·श्रीमते रामानुजाय नमः ।
तात्पर्यदीपिकायां स्नेहपूर्तिः ।
प्रोभाष्यकारधानिंगमान्तराशि निर्मम पधजनतिजोबनाय।
अभ्यटन व निहिन च गभोरधोराटानपुतिगरण निामान्तसारम् ॥
मात्राय फैश्चन मदोषणभोरभायं घुच्या न पाभिनिवेशयेन थाषिक
पासालता प्रकटिताभयदेतदोपानीकाय कापि रचितानि मुदीपिकंपम् ।
पानदीपमाभक्तियोण्या मतिमारियरमणानिः ।
पीमामुदर्शनमुदर्शनमूरिभियां सामान जयति जनायित्री
शफंघेममासिक्का मारममायुता।
सन्मनामन्दिस्यता दिपध्यान्तटारिका
सामुदायितु शायरहपूर्तिमया पुरा ।
सया मुपरिपूर्ण दीपिका दीप्यतां चिरम् ।
पतामह मिसान्तले यियरयादिपु ।
*यादिभिनिभायायुक्तियायिधोटातः ।
स्थमसायर्यायचो. झोपत झम्पित पत्।
उध्याय म सनायद्विवारे या पतं.
पक्षपार्थािनका पूर्याचार्यनयमे ।
निपुणाः समु मन्तो ममोपापे फसवणा।
यच सपिलासाचाननायकस्य स्यमुपाधिक्ष्यस्य यमचा.
नस्य नाशाय फसफरमोनियतिन्यायानुसरणं तनु धले निमजतो-
ऽसहायस्य दुर्वलस्य दू_दलायलम्यनायितमा, तव्यया फराकरण:
मलिलेन संयुध्य पूर्वसंयुक्तरोऽन्तरपिस्ने जनयत्स्ययिरनेपमपि
जनयति, तथाऽमन्यध्यस्यमानं प्रलयानं पूर्वध्यमसमपर्धा
नियतं यत्म्यात्मानमपि नियतंयतीति परः समाधीपते ।
:दिन पोराचार्य-मुरेमामा-मामायासिटिकामना
मराभरा
Refunा पापापमोसा मा मिरामा.
जापादीत घ्यायम

·तात्पर्यदीपिकायाम् । हि रनोऽन्तरविश्लयो नाम रजसो रजोऽवधिको षि- भागो वा रनोऽवधिक। रजसोऽधःपातो घा. तर प्रथमे सक्रिय रनो विभाग-पूर्वसंयोगनाशादिकं जनयदात्मानमधो नयतीति न स्थविश्लेषे स्वस्य हेतुति सर्वथा दृष्टान्तासंगतियदि तु स्वविश्ले स्वस्यापि हेतुता दुवाति कथं चिद दृष्टान्तानुसरणं तदा भवतु स्वस्य कारणत्वं ततु नासाधारणकारणत्वं किन्तु क्रिया-विभाग- पूर्वसंयोगनाशादिसमवहितस्य स्वस्य कारणत्यमिति दाष्ट्रान्तिके ब्रह्मचानमा ब्रह्मज्ञाननायमिति फर्थ सङ्गच्छता, न किं किचिपया स्वकार्ये किन्तु संभ्येति हि सर्वार्थकाः । द्वितीयेऽपि पधे रजसोध:पाते गुरुत्वं चतुराकर्षणशक्ति- घेति न स्याध:पाते स्यमा हेतुरिति ब्रह्मज्ञाननाथे ब्रह्मज्ञानमा- वस्य हेतुसानिहाय कसकरनादृशान्तानुसरणमययाचे, यदि वि सप कसकरजोनियता कातकरनामाचं कारणमभविष्यत्तदा निशा मधःस्थितमपि रजः पुनन्यवत्स्यदिति न स्थनियतो स्थमाचं कारणं, यदि तु ब्रह्मज्ञानेन सर्वस्य कार्यातस्य योगण्येन नाथाङ्गीकारे कालादृष्टादेरपि ब्राह्मज्ञाननापूर्वकाले सत्या प्रलमाननाये काला- दृष्टाटेः कारणत्याभ्युपगमेन न स्यनाथे स्यस्येकस्यैप कारणत्यमि त्युच्यते नदि कालादृष्टादिना फस्य फारणतेति पक्तव्यं, नहि कालादृष्टादिनाशे ब्रह्मज्ञानस्य सनाशस्य या कारणता संभाययित. मपि शक्यते सधाऽङ्गीकारोयि या पुनर्गलज्ञानमायः स्यादकारणक इत्यन्तिमकालव्यक्तिनाथे कालस्य पदृष्टनाये धादृष्टध्यक्तरेष नाश- फतेति स्यनारी स्वस्येव कारणत्यं पर्यवसनमित्येककारणपरिशेषा- पतिः सर्वतीर्थकरविरुद्धाऽण्योता यदि त्योयरछादेः कार. सत्वमादायसकारणपरिचयापत्तियायेत प्रत्युद्यते तदा स्यन्मरो स्व.

·३ खेहपतिः । रूपसतामीश्वरतदीयज्ञानेच्छाकृत्यादीनामप्यसत्वात्कन्पितानां तेषां कारणत्वं भवता वक्तव्यमिति तदुपादानकल्पनानाशे तेषां कार- णताया दुर्वचत्वात्तचेककारणपरिशेषापतिरनिवार्येव । यदि त्वन्तिमा. दृष्टयक्तिनाथे अन्मिमकालव्यक्तन्तिमकालव्यक्तिनाथे चान्तिमादृष्ट- व्यक्तः कारणत्वमभ्युपगम्येककारणपरिशेषापतिवार्यत इत्युच्यते ताहिं सह विनश्यतां नाशेसहायस्थायिनां कारणत्वाङ्गीकारेसमन्यायेन सही- त्पद्यमानानामुत्पत्तावपि सहावस्थायिनां कारणताऽऽपोत तथा चोदा- मीनानामनवरतापस्थितानामपरिमितपवनादिपरमाणुचेतनसंयोगव्य- तीनां यत्र कुत्रापि कारणता प्रसज्यतत्यतिदुःस्था कार्यकारणभाषः । यत्वन्यनिधर्तकस्य स्वनिवृतो दग्धलाहपीताम्यन्यायादाह. रणानुसरणं तदपि बालवञ्चनामा, तथा हि तिप्रतालाहपिण्डे- प्रतिपमम्यु लोहसंसृष्टमग्निं नाशयदात्मानमपि नाशयतीति-पत्र हि लाहपिण्डगतोऽग्निजेलं प्रशमयति जलं चाय:पिण्डगतोऽग्नि. रिति न स्वस्येव स्वनाशहेतुत्वं, यदि तु घरमाम्बुयक्तिनाथे घरमाम्बुव्यक्तरेव कारणत्वमित्युच्यते तहि सा चरमाम्बव्यक्तिर्वन्हि- नाशोत्तरकालीनाषा पन्हिसत्त्वसमकालीना वेति विवेचनीयम् । तत्र यदि वन्हिनाशोत्तरकालीन सा घरमाम्बुव्यक्तिस्तवाशे तादात्म्येना- म्बव्यक्तिः फारवमिति वदसि तहि पन्हिनाशानन्तरमम्बुव्यक्तिना- भभावेन विषयासिद्धिरेय न हि घन्हो बिलीनेऽम्बव्यक्तिनाशोऽनुभ- घपथमधिरोहति । यदि वन्हिसत्त्वसमकालीना तदा तादृशाम्बयक्तिनाशे नाम्ब. भाषस्य कारणत्वं फिन्तु तमाय:पिण्डगताग्नेरिति नोदाहरण मिद स्व. स्येव स्वनाथे। अच हि तप्राय:पियडयतिनलं तत्स्थं तेजः शमयति, तेजश्च नलं शोषयतीत पारस्परिकनाशकतेत्यायामरण्डितानुभयः । 2 ·४. तात्पर्यदीपिकायाम् । कि च चरमाम्बव्यक्तिनाश: कि सायपव्यक्तिनाशाहो. स्विनिरवयवव्यक्तिनाश , ? तप सारयवयक्तिनाशे अवयविनियादि- जन्यावयवसयोगविश्लेपादिकमेणेवारयचिव्यक्तिनाशाभ्युपगमेन, चर- माम्बुयक्तिनाशे नेकव्यक्तिमाचं कारण, 'यदि तु निरवयवाम्बव्य तिनाशोऽभिप्रेयते तदा तदनभ्यामपराहत, न हि निरक्यवद्रव्य नश्यतीत्यङ्गीक्रियते भवताऽपि व्यवहारदगाया तथा ऽनभ्युपगमात तेज सयोगवाद्विशीर्णी जलपरमाणवो वाप्योभूय भूतभावभाज इति हि लौकिकतान्त्रिकोभयानुभव' । यत्वच दग्धतृयफूटोदाहरणानुसरण तदप्यविचाररमणीय, यतो निरिन्धनदहनध्यसे न स्यतापन्हिनश्यति कि त्वाश्रयाशस्य तस्याश्यापाये भयत्यपाय इत्याश्रयापाय एष तासाधारणकारण, घन्हिस्तु प्रतियोगिमुद्यैव तव हेतुरिति नासाधारणकारण, भवतु वा वन्हिध्वसे घन्हिसाधारणकारण तायताऽपि न न्हिमाप तप कारणमिति स्यमावस्य स्वनाशहेतुत्वे निरिन्धनयन्हिध्यसो नादा हरणम् । अवेदमवधेय यशष्टाहुले काठे यन्र्दिहनाय क्रमेय, प्रवृत्त स्तत्र यावन्तमश दग्धुमारभते तापन्तमगार-गीताङ्गारादिक्रमेय भस्मीभाइयननन्तरमनन्तरमश तथा कर्तुमुपक्रमते तबाटाहुलता- शकाठदाहिका नेका घन्हिव्यक्तिस्तस्या. परिमाणभेदात्तस्य च द्रव्य नाशव्याप्यत्वादेव च तप पूर्वपूर्वकाठावययदादकवन्हिव्यत्यपेक्षया; तरोत्तरकाष्ठाघयवदाहकवन्हिव्यक्तीना भिन्नतया पूर्वासा घन्व्यि. तीना स्वाश्रयोभूतकाष्ठस्य भस्मीभावनेन नप्रतया तनाथस्य पाग- श्रयनाथादेव वक्तव्यतयाऽन्तिमाग्निव्यक्तिनाशस्यापि चायनाशा- देष सभवे कृपनाश्यनाथाभावमुदस्याकस्मादेव कुतोनिरिन्धनर- हिवसेऽन्तिमाग्निव्यक्तेनायकत्यकल्पनमाश्रयनाशम्य चाम्वितमाशे ·तात्पर्यदीपिकायाम् । कारणता या, यथा गुणनाशे गुपिन । अय पुनर्विशेयो यत्त गुणगु पिनाः समपायोऽच तु धन्हिकाठयोः संयोग , पर तु यथा गुणिन विना न गुणारस्थान तथाऽऽप्रय बिना न तेजोऽयस्थानमित्यानयाभाव एवा. न्तिमवन्हिनाथको यावदाश्रय घन्ह्यवस्थानदर्शनातं । प्रतश्च चरम काठदाहे घरमाग्निव्यक्तिस्तत्राशे चायनाश इति, नस्वस्येव स्वनाश- हेतुत्वमत एवत्त्वाप्रयाश इति वन्हियपदिश्यते, अतृप्ये पतितोचन्हिः स्वयमेवापशाम्यतीत्यादी स्वयमुपशमव्यवहारस्तु जलायुपसेकलक्षण- कारयासमवधाननिबन्धनो न त्वकारणकत्वनिबन्धन ॥ न च सम- धायिकारणनाशासमवायिकारणनाशयो कार्यनाशकताया व्यवस्थित त्वेऽपि निमितकारणनाशस्य कार्यनाशकता न कृति शङ्का, द्वित्यादि- निमतभूतापेक्षाधुद्धिनाशनाश्यताया द्वित्वादो परैरप्यभ्युपेतत्वात् । यदि त्वायनाशाद्वन्हिनाशाङ्गीकारे एकवणविलम्बस्यावश्य- कत्वातन्त्र सह्मते तहि यथा पूर्वपूर्वका नाशात्खण्डकाठान्तर तथा দুলিলিয়ানা নন্নাহাবি মাহিঙ্গানো- देव, एव च वन्हिवसरणुपर्यन्तं सर्व सारयव ययासिमवायिकारणना शनाश्य तथा वन्हिय*णुफमध्यसमवायिकारणनाथानश्यतीत्यपश्यम- डीकरणीय तत्र परमाणो समयायिकारणस्य नित्यत्वात, न हि सत्का- यंघादिभिर्निरन्वयात्यादविनाशायभ्युपगन्तु शक्यौ ततश्चारयवादि विश्लेषद्वारकश्चरमबैन्हिनाश इति स्वय पन्हिरुपशाम्यतीत्यनयधा- मनिबन्धनमेवाभिनिवेशिकमभिधानमिति सूक्ष्मदृशोऽवधारयन्तु । न च नाश्यनाशकमावस्यकस्यानुगतस्य जगत्यकृयतया त तषानुगतान त सक्त कार्यकारणभावस्य फलबलेककल्प्यतयाँ मूलाचा * अधिष्ठानतत्वासाठात्कारपर्यन्त कार्याणा किंचिद्रूपेणावस्थानस्य सत्कार्पयादि सपा धादिनोऽयायमभ्युपेतत्वातदेह पाणुकाटिपदेन व्यवहारसोकर्याय विषयते म ·६ रोहपूर्तिः । ननिवर्तकब्रह्मज्ञानध्यमा न स्वनाशे कारणान्तरसापेक्षः किन्तु स्वनाशे स्वमाचमेरापेक्षते तथाऽभ्युगमेऽतिप्रसङ्गस्य दुर्दशत्वात् । न हि का रणान्तरनेरपेक्ष्ये ब्रह्मज्ञानस्य स्योत्पत्तिक्षण एव नाशपादन, तस्येष्ट- त्वाद, ब्रह्मचान हि उद्यद् ब्रह्मातिरिक्तसकलप्रपञ्चनिवर्तकमेवाङ्गीक्रि यते, एवं व स्वस्यापि ब्रह्मातिरक्तसकलप्रपञ्चान्त:पातितया स्वनाश्य त्वमञ्जव सम्पदाते, न हि घटध्यसो मुद्गरपातमपेक्षत इति ध्वंसा. न्तरमपि तथा स्थादित्युत्प्रेक्षतेऽपि प्राज्ञः, न छात्मविशेषगुणानां स्वानन्तरोत्पन्नविशेषगुणनाश्यत्वमित्येतायता सुपुण्यव्ययहितधानव्य- বিলাইহি যিয়য়যালয় নায়না, অন হ ম ঘমযবস- तिनाशे स्वस्या एव कारणत्वमिति परऽप्यभ्युपयन्ति । एव च निर्विशे. पातिज्ञानस्य स्वस्येव स्वनाशकत्वमिति न किचिच्चोद्यमणिप्यारे । अश्व पराक्रम्पते कार्यकारणभावो हि पूर्वोत्तरभावनिबन्धनः, एव च धरमशब्दव्यक्तिमाशे न केवल धरमव्यक्तिरेव कारण तथा मति कार्यकारणभावस्य टुर्व्यवस्थत्वप्रसङ्गात् न हि धरमशष्टव्यत्युत्प- ति-तन्नाशयारेकक्षणवृतित्व किन्तु पूर्वोत्तरकालवृत्तित्वमेय धोत्पन्ना घरमव्यक्तिस्तरक्षय नश्यति ततश्चोतरक्षण एब नायकः । एवं ब्रह्मज्ञानमपि स्वयमुत्पद्य द्वितीयक्षणे नश्यतीत्यङ्गीकरणीयमेवं चोत्तरक्षण एवं सत्राशको यक्तव्यो न ब्रह्मचानमाच, नच ब्रह्मचा- नस्य ब्रह्मातिरिक्तसकलप्रपञ्चोन्मलकत्वाडोकारे पयस्यापि तनायक मिति न क्षतिरिति वाच्यं, मतो घम्तुत उत्पन्नस्यय यस्तो पिना पलव्य इति काल्पनिकोत्पत्तिकस्य ब्रह्मचानस्य विनाऽपि काल्प निक इति तद्विनाश-सद्विषयमम-मान्तभमरूपाविद्यादो स्थिते फथ निर्विशेषग्रह्मरूपायस्थानमभवः । नई प्रतियोगिनः काल्पनिकत्वं विनायकाल्पनिकत्वेन ·तात्पर्यदीपिकायाम् । तन्वं तथा सति स्वाप्निकस्य काल्पनिकगजादेः सुप्रोत्थितस्याभायो न व्यावहारिक: स्यादिति प्रतियोगिनः काल्पनिकत्वेऽपि सद भावो न काल्पनिक इति ब्रह्मज्ञानस्य काल्पनिकत्वं तनाशस्य फाल्पनिकत्वं नानयतीति ब्रह्मस्वरूपविमान्तेन ब्रह्मज्ञाननाशन জৰিাথ নানঘলনি, ঋন য ন সৃঘিলয়াছি নয়: कल्पितवस्तुनः इत्यद्वैतसांप्रदायिकाः । अचेदं विचार्यते कि काल्पनिकत्वं किं व्यावहारिकत्वं, किं ध तदुभयव्यावृतं पारमार्थिकत्वं तर फल्पनेकशरीरत्वं काल्पनि- कत्वं, व्यावहारिकत्वं च ब्रह्मज्ञानेतराबाध्यत्वं तद्व्यावृत्तं पिका- लाबाध्यत्वलक्षणं पारमार्थिकत्वं ब्रह्मस्वरूपमापविश्रान्तं, तप प्राति- भासिकत्व-व्यावहारिकत्वयोः परस्परं कपिलक्षण्यऽपि बाध्य- त्वेन काल्पनिकत्वेन अविशेषः । एवं चाकाल्पनिकब्रह्मस्वरूपवि. श्रान्तस्य ब्रह्मज्ञाननाथस्याङ्गीकारे तस्य सर्वदा विद्यमानत्वेन संसारानुदयप्रसङ्गः, ब्रह्मणः स्वरूपं हि नित्यसिद्धं तत्स्वरूप एव च ब्रह्मचाननाश इति किं ब्रह्मज्ञानेन । यदि त्वमति जाने अनर्थहेत्वविद्याया विद्यमानत्वेन तन्नि. घहणाय ज्ञानान्येषामित्युच्यते, उच्यते च योगक्षेमसाधारण प्रयो. ज्यप्रयोजकत्वं यथा नित्यसिद्धयोरपि दण्डात्यन्ताभाव-घटात्यन्ता भावयो:, अत एव तु दण्डाभावाद् घटाभाष इति लोकिकता न्तिकाः प्रतिपद्यन्ते । यस्मिन् सत्यनिमक्षणे यस्य सत्वं यद्व्यति- रेके घाभावस्ततत्साध्यमिति लक्षणानुगमेन ब्रह्मस्वरूपधिशान्ताया अप्यविद्यानिवृत्तेजानसाध्यत्वमिति न चानानर्थमिति ताई ब्रह्म- योऽपि ज्ञानसाध्यात्वापातो, यदि त्वविद्यानिवृत्तिरूपतया ब्रह्मण भानसाध्यत्वे इष्टापत्तिस्तहि सा कि ब्रह्मणोऽतिरिक्ताऽविद्यानिवृत्ति- ·स्नेहपतिः । रुतानतिरिक्त पर्यनुयोगतादयस्थ्य, तथातिरिक्तत्वे तन्नाशतिरिक्त इत्यद्वेतभङ्गमसङ्गः । अविद्यानिवृत्तमात्मकत्वे तु चानधेयर्थ्यमि- त्युक्तमेशावर्तते । निरुक्तमाध्यत्वलक्षणमप्यसंभाव प्रकृते ज्ञानसत्त्वे अविद्यानिवृतिसत्त्वेऽपि ज्ञानव्यतिरेकेऽपि ब्रह्मस्वरूपाविद्यानिवृत्ते: सत्त्वेन यव्यतिरेके यव्यतिरेक इत्युक्तनिरुक्तरसंभवात् । यदि त्वविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकस्याविद्यास्वरूपत्वेपर्यवसानादचानव्यतिरके अविद्यासद्भावेन यद्व्यतिरेके यद्व्यतिरेक इति लक्षणमञ्जसैष सुसमन्वयमिति घसि ताई कल्पितेनाविद्यानिवृत्तिस्यरूपाकारण ब्रह्मण एप साध्यत्वे पर्यवसानमिति ज्ञानयर्थ्यतादयस्थ्यमिति घट्टकुटीप्रभातायितमेघ । कि वेवमविद्यानिवृत; काल्पनिकत्ये अनिर्वाच्यत्वमेव तस्या अवश्यमास्थय, सत्त्वे अवतहानामन्ये च ज्ञानवेधात्सदसदूपत्वे च विरोधादिति सादेरनिवाच्याया अविद्या- निवृतेर्वटादेरिवाज्ञानापादानझत्वनियमादनुवृत्तमेगावानमित्यनिमी क्षप्रसहस्तनिवृत्यर्थ चानान्तरानुसरणापतिश्च तत्रिकृतेरपि च तथा भावाभ्युपगमे तत्रापि ज्ञानान्तरमित्यनयस्थाप्रसङ्गश्च । सच्चाविद्यानिवृतन सती. नाप्यसती, न च सदसती, नाप्य- निर्वाच्या किन्तु प्रकारचतुष्टयोनी पञ्चमी सेत्यानन्दवोधाचार्यमत। तदेतदतिबालविमोहन, तथा हि जाति निर्वाच्यं तत्प्रत्यनीकमनि. वाध्यमिति द्विविधं नत्वं तानिर्वचनीयं सद, असत्, सदसदिति, विधिध, निर्वचनीयं च परमं ब्रह्मेति का मा पञ्चमी कोटिया प्रमाण- पथमतीत्य वर्तते । न च यथा प्रमा-भ्रमभिन्न निर्विकल्पकं तृतीय जान, यथा वा प्रमाणापारोहिविपर्ययोपारोहिमिन्नं तृतीय मिर्वि- कल्पकं घान तथा प्रकारचतुष्टयोती पञ्चमी कोटिरित्यपि पुष- धमिति वाच्य तानुभवबलेन प्रमाणसहकृतेन तृतीयकोटयङ्गीका.

·तात्पर्यदीपिकायाम् । ऽपि प्रकृते प्रमाणविरहे. पञ्चमकोट्यनङ्गीकारात् । नापि केवलं प्रमाणानवतारमा पञ्चमकोटी किन्तु प्रमाणबाधोऽपि, निर्वचनीय. प्रत्यनीकं ह्यनिर्वचनीय निर्वचनीयं ब्रह्म तदन्यच्चानिर्वचनीयं न च कोटद्वयमपि प्रवेष्टुमहत्यविद्यानिवृत्तिनं च कोटिवयातीता तृतीया कोटिरिति तु पुनरसकृदावेदितमिति पुनरुक्तायितमेव । किंचावि द्यानिवृत्तरात्मान्यत्वे दृश्यत्वस्यावश्यकत्वात् दृगदृश्यसंघन्धानुप- पत्तिरूपभवटुक्तरीत्येव मिथ्यात्वस्यावश्यकत्वान्नाविद्यानिवृत्तेः पञ्च- मकोटिरूपतासिद्धिसंभवनापीति कृतधियामधारणम् । न च श्रुतियोधिताविद्यानिवृत्त्यन्यथाऽनुपएतिरेव अविद्या- निवृत्तः पञ्चमकोटिस्वरूपतां प्रमापयत्यन्यथा अविद्याया निवृत्य- नुपपत्तेरिति यथोक्तमभियुक्तः "अन्ययाऽनुपपत्तिश्चेदस्ति वस्तुप्रसा- धिका । पिनष्टि दृष्टवेमत्यं सेव सर्ववनाधिका इति वाच्यं जग- न्मिथ्यात्वमातिपमानानामन्यथोपपतिविरहेऽपि सत्यतामादिनामवि. द्यानिवृत्तेः सत्यत्वेऽपि सर्वव्यवस्थानां स्वास्थ्येनान्यथाऽनुपपत्तेर. भिनिविष्टपुरुषमाचेकचोद्यत्वात् । यया चान्यथोपपतिस्तथा सुव्यक्त- मुपपादितं सिद्धिचय-श्रीभाप्यादिनिबन्धेषु पूर्वाचारिति नेह प्रय- त्यते, तस्मात्प्रमाणवन्त्यदृष्ट्यानि कल्प्यानि सुनहून्यपि । अदृश्यत- भागापिन कल्प्योनिप्प्रमाणकः ॥ इति सर्ववादिसंबादेन सर्वप्रमा- णानवतार अविद्यानिवृते: पञ्चमप्रकारत्वाभिधानमविद्याकुल्याकल्लो लकल्पमिति श्रद्धामाचविजृम्भितम् । यदप्यममेवानुपपत्तिमनुसंधाय सायतामवेतविद्याधार्याणा- मविद्यानिवृत्तरविद्यावदनिर्वाच्यत्वाभिधानं समृश्चिाधिपभीतस्य करालगरलादानकल्प तथा हि अनिर्वाच्याऽप्यविद्यानितिरविद्योपा दानिकाऽपि च तापताथ्युत्यत्तेः प्रथमसमयमाघसंसर्गिभाविकारत्य- ·१० घेहपतिः। पन्नियतापि घरमसमयमात्रसंसर्गिभावविकारत्वेनेवोपपत्तायुनरकालं तदनुस्ती प्रमाणामाः । यर्थ धाविद्यानितिरविद्यामागणी किंधि कालमविद्या संस्पृश्याश्रयनाथानानुवर्तत इति नानुवृत्ता निवृति रति नाद्वतमोऽघिद्यानिवृत्या, न हि निवृतिश्चिरमनुवर्ततेऽन्यया तु चिरविनष्टेऽपि नियतते घट इतिव्यवहारप्रसङ्ग अत एव तु भाविनि विनाशे नितिप्यते, भूते तु निवृत इति व्यवस्थितिः । तस्मादास्या- सानां प्रकृत्यर्थगतवर्तमानत्वाद्यभिधायित्वनियमाद् ध्यसो नस्यास्त्र रिति न कश्चिट्टोप इति । अदमालाचयाम: निवृतेश्चरमसमयमा- पसगंभाविकारत्वे घरमसमयमापसंसर्गी भाषोऽधिोर, एवं चा.प. द्यासम्बन्धिषिकाररूपया तन्निवृत्या भावावेतमतेऽयवतमङ्गो दृढः । किच्च विकारोऽपि कञ्चन विकुर्वाण एय लब्धपद इति विकारानयो- ऽपि भाव: कश्वनावश्यं वक्तव्य इति सेनाप्यवेतमा एवं त्वाश स्यहोम्यपरोधिकार इत्यारापरधिकारकल्पनाऽनवस्थान विकारा- णामप्येवामाविद्यकत्यमेवास्येयमद्वेतवादिनैति साऽविद्या केन निषा- यतां कीदृशी च सेलि पुनरनुयोगतादयस्थ्यं -ब्रह्मसाक्षात्कारोदया. नन्तरक्षणवर्ती फश्चिद्धायविकारोऽघिद्यानिवृत्तिरिति भवतां सिद्धा. न्त:-ततश्च ब्रह्मसाक्षात्कारानन्तरक्षणेऽप्यतिष्ठेत घेट् भावधि- कारस्सहि सधिकारः स क्षणिकोभायः कथमपसरत, अपसरणकारये ब्रह्मज्ञाने जातेऽपि च योऽवस्थितः स कथं वा पुनरपसारणीय इति वृद्धिमिच्छतो मूलहानिन्यायनिपातः । यश्च शसस्य स्थास्नुतायां पिरविनष्टेऽपि घटे नश्यतीति वर्तमानकालिकनाशप्रतियोगित्वव्यवहारप्रसोऽभिहितः सेोऽप्यनि- निविष्टदृष्ट्येव न तु वस्तुतः । नश्यतीत्यादी लटा धर्ममानकाला. पच्छेद्यत्वस्य प्रतियोगित्वपर्यवसितायां नाशप्राणायन्वयाभ्युपगमेन ·तात्पर्यदीपिकापाम् । ૧૧ वर्तमानकालावच्छेद्यनाशप्रतियोगी घट इत्यन्वयबोधापगमेन चिर- विनाघनिपुप्रतियोगित्वस्येतत्कालासंसर्गिको नेतत्कालीविच्छेदक इति विषयबाधेन चिरविनष्टघटे नश्यति घट इति प्रयोगप्रसङ्गधि. रहात । एवमेव तु मागभावप्रतियोगित्यरूपायामुत्पत्तो वर्तमान- कालावच्छेदात्वस्यान्वयेन उत्पन्न उत्पत्स्यमाने घा उत्पद्यते इति प्रयोगवारणमितरथा तु प्रागभावप्रतियोगित्वस्योत्पत्ते: पूर्घ चिरम- नवृत्या उत्पत्स्यमानेऽप्युत्पद्यत इति स्यात् । केचित चिरयिन- एण्दो नश्यतीत्यादिप्रयोगामधारणाय नश्यति नाति ननाशे- त्यादो प्रतियोगित्वमिव वर्तमाना माविन्यतीता धोत्पतिरपि यथा- सममाख्यातार्थः । एवं घर्तमानोत्पतिकस्य ध्वंसस्य प्रतियोगित्वं न भाविनि भाव्युत्पत्तिकस्य च ध्वंसस्य प्रतियोगित्वं च न नष्टे इति भूतो नश्यति भावी नश्यतीत्यादिको न प्रयोगः । एवं च घटो नश्यतीतिशश्याद् विद्यमानोत्पत्तिकध्वंसप्रतियोगी घट: इति, नयतीति वाक्याच्च विद्यमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिको यो नाश- स्सत्प्रयोगी घट इति, नष्टो घट इति वाक्याच विद्यमानध्यसप्रतियो- व्युत्पत्तिको घट इति बोध इति न कश्चिद्दोषः । एवं चेतयोः पदयारन्यतरस्याप्यवलम्बनेन ध्वंसस्य स्ययेऽपि घिरविनघटे नश्यति घट इति प्रयोगवारणसम्भवे एतदनुरोधेन धंसस्य क्षषि- फभावषिकारत्वाभ्युपगमोऽप्यपार्थकः । किंच ध्वंसश्चेटुत्पत्तिवत् पणिस्तहि जनन-भवन-वर्द्धन-विपरिणमनापक्षय-नाशलक्ष गेषु षट्सु भावविकारेषु चरमे नाशे नष्टे निर्विकार एवावतिष्ठत भाष इत्यात्मातिरिक्तभावस्य ससतविकारास्पदत्ववादमा प्रसङ्गः न च प्रत्कार्यवादिना मते घटध्यसेन घटतिरोभावरूपेण घटी- ऽथान्तरं भवति, येन घटध्वंसस्य क्षणिकृत्वापि कपालादेरथी- ·१२ बहपतिः। न्तररूपस्य माययिकारचालितया घटध्वंसानन्तरस्थितभावस्या- विकारित्वशङ्कापाकरण स्यात् । एवं च ध्यसम्य घरमसमयमाघसम्बन्धिभायविकाररूपत्वे ध्यस्तो भयन् भवेदधिकारी घट इत्यत्यन्तमनुभयविरुद्धमापदोन, ध्यंसस्य स्थायित्वाभ्युपगमे तु ध्यसेनेव विकारी घट इति नायिका- रित्वशङ्का । अत एव तु ध्यस्तै घटे चिरं घटी नष्ट इति लोकिकता. चिका. साक्षात्कुर्वते । एतेन यदि मुद्गरादिशकलिते घटे ध्यसो नाम कश्चिदभावस्तत्प्रतियोगिमः स्थायिभूतलाद्यानित उपेयते तदा कपालमालारसरणे तदनपसरणेऽपि मणिशराजादिकपाल. व्यावृतरूपालसस्थानविशेषादर्शने व मिमिति स प्रत्यक्षो न स्यादि त्यपि पराकृतमसमीक्ष्याभिधानम् । यया हि सामान्यतोऽभाविषय. कचाने प्रतियोगितान हेतुरत्यन्ताभावविषयकप्रत्यक्ष प्रतियोगियो ज्यत्वं भेदप्रत्यक्षे चाधिकरणयोग्यत्वं तथा ध्यसप्रत्यक्षे प्रतियोग्य घटम्भवेधुर्याने सहकारीति तदपदकारण प्रत्यक्षाधिपयस्यापि ध्वसस्य प्रतियोग्यवष्टम्भवेधुर्पज्ञानसहकृतधाह्मत्वं, यथा रव शास्त्रज्ञानसहकृतचाह्मत्वं रखजातो, यथा वा गान्धर्वशास्त्र- ज्ञानसहकृतोपग्राह्यत्वं पड्जादो, पितृवानसहकृतदाह्मत्वं च ग्रालय त्याटिनाता, तथैवेहापीति भरत्येघ ध्वमः प्रत्यगोचरः । एयमेव तु दूरतो घटध्वसमप्रत्यक्षयताऽपि पुरुषस्य प्रणहितनये- नस्य धदुर्गाचव्यापारविशेषेण घटध्यमप्रत्यक्षायनोऽपि सफैलः । किञ्च व्यवहारदगायो प्रायोभटमतानुवर्तिनां भवतामभावस्याधि करणात्मकतया घटध्वंसस्यापि फणलट्याद्यात्मकायेन तात्म • RATE वाधिनत्य पराक्रान्तमस्माभियंन्यान्तरे मच्छिायेख मोहनलालवे दान्ताचाणि च महामोचिड़ावणे अपश्चिमिटम् ।

