम् । तथा च प्रवलश्रुतिघलाणिजथवाधेन पूर्वपक्षे न तद्भासयते' (गी० १५। ६) इत्यस्य 'न तत्र सूर्यो भाति' इतितेजोधातुप्रतिपादकश्रुतिसमानार्थकतया विरोधाभावेन तद्- • चनाज्ञानेन न · अनुकृतेस्तस्य च (७० सू०१।३।२२) इत्यत्र पूर्वपक्षः । ' यदादित्यगतं तेजः (गी० १५ । १२)' इति स्मृत्या जगदवमासिकाऽऽदित्यादिप्रभा परमात्मसंबन्धि- नीत्येतादृशार्थप्रतिपादनात्तस्य च पूर्वपक्षिसंमते 'न तत्रःसूर्यो भाति (मु० २।२।१०)' इत्यादिपादत्रयोक्तोक्तलिङ्गाव- गते तेजोधातुविशेपरूपाथें तद्वचनविरोधशदैव नास्तीत्यस्मदी- यग्रन्थदर्शिनां विदुपां स्पष्टमेवेति तद्वचनाज्ञानेन तद्वचनविरुद्ध- स्तेजोधातुरेव 'न तत्र सूयों भाति (मु० २।२।१०)' इतिवाक्यप्रतिपाद्य इति । अनुकृतेस्तस्य च' (ब्र सू०१। ३।२२) इत्यधिकरणेऽस्मदीयः पूर्वपक्ष इति व्यामोहमात्रमेव । एवं देवताधिकरणे- आत्मनो वे सहस्राणि वहूनि भरतर्षभ । योगी कुर्याद्वलं प्राप्य तैश्च सर्वमही चरेत् ॥ इति प्रत्यक्षवचनविरुद्धो बहुपु यागेषु युगपदेकस्य स्वरूप संनिधानानुपपत्तिपूर्वपक्षोऽप्यस्मन्मतसिद्धस्तद्वचनाज्ञानेनैव प्रवृत्त इत्यप्यस्मदीयग्रन्थार्थानववोधनिवन्धनं पामोहमात्रमेव । तथा हि-देवताधिकरणे ब्रह्मविद्याधिकारमयोजकान्तःकरणायु: पेतशरीरित्वाभावेन देवानां न ब्रह्मविद्याधिकार इति मन्त्रार्य- ' वादानां विध्येकवाक्यतयैव प्रामाण्यम्, न स्वार्थे इति मन्त्राति. रिक्तदेवतास्वरूपानङ्गीकारेण देवाना ब्रह्मविद्याधिकारप्रयोज- कशरीरित्वाभ्युपगमे कर्माङ्गभूतानां तेषामृत्विगादिवत्स्वरूप. संनिधानापत्तिः। न च सा युगपदनेकेषु यागेषु संभवति । एकस्मिन्नप्यनुपलब्धरित्याक्षेपकर्ता पूर्वपक्षिणा मन्त्ररूपाणां देवानां शरीरित्वनियतयोगित्वानङ्गीकारादुक्तवचनविरोधाभा- येन तदीयोक्तपूर्वपक्षे तद्वचनाज्ञानकल्पनानावश्यकत्वात् । 'म ग्यजुःसाम' इतिमत्यक्षवचनाज्ञानेनात्रोक्तपूर्वपक्षे - स्मृत्यधिक- ·शाखयोनित्वाधिकरणम् । रणेनास्य पौनरुक्त्यमिति पूर्वोक्तदोपापरिहारस्तदवस्थ एव । यशु चन्द्रिकायां स्वप्रयोजक गुणपयुक्तपरत:प्रामाण्यस्य मुख्यत्वेनाप्रामाण्यप्रयोजकदोपाभावयुक्तस्वतःप्रामाण्यस्य जघ- न्यत्वादागमविरोधे श्रुतस्तद्गृहीत्वस्मृतेश्य न स्वार्थपरत्वम् , किंतु विस्पष्टागमानुसारेणास्पष्टश्रुत्यादि नेयमिति . पूर्वपक्षे मामाण्यस्य स्वतस्त्वेन स्मृत्यधिकरणे सिद्धान्त इति नोक्तपौनरुक्त्यमिति । तदप्यसत् । इहैव दुरागमाद्यप्रामाण्यप्र- तिष्ठापयिषया स्वत:पामाण्य वक्तच्ये परतःमामाण्ये शङ्कानु- स्थानात् । पौरुषेयाणामपौरुपेयवेदमूलकतया मामाण्यस्य वक्त- व्यतया दोषाभावप्रयुक्तस्यापि तत्मामाण्योपजीव्यतया जघ- न्यत्वेऽपि तस्यैवाऽऽदरणीयत्त्वात् । भ्रमादिमूलकत्वसंभावनया गुणमयुक्तत्वस्य दुरवधारणतया ततोऽपि दोपाभावप्रयुक्तप्रामा- ण्यस्यैव युक्तत्वाच । यत्तु श्रुतेः स्वतःमामाण्यं दुरागमानों समवलतां चाङ्गीक- त्यैव पूर्वपक्षिणाऽङ्गीकृतस्वत:मामाण्यश्रुतिपरिगृहीतरमृत्यैव तद- मामाण्यन सिद्धान्ते कृत इहैव स्वतःपामाण्यव्यवस्थापनम- यासो नाऽऽवश्यकः । न चैवं परत:प्रामाण्ये शङ्कानुस्थितिः । तत्मकारस्योक्तत्त्वात् । पौरपेयस्याप्याप्तिमूलत्वेन संवादेन वा प्रामाण्यसंभवेन तस्यापीरुपेयवेदमूलतयैव प्रामाण्यमिति नियम- श्वासिद्धः । नमादिमूलकत्वसंभावन येत्यादिकं तु सिद्धान्तयु. क्तिरेवेति नेदानीमुद्भावनाईमिति । तदसत् । पूर्वपक्षिणः श्रुतेः *स्वत:मामाण्यपरिग्रहस्य तद्वयवस्थापकोक्तयुक्त्यनुसंधानमूल- कत्वेनव वक्तव्यतया तद्विस्मरणेन तदाध्ययुक्त्या परतामामा- ण्ये शङ्कानौचित्यस्य वालेनापि सुबोधत्वाद । आप्तिसंवादयोर- * स्वतःमामाण्येति । अयं माव:--वेदान्तिनां मते प्रत्यक्षानुमानोपमा. नागमार्थापत्त्यनुपलब्धिरूपाणि षट् प्रमाणानि सन्ति । तानि च प्रसिद्धानि तदन्तर्गता च श्रुतिः प्रसिद्धव । न च प्रसिद्धस्य प्रमाणस्य प्रामाण्यमन्येन परीक्षितव्यम् । तस्य स्वत एव स्वविषयोपस्थापनप्तामात् । यदि चान्येन परीक्ष्येत तर्हि तस्याप्यन्येन परीक्ष्येत तस्याप्यन्येनत्यनवस्था स्यात् । तस्मात्प्र. सिद्धत्वाच्छुतेः स्वत एव प्रामाण्यम् । स्पष्टं चेदं शास्त्रदीपिकायाम् । है - ·शांकरपाद पणे- प्यमूलयोरसंभवेनापौरुषेयवेदस्यैव तन्मूलत्वकल्पनाया न्याय्य- वेन पौरुषेयाणामपौरुषेयवेदमूलतयैव मामाण्यामिति नियमाव. श्यकत्वाच। यदपि चन्द्रिकायाम्-अस्य समन्वयमस्तावायोक्तलक्षणे ब्रह्मणि ऋगादि शास्त्रं प्रमाणमिति प्रतिज्ञारूपत्वेन स्वपक्षे साध- कोपन्यासपरत्वात्तस्य च समन्वयोपपादकाविरोधव्युत्पादनाय चाधकोद्धारपरत्वाद्वयमर्थवदित्येतदधिकरणस्मृत्यधिकरणयोः पुनरुक्तिवारणम् । तदपि न सत् । समन्वयमस्तावायोक्तप्रति. ज्ञया साधकोपन्यासे ह्यज्ञातत्वं प्रयोजकम् । तच्चानुमानायगो- • चरत्वं स्वविषयेऽपेक्षते । न त्वन्यस्यैतदविषयत्वमिति तत्कयना. नौचित्यात् । यत्तु शास्त्रं व्रह्मणि प्रमाणमिति मतिज्ञायोपक्रमा- दिभिस्तस्य शास्त्रस्य विष्णुपरत्वमित्युत्तरसूत्रे प्रतिपादिते कय. मित्याकाक्षायां प्रतिवाक्यं सत्परत्वव्युत्पादनाय समस्तोs. ध्यायः । यदि ऋगादि शास्त्रं ब्रह्मणि प्रमाणमिति न प्रतिज्ञायत तदा तदाकाङ्क्षाविरहाहह्मणि क्तितात्पर्यलक्षणरूपसमन्वय- प्रतिपादकाध्यायानुत्थानमेव स्यादिति सार्थकमिदमिति चन्द्रि- कार्थे स्थिते समन्वये ह्यज्ञातत्वं प्रयोजकमित्यादि किं फेन संगतमित्यादि जल्पनं तदस्मदीयाभिमायानवयोपनिवन्धनम् । तथा हि यदि समन्वयप्रस्तावायोक्तलक्षणे ब्रह्मणि ऋगादि शास्त्रं प्रमाणमितिप्रतिज्ञारूपमिदमधिकरणं तदोक्तप्रमाणमतिज्ञायां प्रमाणान्तराज्ञातत्वस्यैव प्रयोजकतया ऋगादि शास्त्रमुक्तलक्षणं ब्रह्म न प्रतिपादयति जगजन्मादिकारणत्वस्थानुपानेनैव सिद्ध- स्वात् । सेनेव लाघवानुगृहीतेन सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वादिसिधा गुणपूल्देरपि सिद्धत्वात् । प्रमाणान्तरगम्ये चाय वेदस्य तात्पर्यकल्पनायोगाइह्मविचारो न कर्तव्य इति प्रमादि शासं ययाकथंचिन्नेयमिति पूर्वपक्षयित्वोक्तलक्षणं ब्रह्म नानुमानादि- गम्यं किंतु शास्त्रपमाणकमेवेति सिद्धान्तकरणमेवोचितम्' न तु जगत्कारणत्वस्थानुमानेनान्यसाधारण्येनातिव्याप्त्याशङ्कपाऽ. न्यस्यैतदविषयत्वमतिपादनेनेति । समन्वयमस्तावायोक्तममा- णमतिझया साधकोपन्यासे हाशातत्वं प्रयोजकमिरपादेः सुसं- ·शासयोनित्याधिकरणम् । २१५ गतत्वस्य विदुपां स्पष्टत्वात् । किंचार साधकोपन्यासस्यैवा. भिमेतत्वे त्वदीयभाप्येऽत्र दुरागमतावोधकस्मृतिवचनोदाहरण- मनुपयुक्तमेव स्यात् शास्त्रप्रमाणकत्वोक्तापर्थसिद्धस्य जगत्कारणतायामनुमाना- मामाण्ये दृष्टान्तीकृतागमाप्रामाण्यस्य स्मृत्यधिकरणप्रमेयस्या- त्रानुवाद एव तादृशस्मृतिवचनोदाहरणेन क्रियते दुरागमापामा- ण्यमुपपादयितुमिति तु चन्द्रिकाद्युक्तं न सत् । तथा सति स्मृत्यनुमानयोरशास्वत्वाविशेषात्स्मृत्यधिकरणे जगत्कारणतायां स्मृत्यभामाण्ये दृष्टान्तार्थमनुमानामामाश्यस्यायेतनतत्तदधिकरण- प्रमेयस्यानुमानामामाण्यमुपपादयितुमनुवादौचित्येन तदकरणेन न्यूनताया दुरित्वात् । अनुमानस्यातिदुर्वलत्वात्तदनुक्तिरिति चन्द्रिकोक्तं तु न सत् । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणे कण्टकाहरः । इति न्यायेन मन्दविपयन्यायेन च सदमामाण्योपपादनेन पृथक्तन्निरासस्यौचित्यात् । एतेनावानुमानेन पूर्वपक्षे जगत्का- रणत्वस्य तदयोग्यत्वेन सिद्धान्तः, स्मृत्यधिकरणे तु शैवाग- मेन पूर्वपक्षे तदमामाण्येन सिद्धान्त इति भेद इति चन्द्रिकोक्तं निरस्तम् । तथा सत्यत्र भाप्पे दुरागमतायोधकरमृत्तिवचनो- दाहरणस्याप्रकृतत्वापातात् । किंच शास्त्रप्रमाणकत्वोक्तिमात्रेण कथमन्येपामार्थिकममामाण्यम् । चक्षःममाणकेऽपि घटादी स्व- प्रमाणकत्वदर्शनात् । प्रत्यक्षममाणकेऽपि वह्नयादावनुपानप- माणकत्वदर्शनाथ। न च सर्व वाक्यं सावधारणमिति न्यायन शास्त्रमेव योनि प्रमाणमिति विग्रहेण शास्त्रमाणकमेव शाकामाणकामिति वा नावेदवित् ' (ले० ३ । १२ । ९) इति । औपनि पदम् । इति श्रुतेश्च सिद्धान्तकरणादर्यादन्येपामप्रामाण्यमिति शङ्कथम् । तथा सति ' नावेदवित् । (ते० ३।१२।९) इति श्रुत्यो. पनिषदत्वादिव्यपदेशश्वावधारणावगत्या जगत्कारणत्वादी शा. कामाणफत्वसिद्धान्तायावधारणाव्यवच्छेद्यं तस्य मानान्तर- विषयत्वमेवावश्यं पूर्वपक्षयितुमुचितं न तु तस्य साधारण्यम् ।

·शांकरपादभूपणे- एतेनानुमानेनोक्तलक्षणातिव्याप्तिपूर्वपक्षिणं तादृशसावधारणव- त्याज्ञानकल्पनं निरस्तम् । शास्त्रं यथोक्तलक्षणं ब्रह्म न प्रति- पादयति जगत्कारणत्वस्यानुमानेन सिद्धत्वादित्याद्यस्मद्भाष्य- कारप्रदर्शितद्वितीयवर्णकरीत्याऽधिकरणीयपूर्वपक्षसिद्धान्तग्रन्थ- नरूपायो सत्यां गतो तादृशश्रुत्यर्थाज्ञानकल्पनया पूर्वपक्षोत्थान- स्यानुचितत्त्वाच । प्रतिवाक्यं तत्तद्वेदवाक्यस्यायमर्थ इति श्रव. गानन्तरं मननरूपविचारे प्रवृत्तस्य शिष्यस्य तत्तच्छ्रुत्यर्याज्ञानेन पूर्वपक्ष इति त्वया वक्तुमशक्यत्वाच । किंच विष्णोरेक जिज्ञास्यताप्रयोजकस्य योगरूढत्वेन पूर्वा- धिकरणनिर्णीतब्रह्मशब्दार्थस्य तन्मात्रवृत्तिगुणपूर्णत्वादेः सिद्धि- प्रयोजकत्वेन तल्लक्षणतयोक्तकारणत्वस्य तन्मात्रनिष्ठत्वेन निर्ण- यात्कयं तस्येतरसाधारण्यशङ्कोन्मिपति । जिज्ञासाविधायक- वाक्ये कारणमनूध तस्य ब्रह्मत्वंविधानादनुमानसिद्धकारणत्व- स्यान्यगतत्वे सोऽपि ब्रह्मशब्दार्थः .स्यादिति शङ्कायां कि बाधकमिति चेत् । तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् (महाना० १।६)। तस्मिन्नेव ब्रह्मशब्दो मुख्पत्तो महामुने । सन मुख्यत्तोऽयमन्यत्र छपचारतः ।। इतिश्रुतिस्मृत्यवगतविष्ण्वेकनिष्ठरूविज्ञानस्यैव वाधकत्वात् । कारणत्ववलादेव,, रूढित्याग आकाशपद इवेति चेत् । न । आकाशाधिकरणे हि परोवरीयस्त्वाद्यसाधारणनिरवका- शलिङ्गेनाऽऽकाशपदरूढित्यागेऽपि साधारणतया शड्जयमान- फारणत्वबलादित्यागायोगात् । किं च रुद्रादीनां जीवकोटय- न्तषिण कारणत्वस्य साधारणपशका ब्रह्मकोटयन्वर्भावण वा । नाऽऽयः । कारणत्यपूर्णत्वाभ्यो जिज्ञास्ये जीवभेदे निविते जीवभेदकस्य कारणत्वस्य कथं जीवसाधारण्यशङ्का । यत्त गन्धवत्त्वलक्षणेन पृथिव्या इतरभेदे निश्चितेऽपि कालिफेन तस्य कालसाधारण्येन कालेऽतिव्यापिट्केव जिज्ञास्ये कारण- स्पेन रुद्रादिजीवभिन्न वनिश्चयेऽप्यनुमानेन कारणत्वस्य जीव- विशेषगतत्वमाया तादृशनिश्यविघटनेन पूर्वपसमत्तिरिति । .

·२१७ शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । तदसत् । संवन्धौदासीन्येन सामान्यतो गन्धयत्त्वस्य काल. साधारण्येन तस्यासाधारणधर्मत्वरूपव्यावर्तकलक्षणत्वस्यामा- चेन तेनेतरभेदनिश्चयासंभवेन समवायेन गन्धवत्त्वस्यैव लक्ष- णत्वेन तेनेतरभेदे निश्चिते तस्येतरकालादिसाधारण्येनाति- व्याप्तिशङ्काया असंभवाकेनापि नैयायिकादिनाऽप्रदर्शित. त्वाच स्वमतिपरिपाक एव तयोक्तिरिति विदु स्पष्टत्वात् । किंचानुमानेन कारणत्वस्य साधारण्यासिद्धावपि किं तेन स्यात् । शास्त्रानारम्भ इति चेत् । कुतः कारणत्वस्य साधा- रण्यमात्रेण शास्त्रानारम्भः । कारणत्वस्य साधारण्ये जिज्ञास्ये श्रुतस्य ब्रह्मशब्दस्य जीवविशेषपरत्वसंभवात् । जीवान्यधर्मि- कंगुणपूर्णत्वमकारकजिज्ञासाया असंभवेन शास्त्रानारम्भ इति तु योगरूढब्रह्मशब्दस्यान्यपरत्वासंभवस्य पूर्वमेवाऽऽवेदितत्या- दयुक्तमेव । अनुमानादिनैव कारणत्वसिद्धेः शास्त्रानारम्भ इति चेत् । रुद्रादीना हि तत्सिद्धिरनुमानादितः स्यात् । विष्णोस्तु तत्सिद्धये शास्त्रमारभ्येतव । अनुमानादेव तत्सिद्धिस्तु न तवा- प्यभिमता । तथा सति लाघवतफेसहकृतेन कनेकत्वे वक्ष्यमा- णमतिकुलतर्कपराहत्या च तदैक्यस्यैव सिद्धया कयं कारण. त्वस्य साधारण्यशङ्का । लोके गजगवयगर्दभादीनां घटपटा- दीनां च निर्मातारो विजातीया एव दृश्यन्त इति सुधायामुक्त- त्वाल्लोकदर्शनानुसारेण कारं कल्पयतो गौरवाथयणमेपोचित. मिति न लाघवतर्कसहकारेण फक्यसिद्धिरिति जल्पनं तु न स्वकीयाभीष्टसाधकम् । तथा सति लोके कर्तृणां स्वोचितक. तिपयकर्तृत्वस्यासर्वज्ञत्वस्यैव च दर्शनाजगत्कर्तृणामपि तथात्व- सिद्धचापत्त्या यावजगत्कारणत्वस्य ब्रह्मलक्षणस्य साधारण्य- शङ्कयाऽतिव्याप्तिपूर्वपक्षोत्थानासंभवात् । नापि रुद्रस्येश्वरको. व्यन्तीवेणेति द्वितीयः पक्षः साधः । एकमेवरयादिश्रुतिपिरो. धात् । तत्रत्यकपिति शब्दस्य साधारण्यायर्थकत्वमालम्ब्य पूर्वपक्षमत्तिरिति परोक्तमसत् । क्यापि ' न ब्रह्मा नेशानः । इत्यस्य विरोधापरिहारान् । कचित्मकरणादिवशात्साधारण्याध- थकत्वेऽप्येकवेत्यादिश्रुतिस्यैफशब्दस्य सवान्त्रिकसिद्धस्यस-:.

·२१८ शांकरपादभूषणे-. जातीयद्वितीयरहितत्वस्य स्वरसतः प्रतीतस्य त्यागेन साधारण्या- द्यर्यकत्वकल्पनायां पूर्वपक्षिणः प्रमाणानुपलम्भाच । ' न ब्रह्मा नेशानः' इत्यनेन तादृशस्वरस सिद्धैकपदार्यस्य विवरणाञ्च । नैवेह किंचनान आसीत् ' ' आमूलमनाधारमिमाः प्रजा जायन्ते' 'दिव्यो देव एकनारायणः' इति सुवालोपनिषदि नैवेह किंचनेत्युपक्रमानुरोधेन मूलकारणैक्यावधारणेनैकशब्दस्य सा- धारण्यार्यकत्वशङ्कानुदयाच्च । किंच'.मोचकत्वेन विष्णुर्जिज्ञास्यश्चेद्वन्धकत्वेनाजिज्ञास्योअपि स्यात् । न चायम बन्धकः । जीवस्यावद्धत्वस्ववद्धत्वयोर- योगेनान्यवद्धषे चाच्येऽन्यस्य चेतनस्याचेतनस्य वेशाधीनत्वेन. पुनरीशस्य चन्धकत्वेनाजिज्ञास्यता । अनधीनत्वे स्थानीन- कृताद्वन्धान्मोचकत्वं नेश्वरस्येति न जिज्ञास्यत्वामिति माते प्रसन्नस्य बन्धकत्वं प्रसादहेतो ज्ञाने जिज्ञासायाः कर्तव्यत्वानु- फूलमैव, न प्रतिकूलम् । सूत्रे सृष्टयादिहेतुत्वोक्तिस्तु मोचकत्व- संभावनाति सिद्धान्तः' इति त्वदीयचन्द्रिकायाम् । 'मोक्ष- दत्वाहह्म जिज्ञास्यमित्युक्तं प्रथम सूत्रे तत्कथामिति शङ्कायामनेन सूत्रेण तदुपपाद्यते' इत्यनुव्याख्यानस्य भाववर्णनेन ‘तदि- जिज्ञासस्व तद्ब्रह्म (ते० ३।१।१) इतिवाक्यस्यं ब्रह्म किं जीव उत विष्णुरिति चिन्तति ग्रन्थेन च जीवभिन्न जिज्ञा- स्येश्वरस्यैव जगत्कारणलक्षणलक्ष्यत्वोक्ते रुद्रस्येश्वरत्वे तस्या- नुमानेन सृष्टिहेतुत्वे च विष्णोरिव मोचकत्वसंभावनात् । 'ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमति' श्वे० ०४।१४)। यदा चर्मवदाकाशं वेटयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्पान्तो भविष्यति। (० ६।२०)। इत्यादिश्रुतिभिथ तस्य मोक्षदत्यस्याप्युक्तेश्च लक्ष्यत्वस्यैव संभवाभातिव्याप्तिङ्कासंभवोऽपि । यत्तु रुद्रस्येश्वरत्वेऽपि जगत्कर्तृत्वलक्षणलक्ष्यपिष्णुभिन्नत्वे. नातिव्याप्तिः । अत एव तद्रह्मेतिवाक्यस्यं ब्रह्म कि जीव चत विष्णुरिति चिन्तायां विष्णुरिति शब्द इति । ततुच्छम् । रुद्र- ·२१९ . शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । स्येश्वरत्वे जगत्कारणत्वे चाम्नमयमाणमयादीनामिव जगत्कार- गैक्यश्रुत्यनुरोधेन तस्य विष्णुना समं सविशेषाभिन्नत्वस्यैव वक्तव्यतया लक्ष्यत्वानपायाव । अन्नमयादिषु ब्रह्मशब्दश्रवणा- तयात्वमिति चेत् । 'तर सत्यं परं ब्रह्म पुरुपं कृष्णपिङ्गलम् ' (म० ना० १०।१२।१) इत्यादिषु रुद्रेऽपि ब्रह्मशब्दश्रवणावि- शेषात् । यत्तु-ऋतर सत्यमित्यादिमन्ने पूर्वार्धोक्तविष्ण्वाख्यपर- ब्रह्म प्रति ऊर्ध्वरेतं प्रति स्थितमपरं ब्रह्म नीलपिङ्गलार्थकवि- रूपाक्षशब्देनोच्यते । अन्यथा कृष्णपिङ्गलं नीललोहितमित्यन- योरकतरस्य पौनरुक्त्यापत्तेः । तदेव तदु सत्यमाहुस्त- देव ब्रह्म परमं कवीनाम् ' (म० ना०१०१११६) इति श्रुत्या तदेकवाक्यतापन्ने ' अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भः' (म. ना० १०१।१२) इत्युत्तरानुवाकै श्रुतेन 'होय ते लक्ष्मीच पत्न्यो' ० आ०३।१३) इति लक्ष्मीपतित्वलिङ्गेन्न ऋतादिशब्दाना विष्णुपरत्वानर्णयाच । किंच 'ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिः। (म०ना०१०१४७) इत्युत्तरवाक्ये ब्रह्माधिपतिरित्यस्य बहुव्रीहि-. रूपताऽवश्यमनुसरणीया । अन्यया तत्रत्यब्रह्मशब्दस्य स्वरिता. तत्वानुपपत्तेः । समासान्तरत्वे वाऽन्तोदात्तत्वेन 'अनुदात्तं पद- मेकवर्जम्' (पा० सू० ६।१ । १५८) इत्यस्य प्रसङ्गेन्न समासस्य स्वरितपूर्वपदान्तत्वानिर्वाह इति । तदसत् । पिङ्गल. लोहितपदयोः 'नमस्ताम्राय चारुणाय च' इत्यत्र ताम्रारुणश- ब्दयोरिव भिन्नार्थतया पौनरुक्याभावात् । 'पति विश्वस्याss- मेश्वर शाश्वतर शिवम् ' (म० ना०१०११११३) इत्यादा. वात्मेश्वरमित्यनेनानन्येश्वरत्वमिव ब्रह्म परमात्मरूपमेवाधिपति- यस्येति बहुव्रीहिणाऽनन्याधिपतित्वस्यैव बोधनात् । अन्यथा ब्रह्मणोऽधिपतिरित्युत्तरवाक्यासंगतेः । न च रुद्रो ब्रह्माण प्रत्यधिपतिरिति त्वयेष्यते । नापि ब्रह्मशब्दोऽयं जीववाची- त्यपि वक्तुं शक्यम् । “ईश्वरः सर्वभूतानाम् ' (म०ना०१०१४७१ ५) इत्यनेन पौनरुक्त्यापत्तेः । अनन्याधिपतित्वद्योतनायैव जीवोत्तम हिरण्यगर्भ अत्यधिपतिरित्युक्तिरर्थवती भवति नान्यथा । फिंच सदाशिव इति दोपगन्धराहित्यम्, ओमिति ·C , शांकरपादपणे- मणववाच्यत्वं चोच्यमानं रुद्रस्य परब्रह्मरूपतां गमयति । 'यो देवानां प्रथम पुरस्ताविश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमान स नो देवः शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायान् ' (म० ना०१०।१०।१९-२०) इत्युपक्रम्य 'यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तः (म० ना०१०।१०।२४) इत्यादिना तस्यैव रुद्रस्योंकारवाच्य- त्वमुक्त्वा यः परः स महेश्वरः (म० ना०१०।१०।२४) इति तस्यैव परब्रह्मशब्दवाच्यमहेश्वरत्वनिर्णयात्स एव चात्र 'ऋतर सत्यम्' (म०ना०१०११२१) इति प्रत्यभिज्ञायते । नं च तत्र लक्ष्मीपतित्वलिङ्गासंभवः शङ्कनपथमारोहति । तत्र माहेश्वरी लक्ष्मीमूर्तिमूर्तिमतः प्रभोः । इत्यारभ्य-- • तस्याङ्क-मध्यमारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परां । महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा ।। इति वायुसंहितादिपुराणवाक्यैर्महादेव्यामुमायामपि लक्ष्मीशब्द- वाच्यत्वस्य मसिद्धत्वाव । नापि ' हीच ते लक्ष्मीश्च पल्यौ' (तै०आ०३।१३) इत्यत्रोक्तश्रीपतित्वलिङ्गासंभवः। समानप्रकरणे शाखान्तरे 'हीश्च ते लक्ष्मीच पन्यो' (ते.आ०३।१३)इति मन्त्रे हृल्लेखावाच्योमापतित्वलिङ्गस्यापि श्रवणेन वाजसनेयकथा- ' खास्थोक्तमन्त्रगतश्रीशब्दस्योमायामेव पर्यवसानात् । न च चैपरीत्यं शङ्कायम् । ‘श्रियं लक्ष्मीमोपलामम्बिकां गा षष्ठी जयामिन्द्रसेनेत्युदाहुः' इत्यायुष्यसूत्रे श्रीशब्दस्य गौर्या दृष्टः त्वात् । हृल्लेखायाः कमलायां प्रयोगानुपलम्भात् । उपलम्भे वा तल्लिङ्गस्य शिवविष्णुसाधारण्यान्न तेन ब्रह्मशब्दस्य विष्णु- मात्रपरत्वनिर्णयः । अत्त एव शाखाभेदभिन्नपाठाभिप्रायेण लैङ्ग ब्रह्मनारायणकृतशिवस्तोत्र-- नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते हीपते नमः। इत्युपवृंहणं संगच्छते । नापि रुद्रे समुद्रान्तःस्थत्वलिङ्गासंभवः । प्रजापतिश्वरति गर्भेऽन्तः । इत्यष्टौ (म.ना१०।१ ) इत्यादी समुदान्तास्यत्वस्याप्टपूर्ती रुद्रेऽपि प्रसिद्धः । नारायणेऽपि ·शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । समुद्रान्तःस्थत्वं प्रसिद्धमिति चेत् । पादमस्तु प्रसिद्धम् । नैतावता रुद्रव्यवच्छेदः । तस्माद्विष्णुरुद्रयोरुभयोरपि परब्रह्मश्चतिलिङ्गा-- दीनामुपलम्भात्तयोरभेदस्यैव श्रुतितात्पर्यविपयत्वाद्रुद्रस्यापि जि. ज्ञास्यव्रामलक्षणलक्ष्यत्वमेव रुद्रस्येश्वरत्वपक्षेऽङ्गीकरणीयम् । अन्यथा श्रुतीनामनिर्णायकत्वमसङ्गगव । यत्तु रुद्रस्य वि- कण्वात्मकत्वे विष्णोरेव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति विष्णुरेव जिज्ञास्य जगत्कारणत्वलक्षणलक्ष्यं ब्रह्मेति । तद 'विष्णोरुद्रात्मकत्वे रुद्रस्यैव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति न तस्योक्तलक्षणालक्ष्यत्वम्' इत्य- नेनोचरितम् । एतेन ‘एको ह वै नारायण आसीत् (म. ना० १) इति श्रुती परमफारणे नारायणपदश्रवणात्तस्थ रुद्र- परत्वे णत्वानुपपत्तेस्तदनुरोधेन सावकाशश्रुत्यन्तराणि नेयानीति न रुद्रस्योक्तलक्षणलक्ष्यजिज्ञास्यपरब्रह्मत्वमिति वाचोयुक्तिरपि निरस्ता। वाक्यान्तरप्वादिरुद्रेऽत्यन्तपसिद्धानां शिवहरेश्वरेशाना- दिशब्दानां श्रवणेन वक्ष्यमाणाप्पय्यदीक्षितोक्तिरीत्या तव मते सृष्टिवाक्यानामनेफस्रष्टपरत्वस्याप्यविरोधसंभवेन प्रसिद्धयति- क्रमानौचित्पाद । विरोधपरिहाराय तदैक्याभ्युपगमस्यैव युक्त- स्वात् । अन्यथा नारायणशब्दस्यापि योगत्या शिवपरवसंभवे- नानिर्णयप्रसङ्गस्य दुर्यारत्वात् । न च णत्वायोगः । नारायण- स्येयं नारायणीत्यादिवनारायणस्यायं नारायण इति व्युत्प. तो वाधकाभावात् । अत एव हरिवंशे- नामानि तव गोविन्द यानि लोके भवन्ति हि । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ।। इति कृष्णं प्रति शिववचनं संगच्छते । यानि च विष्ण्वपेक्षया रुद्राएफपव्यञ्जकानि वचनानि तानि 'विश्वाधिको रुद्रो महर्षि जनितात विष्णोर्ब्रह्मविष्णुरुद्राः संप्रस्यन्ते । इत्यादिवचना- नीष कार्यभूतावताररुद्रपरतया नेतव्यानि । तेषु हि रुद्रस्य विश्वशब्दाभिधेयाद्विष्णोराधिक्यस्य सोमशब्दवाच्याद्रुद्राद्विष्णो- रुत्पत्तेश्च श्रवणात् । अत एव- 'कचिद्रमा कचिद्विष्णुः कचिद्रुद्रः प्रशस्यते । जाने नेपाधिक्य न्यनत्व वा कथंचन ॥

·- २२२ शांकरपादभूषणे- तत्वकल्पीयवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः । पुराणानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्यति । इति व्यवस्थाकायुपqहणं संगच्छते । एतेनैव शैवपुराणानां तामसत्वं विष्णुपुराणानां सात्त्विकत्वमिति कल्पनमतिदरिद्राणां निरस्तम् । शिवस्य विष्णोराधिक्यप्रतिपादकश्रुतीनां दर्शि- तत्वात् । सांख्यं योगः पाश्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा । आत्मप्रमाणान्येतानि न इन्तव्यानि सूरिभिः ।। इवि भारते शिवपुराणसमानार्थकपाशुपतागमस्याध्यात्मशास्त्र- त्वेन भामाण्योक्तेः। शंकरसंहितायां च विष्णुपुराणानां ताम• सत्वं शिवपुराणानामवे सात्त्विकत्वमित्युक्तत्वेनानिर्णयविपत्ता- चुक्तव्यवस्थाया एव शरणीकरणीयत्वात् । अधिकमानन्दमया- धिकरणे वक्ष्यमाणत्वान्नेह प्रपञ्च्यते । तस्मादुद्रस्य जीवत्व ईश्वरत्वे वोभयथाऽपि न तत्रातिव्याप्तिपूर्वपक्षसंभवः । यत्त्वेवं विकल्प्यास्मद्रीत्या पूर्वपक्षदूपणम्-त्वदभिमतेक्षत्या. घधिकरणस्थपूर्वपक्षसमानयोगक्षेमम् । तथा हि-प्रधानादेः कारणत्वं किं ब्रह्मतरान्तर्भावेण ब्रह्मान्तर्भावेण वा । नाऽऽधः। जगन्मिथ्यात्वसूचकेन विविधपरिच्छेदरहितत्वार्यकब्रह्मशब्देन तस्य मिथ्यात्वेऽवधृते कारणत्वशङ्कानुदयात् । न द्वितीयः । एफमेवेत्यादिश्रुतिविरोधादित्युक्त्वोक्तम्-- अजानता पामरेण चन्द्रिकामलयार्णवम् । जल्पितं बहुलं मोघं शल्योदाहृतकाकवत् ॥ इति । तदस्मद्रीत्येक्षत्यधिकरणपूर्वपक्षरहस्याज्ञाननिवन्धनम- स्मदनभिमतोपालम्भनम् । नास्मन्मते जिज्ञास्यत्वाभिमतन- झलक्षणस्य प्रघानेऽतिव्याप्तिरिति पूर्वपक्षः । येनोक्तविकल्पा- वसरः। किंतु जिज्ञासासूने भोक्त्रात्मनो यत्पारमार्थिक रूपं प्रोति वेदान्तमसिदं तद्विचार्यमित्युक्त्वाऽग्रिमत्रिसूया तादृश. मेव ब्रह्म जगत्कारणत्वादिना सफलवेदान्तमतिपामिति समर्पितम् । तन्न संभवति । स्वप्रकाशाद्वितीयानन्दपरमपुरुषा.

·२२३ शाखयोनित्वाधिकरणम् । थरूपब्रह्मणोऽन्यस्य जडस्य प्रधानस्यैव जगत्कारणत्वादिना वेदान्तमतिपाद्यत्वावगमादिति सद्विद्यामालम्व्य सांख्परीत्या पूर्वपक्षमत्तेः । अजानतेत्यादिकम् - अजानता पामरेण शंकरोक्तिसुधार्णवम् । चन्द्रिकाकूपगेनैवं दाररुदितं कृतम् ॥ इत्यनेन समानयोगक्षेमत्वान्न खेदावहम् । यदपि चन्द्रिकायाम्--महीमहीधरादि नानाकर्तृकं विचि. कार्यत्वात्मासादादिवत् , इत्यनुमानेन जगतो नानाकर्तृफत्व- सिद्धौ सर्वजगत्कर्तृत्वं लक्षणं चेदसंभवः, स्वभिन्न कृत्तिसाध्य. जगत्कर्तृत्वस्य स्वस्मिन्नसंभवात् । स्वयोग्यसकलजगत्कर्तृत्वं लक्षणं दतिव्यासिरिति पूर्वपक्ष्याशयवर्णनम् । तदसत् । 'एकोह वै नारायण आसीत् ' (महाना०१) एकमेवाद्वितीयम्' (छा०६। २१) इत्यादिजगत्कारणेकत्ववोधकथतिविरोधेन नानाक- र्तृकत्वानुमानस्याशुचित्वयोधकश्रुतिविरोधेन ' नरशिरःकपालं शुचि पाण्यङ्गत्वात् ' इत्याद्यनुमानस्येव कालात्ययापदिष्टत्वेन जगद्यधनेकस्वतन्त्रकर्तृकं स्थाचहि कस्यचित्सिसक्षायां फस्यचित्संहारच्छायां कस्यचित्पालनेच्छायां युगपत्सृष्टिस्थि- तिसंहारासंभवेन परस्परवैमत्येन जगतः सृष्टयादिकं न स्यात् । जायमानं वाऽनियतमक्रमिकं वा स्यादिति प्रतिकूलतर्कपराहत- स्वेन च तदवष्टम्मेन पूर्वपक्षानुदयात् । यत्वन के कर्तृकानुमानानां निरवकाशत्वेनैकादिशब्दामाम. नेकार्थकतया सावकाशत्वेन नोक्तश्रुतिविरोधः । अत एव न नरशिकपालशुचित्वानुमानतुल्यत्वम् । तत्रैवात्रोपजीच्यश्रुति- विरोधाभावात् । मत्सरादिदोपशून्यनानाकर्तृकत्वानुमान उक्त- मतिकूलतर्कपराहतेरसंभवाव । निर्दुष्टानुपानव पूर्वपक्षमचि. रिति नियमाभावस्यासकृदावेदितत्वाच्च । किंच परमते 'जग- व्यापारवर्जम् ' (न. सू४।४ । १७) इत्यधिकरणे नाना. फर्तृकत्वं जगतः पूर्वपक्षिणोऽभिप्रेतम् । सगुणब्रह्मोपासकानां निरङ्कुशमैश्चर्यमित्यादिभाष्याद । ईश्वरनानात्वं पूर्वपक्षफल- मिति टीकाग्रन्याच । तत्र जगत्कारणैकत्ववोधकोक्तश्रुतिविरी- . .

·१२४ शांकरपादभूपणे-- धात्परस्परवैमत्येन सृष्टयाउनुपपत्तेस्त्वदुक्तास्मद्रीत्यैतदधिकरणी. यपूर्वपक्षदूषणेनैव 'जगद्व्यापारवर्जम् ' (ब्र० सू० ४ । ४ । १७) इत्यधिकरणीयोक्तपूर्वपक्षानुदयस्त्वन्मतेऽपीत्यादि । तद- प्यसत् । एकादिपदानामनेकार्थतया सावकाशत्वेऽपि न ब्रह्मा नेशानः' इत्यादेः ' स ऐक्षत'' तदेक्षत' (छा०६ । २।३) इत्यायेकवचनावधृतैकत्वस्य विरोधापरिहारस्यासक. दावेदितत्वात् । सावकाशनिरवकाशन्यायस्य गृहीतप्रमाणभावो- भयविषयत्वमेव । अन्यथाऽयं गौरश्च इत्यादेरापि स गौ श्व इत्यादिसंकोचकत्वं प्रावल्यं वा स्यादित्यस्याद्वैतसिद्धितदीयटी. कादर्शिनां स्पष्टत्वात् । निश्चितप्रमाणभावश्रुतिविरोधेन प्रतिकू- .लतर्फपराहतत्ववाधादिदोपदुष्टानुमानविपयगवेपणायोगात्तात्प- लिङ्गरुपक्रमादिभिः क.क्यपरत्वेऽवधते श्रुतेरपि निरवकाश- स्वात्कषयबोधकोक्तप्रवलश्रुत्पा सविशेषणे विधिनिषेधौ विशेषणमुपसंक्रामतः सति विशेष्ये वाधे' इति न्यायेन नाना. कर्तृकानुमानस्य ज्ञानेच्छाकृतिरूपकर्तृत्वनानात्वविपयतया साव. काशत्वकल्पनासंभवाच्च निर्णीततात्पर्यकत्वमेवोक्तश्रुतीनां वल- वत्त्वम् । अत एवेत्यादिकमपि न विचारक्षमम् । मावल्यमागमस्यैव जात्या तेषु त्रिषु स्मृतम् । इति स्मृत्या, श्रुतीनामागमत्वेनैव प्रावल्योक्तर्नरशुचित्वानु- मानस्याशुचित्ववोधकागमत्वेनैवाऽऽगमवाध्यतायाः सर्वसंमत- त्वात् । किंचाशुचित्ववोधकागमस्य शुचित्वानुमानोपजीव्य- त्वं * तेन च प्रावल्यं वाधकत्वलक्षणमपि न संभवति । तद्धधनुमानापेक्षितसाध्यादिग्राहकत्वरूपमेव । अन्यस्यासंभ- चात् । नयशुचित्वागमः शुचित्वानुमानापेक्षितशुचित्वरूपसाध्या- दिग्राहकः । येन तदुपजीव्यः स्यात् । अय शुचित्वयोधका- गमसजातीयत्वेन तस्योपजीच्यत्ता तहि साजात्यस्याऽऽगमरवx उपजीव्यत्वमिति । ( २२३ पृष्ठे ) · तनेवात्रोपनीव्यश्रुति- विरोधाभावात् ' इत्यनेन यदपनीव्यत्वमशुचित्वागमस्य दृष्टान्तत्वेनोक्तं तल संमवतीत्यर्थः । तदीति । उपनीव्यस्व हीत्यर्थः । .

·. शास्त्रयौनिवाधिकरणम् । २२५ रूपतयाऽऽगमत्वेनैव तस्य वाधकता प्राप्ता नोपनीव्यत्वेन । किंचापेक्षितार्थग्राहित्यादिमात्रेण चेदुपजीव्यता तया च वाध. फत्वं तदाऽपेक्षितप्रतियोगिग्राहकत्वेन ' इदं रजतम् । इति । भ्रमस्य वाधोपजीव्यत्वात् 'नेदं रजतम् ' इति वाधबुद्धरनु+ दयमसंगात् । * अत एव मत्सरादिदोषशून्य नानाकर्तृका- नुमाने नोक्तमतिकूलदोषपराहतिरिति यूथ कृतम् । तस्यापि कक्यश्रुतिबाधितत्वात् । दृष्टान्तभूते प्रासादादौ समत्सरना- नाकर्तृकत्वस्यैव दृष्टत्वेन साध्यामसिद्धचा तादृशानुमानस्य दृष्टा- न्तविकलत्वेनासाधकत्वात् । घटादायेककर्तृक उक्तसाध्यहेत्वोप- तिरेकयोप्तिग्रह इत्यपि न संभवति । समनस्कानां जीवानां म- त्सरादिदोपनयत्येनेश्वरनानात्वस्यानुमानात्मागसिद्धमत्सरादि- दोपशून्यमानाकर्तृकत्वरूपप्रतियोग्यप्रसिद्धया तव्यतिरेकाम- सिद्धः । मत्सरादिदोषशून्यनानाककत्वाभावस्य शून्यान्तव्य- यविशेषणघटितत्वेन घटादाचुक्त-साध्यहेतुव्यतिरे कयोव्याप्ति ग्रहासंभवाच । तथा हि-क्षित्यादिकं कर्तृजन्य कार्यत्वादित्य- * आगमत्वरूपतयति । तद्भिन्नत्वे सति तद्गतमूयोधर्मवत्वरूपतामात्य- स्यात्राऽऽगमस्वरूपे पर्यवसानादागमस्वरूपतयेत्युक्तम् । + अनुदयप्रसङ्गादिति । अयं भाव:-चाकचक्यादिसाश्यसंदर्शनेन शुतो इदं रजतम् ' इत्याकारक भ्रमज्ञानं समुत्पयते । ततश्च सामीप्यादि. निमित्तान्तरेण ' नेदं रनतम् ' इत्याकारकं तद्भ्रमनिवर्तकं ज्ञानं जायते । यदि चापेक्षितार्थग्राहि ज्ञानमुपजीव्यं सद्बाधकं भवति तहि ' नेदं रजतम् ' इत्य. स्मिज्ञाने रजतप्रतियोगिकोऽमावो विषयतया प्रतीयतेऽतः प्रतियोगित्वेन रज- तमध्यपेक्ष्यते । तदाहि । इदं रजतम् ' इत्याकारकं ज्ञानमुपजीव्यं सहायक स्यात् । एवं चौपजीव्यत्वेन वाधकं यत् । इदं रनतम् इत्याकारकं ज्ञानं तेन - नेदं रजतम् ' इत्याकारकं वाधज्ञानं वाधिष्यते । अतस्तदनुदया- मग इति । ४ अत एवेति । उपजीव्यत्वादेपेत्यर्थः । = साध्य हेतुव्यतिरेकयोरिदि । साध्यहेतुरमावयोरित्यर्थः । + शित्यादिकमिति । इत आरम्य नोपाधिरित्यन्तो ग्रन्यो शान्त नोपन्यस्तः । तस्यायं मावः-श्वरसचे प्रमाणभूतं तित्यादिकं पक्षी *- ·२२६ शांकरपादभूपणे-. नुमाने शरीरजन्यत्वस्योपाधित्वमाशय यद्व्यतिरेकस्य यदै- भावव्याप्यत्वं तस्यैव तव्यापकत्वमितरांशेऽनुकूलतापसरा- दिति नियममालम्ब्य क्षित्यादिकं न कर्तृजन्यं शरीराजन्यत्वा- दिति तादृशोपाध्यभावेन साध्याभावानुमाने व्यभिचारशङ्कायाँ शरीरजन्यत्वं यदि कर्तृजन्यत्वव्यापकं न स्यात्तदा कर्तृजन्य- स्वाभावव्याप्याभावप्रतियोगि न स्यादिति तन्निवर्तकतर्को नाव- तरति । लाघवेन जन्यत्वाभावत्वेनैव व्याप्यत्वसंभवात् । शरीर- विशेषणचैयादिष्टापत्तित्वान्न शरीरजन्यत्वं कर्तृजन्यत्वव्यापक नोपाधिरितीश्वरवादादी* मण्यादावुक्तदिशा मत्सरादिदोपशून्य. नानाकर्तृकत्वं यदि विचित्रकार्यत्वव्यापकं न स्यात्तदा विवित्र- कार्यत्वाभावव्याप्याभावप्रतियोगि न स्यादिति तर्कों नावतरति । शून्यान्तविशेषणवैययेन नानाकर्तृकत्वाभावत्वेनैव व्याप्यत्व संभवेनेष्टापत्तित्वान्मत्सरादिदोपशून्यनानाकर्तृकत्वरूपप्रकृतसा- ध्ये विचित्रकार्यत्वरूपप्रकृतहेतुव्यापकत्वासंभवेन प्रकृतहेत्वभावो कर्तृजन्यत्वं साध्यते कार्यवाहेतोः' इत्याकारकं यदनुमानं तत्र शरीरजन्य- त्वमुपाधिः संभवतीति सोपाधिकत्वाद्व्याप्यत्वासिद्धहेत्वामासवैशिष्टयेनोक्तानु. मानस्य दुष्टत्वादीश्वरसत्त्वे प्रमाणाभाव इत्याकारिका शङ्का समुत्पद्यते । परंतु तत्रोपाधेः साध्यव्यापकत्वमवश्यं वक्तव्यम् । साध्यव्यापकत्वे सति साधना- व्यापकत्वमिति तल्लक्षणात् । तच्च न समवति । व्यापकत्वं हि · यद्व्यतिरे- कस्य यदमावव्याप्यत्वं तस्यैव तद्व्यापकत्वम् ' इति नियमान्निश्चीयते । अत्र व्यतिरेको नाम , अमावः । एवं चौतनियमावलम्न शरीरजायत्वस्य कर्तृनन्य. त्यव्यापकत्वसूचके सित्यादिकं पक्षीकृत्य कर्तृनन्यत्वामावः साध्यते शरीरज. न्यत्वाभावात्' इत्याकारके तादृशोपाध्यमावेन साध्यामावानुमाने कृते सति तत्र 'शरीरजन्यत्वं कर्तृनन्यत्वस्य व्यापकं न स्यादनुकूलतर्कामावात्' इत्याकारक: व्यभिचारशङ्कायां समुत्पन्नायां तनिवर्तकोऽनुकूलस्तर्कः 'यदि शरीरजन्यत्वं कर्तृनन्यत्वस्य व्यापक न स्यात्तहि कर्तजन्यत्वामावस्य यो व्याप्योऽभावस्तत्म. तियोगि ( शरीरनन्यत्वम् ) न स्यात् । इत्याकारको नावतरति । जन्यत्या. मावस्येने। कनिन्यत्वामावनिरूपितव्याप्यत्वसंभवाच्छरीरविशेषगस्य पैया- च्छरीरनन्यस्वस्य कर्तृनन्यावव्यापकत्सामावानोपाधित्वमिति । ' मण्यादाविति । मणिनामकग्रन्यादावित्यर्थः । - ·शास्त्रयोनिस्वारिकरणम् । २२७ यदि प्रकृतसाध्य[भावव्यापको न स्याचदा * प्रकृतसाध्या- स्मकमकृतसाध्याभावाभावनिष्ठव्यापकतानिरूपितव्याप्यताका- 'भावपतियोगी न स्यादिति + तस्यापि प्रकृतसाध्ये प्रकृतहेतु- व्याकपत्वस्योक्तरीत्याऽमावेनेष्टापत्त्याऽभावेन प्रकृतसाध्याभाव. मकृतहेत्वभावयोराप्यव्यापकभावाग्रहात् । न च स्वसमाना- धिकरणव्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरघटितत्वरूपव्यर्थविशेपणत्व- स्यैव च्याप्यतानवच्छेदकत्वनियमात्मकृते च = नानाकर्तृ- कत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकमतियोगिताकाभावत्वसामानाधिकर- ण्यस्य मत्सरादिदोपशून्यत्वघटिततादृशधर्मपर्याप्तावच्छेदकताक- प्रतियोगिताकाभावत्वे ताशाभावयो देनासवान शून्या- * प्रकृतसाध्यात्मकोति । प्रकृतसाध्यात्मको यः प्रकृतप्ताध्यामावामावस्त निष्ठव्यापकतानिरूपिता व्याप्यता यस्य हेतुरूपामावस्य तस्य हेत्वमावः प्रति योगी न स्यादित्यर्थः । + तर्कस्यापीति । अस्य द्वितीयेन 'अमावेन' इत्यनेन सहान्वयः । ४ व्याप्यव्यापकभावाग्रहादिति । अयं मावः--क्षित्यादिकं पक्षीकृतर मत्सरादिदोषशून्यमानाकर्तृकत्वं साध्यते विचित्रकार्यवादित्यनुमाने साध्यहेत्वो याप्तिग्रहो न संभवति । प्रासादादी समत्सरनानाकर्तृकत्यस्य दृष्टत्वात् । न यत्र यत्र मन्तरादिदोपशून्यनानाकर्तृकत्वाभावस्तब तत्र विचित्रकार्यवाभाव यथा घटादिरिति व्यतिरेकव्याप्तिः संमवतीति चेत्। अत्रोच्यते--मण्यादिग्रन्थेषु व्यर्थविशेषणघटितधर्मस्य धर्मान्तरेण सह व्याप्लिन संभवतीत्युक्तत्वात्प्रकृतसाध्ये शुन्या-नव्यविशेषणघटिते मत्सरादिदोपशून्धनानाकर्तकत्वरूप विचित्रकार्यव. रूपप्रकृतहेतुनिष्ठव्याप्यतानिरूपितव्यापकत्वासंमवात् । 'यदि विचित्रकार्यत्वामा- . वरूपः प्रकृतहेत्वभावो मत्सरादिदोपशून्य नानाकर्तृकत्वामावरूपप्रकृतताध्यामाव. निरूपित्तव्यापको न स्यात्तर्हि मत्सरादिदोपशून्यनानाकर्तृकत्वरूपप्रकृतमाध्या- त्मकप्रकृतसाध्यामावामावनिष्ठ-यापकतानिरूपितव्याप्यताकविचित्रकार्यत्वरूपप्र- कृतहेत्वमावामावप्रतियोगी न स्यात् । इत्याकारकानुकूलतकस्याप्यमावेन प्रकृ. तसाध्यामावप्रकृतहेत्वमाषयोप्प्यध्यापकपाक्ग्रहो न संभवतीति । नानाकर्तृकत्वत्वेति । नानाकर्तृकत्वत्वं पर्यापावच्छेदकता यस्या एता- दृशी निगोमिना गमाधान नाटामावत्वसामानाधिकरण्यस्येति वियः ।

·२२८ . शांकरपादभूषणे- न्तविशेषणघटितोक्ताभावत्वस्य व्याप्यतानवच्छेदकत्वपयोज. कोक्तव्यर्थविशेषणत्वमिति शक्यम् ।, जन्यत्वसामान्याभाव- शरीरजन्यत्वसामान्याभावयोमेंदेऽपि मणिकारेण शरीरजन्य. वाभावे व्यर्थविशेपणत्वोक्तेयेन विशेषणेन विना व्याप्तिन गृह्यते तस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वमिति नियमेनोक्तनियमस्य निर्मूल. त्वात् । * उक्तनियमे तु व्याप्यव्यापकभावग्रहमतिबन्धक- व्यभिचारशङ्कानिवर्तकविपक्षवाधकतर्कपसरनिबन्धनतगृहस्यैव वीजत्वात् । एतदभिप्रायेणैवेश्वरवादे मणौ धूमविशेषादौ चन्दनवह्नयादेः कारणत्वाद्विपक्षवाधकेन विशिष्टस्य व्यापक- त्वाद्विशिष्टाभावत्वेन हेत्वभावव्याप्यत्वम् । यत्र तु विपक्षवा. धकं नास्ति तत्र विशिष्टव्यापकता नास्ति' इत्यादि प्रतिपादि- तम् । येन विनेत्यायुक्तनियममालम्ब्यैव मणिकारेण 'घ्राणं पार्थिवं रूपादिषु पञ्चसु + मध्ये गन्धस्यैव व्यञ्जकत्वात् इत्यत्र रूपादिपु मध्य इत्यस्यासिद्धिमानवारकस्यापि न वैय- य॑म् । न वोक्तविशेषणघटितस्य हेतुतावच्छेदकस्य व्याप्यता- नवच्छेदकत्वम् । तेन विना व्याप्त्यग्रहादित्युक्तं दीधितिव्या- ख्यायां गदाधरादिभिरपि । साध्यवद्भिन्नसाध्याभाववदत्तित्व- मिति लक्षणवाक्ये साध्यवृद्भिन्नश्चासौ साध्याभाववांश्चति कर्म- धारयसमासाश्रयणे साध्यवद्भिन्नावृत्तित्वस्यैव सम्यक्त्वेन सा- ध्याभावांशचैयर्थ्यमित्युक्तं च संगच्छते । स्वदुक्तनियमाङ्गी. कारे द्वयमप्यनुपपन्न स्यात् । एतच गदाधरीव्याख्या न्याय- रत्नाभिधायां विस्तरेण प्रतिपादितमस्माभिः । फिंच परमतेऽपीत्यादिक प्रामादिकमेव । सगुणब्रह्मोपा. सकानां निरशमेश्वर्यम् । 'आमोति स्वाराज्यम् ' (ते. १।६।२) इति फलश्रुतेरिति पूर्वपक्षे न ' एकमेवाद्विती. यम् ' (छा० ६ । २ । १) इति श्रुतिविरोधस्तस्या निर्गुणा- * : उक्तनियमे विति । येन विशेषणेन विनेत्याद्यस्मदुक्तनियमे स्वत्यर्थः + मध्य इति । एतद्योगे पठ्या एवौनित्येन : रूपादीनां पश्चानां मध्ये' स्युचितम् ।

·शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । द्वितीयब्रह्मपरत्वात्पूर्वपक्षे विद्वदैश्वर्यस्य निरतिशयत्वादीचर- भेदादनकमत्येन जगदुत्पत्त्यादिव्यवस्थाया असिद्धिः । सिद्धान्त तद्भेदाभावात्परमेश्वराधीनतया जगदुत्पत्यादिश्यवस्थोपपचि. रित्यानन्दगिरायां स्पष्टमुक्तत्वात् । ईश्वरनानात्वं पूर्वपक्षफ- लमिति टीकाग्रन्थे तन्नानात्वे किमनिष्टमित्याकाइसायामुक्तानि. एमिति शेपपुरणेनार्यवर्णनौचित्येतदधिकरणीयस्वीयपूर्वपक्षो- स्थितिदूपणेन 'जगद्व्यापारवर्जम् ( 5. सू० ४।४ । १७) इत्यधिकरणीयास्मदीयपूर्वपक्षानुदयोक्तिरस्मद्ग्रन्थार्यान- बोधविजृम्भितेवेति विदुषां स्पष्टमेव । अथवा विदुषां निरड्- कुशेश्वये किं तेपा समपधानत्वमुत गुणमधानत्वम् । आये संम- प्रधानानां नियमेनानकमत्यदर्शनेनेकस्य सिसृक्षायामपरस्य संजिहीसंभवेनापर्यायमेव सर्गसंहारी स्याताम् । अपरथा द्वयोरपि नेश्वरत्वं कार्यविधातादिति ,समनस्कानां च तेपामि- त्यनेनाऽऽद्यपक्षं दुपयित्वैकाभिप्रायमनुवर्तिनां तेपामागन्तुकैश्व- र्याणामगृह्यमाणविशेपतया कस्यचित्माधान्यायोगेनाऽनागन्तु- कैश्वर्येश्वरानुवर्तित्वमेव वक्तव्यमिति । एतेनेत्यादिना द्वितीयप- क्षस्य भाष्यकारेण सिद्धान्तभाप्ये दूपितत्वादुक्तमतिकूलतर्कप- राहतेः सिद्धान्तयुक्तित्वेन न तथोक्तपूर्वपक्षानुपपत्तिः । अयैवं तर्हि मन्मवेऽपि श्रुतिविरोधस्योक्तनानाकर्तृकानुमाने सिद्धान्त युक्तिवान्न तेन पूर्वपक्षानुदयायनं नव युक्तम् । उक्तं हि चन्द्रिकायां सिद्धान्ते-महाकल्पत्वमित्यायनुमानेषु श्रुतिवाधा. देरित्यादीति चेत् । कथं सिद्धान्ते श्रुतिविरोधाभानाकर्तृकानु- मानवाधः । श्रुतिष्वपि विष्णुरुद्रादिनानाकर्तृमतिपादनस्य दृष्ट- त्वात् । न्यायान्तरे श्रुतेरेकविपयकत्वं निश्चिनुम इति चेत् । कयं तहि शानयोनित्यसिद्धान्तेन नानाकर्तफत्वपूर्वपक्षनिरासः। एकमेवैति शास्त्रादेव तन्निपेय इति चेद । किं तदेकमित्यनिश्च- यवतो जगत्कारणत्वस्य विष्यवेकनिष्ठत्वासिद्धः। कारणे ब्रह्म- शब्दश्रवणात्तस्य च विष्ण्वेकनिष्ठत्वात्तनिश्चय इति तु रुद्रेऽपि ब्रह्मशब्दश्रवणदर्शनेन मागेव निरस्तम् । अप्पय्यदीक्षितास्तु नानाकर्तृकानुमानावष्टम्भेनोक्तपूर्यपक्षस्य ·२३० शांकरपादभूपणे- प्रकारान्तरेणानुत्थितिमाहुः । तथा हि--उक्तानुमानेन नानाकर्तृ- सिद्धावपि तस्य जगत्कारणैकत्ववोधकर्त्यनुरोधनान्नमयमा- णमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयात्मकसविशेषाभिन्नरूपाणामिव नानेश्वरसिद्धौ पर्यवसानस्यागत्या वाच्यत्वेन तेपां सर्वेषामेवा- नमयादिरूपाणामित्र- एतन्नानावताराणां निदानं बीजमव्ययम् । इति पुराणोक्तमूलभूतसच्चिदानन्दरूपेण सर्वजगत्कर्तृत्वसंभवेना- तिव्याप्त्यसंभवयोरनवकाशात् । आनन्दमयाधिकरणेऽन्नमया- दीनां पश्चानामपि ब्रह्मत्वं वदतः । न संख्योपसंग्रहादपि नाना- भावादतिरेकाच' (७० सू० १।४ । ११) इत्यधिकरणे स्वगतभेदशून्यस्यापि विष्णोर्बहुरूपत्वेन बहुत्वसंख्याश्रयत्वमु- पपाद्य पश्चजनशब्दवाच्यत्वं समर्थयतस्तव मतेऽनेकेश्वरतात्प- यनिर्णायकोपपतिरूपलिङ्गत्वेनोक्तानुमानस्य तदनुग्राहकतया सिद्धान्तेऽपि प्रत्याख्यातुमशक्यत्येनोक्तरीत्यैव तत्पर्यवसानस्या- वश्यं वाच्यत्वेनोक्तपूर्वपक्षस्य सिद्धान्ताविरुद्धत्वाच । न संख्यो- पसंग्रहाधिकरणे हि यस्मिन्पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठि- तः' (वृ० ४ । ४ । १७) इति वाक्ये पञ्चजनशब्दवाच्यो न विष्णुः। तच्छब्दस्य बहुसंख्याविशिष्टवस्तुवाचित्वादहुत्वस्थ च एकमेवाद्वितीयम् ' ( छा०६।२।१ ) इति श्रुतेरीश्वर- स्वविरुद्धत्वाद्यस्मिन्निति यच्छब्दवाच्यस्य प्रकरणाद्विष्णुवाचि- स्वेन तदाधेयानां न विष्णुत्वम् । एकस्याऽऽधाराधेयभाव विरो- धादिति न. समन्वयसिद्धिरिति पूर्वपक्षे-पञ्चजनशब्दवाच्यो विष्णुरेव । स्वगतभेदशून्यस्यापि नानारूपत्वेन बहुत्वसंख्योप. संग्रहाविरोधात् । न च प्रतिशरीरे परमात्मनो बहुरूपत्वममा. माणिकम् । शरीरान्तर्गताकाशमाणादिनियामकत्वेन तेषु भग- वद्रूपेषु नानाभावस्य न्यायमाप्तत्वादाकाशादिरूपेभ्योऽतिरिक्त- स्य शरीरनियामकस्यानोक्र्यस्मिन्नित्यस्य विष्णुवामित्वेऽपि न क्षतिः। शरीरनियामकेश्वराकाशादिषु भगवतोऽवस्थानमा. प्रेणाऽऽधाराधेयभावोपपवेरिति त्वया सिद्धान्तितम् । न च ·.. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । नानेश्वरसिद्धौ तेपां रखतन्त्राणां परस्परमीयादिना सत्येन सध्याद्यनुपपत्तिरूपमतिकूलतर्कपराहतिरुक्तानुमानस्योति कथं तेन नानेश्वरसिद्धिः सिद्धान्ताविरुद्धत्युच्यत इति शङ्कायम् । स्वन्मते मुक्तानामिव तेषां निदौपाणामेव कल्प्यतयेानुदयाव- गत्यागावोपपत्तेः । इत्थं हि तब मतम्-सायुज्यमुक्तिभाजी हि देवाः स्वोत्तमदेवनाश्वेशानुक्रमेण भगवदेहमनुप्रविश्य ग्रहा- वेशन्यायेन भगवदेहेन्द्रियैस्तद्भुक्तानेर भोगान्कदाचिदहिनिर्ग: त्याऽऽत्मस्वरूपाभिन्नैश्विन्मात्रदेहेन्द्रियैः स्वसंकल्पोपनीतांश्च भो. गान्भुञ्जाना आनन्दवरल्युक्तक्रमेण स्वरूपानन्दज्ञानेश्वर्यभोगेषु चोत्तरोत्तरं शतगुणोत्कृष्टाः पूर्ववदेव मुक्तावपि यथास्त्रं ब्रोन्द्र- तरुणचन्द्रसूर्यादितत्तदधिकारिकदेवतापदं तदनुसारिणमुत्तमा- धमभावं पूज्यपूजकमावं चातुभवन्तो विहरन्ति । देवव्यति- रिक्तास्तु सालोक्यादिमुक्तिभाजो यथाधिकारं भूरादिसप्तलो- केपु भगवल्लोकेषु च स्थितानि भगवत्स्थानानि माप्य स्वेच्छा- गृहीतबाह्यदेहेचिन्मात्रदे है; संकल्पोपनतान्भोगान्भुञ्जानाः पूर्व- वर्णाश्रमादिभेदं तदनुसारिपूज्यपूजकभावादिव्यवस्था ज्ञानान• • न्दादिकैश्वर्यतारतम्यं च प्राप्ता विहरन्ति । न चैवं मुक्तानां तारतम्ये तद्दर्शनकृतद्वेषदुःखेादिभिर्मुक्तावपुरुषार्थत्वप्रसङ्गः । निदोषाणां तेषां गुरुशिष्यवत्तदमसक्तरिति । तथा च यदा स्पाजिनामावदशी वर्गवत पठनता स्वयं तत्सेवकन्नादिना ततो निकर्पमनुभवतामपि द्वेपटुाखेाद्यभावस्तदा किमु वक्त. व्यं नित्यनिदोंपसकलकल्याणगुणपरिपूर्णब्रह्मरूपाणामवाप्ससक- लकामानां स्वाधिकानन्दादिकं कचिदप्यपश्यतां कुतोऽपि नि- कर्पमननुभवतामीश्वराणां चैमत्यादिर्क न भवतीति । यदि चेयादीनामन्तःकरणमत्वान्मुक्तात्मनामन्तःकरणाभावात्तदभा- वा समयते तदेश्वराणामपि तथाभूतमन्तःकरणंगनङ्गीकृत्यैव तदभावः समर्थनीयः। यत्तु महीमहीधरादि परस्परमत्यन्तविभिन्नकर्तृकमित्यनुमान सचिशेषाभिमानानार्तिसिद्धौ पर्यवसानस्याशक्यतयेदृशानुमाना पएम्मेनातिव्याप्त्यादिपूर्वपक्षमतिसंभवः । एतेनानेकेश्वरतात्प ·. . शांकरपादभूपणे- निर्णायकोपपत्तिरूपतोक्तिनिरस्ता । उक्तानुमान उपपत्तिरूप. त्वस्यानुग्राहकत्वस्य चासंभवात् । प्रत्युत् सर्वस्य ब्रह्मत्वं वदतस्तवैव महेश्वरप्रधानपरमाण्वादीनां ब्रह्मत्वेन जगत्कारण- स्वावश्यकतया तेषां च जगत्कारणत्वपूर्वपक्षा ईक्षत्यायधिकर. णोक्ताः सिद्धान्ताविरोधिन इत्युक्त्वा- श्रीरायवेन्द्रविजयीन्द्रयतीश्वराभ्यां संदृपितानि नितरामधरीकृतानि । थूथकृतानि नितरां वनमालमित्रैः रप्पय्यदीक्षितवचांसि गुहां गतानि ।। तानीदानी समालम्भ्य निवद्धानि स्ववाक्यतः । तेषां निराकृतियों न हों मृतमारणे ।। इत्युपसंहृतं वाक्पारुष्यैकशस्त्रशूरेण तत्स्वस्य स्वीयाचार्या- णां च स्वकीयपरकीयग्रन्थार्थानवबोधप्रकटीकरणायैवेति स्पष्टं दर्शयितुम् । सत्रोच्यते--राघवेन्द्रविजयीन्द्रयविभ्यां न्यायदुर्ग- गमनेऽनिपुणाभ्यां न्यायकेसरिवचस्तु यदुक्तं तत्सुधीभिरनाद. रणीयम् । तदादाय मृतमायं चन्द्रिकाभूपणोद्यतः । वाक्पारुष्यास्त्रविच्छूरो ब्रह्मास्त्रं जेतुमिच्छति ॥ तथाहि-महीमहीधरादि परस्परमत्यन्तविभिन्नकर्तृकमित्य. नुमान तावन्मत्सरादिदापशून्यनानाकर्तृकानमाननिराकरणायो- क्तदोपैरेव थूथकृतं लज्जाम्बुधिनिमनं नोन्मजनमस्तीति तदाल- म्व्य पूर्वपक्षमत्त्यसंभवः स्पष्ट एव । केवल नानाकर्तृकानुमानस्य दीक्षितोक्तिरीत्या त्वत्संमतसविशेषाभिन्नाने के विरतात्पर्यनिर्णा- यकोपपत्तिरूपलिङ्गत्वेन सिद्धान्तेऽपि प्रत्याख्यानासंभवः स्पष्ट एव । प्रत्युतेत्यादिकं त्वस्मत्सिद्धान्ताज्ञानमूलकं स्वकीयचन्द्रि. कानन्याध्ययनाभावनिवन्धनमेव । न ह्यस्मन्मतेऽनृतस्य जहदुः- खात्मफस्य जगतः सर्वस्य ब्रह्मत्वम् । किंतु ब्रह्मस्वरूपरूपस- तातिरिकताविफसत्ताशुन्यत्लानिमथ्यात्वमेव । अन्यथाद्वतन. यात्मक्यासिद्धिप्रसङ्गात् । तथाहि-आरम्भणाधिकरणे 'तद- नन्यत्यमिति जगतो नामेदं बमा, किंतु भेद व्यासेधामः' इति ·. शास्त्रयोनित्याधिकरणम्- .२३३ वाचस्पतिभामतीग्रन्थः । तत्राभेदमक्यं भेदं तदन्यताविकरूप- वत्तामित्यर्थः। आरम्भणाधिकरणीयास्मद्रीत्याधिकरणयोजना- दृपणे त्वदीयचन्द्रिकाकारोऽपि न तावमाभेदस्तदनन्यत्वम् । अनृतस्य विश्वस्य ब्रह्माभेदायोगादनङ्गीकाराचेत्याह । तथा चाद्वितीयस्वकाशानन्दरूपपरमपुरुषार्थरूपं ब्रह्मैव चेदान्तैर्जिज्ञा- स्थमित्युक्तम् । वन संभवति, उक्तब्रह्मभिन्नस्य जडस्य मधान- स्यैव जगत्कारणत्वेन सद्विद्यादिवेदान्तप्रतिपाद्यत्वावगमादित्या. दिरीत्या सांख्यादिरीत्या पूर्वपक्षाः कथं सिद्धान्ताविरुद्धाः । नानाकर्तृकानुमानावष्टम्भनेतदधिकरणीयपूर्वपक्षस्य सर्वथाs. नुत्थानदर्शनीय तदुपपादकसंभावितवटस्थाशकामुत्याप्य तान्न. राकरणेन तद्रीत्या तस्य सिद्धान्ताविरुद्धत्वं बहुपकारी- क्षिणितम् । तदपि परोक्तद्पणनिराकरणेन परकीयाधिकर- णयोजनाया विद्वदग्राह्यतार्थ लिरूपते-ननु परब्रह्मस्वरूपा जगत्कारो यहवश्वेद ' तेषां परास्यशक्तिर्विविधैव श्रूयते' इत्यादिश्रुतिवलात्मत्येकं तेषामचिन्त्याद्भुतापरिमितशक्तिमत्त्व- मेवाङ्गीकरणीयम् । तथा चान्योन्यानपेक्षया निखिलजगत्स. पृथादि कर्तुं शक्तानां तेषां संभूय सृष्टयादिकर्तृत्वमयुक्तम् । लोके विचित्रगोपुरमासादादिष्वनेकेषा शिल्पिना संभूयका- रित्वस्य प्रत्येकैकशक्तिमिलन्धनत्वात् । अतोऽनुमानस्प तत्स- हकृतसृष्टिवाक्याना कस्मिन्नेव कर्वरि पर्यवसानाभावे विशे- पवयनवलान्नारायण एव पर्यवसानं स्यादिति कथं पूर्वपक्षः सिद्धान्ताविरुद्ध इति चेन्मेवम् । 'एक एव नारायण आसीत्' इत्पादेरिव ' यदा तमस्तान दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिच एव केवल: ' ' एक एव रुद्रो नद्वितीयाय तस्यों ' (ते० सं० १ । ८१९) इत्यादीना विशेपवचनानां श्रुतिपु दर्शनात्सृष्टिवा- क्यानां नारायण एवं कर्तरि पर्यवसानस्यासंभवात्तत्सहकत. नानाकर्तकानुमानेन नानाकर्तृणां सिद्धावपि प्रत्येकमखिलजग- सर्वजनादिकं कर्तुं शक्तानामचिन्त्याद्भुत शक्तिमता प्रत्येकमपि पां तनाव आरम्भणाधिकरणन्यायेन केवलं लीलया संभय- फर्तृत्वस्यैव वक्तं शक्यत्वात् । आरम्भणाधिकरणे परेणेवरस्य २.

·शांकरपादभूषणे- जगत्सृष्टौ नियमेन प्रकृत्यादिकमपेक्षमाणस्य तत्रापि प्रकृति- मुपादानत्वेनैव कालादिकं निमित्तत्वेनापेक्ष्य प्रकृत्यैव महान्तं महतैवाहंकारमित्यादिक्रमनियमं चापेक्ष्य सृजतः किं नाम स्वातन्त्र्यम् । स्वातन्त्र्ये सति कदाचित्मकृत्यादिकमनपेक्ष्यैव निमित्तोपादानकार्यक्रमादिकं वा व्यत्यस्य सृष्टिप्रसङ्गादित्या- शङ्कय साधनान्तरतव्यवस्थाक्रमनियमापेक्षणेऽपि युक्तमेव तस्य स्वातन्त्र्यम् । सदभावस्य शक्त्यभावनिवन्धनत्वाभावात् । लोके स्वयमेव गन्तुं शक्तस्यापि गमनसमये लीलया दण्डावष्टम्भव. तदपेक्षणस्य स्वेच्छामात्रनिवन्धनत्वादिति सिद्धान्तितम् । यत्तु त्वया कल्पिता अनेके परमेश्वराः केवलं लीलया संभूय सृजन्तीति निश्चीयन्ते संभाव्यन्ते वा । नाऽऽद्यः । निधा- यकाभावात् । अनुमानानां चाप्रमाणत्वात् । नहि क्वचिदृष्टा- न्तमात्रेणार्थनिश्चयः । अतिमसङ्गात् । न द्वितीयः । असाधक- त्वात् । अल्पज्ञेन हि किं किं न संभाव्यते । प्रत्युत त्वन्मत एवेदं दूपणम् । 'जगद्व्यापारवर्जम् ' (ब्र० सू० ४।४।१७) इत्यधिकरणेऽनेकेषां ज्ञानिनां निरङ्कुशमैश्वर्यमाशङ्कय मैवमि. व्यादिना सर्जनाधैश्वर्यासंभवप्रतिपादनात् । तेपां च मायाया इवाघटितघटनाशक्तिमङ्गीकृत्य निर्गुणब्रह्मचैतन्यवद्वैमत्यादिकि. चिद्धर्माभाचं प्रकल्प्य सर्जनायुपपादनसंभवेन तादृशाधिकरणा- संगत्यापत्तेः । यदि च सृष्टिवाक्येषु नानेकेपा प्रतिपादनं फित्वेकस्यैवेत्येक एव सप्टेत्युच्यते । तहि मयाऽपि वक्तुं शक्य- मिति स्वयमेवोन्मत्तवदुक्त्वोक्ततटस्थशङ्कगदपणे स्वयमेवोन्मत्त. विक्षिप्तवदुत्प्रेक्ष्य पितमित्युक्तं तद्वाक्यपारुष्याभ्यस्तशस्त्रस्वभा: वनिवन्धनत्वान्न खेदावहम् । तत्रोच्यते-यदुक्तं त्वया कल्पिता इत्यादि । तत्तच्छम् । स्वोचितकतिपयजगत्कर्तृत्वलक्षणं चेत् । अतिव्याक्षिः । निखिलजगत्कर्तृत्वलक्षणं चेत् । असंभवः, इतिरीत्यैतदधिकरणीयपूर्वपक्षप्रवृत्तये त्वत्पूर्वपक्षिणैवानुमानेन नानाकर्तृणां साधनाद । तस्य च विष्णुरुद्रायनेकफर्तृमतिपादक- श्रुतिसंवादेन निचितमामाण्यकस्यानिधायकत्वात्वत्सिद्धान्तं उक्तरीत्या तत्मत्याख्यानायोगे सिद्ध उक्ततटस्थाशङ्गानिराक- ·शारायोनिवाधिकरणम्-- रणायोक्तरीत्या सर्वतो बलीयस्यान्यधाऽनुपपत्त्याऽनेक कारी लीलया संभूय सृजन्तीति स्वद्रीत्येव निश्चये वाधकाभावादुक्तपू. पतस्य सिद्धान्ताविरुद्धत्वोपपादनं विद्वन्मतिरमणीयमेव । प्रत्यु- वेत्यादिकमसदेव । मायायामघटितपटनाशक्तिमत्त्वाङ्गीकारे व्र- हाणो निर्गुणत्वाद्यङ्गीकारे 'जीवेशावाभासेन करोति माया चा- विद्या च स्वयमेव भवति । ( इत्यादीनामघटितकार्यान्यथानुपप- त्यादीनां ) निर्गुणत्वादियोधकथुतीनामिव समनस्कानों सगुण. ब्रह्मविदां चैपत्याभावकल्पनायां गानानुपलम्भाव । शिवविष्ण्या- दीनामभेदं स्वीकुर्वता मयेवान्नमयादीनामनेकपा ब्रह्मत्वं वदता शिवविष्ण्वादीनां भेदं च वदता त्वया सृष्टिवाक्येष्वेकस्यैव स्रषुः प्रतिपादन मिति वक्तुमशक्यमित्यस्य वालेनापि सुबोधत्वात् । नन्वेवमपि ' द्यावाभूमी जनयन्देव एकः' (ऋ० सं० १० । ८१ । ३) एकमेवाद्वितीयम् । (छा०६१२।१) इत्यादि. कक्यश्रुतिविरुद्धं कथं जगत्कर्तनानात्वं तन्मते सिध्येदिति- चेत् । न तन्मते जगत्कर्तृनानात्वेऽपि नोक्तश्रुतिविरोधः । तन्मते नेह नानाऽस्ति किंचन ' (का० २।४।११) 'एक- धैवानुद्रष्टव्यम् ' (०६ । ४ । २३ ) इत्यादिश्रुतीनां विष्णोरन्नमयादिस्वरूपाणि शिरःपुच्छाद्यवयवा ज्ञानानन्दादि- गुणाः सृष्टिसंहारादिक्रियाः सर्वगतत्वादयो भावधर्मा अदृश्य- स्वादयोऽभावधर्मा विष्णोः सकाशात्परस्परस्माच न भिद्यन्त इत्यर्यकत्वमिच कौक्यचौधकोक्तश्रुतीनां ब्रह्मविष्णुरुद्राणां मध्य एकैकस्यैव कर्तुः । तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेय' (छा० ६ । २।३) इत्यादिश्रुतिषु श्रुहुभवनमुखैरवतार्यववारस्वरूपै. वोपस्थितभेदनिषेधपरत्वस्य वक्तुं शक्यत्वेन तद्विरोधाभावात् । यत्तु 'नेह नाना (का० २।४ । ११ ) इत्यादेः सर्वनिषेधपरत्वे । इद्द' इत्युक्तधर्मिणः, निषेधस्य च निषेधा. पत्त्या व्याघातेन प्रकरणवशाच्च एकधा' इत्यस्यापि एकमकारतात्पर्यफयापत्ययबलात्तथाऽर्थवर्णनेऽपि एकशब्देन समभिव्याहतपदार्यसंसर्गिनिष्ठभेदाप्रतियोगित्वस्य , स्वरसतः ·- २३६ शांकरपादभूपणे--- प्रतीतस्य सर्वतान्त्रिकसिद्धस्य परित्यक्तुमशक्यतया कथं ताह- शुश्रुतिविरुद्धं जगत्कर्मणां नानात्वं सिध्येत् । प्रत्युत ' एक- मेवाद्वितीयम् (छा. ६ । २ । १) इत्यत्रैकशब्दस्य वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रमूलफलादिभिः' इत्यादिना स्वग- तभेदशून्यार्थकत्ववर्णनात्तभ्यायेन नानेश्वराङ्गीकारे । द्यावा- भूमी जनयन्देव एकः ( ऋ० सं० १०। ८१ । ३) इत्या- येफशब्दस्य स्वगतभेदशून्यार्यकत्वेन विरोधाभाचे सति नाने-, श्वरपक्षस्त्वयाऽपि कुतस्त्यज्यते । एकपदविरोधाभावेऽप्यद्विती- यपदवलेनेतिचेत् । समं ममापि । लाघवादित्यपि समम् । त्वयाऽनमयादिनानेश्वराङ्गीकारान्न साम्यमिति चेत् । न । स्वयाऽपि ब्रह्मविष्णुशिवत्रिपुरसुन्दरीशक्तिसुरामियसूर्यादिना. नेश्वराङ्गीकारात् । साम्यं भेदस्य कल्पित्वमितिचेत् । अभे- दस्यैव कुतो न कल्पितत्वमिति । तदतितुच्छम् । मदीयानभिः मतोपालम्भनं च । 'सदेव सौम्येदमन आसीत् । ( छा० ६ । २) इत्यादिकेषु जगत्कयोधकेपु वाक्येत एकपदेन सम- भिव्याहृतपदार्थसंसर्गिनिष्ठभेदापतियोगित्वस्य स्वरसतः प्रती- तस्यापि अन्नमयादिपञ्चस्वेव शिवविष्ण्वाद्यनेककर्तृवोधकश्रुति. संवादप्राप्तपमाणभावनानाकर्तृकानुमानसिद्धषु समभिव्याहृतप- दार्थपलयकालसंबन्धिषु परस्परनिष्ठभेदप्रतियोगितया घाधेन प्रत्याययितुपशक्यतयोक्तरीत्यकस्यैव कर्तुः वहुभवनमुखैः माप्तस्वगतभेदनिषेधपरत्वस्यैवैकपदे वक्तव्यतया त्वद्रीत्या नाना- कर्तृसिद्धेरपरिहार्यत्वात् । प्रत्युतेत्यादिकमस्मसिद्धान्ताज्ञानमूलं स्वमतिपरिपाकमात्रम् । 'वृक्षस्य स्वगतो भेदः ' इत्यस्य यथा वृक्षे सजातीयादृक्षान्तराद्विजातीयाच्छिलादितः पत्रमूलादिभिश्व सजातीयविजातीयस्वगतं भेदत्रयं प्राप्तं तया स्वसजातीयवि. जातीयस्वगतभेदत्रयं परमात्मनि जगत्कारणे चेतनाचेतनधर्म- धर्मिभावकृतं माप्तमेकपदावधारणाद्वितीयपदैः क्रमेण निषिध्यत इति प्रतिपादनायोक्तभेदत्रयधान्तत्वार्यत्वेनैकपदस्य सजाती- यभेदनिषेधार्थकत्वेन स्वगतभेदनिषेधार्थकत्वाभावात् । तथा चोक्तमद्वैतसिद्धो-विजातीयं किंचिदपेक्ष्य द्वितीयत्वावच्छि- ·२३७ शास्रयोनित्वाधिकरणम्- ननिषेधस्याद्वितीयशब्दार्थत्वात् । अयं चात्र संकोचो बलीपर्द- पदसंनिधानाद्गोपद इव सजातीयस्वगतभेदनिपेधकैकपदावधार- णपदसंनिधिमयुक्त एव । तदुक्तं वृक्षस्येति । 'जगद्यापारवर्जम्' (७० सू० ४।४ । १७ ) इत्यधिकरणे नानेश्वरपूर्वपक्षो नास्मदीयाभिमत इत्यस्य पूर्वमेवाऽऽवेदितत्वात् । तत्पक्षाङ्गी- फारे. प्रतिकूलतर्कस्योक्तत्वाच्चतुर्विधाभायाप्रतियोगित्वरूपापरि- च्छिन्नत्वरूपब्रह्मत्वस्य जगत्कारणे वाधाचन तत्पक्षाङ्गीकारो:- स्मत्सिद्धन्ताविरुद्धः । त्वत्सिद्धान्ताविरुद्ध इति तु प्रतिपादित. मेव दीक्षितः । त्वयाऽपीत्यादिकमपि स्वमतिपरिपाकमात्रमेव । मन्मते ब्रह्मविष्णुशिवानामभेदस्यैव स्वीकारेण सेपां नानात्व. स्यास्मदनभिमतत्वात् । 'एकस्यैव परब्रह्मणस्तत्तद्गुणसंवन्धोपा- धिकसंज्ञाभेदमात्रत्वस्यैव तार्किकमत इव स्वीकारान् । उक्तवा. तार्किकसिद्धान्त:- ॐनमः सर्वभूतानि विष्टभ्य परितिष्ठते । अखण्डानन्दवोधाय पूर्णाय परमात्मने । इति दीधितिकारोकमङ्गलश्लोकव्याख्यानेऽनुमितिग्रन्ये गदा- घरभट्टाचार्यः स्फुटीकृतः । विष्णुसहस्रनाममाप्येऽपि श्रीमच्छ- कराचार्य:--'किमेकं दैवतं लोके' इतियुधिष्ठिरमश्नोत्तरे । पवित्राणां पवित्रं यो मङ्गलानां च मङ्गलम् । दैवतं देवतानां च भूतानां योऽव्ययः पिता ॥ इति श्लोके भूतानां व्ययरहितः पिता जनको यो देवः स एक देवतमिति वाक्पार्थमभिधाय कथमेको देव इत्या- शक्य- सृष्टिस्थित्यन्तकरिणी ब्रह्मविष्णुशिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ इति । भवानहं च विश्वात्मन्नेक एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगत्यर्थे भेदेनाऽऽवां व्यवस्थिता ।। त्वया यदभयं दत्तं तद्दत्तमखिलं मया । मत्तो विभिन्न नाऽऽत्मानं दृयुमर्हसि शंकर ।

·. शांकरपादभूपणे- योऽहं सत्त्वं जगचेदं सदेवासुरमानुपम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुपा भिन्नदर्शनाः ।। इति विष्णुपुराणवाक्या, तथा- विष्णोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च । कुतर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेप्वधः ॥ ये च मूढा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः । ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्या समं त्वयम् ॥ इति · भविष्यपुराणवाक्यर्विष्णुशिववचनाभ्यां हरिहरब्रह्मणां संज्ञाभेदमात्रं न स्वरूपभेद इति प्रतिपादितम् । अज्ञान- कृतावरणेनार्भेदं प्रकल्प्य तथा व्यवहारेऽपि अभेदस्याकल्प. नात्तथाऽज्ञव्यवहाराभावाच्च भेद एव काल्पनिको नाभेद इत्यस्य वालेनापि सुगमत्वात् । अथवोक्तरीत्या नानाजगत्कर्तृसिद्धौ तेपो मध्ये यदुपासने यस्य पुरुपस्यानादियोग्यतां तस्य पुरुषस्य स एव जगत्कर्ता नान्य इति तस्य स्फुरति । तत्तदधिकारियुद्धिविपयं तं तमे- वार्थ तस्य तस्याधिकारिणः श्रवणकर्तुवुद्धिभेदेन भिन्न भिन्न फर्तारं कक्यश्रुतिर्बोधयतीति कर्बेक्यश्रुतिनिर्वाहोऽस्तु । न च श्रुतीनामनेकार्थप्रतिपादकत्वमदृष्टचरं चक्तुमशक्यमिति त्वया वक्तुं शक्यम् । ' ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा बधीयत एके ' (व्र सू० १।४।९) इत्यधिकरणे कृत्स्नकर्मकाण्डस्य कर्मब्रह्मोभय- परत्वं धर्णयतस्तच श्रुतीनामधिकारिभेदेन नानार्थयोधकत्वस्य संमतत्वात् । स्थालीपुलाकन्यायेन कर्मकाण्डस्येषु केपुचिद्वा- क्येषु ब्रह्मपरत्वं त्वयोपपादितं किंचिदुदाहरणार्य लिख्यते- 'वसंते वसंते ब्राह्मणो यजेत इत्यत्र वसतीति घच्, तनोतीति ति:, औणादिको डिप्रत्ययः, पूर्वपदस्य नकारागमः । वसंश्थांसौ तिश्चेति वसंतिः। सर्वत्र व्याप्तो वर्त. मानो जगत्कर्ता चैत्यर्थः । तसंयुद्धौ हे वसंते । द्विरुक्तिराद- रार्था । जि जातं पूर्ववजनमित्ययः । ओति ओतम् , अवते: क्तिः । नातं जगत् , ओतं प्रविष्टं यस्मिन्स ज्योतिः । प. प्राणः चेष्टकत्वात, ' पकारः भाण भात्मा' इति श्रुतिः । ज्योति- वसः, पचा. - ·यः सत्येनातिवदति' इति प्राणाद्विष्णो यस्त्वमुक्त्वा तस्य शाखयोनिवाधिकरणम्- वासी पश्चेति ज्योतिषः, तस्य संधुदौ ज्यातिपति । आयजेते. त्यपि संवद्धि।. आसमंताद्यविम्भिः, इत प्राप्त्यर्थः । यजे: 'घायें कविधानम् ' इति करत्ययः । संमसारणाभाव- श्छान्दसः । इन्द्रागच्छेत्यत्र 'इन्द्र ' इति 'अ' इति 'गच्छ इच्छेति संवोधनानि । गमेशलन्देश उप्रत्यये सति गं गतं लु छादनं यस्मादसौ गच्छः, निरवद्य इत्यर्थः । स्वाहाशब्दे स्वमा. त्मीयं यज्ञादिपु दत्तं हविरादि आहरति स्वीकुरुत इति स्वाहा । हो डमत्ययः । तदनन्तरम्-इति 'अ' विष्णुनाम, तयोः समासे संधुद्धिः । नमःशब्दे नमत्तेरधिकरणार्थेऽसुन्मत्ययः । नमन्ते नियमेनास्मिन्वर्तन्ते कल्याणगुणा इत्यर्थः । एवं पहपु स्थले पृदाहृतानि तानि बिस्तरभयानेह लिख्यन्ते । एवमुपनिषत्स्वपि अब्रह्मवाचिशब्दानां ब्रह्मस्वार्योभयार्य- फत्वं त्वन्मते व्याख्यातम् । दिङ्मात्रेणोदाहियते- इन्द्रियदेव. वातदुत्कर्षमकरणे ' प्राणो या आशाया. भ्यान ' (छा० ७ । १५। १) इतिवाक्यस्थप्राणशब्दो भूमाधिकरणे परब्रह्मपर- तया व्यतिहाराधिकरणे च मुख्यप्राणपरतया त्वन्मते व्याख्या- तः । तथाहि भूमा संप्रसादादध्युपदेशात् ' (व० सू० १ । ३१८) इत्यधिकरणे 'यो वै भूमा तत्सुखम् ' (छ।०७। २३)इत्यत्रोक्तो भूमा मुख्यप्राण एव न विष्णुः । 'प्राणो वा शाया भूयान्' (छा० ७।१५। १) इति वाक्ये नाम- वागादितारतम्यमाशान्तमुक्त्वा माणस्याऽऽशोत्तमत्वमभिधाय सदुत्तरं कस्यचिदुत्तमत्वमनभिधाय भूम्न एवाऽऽम्नानादिति पूर्व- पक्षयित्वा विष्णुरेवायं भूमा ' यो वै भूमा वत्सुखं नाल्पे सुख. मस्ति (छा० ७ । २३.) इति निरुपपदसुखपदेन भन्नः परिपूर्णसुखत्वोक्तेरिति भाप्यानुयायी सिद्धान्तः कृतः । अस्तु चार्य प्राणो वायरेच तथाऽपि न तस्य भूमत्वमाहिः अस्ति भगवः प्राणाझ्यः ' इति प्राणाद्वाय भूयोऽस्ति ' इति तन्मे भगवान्वयीतु इति 'सत्यं वाव प्राणायः' इति पर. पान्तरवत्मश्नपतिवचनाध्याहारेण . ' एप तु वा अतिवदति ·. २४० शांकरपादभूषणे- • भून्न आम्नानात् । न चैतदर्थद्वधं विरुद्धम् । अन्तर्या- मिविवक्षया माणशब्देन विष्णुक्तेरिति . अर्थद्वयपरामिदं प्रकरणमिति टीकायां जयतीर्थेनोक्तम् । व्यतिहाराधिकरणे भगवदुपासकाः प्रकृतास्त एव च्छान्दोग्ये नामादिप्राणपर्यन्तं तारतम्येनोक्ताः । प्राणादुत्तमो नोक्तः । तत्राधिकारिणः माणावसाना न भवन्ति । माणः स्वोत्तमाधिकारियुक्तः, अधिकारित्वान्नामादिवत्' इत्यनुमानेन प्राणादुत्तमाधिकारि- सिद्धः । हिरण्यगर्भ एव सर्वगुणोपास्तियोग्य इत्युक्तमयुक्तः मिति पूर्वपक्षे-उपासकानामधिकारिणां माणावसानत्वमेव माणा- दुत्तमाधिकार्यभावस्य माणो वाव सर्वेभ्यो भूयान् ' इति छान्दोग्यश्रुत्योक्तत्वादिति प्राणशब्दितहिरण्यगर्भ एव सर्व- गुणोपासनायोग्यः सर्वापेक्षयोत्तमाधिकारीति त्वया सिद्धान्ति- तत्वात् । ' एवमिन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाः' (का० १।३) इत्यादीनामिन्द्रियशब्दमचिनिमित्तस्येन्द्रियत्वस्य ब्रह्माधीन- त्वात् 'प्रवृत्तिनिमित्ततादीन्य' न्यायम परब्रह्मपर इन्द्रियशब्द इति इन्द्रियशब्दस्य समन्वयो ब्रह्मण्युक्तः । इन्द्रियगतपरत्वाव- धित्वस्य पञ्चम्यर्थस्य ब्रह्माधीनत्वात्पञ्चम्यपि ब्रह्मपरोति प्रकारे- णेन्द्रियदेवतात्तदुत्कर्षक्रमप्रतिपादकत्वं च तेपामङ्गीकृतम् । एवम् ' वाङ्मनसि दर्शनाच्छब्दाच' (व्र० स० ४ । २।१) इत्यधिकरणे . ' वाङ्मनसि संपद्यते मनः प्राणे माणस्तेजसि इत्यादिवाक्ये वाङ्मनःमाणशब्दानामुत्तरोत्तरस्मिल्लीयमानोमारु. द्रहिरण्यगर्भपरता देदोकान्त्युत्तरमुचरोत्तरस्मिल्लीयमानयागि- न्द्रियादिपरता चेत्यनेकार्थपरतोक्ता । तथा हि-देहोत्क्रमणा- नन्तरं ज्ञानिनामन्तर्गता वाङ्मनसि न लीयते । वाक् पूर्वरूपं मन उत्तररूपम्, मनः पूर्वरूपं वागुचररूपमिति वाङ्मनसयो. यामिश्रोतांचो मनोनियम्पत्वानिश्चयात् । तथा च मोक्षा- भावादनियम इति पूर्वपक्षे-व्यामित्रोक्तामनसयोः पूर्वोच. रवर्णदेवतात्वे गुणमधानभावे च विशेषादर्शनासाम्यविषयक- स्वान्मनसा वाऽग्रे संकल्पयति यय याचा वदतीति युक्रपा पाची मनःपूर्वकत्वविशेपवणामनाधीनत्वम् । अचेवनस्या- ·२४१ शास्त्रेयोनित्याधिकरणम् । न्योन्यवशत्वस्य चेतनदेवतानिमित्तत्वाच देवतयोरपि नियम्प- नियामफभाव इत्यरत्येव वाचो मनसि लयः । वाङ्मना- शब्दाभ्यामुमारुद्रयोपिक्षितत्यानुद्र उमालयः । एवं माणश- ब्दिते हिरण्यगर्भ च मनोलयो भवत्येवेति न ज्ञानिना मोक्षा- नियम इति त्वया सिद्धान्तितत्वात् । एवमङ्गायबद्धाधिकरण वह्नयादिदेवतामतिपादकमन्त्रास्तदुत्तमसकलदेवताविपयकत्वेन स्वाभिमतार्थपरतया त्वया व्याख्याताः । तथाहि-तदधिक- रणे ब्रह्मोपासनमङ्गभूतदेवतोपासनसहितमेव कार्यमिति सिद्धा- न्तमुक्त्या, उपसंहारे विशेषोऽस्ति । सर्वदेवताना सर्वशाखा- सूकं यह्माद्यङ्गन्देवतासंवन्धि गुणजातं तत्सर्वं रुद्रादिपु नोपसं- हार्य किंतु योग्यमेवोपास्यम् । सर्वदेवतानां साम्याभावात् । केपचित्समानत्वारकेपांचिदुत्तमत्वात् । अथवोपसंहारमभ्युपग- म्य मन्त्रादिवद्वा' (० सू० ३।३ । ५६) इति सूत्रम- वतार्य यथाऽग्न्याधधमदेवताविषयमन्त्रसूक्तादिकं ब्रह्माद्युत्तम- देवताविषयकत्वेनाधीयतेऽध्येतृभिः । उत्तमानां तत्प्रतिपाय. स्वात् । एवमधमगुणानामुत्तमेपूपसंहारे न कचिद्विरोध इति मंतिपांदनाद । यत्वेवं श्रुतीनामनेकार्थवोधकत्वसंमतिपत्तावपि श्रोतृभेदैन भिन्नार्थकत्वं न संमतिपन्नम् । तथा सति कर्तृनानात्वस्य प्रमा- णसिद्धत्वे क्यश्रुतेस्तत्तदधिकारिणं प्रति तजकर्तृयोधकत्व. सिद्धिस्तस्यां च सिद्धौ पिरोधाभावेन (नानाकर्तृ )सिद्धिार- त्यन्योन्याश्रयादिति । तदसत् । 'स्तुतयेऽनुमति' (० सू०३।४।१४) इत्यधिकरणे 'केन स्यायेन स्यात्तेनेश- एवं ' इतिवाक्यस्य श्रोतृभेदेनार्यत्रयपरतायास्त्वदीयरुतत्वाद ।। तयाहि-बामणः पाण्डित्यं निर्षिय वाल्येन तिष्ठासेद, बाल्यं च पाण्डित्यं च निर्विद्याथ मुनिः, मौनं च निर्विद्याथ स प्रामणः, केन स्यायेन स्याचे सादृश एव' इति घृहदारण्यक- वाक्यम् । तत्रायम:~यो ब्रह्मप्राप्तियोग्योऽसावागमजन्य ज्ञान लब्ध्वा युक्तिजं ज्ञानं संपादयेत् । तदुभयलामानन्तरं ध्यानी - मायरोक्षजानं भामोति अथ जीवन्मक्त उच्यते । स . .