·१३. । - - तात्पर्यदीपिकायाम् । त्य न कथंचिदप्यनङ्गीकारसम्भवः । न हि कपाले प्रत्यक्षे तदा. त्मको घटध्वंसा,न प्रत्यक्ष इति वक्तुमुत्सहेतापि प्राज्ञः । यदि. तु घटध्वंसस्य भावात्मकत्वस्वीकारे उत्तरकालीनकपालाद्यात्म- कस्य.घटध्वंसस्य: भायभूतस्य सततपरिणामितया क्षणिकत्वमाव- .श्यकमिति निवृत्तः चणिकत्वं समर्थयसे तहि ध्वंसस्य भायात्म- कत्वमिच्छतां ध्यो नात्यन्ताभावादतिरिच्यते अत्यन्ताभावाचा स्वानयाभूताद, भावादिति, अविद्यानिवृत्तिरप्युतरकालीनाविद्यैवेत्य- विद्यानिवृत्तावप्यद्वैतभड्नस्तदवस्थ एवेति सूक्ष्मदृशोऽवधारयन्तु । पदापि कपालसंस्थानविशेषादिनानुमेयो घटादिध्वसो न प्रत्यक्ष. 'इति चेतहि तेन, मुगरपातकालीनस्योत्पत्तिवट् भावविकाररूपतया प्रतियोग्याश्रितस्य ध्वंसस्यानुमानं सम्भवतीति न ततः पश्चादनु- धर्तमानप्रतियोग्यधिकरणानिताभावरूपध्वंससिद्धि । इह भूतले घटे। ध्वस्त इति भूतले घउध्वंसाधिकरणत्वव्यवहारस्येह भूतले. घटः उत्पन्न : इतिवद्, भावधिकारयुक्तप्रतियोग्यधिकरणविषयकत्वोपपत्त.. रिति ध्वंसस्यानुमानिकत्वमभिधाय तस्य क्षणिकभावविकारत्वसम- नन्तदप्यतिनिर्मूनायहनिबन्धनमेव, तथा हि इदं कपालं घटध्वं. सवत् पूर्वसंस्थानविजातीयसंस्थानणालित्वात् वृकणवृक्षदित्यन्व- यिना, यन्नवं तन्नेवं घटावयुब्धकपालयदिति व्यतिरेकिंणा वा ध्वंसोऽनु- मातव्यस्ततश्च लिङ्गस्य पूर्वसंस्थानविजातीयसंस्थानादेरनुर्वर्तमान. तया न तत: क्षणिकध्वंसमिद्धिः । न च ध्वंसानुमापकं तद्व- जात्यं क्षणिक, तथा सति तस्यैव दुर्यहतयाऽनुमापकत्यानुपपतेर्न हि-क्षणस्यानाकलनीयत्वे तन्माचावस्थायिनो भावविकारस्याकलन- सम्भवः । यदि .तु मुद्गरपातकालीनसंस्थानविशेषादेरेव ध्वंसग. मकत्वाङ्गीकारस्तर्हि मुद्गरपातकालमतिपत्य. समायातस्य पुरुषस्य ·१४ खेहपतिः । न स्याद् ध्य॑मानुमान, स्याच्च मायानां क्षणिकत्वाहीकारण प्रत्य. भिवाद्यनुपात्तिः घधिमशह्मार्थयादियोद्धमतप्रयेशश्चेति विनायर्फ प्रफुर्वाणस्य पानररचनेयाणदिता स्यात् । यदि तु कपालद्वये घटध्यमानन्तरं घटात्यन्ताभाषव्यव धारो यथा पूर्व घटयत्यपि भूतले घटापसरणकाले घटात्यन्ताभा- यव्यधारस्ताये येप्यते तदा समयविथेपसंसर्यत्यन्तामागावलम्बनत. योपपतो धंसा नाम न पश्चिदभार इति मूक्ष्ममीक्ष्यते, घटो- त्पतेः पूर्व सदभारव्यवहारोऽपि तदत्यन्ताभावेनेय चरतार्थयितु. मिप्यते इति प्रागभाषाऽपि द्विप्यते तदा माभूदभावद्वयमपि न धयं बेरोपिझमतानुर्तिन। यत इद द्विष्टमापाद्यतास्माकं, परंतु भयतोऽपि नेसेनेटसमर्थनमविद्यानिवृतेरत्यन्ताभावात्मकत्वे घरम- समयमासंगिभावविकारत्यानुपपत्तेने झत्यन्ताभाव: क्षणिक इति केनाप्यभ्युपेयते। अत्यन्ताभावस्याधिकरणात्मकत्वमुपगच्छता भयतां तु पुनरविद्यानिवृतब्रह्मात्मिकेति न तस्याश्चरमसमयमात्र संसगि. भाषयिकाररूपत्याम्नानसम्भयः । किं च ततस्तघेष्टसिद्धिसंभावनम् । योऽप्युपसंहारमुद्रया " तस्मान्न पूर्व प्रागभावो न पश्चाद्ध्य साभायो मध्ये पर कियत्कालमनिर्वचनीयोत्पत्तिस्थितिध्यसरूपभाव- विकारयान् घटाद्यध्यासः, एवञ्चाविद्यानिवृतिरपि ब्रह्मसाक्षात्कारीद- यानन्तरक्षणवर्ती कश्चिदावधिकार इति तस्या मुक्तायनुवृत्यभावान्न तदनिर्वाच्यत्ये कश्चिदोष इत्यतिषिद्याचागः । इति मतापक्षेपः मोऽपि स्वसिद्धान्तविरुद्धः पूर्वोतरसंदर्भविरुद्धो युक्तिषिरुटुश्च, तथा हि न पूर्वोत्तरकालयाध्यसनागभावो मध्ये पुनरनिर्वधनीयोत्पत्तिस्थि. तिध्यसरूपभाषयिकारवघटाद्यध्यास इत्यभिधानेन उत्पतिस्थिति पदविद्यानिवृत्तिरप्याध्यासिकीति तस्या अप्यविद्योपादानकत्वेन ·१५ तात्पर्यदीपिकायाम् । मोऽप्यविद्यानुवर्तनस्यावश्यकत्वे "अविद्यास्तमयोमावः सा च बन्ध उदाहृतः । निवृतिरात्मा मोहस्य ज्ञातत्वेनोपलवितः ॥ इति मुरेश्वरवार्तिको ताविद्यानिवृतिरूपता मावे न सङ्गतेति सिद्धान्तच्यु- तिः । अविद्यानिवृत्तेरप्याविद्यकत्वे तस्या ज्ञाननिषत्यत्वापतिश्च एवमपरापरपल्लवलम्बन नवस्येति सुव्यक्तमेव । विझाररूपाविद्या- निवृत्यङ्गीकारे अनिवाव्यस्य सादेरज्ञानोपादानकत्यनियमेन मुक्ता. पपि तदुपादानाचानुवृत्यवश्यम्भावन अविद्यावच्छिन्नात्मस्वरूपस्य मुकत्वाङ्गीकारे संदर्भविरोधोऽपि ॥ किञ्च अविद्याया भांवरूपत्वेन तस्याः पड्भावविकारणालितायाः साहजिकत्वेन भावविकारलक्षण. निवृत्तेचीनसाध्यत्वाभिधानं वा मोक्षरूपत्वाभिधानं वा मोतसाधन- त्वाम्नानमपि वा नाबालपरिकल्पनम् । यदि त्वविद्यानिवृत्तो ज्ञानज. न्यवेजात्याङ्गीकार इति भावविकाररूपस्वाभाविकाविद्यानिवृत्तेरन्येव. काधन ज्ञानजन्याविद्यानिवृत्तिरित्यभिमन्यसे तर्हि निवृत्तो किं तद्वे | जात्यमृते स्थायित्वात, तच्च भवतानिष्टं, तस्माद् यामविद्यामच्चि- च्छित्सवा बिभित्सवो पा संसारपाशान् महानतान्यवनम्बमानाः सुदीर्घकालं गुरो न्ययात्सुवा संन्यास्थन्वा, महारययानीपु सुचिरन्तप- स्तेपुर्वा पूर्व महर्षयस्सेवेयमविद्यानिवृत्तिरयोपयन्ना मोक्ष इति ब्रुवाणाः कथं नेतरसाधारणा इति विज्ञा एवं विमृयन्तु । इत्येष प्रतिकूष्माण्डीकृत: सिद्धान्तलेशकारोपपादितो ऽतविद्याचार्यपक्ष इति.शम् ॥ यतु ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्माज्ञाननाथो ब्रह्माज्ञानमेव च जगदु- पादानकारणमिति पटे तन्तुनाशनाश्यत्वस्य कृपतया समयायिका লায়নুয়ানিয়া মই সুনিয়নি সন্তান- शिका चरमा तिरपि अविद्योपादानित्यविद्यानाशनाश्येति निर्वि.

·खेहपूर्तिः । शेपब्रह्मारस्थानसमर्थनं तदपि युक्तिविरुद्धं तथा हि ब्रह्माचानना ब्रोय वा घरमा वृतिधी तर तिजन्यस्य ब्रह्माचाननाशस्य ब्रह्मा- स्यरूपविश्वान्तत्ये तस्य पूर्वत एव सिद्धत्याज्जगदनुत्पादो, जगद. क्षाराम्यवादिगोडपाटाचार्यमभानुयसनेनः अगदनुत्यादयादाभ्युपगमे तु स्वानुभवमार्गमयमूर्य जगजिगीपतां भवतां पराजयोऽपि नयायत इति कृतं न: कथारम्भकथयापि, यदि पुनरजातपादस्य पर्यघ. सानमप्याविद्यमनगद्वादे तदा प्राविद्यकजगद्वादनिराकरणोतदिशेय तत्प्रत्याख्येयमिति न तन्निरासाय पृथक् प्रयत्यते ऽन्य था तु घरम. वृत्या जातेऽपि ब्रह्मात्मके ब्रह्माज्ञानना जगदानुच्छेदः, न हि तिरुवन्ती बल्लाशानं प्रणाश्य ब्रह्मस्यरूपातिरिक्त कंचन विशे- पमाहितयती, यदि तु जगत्प्रणाशलक्षणो विशेष एर तया पाधी. यते इति भूपे तहि स किं ब्रह्मणोऽतिरिक्तोऽनतिरितो येति जिया- सायां गुस्थागुराऽवगु गठतो भयास्तथा हि अतिरिक्तत्व प्रमाद्वैत- भङ्गो पञ्चलेपायते, अनतिरिक्तंन्ये तु पूर्वोक्त एप दोष इति पूया. डनमा तस्माद् प्रतिप्रन्यो प्रलाशाननाशो न प्रशामकः । यदि तु घरमा धृतिरेव ब्रह्माघाननागस्तदा तया फर्य नव्यं न हि যে গন্যম, নালনায় এমি গুৰু যায়না যে,মুসা অবিশ্রাব: সুদহ না ঘাঘরাফি- द्याडीकापि या तवायफमेय टुर्लभमिति मुध्यतमेय । नावि गुदम्य সময়যেনোহীনঘমাহত্যা,নাহি ধামছিলে বান্নায় মিমিশ্রিী বিশিষ্ট বিষয়ে পানি, . भामर्शतनायामाप्रमहावापि जगद्वारीकारे । + प्रमासानमाशम्सम्य मनातमायालय अदिति भावा । बम नशा म स्यापतरादिति भावः।

·खेहपतिः। रिच्यते पा तपानतिरिक्तत्ये ब्रह्मण एव चरमवृत्तिनाशकत्वमङ्गी- करणीयमयया चरमवृत्तेरेव स्यनाशकत्वमित्युभयथाऽसामञ्जस्यम् । विशिष्टस्यातिरिक्तत्वे तु अतिरिक्ततानियामक किचिद्वक्तव्यमन्यथा तु विशेषणविशेप्यावेव विशिष्टं न ततोऽतिरिक्तः कश्चन धर्माति विशि- टस्यातिरिक्ततानियामिका काचनाविद्यावृत्तिरभ्युपेया, न च तदपि सभवति घरमवृत्तेरविद्यानाशस्वरूपत्वाङ्गीकारात् । यदि तु घरमवृत्तिनाशत्वावच्छिन्नं प्रति घरमवृत्तेर्न घरम- वृतित्वेन नायकत्वाङ्गीकारः किन्तपादाननागत्वेनेति नाशकता.. घच्छेदकरूपभेदान्न स्यस्येघ स्यनाशहेतुत्व, नापि क्षणिकत्वं स्वा. पादाननाणानन्तरमेव चरमवृत्तिनाशाङ्गीकारात् । तर्हि कि घरम- घृत्युपादाननाशत्वेन घरमवृत्तिनाशहेतुत्यमुतोदासीनोपादानना , त्वेन, पाये धरमवृत्युपादानं नाविद्यासामान्यं परमवृत्तेरवि द्यानाशस्वरूपत्वाङ्गीकारात् किन्तु तूलरूपम्यजनक्राविद्याजन्यत्वं घरमवृतिजनकाघिद्यानाशनाश्यत्वं च घरमतावास्थय घरमा च वृति. स्वजनकाविद्यातः स्वात्मानमासादयन्ती स्वजनकाविद्यां नागयतीति स्वजनकायिद्यानाशः समयायिकारगनारामुद्रया स्वजन्यां पतिमुत्मारयतीत्येव वक्तव्यं तच मर्वयाऽसमञ्जस स्वजनका विद्यानाशस्य स्यात्मकत्याङ्गीकारेण उरमाविद्यायविनाशे तस्य कार- णत्यासमवात, न हि वृत्तिः म्यकारणनाशस्वरूपाऽपि च पुनः स्वका- रपनाशनाश्यति । चतुं युज्यते तयाऽङ्गीकारे प्रकारान्तरेण स्वस्येष स्थनागहेतुत्यपर्यवसानात् । नाप्युदासीनापादाननागत्वेनाघिद्या- नाशों वृत्तिनाश हेतुस्सस्यौदासीन्यादेवाहेत्यान्न हि घटः प्रटीशदा- ननाशनाश्य इत्यहीक्रियते फेनापि । २ ·तात्पर्यदीपिकायाम् । एतेन तन्तुनाशस्य पटनाशप्रयोजकत्वदर्शनेन स्वापादानावि. द्यानाशस्येव तन्नाशकत्वं,न चाविद्यानाश उपलघिमात्मा तिवी पूर्वच शुद्धस्याहेतुत्वं, द्वितीये प्रतियोगिमावस्यैष नाशकतापर्य घसानमिति घाच्यम् । उभयथाऽप्यदोपात-वृत्तिमादायेष ब्रह्मण उप- हितत्वेन शुद्धत्वाभावात् । प्रतियोगिनः प्रतियोगित्वेन नाशझताया मितरानपेक्षत्यहि क्षणिकत्वं रुयान्तरावच्छेदेन यत्कारणं तस्याये. क्षणे न तदिति उपादाननाशत्वावच्छिन्नस्य स्वस्यैष सर्ववणिकत्या. नापादकं नाशकत्व स्यात्। द्वितीयकारणनिरपेक्षप्रतियोगिनः प्रतियो- गित्वोपादाननाशयरूपद्वयावच्छिन्नत्य नाशकत्वोपपतः । वस्तुत- स्यविद्यानिवृत्तवृतिरूपतया न निवर्तकखण्डनायकाशः प्रतिनियते- रात्मरूपतया न तज्जनकखण्डनावकाशोऽपीति समवदातमित्य- विद्यानिवर्तनिरूपणमद्वेतसिटिकाराणां तदपि परास्तम् । न हि कार्यस्वरूप: समषायिकारणनाश इति नेयायिक कार्यकारणभेद- षादिभिरप्यभ्युपेयते इतरथा तु घणुकोत्पादे परमाणुनाशप्रसङ्गः घरमा वृतिमविद्याकार्यभूतामातिgसे यूपे च तस्याः स्वकारणना शस्यरूपता स्वकारणनायतां च विप्रतिविद्धं चेसदत्यन्त, म हाविद्यातः स्यात्मानं लभमाना घरमा यतिरविद्यानाथस्वरुपा, समयायिकारणे हि कार्यमनुच्छदेय कार्यजनकमसमायिफारणपदत एव तु समयायिकारणनाथादसमवाधिकारनाशाद्वा कार्य नारा त्य- जिलदार्शनिसप्रतिपतिः । एवं चघरमा पर्ति जनयन्त्या अपि. याणा यायचरमवृत्त्यधिकरणकालापस्थायित्वमावश्यफ, न सम. पायिकारणे अध्ययमुपगच्छति कार्यमनुयराते । घरमा वृतिस्तु भयता पुनरविद्यानागस्वरूपाऽभ्युपेयते इति कथमेतन विप्रतिषि- यता किंध भाषानां समवेतानामेवोत्पद्यमानत्वादविद्यामभिभाय- ·बेहपूर्तिः । यन्त्यपि वृत्तिरपसारयिष्यति स्वाजनकविद्यालेशमिति वृत्तिजनकधि द्याया वृत्तिकालेऽप्यवस्थानात्सा केनापसार्यता, न च सा कार्यरूपेष तञ्च वृत्यात्मक कार्य तदेतदपि च स्वसमायिकारणाविद्यानाशानवा. सीत्यामहनीयं दतोतरत्यात । वृत्तिहरिद्यानाशस्वरूपा अघिद्या. नाशश्च वृत्तिरेवेत्युक्तरीत्या स्वस्येष स्वनाशहेतुत्वात् । रूपभेदेऽपि चन स्वं स्वहेतुः कारणतायाः पूर्ववृत्तित्वगीयाः स्वस्मिन् स्व- निहायताया असंभवादिति। रूपभेदस्यापि चाकल्पनिकस्यानङ्गीका. रेण येन रूपेण कारणतां व्ययच्छेत्तुमिच्छसि तद्रूप-तत्कारणावि. द्ययोरपि नाशकं किंचिद्वकव्यं तापि च स एघ ममानुयोग इति तादृशकल्पना खारीभारस्य दोयभारायितेष ते स्यादिति किं तया । यदि घरमा ब्रह्मचानात्मिका वृत्तिब्रह्मातिरिक्त सकलं प्रप. शुजातं यसमानेवोदयमासादयतीति नेतचोद्यावतार इति झूमे तहिं शतधाधबोधितोऽपि असकृतदेव कृतोतरं घोदयसीत्येव वक्तव्यो यताब्रह्मातिरिक्तं प्रपञ्चं जरयन्त्यास्तस्या आत्मलाभासंभ- न स्वनाश प्रति स्वस्णः कारणत्वानङ्गीकारेण च चरमपतिनाये कारणानिरूपणात् । केचित पुनरस्मटुक्तदोषजातमेयानुसन्धाना:-अज्ञान-तन्मू लप्रपञ्चनिवर्तक वृत्तिरूपं निवयकोटिनिधिष्टं तिरूपं ब्रह्मज्ञानं न संभवतीत्ययमुध्यमाना अज्ञानस्य प्रकार्यानवय॑त्वनियममनुसन्धा. नाश्व-वृत्यात्मके ग्रह्मवाने प्रतिफलितचेतन्यप्रकार्य जनियतक- मामनन्तः-तृणादीसिकाऽप्येण सूर्यदीप्रिस्तृणं दहेत् । सूर्यकान्त- मुपारुह्य सं न्यायं सा योजयेदिति निर्विशेषाद्वैतवाद्युक्तरीत्या स्वरूपेणाधानादिसाक्षिप्तयाऽवस्थितस्याप्यात्मनोऽधानानिवर्तकस्या. पि प्रवासाकारवृत्युगरोहण अज्ञान-तन्मलमप्रपञ्चान्मूलनकारणता ·तात्यदीपिकायाम् । प्रतिजानरो । यथा यामनगरादिकं दहन घरिदहत्येय तदपि धा- श्रयमशिमं तथा चरमतिमुपाश्रित्य निधिलं प्रपञ्चमुन्नयन्नख. एडवेतन्यप्रकाश: मनियनिक्षम इति नानुपतिश्चरमवृतिनारो इति निमील्येय ने पदन्ति तदेतदपि न युक्तिसह तथा हि घरमवृत्युपाठचेतन्यामागस्य नियतकत्ये विशिष्टस्य नियसकता প্রায় মিষ্টি স্ব বিঘিাথষৰি বাহানায় परमोदासीनत्यभावस्याचाननाशताङ्गीकृतेति सिद्धान्तयुतिर्यदि विशियमतिरिक्तमिति गुटुम्यान्नानमाक्षिण न निवर्तफत्वं ताई तद्विशिष्टमतिरिक्तमिति तन्नियय मति किं तनियममिति निक पय त घृत्युपहितस्य निवर्तकत्व वृत्तिविशिष्टस्य च नियंत्वे विशिष्टनिवृतावपि नापहितनिवृत्तिरित्यद्वेतभङ्गो, यदि तु विशिष्ट निवृत्तिर्विशेष्ये निवृत्ययोगाद्विशेषणपर्यवसायिनीति परमवृतिनिवृत्तो नोपहितायस्थानापादनसमये याऽन्तिमकृत्योपहितं ब्रह्म तिथि- शिष्टस्य नाशक सा घत्तिश्चैवटा न तदोपहितायस्थानसंभव इत्युच्यते हि ययोपहित ब्रह्म नाशकं विशिष्टं च नाश्य सा व्यक्तिरेका घा द्वघी था यद्येका तदा स्वस्यैव स्वनाशकम्व. पर्यवसानं न च स्यं स्वपूर्वकृतीति पूर्ववृतित्वघटिसकारणतानिर्वाह विरहः। यदि व्यक्तिद्वयं तदेोपहितब्रह्मयतया विशिष्टब्रह्मव्यक्तिना- शेऽपि कृत्युपहितब्रह्मयनितः कथमपसरत् सा हि विशिष्टापसारिका, न.चापसायेऽपसृतेऽपसारझमकस्मादेवापसरेद्वा अपमापसारके उमे एवं योगपद्येनापसरेतां वेति या कल्पयितुं शक्यते अपसार्यापसार- कार्यॉगपोनापसरणासंभवात् । न हि युगपटुत्पद्यमानो परस्परं कार्यकारणभावापन्नाधिति सह विनश्यन्तो या परस्परं नाश्यनाशकमा पापनाविति सांत्रतं, लोके सहोत्पनयोरिय सह घिनश्यतास्तथा भावा- ·खेहपूर्तिः । नहीकारात् । कारणता हि पूर्ववृतित्वगर्भत्यसकृदयाचाम । यथा ॥ नानन्यथासिद्धत्वमात्रस्वरूपा कारणता तथाऽन्यत्र निरूपितम- स्माभिः । एवं च सहापसरतारविद्योपाथिब्रह्माविद्याऽवच्छिन्नब्रह्मयो- नापसायर्यापसारकभाव इति सुव्यक्तमुपपादितं भवति । यथाचेकस्या एव व्यक्तरूपभेदेऽपि न कार्यकारणभावनिर्वाहस्सया निरूपित सापञ्चमद्वेतमिद्धिकृन्मातनिराकरणावसरे ऽस्माभिरिति तप दटव्यम् । यश्च चरमवृत्युपलक्षितस्यात्मनोऽज्ञानहानिरूपतामयलम्ब्य उपल क्षणीभूतचरमवृत्यशे साध्यत्वेन मावे आत्मस्वरूपविनान्तेऽपि सा ध्यत्वसमर्थनसमुद्यमः । यश्च निवृतिरात्मा मोहस्य घातत्वेनोपल. तितः । उपलक्षणनाशेऽपि स्यान्मुक्ति: पाचकादिवत् । इति सुरे- श्वरवानिकोपष्टम्भः । योऽपि च निवृत्युपलवितस्यात्मनः पश्चा दिव पूर्वमपि सत्त्वेन मोहकालेऽपि तद्धान्यापतिरित्याशङ्का पूर्व- मसिद्धस्योपलक्षणत्यायोगात् । न हि पारुसम्बन्धात्पूर्व पाचको भवति । तथा व्ययहियते वेति समाधिश्रमः स सऽपि लोक- व्यामोहहेतुरायहनिबन्धनावेग यय यता नष्टस्योपलक्षपत्ये पूर्वम- सताऽप्युपलक्षणत्ये बाधकामाय: यथाऽसन्नपि नष्ट उपलक्षयितुं क्षमते तथाऽसत्त्वाविशेषान्यर्वममतोऽप्युपलमणत्वे न किदियहीयते जनि: प्यमाणस्योपलक्षणम्वे चिरं तस्योपलनग्यत्वासद्गम्तु विनष्टस्य घिर- मुपलक्षणत्वसमानः, अपेष्टापतो समापोटापतेः समत्वात् । जनि- प्यमाणचानमपि अनुमानादिद्वारकं विनष्टज्ञानसमसामग्रीकमेवेति न किचिदिहाधिक चौद्यमापद्यते । मत्त एष तु लोके अदृष्टरमागणेप्यपि योदय योढताव्यय हारोऽन्यया तु कदाऽप्यपरिदृष्टरमाणेषु तथा व्यवहारो निनिय. न्धन एय स्यात् । गास्टऽपि च जातमा रिशुं फरिप्यमाणपि.

·मात्पर्यदीपिकायाम् । पडदानादिद्वारकस्वपितृनरकनिपतननिराकरणकारणतया अपत्यं दोहि च सत पर नपारं ब्रुवते । सनिरन्ते च स्यरसतो भूमिष्ठ- मा जननक्षणरत बालं तातं, तर हि कुलसननहेतुत्वनिधन्ध- नस्तासपदव्यपहारस्तनोतविस्तारार्थस्य कर्तरि तेन तातपदव्य. स्पतेः । अभिदधते च कृतसप्तपदीसस्कारमात्रामनुभिन्नलाम्नीमनु- स्सन्नस्सनीमपि बाला भविष्यत्कुलस्त्याननिदानतया स्त्रिय, स्त्य टो शब्दसंघातयोरिति संघासार्थकस्य धातोः टन्प्रत्ययेन कर्येन तत्पदव्युत्पत्तः । एयमेव तु । श्रुतस्य यायादयमन्तम कस्तथा परयां युधि चेति पार्थिवः । प्रवेत्य धातार्गमनार्थमर्यपिचकार नाम्ना रघुमात्म- #সবমিমি জাকূমামবি জলিলাযঘনঘালিনয় যঘি সমি- प्पत्परपारणालितया च दिलीपस्य पितुभातमारस्य शिशोरघुनायक- रणोपवर्णनमिहार्थेऽनुकूलं भवति । न हि शुसान्सं वा परान्त था गतो बाल इति रघु:, किन्तु असूर्यगेः पञ्चभिरुच्चसंश्रयः भूचितभा. भ्यसंपत्कः सतां गमिष्यतीति पिता पूर्वमेष तथा व्यवहार व्या- जहार चेति क न नाम पूर्वमसिद्धस्य व्यवहाराहेतुत्वसमर्थन वा उपलपणत्यासम्भवोपययनं या सम्भाव्यतापि प्रासेन । यदि तु श्रुतस्य यायादयमन्समर्भक इत्यादी प्रत्यर्थलिका অমান্নানঘদিন ধাম আমমাখছি আলমবিবি - कावेध तथा व्याहार-व्यवहारो नोपलवणत्यमूलकाविति न सताऽर्थ- सिद्धिरित्यभिधत्मे ताई नटेऽप्युतगवस्थत्वमूलमेवोपलक्षणत्वमिति नष्टस्याप्युपलक्षणत्वायोगः । नश्यात उत्तरायस्थायामिरेव हिनायो नसतोऽयोन्तरम् । एवं च भयप्यताऽपि पूर्वाषस्थत्वमेष तथेति ·बेहतः। सर्वथा समानयोगक्षेमं भविष्यन्नष्टयोरुपलक्षणत्वमिति विशेषता एवेह साक्षियः । येन हि स्वोपरागमुदासीनं कुर्वता विशेष्यगतव्यांयतकथ- मापस्थापनेन व्यावृत्तिबुद्धिर्जन्यते तदेवोपलक्षणमिति स्वोपरागांश घेदुदासीनमुपलक्षणं तर्हि नस्येव भविष्यतोऽप्युपलक्षणत्वे न कि- चिद्वाधकमिति धादिनः शपथैकनिर्णय जनिप्यमाणस्योपलक्षणत्वा- संभवाभिधानम् । एवं घ घरमवृत्तेः प्रागपि घरमवृत्युपलचितस्या- धानहानिरूपस्यात्मनः सत्त्वेन भवदभिमतामाक्षः सिद्धरूप इत्यु. पलक्षणस्य साध्यत्वेन मुक्तेः साध्यत्वसमर्थन फाकदन्तायितमेव । यदि तु जनिथ्यमाणस्य नोपलक्षातया भविष्यव्यवहार- कारणत्वं किन्तु योग्यतया सूचशाटकन्यायेन सदा नष्टस्यापि नाप- लक्षणतया व्यवहारहेतुत्वं किन्तु योग्यत्वेन भूतपूर्वगत्येति समान, बाँद पुनर्भूतपूर्वगतिन्याय उपलक्षणत्वनिदानस्तदा सूरथाटकन्या- योऽपि तथेति को विशेषः तस्मानष्टस्येव भविष्यतोऽप्युपलक्षण- त्वाच्चरमवृत्युपलवितस्यात्मनः सर्वदेव सत्वात्तस्य पुरुषार्थत्वसम- थेनसनाहो बालचेष्टायित इति नापरोक्षं मतिमताम् । यदप्यत्र घटादिधानवद् ब्रह्मज्ञानस्यापि न मूलाचानानवत- फत्वं युक्तं निवर्तकत्ये सदषस्थानासहिष्णुत्वरूपस्य विरोधस्य तन्त्र स्थात् कार्यस्य चोपादानेन सह तादृशविरोधाभावादित्याशा कार्य- कारण्योरन्यच तादृशविरोधादर्शनापि एकविषयकज्ञानाचानप्रयुक्तस्य तादृशविरोधस्यात्र सत्यात्कार्यकारणयोरग्निसंयोगपटयोस्तादृश- विरोधदृष्टश्चेति धमादधुः सिद्धान्तलेशकारास्तदेतदतिमन्दं तथा ज्ञानाजानयोः समानविपयकत्येन विरोधो वक्तव्य एवं प्रप.

·तात्पर्य दीमिझायाम श्वान्तर्गततया ब्रह्मज्ञानव्यक्तरघि ब्रह्माज्ञानजन्यत्याद् यया सूला विद्यास्वरूपया ब्रह्माक्षानयन्या ब्रह्मज्ञानमुत्पादित मा काचिद्रपरा ब्रह्मज्ञानोदयानन्तरक्षणस्थायिनी व्यक्तिरवश्यमङ्गीकरणीया विद्य- मानेच ब्रह्माज्ञाने उद्यन्ती ब्रह्मचानव्यक्ति स्यजनकब्रह्माज्ञानानु रोधेन कल्पितविपयेवास्येयेति तस्या. साच्छिन्नब्रह्मविषयकत्वे नापण्डब्रह्मविषयकत्याभागादसमानविषयकत्वेन कथ विरोध । न हि ज्ञानाचानयोरममानविषयकत्वे विरोध । अज्ञान हि शुद्ध ब्रह्म तिरोदधदरतिष्ठले ज्ञान चोत्पद्यमानमज्ञानोपादानकतया न शुद्ध विषयीकर्तुमर्हति अज्ञानस्य शुद्धविषयकतया यायदज्ञानेनावृत ब्रह्मावतिष्ठते तावदेव ब्रह्मज्ञानस्यापि च पाव्यतया तयारसमान विपयकत्वेन विरोधस्य घनुमशस्यत्वात् । न चौद्यन्ती ब्रह्मज्ञानव्यक्ति शुधमेव विषयीकरोति यत सा चरमा ब्रह्मज्ञानव्यक्तिह्मण्यपाधिभूतेति ब्रह्म व्यावन्यन्त्यपि न सोपलक्षणोभूता नापि विशेषणीभूतेति चानाचानयो समान विषयकत्वमावश्यकमिति शङ्काम् । यतश्चरमजानव्यक्तेरयमुपाधि भाउ कि चरमयत्युत्पते प्रागेव सिद्धोऽयया स्वोत्पत्यनन्तरम्, उत्यत्यनन्तरमशिधा कि चामव्यक्तिस्वभावकृतोऽथया ब्रह्मास्यभा वकृत इति विवेचनीय, तर नाद्यश्चरमव्यत्युत्पते पूर्व तस्या उपाधिभावासम्भवात् । नापि स्वोत्यत्यनन्तरमा उत्पद्यमानायास्त स्या प्राविधिकत्वेन कार्यस्य धोपादानात्मकताण व्यवहारदगाया भवताऽप्ययश्य वक्तव्यत्वेन उपादानीभूतब्रह्मानानानुकृत्या तत्काले अचानस्योपाधिभाषाभिधानामङ्गते । नापि धरमव्यक्तिस्यभारकृत उपाधिभार इति कल्पोऽप्यपाल्पते प्राविधिकच्यतचन्तराया मिव तस्या अपि ब्रह्माज्ञानजन्यतया पिलक्षणस्यभावत्वे प्रमा ·खेहपतिः । २५ णाभावेन तस्या उपाधिभावस्याकस्मिकत्वापत्तेः । यद्यपि चरमजा. नव्यत्यनन्तरं किंचिदपि कार्य नोत्पद्यते यदनुरोधेन तस्या विशे- पणत्वादिकं कल्प्येत तथाऽपि घरमज्ञानव्यक्तरपि यावत्स्वावस्थान घटादेरिय ब्रह्मणि कल्पितत्वेन तयेवावच्छेदान शुद्धविषयकत्व- मिति नोपाधिभावो न च ज्ञानाजानयोः समानपियकत्वनिबन्धन- बाध्यबाधकभावसंभवः । किच चरमज्ञानव्यक्तिकल्पिका अविद्या कि स्वतस्सिद्धाषा कल्पिता वा ताये अद्वैतभङ्गः। द्वितीये तु तत्कल्प. कमपि कल्पनीयमथ तत्कल्पकमपीत्यनवस्था, कल्पनापरम्परयेव चं सर्वकालनयनेनानिमोनोनिद्वाऽनुपपतिः कल्पनापरम्परातिरिक्तव्यय- हारानुपपत्तिश्च ॥ क्वचिदपि विश्रामे वा कल्पकासत्त्वे कल्पनाउनुपपत्त्या व्यवहारोच्छेदः । कल्पनाया: स्वपरनिर्वाहकत्वे तु कि तत्स्वपरनि- वाहकत्वमिति निद्रूहि स्यव्यवहारे परानपेक्षत्य तदिति चेतहि कल्प नाया अकल्पितत्वमापद्यते, न हि स्वपरनिर्वाहकत्वादतिरिच्यते प्रकल्पितत्वं, यया हि स्वपरनिर्वाहिका चितिशक्तिरकन्यिता तयेव कल्पनाऽपि तहकल्पितद्वयाङ्गीकार इति स्पष्ट ण्घाद्वयवादभङ्गः। यदि तु स्वपरनिर्वाहकत्वमपि कल्पितमिति स्वपरनिर्वाहक भवद- प्य ज्ञान नाद्वयवादभङ्गायति मन्यसे, मन्यसे च तस्य स्वपरव्यवहार- निर्वाहार्थमेय कल्पतत्वेन सद्व्यवहारपर्याप्नत्य च तहि कल्पितेय स्वपरव्यवहारनिवाहकता कल्पिनाऽथवा म्यत:सिटुंति पुनरनुया- गस्तदवस्य गर, अस्ति चेतदनुबन्धिनां पूर्वोक्तदोषायामप्ययसर इति न किचिदेतत् । अचानस्येश्वरकल्पितत्वेनाधिकमत्तारुतया अनानमफल्पय- सामपि नीयानां तदज्ञानोपादानकाः पदार्या भान्ति व्यावहारिका रति नाजानपरम्परोपनिपात इति तु सिद्धान्तविरुद्धमज्ञानम्य नीयो- ·तात्पर्यदीपिकायाम् । पाधियेनेश्यरफल्पितत्याभिधानासङ्गतः। ईश्वरकल्पिसत्वेऽप्यज्ञान- स्य विक्षेपगक्तिरेवेश्वरसंस्पगिनी पायरणशक्तिस्तुतवाकिंचित्करोति न লিখিথিন ব্যায়াম যে মিশ্রন মলম বমি पदार्थानामकल्प्यमानानां व्यवहारपर्य प्रत्याभिधानामङ्गः, न हीश्य- रस्य कल्पितत्ये तत्कल्पिताचानापादानकाः पटादयः पुनरकल्पिता रति साप्रतं सम्भावयितुमपि । एतेन परमतेऽपि वीजाङ्कुरादिस्यलेऽनवस्थायाः मोठव्यतया प्रधानसल्पनपरम्पराऽस्मन्मते तत्समानेति न दोषाधानायेति निरस्तम् । अचानकल्पनयरम्परयेष सर्वकालस्य नीतत्वेनाहानाण- दानमघटादिद्वारा व्यवहारानुपपतेरेव दोषतयोत्कीर्तनात् । अनि मेचप्रसङ्ग-निद्रानुपपत्त्यादिकं तु प्रधानकल्पनपरम्परानुधापने यथा दोषस्तथा न्यरूपयाम एघ पूर्वमिति सुस्पष्टमेव । प्रकृतमनुसरामः-उत्पत्त्यननारमपि धरमव्यक्तिस्वभावकत इति पक्षोऽपि दुःस्य एष धरमशानव्यक्तरप्यमानाणटानकतया घटादेरिघ सस्या अपि स्वावच्छिन्नधेतन्येऽध्यस्ततया तस्या ठपा. धिभावस्याकस्मिकत्वापत्तेः । ब्रह्मस्वभायकृत उपाधिभावश्चरमशानव्यक्तरिति परमप- वोऽपि दुर्भवः, ब्रह्मय एकरसस्वमावत्वेन तथा सति बल्लणि कदापि कस्याश्चिदपि व्यक्तर्विशेषणत्वोएलवणुत्वाभिधानासङ्गत्या ब्रह्मण्या- धरणाभिधानासभवात् । पावरपाङ्गीकारे या तस्य स्वाभाविकत्वेन सनिकृत्युपायासंभवात् । कार्यकारणयोरग्निसंयोगगटयोस्तादृशविरोधदृष्टश्चेति तु सर्वथानियधाननिबन्धनमेवाभिधान तथा हि पट दहन्तोऽग्निपर.

·भर्ष पूर्वयाविशाप्तीपयोगमाया तामसोगस्य च दप्यमामव्यायापा का परिमायभेदस्यत्र गुणवान्तरकाण्यापि द्रष्यभेवव्याप्यत्वेग धामामु थानातु च पत्तियोगवस्म वाग्निरोगीपककुया पन्नास-कारमादिपु. बेहपूर्तिः । माणष: पटाणुकेषु प्रविशन्तः पूर्वसंस्थानविजातीयसंस्थानमार. भमाणा एप लब्धस्वव्यापारा इति पटजनकावयविश्लेषपूर्वक- स्वास्पटदाहो नान्तरा पटासमयायिकारणसंयोगात्सादम् । पयमेव तु धानासु भजनानन्तरं पूर्वसंस्थानवेजात्यास्थौल्योपलम्भो, न दि धानावयवेषु यथापूर्व संयोगवत्सु स्योल्योपलम्भसंभवः । एवं चाग्नि- संयोगेन पटनाशस्थलेऽप्यवयविश्लेषादेष पटोत्सादा न समषायि. कारणनाशात् । न च धानास्वषयवसंयोगात्सादो न धानारम्भका- षयविश्लेषपूर्वकः किन्तु धानानारम्भकोदासीनसंयोगनाशूपूर्वक एष, एवमेश तु भृष्टासु धानासु धानाभृष्टा न तु नष्टा इति सर्वलोकानुभवो- ऽन्यथा नष्टा इत्येव प्रतीतिः स्यादिति षाच्यं धानासु भजनानन्तरं गुरु- स्वापायदर्शनेन भनेन धाना ध्यंसस्यावश्यमभ्युपगन्तव्यत्वात्। एवं च यथा तेजःपरमाणोऽतिगत्वरास्त्वरया धानावयषान् भर्जयन्ति तथेषातिबेगेन पटावयषान् विश्लेष्य पटमपि ध्यसयन्ति । इतरथा तु मूतानां समानदेशताविरोधात्यार्थियपरमाएषषष्टम्धदेशे तेजःप. रमाणनामनपसारितपार्थिषपरमायूनामन्स: प्रवेशनासंभवेन असद- गायकेदेन पटदाहण्याभायोति मुव्यक्तमेयादग्धपटे पूर्वसंस्थानानुषु- तिदर्शनाभिधानं तु सर्वथा हामायेष चक्षुषा सूक्ष्मपीवकयन्वादिनाच दग्धपटे संस्थानवेजात्यस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात । मोनरज्ज्वादिस्यले जातेऽपि दाहे पूर्वसंस्थानदर्शनाभिमानस्तु पूर्वसंस्थानासादृश्यादेव न संस्थानक्यादितरथा रज्नेरन्तरयययानामदाइप्रसङ्गः इत्युक्त- सान्द्रमयोगवस्म पदार्थ जालोनियोगः पटाये स्पूनर्यात पथा तगमे दृष्यध्वंसहेतुरिति भावः।

·तात्पर्य दीपिकायाम् । प्रायमेव । मुद्गरपूर्णाकृतघटतदषपविभागादर्शनेन तापयधि भागादिकल्पनाया अप्रामाणिकत्वाभिधानं पुनरप्ययस्याप्ययायेव तथा हि मुद्गरविनिपातः किं संयुजानेण्येव घटावयवेषु घटं नाशयति उसासंयुजानेषु तत्र नाद्यः घटसंस्थानेऽनुवर्तमाने घटनाशकल्प. नाया अत्यन्तायुक्तत्वात् । नापि द्वितीय: घटस्यासंयुजानायस्थत्वे अवयघसंस्थाननाशस्य हेतुतया असमवाधिकारबनायादेव कार्यना- शस्यागत्याऽङ्गीकरणीयत्वापातात, अत एव तु मुद्गरस्य यावता कालंदेशेन संबन्धस्तावाने देशी पिशीर्यते नेता प्रति नियमः, असंयुजानावस्थकपालद्वये ध्रियमाणेऽपि घटेो नष्ट इति व्यवहा रश्च भवति प्रामाणिकोऽन्य यां तु समवायिकारण कपालवयपद्धाये कथं घटनाश: स्यात् । मुद्गरचूर्णीकृतघटतदवयवधिभागादर्शनं तु कार्यम्य नासम- धायिकारणनाशनाश्यत्वाभावे घट-तदवयव विभागाभावे या भावमुपयाति जातेऽपि घट-तदवयविभागे कात्स्येन सदषय- यानां रजाभावास्थिततया सर्वथा घटावयवसंस्थानापगमे घट-त. মহিমাযহুমায়। অন্য ঘ- মঘিমাগম हाराभावो घनासारसंशयिनिर्मुक्तोदविन्दुधासमानाभिहारकृत एवा. स्तु मुद्गनितिन घटारम्भसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागजननेऽपि धलि. भावमुपगच्छतां घटाययवानां मयोगान्तरारम्भेण विभागान्तरशत- जननेन चौपलब्धुमशक्यत्वात् । न [दविन्दवो न पृष्टा इति नापलभ्यन्ते किन्तु सन्तोऽपि दोपयशादेवमिह जातेऽपि विभागे घटाययशनाकलनदोशद्वा विभा. गान्तरशतापनियातदोपादा तादग्रह इति न शिविदेतत् । मान- ·स्नेहतिः। यदप्यप्यपदीविता: परमाभिनिविष्टा:-नापि तव तन्तुनामपि पाहेन समवायिकारणनाथा पटनाश इति युक्तम् । अंशुतन्त्वादिभिः सह युगपदेव पटस्य दाहदर्शनेन क्रमकल्पनाऽयागात् । यता यस्ता- गग्यवनाशस्तपाययवेऽग्निसयोगादेव नाशस्य वाच्यत्वादित्यब्रुर्वे स्वदेवदतिमन्द साधयवेषु घायुपर्यन्तप्यग्निसयोगस्य क्रमेयेव घाच्यतया भवता प्यत्रयविनाशस्यावयवनाशूपूर्वकताया अवश्य कल्पनीयतया अवयवनाशस्य चासमघायिकारगनाशादेव बाध्यतया अंशुतन्त्वादिभिः सहाझमेण युगपत्पटनाशस्य धक्तमशक्यत्वात् । नद्यत्यन्तगत्वा विद्युतोऽपि विलसितान्यक्रमाणीति सभा- व्यते यता विद्युदपि पूर्वदेशमनतिक्रम्येवोतरदेशे स्वस्योगमामा- दयति, न हि द्वयो' साययक्योरक्रमिकः सयोग इति सभायय. त्यपि प्रान, एव चाग्निसयोगस्य पटाधयवेषु क्रमिकतया सत्कार्यया- दिना भवतोऽपि असमवेतभावकार्यानुत्पादानुरोधेन व्यवहारदशाया कार्यनाशस्य सावधिकताया अपश्यमभ्युपेयतया च क्वचिदण्यग्यधे नाविधान्त:ल्पनीयतया अन्तिमस्य तादृशावयवस्य चानश्वरत्वेन सादृशानभरावयबद्वयसयोगनारापूर्वकताया. पटनाशे भवतोऽप्यग त्यामीकरणीयत्यागतः । न हि व्यवहारदशामा सत्कार्यबादायधी. रणाधा कार्यस्य नि शेषनागाङ्गीकारोऽपि या भवतोऽपि नये। तस्मात्य टस्यागुरान्त्यादिरूपेण योगपोनामिकनाशमभ्युपेत्य दृष्टान्तसौष्ठप- सभाधनया ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्माज्ञानस्य सकारणकनायोपवर्णन न केपल युक्तिविरुद्ध किन्यट्यादसिद्धान्तविरुद्धमपीत्यपद्धिता घिदाङ्कुर्वन्तु । यस्ततम्सु नाणे नाम न कश्चिदमाशे पेशेपिकापामिय किन्तु कार्यम्य फारणरूपेणायस्थानमे सहायस्यान्तराशक्लिपपमेय ·तात्पर्यदीपिकापाम् । अवस्यान्तरापिश्च कालिको विशेषः । विशेष: कालिकोऽयस्येति বি দাযা। যময় ম য র্যৰ ভূমি থাকােবে- मभियुक्तानामन्यथा तु गश जन्याभावे इति स्यात् । एवं प पटो नश्यन्नकान्ततोऽपति किन्स्ववस्थान्तरमामोति। एवं च ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्माज्ञाननाशे ब्रह्माजानस्यावस्थान्तराषातिरेय भषिची, मा पुनः कालिकायशेषस्वरूपति ब्रह्मचानेन ब्रह्माजाननाशो नाम ब्रह्मा- ज्ञानस्य कश्चन कालिको विशेष इति किं तेन तेभीष्टसं. | भायनापीति विहितगुरुकुलश्नमाः कृतधिय एघायधारयितुं पारयन्त नेसरे इति किं धूमः । यदपि स्वनिधर्तकत्ये स्थितिविरोधः । स्वापादाननियत. कत्वं त्वदृष्टचरमिति पूर्वपक्षतयोपविष्य अन्यचादृष्टस्यापि प्रमाण- बलादव कल्पनास, तथा हि मायां तु प्रकृति विद्यादित्यवगत- मायोपादानकत्वस्यात्मतत्त्वसाक्षात्कारस्य तरति शोकमात्मविद । सोऽविद्यान्यिं घिकिरतीह सौम्यत्यादिना नियतकत्यस्य प्रमि- सत्वादित्यन्तः समाधानसंरम्भः सोऽपि स्वगोष्ठीसंकेतमास्वरुप एय, न हि माणशब्दोऽयस्तुभूतार्थपरः देवमायेय निर्मितत्यादी माया-शब्दस्य विधिषवस्तुयोधकताया: संप्रतिपनत्वात् माया था गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेष ये प्रपद मायामेतां तरन्ति ते । इति सर्वघेदान्तापक्ष्यस्यरूपया गोतया मायाया गुणमय्याः यत्वाजसमोरूपत्वोत्कीर्तनेन भगवत्पतिमापनाच स्वाभिधानेन च षस्तस्यरूपयसिद्धग मिध्यारूपत्याभिधानासङ्गतेः । नहि मिथ्याभूतस्य शुक्तिरुप्यानिवृत्तये गुरूपसतिया भगवत्प्रप. निर्धाऽपेक्ष्यते अज्ञानस्य शानेकापनाद्यत्वात् । न च भगवान कृष्यो. ऽपि भषम: पदाथान्तरविलक्षण: शक्तिगालीत्यभिमतं येन तत्पए.

·खेहपूर्तिः। त्या ज्ञानोदयसम्भावनापि स्यात् । तस्यापि घटादेरिव त्वयेष कल्पितत्वात् । ततश्च देवतान्तरप्रपत्यपेक्षया स्वप्रपत्तो वेजात्य- मभिधित्सर्भिगवतः श्रीकृष्णस्य मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेन तरन्ति ते । इत्यभिधानास्वारस्यमपि स्पटमेय । एवमेव तु मायामा तु कात्स्येनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति यादरायणीयेय कात्स्यन स्वर- पानभिव्यत्येव मायास्वरूपत्वाभिधानोक्तिः सङ्गच्छते इतरथा तु मा यामापं तु जानेकापना द्यत्वादित्येवामूयिष्यद् षादरायणायद्यमि- प्रेष्यन्मिथ्यारूपता मायायाः । एवं च फलमत उपपत्तेरित्युक्तरीत्या मोक्षस्य भगवत्प्रसादलक्षणस्य प्रपत्येफसाध्यत्वाद् वाक्यात्यज्ञानमा. पस्य मेक्षिसाधनतामयधार्य सरति शोकमात्मयित् सोऽविद्यापन्थिं विकिरतीत्यादि यथाश्रुतश्रुत्युपन्यासमात्रेण जगन्मिथ्यात्वमभिमत्य युक्तिविरुद्धं स्वस्य स्वनिवर्तकत्वाम्नानं वा स्योपादाननियतकत्याभि- धानं पा न युमिति युक्तिकोषिदाः । यथा च मोक्षान्यथाऽनुपपत्तिनं मानं सथा न्यरूपयाम पूर्वमेय । जगन्मिथ्यात्वबोधफत्यनापासते। भातानां श्रुतीनामस्तु स्वायसरे निरूपयिष्यते इति सर्व चतुरस्रम् । यदपि महत्या प्रारभट्या वृतिप्रतिविम्बितचिता निवर्तकत्वे तु नोक्तयवस: शङ्का-तदुक्तं तृणादीसिकाऽप्येषा सूर्यदीनिस्तृणं दहेत् । मूर्यकान्तमुपारुह्य तं न्याय विनियोजयेत् । न चाऽपरोक्षपत्तो सत्यां चिदप्रतिविम्बनिवन्धननितिधिलम्बादर्शनात् न विशिष्टे नियतक- सेति घाच्यम् । शुटुजस्य शुद्धधितश्च जड़लया तशामकतया घानानानिवर्तकतया विशिष्टे निधर्तकताया भाषश्यकत्वात् । यतु नियतकं ज्ञानमपि न शुद्धविषयकम् । तस्यादृश्यायात् । नापि विशिष्टविषयकम् । तस्याऽध्यस्तत्वेन भमत्यापरिति । तन । • पसलस्वमित्या पराक्रान्तमस्माभि-रिति-सत्ततोषधेपम् ।

·R तात्पर्यदीपिकायाम् । তঘমি যিয়য়য ঘাঘষিযন্ত্রনায়ম । মলন মানয় জি নিন যমনা। না: অলিঘসমিয়ামিনী মনন্ধ হয়িত্ব- ঘন । নয়াবি-তাবিনা লাগায়। না: মহান: বিঘি ময়মন্যায়। নৱন্যময় ত্ব নিযআহিনি সন্ন। মনাযবনাযযাসন্তান। যাহাৱাৰিয়ানাযৗথ মন্নান্যা। নবাবিয়ানায় ভাল- বিনা এ ধূনিয়া সুখ যুৱমাাইমম্মম্। ডিমীয় নিয়লি মাঠে নামায়,ধানসিসি ব্য। মাখাইয়া। সৃনিমাই সন্নয় ধন যান। মিঠশিল: এশিয়াসিন নামাযামিয়ান দি সিদ্ধ ওয়ালা যন যায় মাথা ন হি হাননান্যা, চ্ছিন্নয় যে বিন্ধানহা না যায়। বি. জাগেনিসিয়াসিন, নিয়াসিবোনাচ্ছি- রয় নাযমন, ঘন অবিবালিমনিথা ন নিয়ন্ত্রনাধাগ। ঘুমিনিমামহয়। স দাঙ্গন বড়ম্বন্ধাতালি সময়। বি মামলায় মার্থ অলিথি। নয়া ছি মিটি নিয়ে মিথ্যা মিয়ামিন হতন ছি নিয়া যিষি ও নি ॥ নিঘাঁকা লাইন। যদি । যিনি মমর দিন । ঘলন জবি বিছিয়ে এমসিসি অনলআই নয়- ফুয়াইহিমঘ। জিৎ নিমবি জবিন বলব-ন্যদি নিনানামবি জানিষামনাসামনি অর্থ এর ময়রি নিসিসিম্বারা নিধি ঘষাঘষি ·खेहपतिः । निवृत्तेब्रह्मरूपत्वाङ्गीकारे तु ब्रह्मरूपायां निवृत्तावनुवर्तमानायां कथं जगदुत्पद्यतेति व्यवहारोऽपि न सिद्धोत् । इदमचायधेयं विशिष्टस्य निवर्तकत्वे विशिष्टं न विशेषणविशेष्यावेव तयोरोदासीन्येन निव- य॑निवर्तकभावासम्भवात, भास्यभासमभावाभ्युपगमेन तयार्निवयं- निवर्तकभावोत्यसम्भवाच्च । किन्तु विशिष्टमतिरिक्तं तदपि च न सामान्यतो जडावच्छिन्नं चेतन्यं चेतन्यावच्छिन्नं जडमेव वा चेत- न्यस्य जडभासकत्वात्किन्तु घरमवृत्त्यात्मकजडावच्छिन्नचेतन्यस्य मिघर्तकता वक्तव्या । वृतो चरमत्वं च वृत्तिप्रागभावानधिकरणक्षण- प्रतित्यम् । एवं च वृत्तिप्रागभावानधिकरणक्षणवृत्तित्यानाशकत्वं, नाशकत्वेन च वृत्तिप्रागमायानधिकरणक्षणपतित्वमितीतरेतरा- श्रयः । नाशकतावच्छेदककुक्षिनितिनस्य क्षयस्य च नाशः केन पशष्यः कीदृशः स इत्यादिकं च पूर्वीपनिबद्धं चोद्यानातमिहोत्तर- णीयं भवति । कार्य हि निवर्तमान कारणरूपतामुपपाति न तु सर्वथा अपेति बाध्यते पा अपरथाऽसद्वादाभ्युपगमप्रसङ्गात् । न ह्यत्यन्सासदपि च प्रतीयतेऽपि च वाध्यते चेत्यन्तविप्रतिषिद्धमा झोफतुं युक्त, न चाद्यन्तयारसद् यतन्मध्ये* सदित्ययफल्पते । सत्त्वेन भारत या नरगृङ्गस्यापि सत्यप्रसङ्गात् । सत्येन भानप्रस. हाच । न हि निरन्वयोत्यादविनाश योदबुद्धिमननुसरता प्राधे. नाङ्गोकमु शयो । बौदोहि शून्यस्य तत्त्वरूपतामाकलय्य घगत: पूर्वोत्तरकालयोरभाषरूपतामययुध्य मध्ये सांतिक जगत्सत्यमाति. पते इत्यभाषात्मनो जगतः शून्यान्वयित्वेन शून्यरूपतां साहसि. • मुक्तिम् तु यथा न मिति तथा वायसरे निम्पायय रति भावः। + नुतस्तु घोरस्यापि न्यस्य तत्वापतामातिमानस्य गमा सोः अन्याम्पत्या भवेतामेज भूपेनान्वयतिरेकर्थाित न निरापदना मार, पतः मनः मत्वमेव तामसतरवासत्वमेव इत्यसतो मात ·२४ तात्पर्यदीपिकायाम् । कतया भाषेसापि । न पुनदिको निरन्वयोत्पादविनाशावभ्युपगन्तुं पारयते । यदि तु सत्समद्भूतस्य सत्येय ब्रह्मणि विलयमुपग च्छता जगतः स्तस्सायत् सान्वयायेवोत्यादविनाशाविति न किञ्चिदि- दमाक्षेपजासमिति ये तर्हि सन्माङ्गीकारेऽनुभूयमाननगयघहा- रोच्छेदः । सन्मात्रस्याप्यविद्यापयशाद्वेचियमिति तु. पुनरनभित्रम- णितं सन्माचे निर्विशेषे अविद्यावेपस्याकस्मिकत्वात् । अघिद्यायाः पूर्वपूर्धायिद्याप्रभवत्यपर्व तु पूर्वमेव निरास्यमिति ततष प. व्यत् । अविद्यायाः स्वपरनिर्वाहकतापक्षोऽपि च यथा दुःस्थाया- sोगेय न्यरूपयम् । एवं ध निरन्यया अविद्येति व्यक्तमुक्तं भवति । दिमाशोऽपि च तस्या निरन्वय एव न हि ब्रह्मात्मकस्तद्विनाथ पति युक्तं यतुं तथा सति ब्रह्मात्मकाविद्यानाशे ध्रियमाणे अविद्या मात्मानमासादयेन हि स्वप्रणाशे स्वोत्यत्तिरवकल्पते। न चाघिद्याया- अनादित्वाभ्युपगमेन निरन्वयत्वं न दोपायेति वाच्यम् अनादेभी- यस्य नागयोगेन तथा सत्यविद्याया चाननाश्यत्वायोगात् । यदि त्वविद्याया भावाभावलक्षण्येन नेतन्चाद्यावतार:-यथोक्तमद्वेतवि. द्याचार्य:-नासदूपान सद्रूपा माया नेवोभयात्मिका । सदसद्भ्याम- निर्याध्या मिथ्याभूता सनातनी । इति । न च निरन्वयविनाशोऽपि तस्यास्तद्विलयस्य ब्रह्मात्मात्याभ्युपगमादित्युच्यते तहि कथममतः सज्जायतेत्यादिश्रुत्युपरोधः । नासतोऽदृष्टत्वादिति ब्रह्मसूपविरोध. शच । अत्र हि जगतोऽसत्कारणझत्वं निराक्रियते तच्च निराक्रियमा- मसत्कारणकत्वं क्वचिदप्या तीयमानसत्त्वककारणकत्वं तदाकस्य तानुगतस्वं निर्षियपत्रमवादिनस्तु टिरस्य मत सयंशापि साकारणकतापन ममनीगे भवति न च निर्विरोप तत्तथा सविशेषतु सद प्रम भवपि फल्पितमिति भवति कल्पना निरन्ययोत्याविनाशेति निम्टदितम् । • मर्मविषयावय केवतान्ययित्वेन सतोप्यसत्त्वप्रकारकज्ञानविषयत्वमसताय ·घेहपतिः। मतनिराकरणपरमिदं वचनजातमित्युद्यतां न हिमाध्यमिकमतनि. राकरणपरता तथा मति निर्वहति माव्यमिकेन सर्वशून्ययादिनाऽपि पदार्थानां व्यवहारकाले सांकृतिकसत्त्वाङ्गीकारात् । ततश्च घस्तुगत्या यदसतत्कारणकत्वं श्रुतिःचादिनिराकरणीयमित्यश्श्यमडीकरणीयम्, एवं च यस्य मते अविद्यात्मकं सर्वजगत्कारणमसदपि सत्येन प्रतीयमानमेव केवलं तन्मनिराकरणपरत्वाङ्गीकारे माध्यमिकसा. धारण्येन अनिर्वाच्यकारणपादोऽपि निराकृता भवति । अत पय तु यादृशं ब्रह्मणः सत्त्वं तादृशं स्याज्जगत्यपि । तप स्यातदनिर्याध्य चेदिहापि तथाऽस्तु न: । इति ब्रुघाणा भेदयादिनं परिहसन्तो निर्विशेषब्रह्मयादिना ब्रह्मणः सत्त्वाद्विलक्षणं प्रतीयमानतेकसारं सत्वं जगत्कारणस्याचक्षते । एवं च सांवृत्ति कसत्त्वस्य माध्यमिक नाप्यतीकरणीयतया तादृशस्येव च सत्त्वस्य भवताऽप्यभ्युपेयतया भवति भवन्मतं श्रुतिसूविरुद्धमिति कृतधियोऽवधारयन्ति । अत एव तु यस्सुनस्तत्वातत्त्वयाचीननेरपेक्ष्येण धस्तुतन्त- सामभिप्रयती श्रुतिः सदेव सोम्येदमय भामीदिति सप्टेः पूर्व धाननिरपेवं यस्तुतन्वं कार्यस्य सत्त्वं व्यवस्थापयति स्तरथा तु सदेष सोम्येदमचायत इति बयादियं मुतिः यस्य तु मते उत्पत्यनन्त- रमपि कार्यमसदेव जगतो मिथ्यात्वातन्मते । सदेयेत्यवधारणस्य कार्यस्योत्यत्तेः पूर्वमसदूपतानिराकरणपरत्वं न संभवति । भवेदे. तदेवं यदि नगत् सत्स्यात्कदाचिदपि । सदेवेत्यस्य जगतो घ्याय- मान्य प्रकारकनाविषयमिति कदाधिदसतोपि दिन सावेन भानसम्मवार दि. टप्पातीयमानमत्त्वामारण्यत्वं पयात दुष्टमित्यपने परिवायोमित सात्पर्यम् । • पोतं धर्मकोतिनावे साये मयि युद्धानां मंदेशति।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । हारिकसत्त्वसमर्थनपरत्वमप्यसभवि सृष्टेः पूर्व व्यवहारस्येवासत्त्वात् । किच असदेवेदमय पासीदिति श्रुत्या यादृशमसत्वं बाध्यते सत्य- स्यनीकमेव सत्त्व सदेवेत्यनया प्रमापणीयमसदेवेति च श्रुतिर्न व्यावहारिकमसत्त्व सृष्टेः पूर्व जगतो बोधयति तथा सति श्रुते. रपार्यकत्वासङ्गात् । सृष्टेः पूर्व व्यवहाराभाचे व्यावहारिकास स्वस्य परेणापि सोढव्यत्वात् । तथा घ असदेवेति श्रुतिः सर्वथा असत्त्व जगता ब्रूते सदेवेति च तत्प्रत्यनीकस्यभाध सत्व. मिति मुव्यक्तमुपपादित भवति । एष व सदेव सौम्येदमय पासी दिति श्रुत्या येशेषिकाया कालिकाव्याप्यतिकार्यसत्त्वशदोजगन्मि थ्यात्वयादिना दृष्टिसृष्टिवादः सृष्टि दृष्टिवादो था । माध्यमिझाना सर्वशून्यतापादोऽथया योगाधाराणा माध्यमिकाना च सात्तिकस- क्यघादः पराकृतो भयति । तद्यथा प्रये इति पदन्ती श्रुतिः सृष्टेः प्राक् काले रद-शब्दनिर्देश्यस्य जगत. सदूपता बोधयन्ती कार्यस्य कालिकाव्याप्यातिमतावादिनिस्तार्किकस्य पक्ष निराकृतवती । ইমাম বাগাযেময়া ধছিছি রিছিব জানি ध्यात्वपक्ष माक्षिपति- सदेवेदम्-जगत न तु ज्ञातमाषमताकमपदम समसत्यक मिथ्याभूत था। न च मदेवेति निर्षिशेषस्यरूपा प्रताप. पादयिक्तिा तथा सप्ति प्रमे इत्यभिधानानुपपत्तेः । इति द्वि काल- विशेषायच्छेदेन सदूपतामयगमयति कालविशेषाधिन घन मयित •eaf प्टिष्टिवादे झगमात्यायदिनामिज अर्गादि परमपरसप्टमना समताकमेव हविषपनिप्रमाणाधमारे सम्य तम्य विषय मिमियभिमनिरत एक तिरकन्यनाममममयसाभानियादपि auf पदयाभाभीया साकल्पितत्वादीकारंप मष्टिष्टिपादोटिप्टिवाटruarita टिरवारिnिWRITERSwips Tu कार्य मित्र सम्योत्पने पये परत पासवाय ताकिपमा पमधोप।