·२४२ शांकरपादभूपणे- सता वाऽसता वाकेनापि प्रकारेण वर्तेत स मुक्तियोग्य एवेति । एतद्वाक्यं हिरण्यगर्भरूपज्ञानिनो विपये विहितनिपिद्धसाधारण्येन नियन्त्रणं यथेष्टाचारविधिपरम् । तदितरधेचतारूपज्ञानिविषये विहितमध्य एव केपांचिदाचरणं केपांचित्परित्याग इत्येतदनु- ज्ञापरम् । मनुष्यात्मकज्ञानिविपये सर्वमपि विहितमेव कर्मविधि- निर्वन्धं विना स्वेच्छयाकार्यमितित्वदीयाख्यातम् । एवम् । 'आत्मेत्येवोपासीत' इतिविधिवाक्येऽपि कर्तृभेदभिन्नार्थकत्वं तवाभिमतम् । इत्थं हि तच मतम्-ब्रह्मोपासनायामधिकारिणस्ता. बदुपास्यगुणभेदेन विविधाः । सत्यज्ञानादिभिरल्पैर्गुणैर्माः । संभृतिाव्याप्त्यादिभिः सहित यो गुणैरिन्द्रादिदेवताः । अखि- लैर्गुणैधतुर्मुखादयः । देवेषु मत्येषु चोपासनीयगुणविशेषोपसं. हारानुपसंहाराभ्यां गुणभूयस्त्वाल्पवाद्यवान्तरभेदेः सन्ति बह- वोऽधिकारिणः। सर्वान्मति तत्तद्योग्यगुणविशिष्टब्रह्मोपासना- भेदविधायकम् । 'आत्मेत्येवोपासीत' इति वाक्यम् । तत्र देवेषु मत्येषु च यस्य यावद्गुणोपासने योग्यता तं प्रति तावद्गुण- विशिष्टं ब्रह्मात्मशब्दोऽभिधत्ते । एवकारस्तदयोग्यगुणव्यवच्छे. दकः । चतुर्मुखादीन्मति सकलगुणविशिष्टं ब्रह्मात्मशब्दोऽभि. धत्ते । एवकारस्तु अयोग्यगुणव्यवच्छेदकी। अन्योन्याश्र- योक्तिरप्यसंभवी। स किमुत्पत्त्यन्योन्याश्रयो वा ज्ञप्त्यन्यो। न्याश्रयो वा स्थित्यन्योन्याश्रयो वा । नाऽऽधः । पूर्वपक्षिणा ब्रेलविष्णुशिवात्मकनानाकर्तृणां प्रत्येकं तत्तदुपासकानां तत्तद- धिकारिणं प्रति तत्तत्कर्तृवोधकतायाधानादित्वस्य प्रतिशाखमान- होत्रविधेरनधिगतार्यवोधकत्वरूपप्रामाण्याप तत्तच्छाखीय प्रत्य- पूर्वार्थयोधकत्वरूपापूर्वविधित्वमिव धीजाकुरन्यायन वक्तव्य. स्वात् । अवश्य चेदं पुराणेपु रामकृष्णावताराणां भेदश्रवणं लौफिकेन्त्यिा गृहीतस्य भेदस्यानुवादकमिति सर्वथाऽपि त एव ' (न० स०३।४।३४) इत्यधिकरणे सिद्धान्त- यसा त्यया वक्तव्यम् । अन्यथाऽवताराणा प्रमाणसिद्ध ऐक्ये भेदश्रवणस्योक्तानुवादत्वसिद्धिः। तत्सिद्धीच मत्यक्षादिसह- कतपुराणादिविरोधपरिहारणक्यसिद्धिरिति त्वदुक्तरीत्ययान्यो- ·. शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् ।. न्याश्रयस्य दुर्वारत्वात् । एवम् ' आत्मेत्येवोपासीत' इत्यादा- वपि सिद्धेऽधिकारिभेद आत्मशब्दस्य तचदधिकारिणं मति तचयोग्यगुणविशिष्टब्रह्मात्मयोधकत्वसिद्धिस्वसिद्धी चावधार- णाविरोधपरिहारेणोपासनाभेदसिद्धयाऽधिकारिभेदसिद्धिरित्य- न्योन्याश्रयोऽपि दुर्वारः । न द्वितीयः । कर्तृनानात्वघोषस्योक्त प्रमाणजन्यत्वाच्छ्वणकर्तृभेदभिन्नतत्तत्कर्तृवोधस्य च तत्तत्पुरुषी- यानादितत्तदुपासनयोग्यतासहकृतकक्पश्चतिजन्यत्वेनोभयवि- धज्ञानयोः परस्परापेक्षाभावात् । अत एच न तृतीयोऽपि । यदप्यने फेश्वरपु तत्तदुपासकस्य स एव कर्तृत्पेकतन्माप्रस्फु- रणे न किंचिदं प्रमाणम् ।मामाणिकानेकार्थस्यैव प्रमाणवले. न ग्राहत्वात् । सिद्धान्ते तूपासनापादे बहुममाणानुरोधेन तत्र तत्र तथा तथाऽर्थकल्पनम् । न च तत्र बाधकम् । नहि जगत्क- रः प्रामाणिकाः । दुरागमानुमानादीनां चाप्रमाणत्वादित्यादि रोदनमपिन सत् । नानाकर्तृषु शिवविवादिनानाकर्तृबोधकश्रुति. सहकृतोक्तानुमानादीनां प्रमाणानां दर्शितत्वात् । सिद्धान्ते 'आत्मे- त्येवोपासीत' इति श्रुतिबलात्तथाकल्पनमिव क.क्यचतिवलात्त. थाकल्पनायां चायकाभावात्। यदि चोक्तममाणानां सिद्धान्तरी. त्याऽऽभासत्वमिति न कर्तृनानात्वादिसिद्धिस्तर्युपासनापादोक्तो. क्तममाणानामप्यतरीत्याऽऽभासत्वमिति वक्तुं शक्यत्वात् । यत्तु पुरुपभेदेनानुष्ठानभेदादुपासनाविधिवाक्यस्य तत्तत्पु- रुपं प्रति तत्तयोग्य गुणविशिष्टं ब्रह्मोपासनीयं नायोग्य गुणवि- शिष्टपिति पुरुषभेदेन विरुद्धनानार्थयोधकत्वेऽपि प्रामाण्यं न हीयते । सदेव सौम्येदमन आसीदेकमेवाद्वितीयम् (छा० ६ । २) इति जगत्कारणवस्तुयोरकस्य वाक्यस्य तत्तत्पुरुष प्रति शिव एव जगत्कारणं नान्यः, विष्णुरेव जगत्कारणं नान्य इति विरुद्धनानार्यवोधकत्वे प्रामाण्य होयेत । उपासना- वद्वस्तुस्वरूपस्य भेदाभावादिति । तदपि न सद । स्वन्मते पुरा- णादिपु रामकृष्णाद्यवतारस्वरूपाणां भेदश्रवणं लौकिकैन्त्यिा गृहीतस्य भेदस्यानुवादकपिति ।' सर्वोऽपि त एवोभयलि- १ क, ख. 'था तु त।

·. शांकरपादभूपणे-. गात् ' ( सू० ३।४ । ३४) इत्यधिकरणेऽनुव्याख्या- नन्यायसुधयोरक्तत्वेन तथैव क.क्यश्रुतेरनुवादकत्वोपपते । यत्तु अवतारेपु तत्तकालयतिनां लौकिकानां केपांचिद्भद- ष्टिः संभवति । अन्येषां तु बहुत्वलिङ्गमनुमानाभासेनेति हुक्तस्तत्रानुवादः । जगत्कक्यस्य तु श्रुतिं . विना प्रत्येत्तुमश- मितया नानुवादः संभवतीति । तदपि न सत् । त्वन्मते पुरु- राणां योग्यतात्तारतम्यज्ञानपूर्वकस्नेहरूपा भक्तिरप्यनादिरिति स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ' (व. सू० ३।२।३४) अनु न्धादिभ्यः' (व. स०३।३।५०) इत्यधिकरणयो- क्तत्वेन शिवादिभक्तान्तर्गतस्य शिव एव जगत्कर्ता नान्यः, वेष्णुभक्तान्तर्गतस्य विष्णुरेव जगत्का नान्य इत्येवंरूपेण तन्माहात्म्यतानस्याप्पनादित्वसंभवात् । त्वन्मते सर्वेषां मता. नामनादित्वस्योक्तत्वेन तत्तन्मताहितमाहात्म्यज्ञानपरम्परानादि- स्वसंभवाच । यत्तु सत्यं शिवादीनां जगत्कर्तृत्वादिमाहात्म्यज्ञानस्याना- दित्वं परंतु तमोयोग्यानां जीवानामेव । एवं तेषां श्रुत्यर्थाव- भासोऽप्यस्त्येव । तत्फलं च तदनुरूपमेव । त्वमपि तदन्त । गतश्चैदनुमन्यामहे न निवारयामः । एतच्च पद्मपुराणादिषु स्फुटमभिहित विस्तरभयान लिख्यत इति तदधीचिंगौतमादि- शविष्णुपाखण्डिब्राह्मणाधमकुलीनानुयायिवंशोत्पन्नस्य स्वकु- लपरम्पराधर्मयोग्यम् । परस्परनिन्दकशैववैष्णवान्तर्गतस्य शिव. विष्णोर्मेंदमुत्कर्षापकर्षादिकं चामन्वानस्य शुद्धवैदिकस्यातिनो मे न मनसो विकारायालम् । स्पष्टचायपर्थः शैवग्रन्थेषु विस्त- रतः । संक्षेपेणात्र लिख्यते'विष्ण्वादीनां ज्ञानवतां गुरु। शिंघः । तयोक्तं पातञ्जलसूत्र ईश्वरं प्रस्तुत्य- स पूर्वेपामाप गुरुः कालेनानवच्छेदाद' (यो० सू० १ । १ । २६) उक्तं च शिवपुराणे- • मतिसर्ग प्रसूतानां ब्रह्मणां शास्त्रविस्तरम् । उपदेष्टा स एवाऽऽदी कालावच्छेदवर्तिनाम् ।। कालावच्छेदयुक्तानां गुरुणामयसी गुरुः ।

·२४५ शास्त्रयोनित्याधिकरणम् । सर्वेपामेव सर्वेश: कालावच्छेदवर्जितः । ईशानः सर्वविद्यानां स एवाऽऽदिगुरुयुधः । तस्य शिष्यो महाविष्णुः सर्वज्ञानमहोदधिः । ब्रह्माणमित्युपलक्षणं विष्णोः ।' सोमः पवते' इति उपा- सहितं शिवं साम्य । इन्द्रस्य जनिता जनितोत विष्णुः' इति मन्त्रवीत् । श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि च यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वे वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै त५ ह देवमात्मयु- दिमकाशं मुमुक्षुधं शरणमई मपये' इति मन्त्रश्च शिवस्य ब्रह्मा- दिगुरुत्वं तदादिमुमुक्षुशरणत्वं च प्रतिपादयति । यद्यप्ययं मन्त्रः स्पष्टं शिवपर इति न पतीयते तथाऽपि फौम शिव- पूजायाम्- निवेदयीत चाऽऽस्मान यो ब्रह्माणपित्तीश्वरम् । इति अस्याऽऽत्मार्पणे विनियोगाच्छिवपरताऽवसीयते । 'योऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च पहिणोति में। यत्मसादान्मया भाप्तं भाजापत्यमिदं पदम् ॥ ब्रह्माणं मुनयः पूर्व सृष्ट्वा तस्मै महेश्वरः । दत्तवानखिलान्दान्विमा आत्मनि संस्थितान् ।। इति शिवपुराण उपवृहणाचास्य शिवपरत्वमेव सिध्यतीति ब्रह्मादिगुरुत्वं शिवस्य । एवम् विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। ( याज्ञिकोपनि०) इति श्रुतिरपि विश्वशब्दवाच्याद्विष्णोरा- धिक्यं शिवस्य वोधयति । विष्णोविशब्दवाच्यत्वं च 'विर्ष विष्णुर्वपट्कारः' इतिस्मृतिसिद्धम् । तच्चाऽऽधिक्यं तद्गुरुत्वा- दिकमेव । एवमन्तर्यामिव्राह्मणोक्तं सर्वान्तर्यामित्वं परबलत्वा- विनाभूतं शिवस्यैव । तथा प श्रुतिः-अन्तरिच्छन्ति सं जने रुद्र परो पनीपया गृहन्ति जिहया ससमिति । अस्यार्थ:- जनेषु अन्तर्यामिभावनावस्थितं परः परमुत्कृष्टं रुई ये मनीप- याऽन्तर्ध्यायन्ति से ससं सस्यविकारभूतमन्नं जिहया गृह्णन्ति इति वाच्योऽर्थः । येऽतिकुसव्यसनिनः पारखण्डास्तमन्तर्या. मिणं नेच्छन्ति ते जिह्वया पुरीपमेव गृहन्ति । धन्याः खलु वने वाता ये पश्यन्ति ममाऽऽमनम् । हति ·4 - 2 शांकरपादभूपणे- दशरथायुक्ताविवामस्तुतपशंसागम्येऽर्थे कटाक्षः । तथाापवृंहित पराशरेण- अन्तरिच्छति यो रुद्रं सदा वन्द्यं मनीषया । गृह्णाति जिह्वया सोऽयं रसं पूर्णामृतोपमम् ।। अन्तर्नेच्छन्ति ये रुद्रं भवानीसहित भवम् । पुरीपमेव गृह्णन्ति जिह्वया ते न संशयः॥ अत्राऽऽयश्लोके मन्त्रवाच्योऽर्थः । द्वितीये गम्योऽर्थो दर्शिता स च स्वयमिह बाधितत्वाच्छिवद्वेपिणामतिगतित्तित्वं स्पा यत्ति । तथा चोक्तं भारते- धिक् तेषां धिक् तेपा धिक्तेपां जन्म धिगस्तु तेषाम् । येपां न वसति हृदये कुमतिपथविमोचको रुद्रः ॥ अयमेवार्थो श्रीमद्भागवते शिवं प्रस्तुत्याभिहिता-हस यस्याऽऽचरितं हि दुर्भगा इति । तत्र दुर्भगा इति दुष्टभगोत्पन्ना संकीर्णभगोत्पन्ना इति यावत् । तेषां च गर्हितवृत्तित्वं प्रसिप मेव शिवपिणाम् । उक्तं गर्हितवृत्तित्वमभिसंधायैवोक्तं नागर खण्डे-- मा भूत्तत्र कुले जन्म यत्र शंभूर्न दैवतम् । इति शिवद्वेपिणामुक्तगर्हितवृत्तित्वमेव केवलं न, अपि सद्भिर्वहिप्कार्यत्वमपि। तथा च स्कादे शंकरसंहितायां शिवपूज विधी- नेक्षेत पूजावेलायां नरं वत्स वहिष्कृतम् । इत्युक्त्वा कोऽसौ घहिष्कृत इत्याकाङ्क्षायामुक्तम्- दधीचिना गौतमेन ये शप्ता ब्राह्मणाधमा । कलाववतरिष्यन्ति निन्दकास्ते बहिष्कृताः ॥ इति दधीचिशापः कोमें दर्शित:- एवमुक्त्वा तु विमर्पिः शशापेश्वरविद्विपः । समागवान्नामणांस्तान्दक्षसाहाय्यकारिणः परमादहिष्कृतो देवः शंकरो लोकवन्दितः ।

·. २४७ शास्त्रयौनिवाधिकरणम् । भविष्यध्वं त्रयीवाह्याः सऽपीचरविधिपः। निन्दन्तो धेश्वर मार्ग कुशाखासक्तमानसाः ।। मिथ्याधीतसमाचारा मिथ्याज्ञानमलोमिनः । प्राप्य घोर कलियुगं कल हैः परिपीडिताः ।। स्परत्वा तपोवनं कृत्स्नं गच्छध्वं नरकान्पुनः । भविष्यति हृषीकेशः स्वाश्रितोऽपि पराङ्मुखः ॥ इति । तत्रैव कलिदोपमकरणे- कुर्वन्ति चावताराणि ब्राह्मणानां कुलेषु । दधीचिशापनिर्दग्धाः पुरा दक्षाध्वरे द्विजाः। निन्दन्ति च महादेवं तमसाऽऽविष्टचेतसः ॥ इति । तानेवाभिमैत्य सौरपुराणे- पुरुषोत्तममाथित्य शिवनिन्दापरा हिजाः। फलो युगे भविष्यन्ति त्राता तेषां न माधवः 1) इति । - कलो रुद्रो महादेवो देवानामीश्वरः प्रभुः। न देवता भवेन्नृणां देवतानां च दैवतम् ॥ इति कलिदोपमदर्शकवचनं दधीच्यादिशप्तविषयमेव । शिव- निन्दकस्य चहिष्कार्यत्वं श्रीमद्भागवतवचनेनाप्यवगम्यते । तपाहिकों विधाय निरगाघदकल्प ईशे धर्माषितर्थमृणिभिभिरस्यमाने । छियात्मसदा रुशतीमसवां प्रभुये- जिह्वामसनपि ततो विसृजेत्स धर्मः ॥ इति । अस्यार्थ:-धर्मगोतरीश शिचे निरङ्कुशैलचितमर्यादैनरैर्दू- प्यमाणे यकस्यापि दूषणवाक्यस्य श्रवणं न भवति तथा फर्णी पिधाय सत्वरं निर्गच्छेद्यदि तन्निग्रहेऽशक्तः । शक्तश्चेत्तेषां दूपणनिरतानामसतां रसनां जिह्वां भसा पलाच्छिन्द्यात् । बुद्धि- पूर्व शिवदूषणश्रवणशीलस्तु प्राणानपित्यजेत् । स च प्राणत्यागः सुरापानादिदोपनिमितकप्रायश्चित्तरूपमाणत्यागबद्धर्भ एव । एवं प शिवदूषणश्रोतृणां मरणान्तं प्रायश्चिचमिति स्थिते स्वयं ·. शांकरपादभूषणे- शिवदपणस्तानां कैमुतिकन्यायेन प्रायश्चित्तं वास्तीति ते सद्भि- बहिष्कार्या एवेत्युक्तं भवति । तथा चोक्तः कौमें ब्रह्महत्यादि- सफलपापानां प्रायश्चित्तविधानप्रकरणे देवतान्तरंनिन्दकानां पायश्चित्तविधानानन्तरं शिवनिन्दायां प्रायश्चित्ताभाव:- यः सर्वभूतविनुतं विश्वेशं तु विनिन्दाति । न तस्य निष्कृतिः शक्या कत वर्षशतैरपि इति ॥ यद्यप्यनेन शिवदूपणे मरणान्तमेव मायश्चित्तम् । कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते ॥ इत्यादौ स्मृतिकाराणां मरणान्तमायश्चित्त एव निष्कृत्यभाव. व्यवहारात्तथाऽपि शिवदूषणश्रवणे मरणान्तं प्रायश्चित्तं चत्त- पणकर्तृणां ततोऽधिकं न्याय्यमिति तेपां प्रायश्चित्ताभाव एव पर्यवस्यति । उक्तं शिवस्य विष्ण्वादिशरण्यत्वं च विष्ण्वादीनां भक्तिजन्यप्रसादद्वारा सकलवांच्छितार्थप्रदातृत्वाद्विष्ण्वादिमाप्य- स्वाञ्च | विष्णोः शिवभाक्तश्च का प्रतिपादिता- नार्जुनेन समः शंभोर्भक्त्या भूतो भविष्यति । 'मुक्त्वा सत्यवतीसृनुं कृष्णं वा देवकीसुतम् ॥ इति । मक्तिजन्यप्रसादश्च सौप्तिके भारते श्रूयते शिववचनेन- अहं यथावदाराध्यः कृष्णेनाक्लिएकारिणा। तस्मादिएतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते ।। इति द्रोणपर्वणि च- देवदेवस्त्वचिन्त्यामा अजयो विष्णुरव्ययः । सर्वरूपं भयं ज्ञात्वा लिन्ऽचर्यति तं प्रभुम् ॥ तस्मिन्नप्यधिको भीति करोति पभध्वजः । इति व्यासपचनात् । अवतारिविष्णोरपि शिवप्रसादः तेऽरण्पपर्वणि तीर्थयात्राविधी- ततो गच्छेत्सुपर्णाक्षं त्रिषु लोकेपु विश्रुतम्। पप्रविष्णुप्रसादाय रुद्रमाराधयत्पुरा । घरांच सुबह दैववैरपि दुर्लभान् ॥ उकं च त्रिपुरभेन परितुष्टेन भारत ।

·शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २४४ अपि चान्पैः मियतमो लोके कृष्ण भविष्यसि ।। स्वन्मुखं च जगत्सर्वं भविष्यति न संशयः। इति । द्रोणपर्वणि च तपोध्याये मैनाके पष्टिवर्पसहस्राणि तपश्चर्यया लब्धप्रसादाय नारायणाय भगवता शिवेन लोकोत्तरशोर्यादिक दत्तमिति विस्तरेण अपश्चितम् । हरिवंशे च पारिजातसं- हितायाम्- इति संस्तूयमानस्तु भगवान्कृषभध्वजः । प्रसार्य दक्षिणं हस्तं नामायणमथाब्रवीत् ॥ मनीपितानामर्थानां प्राप्तिस्तेऽस्तु सुरोत्तम । पारिजातस्य हर्ताऽसि मा भूत्ते मनसो व्यथा ॥ पुरा मैनाकमाश्रित्य तपस्त्वमकरोयंदा । तदा मम वचः कृष्ण संस्मृत्य स्थैर्यमाप्नुहि ॥ अवध्यस्त्वमजय्यथ मत्तः शूरतरस्तथा । भवितासीत्यवोचं यत्तत्तथा न तदन्यथा ॥ इति शिवप्रसादी विष्णोरक्तः । शिवस्य विष्णुमाप्यत्वं च 'तव श्रिये मरतो मर्जयन्त रुद्र यने जनिम चारु चित्रम् ' इति । शिवाभिव्यक्तिस्थानं लिङ्ग प्रकृत्य तद्विशेषयन् 'पदं यद्विष्णोरुपर्म निधायि' इति मन्तवों दर्शयति । तन्मत्रार्थस्तु पुराणे पराशरेण दर्शित:-- रौद्रं लिङ्ग महाविष्णुभक्त्या लिङ्ग शिलामयम् । चार चित्र समभ्यर्च्य लब्धवान्परमं पदम् ॥ इति । परमं पदं च शिव एव । माप्यते गम्यत इति पदमिति यु. त्पत्तेः। प्राप्त्यर्थकस्य ज्ञानार्थकत्वात् । 'शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा विज्ञेयः' इति श्रुत्या शिवस्यैव मुमुक्षुज्ञेयब्रह्म तोक्तेः । अत एव ज्ञानसाध्यपोक्षार्थिन प्रति ज्ञेयं वक्तम् । 'सर्वे चेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छातो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण नवीमि ( का० १।१ । ५२) इति ज्ञेयशिवाख्यं ब्रह्म प्रकृत्य ' सोऽध्वनः पारमानोति तद्विष्णोः परमं पदम्' इति कवचल्लीपु श्रूयते । ..

·२५० शांकरपादभूपणे- तत्र विष्णोरपि पदं प्राप्यं शिवाख्यं ज्ञेयं ब्रह्मेत्यर्थः, न तु विष्णोः पदं स्थानं चैकुण्ठादिकमित्यर्थः । महत: परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः' (का०३ । १।११)। इति निर्दिष्टस्य पुरुषस्यैच स्थानप्रमाणतः पदशब्दनिर्दिश्य. त्वावगमात् । स्थानप्रमाणस्य विष्णोरिति समाख्यातो बलव. स्वात् । पुरुषश्चात्र न विष्णुः । तस्यैव तत्माप्यत्वाभावात् । शिवो रुद्रो महादेवः शंकरो ब्रह्म सत्पदम् । एवमादीनि नामानि विशिष्टानि शिवस्य तु ।। इति स्कन्दपुराणवचनाच पदशब्दः शिवाभिधाय्येव । एवं च सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति ' (का० १।११५२ ) इत्युपक्र. म्योक्तसर्ववेदतात्पर्यविषयज्ञेयं ब्रह्म शिव एवेति सिध्यति । मतिपादयति च 'इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः' इति मन्त्रा शिवस्य सर्ववेदतात्पर्यविषयत्वम् । पराशरोऽप्येवमेवाऽऽह- स्मृतयश्व पुराणानि भारतादीनि सत्तम । शिवमेव सदा साम्वं हृदि कृत्वा त्रुवन्ति हि ॥ इति । अयमेवार्यः स्कान्दे स्पष्टीकृतः- कानिचिद्वेदवाक्यानि ब्राह्मणा वेदवित्तमाः। रुद्रमूर्ति समाश्रित्य शिवे परमकारणे ॥ पर्यवस्यन्ति विमेन्द्रास्तथा वाक्पानि कानिचित् । विष्णुमूर्ति समाश्रित्य ब्रह्ममूर्ति च कानिचित् ।। आमेयीं मूर्सिमाश्रित्य श्रुसिवाक्यानि कानिचित् । सूर्यमति गुनिश्रेठास्तथैवान्यानि कानिचित् ।। एवं मुर्त्यभिधानेन द्वारेणव मुनीश्वराः । मतिपाद्यो महादेवः स्थितः सर्वासु मूर्तिपु ॥ इति । अधिकमानन्दमयाधिकरणे परोक्तानां विष्णोर्ब्रह्मत्वसाधका. नां श्रीतलिङ्गानां शियसाधारण्येन न विष्णोरेव ब्रह्मत्व- निर्णायफत्वमिति न विष्णो परोक्तश्रुतिसमन्वयसिदिरितिष- सिपादनावसरे वक्ष्यामः । तदेवं शवोक्तरीत्योक्तार्थसिदी ·शास्त्रयोनित्वाधिकरणम् । २५१ शिवस्य जगत्कर्तृत्वादिमाहात्म्यज्ञानं मोयोग्यानामेवेवि त्वदुः- क्तिस्वदुपास्यस्य शैचोचमस्य विष्णोरेव तामसत्वेनोपालम्भ- रूपतया तदुपालम्भफलकामस्त्वमेव चेन त्वां वयं तदुपाल- म्भानिवारयाम इत्यलं त्वदीयानुभूत्वापारुष्ये घट्टकुटयां मभातायितन्यायेन। यो ब्रह्माणमचीवलपत्प्रथमत्तो चेदानमुष्मै स्वतो निर्मायोपदिदेश चान्तरगतः साक्षीति यो गीयते । यः संक्रान्ततया समग्रगतिषु प्राप्तोऽपि जीवाभिधाम् वस्तुत्वे निरुपाधिकः स भगवान्भूयाचिरं भूतये ॥ १ ॥ इति शास्त्रयोनित्वाधिकरणं समाप्तम् । अथ समन्वयाधिकरणम् । एफं ब्रह्म निरामयं हरिहरनमाभिधानं दध-- सृष्टयादौ कचिदीयते भ्रमजुपां नानाविधं चेत्तदा ।। सूर्यादिः प्रतिविम्वत्तोऽपि च पुनस्तैः किं न नानेष्यते । तस्मादद्वयमन्तरङ्गविलसत्सत्ताप्रकाशं नुमः॥१॥ योऽयं शास्त्रसमन्वयः स न हरिब्रह्मादिपु प्रोच्यते । नार्वाग्देवगणेपु किंतु परमानन्दे जगद्वधापके ॥ फरिपवित्पुरवस्तुतीति भगवत्पादाशयावा यदि । व्यावल्गन्ति परस्परं किमधुना व्याकोशित्तो नःक्षुरमा२।। तत्तु समन्वयात् ॥ ४ ॥ पूर्वाधिकरणे वेदान्तरूपशास्त्रस्य ब्रह्मणि मामाण्यमभिहित तदिहाऽऽक्षिप्य समयत इति शास्त्राध्यायादिसंगतिः । अत्र वेदान्ता ब्रह्मणि प्रमाणं भवन्ति न वा, तदर्थ वेदान्ताः माधा- न्येन ब्रह्म मविपादयन्ति उवान्यशेपतयेति तदर्य वेदा- न्तानां स्वप्राधान्येन ब्रह्मपतिपादने फलमस्ति न वेति पूर्वो- तरपक्षयुक्तिभ्यां संशये-वेदान्त शास्त्रं नोक्तब्रह्मणि प्रमाणम् । अनधिगताबाधित्तप्रयोजनवदर्थपराणामेव शब्दानां प्रामाण्यस्य 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमु- ने जै० म०१ । २।१ ) इति जैमिनिनोक्तत्वात् ।

·१५२ शांकरपादभूपणे- सिद्धवस्तुब्रह्मणः प्रवृत्तिनिपचिपयत्वेन निष्फलत्वेन वत्र- वेदान्तानां तात्पर्याभावान तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । किं 'च सिद्धवस्तुत्वावच्छेदेन प्रमाणान्तरवेद्यत्वं दृष्टम् । ब्रह्म च सिद्ध- मिति तत्र प्रमाणान्तरवेद्यत्वावश्यकत्वेन वेदान्तानां स्वार्थपरत्वे सापेक्षत्वेनानधिगतार्थपरत्वाभावादपि न तेषां ब्रह्मणि प्रमाण- स्वमिति वेदान्तगवजीवप्रकाशकानि वाक्यानि कर्तृपराणि, पर- ब्रह्मपकाशकानि देववापराणि, सृष्टयादिपतिपादकानि वाक्या- नि साधनपराणीति रीत्या निरपेक्षक्रियापरत्वमेव चेदान्तानां न परब्रह्मपरत्वम् । यदि तु कर्षविपादकाविधिभ्यो दुरपठिततया तत्समभिष्याहाराभावात्पकरणविच्छेदकानां भूयसामुपलम्माच न कर्मपरत्वं चेदान्तानामिति मन्यते तदाऽपि वेदान्तपठितोपा- सनारूपकर्मविध्येकवाक्यतया तत्परत्वमेवास्तु । अथैवं सत्यन्य- परेभ्योऽपि चेदान्तेभ्यो ब्रह्मासिद्धिदेवताधिकरणन्यायेनैव वक्त- व्या । स च न्याय:-प्रमाणान्तरविरुद्धेऽर्थे न प्रवर्तत - इति तत्त्वमस्यादिवाक्पानां प्रत्यक्षादिममाणविरुद्धजीवब्रह्मैक्यार्थ- कत्वेन कथं तत उपास्यब्रह्मसिद्धिरिति चेत् । वाचं धेनुमुपासी- सीतेत्यादिवदारोपिताभेदमादाषाप्युपासनाविधिपर्यवसानाऽङ्गी- फारादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्त:-तत्तु समन्वयादिति । यच चन्द्रिकायाम्-'अत्र परेवेदान्ता ब्रह्मणि न प्रमाणम् । सिद्धवस्तुयोधने प्रवृत्त्याद्यभावेन फलाभावात्सापेक्षत्वमसङ्गा- चोति प्राप्ते ' इत्यनेनोक्तपूर्वपक्षमनूद्य पूर्वपक्षो + निर्दलः। मिष्प-. + निर्दल इति । अयं माय-पूर्वपक्षो हि द्विविधः । सिद्धवस्तुबोधने प्रवृत्त्याधमायेन फलभावादित्येकः 1 सिद्धार्थत्वे च प्रत्यक्षादिभिः समानविषय- तया लौकिकवाक्यवत्तदर्थानुवादकत्वेन प्रत्यक्षादिसापेक्षत्वनाप्रामाण्यमसमादिति द्वितीयः। तत्राऽऽद्यस्तावन्न संमवतीत्याह-निष्प्रयोजनत्वेति । तस्यायं भायः-जिज्ञासाशब्दस्य मुख्यवृत्त्या ज्ञानेच्छापरत्वं स्वीकृत्य नामिच्छा हि संदिग्वे विषये निर्णयाय भवति ' इत्यनया रीत्या विषयप्रयोजनसूचनस्या- भ्युपगमादिति । नापि द्वितीय इत्याह-लौकिकेति । संकेताहणादिसापेक्षत्वेन सिद्धार्थकयकार्यपरयाक्यस्याप्यप्रामाण्यं स्यात् । पारुपेयस्य तु वक्तृज्ञान- ·समन्वयाधिकरणम् । योजनत्वशङ्कायास्त्वन्मत आधसूत्र एव जिज्ञासाशब्देन परिहता स्वाद । लौकिककार्यपरवाक्येऽपि सापेक्षत्वदर्शनेन पौरुषेयत्व- स्यैव सापेक्षत्वमयोजकत्वाचेति दूपणमुक्तम् । तदापासरमणीयम्। मवलमत्यक्षविरोधेन कर्तृत्वभोक्तृत्वविधुरमत्यगभिन्नबालरूप- विपयप्रतिपादकत्वं न वेदान्तानां संभवदीत्यादिकया प्रथमसूत्रे दर्षितविधरणरीत्या नाप्यहमितिप्रत्यक्षसिद्धात्मप्रतिपादक वेदान्तानां संभवति । संशययोजनयोरभावात् । न च वाच्य- मईप्रत्ययः स्थूलोऽहं दुःखीवि गृहाप्ति वद्विपरीतश्च वेदान्तमति. पाद्यः स च संदिग्ध इति विपयादिसिद्धिः । वेदान्तानामध्य- यनषिध्यापादितमयोजनवदर्थपराणामपि प्रबलाईप्रत्ययवापित- त्वेन जपमानोपयोगित्वेनाविवक्षितार्थत्वादुपचरितार्थत्वाद्वेत्या दिना दर्शितवाचस्पतिरित्या वा विषयाभावनिवन्धनः फला- भावनिवन्धनश्च शास्त्रानारम्भपूर्वपक्षः प्रत्यक्षापेक्षया श्रुतिवली. यस्त्वादिरूपार्थसूचकेन ब्रह्मजिज्ञासापदेन निरस्तः। तथा चोक्तं वाचस्पतिमिथैः--न च क्रियासमभिव्याहारेणेताहगात्मतत्त्व. मभिदधति तत्पराणि सन्ति शक्यमुपचरितार्थानि कर्तुमिति | प्रत्यक्षाच्छ्रुतेः मावल्ययुक्तिचैतदधिकरणनिर्णेयश्रुतेरुक्तार्थपरत्व- सिद्ध घीनैव । निर्णीततात्पर्यकायाः श्रुतेरेव स्वतात्पर्यविषयः विरोधिमत्यक्षमावल्यस्यास्मन्मते स्वीकारात् । अन्यथा सूर्य- . मादेशिकत्वादी दृष्टविसंवादस्य तत्प्रत्यक्षस्य ' आदित्यो यूप:' इत्यागमादपि दौर्बल्यापत्तेः । एवं चैतदधिकरणे निर्णेष्यमाण- स्यैव विपयप्रयोजनार्यस्य शिष्यहिनैपिणाऽऽचार्येण शास्त्रा- रम्भोपयोगितया प्रथमसूत्रे जिज्ञासाशब्देन सूचनेऽपि एतद- धिकरणवैयानवकाशात्वयाऽपि ह्यानन्दमयोधिकरणे : मा- दुर्मावो हरेर्जनिः । इति अनुव्याख्यानोक्तजन्यत्वस्य विष्णी - पूर्वकत्वेन तत्सापेक्षत्वात्पीरुपेयत्वमेव प्रयोजकं न तु सिद्धार्थपरत्वम् ] व्यमि. चारात् । वेदे तु तन्नास्ति । एतदेवामित्य मामत्याम्-- किं पुंवाक्यानां सापेक्षता भूतार्थत्वेनाऽऽहोस्वित्पौरुषेयत्वेन ' इति विकल्प्य तत्राऽऽयं दूपयित्वा द्वितीय एव स्थापित इति ।

·. २५४ शांकरपादभूपणे- सावकाशत्वोक्तिरवत्यसिद्धान्तसिद्धजन्यत्वाभिमायेति प्रतिपाद्य- व त्वदीयभाष्योक्तयुभवाद्यधिकरणपूर्वपक्षसमर्थनादुक्तास्मद्रीत्या पूर्वपक्षद्पणं स्वशिरास पापाणप्रक्षेपसमत्वात्तुल्यपरिहारमेव । तथा हि युभ्वाधधिकरणे त्वद्रील्या पूर्वपक्षः-'यस्मिन्द्यौः पृथिवी चा- न्तरिक्षमोतं सह माशैश्च सः। तमेवैफ जानथाऽऽत्मानम् ' (मु० २।२।५) इत्यत्र धुभवाद्यायतनत्वेन श्रुतो रुद्रादि- रेव । । रुद्रो चार लोकाधारः प्राणानां ग्रन्धिरसि रुद्रोऽष्टावि. शान्तकः प्राणेश्वरः कृत्तिवासाः पिनाकी' इति रुद्रसमाख्याना. द्वद्रस्यैव प्राणाद्याधारत्वमनीतेः । स एपोऽन्तश्चरति बहुधा जायमानः (आय० उ० २।२।६) इति जायमानत्वरू- पजीवलिङ्गाचेति रुद्रादिसमाख्याजायमानत्वलिङ्गन्योर्युवाचा- यतनं रुद्रादिरेवेत्यस्मिन्पूर्वपक्षे हेतुत्वेन प्रदर्शनोत्तरं चन्द्रिकाया. मुक्तम्-ननु तथाऽपि द्वे विद्ये घेदितव्ये' इति विष्णुप्रकर• णेन'' अमृतस्यैप सेतुः । ( आ० उ० २।२।५) इति मुक्तोपसृप्यत्वस्य । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ' (० सू०१। १।७)' अस्मिन्नस्य च तद्योग शास्ति' (न. सू०१। १ । १९) इतिसूत्रसिद्धविष्णुलिङ्गेन रुद्रसमाख्याया बाध एव । समाख्यातः प्रकरणलिङ्गन्योलवत्त्वात् । रुद्रादिसमा. ख्याया अन्तरधिकरणन्पायेन शास्त्रदृष्ट्येति न्यायेन पिनाकि- स्वादिलिङ्गानां विष्णौ सावकाशवान नेपां निरवकाशत्वम् । न च ' स एपोऽन्तभरति बहुधा जायमानः '( आ० २।२।६) इति जायमानत्वलिङ्गाविरोधः । गौणवेनाऽऽत्म. शब्दात् ' (३० ० १ । १ । ६) इतिसूत्रसिद्धविष्णुपात्रनि- प्ठताकेन तमेचक जानथाऽऽत्मानम् (मु० २।२।५) इत्यात्मशब्देन तद्वाधात् । जायमानत्वस्य च सावकाशत्वम् । क्रियामवर्तकत्येन प्रादुर्भावो हरेर्जनिः। इत्यनुव्याख्यान आनन्दमयाधिकरण उक्तमिति पूर्वपक्षमा- सिप्प समाहितम् । अनुव्याख्यान उक्तिरगत्यसिद्धान्तसिद्धन- न्यत्वाभिमाया । न खेतत्पूर्वपक्षदबायां जायमानत्वस्य साब- काशतेति । तनत्यसिद्धान्तस्तु चन्द्रिकायाम्-- उ. - ·समन्वयाधिकरणम् । २५५ अचेतनजनेरन्या चेतनस्य जानिर्यथा । तथोमयजनेरन्या ब्रह्मणोऽपि जनिर्मता॥ 'अजायमानो बहुधा विजायते । इति प्रमाणोऽपि जन:ममि- तत्वात् । प्रसिद्धाय चेतनाचेतनमननादन्यैव मादुर्भावरूपा ब्रह्मणोऽस्तु जनिः। किंतु निदोपचैतन्यसुखां नित्यां स्वका रानुम् । प्रकाशयति सेवेयं जनिर्विष्णोर्न चापरा ॥ इति स्मृतेः । चाऽऽत्मश्रुत्यायनुसाराज्जायमानत्वं लिङ्गमेव गौणं नेयम् । रुद्रादिशब्दानां विष्णाव मुख्यत्वात्समाख्याऽपि साव- काशा मुक्तोपमृप्यत्वं तु निरवकाशं भाप्य एवोक्तमिति । . किं च त्वदभिमतसिद्धवेदप्रामाण्यादिपरामर्शकातःशब्देनैव प्रथमसूत्रस्थेन शास्त्रयोनित्वसमन्वयपरामर्शादुक्तसूत्रद्वयीयपूर्वप- क्षस्यापि निराकरणसंभवादेतत्सूत्रद्वयारम्भो व्यर्थः स्यात् । अशब्दस्य सिद्धवेदप्रामाण्यपरामर्शकत्वं च चन्द्रिकायामेवोक्तम् । अनुव्याख्याने तु- अतो यथार्थवन्धस्य विना विष्णुप्रसादतः । अनिरत्तेस्तदर्य हि जिज्ञासाऽत्र विधीयते ॥ अतः संशयसंपत्तौ चाक्यं प्रत्यक्षवत्पमा । प्रत्यक्षबच्च प्रामाण्यं स्वत एवाऽऽगमस्य हि ॥ व्युत्पत्तिः प्रथमात्तस्माद्वर्तमाने गते ततः । इत्यादिना बन्धस्य मिथ्यावाचचिरतः प्रसादनरपेक्ष्यान्न भग. वत्मसादार्थ जिज्ञासा ममक्षुणा कर्तव्येत्याशकानिरासाय भयोजनसाध जगत्सत्यत्यादिकमप्यताशब्देनोक्तम् । विषय- सिद्धिहेतुयुक्तिप्यपि स्वप्रकाशप्रत्यगर्यामिन्नत्यान विषयत्वमिति प्रमेय आरोपिताकारशङ्कानिरासद्रलपदसूचिमा युक्तिः । सदतिरिक्ताशब्दस्य न मामाण्यम् । प्रामाण्येऽपि सिद्धे न प्रामा; ध्यमित्यादिका प्रमाण शब्देन सूचितेति । तथा पसमर्श इति स्वयाऽयुक्त्यैवाधिकरणद्वयसार्थक्यं समर्थनीयम् । एवं लौकिकेत्यागपि एतदपिकरणपूर्वपक्षदूषणं न सत् । नहि ·शाकरपास पूर्वपक्षे कार्यपरवाक्यानां प्रमाणान्तरासिद्धार्थपरत्वनियमोऽस्मा- भिरुक्तः । किंतु सिद्धचस्तुत्वावच्छेदेन प्रमाणान्तरवेद्यत्वनियम एवेति पूर्वपक्षो न निर्दलः। तत्तु समन्वयादिति सूत्रे तच्छब्दः प्रकृतब्रह्मपरामर्शकः । शास्त्रयोनित्वादितिसूत्राद्विभक्तिविपरिणामेन शास्त्रयोनीति पद- मध्याहार्यम् । तुशब्द उक्तपूर्वपक्षव्यावृत्यर्थः । तथा च तहम कोपासनादिशेपतां विनैव शास्त्रयानि शास्त्रप्रमाणकं प्राधान्येम वेदान्तेभ्योऽवगम्यत इति यावदिति मतिज्ञा लभ्यते । तत्र हेतुः समन्वयादिति । तत्र संशब्दस्तात्पर्थिकः । तात्पर्य च संबन्ध. विशेषरूपं द्विविधम् । अस्माच्छब्दादेतदर्थबोधो भवत्विति वक्त विवक्षारूपं गुणप्रधानसाधारणम् । अपरंतु तत्मतीत्युद्देश्यकत्वरूपं भधानासाधारणम् । तत्राऽऽद्यस्यान्वयादित्यनेनैव लाभात्सं. शब्दो व्यर्थः स्यादिति द्वितीयमेव संशब्देन विवक्षितम् । सम्य- क्तात्पर्यणान्वयः समन्वयः । स च द्वितीयतात्पर्यनिरूपितः संबन्धविशेषः । तादृशतात्पर्यनिर्वाहकोपक्रमोपसंहारापूर्वत्व- फलवत्त्वादिलिङ्गरूप एव । तस्मादिति हेतुभागार्यः । यद्वाऽन्व- यात्तात्पर्यविषयत्वादित्येव हेतुः। तत्रासिद्धिवारणाय संशब्दसू- चितं सम्यक्त्वं तात्पर्यनिर्वाहकोपक्रमोपसंहारापूर्ववफलवत्त्वरूप पक्षषिशेपणम् । तानि च लिङ्गानि - उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग तात्पर्यनिर्णये ॥ इत्यभियुक्तोक्तानि पट् । तथाहि-छान्दोग्ये पप्ठे प्रपाठके - 'सदेव सोम्येदमन आसीत्' (छा०६।२।१) इत्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिदं सर्व तत्सत्य स आत्मा तत्त्वमसि' (छा. ६।८।७) इत्युपसंहारः । ऐतदात्म्पमित्यादेस्तत्त्वमसी- त्यन्तस्य नवकृत्वो घचनमभ्यासः। 'आचार्यवान्पुरुषो वेद (छा० ६।१४ । २) इत्यनेन मानान्तराविषयत्वख्यमपूर्व- त्वकथनम् । 'तस्य तावदेव चिरं यायन विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' (छा० ६ । १४ । २) इति फलकथनम् । उत तमादेश. ममाक्ष्यः, येनाथुरा श्रुतं भवति' (छा०६।१।३) इत्पर्य- ·+- .. समायाधिकरण- २५५ यादः। 'यथा सौम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मय वितातं स्यात् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सम्पम् ' (छा० ६।११४) इत्याग्रुपपत्तिः । यथा चोक्त सद्विद्यागतोपक्रमादे- रद्वैतनह्मात्मपरत्वमेव न भिन्नात्मपरत्वं तथोपपादितं युक्तिभि- जन्माधिकरणे । एवं वृहदारण्यके 'आत्मेत्येवोपासीत, अत्र होते सर्व एकीभवन्ति' (वृ० ११४१७) इत्युपक्रम्य 'एप नेति नैति' इत्यादिनाऽभ्यस्य तं त्वोपनिषदं पुरुपं पृच्छामि' इत्यपूर्व- यित्वा अभयं वै जनक प्राप्तोऽसि ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यति । इति सफलीकृत्य ' तयो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तद- भवत् ' (पृ. १।४ । १०) इत्यर्थवादमुक्त्वा यथा दुन्दु. मेहन्यमानस्य बाहाशब्दाशक्नुयाद्रहणाय, दुन्दुभेस्तु ग्रहणे. न दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीतः ' इत्यादिनोपपाय 'पूर्ण मेवावशिष्यते' इत्युपसंहृतम् । यत्तु वृहदारण्यकेऽन्तर्यामिब्राह्मणे भेदपमापकान्येवोपक्रमोप- संहारादितात्पर्यलिङ्गानि दृश्यन्ते । तथाहि-'वेत्थ नु त्वं काप- समन्तर्यामिणम् ' (बृ. ३ । ७।१) इत्युपकमः । 'एप त आत्माऽन्तर्यामी ' (वृ०३१७१७) इत्युपसंहारः । एप त आत्मे- स्यकविंशतिकृत्वोऽभ्यासः। अन्तर्यामित्वस्यामाप्ततयाऽपूर्वता। बै ब्रह्मविद ' (वृ०३७. १) इत्यादि फलम् । 'तत्व याज्ञवल्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुद. जसे मूर्धा ते विपत्तिष्प (वृ० ३।७।१) इति निन्दारूपोऽ- र्थवादः । ' यस्य पृथिवी शरीरं यं पृथिवी न वेद ' (वृ. ३ । ७ । ३.) इत्याद्युपपत्तिः । स वै सूत्रात्मान्तर्यामिणों वेत्ता ब्रह्मगी: ब्रह्मनिष्ठार्थस्थापिता गाः, उदजसे गृहासीत्यर्थः । तथा चौक्तलिङ्गमदपरत्वे कथमद्वैतात्मपरत्वमिति परणोत्तम् । सदसत् । 'आत्मेत्येवोपासीत ' इति सूत्रिनब्रह्मात्मविद्याविष रणरूपायां तृतीयाध्यायादिचतुरध्यायाम् 'अनेन खेतत्सम चेद' इत्यनेनाऽऽरमन एकस्य विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञापूर्वकम् । ब्रह्म वा इदमन आसीत् , तदात्मानमेगावेदहं ब्रह्मास्मीति, खरमात्सर्वमभवत् ' ( वाज. ना० उ०१४।११ इत्य- , . ३ ·. ९५८ शांकरपादर्भूषणे- नेनोपगम्य, सर्वमभवदिति अपरिच्छिन्नमभवदित्यर्यफम्, पष्ठा- ध्यायान्ते मैत्रेयीव्राह्मणे निगमनसो यत्र त्वस्य सर्वपात्मेवाभत्त- स्केन कं पश्येत् ( वृ० २ । ४ । १३ ) इत्यादिनाऽभेदेनोपसं-- हारादध्यायचतुष्टयस्याप्यभेदपरत्वे स्थिते तदन्तर्गतस्य क. स्मिन्नु खलु ब्रह्मलोका ओताश्च मोनाथ' (०३।६१) इति ब्रह्माण्डारम्भकभूतरूपब्रह्मलोकानामान्तरस्य पृष्टत्वेन ता. शो 'यः सूत्रात्मा तस्याप्यान्तरोऽन्तर्यामीत्यवं मतिपादनपर.. स्यान्तर्यामिघ्राह्मणस्योत्तरब्राह्मणप्रतिपायनिरुपाधिकसन्तिर- ब्रह्ममतिपत्त्यनुकूलस्योक्तलिङ्गैरवधृताद्वैतात्मतात्पर्यवन्महापक- रणप्रतिपाद्याभेदविरोधेन तद्विरोधिभेदपरत्वाभावात् ।' त्वदुप- न्यस्तलिङ्गानां भेदपरतानियकत्वेऽपि कल्पितभेदपरत या तात्त्विकाभेदाविरोधित्वात् । अत एव न 'शारीरश्चोभयेऽपि हिं. भेदेनैनमधीयते' (नः सू० १ । २ । २० ) इति सूत्रतद्भाध्य. योर्विरोधः । न च ' अहं ब्रह्मास्मीति' ( वाज० ब्रा०-उ० १।४।१०) इत्यस्य 'नाम ब्रह्मेत्युपासीत' (छ।०७। १५)' आदित्यो ब्रह्मेत्यादेशः इत्यादिवदितिशब्दशिरः स्कतया न ब्रह्माभेदपरता । अन्यथा नामादावपि ब्रह्माभेदसि- ध्यापत्तेरिति वाच्यम् । नाम ब्रह्मेत्यादेपासनामकरणस्थत्वेना- भेदपरत्वाभावेऽपि 'आत्मानमेवावेदहं ब्रह्मास्मीति' इत्यस्या- नुपासनामकरणस्थत्येनाभेदविवोपपत्तेः । न च तया सतीति- पदयय शडून्यम् । आत्मेत्येवोपासीत' इत्यांदी शब्दज्ञान- यो: क्वाभाविकसकर्मकत्वेनाऽऽत्मन उपासिधातुरूपशब्दक स्वस्योपासनात्मकनानधर्मत्वस्य च मास शुन्दकर्मत्वनिराकर रणपरत येतिशब्दसार्थक्यस्य भाष्य उक्तत्वातत्रापि सार्थ- षयस्य यक्तं शक्यत्वात् । दृष्टान्तदान्तिकयोरामस्वरूपमा प्रस्य प्रतिपाद्यनालाभायेतिशब्द इत्यस्यापि वक्तुं सवचस्वाद । न च तयो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तंदभवत्तीणी तथा मनुष्याणाम् ' (वृ० १।४।१०) इति देवर्पिमनुष्या- दिलपमेदपरहदान्तवाक्पशेषस्याऽऽत्मस्वरुपपात्रमविषादनपरत्व। भाई मिति पाच्यम् । तत्रापि देवादिपु फरिपतभेदेषु प्रबुद्ध ·: समन्वगाधिकरणम्- पुरुष निर्धार्य ' स एव तदभवत् । इति ब्रह्मात्मस्वरूपपात्रम- -तिपादनेन तस्य भेदपरत्वाभावात् । न च 'ब्रह्म वा इदमन आसीत् ' इत्यादौ ब्रह्मण एव प्रकृतस्वाम तस्य जीवनीक्य- परत्वमिति वाच्यम् । 'यो यो देवानाम् यो यो देवानाम् ' (वृ० १।४। -१० ) इत्यादिजीवपरामर्शिवाक्यशेपानुसारेण ब्रह्मपदस्य कार्यघ्रह्मपरत्वात् । शुध्रह्मपरत्वे च, बोधनिमित्तस्य तस्मा- सर्वमभवत् ' (चाज० प्रा० ७०१।४।१०) इति सर्वा- त्मभावलक्षणफलकीर्तनस्यायुक्तत्वापत्तेः। । 'योक्तवाक्येऽहंशब्दो जीवान्तर्यामिणि मुख्यः । ' अहं मनुरभवं सूर्यच ' इत्यन्तर्यामिण्य हंशब्दप्रयोगात् । सर्वान्तर्यामिको विष्णुः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । एपोऽहं त्वमसौ वेति न तु सर्वस्वरूपतः ॥ इति वचनाचेति परेणोक्तम् । तदसत् । 'शास्त्रदृष्ट्या तूप- देशो वामदेववत् ' (ब. सू. १।१।३०) इति न्यायेन घामदेवजीवचैतन्यस्य वातुतो ब्रह्माभेदेन सूर्यादिभावस्पोक्त- तयाऽन्तर्यामिपरत्वाभावात् । तद्यो यो देवानां प्रत्ययुध्यत स एव तद्भवत् ' (वृ० १ । ४ । १०) इति पूर्ववाक्ये तत्त्व- शोधनिमिराबह्मभावस्य प्रकृततया पश्यन्मतिपेदे' (वृe १।४) इत्यादेरपि बोधनिमित्तकब्रह्मभावपरवयाऽन्तर्यामि- परत्वाभावात् । अहंशब्दस्यासाधारणतत्तदात्मनि शक्तेरावश्य- कतया तत्साहचर्येणान्तर्यामिणि एपोऽहमिति प्रयोगः। 'न तु सर्वस्वरूपतः' इति निषेधस्य तृपहितयोरभेदाभावनिवन्धन- स्वानोक्तस्मृतरपि विरोधः । विम्तरेण स्मृत्यभिप्रायम[तस्तद्ध- माधिकरणे प्रतिपादयिष्यामः । अत एव विशिष्टचैतन्यरूपे वाम- देवे विशिष्टपैतन्यरूपमनुसूर्यादिभावो न संभवनीति निरस्तम् । तस्य शास्त्रद्रष्टयाक्तत्वात् । न चैवं सति शुद्धचित्यभवमित्युत्त- मधुरुपयोगायोगः शक्यः । तस्य बाधितानुवृत्या द्वारीभूत- बोधस्पाई त्वमकारकस्याखण्डाकारपोधपूर्वत्वरूपभूतपूर्वगाया घो- क्तत्वात् । न चाहमाचार्याय भूमिमददामित्यादिप्रयोगानुपपत्ति- चिन्मात्रस्य भूमिदातृत्वाभावादिति शक्यम् । उपहिवाचतो ·२६० शोफरपादभूपणे- दावृत्वेने तदुपस्थितिद्वाराऽखण्डार्थत्वमादाय तेपामुपपत्तोंक्त- श्रुतिरन्तर्याम्यभेदपरा । अन्तर्यामिणि भेदाप्रसक्तेश्च नोक्तश्रुते- रन्तर्याम्पभेदपरता | न च नियम्यानन्त्यादिना तत्मसक्तिः। एकस्मिन्नपि जीवेऽनेकाययवनियामकत्वस्यै कस्मिन्नपि राजन्यः नेफदेहनियामकत्वस्य च दर्शनात् । 'स यश्चायं पुरुपे यश्चा- सावादित्ये स एक: (ते० २। ८) इत्पस्या अपि नान्त. र्याम्पैक्यपरता । 'ब्रह्मविदामोति परम् ' (तै० २।१।१) इत्यादिना शुद्धस्य ब्रह्मणः प्रकृततया तस्मिन्नुपाधिकृतभेदस्य तात्त्विकत्वमसक्ती तन्निराकरणार्यत्वेनैक्योपदेशोपपत्तेः । 'न चैवं सति छान्दोग्ये ‘य एप आदित्ये पुरुषो दृश्यते सोऽह- मस्मि' इत्यत्रापि तात्त्विकमेदनिराकरणपरत्वस्य वक्तव्यता- पत्तिः, इष्टापत्तौ 'तत्पुरुषोऽमानवः स एवैतान्ब्रह्म गमयति, एप देवपयो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावत नाऽऽवर्तन्ते' इत्युत्तरत्र भेदपरवाक्पविरोध इति वाच्यम् । तस्योपासनाप्रकरणस्थत्वेनाइंग्रहापासनापरतया भेदपरत्वाभा- वेन विरोधाभावात् । न चोपासनाप्रकरणस्थोक्तच्छान्दोग्यवा- क्यादैक्यासिद्धावपि वृहदारण्यकस्थानुपासनामकरणस्योक्ताई- ब्रह्मेति चाक्याहह्मात्मैक्यसिदिः शक्या । वृहदारण्यकस्यो- क्तवाक्ये छान्दोग्यस्थवाक्य इव भेदप्रयोजकत्यान्यशेषत्वस्या- भावात् । अथ · योऽन्यां देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरित्युत्तस्वाक्यस्य भेदज्ञाननिन्दापरतया तद्विरोधेन बृहदारण्यकस्थस्य ' अहं ब्रह्मास्मि' ( वाज. ब्रा० उ०१४।१०। इति तत्पूर्ववाक्यस्योपासनापरत्वाभावात् । यत्तु ' अहं ब्रह्मास्मि' इति वृहदारण्यकवाक्ये ब्रह्मशब्दो बृहणार्थ इति न तेन ब्रह्मात्मैक्यसिद्धिः । अन्यथा तत्पूर्ववाक्ये • आत्मानमेवावेत् । इत्यनेनैव ब्रह्मास्पीति ज्ञानस्य सिद्धत्वा. ब्रह्मास्मीति व्यर्थ स्यादिति परेणोक्तम् । सन्न ! आत्मशब्देन जीवचैतन्यमनूय ब्रह्मत्वाापलक्षितब्रह्मचैतन्याभेदविधिपरत्वेन तत्सार्थक्यात् । तथा च स्मृति:--'अहं हरिः सर्वमिदं जना- र्दनः' इत्यादिका। - .

·समन्वयाधिकरणम्- - यतु । अथ योऽन्यो देवतामुपास्तेऽन्योऽसावन्योऽहमस्मि' इति वाक्येऽन्तर्यामिदज्ञाननिन्दनमिति परोक्तम् । तदभिमा- यस्तु तद्वाक्यस्यासौ पदन्यस्यान्तर्याम्यन्यो मदन्तर्यामी तु सदस्य इत्यर्थः । तथा च नियम्यभेदेनान्तर्यामी नानेति भेदम- सक्ती तनिषेधपरस्य 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यस्य भेदनिन्दोप. कारकत्वान्न जीवेशाभेदपरत्वमिति । तन्न । तत्रान्तर्यामिणोऽ मकृतत्वात् । यदपि तदाक्यस्यान्यो जीवोऽन्या विलक्षणां देवतामुपास्तेऽ- न्योऽसौ परमात्माऽहमस्मीति न स वेद यथा पशुरित्यर्थ इति तत्तुच्छम् । व्यवहितान्वयदोपात् । अहंशब्दसंनिहितान्य इत्यस्य य इत्यत्र नयनात् । न च यस्य येनार्थसंबन्ध इति- न्यायेन संनिधानायोग्यताया बलवत्त्वेन नोक्तदोप इति वा- पम् । यथास्थितार्थसंबन्धेऽप्युक्तक्रमेण योग्यतासत्वात् । नापीय श्रुतिः स्वातन्त्रयेणान्यसद्भावनिपेधिकति परोक्तं साधु । प्रति- योगिस्वातन्म्योपस्थापकपदाभावात् । यदपि योऽन्यां देवतामुपास्ते' इत्युपास्तिश्रवणात्मयत्न. साध्यज्ञानविजातीयत्त्यन्तररूपोपासनाया एवं निपेषो न तु ज्ञानस्येति कैश्चिदुक्तम् । तदपि न स 'तयो यो देवानां प्रत्य- बुध्यत ' (वृ० १।४।१०) इति पूर्ववाक्ये न स वेद' इति निन्दावाय च वेदनात्मकज्ञानस्पैच निर्देशाज्ञानयोधकपूर्वापर- वाक्येकवाक्यत्वानुरोधेनोपास्त इत्यत्रोपासेरुपासनाफलज्ञानल. क्षकत्वमुपेयमन्यथा पूर्वापरवाक्यस्थबहुतरेषु ज्ञानार्थकपदेपूपात- नायां लक्षणापत्तेः। यत्तु 'ब्रह्म वा इदमन आसीत् ' इत्यत्र ब्राह्मपदस्य कार्य- ब्राह्मपरत्वे ' तदाहुर्य ब्रह्मविद्यया सर्व भविष्यन्तो मन्यन्ते किं सह्म' इवि पूर्ववाक्यासंगतिः । कार्यव्रह्मविद्यया सात्म्यि- प्राप्तिरूपफलासंभवात् । तथा च तस्य कारणब्रह्मपरत्वमेव । एवं च 'तत्सर्वमभवत् ' इति न फलोक्तिः । किंतु ब्रह्मणः पूर्णस्व- रूपानुभवमयुक्तानन्दोदेकात्सात्म्पिोक्तिरित परेणोक्तम् । Ha | नहि कारणब्रह्मणा स्वरूपानुमय आनन्दोद्रेको वा. - ·९६३ शांकरपादभूषणे-- फादाचिक... येन तयोक्तिः संगच्छेत । अस्मन्मते तु जानेना. ज्ञाननिस्था तत्मयुक्तपरिच्छेदनिवृत्तिरूपं सार्वात्म्यं हिरण्यगर्भ- रूपकार्यव्रह्मण एवेति युक्तम् । 'किमु तद्ब्रह्म' इत्यादिकस्तु जे विरोधः । ' आत्मानमेव ' इत्यादिनाऽऽत्मस्वरूपब्रह्मज्ञाना. सात्म्यिोक्तरेव सदुत्तरत्वेन 'ब्रह्म वा इदमन आसीव इत्यत्र ब्रह्मपदस्य कार्यब्रह्मपरत्वेऽपि क्षत्यभावात् --न च 'ब्रह्मैव सम्ब्रह्माप्यति' इत्यत्र प्रथमब्रह्मशब्दस्य जीवपरत्व- मवश्यमेव वक्तव्यम् । अन्यथा *. कर्तृकर्मभावविरोध इति. वा- ध्यम् । ब्रह्मैव सन्नित्यादिना ब्रह्मतादात्म्यापन्नस्यैव कर्तृत्व- प्रतीतेस्तस्य च कर्मीभूतशुद्धब्रह्मभिन्नत्वमौपाधिकमित्यौपाधिक साक्षात्कारपाकालीनभेदमादाय कर्तृकर्मभावनिर्देशोपपत्तः । एवमैवरेयोपनिषद्यपि आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीना त्यत्किंचन मिपत्' (ऐ०११) इत्यात्मैक्यमुपक्रयाम्भामभृतीनां लोकांना लोकपालाना चाम्यादीनां सृष्टिं शिष्य करणानि कर णायतनं च शरीरमुपदिश्य स एव स्रष्टा कथं विदं महते स्यात् ' (ऐ० १ । ३) इति वीक्ष्येदं शरीर प्रविवेशेति 'स्रएरेव शरीरे जीवभावेन प्रवेशं दर्शयति-'स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत (ऐ० १। ३) इति । पुनश्च यदि चाचाऽभिव्यानं याद प्राणेनामिपाणितम् । (ऐ. १। ३) इत्येवमादिना फरणव्यापारविवेचनपूर्वकम् ' अथ कोऽहम् ' (ऐ०१।३) इति वीक्ष्य ' स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततमम- "पश्यत् ' (ऐ. १३) इति जीवस्यैव ब्रह्मात्मत्वमुपसंहारेऽन- धारितम् । तथोपरिष्टादपि एप ब्रह्मैप इन्द्रः (ऐ०३ । १) इत्यादिना समस्तं भेदजात महाभूतैरनुक्रम्य ' सर्व तत्मज्ञानेत्रं -प्रज्ञाने प्रतिष्ठितं प्रज्ञा प्रतिष्ठा प्रज्ञान ब्रह्म' (ऐ० ३।१) .इति ब्रह्मात्मैक्यमेवावधारितम् । ननु नेदं निर्विशेपमस्पगभिन्नप- * कर्तृकर्मभावविरोध इति । प्रकृतधातूपातमधानीभूतव्यापाराश्रयत्व फर्तुत्यम् ।। ,प्रकृतधातूपात्तपधानीभून पापारमन्य-यापारयधिकरणफलाश्रयत्वं कर्मस्वम् प्रकृते नकम्येव ब्रमण फल यापाराश्रयत्न कर्तृ वर्मलपो. युगपदक्तमशक्यत्वात्तहिरोष स्पष्ट एवेति भाव । -1 ·. . समन्वयाधिकरणम्-- रमात्मप्रकरणं परमात्मनः स्रष्टुरिहाऽऽस्मशब्देन ग्रहणे महा- भूतसृष्टिरेवाऽऽदो वक्तव्या स्यात् । लोकसृष्टिस्त्विहाऽऽदाघु. ध्यते । स ईक्षत लोकानुत्सृजा इति । स इमाल्लोकानसृजन । अम्भो मरीचीमरापोऽदोऽम्भः परेण दिवं धौ। प्रतिष्ठाऽन्तरिक्ष मरीचया पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः' (ऐ०१।१) इति । ईक्षत ऐक्षतः। अम्भोमरीचार्मरमाप इति लोकनामानि । अम्भांपदार्थ श्रुतिरेव 'व्याच--अदोऽम्भ इति । विप्रकट आपश्चान्द्रमस्योऽम्भः पदार्थ: । ता.दिवं परेण धुलोकापरवः ।। सासां द्यौः प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । मरीचिपदार्थमाई-अन्तरिक्षमिति। अन्तरिक्षलोकः सूर्यकिरणव्याप्ततया मरीचिः । पृथिवीलोको मरणयुक्ततया मरपदार्थ इत्याह---पृथिवी मरः । पातालाति अप्पदार्थमाह-या अधस्तादिति । लोकाश्च महाभूतसंनिवेध. विशेषाः । सांयाम्भ:प्रभृती3ौकत्वेनैव ब्रवीति श्रुतिः- अदोऽम्भः परेण दिवमित्यादिना । लोकसृष्टिश्च परमेश्वरापि ष्ठितेनापरेण केनचिदीचरेण क्रियत इति श्रुतिस्मृत्योरुपलभ्यते। तथाहि श्रुतिर्भवति- आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुपविधः । इत्याचा । 'सत्र पुरुपविध इत्यस्य मनुफ्याकार इत्यर्थः । स्मृतिरपि- स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत इति ऐतरेयिणोऽपि । अथातो रेनसः सृष्टिः प्रजापने रेतो देवा । इत्यत्र पूर्वस्मिन्प्रकरणे प्रजापतिकर्तृकां विचित्रां सृष्टिमामनन्ति, तत्र । प्रजापत रेतो देवाः' इत्यनेन रेतःशब्दार्थकथनम् । तथा च प्रजापतिजन्या देवा रेनाशब्देन पूर्ववाक्ये निर्दिष्टाः। आत्मशब्दोऽपि तस्मिन्मयुज्यमानो दृश्यते । । आत्मैवेदमन आसीत्पुरुषविधः' इत्यत्र एकत्वावधारणमपि भागुत्पचेः स्वधि- फारापेक्षमुपपद्यते । ईक्षणमपि तस्य चेतनत्याभ्युपगमादुपपन्नम्। अपि च ताभ्यो गामानयत्, ताभ्योऽश्वमानयत् , ताभ्यः पुरुषमानयत्, ता अवधीत् , (ऐ० १,२ इति, देवनासा हितेपिन्द्रियेषु सप्टेषु तैयास्माकं, भोगसिद्ध्यर्थमायतनं संपाद- ·- -- शांकरपादभूपणे- येति स्रष्टुः मार्थनायां कृनायां तेन च गवाश्वयोः शरीरे समा. नीवे नेदमस्माकं भोगायालामति से प्रत्याख्याते पुनस्तेन मनुः व्यशरीरे समानीतेऽलमिदमस्मद्भोगायोति तैरङ्गीकृतमित्येवंजा- तीयको भूयान्व्यापारविशेपो लौकिकेपु शरीरादिविशेषयुक्त- विशेषवत्स्वात्मसु प्रसिद्ध इहोपाख्यायते । अशरीरस्य निर्विशे- पस्य परमात्मन इइ सट्टत्वेनोपक्रान्तत्वे नायं व्यापारस्तस्प संभवतीति विशेपवानेवाऽऽत्मा कश्चित्यतिपाद्यते न निर्विशेषः प्रत्यगभिन्नः परमात्मेति चेन्न ! यया ' तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (ले० २११ । २) इत्येवमादिसृष्टिवाक्येषु निर्विशेषपरमात्मन एव ग्रहणं तथेहापि तस्यैव ग्रहणं युक्तम् । यद्यपि- आत्मा देहे धृती जीचे स्वभावे परमात्मनि । इति कोशानुसारेणाऽऽत्मपदं प्रमात्रादिसाधारणं तथाऽपि अत सावत्यगमने इति धातोर्मन्प्रत्ययेन निष्पन्नस्याऽऽत्मशब्दस्य व्याप्तिवाचकतया योगरूढिभ्यामात्मपदं प्रत्यक्चैतन्यवाचकमेव न तु देहधृतिजीवस्वभावानाम् । तेपु परिच्छिन्नेषु योगासंभवात् । यत्र तु 'आत्मैवेदमन आसीत् । (ऐ० १।१) इत्येवमादौ 'पुरुषविधः' इत्येवपादिविशेषणान्तरं श्रूयते भवेत्तत्र विशेष- पदास्मनो ग्रहणम् । अत्र पुनः परमात्मग्रहणानुगुणमेव विशेषणं पृथुतरमुपलभ्यते-- स ईक्षत लोकानुत्सृजा इति स इमाँल्लोकानसूजत' (ऐ०१। १) इत्येवमादीति परमात्मन एव- ग्रहणं न्याय्यम् । यद्यप्युत्तरत्र 'पुरुषविधः' इति शिरःपाण्यादि- मत्त्वम् , 'स यत्पूर्वस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत्तस्मात्पुरुषः' इति पुरुषपदनिर्वचनेन विद्यमानानां पापानां दाहप्रतिपादनेन पापसंवन्धः, ' सोऽविभेत् ' इति भयसंघन्धा, ' स वै न रेमे' इति रस्यमावश्येति जीवलिङ्गानां श्रवणादात्मपदस्येश्वरासाधा- रणस्यापि हिरण्यगर्भादिसविशेपजीवपरत्वशड्का संभवति तयाऽपि परमात्मय हणमेव न्याय्यम् 1 तथा सति प्रागुत्पत्तेरात्म- फत्वावधारणमाञ्जस्पेनोपप यते, न जीयग्रहणे । लोफसृष्टिवचनं तु श्रुत्यन्तरमसिद्धपहाभूदरएघनन्तरामिति संगमनीयम् । यथा- ·समन्वयाधिकरणम् । २६५ 'तत्तेजोऽसृजत' इत्पेतच्छुत्पन्तरमसिद्धवियद्वायुस्यनन्तरमित्य. युयुजम् । योऽध्ययं व्यापारविशेपानुगम: । ताभ्यो गामानयत्' इत्येवमादिः सोऽपि विवक्षितार्थानुगुण्येनैव ग्रहीतपः । न ह्ययं सफलः कथाप्रवन्धो विवक्षित इति शक्यते वक्तुम् । तत्मतिपत्तौ पुरुषार्थाभावात् । विवक्षितो ह्यत्रायमर्थ.-उप. क्रमे । आत्मा वा इदमेक एवान आसीनान्यत्किंचन मिपत् । (ऐ. १ । १) इत्यद्वितमतिपादनात्, मध्ये च स एत- मेव' सीमानं विदार्यतया द्वारा भापद्यत' (२०१३) इति स्रष्टुरेव जीवरूपेण प्रवेशश्रवणाव, ‘स एतमेव पुरुपं ब्रह्म ततममपश्यत्' (ऐ०१ । ३) इति च जीवस्य ब्रह्म. त्वमतिपादनात्, अन्तःकरणसातिणं च मज्ञानशब्देनोपक्रम्य मनानं ब्रह्मेति तस्य ब्रह्मत्वेनोपसहाराच निर्विशेप मत्यगभिन्न ब्रह्मोति प्रफरणार्थः मतीयते । तदानुगुण्यं चेन्द्रियादिसृष्टिपति- पादनस्य तदुपाधिकमेव जीवस्य द्रष्मृत्वादिकं न तु स्वाभावि- फमिति तात्पर्यकत्व उपपद्यते । तथा चौतरत्र श्रुतिदर्शपति-- 'यदि वाचाऽभिव्याहृतम् ' (ऐ० १ । ३) इत्यादि । अतो गवाधानयनादिव्यवहारमतिपादनस्य त्वंपदार्यशोधनोपयोगि- सया न ब्रह्मपरत्वविरोषिता । कि चासदर्यकतयाऽपि न सकलः कथामवन्धो विवक्षितार्थः तथाहि-नहीन्द्रियादिप्रवेशात्माको बलमेव गवादिशरीर मृष्ट्वा समानीतमिति संभवति । इन्द्रिय. विशिवस्यैव शरीरस्योत्पः। नापि गवावयो। शरीरमिन्द्रिय. रस्वीकृतमिति संभवति । तथा सति गवादीना भोग एवं न स्यात् । अतो यथाश्रुतार्यकत्वेऽसदयत्वनिमयोजन मा भूता- मिति देहेन्द्रियविलक्षणस्यपदार्य इति बोधयितुं करप्पत इय. माख्यायिका। तत्र शरीरस्पेन्द्रियायतनत्वातिपादनेन शरीरषि. वैको दार्शतयस्मिन्नतिष्ठिता अन्नमदा (ए०१।२) इति इन्द्रियवचोभन या मोक्तत्वं तेपा शिरसि निक्षितम् । तत्मसङ्गाच साधिष्ठातृकाणानिन्द्रियाणा विराडपा सहित प्रतिपादिता- मुखाग्विापोऽभिर' ( ऐ० १ । २) इत्यादिना । ' कयं विदं महते स्थात् ' (ऐ० ११३) इति ·। २६६ शांकरपादभूषण- वाक्येन शरीरेन्द्रियादिकं स्रष्टार चेतनं विना स्वकार्यसमय न भवेदिति प्रतिपाद्य तदनुग्राहकतया तद्विलक्षणस्य स्रष्टुस्तत्र प्रवेशः प्रतिपादित:-'स एतमेव सीमानम् ' ( ऐ०१।३) इतिवाक्येन । एतं ब्रह्मरन्ध्रप्रदेशे विद्यमानं द्वयोः कपालयो। सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत प्राप्तवान् । स जीवरूपेण भविष्टः परमात्मा, एतमेव जीवाख्यं पुरुपम्, ततमं तनोतीति तः । अन्येभ्योऽपि दृश्यते ' इति डः। व्याप्ततममित्यर्थः । ब्रह्मापश्यत् । प्रज्ञा नेत्रं चक्षुः प्रकाशकं यस्य तत्प्रज्ञानेत्रमि- त्यर्थः । एवमावणेऽपि स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मेत्र भवति ' (मु०३।२ । ९) इत्यादिवाक्यादप्यद्वैतब्रह्मात्मान समन्वयः सिध्यति। अथाऽऽथर्वणे जीवग्रह्मणो देऽपि उपक्रमादिषड्विधतारपर्यलि. गानां दर्शनात्कथमद्वैतब्रह्मात्मतत्त्वमेव तद्गतोक्तवाक्यप्रतिपाय- मितिनिर्णयः तथाहि परे वर्णयन्ति-आथर्वणे ' द्वा सुपर्णा' (मु०३।१।१) इत्युपक्रमः। 'परमं साम्यमुपैति (मु. ३।१।३) इत्युपसंहारः। 'सयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति अनननन्यः' (मु०३।१।१)' जुष्टं यदा पश्यत्यन्य. मीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः (गु० ३।१।२) इप्यभ्यासः । शास्त्रकसमधिगम्येश्वरमतियोगिकस्य कालत्रया- पाध्यमेदस्य शास्त्रं विनाऽमारपूर्वता । : पुण्यपापे विध्य ' (मु०३।१।३) इति फलम् । 'अस्य महिमानम् (मु० ३।१ । २) इवि स्तुत्तिरूपोऽर्थवादः । अत्ति अनश्नन् (मु० ३।१ । १) इत्युपपत्तिः । न च भेदवाचक शब्दाभावारक- यमुपक्रमो भेदविषयक इति वाच्यम् । मायामात्रमिदं द्वतमदतं परमार्थतः ।। इतिगोटपादीयोक्तश्रुती यथा द्वैतपदं भेदसामान्यार्यकम् । मायामाप्रपदमीवरेच्छाधीनतया सत्यमित्यर्थकम् । तथा घ सर्वोऽपि भेदः सत्यः, अद्वेतं तु परमार्थतः स्वतन्त्रतः । स्वत- ममीशमादापाद्वैतनिस्पषी । एफ एव हि स्वतन्त्र इति पावत् । .

·२६७ , समन्वयाधिकरणम् । परमार्थ: स्वतन्त्रः स्यात् । इति स्मृसोति उक्तश्रुतेर तार्थक- स्वखण्डनपरेण द्वैतशब्दस्य भेदार्थकत्वयुक्तं तथाऽत्र द्विशब्द- स्य भेदार्यकत्वमित्यमिमानेनोक्तोपनामस्य भेदविषयकत्वशङ्का- संभवाद्विरोधिद्वित्वसंख्यया, भेदाक्षेपाद्वा तत्संभवात् । तदिन. स्वविपित्तमच तद्गतबहुधर्मयोगित्वं तत्सादृश्यम् । न तु विशे. ध्यमात्रम् । नायं स: फितु तत्सदृशा, नायं तत्सदृशा किंतु स एवात सादृश्यक्ययोरेकतरविधानायान्यतरनिपेधात् । गगनं गगनाफारमित्यादि तु तत्सशवस्त्वन्तरनिपेयपरं गगनायक- देशस्य तदयदेशसादृश्यपरं चेत्युपसंहारोऽपि भेदविषय एव ! अभ्यासत्वेऽप्यर्थत एवैकमकारत्वं तन्त्रं न तु शब्दतः तथा सति ज्योतिरादिपदेन तत्समानार्थकपदान्तरेण घा ज्योतिष्टोमा- घभ्यासस्यानुपपत्तेः । अन्यमाशमित्यत्रेशगतान्यत्वं मतियो- ग्याकाक्षायां पश्यतीत्यनेनोपस्थितो जीव एव संबध्यते । • सप्तमं पदमध्वयुरञ्जालना गृह्णाति ' इत्यादौ श्रुतपद- स्य सबन्ध्याकाङ्क्षायाम् एकहायन्या सोम क्रीणाति । इत्यनेनोपस्थितकहायनीवेत्यभ्यासोऽपि जीवब्रह्मभेदविषयः संभवतीति चेत् । अत्र बदन्ति । आयर्वणे प्रथममुण्ड के 'फस्मिन्नु भगवी विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति' (मु०१। १ । ३ ) इतिशौनकमश्नानन्तरम् 'द्वै विद्ये वैदितव्ये (मु०१।१।४) इति विद्याद्वयमचतार्य ऋग्वेदादिलक्षणा- मपरामुक्त्वा ' अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते (मु० १। १।५) यत्तदृश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णम् ' (मु०१।१।६) इत्यादिना परविद्याविषयमक्षरं प्रतिपादयताऽभेदस्यैवोपक्रान्व- त्वात् । अन्यथा तदुचरत्वानुपपत्तेः । द्वितीयमुण्डके 'पुरुप + सप्तमं पदमध्वर्युरिति । ज्योतिष्टोमे हि 'एक्हायन्या सेमं क्रीणाति' इत्यनेन सोमक्रयो विहितः । सा चकहायनी गौर्यदा सोमं केनुमानीयते तदाऽ. ध्वर्युम्तस्याः पृष्ठतः पट्दान्यनुगच्छति । ततः सम्मै पदे हिरण्यं निधाय हुत्वा तत्पदगत रनो गृह्णीयादिति । समं पदमध्वर्युरञ्जलिना गृह्णाति । इत्य. नेन विधीयते । तद्रनो गृहीत्वा हविर्धानयोः शकटयोरसे तेन रजता संयुक्त. मञ्जन प्रक्षिपेदित्युक्तम्। तत्र पदशब्दार्थसंबन्ध्याकासयां संशयो बोध्यः । १ ·शोकरपादभूपण- एवेदं विश्वम् । (मु०२।१।१०) 'ब्रहौवेदं विश्वम् । (मु० २।२।११) इति मध्येऽपि तस्यैव परामर्शात् । तृतीयमुण्डकान्ते च ' परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति ' (मु० ३ । २।७) इति । स यो ह वै तत्परम ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । (मु० ३ । २।९) इत्यैक्यलक्षणेन फलेनोपसंहाराच मुण्ड. कत्रयात्मिकाया उपनिषद ऐक्यपरत्वे तन्मध्यस्थितस्य द्वा सुपर्णा' (मु० ३।११) इत्यादिवाक्यस्यापि ' असं- युक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' (जै० सू० ३।३।११) इतिन्यायेनाभिक्रमणन्यायेन च तदनुकूलत्वेनैव जिज्ञासाधिक. रणोक्तरीत्या व्याख्यतया तस्य भेदोपकमत्वाभावात् । असं. युक्तमित्यादिन्यायश्चेत्यम्-दर्शपूर्णमासादिकं प्रकृत्य ' समिधो यजति ' इत्यादि श्रूयते । तस्य दर्शादी समिदायङ्गत्वबोधक त्वमस्ति न येति संशये साध्यसाधनाकाङ्क्षयोः स्वर्गयागा. धन्वयेन विच्छेदान्न तद्वोधकत्वमिति प्राप्ते । तयोविच्छेदेऽपीति- फर्तव्यताकाङ्क्षया ' समिघो यजति' इत्याधुत्तरम् ' दर्शपू. र्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यादिपूर्व मित्थमिति पदकल्प- नया समिदाद्यन्वयेनोक्तवोधकत्वमावश्यकम् । इतिकर्तव्यतात्वं चाऽऽख्यातपदात्सामान्यतो ज्ञातभावनाया विशेषरूपत्वम् । तथा च यागसाधनव्यापारविशेषजिज्ञासायामदृष्टद्वारा समिदा- दीनां द्रव्यदेवतादिसंस्कारद्वाराऽवयातादीनामुक्तवाक्येन साधन- त्वयोधनातन्नित्तिरिति केचित् । यागादिरूपकारणनिष्ठापूर्वजन- कशक्तिसाधनत्वमितिकर्तव्यतात्वम् । यो यत्र शक्तः स तज्जनक इति मीमांसकाः । एवं च फारणतत्त्वावच्छेदिफा शक्तिरुभय. याऽपि । तज्जनकाकाङ्क्षया समिदादिजन्यशक्तिमद्भया दर्श- पूर्णमासाभ्यां यजेतेत्युक्तवाक्यार्थबोधः । मीमांसफमते शक्तर- नित्यत्वादखण्डकारणतारूपत्वेऽपि तद्विशिष्टस्यैव फलोपाय- फतया तज्जनापेक्षाया आवश्यकत्वादित्यन्ये । तया च नियोजकश्रुत्पाद्यसंयुक्तमपि समिदादिप्रकरणादुमयाकाहारू. पादर्शायनम् ' इतिव्यतापित्वात् । उक्ततिकर्तव्यतात्वेन सदपेक्षितत्वादिति । असंयुक्तम् ' (जे. सू० ३।३ । ११) ·ने समन्वयाधिकरणम् । . इति सूत्रायः । तथा दर्शपूर्णमासी प्रकृत्य प्रयाजसमीपे भूयते- 'भभिनाम जोति' इति । वाभिप्राममित्यस्य णमुलतत्वे- नाभिकम्येत्यर्थकत्वाज्जुहोतिना भाकरणिकसर्चहोमानुवादाचदु- देशेनाभिक्रमण विधीयते । प्रयाजानां संनिहितत्वेऽपि तदपेक्षया प्रकरणस्य बलवत्वात् । अन्यथा संनिहितोचममयाजायङ्ग स्यादिवि माले-मयाजाम्बिधाय धीमयाजानिष्ठा समानयव. उपभृतः' इत्यनेनोपभृत्स्थाज्यस्या जुह्वां स्थाप्यमित्येवं समानयनं विधाय । अभिक्रामं जुहोति' इत्युक्त्वा : यो ये प्रयाजानां मियुनं वेद समिघो वहरिव यजति तनूनपातमेक- मिव ' इत्यादि प्रयाजानिष्टता हचींप्यभिधारयति । इत्यन्तेन मयाजपरामर्शात्तावत्संदर्भस्य मयाजमकरणत्वनिधयाचन्मध्ये यद्विहितं तत्मयाजाङ्गमितिनिधयात् । अयमेव संदंशन्यायः । तथा च समिदादिवाक्यार्थस्य यथा दर्शायुपकारकत्वं निणीयते तन्यायेन पूर्वापरवाक्यार्थयोरैक्ययुध्धुपकारकत्वात्तन्मध्यस्थि- तस्य 'द्वा सुपर्णा' (मु०३।१।१) इत्यस्यार्यस्यापि तदुपकारकत्वमेव निर्णेयम् । ननु ' यद्भूतयोनिम् ' (पु. १ । १।६) इति प्रयममुण्डके प्राणादिकारणत्वस्य द्वितीये 'द्वा सुपर्णा' (मु० ३।१।१) इत्यादेस्तृतीयेऽपि सखण्डस्प प्रतिपादनादभिक्रमणादिवदेव तन्मध्यस्थ 'पुरुष एवेदम्' (मु० २।१।१०) इत्यादेरापि तदनुकूलत्वमेवेति चेत् । न । मय- ममुण्डक उक्तरीत्यैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानाद्युपक्रमस्य 'परेऽव्यये सर्व एकी भवन्ति (मु०३।२१७) स यो तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । (मु०३।२।९) इत्युप- संहारस्य मध्येऽपि पुरुष एवेदम् ' (मु० २।१।१०) इत्यादिपरामर्शस्याद्वैतनिष्ठत्वादद्वैतस्यैव महाप्रकरणित्वेन भूतयो- निवाक्यादीनां तद्विरुद्धतात्पर्यस्य सखण्डे वक्तुमशक्यत्वात् । अभिक्रमणादेः प्रयाजाद्युपकारकत्वं तु न महामकरणविरुद्धमिति विशेपाव । तृतीयमुण्डकान्ते 'परेऽव्यये सर्च एकी भवन्ति स यो ह तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । (मु० ३।२।९) इत्यैक्यलक्षणेन फलेनोपसंहाराच मध्यवर्तिनः । परमं साम्पमु. .

·२७. ar शांकरपादभूपणे- पेखि ' (मु०३।१ । ३) इत्यस्यापि पूर्वोक्तसंदंशन्यायनामे. दरूपसाश्यपरतथा न भेदोपसंहारताऽपि । अत एव परममिति साम्यविशेषणम् । संसारिन्यावृत्तस्य निदुःखत्वादिना सादृश्यस्य 'निरञ्जनः' (मु०३।१।३) इति तत्पूर्वतनवाक्येनापि लब्ध- सया पुनः सादृश्यप्रतिपादनेऽनुपयोगात्परमत्वविशेषितं सादृश्य. मभेदरूपमेव । न च स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म चेद ब्रह्मेव भवति' (मु. ३।२।९) इतिवाक्ये द्वितीयन्त्रह्मशब्दो जीवपर एव । तस्य जीवजातिकमलासनशब्दराशिरूपानेकार्थ- त्वस्य कोशप्रसिद्धत्वात् । तथा च यः परमं ब्रह्म वेद स जीव एव भवति, न परमं ब्रह्मेत्ययः । अत एवाऽऽद्यो ब्रह्मशब्दः पर- मत्वेन विशेषितः । एवम् ' सायं गावो गोष्ठ एकी भवन्ति' 'एकी भूता नृपाः सर्वे वर्षः पाण्डवं शरैः ''कीटो भ्रमरेणै फीभूतः' इति स्थानक्यमत्येक्यसादृश्यनिवन्धनकीभावस्य गो- नृपकीटभ्रमरादौ दर्शनादत्रापि तदन्यतमनिमित्तेन गौणकी भावव्यपदेशोपपत्तिरित्युपसंहारो भेदविषय एव । अत एव 'परेऽव्यये' (मु० ३ । २ । ७) इति सप्तभ्युपपत्तिः । अन्य. भाऽश्रुततृतीयाकल्पनापचिरिविवाच्यम् । जीवे ब्रह्मपदप्रयोगसं- भवेऽपि प्रकृते ब्रह्मोपादानमेवोचितम् । अन्यथा जीवभावस्या. ब्रह्मभावस्य च मागेध सिद्धतया तस्य ब्रह्मज्ञानसाध्यत्वाभा- पाद । 'परमं ब्रह्म घेद ब्रह्मैव भवति' (मु० ३।२।९) इति तस्य ब्रह्मज्ञानफलस्वोरसङ्गत्यापत्तेः । एवं सत्यर्याद्- द्वितीयब्रह्मभवनमपि परमत्वविशेपितमेव । एवं चौपक्रमोपसंहा- रयोरेक्यविषयत्वे पूर्वोक्तन्यायेन मध्यस्थितस्य 'परेऽव्यये सर्व पफी भवन्ति ' (मु०३।२ । ७) इत्यस्य तदनुकूल्येन मुक्तस्य ब्रह्मणा तबेदाग्रहविपयत्वरूपैक्यमतिपादकत्वमेव युक्त- म् । एवं सवि परेऽव्यय इति सप्तम्यपि युज्यते । भेदग्रहान्वित- विपयत्तापास्तदर्थत्वात् । सायं गायो गोष्ठ एकी भवन्तीत्यत्र च भेदग्रहसत्त्वेनोत्तरूपेणक्योपपादनायोगाद्युक्तमेकरथानस्थितत्वा- दिना तादृशव्यवहारोपपादनम् । न च विनिगमकाभाव उभय- थाऽपि व्यवहारसंमवादिवियाच्यम् । अस्मदुक्तरीतायुपक्रमोप. + ·३७१. . समन्वयाधिकरणम् । . संहारक्यानुगुण्यस्य विनिगमकत्यात् । जीवपायोः स्थानक्यस्य नित्यसिद्धतया चिमत्ययास्वारस्यप्रसङ्गाच्च । कर्मणां वैकुण्ठ- गमनासंभवेन, 'कर्माणि विज्ञानमपश्च (मु०३ १२) इत्याधसंगत्यापत्यैकस्थानस्तित्वादिना प्रकृते तादृशव्यव- हारस्य समर्थयितुमशक्यत्वात् । अत एव मत्यक्पेन ताशयय- हारोपपादनमपि प्रत्युक्तम् । फर्मणां मत्पैक्पासंभवन 'कर्माणि विज्ञानमयश्च (मु०३।२) इत्यस्यासंगत्यापत्तेः । फोटो भ्रमरेणैकीभूत इत्यादेरिव सादृश्यनिवन्धन एव एकीभूतन्यवः हारोऽस्त्वितिशङ्का तु सारश्यपरत्वे सक्षम्पनुपपत्त्या निरस्ता। मन्मते तु ब्रह्मणि लीनस्य कर्मणस्त तो भेदग्रहाभावेन जलेन लवणमेकीभूतमित्यादिवत्स्वीयरूपहानेन तद्धर्मिकभेदाग्रहविपप- स्वरूपैकत्वस्यैवोक्तवाक्यार्थस्य संभवेनासंगत्यभावान । अनु. रूपश्चात्र नदीसमुद्रदृष्टान्तः । यथा नयः स्यन्दमानाः समु- द्रायणा: समुद्र माप्यात गच्छन्तीति पूर्वरूपहानोयत्याऽगृह्ममा. णमेदत्वोक्तः । अयं तु विशेष:-परस्परावयवभेदेन परस्परमै. क्यासंभवात्तत्र सत एव भेदस्याग्रहणमत्र तु भेदाभावादेवेति भेदाग्रहणांश एव दृष्टान्तसंपतिपत्तेः । नहि दृष्टान्ते सर्पसाम्पा. पेक्षास्तीति । यद्यपि मुक्तिकाले सतोऽपि भेदस्याग्रहणेनोक्त- श्रुत्युपपत्तिस्तथाऽपि ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोतान हस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धः नैव काचनात्र भिदाऽस्ति स ह यो वे तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति । (पु०३।२९) याचन्मोई तु भेदः स्यानीवस्य च परस्य च । सतः परं न भेदोऽस्ति भेदहतोरभावतः ॥ विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं का करिष्यति ।। इत्यादिश्रुतिस्मृतिपर्यालोचनया भेदाभावादेव न तथा ग्रह. णमित्येष कल्पयितुं युक्तम् । यथा च ' नान्योऽनोऽस्ति द्रष्टा । इत्यादिवशभेदनिषेध एष स्वारस्यं न पराभिमता .

·२७२ शोकरपादभूपणे- ताऽऽनन्दमपाधिकरणे विस्तरेण प्रतिपादयिष्यामः । युक्तं च मुक्तिकाले भेदस्यैवासत्त्वकल्पनया तदग्रहणम् । अन्यथा तदग्रहणकारणदोपकल्पनापत्त्या मुक्तेरेवानुपपत्तेः। निरस्तसम- स्तदोपात्मलाभस्यैव मुक्तित्वश्रवणात् । यत्तु ब्रह्मैव भवति ' (मु०३।२।९) इत्यस्य हि. सत्वरूपब्रह्मत्वाकान्तो भवतीत्यर्थ: ' संपूज्य ब्राह्मणं भक्त्या शूद्रोऽपि ब्राह्मणो भवेत् , इतिवत् । नहि शूद्रोऽपि पूजितब्राह्म णव्यक्तिर्भवति । किंतु ब्राह्मणत्वजात्याक्रान्ती भवतीति परे. । णोक्तं तदेतेनापास्तम् । उक्तयुक्त्यादिना प्रकृते व्यक्त्यभेदस्यैव समवेनं दृष्टान्तवैषम्पाद । 'यत्तु भोक्त्रापत्यधिकरणे । एकी भवन्ति ' (मु०३।२। ७) इति श्रुत्या न मुक्तिकाले जीवपरपोरभेदसिद्धिः । लोक उदकान्तरमिलितस्योदकस्पैकीभावव्यवहारेऽप्यन्त ददर्शनेनं व्यभिचारादेक्यव्यपदेशस्य स्थानक्यादिनाऽपि जलेक्यवदुपच. रितार्यत्वात् । श्रतिवदुपवंगैस्तथैव बोषितत्वाच । तथा च श्रुति यथोदकं शुद्ध शुद्धमासिक्तं तागेव भवति । एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम । इति । स्कान्दे च- उदके तूदकं सिक्तं मिश्रमेव यया भवेत् । न चैतदेव भाति यतो वृद्धिः महश्यते ।। एवमेव हि जीवोऽपि तादात्म्पं परमात्मना । प्राप्तोऽपि नासी भवति स्वातन्त्र्यादिविवर्जनात् ॥ इति आनन्दतीयायैरुक्तं तदप्युक्तयुक्त्यादिभिः परास्तम् । किं पोक्तश्रुतौ दृष्टान्ते शुद्धत्वेन सादृश्यमा यदि विवक्षितं सदाऽ- नासिकस्यापि जलस्य शुद्धस्य शुद्धत्वादिना साश्यानपाया- चतिगतासिक्तान्तभागस्य चैयर्य मिति तन्नेदग्रहाविषयत्वा- दिना सादृश्य वाच्यम् । ता सति जरुद्वयमेलनस्य भेदग्रह- पिरोधित्वेनोकसादृश्यमयोजकत्वलामेन बद्भागस्यार्थरत्वम् । - ·अन- समन्वयाधिकरणम् । २७३ एवं च ताहग्जलस्य दृष्टान्तत्वं चदता मुक्तस्य ब्रह्मणाऽपि तद्भेदग्रहाविपयत्वादिनैव सादृश्यं तदभिन्नत्वपर्यवसितमत्र पति- पाधत इत्येव वक्तव्यम् । स्कान्दवचनं तृत्तश्रुतिस्मृतियाक्पा- विरोधेनावान्तरमुक्त्यभिमायम् । अत एव ब्रह्मलोकगवस्य । परस्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदम् । इति तस्यैक्यरूपपरपदमाप्तिरुच्यते । एतेन माण्डुक्पगतम् । • परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् । इति वाक्यमपि व्या. ख्यातम् । तस्यापरब्रह्मप्राप्तिरूपसगुणोपासनाफलयोधकतया देशान्तरमाप्तिरूपब्रह्मविद्याफलत्वयोधकत्वाभावात् ।। नन् ' (मु० ३ । १ । १ ) इत्यादिना न ता. विकभेदाभ्यासः । नापीशस्य शास्त्रगम्यतया तत्मतियोगि- फस्तद्धर्मिको वा भेदोऽपूर्वः। प्रत्यक्षेण तत्समकक्षयाऽनेन च तयोः प्राप्तत्वात् । त्वदुत्तफलार्थवादयोरैक्यपक्षेऽपि संभवेन न भेदासाधारणलिङ्गता ।' अनश्नन् ' इत्यादेः काल्पनिकभेदे- नोपपत्त्या तात्त्विकभेदोपपत्तित्वाभावात् । न चातिमते नित्यं ब्रह्मभूतस्यापूर्वब्रह्मभावोक्तिरयुक्तति वाच्यम् । कण्ठगतचामी- करादाबमाप्तत्वभ्रान्तिनिवृत्तिमात्रेण माप्समाप्तिरूपतया फलत्व- दर्शनात् । न चाऽऽरोपनिहत्तेरशान्दत्वम् । श्रुतार्थापत्तिगम्यतया शाब्दत्वोपपत्तेः । एतेनैक्यस्य प्रागेव सिद्धतया 'एकीभवन्ति' (मु० ३।२।७) इत्यभूततद्भावार्थचिमत्ययायोग इवि- निरस्नम् । गृहनिक्षिप्ताज्ञातनिधिवत्कण्ठ चामीकरवा सतोऽप्या- वृतत्वनाभूतसमतया तदुपपत्तेः। यच्च सिद्धवस्तुनः प्रमाणान्तरवेद्यत्वनियमेन सिद्धवस्तुब्रह्म- बोधने वेदान्ताना नानधिगतार्थविषयकस्वरूपपामाण्यं संभव सीति पूर्वपक्षिणोक्तम् । वन सम्पम्। भाप्यायुक्तरीत्या वेदान्ताना फियोपासनादिशेपता विनर भाषान्येन ब्रह्मभतिपादकत्व- सिद्धीसत्र प्रमाणान्तराविषयत्वसिद्धी चौपनिषदब्रह्मणि ताश- नियमभ्यभिचाराद । ताहनियमे मानाभावाच्च । लौकिक माय प्रमाणान्तरवेयताया अपि सत्त्पेन सिद्धपराणामेव सा. सत्वं न कार्यपराणामित्यस्पामयोजकत्वात् ।। आग्नापस्या ·२७४ शांकरपादभूषणे- (जै० सू० १।२।१) इत्यादिजैमिन्यादिवचनं च भाष्यो. क्तरीत्या पुरुषार्थानुपयोगिनिष्फलोपाख्यानपरमेव । नापि सिद्धवस्तुमतिपादने फलाभावः पूर्वपक्षोक्तः सम्यक् । यत ईप्सितं फलं द्विविधम् । किंचिदमाप्तं यथा ग्रामादि । किंचिच्च प्राप्तमपि भ्रमशादप्राप्तमित्यवगतं यथाकण्ठमण्यादिकम् । एवं जिहासितमपि विविधम् । किंचिदहीनं जिहासति यथा चलयित. चरणं फणिनम्, किंचिच हीनमेव यथा चरणाभरणनूपुर आरो पितं फणिनम् । तत्र वेदान्तजन्य ब्रह्मात्मैक्यज्ञानात्याप्सनममाप्तिः कल्पितत्वेन नित्यहीनसंसारहानिश्च संभवतीति सिद्धब्रह्मबोध- नेऽपि फलवत्यमस्त्येव । भाष्येऽप्युक्तं रज्जुरियं नायं सर्प इति सिद्धवस्तुबोधनेऽपि फलवत्ता दृष्टेति । यत्तु चन्द्रिकायां सिद्धवस्तुमतिपादनस्य निरुक्तफलवत्ता- मनूध कण्ठमण्युपदेशस्य प्राप्तमणिमातिनं फलं किंतु प्राप्तिज्ञान- जन्यसुखस्य वस्तुतः प्रागमाप्तस्य प्राप्तिः, मण्पमाप्ति- भ्रमादिजन्यदुःखस्य वस्तुतः मागनिहत्तस्य निवृत्ति; फलम् । एवं चरणाभरणमिदं न सर्प इत्युपदेशस्यापि न नि तसर्पनि- वृत्तिः फलं किंवाभरणत्वज्ञानजन्यसुखस्य वस्तुतः प्रागमा- सस्य प्राप्तिः सर्पभ्रपजन्यदुःखस्य वस्तुतः प्रागनिवृत्तस्य निव- त्ति । न ह्युपदेशेन मणिः प्राप्तः सर्पो वा निवृत्त इत्यनुभवः । किंतु प्राप्तिज्ञानाद्भयो निवृत्त इति । न च प्रकृते प्राप्तस्वरूप- सुखादयत्ताप्यसुखं नित्यनित्ताविद्याभ्रमदुःखादेरन्पत्रिवर्प चाऽस्ति । येन समयोजनता स्यादिति दूपणमुक्तम् । तदसत् । प्राप्तमणिमाप्तिन फलमित्यत्र प्राणिनिष्ठस्वत्वादिरूपत्य इटा. पत्तिः । तत्साक्षात्काररूपत्वे च कण्ठे मणिरस्तीत्युपदेशस्य सा कयं न फलं स्वत्वादिवत् । तदिशिष्टसाक्षात्कारोऽपि माप्तिशब्दाः । उपदेशानन्तरं साक्षारतमणीनां व्युत्पन्ना- नामपि मणिः पास इति प्रयोगदर्शनात् । प्राप्तिजानजन्यसुखस्प घस्तुत: मागपातस्त्यसदेव । अरमन्मने सुखपारमेव पन्दना. हियोगजन्यवृत्तवाभिव्यञ्जफत्वमात्रमिति तस्य नित्यमास- स्वेन पस्तुवा मानमारभायात् । ययापि हि चन्द्रिकाया--- ..

·१७५ समन्वयाधिकरणम् | जिज्ञासाधिकरणे नापीहामुत्रार्यभोगविरागः परगते संभवति । विवरणे विषयैरपि नित्यमात्मरूपत्र सुखमभिन्यज्यते, न तु जन्यं सुखमस्तीत्युक्तत्वेन तद्विस्मरणेन प्राप्तिज्ञानजम्पसुखस्य वस्तुतः भागमाप्तस्येत्यस्य वक्तपशपत्वात् । मपमाप्तिभ्रमन- न्यदुःखस्य वस्तुतः प्रागनिवृत्तस्य निवृत्तिर्वा फलमित्यपि न सत् । तादृशदुःखनिवृत्तेः पूर्वसिद्धाधिष्ठानात्मरूपत्वेन तादृश. दुःखस्य वस्तुतः मागनिवृत्तवासिद्धः कथं तन्निवृत्तेः फल- त्वम् । यदि च तन्नित्तित्येन तस्य फलत्वं तर्हि ब्रह्मामाप्ति- भ्रमजन्यदुःखनिवृत्तेरपि तत्त्वेन वेदान्तज्ञानजन्यब्रह्मज्ञान- फलता किं न स्यात् । किं च नित्यनिवृत्तेत्यत्र नित्तत्व- मपारमार्थिकत्वमेव, न विद्यमानध्वंसप्रतियोगित्वम् । आरो- पिताघिद्यारोगादिध्वंसस्याऽऽरोपदशायामसत्त्वात् । अधिष्ठा- नस्यैव ध्वंसत्येन कथं तदा स नास्तीति चेत् । तदाऽपि सद्ध्वं- सत्वोपहितस्य मागसत्त्वेन तेन रूपेण तस्योपदेशसाध्यताया इष्यमाणतायाश्चावाधात्कथं न तस्य फलत्वम् । किं च प्रति- योगिनि द्वेपोऽपि तद्ध्वंसेच्छायो हेतुः । एवं फले द्वेषोऽपि तत्साधनद्वेषहेतुः । एवं च दुःखे द्वेषात्तत्साधनत्वेनावगत आरोपितानारोपितसाधारणे फणिनि द्वेषात्तद्ध्वंसस्येप्यमा- णत्वं निष्पत्यूहमिति तत्साधननूपुरसाक्षात्कारहेतोरुपदेशस्य कथमसौ फलं न स्यात् । यद्यपीच्छान्तराजन्येच्छाविषयत्व. रूपं मुख्यमुपदेशफलत्वं न मणिसाक्षात्कारादौ संभवति त. थाऽपि गौणमुख्यसाधारणमिष्यमाणत्वलक्षणं तत्संभवत्येव । तत्साध्यत्वे सति, इष्यमाणत्वस्यैव फलसामान्यलक्षणत्वात् । इष्यते दि मण्पादिसाक्षात्कार इष्पमाणमुखादिसाधनस्वादु- पदेशसाध्यश्चेति तत्फलमेव । प्रकृते तु सिद्धत्वाग्रहदशायामि- च्छान्तरानधीनेच्छाविषयत्वात्परमानन्दरूपयमणो मुख्यगुरु- पार्थत्वम् । निस्यसिद्धत्वग्रहदशायां तददर्शनात्मकाविद्यायां द्विष्टतमदुःखहेतुपेनावगतायाँ द्वेषात्तनिवृताविच्छा, ततश्च तहे- तावात्मसाक्षात्कारे चेच्छासंभवतीत्यविद्यानिवृत्त्यात्मसाक्षात्का. रादेव फलत्वं निर्विवादमेव । एतावानेवात्र विशेष:-मण्या- ·शांकरपादभूषणे-- धुपदेशस्य मण्यादिसाक्षात्कारो न मुख्यं फलं किंतु गौणम् । वेदान्तानां तु परमानन्दस्वरूपव्रह्मसाक्षात्कारः स्वतो दुःख. निवर्तकतया मुख्यं फलं मुख्यफल हेतुश्चेति न किंचिदप्यनु- पपन्नम् । यदपि चन्द्रिकायाम्-पूर्ववादिना फलाभावादिना तात्पय आक्षिप्त सिद्धान्तसूत्रे फलादिकं तात्पर्य चानुपपाय प्रामाण्ये तात्पर्य हेतूफर्तुमयुक्तमिति दूपणमुक्तम् । तत्पूर्वोत्तरपक्षयोा- मोहनिवन्धनमेव । पूर्ववादिना हि वेदान्ता न ब्रह्मणि प्रमाणम- तत्परत्वात् । ते च न तत्पराः, फलाभावात् ' इत्याक्षिप्ते तहह्म शास्त्रममाणकमन्वयात्तात्पर्यात्, तदेवासिद्धमिति श. ङ्कायां संशब्दसूचित्तं तात्पर्यनिर्वाहकफळचत्त्वापूर्वत्वादिरूप- लिङ्गादितिरीत्या यद्वेतिहेतुविवरणे फलस्य तात्पर्यस्य चोप- पादनेन साहशहेतूकरणस्य सुयुक्तत्वात् । समन्वयात्सम्यक्ता- त्पर्यनिरूपितसंवन्धविशेषात् । स च तन्निर्वाहकोपक्रमादिलिङ्ग- वत्त्वमेवेति प्रथमहेतुपरिष्कारेऽपि शास्त्रामाण्ये न तात्पर्य हेत- कृतम् । अपि तु फलबत्त्यापूर्वत्वादिरूपतात्पर्यनिर्वाहकलिङ्गमेव। तेन च तात्पर्यस्याप्यर्थतो लाभादतत्परत्वशङ्काया अपि निवृत्तेः। यदपि चन्द्रिकायां लक्षणाया अमुख्यत्वेन सौत्रसंपदार्थत्वा- योगव । तदुक्तमनुव्याख्याने-- फर्य च लक्षणाचादी ब्याह्मसमन्वयम् । योऽसौ शब्दस्य मुख्यार्थस्तत्रैव स्यात्समन्वयः ॥ इति दूषणमुक्तम् । तदप्यसत् । तत्पतीत्युदेश्यकत्वरूपमु- ख्यतात्पर्यलाभार्थकतया संशब्दस्य मयोजनोक्तर्यस्परः शब्दा स शब्दार्थ इति न्यायेन तात्पर्यविषयीभूतार्थस्यैव मुख्या: स्पेन वेदान्तानामुपनपादिलिङ्गरुक्तरीत्याऽदैनचिन्मान एवं सापर्यावगमापदेव तेषां मुरुयोऽर्थ इति न फिषिदेतत् । पदपि चन्द्रिकायाम्- स्वयमस्वादसंदिग्धेऽयाच्यस्यात्यगोचरे । निर्षिशेप प चिन्मा फर्थ श्रुतिसमन्वयः ॥

·समन्वयाधिकरणम् । ২৬ इत्युक्तम् । तदपि जिज्ञासासूत्रे विस्तरतः प्रत्युक्तमीक्षस्य. धिकरणे च निरसिप्यामः । यदपि चन्द्रिकायाम्- अपि च--आद्यसोऽहम हि प्रसिद्धिरुपपादिवा। जिज्ञासार्य द्वितीये च जगजन्मादिहेतुता ।। अविद्यमानाहमय लक्षणत्वेन कीर्तिता । ईश्वरस्य तृतीये तु निर्विशेषे गाणता ॥ शास्त्रस्योका चतुर्थे तु तस्मिन्नेव समन्वयः । प्रतिज्ञातोऽन्तरित्यादौ सविशेष तु कथ्यते ॥ ब्रह्मेति मायिन पक्षस्तत्र किं फेन संगतम् | तत्त्वविद्वेपमात्रेण श्रुतिसूत्रे कदर्यिते ॥ इति विरोधोद्भावनम् । तद्विरोधाभावेऽपि स्वस्यैवाद्वैतवादद्वेष. मूलकम् । तथा हि-श्रीमद्भगवत्पादभाष्ये कथं पुनः प्रत्यगात्म- न्यविषयेऽध्यासो विपयतद्धर्माणामिति ब्रह्मणि निरुक्तलक्षणा- ध्यासो न संभवति । तस्याविषयतयाधिष्ठानत्वासंभवात् । सामान्यविशेषरूपाभ्यां ज्ञानाज्ञानविषयत्वस्यैव तत्वादिति शङ्का- यां तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन न तावदयमेकान्तेनाविपयोऽस्मत्म- त्ययविषयत्वादित्यनेनाऽऽत्मान देहेन्द्रियाध्यासोपयोग्यौपाधिक- रूपेणास्मत्प्रत्ययविषयत्वरूपप्रसिद्धयभिधानेऽपि नद्यारोपेऽधिष्ठा- नस्य विषयतया भानमपेक्षितं गौरवात, किं तु भानमात्रम् , तच्च स्वप्रकाशस्य स्वत एव जडस्य तु विपयतयेत्यन्यदेतदित्य- भिप्रायेणापरोक्षत्वाच्च प्रत्यगात्मप्रसिद्धः, अस्ति तापम नित्य- शुद्धबुद्धमुक्तस्वभावमित्युपक्रम्प, ' आत्मा स भोक्तुरित्यपरे' इत्यन्तविप्रतिपत्तिमदर्शनेन जीवस्य यत्पारमार्थिक रूपं ब्रह्म तस्यैवानौपाधिकरूपेण जिज्ञासाया उक्तत्वेन तस्य च प्रतीयमा. नजैवरूपव्यावृत्तत्वेन जिज्ञास्यत्वायाहमर्थावृचिलक्षणस्यौपाधि- कस्योपलक्षणतया व्यावर्तकस्याभिधानेनौपाधिकरूपेण जगत्का- रणत्वाद्युपलक्षित एव शास्त्रपामाण्यं पूर्वाधिकरणे प्रदर्शितमस्मि- अधिकरणे समर्थ्यते । ईसत्यधिकरणे चोक्तलक्षणाविव्याप्तिवा- ·२७८ शांकरपादभूषणे- रणायोक्तं गतिसामान्यमानन्दमयाधिकरणमारभ्य स्फुटीक्रियते अन्तस्तद्धर्माधिकरणादौ च प्रसङ्गात्मकृतब्रह्माश्रितोपासना निरूप्यत इति काप्यसंगत्यभावाचदुद्भावनं चन्द्रिकायायद्वैता. त्मचिद्वेषमात्रेणेवावशिष्यत इति मुधियां स्पष्टपेवेति दिक् । समन्वयनये भूयाद्रघुनाथस्य सन्मुदे । कृतिरेपा भगवतः पादमूले समर्पिता ॥ १ ॥ इति समन्वयाधिकरणं समाप्तम् ॥ अथ ईक्षत्यधिकरणम् । । सांख्धेष्टं जगतो न हेतुरपि तु ब्रह्मेति सिद्धान्तितं यैर्वाच्यत्वसमर्थने प्रयतित चावाच्यताखण्डनः ।। अस्मिस्तद्वयसाक्षिणं नतमन.पड्केरूदालीमहा- हंस कंसरिपुं सदैव परमानन्देन चन्दामहे ॥१॥ अस्मिन्नीक्षणसंज्ञकेऽधिकरणे सद्देशियोजिते वादिच्याहृतदोपचूषणपुरस्कारेण तदुषणः ।। एतद्वै रघुनाथसूरिरचितं विन्पनस्तोपदं श्रीमच्छंकरपादभूपणमिदं जीयाज्जगत्यां चिरम् ॥ २॥ ईश शब्दम् ॥ ५॥ 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासा' (त्र० सू. १।१।१) इत्यत्र भोक्मात्मनो यत्पारमार्थिक रूपं ब्रह्मेति निखिलवेदान्तेषु प्रसिद्धं तद्विचार्यमित्युक्तम् । तदेव च स्वरूपतटस्थलक्षणाभ्यां 'जन्माघस्य यता (व० स० ११ १२) इति सूत्रेण मति. पादितम् । तत्रैव च तृतीयसूत्रेण शास्त्रकसमधिगम्यत्वमुक्तम् । वज समन्वयात्' (० सू ।। १ । ४ ) इत्यत्र च शास्त्रतात्पर्यगोचरत्वरूपं शाकसमधिगम्यत्वं सिद्धस्य वस्तुन प्रमाणान्तरगोचरत्वनिष्फलत्यनयत्यान्न संभवतीत्याक्षिप्य स- माहितम् । इदानीं स एव मागुक्तः समन्वयः परपक्षप्रतिक्षेपपू .

·- - ईक्षत्यधिकरणम् । २७९ र्वकमनेनाधिकरणेन दृढीक्रियते । पत एवाध्यायसंगतिः। स्पटब्रह्मलिङ्गानां सद्विद्यादीनां प्रधानादिपरत्वं व्युदस्य ब्रह्म परत्वव्यवस्थापनात्पादसंगतिय । अनन्तरा तु-जिज्ञास्य सर्वज्ञ परमप्रयोजनरूपं ब्रह्म जगत्कारणत्वादिना वेदान्तमति. पायमिति यदुक्तं तन्न संभवति, स्वपकाशानन्दरूपपरमपुरुषार्थ- रूपब्रह्मणो भिन्नस्य जडस्य प्रधानस्यैव जगत्कारणत्वादिना वेदान्तमतिपाचत्वावगमादिति सद्विधामालम्व्य सांरपरीत्या मागुक्तसमन्वयाक्षेपेण पूर्वपक्षमवृत्तेराक्षेपिकी । अत्र च । सदेव सौम्येदमग्र आसीत् ' (छा०६।२१) इत्यादिवेदान्त- वाक्यानि जगत्कारणत्वेन प्रधानमेव प्रतिपादयन्त्युत ब्रह्मति तदर्य चोक्तविधं जगत्कारणत्वं प्रधानादावेव संभवत्पथ ब्रह्म- प्येवेति संशयः। तद्वीजं च वादिविमतिपत्तिः । पूर्वपक्षस्तु-कारणत्वेन वेदान्तप्रतिपाद्यं प्रधानमेव । तत्रैव कारणत्वोपपत्तेः । न ब्रह्म, तस्य कर्तृत्वोपयोगिज्ञानाश्रयत्वा- भावात् । तथा हि-न तावदुपलब्धिमात्रस्य ब्रह्मणः कर्तृत्वो- पयोगिज्ञानाश्रयत्वम् । यतो ज्ञानं यद्ब्रह्मण्यभ्युपगम्पते तन्नि- त्यमनित्यं वा स्यात् । नाऽऽद्यः । त्वया ब्रह्मातिरिक्तनित्यज्ञा- नानभ्युपगमात् । अत्यन्ताभेद आश्रयायिभावानुपपत्तेश्च । न द्वितीयः । सत्त्वगुणपरिणामविशेपस्य तस्य निर्गुणे निर्विकारे च परमात्मन्यसंभवात् । गुणाभिमानिपु च जीवेषु तादृशज्ञान- प्रतिविम्बाश्रयत्वाज्ञानवत्वम् । निरतिशयसर्वोत्कर्षे च ताश- सर्वविषयफसत्त्वगुणपरिणामात्मकज्ञानप्रतिविम्बवत्वेन योगिनां सर्वज्ञत्वं च भवेत् । प्रतिविम्बश्च यस्यां बुद्धिव्यक्ती यस्य पुरुषस्य विजातीयसंयोगादिविलक्षणः पुरुपान्तरध्याहत्तः संव- न्यविशेषस्तबुद्धिधर्माणामेव ज्ञानसुखदुःखादीनां तत्पुरुपे प्रति. विम्बः । अन्यथा मुक्तस्यापि संसरबुद्धिधर्मदुःखादिमतिबिम्ब- वत्वमसङ्गेनानिर्मोक्षासगाव । स्पष्टश्चायमर्थः सांख्यप्रवचन- भाष्ये । तया च नित्यमुक्त परमात्मनि तादृशमतिविम्बवत्ता दूरनिरस्वैव । यधपि प्रयानेऽपि न तदिति तस्यापि सर्व विषय फजानाश्रयत्वं दुर्घदं तथाऽपि ज्ञानाकारेण परिणममानसत्वगु- 1 ·२८. शांकरपादपणे- णात्मकत्वाधुज्यते तत्र सर्वज्ञत्वव्यवहारः । परमात्मनि तु ताई- शज्ञानानुक्ल शक्तिमद्गुणाभेदशून्यत्वादुक्तरीत्याऽपि सर्वज्ञत्त्वं दुरुपपादम् । यदाऽप्यनिर्वचनीयं मायावृत्तिरूपं ज्ञानं ब्रह्मणि संभवतीति तदादाय ब्रह्मण्यपि सर्वज्ञत्वव्यवहार इति स्वगोट्यां परितुष्यसि तदाऽपि प्रधानस्य स्वविकारभूत- सत्त्वपरिणामाश्रयत्वं धर्मिज्ञानावाध्यम् । ब्रह्मणि तु तद्राध्य. मिति सर्वज्ञशब्देन मुख्यज्ञानाश्रयग्रहणसंभव औपचारिकतदा- श्रयपरिग्रहोऽयुक्त एव । न ह्यारोपितसर्पत्वसंसर्गवती रज्जुः स्वर- सता सर्पशब्देन व्यवाहियते । किं चानित्यज्ञानस्य शरीरेन्द्रि- यनिष्पाद्यतया कार्यकारणे ब्रह्मणि कथं तत्संभवः । प्रधानेऽपि कयमिति चेत् । न । कथंचिदौपचारिकत्वाविशेष प्रधानपक्ष. पातो न युक्त इति चेत् । सत्यम् । प्रधानस्य मुख्यकर्तृत्वासंभ- वेऽप्यौपचारिकं तदुपपद्यते। उपादानत्वं च मुख्यमेव । सांशत्वा. मृदादिवत् । परार्थत्वाच संघातस्य । ब्रह्म तु निरंशमभ्युपगम्यते भवता । तस्मात्प्रधानमेव कारणवाक्यप्रतिपाद्यम् । यदि च प्रधा. नस्य जगत्कारणता ' सृष्टचायकार्य सुखदुःखमोहात्मकस्वसह. शंजइपकृतिक स्वसदृशमकृतिक वा कार्यत्वात्संमतवत्' इत्याद्य- नुमानसमधिगम्या प्रमाणान्तराधिगते च नाऽऽगमतात्पर्य तदा माऽस्तु तत्र वेदान्ततात्पर्यम् । तथाऽपि प्रमाणान्तरमासमयानानु- पादश्व जीवे तदेक्यसंपत्तिविधानायति न निरर्यकानुवादत्वा- सङ्गः । एतदभिसंधार्यवो कल्पतरौ---प्रयोजनं तु तत्व. मसि' (छा० ६१ ८ । ७ ) इति चेतने वच्छन्दवाच्यमघानः क्यसंपारी: पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु तस्प ब्रह्मक्पप्रमितिरिति । तस्मादुक्ते ब्रह्मणि न वेदान्तसमन्वय इति । सिद्धान्त स्तु-जगत्का णतया वेदान्तप्रतिपाचं नाशब्द. दितं प्रधानम् । ईक्षत, क्षणात् । न चेक्षणं ब्रह्मण्यनुपपन- पिति वाच्यम् । मायापरिणामवृत्तिविशेषस्य वस्य ब्रह्मण्यपि संभवात् । ननु सत्वगुणपरिणामविशेषरूपमीक्षण प्रधानेऽपि संभावितं मुख्यं चेत्युक्तमिति चेत् । न । संफरयादीनां स्वस. मानषिपयफनानपूर्वफत्वनियमदर्शनेन घेवनानशिष्ठमधाने वद.

·ईक्षत्यधिकरणम् । २८१ भ्युपगमायोगात् । मन्मते च परमात्मनः स्वरूपभूतज्ञानेन सर्व- ज्ञतया संकल्पाशुपपत्तिः । न च स्वरस्पभूतज्ञानस्येशाधिनत्या. नुपपत्तिरभेद आश्रयायिभावायोगादिति वाच्यम् । आविद्य- कभेदोपगमेन तदुपपत्तेः । यथोक्तं पञ्चपादिकायाम्-- आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चेति सन्ति तद्धर्माः। अपृथक्त्वेऽपि चैतन्मात्पृथगियावभासन्ते ।। इति । अभिमतश्यायमों भाष्यकृतामपि । यदाहुः यस्य सर्व- विषयावभासनक्षम ज्ञानं नित्यमस्ति सोऽसर्वज्ञ इति विमविपि- दमिति (व्र० स० १।१।५)। नन्वेवमप्यास्ता नित्यः सर्वज्ञस्तदधीनसंकल्पादिकं तु मधानस्यास्त्विति चेत् । न । संकल्पादेः स्वनिर्वाहकज्ञानसामानाधिकरण्यसंभवे तवैयधिकर- ण्यकल्पनाया अयुक्तत्वात् । अत एव च 'ध्रुतत्वात् ' (० सू० १।१।११ ) इति सूत्रमपि स्वरसतः संगच्छते । अत्र सत्रे संकल्पात्मकेक्षणाक्षिप्तज्ञानेन प्रधानच्युदास उक्तस्तत्र कण्ठोक्तेनैव नेति विशेषात् । उक्तं च तन सूत्रभाये-स्वश- ब्देनैव सर्वन ईश्वरो जगतः कारणमिति श्रवत्त इति । ईक्षणं ज्ञानमेवेत्युक्तौ तु तादशसूत्रप्रयोजनं वक्ष्यते ॥ ५ ॥ ननु ' तत्तेज ऐक्षत ' (छा० ६ । २ । ३) इत्यादावी- क्षतिगौण इत्यवश्य वाच्यम् । रोग:पभृतीनापीक्षितृत्वस्य सिद्धा- विनाऽप्यनुपगमात् । तथा च- तत्मायपाठात् । तदैवत' (छा०६।२।३) इत्यादावपक्षितिगौण इति युक्तमिति शङ्कतं प्रत्याह- गौणवेनाऽऽत्मसात् ॥ ६ ॥ क्षितिौण इति चेत् । न ।' अनेन जीवेनाऽऽत्मनाऽनु. प्रविश्य (छा० ६ । ३ । २) 'स आत्मा तत्त्वमसि' (छ।०६।८।७) इत्यादावात्मशब्दस्याऽऽत्मतादात्म्पयोधक- तृतीयायाच सत्वात् । अयं भावा-आत्मशब्दः स्वरूपपरश्थे- तनपरश्च दृष्टः । तत्र 'जीवेनाऽऽत्मना' (छा० ६ १ ३१२) ·२८२ शांकरपादभूपणे- इत्यत्र स्वरूपपर एव ग्राह्यः । अन्यथा जीवशब्देनैव चेतन- लाभेनाऽऽत्मपदवैयापत्तेः । स्वरूपस्य च ससंवन्धिकरवा- संवन्ध्याकाक्षायाम् ' सेयं देवतेक्षत' (छा. ६१३) इति समभिव्याहृता परदेवतैव संबन्धितयाऽन्वेति । तथा च यदीयं देवता जीवादत्यन्तभिन्ना तदा जीवस्य तत्स्वरूपत्व. मनुपपन्नं स्यात् । ‘स आत्मा (छा० ६।८ । ७) इत्यत्र चेतनपरोऽध्यात्मशब्दः परदेवतापरामर्शितच्छब्दसमाना- धिकरणो दृश्यत इति न प्रधानस्य तेजामभूतिसप्ट्टदेवतात्म- फत्वमिति ॥६॥ नन्वयमात्मब्शदोऽपि प्रधाने गौण एव । आत्मनः सर्वा- थफारिवाद । यथा राज्ञः सर्वायफारिणि भृत्ये भवत्यात्मशब्दो ममाऽऽत्मा भद्रसेन इति शङ्का निराकरोति । यद्वा स आत्मा' (छा० ६।८। ७) इत्यादावात्मशब्द: स्वरूपबोधकः 'जीवेनाऽऽत्मना' (छा० ६1३।२) इत्यत्रापि ममोऽऽत्मा मित्रमित्यादाविधाऽऽत्मशब्दो गौण इति शङ्कां निराफरोति- तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् ॥ ७ ॥ 'अनेन जीवेनाऽऽत्मना' इत्यत्र यद्यपि नेतादृशार्थसंभवः प्रधानस्प जीवभोगापवर्गसाधकत्वेऽपि जीवस्य प्रधानार्थत्वा- भावात्तथाऽपि चेतनपरत्वमभिमेत्येयं शङ्का । इयं च संभवदु. क्तिकतामात्रेण भाप्य उपदर्शिता । अस्याऽऽत्मशब्दस्य चेतन. परत्वे घेययस्य दर्शितत्वात् । अत एव भाष्य एतत्सूत्रस्य स्वतन्त्र हेतुपरतायामेव निर्मरो दर्शितः । अत एव मित्रैरप्यु- क्तम्-तनिष्ठशब्दस्य मोक्षोपदेशादितिशङ्कोत्तरत्वेन वा स्वात- ज्येण घा मधाननिराफरणार्थ सूत्रमिति । : आचार्यचान्पुरुषो घेद तस्य तावदेव चिरं यावन्न चिमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये'(छा० ६। १४ । २) इति । तस्मिञ्जगत्कारणे सदात्मनि निष्ठा 'स्वैश्यधीर्यस्य ताशस्य पुरुषस्य स्वरूपाच्छादका विद्यानिवृत्ति रूपमोक्षोपदेशादिति च सूत्रार्थः । तथा च तस्वमसि ' (छt० ६।८।७) इति जीपे मधानेक्यसंपत्युपदेश इति न युक्तम् । + ·- इसत्यधिकरणम् । संपनेमाक्षफलकत्वासंभवात् । नान्यः पन्थाः' इत्यादिश्रु- तेरिति सचिनम् । विस्तरेण चायापों भाष्प एवोपपा- दितः ॥७॥ ननु सदात्मनिष्ठस्यापि मोक्षोपदेशो नायुक्ता। स्थूलारुन्धती. मदर्शनन्यायेन देहेन्द्रियादिव्यावृत्तिप्रदर्शनम्याचेतने प्रधानतादा. स्म्योपदेशस्यापीतरव्यावृत्तस्वरूपनिश्चयदारा मोक्षसाधनीभूता- स्मज्ञानोपायत्या प्रधाननिष्ठाया अपि मोक्षमयोजकतासंभवा- दिति शङ्कानिरासायाऽऽद्द - हेयत्वावचनाच ॥८॥ भवेदेतदेवं यद्यरुन्धतीहाथै दर्शितस्य तारान्तरस्येव सदात्मातिरिक्तं ज्ञेयमत्रोपदिएं स्यात् । न चैतदस्ति । तथा च सदात्मानमुपदिश्यैवोपकान्तविधोपदेशपरिसमापनात्सदात्मनि- छैव मोक्षतरित्यवगमेनोक्तानुपपत्तिधेरैवेति । अत्र चशब्देन- कविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञाविरोधः समुच्चीयते । कार्यकारण. योरभेदेन मधान विज्ञानान्महदादिविशेषान्तविज्ञानसंभवेऽपि चेत- नस्य प्रधानकार्यत्वविरहात्तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानं न संभवतीति प्रतिज्ञाविरोध: स्वतन्त्रमधानवादे सुस्था ॥८॥ अर्यादेयताऽस्त्वित्यत आह-- । स्वाप्ययात् ॥ ९ ॥ इतश्व प्रधानं नात्र प्रतिपाद्यते । यत्रतत्पुरुषः स्वापति नाम ' (छा०६।८) इत्यादिना सदात्माने जीवस्याप्यय. मतिपादनाव । लयो हि स्थूलरूपाहाणेन कारणे सूक्ष्मरूपे- णावस्थानम् । न चैतज्जीवस्य प्रधाने संभवति । न च यत्रै. तत्पुरुषः स्वपिति नाम सता सौम्य तदा संपन्नो भवति स्वं ह्यापीतो भवति तस्मात्स्वपितीत्याचक्षते । (छा०६८) इत्यत्र स्वशब्देन जगत्कारणं सभोक्तं किंतु ब्रह्मव । तथा च जगत्कारणस्य प्रधानत्वेऽपि ब्रह्मणि जीवस्यौपाधिकस्वरूपल- यरूपाप्ययघोषकत्वमुक्तवाक्यस्य नानुपपन्नमिति' शङ्कायम् । - ·शाकरपादभूपणे- स्थाप्ययस्य सत्संपत्तिहेतुत्वेन निर्देशे सत्त एव सत्त्वलाभात् । अन्यत्र सत्संपचायन्यत्राप्ययस्य हेतुत्वासंभवात् ॥९॥ कस्मिश्चिद्वेदान्ते प्रधान तथा भविष्यतीति तत्राऽऽह- गति सामान्यात् ॥ १० ॥ सर्वेषु कारणवाक्येषु चेतनकारणत्यावगते । एकरूपत्वान्न किमपि वेदान्तवाक्यं प्रधानकारणतापरमित्यर्थः॥ १० ॥ श्रुतत्वाच ॥ ११ ॥ ब्रह्म प्रकृत्य ' स कारणं करणाधिपाधिपा' (श्वे०६९) इत्यादी चेतनस्यैव जगत्कारणतायाः श्रुतत्वादपि न प्रधान जगत्कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यमिति तदर्थः । यत्तु चन्द्रिकायाम्-अन्ये तु । सदेव सौम्येदमन आसीत् ' (छा० ६।२) इत्यादिकारणवाक्यं सांख्यादिसिद्धाचेतन- कारणानुवादीतिमाप्त ईक्षणेन चेतनकारणतामापकमिति सिद्धान्त इत्याहुरित्यनेनास्मन्मतमन्द्य-तत्र किं विशिष्टपरिणामित्वपे. सद्वाक्यबोध्यमिति सिद्धान्त्यते यद्वा कर्तृत्वं बोध्यमिति किंवा शुद्धस्य भ्रमाधिष्ठानत्वं घोध्यत इति । नाऽऽद्यद्वितीयौ । विशिष्टे सदादिवाक्योक्त सत्वाद्ययोगाद । पूर्वसूत्रेऽखण्डमम- न्वयस्यैव प्रतिज्ञातत्वेनानाखण्डस्यैव वक्तव्यत्वाच्च । द्वितीये चैयधिकरण्यं च । नहि प्रधानं परिणामीति प्राप्ते ब्रह्मकत्रिति सिद्धान्तो युक्तः । अत एव न तृतीयः । प्रधानं परिणामीति प्राप्ते ब्रह्माधिष्ठानमित्यस्य व्यधिकरणत्वात् । कयंचिदवैयधि- करण्येऽपि तदेक्षत'' सेयं देवतक्षत 'नामरूपे व्याकरोद' इत्यादिकमयुक्तं स्यात् । तस्य लक्षणया चिन्मानपरत्वे च सर्वमपि लक्षणया प्रधानपरं स्यात् । सूत्र ईक्षविरिति हेतूक्तिय न स्यात् । न च तात्पर्याविपयेणेक्षणेन प्रधानस्य निरास x सत्त्वायेति । विशिष्टम्य मिथ्यात्वेन तत्वाद्वितीयत्वादेरयोगादिति मावः। नन्वन सत्त्वं न पारमार्थिकमिति चेत् । न 1 लयकालिकत्वेन व्यावहारिकस्य सर्वम्य तदानीं विलयात् ।

·२८५' ईक्षत्यधिकरणम् । इत्युक्तम् । अत्रेदं वक्तव्यम्-न फेवलस्याकार्यकारणस्य पुरु- पस्योपलब्धिमाग्रस्य सर्वज्ञत्वं किंचिज्जत्वं वा कल्पयितुं शक्य- मिति | अपि च प्रघानस्याने कात्मकस्य परिणामसंभषात्कार- णत्वोपपचिर्मदादिवानासंहतस्यैकात्मकस्य ब्रह्मण इति च पूर्व पक्षमाध्ये कर्तृत्वोपयोगिज्ञानयत्तायाः परिणामित्वोपयोगिसांश. तायाश्च ब्राह्मण्यसंभवप्रदर्शनेन तस्य कर्तृत्वमुपादानत्वं च द्य- मपि न संभवति । प्रधाने तु तदुभयमप्युपपद्यत इति व्युत्पाद्यत इति व्युत्पाद्य कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यं प्रधानामिति पूर्वपक्ष. पर्यवसाने कृते प्रधानं न कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यमशब्दत्वा- दिति सिद्धान्तः श्रीमद्भायटीकादी प्रदर्शितः । कयमतेपो भावत्कविकल्पानां स्वबुद्धिकल्पितानामवकाशः । न च कार- णतया वेदान्त प्रतिपाद्यमुपहितं शुद्धं चा तवाभिमतमिति विक- ल्पो नायुक्त इति वाच्यम् । उपहितशुद्धयोस्तादात्म्येनोपहिते शुद्धधर्मसत्त्वाद्युपपत्त्या स्वदीयपणानकाशात् । न चोपहि. तमात्र मन्मते . मिथ्येति भ्रमितव्यम् । वाक्यान्वयाधिकरण- कल्पतरावुपहितसत्यताया विस्पष्टमुषपादनात् । तथाहि-एवं परमात्मनः शुद्धस्वभावाज्जीवानामात्यन्तिकाभेदेऽप्यनिर्वचनी- यानाद्यविद्योपाधिभेदात्काल्पनिको जीवानां भेद , इतिटीकावि- चरणांवसर उपहितस्य जीवतापक्षे- यद्यपाधिविशिष्टस्य संसारो नाशितात्मनः । तल्लक्षितस्य चेहह्मामुक्त्या तद्रूपमुच्यताम् । इति ॥ केशवोक्तं दुपणमनूछ समाहितम्-यतो न विशेपणमविद्या नाप्युपलक्षणं किंतूपाधिः । कः पुनरेपा भेदः । उच्यते- कार्यान्वयित्वेन भेदकं विशेषणं नैल्यमियोत्पलस्य । कार्या- नन्वयित्वेन भेदकानामुपाधितोपलक्षणना च सिद्धा । तत्र चायं विशेषः-- यावत्कार्यमवस्थाय भेदहे तोरुपाधिता । कादाचित्कतया भेदधीहेतु रुपलक्षणम् । इति ॥ नीलोत्पलमानयेत्यत्र हि नैल्यं च्यात्तिप्रयुक्तानयनकार्यान्वयि ·शोकरपादभूपणे-- सदुत्पलं रक्तायावत्तयति । अलक्तककाको तु स्फटिकग्रहकार्य: योनावीयेते । अलक्तकं तु यावत्स्फटिकानयनमनुवर्तते । काक- स्तु न चैत्रग्रहगमनं यावदनुवर्तते । तदिहाविद्या न विश्वेषणमिति न तन्नाशे जीवनाशः । न चोपलक्षणमिति ब्रह्मणि न संसा. है। यावत्संसारं त्वनुवर्तिष्यते तनिवृत्ती जीवः स्वं ब्रह्मभावमे- ध्यतीति । अत्र यधुपहित उपाधिप्रयुक्तो ब्रह्मणोऽन्यो मिथ्यैव वि- शिष्टयत्तदैतस्याप्यविद्यानाशे नाश एव स्यादित्यविद्यायां विशेष- णम्यावृत्तमुपाधित्वमङ्गीकृतमप्यकिंचित्करं स्यात्ततो नोपहितस्य मिथ्यात्वं भेदमात्रं तु तत्र कल्पितमित्येव सिद्धान्तः । एवं घोपहितस्य जगत्कारणत्वावलम्बनेन सिद्धान्ते न कोऽपि दोषः । पूर्वसूत्रेऽपि जगत्कारणत्वाधुपलक्षितेऽविद्याधुपाधिधि- विक्तजैवपारमार्थिकरूपे ब्रह्मशब्दमुख्यायें वेदान्तसमन्वय उप- पादितः । उक्त जीवस्य पारमार्थिकरूपे किंचिदुपहिवेऽपि न जगत्कारणता संभवति किंतु प्रधान एव । तथा चोक्तसमन्वयो नसंभवतीत्याशङ्कानिरासाय सोपाधिके तस्मिञ्जगत्कारणताऽत्र निर्णीयते । तथा च सति जगत्कारणत्वोपलक्षित उक्तजीवरूपे पूर्वसूत्रोक्तः समन्वयः सिद्धो भवति । इत्थमेव चौपहिते जगत्का- रणतानिर्णायकन्यायान्तराणामपि प्रकृतोपयोग इति न किंचिः दनुपपन्नम् । एतेनेक्षणादिरूपहेत्वसिद्धिशङ्काऽपि चन्द्रिकोक्ता निरस्ता । शुद्धाभिन्ने कल्पितत दवत्युपहिते तत्संभवात् । नन्वेवं भाषान्तरेण शुद्ध ब्रह्मण्येवोपाध्यवच्छेदेन जगत्कारणता स्वी- कृता, परं सा न व्याप्यवृत्तिरित्येतावदेव पर्यवसितमिति चेत् । किंचातः। शुदं ब्रह्म न जगत्कारणमिति भावत्कमवादविरोध इति चेत् । न ब्रह्मणि जगत्कारणता, नानवच्छिन्नतिकेति वदर्यात् । न च तात्पर्याविषयत्वमीक्षणस्य चन्द्रिकोक्तं साधु, तत्रावान्तरतात्पर्योपगमात् । न चात्र · सदेव' (छ/० ६।२) इत्यादिवाक्पसमन्वयोक्तिश्चेत् ' आनन्दमयोऽभ्यासाव ' (० स० १।१ । १२) इतिवद 'सदीयतेः ' इति सूत्र स्पाद । प्रधानस्य शान्दस्वनिरासमा चेत् । इदमधिकरणं समिरासके चतुर्पपादे स्पादिति चन्द्रिफोक्तं पणमपि न साधु । 'अशब्द- ·ईसत्यधिकरणम्- :२८७ गदिस प्रधान न जगत्कारणतया वेदान्तमतिपाद्यम् , अशब्द. त्वाकारणत्वज्ञानावाध्यत्वरूपसरवस्वातन्यादिधमिनिर्देशक दिकसद्विद्यादिगतसदादिशब्दमतिपाद्यत्वाभाववत्त्वात् ' इत्येका- नुमानेनाभिहिते-तदसिद्धम्, सद्विद्यायामेव जगत्कारणतया प्रतिपाद्यं प्रधानमित्यवगमादिति शड्कानिरासाय ' सद्विघायां - जगत्कारणतया प्रतिपाद्यमानं न प्रधानम्, 'क्षितेः' इति पूर्वा- नुमानोक्तसामान्याभावसाधकविशेपाभावरूपहेतुसाधकमनुमान- मित्येतादृशानुमानद्वयस्य विवक्षितस्य सदीक्षतेः' इति चिन्या- सेनालामात्। न च सद्विद्यागततदादिशब्दापतिपाद्यत्वरूपयरिफ- चिद्विशपाभावहेतुना कयं कारणतया वेदान्तमतिपाद्यत्वाभावरू- पसामान्याभावसिद्धिः, प्रधानस्य सद्विद्यागततदादिशब्दापति. शाखान्तरे कारणवोधकशब्दप्रतिपाद्यत्वस्य प्रधाने संभवादितिपा घत्त्वेऽपि शब्ययम् । उक्तशकानिराकरणायैव 'गतिसामान्यात्' (प्र० सू०१ १।१०) इत्यनेन पूर्वनिरुक्तार्यकेण सामान्याभाव- साधफविशेपाभावकूटपर्यवसानस्याऽऽवेदितत्वात् । ननु प्रधान जगत्कारणतया न वेदान्तपतिपाद्यमशब्दत्वादित्यस्य प्रथमा- नुमानस्याविचक्षायामपि न क्षतिः । सदेवेत्यादिवाक्यप्रतिपाचं न प्रधानमिति प्रत्येक समर्थनेनापि समन्वयविधिवाधशका. निराकरणेन समन्वयसिद्धरिति चेत् । न । यतो लक्षणस्य त्रयो दोषाः। अव्याप्तिरसंभवोऽतिव्याप्तिश्च । न च तभिरासं विना लक्षणपरिशुद्धिरित्यतिव्याप्तिनिरासाय कापि वेदान्ते प्रधानस्य न जगत्कारणतया प्रतिपाद्यत्वमित्येपोऽथों वर्णनीयः । स च सदीक्षतेरिति विन्यासमात्रेण न निर्वहतीत्युक्तविन्यासादरः । * पूर्वानुमानोक्तेति । पूर्वानुमानेनोको यः सामान्यामाषस्तत्साधको यो विशेषामावरूपो हेतुस्तत्साधकमनुमानमित्यर्थः । अयं भाव:--'अशब्द- शब्दितं प्रधानं न जगत्कारणतया वेदान्तप्रतिपाद्यमशब्दत्वात् ' इत्यनेन पूर्वानु. मानेन यः सामान्यवेदान्तप्रतिपाद्यत्यामावः साधितस्तस्यैव साधकः सद्विद्या प्रतिपा. घरवाभावरूपो विशेषामावस्तत्सायकम् । सद्विधाया जगत्कारणतया प्रतिपा. धमानं न प्रधानमीक्षतेः' इत्यनुमानं भवति । एवं चोक्तामुमानद्वपस्य । सदी- क्षले ' इति न्यासेन सिद्धिर्न स्यादिनि । . + ·शाकरपादभूपणे- सदुस्पलं रक्ताव्यावर्तयति । अलक्तककाको तु स्फटिकग्रहकार्य: यो त्वीयते । अलक्तकं तु यावत्स्फटिकानयनमनुवर्तते । काक- स्तु न चैत्रग्रहगमनं यावदनुवर्तते । तदिहाविद्या न विशेषणमिति न तन्नाशे जीवनाशः। न चोपलक्षणमिति ब्रह्मणि न संसा. है ! यावत्संसारं त्वनुवर्तिष्यते तनिवृत्ती जीवः स्वं ब्रह्मभावमे- व्यतीति । अत्र यधुपहित उपाधिप्रयुक्तो ब्रह्मणोऽन्यो मिथ्यैव वि- शिष्टपत्तदैतस्याप्यविद्यानाशे नाश एव स्यादित्यविद्यायां विशेष. णण्यावृत्तमुपाधित्वमङ्गीकृतमप्यकिंचित्करं स्यात्ततो नोपहितस्य पिथ्यात्वं भेदमात्रं तु तत्र कल्पितमित्येव सिद्धान्तः । एवं घोपहितस्य जगत्कारणत्वावलम्बनेन सिद्धान्ते न कोऽपि दोषः । पूर्वसूत्रेऽपि जगत्कारणत्वाद्युपलक्षितेऽविद्याधुपाधिवि- विक्तजैवपारमार्थिकरूपे ब्रह्मशब्दमुख्यायें वेदान्तसमन्वय उप- पादितः । उक्त जीवस्य पारमार्थिकरूपे किंचिदुपहिवेऽपि न जगत्कारणता संभवति किंतु प्रधान एव । तथा चोक्तसमन्वयो न संभवतीत्याशङ्कानिरासाय सोपाधिफे तस्मिञ्जगत्कारणताऽत्र निर्णीयते । तथा च सति जगत्कारणत्वोपलक्षित उक्तजीवरूपे पूर्वसूत्रोक्तः समन्वयः सिद्धो भवति । इत्यमेव चौपहिते जगत्का- रणतानिर्णायकन्यायान्तराणामपि प्रकृतोपयोग इति न किंचि. दनुपपन्नम् । एतेनेक्षणादिरूपहेत्वसिद्धिशङ्काऽपि चन्द्रिकोक्ता निरस्ता । शुद्धाभिन्ने कल्पितत दवत्युपहिते तत्संभवाद | नन्वेवं भापान्तरेण शुद्ध ब्रह्मण्येवोपाध्यवच्छेदेन जगत्कारणता स्वी- कृता, परं सा न व्याप्यवृत्तिरित्येतावदेव पर्यवसितमिति चेत् । किंचातः । शुद्धं ब्रह्म न जगत्कारणमिति भावत्कवादविरोध इति चेत् । न ब्रह्मणि जगत्कारणता, नानवच्छिन्नहात्तिकेति वदर्यात् । न च तात्पर्याविषयत्वमीक्षणस्य चन्द्रिकोक्तं साधु, तत्रावान्तरसात्पर्योपगमात् । न चात्र ' सदेव' (छा. ६२) इत्यादिवाक्यसमन्वयोक्तिश्चेत् ' आनन्दमयोऽभ्पासाद ' (० सू. १।१।१२) इविवत् सदीक्षतेः' इति सूत्रं स्यात् । मपानस्य शान्दत्वनिरासमा पेत् । इदमधिकरणं तभिरासके, चतुर्थ पादे स्पादिति चन्द्रिफोक्तं क्षणमपि न साधु । 'अशम्द- ·ईक्षत्यधिकरणम् । २८९ तत्त्वप्रतिपादने जन्मादिस्त्रोक्तलक्षणातिव्याप्तिशङ्काऽपि निरा- कृता भवतीति नास्मिनधिकरणे मधानस्याशब्दत्वनिरासमात्र. मभिमेतमिति नैतस्य चतुर्थपादे निवेशापत्तिरिति दूपणावकाशः। अथ ' ईक्षतेन शब्दम् ' (व०सू०११११५) इति सूत्रपिन्यासेन कथमुक्तानुमानद्वयलाभ इति चेदित्यम्-'तत्तु समन्वया' (३० सू०१।१।४) इति स्ने तच्छब्दो जन्मादिसूत्रे यादृशं ब्रह्म निरू. पितं तादृशनल परः । ततश्च जगत्कारणप्रतिपादकोऽपि भवति । तावन्मात्रार्यतयेहानुपज्यते । यदा तप साध्यसमर्पकत्तया विभक्ति- विपरिणामेनानुपक्तस्य शास्त्रयोनिपदस्येहानुपङ्गः । प्रधानमिति च पदमध्याहार्यम् । यदाऽशब्दमिति पदमेव पक्षसमर्पकं सद, आपा विपरिणामेन हेतुसमर्पकम् । अशब्दमिति सांरुषप. रिकल्पितानुमानगम्यमित्यर्थकं प्रधानस्यैव योधकम् । तथा च प्रधानं न कारणं न वा शास्त्रपोनि कारणतया न वेदप्रतिपाच- मशब्दत्वादिति प्रथमानुमानलाभः । सूत्राणामावृत्त्या विपरि- णामादिनाऽनेकार्थत्वस्यालंकाररूपताया विश्वतोमुखस्वादिसूत्र. लक्षणविदामनुपतत्वात् । द्वितीयानुमाने शास्त्रयोनिएदाद्विभक्ति- विपरिणामेन सद्वियादिविशेषार्थक शास्त्रपदमनुपञ्जनीयम् । तथा च शास्त्रमशब्दं प्रधानयोधकशब्दशून्यमीक्षा, कारणस्येक्ष- णारमकचेतनत्वयोधकेक्षयातुसमभिव्याहारविशेषादिति द्वितीया- नुमानकामः । यद्वा शब्दं न शाखयोनि, अशब्दत्वादिति मय- मानुमाने वाधशङ्कननिरासायोक्तरीत्या शास्त्रयोनि कारणत्वेन सद्विद्याप्रतिपाद्यं नाशब्दं न प्रधानमीक्षनेरीक्षणादिति द्वितीयान- मानमाश्रयणीयम् । एतेनास्मन्मते 'आनन्दमयोऽभ्यासात् । (व० सू०१। १। १२) इत्यादावानन्दमयस्तीवेत्यादिरूपेग विधेयस. मर्पणायानुपञ्जनीयस्य तत्पदस्पेह तदशब्दं नेक्षतेरित्युदेश्यसम- पंकतयाऽन्यया । हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्यं च । तर त्वशब्दं प्रधान कारणस्येक्षिवृत्वादिति बदतो हेतुविभक्त्यभा. धेन साध्यत्वयोग्यचताशब्दत्वरूपसाध्यत्यागेन साव्यकल्पना. थमध्याहृतकारणपदस्य विभक्तिविपरिणामेनाऽऽनियविक- +- ·.. " २८८ शांकरपादभूपणे- तत्र च सद्विद्यादीनां जगत्कारणतया प्रधानप्रतिपादकत्वसंभ- वादुक्त साध्यस्य वाध इति शङ्का ' सद्विद्यायां जगत्कारणतया मतिपाद्यं न प्रधानमीक्षतेः' इत्यादिना निरस्यते । सद्विद्या- दिना तदप्रतिपादनेऽपि शाखान्तरे तथा प्रतिपादनं स्यादिति शङ्का तु 'गतिसामान्यात् ' (व्र० सू० १ । १ । १०) इति- सूत्रेण । नन्वेवं सद्वियादिना प्रधानं न जगत्कारणतया प्रतिपा- द्यमिति शङ्कानिरासैनवातिच्याप्तिनिरासः संभवति, शाखान्तरे तत्प्रतिपादनस्यापि 'गतिसामान्यात (७० सू० ०१।१। १०) इत्यनेन निरासादिति 'प्रधानं न तथा प्रतिपाद्यमशब्दः स्वात् ' इति सामान्यप्रतिज्ञादिकं नानुसरणीयमिति चेत् । न । अत्रैवातिव्याप्तिशङ्काऽपि निरसनीयेति द्योतनाय तदावश्यक त्वात् । अन्यथाऽसंभवशकैचात्र निरस्यत इति भ्रमापतेः । यथा चानातिव्याप्तिनिरासेऽपि स्वारस्यं तथोपरिष्टावक्ष्यामः। अतिव्याप्तिनिरासफयुक्तिभिरेव फल तोऽसंभवनिरासान तत्र पृथग्यत्नान्तरेण भाव्यमिति यत्किचिदेतत् । यद्यपीक्षतेरित्यनेन वाधनिरासवदसिद्धिनिरासोऽपि भवति, तथाऽपि समन्वयविरो- घिनो वाघस्येदानीमवश्यनिरसनीयतया तन्निरसनहेतुतया साक्षारपादत्रयीसंगततया च सद्विद्याविचारोऽत्रैव युक्तः । प्रधा- नस्य फचिदिक शव्दप्रतिपाद्यत्वेऽपि समन्वयाविरोधात्साक्षा- त्पादत्रय्याः संगत्यभावाचाऽऽनुमानिकाराधिकरणत्रयस्य तुरीये निवेशः । अस्मिन्नधिकरणेऽनुमानसिद्धसावयवधानपरत्वमेव वेदान्तानां न निरवयवब्रह्मपरत्वमिति सद्विद्यामालम्ब्य सम- न्वयविरोधिजन्मादिसत्रोक्त.जगत्कारणत्वाधशङ्कन वेदान्तानां प्रघाने सद्विद्यास्वारस्पं निरस्य ब्रह्मणि तव्यवस्थाप्य निरा- कता । तदुपोदलतया च गतिसामान्यं प्रतिज्ञातम् । तदेव । आनन्दमयोऽभ्यासात् ' ( ग्र० स० १ । १ । १२) इत्या- दिभिः 'पत्यादिशब्भ्यः' (७० सू० १ । ३ । ४३) इत्यन्तः सूस्तच निराकरणेन निपाचा व्यवस्थापि- सम् । पुनरपि दविसामान्याभासाधकमशब्दत्वलिङ्गमाक्षि. प व्यवस्थाप्यते चतुर्थ पादे । नेन च प्रधानस्यापि रूचित्कार- .

·२९१. ईक्षत्यधिकरणम् । ध्यत्वाद । अवाच्यच वृत्त्यन्तरायोगात् । न तु प्रधानस्य । सारख्या मते तस्य वाच्यत्वात् । कारणत्वेनैव अजाम् ' (०४५) इति श्रुतिसिद्धत्वाच । त्वयाऽपि त्रिगुणस्योपादानतया 'मायां तु प्रकृति विद्यात् ' (०४।१०) इति श्रुतिसिद्धत्वाङ्गीका- राध । विगुणस्प पारमार्थिकत्वादावेव तव परं विवादः। सांख्यानुमानगम्यत्वपर्यवसितमशब्दत्वं च न वेदान्तवेद्यस्वा- भावसाधकम् । तथा सति तार्किकोत्पेक्षितानुमानगम्यत्वादीश- स्यापि बथात्वापावात् । किंच त्वयाऽत्रोक्तस्य प्रधानशब्दत्व. स्यैव साधनायैवैतदध्यायस्य तुरीये पादेऽव्यक्ताजादिशब्दाना प्रधानपरत्वनिषेधेन सूक्ष्मशरीरादिपरत्वकथनपरमायाधिकरण- प्रयमित्युद्धोप्यते । तेनावगम्यते प्रधानस्य सर्वथा वेदाप्रतिपाद्य. स्वं तवानुमतमिति । [ तच्चाशयपमित्युक्तम् । एतेन स्वप्रधान- सया वेदामतिपाद्यत्वमशब्दत्वमिति निरस्तम् । एतदभिप्रेत्यैव भाष्ये न चाशब्दत्वमिवरसिद्धमित्युक्तम् । अनुब्यारुपाने च न शब्दत्वं पानेऽङ्गीकरोत्यसाविति । किंचाऽऽत्मन ईक्षा- रूपस्य न स्वरूपेणेक्षितृत्वम् । अपक्तादिजडविशिष्टस्य तस्प तत्संभवऽव्यक्तस्याप्यात्माविवेकनाऽऽत्मविशिष्टस्म तत्स्यात् । • तनिष्ठस्य.'(० स०१।१।७)इत्याद्युत्तरसूत्रविरो धोति दूषणमुक्तम् । तदप्यसत् । ईशपरतन्त्रस्याच्याकृतस्य तत्त्वज्ञाननाश्यस्य वैदिकशब्दवाच्यताया मन्मतसिद्धत्वेऽपि स्वातस्यतत्त्वज्ञानानिवर्त्यत्वादिधर्मविशिष्टस्य तदुपलक्षितस्य चा त्रिगुणात्मकत्त्यस्य वैदिकशब्दवाच्यत्वासिद्धया स्वयाs- पीत्युक्तदोपानवकाशात् । परेण तादृशमवाच्यत्वं प्रधाने नाङ्गी क्रियत इति पर प्रत्यसिद्धो हेतुरिति चेत् । अत एवाङ्गीकार- पिप्यते । असाध्यान्केनापि हेतुना न्यायायोगस्य बहुधा दर्शनात् । ईसारूपस्याप्यात्मन ईक्षणाश्रयकल्पिताविधकभेदव. दुपहिताभिन्नत्वेनेक्षितृत्वमुक्तं प्राङ् न विस्मर्तव्यम् । अविधा. विषयत्वोपहिवस्यापि सत्यताया शुद्धब्रह्मैक्यस्य प्रागुक्तत्वान्न तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशानुपपत्तिः । वाच्यत्या वैदिकशब्दम- तिपाद्यतापर्याप्त्यनशिकरणत्वरूपावाच्यताशालिनोऽपि ब्रह्मणो ·२९. . शांकरपादभूपणे- रण्यं च । कारणमशब्दं मधानं नेति कारणस्योद्देश्यत्वे च अशब्दं हि तत् ' इति हेतूकृतस्याशब्दत्वस्य कारणेऽसिद्धि- रिति चन्द्रिकोक्तं दूषणं निरस्तम् । तन्मत उद्देश्यसमर्पकतयाs. नुपञ्जनीयस्य तत्पदस्यान्वयवन्मन्मतेऽपि ' तत्तु समन्वयाव (७० सू०१।१।४) इत्यत्र साध्यसमर्पकतयाऽनुषक्तस्य शास्त्रयोनिपदस्यैवात्रानुपञ्णाशब्दं न शास्त्रयोोने, अशब्दत्वा. दिति योजनायागस्वारस्याभावात् । अत्रानुमाने वाघशङ्कानि रासायाऽऽश्रयणीये शास्त्रयोनि नाशब्दमीक्षतोरीति योजनान्त- रेऽप्येवम् । अत एव न वैयधिकरण्यमपि शङ्कास्पदम् । परंतु पूर्वपक्षानुरोधेन द्वितीययोजनायां सामान्यचाचि शास्त्रपदं सद्वि- धादिरूपशास्त्रविशेषपरमादर्तव्यमिति विशेषः । + श्रीमद्भाष्य- मप्यत्रायें स्वरसम् 1 तथा हि-सांख्यपरिकल्पितं सांख्योत्री- वानुमानगम्पमित्व शब्दपदलभ्यार्थकथनम् । जगत्कारणं शक्यं वेदान्तेष्वाश्रयितुमिति शास्त्रयोनिपदार्थकथनम् । अशब्दं हि तदित्यारत्त्या वैदिक शब्दामतिपाद्यत्वरूपहेतुकथनम् । कथम- शन्दस्वमिति च हेतुसाध्ययोयोरप्याक्षेपः। सद्विद्यायो प्रधानस्य कारणत्वेन प्रतिपाद्यमानत्वादिति हेत्वभिप्रायका सत्रोत्तरमीक्षि- तृत्वश्रवणात्कारणस्येति । अवापि कारणस्येत्यस्य सद्विद्यया कारणत्वेन प्रतिपाद्यस्येत्यर्थः । एवं च शास्त्रयोनिपदमेवात्रो- वेश्यसमर्पकं भवतीति न शब्दान्तराध्याहारगौरवम् । सप्रयोज. नस्वाच न योजनान्तरानुसरणं दोपाय । सूत्राणां हि विश्वतो- मुखत्वं गुण इति सूत्रलक्षणविदः । पठन्ति च सारवद्विश्व- श्वतोमुखमिति । पदपि चन्द्रिकाया हेतूकृतमशब्दत्वमवाच्यत्वं वा शब्द- चिमात्राविषयत्वं वा वेदासिद्धत्वं वा करणत्वेन वेदासिद्धत्वं वा चतुष्टयमपि ब्रह्मण एव । त्वन्मते शास्त्रप्रतिपाद्यस्य शुदस्यावा- + श्रीमन्नाप्येति । तथा च माष्यम्---न सांख्यपरिकल्पितमचेतनं प्रमानं नगतः कारणं शय वेदान्तेवाश्रयितुम् । अशब्दं हि तत् । कथमशब्दस्यम् । क्षित , इशितापश्रयगाकारणस्येति ।

·सत्यधिफरणम् । घिनीति । उपहितबामणीक्षितृत्वाशुपपत्ते रक्तवाद । समिष्ठेत्य घाप्युपहितस्पैच तच्छन्देन परामर्शः । तनिष्ठा च तदीयकेवल. रूपसाक्षात्कारवत्त्वमिति न कोऽपि दोपः । नहि स्वतन्त्रमधा. नीयशुद्धरूपसाक्षात्कारस्य साक्षान्मोक्षान्वयित्वम् । नान्यः पन्या विद्यतेऽयनाय' (. ६ । १५) इत्पादिश्रुतिविरो- धात् । मधानत्वविशिष्टेन तदुपलक्षितेन वा न जीवैक्यं संभ- पति । जडस्वभावस्य प्रधानस्य जात्यहानायोगात् । तदाने वा चेतनस्वभावतव स्यात् । चैतन्यहाने चाऽऽत्मस्वरूपस्य मोक्ष- स्यापुरुषार्थत्वापत्तिः । परमार्यतः मधानस्य ज्ञानानन्दादिरूप. स्वेभाषान्तरेण परं ब्रह्मैव सहिद्यादिनिखिलवेदान्तवेद्यमित्याया- तमिति दिक। यत्तु पूर्वपक्षे गौणेक्षणमायपाठादायमीक्षणं गौणामिति शङ्का नोपपन्ना। तेजोबनानामपि देवतात्वेन चेतनत्वादिति परोक्तदूप- णम् । तदप्यसत् । पूर्ववन्ने शब्दस्यापि देवतात्वाभ्युपगमेन देव- ताशब्दस्य न चैतनैकवाचिस्वामिति तदभिमायात् । यदयात्मानात्मविवेकस्य मोक्षहेतुत्वादनात्मज्ञानमाप मोक्ष- हेतुरिति जयतीयोंकम् । तदप्यसव । ' तमेव ' (आय० ज० ४) इति श्रुत्वा तदन्याविषयकसाक्षात्कारस्यैव मोतसाधन- त्वोक्तः । तमेवैकं जानधाऽऽत्मानमन्या वाचो विमुश्चय' (आय० उ० ४) इत्यादिकाः श्रुतयोऽप्यत्र द्रष्टव्या: । एतेन 'हेयत्वावचनादित्यायसंगता । सांख्येनाद्वैतज्ञानार्य भधानो- पदेशानभ्युपगमात् । इयत्वावचनमन्त्रमयादावनैकान्तिकं च । उत्तरोत्तरब्रह्मवचनं तत्र ज्ञापकमिति चेत् । अत्रापि तथाविष. जापकसौलभ्यात् । प्रतिज्ञाविरोधस्तु ब्रह्मवाद एव । प्रधानस्य महदादिविशेषान्तसर्वकार्यात्मकत्वात् । भोक्तवर्गो न मधानात्मक इति चेत् । न । ब्रह्मणो जडात्पत्वसंसार्यात्मत्वयोर्द्वयोरप्य- भावात् । स्वाप्ययोऽपि ब्रह्मण्यसिद्धः। स्वापकाले जीवानां ब्रह्मक्या- भावात् । परिवङ्गस्य प्रधानाध्यावर्तकत्वाच । ब्रह्मविपर्य गति. सामान्यं परस्यासिद्धमेव । ईक्षणादिना तज्ज्ञापने प्रथमसूत्रणव गवार्थता । अव एव 'श्रुतत्वादित्यसिद्धं गतार्य च गतिसामा- .

·शौकरपादभूपणे- लक्षणया चैदिकशब्दप्रतिपाद्यत्वमुपाहितरूपेण पाच्यवृत्त्या तत्य. तिपाद्यत्वं च संभवत्येवेति न तत्रोक्तमशब्दत्वम् । अवाच्यस्य लक्ष्यत्यं न संभवतीत्यत्र यद्यवाच्यत्वं वाच्यवृत्तिविषयान्यो- न्याभाववत्वं सदा घ्रमण्यसिद्धिः । ताशोपहितान्योन्याभावशू. न्यत्वात् । यथाकथंचिद्वाच्यत्वोपहितभेदोपहितशुद्धोर्मेदाभेद. मतेऽनकान्तिका लक्ष्यतयाऽभिमते घटत्वोपहिते वाच्यत्वोपहित. भेदस्य तन्मतेऽभ्युपगमादमयोजकय । विपक्षे चाधकाभावात् । ब्रह्मण्यवाच्यतासिद्धान्तश्च तन्मात्रविषयकजाने वाच्यवृत्ते साक्षा- दपेक्षाराहित्यमाण । यद्वा शुद्धस्यावाच्यत्वमनोपाधिकवाच्य- ताराहित्यमेव । न च तदोपाधिकवाच्यत्वाभ्युपगमे विरुध्यत इति नाशब्दत्वं ब्रह्मण इति चतुष्टयमपि ब्राह्मण एवेति यदुक्तं तद. सदेव । एतेन गौणश्वनाऽऽत्मशब्दाव' (व्र० म० १।१ । ६) इत्यत्राऽऽत्मशब्दवाच्यत्वं हेतुश्चेदसिद्धिः । तल्लक्ष्यत्वतत्पति- पाद्यत्वादिक च प्रधानस्यापि । किंच फिमसापात्मशब्दवेतन- परः स्वरूपपरो वा । नाऽऽद्यः । चेतनत्वस्य ज्ञातृतारूपत्वे शुद्ध ब्रह्मणि सदभावात् । विशिष्ट तत्संभवे तु प्रधानस्यापि सत्संभवात् । ज्ञानत्यरूपत्वे त्वात्मशब्दस्येक्षितृत्वं गोणमित्यत्रेय हेतुत्वेन गोणत्याभावे हेतुत्वायोगाव । नान्त्यः। सर्वज्ञत्वास- घेशवादिरूपविरुद्धांशस्यागेन चिद्रूपेण जीवैक्यवज्जडत्वादिवि- रद्धांशत्यागेन सटूपेण प्रधानक्यस्यापि संभवात् । 'तनिष्ठस्य' (७० म०१।१।७) इति सूत्रेऽपि तच्छब्दार्थः शुद्धो विशिष्टो वा । नाऽऽद्यः । तस्येक्षितृत्त्वायोगात् । न द्वितीयः । विशिष्टनिष्ठस्य साक्षान्मोक्षायोगात् । पारम्पये तस्य प्रधानान- छेऽश्यबाधादित्यादिकं चन्द्रिकोक्तं पणं निरस्तम् । शुद्धब- ह्मणोऽप्युपहितात्मना वाच्यत्वाङ्गीकारादधाच्यत्वसिद्धान्तोपप- तेरुक्तत्वात् । प्रधानस्याऽऽत्मशब्दलक्ष्यत्वप्रतिपाद्यत्वेऽपि जी- वैक्याभावात् । आत्मशब्दादित्यनेनाऽऽत्मशब्दात्मतादात्म्य. यो योरेव प्रधानन्यावर्तकताया अभिप्रेतत्वात् । तथा चोक्त- मधिफरणमालायाम्-आत्मशब्दात्मतादात्म्ये प्रधानस्य विरो- ·ईक्षत्यधिधारणम् २९५ जगत्कारणतां कचिच्च स्वतन्त्रप्रघामकारणतां चामिद्धतः शास्त्र. स्य पिपतिपेधेनामामाण्यापाता । न चामसिद्धसंभावनामात्रेण मसिद्धस्यान्ययानयनं युक्तमिति भयोजनस्यातिस्फुटत्वात् । भाष्यमप्येतमेवार्थमनुगृहाति । भगवता भाष्यकारेण-यदि तार्किकसमय इव घेदान्तेष्वपि विभिन्नकारणावगतिरभविष्य- दित्यादिना प्रसिद्धशाखासु न कापि स्वतन्त्रमधानकारणतोक्ति- रित्युपपाय महच मामाण्य कारणमेतद्वेदान्तवाक्यानामित्यादिना मसिद्धासु स्वतन्त्रप्रघानकारणतोक्तिसंभावना निरस्ता । गति- सामान्यस्य प्रामाण्यव्यापफत्याद्विपतिपेधेऽपामाण्यापत्तैरिति सूच. नायेव हि गतिसामान्यस्य मामाण्यव्यापकतारूपं प्रामाण्यकारण. त्वमुक्तमिति नापि श्रुतत्याचेत्यस्य वैयर्यम् । संभाव्येत्ताप्य- साधारणश्रुत्याधभावात्सद्विद्याया भधानादिपरत्वम् । श्वेताश्व- तरनारायणायुपनिषत्स्यीशाननारायणादिशब्दानामुपहिले ब्रह्म- णि रूदानामात्मादिश्रुतिवदनाशपयान्यपरताकानां सथावि- धानां कालकालत्यादिलिङ्गानां च सत्त्वेन सर्वथा तस्य शबू कितुमशक्यत्वादिति कैमुतिकन्यायेनाचेतनकारणतानिरासार्य- स्वान् । समीशानं वरदं देवमीडयं निघाययेम शान्तियत्यन्तमति । क्षरं प्रधानममताक्षरं हर क्षराक्षरावीशते देव एकः ॥ इति मन्त्रोपात्तस्यैव परब्रमणः ' सकारणम् ' ( ० ६ । ९) इति मन्त्रे प्रतिपादनात् । 'एको ६ नारायण आसीत् । (महाना०) इत्यत्र हि नारायणशब्द: संज्ञायां निष्पन्नः श्रूयते । किंच जगत्कारणं परिणामि प्रत्यारूपम् । मूलका. रणस्प श्रुत्यन्तरे चेतनेशिलव्यस्वश्रवणादपि न स्वतन्त्रप्रधानस्य जगत्कारणत्वमित्यप्यत्र विवक्षितम् । अत एव भाष्ये स्वश- देनेव सर्वज्ञ ईश्वरो जगत्कारणमित्यत्रेश्वरशब्दः संकोचका. भावेन निखिलचिदचिदीश्वरत्वयोधक उपात्तः । एवं प्रधानका- रातानिरासयजन्मादिसूत्रे सामान्यसो निरस्तं जीवस्य जग- कारणत्वमपि प्रधानकारणतानिरासपसरे लक्षणदोपतासामा- न्याभिरसनीयमित्येतदर्थमप्यतत्सूत्रम् । अत एव भगवता भाष्प ·शाकरपादभूपणे- न्येनति' तदुक्तं निरमिप्रायमेय । शुद्धात्मपतिपत्तये स्थूलारुन्धती. न्यायेन प्रधानोपदेश इति परो यथाशकेन तदा हेयत्वावचनं मनिरासायोपन्यस्यत इत्युक्ती संदर्भविरोधाभावात् । अन्य- याऽतिभिगौणस्याऽऽत्मनो मोक्षहेतुज्ञानविषयत्वानभ्युपगमेन गौणचेदिति शङ्कायास्तन्निरासस्य च तवाप्यसंगतः। जग- द्वाचिस्वात् ' (० सू० १ । ४ । १६ ) · वाक्यान्वयात् ' (ब्र० ० १४ । १९) इत्यधिकरणयोर्यत्नेन जीवस्य मोक्षहेतुज्ञानविपयतायास्तैर्निराकृतत्वाज्जैवं तात्विक रूपं तु ग्रीवति । अत्रापि तथैव ज्ञापकसौलभ्वादिति तु स्वशिष्यान्म. त्येव वक्तुमुचितम् । परं प्रति वादशज्ञापकपणदर्य वक्तुमनौचि- त्यस्य स्पष्टत्वात् । . यवत्रापि घरमदृष्टान्तेऽभिहिते । तद्धास्य विजिज्ञो' इति ब्रह्मज्ञानवचनमेव पूर्वोकस्याब्रह्मत्वज्ञापकं सुलभमिति जय- तीर्थाभिप्रायवर्णनम् । तदयुक्तम् । चरमदृष्टान्तेऽपि । स आस्मा तत्त्वमसि' (छा० ६ । ८।७) इति पूर्वोक्तस्यैवा- 'मिधानेन बद्धानासूचनात् । प्रतिज्ञाविरोधस्तु न ब्रह्मवाद। ब्रह्म- ण एव निखिलजगत्तात्त्विकरूपतया तस्मिन्विज्ञाते जगतस्त- स्वतो विज्ञातत्वस्य विज्ञानस्वीयतात्त्विकल्पकत्वरूपस्प निरन्त. रायत्तत्वात् । यथा चैतत्तथाऽऽरम्भणाधिकरणे निरूपयिष्यते । स्वाप्योऽपि नानुपपन्नः । स्थूलाचस्थाप्रहाणेन सूक्ष्मरूपत- थाऽवस्थानं हि द्रव्यस्य लय इत्युच्यते ! भवति च जीवस्यापि जाग्रहशायां स्थूलरूपेण परिणतमनोरूपोपाधिवशाद्विश्वात्मना स्थितस्य स्वापदायां तत्पहाणेन स्वरूपे ब्रह्मणि प्राज्ञरूपेणा- वस्थानम् । ' गतिमामान्यात् ' (० सू० १ । १।१०) इत्यस्य वैयर्थ्य तु न शक्यशङ्कम् । प्रसिद्धशाखास्थकारणवा- क्यानाम् 'आत्मादिश्रुतीक्षणादि 'लिङ्रेतदध्याये वक्ष्या माणन्यायव प्रधानपरत्वस्य तमशक्पत्येऽप्यमसिद्धशाखामु केषाचिद्वाक्यानामुक्तश्चतिलिङ्गशून्यानामचेवनमधानादिश्रुतिलि- गवतां च संभाषितत्वेन ततः प्रधानस्यापि कारणतासिद्धिः कुतो न स्यादिति शङ्कायां नदमुपपद्यते । कचिद्वैतब्रह्मणो ·२९७ th ईक्षत्यधिकरणम् । इति श्रुत्या निर्गुणात्मज्ञानादेव मोक्षोक्तः । निर्गुणत्वं च माकृतसत्त्वादिगुणशून्यत्त्वम् । सर्वकर्तृत्वात्स वायु कर्ता सर्वज्ञोऽस्मिन्देहगुहास्थाने प्रविष्ट आत्मायेनोपासकेन ज्ञातो भवति तस्योपासकस्य स एव विष्णुलोको भवतीत्युक्तश्रुते- रयः । तथा चोक्तश्रुतियोधितगुणनिचिरूपमोक्षस्य गुणवद्गी- णात्मविज्ञानादुपदेशो न युक्त इति भावः । तमेकं जान- याऽऽस्मानम् ' (आय० उ०२।२।५) इति श्रुतावस्याऽऽत्मनो हेयत्ववचनाच नाऽऽत्मशब्दो गौणात्मपरः । तथा सति तस्य इयत्त्वप्रसङ्गख । 'अन्या वाचो मिश्चय (आय० ॥२॥ ५) इति गौणात्मनो हेयत्वोक्तः। पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णा त्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्गमादाय पूर्ण मेवावशिष्यते' (वृ०५ । ५११) इति श्रुत्या निर्गुणस्प पूर्णस्यैवाऽऽस्मनः स्थात्मान लयप्रतिपादनाच निर्गुणस्यैवाऽऽत्मशब्दवाच्यत्वम् । अदो मूल- रूपं पूर्णमिदपवताररूपं च पूर्ण सृष्टिकाले पूर्णान्मूलरूपादुद्रि- च्यते, मलये च पूर्णय स्वस्य पूर्णमवताररूपं स्वीकृत्येकीभूप मूलरूपमन्यत्रालीन स्वयमवशिष्यत इत्युक्तश्रुतेर्थः। नन्यस्त्वेवं निर्गुणस्य वाच्यत्वोपपत्त्या युक्तं तस्य कारणत्वेन शास्त्र योनि- त्वम् । तच्च प्रसिद्धशाखासृपक्रमादिविचाररस्तु ब्रह्मणः कार- णत्वेन प्रतिपाद्यत्वम् । अप्रसिद्धशाखासु पुनरन्योऽपि कारण सयोच्यनाम् । तासामानन्त्यादिति शड्या । — सर्वे वेदा युक्तयः सपमाणा ब्राह्मज्ञानं परमं त्वेकमेव प्रकाशयन्ते न विरोधः कुतचित्' इत्यादिश्रुताव गतिसामान्योक्तः । एको देवः सर्वभूतेषु गृहः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । कर्माध्यक्षः सर्वलोकाधिवासः साक्षी चेता केरलो निर्गुण ॥ (०६।११) इति श्रुती निर्मुणस्य श्रुतत्वाच्च ब्रह्म नावाच्यं किंतु पा. ज्यम् । एकः प्रधानः सर्वभूने गुप्ततयाऽवस्थित, न फेवलं भूतेषु सर्वव्यापी च न सर्षेषु भूतेपु स्थितिमात्र सर्वभूतान्त- योमी चाध्यक्षोऽधिपतिः सर्वभूतानामाश्रया सर्व साक्षादीक्षत इति सर्वसाक्षी चेता ज्ञानरूपः केवलो जडामिश्रः, निर्गुणा - ·३९६ - शांकरपादभूपणे- कारेण 'सकारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिजनिता ने चाधिपः' (श्वे०६।९) इति मन्त्रांश · तमीशानं ज्ञा कालकालः क्षराक्षराचीयते ' इत्यादिकं सर्वश्वरं प्रकृत्येत्यने- नाभिधायोदाहतमिति न किंचिदेतत् । आनन्दतीर्थीयास्तु-अस्मिन्नधिकरणे पूर्वसूत्रसंशब्दार्यस्य वचनवृत्त्या कृत्स्नवैदिकशब्दमतिपाधत्वस्य समर्थनाच्छास्त्रेण पूर्वाधिकरणेन च संगतिः । तत्र ' अशब्दमस्पर्शम् ' ( आय० उ०३।१५) 'यतो वाचो निवर्तन्ते । (०२४) इति श्रुत्या ब्रह्मणो वाच्यत्वनिषेधात्कथमुक्तलक्षणः समन्वय इति प्राप्ते ' स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं परिशयं पुरुषमीक्षते' (म० ५। ५) इत्यादी ब्रह्मण ईक्षणकर्मत्वश्रवणादीक्षणस्य प्रत्यक्षादिना संभचेऽपि ब्रह्मण औपनिषदत्वात्मत्वक्षाधवेद्यतया श्रुतेक्षणीयत्वान्यथानुपपत्या तस्य वाच्यत्वमावश्यकम् । तथा च तद्ब्रह्म नाशब्दमवाच्यं न, किंतु वाच्यमीक्षणकर्मत्वादिति सूत्राय: । उक्तश्रुताववाच्यत्वव्यपदेशश्च साफल्पनागोचरता. विषयः, अमसिद्धत्वविषयो पा । स प्राणोपासको जीवो जीवो. तमाद्धिरण्यगर्भात्तदुपदेशादित्यर्थः । परमं पुरुष पश्यति परो- क्षतया ब्रह्म विज्ञायापरोक्षतो जाभीयादिति ब्रह्मण ईक्षणकर्मः स्वरोधकोक्तश्रुतेरर्थः । न च गौण आस्मा जीव एवोक्तश्रुतावी. क्षणीयत्वेनोक्त ‘इति शक्यम् । निर्गुणवाच्यात्मशब्दस्य आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत् ' (वृ० ६।४ । २३ ) इत्यत्रे. क्षणीये श्रवणात् । आत्मशब्दस्य निर्गुणवाचिता च ' द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे आत्मा वानात्मा च तत्र य आत्मा स नित्यः शुद्धः केवलो निर्गुणश्च, अथ योऽनीदृशः स नाऽऽत्मा' इति तवरकारब्राह्मणसिद्धा । नापि गौणात्मनिष्ठस्य मोक्षोपदेशो युतः। यस्यानुषितः मतियुद्ध आत्माऽस्मिन्संदोघे गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य फर्ता तस्य लोकः स.उ लोक एव । १ सलवकार इंति पाठान्तरम् ।

·२९७ . इति सर्वसाक्षी चेता ज्ञानरूपा फेवलो जडामिश्रा, निगुणा ईक्षत्यधिकरणम् । इति श्रुत्या निर्गुणात्मज्ञानादेव मोक्षोक्तेः ।। निर्गुणत्वं च माकृतसत्त्वादिगुणशून्यत्वम् । सर्वधर्तृत्वात्स वायु कर्ता सर्वज्ञोऽस्मिन्देहगुहास्थाने प्रविष्ट आत्मा- येनोपासकेन जातो भवति तस्योपासकस्य स एव विष्णुलोको भवतीत्युक्तश्रुते- रर्थः। तथा चोक्तश्रुतियोधितगुणनितिरूपमोक्षस्य गुणवद्गी- णात्मविज्ञानादुपदेशो न युक्त इति भावः । तमेवैकं जान- थाऽऽत्मानम्' (आय. उ०२ १२।५) इति श्रुतावस्याऽऽत्मनो हेयत्ववचनाच नाऽऽत्मशब्दो गौणात्मपरः । तथा सति तस्य हेयत्वप्रसङ्गात् । 'अन्या वाचो पिमुश्चय ( आप० २।२। ५) इति गौणात्मनो हेयत्वोक्तेः। पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णा त्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्गमादाय पूर्णमेरावशिष्यते ' (०५ । ५१) इति श्रुया निर्गुणस्य पूर्णस्यैषाऽऽत्मनः स्वात्मान लयमतिपादनाच निर्गुणस्यैवाऽऽत्मशब्दवाच्यत्वम् । अहो मूल- रूप पूर्णमिदमवताररूप च पूर्ण सृष्टिकाले पूर्णान्मूलरूपादुद्रि- च्यते, मलये च पूर्णस्य स्वस्य पूर्णमवताररूपं स्वीकृत्येकीभूय मूलरूपमन्यत्रालीनं स्वयमवशिष्यत इत्युक्तश्रुतेरयः। नन्यस्त्वे निर्गुणस्य वाध्यत्वोपपत्त्या युक्तं तस्य कारणत्वेन स्त्रियोनि- स्वम् । तच्च प्रसिद्धशाखासूपक्रमादिविचाररस्तु ब्रह्मणः कार- गत्वेन प्रतिपाद्यत्वम् । अमसिद्धशाखासु पुनरभ्योऽपि फारण. तयोच्यताम् । तासामाननत्यादिति शङ्कया ।' । स वेदा युक्तयः सपमाणा ब्राह्मज्ञानं परमं स्वेकमेव प्रशियन्न विरोधः कुतश्चित् ' इत्यादिश्रुताव गतिसामान्योक्तेः। एफो देवः सर्वभूतेषु गुदा सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा । फर्माध्यक्षः सर्वलोकाधिवास साक्षी चेता केवलो निर्गुणध ।। (श्वे०६।११) इति श्रुतो निर्गुणस्य श्रुतरवाच्चे व्रम नावाच्यं किंतु पा. ऽयम् । एका प्रधाना सर्वभूतेषु गुप्तनयास्थित , न केवलं भूतेषु सर्वव्यापी च सर्वेषु भूतेषु स्थितिमात्र सर्वभूतान्स- योमा चाध्यक्षोऽधिपति. सर्वभूतानापाथयः सर्व साक्षादीक्षत - 14 ·फिरपादपणे- सत्त्वादिगुणहीन इति श्रुतेर्य इति रीत्याऽधिकरणयोजना- माहुः। . तत्रेदं चिन्त्यते--यतो जातिगुणादिप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वा- स्फेवल आत्मा शब्दावाच्य इति ह्यद्वतिभिब्रह्मवादिभिरुच्यते, न तु गुणवतोऽपि तथात्वम् । तथा चोक्तम्- दृष्टा गुणक्रियाजातिसंबन्धाः शब्दहेतवः। नाऽऽस्मन्यन्यतमो ोपा तेनाऽऽत्मा नाभिधीयते ॥ इति । स्वया तु जिज्ञास्यत्वेन मतिज्ञातं गुणपूर्ण ब्रह्म । गुणपूर्तिश्च जन्मादिसूत्रेण व्यवस्थापिता । तत्र शास्त्र योनित्वसूत्रेण शास्त्रं प्रमाणमुक्तं शिवादावतिव्याप्तिश्च निराकृता । निर्धर्मकस्याऽऽत्म- नो, वार्ताऽपि न त्वया प्रस्तुता । मत्युत तस्याऽऽयसूत्र एव जिज्ञास्यत्वासंभवो वर्णितः । तदिदं सर्व चन्द्रिकायामनू. दितमस्मिन्नेवाधिकरणे । प्रथमत:-आद्यसूत्रे ब्रह्मशब्देन जीवादिव्यावर्तकगुणपूर्ति सूचयित्या द्वितीये वस्य गुणपूर्ति- सिद्धये जीवपरतानिरासाय कारणता जिन्नास्य ब्रह्मलक्षण- त्वेनोक्ता, तृतीये गुणपूर्तिकारणतयोरतिव्याप्तिपरिहाराय तत्र शास्त्रं प्रमाणीकृत्य तयोश्चतुयें विष्णुमात्रनिष्ठत्वाय शास्त्र- स्यान्यपरता निषिध्य सर्वशास्त्रस्य सर्वशब्दमत्तिनिमित्तगुण- पूर्तिसिद्धये वचनच्या सर्वशास्त्रतात्पर्यविषयता च संशब्दार्थस्य वाच्यत्वस्य कार्यस्य चेहाऽऽक्षिप्य समाधानादनन्तरसंगति. रिति । एवं सति फयमकस्मारिसद्धान्त्यनभिमतार्थेऽवाच्यत्व- शड्कया समन्वय आक्षिप्यत इत्युक्तं सर्वमयुक्तमिति । ननु जिज्ञास्यस्यावाच्यत्वात्, न हि सविशेषत्वे ' अशब्दम्' (आथ० उ०३.१५) इत्यादिका श्रुतिरूपपद्यत इत्याक्षेपसंगति- रिति चेत् । न ! तथा सति निर्षिशेषत्वानपेध एव ब्रह्मणि व्यवस्थापनीयः। न तु तदुपनीवकावाच्यत्वादिनिषेधः । सन्ति घ' अशब्दमस्पर्शम् ।' (आय० उ० ३.१५)' यतो वाची निवर्तन्ते ' (० २। ४) इस्पवाच्यत्वप्रतिपाद(दि)का इव 'साक्षी चेता केवलो निर्गणच ' (०६।११) इत्यादिका शुतयो निर्विशेषत्ववोधकतया संभाव्यमानाः। तुल्यन निर्षि- रेप पिचाराक्षे । त्र ज्ञाताजातरुपदयाभावात् ।

·ईक्षस्यधिकरणम् । किंच त्वत्पूर्वपक्षी शास्त्रं जगत्कारणत्वन किचिमतिपाद- यसीति मन्यते न था। आयेऽपि यतो वाची निवर्तन्ते' इत्या. दिश्रुतयस्तत्परा शते मन्यत आहोस्विदन्यपरा इति मन्यते । कम नाऽऽध आधः । परस्परविरोधेन श्रुत्योरन्पतरामापाण्यप्रस. गाव । प्रतिनिमित्तसद्भावेऽवाच्यत्वशङ्काया अनुदयात् । नाऽऽये द्वितीयः । कारणादन्यस्या वाच्यत्वेऽपि कारणजिज्ञा- साप्समन्वयादेराक्षेपायोगात् । न द्वितीयः । 'यतो वै' (ले०३।११ १) इत्यादिप्रत्यक्षश्रुतिविरोधात् । यदि च शाखपामाण्यमाप पूर्वपक्षिणो नानुमतम् , फित्वशब्दत्वश्रुत्यादरं कारणत्वानुपपत्तिः, कारणवश्रुत्यादेरशब्दत्वानुपपत्तिरिति कथंचित्सिद्धान्ताक्षेप 'एक पूर्वपक्षशरीरमभिमतमित्युच्यते तदाऽपि शास्त्रारम्भस्य शास्त्रप्रामाण्योपजीव्यत्वाचद्विरोधेन पूर्वपक्षानौचित्यं दुर्वारम् । अभिहितं चैतच्छायोनित्वाधिकरणे त्वदीयतदधिकरणीयपूर्व- पक्षानौचित्यप्रतिपादनमसजविस्तरेणास्माभिः । तथोक्ताबपी. सणीयत्वेन ताशपूर्वपक्षनिरासासंभवश्च दुर्वारः । ईक्षणीयत्व- श्रुत्यादेरादरेऽशब्दत्वानुपपत्तितादवस्थयात् । ईक्षणीयत्वं बलवत्, घलयता च दुर्वलमशब्दत्वमन्यथा नेयमित्यभिप्राय इति चेत् । बलवताऽशब्दत्वेन दुर्बलपीक्षणीयत्वं लक्षणादिनाऽन्यथा नेय- मित्पस्यापि वक्तुं शक्यत्वात् । फिंचेक्षणीयत्वमेव वलवदिति बदता किं तद्वलपिति वक्तव्यम् । वाच्यत्वाविनाभाव इति चेत् । उक्तमकारेणेक्षणीयत्वादेरन्यथाऽप्युपपत्तेस्तत्र वाच्यत्वाचिनामा. वानिर्णयात् । कारणत्वादेरपि वाच्यत्वाविनाभावेन 'यतो वै' (ते० ३।१।१) इत्यादिश्रुबिषमाणकेनावश्यमुपंन्यस्येन बलवता स्वोत्थानसमय एवावाच्यत्वशङ्कगनिरासेन काशब्दमि. स्यवाच्यत्वशङ्कया कारणावप्रतिक्षेपावकाशः । नाहि कारणम- प्यवाच्यमिति शङ्गितुं शक्यम् । तथा सत्यवाच्यत्वेन कार- . . - * अन्यस्यावाच्यत्वेऽपीति । यतो वाचो निवर्तन्ते । इतिश्रुतेर्नगत्का- रणभिन्नपरत्वेन कारणादन्यस्यावाध्यत्वेऽपीत्यर्थः । अन्यस्माद्वाचो निवर्तनात स्थावाच्यत्व सिध्यतीति मावः ।

·. । ३०० शाफरपादभूपणे- णत्याक्षेपायोगात् । उक्तं च तत्प्रकाशिकायां पूर्वपक्षावसरे- न ब्रह्मणः शास्त्रमुख्यार्थत्वमुपपद्यते । यतस्तत् । यतो वाचः,' (ले० २।४) इति श्रुतेः शब्दावाच्यम् । नावाच्यस्य,शास्त्र मुख्यार्यता संभवति । अतो न कारणत्वं शास्त्रोक्तं तस्यति भाव झते । कारणत्वस्योक्तरीत्या वाच्यत्वाविनाभावे स्थिते शास्त्र मुख्यार्थस्यैव कारणताध्रौव्यात् । !' अयोच्येतामुख्यार्थस्यापिः कारणत्वमस्तु । व्यभिचारशङ्कर- यापविनामाचानिर्णयान्न कारणत्वेनावाच्यत्वशङ्कगनिरासः । ईक्षणीयत्वस्य वाच्यत्वव्यभिचारित्वशङ्कान संभवाति विप. "क्षे देतच्छित्तिप्रसङ्गरूपप्रतिकूलतर्कसंभवादिति शास्त्रमुख्यार्थस्य न कारणतासंभव इति समन्वयाद्याक्षेपो.निराधाध इति । तदपि न । यद्यदीक्षणीयं तत्तद्वाच्यामितिः सहचारदर्शनवत् यद्यत्का- रणं ' तत्तद्वाच्यम् ' इत्यदृष्टव्यभिचार । सहचारदर्शन सती- क्षणीयत्वे वाच्यत्वाविनाभाषो निर्णीयते न कारणत्व इत्यस्य चक्तमशक्यत्वात् । ननूक्तस्तकसद्भावः। सत्यमुक्ता, विमृश्य 'तु नोक्तः । अवाच्यत्वोपगम ईक्षणीयत्वोच्छेदहेत्वभावात् ।। ध्या- प्यव्यापकभाषस्याघाप्यसिद्धः। नन्वीपनिपदस्य ब्रह्मण ईक्ष- णीयत्वं न प्रत्यक्षादिमानान्तरमाप्तम् । शब्दश्च शक्त्यभावान भत्यायनक्षमः। तथा 'चावाच्यत्वोपगमे सामरयभावपर्यवसाना- तेन तत्कार्यपीक्षणमुच्छिद्यत इत्यास्ति तर्को न तथा कारण- पक्ष इति चेत् । न । अवाच्यत्वस्य परैः प्रवृत्तिनिमित्ताभावा- युक्तस्यैवाभ्युपगमात् । सति कारर्णत्वेऽवाच्यत्वाभ्युपगमायो- गाद्विपक्षे कारणस्वोच्छित्तिरूपतस्य 'तत्रापि साम्राज्यात् । नहि कारणमवाच्यमिति कश्चिदभ्युपैति । तस्मात्कारणतया प्रति- पने ब्रह्मण्याच्यत्वमशक्यशङ्कम् । परमुक्तश्रुतेर्गतिरेव पाये। त्यवशिष्यते । सा च सूत्रकृता व सूत्रितेति यदवश्यं सूत्रणीयं तन्न सूत्रितं यस्यासूत्रणेऽपि प्रकृतनिर्वाहस्तत्सूत्रितमिति स्पष्टी- कृतं परेण स्वस्यापूर्वमीमांसकत्वम् भगवतो ब्रह्मणोऽनन्तगु- . णत्वेन साफ्ल्यैनागोचरत्वरूपाप्रसिद्धत्वपरतयोक्तश्रुतेर्गसिरिति । परोक्तं चिन्त्यमेव । अशब्दमित्यत्र समवायेन वाच्यत्वसंवन्धेन ।'

·ईक्षत्यधिकरणम्। २०१ पा: शब्दशन्यमशब्दपदार्थः । तया च थ्रयमाणशब्दवाच्यत्वरू पपर्यवसितायें वाधकाभावेन तं परित्यज्योक्ताश्रुतार्थपरत्वफ- ल्पनाया अन्याय्यत्वात् । न चास्पर्शमरूपमित्यादौ समवायेन स्पर्शरूपाधभावस्यैव प्रतीतेस्तत्समभिव्याहृतादशब्दमित्यस्मा. समवायेन शब्दशून्यमेवाशब्दशब्दा:, न तु वाच्यतासंबन्धेन शब्दशून्यं शब्दावाच्यत्वपर्यवसितमिति शमृन्यम् । अस्पर्शमित्या. दो वाच्यत्वसंवन्धेन स्पर्शवत्वायमसक्त्या समवायेनेव वाय तासंबन्धेन स्पर्शनिपेधेऽपि येन येन संबन्धन यत्र यद्यत्मसक्तं तेन तेन संवन्धेन तत्र तत्तनिषेधस्याऽऽकाशितत्वेनोपहितरू- पेण शुद्धब्रह्मणि समवायेनेव वाच्यतयाऽपि शब्दवत्वपसक्त्या तेन संबन्धेन शब्दामावस्यापि विनिगमकाभावनाशब्दशब्दार्थ- तायाः सुवचत्वात् । न चाशब्दमिति शब्दवोध्ये ब्रह्मणि शब्द. निषेधे व्याघात इति शक्यम् । शक्त्या शब्दनिषेधेऽपि लक्ष- -णयाऽवाच्यशब्दयोध्यत्ववदशब्दशब्दयोध्यत्वाङ्गीकारेण व्या- घाताभावात् । नन्ववाच्यशब्देनोच्यते चेद्वाच्यत्वप्रसङ्गः, ल. क्ष्यते चेदवाच्यपदस्य समासतयाऽवयवशक्त्यतिरिक्ततच्छक्के- रभावेन तन्मुख्यार्थाभावान लक्षणा संभवतीति चेत् । न । वाच्यभेदरूपतन्मुख्यार्थाभावेऽपि नसमभिव्याहृतवाच्यशब्देन वाच्यभेदोपहितब्रह्मोपस्थित्या तद्द्वाराऽवाच्यशब्दस्य शुद्धस्वरूपे लक्षणयैव पर्यवसानात् । नहि स्वशक्यसंवन्ध एव लक्षणा। अर्थवादवाक्येषु तदसंभवात् । किंतु स्वयोध्यसंबन्ध एव । तथा । सत्यवाच्यपदवोध्यब्रह्मस्वरूपवाच्यभेदोपहितसंबन्धस्य शुद्धद्ब्रह्मण्यपि सत्त्वातल्लक्ष्यत्वोपपचिः । न च वाच्यभेदोप- -हितं नावाच्यशब्दप्रतिपाद्यम् । तस्य तदादिपदवाच्यत्वादिति शङ्कघम् । तदादिशब्दस्य बुद्धिविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितघ- दत्वादिविशिष्ट एव शक्तत्वात् । वाच्यभेदस्वरूपस्यापि ब्रह्मणो वाच्यभेदत्वविशिष्टरूपेणावाच्यत्वोपपत्तेः । एवं निर्विशेपप- देऽपि बोध्यम् । वाचकाखण्डगङ्गादिपदेष्वेव मुख्यार्थस्मृतेरेव लक्ष्यार्थस्मारकत्वात्तेष्वेव लक्षणायां मुख्यावश्यंभावो न समासादिपदेवप्रीत्यादिकमाकरे स्पष्टम् । ।

·- धाकरपादभूषणे- यतु चन्द्रिकायाम्-अशब्दामेति श्रुतावशब्दमिति शब्दवा- क्यताऽपि निपिध्यते चेत् । गङ्गाशब्दावाच्यस्य गङ्गात्वाभाव. घदशदशब्दावाच्यस्याशब्दत्वाभावः स्यात् । न निषिध्यते वेत् । अशब्दमिति शब्दवाच्यं स्यादिति 'अशब्दम् ' (आथ०० ३६१५) इति श्रुतेरवाच्यत्वरूपश्रयमाणार्थपरत्वे बाधकमुक्तम् । "सदसत् । गङ्गात्वरूपमचिनिमित्ताभाववति तीरादौ गङ्गाश- दाचाप्ये बांधकामावनागङ्गात्वेऽपि शब्दवाच्यत्वत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकशब्दवाच्यत्वसामान्याभावप्रवृत्ति निमित्तकस्य स्व. घाच्यत्वाभावमपि निमित्ततयोपजीव्य प्रवर्तमानस्याशब्दमिति. शब्दस्यावाच्य उपजीच्यविरोधरूपबाधकसत्त्वादवाच्यत्वरूपा- शब्दत्वाभाषापादनासंभवात् । पटपदावाच्यस्य छिद्रेतरघ- टस्य घटत्वाभावादर्शनेन च्छत्रिणो गच्छन्तीत्यादावेक- सार्थगन्तृत्वावच्छिन्नस्य च्छत्रिपदावाच्यस्य च्छत्रित्वाभावा. दर्शनेन व्यभिचाराच तत्पदावाच्यस्य तत्पदपत्तिनिमित्ता. भाववत्त्वमिति नियमस्यासिद्धेश्च । नापि साकल्येनागोच- रत्यपरतयोक्तश्रुत्युपपत्तिा सुवचा । ब्रह्मणोऽनन्तगुणवत्त्वेऽपि सकलगुणवदनन्तगुणवदिति वाग्विषयत्वानपायाद । विशिष्य. सफलगुणवत्त्वेन वागविपयत्वमेव साकल्पनागोचरत्वमित्यपि चिशिष्येत्यस्यार्थविचारेण शिथिलमेव । यतो विशिप्पेति स्व- चिगुणनिष्ठसफलविशेषवद्गुणवत्तोनेत्यर्थकं चेचया सति सेनैव शब्देन चौधनादुक्तानुपपतिर्दुर्वारय । स्वत्तिगुणनिष्ठयावद्विशे- पनिठानवच्छिन्नमकारताशालिबोघांविषयत्वरूपमियत्तापरिच्छे- दफवागविपयत्वमेव तदित्यपि न सुवचम् । तस्य जीवादिसा- धारण्पाद । नहि जीवगताः सकला गुणा अपि स्वेतरतचद्गुण- ध्यापिलक्षणा विशिष्य फेनापि वाचा प्रतिपादयितुं शक्पाः । · सयाऽपि संकुचितार्थत्वं दुर्वारं 'निवर्तन्ते । इतिपदास्वारस्पं घ परमते । यती ग्रामं गन्तुं महतो हि कतिपयमध्वानं फति- निरुपदानि गत्वा पा नितो गमनानिहत इति व्यपदिश्यते न तु सर्वथैवामनः । नहीयत्तापरिन्छदफवाचा प्रतिस्तव मसे फयमपि यक्तुं पवे । मन्मते तु लक्षणपा प्रवृत्तानो सक- ·ईक्षत्यधिकरणम् । ३०३. लवाचां शक्तिमयोजकप्रतिनिमित्तधर्माद्यभावेन शक्या निट. तिरुच्यते । यद्वा-उपहितरूपेण ब्रह्मयोधने शक्त्या प्रवृत्ताना सफलवाचां शुद्धस्वरूपेण शक्त्या निवृत्तिरुच्यत इति निवर्तन्त इति स्वरसम् । न च तर्हि शुद्धोधो न स्यादिति वाच्यम् । लक्षणयेव तदोघोपपत्तः । न चानेकपदामुख्पार्थत्वस्यानोचि- त्येन निवर्तन्त इत्येकपदामुख्यार्यत्वमेव युक्तम् । ब्रह्मणो निर्ध- मकतया तत्रा शक्त्यभावेन लक्षणयैव शुद्धयोधस्य वक्तव्यत्वेन न्यायप्राप्तार्थानौचित्याभावेन बहुत्वस्याप्रयोजकत्वात् । अत एव विधिवाक्यस्थयागादिप्राशस्त्यार्य ततोऽधिकतरार्थवाक्यानां लक्षणामभ्युपगच्छन्ति न्यायविदः । एतेनैव ब्राह्मणोऽवाच्यत्वे ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति,' (का० १।१ । ५२ ) ' अय फस्मादुच्यते ब्रह्मेति तत्सत्यमित्याचक्षते सस्मादुच्यते पर ग्रह्मेति (अथर्वशिरःथु०) । 'वचसा वाच्यमुत्तमम् । ब्रह्मेति परमात्मति भगयानिति शव्यते' । इति श्रुति- स्मृतिविरोधोऽपि परोक्तो निरस्तः । तादृशश्रुतिस्मृतिपुः सत्तच्छन्दवोध्यत्वमात्रेणोपहितरूपेण वा शुद्धस्य ब्रह्मणो वाच्य- स्वाभिलापो न शक्यत्वाभिमायेणेति विरोधाभावात् । न च ब्रह्मणो निर्धर्मकत्वे ब्रह्मादिपदलक्ष्यत्वं तस्मिश्च सति निर्धर्मफ- स्वमित्यन्योन्याश्रयश्चन्द्रिकाधुक्तः साधुः । निर्षिशेषवाक्येन नेति न ' इत्यनेनैव प्रतिनिमित्ताभावस्य सिद्धत्वात् । पत्त निर्विशेषवाक्यं न निर्मकब्रह्मपरम् । निर्विशेषत्वरू- पधर्मधोषकत्वात् । यदि च निर्विशेपत्वरूपधर्मनिपेयोऽप्यनेनै. वेत्युच्यते, तर्हि मकोऽहमिति वा पतुल्यता । मकोऽहमितीयं वचः नक्रिया मकोऽहमित्यनेनैव निपिध्यत इति तत्रापि वक्तुं शक्य. स्वादिति परकीयग्रन्थ उक्तम् । तदपि न सत् । निर्विशेपवान क्यस्य विशेपाभाव साधारणविशेपत्वरूपसामान्यधर्मेण निपे. धयोधकत्वाद्विशेषाभावरूपविशेपे तात्पर्यासंभवाचदुपललिताख- ण्ब्रह्मण्येव तात्पर्यम् । मकोऽहमित्यत्र तु यद्यपि मूकशब्देन पतृशून्य बोध्यते तादशशब्दोचारणेन चादवक्तृत्वाभावो पोध्यते तथाऽपि वक्तृत्त्वतदभावसाधारणरूपेण तदुभयनिषेत्रो ·r ३०४ शांकरपादभूषणे- न ताभ्यां वोध्यते । अतो वक्तृत्वाभावोपलक्षितस्वरूपे तात्प- र्यकल्पकाभावाव्याघात एवेति तत्साम्यापादनस्यायुक्तत्वात् । फिंच : साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्व' (श्वे० ६।११) इति: श्रुत्या शुद्धात्मनो निर्गुणत्योक्तेस्तद्विरोधेन ब्रह्मण्यनन्तगुण- वत्त्वेन साकल्येन वागविषयत्वेनोक्तश्रुतेर्गतिरिति वक्तुमशक्यम् । नाच · बृहन्तो ह्यस्मिन्गुणाः' इति श्रुतिविरोधानिर्गुणत्वश्रुति, भाकृतगुणशून्यत्वपरेति वक्तं युक्तम् । माकृतगुणानां ब्रह्मण्यम, सक्त्या तनिषेधायोगात्सगुणप्रकरणस्थायाः सगुणश्रुतेरुपास- नाविधिविषयविशेषणसमर्पकतया: । निर्गुणप्रकरणस्थायास्त्व- द्वितीयब्रह्ममतिपत्त्यनुकुलनिषेधापेक्षितप्रतियोगिरूपविषयसम- पंकतयाऽन्यथासिद्धेर्गुणवोधने तात्पर्याभावेन दुर्बलतयाऽद्विती' यब्रह्ममतिपिपादयिषया प्रवृत्तनिर्गुणश्रुतेर्गुणनिपेशे। तात्पर्य- वत्वेन प्रवलतया तदनुरोधेन सगुणश्रुतेरुपहितब्रह्मविषयत्वस्यै- घावश्यं वक्तव्यत्वात् । अधिकमन्तस्तद्धर्माधिकरणे वक्ष्यामः । किंचेक्षणीयत्वेना, । वाच्यत्वसमर्थनस्येवास्मिन्सून भिमेतत्वे • वाच्यमीक्षतेः' इति , सूत्रविन्यासेनापि तरिसद्धः। ईक्षतेर्नान शब्दम् ' इति गुरुतरसूत्रपिन्यासः परमते निरभिप्राय एच.,, यत्तु विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्यावधारणम् । (गौ० सू.१।१।४३) इत्युक्त प्रतिपक्षनिराकरणस्यापि कर्त- पत्वेनोक्तविम्यासादर' इति । तदसत्। 'चाच्यत्वस्योपपादनेऽपि मतिपक्षाचाच्यत्वस्य प्रतिक्षेपलाभारस्वपक्षसाधनमुखेन परपक्ष- मतिक्षेपसंभवे तद्विपरीतरीत्यनुसरणस्पायुक्तत्वाच । किपात्रा- वाच्यत्वध्यवच्छेद' पर विवक्षितश्चेत्त संददाय । यतो चाची निवर्तन्ते इति श्रुत्येकापोय' च ' नावाच्यम्' इत्येव सत्र- कारो यात् । न च तथा सूत्रणे · अशब्दम् इति श्रुत्यै- का लाभ इत्येकतरानुगमे कम्पे विनिगमकाभावात् ' नाश- सध्दम् इति । पिन्यासः शुशुपाचोधन्यायान दृष्यतीति . पापम् । 'अशब्दमस्पर्श रूपमन्ययम्' इत्यादिश्रुती स्पर्शादि- गुणमायपाउगत् ' भन्दम् ' इत्यस्य शब्दरूपगुणनिषेधपरताया एप स्वरसतः प्रतीतरवासवपरिपक्षपोषकत्वाभावाचदनुग- है - । .

·०५ ईक्षत्यविकरणम् । मानावश्यकत्वात् । नास्ति शब्दो वाच्यतया यस्मिन्निति व्यु.प. त्या शब्दाचाच्यत्वस्यापि फलनस्तदर्थता संभवत्तीति चेत् । तथाऽपि श्रुतिसूत्रयोरशब्दमित्यनेन शब्दगुणशून्यं शब्दावाच्य घोक्तमिति संशयाव 'नाशब्दम् ' इति सूनणेऽपि न ततो चाच्य. स्वनिर्णय इत्यसंदेहाय नावाच्यम्' इति सूत्रण एव विनि- गमकसौलपात् । अशब्दमिति साधारणादपि शब्दायाख्या- नतोऽवाच्यत्वरूपविशेपार्यमविपत्तिरिति चेत् । किमनेन व्याख्या- नसापेक्षेण तथाविधसूत्रणेन, कण्ठतोऽवाच्यशब्द एव कुतो न मयु- क्त इति न किंचिदेतत् । किंच 'यतो वाचो निवर्तन्ते' ०२।४) इत्याच्यत्ययोधकश्रुतिहेतुकावाच्यत्वपूर्वपक्षोऽयुक्त एव । तथा रातीक्षणीयत्वेन सिद्धान्तानुपपत्तेलिङ्गस्य श्रुतितो दुर्बलत्वात् । अथ कस्मादुच्यते ब्रह्मति तस्मादुच्यते ब्रह्म' (अथर्वशिर.श्रु.) इत्यादिश्रुत्युपष्टम्भेन न लिङ्गस्य दुर्थलता। किंतु केवलश्रुत्यपेक्ष- या श्रुत्यपष्टम्भाल्लिङ्गस्या सवलतवेति न तेन सिद्धान्तानुपप- तिरिति चेत् । तहि श्रुतेरित्येव वक्तं युक्तत्याद । यदि चावा- च्यार्थक श्रुतिविप्रतिषेधाद्वाच्यत्वार्थफश्रुत्या न निर्णय इति चेत् । तहक्षिणीयत्वस्यापि । यचदद्रेश्या ' (आय. उ० १) इति श्रुत्युक्तानीक्षणीयत्वेन विमतिपेवादनिर्णस्तुल्यः । यत्त चन्द्रिकायाम्-~~न तावच्छुद्धस्याऽऽत्मनो शेयत्वमेव नेति युक्तम् । सुत्र आत्मसन्दतनिष्ठमोक्षोपदेशादिभिः शुदस्याss.. त्मनो ज्ञेयत्वोपपादनात् । त्वयाऽपि शुद्धात्मज्ञानेनैव मोक्षस्वी- फाराच । अद्रेश्चत्वादिश्रुतिरसिद्धताभिसयेक्षणीयवस्था, जयपेन प्रतिधाभाराचेन सिद्धान्तो युक्त इति प्रतिगादितम् । दसत् । शुदात्मनि प्रचिनिमित्चजातिगुणक्रियायभावादवा- च्यस्ववादिमिस्तस्य लक्षणयेव ज्ञेयत्वाङ्गीकारापाचेच न ततो -पाच्यत्वसिद्धान्तसिद्धिः। यदपि चन्द्रिकायाम्-निगुंगावाच्यादिपदानां सगुणं न याच्यमिति शुद्धस्यैव तद्वाच्यत्यसिद्धिरित्युतम् । तदपि शुद्धाः स्मनि जातिगुणक्रियादिभत्तिनिमित्ताभावादवाच्यत्वार्थकोक्ता- .