·स्नेहपतिः । महति निर्विशेषम् । किच सृष्टे पूर्व निर्विशेषमपि चेत्सविरोपभावमुप- गत ब्रह्म तर्हि तस्य निर्विशेष स्वरूपता अशिचित्करी । एव च मति मावस्याप्यनभ्यर्थनीयता प्रापः निर्विशेषसन्माषस्य सता ब्रह्मणः ससारयोगश्चाकस्मिक प्रसज्येत । प्रलयेऽषि सुसन्मदशायनाविद्या- दियोगा टीकारे तु निर्विशेषतेव तस्य कीदृशीत्यवश्य दृष्टेः प्रागपि सविशेषस्वभावं ब्रहोत्यगत्याङ्गीकरणीयम् । सत्सुक्त दृष्टिसृष्टिपाद-सृष्टिदृष्टिबाद-जगन्मिध्यात्ववाद- योगाचारमतप्रत्याचिस्यासया सदेवेति प्रववृते श्रुतिरिति । सदसताः सबन्धानुपपत्या च कदाचिदपि सतायोगिनानासत्यप्रसङ्ग रति शून्यवादोऽपि स्पष्ट पराकृता भवति। यदपि केचन विश्वमिथ्यात्वसमर्थनाय यसमाना: पूर्वोत्त- रप्रकरणतात्पर्यमावृत्य अनादृत्य च सर्ववेदान्ताना तात्पर्यमेष- मा:-सदेष-सदित्यस्तितामाप यस्तु सूक्ष्म निर्विशेष सर्वगतम् एक निरज्जन विज्ञानं यदधगम्यते सर्ववेदान्तेभ्यः । स्प-शब्दो ऽवधारणार्थ: । कि सदघधियत इत्याह व जगन्नामरूपक्रियाप. द्विकृतमुपलभ्यते यतत्सदेवासोदित्यासोच्छब्देन सबध्यते कदा सदेवेदमासीदित्युच्यते प्रये जगतः प्रागुत्पतेः । कि नेटानीमिद सोनाय श्रासीदिति विशेष्यते न फर्थ ताई विशेषणम् इदानीमपीद सदेव फिन्तु नामरूपविशेषणय- दिद-शब्द-बुद्धिविषयश्चेतीद च भवति प्रागुत्पनेस्स्वये केयलस. छन्दयुटुमाधगम्यमेवेति मदेवेदमय पासीदित्ययधार्यते । न हि • निर्षिय मषि पेशामादेव पि निविताये साहनिर श्या व साविति रहस्यम। + तथा सहि मुक्तोपि समरेठिति भावः। * पोराचापाखान्दोग्योपनिपदभाष्ये ।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । प्रागुत्पत्तेनीमयटू पपवेदमिति ग्रहीतुं शक्यं वस्तु । सुपुत्रकाल इय यथा सुपुमात्थितः सत्वमाश्मयगच्छति सुषुमे सन्मात्रमेव केवलं वस्त्विति तथा प्रागुत्यत्तेरित्यभिप्राय: । इति, तदेदालोचयाम: एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानसंरक्षणार्थमयं अन्य प्रारब्धः । ससिद्धार्थमेव च कार्यकारणयोरभेदव्यवस्थापनप्रयः । तच्च कार्य- स्यासत्त्व व मिथ्यात्वेऽपि नोएपद्यते न हाधिष्ठानज्ञानेनाध्यम्स- धानसम्भवाचातशुक्तितत्त्वस्य रजततानादर्शनात् लोकेऽधिष्ठानचा- नेनाध्यस्तज्ञानव्यवहारादर्शनाच्च । प्रत्युताधिष्ठानज्ञानकाले शुक्तिमज्ञासियं न तु रजतमिति विपरीतव्यवहारो दृश्यते । कि घ लोकिकपरीक्षकाणां यथार्थे बुद्धि- साम्यं सोऽर्थो दृशान्तो भवति निर्दिशति च श्रुतिभंगवती यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सघ मन्मयं ज्ञातं भवति वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृतिकेत्येष सत्यमिति ब्रुगाणा मृत्पिण्डदृष्टान्त, न घ लोकिका घटशराबादेमंदतिरेकेण मिथ्यात्वं प्रतिपद्यन्ते किन्त्वभेद- मिति मिथ्यात्यवादी दृष्टान्तपराहतोऽपि । कि च यदाधिष्ठानधान- मुद्रया अध्यस्तज्ञानमिह विरक्षितं लाई अधिष्ठानतावच्छेदकीमत- रुपयेवाधियानमानस्याध्याजानहेतुमाया उचितत्वात् यस्मिन् विज्ञाते सर्वमिद वित्तातं भवत्यदृष्टं दृष्टमश्रुतं श्रुतममत मतमिति অধিনমানবাৱাৰীৰমহা সুমমমযিয়াম- त्यादिलक्षणेनाधिष्ठानचानाभिधानस्यानुचितत्वमनुपयोगित्वं च प्रस- स्येत । न यधिष्ठाननानेऽध्यस्तधर्मज्ञानानुतिसम्भयो ज्ञातशुक्ति- सत्त्वस्य पूर्वाध्यस्तरजतधर्मधानानुदयात् । अधिष्ठानज्ञानस्याध्य- स्तस्य घासुनसटुर्माणां च धाधकतयेवोदयेनाध्यस्तयस्तुधानस्य सचमध्यसम्भाश्नीयत्वात् ।

·खेहपतिः । एवं ध यस्मिन् विज्ञाते इत्यादिग्रन्यो नाधिष्ठानज्ञानेनाध्य. स्तधानविषयत्वप्रतिपादनपर: किन्तु कारण ज्ञानेन कार्यज्ञानप्रति पादनपर इति कथं तस्य जगन्मिथ्यात्वसिटौपायकत्वम् । यम्य तु मतेऽसदेव घटादिकार्यजातं मिथ्याभूतं वा विज्ञानविप्रान्तस्वरूप- मेष वा तन्मते नेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानसंरक्षणसंभव रति तन्निराकरणार्थमाह-वाचारम्भणं विकारोनामधेयं मृत्तिकत्येष सत्यम-घटशरावादिसंस्थानलक्षणा विकारों परशरावादिनामधेयं च कारणमादायेव वाचाऽऽरम्भणं-वाग्व्यवहारविषयो वेलक्षण्येन व्यवहारहेतुर्भवति नेसावता वस्तुनो मृत्तिकादेः कारणस्यातदापस भावनाऽपि न हि मृतिका घटी भवन्ती न मृत्तिकेति । तदेतदाह ब्रह्मसूत्रयुगलं भाये चापलब्धः । सत्वाचा परस्य । एवं च कारया. दायां शिलादिपु प्रतिमादीनां सद्भावेऽपि अनभिव्यक्तरेय शिलायां कारणावस्थायां न प्रतिमोपलम्भो न त्वसभावात असतोऽनमि. व्यक्तः । सदेव हि तेल तिलेपु सदेव च पय: सारभेयोपु समुप. लभ्यते । असतोवामिथ्याभूतस्य पाऽर्थस्योत्पनो तु न प्रमाणावतारः । अयमार्थसंग्रहः धिकारोनामधेयं च वाचाऽऽरम्भणं-विकारो नाम मृदादेघंटादिलक्षणसंस्थानविशेषः । नामधेयं-मृदादिलक्षणकार्या- पेक्षया विक्षणघटादिशब्दव्यपदेशः उभयमप्येतद्वाचाऽऽरम्भाणम् भाङ्यारभतिराद्यव्यवहारा व्यवहारे पाद्यत्वं च स्यातजातीयव्य- षहारानुतरत्वं ततश्च कार्य तात्कालिकव्यवहारः फलति । प्रारभ्यते रत्यारम्भमिति कृत्यन्युट इति कर्मथि ल्युट एवं च घटादिलक्षय- सत्त्वाध्यावास्येति भारम्भणाम प्रारम्भ धानप समाहार: पारम्भमिति सेन विशारविः- पपवे पारम्भ पति पोज्यं नामधेविशेषणत्वे शुभारम्भणमिति मर्पुरानान्वय । पहा नपुंसकमनपुंसकनेत्येकमेव । . तुपाठान्तरमा ·४० सात्पर्यदीपिकायाम्। सस्थानविशेपो घट इति नामधेय च तात्कालियाग्व्यवहारविषयों मयत्तिा ततश्च व्यवहारे व्यवहतंव्यतावच्छेदकस्य कारणत्वात्कार्या- यस्यायामनुवर्तमान कारणमेय वाचा व्ययहियमाणमिति सर्वथा कार्यकारणयोरमेदः सिध्यति । एवमेव तु धिकारनामधेययोरुभयोवा. गव्यग्रहारविषयत्वाभिधानमङ्गतिरितरथा तु विकारमात्रस्य वागव्य. यहारविषयत्याभिधानेन नामधेयस्यापि विकारान्तर्गततया सग्रह इति पृथक् तदुत्कातन व्ययमेर । उभयोपादान तु कार्य हानोपादा ननिदानविलक्षणव्यरहारमावस्य कारणाश्रितत्व दर्शयति । इममेवा- मिहेवोपमहारवाश्य पुष्णाति-मृतिकोत्येव सत्यमिति कार्ययु प्रान्त- रालिझपृथुबोदराद्याकारविकार-नामधेयभेदेऽपि मृतिकेति कार- व्यव्यवहारो भवत्यनुस्यतान हि रियडकपाल-कापालिकाद्याकारधि- येऽपि मृत्तिकाव्यवहारहान सदिदमुक्त सत्यमिति कारणेन हि कार्य प्यान न तु कार्येण कारणमिति मृत्तिमेत्येव सत्यमिति श्रुतिरेकधि- शानेन सर्वविज्ञानमिझोपयिक कार्यकारणयास्तादात्म्यमुपदिशती मृतिकात्वव्यवहारस्यानुस्यतत्व बोधयतीति न तस्याः कार्यान्व- योधनपरत्व या कार्यमिथ्यात्वबोधनपरत्व या विज्ञान विश्रान्तस्वरूप- मतात्त्विक कार्यमित्येतदर्यपरत्वं वेति स्पष्टमुपपादित भवति । प्रत एव तु मृत्तिका सत्येत्यनभिधाय मृत्तिकत्येष सत्यमित्युक्तम् । अयमधार्थनिष्कर्ष, लोके गवादिशब्दा अर्थपरा, इति-शष्टश्चार्थ- विपर्यासकट यया घटमानमेत्यभिहितेऽर्थप्रतिपतिर्भवति घटमानये. त्युक्तमित्युक्ते तु पुननीर्थावगमः किन्तु घटमानयेति वाक्यं स्वानुपूर्वी बोधर्याता स्पष्टश्चायमों न वेति विभायेति पाणिनीयस्य पातजले। एव चेह मृत्तिकेत्येष सत्यमित्यस्य मृतिकेति व्यवष्ट्रियमाण कारण सत्यमेवेत्यर्थ । एक्कारोऽष मिनामः सत्यमित्यनन्तरमन्वेति । .

·४१ खेहपूर्ति। एष च सदेव सोम्येदमय आसीदितीद-शदनिर्देश्यस्य जगतः सृष्टेःपूर्व सदात्मकता प्रतिज्ञाय मध्ये सत्प्रतिणत्यसदायतनत्वा- दिना सत्स्वरूपता व्यवस्थाप्य कार्यकारणयास्तादात्म्येन मृतिकति व्यवहियमाण कारण सत्यमेवेत्यवधारयन्त्या श्रुत्या जगतः साधु- तिकसत्ववादिना जगदतात्विकत्ववादिना च मतमुदस्यते । यव मर्थनिरूपणे मृत्तिकेत्येवेत्यरत्यस्य इति-शब्दस्य न वेयथ्य, नापि मृत्तिकासत्यत्वविवक्षाया मृतिका सत्येति वक्तव्ये सत्यमिति नापुस- क्यनिर्देशानुपपतिः । नापि घाचाऽऽरम्भणमित्यस्य वागालम्बनमार- मित्युदक्षरार्थकल्पना । नायि यता बागालम्बन ततो मिथ्येत्यपता- थैकल्पनम् । नापि रद पुरा सदेवेति उपक्रमे प्रतिवातसत्त्वरस्य कार्यस्याकस्मादेष विनायक प्रकुर्वाणस्य वानररचनायितो मिथ्या- त्यसमर्थनविभ्रम । नापि कार्यकारणभारस्य वास्तविकतया परि. यामादिति सूषिद्ध परिणामवादमपहाय योगाचारादिमसिद्धस्य दृष्टिसृष्टियादादेरङ्गीकरणमहानर्थसभवो ना प्यनीश्वरवादादेः सा- नर्थनिदानपक्षस्योपदोपसभय इत्यग्रे वचनाविवेधनाया साधूपपा दयिप्याम' । ससिटु कार्यकारणयोरभेदप्रतिपादनामिनिवेशगा- लिनी भूतिर्जगन्मिथ्यात्वयाद द्विषती तमपाकरोतीति । यदप्यद्वेतसिटुिकाराः कथमसत: सज्जायेत । नासतोऽदृष्ट- स्वादिति श्रुति-ब्रह्मसूचे शून्यवादिमतनिराकरणपरे इति नेताभ्या व्यावहारिकसत्तावादिनिर्विशेषब्रह्मपक्षक्षपणाशद्देति सगर्व सगिरन्ते तदेततेषामभिधान न युक्तिमत तथा हि सर्वमिद जन्यजात ब्रह्मणो विश्तो मायायारच परिणाम इति भत्सिद्धान्त: तर यदीयवियत মে মন জাবিন্ধেবিন নাম্বাব বিন যাত্রীঘমিমি तात्पर्य .

·४२ तात्पर्यदीपिकायाम् । भूतमिदं सर्व तदीयसत्यासत्वे सर्वधोदासाने इति मायासत्वेनेध कार्य- स्यामुष्य जगतः सत्त्वं निर्वहणीयं माया च कल्पितसत्त्वेति न सती, कल्पितं तु सत्यं सांनिकमत्यवादिना माध्यमिकेनापि स्वीमियते इति श्यभिक्षा प्रतिक्षेपायितंघाचनिककलहमाघमेतनिर्विशेषवल्या दिनो यदसत्कारणकत्वनिराकरणसमर्थनम् । किच कल्पनेकशरीरयोः सत्वासत्वयोर्न विरोधसंभवोऽपि यत एककालावच्छेदेन एकदेशाय- तित्यं विरोधः स च काल्पनिकजगद्वादिमते न सिध्यतीति यस्तुसत. त्ययाः सत्त्वासत्ययाविरोधमभिप्रयती कथमसत: सज्नायेतेति श्रुतिः पर कार्यतामयति काल्पनिकजगत्सतायादिमते । तदवश्यमुत्पद्य- मानस्य उत्पादकस्य च अकाल्पनिकसतायोगमभिप्रेत्य श्रुतिः कथम- सप्तः सज्जायतेति युक्तिगर्भमयबोधयतीत्यगत्याङ्गीकरणीयमापद्यते इतरथा तु कल्पनानां निरङ्कशतया यथा निर्विशेषब्रह्मवादिना सत्त्वेन कल्पितात्सत्त्वेन कल्पितस्योत्पतिः फाल्पनिकी कल्पाते तथा परेप असत्वेन कल्पितादसत्वेन कल्पितस्योत्पतिरप्ययवेनापपादोति कः केन जिगोषित: स्यात् । यदि तु विरोधोऽपि कल्पनेकशरीर इति सत्त्वेन फल्पितादेव सत्त्वेन कल्पितस्योत्पत्तिरवकल्पते नापरथेति कथम सत: सज्जायतेति श्रुतितात्पर्यमुपवर्यते इत्यनया श्रुत्या माध्यमि- फपत गय प्रतिक्षिप्यते न तु जगन्मिथ्यात्वषाद-दृष्टिसृष्टिवादादिरि- त्युध्यते ताई किं कल्पनातिरिक्तमपलपता विरोधस्यापि कल्पनेक- शरीरत्वमुपवर्णयता प्रत्यक्षरपालोचनाऽपि न क्रियते यो हि वेदिक मन्यमनास्तेन प्रत्यक्षररक्षयेष स्वमतं परिरक्षणीय श्रुतिस्तु भग- पती असतः कथ सज्जायतेत्यभिदधती असत: सदुत्पतिमसाम सभिवाप्रतिपन्याय नितिमत्लानिवदाSEANINT मिति सत्तर द्रष्टव्यम् । .

·४३ स्नेहपूर्तिः । जस्यपुरस्कारेण प्रतिषेधतिस्म । यदि पुनः सत्त्वमसत्त्व चेत्युभय ज्ञानविप्रान्तशरीरं न तु वस्तुसतत्त्व तर्हि ज्ञाने विषयेणेव विशेषा हि निराकारतया धियामिति सिद्धान्ताद् विषयकृतविशेषमपहाय विशेषान्तरासभात् जानेकशरीरात्सतो यथा ज्ञानेकशरीरस्य सत उत्पतिस्तया विशेपानाकलनात ज्ञानेकशरीरादसतो ज्ञानेकशरी- रस्य सतोऽप्युत्पतिरप्रतिबद्धति किमसामञ्जस्य ब्रुवती कथमसतः सज्जायतेति कथ कथ कारपुरस्सर श्रुतिरभिदध्यात् । ज्ञान वेत्स्वा स्मोपदर्शनसमये स्वात्मनि स्वय प्रमाणीभवति तहि विषयसत्त्वेऽपि तदेव प्रमाण न हि घटायोन्मीलित चतु: पट न हि पश्यतीति न्यायेन स्वात्मान प्रमिमाण ज्ञान विषये न प्रमाणमिति प्रामाणिकः सभावयेदपि । विशेषश्चापत्या दृष्टिसृष्टिवादिना वेदान्तसिद्धान्तमु. तापलीकृता मतनिराकरणावसरे पराक्रम्य निराकरिष्यते । तत्सिद्ध कथमसत. सज्जायतेति श्रुतिः । नासतोऽदृपत्वादिति ब्रह्मसूप च जगदपारमार्थिकत्वयादिमतसाधारण्येन दृष्टिसृष्टिवादादिनिराकर- पपरे इति प्रत्यक्तमुपादित भवति । परमप्रकृतमनुसराम -तस्माद्विशिष्टस्यातिरिक्तत्यानतिरि- क्तत्व वा शुद्धस्य निवर्तकत्वाङ्गीकारे या फथचिदपि न निवृत्युप- पतिरिति न किञ्चिदेतत् । य*दपि फेचिदत्यन्तार्यान्चो ऽपय विषये निर्विषस्यापि सर्पस्य फटाटोपो भयङ्कर इति न्याय नाटयन्त इष महतो पूर्वपक्षोत्तरपक्षस्य । रूपा मायामयीमारभटीमारक्षय्य या यद्विषयकप्रमा सास्यसमानविषय काचान-सत्प्रयुताधिकरणकालपूर्वत्थानधिकरणक्षणतिरिति ध्याने गुस्यादिप्रमास्थले दृष्पत्यादात्मप्रमाऽपि तथेति प्रमात्वस्येवोक्तव्या पटुसिष्टीकाकमा गामानन्दा । .

·arsettfeutate:
লেখাপমdীবিলুপ্তা বাগান
*বি ও বাংলা বা ময়াম ধর্থি-
যত পার ন স রুহি গসি এসি .
বল ধামা রা ৫ নাগাসাঘিন্নাথ যদি
মা: শায়লার খামঃমাথা মাসাথি দিঘাম
সমেনস দেখিলান বিল? মধু
সিম? বিমানবাগিছা ? -
হবিগলাগায়নবির মাথায় র প বি-
লিমানি ও র; ৪: ।
দামপালসল বৃষিময় ও প্রাথমি-
পপ স রাদবিপদগruাস ও বছ:।
বিবিধ বামদ্ধিবৃHিছানায় আমি
যিয়ালমান শাহ এনবিঘালানসাথি
বাসায় আভিজানি থানানয়ারি
প্রশ্ন ঃ গ সানজিম্বার বা অবধা বনি
সিবি বি পি বাহামা ঘামাথাপিগি নিযাধি মশি-
বা গুল দিন দ্বিগি মনােবিলোবিবিসি
dধ আর বিচ্ছি প্রায় সব মোনা বিবিয়া
সময় যা যথিবদ্ধ সীমাবদা প
পায়ে দময়ালিস ন ই ঘদিবি আইন
নিন্মমনা যা নানাবিধি অন্য ।
দি মা অনুািয়ি মাদ্বশান্তি সয়া জামা-
পাঠায়মমাষ্টঃ ৪ ফিফথ ষে মহুয়া নিওঁ ন ও
ৱিৰ বাট মাঘিমান্তি।

·४५ स्नेहतिः । घस्तुतस्तु विरोधस्येककालावच्छेदेन एकदेणवृतित्वलक्ष- यतया विरोधित्वेन भानस्य च चानविरोधिताया तन्त्रतया विरो. धितावच्छेदकरूपेण भानं भवत्यक्षितम् अत एव प्रतियोग्युग्लम्भ इव साध्यव्यापशाभावोपलम्भे साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भे वा जाते. ऽपि विरोधित्वनाज्ञानदशाया न तस्य स्वविपरीतधीविरोधित्वं, विरोधित्वं तु वस्तुताविरोधिनाऽपि विरोधित्वेन भातस्य यथा पाषाणमयो न वहिमानिति ज्ञानविशिष्टस्य पर्वतश्च पाषाणमय इति चानस्य पर्वतोवहिमानिति धीविरोधित्वमेव च विरोधितायाः सप्रकारकचाननेयत्यानिकारक घरमवृन्यात्मक चान कय विरु न्ध्या ब्रह्माज्ञानेन । कि च समानविषयकत्वमात्रेण शिरोधित्वे घटवद् भूतल. मिति धियं प्रति घटाभाववद् भूतलमिति निश्चयस्येव घटभूत- ल-सयोगाभावविषयक विशकलितमपि ज्ञान विरोधि स्यादिति सद्यावृतरूपेण विरोधिताया वक्तव्यत्वादतादृशरुपायाश्चरमवृत्तेः कीदृशी विरोधिता। यदापि घटोऽवृत्तिरिति धिय प्रति घटी वृत्ति रिति निश्चयस्येव घटवानिति निर्मितावच्छेदककज्ञानस्यापि विरो धिता दृष्टा तथाऽपि निष्प्रकारकचानस्य विरोधिताया अप्रत्वा- निष्कारिका घरमा तिर्जगच्छिन्द्यादिति चित्र ते अलोकसा. मान्यस्य बुद्धिपिलसितम्। यदि तु तेजसिमिरेय ज्ञानस्याप्यचा. नेन स्वाभाविको विरोध इतिनिकारक सदपि तदद्यदेव ज्ञानमचा. नमपहन्यादितिन किञ्चिदेतदित्युच्यते तर्हि प्रकृते अचानपदेन चाना- भावो न विवयते भिन्तु चानविरोधि किचिदनिर्वाच्य विपरीतचानमेव वाच्यमेव च तादृशपिपरीमबुद्धित्वाधिन प्रति शास्तजन्यचानस्य घरमयूत्यात्मकम्य अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिनत्यनेय विरोधिता ·तात्पर्यदीपिकायाम् । घक्तव्यानधतत्संभवति वाध्यस्येव ज्ञानस्य बाधकत्येनाभिमतस्यापि जानस्याविद्यात्मकदोपजन्यत्वस्यावश्यकत्येनतस्याप्रतिबन्धकत्वात्। न घ चरमतिर्मिकाप्रामाण्यज्ञानसामयीदोलभ्यसंभावना. ऽपि ब्रह्मातिरिक्तं सर्व मिथ्येत्यवेतबुद्धिवारभूततादृशज्ञानस्यावेत- निश्चयनान्तरीयतया अप्रामाण्यज्ञानसामय्याः सर्वदा सालभ्याए । अबाध्यार्थविषयकत्वाच्चरमवृत्तरप्रामाण्यवानानास्कन्दितत्यप्रत्याशा- ऽपि पुनर्दराशे। ब्रह्मातिरित्तसकलप्रपञ्चस्य दोषजन्यत्वेन घानमारस्यामा माण्यवानास्कन्दिततया अबाध्याधिपयकत्वस्येष दुर्गदत्वात । किंच अयाध्यार्थविषयकत्वेनाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्यमप्रामाण्य- जानानास्कन्दिसत्वेन घायाध्याविषयकस्यमित्यन्योन्याप्रयोऽपि । किंच स्यरूपता विद्यमानमवाध्यार्थविषयकत्वं नोपयुजीतेति चरम- पतिरबाधिताविषयियीत्याकारकचानस्यधेपयोगिता पाध्या तर धापाध्यापिएकत्येनावाध्यायविषयकत्यसाधने माध्याधिशेषः । घरमनिर्धार्मकायाध्याविषयकात्यप्रकारकप्रत्यक्षं तु न संभपति ज्ञानप्रत्यक्षम्य ज्ञानविषयीभूतार्थप्रत्ययपुर: मरतया पामतेः पूर्व तादृशप्रत्यधसामयीसंघलने अधिष्ठानमायाकारणाधाननिपतो पर- মন:ইশমঘাষ। লাথি মাযান মায়ান, संभय इति कथं चरमरजंगदाधमत्याभिधानम् । सिंच चाना. शानयाविरोधिये घिरोधितायच्छेदफम्पो प्रमावस्य प्रपिष्टतया कि सत्पमात्यं धरमपृतापिति विधेपनीयं न च सदगुणजन्यावं याध्यायेनाभिमतानामपि धानध्यक्तीर्ना प्ययदाराविसंपादेन गुण. अन्यायस्यावश्यकत्येन प्रतिवन्धमतापच्छेदके पिपानिरूपयात् । नापि दोषामन्यस्य पूर्वोक्तरीत्या परमपतेरपि दोपजन्यावार ।

·खेहपतिः । नाप्यनागन्तुकत्वागन्तुकत्वामपि दोघे विशेषो निधारयितुं पार्यते विशेषव्यवस्थापकचानस्य स्वयमप्रामाणिकत्वेन व्यवस्थापकत्वानु- पपत्तेः । अनागन्तुकाविद्यात्मकदोषस्यापि देहात्मबुद्धिजनकत्येन घानाप्रामाण्यव्यवस्थापकताया आवश्यकत्वाच्च । नांप्यबाध्यार्थ- विषयकत्वं प्रमात्वं तथा सति लौकिकव्यवहारमाचोच्छेदप्रस. ङ्गात् । सर्वव्यवहाराणां लोकिकवैदिकानां भवन्मते दोपजन्य- तया ज्ञानमाचेऽनाश्वासप्रसङ्गेन तथा शङ्कितमप्यराश्यत्वात् । भयाध्यार्थविषयकतायाः पूर्वोपदर्शितरीत्या दुर्वचत्वाच्च । नाप्यात्म- विषयकत्वं तत त्वन्मते चानमावस्यात्मविषयकत्वेन तस्याव्याय. संकत्वात् । नापि शुद्धात्मविषयकत्वं प्रमात्वं वक्ष्यमाणरीत्या ज्ञान- मावस्यात्मस्वात्माषगाहितया शुद्धात्मविषयकतायाः कथमप्यसंभ- पार । न च पिकालाबाध्यार्थविषयकत्वरूपमपि तत् तस्यासर्वच दुर्विज्ञानत्वात् तस्मान्मनोरथमाधमिदं ज्ञानदुर्वलानां घरमवृत्तेज- गटुच्छेदकत्वाभिधानमिति किमु भूरि भापितेन । यश्च घटादिविषयकोदासीनत्यपेक्षया ब्रह्माधिपयिग्याश्चर. | मस्तेह्मविषयकत्वाविशेऽपि साच्छिन्नधिद्वपयकत्व-निरयच्छि- नधिद्विपयफत्वलक्षण एव विशेषस्तत एव च विशेषाद् घटादिवियि- पयपि प्रतिघंटाद्ययच्छिन्नविद्विषयिणी मयन्त्यपि घटादिकं नोत्सा- दयति तस्या अधिष्ठानतत्वसाक्षात्काररूपत्याभावात् । घरमा तु पृत्तिरधिष्ठानसाक्षात्काररूपत्यान्नगढन्मलयन्त्योदयमासेदुपीति तस्याः मुघटमेय जगदन्मूलनक्षमत्वमिति परः सेोऽसौ शाल्मलि - फलकल्प स्य यक्ष्यमापकल्पेषु कस्मिन्नपि कल्पे भयत प्रात्मपणा. • सेमर रति मोजे पनि प्रमं तप समतीय शोभनमिति म्पनुष्या:- परियो भयिमिष्ठन्तः ममतलवयापारा विसापास्ता पने मन सनम पम्प नभायमा मम्ति सदस्यमः।

·४८ तात्पर्यदीपिकायाम्। सम्भवात् तथा हि घरमा वृतिनगदुत्साद्यात्मानं लेभे उत नगदुत्सा. दयन्ती आत्मानमा दुपो । आहोस्विदुत्पद्य जगद्दहनहेतुः । किं घा नगदुत्सादनस्वभावेष सेति वक्तव्यं, तप न प्रथमः परमवृत्यु- त्यतेः पूर्व जगदुत्सादकारणासम्भवात् । तथाऽभ्युपगमे वा क्षग- दन्तर्गतायाश्चरमवृतेरेवानुत्पादप्रसाद भवताऽपि तथाऽनङ्गीका. राच । नापि द्वितीय: कल्पः घरमजानध्यक्तगदुत्सादनकार. णत्वं ज्ञानाचानयोर्विरोधित्वादेव वक्तव्यं विरोधित्वं च समान- विषयकत्वेन । न च तत्सम्भवि प्रज्ञानस्य शुद्धविषयकत्वाद् जानस्य च स्वत: प्रामाण्यवादिनां मीमांसकानां वेदान्तिकानां च स्वावगाहिताया अप्यावश्यकत्वेन अचानकार्यभूतस्वात्माव. गाहित्वेन अज्ञानतत्कार्याविषयकज्ञानस्य च विरोधित्वेन तस्य तथा भावविरहात् । न झुत्पद्यमानं ज्ञानं विषयांशे परोक्ष भवदपि स्वात्मनि परोक्षं तया सति सर्वव्यवहारोपयशासनात । यथोक्तं धर्मकीर्तिनाऽपि अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थ दृष्टिः प्रसिध्यतीति, युक्तं तदन्यथा ज्ञानस्य स्यात्मनाऽनवभातत्वे जिज्ञासा: पुरुषस्य जानामि न घेति संशया न जानामीति विपर्ययो व्यतिरेकामा वोत्पयेत न घतयोत्पद्यते । तस्माजिशासितस्यातत्यचानध्याति. रैकप्रमाणाममायकूटेन व्याप्येन व्यापासिद्धिरिति मुद्रया स्वय्यापक निवासितस्य प्रमितत्वं सिद्धाति । धानस्यामितत्वे तु जिचास. मानस्य धानविषय संगय-विषयम-घ्यतिरेकामाः फयमिय स्यजन- कामयीसंघलने नापोरन् । तदपश्यमडीकरणीयं ज्ञानस्य स्या- •णासापोयामत्वनरामय स्वतन्यमिति भावः । + अपमाघरमामयभिंप्रत्यजानकाया मानतलाव. হয়ত এ গসলিখি ন ব মেহেবিধাদি ৪ র্থ বিজান্ধা भवति ·नेहपतिः। कागत्वं तच्च स्वात्मनाउनभातत्वे कयं घटेन । न हि स्वात्मना. उनषभातमपि अथ च स्वप्रकाशमिति सम्भवति । एवं च घरमा तिब्रह्म विषयोकुर्वाणा स्वात्मानमप्यवभासयतीति तस्या: स्यात्म- फाचानकार्यविषयकत्वेन अचानतत्कार्याविषयकत्वपिरहे कथ जग- द्वाधकता घटतेति सुजानं विज्ञानाम् । अचानतत्काविषयमानस्यापि विरोधित्वाङ्गीकारे तु अहमन' । अय घर इत्यादिज्ञानानामपि जगदाधमताप्रसङ्ग इति किम भूरि भणितेन । "एतेन युटुं ब्रह्मेति विषयोकुर्वणा वृत्तिः । स्वस्येतरोपाधिनिवृतिहेतुरुदयते । स्पस्याप्युपाधित्वाविशेषात् । एवं च नानुपहितस्य विषयता । घृत्युपरागौर सनयोपयुज्यते न तु भास्यतया विपरकोटिप्रवेशेने"ति भामतीकल्पतरुदुक्तमपि निरस्त भवति, जानस्य स्वप्रकाशत्वेन विषयस्येष स्वस्यापि प्रकायनेन घरमवृत्त्या ब्रह्मण इय घृतेरपि प्रकाशनेन अचानकार्यवृत्तिविषय- कतया ब्रह्माज्ञाननिरासमत्वासम्भवात् । यदि तु अज्ञानापक्षितस्य सातत्वेऽपि यथा नाजानं साक्षिकोटो प्रवित्ति जडत्यात किन्तु साक्षात्करणीयकोटावेय । एवं घृत्युपहितस्य विषयत्वेऽपि तिर्न विषयकोटी प्रवियति स्वस्या: स्यषिपयत्यानुपपत्तेः । फिन्तु पतिः स्वयमधिपयोऽपि घेतन्यस्य विषयता सम्पादयतीति न फश्चिट्टोप अत्युच्यते तहिं धानं स्यात्मानं नाश्भाशयतीति तस्य म्यप्रकाश- त्यव्याघातः न हि प्रकाश्यत्यादिसरा फाचन घटविषयकवानस्य घटेऽपि विषयता । एवं च धानस्य प्रकाशनवणेय घेद्विपयता सहि प्रयापदर्शितरीत्या प्रकाशनविषयातायता विषयेथिध पानेऽप्यप- जनीयति प्रधानस्योपाध्यविषयफत्वेन गुनयविषयकतया ज्ञानस्य च स्यात्मशोपाधिविषयकत्ये मति मल्लविण्यकत्येनासमानविषय ·तात्पर्यदीपिकायाम् । ५० कराया न कृतप्रतियध्यप्रतिबन्धकभावसम्भवः । तस्याज्ज्ञानाचान- योरूपाध्यविपपयकत्ये सत्युपहितविषयकत्वात्समानविषयकत्वं तेनं च ब्रह्मज्ञानस्य ब्रह्माजाननाशकत्वमिति टुप्पत्यागामाचमनेपुण्य- निबन्धनम् । यदि तु घटवट् भूतलमिति धियं प्रति घटाभाववद भूतलं कुंडं चेत्यधिकाय*गाहिज्ञानं यथा निवर्तकं तथा ब्रह्माज्ञा- नस्य स्वात्मावगाहित्येनाधिकारगारपि ब्रह्मज्ञानं निरर्तमिति का क्षतिरित्युच्यते तदा सन् घट इत्यपि ज्ञानं जगन्निनर्तयेत- स्यापि सद्विषयकत्वेन ब्रह्मविषयकत्वात् । अत एव तु अक्षा- न-तत्कार्याविषयकमेव ज्ञानमचाननिवर्तकमिति निर्विशेषावेतसि- द्धान्तः । यदि पुन शब्दादप्यपरोक्षवादिना वाक्य समुत्यापरोक्ष धीरज्ञाननियर्तिका शाब्दबोधे च शब्दानुपस्थितामाननियमेन वृत्युपस्थापकपदविरहाट्टतिनीषामिमहतीति अपे तहनभिज्ञो भवान् मीमासकणितीनां स्वसिद्धान्तस्य चेत्येर धक्रव्यमस्माभिः यंतः प्रायो व्यवहार मीमासाकनयानुवर्तिनो भवन्तस्ते घ चानानां स्वतःप्रामाण्यमामनन्ति ततश्च ज्ञानज्ञानेन ज्ञानप्रामाण्यागमनि- ज्ञानज्ञाननेयत्यात ज्ञानं विषयस्येव स्यात्म. नोऽपि प्रकाराकमिति पदानुपस्थितम्यापि स्वस्य ज्ञानसामान्य. सामय्येव भासितत्वान्न पदादुपस्थितिरपेक्ष्यते तत्साधु समर्थितं ज्ञानाचानयोरसमानविषयकत्वान्न निव-निवर्तभाव इति । कथंचिदपि समानविषयकत्वनिर्वाहे वा श्रुतिसमुन्यषाक्यार्थ- बुद्धरविद्यात्मकदोपप्रभवत्यादप्रामाण्यचानास्कन्दिसत्येन नाचान- निर्तकत्वं, तत एव च न जगन्नियतकत्वमिति व्यक्तमेश । यमात्प्रामाण्यस्य च • यहाणधिकायमाहिवन न प्रतिवन्धकता महाधितुम महानिरिति ध्यानाधिकायमाहिना िसदवगाहित्वात्प्रतिबन्धति भावः ।