·- शांकरपादभूपणे- शब्दादिश्रुतिप्रतिवाधाच्च वाच्यत्वासंभवादुपक्रमादिभिलिङ्गैर- संसृष्टात्मन्येव तात्पर्यावधारणान्निर्गुणावाच्यलक्ष्यादिपदलक्ष्य- त्वस्यैव शुद्धात्मनि स्वीकारस्याऽऽवश्यकत्यादुपपत्तेश्च प्रत्युक्तम् । एतेनैव-श्रुतिपु ताबदीक्षणीयत्वं ब्रह्मणः श्रूयते । ईक्षणं च प्रमाणेन भवेन् । मसक्तप्रमाणेषु च म ब्रह्मणो वचनेतरप्रमाणे. नेक्षणम् । तस्योपनिपदत्याद । चचनेनेक्षणं चावाच्ये वृत्त्य. तरायोगात्परिशेपेण वाच्यत्वमेव साधयतीति जयतीर्थाधुक्त निरस्तम् । अवांच्यस्य शुब्रह्मणो लक्षणयेक्षणीयत्वस्य ज्ञेय. स्वस्य चोक्तत्वात् । यदपि चन्द्रिकायाम्-ब्रह्मणो लक्षणया ज्ञेयत्वाङ्गीकार- सिद्धान्ते सत्यादिपदानां कि लक्ष्यामिति मने बाचकब्रह्मादि- पदेनैव तत्मतिवक्तव्यम् । प्रतिवचनेऽपि तस्य किं लक्ष्यमिति लक्षकलह्मादिपदोपादानेऽनवस्थति तथा ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे लक्ष्य त्वानुपपत्तिः । वाच्यार्थसंपन्धित्वेन ज्ञातस्यैव लक्ष्यत्वात् । तज्ज्ञानं च न शब्दभिन्न प्रमाणेन । ब्रमण उपनिषन्मानगम्य- स्वात् । नापि स्वमकाशतया । नित्यसिद्ध शासवैयर्षात् । * अर्वाच्यशब्दस्य लक्षकस्यैव वक्तव्यत्वात् । तत्रापि वाच्य- संवन्धित्वेन ज्ञेयत्वेऽनवस्येति दृषणमुक्तम् । तदपि न सत् । ब्रह्मादिपदेनेव ब्रह्मत्वादेरुपलक्षणत्वाधिवक्षया सत्यादिपदानां कि लक्ष्यमिति मश्नमतिवचनोपपत्तेः प्रथमानवस्थाया अयोगात् । नापि द्वितीयाऽनवस्था । वाच्यसंवन्धित्वेन ज्ञानं हि शक्यज्ञाना• घीनलक्ष्योपस्थितायोपयोगि तदभावेऽपि सत्यत्वादिविशिष्टश- तसत्यादिपदेभ्य एष शुद्धोपस्थितेरखण्डवाक्यार्थयोधहेतुभू- तायाः संभयेन तदपेक्षाया अभायेन नोक्ताऽनवस्था । तथा हि- अद्वितीय शुद्धवाविजिनापविषया तत्ममार्थ प्रत्तानां सत्या- दिपदानो सत्यत्वादिविशिष्ट शक्तत्वेन तेभ्यः प्रथमतो विशिष्ट- * अवाप्यशब्दस्येति । अपाय या तरोधकस्य शब्दस्यत्यर्थः । स पशब्दो याच्याबधिशेयकश्वेतस्य लसकरवं वलायमिति मायः । पाने चपाइप्ति पागन्तरम् ।

·. ईक्षत्यधिकरणम् । स्यैवानुभूतत्वेन विशिष्टस्यैव संस्कारसत्त्वेऽपि सत्यादिपदज्ञान- सहकृतस्य तस्य संस्कारस्य तात्पर्यानुरोधेन शुद्धस्मृतिहेतुत्वं फलप्यते । न चैवं फल्पना न माज्ञसंमतेति वाच्यम् । शक्तिवाद आकाशदशरथादिपदस्थलीयशाब्दबोध एवंविधकल्पनायास्ता. फिफसमतत्त्वात् । शक्तिवादे दिमणाचुक्तम्-आफाचादिपदस्य शुष्दाश्रयत्वादिविशिष्टे न शक्तिः । कदाचिदष्टव्यान्यद्रव्यत्वा- दिनाऽस्याकाशपदाच्छाब्दयोधोत्पनेस्तद्विशिष्टेऽपि शक्त्यापचे। एकस्यामाकाशव्यक्ती फेवलायामपि शक्तिसंभवाच्छक्यानुगमा- यमेव किंचिद्धर्मविशिष्ट शक्तिस्वीकारात् । न च शुद्ध शक्तिजा. नात्मृती सत्यां शुद्धस्यैव शाब्दबोधः स्यान तु शब्दाश्रयत्वा दिविशिष्टस्येति वाच्यम् । यद्यपि शब्दाश्रयत्वाचंशे न शक्ति गृद्यते तथाऽपि शब्दाश्रयवादिनोपस्थिताकाशव्यक्ताव शब्दा- श्रयत्वादिविशिविषयकस्मृतिहेतुत्वसंभवेन विशिष्टविषयकस्मृ- विशाब्दोषसंभवाद । अथवाऽऽकाशादिपदानिर्विकल्पकमेव स्मा रणमारताम् । ततः शुद्धाकाशस्यैव सुवर्थोपरागण शाब्दयोधे भानम् । निर्मितावच्छेदकशाब्दवोधास्वीकारेऽप्याकाशम- स्तीति वाक्यादेकमस्तीत्याकारकशाब्दवोधे वाधकाभावादिति । सदन कलरद्वये मणिकारोक्त आधे शब्दाश्रयत्वांशे शक्त्यग्रहा. त्तद्विशिष्टस्य स्मृतिशाब्दवोधयोरसंभवः । यदंशे वृत्तिः पूर्व ज्ञायते तत्स्मृोरेव शाब्दवोधममोजकत्वात् । द्वितीये शुद्धस्य शक्त्या पूर्वाननुभूतत्वेन तस्मृत्यसंभवस्तपाऽपि तात्पर्यनिर्वा हाय सर्वपदानां लक्ष्यतावच्छेदक लक्षणाया इव शक्यतावच्छे- दकेऽपि शक्तिग्रहानुपयोग इति नवीनमतरीत्या लाघवेन प्रथम. कल्परीत्या तत्कल्पने प्रमेयवदनुभवजन्यसंस्कारस्य शुद्धदशर- यत्वादिजातिविशिष्टांश एवोद्रोधकं प्रकल्प्य स्मृते तस्मिन्दशर- यादिपदशक्तिग्रहः । अन्यथा शुद्धदशरथत्वादिमातेर्दशरयादि- पदेनानुपस्थित्या तात्पर्यविषयशाब्दयोधे तद्विशिष्टभानासंभवा- दिति शक्तिवादायुक्तमकारेण द्वितीयकल्परीत्या तात्पर्यानुरो- धेन विशिष्टविषयकशक्यानुभवमन्यसंस्कारस्प पदज्ञानसहक- तस्य शुद्धविषयकस्मृतिहेतुत्वकल्पने चास्मन्मतेऽपि पूर्वोक्तक- ·- . शकिरपादभूपणे- ल्पनस्य निरपवादत्वात् । न चैवं सति लक्षणया शुद्धब्रह्मबोध इति सिद्धान्तविरोध इति वाच्यम् । विशिष्टशर्षिशिष्टशाब्द. बोधप्रयोजकत्वस्यौत्सर्गिकस्य त्यागेन विशेष्यमानशाब्दबोधन- योजकतया लक्षणाशब्देन गोण्या वृत्त्या शास्त्रे व्यवहारात् । अथवा प्राचीनताकिगीमांसकमतयोरियास्मन्मते शक्य- संवन्धरूपलक्षणाज्ञानस्य शाब्दबोधाहेतुस्पेन शक्योपस्थिति- जन्यसंबन्ध्युपस्थितेलक्षणात्वेन स्वरूपसत्या एव तस्याः शाब्दयोघहेतुत्वेन नोक्तविरोध इति दिक् । किंच ज्ञानकर्मत्वेनैव त्वन्मते वाच्यत्वसिद्धिसंभवनापरोक्षज्ञानात्मकन. द्विशेपेक्षणकर्मत्वस्य हेतुत्वाभिधानवैयर्यम् । स माणोपासको जीवोत्तमहिरण्यगोपदेशेन परमं पुरुष पश्यति, परोक्षतया ब्रह्म विज्ञायापरोक्षतया जानीयादिति तत्त्वप्रकाशिकायाम् ' स एन. स्मान्जीवधनात्परात्परं पुरिगयं पुरुषमीक्षते' (प्र. ५। ५) इति श्रुतिव्याख्यानेन तष मते शाब्दापरोक्षानङ्गीकारसिद्धः शाब्दापरोक्षज्ञानात्यकेक्षणकर्मत्वस्य परमात्मन्यसिद्ध्या . तस्य हेतूकरणायोगेन सामान्य वोऽपरोक्षज्ञानविपयत्वात्मकस्य तस्य वाच्यावाच्यसाधारणस्य वाच्यत्वाव्याप्यतया तस्यावाच्यत्व- निषेधेन वाच्यत्वसाधकत्वासंभवश्च । न चेक्षणीयत्त्वमित्यनेन ज्ञानकर्मत्वमेव विवक्षणीयम् । तचौपनिषदस्य शब्दममाणजन्य. ज्ञानेनैवैवि परिशेपावाच्यत्वं साधयेदिति वक्तुं सुचचम् । तथा सति लक्षणामसङ्गेनेक्षतिपदास्वारस्यात् । औपनिपदस्यापि लक्षणया शब्दयोध्यत्वप्रतिपादनेन ज्ञानकर्मत्वस्य वाच्यत्वासा- धफत्याच । अस्मन्मते समन्वेतव्यसद्विद्यानुगतेक्षतिपात्यनुकर- णरूपत्वेन स्वारस्यात् । एवं तापदायसूत्रे पूर्वभागो न स्वरसः । तथाऽशब्दमित्युत्तरभागोऽपि । नहि ब्रह्माशब्दमित्युक्तम् । येन नाशब्दमित्युक्तियुक्ता स्यात् । नहि वेदान्तममाणकं ब्रह्मेति त्रु- चाणः पूर्वपक्षी तथा ब्रूते । किंतु ब्रह्म न याच्यामिति तं प्रति नावाच्यमित्येव वक्तं युक्तमित्यपि पूर्व प्रतिपादितमेवैत्यपि वदन्ति । किंच ब्रह्मणोऽवाच्यत्व ईक्षणीयत्वं श्रुत्युक्तमनुपपन्न। मिति सेन वाच्यत्यसिद्धिरिति यदन्मष्टव्यः कथमवाच्य ईक्षणी- ·4 ईक्षत्यधिकरणम् । पत्थमनुपयनम् । पूर्वपक्षिणा ब्रह्मवादिना हि शुद्धस्य ब्रह्मण एवाघाच्यत्यमुच्यते नोपहितस्यापि । वृहते(तारानुगमादित्या. धसूत्रे भाष्ये ब्रह्मणि ब्रह्म शब्दव्युत्पादनात् । उपाहतस्य च शुद्धाभेदेन शुद्धेऽप्युपाध्यपच्छेदेन वाच्यत्वानपायात् । न चैव. मवाच्यताभ्युपगमविरोधः शङ्कायः । यतः शुद्धस्यावाच्यत्वमनी- पाधिकवाच्यताराहित्यम् । न च तदीपारिकवाच्यत्याभ्युपग- मेन विरुध्यते । यथा ह्यज्ञेयत्वमविद्यानिवर्तकज्ञानविषयस्याप्यङ्गी क्रियते । न चेयं व्यवस्था-स्वदीयमाचीनाचार्याननुमति पा. च्यम् | आद्यमने ब्रह्मणो मनोचिविषयत्वे स्वभकाशत्वानुप- पत्तिमाशड्क्योक्तं भामत्याम्-न चैतायता ब्रह्मणः पराधी- नप्रकाशतान हि शाब्दज्ञानप्रकाश्यं ब्रह्म स्वप्रकाशं न भवति। सर्वोपाधिविहीनं हि ब्रह्म स्वप्रकाशतया गीयते, न तूपाहतमाप । यदाह भगवान्भाष्यकार.-न तावदयमात्मैकान्तेनाविषय इति । न चान्तःकरणवृत्तावप्यस्य साक्षात्कारे सर्वोपाधिविनिर्मों- कः । तस्यैव तदुपाधेचिनश्यदवस्थस्वस्थपरविरोधिनो विद्यमा- नत्वादिति । तथा च ब्रह्मणः स्वप्रकाशता स्वाभाविकी ज्ञेयता चौपाधिकीत्यर्थपर्यवसानेन निरुपाधिकोयताशून्यत्वमेव स्वप- फाशत्वमदृश्यन्वरूपं पर्यवसिगमुक्तं भवति । स चायं न्यायोs- वाच्यत्वनिर्विशेषत्वादावपि तुल्यः । सर्वोपाधिविनिमोके सत्येव जातिगुणादिप्रवृत्तिनिमित्तशून्यतयाऽवाच्यत्वसंभवात् । वारूप- तायाश्योपाधिसापेक्षायां औपाधिकस्यात् । न चोपहितमिथ्यात्व- परतया भामतीग्रन्यो योजयितुं शक्य इति वाच्यम् । उपहित- मात्रमिथ्यात्वस्य वाक्यान्वयाधिकरणस्थकल्पतरुग्रन्थविरोधेन वक्तुमशक्यत्वात् । तद्गुन्योपपादनं च कृतं पाक्चन्द्रिकोक्तपण- निराकरणे । अस्तु वा कचिदुपहितस्यानन्यगत्या मिथ्यात्वम् । तथाऽपि न प्रकृतमामतीग्रन्थस्य तदभिगायकना युक्ता । यतोऽत्र न चायमेकान्वेनाविषय इति भाष्यं स्वोक्तार्थोपष्टम्भकत्वेनोदा- हृतम् । तत्र चायमित्यविषय आत्मा परामृष्टः । कथं पुनः प्रत्य- गात्मन्यविषयेऽध्यासो विपयतद्धर्माणामिति युष्मत्मत्य यापेतस्य प्रत्यगात्मनोऽविषयत्वं नवीपीति चाविषयात्मन एव ततः ·- शांकरपादभूषणे- माक्तनभाष्ये प्रस्तुतत्वात् । यदि चेदंशब्देनोपहितस्यैव परामर्श- स्तदा न चायमकान्तेनेत्यत्रकान्तपदोपादानपनर्थकमेव स्यात् । नन्वेवमपि तैत्तिरीयभाप्ये महता प्रबन्धेन ब्रह्मणः शब्दाका च्यत्वं समर्थितम् । त्वदुक्तरीतौ तद्विरुध्येत । तथा हि-तत्र 'सत्य ज्ञानमनन्तम् ' (० २ । १) इत्यत्र ज्ञप्तिस्वरूपत्वं ब्रह्मणः गतिपाद्यत इति न युक्तम् । ज्ञानस्य धात्वर्थत्वे कारकापेक्षत्वे च नित्यत्वपारतम्ययोरापरित्याशक्य वृत्तिपतिविम्बिनचै- तन्यात्मना साध्यतामापनस्य तस्य धात्वर्थत्वेऽपि स्वरूपतो नित्यत्वगनपवादमिति समाधाय चोक्तम् । तस्मादेव च न ज्ञान मान्दवाच्यामिति । एवं सत्यशब्दावाच्यत्वमप्युपपायोपसंह- तम् । अतः सिद्धम् । यतो काचो निवर्तन्ते । अमाप्य मनता सह ' ( सै० २ । ४ )' अनिरुक्तेऽनिलयने' ( है. २ । ७) इति चावाच्यत्वं नीलोत्पलादिपवाक्यार्थत्वं च ब्राह्मण इतीति चेत् । न । शानशब्देन तल्लक्ष्यते न तूच्यते । शब्दप्रवृत्तिहेतु जात्यादिरहितत्वात् । तथा सत्यशब्देनापि सर्व- विशेषमत्यस्तमितस्वरूपत्वादिति हेतुक्त्या सर्वोपाधिविनियोंके सत्येवावाच्यतेति पर्यवसानेनानौपाधिकवाच्यताराहित्यसिद्धा. थप्योपाधिकवाच्यताया अनिराकरणात् । अत एवाद्वैनसि. द्धौ-न चाऽऽरोपितगुणाश्रयतया वापता । तस्य तात्पर्या- विषयतया तात्पर्य विषयेऽवाच्यत्वसिद्धरित्युक्तम् । तात्पर्यविष- यश्च सर्वोपाधिविनिर्मुकं ब्रह्मव । एवं च निरुपाधिकयाच्यता- विरहेऽपि किंचिदुपाधि पुरस्कृत्य वाच्यस्य ब्रह्मणः कथमीक्ष- णीयत्वमनुपपन्नामिति । फेचित्तु परमतरीत्यैव ब्रह्मणो वाच्यत्वं न संभवतीति मतिपादयन्ति । तया हि-यदुक्तपीक्षणीयत्वाद्वाच्यं ब्रह्मेति । तयेदं वक्तव्यम्-फिमुपासनाविधिमकरणे पठितानामुपास्य. समर्पकश्रुतिवाक्यानां वहाच्यं भवेत् , किंवा सृष्टिमकरण- पठितानां श्रुतिवाक्पानां पा । नाऽऽधः । अव्यक्तत्वे. नानुपास्यं नाम, फितु तत्प्रतिविम्बमेव चिचगमुपास्प. मित्यङ्गीपुर्वता वयोपासनाविधिपकरणेपूपास्पसमर्पफथुवि- ·३११ . क्षत्यधिकरणम् । चाक्यानां तवाच्यं न भवतीत्यवश्यमाड़ीकरणीयम् । सदा- च्यत्वाङ्गीकारे कथं तदनुपास्यमित्ति शङ्काया अनिराकर- णात् । नहि संभवदुपासनाविधिप्पास्यसमर्पकैः पर्बलोपास्य- तया विधीयते । उपास्यं च न भवतीति वक्तुं सुशक । एतच्छ. हानिराकरणायव च 'यन्मनसा न मनुते' (तल०१) इति ब्रह्म ण उपास्यस्याभिषेधकमन्त्रसंनिधाबाम्नायमान 'यद्वाचाऽनन्धु- दितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते (तलय. उ. १) इति मन्त्रान्तरं नमणो वाच्यत्वं निषेधति । तेन हि सर्ववागविषयं ब्रह्मोपासनामकरणपठिनानाम् सर्व खल्विदं ब्रह्म' (छा० ३ । १४ ) इत्यारिवाक्यस्थब्रह्मादिप- दानामपि चाय न भवतीति मनिपाधते । तेन चोक्त शडकानि- रासलाभः । त्वया हि तदव्यक्तमाह हि । (३० सू० ३ । २१ २३ ) इत्यधिकरणे प्राणोऽव्यक्तत्वं प्रसाध्याव्यक्तत्वे- न ब्रह्मणोऽनुपास्यत्वं तत्मतिविम्बस्य चोपास्यत्वं समधिनम् 'वथाऽन्यप्रतिषेधाव' (ब्र० स० ३ । २ । ३६ ) इत्यधिक रणे । तया हि त्वदीयं भाष्यम्-~-परमात्मापरोक्ष्यं च तत्मसा- दादेव न जीनशक्त्येति चतुमुच्यते--तेदव्यक्तमाह हीति । अव्यक्तमेव हि ब्रह्म स्वतः । 'अरूपमक्षरं सदाऽव्यक्तं च निष्कलं यजात्वा मुच्यते जन्तुरानन्दश्चाक्षयो भवेद ' इति फोटरव्यश्रुतेः । तत्त्वाकाशिकायामपि-भगवत्याप्सिसाधनम- क्त्यर्थ वस्योपलक्ष्ययोग्यत्वसमर्थनाच्छ.बसंगतिमुक्त्वा भगव- द्भक्तिन कर्तव्या। प्रयोजनाभावात् । न च तदापरोक्ष्य प्रयोजन स्तम्मादिवव । पुरुषमयत्नेनैव तत्संभवाय । तस्थापक्तत्व चेत् । व्यध भक्तिः। अव्यक्त स्वभावस्य साधनशतैरपि दर्शना- योगात् । भब्यत्वेऽयुक्तं तन्मादात्म्यवर्णनमिति पूर्वपक्षमुक्त्वा फर्तयैव भगवति । तस्याश्यक्तस्वभावत्वेन पुरुषप्रयत्नेन द्रष्टमशक्यत्वात् । अपक्तत्वं च तस्य श्रुतिराह । ताहशस्यापि भक्तिजन्यप्रसादादापरोक्ष्यपिनि सिद्धान्तितम् । ध्यानमाले यश्चि पश्यते तदेव हि ब्रह्मरूपम् । अत: कयम- ध्यक्तावं तस्येस्यत आह-तया, इति भाये सूत्रमवतार्प यथा ·१२ शांकरपाद भूषणे- जीवानन्दादेरन्य ब्रह्म तथोपासनाविपयादपि । ' यन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपा- सते (तलव०१) इति तत्प्रतिपेधात् । पश्यन्ति परमं ग्रन चित्ते यत्मतिविम्बितम् । ब्रह्मैव प्रतिविम्बे यदतस्तेषां फलप्रदम् ॥ तदुपासनं च भवति प्रतिमोपासनं यथा । दृश्पते त्वपरोक्षेण ज्ञानेनैव परं पदम् ।। इति च ब्रह्मतर्क इति तथाऽन्यप्रतिपेधाव' (७० सू० ३ । २।३६) इत्यधिकरणे भाष्यम् । तत्त्वप्रकाशिकायाम् - भगवत्माप्तिसाधन भक्त्यर्थं पुनस्तस्याव्यक्तत्व समर्थनेन शास्त्रसं- गतिमुक्त्वा प्रकृतं ब्रह्म नायकम् । तस्य ध्यानकाले चित्ते मतीयमानत्वात् । ध्यान काले तस्य प्रतीतत्वे ध्यातृवाहुल्येन तस्य बहुत्वापत्तिरिति चेत्स्वरूप भेदाभावेऽपि ब्रह्मरूपाणां नानात्वेन तदुपपत्तेरिति पूर्वपक्षयित्वा न ध्यानकाले प्रतीतत्वेन ब्रह्मणो व्यक्तत्वं मन्तव्यम् । ध्यानातीतस्याब्रह्मत्वात् । सरकुनः । यथा खलु जीवानन्दादीनामल्यत्वादिकारणेन ब्रह्मानन्दादितद्विलक्षण- मेव तथोपासाकृतस्य व्यक्तत्वादिना कारणेन ब्रह्मणस्ततो वैल. क्षण्यात् । निर्दोपदोपिणोर्बलोपासाकृत योरैक्पानुपपत्तेरेव हि यन्मनसा' इत्यादिका श्रुतिस्तस्य ब्रह्मत्वं निषधति । ध्यान- फाले प्रतीतस्यानह्मत्वे कथं फलं ददातीत्यत आह-पन्ती- ति । स्थितिमात्रेण कथं फलपदमनुपासितत्वादत आह-सदिति। माझैव तत्फुनो नेत्यत उक्तम्-दृश्यत इति । तज्ज्ञानायैष तर्हि नियम्यतां किमुपासनयेत्यत उक्तम्-उपासनेति । अतो ध्याने मतीतं न प्रीति सिद्धान्धितम् । तेनोपासनाविधिगतब्रह्मादिश. ब्दवाच्यं न तदित्यर्थसिद्धमेव । उपास्थपरपदवाच्यत्व उपास्य. स्थापत्तेः। नापि सृष्टिपारणस्थश्रुतिगनशब्दवाच्यं ब्रह्मेति द्वितीयः पक्षः संभवति । सर्वत्रच सृष्टचादिवास्यगनकारणत्वादिगुणवर्णनस्पो- पासनार्यत्वेन । आशनाय (व. सू० ३।३। १४) इत्पधिकरणे वर्णयवस्तय मतेऽमास्यस्य ब्रह्मणः सृष्टिनाए .

·ईक्षत्यधिकरणम् । ३५३ स्थनारायणादिपदवाच्यत्वासंभवात् । 'आध्यानाय प्रयोजना- न्तराभावात् ' (व० सू० ३।३ । १४) इत्यधिकरणे हि त्वदीयभाष्ये-उपसंहारानुपसंहारे प्रमाणमाहेति सूत्रमवतार्यो- क्तम्-आध्यानार्थ हि सर्वे गुणा उच्यन्ते । प्रयोजनान्तराभा. वाद। शानार्थमथ ध्यानार्थ गुणानां समुदीरणा । ज्ञातव्याश्चैव ध्यातव्या गुणाः सर्वेऽप्यतो हरेः॥ नान्यत्मयोजनं ज्ञानाध्यानाकर्मकृतेरपि । श्रवणाच्चापि पाठाद्वा विद्याभिः किचिदिप्यते ॥ इति । परमसंहितायाम्- गुणाः सर्वेऽपि वेत्तव्या ध्यातव्याश्च न संशयः । नान्यत्प्रयोजनं मुख्यं गुणानां कयने भवेत् ।। ज्ञानध्यानसमायोगाद्गुणानां सर्वशः फलम् । मुख्यं भवेन चान्येन फलं मुख्यं भवेत्कचित् ।। इति वृहत्तन्त्रे । इति तस्यप्रकाशिकायां परमात्मज्ञानसाधनोपासने गुणोपसंहारसमर्थनाच्छास्त्रसंगतिमभिधाय गुणोपसंहारो न कर्त. व्यः। प्रमाणाभावात् । न च सर्वगुणोपसंहारे विधिरस्तीत्युक्तमिति शङ्कायम् । अनुपसंहारेऽपि मोक्षमारुतत्वाव्यर्थविधेरनवधेय- स्वात् । न च सद्विद्याभूमविद्यादहराषियादिपु तत्तद्गुणवर्णनमेव सर्व- विद्योक्तगणोपसंहारेणोपासना कर्तव्येत्यत्र प्रमाणम्, अन्यथा तद्वयादिति साधु । तासु तत्तद्गुणवर्णनस्य तत्तद्गुणकश्रवणद्वारा जनलोकादिफलविशेषार्यत्वोपपचेः । तस्योपासनायां तेषामुपसं- हारार्थत्वे सर्वेऽप्येकमेयोच्येरनिति प्रकरणभेदायोग इति पूर्व- पक्षयित्वा कर्तव्यस्तावदुपसंहारः । सर्वविद्यानां भगवन्नामत्वेन तद्गुणाभिधायकत्वात् । गुणाभिधानस्य चाशेपगुणोपसंहारपूर्व- कध्यानार्थत्वान्नवोपसंहारो निष्फलः । विपकीर्णगुणानुपसह- स्योपासकस्य मुक्तावानन्दातिशयलक्षणफल सद्भावात् । पचरसेवा परे तत्त्वे तावत्सुखपिशेपता । इति स्मृतः । नामा' इति पाठान्तरम् ।

·३१४ शांकरपादभूषणे- अत एव विशेषफलदोर्लभ्याय नानास्थानेक्तिरुपपन्ना । श्रवणादेर्जनलोकमाप्तिफलस्य प्रयोजनस्वसंभवेऽपि महाफलज्ञा- नसाधनत्वेन विहितस्य न तत्फलत्वमिति सिद्धान्तितम् । तस्मात्स्रष्मृत्वादिमतिपादकानां श्रुतिपुराणेतिहासागपादीनां सर्वे- पामप्युपास्यत्वेन त्वदभिमतब्रह्ममतिविम्बपर्यवसानं स्यादिति तष वाक्यशेपादिमिपावनीयन्यायेन ग्राहाव्युत्पत्तिकानों ब्रह्मनारायणादिपदानां शक्तिः स्यादिति न ब्रह्मणो वाच्यत्व- सिद्धिः । एवं चोक्तरीत्या ब्रह्मनारामणादिशब्दानां प्रतिवि- म्बवाचित्वेन ' तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते' (तलव० ७.१।१) इत्यादी ब्रह्मादिशब्दाना लक्षणयैव पिम्पभूतम्रह्मविषयत्वं त्वन्मतेऽङ्गीकरणीयमिति भङ्ग्यन्तरेणा- द्वैतमेव त्वया शरणीकृतमित्ति सुधियां स्पष्टमेव । न च विम्ब. विपयाणि ब्रह्मादिपदानि मुख्यानि प्रतिविम्बविपयाणि लाक्ष- णिकानीति वैपरीत्य वक्तुं युक्तम् । प्रायः सर्वेपा श्रुतिपुराणा- दीनामुपास्यगतस्त्रहत्वपालकत्वसंहर्तृत्वान्तर्यामित्वशीयोंदाधि- नेककल्याणगुणवर्णनपरतयोपास्यमतिविम्बविपयत्यावश्यकतया तेषां भूयसां लक्षकत्वकल्पनापेक्षया । यन्मनसा न मनुते' (तलव० उ० १।१) । यतो चाची निवर्तन्ते । (ते. २।४) ' स एतस्माज्जीवधनात्परात्परं पुरिशयं पुरुषमी भते' (प्र. ५ । ५) इत्यादीनां त्वदभिमतः धीक्षणीयविम्बभूतब्रह्मविषयकतिपयवचनानां लक्षकत्वकल्पना स्यैव न्याय्यत्वात् । तेनैव च वासनामयस्य मानसावलोकनरू. पध्यानगतमतिविम्बजनकवासनापरपर्यायसंस्कारहेत्वनुभवोत्पा- दनसंभवात् । तथा च वाङ्मनसपथातीतं नित्याव्यक्तमुपास- नानन्तरं मुच्यमानानां च भक्तानां साक्षात्कारस्यैव विषयभूतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि '(तलव० उ०१।१) इत्यादिभिः कैश्चिदेव वचनैर्लक्षणया प्रतिपाद्यते । तत्पतिबिम्ब योपासक हृदयेप्पास्यरूपेणाभिव्यक्तिशाली सृष्टिप्रकरणस्थश्रु- स्यादिभिस्तदनुसारिपुराणादिभिश्च शक्त्या प्रतिपाद्यत इति तव मतानिष्कर्ष प्रामणि शक्त्या श्रुत्यादियोजनं निरालम्बनमेव । परं ब्रह्म ·ईक्षत्यधिफरणम् । पदपि द्वितीयसूत्र ईक्षणीयो गौण आत्मेत्याशङ्कयाऽऽत्मश- ध्दादिहेतुना निराकरणम् । तदपि न विचारसहम् । असिमि. गौणशब्दप्रतिपाद्यगुणविशिष्टात्मज्ञानान्मोक्ष इत्यनभ्युपगमात् । ईक्षणीये तस्मिन्नुक्तस्य जीवघनात्परात्परत्वस्यासंभवाचोक्तश. ङ्काया असंगतेः । एतेन मौणजीवाख्यात्मग्रहणे वाधकाभावा. दन्यज्ञापकस्य चाभावादिति जयतीयोंक्तमयुक्तमिति स्पष्टमेव । जीवात्मान जीवधनात्परात्परत्वासंभवस्य बाधकत्वात् । अव एव परानभिमतमपि संभवमात्रेण दूष्यत इत्यपि निरस्तम् । अस्मद्रीत्या पराभिमतार्थमाशङ्काय तदुपणपरतया सूत्रार्थ- वर्णनसंभवे परानभिमतार्थशङ्कगदपणपरिहारपरतया सूत्रार्य- वर्णनस्यात्यन्तमयुक्तत्वाच । अत एव 'तनिष्ठस्य मोक्षो- पदेशाच' (७. सू०१।१।७) इति तृतीयसूत्रमपि नि- दलितमयोजनम् । यदपि गौणात्मन्यात्मशब्दमुख्यत्वन्यपच्छेदार्थमिदं सूत्रद्ध- यम् । पूर्वत्र हीक्षणीयत्वेनोक्तः सत्त्वादिगुणको जीव एव, न निर्गुणः । तस्य । यत्तदद्रेश्यम् ' (आथ० उ०१) इति दृश्यत्वनिषेधात् । अत उक्तक्षणीयत्वहेतुरसिद्ध इति शङ्कनया- मात्मशब्दो हेतुत्वेनोक्तः। स च- यो गुणैः सर्वतो दीनो यश्च दोपविवर्जितः । हेयोपादेयरहितः स आत्मेत्यभिधीयते । इति वामनवचनात् 'वाव ब्रह्मणो रूपे आस्मा चैवाना- स्मा घेति । तत्र य आत्मा स नित्यः केवलो निर्गुणध । अष ह योऽनीदृशः सोऽनात्मा' इति सवस्कारब्राह्मणाचाऽऽत्मश- ब्दस्य निर्गुणवाचकत्वावधारणादीक्षणीयत्वहेतो सिद्धिरित्यु- ते गौणात्मन्यात्मशब्दो मुख्यः किं न स्यात् । वामनवचन आत्मशब्दस्य गौणेष्वमुख्यत्वानुक्तः । बलकारश्रुतिस्थात्माना- स्मशब्दयोश्चेतनाचेतनषिपयवादित्याशङ्कय तनिष्ठस्य मोक्षो. पदेशादित्युच्यते । ' यस्यानुवित्तः प्रतियुद्ध आत्मा' इत्युप- १ तलवकार' इति पाठान्तरम् । .

·शोफरपादभूपणे- क्रम्य तस्य लोकः स उ लोक एच ' इत्यादिनाऽऽत्मनिष्ठस्य मोक्ष उपदिश्यते । न चायं गौणपरः । सत्त्वादिगुणवदात्मज्ञाना- तन्निवृत्तिरूपमुक्त्यसंभवात् । चेतनस्तु द्विधा प्रोक्तो जीव आत्मेति च प्रभो । जीवा ब्रह्मादयः प्रोक्ता आत्मै फस्तु जनार्दनः ।। इतरेष्वात्मशब्दस्तु सोपचारो विधीयते । तस्याऽऽत्मनो निर्गुणस्य ज्ञानान्मोक्ष उदाहृतः ॥ सगुणास्त्वपरे मोक्तास्तज्ज्ञानाव मुच्यते । परो हि पुरुपः प्रोक्तस्तस्मान्मोक्षस्ततः स्मृतः ।। इति पायवचनाच्च । सगुणनिष्ठस्यापि परम्परया मोक्षः स्यादिति शङ्कायां तन्निरासाय: हेयत्वावचनाच' (व० सू०१।१।८) इति सूत्रान्तरम् । न गौणात्मपर आत्मशब्दः । तमेवैकं जान. थाऽऽत्मानमन्या वाचो विमुञ्चथ' (आय० उ०२,२५) इत्या- स्मशब्दस्य सायधारणमुमुक्षूपादेयत्वरूपाहेयत्ववचनात् । गौणा- स्मनस्तु ' अन्या वाचो विमुश्वथ ' (आय० उ० २१ २५) इति हेयत्ववचनाचेति जयतीर्थीयसूत्रयोजनम् । तदसत् । शुद्धे ज्ञानविषयत्वस्यावाच्यत्ववादिभिरतिभिरपि स्वीकारेणासिद्धि- शङ्कगया असंभवदुक्तिकत्वात् । अत एव चन्द्रिकायां *सिद्धा- न्तोपक्रमे 'न ताचदशुद्धस्याऽऽत्मनो ज्ञेयत्वमेव न' इत्युप- * सिद्धान्तोपक्रम इति । अत्रायं संदर्भ.-अत्र ब्रह्मणि समन्वयो युक्तो न वेति चिन्ता । तदर्थं शुद्धं ब्रह्म वाच्यमवाच्यं वा स्वीकार्यम् । तदर्थ चावा- च्यत्वबोधिका श्रुतिः किं वाच्यत्वाभावाभिप्राया वर्णनीयाऽहोस्विदप्रसिद्धत्वा. मिप्राया । तदर्थ च वाच्यत्वाभावाभिप्रायकत्व स्वीकृते वाधकं किंचिदस्ति न वेति विचारणीयम् । तदर्थं च शुद्धं ब्रह्म किमीक्षणीय वाऽनीक्षणीयमिति वक्त- व्यम् । तदर्थं च ' तमेवैकं जानयाऽऽत्मानम् । आत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येत् ' इत्यादाक्षिणीयत्वेन श्रुत आत्मा सगुणो निर्गुणो वेति विचारः कर्तव्यः । तदर्थं च तत्रत्यात्मशब्दो गौणात्मनि मुख्यो वा निर्गुणे परमात्मन्येवेति विचारः । तदर्थं च ' यस्यानुवित्तः ' इत्यादिश्रुत्युक्तमात्मनिष्ठम्य मोक्षोपदेशादिकं गौणा- स्मनि युक्तं न वेति पूर्वोचरीत्या संशये संप्रावे पूर्वपक्षस्तावत्--ब्रह्मणि समन्वयो न युक्तः । । यतो वाचो निवर्तन्ते । इत्यादिश्रुतिमिस्तस्यावाच्य- - ·ईसत्यधिकरणम् । अभ्यं त्ययाऽपि शुद्धात्मज्ञानेन मोक्षस्य स्वीकृसत्याच' इत्य- नेन शुद्धात्मनि शेयत्वस्यावत्यभिमतत्वं स्फुटीकृतम् । कथमन्पया * यतो वाचो निवर्तन्ते । इति प्रमाणमुखेनावाच्यत्वं पूर्वपक्षी साधयेत् । 'शुद्धात्मनो वृत्तिव्याप्यत्वेऽपि नेक्षणफर्मत्वम् । इत्याशङ्कायां 'वृत्तिव्याप्यत्वेनैव वाच्यत्वसिद्धिः' इति चन्द्रि- कोक्तस्त्वयाऽसिद्धिशङ्कायाः कर्तुमशक्यत्वाच्च । गौणशब्दस्य वृत्तिविशेषयुक्त शब्द एवं स्वरसतः प्रयोगादर्थान्तरपरत्वे स्वार- स्यहानाच । अस्मन्मतरीत्या पूर्वसूत्रस्थपञ्चम्यन्वेक्षतिपदस्य विभक्तिविपरिणाममात्रेणेक्षतिगौण इति प्रतिज्ञयोपपत्तावीक्षणी- यत्वेनोक्तो गौण इति प्रतिज्ञायामध्याहारस्यायुक्तत्वाच । अतः पूर्वभागस्ताक्दनुपपन्नः । नाप्युत्तरभाग उपपद्यते । अप्रयोज- कत्वादुक्त हेतुद्वयस्य । तथा हि-मोक्षहेतुभूतनिष्ठाविषयत्वोपा- देयत्वयोनिर्गुणात्मविषयत्वनिश्चयेऽपि तस्मिन्नात्मशब्दस्य मुख्य स्वासिद्धः । नहि मुख्यार्थगोचरादेवोपायात्फलसिद्धिरित्यस्ति नियमः । दर्शपूर्णमासपदयोः कर्मण्यमुख्यत्वेऽपि तदनुष्ठानात्फ स्वस्य प्रतीतत्वात् । ननु 'पुरिशयं पुरुपमीक्षते' इति ब्रह्मण ईक्षणीयत्वं श्रूयते । तच्च शब्देतरेण प्रमाणेन न संभवति । ब्रह्मण औपनिषदत्वात् । श- ब्देन चक्षण वाच्यत्वं विना न संमवतीति चेत् । मैवम् । तत्र हीक्षणीयत्वे- नोक्त आत्मा सगुण एव ग्राह्यः । स च वाच्य एवं वर्तत इति न कश्चिदोपः। यश्च शुद्धोऽवाच्यो भवति न तस्येक्षणीयत्वम् । ' यत्तदद्रेश्यम् ' इत्यादि. श्रुत्या तस्यादृश्यत्वात् । अथवा भवतु शुद्धस्यापीक्षणीयत्त्वम् । तथाऽपि न तस्य वाच्यत्वसिद्धिः । लक्षणया बोध्यत्वात् । ननु तस्यावाच्यत्वे लक्षणाऽपि न समवति । यो हि सकलशब्दावाच्यस्तत्र लक्षणया बोध्यत्वेऽनवस्थापातात् । तथा हि अवाच्यबोधके कस्मिंश्चिच्छब्दे गृहीते सत्यस्य शब्दस्य किं लक्ष्य- मिति प्रश्ने क्रियमाणे केनचिच्छब्देनैवतलक्ष्यमिति वक्तव्यम् । सोऽपि शब्दो लक्षक एव । तत्रापि किमस्य लक्ष्यमिति प्रश्ने पुनर्लेशकशब्देनैव बोधनीयमि. त्यनवस्था प्राप्नोतीत्यवाच्ये ब्रह्मणि लक्षणाया असंमवो बोध्य इति चेत् । न । वाचकपदविषयेऽपि किमस्य वाच्यमिति मनापर्यवसानेन । यचोमयोः समो दोषः। इति न्यायेन पर्यनुयोज्यत्वामावाल्लक्षणया वोध्यत्वं ब्रह्मणः सिद्धमिति पूर्वपक्षे प्राप्ते सिन्टान्तमाह-न तावच्छुद्धस्याऽऽत्मन इति । ..

·शोफरपादभूपणे- लसिद्धिदर्शनात् । वस्तुस्वभावायत्तयोयत्वोपादेयत्वयो शब्द मुख्यत्वतदभाषामयोजकत्वाच्च । तथा चाऽऽत्मशब्दस्य गौणेऽपि वृत्तिसंभवान्मुख्यत्वाभावेन परिहारस्यावाच्यत्ववादिनं प्रत्प. सिद्धेः । अथोदाहुतप्रमाणवलेन निर्गुणस्यैवांऽऽत्मशब्दमुख्यत्व- निश्चय इति चेत् । कथमुक्तयोवोस्तहेतुत्वम् । नन्वीक्षणीय. त्वाद्वाच्यत्वमुच्यते तच्च नौपेक्षणीयस्य नापि हेयस्य किंतूपादे. यस्यैवेति तस्यैव वाध्यत्यसिद्धेः । सगुणस्य वाच्यत्वाभावादा. त्मशब्दोऽपि न तवाचक इति रीत्या प्रसाध्याङ्गक एव हेतुरय. मिति चेत् । तहि साक्षात्तस्य वाच्यत्व एव हेतुत्वसंभवेन पूर्व- सूत्रवैयर्थ्यात् । अस्मन्मते त्वीक्षतेरगौणतायामेघाऽऽत्मशब्दो हेतुः, न प्रधानपरतानिरास इति न वैयर्यम् । किंच परात्परं पुरिशयं पुरुषमीक्षते' (म० ५। ५) इत्युक्तस्य पुरुषस्येक्षणीयत्व उक्त तस्य गौणात्मविषयकत्वशङ्कनयां पुरुषशब्दस्य हेतूफर्त- व्यत्व आत्मशब्दस्य तत्राश्रुतस्य हेतूकरणं चायुक्तम् । स चाऽs. त्मशब्दो गौणविपयः किं न स्यादिति शङ्कानिरासार्थम् । य. स्यानुषित्तः' इति वाक्यान्तरगतात्मनिष्ठमोक्षोपदेशः । तमेवैक जानथ' (आथ० उ० २।२ । ५ ) इति वाक्यान्तरगतं हेयत्यावचनं हेतुरित्यभिधानं व्यधिकरणम् । यच्च चन्द्रिकायामुक्तवैयधिकरण्यमाशयेक्षतेरित्यनेन शब्द- मात्रस्यासाधकतथा ज्ञानकर्मत्वस्यैव विवक्षणीयत्वात् । तस्य च 'स एतस्मात् ' (प्र. ५। ५) इति वाक्य इव । आत्म- न्येवाऽऽत्मानं पश्येत् ' (बृ. ६ । ४ । २३ ) इत्यादिवाक्ये- ध्वपि सत्त्वेन तेपामपि भाष्यकृतेक्षतिसूत्र उदाहृतत्वात् । तेषां च वाक्यानामेकार्थत्वादात्मशब्दादिमत एकस्य वाक्यस्य निर्गु. णपरत्वेऽन्यस्यापि तत्परताया अपरिहार्यत्वात् । एकस्य निर्गुणपरत्वमात्रेण तस्य वाच्यत्वसिद्धेश्च न वैयधिकरण्यामिति समाहितम् । तन्मन्दमेव । उक्त हेतुघलादात्मशब्दस्य गौणविष- यकत्वनिरासेऽपि पुरुपशब्दस्य गौणविषयकत्वानिरासेन तद्वा क्यगतेक्षणीयत्वस्य गौणविषयकत्वानिरासात् । न च गुणवदी. क्षणाद्गुणनिवृत्तिरूपमोक्षासंभवात्तप्रेक्षणीयत्वस्य निर्गुणमात्रनि.

·ईसत्यधिकरणम् । प्रत्त्वनिर्णयेऽत्रापि तनिश्चयः सुकर इति वाच्यम् । तर्हि मोक्षो- पदेशस्यैवेक्षणीयत्वस्य गौणव्यावृत्तिसाधकत्येन तत्राऽऽत्मोप- देशयात् । भाष्योदाहतश्रुतिस्मृतिभिरात्मशब्दमात्रस्य निर्गु- णासाधारण्यनिर्णयेऽपि पुरुषशब्दस्य तदनिर्णयेन तदुभयोरेक- विपयकत्वनिर्णयासंभवाच । किंचेक्षणीयत्वात्मशब्दतन्निष्ठमो- क्षोपदेशहेयत्वावचनानां ' तगेवेकम् ' इति वाक्यस्थतया तद्वा- क्यस्यैषोदाइतव्यत्वे · पुरुपमीक्षते' इलि वाक्पोदाहरणमनुधि- तम् । सूत्रोपात्तेक्षत्यनुगमाय तदुदाहरणमिति चन्द्रिकोक्तं तु न सम्पक् । बहनुगमाय ' तमेवैफम् इति वाक्यस्यैवोदाह- रणौचित्यात् । अर्थपरतामङ्गीकर्यता त्वया शब्दानुगमावश्य- फताया वक्तमशक्यत्वाच । यदपि चन्द्रिकायाम्-सौत्रात्मशब्दस्य पुरुपश्रुतिपरात्परत्वा- दिलिङ्गोपलक्षकत्वमुक्तम् । तदसत् । ईक्षतिवाक्यावृत्त्पाऽऽत्म- शब्दस्य तद्वाक्यगतश्रुतिलिङ्गोपलक्षकत्वायोगाद । हेयत्वाचच- नाच्चेत्यपि न सूत्रणीयम् । यद्यात्मशब्दो गोगात्मपरस्तर्हि 'तमेकं जानथाऽऽत्मानम् ' इतिश्रुत्युक्तात्माऽपि गौणः स्यात् । न चास्त्विति वाच्यम् । तथा सति तस्य हेयत्वप्रसङ्गात् । न चास्य हेयत्वमुच्यते । प्रत्युत नानयेत्यस्याहेयत्ववचनात् । न च गौणस्याप्यहेयता ।' अन्या वाचो विमुञ्चय ' इति गौणा- स्मनो हेयत्वरचनादिति तत्त्वाकाशिकाया दर्शितशङ्कानिराफ- रणस्याइयत्वाच्चेत्यनेनैव निर्वाहात् । अस्मन्मतरीत्या स्थूलारु- न्यते यत्वावचनवत् । तत्वमसि' इत्यत्र हेयत्ववचनाभावादि. त्ययस्याहेयत्वादित्यनेन सिद्धेर्यथाविन्यासः समयोजनः । निरुक्तस्वाप्ययशब्दोदितपरमात्मनो निर्गुणस्य स्वास्मनि कयोऽप्ययुक्त एव । सर्वेषामेव पारमेश्वरस्याणां लयासंभयात् । नहि नाशो वा रूपान्तरहानेन स्वरूपावस्थानमनभिव्यक्ति सत्र संभवति । ननु महासरसि मत्स्यानामिव मूलरूपे रूपान्त- राणामनुप्रवेश एवात्र लयो विवक्षित इवि चेत् । म । पूर्णमेवा- वशिष्यते' (वृ० ५। ५। १) इत्यस्य विरोधात् । न ह्यन्त. हीनतामात्रेण मूलरूपमा - . वळ शक्यते । सकल: .

·- ३२० "शांकरपाद पणे- कल्याणगुणार्णवाना भागवतस्पाणामपि सत्त्वात् । 'स आत्मन आत्मानमुट्टत्याऽऽत्मन्येव मविलापयत्ययाऽऽत्मैव भवति स देवो बहुधा भूत्वा निर्गुणः पुरुपोचमः । एकीभूय पुनः शेते निदोंपो हरिरादिकृत् ।। इति श्रुतिस्मृत्योरपि . पारमेश्वररूपाणां कथमपि निरुक्त- लपासंभवात् । स नान्यात्मनो देहायुपाधिकमात्मानमुद्धः त्य मुञ्जादीपिकामिव पृथक्कृत्याऽऽत्मनि परमात्मन्येव भविलाप- यत्यारोपितरूपशून्यं करोत्ययाऽऽस्मा शुद्धं ब्रह्मैव भवति । स देषो बहुधा भूत्वाऽनेककार्यात्मना भूत्वा पथादेकीभूप तादृश- कार्यशून्यः सन्पुनः शेत इत्यर्थपरतया 'पूर्णमदः' इत्यस्यार्थस्य भाष्य एव दर्शितत्वान्न कयाचिदपि श्रुत्या स्मृत्या वा परमा- स्मनः पारमेश्वररूपेण स्वस्मिल्लयो दर्शितः। गतिसामान्यात् ' (घ्र० सू० १.१६१०) इति सूत्रं तु प्रकान्तवाच्यत्वसमर्थनमप- रिसमाप्य न मध्ये निवेशयित गुचितमिति स्पष्टमेव । ' श्रृंतत्वा- घ' (. सू. १।१ । ११) इति सूत्रमीक्षणीयत्वेन गतार्थमिति स्पष्टमेवेत्यलम् । भीमांसायायपश्चास्यराघवार्यप्रसादजा। श्रीमच्छंकरपादाब्जभूपणे परदपणे । कृतिः स्यादीक्षतिनये रघुनाथस्य सन्मदे। अनया प्रीतिमायातु श्रीपतिहीपतिः विराट् । इतीक्षत्यधिकरणं समाप्तम् । अथाऽऽन्दमयाधिकरणम् । उमारमालिङ्गिन्तदिव्यविग्रही स्वतेजसा नित्यनिरस्तविग्रही । नीलार्जुनौ विक्रमपालितार्जुनी पातां कृपातः स्मरकंसवैरिणी ।। ब्रह्मानन्दमयं भवेदुपहितं शुद्धं तदन्यतिति व्याख्या गुरुभिः परस्त्वभिहितं पश्चापि कोशा इमे । ब्रह्माणीति न युक्तमेव तदिति व्याधुय दोपान्यह- भुपायै गुरुपादयोरिचित दोपतोषाय तत् ॥ -१० ·आनन्दमयाधिकरणम् । आनन्दमयोऽयासात् ॥ १२ ॥ सपां वेदान्तानां जिज्ञास्यचेतन ब्रह्मकारणताचादित्वरूपं मतिपादितं गतिसामान्यमेव । चेतनब्रह्मकारणनावादिषु वेदान्तेषु वाक्यानि किमाम्नावगुणविवक्षापूर्वकमुपास्पसगुणसविशेषब्रह्म- पराणि गुणायधिवक्षया ज्ञेयनिर्गुणनिर्विशेपब्रह्मपराणि वेति संशये तयवस्थाया एतदधिकरणमारभ्योत्तस्त्र प्रथमाध्यायशे- पेण प्रपञ्च्यते । तत्तकारश्च श्रीमद्भाष्यतदीयटीकादौ विशेषेण मपश्चितः । नन्वस्मिञ्छास्त्रे सगुणनमतदुपासनादिवाक्याच. चारः किमर्थः । न च शास्त्रस्य वेदान्तविचारात्मकत्वात्तस्यापि वेदान्तान्तर्गततया विचार्य वपिति वाच्यम् । नहि वेदान्ता इत्य- सिमञ्छाने विचार्यन्ते किंतु जिज्ञास्यनिर्विशेषब्रह्मममाणत्वात् । ततश्च निर्विशेपवाक्यविचार एव प्राप्नोतीति चेत् । सत्यम् । सगुणोपासनानां पित्तकाम्यसंपादनद्वारा निर्षिशेपब्रह्मात्मपति- पत्त्युपयोगित्वाचद्वाक्यविचारोऽपवादसंगल्या सफलः । विशे. पत इदमन्तस्तद्धर्माधिकरणे चन्द्रिकोक्तदुषणनिराकरणपसङ्गेम. तिपादयिष्यामः । एवं सविशेषवाक्यमुदाहृत्य प्रतिपादितो न्यायो निर्षिशेषवाक्येऽप्युपयुक्तो भविष्यतीत्यादिसंगतिमिः सोऽपि विचारोऽस्मिन्छासे युक्त एव । तत्र ब्रह्माणि पूर्वोक्तसंशयनिरा- सकोपक्रमादिलिङ्गापमाण वेदान्तवात्पर्षलक्षणसंबन्धरूपसमन्व. यपरमथमाध्याये स्पष्टब्रह्मलिङ्गाना वाक्यानां प्रथमे पादे सम. न्ययः । द्वितीयततीययोस्त्वस्पष्टवालिङ्गाना वाक्याना सम. न्ययः । तत्रापि प्रायः सविशेषवाक्याना द्वितीये मायो निर्वि- शेपवाक्याना तृतीय इति विशेषः । चतुर्षे त्रिपायुक्तसमन्वय- हेतुगतिसामान्यसमपनद्वारोक्तसमन्वयस्यैष प्रतिपादनम् । स्पष्ट चेदमने करिष्यामः । इति पादोपाधिभेद इति श्रीमद्भायतदी. यटीकादी स्पष्टम् । या चन्द्रिकायाम्-अन्ये वित्यादिनाऽऽहुरित्यन्तेनोक्तपा- दोषाधिभेदानन्। न यथा भयमे 'अन्नस्तद्धर्मोपदेशावर (म०स०१।२।२० ) इत्यादी संबई वत्साम तदुक्यं तयजुः । (छ।०१ । ७ । ५) इति सर्वात्मत्वस्य — सर्वेभ्यः पाप्मभ्य - ·. ३२२ शांकरपादभूपणे- उदितः (छा.१।६७) इति सर्वपापरादित्यस्य च ब्रह्म लिङ्गस्य स्पष्टता तथा द्वितीये ' सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ' (ब्र० सू. १२११) इत्यत्र ' सर्व खल्विदं ब्रह्म (छा० ३।१४.१) इति जीवेष्वयुक्तस्य सार्वात्म्यादेः ' अत्ता चराचर (व सू०१।२।९ ) इत्यत्र 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् । (का० १२ १४) इति पुण्यपापराहिल्यादेः ' अन्तरः' (७० सू०१।२ १३) इत्यत्र 'एतदमृतमभयमेतद्रम' (छा० ४।१५।१) इत्यमृतत्वादे। 'अन्तर्यामि' (न. सू० १ । २ । १८) इत्यत्र 'एष त आत्माऽन्तर्याम्पमृतः' (वृ० ५। ७।३) इत्यमूतत्वादेः ' अश्यत्वादिगुणका' (ब्र० सू० १।२ । २१) इत्यादी ' यः सर्वज्ञः' (मु० १११.९ ) सार्वयादेम- लिङ्गस्य स्पष्टत्वात् । एवं तृतीये ' धुभ्वादि' (ब्र० सू० १। ३.१ ) इत्पत्र ' अमृतस्यैप सेतुः' (मु० २।२ । ५)' य: सर्वज्ञः ० ११९) इत्यमृतसेतुत्वसाध्यादेः । भूमा (७० स० १६३१८ ) इत्यत्र यत्र नान्पत्पश्यति' (छा० ७॥ २४११) इत्यद्वितीयत्वादेः 'अक्षरमम्बर (व.सू०१।३।१०) इत्यत्र 'अदृष्टं द्रष्टश्रुतं श्रोतृ' (वृ०३६८५११) 'अथूलमनणु' (पृ. ३८.८) इत्यदृश्यत्वास्थूलत्वानणुत्वादे: ईक्षतिकर्म.' (ब्र० सू० ११३ १३) इत्यादौ ' परात्परम् ' इति परात्परत्वादेब्रह्म- लिङ्गस्य स्पष्टत्वाच । वाक्यान्तरे ब्रह्मधर्मतया निर्णीतत्वं वा जीवादी स्वारस्येनानुपपद्यमानत्वं वा स्पष्टत्वम्, न स्वस्वारस्ये- नापि जीवादावनुपपद्यमानत्वं विषयवाक्ये ब्रह्मधर्मतया निर्णी- तत्वं वा जीवादिनापकलिङ्गाराहित्यं वा पूर्वपक्षानुदयापातात् । तच्च 'सर्व खल्विदम्' इत्यादावस्ति । न च सर्वत्र प्रसिद्धो' (५० सू० १।२।१ ) इत्यादेः 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूप:' (छा० ३।१४) इत्यादिकमुदाहरणम् । ब्रह्मलिङ्ग स्पष्टं किंतु 'सर्व खरिखदम् (छा०५।१४.१) इत्युपक्रम इति वाच्यम् । अयमेऽपि अन्तः' (०स०१।१।२०) इत्यस्योदाहरणे ‘य एपोऽन्व:' (छा०१।६।६) इत्यत्र सात्म्यिस्य गोविश्वरणा (प्र. सू०१।१।२४) इत्यस्योदाहरणे : यवतः परो दिवो (मु. .

·. आनन्दगयाधिकरणम् । २२३ ज्योतिः । (छा० ३.१३.७) इत्यत्रामृतत्वादः 'प्राणस्तथा (७० स० १.१।२८) इत्यस्योदाहरणे 'माणोऽस्मि पनागा (को०३।१।२) इत्यत्र हिततमत्वादेर्पालिङ्गस्याभावात् । द्वितीयादावपि य एपोऽन्तरक्षिाण पुरुपो दृश्यते' (छा०११ ७।५) 'एतदमृतमभयमेतद्रम' (छा०४।१५।१) एप त आत्माऽन्तर्याम्यमृतः' (वृ० ३।७३)' इत्याधुदाह- रणवाक्य एवामृतत्वादेः स्पष्टत्वाच । यथा च द्वितीये तृतीये समन्वेतव्यं मनोमयत्वादिकं न ब्रह्मणि स्पष्ट तथा प्रथम समन्वे- तव्यमादित्यस्थत्वमाफाशप्राणशब्दादिकं न ब्रह्मणि स्पष्टमिति दूषणमुक्तम् । तच्छीमद्भाष्यकाराधनभिप्रेतस्वकपोलमात्रकल्पि. तस्पष्टत्वास्पष्टत्वनिरुक्तिमात्रनिवन्धनमित्युपेक्षणीयम् । यतो लिङ्गानां स्पष्टत्वं संभाव्यमानस्वारस्यजीवलिङ्गानभिभूतत्वं ताहशजीवलिङ्गाभिभूतत्वं चास्पष्टत्वम् । संभाव्यमानस्वार- स्यत्वं च निर्णयतात्पर्यफवाक्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गासमभि. च्याहृतत्वम् । ब्रह्मलिङ्गमित्यस्य जीवाशुपस्थित्यद्वारा प्रलोप- स्थापकमित्यर्थः । जीवलिङ्गमित्यपि ब्रह्मोपस्थित्यद्वारा जीयो- परथापकमित्यर्थकम् । तथा सत्येव सत्यकामत्वसत्यसंकल्परवा- दिब्रह्मलिङ्गसमभिव्याहृतेष्वपि मनोमयत्वादिजीवलिङ्गेष्वसं- जातविरोधित्वादिना स्वारस्यसिद्धिः । तथा च न चन्द्रिको- तातिप्रसङ्गाधवकाशः । तथा हि-'सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् । (७० सू० १२१) इत्यत्र 'मनोपया प्राणशरीरो भारूप: (छा०३।१४.२) इत्यादौ निर्णेयतात्पर्य के विषयवाक्ये श्रूयमा- णस्य मनोमयत्वादेर्जीवलिङ्गस्य नोपकमस्यब्रह्मलिङ्गसममि -व्याहारः। यद्यपि ततः पूर्वतने 'सर्वं खल्विदम् ' (छा ३३१४११) इत्यादी सात्म्यिं ब्रह्मलिङ्गं श्रूयते तयाऽपि ताशवाक्यस्य पूर्वोत्तरपक्षयोः संपतिपन्नार्थकतया निर्णेयतात्पर्यकत्वाभावादु- क्तरूपसंभाव्यमानस्वारस्येन मनोमयत्वादिना सत्यसंकल्पत्वादे- ब्रह्मलिङ्गस्याभिभूततया तस्यास्पष्टब्रह्मलिङ्गत्वमव्याहतम् । तथा चोक्तमाकरे-अत्र सत्यसंकल्पत्वसत्यकामत्वादीनां ज्या- यस्त्यस्य चोपक्रमगतमनोमयत्याणीयस्त्वाभ्यामभिभूततयाऽ- स्पष्टवेति । अन्तस्तद्धर्माधिकरणे यद्यपि जीवलिङ्गातया हिर- ·३२४ ३ शांकरपादभूपणे- ण्यश्मथु:' (छा० १।६।७) इत्यादिदिब्यशरीरित्वा. दित्यस्थत्वमाशङ्कितं तथाऽपि तस्य जीवेश्वरसाधारणतया मनोमयत्वांदिवज्जीव एव स्वारस्याभावेन जीवोपस्थित्यद्वारा साक्षाह्मोषस्थापकतया निर्णयतात्पर्यफवाक्यापनमगतब्रह्माले- गन्तया च न संभाव्यमानस्वारस्यजीवलिङ्गत्वं तत्रेत्यपहतपा. मत्वादेस्तादृशजीवलिङ्गानभिभूतत्वात्स्पटब्रह्मालगन्त्वमव्याह तम् । सशरीरत्वस्य चेश्वरसाधारण्यं स्यात् । ईश्वरस्यापि साधकानुग्रहार्य मायामयं रूपम् । माया ोपा मया सृष्टा यन्मां पश्यसि नारद । इति भाष्ये । अपि च श्रुतिस्मृतिपुराणादिषु परमेश्वरमकरण एव वि- ग्रहाः समाम्नाताः । न च तेषां व्यावहारिकाणां संभव वाग्धेनुतादात्म्यवदत्यन्तासत्त्वम् । ' न ह वै' इति श्रुतिमेका- मवलम्व्य वक्तुं शक्यम् । अतो न सशरीरत्वमात्रमीश्वरत्ववि. रोधि, किंतु स्वीयधर्माधर्मनिमित्तकसशरीर[ त्व ]पेयेत्यन्त- स्तद्धर्माधिकरणे भाष्पटीकायां स्पष्टम् | ननु यदि 'हिरण्य- श्मश्रुः.( छा० १।६ । ७) इत्यादिना प्रतीतमायिकदिव्यरूप. संवन्धो जीवेश्वरसाधारणस्तहि मनोमय' इत्यादिना प्रतीत- मनआदिसंबन्धरूपमनोमयत्वादेरपि सर्वकारण ईश्वरे मायकस्य 'वक्तुं शक्यत्वान्मनोमयत्वमपि जीवेश्वरसाधारणमेवेत्याविशेष इति चेत् । मैवम्। यथा हि धनवाश्चित्रगुरित्यादौ धनगोपदोप- -स्थापितस्यार्थस्य स्वत्वेनातिमसिद्धत्वात्स्वस्वामिभावसंपन्ध एव शीघ्रमुपस्थिती भवतीति तादृशसंबन्ध एव तादृशपदात्स्वरसतो चौध्यस्तथा मनःप्राणयोोगीपकरणयोस्तत्त्वेनातिप्रसिद्धत्वादु- पकरणोपकरणी[ य ]भावरूपसंवन्ध एव मनोमय इत्यादी शीघ्रमुपस्थितो भवतीति मनोमय इत्यादेर्जीव एव स्वारस्यमिति मनोमयत्वं जीवासापारणं प्रथमत एव जीवोपस्थापकं जीव- लिङ्गम् । अत एव वाचस्पतिग्रन्धे पूर्वपले मनोमयत्वादि च कार्य- कारणसंघातात्मनो जीवात्मनो निरुदमित्युक्तम् । सिद्धान्तेऽपि च-न चैप जीवसमवेतार्यों न ब्राह्मणि, तस्य अमाणो रामना' (मु०२६१।२) इत्यादिना तद्विरहमतिपादनादित्याक्षिप्य तस्यापि ·३२५ मानन्दमयाधिकरणम् । सर्वविकारकारणतया विकाराणां च स्वकारणभेदापां च मना- मयतया ब्रह्मणस्तत्कारणस्य मनोमयत्वापपचोरति जावद्वारव ब्रह्मणो मनोमयत्वं न साक्षादित्युक्तम् । अग्रे च पुनः सिद्धान्ता- क्षेपे-स्यादेतत् । जीवस्य साक्षान्मनोमयत्वादयः, ग्राह्मणस्तारा। तत्र प्रथमं द्वारस्य चुद्धिस्थत्वात्तदेवोपास्यमस्तु न पुनर्जघन्यम् । ब्रह्मलिगनाने जीवस्य ब्रह्मा दादुपपत्स्यन्त इति मनोमयत्वं ब्रह्मणि जघन्यामित्युक्तम् । परिमलेऽपि मनोमयत्वं ब्रह्मण्यापा- तत इत्युक्तम् । यत्तु- समासः सर्वनामार्यः संनिकृष्टमपेक्षते । तद्धितार्थोऽपि सामान्य नापेक्षाया निवर्तकः ।। तस्मादपेक्षितं ब्रह्म ग्राह्यमन्यपरादपि । एवं च सत्यसंकल्पमभूतीनां यथार्थता ॥ इति वाचस्पतिस्थसिद्धान्तकारिकायां तद्धिताथोंऽपि सामा. न्यमित्यनेन मनोमयत्वस्य जीवेश्वरसाधारण्योक्तिस्तस्य साक्षा- ज्जीवलिंङ्गत्वे विरुध्येतेति । तन्न । 'स क्रतुं कुवात' इति वाक्येन विहितां ऋतुभावनामनूद्य 'सर्वं खल्विदम् । (छा०३।१४ १) इति वाक्यं शमगुणे विधिः । तथा च 'सर्वं खल्विदम् । (छा० ३।१४।१) इति वाक्यं प्रथमं पठितमप्यालोच. नया परमेव । तदर्थोपजीवित्वात् । एवं च संकल्पविधिः प्रथमो निर्विपयः सन्नपर्यवस्यन्विषयापेक्षः स्वयमनित्तो न विध्यन्तरे- णोपजीवितुं शक्यः । अनुपपादकत्वात् । तस्माच्छान्ततागुण. विधानात्पूर्वमेव 'मनोमयः प्राणशरीरः । ( छा० ३ । संबध्यते । १४ । २) इत्यादिभिः विपयोपपादकैः मनोमयत्वादि च कार्यकारणसंघातात्मनो जीवस्य निरू. ढमिति जीवात्मनोपास्येनोपरक्तोपासना न पश्चाहह्मणा मनोमयत्वा- संबटुमर्हति । उत्पत्तिशिष्टगुणविरोधात् । [दिना जीव एवोपास्यो न ब्रह्मति पूर्वपक्षे-समासः सर्व- नामार्थ इति सिद्धान्तः । मनोमयत्वादिना ब्रह्मैवोपास्यं न जीवः। तथा हि-प्राणशरीर इत्यादीनि बहुव्रीहिरूपाणि । माणः -trयेति सर्वनामा बहुव्रीहिर्विग्रहवाक्यानुसारेण सर्वनामा- .

·शांकरपादभूपणे-- का 1 सर्वनाम्नां च प्रकृतपरामर्शकना वक्तव्या । ततथान्यार्थ: संनिहितमपि प्रकृतं ब्रह्म सर्वनामसमानार्थको प्राणशरीरादिपदैः परामृश्यत इति संकल्पविधिस्तेनैव सविपयो निराकाङ्क्षः । ननु खवाक्यस्थमनोमय इति मण्डन्तार्थजीवपरामर्शसंभवात्तने पाऽऽकाङ्क्षाशान्तिरास्वित्यत उक्तम्-तद्धिताथोंऽपि सामा- न्यमिति । सोअप धिकारप्राचुर्यमाधान्यसाधारणत्वेन सामान्य- मतो नोक्ताकाङ्क्षाशमकः । संदिग्घस्यात् । तथा च मनोमय- शब्दार्थस्य जीवस्य भावनायां मनःप्रचुरत्वन मनःप्रधानत्वेन . मनोविकारत्वेन चा विषयत्वमिति संदिग्धत्वान मनोमयपदो. पात्तो जीवः सर्वनामार्थ इत्येव तद्धितार्थोऽपि सामान्यम्' इत्यस्यार्थः । न तु मनोमयत्वं जीवेश्वरसाधारणमिति । च्या. ख्यातं च तथैव चाचस्पतिना-भवेदेतदेवं यदि प्राणशरीर इत्या- दीनां साक्षाज्जीववाचकत्वं भवेत् । न त्वेवदस्ति । तथा हि- माणः शरीरमस्यति सर्वनामा बहुव्रीहिः । संनिहितं च सर्व- नामार्य संप्राप्य तदभिधानं पर्यवस्येत् । तत्र मनोमयपदं यदि पर्यवसिताभिधानं तदा वदभिधानपर्ययसानायालम् । तदेव तु न । मनोविकारो वा मनामचुरं वा किमर्थं तदद्यापि न विज्ञायत इति । तत्र साक्षादित्यस्य समुदायशक्त्यादिनत्यर्थः । नतु जीवान्यब्रह्मोपस्थितिद्वारा । जीवस्य साक्षान्मनोमयत्वा- दया, ब्रह्मणस्तदारा । तत्र द्वारस्य प्रथमं वुद्धिस्थत्वादिति पूर्व लिखितवाचस्पतिग्रन्थानुरोधात् । : आकाशस्तल्लिङ्गात् ' (ब्र० सू० १११ । २२) इत्यधि. करणे । अत एव प्राणः (व० सू०१।१।२३) इत्यधिकरणे य 'आकाश इति होवाच' (छा० १२९६१) 'प्राण इति होवाच' (छा० १.१११५) इति निर्णेयतात्पर्यकवाफ्यगताकाशमाणथु. तिभ्यामेच पूर्वपक्षाविति तत्र ब्रह्मविषयकलिङ्गानामन्यविषयक- श्रुत्पभिभूतत्वेऽपि निरुक्तसंभाव्यमानस्वारस्यजीवलिङ्गानभि- भूतत्वादस्पष्टब्रह्मलिङ्गन्त्वं सुगमम् । एवम् ' ज्योतिधरणाभिधानाव' (व्र० स० १.१.२४) इत्यधिकरणे 'माणस्तथाऽनुगमाद (प्र० सू० १११।२८) .

·. आनन्दमयाधिकरणम् । इत्यधिकरणे च । अथ यदतः परो दियो ज्योतिदीप्यते' (छा० ३ | १३ । ७) स होवाच माणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामापुरमृतमित्युपासस्व' (कौ० ३२२) इति विपयवाक्य- योः श्रुताभ्यां ज्योतिः श्रुतिमाणश्रुतिभ्यामेव पूर्वपक्षाविति सत्र ब्रह्मविषयकलिङ्गानामन्यविषयकश्रुत्पभिभूतत्वेऽपि न निरुक्त- लिद्गाभिभूतत्त्वमिति वेषामपि स्पष्टब्रह्मलिमत्वं सुगममिति तेपी सर्वेपी प्रथमपाद एव निवेशः । अत्ता चराचरग्रहणात् ' (७० सू० १।२।९) इत्यत्र 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदन:' (का० १।२।२४) इति विषयवाक्ये श्रूयमाणस्य प्रथमश्रुतीदनशब्दावगतभोग्यत्व- संवन्धिभोक्तृत्वरूपजीवलिङ्गस्य न निणेयतद्वाक्योपक्रमगतव. मलिङ्गसमभिव्याहृतत्वम् । 'न जायते म्रियते वा विपश्चित' (का० १।२ । १८) इत्यादि । तत: प्राचीनसंदर्भस्य तु न निर्णेयतात्पर्थकत्वम् । एवम् 'अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मात् । (का. १ । २।१४ ) इत्यादिरपि । तयोः पूर्वोत्तरपक्षयोर्ब्रह्मपरतायाः संमतिपत्तेः। गुहाधिकरणे 'ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टी परमे परार्धे (का० १ । ३ । १) इत्यादिविषयवाक्ये थूयमाणस्य गुहानिहितस्वरूपाब्रह्मालिङ्गस्य तद्वाश्योपक्रमगत- ब्रह्मलिङ्गासममिव्याहृतत्वं स्फुटमेव । त्वयाऽपि तत्र संकरमात- पादनावसरे ब्रह्मलिङ्गानुक्तेश्च । अन्तराधिकरणेऽपि ' य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यत एप आत्मेति होवाचैतदभयमेतद्रह्म' (छा० ४ । १५।१) इति विषयवाक्ये श्रूयमाणस्याक्षिणि प्रतिविम्यरूपस्याक्षिणि दृश्य. मानस्वस्याब्रह्मलिङ्गस्य नोक्तवाक्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गसमाभ- च्याहारः । कं ब्रह्म ' (छा० ४ । १० । ४) इत्यादि सत: माचीनसंदर्भस्यामृतत्वादियोधकस्य ब्रह्मपरतायाः पूर्वोत्तरप- क्षयोः संप्रतिपत्तर्ने निर्णेयतात्पर्यकत्वम् । अन्तर्याम्यधिकर- ऽपि · अन्तरो यमयति' (वृ० ३ । ७ । २) इति पिवयः . .

·३२८ + शांकरपादभूषण- वाक्ये प्रथमश्रुतनियमनस्वरससिद्धसशरीरत्वस्य द्रष्मृत्वादेश्व जीपलिङ्गस्य तद्वाक्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गसमभिव्याहारो ना- स्त्येव । अदृश्यत्याधिकरणेऽपि, · यचददेश्यमग्रामगोत्रमवर्णमचक्षु:- श्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्म तदव्ययं यद्भू- तयोनि परिपश्यन्ति धीराः '. (मु० १ । १।६) इति भूत. योनिपरे विषयवाक्ये शूयमाणानामदृश्यत्वादीनां प्रधानाधा- रण्यात् । यथोर्णनामिः सृजते गृह्यते च ' (मु० १ । १।७) इत्यचेतनदृष्टान्तात्मागवगम्यमानं नास्ति ब्रह्मलिङ्गम् । अदृश्य- त्वादेब्रह्मसाधारणत्वेऽप्यचेतनाष्टान्तानुगृहीतस्य तस्य सार्व श्यादिरूपब्रह्मलिङ्गाभिभावकत्वाक्ष। 'कस्मिन्न भगवो विज्ञाते पर्वमिदं विज्ञातं भवति ' (मु०१।१३) इति परमोपक्रमे श्रूयमा- मिकविज्ञानेन सर्वविज्ञानरूपब्रह्मलिङ्ग च न निणयदर्शितवा- योपक्रमगलम् । पूर्वचादिनाऽपि तत्र भूतयोन्यक्षरातिरिक्तपरा- रब्रह्मप्रतिपादकत्वावगमाव । तथा हि तत्र पूर्वपक्षमाप्यम्- नु । यः सर्वज्ञः स सर्ववित ' (मु० ११ १ । ९) इत्ययं वा- स्यशेपोऽचेतने प्रधाने न संभवतीति कथं भूतयानिः प्रधान सिज्ञायत इत्यत्रोच्यते-- यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यम्' (मु०१।१ । ६) इत्यक्षरशब्दनादृश्यत्वादिगुणकं भुतयोनि भावयित्वा पुनः श्रावयात : अक्षरात्परतः परः (मु० २। १।२) इति । स्त्र यः परोऽक्षराच्छतः स सर्वशः सर्व- विच भविष्यति । तज्ञिानेनव सविज्ञान प्रतिज्ञातम् । प्रधान स्वक्षरशब्दनिर्दिष्ट भुतयोगिरिति भाष्यटीकायामप्युक्तम् । न हीदं प्रकरणं सर्वमेव मधानपरमिति पूर्वमक्षी मन्यते । अपितु भूतयोनिसंदर्भः प्रधानपरोऽन्यो ब्रह्मपरः । ततश्वास्मिन्प्रकरणे पानि श्रुतानि ब्रह्मश्रुतिलिङ्गानि तानि ब्रह्मासंदर्भगतानि भरि- प्यन्तीति। पैश्वानराधिकरणऽपिकोन आत्मा कि ब्रह्मति' (छा० ५। ११ । १) इति + आत्मानम पानरं संमत्यध्यपि तमेव-नो ग्राहि' इनि चोपक्रम्य 'यस्त्वेतमेत्र प्रादेशमाममभिषि- .

·३२९ आनन्दमयाधिकरणम् । मानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते ' (छा०५।१८।१) इत्यादिवि. पयवाक्ये भादेशमात्रत्वस्याब्रह्मलिङ्गस्योपक्रमस्थब्रह्मश्रुत्यादिस. मभिव्याहृतत्वेऽपि न तादृशब्रह्मलिङ्गसमभिव्याहत्त्वमिति । एवं तृतीयपादेयुभ्वाचायतनं स्यशब्दात् ' (३० सू० १।३।१) इत्याधिकरणेऽपि ' यस्मिन्यौः पृथिवी चान्त- रिक्षमोतं सह प्राणैश्व सर्वैः । (पु.२ । २ । ५) इति निणे. यघिपयवाक्ये यच्छन्दवलादनुवादमतीतो तस्य पुरोवादापे- क्षायां श्रुतिसिद्धब्रह्मानुमानसिद्धधानयोरन्यतरस्य पुरोवा- दत्वे वक्तव्ये श्रुत्यर्थस्य शक्तिग्रहार्य प्रत्यक्षानुमानापेक्षत्वेन विलम्बितोपस्थितिकतयाऽनुमानसिद्धपधानस्यैव पुरोवादत्वसि- दो यच्छन्दावगतानुमानगम्पत्यरूपेणाब्रह्मलिनेन चरमश्रुतपा- रवत्वरूपानहालिङ्गोपोलिनेन पूर्वपक्षोस्थितेः । तस्य च प्रथम- श्रुतबालिङ्गसमभिव्याहारो नास्त्येति संभाव्यमानस्वारस्य- त्वमक्षतम् । तेन ब्रह्मलिङ्गस्यामृतसेतुत्वसर्विश्यादेरभिभूततया तस्यास्पष्टत्वं स्पष्टम् । सर्वज्ञत्वादेरुपक्रमगतत्वेऽपि कृत्वाचिन्त. येतदधिकरणमहत्त्या न दोषः । तथा चोक्तं भाष्ये--तस्मात्पर- मेव ब्रह्म धुभ्वाचायतनम् । तदेवद । अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोके । (प्र. सू. १ । २ । २१) इस्पनेनेय सिद्धम् । तस्पेय दि भूतयोनिवाययस्य मध्य इदं पठिनम् । यस्मिन्योः पृथिवी चान्तरिक्षम् ' (मु० २।२। ५) इति । अपचार्थ तु पुनरूपन्यस्तमिति। भूमा संपसादादध्युपदेशात् ' (ग्र० स० १ । ३१८) - इत्यधिकरणेऽपि नामाद्याशान्तेषु भ्यः प्रश्नपतिवचनपरम्परया भूयसः मतिपादनवल्माणाच्या भूयसोऽप्रतिपादनरूपस्पाब्रह्मलि. गन्स्य माणे भूमवागमकस्य प्राणश्रुतिपकरणाधुपबृंहितस्य नोप- क्रमगतब्रह्मलिङ्गसमभिव्याहारः । न चोपक्रमश्रुतम् ' तरति शोकयात्मवित । (छ०७१।३) इति शोकतरणहेतुज्ञानविषयत्वं ब्रह्मलिङ्गयस्तीति शक्यम् । महापकरणं ब्रह्मण एव । माणस्य स्ववान्तरमकरणमिति पूर्वपक्ष उपक्रमस्य निर्णेयतात्पर्षकत्वा. भावात् । . .

·. थोकरपादभूषणे- अक्षरमम्बरान्तधृतेः' (प्र. स. ११३।१०) इत्यधिकर; णेऽपि ' स होवाचैत तदक्षरं गागि ब्राह्मणा अभिवदनन्यस्यू: लमनणु'(पृ० ३८८) इत्यादिनिर्णेयविषयवाक्ये 'स(सा) होवाघ यङ्घ याज्ञवल्क्य दिवो पदक्पृिथिव्या पदन्तरा- द्यावापृथिवी इमे यद्भुतं च भयच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिन तदोतं पोतं च' (पृ०३८३) इति गार्गिप्रश्नस्य पूर्वपले परब्रह्म विषयतया सदाधारत्वेन चर्यमानस्याक्षरस्य ततोऽन्यतायामेष स्वारस्यात् । परनमाश्रयत्वरूपाब्रह्मलिङ्गस्यासरशब्दरूयुयो- दलितस्य न द्वाफ्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गसमभिष्याहारः । ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः (प्र० स० १।३।१३) इत्यधिकरणेऽपि परिच्छिन्नफलकोपासनाविषयत्वं तस्मकरण. स्थेन परापरनाविदोर्नियतपरापरब्रममातिरूपफलमसिपादक. पाक्योपोद्धलितमब्रह्मलिड्ग 'एतदै सत्यकामं परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वानेतेलेघाऽऽयतनेनकतरमन्बेति' (म. ५।२) इति प्रकृत्य श्रूयते । य:पुनरेतं त्रिमाणोमित्यनेनवा- सरेण परं पुरुषमभिध्यायी ' (म० ५।५) इति तदीयविषय- पाक्ये सदाक्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गासमाभिव्याहृतमिति । 'दहर उत्तरेभ्यः' (७० सू०१।३।१४) इत्यधिः फरणेऽपि जीवपूर्वपक्षे ब्रह्मपुरशब्दापगत शरीरसाध्यभोगवत्व- रूपाब्रह्मलिङ्गम् ' अथ यदिदं ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म ६हरोऽस्मिन्नन्तराकाशस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेव्यम् ' (छ।०८। ११) इति निर्णेयवाक्योपक्रमगतब्रह्मलिङ्गासमभिव्याहतमेव । अनुकतेस्तस्प च' (प्र० स० १1३ । २२) इत्य- धिकरणेऽपि न तत्र स्यों भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भानित कुतोऽयममिः, तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभाति । (मु० २।२।१०) इति तदीयविषय. वाक्यगत सजातीयतेजोभिभावकत्वरूप सेजोलिङ्गन निर्णेय- पायवोपक्रमगत मालिङ्गसमभिव्याहृतम् । शब्दादेव ममित: ' (न. स. १।३ । २४) इत्यधि- फरणे अष्टमात्रा पुरुषो मध्य आत्मनि निति, अनुन्छः - ·दृशमेव । भानन्दमपाधिकरणम् । मात्र पुरुषो ज्योतिरियाधमफा, ईशानो भूतभव्यस्य ' ( का. २२१०१२-१३) इति तदीपविषयवाक्यगतं जीवलिगं न वाशवाक्पोपक्रमगमनमलिगसममिन्पाहतम् । 'कम्पनात् ' (म. सु. ११३ । ३९) इत्पधिकरणेऽपि । यदिदं फिंध जगत्सर्व माण एजति निःसृतम् । महन्नयं बजमुघतं य एतद्विदुरमुतास्ते भवन्ति । (का० २।३।२) शति तदीयविषयवाक्यगवयशन्यायुथमनरूपं पायुलिगमप्यता. योविदर्शनात् ' (२. सू. १।३।४०) इत्पत्रिकरणेऽपि एष संमसादोऽस्मारछरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरूपसंपद स्वेन रूपेणाभिनिष्पयते' (छ/०८११२३३) इति वदीपविष- पचाप मादित्यपूर्वपक्षे नक्षमायपेक्षया लिङ्गस्य स्वरसता शरीरादुत्कान्तिपोषकसमुत्थानथुतिज्योतिःचत्योपोदलितस्स न सालिगसमभिष्याहार 'आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ' (प्र० स०१।३। ४१) इत्यधिकरणेऽपि अाफाशो ह वै नाम नामरूपयोनि हिवा' (छा० ८1१1१) इति विपरवाश्यगत' हथे. शब्दाभ्यां लब्धप्रसिदिविशेषरूपानमलिङ्गस्याऽऽकाशचत्यु- पोलिसस्यापि न तालिगसमभिव्पाहारः । 'सुपुत्युस्कान्स्योर्मेदेन' (व्र० स० १२३४२) इत्यपि- फरणेऽपि योऽयं विज्ञानमयः माणेषु हृद्यन्वज्योति: पुरुषा' (वृ० ४।३७) इत्यादियाक्येऽपि मतीयमानमाणसंवन्धादिरूपं जीवलिग न निर्णेयवात्पर्यकवाक्पोपक्रमगतप्रालिमसम- भिण्याहवमिति देहिताधिकरणीयब्रह्मनिर्णायकलिङ्गाना- ममिभूतत्वादस्पष्टत्वेन न वेवाधपादीयोपाधेरतिमसङ्गः । द्वितीयतृतीयपादोपाध्योरप्रसङ्गो वा । अस्पष्टब्रह्मलिङ्गस- मन्वयपरयोरपि द्वितीयतृतीयपादयोः माया सविशेषवाक्यानां द्वितीय पादे भायो निविशेषषाक्यानां तृतीये पादे समन्वय इत्पवान्तरभेद इति पूर्वोक्को द्विवीयपादे मनोमयोऽचा पाययिताऽ. .

·शांकरपादभूषणे- क्षिपुरुषोऽन्तर्यामी वैश्वानर इत्येषां सविशेषत्वेऽप्यक्षर निविंशेपम् । एवं तृतीयपाद द्युभवाद्यायतनभूमाक्षरेक्षतिकर्मा- दीनां निर्विशेषत्वेऽपि ददरः सविशेष इत्युभयत्रापि प्राय इत्युक्तम् । यत्तु चन्द्रिकायाम्- यश्च द्वितीये सविशेष तृतीये निर्विशेष- मिति निरुक्तपादोपाधिभेदमनूध, तदपि न द्वितीयेऽपि 'सर्वत्र ' ( ब्र० सू०१।२। १ ) इत्यत्र सर्व खल्विदं ब्रह्म (छा० ३ । १४ । १ ) इत्पविद्यादिसर्वभ्रमाधिष्ठानत्वरूप- सात्म्यिादः 'अत्ता'(5. सू० १ । २।९) इत्यत्र अन्यत्र भूताच्च भव्याच'(का०१२।१४) महतो महीयान् (का०१२।२०) इति कालत्रयातीतत्वादेः 'अन्तर!' (वसू०१।२।१३) इत्पत्र 'कं ब्रह्म खं ब्रह्म' (छा० ४ । १०।४) इति पूर्णसुखत्वादः 'अन्तर्यामि (न० सू० १ ।२।१८) इत्यत्र एष त आत्मा' (वृ० ३ । ७ । २) इति जीवतादात्म्यादेः ' अह. इयत्वादि०' (ब०स०१२२२१) इत्यादी 'यत्तदद्रेश्यम्' (मु० १।१।६) इत्यदृश्यत्वादः सविशेपेऽनुपपत्तः । तृतीयऽपि 'धुभ्वादि' (ब०सू०१।३.१) इत्यत्र 'तमेवैकं जान'(मु०२।२।५) यदा पश्यः पश्यते रुक्मवर्णम्' (मु० ३।११३) इति दृश्यत्वादे रूपित्वादेव 'भूमा' (ब्र० सू. १।३। ८) इत्यत्र ‘एवं पश्यन्' इति समकारकज्ञानविषयत्वादः अक्षरम् ' (व्र० सू०१। ३ । १०) इत्यत्र 'अदृष्टं द्रष्टश्रुतं श्रोतृ' (पृ. ३।८।११) इति द्रपृत्वादेः । ईक्षतिकर्म' ईक्षतिकर्म' (व्र० स० १ । ३ । १३) इत्यत्र 'पुरुपमीक्षते' (म० ५। ५) इति दृश्यत्वादेः 'दहर।' (न. सू. १ । ३ । १४) इत्यादी 'सत्यकामः सत्यसं- कल्पः' (छा० ८।७।१) इति कामादेनिर्विशेपे चानुपपत्ते. थेवि दुपणमुक्तम् । तदविचाररमणीयम् । यतो स्वार्थविशेषण- तया विवक्षितविशेपसमर्पकवाक्यत्वमेव सविशेषवाक्पत्वं स्वार्थ. विशेषणतयाऽविवक्षितविशेपसमर्पकनिणेयतात्पर्यफवाक्यत्वं नि. विशेषवाक्यत्वमिह विवक्षितम् । अयं विशेपो वाक्यार्थविशेषण- तपा विवक्षितोऽयं नेति तात्पर्यायवाक्पगतयोधकतारूपशक्ति- ..

·आनन्दमयाधिकरणम् । ३३.३. पर्यालोचनयाऽवगम्यते । तादृशशक्तिनिर्णयस्तु श्रुतिलिङ्गादि- भरुपक्रमादिभिश्वेत्यन्यत्र विस्तरणोक्तम् । तथा च नोक्तानुप: पत्तिः । तथा हि- सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ' (७० सू० १ । २११) इत्यत्र ‘स ऋतुं कुर्वीत' (छा० ३।१४।१) 'मनोमयः माणशरीरो भारूपः (छा०३।१४।२) इत्यस्येव निर्णेयतात्पर्यकता | तस्य च मनोमयत्वादिगुणकन: मोपासनापरतया मनोमयत्वादिनोपास्यव्रह्मरूपे वाक्याथें मनो, मयत्वादीनां विशेषाणां तद्वोध्यानां विशेपणतया विवक्षित- त्वात् । तत्र निरुक्तसविशेषवाक्यत्वमक्षतम् । तत्प्रतिपाये निरुक्तवाक्याथें 'सर्व खल्विदम्' (छा०३।१४।१) इत्यादर्थस्य सात्म्पिादेरसत्त्वेऽपि न क्षतिः। 'सबै खल्विदम् (छा०३.१४३१) इत्यादेः पूर्वोचरपक्षयोः समसिपनार्थकतया निणेयतात्पर्यक- स्वाभावात् । एवम् ' अत्ता चराचरग्रहणात् ' (७० सू०१२९) इत्यत्र 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः, मृत्युर्यस्योप. सेचनं क इत्या घेद यत्र सः' (फा० १ । २ । २५) इत्यत्र ' यस्येत्यादिमृत्युर्यस्योपसेचनम् इत्यन्तवाक्यस्यात्तुः परमे- श्वरत्वाभावे 'यत्र सः' इत्यनेन निर्दिश्यमानात्तुराधारस्य फार- णीभूतपरमेश्वरातीतत्वं न सिध्यतीतीश्वरपरत्वेन निर्णेयतात्पर्य- फतयाऽऽधारभूतनिर्षिशेषब्रह्मोपलक्षणीभूतात्तृत्वविशिष्टपरमेश्वर- रूपतदर्थविशेषणतयाऽत्तृत्वादेविशेषस्य विवक्षितत्वाचाशविशे- पविशिष्टे 'अन्यत्र भूताच भव्याच ' ( का० १२११४) इति. वाक्यचोधितकालत्रयातीतत्वादेरसंभवेऽपि न क्षतिः । तद्वाक्य- स्य पूर्वोत्तरपक्षयोः संमतिपन्नार्थकतया निर्णेयतात्पर्यकत्वामा- वाताशवाक्ये सविशेषवाक्यत्वमक्षतमेव । एवम् 'अन्तर उपपत्तेः।(ब्र० सू० १।२ । १३) इत्यत्र ' य एपोऽ. क्षिणि पुरुपो दृश्यते' (छा० ४ । १५ । १) इत्यस्य वाक्य. स्यापि सविशेषवाक्यत्वमक्षतमेव । अत्यधिकरणकसंयद्वामत्वा- दिगुणविशिष्टोपास्येश्वररूपनिर्णेयवात्पर्यकतादृशवाक्यार्थ उक्त विशेषाणां विशेषणतया विवक्षितत्वात्। तादृश्शवाक्यायें कब्रह्मे खं ब्रह्म'(छा०४.१०४) इति वाक्यार्थपूर्णसुखत्वादेरसत्त्वेऽपि न ·शांकरपादभूषणे- क्षतिः। तादृशवाक्यस्य पूर्वोत्तरपक्षयोः संप्रतिपनार्थकतया निणे- 'यतात्पर्यकत्वाभावात् । एवम् 'अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यप. देशाव' (. सू०१।२। १८) इत्यत्राप्यन्तर्यामित्राम- णवाक्यस्यापि नियन्तृत्वपृथिवीशरीरकत्वादिनोपास्यब्रह्मपर- ताया आकरादौ स्पष्टमुक्ततया सदविशेषणतया सर्वनियन्तृत्व. पृथिव्यादिशरीरकत्वादविवक्षितत्वात् । सविशेषवाक्यत्वं सुग. मम् । तदर्थे । एष त आत्मा (वृक्ष ३ । ७।२) इत्यादेः शास्त्रदृष्टथा ममाऽऽत्मा भद्रसेन इतिषदुपकारकत्वादिनोपपत्तेः । एवम् । अदृश्यत्वादिगुणको पोकेः'. (प्र. सू. १।२ २१) इत्यत्र : यत्तदृश्यम् ' (मु०१।१।६) इत्यादे- निर्विशेषाक्षरपरत्वाग्निविशेषवाक्यत्वमेति सविशेपेऽदृश्यत्वादे. रनुपपत्तेरिति चन्द्रिकोक्तदपणानवकारः। प्रतिपादितं चैतत्मायः पदव्यावृत्तिकथनावसरे । एवं तृतीयेऽपि 'शुभ्वाद्यायतनं स्वश- ब्दात् ' (ब्र० स० १।३।१) इत्यत्र : यस्मिन्यौः पृथिवी चान्तरिक्षमोतं सह प्राणश्च सवैः । तमेवैक जामयाऽऽत्मानमन्या वाचो विमुश्चय' (मु० २ । २।५) इति विषयवाक्ये 'यस्मिन्नित्यादितमेवैकं जानयाऽऽत्मानम् । इत्यन्तनिर्णेयतात्प र्यके वाक्ये ज्ञानकर्मतयाऽन्वयिन्यात्मरूपे वाक्याथें । यस्मिन्धी- रित्यादि सह प्राणैश्च सर्वैः' इत्यन्तपतिपायस्प शुभ्वाचायतन- स्वस्य न विशेषणता । अपि तूपलक्षणतया परिचायकतामात्र- मेव । अत एव ' तमेषकं नानथ' इति सावधारणथुतिः। तथा चोक्तं शुभ्वादीत्यधिकरणभाष्ये 'तमेवैकं जानथाऽऽरमा. नम् ' इति प्रवीफमादाय-एतदुक्कं भपसिन कार्यमपश्चवि. शिष्ठ आत्मा विज्ञेयः, किं व विद्यातं कार्यमपञ्चं विद्यया भविळापयन्तमेवैकमायतनभूतमास्मानं जानधैकरसमिति । यथा यस्मिनास्ते देवदत्तस्तदानयेत्युक्त आसनमेवाडानपति न देवद- तम् , तददायतनभूतस्यैवैकरसस्याऽऽत्मनो विन्नेयत्वमुपदिश्यत इति ताशवाक्यस्य निर्विशेषवाक्यत्वमक्षतमेव । जानथेति ज्ञान- विषयत्वस्य तत्र श्रवणेऽप्यविद्याकल्पितस्यैकरसात्माकारत्तिवि. षयत्वस्य सत्राभ्युपगमाचस्प च पास्तषनिर्षिशेषस्मरूपाविरोषी- .

·आनन्दमयाधिकरणम् । स्कस्पितलाशतिरूपज्ञानस्य च गुहायां शब्दो नास्तीति शब्द. पत्कत करेणुवच्च स्थपरनिषेधकत्वाभ्युपगपान्न दृश्यत्वस्य निर्षि- शेषेऽनुपपत्तिः । एतेन भूपाधिकरणे एवं पश्यन्' इति समकार- कज्ञानविषयत्वादे, अक्षरमित्यपाहत्वादेः, ईक्षतिकर्मत्यत्र 'पुरु- षमीक्षते' इति दृश्यत्वादेनिर्विशेषेऽनुपपत्तिचन्द्रिकोक्ता निरस्ता। एवमित्यत्रैवमाधुपलक्षिते पश्यनिति धर्मस्योपलक्षणवया ज्ञान- . विषयत्वादेव निरुक्तरीत्या निर्विशेषेऽप्युपपत्तेः । ज्ञेयाक्षररूप- पाक्या द्रष्यत्वादेपलक्षणतयैव परिचायकतयाऽविद्याकल्पि- तस्य तस्य निर्षिशेषस्वरूपाविरोषित्वात् । ईक्षतिकर्मेत्यत्र दृश्य. त्वादेर्थभ्वाचायतन इवोपपत्तेः । दहरस्य तु सषिशेपत्वमेव माया पदम्यात्तिकयनावसर उक्तमिति ' सत्यकामः' (छा०८१७ १) इति फामादेनिर्षिशेषेऽनुपपत्तिरिति चन्द्रिकोक्तपणानव- काशः । तत्र तत्र निर्णयतात्पर्यकज्ञेयवलपरषाक्यानां निर्विशे- षवाक्यत्वम् यस्मिन्यौ' (मु० २।२।५ ) इति वाक्ये तत्मतिपादनदियोञ्ज सुधीभिरिति नास्मन्मते दर्शितपा- दोपाधिभेदसांकर्याचषकाशः । प्रत्युताऽऽनन्दतीर्थीयमत एव नामात्मकशब्दसमन्वयपरे प्रथमपादे अन्तस्तद्धमोपदेशाद (५० सू०१।१ । २० ) इत्यत्र लिङ्गसमन्वयः । तथा लिङ्ग-समन्वयपरे दितीयपादे पैश्वानरनाम्नः समन्वय इति पादो- पाधिभेदसांकर्यपपरिहार्यम् । यतु चन्द्रिकायाम्-अस्माकं नामसमन्वयपरे पाद । अन्त. स्तदर्भ० ' (० स० १।१ । २०) इत्यत्र लिङ्गन्समन्वय इन्द्रायनेकनामसमन्वयार्यः । तथा लिङ्गसमन्वयपरे पादे चा- नरनाम्ना समन्वयःपाचकत्वाद्यनेकलिङ्गसमन्वयार्थ इति टीका- यामेव वक्ष्यत इत्युक्तम् । तदसत् । टीकाया वक्ष्यत इत्यस्मादेव पादोपापिताकोनिराकरणात् । आनन्दतीर्थीपरीत्या पादोपा- धिभेदवर्णनं यथा न संभवदुक्ति तथाऽग्रे सविस्तरं प्रतिपाद- यिष्यामः । चतुर्थपादे त्रिपायुक्तसमन्ययहेतुगतिसामान्यसमर्थ- नदारोक्तसमन्वयस्यैव प्रतिपादनमित्युक्तम् । तदित्यम्-श्रुत्युक्त जगत्कारणत्वं ब्रह्मलक्षणं धान एव योजयितुं शक्यं न प्रमाण, . ..

·. शांकरपादभूषणे- इति लक्षणासंभवशङ्कायामीक्षत्यधिकरणेन प्रधाने श्रुतिस्वारस्य निरस्य तदुपोदलनाय च सर्वासां श्रुतीनां ब्रह्मण्येव गतिसा- मान्यं प्रतिज्ञाय ' आनन्दमयोऽभ्यासात् । इत्यारभ्य ' पत्या- दिशब्देभ्यः' इत्यन्तसूत्रत्रिपाद्या तत्तच्छुतिपर्यालोचनया गतिसा- मान्यमेव शङ्कगविशेषनिराकरणेन प्रतिपादितम् । चतुर्थपादे तल्लक्षणस्य प्रधानादावतिव्याप्त्या गतिसामान्यमाक्षिप्य निरा- क्रियते । तत्मकारच भाष्यतदीयटीकादौ मपश्चितः । यत्तु चन्द्रिकायाम्-यच्चोक्तं परैः-~प्रधानाधेय कारण. तया संर्यवेदान्तार्थ इति लक्षणासंभवशङ्कायात्रिपायां निरासः। चतुर्थपादे तु प्रधानमपि कारणतया वेदान्तकदेशार्थ इत्यति- व्याप्तिशङ्काया निरास इत्युक्तार्थमनूध तन्न । आनुमानिकम्' (ब्र० स० १ । ४ । १) इत्यादी पूर्वपक्षिणा यस्य ' महत: परमव्यक्तम् । (का० १। ३ । ११) ' अजामेकाम् ' (श्वे० ४ । ५) इत्यादेः प्रधानपरत्वं शङ्कितं तस्यैकदेशरय सिद्धा- न्तेऽप्यविद्यादिपरत्वेन ब्रह्मपरत्वाभावात् । आविधापरत्वे च ब्रह्मलक्षणस्य प्रधानेऽनतिव्याप्तावप्यविद्यायामतिव्याप्स्यप. रिहारात् । तस्मात्परमते पादोपाधि भेदो न युक्तः । नापि तत्क्रमः । सुबोधस्य मायम्प आनन्दमयादी निर्विशेपपिचारा- योगात् । दुर्योधस्य प्रायम्ये तु स्पष्टब्रह्मलिङ्गाना प्राथम्यायो. गाद । निर्षिशेपस्य तृतीये निरूपणायोगाच क्षत्यधिकरणी- ताशब्दत्वस्य विक्षिप चतुर्थ पादे व्युत्पादने हेत्वभावाचेति दुषणमुक्तम् । तदसत् । 'महतः परमव्यक्तम् ' (कां०१३.११) इत्यास्यास्मन्मते निर्विकारस्वरूपस्प परमात्मनो जगत्कर्तृत्वे सतिं जगदुपादानत्वरूपाभिन्ननिमित्तोपादानवनिर्वाहककामचि- पंदादिरूपोपाधिकानृतधिकारनिर्वाहायावश्येष्यमाणानिर्वचनीये- भरायचफल्पितजगत्मागवस्थाश्रयाविद्यामापाशक्त्यादिशन्दवा. ध्यार्थपरत्वेन सारुयमतसिद्धस्वतन्त्रमधानपरत्वाभावात् । संफ- स्पपूर्वककामयितृत्वनियतकर्तत्वयटिनलक्षणस्य साहशाऽति- ध्यातिपसत्यभावान् । प्रथमपादे जन्माचस्प पत: '(. सू०१।१।२) इस्याकाशादेः समस्वस्प जगतो जन्मादि.