·३१ स्नेहपतिः । उत्या चरमा वृत्तिर्जगढहनहेतुरिति तृतीयकल्पोऽपि न 'युज्यते पूर्वोक्तदायानुषङ्गात् । वक्ष्यमाणदूषणगणयासाच तथा हि घरमा धृतिनं निर्विशेषज्ञानस्वरूपा ब्रह्मस्वरूपविश्रान्तस्य तथाविधचान. स्थाचानावकागदस्य तेन विरोधासंभवादित्यसकृदुपपादितत्वात् । ज्ञानान्तरस्य निवर्तकत्वे तन्नानमपि ज्ञातृयाद्यनुबन्धितया पिक- पकमिति तदपि निवान्तर्गसमिति तन्निवर्तकं वाच्यं तन्निवर्तक- मपि च ज्ञान विरूपमिति तस्यापि निवर्तकान्तरमित्यनवस्था । निवर्तकत्वेनाभिमतज्ञानस्य विरूपकत्वधिरहे तु निर्विशेषचानस्थ. रूपब्रह्मात्मन्येव पर्यवसानमित्यच्चानाश्यत्वेनाभिमतस्य धानस्या चाननाशकत्वमापतितं तच्चासकदेवादूदुपाम । ब्रह्मातिरिक्तस्य फस्यचिदपि निर्विशेषस्वरूपत्वानङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा निर्वि- शेपग्रहाद्वयमुक्तं स्यादिति सर्वथा सिद्धान्तच्युतिरिति व्यक्तमेव । जगदुत्सादनस्वभाव सा घरमा वृत्तिरिति चरमपक्षोऽपि पुनरयुक्तः । तथा हि जगदुत्सादनेन तस्यास्तत्स्वभावत्वं तत्स्व- भावत्वेन च नगदुत्सादकारणात्वमिति परस्पराययात् । रामपि च धरमयतेः स्वनाशे किमपि कारणं नोक्त भवतीति पचान्तरसमानमेव दूषणमिति कृतं पल्लवैः । यच्च द्वितीयकारणनिरपेक्षपतियोगिनः प्रतियोगियोपादान- नागस्वरूपदयावच्छिन्नस्य स्यत्येष स्यनायकत्वामिधानं तत् पुनरत्य- न्तसाहसिकतामा तथा हि यादृशझपट्टयावच्छिन्नस्य तस्य प्रतियो. गिनानायकत्वं घे तादृशरूपये द्वित्यजनिकाऽपेक्षा अदिये द्वयत्वनियामिका घुदिश्च कथं नश्यतु । न होतरापेपाबेदीमा- मिशम्याश्चतुर्थतणनाश्यन्य युक्तं यकुं तदानी क्षयनियामको धीनाममायात भावे घा तनाराकस्येय पुनदोलभ्यापातात । इदमा ·तात्पर्यदीपिकायाम्। विवेचनीयं जगद्वाजनिकायारचामब्रह्मचानव्यक्त: स्ययमपि कल्पि- सत्याप्तत्कल्पफदोषानुवृतिसत्काले आवश्यकी मा.पि च दोषः कल्पिताऽथ तत्वल्पकाल्पकोऽपत्यनपस्थितानन्तकल्पनाव्यासत. चेतसा मुच्यमानस्य जन्तोर्न ब्रह्मज्ञानोदयसंभगो ज्ञानानामयोगप. द्यात् । योगपद्यागीकारे च कार्यकारणभाव ग्यासमयी न हि घर- मब्रह्मज्ञानव्यक्तिस्सत्कल्पिका च व्यक्तिरेककालीनाऽय कारणरूपा. ऽपोत्यनुन्मतः संभावयेदपि । एवं चरमचानयक्तदोषजन्यतया- प्रामाण्यज्ञानास्कन्दितत्वेनाऽज्ञाननियतकत्वानुपपतिरपि । न हि दोपजन्यमामाण्यवानास्कन्टितमपि चानं स्वविपरीतचान प्रतिबन्ध- फमिति युज्यते । यच्च टोपाजन्यं ब्रह्मास्यरूपविश्रान्त ज्ञानं न तदचा. নয়ন নয়াগ্রামাঞ্চকন্যারানাঘাযন্ত। যথাসহ স্ব- प्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विभागवितिरेय केवला। पूर्वसिटुतममा हि पश्चिमानाश्रयो भवति नापि गोचरः । इति । यदि त्वागन्तुकदोपजः न्यत्यमप्रामाण्यायोजकं ब्रह्मज्ञानव्यक्तिस्तु नागन्तुकदोषजन्या तस्या अघिद्यात्मकस्थास्तुदोषजन्यत्वादित्युच्यते ताई देहात्मयुद्धिरवि प्रामाणिकी स्यातस्या अभ्य नागन्तुकाविद्यात्मकदोपप्रभवत्वात् । किचे ह उपादाननाशपदेन चरमवृत्तिजनकाचानातिरिक्तोपादाननाश ण्य वक्तव्योऽन्यथा तु घरमवृतिजनकाज्ञाननाशे घरमतिरेष कथमुदि. यात् । ततश्च भायानामुद्यता सान्वयस्वभावत्वाचरमवृत्तिकाले स्वजनहाविद्याया ध्रियमाणत्वातनाश: केन कथं रिस्वरूपश्चेति वक्तव्यं न च तदकुं पारयमोति व्यक्तमेर ततास्माभिमपादि- ताम् । किंच पदार्थानां क्षणिकत्वनिराकरणाय स्वस्य स्वनाशमन्य. प्रमशरणार्थ च प्रतियोगिनः प्रतियोगित्वोपादाननाशत्यरूपद्वयाव- छिन्नस्य नाशकताऽभ्युपगता भवता एवं चौपादाननाश ब्रह्मात्मा ·५३ - स्नेहपूर्तिः । घा ब्रह्मभिन्नांत्मा वेति वक्तव्यं तपादाननाशस्य ब्रह्मात्मकत्वे उता एव दोषाः । ब्रह्मभिन्नात्मत्वे ऽपि च ब्रह्मभिन्नात्मनस्तस्य प्रतियोगित्वस्योपादाननाशस्य नाशः कर्थ केन कीदृशश्चेति पूर्ववदेव घक्तव्य । न च तदक्तुं पारयसीति विवेचितमेश तवतच । योऽपि धस्तुतस्तु अविद्यानिवृतेतिरूपतया न नियतकखण्डना- মায়ানিমিনালঘন ন লনয়নামাৰীনি सर्वमयदातमित्युपसंहारोऽद्वताद्विकृतां सोऽसे पूर्वोक्तदोषानतिल- हीति तप्त सवास्य निराकृतिः । तथा हि अविद्यानिवृत्तेवृतिरूपतया पतिजनसामग्री आत्ममनस्वयोगन्दियमन:संयागविषयेन्द्रियसं. योगादिरूपा घृतिकृपाया अविद्यानिवृतेर्जनिति तस्याः सालभ्येन नाविद्यानिवतंकखण्डनं लब्धावस धूतिनिलिश्चात्मरूपत्यात्मनः सिद्धरूपतया धूतिनितिजनकपण्ड नमध्ययु कमिति तात्पर्य परि- शुद्धिः फतच्या सदमयधेयम् । भवत्यविद्यानिपुतितिरूपा भवतु च सा पुनरात्मरूपा धृत्तिनिवृत्तिः परं तु प्रात्मरूपायां चरमवृ. तिनिवृतो सर्वदेश विद्यमानायां घरमतिः कयमिय लञ्चपदेति सावधानेन भवता समाधेयम् । न हि प्रतियोगिनारोऽनुवर्तमाने प्रतियोगी स्पन्दितुमप्याईति इतरथा तु नाश एवं स कोदृशो यत स्मिन्ननुवर्तमानेऽपि प्रतियोगी यथापूर्वमनस्थितः । किंचाविद्यानिवृत्तिश्चेद् धृतिरूपा ताई पतियादेय सा पतिमामयीशन्ये त्यषस्यमङ्गीकरणीय प्रतिधामयी घ पूक्तिव। पर्ष चयदेव नायकं तदपि नाश्यमिति तत्केनापसार्यताम् । अपसरण मेर वा तस्य तत् कीदृशमित्यादिपूदितोद्यानतितिरोऽपि फन्प इति स्वमूहनीया: सपेऽपि दोष इति कृतधियां सुधियां परामणेऽयमविचान्यः मुरगुरोरपीति गम् । ।

·५४ तात्पर्य दीपिकायाम्। देयं क्षनियतकानुपपतो नित्यनुपपता च सुव्यवस्थि- तायां जगदिदमनन्तपरिणामभागपि प्रतिक्षणमुपचयापचयलक्षण- विलक्षणस्यभावमपि देनन्दिनप्रलय-प्राकृतप्रलय-महाप्रलयेषु ध्वंस- मानमपि स्वकारणमध्येति न स्वान्तत उत्सीदति अयथापूर्वमुत्य- द्यते पा। मिथ्यावाद्यभिमतरीत्या बाध्यते घा कल्पनेकशरीरमसदूप- मेव वा तस्माज्जगन्मिध्यात्यानुमाएकतया तेस्रल्पधिपणेवादिभिर- অদ্বিমানি লামাধাখাইযেময়ি মালা খালি न्यायप्रयोगस्वरूपाणि कुशलानां विनोदाय तदितरेषां तु बुद्धिसंग. हाय सुप्रसिद्धमायापादिग्रन्येभ्य उद्धृत्य निराक्रियन्ते । स चित्सुखा पायर्यास्तु अयं पट यसतन्तुनिष्ठात्यसाभार- प्रतियोगी अंशित्वादिसराशियत् । अब सन्तुपदमुपादानपर तेनोपादे- यस्योपादाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिध्यात्यसिद्धिः । न च कार्यकारणयोरभेदेनाश्रयाधिसत्यभाषासंभयात्सिद्धसाधनम् । कार्य. स्यानानिसत्वेनान्याश्रितत्त्वेन घोपपतायान्तरं पाण्डनीयम् । कार्यकारणयाः सर्वयाऽभेदाङ्गीकारे कार्यकारणभायामभशात्कथमपि भेदोऽभ्युपेय इति मिटुसाधनानघसरात । नाप्यधान्तर कार्यस्य पटादेगगनादेरियावृतित्यविरक्षादन्याश्रितस्वस्यापि च प्रत्यक्षपराध. • प्रधानमनिममन्यापनात प्रदाये तमनतथा मिया पीपति स्मुखाचाय पति से स्व प्रथमहो विषयाः । पटमा पोकायतत्त मिष्टात्यन्ताभावातियोगितामाधीन्तरता पा. सरस्पतह निष्ठापिरतादिति पड़तापशेदकधी पूर्णमत्येपदम्य पीक ततमिष्ठान्धोशाभावसावितिणगिता: Vतपटे परेशातत्वरित साधनवारणापात्यनााभावपटम । मनिष्ठापनाभाषप्रतियोगितातापित करमावापतामित्येतानियागात्पन्नाभाणे विशमित। पामारे FANET भारम्भकतन्तुमारको सतत निष्ठात्यमाभावप्रतियोगित्वपErunा मात्र सिविशेषत्वमति हृदयम् ।

·स्नेहपतिः । सत्यात् । एततन्त्वाश्रितः पट इति या पक्षो विशेषयीय इति नाथान्तरम् । न घेतत्संयोगिनि पटान्तशित्वरूपता: सत्वातच चेत. सन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वविरहाट् व्यभिचार इति धाच्य सत्समवेतस्य तनिष्ठाग्यन्ताभावप्रतियोगित्वमभ्युपयप्तस्सत्संयोगिन- म्सनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यावश्यमङ्गीकरणीयतया पक्षसमत्या स्पो पक्षसमे च व्यभिचारस्य कथकसंप्रदायानुरोधेनानुद्भाव्य स्वात् । साध्यामावनिश्चयति हेतुसदेहे हेतोनिश्चये या तस्य दूपत्वं न तु साध्यसंदेहयति पक्षे एक्तानवच्छेदकधर्मति मंदिग्धमाके धर्यतो श तस्यानुमित साधीनममिएक्ष- सामुद्रयाऽनुकूल्यादिप्ति तत्त्वम् । नाप्यव्याप्यंवृत्तित्वेनाधान्तरशङ्का पट-तदभाषयोरेकाधिकरणतित्याभ्युपगमे पिरोधफयाया अपि जगत्युच्छेदप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु संयोग-तदभावावपि नेकाधिक- रणवृत्ती अपछेदकभेदेनेव तयाः समायेयाङ्गोकारात् । संयोग-सदभाययोरकाधिकरण्याङ्गीकारे तु एततन्तुत्याय- छिन्नतिकत्वमत्यन्ताभाविशेषण देयम् । एतत्कालीनत्यविशेष दानेन च पटोत्पत्तिपूर्वकालीन सन्तुतिकपटा भाषमादाय नायर्यान्त- रम् । एवं च यत्कालायच्छेदेन यद्देशापच्छेदेन येन रूपेण येन सम्बन्धेन च यद्वम्सु वादिना सदित्युध्यते मस्कालापच्छेदेन सट्टेणायच्छेदेन तेन रूपेण लेन संवन्धेन च तस्य पस्तुनोऽभायो मिध्यावादिभिरभ्युपेयते इति तु पर्यवसन्नतत्यम् । न चेतादृशामथ्या- त्यसाधने पर तन्तुए पट रति प्रत्यक्षयाधम्तस्य चन्द्रप्रादेशिकाया. घाममायाधिवरपरकामासयमहमवत्येतपिति मायः ।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । दिप्रत्यवदतात्विकतया विपरीतज्ञानजन्यत्वेन चाप्रामाण्य ज्ञानास्क. न्दिततयाऽबाधकत्वात् । व्यवहारस्य चातात्त्विकत्वेऽपि मरुमरीचिकागन्धर्वनगर स्वामप्रियाऽऽश्लेषतच्नुम्बनकटाभूपादिवदेवोपपतेः । न हि सदित्येवोपभागयोग्यमसतोऽपि तद्वदेव भोगहेतु- त्वात् । नियन्ते हि मिथ्याभागिदष्टाः । भोगिदष्टा अपि चाज्ञातत. तत्त्वाः कदाचन नोपहन्यन्ते विषणेत्यभित्तानामन्वयव्यतिरको । न चान्यासमवेतस्य वृत्तिमतोऽशित्वमेतत्तन्तुसमवेतत्वं बिनाऽनुपपन्न मिति हेताविरुद्धतयांऽशित्यस्येततन्तुसमवेतत्यव्याप्य तयाऽशित्वेन कथमेतत्तन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमिथ्या- त्वमिद्धिरिति वाच्यम् । एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वेऽप्ये. ततन्तुसमवेतत्वस्य सत्वेनाशित्वस्य साध्ये नाविरोधात । न होत. तन्तुतिकात्यन्ताभावाप्रतियोगिन्यमेतत्तन्तुसमवेतत्वायोजकं तथा सति केपलान्वायनो धर्ममात्रस्य ज्ञेयत्ववाच्यत्वादेरेतत्तन्तुसमवेत- त्वप्रसङ्गात् । किं त्वनिष्ठप्रागभावप्रतियोगित्वं या सामोसमय- धानकालीनततद्वस्तुस्वभावविशेयो वा पटस्य तन्तुसमवेतत्वे प्रयो- जक इति पटस्येतत्तन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽपि तन्तुसमवे. सत्वं न विरुद्धमिति न हेते। विरुदत्यगाऽपि । प्रथा पट एततन्तुतिकात्यन्ताभाषप्रतियोगित्याभाष. थान् एतत्तन्त्वारब्धत्वात् । व्यतिरेके पटान्तरवदिति सत्प्रतिपतः । যমনমিনবি ময়মননিষ্কাশ্মনামালিয়াশিল্পেী- कुर्वतो घस्सुजाते एततन्तुतिकाभाषप्रतियोगित्यमस्तीति तस्य কাপামিন সমাকাম8ি ঘনমিক্ষমঘমুনি योगित्वाभाषसाधनमिति तु नाशङ्कनीयम् । एततन्तुनिष्ठात्यन्ता- । - ·स्नेहपतिः । भावप्रतियोगित्वं किंचिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि संसर्गाभावाति- योगित्यव्याप्यत्यादिति सामान्यतादृष्टानुमानेन एतनिष्ठात्यन्ताभाष प्रतियोगित्वाभारमिटुग अग्रसिद्धविशेषणत्वासिद्धेः । प्रवाभावप्रतियोगित्यव्याप्यत्वादित्युत्तो केवलान्यायनि वाध्य. स्वादो भेदप्रतियोगित्येन अभावप्रतियोगित्वाभावयदपतित्वेन हेतु. सत्वेऽपि अत्यन्ताभारप्रतियोगित्यरूपमाध्यामत्वाद् व्यभिचारवति तद्वारणाय अभावप्रतियोगित्वव्याप्यत्वमपहाय संसर्गाभावप्रतियोगि- स्वव्याप्यत्वानुधायनं, तप यदि अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्याप्यत्व. मात्रमुच्येत तदा अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्याप्यत्वेन किंचिनियात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वप्रसाधने सिद्धसाधनमिति मेधाभाषपर्यन्तानु- धाश्नम्। घटादित्तेरामाशात्यन्ताभाषस्य संमगाभावप्रतियोगित्यव्या प्यत्ययहादाकाणत्यन्ताभावस्य च केपलान्वयित्वेन किधिनिष्ठा*. त्यन्ताभावप्रतियोगित्याभायाद् व्यभिचारस्तु न शङ्करः ससाभाय. মিঠানিস্তাবন্ধিায় ফয়লায়নি ইয়াৱা স্মাগান্তনা भाषसत्येन व्यभिधाराभायात् । पर्व ध पूक्ति मिथ्यात्यसाधकस्थापनानुमानम् अयं पट एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्याभायमान् एसातत्यारब्धात्यादि- त्यनेन सत्प्रतिपतितमिति धेन योततन्तुनिष्ठात्यन्साभारप्रतिया. गिस्यं सततन्स्यारम्यत्याभाय इति व्यतिरेकश्यासावसनिष्ठप्रागमा पाप्रतियोगित्यस्योपाधिस्येन प्रतिरोधस्य होनालस्त्यात । यसलन्स्या- रस्वत्यामायध्यापकस्यैतन्तुनिष्ठप्रागभायाप्रतियोगित्यस्य पचायत: •पामामाभापामावस्यावामस्यापता तस्य सातत्वम विश्वविद्यालय मामावतिमिवामावति तामा ·५६ तात्पर्यदीपिकायाम् । पततितया संदिह्यमानेतन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्याव्यापक स्यात् । एयं च अयं पट यतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी अंशि स्वादिति स्थापनायामेततन्त्यनारब्धत्वमपि नोपाधिः । उपाधिव्य- तिरेकेण साध्यव्यतिरकसाधने गतनिष्ठप्रागभावाप्रतियोगित्यस्योगा: धित्वान्न झुपाधित्वाभासानामिय स्वयं दूपकः किन्तु दोपोन्नायक- तया दोषोन्नयने । सापाधिकत्वान्न स दोपः । एवं चेह स्थापनानु- मानस्य निर्देशेषतया सर्येष्टसिद्धिः । पूर्वोक्तरीत्या प्रतिरोधो ऽपि च हीनबल इति तेन सत्प्रतिपक्षत्यमप्यनाशङ्कनीयमिति चादिनो- ऽभिमन्यन्ते। सहम्रतन्तुकपटस्य तन्तुसहस्रारब्धम्यापि संयोगाव्याप्यति- तापादमते पटघटकादिमदशतन्त्ववच्छेदेन विद्यमानात्यन्ताभावप्र- तियोगित्वेऽपि एतन्तन्त्वारस्यत्वसत्त्वादेततन्त्वारब्धत्वमेततन्तुनि. ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावव्यभिचारीत्यपि हेतुरकिंचित्करः । अत एव यततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यं सततन्त्वनारब्ध. स्वमिति न माध्यव्यापकतामहोऽपि सव व्यभिचारादिति सर्वम- नद्यमिति स्वमतावेशवेवश्यमापादभिमन्यन्ते । सदेतदनधिगतसर्कतत्वधीधर्षणं कुतकडम्बरिकोतुकमा तथा हि अयं पट एसतन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगी अंशित्वादिति स्थापनानुमाने सिपाधयिषितं यदेतातन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं सद्यदि सामान्यताविषत्यते सदासिद्धसाधनं जगत्सत्यत्यवादिनाऽपि पटे पटघटकेततन्तुनिष्ठोदासीनसंयोगस्वरूपादिसंबन्धावच्छिन्नप्रति. योगिताकात्यन्ताभावप्रतियोगित्याभ्युपगमात् । यदि तुगततन्तुनिष्ठ- समवायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वं साध्यते ·स्नेहतिः। सदा विरुवाहेतुर्न हि यततन्त्वन्यासमवेतस्याथित्वमेतन्तुसमवेतत्वं विना संभवति । नवतन्तुषु पटः समवेयादपि भवेदपि चेततन्तु. निष्ठसम वायसंबन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभावप्रतियोगीत्य: विकलकरणः संभावयेदपि । यद्यपि सामान्यत एलन्नियात्यन्ताभावा- प्रतियोगित्वमेतत्तन्तुसमवेतत्वप्रयोजकं माभूतस्य घाच्यत्वादिरूपके. बलान्यायधर्मसाधारण्येन वाच्यत्वादीनामपिएततन्तुसमवेतत्वापते: किं त्वेतन्निष्ठसमयायसंबन्धाच्छिन्नप्रतियोगितामात्यन्ता. भाषाप्रतियोगित्वमेतत्तन्तुसमधेतत्वप्रयोजकं, न च समयायेनेततन्तु, ष्यवृतेरेतत्तन्तसमवेतत्वसंभवोऽन्यथा लोकव्यवहारोपप्रयप्रसङ्गात् । न हि पटायर्थी पटमेततन्नुतिकात्यन्ताभावप्रतियोगिनं जानीयादपि ध्यानियेताय च सेम्बेर तन्तुष्यिति धतुं शक्यते स्वझियाव्यादति. प्रसङ्गात् । यथाहुः तदेव याराकाते यस्मिन्नाशङ्कामाने स्वक्रियाव्या- घातो न भवतीति । यदि तु पटस्येततन्तुसमवेतत्वेन एततन्तुथ. तिकात्यसाभावाप्रतियोगित्वमेततन्तुतिकात्यन्ताभायाप्रतियोगि. स्वेन चेतासन्तुसमवेशावमित्यन्योन्याश्यातिरिति नेततन्तुममधे सत्ये एततन्तुतिकसमयायसंयन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्तामा- धाप्रतियोगित्वं हेतुः किं त्येतनिष्ठप्रागभायप्रतियोगित्यादिकं विधि- दन्यदेवत्युध्यते तदा एतनिष्ठप्रागभावप्रतियोगित्वमेतत्पटे एय नान्यति ध्यपस्थायां किं फारणमित्येप पर्यनुयोगः सायसरी भवति । एवं घेततन्तुममधेसत्ये एतनिष्ठणगभाषातियोगित्वं हेतुः । • प्रतापपर्ट कारपसायदकवधानीभिमतबन्धपरमिति पाठि. प्रतिवादिनोस्तवनदीकारोपिमा विविध्यतमिति दयम् । + सामान्यत स्तनिष्ठात्यसामावासियांगत्वस्य ।

·६० 4 तात्पर्यदीपिकायाम् । एतनिष्ठप्रागभावप्रतियोगित्वे च एततन्तुसमवेतत्वमिति त्वन्मतेऽपि सदवस्थः परस्पराय: । यदि त्वेसनिष्टप्रागभावप्रतियोगित्व पटस्य नेतत्तन्तुसमवेतत्वायोजक किन्तु मटस्य स्वभावविशेयो, नापि पटै पतत्तन्सुनिरूपितसमवायसंबन्धावच्छिन्नतित्यमेशतन्तुममषेतत्य प्रमाणाभावेन समवा यानङ्गीकारात् । किन्तु एततन्तपादानकत्व, ततश्च पट सततन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियोग्यपि प्रथाम्यततन्त. पादानक इति माशित्वहेतो विरुद्धत्वशङ्कासंभवोऽपीत्युच्यते तदा एतत्तन्तपादानकत्वमप्येततन्तुसंबन्धं विना पटे नोपपन्नमिति एततन्तणदानकस्य पटस्य सततन्तुषु संबन्धोऽषश्यमभ्युपेयः । एवं च येन संबन्धविशेष तन्तुयु पठः संबद्धस्तेनेव संबन्धेन पटेंडशित्वव्यवहारोऽपि वक्तव्यम्सेनेव च संबन्धषिशेषेण पुनस्सन्सुय- तिकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तस्य पटस्य मिथ्यात्वव्यवहारनिवा- हकमन्ययातिप्रसङ्गात् । एवं चाशिवानियामकसंबन्धेन सन्तुतिका- त्यन्ताभावप्रतियोगी चैत्यटस्ताहि तस्यांशितेषासिद्धा । न हि पटस्तष तेनेव संबंन्धविशेषेण वर्तते न धर्तते घेत्युभयमवकल्पले अव्याप्यवृत्ति- पदातिरिक्तस्यले भाषाभाषमावेशस्यानुन्मनाङ्गीकर्तुमययत्याए अंशितायां तदुपादानात्वरूपातायास्त्वपाप्यङ्गीकृतत्वातदुपादान- फत्यस्य च तदुपादानसंबन्धनान्तरीयकतया उपादेयस्योपादानसं. सांगताऽपश्यकीति कथं तदादानसं दृष्टं सदप्युपादेयमुपादाननि- होपादानसावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकात्यन्तामायप्रतियो. गीति भाव्येत । यदि तपादानोपादेययो: फल्पिलतादात्म्यादिः प्रमातिरिक्त मनातस्य नित्यत्वानीकाण नित्यत्वटिसमवायामम्यु मम रति भावः। +प्रबदस्य बनवाये अपरावाविशेशात सर्व सप अन्यतेवव्यवस्था रति भावः।

·६१ बेहपतिः। संबन्ध इत्युपादानसंपृष्टं सदप्युपादेयमुपादाननिष्ठात्यन्ताभावस्य वस्तुतः प्रतियोगीति किमयुक्तमित्युद्यते तदा संवन्धस्य काल्प- निकतामप्रसाध्य संबन्धस्य कान्पनिशत्वं कमिति कथय । यदि त काल्पनिकत्वाकाल्पनिकत्वादासीन्येन उपादेयमुत्पद्यमानमुपादानसं. घद्धमुत्पद्यते इत्येप नियमो रक्षणीयस्तथा चौपादानोपादेयसंवन्धे काल्पनिकत्वस्येव अकाल्पनिकत्वस्याप्यनपेतणीयतया संबद्धता- मात्रण कार्यकारणभावनिर्वाहे मिथ्यात्वानुमानः श्रुति-तदनुकूल. सकरच संबन्धोऽयं मिहान काल्पनिक एव पर्यवसास्यति । न घेतावता अझाल्पनिकत्वेन कार्यकारणभायमाद्रियामहे । यथोतं खण्डनकाररपरसत्सजातीयविषये । पूर्वबन्धनियमे हेतुत्वे तुल्य एघ नो । हेतुतत्त्वबहिर्भूतसत्त्वासत्वकथा घृयेति । एवं च मिथ्यात्वानुमानात्पूर्वमकाल्पनिकत्वस्येव काल्पनिकत्वस्याप्य: समर्थनीयतया अकाल्पनिकसंबन्धेन यमर्थ त्वं साधर्मस तमेवाथे काल्पनिकत्वाकाल्पनिकत्वोदासीन्येन समर्थयामहे इकिचिदिदं मानारथिकवादिनियहणमिति प्रविश्याभिधत्से तहि काल्पनिकः संसग रति अधयोभयान संसर्गस्य दोषानन्याल्पनेशयरीरत्वमभि. मन्यते उत दोपजन्यकल्पनाथरीरत्वमिति भणत सप प्रयमे कल्पनाया दोपाजन्यत्वे शाखतिकत्वेन संसर्गस्य नित्यत्यप्रसङ्ग रति वृद्धिमिच्छतो मूलहानिन्यायनिपातः । दोपनन्यत्से तुम दोपः काल्पनिकोऽथ अकाल्पनिक इति विवेचनीयं, तर काल्पनि- कत्वानवस्थाप्रमही व्यक्त एव । म यमनवस्या न मलयतिरीति नानधोपहेति षाध्यम् सवपिधानवस्थाया मूलवयकारित्वेनान. सहन हेतुया दोपलायाः पूर्वमेयास्माभिः सम्यगुपपादितत्यात कल्पनाजनदोषस्याशान्पनिकत्वे तु सर्वयाऽद्वयवादमा प्रति ·तात्पर्यदीपिकायाम् । नाविधि कसमणांगिता व्यवस्थाप्य यस्तुत उपादेयस्योपादाननिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्यमनुमाय जगन्मिथ्यात्वसाधने प्रभवसीति परी- का श्वेह साक्षिण: । फिंच भाषाभायो यदि न विरुध्येयाला ताई पटस्य तन्तुतिकात्यन्ताभायप्रतियोगित्वेऽपि न किंचित मिति किं तेन ते साधितं स्यादिति त्वमपि चातुं पारयसि । इत्यंशि- त्वरूपो हेतुर्विरुद्धोऽथवा स्वयमसिद्ध इति न पाणिपिधानम् । यच्च अयं पट एततन्तुनिष्ठांत्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावधान एततन्त्यारव्यत्वादिति हेत। व्यतिरके एतनिष्ठप्रागमाघाप्रतियोगि- त्यमुपाधिरिति प्रकृतहेतोर्नेवल्येन स्थापनानुमान न सत्प्रतिपक्षित नापि स्थापनानुमाने सततन्त्वनारब्धत्वमुपाधिः । उपाधियतिरेकेण साध्यव्यतिरकसाधने एतनिष्ठप्रागभाषाप्रतियोगित्वस्योपाधित्वेन त. स्थादूयकत्वादित्यभिहितं तदपि मन्दधियां ध लिनिक्षेपमा तथा हि प्रागभावस्येतन्निष्ठत्वे हि पनिष्ठप्रागभावाप्रतियोगित्य मुपाधिरिति वाच्यं न चेतत्संभवति अयं प्रागभाव एतनिष्ठात्य. साभायप्रतियोगी प्रागभावत्वात्मागभावान्तरवदिति विदुक्तरीत्येष पसत्यागभाषस्येतनिष्ठत्वविरहेण एतनिष्ठप्रागमायाप्रतियोगित्वस्यो' पाधित्वाभिधानानुपपत्तेः । किंध सिद्धान्ते प्रागभावानङ्गीकारण एतनिष्ठप्रागभावाप्रतियोगित्वस्योपाधित्वाभिधानं नान्यतरासिद्ध कि- न्सूभयवाद्यसिद्धमिति तदुपायभिधान परमहासास्पदं विटुपाम् । एवं घ अयं पर एततन्तुनिष्ठापादानतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रति- • अप्रत्यो विशेषस्तु घेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलोकप्ता मनिराकरणारे भधास्यते। +रेत्यामिविरोधारन्यतास्यावभाव इति भावः। * रविष्ठवहातिणगिल्यं च यथा प्रकने नोपाचालण स्वपमहन्त वि पक्षपा.

·६४ तात्पर्यदीपिकायाम् । वर्तकविशेषणानवच्छिन्नतया पचेतरतुल्यताऽपीति मादृशामिदं मुनि- गूढं सुरतितमुपायुद्भावनवम तिसर्वचाद्यानवतारः । अस्ति यत- नन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तततन्तुसंस्कृत्वाभावः । यचेतना तुसंध्यत्वाभावस्सततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्युभयतो व्याणियहात् साध्योपाध्योः समव्यानिः । ततश्चायं पट एततन्तुनिया- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभाक्यान सततन्तुसंसृष्टत्वादित्युपाध्यमायन साध्यव्यतिरेकानयनान स्थापनानुमानप्रसरसंभवः । एततन्तुसंसृष्टत्वं यद्येततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्याभाषव्यभिचारि स्यातहि यत. तन्तुजन्यमेव नस्यादित्यनुकूलतायतार इति न व्यभिचारित्वका ऽपि । रातात्तन्तुसंसर्गे तु एततन्तुजन्यत्वे एतत्तन्तुसंसर्ग योतातन्त्यस. महिलाजन्यत्ये सत्येतन्तुसमपहिलाजन्यः स्यादनुत्यन र स्यादि त्यनुकूलतर्क: सहाय इति किमेतेन तर्कवित्म पृथा वाग्विालापनेन । प्रय पट एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभायप्रतियोगी चाशत्यादिति मिथ्याषादिना स्थापनानुमाने तु नानुकूलतकापातार इति कीर्ण हेताव्यभिचारित्वमिति परिशीलितशास्त्रमारा ए मानन्दा, । मिथ्यात्वबोधकागमात्मकानुफूलतर्फ गहाय्य संभाषन । गगनगि- र:स्फेटनायितमेव अनुमानधलादागमस्य तथार्थ कधन तथाrs. गमार्थकथनेन धानुमानावतार रति परम्परानयात् । यदि त्यनु- मानरपेक्ष्षेप तात्पनिर्णयकलिङ्गपटकानुपहलध्धयन्मनों मिथ्या. त्ययोधस्य नानुमानापेक्षेति पू दन्त ताद प्रत्यवादिमालामा विरुद्धचे तात्पर्यनिायकलिहायता प्य कथं भवितोलि। परिणी लय भवानपि तदस्यतयेति विशेषरवारत्य: श्रुतिश्पनाविषेचनायो निरूपणीय इति विरमामा विस्तारभयाए।

·पाधित्वाद्धायनमबहुश्रुतानांप्रतारणमामितिसुस्पष्टं निरूपक्षाणाम् । | ध्याभावोन्नयने व्यर्थविशेषणत्वादेव निरसनीयमिति तर्ककुशलानांवि. | नादः । तस्मादमीषां केचिदकुशलानामततन्तपादानकान्यत्यस्यो- नेहपूर्तिः। यदप्येततन्तपादानकान्यत्वस्य यत्रतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्र- तियोगित्वंतततन्त्वारब्धत्वाभाष इति व्यतिरेकव्यामावुपाधित्वेना- द्भावनं तेन ॥ श्रयं पट एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वा- भावाभाववान् एततन्तपादानकान्यत्वाभावादित्युपाव्यभावेन सा. ध्याभावानुमानं ततश्च पटादेः सत्यत्वानुमाननिरमनं तदेतदपि बालव्यामोहनमात्रम् । अवैतत्पटभिन्नत्वस्योपाधित्वेन निरुक्ते.पाय. भावेन साध्याभावानुमानासंभवात् । स्थापनानुमाने एततन्तुसंसू. तृत्वाभावस्योपाधित्वेन तस्य पटादेर्मिथ्यात्वासाधक्रत्वाच्च । फिच न ताश्टुपाध्यभावमाण साध्याभावानुमानसंभवो न यावदुपाध्यभावेऽनुपाधिकत्यादिनिर्णयो हेत्वाभासत्याद्यनुपसृष्टताय- हो या प्रकृतेच सततन्तूपादानकान्यत्वाभावस्येतानन्तपादानकत्वरूप- तया एततन्तपादानकत्वेन एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिन्वाभा- घाभावरूपस्येततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य साधने हेताव्यर्थ- विशेषणघटितत्वमप्यावश्यकं तथा हि यस्य मते श्रयं पटेोऽपि यतात. न्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीतन्मतेएतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगि- त्वस्य केपलान्वयितया तत्साधने तन्तपादानकत्वमावस्य हेतुत्वसं- भवधिकस्य वेययं न च तन्तपादानकान्यत्वमाधमुपाधिः एतत. नत्वारध्यत्वाभाववति पटान्तरे तन्तपादानकत्वसत्त्वेन तन्तपादान- कान्यत्वरूपोपाधे: साध्याव्यापकत्वात् । नाप्ये मटुपादानकान्यत्वमा प्युपाधिरूपाध्यभावेन साध्याभावानुमाने उपादानत्वातिरिक्तभागस्य चपात्। गतन्निष्ठध्वंसाप्रतियोगित्वस्योपाधित्यमप्युपाध्यभावेन सा.

·६४ तात्पर्पदीपिकायाम् । घर्तकविशेषणानवच्छिन्नतया पक्षेतरतुल्यताऽपीति मादृशामिदं मुनि. गूढं मुरक्षितमुपायुद्भावनवदं तिसर्वोद्यानवतार: । अस्ति यत. तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तततन्तुसंसृष्टत्वाभायः । यतत. न्तुसंसृपत्वाभावस्तोततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्युभयतो ध्याप्तियहात साध्योपाथ्योः समव्याप्तिः । ततश्चायं पट एततन्तुनिष्ठा त्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभायान् एततन्तुसंसृष्टत्वादित्युपध्यमान साध्यव्यतिरेकानयनाव स्थापनानुमानप्रसरसंभवः । एततन्तुसंखष्टत्यं যৗনননিষ্কানাঘমনিয়ামিন্যাসিহাৰি নছিমন- तन्तुजन्यमेव न स्यादित्यनुकूलतकोयतार इति न धाभिधारित्यशङ्का. ऽपि । शतत्तन्तुसंसर्गे तु एततन्तुजन्यत्वे एततन्तुसंसर्गायद्यततन्त्यस. महिलाजन्यत्वे सत्येतन्तुसमयहिताजन्यः स्यादनुत्पन्न एव स्यादि. त्यनुकूलतर्फः सहाय इति किमेतेन तर्कषित्सु पृथा धाग्विालापनेन । प्रय पट एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगी शित्वादिति मिथ्याषादिनां स्थापनानुमाने तु नानुकूलताकीवतार इति कीदृशं हतारव्यभिचारित्यमिति परिणीलितास्त्रमारा २१ मानन्। मिथ्यात्ययोधकागमात्मकानफूनतर्फसाहाय्यभाषनं तु गगनगि- सस्फोटनापितमेव अनुमानयलादागमस्य तथाकथन या. সমাজৰ বনমানাহার মি ঘাবাঘ। যদি যে माननरपेत्येण तात्पर्य नियोयलिङ्गपदकानुयलधयन्मनो मिथ्या. स्वयोधस्य मानुमानापेवेति पूर्व बनाता प्रत्यपादिमकलप्रमाण. बिहाथै तात्पर्यनियर्यायकालापतार एय म भापति परिशी- लयतु भवानपि तटस्यतयेति प्रमः । দ্বিঘায়: শিবনাঘষ্টি নিয়ম ছবি विरमामा शिस्तरमयात् ।

·खेहपतिः । इयं पत्री न भवति स्त्रीत्वात् स्त्यन्तरवदित्यनुमिमानस्य लोकट योच्छेद इति किन्नु इतोऽधिकं कष्टकर शिष्टानाम् । यदि तु मन्त्र करणकसंस्कारविरहानोदासीनयोपिदन्तरे पत्रीत्वस्यवहारापादन संभयो, नापि परिणीतायां पत्रीत्यव्यवहारानापादनसंभवो वाहि. समन्वेरेव सस्योत्याद्यमानत्यादित्युच्यते तहि प्रत्यक्षत एवेततन्त. पादानकोऽयं पट इति पटान्तराणामेशतन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वेऽपि न सदृष्टान्तावष्टम्भेन एतत्पटस्याप्येततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाष- प्रतियोगित्यसाधनमित्यपि तुल्यमेव । एवं च पटान्तरस्य यदेतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं न तदंशित्वेन किं त्वनेतदं शित्वेन अनेतदशित्वस्य चेतस्मिन् पटे सात्वादेव नेतपटे एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपमाध्यसि- द्विरित्यलिस्वच्छमच्छाधियामित्यगित्वेनेततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रति- योगित्वसाधने साधु ते पुण्यपूरुषस्याद्वयनयनेपुण्यनाटनम् ।। इदमच हृदयम् । सामान्यतोऽशित्वस्येततन्तुनिष्ठात्यन्ता. মামিয়াতিলঠান্ধীজাৰ যননননিন্মমানিয়া गित्वस्य ज्ञानेच्छादिसाधारण्यादशित्वस्य च तटुपादानकत्वरू- पस्य चानच्छादिव्यावृप्ततया न तत्साधारणमंशित्वमिति धाने- च्छादित्येतत्तन्तुनिष्ठात्यसाभावप्रतियोगित्वस्य किंचिदन्यदेव प्रयो- जकमास्थयमन्यप चान्यदेवेति परम गौरवमित्येतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ता- • भवति धानतर्दशिय नितप्रयोजकतादिति तस्य पठत्वाच साध्य रिति भाव + सर्वसाधारण प्रझभिवत्व सु नाशिस्व तथा सति जानेछादिम्पपि रसराचीवेति दृष्टान्तासामन्जस्यात् । कचिद् दृष्टान्तपोजनेऽपि वा अभिवत्वस्येतान्तनिष्ठात्यन्ताभावपतियो गित्व प्रयोजकत्वमछिन्नं न विभिनमित्येव तति वाटाहीकरोति । प्रतीकारित एष वा पूर्वमित्यति बाप्रम।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । यथा चात्र प्रत्यनुमाने एतनिष्ठप्रागभाषाप्रतियोगित्वं नोपा धिस्तथाऽष स्वावसरे साधूपपादितमिति सर्व चतुरसम् । अयमेततन्तनियुत्वेनाभिमतोऽत्यन्ताभाष एततस्थतिः प्रभाषत्वात सताऽभावदित्यनुमानेन एतत्तन्तुनिष्ठामा एसन न्त्ववृतित्वसाधनेन बाधितमपि स्थापनानुमान, न होततन्तुनिष्ठा- भावे एततन्त्ववृतित्वज्ञानकाले पटे एततन्तु निष्ठात्यन्ताभाषप्रतियो- गित्वाभायज्ञानकाल इव एततन्तुनिप्रत्येमामिमताभावे एततन्त्व. तित्वज्ञानकालेऽपि एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यधीरुल्यतुम- ईति । न धानिर्वधनधादिनी मम तदपि समतमिति पहुं शक्नोषि निरुक्तानुमानेन स्थापनानुमानविषयापहार स्थापनानुमानानुत्यानेन पटमिथ्यात्वासिट्या प्रतिचापरोधात् । ग्ब च भवटुपदर्शितगुणादि. मिथ्यात्वानुमानेष्यपि सर्वच पूषोपदर्शितरीत्येव विषयापहारस्य मुद. तया निरुक्तपिमिथ्यात्वानुमानमारमुछि मिति फस्य जये। व्ययतितामिति सन्ति सन्स ग्य साविण । किचेष सति प्रय हेतुरेतात्पक्षनिष्ठात्यसाभायप्रतियोगी हेतुत्याद्धेत्यन्तरपदिति स्यश्याघातकत्याज्जात्युतरमपति मुमूम घिपणेकगम्यम् । किचाय पट सततनिष्ठात्यनाभायाप्रतियोगी गित्यादि. त्यागित्वरूपो हेतुर प्रयोजकान संगीत्येय म्योपादाननिष्ठात्यता. भाषप्रतियोगी। उदासीनाभ्यन्तराणा तुगतापटीपादाननिष्ठान्यताभा. घप्रतियोगित्यमुषितम, दामोन्यादेव। न हिस्सोत्येव भायो म्यमा- देरपिस्तीत्वादितरधातु म्यमा माग भवतिम्सीन्यात परिणीतायत् । • प्रयोजशवनाधिनमित मसभातम् विनापि भय पानवादिति भाव।

·घेहपतिः । मेथुने । इति स्मृत्या उदाह्मायामेव कन्यकायां वैवाहिकमन्त्रलाकिका लोकिकपत्रीभावसमुत्पत्या स्वसरि नानुमानशतेनापि दुर्बलेन पनीमा- वोऽनुमातु शयः । शास्त्रेण तदीयविषयापहारात् । प्रकृते तु व्यव- हारोपयिकं यदेततन्तुनिग्रत्वं पटे न तद् द्विष्मः । यच्च द्विष्मः पारमार्थिकमेततन्तुवृतित्वं न तद्व्यवहारेऽपेक्ष्यते प्रतीयमानस्प तात्कालिकस्येव व्यवहियमाणत्वातस्य चानुमानेनानपाकरणोय. त्वात् । अत एव तु । पारमार्थिकमद्वतं प्रविश्य शरण श्रुतिः । विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदाचनेति खण्डनकृता सगर्वमा स्फालनमिति बये प्रास्तहि युक्तिमागानभितः परमसंकीर्य धीः मामन्यमना इत्येव प्रतिपन्नाऽसि तथा हि पारमार्थिकमद्वतमनु मित्सतो भवतोबाध-सत्यतिपक्षासिद्धिव्यभिचारादिदोषा व्यवहार. मा निधन्तोऽकिचित्करा इति तश्तवानुमाने किं तदपाकरणमहो दामेन न हि विभिन्नविषयकत्वे विरोधसमानापि। एव च बाधा- दयोऽवती निर्विन लोकिकव्यवहार निधन्तु नाम न तु ते पार- यिष्यन्ति पटादेः पारमार्थिकतातन्तुनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यानु मिताधिति सदुद्वासनप्रयने अर्थान्तरप्रसङ्ग इति निगृहीता भवान । किच तथा सत्युत्पत्तिकालापच्छिन्नी घटेो गुणधान् पृथिवीत्यादित्यादी बाधोऽपतीणोंघटस्य व्यावहारिक गुणवत्त्व बाधमानोऽपि न तापारमार्थिकता विहन्तुमलमिति घटे पारमा- र्थिकगन्धसाधने महदनिष्टं तघापटोत । यदि तु हेतवः पारमार्थि- फत्यसाधने न पर्याप्पा इति पे हन्त ताई पटे एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वमपि तथाभिमत पारमार्थिक हेतयः कथ साध्येयुरिति । অমান, যৱি ম সিঙ্গাথাবিলায় মিলাদ लौकिकव्यावहारिकं घटं महमानमपि पारमार्थिक न पहते इति तर ·६८ तात्पर्षदीपिकायाम् । भारप्रतियोगित्यप्रयोजकं लाघयतकानुयहादनेतदंशित्वं याचं तच्च मानेच्छादिसाधारणमिति अनेतदंशित्यस्येतत्तन्तुनिष्ठात्यन्तामाय. प्रयोजकल्याभ्युपगमे अनेतदंशिताया एतत्पटेऽसत्यात्पटान्तर ज्ञाने च्छादौ च साध्ययति सर्वत्र सत्यानेतस्पटस्येततन्तुनिष्ठात्य न्ताभायप्रतियोगित्यसिद्धिरिति स्ययमिह बहहनीयं विचानामिति किं यहुना याचा विसर्ग । यदि तु पटे प्रात्यक्षिकव्यवहाराषिसंघादेन प्रसन्नितं यद व्यावहारिकमेततन्तुलित्यं सन्नापनाद्यतेऽनेनानुमानेन किन्तु व्यय- । हारानापयिकं पारमार्थिक्रमेततन्तुवृत्तित्यमत राय तु इतरांशिना- दृष्टान्सतया निदर्शनं, न हि पटत्याश्रये अनेतत्पटे कटाऽप्येततन्तुष तित्वं, नासीदस्ति भविष्यतीति कालिकात्यन्ताभाषम्य तप सत्वादेचं च दृष्टान्त इय दाष्ट्रन्तिके यतत्पटेपि एततन्तुनिष्ठाभावोऽनुमित्सितो न व्यायहारिकः किन्तु पारमार्थिक इति व नु दोषशङ्काप्रसङ्गोऽपि । पनी-स्यम्रादिव्यवहारस्थले तु पनीत्वस्वसृत्वयोरुभयोरपि व्यापहा. रिकतया समानसताकत्वेन स्वस्यविषयेऽनयफाशतया बनवत्वेन च स्यसा भाग भवति स्त्रीत्वात्परिणीतादिति नाघाध्यानुमानप्रसरसं भयो येनेवं षयमुपालभ्येमहि प्रविद्याविलासलालसेन द्वतिना देया- नाम्पियेण । अत एव तु नरशिरःकपालं शुचि प्राण्यङ्गत्वान्जीयच्छ्रो- घिसकरवदित्यादी मलमूत्रपुरीषास्थि नर्गतं ययुचि स्मृतम् । नारं स्पृष्टास्थि सस्नेहं सचेलो जनमाविणेत् । इति स्मृत्या नरशिरःकपाला- शुचित्वसमर्पणेन मृतशिरःशौचानुमानयाधवत्प्रकृते असपिगडा च या मातुरसगोगच या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि •शादिनि सर्वया निरास्तेऽपि स्वीपतर्भकाश्यमुसूयिषया पुनर्वाठभूमि मारचर्यात र स्विति'।

·बेहपतिः । च कतिपयतन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियोगी भवन्नपि न तावत्तन्तुति फाभावप्रतियोगीतिकथं हेतापभिचारित्वंततश्च यथा एकानद्वाधि. ति प्रतीत्या प्रत्येकं द्वित्वावच्छिन्नभेटसत्त्वेऽपि द्वित्वापच्छेदेन न द्वित्वावच्छिन्नभेदस्तथा प्रकृतेऽपीति स्पष्टमटुप्रत्वं हेतोः । यतनिष्ठप्रागभायाप्रतियोगित्वरूपोपाध्यादिदोषस्तु पूर्वमेय परासित इति निष्कण्टकः पन्थाः । एवमेव तु समवायसंबन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्यन्ताभाष एततन्तुनिष्ठः एतत्यटप्रतियोगिकाभावत्वात्संयोगसंबन्धावच्छिन्नेत- स्पटप्रतियोगिकाभावदिति वादि नामसमीक्ष्याभिधानमपि प्रत्यु. च्यते। तथा हि सामान्यत एततन्तुनिष्ठत्वसाधने सिद्धसाधनं यादि- আমি ননী কালিন মায়াজ্জিমলমনি योगिकामावरभ्युपगमात! स्वरूपेयोततन्तुतित्वसाधने तु समवाय- संबन्धायच्छिन्नेतत्पटप्रतियोगिकामावस्येतानन्तो स्वरूपेण वृतित्यास- वाट् बाधः । न हि त्वयापि एततन्तो पटसमवायिनि व्यावहारिकः समयायसंबन्धापछि तत्पटात्यन्तामावाऽभ्युपेयते । तया मति व्यवहारपङ्करप्रसङ्गात् । अभ्युपेयते तु पारमार्थिकः समवायसंब. न्यायच्छिन्द्रतत्पटप्रतियोगिझाभाय एततन्ती स तु पारमार्थिको ब्रह्मस्वरूपविधान्त इति न तस्य स्वरूपेण साध्यतावच्छेदकसंब. न्धेनेततन्तुतित्वं न हि ब्रह्मापि निर्विशेष क्षचिदपि केनापि संबन्धेन तिमत् । तथा सति तस्यापि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् । यदि तु फल्पितरूपेण मिथ्यात्वघटकाभाषस्य स्वरूपेण पत्तिमात्यमुच्यते हन्त ताई कल्पितरूपेण प्रतियोगितदभाषयारकप तितामिच्छन् कथं जगन्साङ्काय प्रयतमे । न हि एमियोगिसदभागे उभावपि भििपताम्। .

·00 तात्पर्यदीपिझायाम् । पारमार्थिकाभावप्रतियोगित्वसिद्धावपि प्रकृते पारमार्थिगन्धे प्रमा. णानवतारात श्रुत्यादिविरोधाच्च पारमार्थिको गन्यो न साधयितुं शक्यते इत्ययधाय वदसि हन्त तर्हि श्रुतीनामद्वेततात्पर्यकत्वादनु- मानस्य पारिशेप्यादतात्त्विकार्थबोधकत्वं गन्यायनुमितिस्थले, सात्त्विकार्यबोधकत्वं च जगन्मिथ्यात्वानुमिताविति विवेकः । मिध्या. त्यानुमानसहकारेण च श्रुतेश्वैततात्पर्यकत्वमित्यन्योन्याश्रय एव । एतेन "आपाततो यदिदमद्वयधादिनीनामद्वतमाकलित. मर्थतया श्रुतीनाम् । तत्स्वप्रकाशपरमार्थचिदेव भूत्वा निष्पीडिता. दहह निर्वहते विचारादित्यभिदधतः खण्डनकृतोऽपि परास्ताः। न ह्यापालताऽद्वयवादिश्रुतितात्यगकलनसंभावनाऽपि तावदस्ति निर्वि. शेषब्रह्मवादे न यापन्मिथ्यात्वसाधकार्थापत्यानुमानादिसहकारण अतितात्पर्यनिर्णयनान्तरीयकार्थापत्यनुमानादिविषयविशुद्धिसंभवः । श्रुतेः सर्वाभेदसमर्पकत्वं विरोध्यपसरणे विरोध्यपसरणं च सर्वा- भेदसमसफलरुमत एव “पारमर्थिकमद्वतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । विरोधादुपजीव्येन न बिभेति कदाचन ॥ इति स्वयमेव खण्डन- कारः श्रुतेः पारमार्थिकाद्वेतबोधकत्वेन विरोध्यपसरणमाह । एवं च पारमार्थिकाद्वेतपरत्वे घिरोध्यपसरणं विरोध्यपसरणे तु पारमार्थिकाद्वेतपरत्वमिति विस्पष्टमुक्तं भवति । यदपि एततन्त्वारब्धत्वरूपहेतोयभिचारित्वात् अयं पटः । एततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावधानित्यसत्पतिपक्षितत्वा- मिधाने स्थापनानुमानस्य तदेतदपि मन्दमनीषितमेव न होणतन्तुए- देन पटोपादानभूता: कतिपये तन्तय: किन्तु येषु पटो व्यासज्यवर्तते त एवेततन्नुपदेन धर्तव्या न च सायनन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियो- गी पटः किन्तु पटोपादानकतिपयतन्तुतिकात्यन्ताभाषप्रतियोगी तथा ·૧ नेहपतिः । च कतिपयतन्तुतिकात्यन्ताभावप्रतियोगी भवनपि न तावतन्तुति फाभाषप्रतियोगीति कथं हेताय॑भिचारित्वं ततश्च यथा एकोन द्वावि. ति प्रतीत्या प्रत्येक द्वित्वाचवच्छिन्नभेटसत्त्वेऽपि द्वित्वावच्छेदेन न द्वित्वावच्छिन्नभेदस्तथा प्रकृतेऽपीति स्पष्टमटुत्वं हेतोः । एतनिष्ठप्रागभाषाप्रतियोगित्वरूपोपाध्यादिदोपस्तु पूर्वमेय परासित इति निष्कण्टकः पन्थाः ॥ एवमेव तु समवायसंबन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्यन्ताभाष यततन्तुनिष्ठः एतस्पटप्रतियागिकामावत्यात्संयोगसंबन्धावच्छिन्नेत- स्पटप्रतियोगिकाभाववदिति यादि नामसमीक्ष्याभिधानमपि प्रत्यु- ध्यते। तथा हि सामान्यत एतत्तन्तुनिष्ठत्वसाधने सिद्धसाधनं वादि- নাতি ননননী জালিয়ন মায়ামিলমনি योगिकाभावाभ्युपगमात्। स्वरूपेणेतत्तन्तुतित्वसाधने तु समवाय- संबन्धावच्छिन्नेतत्पटप्रतियोगिकाभाषस्येततन्ती स्वरूपेण वृत्तित्यास- त्त्वाद बाधः । न हि त्वयापि एततन्तो पटसमवायिनि व्यावहारिक: समघायसंबन्धावच्छिन्नेतत्पटात्यन्ताभाषोऽभ्युपेयते । तया सति व्यवहारसङ्करप्रसङ्गात् । अभ्युऐयते तु पारमार्थिकः समवायसंब. न्यायच्छिन्नेतत्पटप्रतियोगिझाभाव सततन्तो स तु पारमार्थिको ब्रह्मस्वरूपविधान्त इति २ तस्य स्वरूपेण साध्यतावच्छेदकसंब. न्धेनेततन्तुलित्वं न हि ब्रह्मापि निर्विशेष क्वचिदपि केनापि संबन्धेन वृत्तिमत् । तथा सति तस्यापि मिथ्यात्वप्रसङ्गात् । यदि तु कल्पितरूयेण मिथ्यात्वघटकाभावस्य स्वरूपेण वृतिमत्वमुचाते हन्त तहिं कल्पितरूपेण प्रतियोगिसदभावयारेका तितामिछन् कथं जगत्साङ्काय प्रयतसे । न हि प्रतियोगितदमाशे उमाशि पद्धसिमिकताम।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । फल्पितो चोभावपि चोभय व घिरोधिताघटकसबन्धेन वृतिमन्ता विति कल्पयितु शोपि । तदवश्य प्रतियोगितदभाग्योदयारक: पारमार्थिकोऽपरोव्यावहारिक इति त्यदभ्य हतरीत्या साङ्गीकर- णीयमापद्यते । न च तदपि तव माय प्रतियोनिस्सात्विकत्वे सिद्धान्ताच्युत्या तदभावस्येघ तात्विकताऽऽस्थेया तात्विकस्य च तस्य ब्रह्मरूपतेव पलया न ३ ग्रह सध्या प्रतिम स्वदयेयर धृतिमदिति सामातमिति पूर्वमेषामिहिमित्याकधिदिदम् । कियागनुमाने समयायसबन्धापच्छिन्नेतस्पटप्रतियोगिताका त्यन्ताभावभिन्नत्यमुपाधिस्सस्य स्वरूपेयेततन्तुनिष्ठ यद्य तयापक- स्यात् । एतस्पटप्रतियोगिकाभापत्य तु समवायसमधापति वच्छिन्नत तियोगिकाभावेऽपि धर्माते न च तस्मिन् निर्विशेषषादिनाऽपि समया- যানিশশতমনিয়াগিন্ধামামিন্নমীজিবী অমি स्वभेदानगीकारादिति साधनाव्यापकत्वमिति भयात्युपाधिरिति । न धपतरो नोपाधिरन्यया प्रसिद्धसाध्यके पर्वतापन्हिमानियादापि पर्वतेतरस्यमुपाधिरित्यनुमानमारमुच्छिोतेति बाध्यं बाधावतारे घन्हिरनुष्य। द्रध्यत्यादित्यादौ पन्हीतरत्यस्योपाधिताया: सर्व যাবমিষাল এমবি থাম্বারঘিয়ই অবমাথা.ি सायां दोषानयकाशात् । न च पटेपत्तीर्ण: समयायसंपन्धापछि. न्नेतस्पटात्यन्साभावाभाषरूपो बाधे। व्यावहारिको न तायिक रति कथ पतित्वमुपाधिर्भवटिलि । तत्किं पहिरनुप्णो द्रष्यत्यादि- स्यादापवतीयोऽनुप्यत्वाभाषरुप उप्णयविप्रान्सो याध: पारमार्थिको तस्पटप्र- • प्रतियोगिर्मात तदभाव हटभापतितोगीति भाव। : उपाधिनपणे हिसाध्यताविपर्यावाचीनमियाका विष्ट म मामान्य माध्यापकावमित्युमिमिति निगृहसतम ।

·बेहपतिः । यदेवं तस्य वेजात्यसमुद्भावने वेधात्येन प्रवृत्तोऽसि । तस्मादवि- शेषात्प्रकृते समवायसंबन्धावच्छिन्नतत्पटप्रतियागिकामावभिन्नत्वं भ. बत्युपाधिरिति चित्सुखाचार्यानुमानसंजातीयं दूषितमदोद्वेतसिद्धि- कृतामध्यनुमानर्माित स्वस्थाः सुखमास्महे । एवं च अयं पट गततन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी अंशित्वा दिति स्थापनानुमाने एततन्त्ववृत्त्यन्साभावः साध्यधिशेषणासिद्धिः । মমনননিয়ান্মনামাবনিয়ামিলীলামন্মহত্ব থঃ। যমন- संसृष्टत्वहेतुना पत्प्रतिपक्षितत्वम् । एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतिया. गित्वाभावव्याप्याशित्वं विरोधः । एतत्तन्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- स्वाभाववृत्त्येशित्वं व्यभिचारः । एततन्तुसंसृष्टत्वाभाव उपाधिरिति सोपाधिकत्वाद व्याप्यत्वासिद्धत्वमित्येते दोषाः स्फुटमेव वतन्ते । सस्मालाके दोप-पयोतम्भितशरीराणामेषानुज्जीवनं चेद बहुलदेोप- সুমিত্রায় সমিয়াঘালমানষীয় মুমমর্যবি कथमुज्जीवनप्रत्याशेति किमु धमथिप्यते कुशलेषु । किश्च धादिनामतिप्रसिद्धे घटो मिथ्या दृश्यत्वादिति प्रयोग- ऽपि प्रतिभासगरीरत्वमुपाधिः । न च दृष्टिसृष्टिपये प्रतिभासशरीर- स्वस्य दृश्यत्वेऽपि सत्त्वेन साधनश्यापकतया कथमुपाधित्वमिति वाच्यम् । न हि सर्वमतसाधारण्येन वादारम्भः मुशमः । चार्वाकादेः प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणाङ्गीकार एव षिसंघादात सर्वगन्यादिनामाध्य. मिकस्य तु प्रमाणप्रमेयेषु यावत्स्वैष विसंवादात् । एवं च दृष्टिसृष्टिप- तस्य स्वयं ब्रह्मसूचेयर मूषकारेण निराकृतत्यानन्ममतापगोपा. मुअतोनाम महराियुर्वेदवित् हलुका रोग, आग, वान्तरे धितो विद्वान होगः पश्यादिम्पापम्पेगलाकरोषि। +फारिसालानुषयम् । : पामतपयडमुपादावनम् । .