·आनन्दमयाधिकरणम् । ३३७ कारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तस्य समस्तजगत्कारणस्य ब्रह्मणो ध्यापित्वं नित्यत्वं सर्वज्ञत्वं सर्वशक्तित्वं सर्वात्मत्वमित्येवमादि- जातीयका घर्मा उक्ता एवेति भाष्यम् । तत्रोक्ता एवेत्यस्योक्ता इवेत्यर्थः । तथा च कण्ठतोऽनुक्ता अप्यधिकरणसिद्धान्तन्यायेनो. पक्षिप्ता एवेति फलितोऽर्थः । यत्सिद्धावादन्य(वन्यप्रकरण)- सिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्त:' (गौ० स० १।१।३१) इति न्यायः। जगत्कर्तृत्वसिद्धौ सार्वयादिसिद्धिस्तार्किकाणामपि संम- तेव । तथा च प्रथमपादमतिपाधैर्जगत्कारणत्वसर्वज्ञत्वादिमिद्धि- तीयतृतीयपादयोस्तेषां सिद्धवदुपन्यासेन सिद्धान्तकरणाद्विती- यतृतीयपादार्ययोः प्रथमपादस्योपजीव्यतया तयोश्च पूर्वोपरी- भावः संगतिश्च । उपजीव्यस्य प्राथम्पमुमजीवकस्पाऽऽनन्तर्य च तन्त्रान्तरे सुप्रसिद्धमेवेत्यस्मन्मतानुयायिभाष्यतदीयटीकाकारा- दिसंमतम् । सर्वज्ञत्वादिभिः प्रथमपादप्रतिपाथै क्यानां ब्रह्मपरत्वनिर्णयस्य द्वितीयतृतीयपादार्थत्व आकाशायधिकर- णस्य तत्रय कर्तव्यत्वेऽपि तनिणेयवाक्याना स्पष्टलिङ्गतया स्पलिङ्गवाक्यसमन्वयपरे प्रथमपादेऽन्तर्भावः । आनन्दमयस्य प्रतर्दनवाक्यस्य चावान्तरसंगत्यैव विचार इति न सुबोधस्य माथम्येत्यादिपणावकाशः । जगत्कारणस्येक्षितृत्वश्रवणाकत- स्वांशे प्रधानस्याशब्दत्वस्येक्षत्यधिकरणेन सिद्धावपादान प्रधानस्यैव भविष्यतीति प्रधानस्याशब्दत्वमसिद्धमिति शङ्कायां तर्दशेऽपि ब्रह्मणि गतिसामान्यप्रपञ्चनाय पुनरपि प्रकस्यधिक रणे ब्रह्मण एवोपादानत्वमिति व्यवस्थापनेन प्रधानस्याशब्दत्वं व्युत्पाद्यत इति · ईक्षत्यधिकरणोक्ताशब्दत्वस्य' इत्यादिप- णानवकाश इति दिक् । उक्ते ब्रह्मणि प्रमाणान्तरविरोधपरिहाराय द्वितीयोऽध्यायः। यद्यप्योपनिषदस्य ब्रह्मणः प्रमाणान्तर योग्यतया तद्विरोधारि- हारार्थ विचारो नापेक्षितस्तथाऽपि तत्त्वंपदार्यशोधकवाक्यैः प्रपञ्चस्यानृततामतिपादनपूर्वकं पदार्थः शोध्यते । तत्र च मपञ्च- सत्यताप्रतिपादकसांख्यस्मृतिपिरोधामत्यक्षादिममाणान्तरविरो- घव मसज्यते । तत्परिहागय तद्विचारोऽसित एव । तृतीय चतु- ।

·१३८ शांकरपादभूषणे ध्यायाश्यां ससाधनं फलं निरूपयिष्यते । तत्मकारश्च श्रीम. द्भाध्यादौ स्पष्टः। आनन्दतीर्थीयास्तु-विष्णोः शास्त्रगम्यत्वे हेतुत्वेनोपक्रमा. दितात्पर्यलिङ्गरूपः समन्धयः ' तत्तु समन्वयात् ' इति सिद्धव- दुपन्यस्तः, न तु तत्रोपक्रमादिषिप्णावेव व्यवस्थित इति न्याय- यवस्थापितम् । स च यावद्वाक्यविशेषानुदाहृत्य पूर्वपक्षोत्तरपक्ष- ग्रन्यनेन प्रपञ्च्यते तावदयमनुपन्यस्तमाय एव । अन्यथा वाद- योऽपि समन्वयादित्येव सिद्धवद्धतमुपन्यस्य शिवादीनां कारण. स्वेन शास्त्रगम्यत्वं प्रसाधयेयुः। अतः समन्वयविभागेन तत्पश्च- नार्थम् 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' ( सू०१।१।१२) इत्यारभ्या- ध्यायशेष आरभ्यत इति पश्चाधिकरणानन्तरमध्यायशेषप्रवृत्तिमु. क्त्वा प्रकारान्तरेण पादोपाधिभेदानाहुः। तथाहि-आनन्दमया. धिकरणे तत्त्वप्रकाशिकायाम्-अथ ब्रह्मस्वरूपनिरूपणानवशेषा- स्किमध्यायशेपेणेत्यतस्तत्कृत्यमाइत्यनेन ' तमेव ' इति भाष्य- मवतार्य कृत्यन्तराभावेऽपि तत्तु समन्वयातु ' इत्युक्तमेवोप- क्रमाचन्वयात्सम्यनिरूपणं शास्त्रीय शब्दाना प्रतिवाक्यग्रहणेन मफटयत्यनेनाध्यायेन सूत्रकारः। अन्यथा प्रतिज्ञामात्रस्यासाध- कत्वेन ' अभ्यदेव समन्वयात्' इत्यपि वक्तं शक्यत्वादिति । तथा वैदिकाः शब्दास्तावचतुर्विधाः-अन्यत्रैव प्रसिद्धा उभयत्र मसिद्धा अन्यत्र प्रसिद्धा तत्र प्रसिद्धा इति । सर्वेऽपि नामलि. गात्मकतया प्रत्येकं द्विविधाः । तत्र नामात्मकानामन्यत्र प्रसि. दानां शब्दानां प्रथमे पादे समन्वयः । लिङ्गात्मकानामन्यत्र मसिद्धानां शब्दानां द्वितीयपादे समन्वयः । उभयत्र प्रसिद्धानां शब्दानां तृतीयपादे समन्वयः । अन्यत्रच प्रसिद्धानां शब्दानां चतुर्थपादे समन्वयः । उक्तेपु नामलिङ्गात्मकेषु विविधेष्वपि शब्देपु न वत्र प्रसिद्धानां समन्वयो वाच्यः । तेषां तत्रैव प्रसि. द्धत्वात् । तेप्यन्यत्रैव प्रसिद्धस्य प्रथमं घुद्यनारोहाचतुर्थे तदुक्तिः। उभयत्र प्रसिद्वानामन्पप्रसिद्धिनिराकरणमात्रस्यान्यत्र प्रसिद्धानां तत्मसिद्धिनिराकरणपूर्वकं भगवत्परत्वस्य प्रतिपाद. नादमुख्यत्वेन माथम्यायोगातृतीये तदुक्तिः । अन्यपराणां ·-- भानन्दमयाधिकरणम् । ३३६ मध्येऽपि लिङ्गात्मकानां धर्मवाचकत्वान्नामात्मकेभ्यो पनिवा- चिभ्योऽमुख्यत्वेनागाधान्यातेपी द्वितीये समन्वयोक्तिः। सतो लोकसोऽन्यत्र प्रसिद्धानां नामात्मकाना शब्दानां भगवति समन्वयः प्रदयतेऽस्मिन्मथमे पाद इति । तत्रेदं चिन्त्यते- अग्रिमाधिकरणेषु विष्णा समन्वयमपञ्चनरूपः सिद्धान्ता राष्ट्रवा- दिवाक्यरूपशास्त्रप्रतिपाद्यत्वं त्वद्रीत्यैव विष्णोर्न संभवतीतीक्ष- त्यधिकरणोक्तदूषणग्रस्तो नोन्मजनमहसीति स्पष्टमेव दूपणम् । किंचासिद्धसमन्वयमपञ्चार्थमध्यायशेष इति वदता त्वयाऽऽनन्द. मयाधिकरणमारभ्य प्रथमाध्यायगततपदाधिकरणेषु कचित्त- दधिकरणविषयश्रुतिवाक्ये विष्णुपात्रनिष्ठत्वेनाचाप्यासिद्धपिद- यादिना सिद्धान्तः कृतो दृश्यते । तथा हि-अस्मिन्नेव आनन्दमयोऽभ्यासात् ' (७० सू० १११११२) इत्यधिकरणे जगत्कर्तृत्वादिना प्रतिपादितोऽन्नमयादिरानन्दमयान्तो विष्णु. रेवेति साध्ये ब्रह्मशब्दाभ्यासं हेतूकत्य ब्रह्मशब्दस्य यधप्य- न्यत्राप्यज्ञरूढिस्तयाऽपि तस्य विष्णौ तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम्' (महाना०१६) इति श्रुत्योपदर्शिता विवादः मवलेति सैव निर्णः यहेतुरिति त्वयोक्तम् । तथा हि तत्वप्रकाशिकायाम्-'विष्णुरे- वाऽऽनन्दमयः, ब्रह्मशब्दस्य तदेव ब्रह्मेत्यादिश्रुतिस्मृतिपु विषय कनिष्ठताक्तः इति । मायस्तत्तदपिफरणेपु तत्तदपिफर- णविषयश्रुतिवाक्येषु साधारणेन ब्रह्मलिङ्गादिना विष्णुपरत्व. निर्णया, पूर्वपक्ष्यभिमततत्तदेवताविषयश्रुतीनां चिढचा महा- योगेन प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्यादिना विष्णा सावकाशतया पर- ममुख्यत्वेन मावल्यम् , प्रसिद्धाववरूदया फेवलयोगनामु- ख्यतया दौर्बल्यमुपपाच निराकरणं च, तथा कचिदधिकरणे तद्विषयचतिवाक्ये साधारणेनैव ब्रह्मलिङ्गगादिना विष्णुपरस्व- निर्णय:, देवतान्तरविपयश्रुतिलिङ्गादेरन्तर्यामिविषयतया साव. काशत्वेन निराकरणं च कृतं दृश्यते । तथा हि- • अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ' ( ७० स० १ । १। २० ) इत्यधिकरणे ' अन्तामविष्ट कर्तारमैतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तं सहैव सन्तं न विजानन्ति देवाः' इत्यस्मिन्विषयवा- ·शोकरपादभूषणे- क्येऽन्तामविष्टशब्दस्य विष्णुपरत्वे । अन्तःसमुद्र मनसा चरन्त ब्रह्माऽन्धविन्ददशहोतारमणे व्यस्याण्डकोशं शुष्ममाहुः' इति समुद्रशायित्वब्रह्माण्डवीर्यत्वरूपं लिङ्गमभिधाय यद्येवं समुद्रस्या- यित्वलिङ्गादन्तःस्थो विष्णुस्तहि तेनान्तास्थेन विष्णुनेन्द्रादीनाम- भेदोऽत्रास्तु विवक्षितः । तत्मापिकाया ' इन्द्रो राजा जगतो य ईशे सप्त युञ्जन्ति रथमकम् ' इति पूर्वपक्षोक्तश्रुतेः सद्भावात् । न च श्रुत्यादिना लिङ्गवाघेनान्यतरनिर्णयः । लिङ्गस्य निरव- काशत्वात् । नापि लिङ्गन्न श्रुतिवाधः । तस्या वलवत्त्वात् । एवं च पक्षद्वयेऽन्योन्यं पाध्यवाधकभावशून्ये तदन्ययानुपपत्त्याऽन्तः- स्थेन विष्णुनेन्द्रादीनामभेदः प्राप्त इत्याशङ्काया ' भेदव्यपदे- शाच' इति सूत्रमवतायेंन्द्राद्यन्तर्यामिपरतया तद्भदव्यपदेशेनान्तः थेनाभेदासंभवमुक्त्वा लिङ्गन श्रुतिबाधं चोक्त्वोक्तं तत्त्व. काशिकायर्या शङ्कासमाधानाभ्याम् । न चन्द्रादिपु योगरूढिभ्यां वृत्तत्वाच्छब्दाना इरावमुख्यतेति वाच्यम् । परमैश्वर्यादेर्भग- पति निरवधिकत्वेन महायोगसंभवादशरूदितोऽपि विद्वढेरेव बलवत्त्वात् । अन्यगतप्रतिनिमित्तस्यापि भगवदधीनत्वेन च तत्रैव मुख्यत्वोपपत्तेश्चेति । एवम् 'आकाशस्तल्लिङ्गात् (ब्र० सू०१।१।२२) इत्यधिकरणे ' अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच' (छा० १।९।१) इति वाक्यस्य स एप परोवरीयानु- द्गीयः स एपोऽनन्त' (छा० १।९।२) इति वाक्य- शेपथुतपरोवरीयस्त्वानन्तस्वादिसाधारणलिनव निरवकाश- स्वात्मवलेन विष्णुपरत्वनिर्णयः, आकाशश्रुतेर्विद्वढिमहायोगः प्रतिनिमित्ततादधीन्यैर्विष्णुपरत्वसंभवेन सावकाशवया तभिः राफरणं च । तया हि तत्त्वप्रकाशिकायाम्-अस्तु लिङ्गन्न श्रुतेर्याधस्तयाऽपि विष्णो श्रुतिरमुरुपैव, अन्यत्र स्ढत्याद्विष्णो यौगिफत्वादिति चेत् । न । आफाशस्य भगवदधीनत्वेन तव मुख्यत्वान्महायोगपिढ्योर्भावाचति । एवम् 'अव एव प्राणा' (व०म० १।१ । २३) इत्यधिफरणे ' तदै त्वं प्राणोमको महान्भोगः मनापतेर्भुनः फरिप्यमा(पा)णो यदैवान्माणयोन वा' .

·- आनन्दमयाधिकरणम् । इति वाक्ये माणशब्दस्य 'श्रीश्च ते लक्ष्मीच पल्यावहाराने पाचे ' इति तत्पूर्वानुवाकश्रुतेन साधारणनव श्रीलक्ष्मीपतित्व- लिनेन विष्णुपरत्वनिर्णयः, प्राणश्रुतविढयादिना विष्णुपर- स्वसंमवेन सावकाशतया दुर्वलत्वेन तान्नराकरणम् । तथा च तत्त्वमकाशिकायाम्-कथं श्रुत्या पूर्वपाक्षते लिङ्गन निर्णय इति चेत , लिङ्गस्य निरवफाशत्वात्माणश्रुताष्णावाप सावकाश- त्वानिरवफाशेन सारफाशस्य पाधोपपत्त संढियोगयोरभावाद । कथं विष्णौ प्राणश्रुतैरवकाश इति चत् । न । ' ईशाना माणदः माणः' इति विद्रूढमहायोगस्य च सत्वादिति । एवम् ज्योतिश्वरणाभिधानात् ' (ब्र० स०१।१।२४) इत्यधिकरणे विम कर्णापतयतो विचक्षुर्वीदं ज्योतिहदय आ- हितं यत् । विमे मनश्चरति दूर आधीः किंस्विद्वक्ष्यामि किमुनमा निष्य' इति वाक्ये ज्योतिशब्दस्य साधारणनैव कर्णादिविरुद्ध- (दा)चरणन कर्णादिविदूरत्वरूपेण कर्णाद्यपरिच्छद्यत्वरूपेण वा लिङ्गन विष्णुपरत्वनिर्णयः, ज्योति श्रुतेविंढयादिना विष्णुप- रत्वसंभवेन सावकाशतया दुर्बलत्वेन निराकरणम् । तथा च तत्त्वप्रकाशिफायाम्-न च श्रुतिविरोधः, श्रुतेविप्णावपि साव- काशत्वान्महायोगविद्वढिसद्भावेन मुख्यत्वाच निरवकाशलि- नेन सावकाशश्रुतेर्वाधोपपत्तेरिति । एवम् 'छन्दोभिधानान्नेति चन्न तथा चतोर्पणनिगदात् । (३० सू०१।१।२५) इत्यधिकरणे' गायत्री वा इदं सर्व भूतम्' (छा०३।१२।१) इति वाक्ये गायत्रीशब्दस्य साधार- णेनैव गानत्राणकर्तृत्वेन लिङ्गेन्न विष्णुपरत्वनिर्णया, गायत्रीश्रुतेः पूर्ववदेव विढयादिना विष्णौ सावकाशतया निराकरणं च । तथा हि तत्त्वमकाशिकायाम्-ननु गायत्रीश्रुतैरन्यत्र रूदत्वा- स्कथं लिङ्गमात्रेण विष्णुपरत्वनिर्णय इत्याशङ्कपा- सर्वच्छन्दाभिधो होपः सर्वदेवाभिधो बसौ। सर्वलोकाभिधो ह्येषस्तेपा तदुपचारतः । इति वामन इति भाष्यमवतार्योक्तम्-गायत्रीश्रुतेः पौराणिक- रूढया श्रुत्युक्तयोगेन गायत्र्या भगवधीनत्वेन च विष्णाचेव ·. शांकरपादभूषणे- मुख्यतया वृत्या सावकाशत्वात् , लिङ्गस्य च मुख्ययां वृत्या न्यत्रानवकाशत्वात्सावकाशश्रुतलिंगन बाघोपपत्तेयुक्तो लिङ्ग मात्रेणायं निर्णय इति । एवम् ' माणस्तथाऽनुगमात् । (ब्र० सू० ११ । २८) इत्यधिकरणे ' ता वा एता शीर्षे टियः श्रिताश्चक्षुः श्रोत्रं मनो धार प्राणः' इति वाक्ये प्राणशब्दस्य 'तं देवाःप्राणयन्त सं एपोऽसुः स एप भूतिश्चाभूतिश्च तं भूतिराित देवा उपासांचक्रिरे' इत्यादिवाक्यश्रुतदेवोपास्यत्वादिना साधारणेनेव लिङ्गन पि. प्णुपरत्वनिर्णयः, तत्र यन्मुख्यप्राणलिङ्ग ताश्च हि सतं अह- मुफ्यमहमुक्थमस्मीति प्राण उदक्रामत् ' इत्यादि श्रुतम् 'इन्द्रियः सई कलह उत्क्रमणं प्रवेश इत्यादि त्वामेव विजानीयाम्' इत्या. दिपृष्टवन्तं विश्वामित्रं प्रति । प्राणो वा अहमस्मि ' झते वचनं जीवलिङ्ग च तत्सर्वमन्तर्यामिविषयतया सावकाशत्वेन दुर्बल- मिति तन्निराकरणम् । तथा च तत्त्वप्रकाशिकायाम्-विष्णुरे- घायं.माणो न जीवादिः, लिङ्गानां तदन्तर्यामिभगवद्विषयतयो- पपत्तेरिति । एवं द्वितीयपादीयायधिकरणेष्वपि तत्चद्विषयवा- क्याना साधारणवालिङ्गादिभिर्विष्णुपरस्वनिर्णय:, अन्यवि. पपश्रुतिलिङ्गादीनां पूर्वोक्तरीत्यैव निराकरणमित्येतदेव प्रायिक तहशिनां स्पष्टमेव । विस्तरभयनोदाहियते । कचिदधिकरणे वलाचलतयाऽनवधारितदेवताद्वयविषयश्रुति- यसत्त्वेऽप्येफर्यष श्रुत्या तद्विपयवाक्यगतशब्दस्यं विष्णुपर- स्वनिर्णयः कृतो दृश्यते । यया 'शब्दादेवं प्रमिता ( सू०१।३।२४) इत्यधिकरण • अनुष्टमात्रः पुरुषो .मध्ये आत्मनि तिष्ठति'' ईशानो भूतभन्यस्य स एवाद्य स उ श्वः (फा० २११ । १२-१३) इति मन्त्रथुत्ताह शुष्ठपात्रशब्दस्य वि- पणुपरत्वे अचं माणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति । मध्ये वामनमासीन विश्वे देवा सपासते ॥ शव मन्त्रधुतंवामनश्रुतिरस्तीति । तत्र साधारणब्रह्मपि. पयशुधिलिङ्गानां विष्ण्यफपि पयत्वम् , अन्यविषयथुति- लिङ्गानां विडिप्रवृत्तिनिमिततादीन्यादिभिर्विष्णावेव सा. .

·आनन्दमयाधिकरणम् । यकाशत्वमित्येतत् , यावत्चत्तद्वाक्यविशेषानुदाहत्य पूवों- त्तरग्रथनेन यावन मीमांस्यते ताबदद्याप्यसिद्धम् । शिवादि- विपयत्वमपि संभवतीति शङ्काग्रस्तत्वातीनराकरणायव त्वयाऽ- ध्यायशेपस्याऽऽरब्धत्वात् । तथा च साधनीयत्वेनोपक्रान्तार्थ- विस्मरणेन तस्यैव सर्वत्र हेतृकरणमत्यन्तायुक्तं मीमांसासंप्रदाय- विरुद्धं चेति दूपणमतिस्पष्टमेव । अथ विष्ण्वेकनिष्ठत्वेनास्माभि- दर्शितानां श्रुतिलिङ्गानां कथं साधारणं तत्त्वयैवोपपादनीयम् । मया तु तत्चदधिकरणेष्वसाधारण्यस्योक्तत्वादिति चेत् । सत्यमुक्तम् । असदुक्तं तु तत् । शिवादिविषयकत्वेन श्रुतिलि- गाना शड्काग्रस्तत्वेन तदसाधारण्यासिद्धेः । तथा हि-यदुक्त- मानन्दमयाधिकरणे ' तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् ' (महाना० १ । ६) इत्यादिश्रुत्युपदर्शितविढया ब्रह्मशब्दस्य विष्णुप. रत्वामिति । तत्र वक्तव्यम्-' तदेव ' इति श्रुतौ ब्रह्मशब्दस्य विष्णावेव विद्रादिरित कुतो व्यवस्थितिः, येन शिवादिस्त- दन्यो मुख्यायों न भवेद । विष्णुरेव जगत्कर्तृ परं ब्रह्मेति. निश्चयाधीनत्वात्तद्वयवस्थितेः । तस्य चाधाप्यसिद्धेः । नाच यमन्तः कवयो चयन्ति ' इति जगत्कारणे श्रुतसमुद्रान्त:- स्थत्वरूपप्रसिद्धताल्लिङ्गाचदेवेति श्रुतिस्थब्रह्मशब्दो विष्णुपर .एवेति वक्तं युक्तम् ।' प्रजापविश्वरति गर्भेऽन्तः' इति मजा. पविश्वरति गर्भ इत्युपक्रम्य ' धाता यथापूर्वमकल्पयत्.' इत्यु- पसंहारादुपक्रमोपसंहारगतमजापतिधातृश्रुतिभ्याम् , तथा- एकावे तु लाक्पे ब्रह्मा नारायणात्मकः । भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यज्ञानवृहितः ।। इति विष्णुपुराणवचनेन च मध्यस्थवल्लिङ्गस्य 'प्रजापत्ति हिरण्यगर्भः' इति । हिरण्यगर्भः समवताने'( ऋ० सं० १०।१२१ । १) इति जगत्कारणत्वेनावगतहिरण्यगर्भपदवा- ध्यमजापतिसाधारण्यशङ्काया तेन ब्रह्मशब्दस्य विष्ण पर त्वा- निर्णयाच्च । नारायाणत्मक इति जलनिवासी नारायणसंश मास इत्यर्थः। सर्वलोकस्य निर्माता ब्रह्मा विश्वसूनां पतिः । स चाप्सु शयनादेव शिवात्मा स्वेछया परन् ।

·. ३४६ शांकरपादभूषणे- मतीतेश्च । न चास्य सूक्तस्य • अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ' इत्युत्तरनारायणैकवाक्यत्वावगमात्तत्र हीच ते लक्ष्मीश्व पल्यौं ' इति श्रुतलक्ष्मीपतित्वलिङ्गासंभवः शिवे शङ्कया । 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पन्यो' इत्यत्र हल्लेखावाच्योमापतित्वलि. ङ्गस्यापि प्रतीत्या लक्ष्मीपतित्वलिङ्गन विष्णुमात्रपरत्वासिद्ध। लक्ष्मीशब्दस्य- तत्र माहेश्वरी लक्ष्मीमूर्तितिमतः प्रभोः । इत्यारभ्य तस्याङ्कमध्यमारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा। महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा ॥ इति वायुसंहितायां माहेश्वरीशक्तिरूपायर्या महालक्ष्म्यां वृत्त्यु- पपत्तेः । लक्ष्मीपतित्वस्थापि विष्णुमात्रनिष्ठत्वासंभवाच्च । ननु । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च ' इति वाजसनेयके पठ्यत इति चेत् । किं ततः । श्रीशब्दस्यापि समानप्रकरणान्नातहल्लेखार्य एव पर्यवसानात् । न च वैपरीत्यं शङ्कघम् । श्रीशब्दस्य ' श्रियं लक्ष्मीमापलामम्बिका गा पष्ठी जयामिन्द्रसेनेत्युदाहुः' इत्यायु- व्यसूक्ते गौर्या दृष्टपयोगत्वात् । हल्लेखाया। कमलायां प्रयोगा। नुपलम्भात् । उपलम्भेऽपि वा सल्लिङ्गस्य शिवविष्णुसाधार- ण्याक्षते । लेने ब्रह्मनारायणकृतशिवस्तोत्रे- नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते हीपते नमः । इति शाखाभेदभिन्नपाठोपसंहारेणोपवृंदणाच्च । · अहोरात्रे पार्षे' इत्यस्य शर्वरी त्वमहं दिनम् , इत्युमामहेश्वरसंवादो. क्रर्धनारीश्वररूप एव स्वारस्यावगमाच । अथ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (०२।१।१) इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानात्परमासिरूपमोक्षोक्तमज्ञानस्य च । औपनि- पदं पुरुपं पृच्छामि ' (वृ० । ३९ । २६) इति श्रुतेरुपनिषदै. फममाणजन्यत्वावगमादुपनिषच्छास्त्रं मुख्यतया पादकं स एव ब्रह्मशब्दायों वाच्यः । नदि गुरूपत्वेन शिवस्य प्रतिपादकमुपनिपच्छास्रमस्ति । नापि दान्तोक्तं जग- स्कारणत्वादिलक्षणं शिवसाधारणम् । येन ब्राशन्दस्य * हृदखेति । : ही' इत्याकारफीमवाध्यायः । - . यस्य मतिः ·भानन्दमपाधिकरणम् । शिवषिषयत्वशडू-या सदस्य विष्णुत्वनिर्णयो न स्यात् । ' सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति । तपांसि सर्वाणि च यद- दन्सि । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । सत्ते पदं संग्रहेण प्रवीमि । (का. १।२।१५) इत्युपक्रम्य प्रवृत्तया ' सोऽ ध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' ( का०१।३ । ९) इति कठवल्लीश्रुत्या 'येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं मोचाय तो 'तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम् ' (मु०१.२.१३) इति माण्डूक्य(मुण्डक) श्रुत्या च विष्णुपुरुषादिशब्दाभिधेयस्य नारायणस्यैवोपनिषत्म- तिपाद्यत्वावगमात् । अत एव नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति ' ( भालवेयच०) इति श्रूयते । 'एको ह वै नारायण आसीम ब्रह्मा नेशानो नामी- पोमो नेमे द्यावापृथिवी' इत्यादिमहोपनिपज्जातेन 'पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत। प्रजाः सजेयेति । नारायणाझा जायने नारा[यणा)दुद्रो जायते ' इत्यादिनारायणोपनिपज्जातेन नैवेह किंचनान आसीत् । अमूलमनाधारमिमा: प्रजा जायन्ते । दिव्यो देव एको नारायणः इत्यादिसुवालोपनिषज्जातेन च जगत्कारणत्वलक्षणस्यानितरसाधारण्यावगमातदनुरोधात् 'स. देव सौम्येदमन आसीत्। 'ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् ' 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् ' इत्यादिश्रुत्यन्तरगतकारणवाक्येपु श्रुतस्यापि कारणस्य सद्ब्रह्मात्मादिसामान्यशब्दस्य 'यदमी- पोपीयं पशुमालभेत' इति विधिवाक्यपठितस्य गवावादिसाधा- रणपशुशब्दस्य छागस्य वपाया मैदसः । इति मन्त्रमतिपने छाग इव 'छागो वा मन्त्रवर्णात् ' ( जै० सू०६।८। ३१) इति न्यायेन नारायण एव पर्यवसानाचेति चेत् । वदन्ति- अहमेकः प्रथममासम् इत्याशिरसि देवान्पति शिववचनेन ' यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिन सन्न चासच्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं मना च तस्मा. त्मसृता पुराणी(श्च०४।१८) इति श्वेताश्वतरोपन्निपन्मत्रेण चशि- वस्य सर्माद्यसमये तमोपात्रापशिष्टे कारणमावेनावस्थानोपवर्ण- नात् ।' यो देवानां प्रथम पुरस्तात् । विश्वाधिको द्रो महर्षिः। .

·३४४ शकरपार्दभूपणे- नारायणाख्यामभजच्छक्तिरूप प्रजापतिः । इत्याश्वलायनस्मृतेः । एतेन संज्ञयाऽनन्यसाधारणनारा- यणशब्दो ब्रह्मशब्दस्य विष्ण[ पर त्वनिर्णायका, ' आपो नारा इति प्रोक्ताः' इत्यादि तेन नारायणः स्मृतः' इत्या तश्रीतनिर्वचनस्येतरसाधारण्ये संज्ञायां विहितणत्वानुपपत्तरिति समाहितम् । ब्रह्मणि नारायणसंज्ञाया उक्तस्मृतिप्रमाणसिद्ध स्वात् । एवं हिरण्यगर्भाष्टकमध्ये 'य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदश्च- (द) कस्मै देवाय हविषा विधेम' (श्वे०४.१३) इति एतावन्तोवै पशवो द्विपादश्चतुष्पादश्व' इति श्रुत्यन्तरसिद्धं पशुपतित्वं शिव- लिङ्गम् । अत एव श्वेताश्वतरोपनि पदि । यो देवानां प्रभवश्वो- द्भवश्व विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो बुदधा शुभया संयुनक्तु । (ऋ० सं० १०१८२१३) इति मन्त्रानन्तरम् 'यो देवानामधिपो यस्मिल्लोका अधिश्रिताः । इति मन्त्रस्य य ईशे अस्य दिपदश्चतुष्पदश्च(द) इतीदमेवोत्तरार्थ श्रूयते । एवं *हिरण्यगर्भाष्टके 'पुरुपस्य विद्महे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तनो रुद्रः प्रचोदयात् ' ( ना० अ०१। द. ५) इत्युपसंहारादौपसंहारिकरुंद्रमहादेवश्रुत्योः "-'यत: प्रसूतिः' इत्युक्तजगत्मसतितोः । अतः परं नान्यदणीयसं हि परात्परं महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं समसः परस्तात्' इति सर्वोत्कृष्टत्वं तमसः प्रकृतिमण्डलात्परत्वा. दवगम्यते । तदण्डवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य प्रजापत्यारूपस्य न संभवति । एवम् ' य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ति' (ले० सं० १।६।९) इत्युपक्रान्तजगत्मसूविहतो नादमृतत्वं मुक्तिरभिधी. यते । तदिदं मुमुक्षनेयत्वं लिङ्ग हिरण्यगर्भ न संभवति । +पदा चर्मवदाकाशं चेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुखस्यान्तो भविष्यति ॥ । * हिरण्यगर्माष्टफ इति । 'अम्मस्य पारे' इति प्रकरण इति भावः। + यदेवि । यदीत्यर्थः।

·- - आनन्दमयाधिकरणंम् । ३४५ (०६।२०) इति शिवज्ञानादेव मोक्षोक्तः। 'नेतरोऽनुपपत्तेः' (व०सू०१।१.१६) इति सूत्रेन चान्यज्ञानान्मोक्षः' इति त्वदीय- भाष्यतत्त्वप्रकाशिकोक्तार्यस्यासिया 'शिवमनं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा [स] विज्ञेयः' (मा०१७) इति श्रुत्यन्तरे शिवम्यैव मुमुक्षुग्नेयब्रह्मतोतेथ'' एवंविधानेकशिवलिङ्ग सहकतयोरुप- क्रमस्थप्रजापतिधातृश्रुत्यपेक्षया बलववेन प्रजापतिश्रुतेर्भवन्मत इव तदन्तर्यामिविषयतया- पाति यस्मात्मजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु च महादेवो महादेवस्ततः स्मृतः ॥ इति लैड्ने दर्शितयोगेन वा शिवविपयत्वसंभवात् । लिङ्गमूर्तिर्महाज्वालामालासंवृतमव्ययम्। लिङ्गस्य मध्ये रुचिरं चन्द्रशेखरविग्रहम् । व्योममार्गे तथा लिङ्ग ब्रह्माणं हंसरूपिणम् ॥ विष्णुं वराहरूपेण लिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम् । ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ वामे विष्णुं महाबाहुं कृताञ्जलिपुटं तथा । मध्ये लिङ्ग महाघोरं महाब्धेरम्भसि स्थितम् ।। ध्यात्वा प्रदोषकालेषु शिवसायुज्यमाप्नुयात् । एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः ॥ भोगिशप्पागतः शेते त्रैलोक्यनासहितः। जलस्ययोगिभिर्देवैश्चिन्त्यमानोऽजसंभवः ।। ततोऽववीर्य विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः । सुष्वाप योगशयन एकीभूयाथ विष्णुना ॥ ब्रह्मा कमलवर्णाभो रुद्रः कालाग्निसंनिमः । पुरुषः पुण्डरीकामो रूपं तत्परमात्मनः ।। तप्तहेमनिकायाभं शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । प्रसादसुपखं पीक्ष्य प्रणेमुर्भातकोतुकाः ।। इत्यादित्यपुराणोक्तेः समुद्रान्तःस्थत्वलिङ्गस्प शिवसाधार- ण्याचतदेव ब्रह्म' इति श्रृंतो ब्रह्मशब्दस्य शिवविषयत्व * सहकतयोरिति । अस्य पूर्वोक्तरुद्रमहादेवश्रुत्योरित्यनेनान्वयो बोध्यः ।

·है . ३४४ शाफरपादभूषणे- नारायणाख्यामभजच्छक्तिरूप प्रजापतिः । इत्याश्वलायनस्मृतेः । एतेन संज्ञयाऽनन्यसाधारणनारा- यणशब्दो ब्रह्मशब्दस्य विष्ण[ पर त्वनिर्णायका, ' आपो नारा इति प्रोक्ताः' इत्यादि तेन नारायणः स्मृतः' इत्य. न्तश्रौतनिर्वचनस्येतरसाधारण्ये संज्ञायां विहितणत्वानुपपत्तेरिति समाहितम् । ब्रह्मणि नारायणसंज्ञाया उक्तस्मृतिप्रमाणसिद्ध स्वाद । एवं हिरण्यगर्माष्टकमध्ये 'य ईशे अस्य द्विपदश्चतुष्पदश्व- (द) कस्मै देवाय हविपा विधे' (श्वे०४।१३) इति 'एतावन्तो वे पशवो द्विपादश्चतुष्पादश्च' इति श्रुत्यन्तरसिद्धं पशुपवित्वं शिव. लिङ्गम् । अत एव श्वेताश्वतरोपनिषदि ' यो देवानां प्रभवश्वो- द्भवच विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो बुद्धचा शुभया संयुनक्तु । (ऋ० सं० १०१८२२३) इति मन्त्रानन्तरम् 'यो देवानामधिपो यस्मिल्लोका अधिश्रिताः । इति मन्त्रस्य य ईशे अस्य दिपदश्चतुप्पदश्च(द) इतीदमेवोत्तराई श्रूयते । एवं *हिरण्यगर्भाटके 'पुरुषस्य विद्महे सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् । तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् (ना० अ०१। द. ५) इत्युपसंहारादौपसंहारिकरुंद्रमहादेवश्रुत्योः "-'यतः मसूतिः' इत्युक्तजगत्पतिहेतोः । अतः परं नान्यदणीयसंहि परात्परं महतो महान्तं यदेकमव्यक्तमनन्तरूपं विश्वं पुराणं तमसः परस्तात्' इति सर्वोत्कृष्टत्वं तमसः प्रकृतिमण्डलात्परत्वा- देवगम्यते । तदण्डवर्तिनो हिरण्यगर्भस्य प्रजापत्यारूपस्य न संभवति । एवम् ' य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ति ' (ले० सं० १६।९) इत्युपमान्तजगत्मविहतोजानादमृतत्वं मुक्तिरभिधी. यसे । तदिदं मुमुक्षशयत्वं लिङ्गं हिरण्यगर्भ न संभवति । +यदा चर्मवदाफाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । सदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥ * हिरण्यगर्माएक इति । 'मध्य पारे' इति प्रकरण इति भावः। + यदेवि। यदीस्यपः।

·श्रीनन्दमयाधिकरणम् । (०६।२०) इति शिवज्ञानादेव मोक्षोक्तेः। नेतरोऽनुपपत्तेः' (व०सू०१।१.१६) इति सूत्रे न चान्यज्ञानान्मोक्ष.' इति त्वदीय- भाष्यवत्वमकाशिकोक्तार्यस्यासिद्धया 'शिवमनं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा [स]विज्ञेयः' (मा०१७) इति श्रुत्यन्तरे शिवस्यैव मुमुक्षुज्ञेयब्रह्मतोक्तेय" एवंविधानेकशिवलिङ्ग सहकतयोरुप- क्रमस्थमजापतिघातृश्रुत्यपेक्ष या वलववेन प्रजापतिश्रुतेर्भवन्मत श्व तदन्तर्यामिविषयतया- पाति यस्मात्मजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः । देवेषु च महादेवो महादेवस्ततः स्मृतः ॥ इति लैड़े दर्शितयोगेन चा शिवविपयत्वसंभवात् । लिङ्गमूर्तिमहाज्वालामालासंस्तमव्ययम् । लिङ्गस्य मध्ये रुचिरं चन्द्रशेखरविग्रहम् । व्योममाण तथा लिङ्ग ब्रह्माणं हंसरूपिणम् ।। विष्णुं वराहरूपेण लिङ्गस्याधस्त्वधोमुखम् । ब्रह्माणं दक्षिणे तस्य कृताञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ चामे विष्णुं महाबाहुं कृताञ्जलिपुटं तथा । मध्ये लिङ्ग महापोरं महाब्धेरम्भसि स्थितम् ।। ध्यात्वा प्रदोपकालेपु शिवसायुज्यमाप्नुयात् । एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा नारायणात्मकः ॥ भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासहितः। जलस्ययोगिभिर्देवैश्चिन्त्यमानोऽजसंभवः ।। ततोऽवतीय विश्वात्मा देहमाविश्य चक्रिणः। सुप्याप योगशयन एकीभूयाय विष्णुना ॥ ब्रह्मा कमलवीभो रुद्रः कालानिसंनिभः । पुरुषः पुण्डरीकामो रूपं तत्परमात्मनः।। वसमनिकाया शितिकण्ठं त्रिलोचनम् । मसादसुमुखं वीक्ष्य प्रणेमुर्भातकोतुकाः ।। श्त्यादित्यपुराणोक्ता समुद्रान्तःस्थत्वलिङ्गप शिवसा पाच । तदेव ब्रह्म' इति श्रुती ब्रह्मशब्दस्य शिवविपर * सहकृत्योरिति । अस्य पूर्वोक्तरुद्रमहादेवश्रुत्योरिस्यनेनान्वयो ·४६ शांफरपादभूपणे- प्रतीतेश्च । न चास्य सूक्तस्य · अद्भ्यः संभूतो हिरण्यगर्भ इत्यष्टौ ' इत्युत्तरनारायणैकवाक्यत्वावगमाचत्र 'हीच ते लक्ष्मीश्व पत्न्यौं ' इति श्रुतलक्ष्मीपतित्वलिङ्गासंभवः शिवे शङ्कन्यः । 'हीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यौ' इत्यत्र हल्लेखावाच्योमापतित्वलि. गस्यापि प्रतीत्या लक्ष्मीपतित्वलिङ्गन विष्णुमात्रपरत्वासिद्धः। लक्ष्मीशब्दस्य- तत्र माहेश्वरी लक्ष्मीमूर्तितिमतः प्रभोः । इत्यारभ्य तस्याङ्कमध्यमारूढा शक्तिर्माहेश्वरी परा। महालक्ष्मीरिति ख्याता श्यामा सर्वमनोहरा ॥ इति वायुसंहितायां माहेश्वरीशक्तिरूपायां महालक्ष्म्यां वृत्यु. पपत्तेः । लक्ष्मीपतित्वस्पापि विष्णुमाप्रनिष्ठत्वासंभवाच । ननु । श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च ' इति वाजसनेयके पठ्यत इति चेत् । किं ततः । श्रीशब्दस्यापि समानप्रकरणान्नातहले खार्थ एव पर्यवसानात् । न च वैपरीत्यं शङ्कघम् । श्रीशब्दस्य ' श्रियं लक्ष्मीमोपलामम्बिकां गा पठी जयामिन्द्रसेनेत्युदाहुः' इत्याय- ध्यसूक्ते गौर्या दृष्टमयोगत्वात् । हल्लेखायाः कमलायां प्रयोगा. नुपलम्भात् । उपलम्भेऽपि वा तष्ठिङ्गस्य शिवविष्णुसाधार- ण्याक्षतेः । लैङ्गे ब्रह्मनारायणकृतशिवस्तोत्रे:- नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीपते हीपते नमः । इति शाखाभेदभिन्नपाठोपसंहारेणोपदणाच्च । । अहोरात्रे पार्थे ' इत्यस्य ' शर्वरी त्वपहं दिनम् । इत्युमामहेश्वरसंवादो. तरर्धनारीश्वररूप एव स्वारस्यावगपाच । अथ 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् (ते. २।१ । १) इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानात्परमाप्तिरूपमोक्षोक्तह्मज्ञानस्य च ' ओपनि. पदं पुरुपं पृच्छामि' (पृ० । ३९ । २६) इति श्रुतेरुपनिषद- फप्रमाणजन्यत्वावगमादुपनिपच्छास्त्रं मुख्यतया यस्य प्रति. पादकं स एव ब्रह्मशब्दार्थो वाच्यः । नहि मुख्यत्वेन शिवस्य प्रतिपादकमुपनिषच्छास्त्रमस्ति । नापि वदान्तोक्तं जग- स्कारणत्वादिलक्षणं शिवसाधारणम् . येन ब्रह्मशब्दस्य * हल्लेखेति । ह' इत्याकारकमीजवापेत्यर्थः । .

·- . मानन्दमयाधिकरणम् । शिवविषयत्वशडून्या सदस्य विष्णुत्वनिर्णयो न स्याद । सर्वे चेदा यत्पदमामनन्ति । तपांसि सर्वाणि प यद- दन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति । तत्ते पदं संग्रहेण प्रवीमि ' (का. १।२।१५) इत्युपक्रम्य प्रवृत्तया ' सोऽ ध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' ( का०१।३ । ९) शति फठवल्लीश्रुत्पा 'येनाक्षरं पुरुपं वेद सत्यं प्रोवाय तो 'तत्वतो ब्रह्मविद्याम् (मु०१.२.१३) इति माण्डूक्य(मुण्डक) श्रुत्या च विष्णुपुरुषादिशब्दाभिधेयस्य नारायणस्यैवोपनिपरम- तिपाद्यत्वावगमात् । अत एव नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति तं वै विष्णुं परममुदाहरन्ति' (भालवेय१०) इति श्रूयते । 'एको ह वै नारायण आसीन ब्रह्मा नेशानो नामी- पोमो नेये द्यावापृथिवी' इत्यादिमहोपनिपज्जातेन 'पुरुषो ह वै नारायणोऽकामयत । मजाः सजेयेति । नारायणाला जायते नारा[यणाद्वद्रो जायते' इत्यादिनारायणोपनिपज्जातेन नैवेह फिंचनान आसीत् । अमूलमनाधारमिमाः मजा जायन्ते । दिव्यो देव एको नारायणः ' इत्यादिसुवालोपनिपज्जातेन च जगत्कारणवलक्षणस्यानितरसाधारण्यावगमात्तदनुरोधात् 'स. देव सौम्येदमन आसीन्' ' ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् । 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीत् । इत्यादिश्रुत्यन्तरगतकारणवाक्येषु श्रुतस्यापि कारणस्य सद्ब्रह्मात्मादिसामान्यशब्दस्य ' यदनी- पोमीयं पशुमालभेत' इति विधिवाक्यपठितस्य गवावादिसाधा- रणपशुशब्दस्य छागस्य वपाया मेदसः । इति मन्त्रप्रतिपन्ने छाग इव 'छागो वा मन्त्रवर्णात् ' ( जै० म० ६ । ८ । ३१) इति न्यायेन नारायण एव पर्यवसानाचेति चेत् । अत्र वदन्ति- अद्दमेकः प्रथममासम्' इत्यायर्वशिरसि देवान्पति शिववचनेन ' यदा तमस्तन दिवा न रात्रि सन्न चासच्छिव एव केवलः । तदक्षरं तत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मा. स्मसृता पुराणी'(वे०४।१८) इति श्वेताश्वतरोपन्निपन्मत्रेण चशि- वस्य सर्गाचसमये तमोमात्रावशिष्टे कारणभावनावस्थानोपवर्ण- सो टेवानां प्रथम पुरस्तात् । विश्वाधिको रुद्रो महर्षिः।

·शफिरपादभूषणे- हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानम् । स नो देवः शुभया स्मृत्या संयु- नक्तु (ना०१२।१२) इति तैत्तिरीयमन्त्रेण सर्वादिभूताहरण्यगर्भ- जनयितृत्वमतिपादकेन सर्वकारणत्वात्यायनात् । अथर्वशिखा- थाम्-'ब्रह्मविष्ण्वनीन्द्रास्ते सवें संप्रसूयन्ते' इति ब्रह्मादीनां कार्यत्वमुक्त्वा ' कारणं तु ध्ययः सवर्यसंपनः सर्वेश्वरः शंभु- राकाशमध्यगः' इति वाक्येन शिवस्य साक्षात्कारणत्वाक्तर्ज. गत्कारणत्वस्य नारायणासाधारण्यानिश्चयाच्छागपशुन्यायन नारायण एव कारणवाक्यपर्यवसानासिद्धेः । न च शिवे कारण- ताबोधफवाक्येपु रुद्रशिवादिश्रुतीनं विढयादिना विष्णुवि- षयत्वेन सावकाशतया निरवकाशत्वेन प्रवलनारायणपुरुषा- दिश्रुतिमिर्जगत्काणत्वस्य विष्णुमात्रनिष्ठत्वनिर्णय इति शक्यं वक्तुम् । पुरुपनारायणादिशब्दानामपि तदन्तर्यामिशिवविषय. तया नेतुं शक्यत्वेन तेपां निरवकाशत्वासिद्धेः। पुरुषशब्दस्य तत्पुरुपाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ' (ना० १) इत्यत्र शिवसाधारण्यदर्शनात् । नारायणशब्दस्यापि हिरण्यगर्भादौ रुढेः पुराणोक्ताया दर्शितत्वाव । योगेनान्यपर. तायामेव त्वदुक्तणत्वानुपपत्तिरूपवाधफसद्भावादन्तर्यामिविषय. तयाऽन्येषां रुद्रेन्द्रादिश्रुतीनां तत्र तत्रोदाहतस्मृतिपुराणादिवा- क्यावष्टम्भेन साकाशत्वमिति त्वदुक्तरीत्यैव- स्मृतयश्व पुराणानि भारतादीनि ससम । शिवमेव सदा साम्वं हृदि कृत्वा ब्रुवन्ति हि ॥ इति पराशरोक्तः। कानिचिद्वेदवाक्यानि ब्राह्मणा वेदवित्तमाः। रुद्रमूर्ति समाश्रित्य शिवे परमफारणे ॥ पर्यवसन्ति धिमेन्द्राम्तया वाक्यानि कानिचित् । विष्णुमति समाश्रित्य ब्रह्ममूति च कानिचित् ।। आमेथी मूर्तिमाश्रित्य श्रुतिवाक्यानि कानिचित् । सूर्यमति मुनिष्टास्तवान्यानि कानिचित् ॥ एव मभिधानेन द्वारेणेव मुनीश्वराः । मतिपायो महादेवा स्थितः सर्वासु मूर्तिपू ।।

·भानन्दमयाधिकरणम् । इति स्फान्दवचनावटम्भेन । इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः इति श्रुतिवाक्यानुसारेण च नारायणादिश्रुतीनां तदन्तर्यामि- शिवविषयतया सावकाशत्वमिति चक्तुं बाधफाभावात् । शि. घस्य सर्वान्तर्यामित्वे प्रमाणमने वक्ष्यामः। एतेन विष्णोरेव ब्रह्मशब्दार्थत्वे 'ब्रह्मशब्दः परे विष्णौ नान्यत्र कचिदिष्यते' इति परेषां प्रमाणोपन्यास आभास एव । निरुक्तपमाणैर्ब्रह्मलक्षणस्य जगत्कारणत्वस्य शिवसाधारण्येन तस्यापि ब्रह्मत्वपनीती विष्णु- शब्दस्य तदन्तर्यामिविपयतया सावकाशत्वेन ब्रह्मशब्दस्य विष्णुमात्रवाचितायां तद्वाक्याशक्तरतिस्फुटत्वात् ।' शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा [स] विज्ञेयः' (मा०१।७)। यदा चर्मवदाफाशं वेएयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । (० ६ । २०) इत्यादिश्रुतिभिः शिवज्ञानं विना मुक्ते. गैंगनवेष्टनवदसंभावितत्वोक्तर्मुक्तिसाधनज्ञानविपयोपनिपदव. मणः शिवत्वावगती 'यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति ' इत्यु. पक्रम्य भत्तायाम् ' तद्विष्णोः परमं पदम् (फा० १।३।९) इति श्रुतौ विष्णुशब्दस्य तदन्तर्यामिविषयतया सावकाशत्वान्न तदलात्सर्ववेदान्तमतिपाद्यत्वं विष्णोरेवेति निर्णेतुं शक्यम् । एवम्- आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ इन्द्रियाणि इयानाहुपयांस्तेपु गोचरान् । सोऽध्वनः पारमानोति तदविष्णोः परमं पदम् ।। इत्यत्र पदशब्दो न स्थानवाची, किंतु, इन्द्रियाण पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धरात्मा महान्परः ।। महता परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः ॥ (का० १।३।३) इति पूर्वमन्त्रनिर्दिष्टपुरुषस्यैवात्र स्थानपमाणेन पदशब्दान- देश्यत्वावगमात् । एवं च पद्यते प्राप्यत इति पदमिति व्युत्पत्या पदशन्दनिर्दिष्टः प्राप्यः पुरुष इति स्थिते मायः पुरुषो न विष्णुः । 'विष्णोः पदम् ' इत्यनेन प्रतिपादितस्य विण्यवधि- - ·' ३५२ शारंपादपणे- हिरण्यगर्भ जन यापास पूर्वम् ' इति रुद्रस्य हिण्यगर्भजनयितृ- स्वमुक्त्वा 'यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्या- योऽस्ति कश्चित् ' इति (ना.१२.१३ ) मन्त्रेण तस्य सर्वपे- क्षया परत्वज्यायस्त्वे अभिधाय 'ततः परं ब्रह्म परं महान्तम् ' इति मन्त्रे कार्यब्रह्माहिरण्यगर्भापेक्षया परत्वेन शिवाख्य ब्रह्म- मतिपादके शिवेऽपि ब्रह्मशब्दप्रयोगाच विष्णुरेव ब्रह्मशब्दवाच्य इति न निणेतुं शक्यम् । न च ततः परं ब्रह्म' इति मन्त्रात्पूर्वपठिते 'यो देवानाम्' (ऋ०सं०१८२३) इति मन्त्रे हिरण्यगर्भजन- यितृत्वेनोक्तो यो रुद्रस्ततः परं विष्ण्वाख्यं ब्रह्मैव ततः परं ब्रह्म' इति मन्त्रे प्रतिपाद्यते । तदनुरोधेन यस्मात्परंनापरमस्ति' इति मन्त्रोऽपिविष्ण्याख्यग्रह्मविपय एवेति शङ्कन्यम् । 'यो देवानाम्' इति मन्त्रे हिरण्यगर्भजनयितृरुद्रे ‘विश्वाधिका' इति विश्वश. ब्दवाच्याद्विष्णोराधिक्योक्तस्तत्परत्वस्य विष्णावसंभवाव । वि. ष्णोषिश्वशब्दवाच्यता च 'विश्वं विष्णुर्वषट्कारः' इति सह- स्रनामप्रमाणसिद्धा । अत एव ' ततः परं ब्रह्म' इति मन्त्रस्य 'यो देवानाम् ' इति मन्त्रप्रतिपादितहिरण्यगर्मजनपितृरुद्रादपि परत्वेन विषण्वादिशेयब्रह्मपरत्वभ्रमो मा भूदिति सदनन्तरम् । सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः। सर्वव्यापी च भगवास्तस्मात्सर्वगतः शिषः ॥ इति सर्वव्यापित्वसर्वगुदाशयवादिना 'यस्मात्परं सप- रम् । इति ततः परं ब्रह्म' इति च मन्त्रयोः शिवारूपब्रह्म- येव निगम संगच्छते । 'यदा तमस्तन दिवा न रात्रिने सम्भ चासच्छिव एव केवल: ' (०४ । १८) इति पुर्ववनमन्त्रेण तमोमात्रावशिष्टे सर्गाचसमये कारणभानावस्थानौपवर्णनेन जगत्कारणत्वनियतब्रह्मत्वस्य शिव एवावगतेश्च । तयोर्मन्त्रयो। शिवपरस्वावगमाच्च । सफल सदसदात्मफवस्तुफालाधिकका. लत्चिशिव एव ' यदा तमः' इत्यादिमन्त्रयो पे । यस्मात्परं नापरम् ' इति मन्त्रस्वारस्यावगमाच्च । प : पदा नमः'त मन्त्रो न फारणमापकः । यति कालविशेषमासतमसो । अनुवादस्य मामिपूर्वकस्वा- . - ·. भानन्दमयाधिकरणम् । स्माप्तिबोधकपुरोधादाकाङ्क्षायाम् 'अव्यक्तमक्षरे लीयते, 'अक्षरं तमसि लीयते, तमः परे देव एकी भवन्ति(ति)' इति सुवालोपनिषदेव पुरोवादः । तस्यां चाव्यक्ताक्षरक्रमेण 'यस्य शरीरम् ' इत्युपक्रम्य ' एष आत्मा अपहतपाप्मा दियो देव एको नारायणा ' इति पाठान्नारायणाधिष्ठिततमसः प्रति- पादनाचदनुरोधेनानुवादमन्त्रश्रुततमोधिष्ठातृशिवशब्दो नारा- यणपर एव । एवं च तदक्षरं वत्सवितुर्वरेण्यं प्रज्ञा च तस्मा- ममृता पुराणी' इत्यादिना नारायणस्व प्रकारविशेपोपदेश इति परैरुक्तम् । तन्न शिवतत्त्वविदोऽनुमन्यन्ते । तथा हि- सत्यम् ' यदा तमः इत्यनुवादः, परं सौवलोपनिषद्वाक्यपेव तस्य पुरोषाद इति कुतोऽवगतम्, अन्येपामन्यमानार्थप्रापका नाम् 'तमो वा इदमेक एवान आसीत् । नासदासीनो सदा- सीचदानीम् ' 'प्रजापतिर्वा इदमेक आसीमाहरासीन रात्रिरा. सीत्सोऽन्धे तमास प्रासपत्' इत्यादीना श्रवणात् । नापि 'यदा तमः' इति भाग इव 'तन्न दिवा न रात्रिः' इत्यादिभागोऽपि कास्नानुवादः । तच्छब्दयोगेन तत्काले कस्यचिद्विधेयताम- तीते विधेयश्च सत्र न दिवानिशाविभागाभावः सदसदात्मकम- पश्चाभावो वा । उदाहृतपुरोवादवचन जातादेव तयोः मासः ( नदि किंचिदन्य किचिद्विधातुं प्रवृत्तं वाक्यमनुवादायावश्यापेक्षिवात्पु- रोवादादेव माऽय पर्यवस्परसाफल्यमनवीत । अततित्रापि न दिवा' इत्यादिरनुवादः । एवं च शिवशब्दोऽपि यथाकथंचि- दौत्सर्गिकार्यपरता हित्वा पुरोवादविशेषमा नारायण एवं पर्यवस्येत्तदा ' यदा तमस्तत्' इति वाक्यं किंचिदनूध विधि- द्विधातुमुषम्यक विधेयमासाय विश्राम्पतु न हि शिवपदस्प नारायणत्तित्वे पुरोवादादमात किंचिचदर्य पश्याम इति पर. मते वाक्यवेयर्यव तावत्मासः । तस्मात्सर्गाघसमये नम:- मापकेषु वाक्येषु कपिदधिष्ठाता नारायणशब्देनोच्यते कचित्म भापतिशब्देनोच्यते चित्ताधारणशब्देनोच्यत इति विरुद्धाने- फश्रवणादनिर्णीतविशेषपर्यवसाने नेपामेकविषयत्वं दर्शयितुमयं ( मन्त्रा। तेभ्योऽासं सर्गाधकालीनतमोऽन्ध तदधिष्ठात: शिवत्वं ·- ~ - - शाकरपादभूषणे- कोत्कर्षस्य तत्र पाधात् । किंतु शिव एच, इति 'सर्वे वेदा यत्पा दमामनन्ति ' (का. १ । २ । १५) इत्युपक्रमो शिवविषय एव । यद्वा पदशब्द एव शिववाची । - शिवो रुद्रो महादेवः शंकरो ब्रह्म सत्पदम् । एवमादीनि नामानि विशिष्टानि परस्य तु ।। इति स्फान्दोक्तः । तथा च विष्णोरिति पञ्चम्यन्तं परमश. दायोफर्षप्रतियोगिसमर्पकम् । परशब्दयोगे पञ्चम्या एव मुख्य- वाद । एवम् ' येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच ' इत्यत्राप्य- क्षरपुरुषशब्दाभ्यां शिव एवोच्यते । क्षर:(२) प्रधानममृताक्षरं । हरः सरात्मना वि(स्मानावी)शते देव एकः । (०१।१० इत्यत्राक्षरशब्दस्य शिवे दृष्टत्वात् । पुरुपशब्दस्य : तत्पुरुषाय विद्महे महादेवाय धीमहि । तन्नो रुद्रः प्रचोदयात् ' (ना० १) इत्यत्र शिवे मसिद्धेश्चति शेवोक्तरीत्या वाक्यार्थस्य वक्तुं शक्प- स्वात् । ' इमा रुद्राय स्थिरधन्वने गिरः । इति श्रुत्या शिवं मस्तुत्य ' सर्वाणि ह वा एतस्यैव नामधेयानि' इत्याश्वलाय. नस्मृत्या च शिवस्यापि सर्ववेदप्रतिपाद्यत्वावगमाच न सर्ववे- दान्तशास्त्रपतिपाद्यो विष्णुरेव ब्रह्मशब्दार्थ इति निर्णेतुं शक्यम् । किंच · ऋतर सत्यं परं ब्रह्म पुरुष कृष्णपिङ्गलम् । उर्ध्वरेत विरूपाक्षं विश्वरूपाय वै नमो नमः । (महाना० १) इति मन्त्र रुद्रेऽपि परं ब्रह्मेति ब्रह्मशब्दश्रवणाद्विष्णुरव ब्रह्मशब्दार्थों मुख्य इति न निर्गतुं शक्यम् । यत्तु पूर्वाधोंक्तं विष्ण्वाख्यमूर्ध्वरेतं परब्रह्म प्रति स्थितमपरं ब्रह्म नीललोहितकृष्णपिङ्गलान्यतरापरपर्यायविरूपाक्षशन्देन निर्दिश्यत इत्येव तन्मन्त्रार्थों वर्णनीयः । अन्यथा कृष्णपिङ्गलं नीललोहितमित्यनयोरेकतरस्य पौनरुक्त्यापत्तिः किंच 'ब्रह्माधिपतिर्ब्रह्मणोऽधिपतिः । इत्युत्तरवाक्ये ब्रह्माधिपतिः' इत्यस्य बहुव्रीहिरूपताऽवश्यमनुसरणीया । अन्यथा तप्रत्ययक्ष- शब्दस्यं स्वरितान्तत्वानुपपत्तेः । समासान्तरत्वे वाऽनन्तोदाघ- स्वेन ' अनुदाचं पदमेफवर्जम् ' (पा० सू०६।१।१५८) इत्पस्य मसङ्गन्न समासस्य स्वरितपूर्वपदान्तत्वानिर्वाहा पर रवि परोक्तम् । तदसत् । पिङ्गललोहितपदयोषिभिभापकरया - ·आनन्दमयाधिकरणम् । पौनरुक्त्याभावात् । नमः सोमाय च रुद्राय च नमस्ताम्राय चारुणाय च (रु०अ०८) इति श्रुताविवोपपत्तेश्च । ब्रह्माधिपतिरि- त्यनेन च पति विश्वस्याऽऽत्मेश्वरशाश्वतर शिवमच्युतम् (ना० १३३३)इत्यादाविवानन्याधिपतित्वमेवोच्यते । ब्रह्म परमात्मरूपं स्वयमेवाधिपतिर्यस्येति बहुव्रीह्याश्रयणात् । अन्यथा ब्रह्म- णोऽधिपतिरित्युत्तरवाक्यासंगतेः। न च रुद्रो ब्रह्माणं प्रत्यधिप- तिरिति त्वयाऽपाध्यते । नापि-ब्रह्मशब्दोऽयं जीववाचीत्यपि वक्तुं युक्तम् । 'ईशानः सर्वविद्यानामीश्वरः सर्वभूतानाम्' इत्यनेन पौनरुक्त्यापत्तेः । ब्रह्मशब्दस्य प्रधानवाचित्वेऽपि नासौ रुद्र इति शक्यमभ्युपगन्तुम् । प्रधानवश्यताया एव तत्र त्वयोप- गमात् । अनन्याधिपतित्वद्योतनायव जीवोत्तम हिरण्यगर्भ मत्यधिपतिरित्युकिरर्यवती भवति । किंच सदाशिव इति दोपगन्धराहित्यमोमिति प्रणववाच्यत्वं चोच्यमानं रुद्रस्य पर- ब्रह्मतामवगमयति । यो देवानां प्रथम पुरस्ताविश्वाधिको रुद्रो महर्षिः। हिरण्यगर्भ पश्यत जायमानं स नो देवो शुभया स्मृत्या संयुनक्तु । यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मानाणीयो न ज्यायान'(ना०१२।१२) इत्युपक्रम् 'यो वेदादी स्वरःमोक्तः' इत्यादिना तस्यैव रुद्रस्योंकारवाच्यतामुक्त्वा तस्यैव परमेश्वर; ताया 'यः परः स महेश्वरः' इत्यनेन निर्धारणात्स एवात्र मन्त्रे मत्यभिज्ञायते । अपि च त्वदुक्तरीतौ प्रतिशब्दाध्याहारो विरु- पाक्षादिशब्दानां नपुंसकतानिहाय ब्रह्मशब्दाध्याहारवेत्यादि बहसमञ्जसम् । यदपि ' तदेवतं तदसस्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परमं कवीनाम् । (म० ना० १।६) इति श्रुती समुद्रशायित्वलिङ्गाद्विष्णुरेव ऋतादिशब्दवाच्य इत्यवगम्यत इति । तदपि न । समुद्रान्तःस्थ- स्वस्याप्यष्टौ रुद्रे प्रसिद्धः । ' मध्ये लिङ्ग महाघोरं महाब्धे. रम्भसि स्थितम् ' इत्यादित्यपुराणोक्तेश्च । तस्य शिवसाधार- ग्यात् । नारायणेऽपि सुप्रसिद्धं समुद्रान्तःस्थत्वमिति चेत् । वाद- मस्तु नितायता रुद्रव्यवच्छेदलाभः । किंच श्वेताश्वतराणां मन्त्रो. पनिषदि यो देवानां प्रभावश्चौद्भवच विश्वाधिको रुदो महर्षि .

·शांकरपादभूषणे- विदधातीति तत्सार्थकत्वस्य वक्तव्यतया तदुत्थाप्यपुरोवाद- स्थितनारायणादिशब्दस्यैव शिवे वृत्तिर्वक्तव्येति युक्तम् । वा. क्यपेयापेक्षया पदलक्षणाया एवोचितत्वात् । एवं चोक्तम- कारण ' यदा तमः' इति पूर्वार्धम् । 'तमो वा इदमेकमास' इत्यादीना केषाचित्कारणवाक्याना यथा शिव एव पर्यवसान- परं तयोत्तरार्धे 'तदक्षरम् ' इति भागः यथा सुदीप्तापाव काद्विस्फुकिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः । तथाऽक्षराद्विविधाः सौम्य भावाः प्रजायन्ते तत्र चैवापियन्ति ' (मु० २।१।१) इत्यादिमुण्डकोपनिषदादिश्रुतीनाम् , ' तत्सवितुर्वरेण्यम् ' इति भागः सवितृमण्डलमध्यवर्तिनि परमपुरुषे जगत्कारणत्वनियतं सर्वान्तर्यामित्वलिङ्गम् ' धियो यो नः प्रचोदयात् ' इति उप. वर्णयन्त्याः सावित्र्या ऋचः, 'प्रज्ञा च तस्मात्ममृता पुराणी' शति भागः तदक्षत बहु स्यां प्रजायेय ' (छ।०६।२।३) इति । स ईक्षत लोकानुत्सृजा ' इति : सोऽकामयत बहु स्या प्रजायेय (२०२।६) इति — तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्न- -ममिजायते' इति च स्रष्टुरादिसर्गकालीनस्रष्टव्यवस्तुजावाना -बीक्षणादिशब्दैः प्रतिपादयता छान्दोग्यादिश्रुतकारणवाक्पाना शिव एव पर्यवसानं वोधयतीति युक्तम् । हिरण्यगर्भादिसर्व- कारणत्वेन सापनिपसंमतस्य शिवस्यैव सकलकार्येभ्यः पर- माद्धिरण्यगर्भापरत्वम् । यस्मात्परं नापरमरित ' इति मन्त्री बोधयतीति । किंच शिवनामत्वेन लोकमसिद्धेदरशिवेशरुद्रेशा. नमहेश्वरशब्दः अथ क मादुच्यते सर्वव्यापी । विश्वेदेवाश्च यत्त- रिमविश्वरूपः ततः स्मृतः । हंसो नाम सदाशिवः' इति अ4- पशिरोमहाभारताचवगमितशिवनामभावः सर्वव्यापिविश्वरूप. इंसादिशन्दैरन्यदेवतावाचिशब्दान्तरम्पतिकररहिनः क्षरमधा. नममृताक्षरं हर:'( श्वे० १।१०) भाषाभाकर शिवम् ' (९५।१४) भ्यः सृष्ट्वा पयत्यय ' (०५३) एको हि रुद्रो न द्वितीयाय तस्थुः' (श्वे० ३१२) 'शानो .

·आनन्दमयाधिकरणम्। तं विश्वरूपं भवभूनमीड्यम् ' (०६ । ५) 'एको हमी भुवनस्याम्य मध्य' (६।१५) इत्यादिमन्त्रावयवरस्या उपनि पदः कास्न्यन शिवपरन्वावगमात्तदन्तर्गतस्य ' यस्मात्परं नाप. रंम (व० ३।९) इति मन्त्रस्य ततः परं ब्रह्मपरं महा- न्तम् । (श्व० ३७) इति मन्त्रस्य शिवपरत्वमेव युक्तम् । म्फुटोकतं चास्याः कात्स्न्येन शिवपरत्वं कूर्मपुराणे सुशीलो. पाख्याने- अयाम्मिन्नन्तरे पश्यत्समायातं महामुनिम् । भ्वताश्वतरनामानं महापाशुपतोत्तमम् ।। इत्यादिना सुशीलस्य राज्ञः श्वेताश्वतरस्य महर्दर्शनं तदा न्दनादिक शिष्यभावेन तत्परिग्रहमार्यनं चोपन्यस्य ‘सोऽनुग- ह्याथ राजानम् ' इत्यादिना महस्तत्मार्थनस्याङ्गीकारादिक चोक्त्वा ददौ तदैश्वरं ज्ञानं स्वशाखोक्तं हितप्रदम् । अशेषवेदसिद्धं तत्पशुपाशविमोचकम् ॥ इति पाशुपतज्ञानस्य श्वेताश्वतरशाखोक्तत्वकीर्तनेन । उवाच शिष्यान्संप्रेक्ष्य एतदाश्रमवासिनः । ब्राह्मणाक्षधियान्वैश्यान्ब्रह्मचर्यपरायणान् । मया प्रकाशितां शाखामधीत्यैवेह योगिनः । समासते महादेवं ध्यायन्तो निष्कलं शिवम् ।। इह देवो महादेवो रममाणः सहोमया । अध्यास्त भगवानीशो भक्तानामनुकम्पया ॥ तच्छाखोक्तमार्गेण तेषां शिवध्यानोपवर्णनाचेति । वायुसंहि- तायां च चतुयें पशुपतिनिर्णयाध्याय शिवपरत्वमस्याः मप- श्चितं द्रष्टव्यम् । यदप्यम्या उपनि पदः शिवपरन्वमसहमामः परैरुक्तम- अस्यामेव तृतीयाध्याये · वेदाहमेतं पुरुपं महान्तम' (श्वे. ३।८) इत्यादिपुरुषसूक्तमन्त्राम्नानाचमतिपाद्यमानम्य नारा यणस्येह प्रत्यभिज्ञानेन तस्यैवैतमतिपाद्यताऽवसीयते । उभयो- १ वृहन्तम् । इतीदानतिनपुस्तकपाठः। .. .

·शांकरपादभूषणे- रपि प्रतिपाद्यभेद उभयत्र नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (०३ । ८) इत्यनेन द्वयारितरेतरव्यवच्छेदेन मुक्त्युपाय- त्वावधारणासंभवात् । त[पनिपत्मत्यभिज्ञानात्पुरुषसूक्तमेव शिवपरं किं न स्यादिति चेत् । न ! 'सहस्रशीर्षा पुरुषः (०३।१४) इति उपक्रम एव पुरुसंज्ञे शरीरेऽस्मिञ्चयनात्पुरुपो हरि । शकारस्य पकारोऽयं व्यत्ययेन प्रयुज्यते ।। भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुप इत्यपि । निरूपाधी च यतेंते वासुदेवे सनातने ॥ इत्यादिपुराणवचनावगमितनारायणकान्त्यस्य पुरुषशब्द- स्याऽऽन्नानेन मध्ये 'वेदाहमेतं पुरुष महान्तम' (वे० ३८) इति 'महादेव वा महापुरुषं वाऽर्चयेत् ' इति कल्पसूत्रावगमि- तनारायणनामभावस्य महापुरुपशब्दस्याऽऽन्नानेनाथर्वणेऽष्टाद. शशान्तिप्रकरणे तसदैवत्यासु शान्तिपु तत्तदेच[त]स्य मन्त्रविनि- योननावसरे 'वैष्णव्यां पुरुषसूक्तम् ' इति वैष्णव्यां शान्ती पुरुपसूक्तस्य विनियोजनेन शौनकपौधायनादिस्मृतिषु बहुधा नारायणसमाराधने तस्य विनियोजनेन विष्णुपुराणादिपु पुरुष. सूक्तार्थमक्रियया नारायणस्तुतिदर्शनेन 'पुरुषेण नारायणेन यनमानेनोपतिष्ठने' अय नारायणाभ्यामुपस्थानम् ' इति कल्पसूत्रेषु नारायणसमाख्यया व्यवहारेण च पुरुषसूक्तस्य नारायणपरत्वावगमादनेकममाणव्याकुलीकरणायोगेन तन्मन्त्र- प्रत्यभिज्ञानादस्या एवोपनिपदो नारायणपरत्वमाप्तेः । न चा. (घ)स्यामेवोपनिपदि वेदाहमेत पुरुपं महान्तम् । (श्वे. ३।८) यस्मात्परं नापरमस्ति किंचित ' (०३।९) इवि मन्त्रद्वयाम्नानानन्तरम् । सतो यदुसरतरं तदरूपमनामयम् । य एवं विदुरमृतास्ते भवन्त्ययेसरे दु.खमेवापियन्ति ॥ सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वपापी च भगवास्तस्मात्सर्वगतः शिवः' (० ३ । ।११).

·-- - . आनन्दमयाधिकरणम् । इति मन्नाम्नानेन पुरुपसूक्तमसिपाद्यान्नारायणादुसरत्वेन शिवस्य प्रतिपादन एवास्यास्तात्पर्यमवसीयत इति चेत् । न । प्रथममेव वेदाहमेतम्' (श्वे० ३1८) इत्यनेन मन्त्रेण नागय- णवेदनस्यैव मोक्षहेतुत्वम्य 'यस्मात्परं नापरम् (वे० ३१९) झते मन्त्रेण तस्मात्परभावस्य च प्रतिपादनेन तदनन्तरथुतमन्यसंद- भस्य तद्विरुद्धार्थे तात्पर्यफल्पनायोगात् । उपक्रमोपसंहारयोविं. रोधेऽसंजातविरोधित्वेनोपक्रमवाधस्य पूर्वतन्त्रे स्थितत्वेन चरम- श्रुतस्य ' ततो यदुत्तरम्' इत्यादेः प्रथमावगतार्यानुरोधनव नेयत्वात् । तस्मात्तत्रोत्तरसंदर्भोऽपि नारायणपर एव । तस्मात 'सर्वगतः शिवः' इत्येतदनन्तरमपि । सहस्रशीर्पा पुरुप पुरुप एवंदं सर्वम् ' (श्वे० ३ । १४ । १५) इति पुरुषसू. क्तमन्त्राम्नानात् सत्त्वस्यैप प्रवर्तकः । (श्वे०३।१२) इति सत्त्वगुणोपाधिलिङ्गाम्नानाच ततःशब्देन 'तेनेदं पूर्ण पुरुषेण विश्वम् (वै० ३.९) इति पूर्वमन्त्रान्ते प्रथमानिर्दिष्ट विश्वं परामृश्य ततःपरत्वं प्रकृतनारायणस्य प्रतिपाद्यते । अथवा तत.शब्दो हेतौ । यस्मात्तेन सर्व पूर्ण ततो यदुत्तर- मिति संदर्भसंगतः । एवं च तत्र तत्र मन्त्र स्थिता रुद्रादिशब्दा अपि शिवशब्दन्यायेन नारायणपरा एव । एवं चास्यामुपनि- पदि कात्स्न्येन नारायणपरायाम् ' स कारणं फरणाधिपाधिपः । (०६।९) इति मन्त्रान्तरेऽपि न शिवस्य कारणत्वशड्- फापीति । अत्र वदन्ति शिवतत्वविदुरीणा:-यदुक्तं पुरुषसू. क्तमन्त्रमत्यभिज्ञानात्तत्प्रतिपाद्यस्य नारायणस्यैवैतदुपनिषत्मति- पाद्यताऽवसीयत इति । तदसत् । श्रुतयो हि प्रत्यभिज्ञानात्स्थ- लद्वयपरामर्शापेक्षितस्वेन विलम्बिताइलवत्तराः । तथा चोपनि- पदुपक्रममारभ्यानुवर्तमानानेकशीभ्यस्यमानशिवरुद्राधनकाभि- धानश्रुतिप्रतिपादितं शिवविषयत्वमपोह्यान्यविषयत्वमापादयितुं न प्रत्यभिधानं शक्नोति । न च ' नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय ( ० ३ । ८) इति पुरुषसूक्तमत्यभिज्ञानमनन्यथासिद्धत्वा- युक्तम् । कैवल्योप- दमिधानश्रुतिभ्यः प्रबलमित्युक्तं 'ण सर्वम् । इतीदानतिनपुस्तकेषु पाटः। ५ ·शांकरपादभूपणे- निपच्छुतायपि उमासहायं परमेश्वरं प्रभु त्रिलोचन नीलकण्ठ प्रशान्तम् इति प्रस्तुत्य ज्ञात्वा तं मृत्यमन्यात नान्यः पन्था विमुक्तये' इति श्रवणन मक्त्युपायत्वावधार णम्य पुरुपयुक्तपातपाय नागयण एव व्यवस्थित्वाामदया तस्यानन्यथामद्धन्वाामद्धः । किं चाम्यामुपानपाद तृतीया- ध्याय चतुर्थाध्याय च या ते स्द्र शिवा तनुः ( श्वै०३५) यामिषु गिरिशंत हस्ते ' (श्वे० ३।६ ) 'मा नम्तोके तनये मान आयुषि' (श्व० ४ । २२ ) इति श्रीरुद्रमन्त्रा बटव आन्नाता इति रुद्रमन्त्राणामप्यस्ति प्रत्याभज्ञानम् । तथा चाभयमन्त्रप्रत्यभिज्ञायामका नारायण एव पक्षपातो न युक्तः। फि' च प्रत्यभिजयोचलाचलविवेके शिवमन्त्रास्तृतीयऽध्याय चतुयेंऽध्याये चाऽऽम्नाताः पुंसक्तमन्त्राश्च रुद्रमन्त्रसंदंशपतिता, न प्रथमपाम्नाताः । न च देवताविशेपासाधारणपदघांटताः । पुरुषशब्दस्य नारायणासाधारण्यस्य निरसिष्यमाणत्वात् । तथा च संदेशन्यायनासाधारणरुद्रशिधादिपदघटितत्वेन च रुद्रमन्त्र- प्रत्यभिज्ञानस्यैव मावल्यमवधार्यते । वस्तुतस्तु पुरुषसूक्तमपि न नारायणपरम् । ' उतामृतत्वस्य शान: ( श्वे० ३।१५) इत्यभिधानथुर्तिबलात्तस्य शिवपरत्वावगमाव । नन्वमृतत्वस्य- तीशितध्योपादानादश्वर्यरूपयोगिकार्यविधित्सया प्रयुक्तमीशान- पदम् 'सर्वम्य घशी सर्वम्येशान: ' इत्यत्रैव केवलगांगकत्वान रूदया शिवप्रतिपादकमिति चेत् । न ईशतव्यानुपादान इव सदु- पादानेऽप्यवयवशक्त्या यौगिकाथै प्रतिपादयस एच तस्य ईश्वरः शर्व ईशानः (अ० को०११) ईशानः शशिशेखरः' इति शिवाभिधानकोशम्मृतिसिद्धसमुदायशक्त्या शिवप्रतिपादक- त्वस्यात्सर्गिकस्य दुरुपह्नवत्वात्केवल योगाच्छक्तिदयानुग्रहला. भेन योगरुढचलवत्त्वाचन ह्यवयवायप्रतियोग्यनुपादान एव समु- दायशक्त्युन्मेष इति कश्चिदव्युत्पत्तिसिद्धो नियमः। यनशानश- ब्दो फेवलयौगिक एवेत्यवधायेंत । 'शब्दादेव प्रमित:' (० म० १।३।२४ ) इत्यधिकरणे ' अद्गुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिः रिवावधूमफः । ईशानो भूतभव्यस्य' (फा० २।४ । १३) ·.. आनन्दमयाधिकरणम् । इति कठवल्लीमन्त्रस्याङ्गुष्ठमात्र इति परिमितममाणलिङ्गाज्जीव. परत्वमाप्तौ तन्मत्रपतिपाद्यस्य पुरुषस्येशानो भूतभव्यस्येतीशि. तव्योपादानेऽपि सौत्रशब्दपदस्वारस्यादीशान इत्यभिधानथु. त्येव परब्रह्मपरस्वनिर्णयस्य श्रीमद्भाप्यकार: कृतत्वात् । तस्य केवलयौगिकत्वे तदसाधारणशब्दाभावाद्भूतभव्येशितृत्वलि- ङ्गादेव निर्णतव्यमिति 'शब्दादेव' इतिसूत्रास्वारस्यमसङ्गात् । ननु । ईशानः माणदः माणः' इति विष्णुसहस्रनाममध्ये परि. गणनादीशानशब्दो विष्णौ रूढ इति चेत् । न । स्तुवन्नामसहस्र- येत्युपक्रमानुसारेण सर्वात्मतया स्तोतुं प्रवृत्ते विश्वं विष्णुरि. स्यादी सर्वात्माभिमायण देवत्तान्तरनाम्नामपि पहनों परिगण- नदर्शनेन ततस्तेषां तत्र शक्त्यसिद्धेः । अन्यथा भारतले नादि त्यपुराणपठितशिवनामानन्तर्गतस्य विष्णुनाम्नोऽभावेन हरिवंशे फैलासपात्रायाम् नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ।। इत्ति कृष्णं प्रति शिववचनेन च विष्णुनाम्नां शिवनामत्वमा सिद्धेश्वामिधानश्रुत्या कचिदपि विष्णुपरत्वनिर्णयो न स्यात् । तस्मात्स्तुत्यर्थगन्धरहितलोकवेदसाधारणनामगणनेदंपर्येण प्रवृ- चाभिधानकोशश्रुतिरेव नामत्व प्रमाणमितीशानशब्दस्य शिवना- मत्वमेपेतीशानशब्दापमुक्तस्य शिवपरत्वनिर्णयो युक्त एव । यदपि पुरुपश्रुत्याधनेकममाणैः सूक्तस्य नारायणपरत्व- मुक्तम् । तदसत् । पुरु५दस्य श्यया नारायणकान्त्यासिद्धः। यद्यपि पुरुषो ६२ नारायणोऽकामयतु ' इत्यादी नारायणे पुरुपशब्दप्रयोगो दृश्यते तथाऽपि 'पुरुषावात्ममानवो' (अ०को. ३.३.५१९) इत्यभिधानकोशम्मलौकिकवैदिकरयोगमाचुर्या- चाऽs-मसामान्ये तस्य शक्तेरावश्यकत्येन तत एव तदुपपत्तेवि. णो तस्य न विरिप्यापि शक्तिः कल्पयितुं युक्ता । = बहिरा. पाधिकरणविरोधात् । तत्र हि म्लेच्छस्तृणघृतादिनातिमात्र = पहिराज्याधिकरणांत । दर्शपूर्णमास करणे ६ श्रूयते---बहिल *ज्य विलाप पति पुरोडा पनि करोति' इति । ननु बाई ·६ . आनन्दमयाधिकरणम् । नारायणे पर्यवसानमस्तीत्येतज्ज्ञापनेन चरितार्थतयाऽर्थवादपधा. नपौराणिकनिर्वचनस्य चित्राधिकरणे माहेन्द्रस्तोत्रविशेषनामत्वेन प्रसिद्धस्य पृष्ठशब्दस्य सचित्र 'पृष्ठेरुपतिष्ठते' इत्यादी स्तोत्रसा- घने रथंतरादी लक्षणया प्रसिद्धिरस्तीत्येतज्ज्ञापनेन चरितार्थस्य पृष्ठशब्दस्य रयंतरादी प्रवृत्तिनिमित्तप्रतिपादनपरस्य । आपो घा ऋत्वियमार्छन्ताऽऽसौ वायुः पृष्ठे ज्यवर्तत' इत्यादिश्रीता- थवादिकनिर्व वनस्य न सत्र शक्तिकल्पकत्वमिति मीमांसकोक्त- रीत्या विष्णावभिधानकोशस्मृत्यादिवदनन्यथासिद्धमयोगविप. यविशिष्यशक्तिकरपकत्वायोगात् । पुरुषशब्दस्य नारायणासा- धारण्यवचनस्यापि 'अपर्शवो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गो- अवाः' (ले०सं०५।२।९) इपि,पशुत्वजावर्गवाचसाशरएपनि- पचनस्पोपकाराधिक्यात्मशंसापरत्वमिव स्वातन्त्र्यादिपुरुपलक्ष गाधिक्यानारायणप्रशंसापरत्वेनोपपत्तेनं तबलादपि पुरुपश- ब्दस्य नारायणे विशिष्यशक्तिः सिध्यति । अन्यथा गोअश्वे- प्पपि पशुशब्दस्य विशिष्पशक्तिसिद्धयापत्या पशुत्वस्य गवा- श्वासाधारण्यापते। स एव वासुदेवोऽयं पुरुषा मोच्यते बुधः । प्रकृतिस्पर्शराहित्यात्स्वातन्पावभवादपि ।। स एव वासुदेवोऽयं साक्षात्युरूप उच्यते। स्त्रीमायमितरत्सर्व जगद्गह्मपुरःसरम् ॥ इति नरसिंहोपपुराणवचनेन पुरुपशब्दस्य नारायणासाधा. रण्यवचनानां प्रशंसापरत्वस्य स्फुटीकरणाच । यद्येवमपि पुरु- शब्दय विष्णो प्रयोगनिर्वचनासाधारपवचनैषिशिष्यशक्तिः स्यात्तदा पुरुपय विम सहस्राक्षस्य महादेवस्य धीमहि । पुरुष कृष्णपिङ्गलं तभीशानं वरदं देवमीडया' (ना० १०११) इत्या- दिश्रुतिपु प्रयोगात्। यस्मात्पुर्यनशेते च तस्मात्पुरुप उच्यते । इति ने शिवनामप्रस्तावे निर्ववचनात् । ..

·३६२ शांकरपादभूषणे- पुरुषो नाम संपूर्णः शिवः सत्यादिलक्षणः । साम्बमूर्विधरो नान्यो रुद्राद्विष्णुरजोऽपि वा ।। इति स्कान्दे ब्रह्मगीतास्वसाधारण्पप्रतिपादनाच शिवेऽपि शक्तिः स्यात् । तस्मादेकया वाऽनेकया वा साधारणत्वान्न पुरु- पश्रुत्या विष्णुपरत्वनिर्णयो युक्तः । महापुरुषशब्दोऽपि न तत्परत्वनिर्णायकः। उक्तरीत्या सामान्यशक्त्यैव प्रयोगोपपत्तेः। न चात्र महापुरुपश्रवणमपि । महान्तं पुरुपामति भिन्नपदयोरेव श्रवणात् । न च पदद्वयस्य कचिदका रूढिरस्ति । नारायण. समाख्याऽपि पुरुषसूक्तस्य तदृपिकत्वनिवन्धना । 'नारायणह- ऐन पुरुषसूक्तेनोपचितां चितिमुपतिष्ठमान इह जन्मान पुरुषो भवेत् ' इति वाधूलसूत्र ऋपिदेवतयोर्नारायणपुरुषशब्दाभ्यां भेदेनोपादानात् । वैष्णव्यां शान्ती नारायणसमाराधने च विनि- योगोऽपि नाभिधानश्रुतिमाप्तं शिवपरत्वमस्य वाधवें । 'उनुध्यस्व' • अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्' इत्यादिमन्त्राणां ग्रहयने तत्तद्ग्रहा- राधने वत्तद्देवत्यमन्त्रविनियोगावसरे बुधभौमादिपूजासु विहि. सानामपि बहुशस्तदाराधनजपहोमादिषु विनियुज्यमानाना- मपि विरुद्धविनियोगमात्रेण श्रुतितदनुकूलपिनियोगान्तरमाप्ता- मेयत्वाबाधात् । अन्यथा 'यजेत्पुरुषसूक्तेन धनदं विश्वरूपिणम्'। इत्यादिशातातपसिद्धविनियोगान्तरेणान्यपरत्वस्याप्यापत्तेः ।अ. स्ति चास्य सूक्तस्याभिधानश्रुत्याधनुगुणोऽपि विनियोगः । यथा बौधायनसूत्रे श्रीरुद्रन्यासादिषु शिवसंकल्पादिषु विनि- योगः । नमकं चमकं चैव पुरुषसूक्तं च नित्यशः । जपनेति महादेवं गृहं गृहपतिर्यथा ॥ इति पुराणे । पास्तु शान्ती- आवाह्य कुम्भे देवेशं रुद्रं भुवननायकम् । इस्युपक्रम्य- नमकं चमकं चैव पौरुष सक्तमेव च । इत्यादिना जपे विनियोगः। तथा लिङ्गपुराणे शिवपूजाविधौ- सकूण सपुष्पेण सापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ।

·m ३६३ आनन्दमयाधिकरणम् । मन्त्रावतान्प्रवक्ष्यामि, इत्युपक्रम्प- ज्येष्ठसाम्नां येणेव तथा देवव्रतैरपि । रयंतरेण पुण्येन सूक्तेन पुरुपेण च ।। इति शिवाभिपेके घ विनियोगः । उपबृंहणमपि विनियुक्तम. न्मार्यविवरणरूपत्वाच्छुतविनियोगनिर्वाहार्यकत्वादन्ययासिद्धं न श्रुतिपाप्तमस्य शिवपरत्वमपवावितुमीप्टे। तयाहि-अस्त्यन्यदे- पत्यानां मन्त्राणां विधिवलादेवनान्तरयजने विनियोगः । स च तेषां मन्त्राणां यजनीयदेवतामदर्शनेन निर्वाह्यः । मन्त्राधिकरणे मन्प्रविनियोगस्य वाक्यार्थमतिपादकत्वस्थितेः। तदर्थं च मन्त्र. स्यस्य देवतापरस्य पदस्य यजनीयदेवतायां मुख्यवृत्त्यसंभ- वाद' वचनोतु ययार्थमैन्द्री स्यात् ' (जै० म० ३।२।३) इत्यैन्यधिकरणन्यायेन लक्षणावृत्तिर्वाच्या । वत्समभिव्याहत. विशेषणानां तु 'दर्भस्तृणीत हरितैः । इति मन्त्रे हरितत्ववत्सं. भवदर्यानां तद्विशेषणपकाशनद्वारा तत्र पर्यवसानं वाच्यम् । 'सोमः पवते जनिता मतीनाम् ' इति मन्ये सोमलतायामग्न्या. दिजनयितृत्त्ववद । तत्रासंभवदर्थकानां त्वभ्युदयायासमवेत- गुणकाशनद्वारा तत्र पर्यवसानं वाच्यम् । असमवेतस्यापि गुणस्याभिधानं मन्त्रश्रुतविशेषणविशिष्टप्रकाशनमभ्युदयकारीति नियमादृष्टार्थमित्यस्यार्यस्य वचनासेपामितरार्थ प्रयुज्यत इति नावमिकाधिकरणस्थितेः । एवं च पुरुषसूक्तस्याभिधानश्रुतित. दनुगुणलिङ्गादिनियमितशिवकान्त्यस्यापि श्रुतविनियोगान्तर- निर्वाहाय घनदादिप्रकाशकत्वमकारवनारायणप्रकाशकत्वमका- रोऽपि पुराणादेरभावे पुरुपयुद्धया कल्पनीय इति स एव तत्स- माराधनतदङ्गाफलादिनपश्चप्रधानेपु पुराणागपादिपु नियम्यत इत्यन्यथासिद्धान्येवोपबृंहणानि । दृश्यन्ते ह्यसमवेतार्यविशेपणा. नामपि मन्त्राणां पुराणेपूपबृंहणानि- सोमं ससर्ज यज्ञार्थ सोमादयोः समजायत । १'नास्त्रय' इतीदानीतनपुस्तकपाठः ।

·-- ३६६ शोफरपादभूषणे- घरा घ वह्निः सूर्यश्च वज्रपाणिः शचीपतिः ।। विष्णुनारायणः श्रीमान्सर्वं सोममयं जगत् । इत्यादीनि । एवं पुरुषसूक्तस्य शिषपरत्वप्रतिपादयाम्प उपहणानि दृश्यन्त । यथा लिङ्गापुराणे- चोर्धा हि विभोस्तस्य खं नाभिः परमेष्ठिनः । सोमसूर्यामयो नेत्रं दिशः श्रोत्रं महात्मनः ।।.. घक्त्रा प्राह्मणा जाता ब्रह्मा च भगवान्विभुः । इन्द्राविष्णू भुजाभ्यां तु क्षत्प्रियाय महात्मनः ।। वैश्यायोरुपदेशात्तु शूद्राः पादापिनाकिनः ॥ इत्यादीनि । तस्मादुक्तरीत्याऽन्यथासिद्धप्रयोगोपबृंहणाचा- ध्यैरभिधानश्रुतितदनुगुणलिङ्गविनियोगोपबृंहणैः पुरुषसूकस्य शिवपरत्वसिद्धेन तन्मन्त्रप्रत्यभिज्ञानेनापि मन्त्रोपनिषदो नारा यणपरत्वशडूनऽपि । एवं चास्या हररुद्रमहेश्वरायनेकाभिधानश्रु- विभिः शिवपरत्वे सफारणमित्यादिमन्त्राणामपि शिवपरत्वमे- घेति प्रतिपादितं शैवमूर्धन्यैः। अयैवं ब्रह्मश्रुतिलिङ्गनदीनां शिवविष्णुसाधारण्ये कर्ष नि. र्णय इति चेत् । अमत्सरत्वेऽभियुक्तोक्तरीत्या शिवविष्ण्योरभेदा- ङ्गीकारादिति बमः । तथा ह्यभियुक्ताः-च्यावहारिकप्रक्रियायां पदार्थों द्विविधः । दृग्दृश्यं च ] दृक्पदार्थ आत्मा परमार्थत एकोऽप्युपाधिभेदेन जीवेशसांलिमेदान्त्रिविधः । कारणीभूता. ज्ञानमायापरंपर्यायोपाधिरीवरः । अन्तःकरणतरसंस्कारावच्छि, माज्ञानोपहितो जीवः । अविद्यामतिबिम्ब ईश्वर इति पक्षे विम्ब. चैतन्यं साक्षी । विम्बेश्वरपक्षे विम्बप्रतिबिम्बानुगतमुखवज्जीवे. श्वरानुगतसर्वानुसंघात चैतन्यं साक्षात्युच्यते । विशिष्टकेनलयो: मैदाभेदाङ्गीकारात् । विम्बप्रतिविम्वाभ्यो शुद्धस्य भिन्नत्वं उद- नुस्यूतत्वं च द्वयमप्यविरुद्धम् । ईश्वरोऽपि स्वोपाधिभूनत्रिगुः णात्मफमायाया गुणत्रयभेदेन ब्रह्मविष्णुरुद्रभेदेन निविधा। कारणीभूतरजउपाधिको ब्रह्मा स्रष्टा । कारणीभूतसत्त्वगुणोपा. घिर्विष्णुः पालयिता | कारणीभूतवमउपाधिद्रः संहर्ता । हिर- ·आनन्दमयाधिकरणम् । "यगभस्तु महाभूतकारणाभावान ब्रह्मा । तथाभूतोऽपि स्यूलभूव. स्रष्टत्वात् । कांचन ' स वै शरीरी प्रथमः' इत्यत्र प्रोत्युपच- यते । तथा च चतुर्भुजादिकार्यशरीरपालनादविवादिकर्तृक- त्व एफस्यैवश्वरस्य चतुर्भुजचतुर्मुखपश्चपुखाद्याः पुमाकाराः । श्रीभारतीभषान्याचाच रूयाकाराः । अन्य च मत्स्य कूर्मादयोऽ. नन्तावतारा लोळयवाऽऽविर्भवन्ति भक्तानुग्रहार्थम् । न तु चतु- सुजाकारी विष्णोरवतारचतुर्मुखाकारी ब्रह्मणः पञ्चमुखाकारो रुद्रस्य लक्ष्म्याकारी विष्णोरित्याफारो ब्रह्मणो भवान्पाकारो रुद्रस्येति । तथा सति चतुर्भुजशरीरिणः पालनकर्तृत्तामयोजकं विष्णुत्वमिति वक्तव्यं स्यात् । तन्न संभवति । तस्य दैत्यसंडा. रादिरूपरुद्रकार्यकर्तृत्वस्यापि दर्शनात् । तस्य देवरक्षणफळफ- त्वेऽपि समाकार्यत्वेन रुद्रकार्यत्वात् । एवं पञ्चवक्त्रशरीराव. च्छिन्नस्य त्रिपुरादिसंहर्तृत्वेऽपि न तस्य रुद्रत्वनिर्णया । संहा- रस्य जगत्पालनफळकत्वेन विष्णुकार्यत्वात् । शिव एको ध्येयः शिवकरः प्रज्ञा च तस्मात्मस्ता पुराणी' इत्यादिश्रुत्पा मुक्तिज्ञानादिविष्णुकार्यमतीतश्च । एवं भवान्याददैत्पसंहारक- तत्वेऽपि पालनरूपविष्णुकार्यदर्शनाव । · सपा प्रसन्ना घरदा नृणां भवाते मुक्तये' इति मुक्तिरूपविष्णुकार्यमतीतेश्च न रुद्ररू- पत्वनिर्णयः। एव पुराणतन्त्रादौ सरस्वत्यादेरपि पालनादिरूप- .विष्णुकार्यप्रतीतेश्च न ब्रह्मरूपत्वनिर्णयः। तस्मात्सर्वाणि शरी. राणि सर्वेषामपि । चतुर्भुजादिशरीरावच्छिन्ने क्लुप्तकार्यस्य रुद्रादावपि प्रतीवेः । एतदभिप्रायेणैव- हरिरूपी महादेवो लिङ्गरूपी जनार्दनः । ईपदप्यन्तरं नास्ति भेदकन्नरकं व्रजेत् ॥ इत्यादीनि नारदीयस्थानि वाक्यानि । अहं त्वं सर्वगो देवस्त्वमेवाई जनार्दन । त्वत्तः परतरो नास्ति शब्दैरथैर्जगत्पते । नामानि तव गोविन्द यानि लोके महान्ति च । तान्येव मम नामानि नात्र कार्या विचारणा ।।

·शफिरपादभूषणे- विदुपासा जगनाथ सेवास्ति मम गोपते । पथ त्वां द्विपते लोकः स मां द्वेष्टि न संशयः॥ त्वद्विस्तारो यतो ब्रह्मा अहं भूनपतिस्ततः । न तदस्ति विमो देव यज्ञे विरहितं कचित् ।। - यदासीयच वर्तेत यच्च मावि जगत्पत्ते । सर्वमेतदि देवेश विना फिचित्वयां नदि ।। इत्यादीनि फैलासयात्रायां हरिवंशस्थानि महेश्वरोक्तानि । तथा-भवानहं च विश्वात्मन्नेक एव हि कारणम् । जगतोऽस्य जगल्ययें भेदेनाऽऽचा व्यवस्थिती ।। स्वया यदभयं दत्तं दत्तं तदभयं मया। मत्तो न भिन्नमात्मानं द्रष्टुमर्हसि शंकर ।। योऽहं स त्वं जगच्चेदं सदेवासुरमानुपम् । अविद्यामोहितारमानः पुरुषा भिन्नदर्शनाः ।। इत्यादिविष्णुपुराणवाक्यानि । विणोरन्यं तु पश्यन्ति ये मां ब्रह्माणमेव च । फुतर्कमतयो मूढाः पच्यन्ते नरकेष्वधः ॥ ये च मृदा दुरात्मानो भिन्नं पश्यन्ति मां हरेः। ब्रह्माणं च तथा तेषां भ्रूणहत्यासमं त्वयम् ॥ इति भविष्यत्पुराणस्थानि च समञ्जसानि । । स ब्रह्मा स शिवः स हरिः ‘एको देवः.सर्वभूतेषु गूढः'' द्यावाभूमी जन- . यन्देव एकः ' (ऋ० सं० १० । ८१ । ३). इत्यादीनि श्रुति- वाक्यानि च। ब्रह्मनारायणी पूर्व रुद्रः कल्पान्तरेऽमृजत् । कल्पान्तरे पुनर्बमा रुद्रविष्ण जगन्मयः ॥ विष्णुव भगवांस्तह्माणममुजत्पुनः । नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं च पुनर्भवः ।। एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । परस्परस्माज्जायन्ते परस्परजयैषिणः ॥ तत्चत्कल्पीयवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः । प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् ॥ इति वायूक्त ।

·आनन्दमयाधिकरणम् । .३६७ कचिद्ब्रह्मा कचिद्विष्णुः कचिद्रः प्रशस्यते । नानेन नेपामाधिक्यं न्यूनत्वं चा कथंचन ।। तत्कल्पीयदृचान्तमधिकृत्य महर्षिभिः। पुराणानि प्रणीतानि विद्वांस्तत्र न मुह्यति ॥ इति कूर्मपुराणोक्त। अयं परस्त्वयं नेति संरम्भाभिनिवेशिनः। यातुधाना भविष्यन्ति पिशाचाच न संशयः ।। इति वायूक्तस्तेषां न्यूनाधिकमाववादे प्रत्यवायभवणाच्च । एते. न 'एको ह वै नारायण आसीत् । इति श्रुवो परमफा- रणे नारायणपदश्रवणात्तस्य रुद्रपरत्वे णत्वानुपपत्तेस्तदनुरोधेन सावकाशानि श्रुत्यन्तराणि नेपानीति वाचोयुक्तिरपि निरस्ता। वाक्यान्तरेवादिरुद्रेऽत्यन्तप्रसिद्धानां शिवहरेशानादिशब्दानां श्रवणेन विरोधपरिहाराय तयोरक्याभ्युपगमस्यैव युक्तत्वात् । अन्यथा नारायणशब्दस्यापि योगस्या शिवपरत्वसंभवेनानि. यस्य दुरित्वात् । न च णत्वायोगः । नारायणस्यायं ना- रायण इति पुत्पत्ती नारायणस्येयं नारायणीतिवद्धाधकामा- बाद । 'जनितांत विष्णोः' (ऋ० सं० ९ । ९६ ॥५) इति सोमं मत्य श्रवणाचादधीन्यन्यायाञ्च यानि रुद्रापकर्प- व्यञ्जकानि वाक्यानि दृश्पन् तानि कार्यरुद्रपरतया नेयानि । ब्रह्मविष्णुरुदेन्द्राः संप्रसूपन्त इति दर्शाद । पत्तु रुद्रस्य विष्ण्वात्मकत्वे विष्णोरेव ब्रह्मत्वं सिद्धमिति तद्विष्णो रुद्रात्मकत्वे रुद्रप्यैव ब्रह्मत्वं सिद्धमित्यनेनोत्तरितम् । दुराग्रहत्वे ययेश्वरप्रेरणं त्वमेव विचारय । तत्र नास्माकं निर्व. न्धः । परंतु विष्णुरेव जगत्कब्रह्मशब्दवाच्य इति वदता वि- शिवादिविपरत्वेन संदिह्यमानानां दर्शितश्रुतिलिङ्गादीनां सचवाक्यमुदाहृत्य पूर्वोत्तरपक्षरचनवया तत्परत्वं न्यायरूपपा- दनीयम् । न त्वसिद्धविद्यादिभिस्तेषां विष्णुपरत्वं निर्णेयम् । मीमांसायापातात् । तच नोपपादिवं सूत्रकता ' अनुपपत्ते- स्तु न शारीरः' (२००१.२.३) ' न च स्पामितद्धर्माभिला. पात् ' (७० सू. ६।२।१५) इतिवत् 'न शिवोऽनुपपत्तेः' इति . .