·०४ तात्पर्यदीपिकायाम् । धिसंरक्षणस्यानुपक्रान्तलया तथाऽभिधानं केवलं परस्यि पलायनमा पम् । इतरथा तु पञ्चावयवादिप्रयोगकालेऽपि चार्वाजस्यानभिम. तिमाघमुद्घाट्य सावतेवानुमानाप्रामाण्यसाधने लगावहारोपनय- प्रसङ्ग इति स्पटमेव । एवं च घटोमिथ्यात्यामाघधान प्रतिमासरा रीरत्वाभायादित्युपाध्यभावेन साध्याभावोन्नयने कथं मिथ्यात्यानु मानप्रतिरिति प्रेक्ष्यता साटस्थ्येन निरूपके :कृतगुरुकुलनमः । एव च प्रकृतानुमाने प्रातिभासिकत्यमप्युपाधिस्तस्य युक्ति रूप्याद्ययच्छेदेन साध्यव्यापकत्वाद् घटाद्यवच्छेदेन साधनाव्याप- फत्याच्च । न च देहात्मेश्ये निर्विशेषब्रह्मचानमानियत्ये मिथ्या- মুশযি ৱাননঘানামাসিমষিদ্ধমান বাংলা ध्यापकत्वमुपाधेरिति वाच्यम् । यतो ब्रह्मज्ञानस्य धाधकताया जगतो बाध्यतायाश्च भूयमा प्रबन्धेन पूर्वमेव निराकृततया ब्रह्म. शानरचानबाध्यत्यं न प्रतिभामिकत्वं कि यथार्थवाननिए. य॑त्वं तच्च देहात्मेक्येऽपीप्ति साध्यध्यापकताऽरत्येवाक्षता । एवं च दृश्यत्वहेतुकस्थल भोपाधि । एतेन ब्रह्मवानेतरचानयाध्यत्वं प्राप्तिभासिकत्यं तच्च प्रह्मचानमापनियत्री देवात्मेश्य घ्यभिधरतीति म मिथ्यात्वव्यापकता। उपाध्यभावेन साध्याभाषानुमाने घटो मिथ्या. त्याभावधान् बाध्यत्वाभाषादित्येय साध्यमिटुिसम्भषे ब्रह्मधानेस- नास्माके रोगाचारेण सह विसित किंतु निर्षिजनमाटिमा बामाधानहीका प्रहावादिनम्म्य भर स्टे निरासात। मानविधानवाया धाभ्युपगमपयोपिरनिरहनोष रतिम सत्यप्तमारोप निर्विवाटिना मिति तात्पर्यम् । : चाकम्यानुमानादे. प्रामारापानीकादिति भावः । स्ति र सिमातिया साध्यापाध्यो धमथापिरियपि द्रष्टाम् । साध्योपाur समव्याप्ती निर्वन्धी व्यापकप्यभिचारियो व्यायाम पारिताया पापकतया तस रधोपाधेपतामवसरणात किन्न पावितोपदाना + पाटिन । मेध पाए ।

·बेहपतिः । বানালামায়ে ইমম্বই ঘমিযঘনিবনৰা- सिद्धिरपीत्यद्वैतमिद्धिकृतामभिधानं निरस्तम् । पूर्वोदितरीत्या ब्रह्म ज्ञानस्याबाधकतया ब्रह्मचानेतरज्ञानबाध्यत्वरूपस्य प्रातिमासिक- त्वस्य दुर्भयतया तथा यमशक्यत्वात् । निरुतरीत्योपाध्यभिधाने उपाध्यभावेन साध्याभावानुमाने व्यर्थविशेषणघटितत्वाभावाच्च । न हि धमहे ब्रह्मज्ञानेतरज्ञानप्राध्यात्वमुधिः किन्तु यथार्थ ज्ञान- निवर्त्यत्वं न च तच्छरीरे व्यर्थविशेषणप्रवेशो यत एवमुच्येत भवता । एवं च घटो मिथ्यात्वाभाषधान ज्ञाननिवर्त्यत्वाभाषादि- त्युपाध्यभावेन साध्याभावोनयने न कश्चिट्टोप इति सुधानं विधा- नामा न च मिथ्यात्वस्य छाननिवर्त्य स्वरूपतया तदभायसाधने पुनधाननिवर्त्यत्वाभावस्य हेतुत्वे साध्याविशेषः । धाननियर्त्यत्वाभाषव्याप्यज्ञाननिधय॑त्वाभावशन् घट पति परामर्यकाले एव पवे साध्यस्यावगमादिति वाचाम् । धादिषिप्रति. पत्त्यनुरोधेन स्वस्य साध्यवतानिश्वयकालापि परस्यानुमिमापयि. पया तथा प्रयोगे परायीनुमितो तस्या दोषत्वात् । अस्तु या स्वार्थानुमितिपराधीनुमितिसाधाररमेन साध्या. धिशेयो दोषस्तथापि मिथ्यात्वं घटाति सोपाधिक्रम्यव्याप्यत्या. दित्यनुमानेन मिथ्यान्यस्य घटापतित्वोन्नयने न कश्चिदोष रति सर्वमनपदामित्यनपरपरिशोलितं मादृणामिदमजिह्ममुपायुद्धापनय. स्मेति । शम्। . पर पापदं संपातायातम् । + पार्माभिमरीन utal- सामाविषय मिस्सपानुमिः स्वरसाधारपणादिति भावः।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । घटा मिथ्या दृश्यत्वादित्यत्र दोषजन्यज्ञानविषयत्वमप्युपा- धिस्तस्य साध्यव्यापकत्वं शुक्तिकप्यादी साधनाव्यापकत्वं घटादा. विति भवति तथात्वम् । न च घटादेरप्यविद्यात्मकदोपजन्यतया साधनव्यापकत्वे कथमुपाधित्वं तस्येति वाच्यम् । अविद्याया ये स्थायसरे निरसिप्य माणत्वेन घटादावविद्यानन्यसाया धतुमय- स्वात् । अविद्याङ्गीकारपोऽपि पा न साधनव्यापकत्वनिश्वयः । दोषजन्यज्ञानविषयत्वज्ञानस्यापि दोपजन्यत्वेनाप्रामाण्यज्ञानास्क. न्दिततया स्वविषयानिश्चायकत्वेन घटाद्यवच्छेदेन दोपजन्याताया अमिरचयेन दोपजन्यज्ञानविषयत्वस्य घटादावनिर्णयात् । तस्मादिह दोषपदेन न स्थास्त्रनागन्तुकाविद्यात्मको दोषो विधितः किन्तु भागनुकरचाकविक्यचक्षुर्घर्षणदूरत्वादिदोष एव । एवं च दोषश- न्यज्ञानविषयत्वरूपोपाधिर्भवति मिथ्यात्वव्यापकोऽथ दृश्यत्वाधिक रणे घटादापागन्तुकदोपजन्यत्वविरहात्साधनाव्यापक रत्युपाध्य. भावेन साध्याभावानुमाने दृश्यत्यहेतुकानमित्युपरोधः । न च दोषजन्यज्ञानविषयत्वाभाषरूपहेतुघटकस्य दोषज. न्यस्वाभावस्येव हेतुत्वसम्भवे व्यर्थविशेषणघटितत्वाद् व्याप्यत्वा मिट्ठा दोषजन्यज्ञानविषयत्वाभाषरूपो हेतुरिति शवाम् । दोषज. न्यवानविषयत्वाभायरूपे हेतो प्रविणस्य दोपजन्यत्षस्य ज्ञानेन्य. यादभाषानन्वयित्वेनावाभावघटकतया धेयर्थ्यण्डानुदयात् । एवं च दोषजन्यत्वमप्यपाधिस्तस्य शक्तिरूप्यादो माध्य ध्यापकत्वात् । घटादो साधनाव्यापकरवाच । न च घटादेरप्य- पादाम्याकिशानियारकाधाठिनाणविशामा मा म प्रमा. पावतार त्यो विवेयध्यामः। .

·तात्यदीपिकायाम् । पासिद्धिः । तदुपादाने तु व्यभिचाराधारविशेषणटिसत्वेन हेतो व्याप्यत्यासिद्धिः । तदुक्त प्रा धोनेरपि “एकामसिद्ध परिहरता द्वितीयापति "इत्युच्यते तदा प्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकस्वसमा नाधिकरयविशिष्टान्तरघटितत्वमा न व्यर्थविशेषणघटितत्व कि न्तु प्रकृतपक्षवृतितापच्छेदक यत् प्रकृतसाध्यव्याप्यतावच्छेदकमेष विध यत्स्वमनानाधिकरणविशिष्टान्ता तद्घटितत्व तत् । एव च स्वरूपासिद्धिवारकस्य साफल्य स्फुटमेघ सिद्धाति । अत एव तु शब्दखण्डमण्यालोके विशेषगुणान्तरासमानाधिकरणेमापतिगुणत्व हेतो शब्देतरार्थकस्यान्तरपदस्य सार्थक्य पक्षधरमित्र समर्थितम् । न हि युत्यार्थसिद्धा प्राचा विरोधमाधमनीवहम् । अतएव तु मथुरानाथभट्टाचार्या प्रसिद्धिसिद्धान्तमयहे "न चैवमेकाममिद्धिमि त्याचार्याभिधानविरोध इति वाच्य । व्यर्थविशेषतया व्यामिविरह स्याभ्युपगमेऽपि तदभिधामस्याशुद्धत्वात् । शरीरनन्यत्वाभायस्या खण्डतया व्यर्थविशेषणत्वस्येव तर विरहाच" इति स्पष्टमदयना चार्यग्रन्थमुपेक्षाञ्चक्रिरे घस्तुतस्तु अखण्डाभावघटकतया दोषपदसार्थक्यमिति नेह शङ्कायसरोऽयोति कृतधिया निर्णय । यच तु स्वरूपासिद्धियारकतयाऽपि न साफल्य नीलधूमादि हेतुकस्थले तप व्यर्थविशेषणघटितत्वेन व्याप्यत्वासिद्धत्वमेव चेह दोषपदस्य स्वरूपासिद्धिधारकतया सार्थश्वमिति न किञ्चिदषद्यम् । केचित्तु व्यर्थविशेषणत्वेऽपि स्वव्यापकसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा * उदयनाचार्य । + स्वम्पासिद्धिपाहिरिम् । परिहरत शरीरतिपयन भारत द्विती पापस विशेषणस्य ध्यातवा व्यायायासिनापन ।

·खेहतिः । साध्याव्यमिचरितमाध्यमबन्धित्वरूपा वा व्यामिरस्त्येव नीलधूमा- दिहेतो तस्मादनुमितिप्रतिबन्धकचानविषयत्वविरहान हेत्वाभासत्व किन्तु उद्भावित दृष्टान्तस्य सायवेकल्यादिवदधिप्रयोगस्यापिनिय- हस्थानत्वमिति तथा प्रयुतानस्य वादिना निग्रहस्थानोभावने भवति नियहमा नतु तावता तस्य हेत्वाभासत्वप्रत्याशापीत्याहु । युक्त चेतत् । निग्रहस्थानविभाजकसूरस्थ चकारण अनुक्त समु चयसूचकेन उद्भावितदृष्टान्तस्य साध्यवेकल्यादिवत्तस्यापि समु विकीपितत्वात् । किच दृश्यत्वहेतुकमिथ्यात्वसाव्यकस्थले अयथार्थज्ञानगोच. रत्यमुपाधिस्तस्य साध्यव्यापकत्व शुक्तिरूप्यादा साधनाव्यापकत्य घटादो। एव सकम्पप्रवृत्तिजनकत्व विसवादीच्छाविषयत्व चापा- धि । अस्ति च तया. शुक्तिरूप्यादी साध्यव्यापकत्व घटादो माध. नाव्यापकत्वमित्युपाधिभाव । एव घ घटे। मिथ्यात्वाभायवान अयथार्थवानगोधरत्वामा घात् । सकम्पप्रतिजनसत्वाभावात् । विसशदीच्याविषयत्वाभावा- दित्यायनुमेयमिति । ननु सर्वस्यापि पदार्थस्य यत्किञ्चिदयथार्थवानगोचरत्वेन अयथार्थचानगोचरत्व साधनयापकमिति कय तस्योपाधित्वमिति घेन उपाध्यभावस्य सत्प्रतिपक्षमुद्रया दूपत्यमासिष्ठमानाना रख. कोषकृता मते करका पृथिवी कठिनमयोगयत्त्वादित्यच अनुष्णाशी- सस्पशेयत्वस्य साधनध्यापकस्यापि कचिदुपाधित्वाभ्युपगमाल । न च सय कठिनसयोगामात्यधिषीरूपस्वरूपासिद्धिसाकये सभेदे নান্মনমেদিনি আইন মানাহাথিষ্টম অখ तुकथ तथा स्वाट्टोपान्तरामायें प्रति वाध्यम् । प्रधानस्याथा ·20 तात्पर्यदीपिकाया । धफसायाः पूर्व मुख्यवस्थापितत्वेन घटादीनां व्यावहारिकाणां मि. ध्यात्यस्य प्रतीयमानत्ये सति ब्रह्मचानवाथ्यतापर्यवसायित्वेन सदमिटा दोपान्तरसाईयस्यापि सत्त्यात् । एवं च दोषान्तरसाङ्कय साधनव्यापकोऽप्युपाधिरिति मुस्फु टमुपाधितत्ववित्सु । किंचाधिकारिकाणामपान्तरतमःप्रभृतीनामेव ये पदाची जा- नगोचरास्तष हेतास्सत्वादयथार्थज्ञानगोचरत्वस्य विरहाच्च भवति साधनाव्यापकत्वमप्युपाधेः । न च तादृशपदार्थसदावे प्रमाणाभाव इति वाध्यं यादृशप्रमाणेनाधिकारिकाः पुमांस: सिध्यन्ति तेनेय प्रमाणेन तादृशपदार्थस्यापि प्रमापणादिति स्पष्टमुपनिषतत्ववित्सु । एवं योगियानाविषयत्वं बाधक चानगोचरत्वं संघादिश्यन्य. जनकत्वं विसंवादीच्छाविषयत्वं चौपाधिः । एवं चेह बाध्यत्वमप्य. पाधिः । न च बाध्यत्वस्य दृश्यत्यादिना घटादायप्यनुमेयत्वात्सा. धनव्यापकतया कथमुपाधित्वं तस्येति शङ्काम । शब्दाजन्यवृत्ति- विषयत्वलक्षयदृश्यत्वस्य वा सप्रकारकज्ञानविषयत्वलक्षणस्य दृश्य- त्वस्य या भ्रमप्रमाविषयपदार्थसाधारण्येन अबाध्यत्वव्याप्यत्यविरहे. ऽपि भागवतन्नानगोधरत्वलक्षणदृश्यत्यस्य अबाध्यत्वव्याप्यतया साधारण्येन दृश्यत्वस्य बाध्यत्वाबाध्यत्वव्यानिशून्यत्वेन दृश्यत्वेन बाध्यत्वानुमानाप्रभृतः । न चेतेषु मिथ्यान्वाभायसाध्यकानुमानेषु ब्रह्मभिन्नत्वाभाय' उपाधिः । भवति च ब्रह्मभिन्नत्वाभायो मिथ्यात्वाभावनिश्चयविषयी. भूतब्रह्मव्यापकोऽय हेत्वव्यापको ब्रह्मभिन्ने ब्रह्मभिन्नत्वाभाधिर- • प्रक्षजानं तु न तति प्रत्यपोपटाम पूर्वमति हुयम् ।

·८१ स्नेहपूर्णतः। हात् । एवं च घटो मिथ्या ब्रह्मभिन्न स्वादित्युपाध्यभावेन साध्या- भावोऽनुमास्यते । एवं चेह बाध्यत्वाभावः । प्रवृत्तिजनकत्वाभाषः। दोपजन्यत्वाभाव इत्येवमायनेकोपाधियस्ततया मिथ्यात्वाभावसा. সালমানতেননা: কালিগ্রানাঘg रचाचानुकूलतों जगन्मिथ्यात्वसाधकानुमानमानमा इत्येपोऽप्य- तिशय इति वाच्यम् । न हि ब्रह्मभिनमित्येव मिथ्या स्यादिदं जगत् । इतरंथा तु जगभिन्न ब्रह्मेति ब्रह्मयोऽपि मिथ्यात्यमानायेत । स्यादप्ये- तदेवं यदि स्वरकाशाद्वयचेतन्यरूपत्वं ब्रह्मणः सत्त्वमभ्युपेयेत । अभ्युपेयते तु सोऽभिध्याय गरीरात्स्वात् मिसृक्षुर्विविधा. प्रजाः । जगत्सर्व शरीर ते । इत्यादिपारमपंवचनोपहिताभिः य श्रात्मनि तिष्ठनात्मनोऽन्तरो यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरं य आत्मा. नमन्तरो यमयति स स आत्मान्तर्याम्यमृतः । पराऽस्य तिर्विवि. धेय भूयते स्वाभाविको धानबलक्रिया छ । इत्यादिश्रुतिभिः सर्व त्य-सर्वक्तित्व-सर्वजगनियमनोत्पतिस्थितिसंहारादिलक्षणस्ये. तरसमस्तवस्तुविलक्षयधर्मयोगिनी निरतिण्यानन्दोदथे. करुणावरू- यालयस्य गीतादितिविराट्स्यरूपस्य समस्सपिपिच्छरीरकस्य निर. तिशयसाश्चर्यधाम्नोऽनन्तभितस्सतश्चेतन्यादियोगिन, परिपूर्ण मिथ्यात्वसाध्यस्याभिधत्यं यथा स्वाभासतशामुण्दमे यतोधि यति। + पटामिध्यात्याभावधानित्यनुमाने। बझभिवस्वामिष्यामिति । इमं तो ध्यायमाणेन कुन्न कमटेन वस्तुसमानपारसन्ध्यात fus मिटान्सडास मनाभिमस रति प्रतिभाति मे" रस्तम। { दिय दवामिप 10 मे पोगमावमिति पतिनाय पद्रप टपामा भगवान पावसतियाधुनितरमायारणानोनिधिष्ट त vill मे स्थितिमा पासपनापिमिति सिमपर faar दूर्धन्तु पिहास गया यवनाविषयहरे सा सममियते । - .

·दर तात्पर्य दीपिकायाम् । पाड्गुण्यरूपत्वं सत्व, ततश्च जगतः कल्पितत्वे अकल्पितेतादृश- गुणत्वं ब्रह्मणः सर्ववेदतात्पर्यविषयीभूतं सर्वथैवोपहतं स्यादिति निर्विशेष ब्रह्मभिन्नत्वस्य जगन्मिथ्यात्वव्याप्यत्वविरहेण मिथ्या- त्वाभावसाध्यकानुमितो ब्रह्मभिन्नत्वादेस्पाधिस्येनोभावनमनभि- ज्ञानां निजमतिमान्यनिबन्धनं शिष्यसंमोहनमाम् । श्रुत्युपशम्भस्य तु यथाऽवते न संभवस्तया निपुणतरमुपपादयिष्यामः स्वावसरे । न चेतादृशगुणत्वस्याकल्पितत्वे भवेदेतदेषं तदेव तु पुन- रसिद्धं ब्रह्मणानिर्विशेषस्य सर्वविशेषप्रत्यनीकतया निरुक्तगुणयोगि- साया: कल्पनेकशरीरत्वेन ततो जगत्सत्यत्वाभिधानानुपपत्तेरिति घाच्यम् । गुणयोगित्वकल्पनाया वक्ष्यमाणपण्यस्ततया तथाऽभि. धानासङ्गतः । तथा हि यादिना मायावेपवयदस्य परस्येशितुर्गुण- योगो मायिकोवक्तव्यस्तेनेव च जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं योक्ति तत्त्वत: । त्यका देहं पुनर्जन्म नेति मामेति सार्जुन ॥ इत्या. दिर्भगवतोऽपि निजव्ययकारी निर्वहणीयः । एवं च. ब्रह्माचान जीयानामिय भगवतोऽपि समानमिति सदीयजन्मकर्मणां सात्विकत्वज्ञानस्य सुदूरनिरस्तं मातहेतुत्य- मिति साधु ते मोक्षमार्गव्यवस्थापन, यदि त्वीश्वरस्य नाधान जीपानामिय परं तु मायायोग एवं च परव्यामोहहेतुर्माया स्यव्या. मोहहेतुरधिोति प्रविभागानाक्षेपगन्धोऽपि भगवदेश्वर्य इति ब्रूये तहि परान् निरीक्षमाणस्य भगवतस्तव्यामोहनमुतानिरीक्षमाण- स्येति घाघ्यं तच नायः पक्षो यतो ब्रह्मण: परदर्शनं स्वाभाविकमुता. जानेन । अथ तयेष माययेति विषेधनीयम् । तप परदर्शनस्य •अननस्याणगुणसागरस्य मयाभिधानमपि वादिमगतात्पए मत हिमायभिप्रायोपवधेयम्।

·८३ बेहपतिः । स्वाभाविकत्वे दोपाजन्यचानविषयत्वात्परेषां सत्यत्वाप्रसङ्गः । ब्रह्मणि ज्ञातृत्वस्य स्वाभाविकत्यप्रसङ्गश्च । अज्ञानेन परदर्शनाङ्गीकारे तु ब्रह्माचानघादायतारः । मायाऽभ्युपगमवेयध्य च अज्ञानस्येव सर्व व्यवहारनिर्वहणकारणत्वात् । तयेष मायया परदर्शनमिति तृती- यमल्याऽपि न युज्यते परेषु दृष्टेषु तन्मोहनमायहेतुत्वान्मायायाः परदर्शनहेतुत्वायोगात् । यदि तु मायाया: परदर्शन-तद्व्या. मोहनयोर्हेतुत्वं धर्मियाहकमानसिद्धमिति न कश्चिद्वाप इत्युच्यते सदा परेष्वविद्यमानेषु माया परदर्शनहेतुरिति तस्या आंशिकम- विद्यात्वं विपरीतधानहेतुत्वात् । यदि तु शुक्तिकादिपु रजता दिबुद्धिहेतुरविद्या माया तु ब्रह्मणो न विपरीतवानं जनयति मिथ्याभूतपरदर्शनार्मिथ्यात्वेनैव यहणात् । भ्रान्तिो हि विशे- पदर्शी न तु भ्रान्तः । एवं च मिथ्याभूतं ब्रह्मण्यतिरिक्तं मिथ्या- त्वेनेव बोधयन्ती माया नाविद्येति न मायाऽविद्यासांकर्यकाs. पीति विववसि । तदा कृताधधानो घद क्रिमलन्मिध्याभूतं ब्रह्मव्यतिरिक्त स्वभ्रमसिद्धतया मिथ्यात्वेनेश्वरोजानाति उत परभमसिद्धतया । प्रय भ्रमसिद्धत्वमजानन्नपि मिध्यात्वमा नानातीति तब प्रमे ब्रह्माज्ञानवादप्रसङ्गः । द्वितीयपचे तु परेपाममिला परभममिहत्व निधनानुर- पतिः । परान् प्रकल्प्य परभ्रमसिद्धत्वसमर्थने तु पी फल्पना अयिद्ययेय निर्वहणोयेत्यविद्याहीशरः । न हल्ला परशं दर्शनहेसुना विद्येति पहुं प्रभामि । • पराठत्वे पादर्शनानुवति माह ·८४ . यथा तात्पर्यदीपिकायाम्। यदि तु परानपि परभ्रमसिद्धतया ब्रह्म पश्यतीति नाजा- नवादावतार इत्युत्प्रेक्षसे तदा निरुक्तरीत्या अपरापरकल्पनेऽनय- स्याप्रसङ्गः, कल्पितानां तेषां परेषामेव भ्रमेण तत्सिद्धत्वदर्शनेऽपि तथाविधविशिष्टष्टविद्याऽपेक्षणेन भ्रान्तिरवर्जनीयेव । वन्ध्यासुतं इति भ्रमसिद्धेः बन्ध्यासुत इति ज्ञाने विशिष्टदष्टरपि भ्रमसिद्धिः । भ्रमसिद्धत्वमजानन्नपि मिथ्यात्वमाचं जानातीप्ति तृतीयपदोऽपि न. युक्तः । भ्रमसिद्धत्वाज्ञाने मिथ्यात्वस्य दुर्गह- त्वात् । न ह्यसत्त्वं मिथ्यात्वं तस्यालीकेपि सत्त्वात् । किन्तु स्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वादिरूपं तदिति भवतां सिद्धान्तः । परेषां मिथ्यात्वज्ञाने च ब्रह्मणस्तव्यामोहनेच्छा विसं-, वादिन्येय स्यान्न हि परे न विद्यन्ते इति नानानाः पटुकरणाःपर- ध्यामाहनाय प्रयतन्ते । यतमाना या भ्रान्ता इति प्रतिपत्तिवि. पया: । न हि प्रेतावन्तः सपुष्पमाघ्रातुं धन्ध्यामुतं लालयितुं पा घेटन्ते इति तथा कुर्वाण.ईश्वरो ऽविद्यावत्व नातिवर्तते रति घटकुटीप्रभातवृत्तान्तायितमिदमभिधानम् । पराननिरीक्षमाणस्य भगवतस्तव्यामोहनप्रयवपक्षस्तु उन्म. नजल्पनायित एघ पराननिरीक्षमाणानां मायापिनां मोहप्रयवानु. परानसंप्रेक्ष्य मोहयितुमिच्छन् स्वयमेव मूठ प्रति मार्वजनीनमेतदिति कि बहुना । नापि मोहमाचहेतो मायाविप. दप्रयोगस्सया सति मोहहेतुपु मणिमन्वेषु दिव्योषधेषु च मायावि. पदप्रयोगप्रसङ्गात् । अथ परव्यामोहनप्रयत्नस्य परदर्शनपूर्वकत्वमायश्यक सच्चा सत्सु परेषु परदर्शनं द्रारविद्यापत्वं नातिरोत इति प्रायोति तथा त्यानात् ।

·मेहतिः। पीश्वरस्य परदर्शनं नापुरुषार्थाय यथा जीवानामिति न सदषि द्याकार्यम् । अपरमार्थापुरुषार्थदर्शनहेतारेपाविद्याकार्यत्याभ्युपग- मात । ईश्वरस्तु बालः क्रीड़नकेरिवेति भारतोतदिशा लोफयत लीलाकेवल्यमिति ब्रह्मसूत्रोक्तन्यायेन स्वकल्पितेस्तेमशं यथेच्छ व्यवहरनपि नायुरुषार्थगन्धेनाप्यनुलिप्यते इति न कथमप्यवद्यग- न्धसंबन्धोऽपीति चेन्न। पुरुषार्थत्यापुरुषार्थत्वे हि पुरुषप्रतिभानसन्ो न तु वस्तु- तन्त्रे यदेष हि कस्मेचित्कदाधित्पुरुषार्थतयाऽधगतं तदेव पुरुषा- न्तरं प्रति तं पुरुष प्रत्येय वा समयान्तरे अयथाभूततयाऽवगम्यते इत्यपुरुषार्थीपरमार्थदर्शनहेतुरषियोति लक्षवस्थापुरुषार्थपदेन जि. क्षिताऽपुरुषार्थता नेकरूपति तस्यास्तत्पुरुषीयभाननेयत्याद ब्रह्मणाः पुरुषार्थत्वभानं ब्रह्मस्वरूपपिप्रान्त या औपाधिकं घा वक्तव्यं तप स्वरूपधिप्रान्तत्वे सविशेषत्वप्रसङ्गः । औपाधिकत्वे तु ईश्वरमुप. क्रम्य परास्य शक्तिििवधेव श्रूयते स्वाभायिकी चानवलक्रिया चेति चानादेः स्वाभाविकता बुघाणा श्रुतिभंगपती पोडोन । पोडोत च एनामेष श्रुतिमुपवृहमाणं सर्वोपेता च तदर्शनादिति ब्रह्ममूत्रम् । अपराणि च स्याभाविकभगवैभवप्रतिपादकपचनजातानि। गीता तु स्वाभाविफनिरतिशयेश्वर्यप्रतिपादनपरा सर्वयेवोत्सादिता भयतीप्ति किमु वक्तव्यम् । तस्माद् भगयतो गुणयागो न भगयत्कल्पित नापि नीधेः कल्पितः किन्तु यस्तुतत्त्वानतिलही यथाभूत पति भगवद्गुण्योगस्य फल्पनेकशरीरत्या मुपकल्प्य तो जगन्मिध्या- • भरा देवता प्रमाण Biraक्तिसन्यता उपनियम या दर्शनात ज्योग्य किमुक्तावर्गसपादनात् । + भाग विषम मायाविद्याभेदबाटे वायते ।

·८६ तात्पर्यदीपिकायाम् । त्यानुमानप्रयोऽमीपामतर्ककुशलानां शिष्यधीव्यामिन्प्रणामापफनक इत्यकिञ्चिदिदं दृश्यत्वहेतुकमिथ्यात्वानुमानसमर्थनपर बायोयु. तिमामिति कृतं घाचा विसर्ग, । एवं जडत्वहेतुकस्थलेऽपि दोषजन्यत्व-ज्ञानबाध्यत्वादय उपाधय जहनीया: किंध जडत्वमात्मभिन्नत्वरूपं ज्ञानभि- नत्वरूपं या अानन्दभिनत्वरूपमेव वा घक्तव्यं तत्र सर्वेष्यपि पक्षेषु कल्पिवात्मादिभेदस्यात्मन्यपि सत्त्वानहायवारणाय धर्मिसमानस- त्ताकात्मभेदस्य अनोपाधिकात्ममेदस्य का विवक्षमिति धादि- सिद्धान्तः । एवं च घटादायात्मभेदस्य धर्मिसममताकलया श्रात्मनि कल्पितस्य तु भेदस्य धर्मिन्यूनमत्तारुतकया पाधि. कतया वा न तेन व्यभिचारसंभव इति धादितात्पर्यम् । अपेषमा. लोचयाम:-मिथ्यात्वे हेतूकृतं जडत्वं मिसमसत्ताकात्मभिन्न त्वम् । एवं च मिथ्यात्वानुमितेः प्रागेव आत्मातिरिक्तस्य काल्प. निक्रसतायोगाङ्गीकारः । काल्पनिकत्वं च मिथ्यात्वमेव । ततश्च मिथ्यात्यानुमितेर्मिथ्यात्वसिद्धिपूर्वकत्वमिति कथ जडत्वहेतुकमि- ध्यात्वानुमानसंभवः । यदि नानुमितेरनगता वगमगत्यनियम इत्यनुमित्सया मिथ्यात्यानुमानप्रवृत्तिरिति धे घद ताई कथं प्रमातुमाझे मिथ्या- त्वमिति यथां नानुमित्या मिथ्यात्वसिद्धिस्तथा प्रमाणान्तरेणापीप्ति स्वायसर निरूयिष्यामः । तस्माज्जडत्यहेतुकमिध्यात्वानुमानमपि बालापलालनामाचम् । एवं मिथ्यात्ये साध्ये हेराकृतं परिच्छिन्नत्यं देशतः फालतो वस्तुतविति धाऽभिधेयं तप देशसः परिच्छिन्नत्यमस्यन्ताभार- प्रतियोगित्वम् । कालत: परिच्छिनत्वं यसप्रतियोगित्यम् । - ·नेहपतिः । वस्तुत: परिच्छिन्नत्वमन्योन्याभावप्रतियोगित्वं वाच्यं तदेवं परि. च्छेदषयमश्नुवानस्य घटादेर्मिथ्यात्वं किं घटानवच्छेदककालदेशाव- च्छेदेन विद्यमानात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं वा तदवच्छेदकदेशावच्छे- देन विद्यमानात्यन्ताभावातियोगित्व या आये घिद्धसाधनं द्वितीये तु प्रतियोगितदभावयाविरोधादेव घटवति न तदत्यन्ताभावः । यदि पुन: पारमार्थिकत्वरूपेण घटयति तदत्यन्ताभावाभ्य. पगम इति न विरोधगन्धोऽपोति ये तदा घटात्यन्ताभावस्य पारमार्थिकत्वं घटमनुषमृद्येच लब्धपदमय घटमुपमृद्योति विचार- णीयं तचा द्वैततादयस्थ्यं घटात्यन्ताभावे लब्धपदेऽपि चेद् घट. सदवस्यस्तहिं किं तेनास्मदभिमतार्थहानम् । घटमुपमृद्य लब्ध. पदमिति पक्षे तु तस्य कीदृशी उपमर्दकतेति वदावधानेन । घटा- त्यन्ताभावस्य पारमार्थिकस्य ब्रह्मरूपतया ब्रह्मणः सर्वाधिष्ठानरवे. नाधिष्ठानचानमुद्रया तस्याध्यस्तविलयहेतुत्वेन घटोपमर्दकतेति न फश्चिच्चाद्यावतार इति चेतहीदं शिष्यव्यामोहनमन्चमाचम् । घटा- दीनामध्यस्तत्वेन मिथ्या स्वं मिथ्यात्वेन चाध्यस्तत्वसमर्थनमित्य- न्योन्याश्रयात् । किंचाधिष्ठानज्ञानं स्वयमप्यध्यस्तमिति तदपि पुनः रूपमर्दनीयं न च तदुपमर्दकं भवता किमपि धतुं शक्यं न घ स्वयमेवोपमृद्यमुपमर्दकं घेति युज्यते इति त्वसकृदादितम् । एवं फालतः परिच्छेदोऽपि न मिथ्यात्वसाधकस्तस्यानि- त्यत्वमापसाधकत्यात् । न हि,ध्यसमानो घटादिर्न घटादिः । ध्यसो हि.भावानामयस्याधिशेषः स कथमध्ययस्यावतां न मिथ्या- स्वमायहति कदाचिट् घटादिभाषा भविष्यदवस्यः । स एप पुनर्व- • भोपाठानाडा धरणाय अधिष्ठानत्वमिति भानस्य भमत्वन विपस्य मिथ्यात्वं विषयस्य मिणात्येन ज्ञानस्य ममत्यमिति भावः।

·८ तात्पर्यदीपिकायाम् । तमानदशः । स एव पुनरतीत इत्यवस्थापययोगितया कि मिथ्या स्यात् । न झवस्थावता विरहावस्था लञ्चपदा । यदि त्वनित्यतयेव मिथ्येति व्यवहरसि तर्हि ओमिति बमः । न च तावता त्वदभिमतः सिद्धिसंभवोऽपि । गवं वस्तुपरिच्छेदोऽपि न मिथ्यात्वसाधकः । वस्तुपरित छेदो हि नाम अन्योन्याभावप्रतियोगित्वं न च तन्मिध्यात्यमा. घहेत् । घटो हि पटो न भवन्नपि नात्मना घटभावमपि जह्यात् । यथा हि पटस्य घटभाषमनश्नुवानस्य पटभाव एवं घटस्यापि । न हि भावाः परतादात्म्यं न लभन्ते इति स्वात्मानमपि जारिति अनुन्मतः गकतापि । न होकर सतो देशान्तरामत्यापराधमाण बाधायुक्तः । न हि नोरे न चेव इति तीरेऽपि तस्य बाधमाद्रियन्त विज्ञाः । एवं कदाचित्सतः कथं चित कदाधिदसत्वेन सर्वथैवास त्ववादोऽप्यनभिज्ञजनकल्पनेवं । एवं घस्त्वन्तरतादात्म्यमभजमा- नस्य स्वतादात्म्यच्यवाऽप्यचजनाचानयिनृम्भित एघ न हश्यो न गज इत्यनशताऽपि तस्य प्रारापादयते तस्मात् कालते। देशतो वस्तुतश्च परिच्छेदः कथमपि मिथ्यात्वं नायतीति परिच्छिन्न- त्वेन मिथ्यात्वानुमानमयुक्तिमूलमिति मनीषिणां मतम् । किंच परिच्छेदत्रयस्य हेतुत्वे एकेकस्य परिच्छेदस्य त्वटु- करीत्या मिथ्यात्वसाधकत्वसम्भवे पयस्य तस्य हेतुत्वं व्याप्यस्या मिद्धिः । यथा पृथिव्यामितरभेदसाधने द्विविधगन्धयत्वस्य । यदि বিয়ে বাঘমামমিরি মর্থি ইমনরূমষ্টি दम्यालीकापि सत्वातस्यापि मिथ्यात्वापतिः । न हलीक मिथ्येति ताप विद्वान्तः । अस्ति चालीकेऽप्यन्यन्यायलयस्थिम- न्ययालीकघटयोरक्यमेव प्रमज्येत । यदि त्यलोके ध्यभिचारपरि.