·૨૮ शफिरपादभूप- स्पष्टतयेति षणमवशिष्यत एव । अन्तस्तद्धर्माधिकरणादिमय- मपादीयायधिकरणादिपु तदीयविषयवारयश्रुवश्रुतिलिङ्गादीनां शिवसाधारण्योपपादनेन न यथा विष्णुमायनिर्णायफत्वं तथा चदधिकरणेषु वद्रीत्याऽधिकरणयोजनायां दूपणावसरे निपु- णतरं भविपादयिष्यामः। यदपि.शब्दा वैदिकास्तावचतुर्विधाः । अन्यत्रैव प्रसिद्धा, उभयत्र मसिद्धाः, अन्यत्र प्रसिद्धा, तर प्रसिद्धाः, इति । सऽपि नामलिङ्गात्मकतया प्रत्येक द्विविधाः । वत्र नामात्मकानामन्पत्र मसिद्धानां शब्दानां मयसपादे समन्वयः । लिङ्गात्मकानामन्यत्र मसिदानां शब्दाना द्वितीयपादे समन्वयः। उभयत्र मंसिद्धानां शन्दानी तृतीयपादे समन्वयः । अन्यत्रव मसिद्धानां चतुर्थ पादे समन्वय इति पैदिकशब्दचातुर्विध्योक्तिपुररसरमुक्तरीत्याऽऽन- दतीयाधाना पादभेदोपाधिभेदवर्णनम् । तदप्पसत् । अन्यत्र मसिदवत्तत्रव मसिद्धानां पृथवक्तव्यतया चातुर्विध्योक्त्ययो- 'गात् । न च तत्पनेन तवेति विवक्षितमन्यया तापीति वि- वसायाभयत्र प्रसिदेवन्त वः स्यादत एव तत्र 'मसिंदा 'ब्रह्मण्येव प्रसिद्धा इति सुधायामुक्तमिति वाच्यम् । तया सरयुक्त युक्त्यवान्यव मसिद्धानां पार्थक्यायोगेन विध्यस्यैवाऽमचे। "किं चान्यत्र प्रसिद्धा इत्यस्य पादमेदोपाधेरवधारणागमस्ये चतुर्थपादोपाध्यन्तर्भावा। आनन्दमयशब्देऽन्यत्रैव प्रसिदिईरुप- पादा च । मयटो विकार इव माचुयेऽपि प्रयोगाविशेषाद- पसि- दिहि प्रयोगमाचु तचाविशिष्टम् । तदगर्भत्वे, तृतीयपादोपाध्य- भन्तर्भाव इति कयं पादोपाधिवेजात्यम् । किंचन्द्राकाशमाणादि. शन्दाना प्रथमपादीयानामपकजीचादिशब्दानां चतुर्थपादी. माना चान्यत्रव प्रसिद्धयविशेषे कुतो जात्यम् । कथंचित्कल्प- नेऽपि वा तत्र प्रसिद्धेऽपि तथा वैजात्यस्य कल्पनया दैविध्यसं. भतापाचविध्ये वक्तव्ये चातुर्विध्योक्तिरयुक्ता । 'यत्तु चतुर्थपादीयटीकायां • लोकासिद्धयाऽन्यत्र निरूताना ५ श्रुतिलिङ्गबलाद्विष्णो समन्वयः प्राक् प्रतिपादितः । इदानीं तु - अतिलिङ्गादिभिरेवान्यत्र प्रसिद्धानां समन्वयः मनिपायत इत्यू- .

·- आनन्दमयाधिकरणम् । तत्वात्, श्रुतिलिङ्गादिमिरन्यौव प्रसिद्धानां सामस्त्येन विशे. पहेतुभिर्विष्णावेव प्रति दर्शयत्यस्मिन्पाद इति चतुर्थपादे भाष्पोक्तेश्व, लोकतोऽन्यत्रैव प्रसिद्धा अन्यत्र प्रसिद्धाः, श्रुस्या- दिभिरन्यत्रैव प्रसिद्धास्त्वन्यत्रैव प्रसिद्धा इति वैनात्यानोक्ता पादोपाधिसांकर्यम् । वत्र प्रसिद्धानां तत्रैव प्रसिद्धानां चाव्युत्पा- घसमन्वयत्वेनाभेदविवक्षया च न पाश्चविध्यं वैदिकशब्दाना- मिति । तदप्यसत् । आन्दमयादिनाम्ना सर्वगतत्वादिलिङ्गाना य 'आनन्दमयोऽभ्यासात् ' (व्र० ० १ । १। १२) 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात् ' (प्र० स०१।१ । २०) इत्या- घधिकरणेषु प्रयमपादीयेषु समन्वेतव्यानामिन्द्राकाशादिशब्दा. नामिन्द्राकाशादाविवान्यत्रार्थविशेषेज्यत्राऽऽदित्यादी लोक. तोऽन्यत्र प्रसिद्धधमावादन्यत्र प्रसिद्धत्वाभावापातात् । यत्त्वादित्यादिश्रुतिसमभिव्याहारात्सर्वगतत्वादिलिङ्गानाम- न्यत्र प्रसिद्धिरस्तीति कल्पनम् । तन्ना तथा सत्यवरत्वादिलिङ्ग.. समभिव्याहारेणाव्यक्तादिपदाना चतुर्थपादे समन्वतध्यानामन्य- व प्रसिदत्वेन त्वदभिमवानामप्यन्यत्र प्रसिद्धत्वापाताद । यथा हिसर्वगतत्वादेरन्यत्र प्रसिदिसाधिकाऽऽदित्पश्रुतिरन्तर्यामित्वा- देरन्यन प्रसिद्धिसाधकं शरीरित्वादिकं लिङ्गं च लोकतोऽन्यत्र मसिद्ध तयाऽव्यक्तादिशब्दस्यान्यत्र प्रसिद्धिसाधकमवरत्वादि लिङ्गमपि लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धम् । किंचान्यत्रैव प्रसिदेवव्य- कमकृत्यादिशब्देष्वपि लोकतोऽप्यन्यत्र प्रसिद्धः सत्त्वादन्यत्र मसिद्धेन्द्राकाशादिशब्देवपि श्रुत्यादिनाऽप्यपत्र प्रसिद्धः स- त्वादुपाघिसाकर्ष दुर्वारम् । न च प्रवलश्रुतिलिङ्गादिमिरन्यत्र प्रसिद्धा अन्यत्रव प्रसिद्धाः, श्रुत्पादिमात्रेणापत्र प्रसिद्धास्त्व. न्यत्र प्रसिद्धा इति अतिलिङ्गादिगमावल्पामावस्यामा भेद इति वाच्यम् । अव्यक्तादिशब्दानामन्यत्र प्रसिद्धिमाधकावर. स्वादीनामित्र सर्वगतत्वादिसाधकादिस्पादिश्रुतीनापन्जपित्त- साधफशरीरित्वादीनां गुहापविष्टत्वादिसाधकद्वित्वादीनां च ब्रह्मण्यसंभवेन पवळत्वाविपात् । कचि संपत्यावरवा. यपि तत्पत्तालवलश्रुतिलिङ्गादिभिर पत्रच प्रसिद्ध साधने ·३७० - शांकरपादभूपणे- समन्वयासिद्धिमसङ्गगच । तत्र प्रसिद्धानां सत्रक प्रसिद्धानां चान्यत्पाद्यसमन्वयत्येनाभेदाभिधानमप्ययुक्तमेव । तथा सत्य- न्यत्र प्रसिद्धानामन्यत्रैव प्रसिद्धानां च व्युत्पाद्यसमन्वयत्वेने- क्यापच्या त्रैविध्यापत्तेचातुर्विध्योक्तरयुक्ततापातात् । फिंच यु- भ्वायतनत्वादीनापुभयत्र प्रसिद्धत्वं कि लोकादुत श्रुत्यादिना'। नाऽऽद्यः । असिद्धेः । नान्त्यः । इन्द्राव्यक्तादिशब्देष्वपि ती. ल्यात् । पूर्वोत्तरपक्षसाधकश्रुत्यादिभिस्तेष्वपि तथात्वस्य वक्तुं शक्यत्वाद । उभयत्र प्रसिद्धानामपि नान्यत्र प्रसिद्धादिभ्यो भेद । किंचाऽऽकाशज्योतिरादयः शब्दाः प्रथमतृतीयचयपु समन्वीयन्त इति यदुक्तम् । तदयुक्तम् । तेषां त्रिपकारप्रसिद्ध रुपपादयितुमशक्यत्वादेकस्यैव प्रसिद्धिविध्यायोगात् ।' आ- काशस्तल्लिङ्गात् ' (ब्र० स० १११ । २२ ) ' आकायोड- थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ' (व्र० सू० १ । ३ । ४१ ) 'कार: णत्पेन चाऽऽकाशादिपु० ' (न० सू० १। ४ । १४) इत्य: धिकरणेषु क्रमामयमतृतीय चतुर्थपादीयेप समन्वेतव्यानामाका- शादिशब्दानामन्यत्रोभयनान्यत्रैव प्रसिद्धता स्यात् ।. यञ्च नामलिङ्गभेदाच्छब्दाना वैविध्यवर्णनम् । तदापि न युक्तम् । तद्वलक्षण्यस्य दुरुपपादत्वात् । यच : रूद्वत्वं नाम- स्वम् । यौगिकत्वं लिङ्गास्वमिति सुधायामुक्तम् । यच्च के- बलधर्मिवाचित नामत्वम्, धर्मविशिष्टधर्मियाचित्वं लिङ्गत्व- मिति टीकायामभिप्रेतम् । तदुभयमपि न चतुरस्रम् । ब्रह्म. णि सर्पशब्दाना महायोगपिढयो स्वीकारात् । किंच पा- दोपाधितावच्छेदकं यदि नामत्व लिङ्गत्वं च तदा द्वैपायमेव स्यात् । अन्यत्र प्रसिद्धयाद्युपपादनं च निरर्यकमेव स्यात् । यद्य- न्यत्र प्रसिद्धयादिकमेव पादोपाधितावच्छेदकं तदा पायमेव स्यात् । यदि चान्यत्र प्रसिद्धिसहितं नामत्वं तथाविधं लिङ्गत्वं . चेत्युच्यते तदोभयत्र प्रसिद्धादिष्वपि तथाऽवश्यंभावेन पाद- पाविध्यस्य यन्मते दुर्वारत्वात् । नयन्यत्र प्रसिद्धेष्यवान्तर- भेदः पादभेदव्यवस्थापको नान्यत्रोभयत्र प्रसिद्धग्वित्यत्र ·आनन्दमयाधिकरणम् । १०१ किंचिद्गमफमस्ति । तस्मात्पादोपाधिभेदी नाऽनन्दतीर्थीयोक्तो युक्तः। पादक्रमोक्तिरप्ययुक्ता । महामल्लभङ्गम्यायनातिप्रयत्नसाध्य- स्य प्राथम्येऽन्यत्रैव प्रसिद्धानां प्राथम्यावश्यंभाचात् । सोपाना- रोहणन्यायेनाल्पप्रयत्नसाध्यस्य प्राथम्पे तुभयत्र प्रसिद्धानामेव प्राथम्यौचित्यात् । यत्तु चन्द्रिकायामुक्तरीत्या पादोपाधिभेदवर्णनं शङ्कासपा- घानाभ्यामाक्षिप्योच्यते- * श्रुत्यन्तरादिभिस्तुल्या ह्युभयस्मिन्प्रसिद्धना। श्रुत्यादितो लोकतो वाऽपीतरेपु प्रसिद्धता ॥ बलवच्छ्रतिलिङ्गाद्यैरन्येष्वेव प्रसिद्धता । उभयत्र प्रसिद्धादेः क्रमाल्लक्षणमुच्यते ।। यद्वा- येषां प्रसिद्धिरन्यत्र केवलैव विरोधिनी । समन्वयस्योभयत्र प्रसिद्धास्ते हि कीर्तिताः ॥ येषां ब्रह्मण्यप्रसिद्धिः प्रसिद्धिश्चान्यवस्तुषु । विरोधिन्यो हि तेऽन्यत्र प्रसिद्धा फयिता = इह ॥ . . * श्रुत्यन्तरादिभिरिति । अयं भावः-प्रथमाध्यायस्य पादचतुष्टयं कुत' इत्याशङ्कय, उपाधिभेदादित्युक्तम् । उपाधिचतुष्टयं प्रतिपादयितुमादौ-[तत्र प्रसिद्धाः] अन्यत्र प्रसिद्धाः, उभयत्र प्रसिद्धाः, अन्यव प्रमिद्धाः, इति षिमागः कृतः । तत्राऽऽये नामलिङ्गाम्यां मेद । तथा चोपाधिचतुष्टयं संप- नम् । एवं चोपाधिचतुष्टयेन पादचतुष्टयमुपपन्नम् । तेपा च लक्षणानि यानि सुधादिग्रन्थान्तरे प्रतिपादितानि तानि सकीर्णानि सन्तीत्याशयेन । अन्यत्र प्रसिद्धाः' इत्यादीनामसंकीर्णानि लक्षणानि हेतुमुखानि ' श्रुत्यन्तरादिभिः । इत्यादिश्लोकद्वयेन प्रतिपाइयति । ततश्च यद्वा ' इत्युक्त्वा 'येषा मसिद्धिः इत्यायेकैकेन स्वरूपमुखागि फलमुखानि च तेषामेव लक्षणान्यसंकीर्णानि प्रतिपादयति । x विरोधिन्याविति। अत्र इत्यनुपज्जते । एवमोऽपि विरोधिन्यः' इत्यत्र बोध्यम् । इहति । समन्वीयमामशब्देवित्यर्थः । ' . समन्वयस्य ·शांकरपादभूपपो- पंपामुक्तद्वयं ब्रह्मपरत्वस्यात्यक्यता। इति तिस्रो विरोधिन्यस्तऽन्यय प्रसिद्धकाः॥ +येषां शब्दाना लोके ब्रह्मणीवाऽन्यत्राप्यप्रयोगाद्वयक्तिषि- शेपनिर्णयाय श्रुत्यन्तरान्वेपणे श्रुत्यन्तरेऽन्यप्रेय ब्रह्मण्यपि प्रयोगः श्रुस्यन्तरसाधारण्यं महात्तिनिमित्तादि सापारम्पं मा पूर्वपक्षिणोऽपि संमतम् । x अत एव येषां विषयवाक्य आपा- ततोऽन्योपस्थापनसमय तत्तुल्यतया ब्रह्मोपस्थापकत्वम् । = अत एव येषां ब्रह्मणि समन्वयस्यान्योपस्थितिमात्रेण प्रतिबन्धस्त उभयत्र प्रसिद्धाः । येषां तु वस्त्वन्तरे लोकमसिद्धचादेः सवाचद्विरोधेन कापि ब्रह्मणि वृत्त्यादिकं पूर्वपक्षिणो न संम- सम् । अत एव येषां विषयवाक्य आपाततोऽन्यमानोपस्थाप- कत्वम् । अत एव येषां समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थिति-. भ्यामेवातिपतिपन्धस्तेऽज्या प्रसिद्धाः। ० येषां पुनर्वस्त्वन्तरे लोकमसिद्धिस्तत्परत्ये प्रवलश्रुत्यादिकमप्यस्ति । अत एव येषां * उक्तद्वयमिति । ब्रह्मण्यप्रसिद्धिरन्यत्र प्रसिद्धिश्चैत्यर्थः । 'अन्यत्रैव प्रसिद्ध काः' इत्यत्र स्वार्थे कप्रत्ययो बोध्यः । +' श्रुत्यन्तरादिमिः' इत्यादि-श्लोकोक्तानां लक्षणानां हेतमुखत्वं विशदयन् 'येषां प्रसिद्धिरन्यत्र ' इत्यादि-श्लोकोकलक्षणानां स्वरूपमुखत्वं फलमुखत्वं च संचयन्त्र्याचष्टे-येषां शब्दाना लोक इति । x हेतुमुखं लक्षणमुक्त्वा स्वरूपलक्षणमाह -अत एवेति । साधारण्यादेवे- त्यर्थः । यद्यपि स्वरूपलक्षणं पूर्वोक्तश्लोकेषु कण्ठतो नोक्त तथाऽप्युमयत्रा- न्यत्रान्यव प्रसिद्धतिशब्दावयवार्यरूपं तदिति तत्तच्छन्दप्रयोगादेव सूचितमिति तदाशयः। कण्ठोक्तमेव फलमुखलक्षणं विवृणोति-अत एव येषामिति । उम- योपस्थापकत्वादेव वा साधारण्यादेवेत्यर्थः । अन्यत्र प्रसिद्धानां त्रिविधान्यपि लक्षणानि विवृणोति-येषां तु वस्त्व. न्तर इति । ० भन्यत्रैव प्रसिद्धानां विविधान्यपि लक्षणानि पश्यति-येषां पुनरिति । शकता इति पाठान्वरम् ·मानन्दमयाधिकरणम् । विषयवाक्य आपाततोऽप्यत्यन्तमन्यमानोपस्थापकन्यम् । भत एवं पेपा समन्वयस्यान्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थितिभ्यां प्रापरत्व- स्यावश्यकल्पनत्वशङ्कपा चातितरां प्रतिवन्धस्तेऽपत्रेव प्रसि- दा। थन च सर्वत्र मत्येकं हेतुस्वरूपफलमुखेन लक्षण विवक्षितम् । तन चाऽऽयेन येपामित्यादिनाऽत एवेत्यता पूर्वेण हेतुपुखलक्षणमुक्तम् । द्वितीयेन येषामित्यादिनाऽत एवेन्यता पूर्वेण स्वरूपमुखलक्षणमुक्तमिति विवेक इति । उक्तं हि- पस्तानि पविभक्तानि हेतुरूपफलैः पृथक् । इति । अन्यत्र प्रसिद्धानामिन्द्रादिशब्दाना लोकनः सर्वगतत्वादि. लिङ्गानां च लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धादित्यादिश्रुतिसाहचर्येणा- न्यत्र प्रसिद्धिः, न तूभयत्र प्रसिद्धानामिव ब्रह्मसाधारणश्रुत्या. दिनति ततो बैलक्षण्यम् । उभयर मसिद्धानां हि शुभ्वायायत- नवादीनाम् ' रुद्रो पाच लोकाधारः' विष्णाचोताच पोताच' इत्पादिश्रुत्यन्तरसाधारण्येनाक्षरादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तसा- धारण्पेन सदादिशब्दानां विषयवारपस्याफारणत्यादिधर्मसापा. रण्येन ‘ाफाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ' (७० सू०११ ३१४१) इति सप्रविषये 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनि- पंहिता' इति वाक्य आकाशशब्दे आकाशस्तल्लिङ्गात् ' (न. सू० ।। १ । २२) इत्यत्र ब्रह्मण्यपि प्रयोगस्योक्तत्वात्मयोगः 'साधारण्येनोप्रपत्र प्रसिद्धिा, न तु पूर्वपक्षसिद्धान्तम्पायनेति न सांकर्यावकाश इत्यादिकमन्यत्र प्रसिद्धादीनां प्रत्येक हेतुस्वरूप- फलमुखेन लक्षणत्रयपरिष्करणेनोक्तपादोपाघिसकर्यनिवारण। सदपि मन्दमेव । एवमपि प्रथमचतुर्यपादयोरुपाधिसाकर्यस्य भागु- तस्यापरिहाराद । इन्द्राव्यक्तादिशब्दानां प्रथमचतुर्यपादीयानां लोकमसिद्धयादिविरोधेन ब्रह्मणि वृत्पादेः पूर्वपक्ष्यन भिमतत्वा- विशेपात् । न च प्रथमपादीये लोकमसिद्धपष्टम्भकश्रुत्पत्पत्वं चतुर्थ पादीये तदाधिक्यमिति वैनात्यं शङ्कितुं शक्यम् । तथापि लोकमसिद्धयविशेषप्रयुक्ताचे लक्षपेन सांकर्यापरिहारात् । न चेन्द्रादिशब्द इन्द्रादिस्वरूपे लोकपसिद्धिः, अव्यक्तादिशन्दे त्वच्यक्तादिस्वरूपे लोकमसिद्धिसहकारिण्यवरत्वादिल इत्पा तो चैलक्षण्यं शक्यम् । इन्द्रादिशब्द इघाव्यक्तज्योतिर्मा. .

·dy शाफरपादपणे-- मणादिशब्देवप्पण्यक्तादिस्वरूप लोकप्रसिद्धः सत्त्वात् । सर्वगतत्वादिलिड़े लोकप्रसिद्धपष्टम्भकादित्यादिशब्दगतादि- त्यस्वरूपे लोकपसिद्धरिवावरत्वादिलिङ्गगतलोकपसिद्धरम्य- व्यक्तादिशब्दाना तत्तत्स्वरूपे लोकमसिद्धिमाघकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । इन्द्रदिशब्देष्वपि लोकप्रसिद्धाचुपष्टम्भकश्रुत्याधि- क्यसंभवाच । अथास्तु श्रुत्युपष्टम्भकतौल्यं तथाऽपि श्रुतिगतपायल्पमधिक- मव्यक्तादिशब्दे नेन्द्रादिशब्दे तच्च लक्षणे विवक्षितम् । तथा धोक्तं चन्द्रिकायाम् -~-तञ्च श्रु-यादिकं चतुर्थपादीयश्रुत्यादिवन प्रबलम् । थुत्यादेः मावल्यं हि प्रतिनिमित्तस्य तदधीनस्वा. दिना ब्रह्मणि शब्दस्य परममुख्यत्वेऽपि तस्य शब्दस्य तशुक्त- वाक्यस्य चाऽपरममुख्यवृत्त्याऽन्यपरत्वं विनाऽनुपपद्यमानत्वम् । न त्वापाततो ब्रह्मण्यसंभवमात्रम् । येन द्वित्वादिकपपि बलब. स्यात् । नापि सर्वथाऽसंभवः । येन सिद्धान्तानुदय। स्यात् । तच्चास्त्यव्यक्तादिशब्दे तयुक्तवाक्ये च । अन्ययाऽवरत्वादिलिङ्ग विरोधात् । इन्द्रादिशब्देपु तन्नास्तीति न सांकर्यमिति । तदप्य- सत् । अव्यक्तादिशब्देष्ववरत्वादिलिङ्गानामिन्द्रादिशब्देष्वपि पूर्वपक्ष्युक्तलिङ्गानां तत्तदसाधारणाना सत्त्वेन तदविरोधायापर- ममुख्यत्यश्यंभावतोल्यात्तदुपष्टम्भकश्रुत्यादिप्राबल्यस्य दुर्वा- रत्वात् । न च तत्र लिङ्गानामन्यथासिया तदनावश्यकता शड्यया । अवरत्वादीनामप्यन्ययासिद्धिसहत्वात् । किंचेन्द्राव्य- क्तादिपदान लोकतोऽन्यत्रसिद्धयविशेपेऽपि यशुषष्टम्भकश्रुत्या. दिवशद्वैनात्यं तदा शुभ्नाद्यायतनत्वादीनामपि जायमानत्वादि- रूपान्यत्रमसिद्धलिङ्गसाहचर्यवशादपत्रमसिद्धत्वापत्त्या तबोभ- यत्र प्रसिद्धिर्न सिध्येत् । लोकतोऽन्यत्रप्रसिद्धादित्यादिश्रुतिव. शात्सर्वगतत्वस्याप्यन्यत्रप्रसिद्धयुपपादकत्वात् । अथ लोकतोऽ- न्यत्रप्रसिद्धजायमानत्वादिलिङ्ग साचिव्येन धुभ्वाद्यायननत्वादे- रन्पत्रमसिद्धत्वेऽपि तदयतिरेकस्य स्वतोऽन्यत्र प्रसिद्धिवाः ण्यपि संभवादुभयत्रप्रसिद्धिरविफलेति तृतीये तनिवेश इत्यु. च्यते । वीव्यक्तादिपदेऽप्युपष्टम्भकवैकल्येन लोकतोऽन्पत्र- .

·३७५ । - आनन्दमयाधिकरणम् । प्रसिद्धिविशेषात्सकिय दुर्वारमेव । किंचान्तर्यामित्वादिकं यथाऽन्यसाचिन्यनान्यत्र प्रसिद्धमुच्यते तद्वद्युभ्वाद्यायतनत्व. मप्यन्यसाहित्येनान्यत्र प्रसिद्धमन्तर्यामित्वं चेतरसाहित्येनोभयत्र मसिद्धमस्तु । यत्तु समाख्याश्रुतितौल्याभावोऽप्यन्यत्रपसिद्धिलक्षणान्त. र्गतः । स च न शुभ्वाद्यायतनत्वादायस्ति । ' रुद्रो वाव लोका- धारः । लोकाश्च लोफिनश्च विष्णावोताश्च प्रोताश्च । इति तत्रोभयत्र समाख्याश्रुतितौल्येन न शुभ्वाद्यायतनत्वादावन्यत्रमा सिद्धतेति कल्यनम् । तदप्यसत् । इन्द्रादिशब्देऽपि ' ब्रह्मेन्द्रपनि यमिन्द्रमाहुः' इत्यादिसमाख्याश्रुतितौल्येनान्यत्रासिद्धयमा. वापत्तेः । यदपि शुभ्वाचायतनत्वस्योभयत्रासिद्धत्ववदन्यत्रभासद्धत्व- सत्त्वेऽपीतरानपेक्षं स्वत उभयत्रमसिद्वत्वमादाय तृतीये संग. तिरस्तु । अन्यथा कापि रूपदपवतो विचारो न स्यादिति यु- भ्वायधिकरणे चन्द्रिकायामुक्तम् । तदपि न सत् । तर्हि तद्वद- न्तर्यामित्वमपि तृतीये स्यात् । उभयत्र संगतस्प यत्र कापि विचार्यत्वे समाने च कृतं पादोपाधिजात्पकल्पनेन । किंवं स्वत उभयत्र प्रसिद्धानां तृतीये निवेशे स्वतोऽन्यत्र प्रसिद्धा- नामेव द्वितीये निवेशो युक्तः स्यात् । तथा चाऽऽदित्यादिश्रुति- साहचर्येणान्यत्रमसिद्धसर्वगतत्वादीना द्वितीये निवेशो न स्यात् । यत्तु सर्वगतत्वादेः स्वतःसिद्धयपपादनं तट्टी काग्रन्थादिविरोधा- बहुपमाणविरोधाच न समञ्जसम् । वस्तुतस्तु यथाऽऽनन्दमय. शब्दस्य नामलिङ्गोभयात्मकतयोभयत्र संगतत्त्वे सति प्रथमाति. क्रमे कारणाभावात्मयमतो निरूपणमेवं युवाद्यायतनत्वस्योभ- यरूपत्वेनोभयसंगत प्रथमानतिक्रभादादाव तनिरूपणं युक्त- मिति । अपि चोक्तपरिकारेऽपि कथमाकाशज्योतिरादिपदानां पादत्रयविषयता । एकस्प त्रैविध्यायोगस्य मागुक्तस्यापरिहा. रात् । नहि लोकना श्रुतिलिङ्गादिमियान्यव प्रसिद्धवया ब्रह्मणि वृत्तिशून्यनया पूर्वपक्ष्यभिमताना पुनर्बह्मण्यन्यत्र.च आकाशस्तल्टि वृत्तिमत्तया पूर्वपश्यभिमतत्वसंभवः । ननु .

·शोकरंपादभूषणे- ङ्गात् ' (व० सू० १।१ । २२ ) इत्यत्र ब्रह्मण्याकाशपदस्ये प्रयोगसाधारण्यादुभयत्र प्रयोगः सिध्यतीति चेत् । न । तथाऽपि पूर्वपक्षिणोऽन्यत्रैव ब्रह्मणि वृत्तेरभिमतत्वात् । · आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निर्वहिता' (छ।०८।१४। १) इत्पत्राऽऽ- काशपदस्यान्यपरत्वे । सर्वाणि ह वा इमानि ( छा० १। ९) इत्यत्राप्यन्यपरत्वावश्यंभावे ब्रह्मपरत्वासिद्धेश्च । अत एव ' भाकाशादेव सर्वाणि भूतानि ' इसि च्छान्दोग्यस्थाका- शस्याब्रह्मत्वे 'यदेप आफाश आनन्दो न स्यात् ' इति वैत्ति- रीयस्थाफाशोऽपि विष्णुर्न स्यादित्युच्यते । 'प्राणरतथाऽनुग- मात् ' (ध्र० स० १ । १ । २८) इत्यत्रैतरेयवाक्यस्थमाण- स्याब्रह्मत्वे 'त त्वं माणोऽभवः' इति तैत्तिरीयस्थमाणोऽपि तथा स्यादित्युच्यते । तथा ' ज्योतिर्दर्शनात् ' (० सू• १ । ३ । ४०) इत्यत्र वाजसनेयवाक्यस्थज्योतिषो ब्रह्मान्यत्वेऽमि- सूक्तस्यज्योतिरपि तथा स्यादित्युच्यते । तस्मादाफाशशब्दस्य प्रयोगसाधारण्यादुभयत्र प्रसिद्धिरित्युक्तिरयुक्ता । यदि च योगेन ब्रह्मवृत्तिता तस्यापीत्युच्येत तहि रुदेयोगापहारकत्वं वदतः पूर्वपक्षिणस्तदपि न संमतमिति प्रत्युच्येत । इन्द्रादिशा ब्दानामपि तयेवोभयत्र प्रसिद्धता च प्रसज्येत । एतेन आका- शोऽर्थान्तरस्यादिव्यपदेशात् । (० स० १।३ । ४१ ) इत्यनेन घुभ्वाधधिकरणस्यैव संनिहितत्वादाक्षेपात् ' आका. शस्तलिङ्गात् ' (व्र० सू०१।१।२२) इत्यस्येत्युभय- प्रसिद्धता चन्द्रिकोक्ता निरस्ता । ' प्राणस्तथाऽनुगमात् ' (प्र. सू. १।१ । २८) इत्यत्रेष पादान्तरस्थस्याप्याक्षेपसंभ. पान, अन्यया ' ज्योतिर्दर्शनात् ' (प्र० स० १ । ३ । ४०) इत्यत्र टीकाविरोधाच । अत एव । ज्योतिश्वरणाभिधाना' (घ० स०१।११२४) इत्यत्र यतिरिति पूर्वपक्षः, उपोति- दर्शनात् ' (प्र. स. १ । ३ । ४०) इत्पत्र तु भीष इयतो न तदाक्षप इति चन्द्रिकोक्तिरपि टीकाविरोधानिरस्ता । ब्रह्मा- -म्पविषयकस्वस्यैषाऽऽक्षेपयोजकत्याच । ज्योतिःशब्दस्पाधि- पर्यायषपाठेन प्रकारकत्वम्प प साधारण्येन चाम्पत्र पसिदे- ' ।

·आनन्दमयाधिकरणम् । ২৩৬ र्दुरुपपादत्वाच । कथंचित्तदुपपादने च प्रथमचतुर्थपादीयं न स्पात् । यत्तु ' आकाशस्तल्लिङ्गात् ' (व्र० स० १।१। २२) इत्यतः प्राग्ब्रह्मपरत्वानुक्तेरन्यत्र प्रसिद्धतेत्युपपादनम् । तम। तर्हि चतुर्थपादेऽपत्रप्रसिद्धिर्न स्यात् । मान्ब्रह्मपरत्वस्योक्त- त्वात् । न च वा ब्रह्मलिङ्गाभावेन लोकतोऽन्यत्रपसिद्धेश्वा- धादन्यत्रपसिद्धतेति कल्पना युक्ता । तथाऽपि प्रयोगासाधार- प्पमयुक्ताया उभयत्रमसिद्धताया दुरित्वात् । अन्यथा 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता' (छा०८।१४-1 १) इत्यत्रापि तदभावप्रसङ्गाद । यदि च संभूतत्वरूपान्यलि- गायलादन्यत्रप्रसिद्धतेत्युच्येत तहि 'बै नाम' इति प्रसिद्धयुपपा. दफनिपातवलाल्लोकप्रसिद्धरेव ग्राह्यत्वनिश्चये च नामरूपनि:- दृत्वस्येदानीमपि ब्रह्मलिङ्गन्त्वनिश्चयेन तथात्वे पूर्वपक्षानुः स्थितिमसङ्गेन च तत्राप्यन्यत्रासिद्धिनिश्चयसंभवाद । किंवं 'ज्योतिर्दर्शनाव ' (व्र० सू० १२३६४०) इत्यत्रापि ज्योतिःश- ब्दस्योभयत्रासिद्धता न स्यात् । 'प्राणेषु हृयन्तज्योति: ' (० ६।३.७) इति माणसंपन्धादिलिङ्गेन जीवपरत्वनिश्चयात् । प्रयोग साधारण्यमात्रादुभयत्रमसिद्धिनिश्चये च 'ज्योतिरुपक्रमात्तु तया. हि०' (व० सं० १४.९) इत्यत्रापि यात्वं स्यात् । लोकमसि- यव्याघाताय तत्र तदनङ्गीकारे चाऽऽकाशशब्देऽपि तथात्वं स्यात् । फिंच 'आत्मन आकाशः संभूतः ' (० २।१२) इत्यत्र ब्रह्मलिङ्गाभावविपरीतलिङ्गाभ्या लोकमसिद्धयत्राधाङ्गी. कोरे ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः' इति वाक्यस्थेशानशब्दस्यान्यप- सिद्धयभावः स्यात्। ब्रह्मलिङ्गाश्रवणात् । प्रत्युत 'ऊर्व प्राण- मुन्नमयत्यपानं प्रत्यगस्यति' इति प्राणो नेतृत्वादिविपरीतलिङ्ग- श्रवणात् । न च तत्र सर्वदेवोपास्यत्वानन्वयादित्यागे प्रेरक- स्वसाधारण्यादुभयत्रमसिद्धता टीकोक्ता युक्ता। तथा सति नि. त्यमहिमवत्त्वविरोधेनाजव्राह्मणशब्दयोमोक्षजनकज्ञानविषयत्वेन वज्रशब्दस्य नामरूपनिर्वोदृत्वादिनाऽऽकाशशब्दस्प च रूदि. त्यागेनैवोभयत्रमसिद्धता स्यात् । अस्तु वा यथाकयचिदुपयत्र- - ·૩૭૮ शांकरपादभूपणे- प्रसिद्धतेवास्मदिष्टा | अक्षरशब्दै द्रमृत्वादिविरोधेन रुविभङ्ग- नापि नाशिवायोगेनोभयत्रप्रसिद्धताया अस्मदिष्टत्वादिति चेत् । सत्यम् । तहिं पारिभापिकमेवोभयत्रमसिद्धत्वं स्यात् । तच्चन्द्रा- दिशब्देष्वव्यक्तादिशब्देष्वपि तुल्यम् । इदं त्वर्थानुसारेण साधा- रण्याविघाताद । रूढयोगापहारकत्वात्तदनड्गीकारश्चेत् । तुल्य- मीशानादिशब्देवपीति दिक् । इदं चात्र योध्यम् । वस्त्वन्तरे लोकमसिद्धया श्रुतिसहितया वा तधाव्युत्पन्नानां शब्दानां तद्विरोधाद्रह्मणि वृत्तेः पूर्वपक्ष्यनभिम- तत्वमादायेन्द्रादिशब्दानामव्यक्तादिशब्दानां चान्यज्ञप्रसिद्धत्व. मन्यत्रैव प्रसिद्धत्वमित्यस्य कथंचित्संभवेऽप्यक्षरेशानवनवाह्म. णाकाशाव्यक्तादिपदानामन्यत्रप्रसिद्धत्यं कथं त्वदुक्तलक्षणेन सिध्यति । ब्रह्मतदितरविपयलौकिकमयोगाभायोज्यव्यक्ति- विशेपनिर्णयोपयुक्तश्रुतिसाधारण्यादेः पर्षपक्ष्यनभिमतत्वं ह्युभय- प्रसिद्धतागमकमुक्तं त्वया । तच्चाक्षरेशानवजादिपदेषु नास्ति। तेपामन्यत्र लोके भयोगसत्त्वेन तदभावघटितलक्षणाभावात् । ननु पूर्वपक्ष्यभिमतवस्तुविषयकलौकिकमयोगाभावोऽस्मदभि- मतः, स चास्त्येष, श्रीतत्त्ववायुचतुर्मुखादावक्षरेशानवाह्मणादि- पदानां पूर्वपक्ष्यभिमतत्वाद । तत्र च लौकिकमयोगाभावादिति चेत् । न । बज्रपद इन्द्रायुधपरत्वेन पूर्व पक्ष्यभिमते तथाऽपि तद. सिद्धेः । सर्वगतत्वादावतिव्याप्तेश्व। तत्रापि लौकिकम योगाभावा- च्छुतिसाधारण्याच्च । तदुपष्टम्भकादित्यादिपदेषु लौकिकप्रयोगा- साधारण्यं च । तच बामणाधुपष्टम्भकानादिशब्देवीति । एवं स्वरूपलक्षणान्यपि न चतुरस्त्राणि । अन्यमानोपस्थापकत्वस्ये- न्द्रादित्याध्यक्तादिपदेपु समत्वेन सांकर्यानपायात् । न चाऽऽ. त्यन्तिकस्वानात्यन्तिकत्वाभ्यां लक्षण्यं शङ्कयम् । अन्य. मानोपस्थापकत्वघटकाभावांश्योरात्यन्तिफरवानिरूपणात् । त. था हि-तकि न्यायानुगुणत्वं न्यायान्तरामतियध्यत्वं वा। आधे पूर्वपक्ष्पभिमतन्यायानुगुण्यमुभयत्राप्यतीति तदेव सांक- पम् । द्वितीये सिद्धान्तन्यायप्रतिवध्यत्वादसंभयो दुर्वारः । अत एवं श्रुत्यनुगण्यं शुन्यन्तरामतिपध्यत्वं पा न तव । इन्द्रादिपः ·आनन्दमयाधिकरणम् । देवपि श्रुत्यनुगुण्योपपादनाव । सिद्धान्त्यभिमतश्रुतिप्रतिवध्य- त्वस्योगयोः सत्त्वेनासंभवात् । अथ प्रपलश्रुत्यननुगुण्यं तत् । प्रावल्यं चापरममुख्पत्त्यादिनाऽन्यपरत्वमन्तरेणानुपपद्यमानत्व- मिति चेत् । न । इन्द्रादिपदेष्वतिमसङ्गस्य मागुक्तस्यापरिहारान् । तत्तद्वाक्यमततत्तदसाधारणलिङ्गानामवरत्वादीनामिहापरममुख्य- वृत्त्येन्द्रादिपदानामन्यपरत्वं पिनाऽनुपपद्यमानत्वसत्त्वात् । उक्ता. त्यन्तिकत्वापातमतीसत्वयोः परस्परविरोधाच्च । समीचीनन्या- यानुगुणत्वरूपापातपनिषमत्वस्य तदनुगुणत्वरूपात्यन्तिकाभाव- रूपत्वात् । एतेन फलमुखलक्षणमपि निरस्तम् । किंच सर्वस्य ब्रह्मणि सपवयो नाम ब्रीकधिपयकत्वनिश्चयः । तत्र च अमान्यविपयफत्वज्ञान प्रतिबन्धक न तु ब्रह्मानुपस्थित्यादि- कमपि । गौरवात् । तदेव प्रतिवन्ध न त्यन्यत् । उभयत्र प्रसिद्धप्वभावात् । अत्तो न ततायुक्तमपि वैज्ञात्वं युक्तम् । कार्यानुत्पतिरूपप्रतिवन्धे च नाऽऽस्पन्तिकत्वं तत्तारतम्यं वा । अभावरूपे तदयोगात् । कथंचिद्योगेऽपि वाऽऽत्यन्तिकप्रतिवन्धे. कफलकयोरपि नामलिङ्गन्योः पादभेददर्शनेन तस्य पादभेदो. पाधित्वायोगात । आत्यन्तिकातिवन्धफलकत्वविशिष्टं नामत्वं लिङ्गन्त्वं च प्रत्येकमुपाधिश्वेत् । तथैव द्वितीयतृतीय योरपीति पाड्. विध्यं स्पादित्युक्तमेव । यतु सर्वस्यैवाध्यायस्य पादचतुष्टयनैयत्ये- न समाधानं तत्पूर्वमीमांसायां तृतीयपष्ठदशमाध्यायेवदर्शनादयु- क्तमिति बिदुपां स्पष्टमेव । यदप्यापातमसिद्धभेदमाश्रित्य प्रथम पादभेदः, इदानीं तु तत्त्यागेन पादेक्यं कृतमिति । तदुपहास्य- मेघ । पादेक्ये सति कचिदापातप्रसिद्धभेदाश्रयणं कचित्तदना- श्रयणमित्यत्र विनिगमकानुपन्यासाद । इच्छाया एव नियाम. कत्वे पादोपाधिनिरूपणस्य शैकफलकत्वापत्तेः । महायोग- विदिभ्यायेकीकरणं तन्न द्वयोरस्ति तद्द्योरित्यत्र शफ(प)- थमन्तरेणानावासः। यदपि क्रमोपपादनं चतुर्थपादीयसमन्वयस्या सर्वाधिकारि * असर्वाधिकारित्वादिति । महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिस्य ३' इत्युक्तत्वादिति मायः। ..

·३६० शांकरपादभूषणे, स्वास्त्रिपायुक्तश्रुतिलिङ्गादिसापेक्षाया अन्यपरत्वशड्कायास्त. दनन्तरभावित्वात्तत्तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणमात्रसिद्धफलकर्य कारणत्वादिसिद्धफलकत्वाचान्त्यता । इतरयोस्तु महामल्लभ- गन्यायेनांन्यत्रप्रसिद्धसमन्वयस्य मायभ्यम् । यथोक्तमनु- व्याख्याने- सप्र प्रथमसोऽन्यत्रमसिद्धानां समन्वयः। शब्दानां वाच्य एवात्र महामल्लेशभगवत् ॥ इत्यादि । यायनप्रसिद्धवन्यपरत्वस्य प्रसिदिमात्रमूलकत्वेन स्थू- लत्वादुभयत्रमसिद्धेषु श्रुत्यादिमूलकत्वेन सूक्ष्मत्वादन्यत्रैव मसिद्धेष्वभिहितोभयमूलकत्वात्पादक्रम इति । तदपि न । असर्वाधिकारिकत्वेऽपि प्रयत्नाधिक्यसापेक्षत्वे महामल्लमङ्गन्या- यविष[य]त्वानपायात् ।त्रिपायुक्तश्रुतिलिङ्गादिसाक्षत्वं चायुः क्तम् । सिद्धान्ते तेषामनुपयोगात् । श्रुतिलिङ्गादिस्वरूप त्वन्यत एविंगम्यत इति न तदर्थमपि तदपेक्षा । गुणमात्रासदिफलकत्वं चासिद्धम् । द्वितीयसूत्रोक्तलक्षणातिव्याप्तिनिरासफलंकताया 'कारणत्वेन चाऽऽकाशादिपु' (७० म० ११४ । १४ ) इत्या- दिनां सूत्रकारेणैव सूचितत्वात् । तथैव प्रागुपरादितत्वाच्च । उत्तमाधिकारिकत्वेन चतुर्थपादीयसमन्वयस्यैव प्रायम्यौचि- त्याच । प्रवृत्तिनिमित्ततादधीन्योपपादकतया तस्य सर्वोपजी- ध्यत्वाच्च । इतरयोरपि समन्वैतव्यब्रह्मोपस्थितितदनुपस्थितिभ्यां पौर्वापर्यस्य सुलभतयाऽन्यत्रमसिद्धस्य ब्रह्मणि समन्वयस्य संपन्चेतव्यग्रह्मोपस्थितिसापेक्षतटुपजीव्यतयोभयत्रासिद्धानामेव प्राथम्याच्च । अत एव महामल्लभङ्गन्यायाविषयत्वस्यापि संभ- वाच्च । तदाश्रयणेऽपि मागुक्तरीत्याऽन्यत्रैव प्रसिद्धमाथम्यौचिः त्याच । उभयमूलकादन्यतरमूलकस्यैव सुक्ष्मतया न्यायस्यापि विपरीतत्वाच । लोकव्युत्पत्तिमूल कस्यार्यप्रतिपत्तिकश्रुतिमूलकस्य ततोऽपि स्थूलत्वाच्च । यदप्युभयप्रसिद्धरन्यत्रप्रसिद्धिनिरूप्यत्वाद, अन्यत्रैव प्रसि- देरेवफारार्यभूतव्यवच्छेदविषयतदुभयनिरूप्यत्वात्पादक्रम इति । तदपि न । उक्तनिफर्षस्य परस्परनिरूपणानपेक्षत्वादन्यत्र.

·आनन्दमयाधिकरणम् । मसिद्धरपि सारपर्यतोऽन्यत्रैव प्रसिद्धिरूपतयोभयत्रमसिद्धाना. मैव निरूपणस्य प्राथम्यप्रसङ्गाच्च । अन्यत्रप्रसिद्ध पु नाम्ना मधम निरूपणेऽपि नास्ति विनिगमकम् । यतु रूढानां धमिधाजनकत्वात्माथम्पम् । योगस्य तु धर्म- मायगोचरत्वादप्राथम्यम् । योगस्याप्यवयवरूढिसापेक्षत्ववद्रूडेश्व योगानपेक्षत्वात्पौर्वापर्यकल्पनम् । तन्न । रूढेरपि प्रतिनिमित्त- भूतधर्मसापेक्षत्वाद्योगरूढनाम्नां योगसापेक्षत्वेनोक्तविनिगमक- स्याप्यव्यापकत्वाच । इन्द्रादीनामसमन्वयस्यान्तःस्थत्वलिङ्गमा- पेक्षत्वमङ्गीकुर्वतां मत उक्तक्रमानुपपत्तेश्च । सर्वस्पापि नामसम. न्वयस्य लिङ्गाधीनत्वेनोपजीव्यत्वेन तत्मायम्यौचित्याच्च । वा- च्यत्वाधीननामसमन्वयस्य तत्साधकैक्षणीयन्वादिलिङ्गाधीन- तया तस्य चाऽऽत्मशब्दादीनां नामाधीनतयाऽन्योन्याधीनत्वा- च्च । युभवाद्यायतनत्वादिसमन्वयस्य हेनुकृतात्मनामसमन्वया. धीनत्वाच्च । एतेन लिङ्ग मसमन्वय उक्त तेपु वा तज्जाती. येप्वन्येपु वा लिङ्गेषु ब्रह्मपरत्वासिद्धिशङ्काया तभिरास इति लिङ्गानामानन्तर्यम् । लिङ्गसमन्वयस्तु लिङ्गान्तराधीनो न नामाधीन इति निरस्तम् । सर्वगतत्वादिलिङ्गानां नामाधीनस. न्वयत्वात् । फिंचान्यत्रैव प्रसिद्धानां प्रवलश्रुतिलिङ्गादिभि. झपरत्वे सति कैमुतिकन्यायनान्यत्र प्रसिद्धानामुभयत्र प्रसिद्धानां ब्रह्मपरत्वसिद्धिसंभवादितरवैयर्थ्यम् । चतुर्थपादस्य प्राक्पादा- नुपजीचकत्वस्योक्तत्वेन तत्पूर्वपक्षेष्वप्येतन्यायोपस्थित्यविधा- तात् । न चाऽऽकाशस्य संभूतत्वादिवत्सर्वलोकगतित्वादिषसङ्गो दोपः । वाधावाधाभ्यां विशेषात् । केचित्तु-उक्तान्यत्रमसिद्ध. लक्षणमव्यक्तादिपदातिव्याप्तम् । लोकमसिद्धतद्वाक्यगतपरत्या- दिलिङ्गसाचिव्यप्रतिबद्धब्रह्मतात्पर्यकत्येन पूर्वपक्ष्यभिमतत्वात् । न च मायल्यविशेषणात्तनिस्तारः। तथाऽपि लोकमसिद्धिसाम्प. प्रयुक्तप्रतिबन्धापरिहारात् । शरीरित्वसाहचर्येणान्तर्यामित्वस्येव जायमानत्वसाहचर्येण धुभ्वाद्यायतनत्वस्याप्यन्यत्रमसिद्धतया तत्रातिव्याप्तेश्च । यत्तु समाख्याश्रुतितोल्पाभावोऽपि लक्षणे विवक्षिता, स च धुवाद्यायतनवादो नास्तीति नाविपाति- ·३८२ . शांकरपादभूपणे- रिति । तन्न । इन्द्रादिशब्देपु 'ब्रह्मेन्द्रपमिम्' इत्यत्र प्रसिद्धि- संपादिकायाः 'यगिन्द्रमाहुः' इति विष्णुमसिदिसंपादिकायाश्च श्रुतेरन्तस्तद्धर्माधिकरणे त्वयैवोदाहृततेन तेवव्याप्तः। यत्तु शुभ्वाचायतनत्वस्य यद्यप्यन्यसापेक्षाऽन्यत्रमसिद्धिरप्यस्ति त- थाऽपि तनिरपेक्षोभयमसिद्धिमादाय तृतीये निवेश इति कल्प. नम् । तन्न । ' यस्मिन्यौः ( अध. उ० २।२५) इत्यारभ्य 'स एपोऽन्तरश्चरते बहुधा जायमानः' इति श्रवणेन स्ववाक्य. गतजायमानत्वमापेक्षाया अन्य प्रसिद्धः श्रुत्यन्तरंसापेक्षोभय. त्रमधपेक्षयाऽन्तरङ्गत्वात्प्रथमपाद पर तनिरूपणौचित्यात् ।अ- न्ययेन्द्रादिशब्दानामपि तृतीयपादमगत्यापत्तेश्च 'सुपुप्त्युकान्त्यो भेंदेन' (७० सू० १३१४२) इति तृतीयपादस्थाद्यधिकरणवि. पये यत्स्वमं पश्यत्यन्यासात इत्यादिवाक्यगते लोकप्रसिद्धिपति- बद्धब्रह्मवृत्तिकत्वेन पूर्वपक्ष्यभिमते श्रुतितौल्याभाववति स्वद्रम- स्वादावतिव्याप्तेश्च । 'पत्यादिशब्देभ्यः' (न. सू० १।३ । ४३ ) इत्यस्य विषये ' स वा एप महानज आत्मा' (वृ० ४ । ४ । २२) इति लोकपसिद्धाजशब्दसमभिव्याहारावगत- चतुर्मुखप्रसिद्धिपतिवद्धब्रह्मत्तिके समाख्याश्रुतितौल्याभाववति एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ' इतिवाक्यगते ब्राह्मणशब्दे कम्पनात् ' (वः सू० १।३।३९) इतिसूत्राविपर्य तथाविधे बवशब्दे चातिच्याथ । यत्तु बजादिनाम्नां स्वममृत्वादिलिङ्गानां च लोकपसि- दिपूर्यपादयन्यायाभ्यामुभयत्रासिद्धानामुभयपरत्वमेव पूर्वप. क्ष्यभिमतमित्ति तत्र नातिव्यातिरिति कम्पनादिति सूत्रस्थचन्द्रि- कायायुक्तम् । तदपि न सत् । तथा सति वनश्रुत्युद्यतत्या. द्यायुधलिगेन कम्पनादिति ब्रह्मलि गान्यथानयनपूर्वकं वज्रा. दिशब्दा आयुधादिपरा एवेति पूर्वपक्षयर्णनस्यानुपपत्तिप्रसङ्गात् । पूर्वपादोक्तन्यायेनैव बज्रादिशब्दानां भगवत्परत्यसिद्धौ तदधि- करणवैयोपत्तेश्च । बजादिशब्दानामाकाशादिशब्दानामिव . * यमिन्द्रमाहुरिति । यमिन्द्रमाहुवरुणं यमाहुर्य मित्रमाहुर्यमु सत्यमाहुः। यो देवानां देवतमस्तपोनास्तस्मै स्वा तेम्परत्वा ॥ इति याजुपश्रुतिः ।

·आनन्दमयाधिकरणम् । ३८३. लौफिसिद्धिसत्त्वेऽपि भगवत्परत्यसिद्धेस्तत्साधकलिङ्गानां लोकपसिद्धयपेक्षया बलवत्त्वाभावेऽनुपपत्तेः । बलवत्त्वे च ब्रह्मभात्रपरत्वस्यापि सिद्धेय । अन्यथाऽऽकाशादिशब्दानामप्युभ- यपरत्वशङ्कानिरासाय पुनर्विचारापत्तेः । तन्मानपरत्वस्थापक- न्याये तत्परत्वस्थापकपूर्वपादस्य गतार्थत्वाच्च । किंच ना- मपादन्यायेनाऽऽदित्यादिनाम्नामपि ब्रह्मणि प्रयोगस्योक्तमयो- गत्वात्तत्साहित्येन सर्वगतत्वादिलिङ्गानामपि दैनीयानां ब्रह्म परत्वसिद्ध्या तदधिकरणचयापत्तिः । न च पूर्व लिंङ्गा- समन्वयानुक्त्या सर्व पुरुषाभिमुख्पादिरूपादित्यादिप्रसिद्धलि. जैस्तत्र सिद्धयुपनीयनान्न साहचर्येण सर्वगतत्वादेर्ब्रह्मपरत्व. सिद्धिरिति वाच्यम् । तदधीनत्वादित्यव्यक्तनयगतगुणसूत्रो. क्तन्यायेनान्यश्रुतीनामन्यलिङ्गानां च ब्रह्मणि मुख्यत्वसिद्धया लिङ्गविशेपेणाप्यादित्यश्रुत्युपजीवनायोगात् । वक्ष्यमाणसिद्धा. न्तन्यायाच्छादनेन पूर्वपक्षकरणेन न्यायेनैव तत्सिद्धान्तसिद्धया, एतस्य वैयदिज्रादिशब्दानामपि पूर्वन्यायाच्छादनेनान्यमात्रप- रत्वपर्वपक्षसंभवाच्च । यदि चाऽऽदित्यशब्दस्य पूर्वपादीयाधि- करणविषयवाक्येष्वश्रुतत्वानिरवकाशादित्यादिलिङ्गानामप्य. धिकरणान्तरविषयवाक्येषश्रुगत्वाच्च कथंचित्तत्तदधिकरणा- विपयत्वाभ्युपगमेनान्यत्रप्रसिद्धना तदा बजादिशब्दवपि तुल्य. मिति तत्रातिव्याप्तिर्वज्रलेपायिता । अथ बजादिशब्दाः प्रसिद्धा एव। न चैवं तृतीयपादासंगतिः । यथा ' यदष्टाकपालो भवनि ' इत्यादेरवान्तरसंगतिलोभा- दर्थवादस्थस्वस्थानातिक्रमस्तथा वज्रादिपदानामप्यवान्तरसं. गतिवशात्स्वस्थानातिकम इति मनं तदाऽनुगतानतिमसक्ततत्त- त्पादोपाघिनिर्वचनमयासबैकस्यात् । एतेन हेतु मुखलक्षणरूपै- तत्स्वरूपमुखलक्षणद्वयमपि निरस्तम् । शुभ्वाधायतनत्वस्वमद्रष्टु- त्ववोधकलिङ्गायोर्वज्रवालणनामधेययोश्च तातीययोरतिव्याप्त तत्र त्वया सर्वगतत्वबोधक शब्दवदिन्द्रादिनामवच्च मागुक्तवि- धयाऽऽपानतोऽस्य साहचर्येण स्वत एवान्पमात्रोपस्थापकत्व- सत्वाभ्युपगमाव । द्वितीयलक्षणस्याव्यक्तादिशब्देऽव्याप्तेश्च ।

·- . ६८४ शांकरपादभूपणे- उभयत्रासिद्धत्वं यदि लोकतस्तदा ग्रुभ्वाद्यायतनत्वे ज्योति- रादिनाम्नि चाव्याप्तिः। श्रुत्यादिना चेत् । आनन्दमयेन्द्राव्य- क्तादिशब्देष्वपि पूर्वोत्तरपक्षोदाहृतश्रुत्यवगतोमयोपस्थापकताके. वतिव्याप्तिः। आकाशज्योतिरादिपदानामुभयत्रमसिद्धत्वाङ्गी- कारे प्रथमचतुर्थपादीयत्वानुपपत्तेः। तदनङ्गीकारे तातीयत्वा- नुपपत्तेः । एवं द्वितीयतृतीयपादीयेऽक्षरशब्देऽप्यव्याप्तिर्द्रष्टव्या। चन्द्रिकोक्तहेतुस्वरूपफलमुखलक्षणत्रयमपि न युक्तम् । इन्द्रादि- शब्दे भ्वाधायतनत्ववच्छूत्यवगतसाधारण्येनाऽऽकाशशब्दव. स्मयोगसाधारण्यवति चातिव्याः। चतुर्थपादीयज्योतिःशब्दे चा- तिव्याश्च । ज्योतिर्दर्शनाव ' (बसू०१३ ४०) इत्यत्र ज्यो- तिशब्दस्य विष्णुपरत्वस्थापनेन तस्येहाऽऽक्षेपेण विष्णो प्रयोग. स्य पूर्वपक्ष्पभिमतत्वात् ।आकाशशब्दे त्वया तथात्वस्य स्वीकारा- द । यद्यपि वसन्तादिवाक्ये ब्रह्मलिड्गाभावेन वाधकाभावात्कर्म- क्रमकोपाधिप्रसङ्गरूपमवलवाधकसद्भावेन चान्यत्रैव प्रसिद्धता तथाऽपि प्रयोगसाधारण्यप्रयुक्तसाधारण्यविधातेनाव्याप्तिर्द्वारा। अन्यथा ' आकाशो ह वै नाम नामरूपयोनिर्वहिता' (छा. ८।१४ । १) इतिवारस्थाकाशशब्दाव्याप्तेः । बजब्राह्मण. स्वमद्रपृत्वादिशब्देष्वव्याप्तेश्च । अत एव स्वरूपमुखं फलमुखमपि लक्षणद्वयं प्रत्युक्तम् । इन्द्रादिशब्दानामपि श्रुतिसाधारण्यप्रयो- गसाधारण्याभ्यामुभयोपस्थापकत्वात् । अत एवान्योपस्थिति मात्रप्रतिवद्धसमन्वयकत्वाच्च तत्रातिपाः । अन्यथाऽऽकाशश ब्दस्यापि तदभावप्रसङ्गात् । चतुर्थपादीये ज्योतिःशब्देऽपि विष्णूपस्थापत्यसंभवेनातिव्याप्त्यापत्तेश्च । वनादिशब्दानामा. युधावशेषमानोपस्थापकत्वेन तत्राव्याप्तेश्च । चतुर्थपादीयोपाधे- रयन्यत्रेच प्रसिद्धत्वं यथाश्रुतमिन्द्रादिशब्देष्वतिव्याप्तम् । श्रुत्या. दिभिरन्यत्रप्रसिद्धत्वं तच्चन्द्रादित्यश्रुतिसंपादितान्यत्रप्रसिदिके सर्वगतत्वादावतिव्याप्तम् । ब्रह्मेन्द्रमनिम्' इतिश्रुतिसाधि- तामिमसिद्धिकेन्द्रशन्दे 'सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि ' (छा० १ । ९ । १) इति सर्वभूतोपादनत्वावगमिता. काशमसिदिफाकाशशब्दे प्रथमपादीयेऽतिव्याप्तम् । श्रुत्पादेः .

·. आनन्दमयाधिकरणंम् । भावल्पेन विशेषणेऽपि ब्रह्मासंभववत्तिकमवलद्वित्वादिसंपा. दितान्यत्रप्रसिद्धिके गुहापयिष्टत्वादिलिङ्गकेऽतिव्याप्तम् । चतु- र्थवादीय आकाशपदेऽव्याप्तम् । प्रथमतृतीयपादे तस्मिन्नतिव्याप्त च । चन्द्रिकोक्तहेतुस्वरूपफलमुखलक्षणानि च न युक्तानि । वसन्तवाक्यमतज्योतिःशब्दे कर्मणि लोकप्रसिद्धयभावेनाव्या- से। 'आत्मन आकाशः संभूतः' (ले० २।१) इति वाक्यगताकाशशब्द आकाशविशिष्टपरमात्मपरेऽव्याप्तेश्च । न च तस्यापि विशेपणतयाऽऽकाशवाचित्वमस्तीति वाच्यम् । तथा सति ' तमिन्द्र उवाच ऋषे प्रियं मे धामोपागा वरं ते ददामीति । सहोवाच त्वामेव जानीयामिति । तमिन्द्र उवाच ब्राह्मणो वा अहमस्मि ऋषे ' इति श्रुतिगतस्येन्द्रशब्दस्यान्तर्या. मिपरत्वेऽपीन्द्रपरत्वस्याप्यस्तीति तत्रातिव्याप्तः । किंबहुना वैदिकशब्दानां सर्नेपां परममुख्यया वृत्त्या भगवत्परत्वेऽपपर- ममुख्यत्त्याऽन्यपरत्वमप्यस्तीति पूर्वपादीयेषु सर्वेष्वतिव्याप्तेश्व हेतुमुखस्य दुष्टत्वात् । इन्द्राकाशप्राणवज्रब्राह्मणादिशब्दानाम- प्पन्पमात्रोपस्थापकतयाऽतिव्याः स्वरूपमुखस्यापि दुष्टत्वाद । अत्यन्तमित्यस्यासर्वदेत्यर्थकत्वे सर्वदान्यमात्रोपस्थापक वस्य सिद्धान्तन्यायपतिसंधानकालीनविष्णूपस्थापकेष्वव्यक्तादिशब्दे. प्वप्यभावात् । अत एव सिद्धान्वन्यायानिरस्यत्वस्यापि तदर्थ- त्वासंभवात्फलमुखलक्षणस्यापीन्द्रमाणाकाशादिशब्देषु प्रथमपा. दीयेषु वज्रादिशब्देपु द्वितीयपादीयेषु चाविव्यासः। पूर्वपक्षन्याय. ब्रह्मपरत्वस्याशक्यकल्पनत्वस्य सर्वत्रभावासिद्धान्तन्यायेन त- थास्वस्य फाप्यभावाच । ब्रह्म तात्पर्यकत्वस्याशक्यफल्पनत्वशङ्का- या मतिबद्धत्वस्य दुनिरूपत्वाद । अन्योपस्थितिब्रह्मानुपस्थि- विभ्यां प्रतिबन्धस्य तेषु सलमत्पात् । एतेन ब्रह्मपरत्वे बहुषि- प्लयापत्तिरूपतर्कानुगृहीतत्त्वं बलवत्वमित्यपि निरस्तम् । ननु सिद्धान्तिनाऽप्यवश्यस्वीकार्यान्यपरताकतया ब्रह्मपरत्य- स्थाशक्यफल्पनत्वशङ्कया प्रतिवध्यसमन्वयत्वोक्तौ न दोष इति चैत् । तहिं तावतोपपत्ती शेपरैयदि । विशेषस्य लक्ष. गान्तरत्वेऽन्यत्रासिद्धेष्वतिव्याप्तरिति दिक् । अन्यमपसिद्धत्या.

·- ३८६ शांकरपादभूषणे- विशेष नामरूपावान्तरभेदमुपादाय पादभेदवर्णनमप्यसंगतम् । द्धमिवाचित्वं नामत्वं धर्मवाचित्वं लिङ्गत्वमिति युक्तम् । धर्मवाचिनामन्तयाम्यादिपदानां नामत्वस्य धर्मवाचिनामानन्दा- दिपदानां लिङ्गात्वस्य चाऽऽपत्तेः । नापि रूढस्वयौगिकत्वाभ्यां नामलिङ्गभेदः । ब्रह्मणि महायोगविढयोरङ्गीकारात् । अत एव रूढियोगयुक्तानि नामानि केवल यौगिकानि लिङ्गानीति निरस्तम् । नन्यापाततो रूढान्येव नामानि तद्विपरीतानि लिङ्गानि ब्रह्मणि सर्वशब्दानां योगत्त्यङ्गीकारेणासंभववारणांयाऽऽपातत इति, वैश्वानरपदस्पानुव्याख्याने लिङ्गयोक्तस्तद्वारणायैव कार इति चेत् । न । इन्द्रादिशब्दानां केवलनामतानापत्तेः । तद्विपरीता. नीत्यत्राप्यापातसो यौगिका योगरूहा इति विवक्षितं न वा। अन्त्ये वाक्यपकरणादेरपि लिगन्तापतिः । आये ' हीच ते' इत्यादिषाक्योपासलिङ्गस्य लिङ्गतानापत्तिः । एतेनाऽऽपाततो रूढानि तानि नामानि यान्यापाततो यौगिकानि तानि लिङ्गा- नीत्यपि निरस्तम् । अथ मतं यान्यापाततो रूविरहितानि तानि । अन्तर्यामि' इत्यादीन्ये कमातिपदिकमात्राणि पा 'सर्वेषु भूतेष्वतम् । ' यस्मिन्धोः' इत्यायनेकपदसमभिव्याहाररूपाणि धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकानि तानि लिङ्गानि । यानि तु तद्विपरीतान्यापा- ततो रूढानि योगरूढानि वा तानि नामानि । अत एव पूर्वपक्ष- दशायां देवतासु योगरूदियुक्तानामिन्द्रादिपदानां नामता । अत एव ' हीच ते ' इत्यादिवास्योपात्तस्य लिङ्गत्वम् । प्रकरणादौ च नातिच्याप्तिः । तस्य धर्मद्वारा धर्युपस्थापकत्वाभावादिति। तदपि मन्दम् । रुविरहिनत्वे सति धर्मद्वारा पर्युपस्थापकत्वस्य विशिएलिङ्गालक्षणत्ये विष्णुरुदमदनन्तशब्दादावव्याः । तल्लि. गत्वस्य त्वदीयभायटीकादो स्पष्टत्वात् । उद्भिन्नाम्न्यतिव्याय चाफ्यमकरणयोरपि यत्किचिद्धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकयोरतिव्या. स्पनपायाच । न च सासाद्वयाप्योपस्थितिद्धारा पापकर्मा- ·आनन्दमयाधिकरणम् । वच्छिन्नधाजनकत्वं विवक्षितमिति नातिच्याप्तिः । तयोः साक्षा. द्वयाप्यधोपस्थापकत्वाभावस्य : शब्दादेव प्रमितः ' (ब. सू० १।३।२४) इत्यत्र स्फुटत्वादिति वाच्यम् । रूढिरहिता. नीत्यस्य वैयापत्तेः । न च लक्षणद्वये तात्पर्य करप्यम् । पूर्व. लक्षणस्योक्तदृषणग्रस्तत्वात् । द्वितीयस्य त्रिविधपरिच्छेदराहि- त्यलक्षणव्याप्यधर्मस्य विष्णुत्वलक्षणव्याप्यधर्मस्प च युगप- दुपस्थापकैऽनन्तपदेऽतिव्याप्तः । योगरुढस्यानन्तपदस्य कथं- चिद्व्याप्यधर्मद्वारा तदुपस्थापकत्वे चन्द्रादिशब्देऽतिव्याप्तः । एवं तद्विपरीतान्यापाततो रूढानि योगरूढानि वा नामानी- त्यत्रापि धर्मद्वारा धर्म्युपस्थापकत्वरहितत्वमात्रस्य लक्षणस्वे वाक्यमकरणादावतिव्याप्तः । साक्षाद्धर्म्युपस्थापकत्वविवक्षायां चाऽऽन्तर्यामिलिङ्गेऽतिव्याप्तिः । आपाततो रूढत्वस्यापि लक्ष. णघटकत्वेऽनन्तादिलिङ्गोऽतिव्याप्तिः । गौणेपु श्येनादिपु फर्म- नामसु यौगिके पूद्भिदादिष्वव्याप्तश्च । नेपामलक्ष्यत्वे ज्योतिर्मा- रायुरित्यादिकर्मनामस्वतिव्याप्तः । तेपामपि समन्वयस्य चतु- र्यपादे त्वदिष्टत्वेनालक्ष्यत्वोक्त्ययोगाच्च । अस्तु या यथाकथं- चिन्नामलिङ्गभेदः । तथाऽपि न तेन पादव्यवस्था शक्या । मयमे पाद आनन्दमयाधिकरणे लिङ्गविचारादिति तत्वपदी- पोक्तरीत्याऽऽनन्दमयत्वलिङ्ग-समन्वयस्य 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशाद' (७० सू० १ । १ । २०) इत्यत्रान्तःस्थत्वलिङ्गसमन्वयस्य द्विनीये वैश्वानरनामसमन्वयस्य च विरोधात् । न चाऽऽनन्दम- यत्वान्तःस्थत्वलिङ्गसमन्वयस्याऽऽनन्देन्द्रादिनामसमन्वयफलक. तया मथमे पादे संगतिः, पैश्वानरनामसमन्वयस्य पाचकत्वादिलि- गसमन्वयफलकतया च द्वितीये संगतिरिति वाच्यम् । तथा सति सर्वगतत्वलिङ्गसमन्वयस्याऽऽदित्यादिना[4] समन्वयफलकतया प्रथमपादीयत्वापत्तेः । अन्तः प्रविष्टं कर्तारमेतम् ' (ते. आ. ३ । ११) इत्येकवाक्यतापनेन्द्रादिनामसमन्वयस्यापि तत्मकरणगतलोकप्रसिद्धिरहितलिङ्गसमन्वयफलकत्वसंभवेन द्वि- तीयपादे निवेशापत्तेः । एवं त्वदुक्तपादक्रमोऽप्यनुपपन्नः। महा. मल्लभङ्गन्यायेनातिप्रयत्नसाध्यस्य प्रायम्य उभयत्रासिद्धानां ·शांकरपादभूषणे. प्राथम्यं स्यात् । अथ चतुर्थपादोयसमन्वयस्य महासमन्वये तस्मिन्नाधिकारोऽखिलस्य हि' इत्यनुव्याख्यानोक्तरीत्याऽसावा- घिकारिफत्वात्पादत्रयोक्तश्रुतिलिङ्गादिपयुक्तान्यपरत्वाशङ्काया- स्तदानन्तयनियमात्तत्तच्छब्दप्रतिनिमित्तगुणसिद्धिमात्रफलक- स्य कारणविषयफत्वाचान्त्यता, इतरयोस्तु महामल्लभङ्गन्या- येनान्यमात्रप्रसिद्धस्य प्रायम्यमिति चेत् । न । अन्यत्रैव प्रसिद्धा. नामन्त्यतायामसार्वाधिकारिकत्वस्यापयोजकत्वात् । गृहस्थमा- प्राधिकारिफयागनिरूपणानन्तरं सर्वाधिकारिकप्राङ्मुखत्वादि- निरूपणस्य पष्ठे दर्शनाच्च । फिंच महासमन्वयत्वादसर्वाधिकार फरवम् , तत्र यदि महत्त्वमितराभ्यत्तित्वं तदा प्रमेयात्माक् भ. माणनिरूपणस्येव प्राथम्य र्दुवारम् । यदि चातिप्रवलम्पाय- साध्यत्वेन त्दा महामल्लभङ्गन्यायेन प्राथम्यं दुर्धरम् । नापि पादत्रयोक्तश्रुत्याद्युपजीव्यत्वेमानत्यता। अदृश्यत्वादिपदानामे- धावरत्वादिलिङ्गवलेनान्यपरत्वशङ्कायाः प्रथमं कर्तुं शक्प- स्वात् । न च श्रुतिलिङ्गादिस्वरूपाज्ञानात्माक् तदनिरूपणं तर्हि 'शब्दादेव प्रमितः' (व्र० म० १ । ३ । २४) इत्यत्र निरूप्यमाणश्रुतिलिङ्गादिस्वरूपस्य ततः प्रागज्ञानेन श्रुतिलि. गादिभिरिन्द्रमाणाकाशादिशब्दसमन्वयासिद्धिपसगाव । कार- णत्वसिद्धिफलकत्वाभावस्त्वसिद्धः । कारणत्वेन चाऽऽका- शादिषु' (ब्र० स० १।४ । १४) इत्यत्रावान्तरकारणत्व- निरूपणात् । किंच नाम्नां लिङ्गानां चान्यत्रप्रसिद्धत्वाविशेपे कथं पादभेदः । अवान्तरभेदस्योभयत्रासिद्धादावपि साम्यात् । पादचतुष्ट्वनियमत्यागश्च । अन्यत्रैवैत्यत्र विनिगमकानुपलम्भात् । यत्तु प्राधान्यानाम्नामनन्तरं लिङ्गानां च समन्वये बुद्धि स्थत्वसंपादनाय न प्रथममुभयोरेकीकरणमिति । तदयुक्तम् । नामसमन्वयहेतुत्वेन लिङ्गानामपि चुद्धिस्थत्वेन प्राधान्पदि- स्थत्वयोरविशेपाद । यदयापातसिद्धनामभेदाश्रयणेन प्रथम पादभेदा, ततस्त- त्यागेन महायोगविदिभ्यामेकीकरणेन तदभेद इति कल्प- नम् । तदपि न त्वया नामवलिङ्कगत्वान्पत्रप्रसिद्धयादीनां ·. आनन्दमयाधिकरणम् । ૨૮૨ सर्वेपामापातप्रतिपनत्वघटितता वदता तृतीयचतुर्थयोरापातमा तीतित्यागायोगेन तेपामाप भिनपादनिवेशस्यावश्यंभावादि. त्यास्तां तावदिति वदन्ति । स एव प्रपञ्च आरभ्यते-आनन्दमयोऽभ्यासादिति । अत्र 'ब्रह्मविदामोति परम् । (तै० २११) इति तैत्तिरीयश्रुतेः स्पष्टवामलिङ्गाया ज्ञेये ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनाच्छास्त्राध्या. यपादसंगतिः । पूर्वाधिकरणविषयसद्विद्यायामीक्षणथुत्या माय. पाठस्य वाघो युक्तः । इह त्वन्यशेपावयवपाठाह्रह्मशब्दमुख्या- थस्य ब्रह्मणोऽन्यशेपत्वेनैव प्रतिपाद्यता, न स्वप्राधान्य नेति प्रत्यवस्थानादनन्तरसंगतिः । तत्र प्रथमान्तानन्दमयपदोपलक्षि. तमू ' तस्माद्वा एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमय: (ते. २१५) इत्युपक्रम्याऽऽस्नातम् ' ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (ले०२१५) इत्यन्तं वाक्यजातं विषयः । तत्किमन्पशेषतया ब्रह्म मतिपादयत्युत स्वप्राधान्येनेति संशयः । 'असन्नेव स भवति । (ले० २।६) इत्यादिश्लोकस्थाभ्यस्यमानब्रह्मण आनन्दम. यविषयत्वपुच्छविपयत्वानिर्णयश्च सौजम् । न च तस्याप्या- नन्दमयविषयत्वं मायपाठानिर्णीतमेवेति वाच्यम् । मनोमयपर्या- येऽतद्विषयस्यापि यतो वाचो निवर्तन्ते ' (० २।४) इत्यादिश्लोकस्योदाहरणेन मायपाठाभिगमनश्लोकस्याऽऽनन्दम- यविषयत्वासिद्धः कथंचित्तद्विपयत्वं च न प्राधान्यनिर्वाहकम् । फलं च पूर्वपक्ष आनन्दमयावयवत्वेन ब्रह्मोपास्तिः, सिद्धान्ते च ज्ञेयब्रह्मममितिः । तत्र पूर्वपक्ष:-आनन्दमयपदोदित सुख्य- हमित्युपलभ्यमानं मोक्तारं जीवं प्रति शेपत्वेनैव ब्रह्म प्रति- पाद्यते, न प्राधान्येन । पूर्वपूर्वपर्यायेषु पृच्छत या निर्दिष्टानाम- न्यशेपत्वदर्शनात् । न च 'ब्रह्मविदामोति परम् ' (० २। १ ) इति ब्रह्मज्ञानस्य फलवत्त्वश्रवणाचस्य चात्र पदेन प्रत्यभिज्ञानाद्ब्रह्मणः स्वमधानत्वमेवोचितामति वाच्यम् । विदेरुपास्तिपरताया अपि बहुशो दर्थनेन सत्र ब्रह्मोपासनाया एव फलसंवन्धप्रतिपादनात् । भवति च ब्रह्मपुच्छकत्वेनाऽऽन. न्दमयोपासनाया अपि ब्रह्मोपासनात्वम् । न च 'परमामोति। .. . ब्रह्म- ·- - . ९० शांफरपादभूपणे- इति परब्रह्मप्राप्तः फलत्वकीर्तनादन्यशेपत्वेन ब्रह्मोपासनायाश्च 'समेव विदित्वाति मृत्युमति, नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे०३१८) इति श्रुतिविरोधात्फलकत्वासंभवेन तत्र ज्ञानमेव पिदिना विवक्षणीयमिति वाच्यम् । ब्रह्मविदाप्नोति परम्' (ते०२।१) इति संक्षिप्य कथितस्यैवार्थस्य 'तदेषाऽभ्युक्ता। सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म । यो वेद निहितं गुहायो परमे व्योमन् । सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ' (०२१) इति वितत्वेन सर्वका- मावाप्तेस्तत्फलत्वलाभेऽपि परब्रह्मप्राप्तः फलत्वालाभात् । सत्य- त्वज्ञानत्वानन्तत्वजगत्कारणत्वादिगुणकीर्तनं चाऽऽनन्दमयपुच्छे तादृशगुणविशिष्टब्रह्म दृष्टिविधानार्थम् | यथा झुद्गीथेऽनन्तत्वसर्व- भूतकारणत्वपरोवरीयस्त्वादिगुणविशिष्ट ब्रह्मदृष्टिविधानायाss- काशशब्दिते ब्रह्मणि तत्कीर्तनम् । न च यो वेद निहित गुहायाम्' ( ते० २११) इति ब्रह्मणी गुहानिहितत्वं प्रतिज्ञात- म्, तस्य चाऽऽनन्दमय एच पर्यवसानं दृश्यते दिष्टे ब्रह्मणीत्यानन्दमयस्येवोपक्रपावगतं सर्वकामावाप्तिफलक वेदनाविषयत्वजगत्कारणत्वादि सिध्यतीति तस्यैव परब्रह्मत्वे स्थिते तस्य ब्रह्मपुच्छकत्वेनोपासनीयत्वेऽपि ब्रह्मणः स्वप्राधा- न्यमनपवादम् । एकस्यैव पुच्छपुच्छवद्भावानुपपत्तिरिति तु न, अन्नमयादावपि स्वानतिरिक्तरेच शिर.पक्षादिभिरुपास्यत्वावगः मादिति वाच्यम् । आनन्दमयस्य विज्ञानमयादान्तरत्वे कयिते तत्पुच्छत्वेन निरूपितस्य ब्रह्मणोऽपि पिज्ञानमयादान्तरत्वला- भात् । नहि पुच्छवदनास्ति न पुच्छमिति नियमो चक्तुं शक्यते । अग्रिमः 'सोऽकामयत ' (० २।६) इत्यादिरपि पुच्छवः मविपय एच । तस्योपक्रम आत्मशब्देनापि निर्देशात् । स इति पुंलिङ्गेन निर्देशोपपत्तेः । तस्यैष एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ' (ते. २ । ३ ) इत्यानन्दमयपर्यायेऽप्यात्मशब्देन ब्रह्मनिर्देशाच्च । तस्मान्नात्र स्वप्राधान्येन ब्रम भतिपाद्यम् । एवं ब्रह्मणः स्वप्रधानत्ये पुच्छपदमनर्थकम् । प्रतिष्ठापदेनेवाऽऽ. धारलाभात् । न च कान्तिपान्मुखचन्द्र इत्यादौ स्वशब्देनैव कान्तिमत्त्वलामेऽपि मुखे गौणं चन्द्रपदमपि प्रयुज्यते । तथा प्रकृते पुच्छतया नि- .

·३९१ आनन्दमयाधिकरणम् । प्रतिष्ठापदेनाऽऽधारत्वे लब्धेऽपि तल्लम्भकः पुच्छशब्दोऽपि स्या- दिति वाच्यम् । यतस्तन चन्द्रस्य याशी यावती च कान्तिस्ता- दृशी तावती वा सा मुखेऽस्तीति मुखस्तुत्यर्थं चन्द्रपदमर्यवत् । न च कान्तिमत्पदमात्रेण ताशार्थलामः संभवति । तस्य माना- न्तरविषयविद्यमानतावन्मात्रकान्तिविषयत्वेन चारितार्थ्यात् । अतश्चन्द्रतुल्पकान्तिमत्त्वलाभाय चन्द्रपदोपादानम् । ब्रह्मणि तु प्रतिष्ठात्वसंकोचकमानान्तराभावाचस्य निरपेक्षसर्वप्रतिष्ठात्व- , बोधकश्रुत्पन्तराच निरतिशयमेवाऽऽधारत्वं प्रतिष्ठापन लभ्यत इति न पुच्छपदमर्थवत् । प्रत्युत पुच्छतुल्याधारत्वविवक्षायां पुच्छस्याऽऽधारत्वं भूतलास्तीर्णतृणराशी संचरतः पुरुषान्मति तृणराशेरिवाऽऽधारान्तरसापेक्षं सातिशयमिति ब्रह्मणस्तथावि- धमाधारत्वं लक्षयच्छपदमनिष्टार्थकमेव स्यात् । तस्मात्पक्षि- रूपेणोपासनीयमानन्दमयं मति परब्रह्मणः कल्पनीयं पुच्छत्वं पुच्छपदेनोच्यते । प्रतिष्ठापदं च कल्पनानिमित्तमाधारत्वलक्षण- सारूप्यं बोधयदर्थवद्भवति । पक्षिणो हि पुच्छभागमाघारीकृत्य निपीदन्तीति पक्षिगां पुच्छ प्रतिष्ठा । अब एव चिरीयोपनि- पदिश्रूयते-'तस्मात्सर्वाणि वयांसि पुच्छेन प्रतितिष्ठन्ति । पुच्छे. नैव मतिष्ठायोत्पतन्ति । प्रतिष्ठा हि पुच्छम्' इति । ब्रह्मानन्दोऽपि 'एतस्यैवाऽऽनन्दस्पान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति ' (वृ० ४ । ३ । ३२) इति श्रुत्यनुसारेण कृत्स्नस्य लौकिकानन्दशी- करजातस्य समुद्रस्थानीय इति पियगोदायवयवयुक्तस्याऽऽनन्द- मयस्य प्रतिष्ठा । अतः सारूप्याब्रह्मणः पुच्छत्वकल्पना युक्ता । अन्यत्रापि च तादृशकल्पनानिमित्तं सारूप्यवर्णनं दृश्यते । यथा- ' तस्य भूरिति शिरः, एकं हि शिरः, एकमेतदक्षरम् ' (० ५1५।३) इति । अत्र भरित्यक्षरे प्रजापतिशिरस्त्वकल्पनानि- मित्तमेकत्वं सारूप्यमुक्तम् । न च पुच्छवाक्पोपाचे ब्रह्म- णि निगमन श्लोकस्थब्रह्मशब्दा भासरूपतात्पलिङ्गदर्शनाचस्व स्वप्रधानता युक्तति वाच्यम् । पूर्वपूनिगमन श्लोकानामन्न- १ होस्येतदानन्दायमस्थपुस्तके नास्ति ।

·शांकरपादभूपणे- मयादिप्रधानविषयतादर्शनेनात्यनिगमन श्लोकस्याप्यानन्दमय- विपयताया एव युक्तत्वात् । युक्तो हि जीवेऽपि ब्रह्मशब्दो बृंहणादिगुणयोगात् । अन्यया पुच्छांदिपदवैयर्थ्यस्योक्तत्वात् । तस्मादानन्दमयो जीव एव स्वप्राधान्येनोपास्थतया :विवक्षित इति । एवं पूर्वपक्षे माप्तेऽभिधीयते-आनन्दयोऽभ्यासादिति । अत्राऽऽनन्दमयमदं तदुपलक्षितवाक्याविशेषपरम् । यया 'प्रक- रणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ' (जै० स०२।२।३) इति सूत्रे पर्णिपासीपदस्य तद्धटिनविद्वद्वाक्यपरत्ववत् । स्वप्रधा- नब्रह्मपरमिति च साध्यमध्याहार्यम् । अभ्यासरूपशब्दधर्मस्य तात्पर्यलिङ्गस्य हेतूकरणानुरोधात् । तादृशवात्पर्यलिङ्ग च वाक्यरूपपक्षे स्वप्रधानब्रह्मपरत्वसाधन एव स्वरसम् । आनन्द मयस्य ब्रह्मत्वसाधनपरतया सूत्रव्याख्यातणां परेपां मते चाभ्यासादिति हेतोः शब्दवृत्तेः पक्षावृत्तिनया स्वारस्याभावा- त् । जैवानन्दविलक्षणजगत्प्राणनादिहेतुत्वस्यापि ब्रह्मलिङ्गत्वेन 'आकाशस्तल्लिङ्गात् ' (व्र० स० १।१ । २२) इतिवव 'आनन्दमयस्तलिङ्गा' इति निर्देशेनैव तत्साधनोपपते । एवं चाभ्यासरूपतात्पर्यलिङ्गस्य हेत्करणस्वारस्यात्माघान्येन तत्म- रत्वरूपसाध्य एव तात्पर्यावगतो तस्याऽऽनन्दमयेऽनन्वयादान- न्दमयपदेन तदुपलक्षितब्रह्मपुच्छेति वाक्यविशेपलक्षणायामपि न क्षतिः । तात्पर्याधीनत्वाच्छन्दवृत्तेः । आनन्दमयस्य ब्रह्मवं साधयद्भिः परैरपि आनन्दमयोऽभ्यासाद ' (ब्र० स० ११। १२) इति सूत्र आनन्दमयपदस्य तदर्थत्वविशिष्टे तत्तात्पर्यविप- यत्वविशिष्टे वा धर्मिणि लक्षणाऽवश्यं वाच्यैव । अन्यथा मचु. रानन्दस्य पक्षत्वे नायमानन्दमयो विष्णुः किंतु पागुक्तमत्या- दय एव, विकाराभिधायकमयट्योगादिति ‘धिकारशन्दी- मेति चेन' (ब्र० स० ११.१३ ) इति शङ्काया अनुत्थान- मसङ्गात् । आनन्दविकारस्य सथात्वे च यापासिध्यादिषस. मात् । तथा चाऽऽनन्दगपपपटिनवायपविशेषः स्वप्रधानवा. पर। अभ्यासात् । अपस्यमानब्रह्मपदयटितवाक्पैकवाक्यता- पुमत्वादिति सूत्राय: । परपोऽप्पानन्दमयो विष्णुरेव । ' अस:

·+4 मानन्दगयाधिकरणम् । व सं भवति । असोति वेद चेत् । अस्ति ब्रह्मेति चेदेद' (ते. २।३) इत्यानन्दमये ब्रह्मशब्दाभ्यासादिति जयती- द्युक्तेः । शब्दादिमिष्ठस्य पौनःपुन्पेनोचारणरूपस्याभ्यासस्य साध्ययधिकरण्यपरिहारायाभ्यस्यमानब्रह्मशब्दघटिननिगमन- लोकविपयत्वरूपार्येऽभ्यासादिति हेतुपर्यवसानस्य वक्तव्यतया निगमनत्वतद्विपयत्वादीनां यथाश्रुतानामतिप्रसञ्जकत्वात् । अने- फपदार्यघटितस्य तस्यास्मदीयहेतुतो न लाघवशङ्काऽपि । यद्वाऽऽनन्दमयपदं तत्चात्पर्यविषयपरम् । पूर्वस्त्रादनुपक्तं तत्पदं साध्यसमर्पकम् । वाक्यस्य पदसमुदायरूपत्वात् । तस्य यत्परत्वं तद्घटकपदानामपि तत्परत्वमविरुद्धमित्यानन्दमयपदपरमता- त्पर्यविषयस्तदिति प्रतिज्ञायां न सूत्राक्षराननुगुण्यमभ्यासादिति हेतूपपादनमुक्तरीत्योभयोः सममेव । आनन्दमयशब्दार्थस्य जीवस्यैव निगमनश्लोकषिपयत्वाद्रह्मशब्दस्यापि जीवपरतासंभ- वान पुच्छे ब्रह्मानन्दपयशब्दघटितवाक्पमतिपाद्यमिति शङ्का च ' नेतरोऽनुपपत्तेः' (ब्र० स० १।१।१६) इति निलोड- यिष्यते । तथा च निगमनश्लोके ब्रह्मशब्दाभ्यासेन ब्रह्मणा स्वधानत्वावगमात् । तस्यैव च ' ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (ते. २५) इत्यत्र प्रत्यभिज्ञानात्पुच्छत्वेन निर्दिष्टस्य ब्रह्मणः स्वपघानवया प्रकरणप्रतिपाद्यत्वमप्रत्यूहमित्युक्तरीत्या स्त्रार्थी निरायाध एव । अथैवम् 'ब्रह्म पुच्छमभ्यासात् ' इत्येव वक्त. मुचितत्वेन सूत्रे लाक्षणिकानन्दमयपदमपोगो निरभिमाय इति चेत् । शङ्काविशेषनिराकरणार्थः स इति बुमः । तथा हि- ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इत्यनेन प्राधान्पेन ब्रह्म प्रतिपाद्यते, नाऽऽनन्दमयशेपत्वेन । 'असभेव स भवति' इति मन्त्रेऽभ्यासा- नुसारेण ब्रह्मणा माघान्यावगमात् । इहापि तस्यैव प्रत्यभिः ज्ञानात्स्वप्रधानमेव ब्रह्म भविष्यतीत्युक्त प्रायपाठसदत्तोपक्रम- । असन्नेव स भवति' इति स्थपुच्छशब्दस्वारस्यानुसारेण मन्त्रे ब्रह्मपदमानन्दमयस्य लक्षकमस्तु । ततश्च बाबासिद्धया- दिफामवि शङ्कायाम्-भानन्दमयपदाभ्यासपदयोराकृत्त्यान निगमनश्लोकातिपायः' इति साध्याध्याहारेण सूत्रयोजन . .

·३९४ १ शाफरपांदभूपणे- याऽऽनन्दमयो न निगमनश्लोकप्रतिपायोऽभ्यासाद, तत्रैव से इति, एनमित्ति पदेनाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मपदार्थगोचरसदसत्त्व- नानाधीनसत्त्वासत्त्वाश्रयतयाऽभ्यासात् । तथा च पियादिवि- शिष्टस्य सुख्यहमिति प्रतीयमानस्याऽऽनन्दमयस्यासत्त्वशङ्क- नास्पदतया वनिवारणाय प्रवृत्तमन्त्रस्य नाऽऽनन्दमयविषयत्व- मिति न वाधासिद्धयादिः । सूत्राणामात्त्याऽनेकार्यत्वमलंकार एव । सारवद्विश्वतोमुखमिति तल्लक्षणानुरोधात् ॥ १२॥ ननु 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' इति वाक्यस्य स्वप्रधानब्रह्मपरत्वे पुच्छपदस्याभ्यस्यमानब्रह्मशब्दानुरोधेन प्रतिष्ठापदलभ्यापारा- दिलक्षकत्व आनर्थक्यापत्तिः । प्रतिष्ठापदेनेवाऽऽधारलाभात् । ततश्च ' आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलाबलम् ' इति न्याये- नाभ्यस्तब्रह्मशब्दादपि पुच्छशब्द एव बलीयानिति तदनुरो- धेन तादृशवाक्यस्याऽऽनन्दमयशेषत्वेन ब्रह्मपरत्वमेव युक्तम् । तथा सति पक्षिरूपेणोपासनीयमानन्दमयं प्रति परब्रह्मणः कल्पनीयं पुच्छत्वं पुच्छशब्देनोच्यते । प्रतिष्ठापदं तु कल्पना- निमिचमाघारवलक्षणं सारूप्यं चौघयदर्थवद्भवतीति शङ्काम. नद्य पुच्छपदस्य गति वक्ति- विकारशब्दान्नेति चेन्न प्राचुर्यात् ॥ १३ ॥ अप्र विकारशब्दोऽवयवपरः । तथा चावयवपरपुच्छ शब्द- सत्त्वान्न 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा ' इति वाक्यं प्राधान्येन ब्रह्मम: तिपादकमिति चेत् । न । प्राचुयोद, अवयवमायवचनात्युच्छ. शब्दोपपत्तेरिति तदर्थः । आनन्दमयपर्यायस्यानमयादिपर्याय- साम्याय पक्षित्वेन निरूपणीयस्याऽऽनन्दमयस्य शिरआदि- प्वचयवेक्तेषु पुच्छे चावश्यं निर्दव्ये ब्रह्मण एव पुच्छरवेन निर्देश इति भावः । ननु पूर्वत्रावयवएरः पुच्छशब्दः, इह स्वाधारपर इति कथमर्थभेदे साम्यमवगम्यत इति चेत् । न । अर्यभेदेऽपि शब्दसाम्पमात्रेण प्रायपाठनिर्वाहस्य एत्वाद । तथाहि-इन्द्रियेभ्यः परा पर्या अर्येभ्यश्व परं मन:' इत्यादा. पिन्द्रियादीनामव्यक्तानो पूर्षपूर्वमपेक्ष्यान्यदेव परत्वम् । 'अव्य ·. , आमन्दगयाधिकरणम् । तात्पुरुषः परः' इत्यत्र पुरुपस्य परत्वम् । सा काष्ठा सा परा गतिः' इति वाक्यशेपानुसारेण परमपुरुपार्यत्वरूपमन्यदेवे- त्यर्थभेदेऽपि सोपानोदाहरणन्यायेन पूर्वस्मात्वस्मादुचरोचरस्य परत्वबोधनपूर्वकं सर्वतः परं ब्रह्मेति बोधयितुं प्रवृ तस्मिन्प्रकरणे शब्दसाम्यपात्रेण प्रायपाठस्य निर्वहणीयत्वात् । अन्यान्यप्यु- दाहरणान्याकरे द्रष्टव्यानि । फिंच न केवलं तत्र पुच्छपदं पर्यायसाम्याय मयुक्तम्, किंतु शङ्काविशेषनिराकरणायापि। तथा हि-'यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् ' (० २।१) इति मन्त्रे 'सत्यं ज्ञानमनन्तम्' (तै०२।१) इति प्रतिज्ञातमानन्त्यमसंकुचितं वस्तुपारच्छेदरा- हित्यगर्भम् । तत्सति परमार्थतो विब्रह्मणोः स्वाभाविकभेदे जहवर्गस्य तद्विवर्ततया वस्तुपरिच्छेदासंभवस्य सृष्टिवाक्याद- वगमेऽपि जीवस्य तद्विवर्तत्वाभावानोपपद्यत इति शङ्कायो तस्योपपादनाय जीचो नातिरिक्तः। येन वस्तुपरिच्छेदः स्याद । फित्वविद्योपाधिकं युद्धयुपाधिकं वा ब्रह्मवैति दर्शयितुम् । ब्रह्मण एव जीवरूपेण परमव्योमशब्दितायामव्याकृतायां ता- दृशहार्दाकाशलक्षणन्योम्नि स्थितायां बुद्धिलक्षणायां वा गु- हायां निहितत्वमुक्तम् । तत्रापि ब्रह्मणो गुहानिहितत्वोक्त्या जीवब्राह्मणोः स्वरूपैक्यं कथं निर्धार्यते । उपक्रमे प्रा- प्यमाप्तृभावेन निर्दिष्टयोनीवब्रह्मणोर्भेदावश्यंभावात् , अश- नायामियुक्तस्य जीवस्य ब्रह्मणा स्वरूपैक्यासंभवाचेति शङ्कद्वयं मसक्तम् । तत्रोपक्रमे प्राप्तिर्न नगरादेरमाप्तस्यैव ब्रह्मणोऽप्राप्तस्य विवक्षिता । आप तु कण्ठचामीकरन्यायेन माप्तस्यैवामाप्तनमापोहेनति द्योतयितुम् । परमे व्योपनिति जीवाधारतया गुहायामेव संनिधानमुक्तम् । अशनायापिपा- सादयश्वोर्मयो न जीवस्य स्वाभाविकाः, अपि त्वन्नमयादिवि- ज्ञानमयान्तकोशोपाधिका इति दर्शयितुं विज्ञानमयान्तान्कोशा- निरूप तच्छिरस्येव विज्ञानं यज्ञं तनुते ' इति विज्ञानमयश. ब्दितायां युद्धावेव कर्तृत्वं निक्षिप्तम् । एवमाप जीवस्य न ब्रह्मता संभवति । अवियोपाधिकस्य घुद्धधुपाधिकस्य वोपाधि- .

·शांकरपादभूपणे-. मिथ्यास्वेन मिथ्यात्वाहह्मणश्च सत्यत्वादिति शङ्कनयाँ तनिरा. साय नोपाधिविशिष्टस्य ब्रह्मतोच्यते । फितु ततो निक(प्कृष्टस्य विशेष्यांशस्यैवेति द्योतनायाऽऽनन्दमयाघारत्वेन ब्रह्म प्रतिपा- पते । उक्ते ह्याधारे ब्रह्मण्युपहिताज्जीवाद्विलक्षणत्वं सिध्यति । एवमध्यापाराधेययोरत्यन्तविलक्षणत्वं लोके दृष्टम् । तथा चा- विद्याधुपाधिकं ब्रह्मव जीव इस्यनुपपन्नपिति शङ्कनयां पथा पक्षिणां शिरपुच्छाद्यवयवसंघातात्पनां तदन्तर्गतं पुच्छमेवाऽ5- घार'स्माद्वयोसि पुच्छनैव प्रतितिष्ठन्ति । पुच्छेन प्रतिष्ठायो- त्पतन्ति । मतिष्ठा हि पुच्छम् ' इति श्रुतेः । एवं जीवस्यापि तद- न्तर्गतं ब्रीवाऽध्यार इति समाधिसोकर्यायाऽऽनन्दमयं पति- स्वेन निरूप्यार्थान्तराधारलक्षकपुच्छपदसमानाधिकरणब्रह्मश. ब्देन तदुपन्यस्त्रम् । यद्यप्येवम् ' पुच्छशब्दाम्नति चन्न पाय वचनात् । इत्येव सूत्रयितुमुचितं तथाऽपि विवक्षितान्तरलाभाय विकारेत्याधु- तिः । तथा हि-नन्वेवं पुरछशब्देन यद्याधारो लक्ष्यते तर्हि प्रतिष्ठापदवैयर्थ्यमिति शङ्कायां तन्निरासाय पुच्छशब्देन पुच्छ- परपुरछामिति पुच्छसादृश्यं विवक्षितम् । प्रतिष्ठाशब्देनाऽऽधारो विवक्षितः । यदा स्थितिहेतुः प्रतिष्ठापदार्थः। स चाऽऽधारादन्य एष । 'कस्मिन्न्वइमुत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रति. हिते प्रतिष्ठास्यामि' (म०६।३) इति जीवरूपेण प्रविष्टस्य ब्रह्मणः स्थिविहेतुत्वेनाऽऽम्नातेऽपि प्राणे ब्रह्माघारत्वाभावा- दाधारभूतानामपि पीठादीनामन्नादिवस्थितिहेतुत्वाभावाचेति विवतितार्थप्राचुर्यान्न तद्वैयर्थ्यमित्याप सूत्रेण प्रतिपादनीयम् । सदर्यमुक्तरूपविन्यासः । लभ्यते चायमर्थोऽस्मात्सूत्रात् । तथा हि-विकारो विगतकार्योऽनर्थकः शब्दः । विगतः कारः कार्य यस्प स विफार इति व्युत्पत्तेः । ' अकर्तरि च फारके संज्ञा- पाम् ' (पा० स० ३।३ । १९) इति फर्मणि घनन्तस्य कारशब्दस्य कार्यवाचित्वात् । तादृशात्मतिष्ठाशब्दाव आन- र्थक्याविहतानाम् ' इत्युक्तन्यायेन पलयतो हेतोरभ्यासो न - ·१९७ आनन्दगयाधिकरणम् । ब्रह्मप्राधान्यहेतुरिति शङ्काभागस्य प्राचुर्याद्विवक्षितार्यमाघुर्या- दिति समाधानभागस्य च सतो लाभात् । पूर्वोक्तशङ्कगाने रासाय यया पक्षिणां पुच्छं तदन्तर्गतमेवाऽऽधारस्तयाऽऽनन्दग- यस्पापि तदन्तर्गत प्रमाऽऽधार इति ब्रह्मणि पुच्छतुल्याधार- ताया वाच्यत्वात् । किंचाऽऽनन्दमयस्य पक्षित्वेन निरूपणी. यस्य पुच्छत्वेन स्मिचिनिदेंटच्ये ब्रह्मय निर्दिष्यामिति पूर्वोक्तं न युक्तम् । पुच्छपदप्रयोगेऽपि तेन पुच्छसादृश्यमात्रघो- धनेच पुच्छत्वेन निर्देशाभावादिति शङ्कायां तन्निराकरणाया- यन्तिरलक्षकतया स्वार्थमनभिदधानस्यापि शब्दस्य स्वार्था- भिधानफलकतादर्शनप्राचुर्यादित्यप्यवश्यं वाच्यम् । लभ्पवे चायमयोऽस्माद्यथाविन्याससूत्राव । तथा हि-विकारशब्दा. दवयवात्मकविकारशब्दमात्रस्येवात्र सद्भावात् । न पुच्छ. स्वेन तन्निर्देशलाभ इति प्रायवचनफलसिद्धिति चेत् । न । माचुर्यादुक्त जातीयदृष्टान्तमाचर्याद । तद्यया-- उत्तरं पहिपः प्रस्तरमासादयति मजा वै वहिर्यजमानः प्रस्तरो यजमानमेवाय- जमानादुत्तरं करोति, तस्माद्यजमानोऽयजमानादुत्तरः । इति श्रुती मस्तरसमानाधिकरणस्य यजमानशब्दस्य प्रस्तरे यज्ञनिर्व- तकत्वादियजमानगुणमुखेन वृत्तिस्तत्सिद्धिपेटिकायामुक्का । अयापि प्रस्तरे मुख्ययजमानत्ववोधने यत्फलम् ' यजमानमेवा- यजमानादुत्तरं करोति' इत्यादिवाक्यशेपार्योपपादनं तादर्थ्यमाप दृश्यते । यथा वा अग्निवें ब्राह्मणः इति श्रुतावनिशब्द. स्याऽऽस्यमभवत्वरूपानिगुणमुखेन ब्राह्मणे वृत्तिस्तत्र समर्थिता । तत्तुल्यन्यायेन ' अग्नि दीक्षितः' इत्यत्राप्यग्निशब्दस्य दीक्षिते वृत्तिः किंचिदमिगुणमुखेन सिध्यति । तथाऽपि दीक्षितेऽमितादा- त्म्यवोधनस्य यत्फलम् ' मदन्तीभिर्जियन्ति ' इति विधिशे- पस्य न मिः शीतेन चायति' इत्ययवादस्योपपादनं ताद- यमपि दृश्यते । एवम् ' यजमानो वाऽऽहवनीयो यजमानं वा एतद्विकर्पते यदाहवनीयात्पशुश्रपणं हरन्ति ' इत्येतदादीने प्रचु. रतराण्युदाहरणानि बोध्यानीति स्थितम् । आनन्दमयस्य ब्रह्मत्वे तु 'ब्रह्म पुच्छम् ' इति न समञ्जसम् । नहि चदेवावय. . .

·धाकरपादभूषणे- मिथ्यास्पेन मिथ्यात्वाह्मणश्च सत्यत्वादिति शङ्कायां तन्निरा. साय नोपाधिषिशिष्टस्य ब्रह्मतोच्यते। किंतु ततो निक(क)स्य विशेष्यांशस्यैवेति धोतनायाऽऽनन्दमयाघारत्वेन ब्रह्म प्रतिपा- पते । उक्ते द्याधारे ब्राह्मण्युपहिताज्जीवाद्विलक्षणत्वं सिध्यति। एवमप्यापाराधेययोरत्यन्तविलक्षणत्वं लोफे दृष्टम् । तथा चा- विद्याधुपाधिकं ब्रह्मैव जीव इत्यनुपपन्नमिति शडूनयां यथा पक्षिणा शिरःपुच्छाधवयवसंघातात्मनां सदन्तर्गत पुच्छमेवाऽs. घार: 'वस्माद्यांसि पुच्छेनैव प्रतितिष्ठन्ति । पुच्छेन प्रतिष्ठायो. पतन्ति । प्रतिष्ठा हि पुच्छम् ' इति श्रुतेः । एवं जीवस्यापि तद- न्तर्गतं ब्रह्मयाऽधार इति समाघिसौकर्यायाऽऽनन्दमयं पक्षि- स्वेन निरूप्यार्थान्तराधारलक्षकपुच्छपदसमानाधिकरणब्रह्मश. ब्देन तदुपन्यस्वम् । यद्यप्येवम् ' पुच्छशब्दान्नेति चैन्न माय वचनात् । इत्येव सूत्रयितुमुचितं तथाऽपि विवक्षितान्तरलाभाय विकारत्यायु- क्तिः । तथा हि-नन्वेवं पुच्छशब्देन यद्याधारो लक्ष्यते तर्हि प्रतिष्ठापदधैयर्थ्यमिति शङ्कायां तन्निरासाय पुच्छशब्देन पुच्छ- पत्पुरछमिति पुच्छसादृश्यं विवक्षितम् । प्रतिष्ठाशब्देनाऽऽधारी विवक्षितः । यद्वा स्थितिहेतुः प्रतिष्ठापदार्थः । स चाऽऽधारादन्य एव । 'कस्मिन्न्वहमुत्त्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रति. प्ठिते प्रतिष्ठास्यामि' (प्र०६।३) इति जीवरूपेण प्रविष्टस्य ब्रह्मणः स्थिति हेतुत्वेनाऽऽम्नातेऽपि प्राण ब्रह्माधारत्वाभावा- दाधारभूतानामपि पीठादीनामन्नादिवस्थितिहेतुत्वाभावाचेति विवक्षितार्थमाचुर्याग्न तद्वयर्थ्यमित्यपि सूत्रेण प्रतिपादनीयम् । सदर्यमुक्तरूपविम्यासः । लभ्यते चायपर्थोऽस्मात्सूत्रात् । तथा हि-विकारो विगतकार्योऽनर्यफः शब्दः। विगतः कारः कार्प यस्प स विफार इति व्युत्पत्तेः । ' अकर्तरि च फारके संज्ञा याम् ' (पा० स० ३।३ । १९) इति फर्मणि घअन्तस्य फारसदस्य फार्यवाचित्वात् । ताशात्मातिष्ठाशब्दात् ' आन- पप्रतिहतानाम् ' इरयुक्तन्यायेन बलवती हेतोरभ्यासो न ·आनन्दमयाधिकरणम् । चत्तु चन्द्रिकायाम्-अन्ये त्वित्पादिनोक्तमस्मन्मतमन्ध तन्ने- त्युक्त्वोक्तम्- एकत्रापि न मुख्यायोल्लङ्घन मामके मते । सर्वत्रापि च मुख्यार्योल्लड्यनं तायके मते ॥ तथा हि-आनन्दमयपुच्छयोयोरपि पूर्णत्वेन ब्रह्मशब्दस्ता- वन्मुख्यः। पूर्णत्वं हि ब्रह्मशब्दस्य मुख्योऽर्थः। यथा धर्मान्तरे- घष्टमपि जातिसमचायादौ धर्मिताधिकदेशत्तित्वम् , यथा चा परिच्छिन्नेनाऽऽत्रियमाणसंबन्धिनाऽऽतेवमपि परिच्छि- माज्ञानाते निरंशचैतन्येअरिच्छिन्नत्वम्, यथा वाऽऽनन्दान्वरे- बदृष्टमपि ब्रह्मानन्दस्य पूर्णत्वादिकम् , तथाऽन्यत्राष्टमप्यवयव- स्य पूर्णत्वं विचित्रशक्तियुक्तब्रह्मावयवेऽस्तु । उक्तं च 'विश्वत- वक्षुः' (श्वे० ३ । ३) 'पूर्णमदः पूर्णमिदम्' (ई० पृ० ३) इत्यादिश्रुत्या 'सर्वतःपाणिपादं तत् ' ( भ० गी० १३ । १३) इति स्मृत्या चावयवस्य पूर्णत्वम् । तथा कृष्णफेशात्मनः कृष्णस्य ' व्याप्तं त्वयकेन दिशश्च सर्वाः' (भ.गी. ११ । २०) इति पूर्णतोक्ता । तदुक्तमनुव्याख्याने- ब्रह्मताऽवयवेऽपि स्यात्तथाऽवयविनि स्वतः। यथैव कृष्णकेशस्य कृष्णस्य ब्रह्मताऽखिला ॥ दार्शता चैव पार्याय निःसीमा: शक्तयोऽस्य हि ।। इति। युक्तं चानवस्थापरिहाराय कचित्संबन्ध्यादेरेव संवन्धत्ववत् । अस्मिन्नेव प्रकरणे : आनन्दं ब्रह्मणः' इति श्रुतेरानन्दा- त्मकस्यैव ब्रह्मण आनन्दित्ववच, विशेषघलाच्छक्तिभावाद : स शिरः स दक्षिणः पक्षः' इति श्रुत्याऽवयविन एवावयव. त्वम् । तदुक्तं न्यायविवरणे-न चावयवत्वविरोधा । नेह नानाऽस्ति किंचन ' ( का० २ । ४ । ११) इत्यादिश्रुतेरवय. वाद्यभेदादिति । अन्नमयादावपि माचर्यार्थत्वस्य भाष्य एवोक्त: स्वान प्रायपाठपरित्यागः । प्राचुर्यस्य प्रतियोग्यत्पत्वापेक्षत्वेड. पिन प्रतियोगिनः सामानाधिकरण्यनियमः । यतः प्राचर्यस्य - ·धाकरपादभूषणे ध्यषयवश्व, इत्यानन्दमयपदे विकारार्थमयटः प्रायपाठपरि- स्यागः । उपेक्ष्यापि प्रायपाट कथंचित्मचुरानन्दवाचि वाऽऽनन्द. ययपदमिति कल्पनायामपि प्राचुर्यस्य प्रतियोग्यस्पत्वापेक्षत्वा- ब्रह्मणि स्तोफदुःखानुवृत्त्यापत्तेस्तत्कयाचिवृत्त्या गौणत्वेनैव व्याख्येयम् । एकस्यावयवावयवित्वयोरनुपपत्त्या पुच्छवाक्य- गतब्रह्मशब्दस्य गौणार्थत्वम् । 'सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति । यदेप आकाश आनन्दो न स्यात् ' (० २ । ८ ) इत्यादा- वभ्यस्यमानानन्दप्रातिपदिकेन मयडर्थो लक्षणीय इति बहवो दोपाः । पुच्छवाक्यस्य ब्रह्मप्रधानत्वे त्ववयवपायपाठबाध- मात्रम् । पुच्छपदमुख्यार्थत्यागवाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वपक्षेऽपि समः । लागुळे शक्तस्य तस्याऽऽनन्दमयावयवेऽपि गौणत्वात् । अपि च प्रतिष्ठेत्युपपदसामर्थ्यात्पुच्छपदेन नाऽऽधारलक्षणा श्रुत्यनुमता नावयवलक्षणाऽपि । तथा चोक्तं वाचस्पतिमित्रैः- प्रायपाठपरित्यागो मुख्पत्रितयलङ्घनम् । पूर्वस्मिन्नुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य वाधनम् ॥ इति । त्रितयलङ्घनमित्यस्य ब्रह्मपदानन्दमयपदमित्येतस्त्रितयलड्य- नमित्यर्थः । अपि चाऽऽनदमयस्य ब्रह्मत्वे प्रियाद्यवयवत्वेन सविशेषं ब्रह्माभ्युपगन्तव्यं स्यात् । निर्विशेषं तु ब्रह्मवाक्यशेपे श्रूयते । वाइपनसयोरगौचरत्वाभिधानात् । यतो वाचो निवर्त. न्ते । अमाप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विभेति कुत. वन' (ले०२।९) इति प्रतिशरीरं च मियादिभेदादानन्दमयस्यापि भिन्नत्वम् । ब्रह्म तु न प्रतिशरीरं भियते । 'एको देवः सर्वभूतेषु गूढः' (० ६ । ११) इति श्रुतेरसोऽपि नाऽऽनन्दमयो ब्रह्म । अपि च 'सुपुप्तिस्थान एफीभूतः प्रज्ञानघन एवायमान. न्दमपो शानन्दभुक्' इति सुषुप्तिलिङ्गाजीव एवाऽऽनन्दमया, न ब्रह्म । अव एवं ' अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्द मया मे शुध्यन्ताम्' (यानिकी. उ०६६) इति श्रूयते । शुद्धिदि भागशुद्धस्य सतोऽवगम्यते । अतो शुध्यन्तामिति शुदिमार्थन. याऽशुदेभीवधर्मभृताया पोतनान ब्रह्माऽऽनन्दमय: । अपि तु पश्चापि कोश एव ।

·एet बानन्दायाधिकरंगम् । विशेषः संभवदुक्तिकः । न च रूपत्वादिनसंस्थानाविशेपव्य. गन्यताशून्यमेव तदिति शक्यं वक्तम् । लोफापगतपुच्छत्वविव. क्षयोपपत्नी ताशाचरफल्पनाया लोफावगतमचिचिमिचत्या. गादमुख्यार्थत्वस्यापरिहारात् । अत्यथाऽयं मुख्योऽयममुख्य इति व्यवस्यैव दुर्बचा स्वदुक्तरीत्या भादी लोकालासशिर- स्खादित्यत्वाकाशवादिजावो कल्पना प्रत्र । समापि भूरिति शिर! (५।५।३) आदित्यो यूप: 'सर्वाणि हजा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते'(छा११18) शखि ममाणसौकस्यात् । विक्षतचक्षु' ( सं ४।६।२) इत्यादिकमपि तत्र प्रमाणम् । विश्वतो विश्वानि बधि यस्यति व्युत्पत्या प्रमाणान्तरसिद्धाखिलचक्षुष्मनाया पुत्र वत्र बोधनातू । एवम् ' सवेतःपाणिपादं तत् ' (गी०१३ । १३) इति स्पृविरपि न बत्र प्रमाणम् । न त 'विश्वतन्नः' इत्या. द्वावक्तव्युत्पचावयपदायें वीयमानः संचन्ध उपकरणोमकर- शीभावलक्षण एव बायोऽन्यस्यातिमसञ्जकृत्वात्स्वरसतः प्रती- तेथेवि वाच्यम् । भगवतो व्यापकचराखीकारेऽपि जीवपद्ध, प्रकार्यवाभावेन स्वारस्यभान्तादवस्थ्यात् । न हि भागवतच क्षुषो ज्ञानजजनद्वारा भगवदुपकरणत्वं युज्यते । अत:- 'वं स्त्री स्वं पुमानसि हवं कुमार उत वा कुपारी । स्वं जीर्णो दण्डेन वश्चसि त्वं जातो भवामि विभवोमुखा।। (*. ४ । ३)' इतिवत्सर्वात्मताबोधनाय 'विश्वतश्चक्षु इत्याधुक्तिरित्यैव कल्पयितुं युक्तम् । यस कुष्णकेशः कृष्ण इवि भागवते प्रतिपादनातस्य च गीताया पूर्णताया उक्तत्वादवयवस्यापि पूर्णत्वमिति । तदसतू । तत्र तावत्केशवोक्तिने वास्तबकेशत्वाभिमायण । किंतु 'यस्प नियसित वेदः' इत्यत्रेव तदवयवकार्यमत्यनायाससाध्यामिति घोल्नाय । अन्यथा तब सितकृष्णकेशयोर्षिभुत्वे- एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्पुरुषोत्तमा । उपमनः केशौ सितकृष्णो वदा मने । . प ·१06 शकिरपाद पणे- विजातीयसमानांधिकरणाल्प'यथा तथा। सजातीयविभिन्नाधिकरणाल्पं निरूपकम् ।। दृश्यते हि ब्राह्मणमचुरो ग्राम इत्यादी समानाधिकरणस्य विजातीयशुदादरल्पत्वेनैव प्रचुरप्रकाशः सवितेत्यादी व्यधिक- करणस्य सजातीयस्य नक्षत्रादिप्रकाशस्याल्पत्वेनापि प्राचुर्यम् । मकृते च • संपाऽऽनन्दस्य ' इत्यादिश्रुत्यैव व्यधिकरणस्य स- जातीवस्य जीवानन्दस्यैवाल्पत्वमुक्त्वा ब्रह्मानन्दस्य 'यतो वाचा' (तै ०२।४)ति महत्त्वमुक्तमिति तदविचाररमणीयमित्युपेक्ष्यमेव । तथा हि-यदवाद्यवयवावयविनोयोरपि पूर्णत्वेन ब्रह्मशब्दस्ता- घन्मुख्य इति । तद्युक्तम् । विभुत्वे द्वयोरवयवावयविभावानु- पपत्तेः । श्रृयवे ५ ब्रह्मणः नित्यं विभं सर्वगतम्' 'आकाश- उत्सर्वंगवश्व' इत्यादिपु श्रुतिषु विभुत्वम् । न च तुल्यपरिमाणयो- थोरवयवावयाधिमायो दृष्टो युक्तोचा। यत्त धर्मान्तरेवदृष्टमित्या दि। तदसत् । भतलादिगतेऽयन्ताभावेऽन्योन्याभावे च धर्मिता- चिकदेशत्तिताया दृष्टत्वात् । भेदो मन्मतेऽधिकरणात्मक एवेति चेत् । न । मातेरपि तयात्वात् । पदार्थविन्मतानुसरणे च भेदा- देरपि तयात्वात् । समवायादेस्तन्मत एव सत्त्वाचदभिप्रायेणैव दृष्टान्तोक्त्यवगमात् । वस्त्रादिकर्तृकमावरणमवरकापेक्षयाऽऽधि- यमाणस्य न्यूनपरिमाणापेक्षमिति युक्तम् । संपूर्णावरणस्योपरित- नसवयवसयोगसाध्यतयाऽऽचरकस्य न्यनपरिमाणत्वे वद. योगात् । अविद्यकमावरणं च तदीयविषयताविशेषरूपं नाs: नियमाणगत परिच्छिन्नत्वमपेक्ष्यते । अस्ति भातीत्यादिपव- हाराभावभयोजकतामाणैव तत्राऽऽवरणव्यपदेश इति विषमो दृष्टान्त इति चालेनापि सयोधम् । आनन्ददृष्टान्तोऽपि विषम एव । अन्यायस्यापि परममहत्परिमाणपरमाणुपरिणापगततारतम्प. विश्रा(अ)स्य तत्र दर्शनमात्रेणापत्र वक्तुमशक्यत्वात् । प्रमा: गाचीनत्वादयवस्थायाननक्तं मयाऽपि प्रमाणमिति चेस्सत्यमु. कम्, असदुक्तं तत् । तथा हि-पुच्छपदं तावदवयविशेषेश्क्तपि. स्पाययोः समानम् । तत्र शक्यतावच्छेदकं पुच्छत्व संस्थानपिः पामिम्पङ्गयो नातिविशेषः । न च व्यापक वस्तुनि संस्थान:

·मानन्दमयाधिकरंगम् । एot विशेष: संभवदुक्तिकः । न च रूपत्वादिनसंस्थानविशेषन्य. गन्यताशून्यमेव तदिति शपयं वक्तम् । लोफाषगरापुच्छत्वविय. क्षयोपपत्ती ताशाचरकल्पनाया लोफावगतमतिथिमिचत्या. गादमुण्यार्यत्तस्यापरिहारात् । अत्यथाऽयं मुख्योऽग्रमख्य इति व्यवस्यैव दुर्बचा सदुक्तरीत्या भरादी लोकासगशिर- सस्वादिस्यत्वाकाशवादिजावे पुल्पनापत्र । वापि भिरिति शिर' (बृ. ५। ५। ३) आदित्यो यूपः 'सर्वाणि हमा इमानि भूतात्माफाशादेव समुत्पद्यन्ते (झा९१।९) सि ममाणसौकस्यात् । विश्वतश्चक्षुः' (० सं० ४।६।१) इत्यादिकमपि न तत्र प्रमाणम् । विश्वतो विश्वानि बालि यस्योति व्युत्पत्त्या प्रमाणान्तरसिद्धाखिलचक्षुष्मनाया एषु तत्र लोधनातू । एवम् । सवेतापाणिपादं तत् ' (गी०१३ । १३) इति स्मृतिपि न बत्र प्रमाणाम् । न च 'विश्वतभक्षुः इत्या. द्वावक्तव्युत्पचावृत्यपदायें प्रवीयमानः संबन्ध उपकरणोपकर- श्रीभावलक्षण एव वाच्योऽन्यस्यातिप्रसञ्जकृत्वात्स्वरसता प्रती- तेथेवि वाच्यम् । भगवतो व्यापकचक्षुःस्वीकारेऽपि जीव प्रकार्यवाभावेन स्वारस्यभङ्गतावस्यात् । न हि भागवतच क्षुषो ज्ञानजननद्वारा भावपकरणत्वं युज्यते । अस:- 'वं स्त्रीत्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुपारी । स्वं जीणों दण्डेन वचसि जातो भवामि विनोमुखा ॥ (2) ४ । ३)' इतिवासात्मतावोधनाय 'विश्वतश्चक्ष।' इत्याधुक्तिरित्यैव कल्पयितुं युक्तम् । यस कुष्णशः कृष्ण इति भागवते प्रतिपादनातस्य च गोक्षाया पूर्णताया उक्तत्वादवयवस्यापि पूर्णत्वमिति । तदसत् । तत्र वावरकेशरवोक्तिने वास्तफेशस्वाभिप्रायेण । किंतु 'यस्य जिन्वसित वेदः' इत्यत्रेव तदवयवकार्यमत्यनायाससाध्यमिति घोरनाय । अन्यथा तत्र सितकृष्णकेशयोर्विमुत्र- एवं संस्तूयमानस्तु भगवान्पुरुषोत्तमः । उत्पपाटमनः केशी सितकृष्णो वदा मने ।

·शांकरपादभूषणे-- उवाच च सुरानेतो मत्केशी वसुधातले । अवतीर्य भुवो भारं क्लेशहानि करिष्यतः॥ इति विष्णुपुराणे तयोरुत्पाटनाभिधानासंगतः। युक्तं चेव्याद्यपि न युक्तम् । परमाण्वादीनां सांशत्वमिच्छता त्वयाऽनवस्थामयुक्तदोपक्षतेस्त्यक्तत्वात् । ब्रह्मणा पुच्छाङ्गी- कारेऽपि पुच्छस्यावयवान्तरकल्पकप्रमाणाभावेनानवस्थामसङ्ग- स्यैवाभावेन पुच्छपुच्छिनोरभेदकल्पनाया अनवस्थानिमित्तका त्वायोगाच । न च पुच्छत्वादेव सावयवत्वमनुमानसिद्धमिति वाच्यम् । स्वभिन्नावयवकत्वस्यापि सेनानुमातुं शक्यत्वात् । दर्श नानुरोधात् । दर्शनानादरे सावयवत्तस्यापि कल्पकाभावात् । “ यदपि विशेपवलादवयविन एवावयवत्वम् । यथाऽस्मिन्नेष प्रकरणे · आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान ' इति श्रुतेरानन्दात्मफस्पेव ग्रह्मण आनन्दित्वमिति । तदपि न । विशेषवलादित्यस्य विचा- रासहत्वाद । तथा हि-धव ध धर्मितन्मात्रमिति यावत, उत धर्मो धर्मा चेति व्यक्तिद्वयं तयोर्मेदः परं नाङ्गी क्रियते किंतु विशेष इति । नाऽऽद्यः । अपसिद्धान्तापातात् । ज्ञानानन्दादि- शब्दाना पर्यायताप्रसङ्गात् । तुल्यन्यायेन ज्ञानत्वानन्दत्वादे- रपि धर्मितन्मात्रत्वात् । न द्वितीयः । भेदाद्विशेषस्याविशेषात् । भेदस्य विशेषसंज्ञाकृतेत्येव पर्यवसाना । भेदं निषिध्य विशेष व्यवस्थापयत्याः श्रुतेः फलादर्शनात् । ननु ' नेह नानाऽस्ति किंचन' (का० २।४।११) इति श्रुत्या ' एवं धर्मान्म- थपश्यन् ' इति श्रुत्या चाऽऽत्मनि भेदनिषेधात् ' आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् ।। या सर्वज्ञः स सर्वपित् ' ' सोऽकामयत' 'वन्मनोऽकुरुत' । सत्यकामः सत्यसंकल्प:' इत्यायनेकच. तिभिरस्यन्ताभेदविरोधिधर्मधर्मिभावमत्यायनाच भेदमतिनिधि- विशेषोऽङ्गी क्रियते। तथा च पिशेपरला दाभावेऽपि भेदनिया तधर्मिधर्मभावाघुपपत्तिा । नहि स्वतन्त्रा श्रुतिः पर्यनुयोगमई- वीति चेत् । भेषम् । 'नेह नानाऽस्ति' इति श्रुत संकोच- काभावेन निखिलद्वैतनिषेधपरवावगमात् । सया सत्यप्यर्वि- पायलासर्पध्यवहारोपपत्तेः । मपनि घेतग्निासाधिकरणे । .

·आनन्दमयाधिकरणम् । तल्लाभायेव किंचनेति फिमपीत्यर्थमुपातम् । भेदमात्रनिपे- धस्य नह नानाऽस्ति इत्यनेनैव सिद्धः। संकोचे प्रमाणाभाचाय। किंच नानात्वनिषेधां विशेपसत्तामपि न सहते । सस्य सचिशे- पभिन्नसाधारणत्वात् । न संख्यौपसंग्रहादपि नानाभावादति- रेकाच' (प्र० स०१।४।११) इति सूत्रे त्वन्म प्राणादि- बाह्यरूपेषु नानात्वाभिधानात् । भेदाभेदमात्रेण श्रुतिद्वयोपपत्ती विशेषकल्पने वीजाभावाच्च । नेह नानास्ति' इति श्रुते- रात्यन्तिकभेदनिषेधपरतासंभवात् । परमात्मनि सद्धर्मभूतघटेश- द्वित्वादिभेदस्य स्वन्मतेऽपि सत्वेन स्वधर्मभेदसामान्पनिया योगात् । अवतार्यवतारादिकृतभेदनिपेधरूपसंकोंचे विनिगमक- दौर्लभ्यात् । मत्युत विशेषकल्पनामयुक्तं तवैव गौरवपघिका । भेदोपगमे तद्भदादिधारामादायानवस्था स्यादिति चेत् । विशे- पकल्पनेऽपि सा कुतो न स्यात् । धर्मिग्राहकमानस्य स्वनिर्वा- इकतारूपधर्मविशिष्टविशेषाचगाहित्वेन नानवस्येति चेत् । भेदे जागरूके घमिग्राहकमानस्यैवानुत्यानात् । ततश्च धर्मधर्म्युमय. कल्पनातो धर्ममात्रकल्पनाया लघुत्वेन भेदस्यैव स्वनिर्वाहक- ताऽस्तु भेदाभेदस्यानवस्थापरिहारायाधिकरणस्वरूपतायास्त. न्मान्तरवाक्तत्वाच । ननु निपादस्थपत्यधिकरणन्यायेन 'नेह नानाऽस्ति किंचन' इति वाक्याथाश्रुताद्धर्मभेदनिषेधावगती ननिहाय स्वनिवर्त. फताविशिष्टषिशेपकल्पनं न दोषायति चेत् । न । वैषम्यात् । निपादस्थपत्यधिकरणे हि बहुव्रीह्यपेक्षया कर्मधारयाश्रयणे लाघवं प्रमाणान्तरावगतपित्ति कर्मधारयसमासे निश्चिते वदनुरोयेन तदुत्तरकालिकविध्यादिकल्पनं न दोपायेन्युक्तम् । इह तु 'नेह नानाऽस्ति । इति वाक्ये भेदमात्रनिपेघासंभवन नानाशन्दे संकोचनीये सति कियसौ याबद्रव्यभाविधर्मप्रतियोगिकभेदपरो चाऽत्यन्तभेदपरो चेति जिज्ञासायाँ लाघवेन द्वितीयपक्षस्येवोन्मे- पात्। नन्वस्तु भेदाभेदस्तयाऽपि ब्रह्मणः पुच्छपुच्छिमावानिरा- फरणानास्मद्रीती कश्चिदोष इति चेत् । न । अपसिद्धान्तापा- ·करपावभूषणे- सत्यव दोपवाद । किंचदं अक्षणोऽवयपित्ये न तावदमयमा परवम् । बक्षण भानन्दमयस्यानारब्धस्वात् । अत एव न पाषषवनिधिष्टत्वम् । अन्यावयषवैशिष्टयरूपं तदिति चेत् । अवयवनमण मानन्दमयान्यत्वेन तदेकत्वानुपपत्ते। । आनन्दुि- स्वमानन्दत्वं ममणि श्रूयमाणमपि न विशेषं गमयति, पम्पों- नन्दधर्मानन्दयोगदोपमपादित्यपि केचित् । पद एकमममे पादावपि प्राचुर्यावित्वस्य माय एषोक्तित्यान भाषपाठपरित्याग ति | तदपि त्वदीप पिकरिशम्दाव' (म.१११।१३) इति सूत्रपोजनाषणावसरमा बादी मत प्राचुर्यायफत्वदूषणे वरिष्यामः । पदपि प्राचुर्यस्य प्रतियोग्यल्पत्वपिसाप न प्रतियोगिता सोमामाधिकरयनियम इत्यादि । तमोक्तं कस्पतरौ प्राचुर्य- प विशेषणत्वे प्रतियोगिन ईदनुत्तिर्मतीतिनियमाभावऽपि तस्य विशेष्यत्वे तौभयमोऽस्त्येवं । ब्राह्मण धुरी प्रॉम इति प्रपोगे ताशना । आनन्दमय इत्यय प्रत्ययामाधान्यानुरीन मापस्य विशेष्यत्वदि । पतु चन्द्रिकापाम्-पवित्यादिनोक्ताल्पतरुतिमध वन प्रकाशमधुरः सवितेत्युक्तपि तस्मिनाथकारलेशाप्रतीतोरीति Vषणमुक्तम् । सन्मन्दमेव । संचितार मसौं बाधितत्वेऽपि त. नापि तहिनंघनस हिकेयाच्छादनारोपिततमोलपत्वमती । पनी- अपंगम पंष व्युत्पनानां सपा प्रयोगेण सर्वसमतवाद । पदप्युक्तम् । सैपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति (०२८)। विदेष माफाश आनन्दो न स्यात् । (ते. २७) इत्यादिवाक्ये. भानन्दपदान्यानदप्राण्येवं न माधुर्पक्षकाणीति । वत्स्वास- बास्तबिरुदम् । सदेतठ्यपदेशाच' (. सू०१।१०४ इति सू' पदेष आकाध आनन्दो न स्यात् । (३०७) इति पाक्यस्थानन्दपदस्य माधुर्यघाटतीर्थकतायोस्त्वदीपचिस्यात् । तपादिवत्वमकाशिकायाम्-'एवं प्रचुरानन्दत्नाऽऽमन्दी- परवाना विष्णुरेव प्रमादाम्पासादिस्यकम् । तदेव रेव- मोल मालपादयत्सूत्रमुपायरष सापाचथुति दोहरविणे ·शानन्दमयाधिकरणम् । १.५ स्विति । भासमन्तारकाशमानो विष्णुयदि पूर्णानन्दो न स्यात- दाऽसौ लोकं न प्रपतपेत् । गोमन्दोदेकमन्तरेण संगष्ठत्ती कारणाभावात् ' इति । यदेप आफाश' इतिषाक्यस्थानन्द पद- स्प पूर्णानन्दायकत्वमुक्तं तदानन्दपदस्याऽनन्दसामान्य शक्त. इप कंक्षण विना न निर्वहतीति स्पष्टमेधे । योक्तम् । यतो वाचो निवर्तन्ते ' इति श्रुतिन निर्विशेष. त्वमाह फितु ब्रह्मानन्दस्योवाड्मनसंगोचरानेकविशेषवत्त्वामिति । सञ्चिन्त्यमेव । अनन्तविशेपवानानन्द इति ज्ञानजनकवाड्मनस- गोचरस्य ब्रह्मानन्दस्य तदगोचरत्ववाधेन तादृशश्रुत्योक्तार्य- पोचायोगात् । विशिष्य तज्ज्ञानजनकवाङ्मनसागौचरत्वं तदर्य इति चेह । न । विशिष्येत्यनेनैव विशिष्यबोधाद । सदानन्दग- तोभयावृत्तिधर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नपकारताशालिबांधाविपयस्वं - दर्य इति चेत् । निवर्तन्त इत्यस्यैतादृश्चार्यबोधे स्वारस्यामा- चात् । अस्मद्रीत्या यच्छब्दपरामृष्टसोपाघिविनिर्मुक्तात्मतत्त्वा- दागादिनित्तिरूपययाभुतार्यकत्वपरवयोपपत्तीवेतावति गुर्षे छक्षणायों मानाभावात् । निवर्तन्त इत्यस्यास्मन्मते पथार्थतार्थः फत्वरवारस्यादिकं मपश्चित्तमीक्षत्यधिकरण विस्तरेण । न पानेकसगुणवाक्यानुरोधेन 'यतो पायः' इत्यस्यैफस्यैव पायचिन्नयनमिसि शन्धम् । तात्पर्यग्राइकलिङ्गायफेनैव मचलनाने वाघोपपत्तेः । इदं हि वाक्यमरिमन्धकरणे दिरभ्य- स्पते मनोमयपर्याय नमवल्ल्यन्त च । तथा चैकरूपण द्विरभ्य- स्यमानस्य वाक्यस्यान्यथानयन न युक्तम् । बिचौपक्रमे । सत्य भानमनन्तम् ' इत्यानन्त्यमसैफुचितं चतुर्विधामाषा- तियोगित्वरूप मविज्ञातम् । जम्माधिकरणोक्तरीत्या तदुपपाद- कतयैव राष्टवाक्यस्य प्रचिः। तत्र सृष्टितदुपयोगिगुणमात्र- प्रतिपादन वस्तुपरिच्छेदस्य प्रसक्तैरानन्त्यमप्रतिपादितमेव भ- वेदित्यास्मन्प्रकरणे सृष्टिवाक्यजातमपवादमपेक्ष्यमाणमेव भव. तीति । यतो वाचा इति सदनगुणमेष व्याख्येयम् । तदुई- श्यसिदयुपयोगित्वान्न विपरीतम् ।' यतो वाचः' इत्यस्य ·- धाकरपादभूषणे- मध्येऽपवादोऽपि दृश्यते-- एतस्मिन्नदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्त. निलयनेऽभयं मतिष्ठां विन्दते, अथ सोऽभयं गतो भवति । (ले०२ । ७)। इदं हि वाक्यम् ' सच्च त्यच्चाभवत् । निरुक्तं चानिरुकं च । निलयनं चानिलयनं च। विज्ञानं चाविज्ञानं च। सत्यं चानृतं च सत्यमभवत् ' (० २।६) इति पूर्व तनवाक्येऽध्यारोपितमपञ्चजातस्य निषेधार्थम् । तत्र यद्यपि । अदृश्ये' इत्यनेनैव सर्वारोपितनिषेधः सिध्यति तथाऽपि पूर्व- वाक्योपात्तानामेवाऽऽरोपितानामयं निषेध इति विधिनिषेधयोः समानविषयताद्योतनायाऽऽरोपितान्तर्गतप्रतियोगिसमर्पकपदप्र- त्यभिज्ञापूर्वकं गोचलीवदन्यायेन पुननिषेधः केषांचित् । तत्रा- यमर्थः-आत्म्यं शरीरमात्मीयमिति यावत् , तद्रहित । नि- रुक्तमित्यमिति निर्वचनयोग्यं तद्रहित । निलयनं नितरां लय- स्थानम् । यता निलीयते स्थीयतेऽस्मिभिति निलयनमाधारस्त- द्राहित्ते । प्रतिष्ठां साक्षात्काररूपं तज्ज्ञानम् । ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न बिभेति कुतश्चन' (०२।९) इयत्तरत्राभयहेतुत्वेन ज्ञानस्य कीर्तनादिहाप्यभयहेतुत्वेन प्रत्यभिज्ञानात्तदेव प्रतिष्ठाशब्दार्थ इति निर्णय:। ' यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् ' 'आनन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ' इत्यादिश्रुत्यन्तराव । आनन्दं ब्रह्मणा' इत्यभेदे पष्ठी । घटस्य स्वरूपम् , राहोः शिरः, इतिवत् । 'उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति' इत्यत्र भयहेतुत्वेन कीय॑मानमभयहेतुविरुद्धपित्यवगतेनिर्विशेषात्मज्ञानस्याभयहेतु- त्वोपपादनात्सविशेषज्ञानं भयहेतुरित्यवगम्यते । अत एव श्रू- यते-द्वितीयाद्धि भयं भवति' इति । तत्र वाक्येऽन्तरशब्दो भेदपरः । कुरुत इति क्रियासामान्यवाचकस्य धातोस्तविशेषज्ञाने वृत्तिराश्रीयते। उदरमित्यत्र उव, अरमिति पदच्छेदः। अरमित्य- ल्पाय, उदित्यप्यर्थे । तथा चाल्पमपि धर्मपर्मिभावलक्षणमप्यन्तरं भेदं कुरुते जानातीत्यर्थः । एवं चाभ्यासवदुपक्रमोपसंहारक्यरू- प्यमपि यतो वाचः' इत्यस्य प्रबलत्वे लिङ्गमिति ध्येयम् । पत्रोक्तं चन्द्रिकायाम्-मियादिकं यत्मविशरीरं मिमं "दिके प प. प्रति' । २ मिनो ना' इतीदानीतनचन्द्रियपुस्तकस्पः पाठः। , ·ទំ आनन्दमयाधिकरणम् । नासी भगवदवयवः । यचाययवो नासौ प्रतिशरीरं मिनः। +विस्तृतं चैतपैत्तिरीयभाष्ये भगवत्पादैरिति । तश्चिन्त्यम् । भान. न्दमयस्य ब्रह्मत्वसिद्धावेवैतत्कल्पनामसरात् । त्वदीयतैत्तिरीय. भाष्योक्तिर्विपतिपन्न प्रति प्रमाणत्वेनोन्यासानहेति स्पष्टमेवेति । यचोक्तं चन्द्रिकायाम्-'सोऽकामयत'(त०२।६) इति पुंलिङ्गेन संनिहितपरामशिना तच्छब्देन नपुंसकलिङ्गन्ब्रह्मपुच्छशब्दनि- दिष्टस्य : तस्माद्वा एतस्मादात्मनः' इति व्यवहितात्मशब्दानि- दिस्य च परामर्शायोगात्संनिहितस्याऽऽनन्दमयस्यैव पराम- हव्यत्वात् । सोऽकामयत' (ले० २।६) इत्यस्य च फारणवाक्यस्य त्वयाऽपि ब्रह्मपरत्वेनाङ्गीकृतत्वाच कथमा. नन्दमयस्याब्रह्मता । अपि चानुवाकान्त उदाहृतः । यतो पाचः' इति श्लोक एव मनोमयेऽपि श्रुत्योदाहृतस्तस्य च ब्रह्मा- विषयता त्वयाऽपि स्वीकृतेति कर्य मेनामयस्याब्रह्मता । कि- ' चानमयादीनामब्रह्मत्वे ब्रह्मजिज्ञासोस्तदुपदेशायोगः। द्वारमपि द्वार घेनोपदेष्टव्यं नाऽऽत्मतया । लोके हि चन्द्रारुन्धत्यादी शाखास्थूलतारादिकं द्वारत्वेनैवोपदिश्यते । न चानं ब्रह्मेत्यनु- क्वाऽऽनन्दो ब्रह्मति वक्तुमशक्यम् । येन द्वारत्वं स्यात् । न व : सत्यं ज्ञानम् ' (०२।१) इति स्वरूपलक्षणेन ब्रह्मोप- दिश्य पुनस्तस्य देहादिरूपताभ्रान्तिमुत्पाद्य पुनरपिपुच्छवाक्येन तदुपदेशोऽर्थवान् । न च द्वारोपदेशचित्तस्य प्रत्यक्मावण्यार्यः । कोशाना पराक्रवात् । परागुपदेशेन च मत्यमावण्येऽतिप्रसङ्गाव । मत्यक्त्पनाऽऽरोपस्याप्यानन्दमय उत्तरानुवाकोक्तानादो चाभा- वाइ । तत्रत्यानामानादीनामनिमयादित्वे च तत्रत्यस्त्वया प्रम- स्पेन स्वीकृत आनन्दोऽपानन्दमय: स्यात् । स्थानप्रामाण्यात् । +विस्तृतमिति । 'शिरः प्रिये स्थित तस्य परेय प्रियनामकम् । मोदप्रमो. दयो ई मोदनाच प्रमोदनात् । मोदप्रमोदनामानावानन्दस्वाततस्वतः । मध्य- मानन्दसंस्थं च ब्रह्म सृष्ट्या तु बृंह यत् । पुच्छ प्रधानवायर्या च ब्रह्मास्ये संस्थितं सदा ' इत्यादिना प्रमाणेन विस्तृतमित्यर्थः । 'योगेन संनि।

·४०० शीकरपादभूषणे- न चाज्ञातधर्मतत्त्वं चैत्यवन्दनादि धर्म इति मन्वानं प्रति चैत्य- पन्दनादि धर्म इत्युपदिश्य ज्योतिष्टोमादिर्धर्म इत्युपदिश्यते । नव वन्मतेऽपरिनिछन्नस्याऽऽत्मनः शरीराद्यन्तरत्वमहत्वरूपं प्रत्यक्त्वं वाऽस्ति । न च घटाकाशादिनानोपयोगिघटादिहा- काशज्ञानोपासः । हन । सत्यं ज्ञानमनन्तम् (३१) इति अकतापरिच्छिन्न एवात्मा जिजापपिषित इति पि मतम् । किंतु निरवयवे चिचमावण्यार्य निरवयवात्तरमेवोपदे पुन्यं न तु ' अयं दक्षिणा पक्षः' इति सावत्रः । अपिच न वावदन्नम्यादीनामन्नादीना वा माणादीन्माणमयादीन्द्रा मवि द्वारत्वम् । अन्नादिज्ञानं विनाऽपि मापादिज्ञानाद । ब्रह्माणि द्वारत्वे त्वनाद्विपूर्वकं प्राणायुपदेशों न युक्तः । अनेकद्वारी- अयं च । न च द्वारविकल्पः, उत्तरानुवाफे 'अन्नं ब्रह्मेति व्यजा- ना' माणो ब्रह्मोति घजानाव' 'मनो ब्रह्मोति पजा- नात् ' इत्यादिनाऽन्नमाणादिद्वारसमुच्चयोक्तः। अपि च 'यो ' इत्यादिपर्षवाकमोक्तकारणत्वस्यापि स्वपक्षे ब्रमणि द्वार स्वारकोशाना च कारणखे द्वारत्वाभावाकोशोपदेशनै यथ्यम् । किन भृगुर्वरुषोपदिष्टाना द्वारत्वं न पेति बेगिरोचनस्यत्र पुनरूपसत्प्रयोगः । वेत्ति चेत् 'नानं ब्रह्मविन्यजानान, नानापे' इति श्रूयेत । तस्मादनमायादयो ममेव न कोत्रा इति। भत्रदं वक्तव्यम् - सोऽकामयत' इत्यादिकमयुक्तमेव । मानन्दमयपर्याय पठिन : तस्यैष एव शारीर आत्मा । या पूर्वस्य । इति श्लोफेनाऽऽनन्दमयं प्रत्यात्मत्वेन ब्रह्म- या प्रस्तुतत्वात्सर्वनाम्ना लिन्न स इत्यनेनाविसनिहितस्य सस्य परामर्शोपपत्तेः । अपि चेत्यादिकमपि न सत् । मनीमयपर्याये । यतो वाच: इत्यस्य मनःस्तुतिपर- स्वेन मनोमयस्य ब्रह्मत्वासाधकत्वात् । किंवान्नमयादीना. मनमत्व इत्यापि न स । उभययाऽपि द्वारोपदेशस्य लोके इष्टत्वाच । न चामं प्रोत्यनुक्त्वाऽऽनन्दो प्रति पतमा- १ नोपायो इ दानारनवन्दिकापुस्तकस्यः पारः।

·आनन्दमयाधिकरणम् । क्यम् । येन द्वारत्वं स्यादित्युक्तिरप्यस्मसिद्धान्त रहस्यानभि- ज्ञमतारणपरैव । यत आनन्दो ब्रह्मेत्युपदेशेन ब्रह्मानन्दयोरभे- दावगमेऽप्यवश्योपदेष्टव्यस्य प्रत्यग्नीक्यस्यानयगमात् । द्वारो- पदेशे तु तत्सौलभ्यम् । तथा हि-उपक्रमे वायद 'ब्रह्मवि- दामोति परम् ' (० २ । १) इति ब्रह्मज्ञानेन परमाप्तिरूपं फलमुक्तम् । तत्र कीदृशं ब्रह्म कीदृशं च तज्ज्ञानं परमाप्तिश्व कीदृशीत्याकाङ्क्षायाम् ' सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' (०२।१) इति सत्स्वरूपमुपदर्शितम् । 'यो वेद निहितं गुहायाम् (ले० २ । १) इति तद्वेदनं च दर्शितम् । अत्र घुद्धि- परो गुहाशब्दः । परमव्योमशब्दश्वेश्वरपरः । अव्याकृताकाशश- ब्दितपरमेश्वरोपाधिभूता याऽपिद्या माया वा तत्परो घा। तथा चाविद्यादौ सत्कार्यतया वर्तमाना या बुद्धिस्तत्र निहित. मित्यनेन जीवलामः । यद्यपि परब्रह्मणः परमेश्वररूपेण जीप. रूपेण च गुहाप्रविष्टत्वमस्ति तथाऽपि ' यो वेद निहितम् । इत्यत्र स्थित पित वेत्याधनभिधाय निहितमित्युक्त्या पार- तन्त्र्यावगमानवमेव रूपं झटिति प्रतीयते । निहितमिति कर्म. प्रत्ययसमाभिव्याहृताद्धातोः प्रतीताया क्रियायां केनेति फर्म- काङ्क्षा जायते । यथा गृहे स्थापितो मणिधरण्या निहितं धनः मित्यादौ तथैवानुभवात् । कर्ता चोत्सर्गतः कर्मणोऽन्यः । तथा च कर्मण्यन्यकर्त क्रियाकर्मत्वावगमादस्वातन्त्र्यं लभ्यते पारमेश्वररूपं च नान्येन निहितम् । स्थातच्यात् । जीवस्तु परमेश्वरेण निहितः । अस्वात-व्याव । न हि परमेश्वरसंकल्लं विना यत्किचिदपि केनापि क शक्यम् । स्फुटा च जैवरूपेण मवेश ईश्वरसंकल्पाचीनता । सेयं देवतक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवेनाऽऽमनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति वास। त्रिवृतं त्रिवृतमेकैको काकरवाणीति सेयं देवतेमास्तिस्रो देवता अनन[एव जीवेनाऽऽमनाऽनुपविश्य नामरूपे व्याकरो. चार त्रिवृतं त्रिवृतमे कामकरोत् ' (छा०६।३।२-३) इत्यादि. श्रुतेः । एवं च ब्रह्मापदानपङ्गेण एवंविधगुहानिहितं जीवं ग्रहोरो यो वेद ' इति मानाकारो दर्शितो भवति। यद्वा एवंभूत ब्रह्म गुहानिहित जीवं वेदेति ययाश्रुत एचान्वयः । श्रुतिमसिद्ध - ·४१. शांकरपादभूषणे- ब्रह्मरूपमनूध जीवाभेदस्यापि विधानसंभवात् । उभययाऽपि घोषस्य जीवनीक्यविषयत्वानपायात् । तमेव प्रकृताभेदं प्रपञ्च- यितुमात्मनः प्रकृतिभूताद्वयतिरेकेणासतो वियदादेरुत्पचिरभि. हिता.। ब्रह्मपदसमानार्थकानन्तपदबोधितचतुर्विधाभावाप्रतियो. गित्वरूपासंकुचितानन्त्यस्य वोधनाय । प्रतिपादितं चैतज्जन्मा- घिकरणे। ननु जीवब्रह्माभेदोऽनुपपन्नः, जीवस्य कर्तुर्भोक्तः सतो भेदस्याई। मनुष्य इति प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यादिशङ्काव्युदा- सेन स्थळशरीरमारभ्य सौपुप्तजीवपर्यन्तेभ्यः' कोशेभ्यो वि। विक्तं यज्जीवस्य पारमार्थिक रूपं तहह्मेत्यवगमायितुं कोशोप. देशो द्वारतया प्रक्रान्तः। तत्रानायासेन विनेयबुद्धयवताराय' पामरैरप्यात्मतया गृहीतमन्नमयकोशं सृष्टिमसङ्गादन्नविकार- स्वेनाभिधाय तत एव हेतो सौ जीवस्य पारमार्थिक रूपमि- स्यादिक्रमेणाऽऽत्मानं कोशादिभ्यो विषिच्य दर्शयितुं शरीरादा. स्माऽन्यः इति विवेचयद्भिरन्धरात्मत्वेन निर्धारित प्राणमयको शमन्त्रमयादन्यत्वेनानुद्य सोऽपि न जीव इति विषेचयाद्भिः प्राण- मयादन्यत्वेनानूद्य तेरप्यात्मवया निर्णीत मनोमयं सूक्ष्मदर्श- भिरधिकविषेकशालिभिरात्मत्वेनावधारित विज्ञानमयकोशं मनो। मयादन्यत्वनानुद्य ततोऽधिकतरविज्ञानरात्मत्वेनावधारितमवि. घोपहितं पुद्धिवासनोपहितं वा जीवस्योपाधिकलुषितं रूपं विनानमयकोशादन्यत्वेनाभिधाय ततोऽपि निष्कृष्टं . शुद्धमात्म- स्वरूपं प्रोति 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिष्ठा' (ले० २ (५) इत्य- नेन(नया) श्रुत्या निर्णीयते । अयमेवार्य उपसंहारे दर्शित:-स यवायं पुरुषे । यश्वासाचादित्ये । स एकः' (ले० २१८) इति । पुरुपादित्यशब्दयोः शरीरिपरत्वात् । लोके हि परमस- मामसन्धती दर्शयितुं तनिकटवर्थतिस्थुलतारामरुन्धतीत्वनो-- पदिश्य तत्र पुदिस्य सवि तत्त्वोपदिदपिपुणा तनिकटवर्तिनी सूक्ष्मतारा ततः सूक्ष्मतरा सतः सूक्ष्मतमा वतय मुख्याऽरुन्धती प्रदर्यत इति प्रसिद्धम् । स चायमुपदेशक्रमः प्रकृते:समाहतः । एवेन' सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' (०२५) इति स्वरूपलक्षणेन मसोपदिश्य पुनस्तस्य देहादिरूपनानान्तिमुत्पाद्य पुनरपि पुच्छ. .

·आनन्दमयाधिकरणम् । "पाक्ये सदुपदेशोऽसंगतः। प्रयोजनाभापादकत्वाचति चन्द्रिको -मपास्तम् । सत्यमित्यादिना शुद्धग्रह्मावगतायपि तस्य जैवता- विकरूपाभेदस्यानवधारणादेतादृशमना(णा)ड्याश्रयणे च मेन:- संस्कारोपहितसौपुप्तात्मनः पक्षिशरीराणां पुच्छमिवोक्तसंस्कारो- पहितरूपेऽन्त तमाघारतयोपवर्ण्यमानं विशुद्ध साक्षिचैतन्यं य. "मेत्युक्ता जीवब्रह्माभेदो लभ्यत इति लियतरं प्रसङ्गनच । द्वारानुपद्धोपासनानां विधानं फलविशेषार्थतया प्रत्यगात्मनि चित्तमावण्यार्थ ब्रह्मविद्याविरोधिदुरितनिरासाथै चेति न किंचि. दवद्यम् । एतस्यैवार्यस्यानुगुणं पूर्णायुलाभपाप्मराहित्यलक्षणं फलं प्राणमयविज्ञानमयोपासनयोरुपदर्शितम् । चिरकालसाध्य. ब्रह्मप्रतिपत्तावायुपो वृजिनविशेषपतिबदस्वकरणशक्तिकार्या तस्यां वृजिनाभावस्य चावश्यमपक्षितत्वात् । न च द्वारोपदेश- श्चित्तस्य प्रत्यक्मावण्यार्थः । कोशानां पराक्त्वात् । पररागुपदेशेन च प्रत्यक्मावण्येऽतिप्रसङ्गः इति चन्द्रिकोक्तिपि न युक्ता । प्रत्यक्त्वं हीदकारास्पदेभ्यो विपयादिभ्यःप्रातिलोम्यनाश्चनम् । पराश्चि विषयानञ्चति प्रातिलोभ्यन वर्तत इति प्रत्यगिति व्युत्पत्तेः । तच्च मनुष्योऽहं क्षुधितोऽहं पिपासुरहम् , अहं संदे- 'मि कल्पयामि निश्चिनोमि करोमि सुख्यहामति स्फुटतरमत्यय- वेद्यत्वमिति । शरीरादीनामप्युक्तविवक्षितमत्यक्त्वानपायात् । चाञ्चल्यादिनित्तिलक्षणस्य प्रावण्यस्य कचिदपि प्रतीके ध्याना- भ्यासपरिपाके सत्यन्यत्रापि संभवाच्च । उत्तरानुवाफोक्ताना- दिकमपि स्थानप्रमाणादन्नमयादिकमेव । एवं सति प्रत्य- स्त्वया ब्रह्मत्वेन स्वीकृतोऽप्यानन्द आनन्दमयः स्थास्थानमा- माण्यादिति चन्द्रिकोक्तिस्तु न सम्यक् । तत्र सपा भार्गवी वारुणी विद्या। परमे व्योमन्प्रतिष्ठिता'(०३।६) इत्या. दिलिङ्गन तदंशे स्थानमामाण्यस्य वाधाव ! इतरांशे तु बायकानुपलम्भेन स्थानप्रमाणपसरात् । अनब्रह्मतानिरासे तदीयावस्थान्तरस्य शरीरस्य कैमुतिकन्यायेन ब्रह्मस्वरूपतानि- राकरणसंभवाच्च । एतेनाज्ञातधर्मतत्त्वमित्यादि चन्द्रिकोक्तदुपर्ण १ 'प्येताहशवि' इति पाठः ।

·शाफरपादभूपणे- निरस्तम् । धर्मस्य ब्रह्मण इवातिगहनत्वाभावात् । अपि च न सावदित्यपि चन्द्रिकोक्तं न सत् । विनेयबुद्धयवताराय पामरा- दिभिरग्यात्मत्वेन गृहीतादेहादतिस्थूलादात्मानं विविच्य सूक्ष्म- सूक्ष्मतरसूक्ष्मतमेभ्योऽनात्मभ्य आत्मनो विविच्य प्रदर्शनाया- नादिपूर्वकं द्वारसमुच्चयोपदेश इत्यभ्युपगमात् । अपि च यतो वेत्यादिकमपि चन्द्रिकोक्तमसत् । कारणत्वोपलक्षितेन ब्रह्मणा कोशान्निष्कृष्टसाक्षिचैतन्यस्याभेदोपपादनाय कारणत्वोपदेशको. शोपदेशयोयोरप्यावश्यकत्वात् । किंच भृगुरित्यादिकमपि चन्द्रिकोक्तमसत् । आसुरप्रकृतेविरोचनस्यानेकभवार्जितदुरि- तशतमलीमसचित्ततया तत्त्वाम्फुरणेऽपि तपःसगुचितभागधे- यस्य शुद्धचित्तस्य भूगोग्तत्त्वमतिपत्तौ वाधकाभावात्पुनः पुनरु. पसत्त्युपपत्तेः । पुनः पुनरुपसत्त्या च नान्नं ब्रह्मेत्यंशस्य स्फुटी- फरणाच्च न कण्ठतस्तदुक्तिरिति न किंचिदपि चन्द्रिकोक्तं दूप. णमिति विभावनीयपमत्सरैः सुधीभिरिति ॥ १३ ॥ यश्चान्नमयादिपर्यायेषु पुच्छस्यामाधान्यं पुच्छिन्नश्च प्राधा- न्यमवगतमानन्दमयपर्याये परित्यक्तमिति प्रायपाठविरोधः स तावनिगमनश्लोकस्थेन ब्रह्मश्रुत्यभ्यासेन निरस्तोऽपि हेत्वन्तरेण पुननिरस्यते- तद्धेतुव्यपदेशाच, इति ॥ १४ ॥ तस्याऽऽनन्दमयपर्याये स्वप्रधानतया प्रतिपाद्यस्य हेतुत्वव्यप. देशात , अग्रिमसंदर्भेण 'सोऽकामयत, इदं सर्वमसृजत । यदिदं "फिंच ' (०२।६)इत्यादिना सानन्दमयसर्वधिकाररूपनगकर्तृ- स्वव्यपदेशादिति सूत्रार्थः । अयं भावा-यद्यानन्दमयपर्याय- स्य तत्तापाचीनपर्यायारूप्यायाऽऽनन्दमयप्राधान्यं त्वयोच्यते तथाऽपि पूर्वपूर्वपर्यायेभ्यो वैरूप्यमानन्दमपपर्याये दुस्त्यजमेव । यतोऽन्नमयपर्यायेपु निगमनश्लोकोचरं ततोऽन्यस्यैवाऽऽत्मनः प्रदर्शनमेव कृतं न तु तदनुवन्धितया तद्गताः फेचन गुणा आ- म्नाताअत्र च प्रकृतपर्यायमधानगता फरणत्वादयो निगमन. श्लोकोचरमपि वर्षान्त इति । मन्मते तूपफ्रान्त गुहानिहितत्यपर्यव- सानभूमितया ग्रहामतिपचयेऽनमयादिकोशान्तरात्मत्योपदिश्य- ·- आनन्दगयाधिकरणम् । मान आत्माऽत्रापि पर्याय आनन्दमयादान्तरवन निर्दिष्टः । तथा च जीवेश्वरभेदमयुक्तायां जडेश्वरभेदमयुक्तायां च वस्त्वप- रिच्छेदगर्भानन्त्यासंभवशङ्कायां निरस्तायामपि जगदुपादानानि यन्तृभेदमयुक्तामुक्ताशयां निरसितुम् 'सोऽकामयत' इत्याध. निमोक्तिरिति फेचियाचक्षते । वस्तुतस्तु-जनु कृत्स्नेनाप्यानन्दमयवाक्येन 'ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा (ते. २ । ५) इत्यन्तनाचयव्यानन्दमयः पूर्व पर्यायवन्नमयादिवच्छिरम्मभूतिपुच्छान्तसकलावपवापेक्षया मा- धान्येन प्रतिपाद्यः प्रतीयते । अत: प्रथमश्रुतानेकावान्तर- वाक्य घटितमहावाक्यविरोधाभ्यस्तस्यापि ब्रह्मशब्दस्याऽ5- नन्दमये जघन्यत्तिकल्पनं युक्तमित्याशको निरस्यति --- तद्धतुव्यपदेशाचेति । तस्य ब्रह्मणः सानन्दमयनिखिलविकार- हेतुत्वव्यपदेशाच्चति तदर्थः । अयं भाव:-'असव स भवति । असहह्मति वेद चेत् ' (०२१६)इत्युक्त्या पक्षे मासामसत्त्वाश- का निरसितम्-'सोऽकामयत ' इत्यादिना परस्य ब्रह्मणोऽभि- अनिमित्तोपादानतामग्रिमः संदर्भः प्रतिपादयतीत्ययमर्थस्सचिरी. यभाष्ये भगवता भाष्यकारेण मपञ्चितः। स एव भगवतः परमः सूत्रकारस्याभिप्रेतः। तया च यद्यानन्दमय एव निगमन श्लोकवि- पयस्तदा प्रियादिविशिष्टस्य तस्य मुख्यहमिति सर्चानुभवसिद्ध- तयाऽसत्त्वशङ्कायास्तस्मिन्ननुदयातनिरासाय सोऽकामयसेत्या- दिना संदर्येण तस्य निखिलजगहेतुत्यव्यपदेशोऽसंगत एवं स्यादिति । न चैवम् ' असत्त्वशड्कायोगाच्च' इति सूत्रवि. न्यासः स्यादिति वाच्यम् । जीवस्यापि नित्यत्यविभुत्वादिना धर्मणामत्यक्षतया तेन रूपेणासत्वशङ्कायाा संभवात् । संक- स्पपूर्वकजगमष्मृत्वकयनेन वाशशकानिरासालामाद्यथोक्त- विन्यासस्यैवाऽऽवश्यकत्वात् । चशब्देनाग्निमसंदर्भ वक्ष्यमाणा- नामसत्त्वशङ्कानिरासकहेत्वन्तराणां समुच्चयः । तादृशदेतवश्व तैत्तिरीयभाष्ये स्पष्टमुपपादिताः । यहा-अन्नमयादिपर्यायेषु पुच्छशब्दस्यावययपरत्ववदिशापि पुच्छशब्देन ब्रह्मणोऽवयवत्वं पल्प्य पूर्वसाम्यायेति वदन्त - त्याह-वद्धतव्यपदेशाच्चेति । अयं भावः-पूर्वपर्यायेषु 'इदं .

·. शांकरपादभूषणे- पुरछम्' इति तत्तकोशैकदेशेऽपि पुच्छत्वं निबद्धम् । ब्रह्मणथ -नाऽऽनन्दमयैकदेशत्वम् । तं प्रत्यपि कारणत्वात् । ततश्च ब्रह्म -पुच्छमित्यत्रानेफदेशेऽपि पुच्छत्वाभ्युपगमे वैषम्यं प्राप्तमेव । सदाधारलक्षणामयुक्तं कुतो न सह्यमिति । इदं पुच्छ प्रति- ठेत्यन्नमयपर्याये 'आकाश आत्मा। पृथिवी पुच्छं प्रतिष्ठा। [तस्य] यजुरेव शिरः (०२।२३) इति । प्राणमयमनोमयपर्याययोश्च 'कचिदेकदेश एव पुच्छत्वादिष्टिः कचिदनेकदेश एव शिरा- दिदृष्टिरितिवत्कचित्पुच्छ शब्दोऽवयवलक्षकः कचिदाधारलक्षक इति वैषम्यमविरुद्धमिति द्योतयितुं चशब्द इति व्याख्ये- यम् ॥ १४ ॥ यदुक्तं पूर्वपूर्वपर्यायेष्ववयविनः स्वप्रधानतया प्रतिपाद्य- स्वदर्शनादानन्दमयस्याप्यवयविनोऽत्रापि स्वप्रधानतया प्रतिपा- दनं युक्तमिति तच्च पूर्वपूर्वपर्यायेष्ववयविना प्राधान्यम. भ्युपेत्य प्रकारान्तरेण समाहितम् । इदानीं परमार्थतो विचारे पूर्वपर्यायेष्वप्यन्तरात्मतया ब्रह्मण एव स्वप्रधानस्य प्रतिपाद्यता नान्नमयादीनामित्याह--- मान्त्रवार्णिकमेव च गीयते ॥ १५ ॥ मन्त्रघणे गुहानिहितत्वेन प्रतिपादितं ब्रह्मैवान्नमयादिष्वपि स्व- मधानतया प्रतिपाद्यते । यतोऽन्नमयादिपर्याया अपि सन्तिरतया प्रत्यगात्मतया च ब्रह्म प्रतिपादयितुमेवान्नमयादीन्प्रतिपादयन्ति न स्वप्राधान्येन । अन्यार्थतयोपदिश्यमानानमयाद्याश्रितानां ब्र. मदृष्टीनां फलविशेपोद्देशन विधानेऽपि न तावता वेषां प्राधान्य वक्तुं शक्यम् । दर्शपूर्णमासाङ्गापणयनमाश्रित्य पशुरूपफलो. देशेन विधीयमानस्यापि गोदोहनस्य प्रकरणित्वादर्शनात् । गोदोहनेन पशुकामस्य इति वाक्येन तस्य फलवत्त्वमिव 'सर्व घे तेऽन्नमाप्नुवन्ति । येऽनं ब्रह्मोपासते ' (०२।२) इति वाक्येषनमयाधुपासनानां फलवत्त्वं न वार्यते । न चैतावता सस्य प्रफरणित्वमिति । चकारणभूतप्रधानस्यापि मनोपयप- ोये व्यभिचारा समुच्चीयते ॥ १५॥ ननूपक्रमादावपि जीव एव प्रतिपायः । तस्य देशतः परि- ·१६ भानन्दमयाधिकरणम् । छेदराहित्येन शरीरहणेन च ब्रह्मशब्दार्थतोपपत्तेः । तदुपा- सनैव च सर्वकामावाप्तिलक्षणफलाय विधीयते । स एव चादि। द्यालक्षणायां गुहायां निहितत्वेन मन्त्रवर्णप्रतिपाद्यः । तस्य चान्नमयादिक्रमेण कोशचतुष्टयान्तरत्वमुपासनार्यमुपदिश्यते । आनन्त्यं च देशतः फालतो वा तस्यापि संभवति । आकाशा. धुपादानताऽपि-तस्यैव युक्ता । आकाशाद्यात्मना परिणममाना- विद्याश्रयत्वात् । न च निरवयवस्य शुब्रह्मणः । आनन्दम- चुरत्वमानन्दविकारत्वं वाऽऽनन्दमयत्वं तस्यैव युक्तम् । वद्वि- जातीयदुःखाश्रयत्वास्पियादिविशिष्टतया कार्यत्वसंभवाच । तस्य च मियाद्यवयव विशिष्टं स्वं मति पुच्छत्वकल्पनमपि निरावाधम् । 'तस्यैप एव शारीर आत्मा । यः पूर्वस्य ' (०२१५) इत्यस्य च तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य, एप एव शारीर आत्मा य एप आनन्दमय इत्यर्थः । शारीरत्वमपि तस्यैव प्रसिद्धम् । शारीरचो- भयेऽपि हि ' (ब्र० स० १ । २ । २०) इति सौत्रनिर्देशात् । एवं च निगमन-लोकप्रतिपायोऽपि स एव । एवमुपक्रमे जीवप- रतया व्यवस्थित उपसंहारोऽपि हिरण्यगर्भायुत्कृष्टजीवपरतया फर्यचिन्नेयः । असंजातविरोध्युपक्रमानुरोधेनोपसंहारो नेय इत्यर्यस्य' पूर्वतन्त्रसिद्धत्वादिति शङ्का निरस्यति- नेतरोऽनुपपत्तेः ॥ १६ ॥ इति । इतरो जीवो न स्वपाधान्येनात्र प्रतिपाद्यः । तत्र ब्रह्मश- ब्दमुख्यार्यत्वे संकल्पपूर्वकनिखिलहिरण्यगर्भादिसहितजगत्का- रणत्वानुपपत्तेः । न चाक्लेशेन वाक्यार्थसंभवे क्लेशाश्रयणं युक्तम् ॥ १६॥ 'तस्यैप एच शारीर आत्मा । या पूर्वस्य' (ते. २५) इस्पस्य पूर्वपक्ष्यभिमतमर्थं पयति- भेदव्यपदेशाच्च ॥ १७ ॥ इति । भानन्दमयादन्तरात्मनो भेदव्यपदेशाचेत्यर्थः । तस्यासिद्धि- शङ्कगनिरासाय चशब्दः । तेनोक्तयोजनाले शस्यायुक्तता समुची यो । सोऽकामयत' इति फामयितृत्वस्य चेतनधर्मस्य श्रम ·- ४१६ शांकरपादभूषणे- णान्न प्रधानापक्षति सूत्रार्थः । अत्र प्रधानस्यैतदुपनिपत्मतिपा- धत्वं निराक्रियते । यद्यप्यात्मब्रह्मादिश्रुतीनां ज्ञानत्वादिलि- गानां च भूयसागुपक्रमेऽपि सत्त्वान्न प्रधानपरत्वशङ्कोन्मिपति तथापि गतिसामान्यप्रपञ्चनाय तदुक्तिः । केचित्तु-नन्वौपसंहारिकपाधान्यलिङ्गबहुभिरेकं पुच्छपदम- प्राधान्यद्योतकं तदनुरोधेनाऽऽधारलणयाऽन्यथा व्याख्येयमि- त्युक्तम् । इदानीमुपक्रमानुरोधेनाप्यन्यथा व्याख्येयमित्याह- मान्त्रवर्णिकमेव च गीयत इति । मन्त्रवणे हि ब्रह्म स्वपधान. मवगतम् । तदेव — ब्रह्म पुच्छम् ' इत्यत्र ब्रह्मपदेन प्रत्यभिज्ञा- यते । अतश्वरमश्रुतपुच्छपदं प्रथमश्रुतब्रह्मपदानुरोधादाधारक- क्षकं भविष्यतीत्यभिप्रायः । नन्वानन्दमयं मति ब्रह्मणः पुच्छत्वेनावयवत्वाविवक्षाया- मानन्दमयोपासनं निरङ्ग स्यात् । पूर्वपर्यायेपूपासनाङ्गतया गौणलागूलत्वविवक्षादर्शनादित्यत आह-नेतरोऽनुपपत्तेरिति । आनन्दमय इह पर्याय उपास्यो न भवति । उपक्रमोपसंहाराव- गतज्ञेयब्रह्मतात्पर्यके प्रकरण उपासनाविचक्षानुपपचे। ननु ब्रह्ममकरणेऽपि यथाऽन्नमयादिकोशेष्यवान्तरोपासनानि विवक्षितानि तद्वत्मकृतेऽपि किं न स्यादित्यत आह-भेदव्यप- देशाच्चेति । भेदो लक्षण्यम् । पूर्वपर्यायेषु फलनिर्देश इह ना- स्वीति लक्षण्यम् ॥ १७ ।। कामाच नानुमानापेक्षा ॥ ३८ ॥ एतत्स्त्रार्थः पूर्ववदेव ॥ १८ ॥ नन्वानन्दमयपर्याये फलनिर्देशो नास्तीत्यसंगतम् । उपका- तसर्षकामावाशेरेव फलत्वस्य तत्र संभवात् । न च तद्ब्रह्मवि. घाफलं नाऽऽनन्दमयोपासनाफलमिति शङ्कायम् । विदेरुपा- स्तिपरताया अपि दर्शनात् । ब्रह्मपुन्छफत्वेनाऽऽनन्दमयोपास- नाया अपि ब्रह्मोपासनत्वसंभवात् । न च 'ब्रह्मविदामोतिपरम्' (०२११) इति परशब्देन मोक्षमाप्रेव फलत्वाचगपाचस्य चाऽऽ. नन्दमयोपासनतोऽसंभषेन विदेरुपास्तिपरत्वं न संभवतीति ·- मानन्दमयाधिकरणम् । वाच्यम् । विज्ञानमयमनोमयपर्याययोरपि 'शरीरे पाप्मनो हित्वा सन्किामान्समश्नुते (१० २१५) 'भानन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभति कुतश्चन ' (०२१९) इति मोक्षरूपफकीर्तनात् । तत्र चेचित्तशुद्धिद्वारा तत्फलफत्वं सहि प्रकृतेऽपि किन स्यादत आह- अस्मिन्नस्य च तयोगं शास्ति ॥ १९ ॥ इति । अस्मिन्नेतदुपनिपत्मतिपाद्यनिर्षिशेपमत्यगभिन्नवहताज्ञाने स. त्यस्य जीवस्य सघोगस्तदात्मना योगस्तद्योगस्तद्भावापति- रिति यावत् । तच्छब्दोऽत्र ब्रह्मपरः । शास्ति शास्त्रम् 'ययो वाचो निवर्तन्त, अदृश्येऽनात्म्ये ' इत्यादिना वाङ्मनसागौच. रमदृश्यत्वादिधर्मकं निर्षिशेपम् । एतस्मिन्नित्यनेन प्रकृत्य अभयं प्रतिष्ठा विन्दते, अथ सोऽभयं गवो भवति (०२।७) इति शास्त्रम् । नहि ब्रह्मपुच्छकानन्दमयोपासनतस्तादृशमोक्षारख्य- फलमुपपद्यते । ' तमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति । नान्यः पन्या अयनाय विद्यते (श्वे० ३१८) इति श्रुत्या प्रत्यगभिन्नव- अमात्रज्ञानान्मोसोक्तः। नापि मनोमयविज्ञानमयकोशमतिपन्दी। मनोमयपर्याये हि । यतो वाचः' इति लोकस्याऽऽम्नानास. मिव ' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ' (० २१९) इति दर्श- नान्मनोमयोपासनं मोक्षजनकब्रह्मविद्यासावकामवि वी कि- यते । विज्ञानमयकोशेऽपि 'शरीरे पाप्मनो हित्वा' (ते. २१५) इति वचनाद्ब्रह्मविद्यापतिबन्धककल्पपनिवृत्तिस्तत्फल- मिति स्त्री क्रियते विमानन्दमयपर्याये किंचित्फलं स्पष्टमाना- यते । अतो नाऽऽनन्दमयपर्याय उपासना विवक्षितेति । अथवा जीवः प्रधानं वा न मकरणिनी । अस्मिन्नेतदुपनि पत्यतिपाद्यविषयकज्ञाने सति, अस्य जीवस्य तद्योगं तदावाप. त्तिरूपं शास्ति शास्त्रं पूर्वोक्तम् । नहि पानस्य जीवस्य वा चेतनेन चेतनान्वरेण वैक्यं संभवति । जीवस्यानुपहितं रूपं पर- मामेवेति तत्स्त्रार्थः । ननु 'ब्रह्मविदामोति पर ' (०२१) इत्युपक्रये भेदगर्भवलमाः फलवकीर्तनात् ' सोऽइनुते सर्वा- कामान् ' (३० २६१) इति तदिचरणेऽपि कामशब्दोदितपर- .

·४१८ शाकरपादभूषणे- मानन्दजगत्कारणत्वादिकल्याणगुणविशिष्टभगवदनुभवरूपाया- स्तत्याप्तेः फलस्वाभिधानाच्च तदनुरोधेन चरमथुतस्य ' उदरम- तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति'०२१७) इत्यादेस्तदविरो. ध्यर्थपरताया एव वाच्यत्वान्न सद्भावापत्तिरूपतधोगशासनमः अति चेत् । भस्मिन्नस्य च तद्योगं शास्ति' (७० 'सू. १।१ १९) इत्यस्यैव तच्छङ्कोत्तरत्वात् । तथा हि-अस्मिन्मकर- णेऽस्य जीवस्य 'ब्रह्मविद्रदेव भवति' इत्यादिश्रुत्यन्तरेषु प्रसि- . दतधोग ब्रह्मभावापत्तिरूपं शास्ति शास्त्रं 'ब्रह्मविदामोति परम्' (०२।१) इति शास्त्रमिति । अयं भाव:-'ब्रह्मविदामोति परम् (०२।१) इति मापमाप्तृभावेन भेदनिर्देशस्त्वापाततः ब्रह्मवि- द्रदेव भवति ' इति सावधारणश्रुत्यन्तरानुरोधादामोतीत्यस्य भवत्यर्थकत्वान्मोक्षप्रकरणे प्राप्त्यर्थकाणां(न) पदानां तद्भावाप- चिरूपार्यकत्वेन श्रुत्यैव स्वयं व्याख्यातत्वाच । तथा हि-'असतो मा सद्गमय' 'तमसो मा ज्योतिर्गमय' 'मृत्योर्माममृतं गमय' इति मन्त्राः। तेषां च ब्राह्मणम्-स यदाहासतो मा सद्गमयति मृत्यु. चर्चा असत्, सदमृतम, मृत्योर्माममृतं गमयामृत मा कु(वि)त्ये- तद्वै तदाह । तमसो मा ज्योतिर्गमयेति मृत्यु तमो ज्योतिरमृतं मृत्योर्माममृतं गमयामृतं मा कु/(वि)त्येतद्वै तदाह । मृत्योर्माममृतं गमयति नान फिंचन तिरोहितमिवेति । अत्र मन्त्रद्वये गमये- त्यस्य कुर्वित्यर्थप्रदर्शनेन तृतीयमन्त्रे मृत्य्वादिपदानामव्याख्ये- यत्वेऽपि गमयेत्यस्य कुर्वित्यर्थपरतया व्याख्येयत्वमस्तीति घोतयितुम् ' नात्र तिरोहितमिव ' इतीवशब्दः प्रयुक्तः । परंतु पूर्ववदेव गमयेत्येतद्व्याख्यातुं शक्यत इति स्पष्टतया नव्याख्या: तम् । कचिदर्शिताया व्युत्पत्तेः सर्वत्रोहितुं शक्यत्वादिति । उक्त- ब्राह्मणव्याख्यायाममृतीकरणं च नाहममृतमित्याकारकाज्ञान- निवृत्तिः । अर्थान्सरस्य बाधा । सेव च ब्रह्मभावाभिव्यक्ति मुंक्तिरिति चोच्यते। यत् “ मा सद्गमय ' इत्यस्य परमं साम्यं प्रापयेत्यर्थः । 'निरञ्जनः परं साम्यमुपैति' इति श्रुत्यन्तरादिति । तन्न । "सच्छब्दस्यामृतार्यकनायाः श्रुत्यैष व्याख्यातत्वेन तद्विदाप . 1 ·भानन्दमयाधिकरणम् । तदीयसाम्पार्थताकल्पनाया अनुचितत्वात् । तदनुरोधेन 'पर साम्यम्' इत्यस्यैव तदावापत्तिरित्यर्थकवाया वक्तव्यत्वात् । अत एव तत्र परमिति शब्दः सार्थकः । अन्यथा : साम्यमुर पैति' इत्यनेनैव निर्वाहे तद्वैयाद । परमसाम्यस्य चोक्ताज्ञान- निवृतिरूपनि दतत्स्वरूपावाप्तिरूपत्वाद । गम्यादीनां चलना. दावेव मुख्यतया परमसाम्योपादनानुकूलव्यापार लाक्षणिकत्वा- विशेषादज्ञाननिवृत्त्यनुकूळव्यापारबोधकतायामपि दोपाभावाद । भवति चाज्ञाननिवृचावपि प्राप्तिव्यपदेशः । यया यथावस्थित एव कण्ठस्थत्वेनाज्ञायमाने चामीकरमण्यादौ तदज्ञाननिवृत्ती सत्यां चामीकरादिकं माप्तमिति व्यवहारात् । नहि परमसाम्या. पादनं कापि प्राप्तित्वेन ध्यपदिश्यते । येन सच्छब्दो ययाश्रु- तार्यः स्यात् । कृमोऽपि न तादृशायें कापि प्रयोगः । न च तुल्पोऽनुयोगः । मृत्युशब्दस्य प्रमादापरपर्यायाज्ञानवाचकतायाः 'ममादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि ' इति सनत्सुजातेन विवरणात् । मृतशब्दस्यापि भावसाधनस्य प्रमादपरतयाऽमृतं प्रमादशून्य कुर्वित्यनेन स्वरूपाभिव्यक्तिरेव सदमनमिति पयर्वसानेन - बोऽपि प्रसिद्धार्थपरत्वाभावात् । असत इति ल्यव्लोपे पञ्चमी । तथा चासदुपगृह्य सन्तं मा सद्गमयेत्यर्थः । तथाऽभिधानं च मसिद्धब्रह्मभावस्य ते कथं तत्मापणमुपपद्यत इति शङ्काव्युदा- साय। यद्यप्यस्ति मे ब्रह्मभावस्तथापि तदविद्याविरस्करिण्याs. सत्कल्पम् । अतः परमानुग्रहेण माममृतं कुर्विति हि तत्रपर्यव. सितोऽर्थः। एतेन जीवब्रह्मणोर्भेदे 'ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येति । इति श्रुतिविरोधमाशङ्कय नात्र परब्रह्माभिधायक आद्यब्रह्मशब्दा, किंतु 'ब्रह्माणि जीवाः सर्वेऽपि ' इति श्रुतेर्जीवामिधायक एव । ब्रह्मशब्दस्य परब्रह्मणि मुख्यत्वेऽपि नात्र तत्परता। तथा सति । ब्रह्माप्येति' इति श्रुतब्रह्मप्राप्तिविरोधादीत 'भेद व्यपदेशाच' (व० सं० १।१ । १७) इति सूत्र जय- तीर्थोक्कमपास्तम् । 'ब्रह्मविद्व भवति' इति श्रुत्यनुरो. धादुक्तब्राह्मणानुरोधात् ' स यो ह वै तत्परं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति' । (मु० ३।२।९) यो पो देवानां प्रत्ययु- ·४२७ शोफरपादभूपणे- ध्यंत स एव तदभवत् ' (वृ०१।४।१०) इतिश्रुत्यन्तरा- नुरोपात 'एति' इत्यस्य भवत्यर्थफत्वस्वीकारस्य न्याय्यत्वात् । फिंचाऽऽप्तिरप्यत्र न मुख्या संभवदुक्तिका । अन्यस्यान्येन परिच्छिन्नेन परिच्छिन्नस्य च सा मुख्या दृष्टा । अपरिच्छिन्नं च सर्वात्मकं ब्रह्मति परिच्छिन्नवदनात्मवच्च तस्य प्राप्तिरनुप- पन्नति दर्शनादर्शनापेक्षयैव तत्मात्यमाप्ती गौणे एव वाच्ये इति वरं श्रुत्यन्तरानुगुणार्थकल्पनं प्राप्त्यर्थकशब्दस्येति कृत. धियो चिदाकुर्वन्त्वनाग्रहेणेति दिक् । आनन्दती यास्तु-यद्यानन्दमयो ब्रह्मणोऽन्यस्तदा न व. मजिज्ञासा संभवति । अवयविन एव जिज्ञास्यत्वमाप्तेरवयवि- जिज्ञासों विनाऽवयवमात्रजिज्ञासायोगात् । ब्रह्मजिज्ञासा च श्रुत्युक्ता न हातुं शक्या । अत आनन्दमयस्य विष्णोरन्यत्वे न व्रह्मजिज्ञासा संभवतीत्यनेन सूत्रेणाऽऽनन्दमयस्य विष्णुत्व- माह सूत्रकार इति जिज्ञासासूत्रसंगतिः तस्माद्वा एतस्मा- द्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्माऽऽनन्दमयः ०२ । ५) इत्यादि 'ब्रह्म पुच्छं प्रतिछा' (ते. २ । ५ ) इत्यन्त. पाक्य आनन्दमयो विषयः । स किं चतुर्मुखादिः किंवा विष्णु- रिति चिन्ता । तदर्थम् । असहमति वेद चेत् । (ले० २।६) इत्यादावानन्दमये श्रुतो ब्रह्मशब्दः किं जघन्यत्तिरुत मुख्य- दृत्तिः । तदर्य मयट्मत्ययः किं ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वविरोधी, उत नेति । तदर्य मयट् किं विकारार्थः किंवा प्राचुर्यार्थ इत्या- दिश्चन्द्रिकायां दर्शितो विशयः । आनन्दमयो न विष्णुः किंतु चतुर्मुखादि वान्तः । आनन्दमयमधिकृत्य ' अस्ति ब्रह्मति चेद्वेद ' (ते. २ । ६ ) इत्यादिवाक्ये रूढयादिना चतु- मुखादिनिष्ठब्रह्मशब्दश्रवणादिति पूर्वपक्षे सिद्धान्त:-आनन्द- मयोऽभ्यासादिति । विष्णुरेवाऽऽनन्दमयः । असम्भव स भवति । असोत वेद चेदस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद ' (ते. २। ६ ) इत्यानन्दमये ब्रह्मशब्दाभ्यासाद । ब्रह्मशब्दस्य च ' तदेव ब्रह्म' इत्यादिश्रुतिपु विष्णुनिष्ठतोक्रनमयादीनामपि नमशब्दादेव विष्णुत्वमिति । (ले० .

·परम् ' (०२।१) इत्यानन्दमयादिज्ञानेन मोक्षश्रवणात् । न नान्यः पन्था अयनाय विद्यते '(तै० मा०३।१२।१८) ४२१ आनन्दमयाधिकरणम् । विकारशब्दानेति चेष प्राचुर्याद । नायमानन्दमयो विष्णुः, किंतु मागुक्तप्रकृत्यादय एव । विकाराभिघायफमयशब्दप्रयो. गात् । विकारार्यशब्दवाच्यत्वप्रचिनिमित्स्य विकारित्वस्य विकारितादात्म्यस्य च . विष्णावभावादिति शङ्का मा भूत् । यतः प्रचुरानन्दत्वादानन्दमयशब्देनाऽऽनन्दमया कथ्यते, न त्वानन्दविकारित्वात् । तादात्म्यायें विकारायें प्राचुर्याय मयट् त्रिधा । इति माचुर्येऽपि मयट्मयोगात् । आनन्दप्रचुर इति ययास्थि- ताभिधाने ब्राह्मणाचुरो ग्राम इत्यादाविवानानन्दमाप्तेः प्रचुः रानन्द इति विपरीतसमासः कृतः । मचुरानन्दत्वेनाऽऽनन्दमयपदवाच्यो विष्णुरेव ब्रह्मशब्दा- भ्यासादित्युक्तं तत्र हेत्वन्तरमाद, अथवा तदेव हेत्वन्तरेण प्रतिपादयति-तद्धेतन्यपदेशाच्चेति । आसमन्तात्काशमानः प्रकाशमानः विष्णुर्यदि पूर्णानन्दो न स्यात्तदाऽसौ लोकं न प्रवर्तयेत् । आनन्दोद्रेकमन्तरेण तत्प्रवृत्ती कारणाभावात् । यदुक्तमन्नमयादीनां ब्रह्मशब्दादेव विष्णुत्वं ब्रह्मत्वं वति । नैतद्युक्तम् । ब्रह्मशब्दस्यापरब्रह्मण्युपपत्तेः। ब्रह्मशब्दस्य पर- मणि मुख्यत्वेऽपि विष्णोरान्दमयावयवत्वोक्त्यादिनाऽमुख्यार्थ- स्यैव ग्रहणोपपत्तरित शङ्का परिहरति-मान्नवर्णिकमेव च गीयत इति । नेदमानन्दमयादिकमपरं ब्रह्म । यतः 'सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म' तै०२।१) इति मन्त्रवणे लक्षणवत्तयोक्तं परमेव ब्रह्मान्नमयादिशब्दपञ्चफैन गीयते । सत्यज्ञानानन्तशब्दानामन्न- मयादिशब्दानां चार्यानुसंघाने सत्येकार्थत्वमतीतेः । आनन्दमयस्य विष्णुत्वेऽनन्यथासिद्धलिङ्गमाह-नेतरोऽ. नुपपवेरिति । नाऽऽनन्दमयादिविष्णोरितरः । ब्रह्मविदामोति 'तमेवं विद्वानमृत इह भवति । चान्यज्ञानान्मोक्ष उपपद्यते । इति श्रुत्या विष्णुजानादेश गोयोक्तः ।

·. ५२२ शोफरपादभूपणे- हेत्वन्तरेणापि ब्रह्मादीनामानन्दमयत्वं निराकुरुते-भेद- व्यपदेशाच्चेति । नेतरः । इत्यनुपज्यते । ते ये शतं प्रजाप- वेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः (० २१८) इति रुद्राच्छतगुणमानन्दत्वोक्तर्न तावदान्दमयो विरिश्विः । यतो वाचो निवर्तन्ते । अपाप्य मनसा सह ' (० २१४) इत्यानन्दस्यांपरिमितत्वोक्तः। अत एव न रुद्रः । तस्य हिरण्य- गर्भाच्छतांशोनानन्द चत् ]त्वोक्तेः । एवमन्येऽपि । ' अदृश्ये:- नारम्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ' (० २।८) इति श्रुतौ प्रकृत्याद्ययोग्यस्वा. वन्यश्रवणाम्न प्रकृत्यादीनामानन्दमयत्वम् । अदृश्येऽनात्म्ये स्वामिरहिते जीवगुणविधुरे वा साकल्येन वचनागोचरेऽपराश्रये तस्मिभानन्दमये योऽभयतया प्रतिष्ठां ध्यानं विन्दते, अनन्तरं स उपासफोऽभयं भगवन्तं गतो भवतीति ताशश्रुत्यर्थः । स यश्चायं पुरुपे । यथासावादित्ये' (० २।८) इत्यानन्द मयस्यापकप्टोत्कृष्टजीवेषु पुरुषादित्यपदोपलक्षितेषु स्थितिकय. नानाऽऽनन्दमयो ब्रह्मादि वसमूहः । तत्त्वमस्यादिश्रुतयोऽपि नाभेदे प्रमाणम् । नामानि सर्वाणि ' (मालवेयथु) इति श्रुत्या तत्त्वमस्यादिशब्दैर्विष्णोरेव वाच्यत्वोक्तः । अस्तु वा तासामभेदपरत्वम् । भगवतः सकलस्वामित्वेनाभेदव्यपदेशो. पपत्तेरिति । अस्त्वानन्दपयो विष्णुस्तथाऽपि कथं तेन ब्रह्मादी- नां भेदः, अभेदकोश्यकश्रुतिभिस्तदभेदावणमादिति शङ्कानव- काशा नम्वनुमानमेवाभेदे प्रमाणम् । तथा हि-विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि शरीरत्वादिति शङ्कां परिहरति-कामाच ना- नुमानापेक्षेति । किमद्वतं श्रुत्याद्यनुकूलानुमानेन साध्यते केपलेन वा । नाऽऽद्यः। अद्वैतश्रुत्यभावस्योक्तस्वात् । न द्वितीयः । पृथगनुमानस्य कामगतित्वेनादृष्टार्थविषयेऽसाधकत्वात् । नन्वस्त्वानन्दमयेन ब्रह्मणा हिरण्यगर्भादीनां भेदः, परं स सांसारिक एव, न पारमार्थिकः । भेदवाक्यानां सांसारिकभेद- परत्वेनोपपवेरिति शकां परिहरति--अस्मिन्नस्य च तद्योग ·ર आनन्दमयाधिकरणम् । शास्तीति । न फेवलं भेदव्यपदेशादानन्दमयेन जीवानां भेदः। फित्वस्य जीवस्याऽऽनन्दमयेन सह मुक्तावपि । सोऽश्नुते सर्वा. न्कान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' (ते. २११) इति श्रुतिः संबन्धमेघ शास्ति न वैक्यम् । संबन्धस्य भेदनियतत्त्वादिति मरीत्याऽधिकरणयोजनया सूत्राणि व्याचक्षते । तत्रेदं चिन्त्यते-यदुक्तमवयविजिज्ञासां विनाऽवयवाजे. ज्ञासा न संभवतीति । तन्न सर्वसंमतम् । तयाश्रुतिवाक्यस्य कायनाम्नानात् । नहि घटजिज्ञासा विना कपालजिज्ञासा न भवतीति त्वदुक्तिमात्रस्याश्रद्धेयत्वात् । न च ब्रह्मावयवस्यान- ह्मत्वनियमादानन्दमयावयवजिज्ञासया ब्रह्मजिज्ञासा न संपद्यत इत्याक्षेप इति वाच्यम् । तहि तपआदिष्विव घाधकंवलेन ब्रह्मश- ब्दस्यान्यपरत्वसंभवेन ब्रह्मविदामोति परम् (१०२।१) 'वद्वि- निज्ञासस्व' इत्यादिश्रुतिपापिनब्रह्मविचाराक्षेपफत्वायोगः । ना- पि-मानन्दमयो न विष्णुः, किंतु चतुर्मुखादिजीवान्तः, ब्रह्मश. ब्दस्य रूढयादिना तनिष्ठस्य ' असब्रह्मति चेद चेत् । इत्यादि. पाक्ये श्रवणादिति पूर्वपक्षोऽपि युक्तः। जिज्ञासासूत्रे चद्विजि- वासस्व । तब्रह्म' इति वाक्यस्थब्रह्मशब्दस्य यौगिकत्वेन जीवा- द्वेदकत्वोक्तेः । जन्मादिसूत्रेऽपि तस्मिन्नेव वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य कारणत्वादिना जीवादी रूदिवाधित्वा योगस्य ब्रह्मणि व्यव- स्थापनाच पुना रूढयाश्रपणेन पूर्वपक्षानुत्थितः । यत्तु चन्द्रिकायाम्-पद्यप्येवं तथाऽप्यानन्दमयवाक्ये रू- हो वाधकाभावः, प्रत्युत विकारशब्दादेस्तत्साधकस्य सत्त्वा- दिवि पूर्वपक्षोदय इत्युक्तम् । तदसव । जन्मादिसूत्रे तद्विजिज्ञा- सस्व । तहह्म' इति वाक्ये ब्रह्मशब्दार्थो यदि जीवादिः स्यात्तदा तत्र ' यतो । इत्यायुक्त जगत्कारणत्वानुपपत्तिरिति यया स्वयर्थत्यागे बाधकं तयाऽत्रापि । आनन्दमयमधिकृत्य प्रवृत्त असहम । इति वाक्ये ब्रह्मशब्दार्थो यदि विष्णोरन्पों जीवादिस्याचदा तस्याऽऽनन्दमयं प्रकृत्य प्रस्त्वेन 'सोऽकामय- ताको मेवान्यारका प्राण्यात् , यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्' (०२।६।७) इत्यादिवाक्येनोक्तजगत्कारणत्वजगत्रमाणनादिहेतु: .

·- ५२२ शाफरपादभूपणे- हेत्वन्तरेणापि ब्रह्मादीनामानन्दमयत्वं निराकुरुते--भेद. ध्यपदेशाच्चेति । नेतरः' इत्यनुपज्यते । 'ते ये शतं प्रजाप- तेरानन्दाः । स एको ब्रह्मण आनन्दः (तै० २।८) इति रुद्राच्छतगुणमानन्दत्वोक्तने तावदान्दमयो चिरिश्चिः। 'यतो वाचो निवर्तन्ते । अपाप्य मनसा सह ' (० २।४) इत्यानन्दस्यांपरिमितत्वोक्त।। अत एव न रुद्रः । तस्य हिरण्य- गर्भाच्छतांशोनानन्द वत् त्वोक्तः। एवमन्येऽपि । ' अदृश्ये:- नात्म्पेऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दते । अय सोऽभयं गतो भवति ' (० २।८) इति श्रुतौ प्रकृत्याद्ययोग्यस्वा. तन्यश्रवणान्न प्रकृत्यादीनामानन्दमयत्वम् । अदृश्यऽनात्म्ये स्वामिरहिते जीवगुणविधुरे वा साकल्पेन वचनागोचरेऽपराश्रये तस्मिभानन्दमये योऽभयतया प्रतिष्ठां ध्यान विन्दसे, अनन्तरं स उपासकोऽभयं भगवन्तं गतो भवतीति तादृशश्रुत्यर्थः ।' स यथायं पुरुषे । यश्वासावादित्ये' (ते० २।८) इत्यानन्द मयस्यापकष्टोत्कृष्टजीवेषु पुरुषादित्यपदोपलतितेपु स्थितिकथा नानाऽऽनन्दमयो ब्रह्मादि वसमूहः । तत्त्वमस्यादिश्रुतयोऽपि नाभेदे प्रमाणम् । 'नामानि सर्वाणि ' ( भाटवेयश्रु.) इति श्रुत्या तत्त्वमस्यादिशब्दैर्विष्णोरेव वाच्यत्वोक्तेः । अस्तु वा तासामभेदपरत्वम् । भगवतः सकलस्वामित्वेनाभेदव्यपदेशो. पपत्तेरिति । अस्त्वानन्दमयो विष्णुस्तथाऽपि कथं तेन ब्रह्मादी- नो भेदः, अभेदवोधकश्रुतिभिस्तदभेदावगमादिति कानव- काश! नन्वनुमानमेवाभेदे प्रमाणम् । तथा हि-विमतानि शरीराणि मद्भोगायतनानि शरीरत्वादिति शङ्कां परिहरति-कामाच ना- नुमानापेक्षेति । किमद्वैतं श्रुत्याद्यनुकलानुमानेन साध्यते केवलेन वा । नाऽऽद्यः । अद्वैतश्रुत्यभावस्योक्तत्वात् । न द्वितीयः । पृथगनुमानस्य कामगतित्वेनादृष्टार्थविषयेऽसाधकत्वात् । नन्वस्त्वानन्दमयेन ब्रह्मणा हिरण्यगर्भादीनां भेदः, परं स सांसारिक एव, न पारमार्थिकः । भेदवाक्यानां सांसारिकभेद- परत्वेनोपपवेरिति शडूकां परिहरति--अस्मिन्नस्य च तयोर्ग .

·- आनन्दमयाधिकरणम् । ४२३ शास्तीति । न केवलं भेदव्यपदेशादानन्दमयेन जीवानां भेदः। किंत्वस्य जीवस्याऽऽनन्दमथेन सह मुक्तावपि ' सोऽश्नुते सर्वा. कान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता' (ते. २११) इति श्रुतिः संवन्धमेव शास्ति न त्वैक्यम् । संवन्धस्य भेदनियतस्वादिति रीत्याऽधिकरणयोजनया सत्राणि व्याचक्षते । तवेदं चिन्त्यते-पदुक्तमवयविजिज्ञासां पिनाऽवयवाजे. ज्ञासा न संभवतीति । वन्न सर्वसंमतम् । तथाश्रुतिवाक्यस्य काप्यनाम्नानात् । नहि घटजिज्ञासां विना कपालजिज्ञासा न भवत्तीति त्वदुक्तिपात्रस्याश्रद्धेयत्वात् । न च ब्रह्मावयवस्या- मत्वनियमादानन्दमयावयव जिज्ञासया ब्रह्मजिज्ञासा न संपद्यत्त इत्याक्षेप इति वाच्यम् । तर्हि तपमादिष्विव घाधकंबलेन ब्रह्मश- ब्दस्यान्यपरत्वसंभवेन 'ब्रह्मविदामोति परम् (ते०२।१) तद्वि- जिज्ञासस्व' इत्यादिश्रुतिभापित ब्रह्मविचाराक्षेपकत्वायोगः । ना- पि-मानन्दमयो न विष्णुः, किंतु चतुर्मुखादिजीवान्तः, ब्रह्मश. ब्दस्य रुढचादिना तभिष्ठस्य ' असहमति चेद चेत्त्' इत्यादि. पाक्ये श्रवणादिति पुर्वपक्षोऽपि युक्तः। जिज्ञासासूत्रे ' त्तद्विजि- क्षासस्व.। तद्ब्रह्म' इति वाक्यस्थब्रह्मशब्दस्य यौगिकत्वेन जीवा- द्वेदकत्वोक्तः । जन्मादिसूत्रेऽपि तस्मिन्नेव वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य कारणत्वादिना जीवादी रूटिं वाधित्वा योगस्य ग्रह्मणि व्यब- स्थापनाच पुना रूढयाश्रयणेन पूर्वपक्षानुत्थितः । यत्तु चन्द्रिकायाम्-यद्यप्येवं सथाऽप्यानन्दमयवाक्ये रु- हो वापकाभावः, प्रत्युत विकारशब्दादेस्तत्साधकस्य सत्त्वा- दिवि पूर्वपक्षोदय इत्युक्तम् । तदसत् । जन्मादिस्त्रे ' तद्विजिज्ञा- सस्व । नद्रह्म' इति वाक्ये ब्रह्मशब्दार्थों यदि जीवादिः स्यात्तदा तत्र ' यतो वे ' इत्याद्युक्तजगत्कारणत्वानुपपचिरिति यया रुदधर्थत्यागे वाघ तथाऽत्रापि । आनन्दमयमधिकृत्य प्रवृत्ते : असम ' इति वाक्पे ब्रह्मशब्दार्थी यदि विष्णोरन्यो जीवादिस्याचदा तस्यानन्दमयं प्रकृत्य प्रवृत्तेन 'सोऽकामय- ताको सेवान्याका पाण्यात् , यदेप आकाश आनन्दो न स्यात्' (२०२६६७) इत्यादिवानो------ -- ·४२४ शांकरपादभूषणे- त्वाद्यनुपपत्तिरिति बाधकतोल्यात् । विकारवोधकमयट्शब्द(म- त्ययस्य च माचुर्यपरतयाऽन्यथासिद्धत्वात्संदिग्धत्वाच । 'सोऽ- कामयत ' इति वाक्यम् । तस्यैप एव शारीर आत्मा। यः पूर्व.. स्य' (०२३३) इतिवाक्यनिर्दिष्टमात्मानं परामृशति । स चाऽऽ. मा 'ब्रह्मविदामोति परम् '(ते ०२।१) इति यज्ज्ञानान्मोक्ष उक्ता, यस्य च तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः' (ते०२।१) इति वाक्येनाऽऽकाशादिक्रमेण हेतुत्वमुक्तं तदेव । तस्य पूर्वस्य विज्ञानमयस्य, एप एव शारीर आत्मा य एष आनन्दमय इति योजनया तस्याऽऽन्दमयपरत्वे क्लिष्टकल्पनापत्तेरित्येवं पूर्व- पक्ष्याशय इति तु न युक्तम् । तस्यैष एव शारीर आत्मा' इत्ययं मन्त्रा प्रथममन्नमयपर्याय नाऽऽस्नातः। प्राणमयपर्यायमा- रभ्य समाम्नायते । तत्र यः पूर्वस्यान्नमयस्य शारीर आत्मा एप एव तस्य प्राणमयस्याऽऽत्मेति वक्तुं न शक्यते । अन्नम. यस्य प्राणमयादन्यत्त्वेनाऽऽस्मनोऽनाम्नाना । ' तस्माद्वा अन्न. रसमयादन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः।त. २ । २) इति प्राणमयस्यैव तं प्रत्यात्मत्वेनाऽऽम्नानात् । अतस्तस्य पूर्वस्यान्न- मयस्य, एप एव शारीर आत्मा य एष प्राणमय इत्येवार्थों वर्णनीयः । ततश्च तकरूप्यायोत्तरेष्वपि पर्याये तथैवार्थः स्वीकर्तव्य इत्यानन्दमयपर्यायाम्नातः तस्यैष एव । (ते. २ । ३) इति मन्त्री दर्शितयोजनयाऽऽनन्दमयपर एथे- ति तदुत्तरमाम्नाते : सोऽकामयत' (२०२।६) इति वाक्ये तस्यैव परामर्शावश्यकत्वात् । एवम् 'सोऽकामयत ' (०२६६) इति जगत्कारणवस्तुनिरूपणानन्तरं प्रवृत्तम् ‘रसो वे सः। रसं . घेवायं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति । को वेवान्यात्क: प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात् (०२ । ७) इति चा. क्यं तदेकार्यमिति जगत्कारणत्ववज्जगत्माणनादिहेतुत्वस्याऽऽ- नन्दमय एव पर्यवसानात् । यदि चाऽऽनन्दमयपर्यायान्नाता 'तस्यैप एव शारीर आत्मा' (०२।६) इति मन्त्रोऽ. द्रतिमतरीत्या 'ब्रह्मविदामोति परम् ' (०२।१) इत्य. पक्रान्तसन्तिरमेवाऽऽनन्दमयादन्पमात्मानं परामशति । उक्तः . .

·आनन्दमयाधिकरणम् । लिष्टयोजनयाऽऽनन्दमयग्रहणापेक्षया यथाश्रुतार्थग्रहणस्यैव युक्त- त्वात्। न च प्राणमयपोये 'तस्यैप एच इसि' मन्त्रस्य यथावता- थग्रहणं न संभवति प्राणमयादन्यस्यानरसमयस्याऽत्मनोऽ- नुक्तेरिति वाच्यम् । यस्मादम्मरसमय उत्पन्नः स एव मूलकार- णभूतः माणमयस्याऽऽत्मा भविष्यसीति तस्यैप एवं शारीर आत्मा । य: पूर्वस्य' (ते० २१६) इत्यनुवादवलादेवाय. गन्तुं शक्यत्वात् । स च मूलकारणतया ' सस्माद्वा एतस्मादा- स्मन आकाशः संभूतः' (ले० २।१) इति निर्दिः एव । ततश्च 'यः पूर्वस्य' इति पष्ठी जन्यजनकभावे । तथा च तस्य माणमयस्यैप एवाऽऽत्मेत्यत्रापि पठी जन्यजनकभावे । शारीर- पदं च तस्य जीवस्वरूपाभेदसूचकम् । अयं जन्यजनकभाय उपादानोपादेयरूपेणापि भवतीति स वा एप पुरुषोऽन्नरसमय:' (त ०२।१) इति ' अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः' (ले० २। २) इत्यात्मपदसामानाधिकरण्यं चोपपद्यत इति । सोऽ- कामयत' (ते. २।६) इति वाक्यमपि तादृशात्मानमेष परामशतीति पूर्वपक्ष्याशय इत्युच्यते तदा जन्मवे ' असव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेत् ' (ते । २।६ ) इति प्रमश- ब्दापासस्य पुच्छन्नमविषयतयाऽऽनन्दमयं प्रकृत्य ब्रह्मशब्दा- भ्यासासिद्धः। लं प्रति तेन हेतुनाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वसाधना. योगात् । इत्थं हि तन्मतम् --- असन्नेव । इति मन्त्री ब्रह्म- पुच्छ मतिष्ठेति वाक्यनिर्दिब्रह्मपरः । न त्वानन्दमयपरः। तदमत्यभिधानाद । पूर्ववाक्यस्वारस्येन ब्रह्मभिन्नतयाऽवगते तस्मि ब्रह्मपदलक्षणाप्रसङ्गात् । प्रियादिविशिष्टस्य तस्य सुख्याह- मिलि प्रतीयमानस्यासत्त्वशङ्कानास्पदत्वेन तच्छानिवारणार्थ महत्तय मन्त्रस्य तद्विपयत्व आनर्यक्यप्रसङ्गात् । अपि चैतस्य मन्त्र स्थ पुच्छवदानन्दमयविषयत्वे स एव चैतन्मन्ने माधान्येम वेद्य इति । असन्नेव स मपति' (० २।६) इति वेद- नतरवेन समानातस्य वस्य परामोऽप्यसंगवा स्पात् । वेदि. तृत्वषेयस्ययोपिरोधादिति। परमानन्दमये प्रशन्दाभ्यासादानन्दमयो विष्णुरेवेति ·'द शांकरपादभूपणे- सिद्धान्तोऽप्ययुक्तः। आनन्दमये ब्रह्मशब्दाभ्यासासिद्धेः । तस्य पुच्छब्रह्मविषयत्वात् । नहि तदनभिधायकैन शब्देन तदभ्या. सोऽस्ति । न चाऽऽनन्दमयप्रकरणे श्रुतं ब्रह्मपदं तस्यैव वाचक मिति वाच्यम् । किमानन्दमयस्य प्रकरणित्वमभ्यासात्कि- वाऽन्यतः । नाऽऽद्यः। आनन्दमयस्य प्रकरणित्वेऽभ्यासस्याऽऽ- नन्दमयविपयत्वाब्रह्मशब्देनाऽऽनन्दमयोपस्थितिः, अभ्यास- स्याऽऽनन्दमयविषयत्व आनन्दमयस्य प्रकरणित्वमित्यन्योन्या- श्रयापातात्। न द्वितीयः। अभ्यासादिति सौत्र हेतुवयापत्तेः। अथ समानपफरणे भृगुवल्ल्याम् 'अधीहि भगवो ब्रह्म' (ले० ३।१) इत्युपक्रम्य 'सैषा भार्गवी वारुणी विद्या । परमे व्योमन्म तिष्ठिता' (०३।६ ) इत्यानन्द एव परिसमाप्तिदर्शनाचत्राss- नन्दमयस्वस्थ 'एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य (ले० ३.१०) इत्यनेनावगमादिहाप्यानन्दमयो ब्रह्मैवेति । असन्नेव स भवति । असद्ब्रह्मेति वेद चेदस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद' (०२।६)इत्यादिब्रह्मश. व्दाभ्यास आनन्दमयविपय एवेति निश्चयान्नोक्तान्योन्याश्रयः। तथा चोक्तं चन्द्रिकायामन्नमयादीनां कोशत्वनिराकरणेन ब्रह्मत्व- निरूपणप्रस्तावे-'भृगु वारुणिः (१०३।१) इत्युत्तरानुवाक उ- कानामन्नादीनां तावड्रह्मत्वं वक्तव्यम् । सैषा भार्गवी वारुणी वि. था। परमे व्योमन्मतिष्ठिता' (१०३१६) इति श्रुत्या स्वयमेव परव- मत्वोक्तः। अधीहि भगवो ब्रह्म' (त०३।१) इति ब्रह्मपश्नोत्तर त्वात् । “स तपस्वप्त्वा' (तै०३।१) 'अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ' (ते० ३१२) इति श्रवणानन्तरभाविनिदिध्यासनाख्यतपसाs- परोक्षीकृतत्वलिङ्गात् । ' अन्नं ब्रह्म' इत्यादि ब्रह्मशब्दात् । • अनादवेध खल्विमानि भूतानि जायन्ते '(ते. ३२) इत्यादिग्रसलक्षणाच्च । तत्समाख्यया चात्राप्यन्नमयादीनां ब्रह्मत्वम् । न च तत्र मयटोऽश्रवणादिन्नविषयत्वम् । * तत्रापि * तत्रापीति । अत्रेदं बोध्यम्-इदानीतनचन्द्रिकापुस्तकपाठस्तु-तत्रापि एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति' इत्यादौ । एतमानन्दमयमात्मानमुपसंका- 'सं तावदुपेयम् , इतीदानांतनवन्दिरापुस्तकपाठः।

·- आनन्दमयाधिकरणम् । ४२७ 'एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य ' (ते. ३ । १०) इत्यादी एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य ' (ते. ३।१०) इत्युपसं- हारे च तच्छ्वणात् । अत्रापि · अन्नाद्वै मजाः प्रजायन्ते' (ले० २ । २) इत्यादौ तदश्रवणात् । तत्राप्यन्नमयादीना- मब्रह्मत्वे ' एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामति ' ( ते. २ । ८) इत्यात्मशब्दस्य मुक्तपाप्यत्वस्य चायोगादितीति चेत् । न । आनन्दमयपर्यायोत्तरं पुच्छब्रह्मणः । तस्यैप एव शा- रीर आत्मा। यः पूर्वस्य' (०२३३) इत्यनेनाऽऽनन्दमयान्तरा- त्मत्वेनाऽऽम्नानोचरम् ' सोऽकामयत' रसो वै सः' को ह्येवान्यात्कः प्राण्याघदेष आकाश आनन्दो न स्यात् यदा मति ' इत्यन्ते मध्ये, तथा । एतमन्नमयमात्मानमुपसंक्रम्य ' इत्यादौ ' एत- मानन्दमयमात्मानमुपसंक्रम्य' इत्यन्त उपसंहारे च तच्छ्रवणात् । इति । अस्या- र्थश्च टीकाकारस्तपोपवर्णितस्तस्यायं मावः--उपक्रमे मध्य उपसंहारे च मयहन्तानां श्रवणादनादीनामन्नमयादित्वं स्वीकार्यम् । तत्र ' स वा एप पुरु- पोऽन्नरसमयः ' (० २ । १ ) इत्युपक्रमे मयडन्तस्य प्रयोगः स्पष्ट एव । मध्ये तथोपक्रमे च तं दर्शयितुमाह-एतमन्नमयमिति । अत्र ' मध्ये ' इति उपसंहारे ' इति च विशिष्यवोधको शब्दौ । तयोश्च क्रमेण ' इत्यादी ' इत्यन्ते । इति च समानाधिकरणे द्वे द्वे विशेषणे । एवं चौपक्रमे मध्य उप- संहारे च मयडन्तानां प्रयोगसत्त्वादन्नादीनां मयडन्तत्वामावेऽपि न भिन्नविष. यत्वमिति तात्पर्यमिति । यद्यप्येतादृश एव पाठोऽत्र मूले चतुष्कोणकंसमध्ये निवेशयितुमुचितस्तथाऽपि मूलकाराणां न तादृशपाठविशिष्टं पुस्तकं दृष्टिपथमा- गतं किंतु यथाश्रुतपाटविशिष्टमेवेत्यभिप्रायेण न चतुष्कोणमध्ये निवेशितः । युक्तनरश्चायं मूलस्पः पाठः। तथा हि-यथा मृगुवल्ल्पामनादीनां शब्दानां ब्रह्मप- रत्वं तथैव ब्रह्मवल्यामप्यन्नमयादीनां शब्दानां ब्रह्मपरत्वम् । समानप्रकरणत्वात् । इति पूर्वमुक्तम् । ततो भृगुवल्ल्यां मयटोऽश्रवणात्समानप्रकरणत्वं नास्तीत्याशादि- तम् । ततो मुगुवल्ल्यामपि मयटः श्रवणं वर्तत इति प्रतिपादयितुम् ' तत्रा. प्येतमन्नमयम् ' इत्यादिगन्धः प्रवृत्तः । तत्र भृगुवल्लीस्यमेव ' एतमन्नमयमात्मा- नमुपसंक्रम्य ' इत्यादिवाल्योचारणं युक्तम् । न तु ब्रह्मवल्लीस्थम् । एतमन्नम- गमास्मानागुणसंकागति । इति । एवं च तत्पाठसमर्थनार्थ व्याख्याकाराणा प्रय- नोऽणि मीयो यति । इति । १ , .

·१२८ शांकरपादभूपणे- वप एसस्मिनश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा पिन्दते । अथ सोऽभयं गतो भवति ' ( ते २७)' भीपाड़- एमाद्वारा पवते । भीपादति सूर्यः' (तै० २:८) इत्यादिकार्यर- सलाममाणनाभयप्रतिष्ठाभयदर्शनोपपत्तिभ्योऽस्त्येव तदाफाशा. दिकारणं अमेति प्रतिपादनेन ब्रह्मविपये । अस्ति नास्ति' इति प्रश्नमपाकस्य द्वावन्यावनुप्रश्नो विद्वदविदुपौब्रह्ममाप्त्यमा- मिधिपयो । तत्र मध्यमोऽनुप्रश्नः' विद्वान्समश्नुते' इत्यन्त्यम- नापकरणेनेवापाकृतो भविष्यतीति तमनपाकृत्यान्त्यप्रश्नापकर- णायाऽऽस्नातम् । स य एवंवित्, अस्माल्लोकात्मेत्य, एतमन्नम- यमात्मानमुपसंक्रामतीत्यादि एतमानन्दमयमात्मानमुपसंक्रामति' (ते. २।८) इति । बत्रायमर्थ:-स यः कश्चित, एवं ययोक्तं ब्रह्मोत्सृष्टोत्फीपकपमद्वतं सत्यं ज्ञानमनन्तमहमस्मीत्येवंचित । पशब्दस्य प्रकृत्तपरामर्शार्थत्वात् । स का, योऽस्माल्लोकात्मे त्यानमयादिमानन्दमयान्तमात्मानमुपसंक्रामति, अथादृश्ये नात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभयं प्रतिष्ठा विन्दत इति । तथा चोप- संक्रमितव्यान्नमयादिपवाहपतितस्याऽऽनन्दमयस्योपसंक्रमणक मत्यापगमात् , प्रियमादादिविशिष्टस्य तस्य 'सुख्यहम् ' इति प्रत्यक्षविषयस्य सत्यासत्वाशड्कानास्पदत्वेन तत्परिहाराय 'भसहम' इत्यादिवाक्यवैयाव , मियादिविशिष्टस्य च तस्या- दृश्यत्वादिधर्मकस्वासंभवात् 'यतो वाचो निवर्तन् ' (ते. २ । ४) इति श्रुतिप्रतिपादितवाङ्मनसागोचरत्वासंभवाद, पूर्वोक्तरी- स्पाऽऽनन्दमयपदार्थे दुःखलेशप्रतीत्या ब्रह्मशब्दमुख्यार्थत्वाभा. पाच्चाऽऽनन्दमयस्पाब्रह्मत्यसिद्धौ भृगुवल्ल्पामाम्नात्तस्प " सैपा भार्गवी वारुणी विधा । परमे व्योमन्यतिष्ठिता' (ते.३११) इत्येतदनन्तरमाम्नातस्थ । य एवं वेद इत्यस्य एतमान- न्दमयमारमानमुपसंक्रम्य ' (ते०३।१०) इत्यनेन संबन्धाद • भदृश्येऽनात्म्ये' इत्यादेः ' अभयम् इत्यन्तस्याऽऽनन्दव- ल्लीस्यस्यापि तसंनिधौ योजनया । य एवं घेद स फः'. य एवमन्नमयादिमानन्दमयान्तमात्मानमुपसंक्रम्याश्यत्वादिधर्मफेड- भयं प्रवितिष्ठति प्रतिष्ठा लभत इत्यस्यैव वाच्यत्वाभृगुवल्ल्या . . .

·४२९ भानन्दमयाधिकरणम् । आनन्द एव समाप्तिर्नाऽऽनन्दमय इत्यादरतिस्पष्टत्वात् । अत एव मातिपदिकमात्रमेवाभ्यस्यते-रसो वै सः ''यदे- प आफाश आनन्दो न स्याद ( ० २ । ६-७ ) • सपाऽऽनन्दस्य मीमांसा भवति' (ते. ३५) आ. नन्दो ब्रह्मेति व्यजानात् ' (ते. ३।६) इति । 'उपसंक्रा- मति, उपसंक्रम्य ' इत्यानग्दर्मयादावुपसंक्रमणकर्मत्वस्यैव प्र. तीतेन तस्य मुक्तमाप्यत्वम् । आत्मशब्दस्त्वमुख्यान्नमया- धनात्ममवाहपतितत्वात्तत्र गौण एव । विवेचयिष्यते चेदमुप- रिष्टात् । यत्तु चन्द्रिकायाम्-न 'उपसंक्रम्य ' इत्यत्रीपशब्दोऽति- मार्यः । अव्ययानायनेकार्यत्वस्यापि प्रयोगानुसारित्वात् । अन्यथाऽन्तःशब्दो बहिर्यः स्यात् । 'अस्माल्लोकात्मेत्य' इत्यनेनैव च शरीराख्यानमयपरित्यागस्योक्तत्वेन ' अन्नमय- मुपसंक्रामति' इत्यनेनापि तदुक्ती पुनरुक्तिश्च स्यादिति । तत्तु च्छमेव । न ह्यत्र नलुकावन्नीडे पक्षिप्रवेशवद्वा मुख्यं संक्रमणं विवक्षितम् । अन्नमये पाधात् । न ह्यन्नमयमुपसंक्रामतो याह्या. दस्माल्लोकाज्जलूकावदन्यथा वा संक्रमणं दृश्यते । स्वीकृतं वा त्वयाऽपि । किंतु ज्ञानमात्रम् । प्रयोगानुसार्यर्थकल्पनाया अपि तात्पर्याधीनत्वात् । प्रकृते च 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' (ते. २११) इति सर्वान्तरब्रह्मपतिपिपादयिपयैवान्नमयाद्यानन्दमयान्त- कोशनिरूपणेन ब्रह्मात्मताज्ञानेनान्नमयाद्यानन्दमयान्तवनात्म- स्वात्मतया भ्रान्तिगृहीतेष्वनात्मत्वग्रहरूपवाध एवोपसंक्रमणप- दार्थः । एवं सति न पुनरुक्तिरपि । · अस्माल्लोकात्मेत्य । इत्यत्र स्त्रीपुत्रादिदृष्टादृष्टविषयसमुदायो ह्ययं लोकः । स्वोपका- रंकत्वात्स्वीयत्वनाऽऽत्मतया गृहीतः । तदुक्तमध्यासभाये- स्त्रीपुत्रादिपु सफलेषु विफलेषु चाऽइमेव सफलो विकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । तस्मात्-लोकात्मेत्य मर्मत एते नाहमिति विनानचिकारेऽन्नमये देह आत्मबुद्धिं कृत्वा ततो यथाव्याख्यातमन्नमयमात्मानमुपसंक्रामत्यनात्मत्वेन पश्य- ति । ततः माणमयं ततो मनोमयं वनो विज्ञानमयं तव ·४ for शांकरपादभूपणे- आनन्दमयमुपसंकामति । अथाश्यत्वादिधर्मके सत्यज्ञानान- न्दादिरूप आत्मन्यभयं प्रतिष्ठा विन्दते ब्रह्मरूपेण स्थितो भवतीत्यस्यैव विवक्षितत्वात् । यचोक्तम् 'अन्नं ब्रह्म' इति ब्रह्मशब्दात् 'अन्नाद्धयेव खल्वि- मानि भूतानि जायन्ते ' (ले०३।२)इति ब्रह्मलक्षणाच तत्समा ख्ययाऽत्राप्यन्नमयादीनां ब्रह्मत्वंमिाते । तदप्यसत् । ' अधीहि भगवो ब्रह्मेति' (०३।१) इति ब्रह्ममश्नानन्तरम् 'तस्माएतत्यो. वाच । अन्नं प्राणं चक्षुः श्रोत्रं मनो वाचमिति । त होवाच । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन नातानि जीवन्ति । यत्म- यन्त्यभिसंविशन्ति । तद्विजिज्ञासस्व । तद्ब्रह्मेति । स तपोऽतप्यत । स तपस्तप्त्वा । अन्नं ब्रह्मेति व्यजानात् ' ( ते० ३ । १-२) इत्याद्याम्नायते । तत्रायमर्थः-भृगोः प्रश्नानन्तरं पिता वरुणो ब्रह्मपतिपत्तावन्नादीनां द्वारत्वम् । अन्नं प्राणम्' इत्यादिनाऽभि. धाय 'यतो वै । इत्यादिना ब्रह्मलक्षणं चाभिधायचंलक्षणं ब्रह्मानादिद्वारेण प्रतिपयस्वेत्युक्तवान् । अन्नादीनां ब्रह्मपतिपत्ती द्वारत्वं च 'प्राणस्य प्राणमुत चक्षुषश्चक्षुरुत श्रोत्रस्य श्रोत्रमन्न- स्यानं मनसो ये मनो विदुस्ते निचिक्युब्रह्म पुराणम्' (बृ०४। ४१८) इति श्रुत्यन्तरमसिद्धमेवेहोक्तम् । स भृगुब्रह्मोपलब्धौ द्वा- राणि ब्रह्मलक्षणं च श्रुत्वा 'इदमित्थम्' इति स्वरूपेण ब्रह्मानि- दिशपिता ब्रह्मपतिपत्तो नूनं साधनान्तरमपेक्षत इत्पनिर्दिष्टमपि तपसो ब्रह्मप्रतिपत्ती साधनत्वपवगत्य भृगुः-कुत्रेदं पित्रोदितं लक्षणं वर्तते, केदं परिपूर्ण भवतीत्येकाग्रेण चेतसा पर्यालो- चनात्मकं तपः कृत्वा 'अन्नाद्धयेव खरिचमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीवन्ति । अन्नं प्रयत्पभिसंविग्रन्तीति' । तस्मा- छुक्तमानस्य ब्रह्मत्वमिति प्रथमतोऽग्नं ब्रह्मेति व्यजानाज्जात- वान् । अन्नं ब्रह्मेति विज्ञायारयन्नस्योत्पचिदर्शनाच्छृत्युक्तं लक्षणं तत्र परिपूर्ण न भवतीति पुनरपि संशयमापन्नो भृगुः पितरम्. पसत्याधीहि ब्रह्मत्युक्तवान् । ततो यावद्राह्मणो लक्षणं परि- पूर्ण न भवति यावच ते जिज्ञासा न निवर्तते तावचप एव ते . १ 'मनस्यामम् 'इत्यानन्दाममापपुस्तके नास्ति ।

·४ आनन्दमयाधिकरणम् । ४३१ ब्रह्ममतिपत्तौ साधनं न त्वन्यदिति प्रतिपर्यायं तपसा ब्रह्म वि. जिज्ञासस्वेति पिता तस्मा उक्तवान् । ततस्तपसा विशुद्धात्मा माणादिष्वपि साफल्येन ब्रह्मलक्षणापश्यशनैः शनैरान्तर- मानन्दं ब्रह्मेति प्रतिपन्नवानित्यर्थः मकरणस्य प्रतीयते । तत्र फयम् ' अन्नं ब्रह्म' इति ब्रह्मशब्दादमादी अन्नाद्धयेव' इति ब्रह्मलक्षणाचान्नस्य ब्रह्मत्वं वक्तुं शक्यम् । तथा सति पुनरुपसत्यनुपपत्तेः। यत्तु चन्द्रिकायाम् अन्नादीनां ब्रह्मत्वेऽपि तद्विज्ञाय पुनरेव वरुणं पितरमुपससार, अधीहि भगवो ब्रह्म' इति पुनरुपस- तिस्त्वे रूपं निदिध्यासनेन साक्षात्कृत्य रूपान्तरस्य गुणा- न्तरविशिष्टतया निदिध्यासनार्थमनुज्ञामादातुं तत्रानुजानादीति वक्तव्ये यदी होत्याह तदिन यातिशयादित्युक्तम् । तदसत् । अघीहीत्यस्यानुजानाहीत्यर्थकत्ये मुख्यार्थत्यागापः । अस्म. दुक्तरीत्या निर्वाहे लक्षणाया बीजाभावात् । चि-एवं हि पुनरुपसत्ती तत्तह्मरूपसाक्षात्कारे भृगोरकृतार्यताधुद्धिरेच हेतुर्नान्यत् । तथा चान्नाघेकाद्विवादिब्रह्मरूपसाक्षात्कारेऽप्य. कृतार्यतायुद्धचा ततोऽपि गुणान्तरविशिष्टतया निदिध्यासनाया. नुज्ञामादातुं पुनरुपसन्मस्य तस्याऽऽनन्दमयान्तपञ्चब्रह्मरूपसा- क्षात्कारानन्तरमपि ब्रह्मणोऽनन्तरूपतयाऽनन्तगुणविशिष्टतया घाकृतार्थतायुद्धधा ततोऽपि गुणान्तरपिशिष्टतया निदिध्यासना- यानुज्ञामादातुं पुनरनुपसत्तौ बीजाभावात् । नापि ब्रह्मणोऽनन्त- रूपत्वेऽप्यन्नमयादिपश्वरूपसाक्षात्कार एव कृतार्थवेति भृगो- निश्चये किंचिदमकमस्ति । अय 'ब्रह्मविदामोति परम् ' इत्युपक्रमे ब्रह्मज्ञानस्य फल- वत्वं प्रतिज्ञाय किं तद्रम किंवा तद्वेदनमित्याकाक्षायाम् सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' इति तल्लक्षणमुक्तम् । तत्रानन्तपदबोधित सर्वधरत्यनुस्यूततया सर्वान्तरत्वमेव 'यो वेद निहितं गुहायाम' इत्यनेन वेदनस्वरूपकथनपरेण तस्माद्वर एतस्मात् ' इत्या- दिना चोपपादितम् । तस्य च सर्वान्तरत्वस्याऽऽनन्दमय एव मानस्य कतन्यानो लक्षण उत्तया परमासिफलक:

·४३२ शाकरपादपणे- ~ वेदनविषयत्वजगत्कारणत्वादिना ब्रह्मत्वावगमानिरुक्ताभ्यास आनन्दमयविषय इति निश्चीयते इति चेत् । न । आनन्दमय- स्योपान्तसन्तरत्वपर्यवसानस्यासिद्धः। अन्नमयादिभ्य इव तत:' अन्योऽन्तर आत्मा' इत्यनाम्नानात्तत्सिद्धिरिति चेत् । न । आनन्दमयपर्यायोत्तरम् ' तस्वैप एव शारीर आत्मा। यः पूर्वस्य ' इत्यानन्दमयादन्यस्यान्तरात्मन आम्नानेन तत्रैव सन्तिरत्वपर्यवसानेन पुच्छब्रह्मरूपतद्विपय एवाभ्यास इति वक्तं युक्तत्वात् । अभ्यासस्य पुच्छन्नमविषयत्वेऽपि ' सोऽका- मयत ' इति पुंलिङ्गनिर्देशोपपत्तिः माक् समर्थितष । वस्तुतस्तु सर्वान्तरत्वं नात्रोपकान्तम् । 'यो वेद निहितं गुहा. याम् ' इति गुहानिहितत्वमात्रोक्तः । तस्य चाऽऽनन्दमय एव पर्यवसानं तस्य जीवत्व एव लिङ्गम् । ४ द्विमकारण हि ब्रह्मणो गुहानिहितत्वम् । ब्रह्मणः पारमेश्वररूपेण जैवरूपेण च । तत्र च 'यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्यत्र गुहायां स्थितमि- त्पनभिधाय निहितमित्युक्त्या पारत-पावगमात् । 'परमे व्योमन्मतिष्ठितम् ' इति तस्य परमेश्वराश्रितत्वोक्तश्च । अत्र हि परमव्योमशब्दः परमेश्वरपरः । भृगुवल्ल्यां समपञ्च ब्रह्म- स्वरूपं निरूप्य संपा भार्गवी वारुणी विद्या ।परमे व्योमन्प्रति. ठिता' इति ब्रह्मपरपरमव्योमशध्द समानार्थकत्वानुरोपाव अत एवोपसंहारेऽपि नाम पुच्छं प्रतिष्ठा ' इति तस्य ब्रह्मा- शिवत्वं प्रतीयमानं न यथाकथंचिन्नेयम् । उपक्रमोपसंहारेकरू. प्यस्य न्याय्यत्वात् । न चैवं सति 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् । इति संक्षिप्य कथितस्यार्थस्य यो वेद निहितं गुहायाम् ' इत्यादि 'सोऽश्नुते सर्वान्कामान् ' इत्यनेन वितत्वेन गुहानिहितस्य जीवत्वे तवेदनस्य सर्वकामावासिफलकत्वासंभव इति शुन्यम् । गुहाया निहिम सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति यो वेदेति योजनया सर्वकामावान ह्मज्ञानफलकत्वस्यैव प्रतीतः । न च जीवस्य ४ द्विप्रकारेणेति । द्वी मागी यरिमन्दिमागः । स चासो प्रकारश्चेति विग्रहः । शाकपार्थिवादित्वादत्तरपदलोपः । प्रकारद्वयनेति यावत् । प्रकारद्धये- नेत्युचितः पाठः। - ..

·४३: . आनन्दमयाधिकरणम्। ब्रह्मताज्ञानस्य ब्रह्मणा सह सर्वकामावासिः फलं तव मते न संभवतीति वाच्यम् । यत: ' सोऽश्नुते सर्वाफामान्सह ब्रह्मणा विपश्चिता ' (० २६१) इत्यत्र न सहाय तृतीया । सहेत्यस्य हि न ब्रह्मणेत्यनेनान्यया । वैदिकसमदायागतसहेत्यत्र[स्य वि. रामस्य तत्र गमकत्वात् । किंतु सहेति योगपद्ये । कामानित्यत्रा- न्वेति । ब्रह्मणेतीत्यंभावे तृतीया । तादात्म्येन ब्रह्मानवानस्य लक्षणम् । तथा च ब्रह्मात्मना सन्किामानश्नुते । एतस्यैवाऽऽ. नन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति (वृ०४।३३२) इति श्रुते. पिम्वभूतानन्दानुभन सर्वकामावा: सुकरत्वान्न निर्विशेषमकर- गाननगण्यम् । न च पूर्वपर्यायेषु 'अन्नाद्वै प्रजाः प्रजायन्ते' 'माणं देया अनुपाणन्ति विज्ञानं यज्ञं तनुते ' (ते. २ । २-३- ५) इति श्लोकानामवयविविषयत्वदर्शनारमायपाठादानन्दमयप- ययिऽपि । असन्नेव स भवति । असहमति पेद पेव'(०२ ६) इत्यादिनिगमनश्लोकस्याऽऽनन्दमयविषयत्वे तश्त्यब्रह्मश- दाभ्यास आनन्दमयविषय इति वाच्यम् मनोमयपर्याये 'पत्तो वाच:' इति श्लोकस्य ब्रह्मविषयत्वेन ताशनियमासिद्ध मा- यपाठभङ्गात् । यदि च तत्रापि ब्रह्मविषयकमाप्स्याश्रयतया मनः प्रतिपादितमेव, मानरूपत्वात्तस्य च मनोतिरूपत्वा- दिविश्लोकस्य कचिन्मनोविषयत्वमित्युच्यते तदा प्रकृतेऽपि • असनेव स भवति' इत्यत्र स इत्यनेन परागृष्टस्याऽऽनन्द- मयस्य ब्रह्मविषयकसदसवेदनाभ्या सत्वासत्त्वाथयतया मति- पादमस्तीति श्लोकस्याऽऽनन्दमयविषयत्वं वक्तं सुवचम् । परं तन्नाऽऽनन्दमयस्य ब्रह्मत्वसाधकम् । तेनाऽऽनन्दमये ब्रह्मशब्दा- ध्यानासिद्धः। असन्नेब स भवति' इति श्लोकस्थसर्वना- म्नातिसंनिहितत्वेन परामृष्टस्य भियादिविशिष्टस्य सत्वासच. शङ्कानास्पदतया तनिवारणाय प्रष्टत्तमन्त्रस्य तद्विषयत्व आन. पातस्य पूर्वमुक्तत्वाच्च । एतेन तद्धेतन्यपदेशमान्त्रवर्णि- फगानध्यपदेशादयोऽप्यानन्दाये सुतरामसिद्धा इति व्याख्यात- मायव । ' सोऽकामयत ' इति पुंलिङ्गेन सर्वनाम्नाविसनिहि- तस् ।ऽऽनन्दमयान्तरात्मनः तस्यैष एव शारीर आत्मा'(त ·४३४ ' शांकरपादभूपणे- २५) इति निर्दिष्टस्यैव परामशी नाऽऽनन्दमयस्येत्यप्युक्तमेवेति न तद्भलादपि तहेतुव्यपदेशोपपतिः । यदप्यन्नमयादीनामपि ब्रह्म शब्दादेव ब्रह्मत्वामिति जयती- योक्तं श्रुतावन्नमयस्याऽऽदित्वेऽपि सूत्र आनन्दमयस्येतरोपलक्षक- तयोपादानं युक्तमिति चन्द्रिकोक्तम् । तदप्यसत् । अभ्यासादि- त्यसंगतेः । यद्यपि 'विज्ञानं देवाः स । ब्रह्म ज्येष्ठमुपासते । विज्ञानं ब्रह्म चेद्वेद (ते. २५) इति विज्ञाने ब्रह्मशब्दा- भ्यासोऽस्ति तथाऽपि येऽन्नं ब्रह्मोपासते ''ये माणं ब्रह्मोपा.. सते (ले० २।२३) इति सकृदेव ब्रह्मशब्दश्रवणादन- मयादी ब्रह्मशब्दाभ्यासाभावात् । यदि च ब्रह्मशब्दाभ्यासादिति भाष्ये ब्रह्मार्थक शब्दाभ्यास एव विवक्षितः । तथा च एतम. अमयमात्मानमुपसंक्रम्य (०३३१०) इत्यादौ ब्रह्मशब्दसमाना- र्थकात्मशब्दस्यापि सत्त्वात् । ' येऽन्नं . ब्रह्मेत्यादिरूपादभ्यासा- तैत्तिरीयके' इत्यनुव्याख्यानानुसारेणकविषयासकृदुक्तिलक्ष- णमुख्याभ्यासाभावेऽप्यसकदुक्तिरस्ति । तथा चान्नमयादिविपय- स्वेन ब्रह्मशब्दस्यासकृच्छ्रुतत्वाभिमायोऽभ्यासशब्द इति सुधो- करीत्या वा नानुपपत्तिरिति विभाज्यते तदाऽपि सूत्रे प्रथमोप- स्थितानमयनिर्देशत्यागे वीजाभावः । यत्तु-अन्नमयादीनां तहि ब्रह्मता किं नासूत्रयदित्याक्षिप्प सूत्रस्याल्पाक्षरत्वादादिमत्त्वेऽप्यानन्दमयस्य संगवत्वेन ग्रहण- मिति जयतीर्थोक्तं समाधानम् , यच्चान श्रुतावनमयस्याऽऽदित्वेऽ. पि सूत्र आनन्दमयस्येतरोपलक्षकत्वेनोपादानं युक्तम्, तत्र जिज्ञासासूत्राक्षेपकस्यावयवत्वादिपूर्वपक्षहेतोः सत्त्वादिति चन्द्रि- फोक्तं चासत् । जिज्ञासासूत्रासंगतेः प्रागेव निरस्तत्वात् । अन्नमयेऽप्यद्यत्वश्रुतिविकारार्थतोपपादकस्य ' अनात्पुरुषस्त- स्मात्सर्यापधमुच्यते । इत्यादेः पूर्वपक्षोपपादकस्य सत्त्वाच्च । एवमन्नमयादितः पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरस्य प्राणमयादेन्यत्वोपदे- शेन न पश्चानां ब्रह्मता । ब्रह्मशब्दमानं च 'ये गाम ब्रह्मो- पासते' इत्यादाविव न ब्रह्मतागमकं किंतु ग्रहावेनोपास. नमात्रम् ।

·, भानन्दायापिकरण। यतु-नाविद्यमानं दुयते चेदा ध्यातुं न वैदिकाः । न वत रमन्न्यहो असदुपासनयाऽऽगहनने ॥ इति स्मृत्या । अचेतनासत्यायोग्यान्यनुपास्यान्यफलस्ववि- पर्ययाभ्याम् ' इति संकर्पणसूत्रेण चासदुपासनाया निषेधात् नाम ब्रह्म' इति वाक्ये ब्रह्मशब्द: नामाभिमानिनी चोपा तस्यां वहा हरि स्मरेत् । इति स्मृत्यनुरोधेन ब्रह्माधिकरणे नामपदार्थोपादौ गौणः । नामति प्रथमावचनं चा 'सन्तो मारुतः' इति वत्सप्तम्ययें सप्तम्या चा स्वादेशः। 'सुपा सुलक् ' (पा०स०७।१।३९) इवि सूत्रात् । अन्यथा 'श्रुतं होव मे भगवदृशेभ्यस्तरति शोकमाम- वित्र' (छा०७१११३) इति शुद्धात्मानं पृष्टवन्तं नारदं प्रति नामो. पास्तिकथनमयुक्तमेव स्यात् । उपःकालादिकं ध्येयस्य हरेराधार इति उपासीत । उपादिकं यथाऽऽधारो भवति तथोपासीत । उपकालादी विद्यमानः सन्हरिमुपासीतेति ताशस्मृतेरर्थः । एवं प्रतिमायामपि देवताधारत्ययुद्धथैवोपासनं न तु देवताता- दात्म्यघुद्धित इत्यादिकमानन्दतीर्थीयैरुक्तम् । तदसत् । उक्त- स्मृत्याऽसदुपासनानिपेधेनान्नादौ ब्रह्मदृष्टिविधानासंभवेऽपि ना- मादिवाक्य इवात्रापि स्वदुक्तरीत्यैव प्रथमायाः सप्तम्यर्थे त्ति सतम्या वा स्वादेशमुपेत्य येऽन्नं ब्रह्मोसते ' इति श्रुत्यर्थतंभ- वेन ब्रह्मश्रुतिगात्रेणान्नादेशत्वासिद्धेः। न च सर्वकारणत्य- लिङ्गादन्नस्य ब्रह्मता, नामादौ तदभावान्न तस्य सेति वाच्यम् । 'ओपधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः' (०२११) इति जन्य. स्वलिङ्गेनासंजातविरोधिना तस्यान्यथा नेयत्वात् । 'अनाव मजाः प्रजायन्ते । इति:भजाशब्देन संकोचावगतेय न सर्वकार णत्वं तस्य । उक्तस्मृतिसूप्रयोरत्यन्तासदुपास्तिनिपेयपरत्वसंभ- वेन नामादौ ब्रह्मत्वेनोपासनपद 'येऽनं बमोपासते' इत्यादाव- नादौ प्रलयेनोपासनविधिपरत्वेन ब्रह्मशब्दोपपत्तेस्तस्यान्नादी ब्रह्मत्वासाधकत्वाच्च । ननु-उक्तस्मृत्यादिनिध्योपासनाया अत्यन्तासत्त्वं पाती- तिफत्वमलीकत्वं वा । नायः । वाग्धेनुत्वादेरुपास्य- ·४३६ शफिरपादभूपणे- त्यात् । न चोपास्यत्वेन विहितं यत्तदन्यमातीतिकत्वं त.. दिति घाच्यम् । तदुपासनस्यामसक्तत्वेन तनिषेधायोगात् । अत एव नान्त्यः । अलीफस्योपास्यत्वेनाविहितत्वात्तदु, पासनस्यामसक्तत्वेन तन्निपेधायोगात् । अयोपास्यत्वेनाविहि- तस्यापि देहाँदे रागमाप्तोपास्यत्वेन निषेधाईत्वमिति प्रथमपक्षः साधुरवेति चेत्तहि स्मृतेः मतिपेयपरत्वेन सावकाशत्वेऽपि सूत्रा. नर्थक्यम् । न्यायामतिपादनाव । नहि सूत्रं विधिप्रतिपेधरूपम् । किंतु न्यायविशेपप्रतिपादनद्वारा प्रतिपधतात्पर्यनिर्णायकमिति चेत् । अत्र वदन्ति-अत्यन्तासत्त्वं हि प्रकृत उपास्यत्वेनाधि- धेयत्वायोग्यत्वरूपं विवक्षितम् । तत्त्वं च द्वधा । उपास्यत्वेन विध्यभावात्तद्धाचे न्यायविरोधाद्वा । तथा च देहादेरुपास्यत्वे- नाविधेयत्वेऽप्युपास्यत्वेन रागमाप्तत्वात्स्मृत्योपास्यत्वेन निषे. ध्यता । सूत्रेण तु पत्र च्यावहारिक मानीतिकं च चिहियोपा- स्यत्वेन प्रसक्तं तत्र व्यावहारिकमेचीपास्यं शास्त्रार्थो न तु मातीतिकम् । व्यावहारिकस्य संभवे प्रात्तीतिकस्यानादेयत्वात् । यथोद्गीतो(यो)पासनायामनन्तत्वादिकं मातीतिफमाकाशादी नो. पास्यं किंतु ब्रह्मणि सत्यम् । यथा पा सत्यकामत्वादिकं ब्रह्मणि व्यावहारिकमुपास्यं न मातीतिकम् । देवताधिकरणन्याये. नोपासनावाक्यस्य व्यावहारिकमामाण्यात् । एवं यत्र चेतनमचे. तनं चोपास्यं विधिना प्रसक्तं तत्र चेतनमेवोपास्यं शास्त्रार्थः। घद्धातिशयलामात् । यत्र चौपास्यत्वेन यं पुरुष मति यदयोग्य यथा तामसं प्रति परमसात्त्विकी विष्णुमूर्तिः सात्विकं प्रति वा तामसी भैरवविशेषादिमूर्तिस्तत्तेन नोपास्यम् । अश्रद्धासंभवात् । इति चोध्यत इति न सूत्रवैयर्यम् । वाचं धेनुमुपासीत, योपितमग्निं ध्यायीत ' इति मातीतिके वाग्धेनुतादात्म्य उपास्यत्वदर्शनादुक्तस्मृत्यादेमिथ्याभूत उपास्यत्वनिषेधपरत्वा- संभवादुक्तरीत्याऽत्यन्तासदुपास्तिनिपेयपरत्वं त्वयाऽप्यवश्यं वाच्यम् । यत्तु ' रात्रि धेनुमिवायति' इति श्रुत्यन्तरे रात्री घेनुसार- श्योक्तेः। रेतो जुति' इति श्रुत्यन्तरे रेतोपाहुत्याधार- ·मानन्दगयाधिकरणम् । ४३७ त्वस्यामावुक्तेनुशब्दानिशब्दो गौणौ ।' असौ वाय लोको गौतमानिः' इत्यादिपश्चागिविद्यायां छान्दोग्यवाक्ये स्वलोंका- दयः प्रतीयमाना न पश्चाग्नयः किंतु- नारायणादयः पञ्च क्रमात्पञ्चामयः स्मृताः ।।. अदनादगानेतृत्वान्वितरामबलत्वतः ॥ इति भाप्योक्तरीत्या नारायणादयः। योगेन तदर्यावगमादितिवद 'योपितममिं ध्यायीत' इति वाक्येऽग्निशब्दो यौगिको वेति परैरुक्त- म् । तदसत् । आरोपेण मुख्यत्वसंभवे गौणताया अन्याय्यत्वात् । न चैवं सति गौण्युच्छेदमसङ्गःशयः। यत्रोपासनाया अश्रवण- पथा-कौण्डपायिनामयने श्रुते 'मासमामिहोत्रं जुहोति' इत्यादी * कौण्डपायिनामयन इति । तत्र हि ' उपप्तद्भिश्चरित्वा' मासमग्निहोत्रं जुहोति' इति श्रूयते । अत्र यावजीवमग्निहोत्रं जुहोति ' इत्यनेन प्राप्तं नि- त्यमाग्निहोत्रमनूद्य मासरूपो गुणो विधीयतामहोस्वित्कर्मान्तरमेतदिति संशयः । किं तावत्माधम् । नित्यमग्निहोत्रमन्द्य मासरूपो गुणो विधीयते लाघवा. दिति । अत्रोच्यते-कि मास एव गुणत्वेन विधीयतेऽथवोपसदोऽपि । न ताव- दायः । नित्याशिहोत्रप्राधिरहितानामुपसदामपि त्वन्मते विधातव्यत्वात् । नापि द्वितीयः । प्राप्ते कणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः' इति न्यायेन वाक्यमेदापत्तेः । तस्मात्कर्मान्तरमिति सिद्धान्तः। ननूक्तरीत्या गुणविधिर्मा भन्नाम तथाऽपि कर्मान्तरत्वे किं मानमिति चेत् । प्रकरणान्तरमिति बूमः । नह्येतन्नित्याग्निहोत्रस्य प्रकरणम् । किंत्वयनस्यैतत्प्रकरणम् । अयनमारभ्याधी- तत्वात् । ननु तर्हि नित्याग्निहोत्रे गुणविधिशङ्का कुत इति चेत् । भग्निहोत्र- शब्देन समर्पणादिति गृहाण । स चाग्निहोत्रशब्दोऽवश्यमुच्चारणीयः । अन्य. था नित्याग्निहोत्रधर्माणामतिदेशो न स्यात् । ननु नायमग्निहोत्रशब्दो नित्या- ग्निहोत्रधर्मानतिदेष्टुमर्हति । अग्निहोत्रेति नाम्न उमयोरग्निहोत्रयोर्मुख्यवृत्त्या - समानत्वादिति चेत् । मैवम् । अग्नये होत्रं यस्मिन्कर्मणि तदग्निहोत्रमि- त्यवयवार्थ नित्याग्निहोत्रे संपाद्य तन्नामधेयत्वं तत्प्रख्यशास्त्रान्निीतम् । अत- स्तनवार्य शब्दो मुख्यः । न चोमयत्र मुख्यत्वं संमवति । अनेकार्थत्वस्या- न्याय्यत्वात् । तस्मान्मुख्यत्वासमवान्मासामिहोत्रे गोण्या वृत्त्या वतित नित्या- ग्निहोत्रधर्मानतिदिशतीति सिद्धम् ।

·. . शांकरपादभूपणे- घेद आरोपस्य निष्पयोजनतयाऽमिहोनसादृश्यार्थकानिहोत्रपदेन नयमिफाग्निहोनधर्माणां तात्पर्यविपयाणां गासानिहोने माप्त्यर्थ तथा सिंहो देवदत्त इत्यादी लोक आरोपस्य निष्पयोजनतया सिंहगुणशौर्यादिमतीतितात्पर्यनिर्वाहार्थं च गोण्या आवश्यक त्वात् । रुढचर्यस्मारितगौणार्यविवक्षायां रुढचर्थस्यात्यागात् । यौगिकार्यस्य च नानावयवत्तिसापेक्षत्वेन रूढचर्थापेक्षया दुर्वल. स्वात् । रुढयर्थरय सादृश्यादिप्रतियोगितया शाब्दबोधविपयत्वे संभवति सति गौणार्थत्यागेन यौगिकार्यग्रहणस्य रथकाराधि- करणविरुद्धत्वाच्च । ' नाम ब्रह्मेत्युपासीत' इत्पादौ प्रथमा- या सप्तम्यर्थे ति सप्तम्या वा स्वादेशं स्वीकृत्य चाफ्यार्थवर्णने समानविभाक्तिकत्वाभावेनेतिशब्दानन्वयमसङ्गाच्च । नान्नि ब्रह्मत्वारोपेणोपासनमेव वाक्यार्थ इति युक्तम् । एवं च प्रतिमा- दावपि देवतात्वारोपेण मुख्यत्वसंभवे गौणार्थग्रहणमन्याय्यम् । यत्तु-प्रतिमायां देवतात्वारोपेणोपासनया फलानुत्पत्तिः । यः स्वात्मधुद्धिं कुणपे त्रिधातुके स्वधीः कलत्रादिपु भौम + ईज्यधीः । यस्तीर्थवुद्धिः सलिले न कहिंचि- उजनेष्वभिशेपु स एव गोखरः ॥ इति स्मृत्या शिलादेव इति ज्ञानस्य भौम ईज्यधीरिति निषेधादिति परैरुक्तम् । तदसत् । मणिप्रभायां मणिवुद्धया धावतो मणिलाभवत्सवादिभ्रमरूपमतिमादेवताज्ञानस्य फलज- नफतायाः शास्त्रमामाण्येन स्वीकाराव । स्पष्टं चेदमाकरे। य. स्त्वात्मबुद्धिमित्युक्तस्मृतेदेहादिभिन्न आत्मा। कलत्रभौमसलिल. भिन्नाः साधवः स्वीयाः पूज्यास्तीर्थभूताश्चेत्यर्थे तात्पर्यावहादि- मिन्नो नाऽऽत्मा । कलत्रादिभिन्नाः साधवः स्वीयत्वपूज्यत्वतीर्थ- त्वशून्या इति भ्रमव्युदासपरत्वेन शिलादी देवतात्वारोपनिषेध. कत्वाभावात् । प्रथमतश्चन्द्रं द्रामसमर्थ वालं मति शाखा प्रदर्य पथाचया चन्द्रो दयते तद्वत्पथमतः शुद्धात्मनो दुर्बोधत्वात्पथा- + ईज्योरिति । ईज्यो गुरुस्तद्धीवुद्धिः । पूज्यबुद्धिरिति यावत् ।

·आनन्दमयाधिकरणम् । नापृष्टमपि योधयितुं नामाधवच्छिन्नात्मख्यानात्मोपास्तिमुक्त्वा पवादमाख्यशुद्धास्मोपदेशः कृत इति शुद्धात्मानं पृष्टवन्तं नारद प्रति नामोपास्तिकयनमयुक्तमिति दूपणानवकाश इत्यलमप्रस्तुत मासाङ्गिकर्षिचारेण । एवमन्नस्य ब्रह्मत्वे 'अद्यतेति च भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते' इति श्रुत्युक्तमत्वमपि तत्रानुपपन्नमेव स्यात् । यत्पजीव्यत्वमेवाद्यत्वम् । स वा एप:' इत्यन्यभारम्भादि. 'त्यानन्दतीयोक्तम् । तदपि न साधु । यद्यधत्वमुपजीव्यत्वं तदाऽ. तृत्वमुपजीवकत्वं स्याद । तच्च बाधितम् । नहि भूतानि परमा- त्मन उपजीव्यानि । किंचोपजीवनं नादिधातोः शक्यम् । अदि भक्षणे' इति भक्षण एव तस्य शक्तत्वात् । न वा तत्रा- नादितात्पर्यमाश्रित्य लाक्षणिकमयोगोऽपि दृष्टः। न चायत इत्यत्रादिरूपजीवनपरः, अतीत्यत्र संहारपर इति यरूप्ये किंचि- दमकमस्ति । संहारोऽपि नादेर्मुख्योऽर्थ: । प्रसिद्धानमयादिपरत्वे तुभयं युक्तम् । पुरुपात्मना परिणतस्य तस्य भूताद्यत्वात्तदत्त- स्वाच । तस्मादनमयादयः कोशा एव, न ब्रह्म । अत एव ' ओपथीभ्योऽनम् । अन्नात्पुरुषः (ते. २। १) इति मसिद्धानविकारदेहमुक्त्वा स वा एप पुरुपोऽन्नरसमय:' (ते. २।१) इति तदेतच्छब्दाभ्यां प्रकृतातिसंनिहिवान्नविकार: मत्यक्षशिरःपाण्याधाकृतिमान्पराष्टः। यत्त स वा एपः' इत्यन्यप्रारम्भादित्यनेन यस्मादा. काशादिकमुत्पन्नं स एवाऽऽरमा तदेवत्पदाभ्यां परामृश्यत इत्यानन्दतीर्थीकम् । तदसव । उक्तरीत्या भकृतातिसंनिहिताना मय पुरुपपरामर्श संभवे दूरस्थपरामर्शकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । दूरस्थपरामर्शेऽप्यस्मद्रीत्योपादानपरमात्मतादात्म्योपदेशपरतयोप. पत्तेः । त्वदीयाsपि तत्त्वमसि' इत्यादौ तच्छब्दस्य तदधीने लक्षणावत्तदेवच्छन्दयोरपि तदधीने लक्षणयोपपत्तेश्व न ततोऽन्न. मयस्य ब्रह्मत्वम् । न च लक्षणाकल्पने धीजाभावः शक्यः । • अद्यतेति च ओपथीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः' इत्यादि- - ·- शौकरपादभूपणे- वेद आरोपस्य निष्प्रयोजनतयाऽमिहोत्रसादृश्यार्थफाग्निहोत्रपदेन नयमिकाग्निहोत्रधर्माणां तात्पर्यविपयाणां मासानिहोंने प्राप्त्यर्थ तथा सिंहो देवदत्त इत्यादी लोक आरोपस्य निष्पयोजनतपा सिंहगुणशौर्यादिमतीतितात्पर्यनिर्वाहार्य च गोण्या आवश्यक स्वात् । रूढधर्थस्मारितगौणाधिवक्षायां रुढयर्थस्यात्यागात् । यौगिकार्यस्य च नानावयवत्तिसापेक्षत्वेन रूढयर्थापेक्षया दुर्वल. स्वाद । रूढयर्थस्य सादृश्यादिप्रतियोगितया शान्दवोधविपयत्वे संभवति सति गौणार्थत्यागेन यौगिकार्यग्रहणस्य रथकाराधि- करणविरुद्धत्वाच्च । नाम ब्रह्मेत्युपासीत ' इत्यादी प्रथमा- या सप्तम्यर्थे वृति सप्तम्या वा स्वादेश स्वीकृत्य वाक्याथवर्णने समानविभाक्तिकत्वाभावेनेति शब्दानन्वयमसङ्गाच्च । नान्नि ब्रह्मत्वारोपेणोपासनमेव वाक्यार्ध इति युक्तम् । एवं च प्रतिमा- दावपि देवतात्वारोपेण मुख्यत्वसंभवे गौणार्थग्रहणमन्याय्यम् । यत्तु-प्रविमायां देवतात्यारोपेणोपासनया फलानुत्पतिः । यः स्वात्मयुद्धिं कुणपे विधातुके स्वधीः कलत्रादिपु भौम + ईज्यधीः । यस्तीर्थवुद्धिः सलिले न फर्हिचि- उजनेष्वभिशेपु स एव गोखरः ।। इति स्मृत्या शिलादेव इति ज्ञानस्य भौम ईज्यधीरिति निधादिति परैरुक्तम् । तदसत् । मणिप्रभायां मणिवुद्ध या धावतो मणिलाभवत्संचादिभ्रमरूपमतिमादेवताज्ञानस्य फलज- नफतायाः शास्त्रमामाण्येन स्वीकारात् । स्पष्टं चेदमाकरे । य- स्त्वात्मबुद्धिमित्युक्तरमृतेहादिभिन्न आत्मा। कलत्रभौमसलिल. मिन्नाः साधवः स्वीयाः पूज्यास्तीर्थभूताश्चेत्यर्थे तात्पर्यावहादि- भिन्नो नाऽऽत्मा । कलत्रादिभिन्नाः साधवः स्वीयत्वपूज्यत्यतीर्थ- त्वशून्या इति भ्रमव्युदासपरत्वेन शिलादो देवतात्वारोपनिषेध. करवाभावात् । प्रथमतश्चन्द्रं द्रष्टुमसमर्थ चालं प्रति शाखां प्रदर्य पश्चाधथा चन्द्रो दयते तद्वत्पथमतः शुद्धात्मनो दुर्योधत्वात्पश्चा- + ईज्यधीरिति । ईज्यो गुरुस्तद्धीवुद्धिः । पूज्यबुद्धिरिति यावत् ।

·. आनन्दमयाधिकरणम् । सेनापृष्टगपि वोधयितुं नामाधवच्छिन्नात्मरूपानात्मोपास्तिमुक्त्वा पयागमाख्यशुद्धात्मोपदेशः कृत इति शुद्धात्मानं पृष्टयन्तं नारदं प्रति नामोपास्तिकयनमयुक्तमिति दपणानवकाश इत्यलमप्रस्तुत मासङ्गिकविचारेण । एवमन्नस्य ब्रह्मत्ये 'अद्यतेति च भूतानि तस्मादनं तदुच्यते' इति श्रुत्युक्तमत्वमपि तत्रानुपपन्नमेव स्यात् । यत्पनीव्यत्वमेवायत्वम् । 'स वा एप:' इत्यन्यमारम्भादि- 'स्पानन्दतीर्योक्तम् । तदपि न साधु । यद्ययत्वमुपजीव्यत्वं तदाऽ. तृत्वमुपजीवकत्वं स्यात् । तच्च बाधितम् । नहि भूतानि परमा- स्मन उपजीव्यानि । किंचोपजीवनं नादिधातोः शक्यम् । अदि भक्षणे' इति भक्षण एव तस्य शक्तत्वात् । न वा तत्रा- नादितात्पर्यमाश्रित्य लाक्षणिकपयोगोऽपि दृष्टः। न चायत इत्यत्रादिरूपजीवनपरः, अत्तीत्यत्र संहारपर इति यरूप्ये किंचि- द्गमकमस्ति । संहारोऽपि नादे ख्योऽयः । प्रसिद्धान्नमयादिपरत्वे तुभयं युक्तम् । पुरुषात्मना परिणतस्य तस्य भूतायत्वाचदत्त- स्वाच । तस्मादन्नमयादयः कोशा एव, न ब्रह्म । अत एव 'ओपपीभ्योऽनम् । अग्नात्पुरुषः' (ते. २। १) इति प्रसिद्धाम्नविकारदेहमुक्त्वा 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमय: (ले० २।१) इति तदेतच्छब्दाभ्यां प्रकृतातिसंनिहितान्नविकारः प्रत्यक्षशिरःपाण्याद्याकृतिमान्परामृष्टः। यत्त स वा एपः इत्यन्यप्रारम्भादित्यनेन यस्मादा- काशादिकमुत्पन्नं स एवाऽऽत्मा तदेतत्पदाभ्यां परामृश्यत इत्यानन्दतीर्योक्तम् । तदसद । उक्तरीत्या प्रकृतातिसंनिहिताना मयपुरुषपरामर्शसंभवे दूरस्थपरामर्शकल्पनाया अन्याय्यवाद । दूरस्यपरामर्शऽप्यस्मद्रीत्योपादानपरमात्मतादात्म्योपदेशपरतयोप- पत्तः । त्वद्रीत्याऽपि तत्त्वमसि' इत्यादौ तच्छब्दस्य तदधीने लक्षणायचदेवच्छब्दयोरपि तदधीने लक्षणयोपपत्तेश्च न ततोऽन्न- मयस्य ब्रह्मत्वम् । न च लक्षणाकल्पने बीजाभावः शक्यः । ' अद्यतेति च ओपधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः' इत्यादि- .

·४४० शांकरपादभूपणे- विकारोपपादकबहु नराम्रह्मलिङ्गदर्शनस्येय धोजत्वात् । एवं प्राणं. मयादीनामप्युक्तरीत्या परस्परान्यत्वयोधनान्मुख्यार्थस्य प्रसि- दस्य त्यागात्ततोऽप्यन्तरात्मश्रवणाच्च न ब्रह्मता । मनोमये तु न ब्रह्मशब्दः श्रूयते । आनन्दात्मकशुद्धनमसाक्षात्कारसाधन- त्वेन विशुद्धमनसस्तूयमानत्वादिति दिक् । प्रचुरानन्दत्वादानन्दमयो विष्णुरिति द्वितीयस्त्रार्थोऽपसा- धोव । आनन्दमयशब्दस्य हि प्रचुरानन्दायकत्यम् तत्प्रकृत. वचने मयट' (पा० सू० ५। ४ । २१ ) इति सूत्रेण प्रचु. रतायां विहितमयडन्तत्वाद्वक्तव्यम् । तय पाकरणतत्वज्ञा अस्पदीयाः केचिन्न क्षमन्ते । तथा हि तदभिप्राय:-इदं सूत्रं वैयाकरणरित्यं व्याख्यातम् । तदिवि प्रथमान्तोपस्थापकम् । तथा च प्रथमासमर्यात्मकृतस्य वचने प्रतिपादने विवक्षिते मयट भवतीति सूत्रार्थः । अत्र च प्रकृत इत्येव सिद्ध वचनग्रहणाल्लोके मयदन्तः शब्दांशस्य प्रकृत्यर्थस्य प्रतिपादन प्रसिद्धं तत्त्वेन प्रकृत्यर्थस्य मतिपादने विवक्षिते मयडू भवतीति लभ्यते । लोके च माचुर्येण प्रस्तुते मकृत्यर्थ एव विवक्षिते मयदन्तमयोगदर्श- नात्माचर्येण प्रस्तुतत्वं वचनग्रहणाल्लभ्यते । आस्मिंश्च पक्षे पाचु- पेण प्रस्तुतत्वं प्रकृत्यर्थः । मयट् स्वार्थिक एव तदर्थद्योतकः । तस्य चोदाहरणम्-अप्पमयाः पर्वणि 1 प्राचुर्येण प्रस्तुता अपूपा इत्यर्थः । अस्तु वा प्राचुर्येण प्रस्तुतत्त्वं प्रत्ययार्थस्तथाऽपि स विभक्त्यर्थसंख्यावत्मकृत्यर्थे विशेषणमेव । व्युत्पत्तिवैचि. च्यात् । अपरस्त्यर्थ:-प्रथमासमर्थात्मस्तुतत्वविशिष्टकृत्यर्थः संबन्धित्वेनापिस्मिन्नर्थे गम्यमाने मयट् भवति। आरंभश्च पक्ष उच्यतेऽस्मिाभिति वचनमित्यधिकरणार्थर मुडन्तवचनशब्द • स्वीकृत्यान्यपदार्थलम्भनं योध्यम् । अन्नमयो यज्ञ इति तदुदाहरणम् । प्रस्तुतानाधिकरणो यज्ञ इति तदर्थः। अस्मि. पक्षे प्राचुर्य न प्रकृत्यर्थः विधिकरणमात्रम् । वचनमब्दे धात्वर्थस्याविवक्षितत्वात् । तदत्र पक्षद्वयेऽपि प्राचुर्येण प्रस्तुत आनन्द आनन्दमय:, प्रस्तुतोऽस्मिन्नानन्द आनन्दमय इति वा मस्तुतत्वगर्भपानन्द स्वीकृत्यैवाऽऽनन्दमयपदं व्याख्येयम् । तच / - ·४४१ आनन्दमयाधिकरणम् । न संभवति । पूर्वस्मिन्नन्य आनन्दस्याग्रस्तुतत्वात् । शाब्दे घोत्सर्गत: शाब्दस्यैव प्रस्तुतत्वस्य वक्तुं युक्तत्वात्कथमत्र 'तत्मकृतवचने ' इति सूत्रेण मयट् भविष्यतीति । अस्तु वा यथाकथंचिदानन्दस्य प्रस्तुतत्वम् । तथाऽपत्र माचु. यर्थियमयडयुक्त एव । तथा हि-अन माचुर्यशब्देन विवक्षित- माधिक्य संख्याकृतमुत परिमाणकृतं वा । नाऽऽयः । ब्रह्मान- न्दानेकत्वे ममाणाभावात् । 'आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ' (ते. २। ४) इति तदेकत्वश्रवणाच । न हासति -प्रमाणान्तरे विम- तिपन्नमयटा तन्निर्णयः संभवति । जगचेष्टकत्वादेरप्यनावा- धिकानन्दमात्रेणाप्युपपत्तेः । न झप्रामाणिकं गौरवमसति प्रमाणान्तरे युक्तमभ्युपगन्तुम् । न च ' यतो वाचो निवर्तन्ते । (ते० २।४) इति श्रुतिरेवानन्तासंख्याकानन्दवत्तयेयत्तापरि- च्छेदकवागविषयत्वं बुवती ब्रह्मानन्दानेकत्वे प्रमाणमित्यपि वक्तुं शक्यम् । अपरिच्छिन्नतामात्रेणापि तस्याअन्यथासिद्ध- स्वात् । न ह्यसंख्याकानन्तानन्दस्वीकारेऽपि यथाश्रुतं वाङ्-मन- सागोचरत्वमुपपद्यते । भगवदानन्दा अनन्ता इति वाग्विषयत्वा- नपायात् । विशिष्य वाचा वक्तुं न शक्यत इति तदर्थोऽपि विशिष्यत्यस्यार्यविचारे शिथिल एव । यतो विशिष्येति सकलवि. शेपवनयेत्यर्थकं चेदनेनैव शब्देनाऽऽनन्दो चोध्यस्तथा भवतीति व्याघातः । निवर्तन्त इत्यत्र स्वमतयावद्विशेषनिछानच्छिन्नम- फारशाकिबोधजननासामर्थ्यमेव निवृत्चिरित्युक्तावपि मनुष्या- नन्दरगधारणमेव । नहि मनुष्याद्यानन्दगता विशेषाः स्वेतरत- सदान्दव्यावृत्तिलक्षणा विशिष्य केनापि गणयितुं शक्याः । प्रतिपादितं चैवदीक्षत्यधिकरणे विस्तरेण । तस्मात् 'यतो पाचो निवर्तन्ते' इत्यनेनेत उत्कर्षबोधका वाचो निवर्तन्त इत्येवार्थों वाच्यः। स चैकस्मिन्नप्यानन्द सर्वानन्दान्तरावधिको कर्पाभ्युपगमेनापि निर्वहतीति किमानन्दयाल्पोपगमेन । नापि द्वितीयः पक्षः । परिमाणाधिक्यमात्रेण लोकवेदयोः का- पि मयट्मयोगादर्शनात् । न चैकहस्तिमत्या बहुपदातियुक्ताया १'वं बोधयन्तीच, इत्यपि पाठ इति अन्यक्त।

·४४२ शाफरपादभूपण- सेनायां गजमयी सेनेति प्रयोगः मामाणिकः । अत एवोत्कर्षः मात्र पूर्णत्वं वा मयसर्थ इति निरस्तम् । एकचातुवैद्यमहाशीयोंदा- र्यादिगुणशालिवाह्मणवत्यपरिमितशूद्रभूयिष्ठे परिपूर्णतटाका. दिमति तदितरान्यभूयिष्ठे ग्रामे वा विविधविचित्ररत्नखचितक- शफटवत्यामनेकचक्रीवदनुपद्धायां वा यात्रायां ब्राह्मणमयोऽयं ग्रामस्तटाकमयो वा ग्राम: शकटमयीयं यात्रेत्यादिमामाणिक- प्रयोगादर्शनात् । तस्मादन्नमयादिशब्दवद्विकारार्थ एवाऽऽनन्द- मय इत्यत्रापि मयटम्योगो युक्तः। एतेन प्रचुरानन्दत्वेनाऽऽनन्द- मयपदवाच्यो विष्णुरेवा पासादित्युक्तं तदेव हेत्वन्तरेण प्रति- पादयतीति पराभिमतव्याख्याऽपि प्रत्यारूपातैव । या तु 'सत्य ज्ञानमनन्तम् । इति मन्त्रवणे लक्षणवत्तयोक्तं परमेव ब्रह्मान्नम- यादिशब्दपश्चकेन मीयते, सत्यज्ञानानन्तशब्दानापन्नमयादि. शब्दानां चार्यानुसंधान एकार्थत्वमतीतेरिति चतुर्थसूत्रव्याख्या साऽपि न युक्ता । सत्यादिशब्दप्रतिपाद्यस्य कालत्रयावाध्यत्वा- देरन्नमयादिशब्दप्रतिपायेऽनवगमापामेकार्यत्वप्रतीतरसिद्धः । यत्तु सत्यमित्यत्र सच्छब्दः सद्भाववाची । सद्भावश्च जन्म । तथा च जन्मात्मककर्मवाचिनि सच्छब्द उपपदेऽन्तर्भूतण्याचा- धातोः 'आदन्ताद्धातोरनुपसर्गारकर्मण्युपपदे का स्यात् ' इत्यर्थ- केन 'आतोऽनुपसर्गे का' (पा० स० ३।२।३) इति सूत्रेण कम- त्यये कृते सत्यमिति स्रष्टुत्वमुच्यते । एवमस्ति देवदरा इत्युक्ते जीवत्तीति प्रत्ययान्जीवनमपि सद्भावः । तथा पद्लु विशरणग- त्यवसादनेविति स्मरणात्सदिना विशरणादिकमुच्यते । तत- वास्तः शुत्रन्तस्य सदेः किवन्तस्य रूपं सदिति । भावप्रधान चेतदिति । अन्यत्माग्वत् । एवं च सत्यशब्देन जगत्सप्दृत्वा- दिकमुच्यते । तदेवान्नमाणयोरवगम्यते । अन्नाद प्रजाः प्रजा- यन्ते' (०२२)'प्राणं देवा अनुपाणन्ति ' (०२३३) इत्यादिना च । इति तेपामेकार्थताप्रतीति सिद्धति पराभिमाय- वर्णनं केपाचित्तन्न वैयाकरणसंमतम् । तथा सति श्रुतौ सय इति प्रयोगापत्तेः। अयस्मयादित्वासजत्यपि न श्रद्धेयम् । सत्यादिशब्देवयस्मयादिगणपठितवासिद्धेः । त्वदीयव्याख्या.

·मानन्दमयाधिकरणम् । ४४३ नमात्रेण तत्कल्पनाया अश्रद्धेयत्वात् । अस्तु वा नच्यमतेऽकृत. व्य हपरिभाषाया असत्त्वेन हरिः गच्छतीतिवत्सत्यमित्यस्योप- पत्तिः । पूर्वमवसानविक्षया जश्त्वापवादचा तत उपपदसमास 'इष्टरूपसिद्धेः । तथापि सत्यशब्दस्यावाधित रूढस्य रूहि परि. त्पज्य निरुक्तयौगिकार्यग्रहणे त्वन्मते जन्माधिकरणे तद्विजिज्ञा. सस्व तद्ब्रह्म' इति वाक्ये ब्रह्मशब्दस्य रूढित्यागेन पौगिकार्य. ग्रहणे रूढयर्य जीये ' यतो वै' इत्यादिश्रुत्युक्तजगत्कारणत्वा- नुपपत्तिवदनुपपत्त्यादिवाधकादर्शनेन तदनुसरणायोगात् । सत्य- शब्दस्योक्तयोगिफार्थकत्वाभावेऽपि श्रुतिवलादेव कारणस्वसि- द्धिसंभवाद । भगवतः सूत्रकारस्य तारकाभिमायानुसारित्वे तल्लिङ्गात्तद्धर्मोपदेशात् । इति विन्यासोपेक्षायां वीजाभावात् । = नव्यमत इति । अयं भावः-~-सेदुष इत्यत्र 'पप्तोः संप्रसारणम् । इत्यनेन संप्रसारणकरणात्पूर्वमन्तरङ्गत्वादिडागमे कृते ततः शस्मत्ययं निमि- तीकृत्य मसंज्ञायां संप्रसारणेऽपीडागमः श्रूयेतेति ' अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः' इति परिमापा प्राचीनरङ्गी क्रियते । तदर्यस्तु-अन्तरङ्गशास्त्रीयनिमित्तविनाश- कबहिरङ्गशाखमवृत्तिसंभावनायामन्तर न प्रवर्तत इति दीक्षितरङ्गी क्रियते । कैयटस्तु-अन्तरङ्गे कृते ततो बहिरङ्गशास्त्रेणान्तरङ्गशास्त्रीयनिमित्तविनाशे जाते सति वा प्राप्ठ सति जातमप्यन्तरॉ निवर्तत इति तदर्थ मन्यते । नानास्तु- निरुक्तवाक्यार्थद्यमध्ये कैयटोकार्थ एव युक्ततर इत्युक्त्वा सिद्धान्ते ' अकृत. व्यूहाः पाणिनीयाः' इति परिमाषां नाझी कुर्वन्ति । माध्ये तस्याः काप्यनुल्ले- खात् । ननु यदि परिमापा नास्ति तर्हि 'हरिर्गच्छति' इत्यत्र दोषः प्राप्नोति । तया हि-हरिशब्दामुप्रत्यये रुत्वविसर्गयोश्च कृतयोः पुनर्गच्छतीत्यनेन संव- न्धे विसर्गः श्रूयेत । इप्यते तु रेफः ! परिमापास्वीकारे तु गच्छतीत्यनेम संबन्धेऽवसानस्य विनाशात्तन्निमित्तको विसर्गोऽपि निवर्तत इति चेत् । भत्रे समादधते----परिभाषाया अमावे पूर्व विसर्ग ततो गच्छतीत्यनेन संबन्धे विसर्गघटित एव प्रयोगः साधु: । अथवा तद्विपये पदसंस्कारपक्षं परित्यज्य वाक्यसंस्कारपक्षमेवाङ्गीकृत्य रेफघटितः प्रयोगः साधनीयः । सेदुप इत्यत्रापि पंदसंस्कारयक्षे ' सेद् वस् अस् ' इति स्थित इट्समसारणयोः प्राचौ प्रतिपद- विधित्वेन पूर्व संप्रसारणे ततो वलादित्वामावादिडागमो नैव प्राप्नोतीति तसिद्भिरिति ।

·शोकरपादपणे- एवं सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वसर्वमाणनहेतुत्वसर्वभीपकत्वादीनां स्पष्ट- तया बोधकश्रुतिशतसिद्धार्थस्यातिशेन सत्यादिशब्देनोक्तिक- थननष्फल्पाचन किंचिदेतत् । पञ्चमंसूत्रायोऽपि न युक्तः । ज्ञात्वा शिवं शान्तिमत्यन्तमेति । यदा चर्मवदाफाश वेष्टयिप्पन्ति मानवाः। तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ।। इत्यादिश्रुतिमिः शिवज्ञानादपि मोक्षोक्तः । तमेवं विदित्वा' इत्यादिथुरेरपि शिवपरत्वव्युदासे हेत्वदर्शनाद । पुरुंपादिश दानों विष्ण्वेकनिष्ठत्वनिरसनेन शिवसाधारण्यस्य पुंसूक्तस्यापि शिवपरत्वस्य च पूर्वमेचाऽऽवेदितत्वाच्च । पष्ठसूत्रार्थोऽप्यनुपपन्न एवं । रुद्रानन्दस्य ग्रंह्मानन्दशंसगुण- न्यूनताया अनुक्तेः । नहि वृहस्पतिशब्दा मजापतिशब्दो चा शिववाची । योगमांत्रस्यातिप्रसङ्गान्न तदादरः साधुः । देवशं- ब्दस्त्रयस्त्रिंशदाची । तत्र रुद्रां अपि निविष्ठांस्तथाऽपि परशिवस्य न तत्रं निवेशः । किंतु कार्यरुद्राणामेव । द्वादशादित्येषु निविष्टो विष्णुविभूतिविशेष एवेति स्वयां वक्तव्यं न्यायंसांम्याद । संघमसूत्रव्याख्याऽपि न सांधीयसी । यतों जीवसामान्मी- मन्दमय इति शङ्कानिरासायेदै सूत्रमिति हि तव मतम् । 'भेद- व्यपदेशाच' इति सूत्रेण पूर्वतनेने ब्रमरुद्रादेः शतगुणानन्द स्वोक्तरानन्दमयस्य विष्णुत्वं प्रसाध्यास्त्वानन्दमयो विष्णुस्त- थाऽपि कथं तेन ब्रह्मादिजीवानी भेदस्तत्वमस्यादिQतिचाधि- तत्वोदित्याक्षेपे तत्त्वमस्यादिश्रुतीनां गौणाभेदपरत्वं व्याख्याये श्रुतिविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधनि तेषां तेन भेद इत्येत- सूत्रनिरस्यशङ्कायां ब्रह्मादिजीवसमूह एवाऽऽनन्दमयं इत्य. स्मिन्नर्थ एवं पर्यवसांनाद । तच्च न संभवति जीवपूर्वपक्षस्यै. पात्रासंगतः। तथा हि-न तावत्स्वमताभिमायेणार्य पूर्वपक्षः । उपदर्शितानुमानस्य स्वपक्षप्रातिकूल्येन किन्तुमशक्यत्वात् । नाप्यद्वतिमताभिप्रायेण । तेनाप्यविधान्त:करणोपहितस्य जीवस्य संकल्पपूर्वकजगत्स्मृत्वस्यानभ्युपगमात् । आनन्दमयस्य च ·.. मानन्दगयाधिकरणम् । तथा श्रवणमिति त्वयाऽभ्युपगमात्तदुपलाक्षतम्रीवाऽऽनन्दमय इति पूर्वपक्षिणा वाच्यम् । तदपि नोचितं वक्तुम् । शुद्धस्य ब्रह्मणोऽभोक्तृत्वेनोक्तानुमानस्य तद्विपये तेन शङ्कितमशक्य- स्वाद । अस्यानुमानस्याद्वतिपूर्वाचार्यः सर्वशरीरेषु जीवैक्पसा. धन एवोपन्यस्तत्वाच्च न शुद्धग्रामसाधकता नापि जीवब्रह्मा. भेदसाधफतेत्यस्य तद्विदामतिस्पष्टत्वात् । तस्मादुक्तानुमानमव. पृभ्य पूर्वपक्षामसराचसमाधानायैतत्सूत्रमित्युक्तिरत्यन्तायुक्तै- व । किंचास्य स्वतन्त्रानुमानविरोधनिरासकत्वमिति ते मवम् । अद्वैतश्रुत्यादरभावस्योक्तत्वात् , पृथगनुमानस्य कामगतित्वे. नादृष्टार्यविपयेऽनपेक्षिततयोक्तयाधकत्वायोगादिति 'कामाच्च' (व० सू. १।१।१८) इति स्त्रावयवव्याख्यानाद । त- च्चायुक्तम् । तथा सत्यनुमाननिरासकनय एवेदं वक्तव्य नाति दूपणस्य स्पष्टत्वाव । फिंच · भेदव्यपदेशाच्च ' इति सूत्रेण प्रतिपादिते भेदे प्रसक्तं तत्त्वमस्यादिश्रुतिविरोधं वहिनि- रस्यानुमानविरोधमनेन निरस्यतीति व्याख्यानम् 'अवश्यं निरसनीय न सूत्रित क्षुद्र निरस्तमायं तु सूत्रितम् ' इति सूत्र- फारोपालम्भमात्रफलकं सुचिन्त्यमेव सूक्ष्मघुद्धिभिः । अष्टमसूत्रार्योऽप्यनुपपन्न एव । भेदण्यपदेशादित्यनेन चारि- तार्थ्यात् । भेदव्यपदेशादिति सूत्रोदाहतवाक्येऽपि न साता - दव्यपदेशः । किंतु प्रजापत्याद्यानन्दस्य ब्रह्मानन्दाच्छतगुणन्यू- नत्वोक्त्या सोऽनुमेय एव । प्रकृतेऽपि गम्यं भेदमाश्रित्येव भेदव्यपदेशसमर्थनेऽविशेषाद । अथ • भेदव्यपदेशाच' इति सूत्रोदाहृतवाक्ये गम्यस्यापि भेदस्य प्रापश्चिकत्वशङ्कया मुक्ति कालेऽपि ' सोऽश्नुते सर्वान्कामान्सह ' इति श्रुत्या जीवस्याss- नन्दमयेन ब्रह्मणा संवन्धशासनात्तद्गम्यस्य भेदस्य पारमार्थि- कत्वमस्मिन्सूत्रे समर्थनाचयैव भाष्यतत्त्वप्रकाशिकयोाख्याना- भास्य ' भेदव्यपदेशाच' इत्यनेन गतार्थत्वमिति चेत् । न । तथा सत्यनेन तस्य वैयर्थ्य दुर्वारम् । मुक्तिकालेऽपि जीवन. ह्मणोर्मेदस्य शानयोध्यत्व आनन्दमयेन ब्रह्मादीनां भेद पवा- स्त्विति 'भेदव्यपदेशाव' इतिसूत्रनिवर्तनीयशङ्काया एवानुद- ·- घोकरपादभूपणे- यात् । मुक्तिकालेऽपि यदि जीवब्रह्मणो दस्तदा संसारकाले सुतरामित्यतिस्पष्टत्वात् । मुक्तिकाले जीवस्य ब्रह्मभावापत्तियो- धकश्रुतिविरोधेन 'सोऽश्नुते सर्वान्फामान्' इति श्रुतेः सहेत्यस्य योगपद्यार्थफत्वं ब्रह्मणेतीत्यंभूतलक्षणे तृतीयेति रीत्या वाक्या- यस्याऽऽवश्यकतायाः पूर्वमेवोदितत्वेन तस्यां मुक्तिकाले पार• मार्थिकजीवेश्वरभेदबोधकत्वाभावाच्च जीवेश्वरभेदस्य पारमार्थि- फताया विचारासहत्वाच । तथा हि-न तावद्भदस्य पारमा- र्थिकत्वं गोत्वादिवजातिविशेषः कश्चिद्धर्मः । पदार्थमात्रवृत्तिजा- तेरभावात् । सचायाश्च भेदानाधिष्ठानत्वात् । स्पष्टं चेदमाफरे । किंतु बाधागोचरत्वम् । तच न जीवेश्वरभेदेऽस्ति । ' नान्योs- तोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽत्तोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता' (वृ०३ । ७ । २३ ) इति श्रुति- वाक्येन जीवेश्वरयो दनिषेधात् । अथ प्रत्यक्षबाधागोचरत्वं चव, तच जीवेश्वरभेदेऽप्यस्तीति चेत् । लाघवेन चाधागोचर. स्वस्यैव परमार्थपदार्थत्वात् । चन्द्रप्रादेशिकत्वादावतिव्याप्तेश्च । अय ' नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' इति वाक्यं न स्वार्थपरम् । 'भिन्नोऽचिन्त्यः परमो जीवसंघात' इत्यभेदनिपेघानुवादित्वा- दिति च । न तावदिदं वाक्यमभेदनिषेधकम् । निषेधयो- धकनवादेरश्रवणात् । नन्वभेदाभावो भेदः, अभावबोधकं च निषेधवोधकमिति चेत् । तथा सति सर्वस्यैव प्रमाणस्य निपे- धकत्वापत्तेः । तत्पमेयस्य स्वाभावाभावरूपत्वाव । किंचा- सतोऽमाप्तस्य वा निषेधायोगात् । भेदवाक्येनाभेदो निषिध्यत इति वदतोऽभेदः मातीतिक आहोस्विव्यावहारिक: स्यात् । नाऽऽद्यः। अहं ब्रह्मास्मि' इत्यैन्द्रियकाभेदाप्रतीतेः । 'नाई ब्रह्म ' इति भेदग्राहिमत्यक्षविरोधाच । अत एव न द्वितीयः। नहि तत्वावेदकभेदममायां व्यावहारिकभेदममायां वा सत्या व्यावहारिकाभेदः संभवदुक्तिकः । तस्मात् ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा' इति वाक्यं न भेदवाक्यशेपं किंतु पारमार्थाभेदपरमेव । किंच मिन्नोऽचिन्त्यः' इति वाक्ये भेदोऽनूद्य निषिध्यते । अचिन्त्य इति भेदण्यापकचिन्त्यस्वनिपेधे भेदनिपेधपर्यवसा- . , ·आनन्दमयाधिकरणम् । ४४७ नस्य व्यापकाभावस्य : व्याप्याभावव्याप्यतयाऽतिस्पष्टत्वात् । स्वरूपाख्यानमात्रपरत्वे प्रयोजनाभावात् । प्रतिपादितं चैतज्जिा ज्ञासासूत्रे । नापि 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इति द्रष्टुभेदनिपे. धश्रुतिरनुवादः । द्रष्टुभेदाभावस्यान्यतोऽमासेः । नन्वभेदवादि. भ्रमसिद्धभेदाभावमनुवदति । तथा च तत्त्वप्रकाशिकायाम् 'भेदव्यपदेशाच' इति सूत्रेऽद्वैतश्रुत्यभावे कयमद्वैतं श्रुत्या निपिध्यते । तस्यामत्यक्षत्वेन श्रुति बिना माप्त्यभावाद । अमासस्य च निषेधायोगादित्याशङ्कया 'उक्ता च प्राप्तिः' इति भाष्यमवतार्य न च तत्वमास' । अहं ब्रह्मास्मि' इति श्रुविविरोध इति भाग्ये द्वैतनिधाय श्रुत्यर्यापरिज्ञाननिमि- चप्राप्तेरुक्तत्वाधुज्यते तन्निपेष इत्युक्तम् । तत्र च श्रुत्याऽ. पिरिज्ञाननिमित्तप्राप्तरित्यनेन भ्रमसिद्धभेदाभावस्यैव निपेया. यानुवादत्वोक्तेरिति चेत् । नाभेदचायन्यो वा कस्यचि- ज्ज्ञानस्य स्वयमेव कारणम् । किंतु करणान्तरज्ञानजन्यज्ञान- स्याश्रयः । तज्ज्ञानशब्दितायाः मसिद्ध किंचित्करणं निरू- पणीयम् । नहि ममेव हेतुमपेक्षते न भ्रान्तिः। सपा सर्वदा भ्रान्तिमसङ्गात् । न तावत्मत्यक्षमभेदसिद्धी हेतुः। जीवपराभे- दस्य प्रत्यक्षेण केनायगृहीतत्वात्मत्यक्षभेदममायां सत्यामभेद- भ्रान्त्यनदयाच। नाप्यनुमानम् । फुटतरमत्यक्षविरोधेन वलय- नोण्यानुमानवत्तदनुदयात् । भेदेऽप्यनेकेषां लिङ्गानां सत्त्वाच्च । न च प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वाभिमानान्न तद्वायफमिति वक्तुं युक्तम् । बाधकपमिति पिना तद्धमत्वाभिमानायोगात् । नाप्यनादिपीरुपे. पवाक्यमदतवादिनोऽन्यस्य वाऽभेदभ्रान्ती हेतुः । स्फुटतरभेदाद. योग्यत्वनिश्चयेन शाब्दयोधानुदयात् । शाब्दयोधमात्रस्य योग्यता: जानजन्यत्वात् । पौरुषेयवाक्यस्य प्रत्यक्षादिविलक्षणमामा- ध्यासिद्धयाऽद्वैतवादिभिरनभ्युपगमाच न तस्य भेदनिषेधश्रुवितु. त्ययोगक्षेमता । न च प्रत्यक्षेण भेदामतीसिदशायामनुमानापो- रुपेयवाक्याद्वाऽभेदभ्रम इति वाच्यम् । जीवपरपदार्थद्वयज्ञाने सति तद्भेदज्ञानस्य विशेपदर्शनयशाद वश्यगुत्पत्तेः । पदार्थद्वयज्ञा- नाभावेऽभेदानुमितिशाब्दादेरनुदयाद । सर्गमलययोरङ्गीकारेण ·છB૮ . शांकरपादभूपण- पारुपेयवाक्यस्यानुमानमवाहस्योच्छिन्नत्वात् । सर्गाधकालीन भ्रमासंभवाच्च । न च जीवभेदनिपेधश्रुतेन वपराभेदे तात्पर्य भ्रमादद्वैतमसिद्धिः। अनुपस्थिते ममाणान्तराममिते घाऽभेदे तत्र अतितात्पर्यभ्रमासंभवाद । श्रुतिप्रमिते तनिषेधायोगाद । यत्तु ' इष्टापूर्त मन्यमाना वरिष्ठम् ' इत्पादाचिव श्रुतितात्प. याज्ञानेन तद्धक आहुरसदेवेदमन आसीद (छा०६।२।१) इत्यादाविधानादिकुसमयेन चा देहेन्द्रियादीन्मति स्वातन्यरू- पस्वैग्धर्यस्य सरपि स्वात्मन्यभिमन्यमानत्वेन प्रत्यक्षेण वैक्य- स्य मसक्तिरिति । तन्न । तात्पर्यनिर्णायकै रुपक्रमादिलिङ्रैक्य- तात्पर्यस्य प्रमितत्त्वेन सुसमयत्वस्याऽऽकरे व्यवस्थापितत्वेन च तात्पर्याज्ञानकुसमयमाप्तत्वस्य वातुमशक्यत्वात् । ऐक्यलि- गस्याऽऽभिमानिफवाभावेन तेन मसक्तस्य निपेघायोगाच्च । देहेन्द्रियादीनां जीवक्येनाध्यस्तत्वात्ताप्रति स्वातन्त्र्याभिमान- स्य सार्वलौफिकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । यत्किंचित्मति स्वातन्त्र्यस्येश्वरलक्षणत्वाभावाच्च । न च । यत्किचित्प्र. त्यपि स्वातन्त्र्यं न जीवस्यति तदपीशलक्षणमेव, स्वातनयं हि स्वभिम्नानधीनतया देहादिविनियोक्तृत्वम् । जीयस्तु स्वभिन्न- स्येशस्याधीन एव । तथा च स्वामित्वस्य स्वावन्यरूपस्वाभा- पदिषयाध्यस्ते देहादी स्वामित्वाभावेऽपि न क्षतिरिति वाच्यम् । स्वत्वाननगमाव ।ईशे हि तदन्यानधीनत्वघटितमेव स्वातन्त्र्यम् । तघ जीवेऽपीति तस्येशलक्षणत्वाभावात् । किच जीवे पस्किचित्त- त्येष स्वातन्त्र्य वाच्यम् । तदपि नेशस्वरूपस्य शुद्धस्य लक्षणं किंतपहितस्यैव । तथा चाभेदवाक्येषु तद्भेदबोधकत्वे स्थापितेऽपि न पदिएसिद्धिः । अस्मत्संमतस्य शुद्धयोरेक्यस्यानुपमर्दाद । तस्माददैसमसिद्धेलान्तराभावात् नान्योऽतोऽस्ति दृष्टा' इती- यमेव श्रुति साक्षाद्भेदनिषेधयोधी मूलमिति नातिश्रुतिरनुवादः। पिंच प्रमाणसिद्धस्यैवानुवाद इति पदतः कथमतममयाणम् । भेदादावसिपत इच तत्र व्यावहारिकममाणामसराचदशे तात्वि- कममाणविषयत्वस्यैव वक्तव्यत्वात् । न च निषेधार्यत्वात्ममाणा- नपेक्षेति वाच्यम् । भेदिनां: मते , कचित्प्रापितम्येचान्यत्र निपे- ·४४९ . आनन्दमयाधिकरणम् । धात् । जीवेश्वराभेदस्यान्यनाममितत्वात् । न चैवम् । असदे- वेदमन आसीव' इत्यसद्वादो न स्यात्, मपञ्चसत्वग्राहि. प्रत्यक्षविरोधेन तद्धमानुपएचे, अतस्तत्प्रसिद्धिरपि श्रुतिमूलय स्यादिति वाच्यम् । असद्वादिना श्रुतिमामाण्यानभ्युपगमात् । उत्पत्तेः पूर्व कार्यमसदेवान्पयोत्पत्त्ययोगादित्यादित|भासम- सिद्धस्यासतोऽनुवादसंभवात् । च प्रत्यक्षविरोधोऽपि । तस्ये. दानीतनमपञ्चसत्त्वग्राहिणो भिन्नविषयत्वात् । तस्मान द्रभेदश्रु. ति दश्रुतिशेपार्था । नापि द्रष्टुभेदोपासनार्थी । अन्तर्याम्पक्षरबा- मणयोरुपासीतेत्यादिलिडायश्रयणात्कल्पकामतीवेक्ष । पाक्य- स्यानुभ्यमानप्रमेयपरत्वे संभवति तद्विरुद्धाश्रुतार्थकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । अथ 'य अात्मनि तिष्ठनात्मानमन्तरो यमयति, एप त आत्मा' (पृ. ३१७१२२) इत्यादिवाक्येन नियन्त- नियन्तव्यत्वादिनेश्वरजीक्योर्मेदप्रतीतेस्तत्संनिधावानातम् 'नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादि वाक्यं तदविरोधेन अन्तर्यामिणः सकाशात सजातीयोऽन्यो द्रष्टा नास्ति' इत्येव- मर्यकतया व्याख्येयम् । न च तत्सजातीय इति मध्ये पूरणम- युक्तमयुक्तं च चाक्षुपज्ञानाश्रयवाचिना द्रष्टादिशब्दानामन्त. मिद्रष्टपरत्वमिति वाच्यम् । सजातीय इत्यस्य 'नभिवयुक्त. मन्यसदृशाधिकरणे तथा हविगविः' इतिव्युत्पचिसिद्धत्वात् । यथा सिंह इचायमितविशब्दघाट वाक्यं सिंहान्यं सिंहसदृश वोधरति । तथा नभ्युक्तमापि 'अनश्वमानय ' इत्यादि वाक्यम. श्वान्यमश्वसदृशं वस्तु वोधयतीत्यस्य लोकमसिद्धत्वाच । नञ्- पदं चान्यपदस्याप्युपलक्षणम् । लौफिकव्युत्पत्तेस्तत्रापि तुल्य- स्वात् । ब्राह्मणादन्यमानयेत्याधुके न घटादिरानीयते । अपि तु तत्तशा क्षस्त्रियादित्यस्य सर्वलोकसिद्धत्वात् । नापि द्रष्यादिपदासागत्यम् । ' पश्यत्यचक्षुः स शृणोपकर्णः' इत्या- दिप्रयोगानुपादिसाक्षात्कारवाचिन एव दृश्यादिधातव इति तपा ताशसाक्षात्काराश्रयपरत्वेऽसंगत्यभावादिति चेद । अत्र वदन्ति-ननियतिन्पायो न सर्वत्र प्रवर्तते । किंतु यत्रा- घटमानयेत्यादी विशेष्यानिर्देशारिक तटभिन्नमित्याकाक्षाया अत:- ·४५० शांकरपादपणे- प्रतियोगिसमपैकेण पदेन तत्सशोपस्थित्या तदेवान्यत्वेन नि. पोयते तत्रैव । न तु यत्र विशेष्यस्य निर्देशन निराकाङ्क्षता तत्रा- पि। अपीतं घटमानयेत्यादौ तदप्रयते । प्रकृते च नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादौ द्रष्ट्रादिपदेविशेष्यस्य निर्देशान तदाफाक्षेति श्रुतिसंकोचकतया न तादृशो न्याया बुलधर्म इत्येवाऽऽश्रयितुं युक्तः । नापि द्रष्ट्रादिपदानां रूपसाक्षात्कारत्वमात्रनिमित्तका स्वेन जीवेश्वरसाधारणत्वम् । येन तत्र विशेष्यनिर्देशेऽपि तद्विशेषा- काड्सायो तन्न्यायमत्त्या तेपामीश्वरव्यवस्थापकत्वं स्यात् । - श्यादिधातूनां चक्षुर्जन्यतावच्छेदकजातिविशेष एव प्रवृत्तिनिमि. चम् । न रूपसाक्षात्कारत्वं साक्षात्कारत्वमा वा । आधे गौरवात् । रूपं पश्यतीति प्रयोगासामञ्जस्यमसङ्गाश्च । 'दर्शनाय चक्षुशक्षध द्रष्टव्यं च ' इत्येवमादिश्रुत्या चक्षासंवन्धितयैव दर्शनादिवोध. नाच द्वितीयेऽतिप्रसङ्गात् । न चैवं सति पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्य- कर्णा' इति अतिविरोधाशङ्कायः। 'अपाणिपादो जवनो ग्रहीता' इति तदुपक्रमे जवनादिशब्दस्य तत्वत्पदार्थमाप्त्यादिमात्रपरत्वेन लाक्षणिकताया दर्शनात्तत्साहचर्यादर्शनादीनामपि तत्र गौण- त्वोपपत्तेः । चक्षुरायभावेऽपि दर्शनमत्यद्भुतमेवेति वक्तुं प्रवृत्ता- या एतच्छ्र्जातिविशेष एव दृश्यादीनां प्रतिनिमित्तमित्यत्रैव तात्पर्याच । अपि चात्र आत्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य (०२।४।५) इति श्रुतिमतिपादिवानाम् 'आत्मनो वा दर्शनेन श्रवणेन मत्या विज्ञानेनेदं सर्व विदितम्' इति श्रुतिप्रतिपादितानां वा दर्शनादीनां ग्रहणं न्याय्यम् । शब्दक्रमसं- ख्यामत्यभिज्ञानात् । ते च जीवधर्मा एवेति द्रष्यादिशब्दे वस्यैव विशेष्यस्य समाप्तित्त्वात्मकृतादन्तर्यामिणः सकाशाद्रष्ट्रादि- रूपो जीवोऽन्यो नास्तीत्येव प्रतीयते, न तु तत्सजातीयोऽन्यो द्रष्टा नास्तीति । अस्तु वा यथाकथंचित्तत्र नबिवेतिन्यायप्र- त्या तदन्यतत्सजातीयस्य द्रादिशब्दरुपस्थितिस्तथाऽपि तद्वा- क्येऽतोऽन्तर्यामिणः सकाशाचत्सजातीयो द्रष्टा नास्तीति जीवे- श्वरयोर्भेदमादाय वाक्यार्थवर्णनमसंगतमेव । तथा हि-किमत्र साजात्यं यथाकथंचिज्जीवेश्वरसाधारणरूपेणोतेश्वरासाधारण.

·भानन्दमयाधिकरणाम् । पेण । नाऽऽध: । तया सति जीवस्यापि परमात्मसघशतया दादिशब्दरूपस्थित नाप एवान्तर्यापिभेदो. निपिपच इति पर्यवसानाचयाभीष्टसिद्धः । नापि द्वितीयः । तथाऽन्तर्या- मिणा सजातीयस्याप्रसक्ततया सन्निपेधायोगाद । एसेन ' मा. न्योऽतोऽस्ति श्रोता' इति वाक्य ईश्वरान्तरनिषेधत्व निरस्तम् । ईश्वरभेदस्येश्वरनानात्वरूपस्यामसक्तेः । न च सित्यादिकमने- फकर्तृकं विचित्रकार्यत्वात्मासादादिवदित्यनुमानेनेश्वरनानात्व- भ्रमे तन्निपेपत्तीति वक्तुं युक्तम् । पृथिव्यादेः स्वतन्त्रनानेश्वर- कर्तृकत्व एकस्य सर्जनेच्छायामेकस्य संहारेपछायामकस्य पालने- च्छायां जगदुच्छेदप्रसङ्गा । असर्वज्ञनानाशिल्पिकर्तृकमासादा- दिदृष्टान्तेन नानाकर्तृकत्वसाधनेऽसर्वजनानाकर्तृणामेव सिद्धया तेपामीश्वरत्वासिद्धिरित्यादितर्फवाधितत्वात् । 'कामाच नानु- मानापेक्षा' (प्र. सू०१।१।१८). इति सूत्रेऽनुमानस्य कामचारत्वेनाहटविषयेऽप्रमाणत्वव्यवस्थापयता त्वयाऽऽनुमा- निकेश्वरनानात्वमसक्तैर्वक्तुमशक्यत्वाद । औपनिपदत्वश्रवणाव ।एको देवः सर्वभूतेषु मूढः । इत्येकत्वश्रवणाचाहशानुमानस्प श्रुतिवाधिवत्वाच । अस्तु वा फर्यचित्मसक्तिस्तयाऽप्यन्नादीनां पश्चानामपि ब्रह्मत्वं चदता त्वयाऽस्याः श्रुतरीश्वरनाना. स्वनिपेधकत्वं वक्तुं न शक्यम् । किंचास्याः श्रुतेः परमात्मभे- . दनिधफत्वे नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्येतावन्मानेणोपपत्त्या नान्योऽतोऽस्ति श्रोता' इत्यादिकं निरर्थकमेव स्यात् । असं. गतमेव च स्यात् । परमात्मनो नित्यज्ञानाश्रयस्य तद्रूपस्य पाशरीरिणः श्रीप्रादिजन्यज्ञानाश्रयत्वरूपश्रोतृत्वाधयोगाद । न च 'नान्योऽतोऽस्ति ' इत्यादिवाक्यस्थ जीवेश्वरभेदनिषेध. कत्वे य आत्मनि तिष्ठन् । इत्यादिना नियन्तृनियन्तव्यत्वा- दिना मेदव्यपदेशः एष व आत्मा' इति भेदव्यपदेशश्चानुपर्पश्न इति वाच्यम् । य आत्मनि । इत्यत्र शुद्धात्मा न निदिए । 'यो विज्ञाने तिष्ठन् ' इत्याम्नानेनान्तःकरणचतप्यान्तर्गतवि- ज्ञानोपाधिकस्याभिधानाद । अत्रापि तस्यैवाऽऽपशब्देन निर्देश इत्यभ्युपगमात् । स्पर्ट चेदं भाष्पसदीयटीकादौ । तथा चौपा. . - ·४५२ किरपादभूपणे- धिकरूपेण नियन्तृनियन्तव्यभेदसत्त्वेऽपि शुद्धरूपेण तदभेदे बाधकामावाद । 'एप त आत्मा' इति निर्देशस्य घटस्य स्वरूपमितिचदुपपन्नत्वात् । तस्मादनवकाशेयम् । नान्योs- तोऽस्ति' इत्यभेदधीमन्तिप्रतीतजीवेशभेदमेवापबदतीति निर्वाध: पन्थाः । एतेन सन्तु चैताः श्रुतयोऽद्वैतपरास्तथाऽपि नोक्तभे- दस्य तद्विरोधः। भगवतः सफलस्वामित्वेनैक्यव्यपदेशोपपत्वे- रित जीवश्वरभेदप्रमाणत्वेनाऽऽनन्दतीथोपन्यस्तस्य ' इदं हि विश्व भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवः' (भाग० १।५।२०) इति वाक्यस्याभिभायवर्णनं जयतीर्थीय निर- स्तम् । नान्योऽतोऽस्ति' इति जीवेश्वरभेदनिषेध फनिरवका- शश्रुतिविरोधेनाद्वैतश्रुतेस्तयातारपर्यवर्णनायोगात्।' इदं हि विश्व भगवानियेतरः' इत्यस्य 'इतरद्वियं भगवान्' इति 'या स्थाणुः स पुमान्, यद्जतमभात्सा शुक्तिः' इतिवद्धाधायामप्युपपन्न सामानाधिकरण्यम् । न त्वदुक्तार्थगमकमित्याफरे स्पष्टत्वात् । यत्तु भेदः पारमार्थिक एव · सत्य आत्मा सत्यो जीव: सत्यं भिदा सत्यं भिदा' इति श्रुतेरिति । तन्न फेचित्क्षमन्ते । प्रसिद्धशाखास्वनवगमादस्या: श्रुसित्व एव विप्रतिपचेः । अस्तु वा श्रुतित्वं तथापि नान्योऽतोऽस्ति ' इत्याद्यनवकाशश्रुति- विरोधेन निघापेक्षितसत्यत्वेन प्रतीतव्यावहारिकभेदानुवादप. रत्वेन तच्छेपतया स्वार्थपरत्वाभावात् । अभेदश्रुतेावहारि- कभेदविषयत्वासंभवात् । माऽस्तु वाऽस्याः श्रुतेरभेदश्रुतिशेपत्वं तथापि भेदनिधश्रुत्यविरोधायास्या भेदनिपेघपरत्वमेवास्तु । तथा हि-सत्य आत्मेत्यात्मनस्त्रिकालाबाध्यत्वमाह । किं सहि जीवत्वमपि वास्तवम् , नेत्याह-असत्यो जीव इति । भावप्रधानो निर्देशः । जीवत्वमिति यावत् । विशिष्टनिषेधस्य विशेष्यवाघे विशेषणोपसंक्रमाव । द्विविधै पदविभागे संभव- त्यपि बह्वभेदश्रुतिवाक्यानुरोधेनोक्तन्यायेन चात्रासत्य इति पदच्छेद एवोचितः । एवं सजातीयभेदं निराकृत्य विजातीय- भेदं निराकरोति-सत्त्यं भिदाऽसत्यं भिदोत । सत्त्यशब्देन पञ्चभूतात्मक जगत्मतिपाद्यते । सच त्यचाभवत् ' (० २। .

·-
भानन्दमयाधिकरणम् ।
g५३
६) इति श्रुतेः । तत्र सदिति पृयिव्पोनासि । त्यदिति वाय्वा.
फाशौ । नदेव भियत इति भिदा । असत्यमनिर्वचनीयम् । तस्य
दाढर्याय पुनरुक्तिः मिदाऽसत्यं भिदा' इति । फाकासिगो.
लकन्यायेनासत्यमित्यस्योभयत्रानुपङ्गाः । स्मृतिरपि भेदमप.
वदति-
विभेदजनफेऽज्ञाने नाशमात्यन्सिफ गते ।
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः फरिष्यति ॥ इति ।
'द्वा सुपौँ' (मु. ३।१।१ ) इत्यादिश्रुतीनामपि
भेदपरत्वं निरस्तं प्राक् ।आकरे चातिविस्तरेणेति दिक् ।। १९ ।।
श्रीमच्छंकरपादाब्जभूषणे परदूपणे ।
आनन्दमयसिद्धान्ते राघवाचार्यसूरिणाम् ॥
शिष्यस्य रघुनायस्य कृतिर्भवतु सन्मुदे ।
अनया तुष्टिमायातु हीपतिः श्रीपतिः स्वराद् ॥
इत्यानन्दमयाधिकरणम् ।

·४५२ शंकरपादपणे- धिकरूपेण नियन्तृनियन्तव्यभेदसत्वेऽपि शुद्धरूपेण वाधकाभावात् । 'एप त आत्मा' इति निर्देशस्य स्वरूपामतिवदुपपन्नत्वात् । तस्मादनवकाशेयम् ' न. तोऽस्ति' इत्यभेदधीमन्तिप्रतीतजीवेशभेदमेवापबदतीति निर्व पन्थाः । एतेन सन्तु चैताः श्रुतयोऽद्वैतपरास्तथाऽपि नो दस्य तद्विरोधः। भगवतः सफल स्वामित्वेनैक्यव्यपदेशोपपचे. रित जीवेश्वरभेदममाणत्वेनाऽऽनन्दतीर्थोपन्यस्तस्य ' इदं हि विश्व भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसंभवः' (भाग० १।५।२०) इति वाक्यस्याभिमायवर्णनं जयतीर्थीय निर- स्तम् । 'नान्योऽतोऽस्ति' इति जीवेश्वरभेदनिपेधकनिरवका- शश्रुतिविरोधेनाद्वैतश्रुतेस्तथातात्पर्यवर्णनायोगात् । इदं हि विश्वं भगवानिवेतरः' इत्यस्य 'इतरद्विश्वं भगवान्' इति 'यः स्थाणुः स पुमान् , यद्जतमभात्सा शुक्तिः' इतिवद्धाधायामप्युपपन्न सामानाधिकरण्यम् । न त्वदुक्तार्थगमकमित्याफरे स्पष्टत्वात् । यत् भेदः पारमार्थिक एव · सत्य आत्मा सत्यो जीव: सत्यं भिदा सत्यं भिदा' इति श्रुतेरिति । तन्न केचित्क्षमन्ते । प्रसिद्धशाखास्वनवगमादस्याः श्रुतित्व एव विमतिपत्तेः । अस्तु वा श्रुतित्वं तथाऽपि नान्योऽतोऽस्ति ' इत्याद्यनवकाशश्रुति- विरोधेन निषेधापेक्षितसत्यत्वेन प्रतीतच्यावहारिकभेदानुवादप- रत्वेन तच्छेपतया स्वार्थपरत्वाभावाद । अभेदश्रुतेावहारि- कभेदविपयत्वासंभवात् । माऽस्तु वाऽस्याः श्रुतेरभेदश्रुविशेषत्वं तथाऽपि भेदनिषेधश्रुत्यविरोधायास्या भेदनिषेधपरत्वमेवास्तु । तथा हि-सत्य आत्मेत्यात्मनस्त्रिकालाबाध्यत्वमाह । किं तहि जीवत्वमपि चारतवम् , नेत्याइ-असत्यो जीव इति । भावप्रधानो निर्देशः । जीवत्वमिति यावत् । विशिष्टनिषेधस्य विशेष्यवाघे विशेषणोपसंक्रमात् । द्विविध पदविभागे संभव- स्यपि बहभेदश्रुतिवाक्यानुरोधेनोक्तन्यायेन चानासत्प झवि पदच्छेद एवोचितः । एवं सजातीयभेदं निराकृत्य विजातीय. भेदं निराकरोति-सत्यं भिदाऽसत्यं भिदोत । सत्त्यशब्देन पञ्चभूतात्मकं जगत्प्रतिपाद्यते । सच्च त्यचाभवत् ' (० २।