·दर बेहपतिः । धाराय सत्त्वे सत्यन्योन्याभावारियोगित्वमुच्यते तदा ऽप्यप्रयोल. फत्वम् । न हि.सत्त्वे सत्यन्योन्याभावप्रतियोगीत्येव कल्पित इत्या. वयोरुभयो: कधिदप्यविप्रतिपन्नमस्ति । येन तस्य मिथ्यात्वायो. जकरवं बयाः । अस्ति च परिच्छिन्नत्वहेतुकस्यले दृश्यत्वजडत्य. हेतुकस्थल इव जानबाध्यत्व-दोषजन्यत्व-विसंवादिप्रवृतिजन- कत्वादिरूपापाधियस्तत्वमपि । तस्मात्परिच्छिन्नत्वहेतुमिथ्यात्वा नुमानं सर्वथाऽप्याभास इति कि विधेषु पहुना जल्पितेन । यान्यपि* परविश्वमिथ्यात्वसाधकत्वेन विशेषतोऽनुमाना- न्युपन्यस्यन्ते तानि अबहुश्रुताना बुद्धिसंग्रहाय महता प्रबन्धेनोप पाद्य परीक्षयाऽऽभासीक्रियन्ते। तब ब्रह्मचानेसरावाध्यब्रह्मान्यास- त्वानधिकरयत्वं पारमार्थिकसत्वाधिकरयाति । ब्रह्मावृत्तित्वात् । शुक्तिरूप्यत्वषत्परमार्थसद्भदषच्च । विमतं मिथ्या ब्रह्मान्यत्वात् । शुक्तिकप्यवदित्यनुमान गलम् । तथं प्रथमे ब्रह्मचानान्यायाध्यं यद ब्रह्मान्यत तय. तित्वविशिष्टोऽसत्त्वाभाव इत्यर्थः । तत्र ब्रह्मांन्यस्मिन् भवाध्यान्ता নমিন ক্লান্যালানঘিঝে যাকাঙ্কই থামেহিষঘি रणालितायाः परस्याप्यङ्गीकृतत्वात्सिवसाधनधारणायााध्यान्ता । मलवानेतरज्ञानाबाध्यसत्वानधिकरणत्वमामोतो १ ब्रह्मण्यपि। पषत्वाकान्तलायाः सत्त्वेन साध्याभूताया: पारमार्थिकसत्याधिक যােনিশায়হৰাষৰন ভ্রাহাযোগ মানুষ, যায়- न्मावतो च ब्राह्मवानेतरज्ञानामध्ये प्रलान्यस्मिनलीके पारमाथि फसत्याधिकरणात्तिमाया; मिटुसया पिटुसाधनयारणायासत्या- : मधुमटन विस्मुलाचा मतिभि।

·০ तात्पर्यदीपिकायाम् । লথিযেলম। অথ যানোমিন্যান্ধিখানি , ছামিয়ই। हेसुतावच्छेदककुधापतित्वमाक्तिो तस्य दृष्टान्सापति- सया व्याप्रियाहकत्यासंभव इति ब्रह्मावृत्तित्यानुधापनम् । न বানিয়াখাবি লিক্লিনিৰ মাযষমষ্ট এই- দ্বিতীয়ঘদিন অভিিিমি মনীযম। বইহি ধরি উথন চাষ: মনিন্মান্ধীজায়ৈ ঘামোঘিাগিন্ধ যায় যি ঘন ঘাসফল। জিৎ মিথ্যা- দিন: যুব মনিয় সমুনিয়াৰিা ধামান্মনা- নি লয়ৰিৱমিমি গ্লানিন্যাথায়। যদি যদি কবি নননিধনমি নিয়ে যাবি আয়ল্লাহূনিকামিং ফিলিম ন ব যনি যাত্রঘুনামি ইমামমিশি থমাসান হাবিব মাঘিমা:। মুনই কানসামঙ্গল দুই অধিনায়ল মল্লয়ানমা শাষনঠানয় খুল্লনায়হানামাস যাই- জয়া যেমষ ঘবিষয়ভিত্তি:। জি প্লাশিমাৱিন্ধত্ব মাথি: যথযথ ভাংসনিয়ম: কিসত্যিই যখন মানি- भार्मिकत्यसत्यात । प्रलापतित्वम्य च प्रलयपि गत्यातच শিবিদ্ধস্যান্যাশানাথ মৰি মাৰিমাৰিন্ধব যথাবিশ্ব। সব মিষিদ্ধমত্ত চালানো মায়াবিই ঘামাঘলয়াঘাসয়ালা- মাই দামামায়াময় রাখা হয় হয় আর যায়যামাইয় ইনুমাবিয়া মাত্রাঘষি মিশি শ্রম। যা আমাথায় মালযৌব ·खेहपूर्तिः। प्रातिभासिकत्वरूपतया तदभावस्येव चौपाध्यभावमुद्रया साध्याभा. घानुमापकतया क्षतिविरह इति दृश्यत्वहेतुकानुमानभने समग- रिप्महि । एवं प्रतिभाशशरीरत्वमप्युपाधिः । दृष्टिसृष्टिपक्षे प्रति भासशरीरत्वस्य साधनव्यापकतयाऽनुपाधित्वसमर्थनं तु पूर्वमे- घास्माभिरपाकृतमपाकरिष्यते'चाये दृष्टिसृष्टिपक्षप्रतिक्षेपावसरे इति तय द्रष्टव्यम् । एवं दोपजन्यवृत्तित्वं विसंवादिप्रवृत्तिजनकवृत्ति- त्वमित्येवमाद्यपाधियोगादपि दूषणीयमिदमनुमानम् । एवं घट: परमार्थसन ब्रह्मज्ञा नाबाध्यत्याद ब्रह्मवत् । घटः परमार्थसन्न कल्पित्वाद् ब्रह्मपत् । घटादीनां पारस्परिकाभेदो ब्रह्माधिकश्च भेदः पारमार्थिकः स्वपरनिर्वाहकत्वाद् ब्रह्मयत इत्याद्यनुमानेन सत्प्रतिक्षितत्वमपि । ननु घटादीनां प्रत्येकसत्त्वाङ्गीकारे सदंशे प्रतीत्यननुगमः । सर्वसाधारणकसत्त्वाङ्गीकारे तु घटादीनां प्रातिस्विकसत्त्वनिवृत्त्या परकीयसत्त्वेन सत्तावत्त्वात्स्वयमसत्वमिति तु निर्विशेषसन्माष. स्वरूपब्रह्माभ्युपगमभ्रममावनिबन्धनमाङ्कनम् । यथा हि दिन्मा- पस्वरूपस्य ब्रह्मणः सत्वं भवताऽभ्युपेतमिति तदतिरिक्तस्य सर्वस्यासत्वं निर्विशेषत्वं । ब्रह्मणस्तथा समस्तचिदधिच्छरीर- फस्य नेसर्गिकसर्वाश्चर्यधाम्नो ब्रह्मणः सत्य घेदिकरङ्गीक्रियत इति ब्रामणं इव जगतोऽपि सत्त्वं न ध निर्विशेष ब्रह्मेति नानुभवधि- रोधगन्धोऽपि तथा हि पतिजानीले भगवती श्रुतिः-पराऽस्य शक्ति- . प्रवतानाबाध्यत्वं र घटादः पूर्वमेध समातेच्म । पल्पितावास्य कल्पनासमानकालीनसत्तायमियम्पत्वमपटादीनामात मतासमनावतरे भवशासितो निपितत्वादत्यितत्वं मासिमिति सिमा. सिना निठपितम्।

·तात्पर्यदीपिकाया । विविधेय श्रूयते म्यामायिको ज्ञानयलक्रिया घेति । अनुमते चामुमे- थाय सर्योक्तां च सदृर्शनादिति ब्रह्मसूपमिति पूर्वमेयामहि । यतेन ॥ ननु भयन्मते यत्सत्यं ब्रह्मणि तदेयेह ममा उक्तं हि यादृशं ब्रह्मणः सत्त्वं सादृशं स्याज्जगत्यपि तव स्यातदनिर्धाच्यं वेदिक्षापि तथास्तुनः । इति । न च संत्रापरिच्छिन्नत्यं सत्वं चन लगतीति याच्यं तुच्छस्यापरिच्छिन्नत्येऽपि सत्यानभ्युपगमानापरि- च्छिन्नत्वं सत्त्वं किं त्यन्यदेव । तच ब्रह्मणीय भ्रमाधिष्ठानत्याच्छु- तिकारजसादेरपि स्यादिति चेत्-नूनं विवाहसमये कन्यायाः विधा निनगो पृष्ठस्य यदेय भयतां गार्थ तदेय ममापि गामिति बदतो परस्य भ्राता भवान् । यतो नामातृश्य गुरयारकगायत्वे विवाहानुपपत्तियत् जगद्ब्रह्मणोरेकसत्त्वे जगतोऽसत्यमेव स्यात् । तथा हि स्यप्रकाशाद्वितीयचेतन्यरूपत्वमेघ ब्रह्मयः सत्त्वं तदेय जडस्यापि जगतस्तदा रजतत्वविरोधिक्तिमत्तया रजतस्येय जडत्वपिरोधिस्वप्रकाशमतया जगत: स्यरूपता मिथ्यात्वोपपतेः । चेतन्यस्येवाच्छिन्नानपच्छिन्नाज्ञानविषयत्वेन सर्वभ्रमाधिष्ठानत्वा- भ्युपगमात् । न भ्रमाधिष्ठानत्वेन शुस्यादेः सत्त्वसिद्धि"रित्यद्वेत- मितिकृतामभिधानं निरस्तम् : चिदचिच्छरीरके ब्रह्माण सत्त्वसिद्धो विशेष्यस्य ब्रह्मण इय विशेषणयोश्चिदचितारपि सत्यसिद्धेरवर्जनी- यत्वात् । जगद्ब्रह्मणोरेकसत्त्वे जगदसत्त्व तु तदा स्यात् यदि स्वर- कागायचेतन्यरूपत्वं ब्रह्मणः सत्त्वमभ्युपगच्छेम । सविशेषब्रह्मया- दसिद्धान्ते हि ब्रह्मणोऽनन्तकल्याणगुणाकरतया केचन धमी ब्रह्म. सामाधारणाः । यथा जगद्व्यापारादयः । यथाह भगवान कृष्ण द्वयायनोब्रह्मसूत्रेषु जगापारपर्ज प्रकरणादसंनिहितन्यान्च, केचितु जीवसाधारणा यथा माने इष्टभागादयः । यथोक्तं ब्रह्ममूत्रध्येच भा- ·यथाह स्नेहपूर्तिः । गमारमायालयाचेति । केचित्पुनर्जडजीवसाधारणा यथा स*त्वा- दयः । तस्माज्जगद्ब्रह्मणारेकसत्त्वे जगतोऽसत्वसमर्थन जगन्मि- ध्यात्ववाददुर्वासनासमुत्यं न तु युक्तियुतिमधसमुदामितमिति वेदिका पन्थाः । अश्वमवदधीमहि ब्रह्मावृत्तित्वेन भवदभिमतशबलब्रह्मा तित्व विवक्ष्यते ! उत परब्रह्मावृत्तित्व तत्र प्रथमे शबलस्य कारणत्वे तदतित्वमसमावि कार्यमाघस्य कारणानुगमप्रवणात् । भगवान् पराशरः । विष्णोः सकाशाद्भूत जगतष च स्थितम् । स्थितिमयमकताऽसा जगतोऽस्य जगच सः । इति, शबलस्या- कारणत्वे तु ब्रह्मापतित्वमप्रयोजक घटापतित्वस्येव तस्यापि तो दासीन्यात् । किव प्रवृतित्वमावस्येव हेतुत्वे संभवति ब्रह्मावृत्तित्व व्याप्यत्वामिद्धमयि । न धावृतित्वमावस्य दृष्टान्तावृत्तित्वेन व्याश्य ग्राहकत्वाद ब्रह्मावृत्तित्वानुधावनसाफल्ममिति घाच्यम् । कार्यमा- पस्य कल्पितत्वमङ्गीकुर्वता कारणासणितया शुक्तिरूप्य-तद्धमाया सर्वेषामतिताया एव युक्तत्वेन प्रवृत्तित्वस्य दृष्टान्तावृत्तित्वाभावात न हि शुक्तिरूप्य-सटुर्मयोरप्याधाराधेयभावो भवता पास्तवोऽभ्युपे- यते यच्छुक्तिरूप्यत्व सट्टति स्यात् । कार्यकारणभाषस्य वास. विकत्वे तु ब्रह्मणः कारणत्वेन सदवृत्तिताया धतुमशक्यत्वादसि. द्विरेष । यथाह भगवानेय गोत्यसु स्वय-मयि सबमई सबै मत: सर्व प्रवर्तते । मयि सर्वमिदं प्रोत मूचे मणिगणा इय । इति । परे। ब्रह्मलिताया विश्वस्मिन्नेवाङ्गीकृतत्येन पक्षत्वेनाभिमते ब्रह्माय. स्टमबाफूलम-अधिकं तु भेटनिर्देशादित्यादिना प्रसप्रेषु व्रमय पार्थ बनायधारित जीयता बभेदस्य जीवावरसाधारणयात प्रणायामणमीया पथावस्याने विपि सत्य सिमिति सत्य चितपसाधारणीधर्म । रति पुकम् । + এসলিবিয়ার সন্টিমিম ভুত ছনি কিছয়ালস . व्यम्ममम।

·तात्पर्यदीपिकाधाम् । तित्वमन्यतरासिटुमपि । सर्वतान्त्रिकेः स्वस्मिन् स्ववृत्तिया अन. झीकारण ब्रह्मावृत्तित्वस्य ब्रह्माणि सत्त्वेन तत्र च पारमार्थिकसत्त्वा. धिकरणावृत्तित्वा*नधिकरणत्वेन हेताव्यभिचारित्वमपि । ब्रह्मावृतित्वेन परब्रह्मावृत्तित्वविधतापते तु परब्रह्मणः सर्वासङ्गित्वेन परब्रह्मनिरूपित वृत्तित्वाप्रसिद्मा तनिरूपितवृत्तित्वा. भावोऽप्यप्रसिद्ध इति हेत्वसिद्धिः । अलीकप्रतियोगिकामावाभ्युपग. मेऽपि च स्वस्मिन् स्यवृत्तित्वासत्वेन हेतोब्रह्मणि सत्वापि साध्या- सत्त्वेन प्रथमकल्पोक्तदिशा व्यभिचारोऽपि । शुक्तिरूप्यत्वादेरपि शुद्ध ब्रह्माध्यस्तत्वपने दृष्टान्तावच्छेदेन साधनवेकल्यमपि । यदि तु ब्रह्मावृत्तित्वपदेन शुद्धब्रह्मनिरूपितं यत्काल्पनिकवृत्तित्वं तस्य पारमार्थिकत्वरूपेणाभावविषक्षयं तदा काल्पनिकस्य तस्यापि ब्रह्माणि सत्त्वेन व्यभिचारोदुष्परिहर एवं । यदि पुनः पारमार्थिकब्रह्माय. तित्वं विवक्ष्यते तदाऽप्रसिद्धिरेख ब्रह्मातिरिक्तस्य पारमार्थिकत्वान. जीकारात् । ब्रह्मावृत्तित्वस्य कञ्चिद् ब्रह्मरूपत्वे तु तस्य दृष्टा- तोसत्वेन साधनवेकल्प ब्रह्मरूपस्य तस्य घटादायसवेन स्वरू- पामितिश्च । तस्माद् ब्रह्मापतित्यहेतुना पारमार्थिकसत्त्याधिकर- यावृतित्वसाधनाद्यमः केयांचिदमीषा स्वचःस्फोटनेन परधनु:या- गोदामायित एवेति कृतधियः । उपतिवृत्तः शुद्धपतित्वनियमनये शुक्तिरूप्यत्वस्य ब्रह्मा- तित्वासंभवेन परमार्थमभेददिति दृष्टान्तान्तरानुसरणं प्रथमा. •अप भाव:-पच वानधिकरण सन्मात्रयम्पषि प्राणि सत्याधिकर- पत्वं काल्पनिकीकता पारमार्थिकसत्वाधिकरणापतित्वमपि तब कान कामकोक्रतं चेहि व्यभिचार ति ध्येयम् । + निर्विवानवाविश्वात्तति तात्पर्यम् ।

·खेहपतिः । नुमाने । परमार्थसभेदस्य च परमार्थपति ब्रह्मण्यविद्यमान- त्या दासत्व सत्यवतमितिकृता तात्पर्यम् । अधमालोधयामः-घटादीना परमार्थसन्नित्वमप्रसाध्य परमार्थसभेदरदिति दृष्टान्तोऽसिटुः परमार्थमता घटादीना भेदस्य ब्रह्मवृत्तित्वात् । यदि तु घटादीना परमार्थसभिन्नत्व सिद्धवदव. धार्य प्रवृतोऽसि तदा तदेव तेषा मिथ्यात्वमिति कृत मिथ्यात्वा. नुमानमहाडम्बरेण । तस्माद् यावत्कान घटादियु परमार्थसद्धि नत्व न प्रमाणेनावधारित तावत् परमार्थसता घटादीना भेदस्य ब्रह्मवृतितया व्यानरयह एवेति कथ तस्य दृष्टान्तता। न हनुमान लोकानधिगत* याद्यननुमतमर्थमादाय प्रभवति । इतरथा तु यत्कि- चिदेव स्वमनसा लोकानवधृत घाद्यनङ्गीकृतमयं दृष्टान्तीकृत्य विचारे कथोपलय पय स्यादिति कीदृशमिदमद्वेतसिद्धिकृता दृष्टा- न्ताभिधानमिति सचेतसः सर्वे एव साविण इति कि बदाम । 'यदि तु घादिनः परमार्थसत्येनाभिमतानामपि घटादीना भेदो ब्रह्मण्यङ्गीक्रियमाणो न परमार्थसत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्से- पामपि परमार्थत्वात् किन्तु घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताक इति परमार्थसत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्रभेदस्य ब्रह्मण्यभाषाद व्याप्तिः सुग्रहेति मन्यसे तीवविधानुमानस्य घटादिसत्वानपधारफतया कि सेनानुमितेन । यदि घटादयोऽपि सन्तः ब्रह्मापि च तथा सदा पक्षत्येनाभिमते पारमार्थिकसत्त्वाधिकरणवृत्तितायाः सत्त्वेन घाधः । परतापच्छेदकसामानाधिकरययेनं साध्यसाधने मु गुक्ति- रुप्यत्यादी सिद्धः सत्वादनुमानाप्रवृत्तिः । पषतापच्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमितो परतावच्छेदक- • अनुमानास दृष्टान्तमसकत्वाति भावः ।

·. तात्पर्यदीपिकायाम्। सामानाधिकरण्येन साध्यसिर्विरोधियात् । अनुमित्सयाऽनुमान तु स्याथानुमितायेय प्ररतते न तु परार्थानुमितारन्यथाऽतिप्रसङ्गा दिप्ति मुमध्ममयधारणीय तर्कतयषिदाम तस्मात्यत्तिकृप्मायली- फूतोऽयमद्वेतसिद्धिकृतां प्रथमन्यायप्रयोगः । यिमतं मिथ्या ब्रह्मान्यत्वाच्छुक्तिरूप्यवदिति द्वितीयप्रयोगे तुं दोषजन्यत्वं विसंवादिप्रवृतिजनकत्वमित्येवमाद्युपाधियोगेन पूर्वोदितरीत्येव हेयत्वमित्यकिचिदिदम् । दोपस्त्विह अविद्याति- रिक्तोऽस्थास्तुरेव वाच्योऽविद्यायास्तु दोषन्वे दोयताऽपि तस्याः पुन?यहेव स्यादित्यवोचाम युत्युपन्यासपुरस्सर पूर्वमेव । किंच ब्रह्मान्यस्मिन्नलीके मिथ्यात्वासत्त्वाद् व्यभिचारः। सद- न्यत्यमेय घेन्मिथ्यात्वं तदा घटादो वाधः । असदन्यत्वं धेन्मि- थ्यात्यं तदा धटादो सिद्धसाधनम् । सवलक्षण्यं सिपायिपितं चेत्तमुद्यापि घटादो तदद्धिा वाध सय । एतेन " मिथ्या सद्विल क्षणम् । तेनासव्यावृतमिथ्यात्वस्यासत्यभावेऽपि न व्यभिचार" इति वदन भिदुरपि निरस्तः सवलक्षण्यस्यापि घटादापसिद्धग बाधा- घतारादिति। किञ्च पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपत्रे ब्रह्मान्यत्वस्य सत्त्वाद् व्यभिचारः । सत्त्वे सति ब्रह्मान्यत्वं चेतुस्तदाऽपि दोप- जन्यत्वमुपाधिरित्युक्तमेव इदं वेह निध्यातव्यं सिपायिषितं सवलक्षण्यं ब्रह्मभिन्नत्यं चा अर्थक्रियाकारित्यवदन्यत्वं वा चिद- न्यत्वं वा प्रतीयमानत्वे सति वाध्यमानत्य वा तवाये ब्रह्मभिन्नत्वाद ब्रह्मभिन्नत्वसाधने सिद्धसाधनम् । द्वितीये तु बाध: । अर्थक्रियाका रित्वलक्षणसत्त्वस्य घटादो तवापि सम्प्रतिपनत्वात् । तृतीये सिद्ध ·स्नेहपतिः। साधनं चिदन्यताया घटादी वादिनापि स्वीकारात् । चतुर्थे तु घटादेवाध्यमानतेवासम्भवित्री। तथा हि तत्वमस्यादिवाक्यजन्य- ज्ञानं जगदबाधकम् । अविद्याकल्पितवायजन्यत्वात् । स्वयमधि- द्याप्रभवत्वाद्वा । अविद्याप्रत्युपस्थापितज्ञाचाश्रयत्वाद्वा । कल्पिता- चार्यायत्तनवणजन्यत्वाद्वा । स्वकल्पितस्वमानसवृत्तिरूपत्वाद्वा । तात्पर्यभ्रमसहकृतवाक्यजन्यत्वाद्वा स्वामबन्धनिवर्तकवायजन्यज्ञा- नयत् । बौद्ध-दिगम्बर-क्षपणकादिशास्त्रजन्यान्यतिवद्वत्यादि- नाऽनुमानवातेन वाधकत्वेनाभिमतज्ञानस्यानामाययज्ञानास्कन्दित. त्वेनाबाधकत्वात् । पूर्वोक्तरीत्या ब्रह्मज्ञानस्याप्यबाधकत्वाच्चेति । किञ्च भेदवादिना माध्येन ब्रह्मणोऽनन्तकल्याणगुणाकर- ताया अङ्गीकारेण सतोऽनन्तकल्याणपरम्पराभाजनाद् ब्रह्मणो भेदस्य घटादी स्वत एवाङ्गीकृतत्वात्सिद्ध साधनेन कथं तेन ते जगन्मिथ्यात्वसिद्धिर्भवित्रीति विद्वांस एव मीमांसन्ताम् । यदपि अत्यन्ताभावः प्रतियोग्यवच्छिन्नति: नित्याभाव. त्वादन्योन्याभाववत् । प्रतियोग्यवच्छिन्नो देशः अत्यन्ताभावाश्मयः आधारत्वात्कालवदिति मिथ्यात्वानुमानयुगलम् । अथ हेतुकुक्षी नि- त्यपदानुपादाने ध्यसे व्यभिचारः । प्रभावपदानुपादाने ब्रह्मणि व्यभि- धार इति नित्यपदमभारपदं चोपातम् । तदप्यनुमितिगरीराम- सिद्धा ऽऽभासत्वेन च सर्वथाऽयुक्तं, तथा हि अत्यन्ताभावः प्रतियो. ग्यच्छिन्नवृत्तिरप यत्किंचिदत्यन्तामावे उदासीनप्रतियोग्यवच्छिन्नय. तितायां सिद्धसाधनभिया घटात्यन्तिाभावो घटापच्छिन्नत्तिरित्यनु. मितिशरीरं विशिध्येव वाच्यं न च तादृशानुमितिसंभावनाऽपि पाहा. * सदन्यत्वस्य स्टेनवपालनमाम्य या मिध्यात्वस्य माध्यय: दोर। + घटवान घटाभावधान । घटेोघटस्वाभाश्यानरस्याटिमाध्यमानम् ।

·तात्पर्षदीपिकायाम् । यंपरोक्षानङ्गीकारात् । न च घटात्यन्ताभावो घटायच्छिन्नवृत्तिरि- त्यनाहार्यचानसंभवोऽपि स्वविरोधिधर्मधर्मितावच्छेदककस्वप्रकार कचानस्य नियताहार्यरूपत्वेन घटात्यन्ताभावधान घटयानिति चान- स्येय घटायच्छिन्ने घटात्यन्ताभावज्ञानस्यानाहार्यस्यासंभवात् । एवं द्वितीयप्रयोऽपि घटायच्छिन्नदेशे घटात्यन्ताभावनानमाहार्यमित्य- नुमित्यप्रसिद्धिः। एवं च यथा पर्वत: पर्वतातिरहिमान् । पर्वतो घहिमान पर्वतावृत्तेः । घहिव्याप्यहिव्यभिचारिमानित्यादानुमित्यप्रसिद्धि- ছায়াবানানয়া মাঘীনি জীােলনিনিহীংমিনি হহীন বিরত:। किंच स्वपिपरीतधीप्रतियध्यज्ञानानामेव प्रवृत्तिनिवृतिजनन- लक्षणप्रयोजनधनकतया निरुताहार्यज्ञानस्य चाहार्यत्येनेवाप्रतिब. न्धकस्याप्रतिवध्यस्य च कथं घटादिर्मिकसत्यत्वज्ञानविरोधि. त्वम् । नापि ध मिथ्यात्यानुमितेस्तावत्साफल्यसंभवो न यावदसो घटादिर्धार्मिकसत्यताबुद्धिं प्रतिबधीयात् । च यथा पर्वतर वहिमान् ययभाषयाश्चेति समुच्ये पर्वते यहितदभाषयोमाने जातेऽपि नाहार्यरूपत्वं तथा प्रकृते जातेऽपि घटावच्छिन्नदेशे घटात्यन्ताभाषभाने नाहार्यरूपता निरु- क्तानुमितेरिति वाच्यम् । तधान्यतरकोटायव्याप्यवृत्तित्वज्ञानेन विरो. धभानसामय्यसंबलनाद् विरोधाभानापि प्रकृते तथा वक्तुमशस्य. त्यात् । न हि घटावच्छिन्ने। देणे घटाभावधानित्यनुमिता कोट्या- रव्याप्यत्तित्वज्ञानमितरया मिध्यात्वानुमि तावान्तरमहात् अध्याप्यत्तित्वज्ञानानास्कन्दितज्ञानस्यैव विरोधियमिति भायः।

·घेहपतिः । एवं ध कोट्यौरव्याप्यवृत्तित्वज्ञानविरहकाले जायमानस्य घटाय- छिन्नो देशो घटामाययानित्यस्याहार्यरूपत्वेन नानुमितिस्वरूपता । अव्याप्यवृतित्वज्ञानविरहकालीने संशये तु कोट्योः पर. स्पर विरोधी भासते स च प्रकारमुद्रया संसर्गमुद्रया या भासते इत्यप्रकृतत्यादुपेत्यते । एवं घ संशयसमुच्चययाः कोट्याविरोधमा- नाभानाभ्यामेव विशेषः । श्रथया ऽनुभवभेदेन संशये प्रकारताद्वयनिहपितविशेष्य- ताशालित्यं समुच्चये तु प्रकारताद्वयनिरूपिता विशेष्यताद्वयोति विशेषः । आहार्ये तु एककोटिधर्मितावच्छेदककतयाऽपरकोट्यय गाहनमित्येष विशेषः । न चाव्याप्यवृत्तित्वज्ञानविरहकाले संशया न्यविरोधिप्रतियो- गिलदभाषविषयकचानानुदयात्कथमाहार्यमुत्पद्यतामन्यथा तु एकर द्वयमिति रीत्या पर्वतोपटपटवानिति ज्ञानमिय पर्वता पन्हिा. दभाषयानित्यप्युत्पद्येत घानं न तु तथाऽङ्गीकुर्वन्ति तेर्थिकाः प्रति- योगितदभावयोरेकचानाविषयत्वादिति वाच्यम् । ज्ञानान्तरे तयाऽन- जीकारेऽपि इच्छासाम्राज्येनाहार्य तथाऽङ्गीकारात् । इच्छाघटिलमा । मयी सर्वतो बलयतीत्यपिातिपतिः । एवं निरुक्तस्थलद्वयऽपि पग- मर्गस्याहार्यरूपत्वेन नानुमितिजनकता अनाहानामाएयच्चानाना- स्कन्दितपरामर्गत्वेनेथ परामर्शस्यानुमितिचनकत्वेन । घटात्यन्ता- भावव्यायाधारत्वधान घटापच्छिन्नी देश इति चानस्याहार्यरूप. त्यात् । न हि घटयति घटवदन्याधारत्यवताविरनाहाया न पाऽऽक्षापरामशोऽनुमितिजनमः । मण्यात पत्पतिगतदभावविहान हटनुस्पतरियः ।

·१०० सात्ययंदीपिकायाम् । न च घटपति देशे घटयताया व्यावहारिकतया तदमावस्य व पारमार्थिकतया विरोधविरहया नाहार्यरूपता निरुतानुमितिद्वय स्यलेापीति वाच्यम् । व्यावहारिकत्वस्य तत्कालाबाध्यत्वपत्वेन पारमार्थिकत्यस्य च कालच्याबाध्यत्वरूपत्वेन कालपयान्तर्गते वर्तमानकाले अबाध्यताया व्यावहारिकत्वकुक्षिनिधिनाया: कालप. याबाध्यत्वरूपपारमार्थिकत्वेन बिरोधस्यावश्यकतया अनाहार्यक- पत्यासम्भवात् । अस्तु या व्यावहारिकत्वं भग्दभिमतरीत्या ब्रझवानेतरचानाबाध्यत्वं तावताऽपि पारमार्थिरुत्वस्याबाध्यत्वघ. टिसत्येन अबाध्यत्वब्रह्मचानबाध्यत्वयोर्विरोधावश्यम्भानाहायं. पता निस्तानमितेरावश्यकी । यदि तु व्यावहारिकत्वं फल्पितत्व तच्च स्वाभायति प्रतीयमानत्वं पा ज्ञाननिवर्त्यवं या उभयथाऽपि तुदोषं नातिवर्तते, तच प्रथमे स्वाभावति प्रतीयमानत्यम्य मिथ्या. त्वेन मिथ्यात्यानुमितः पूर्वमेव मिथ्यात्वसिद्धाऽनुमित्यनुपपतिः । द्वितीये तु पारमार्थिकत्यस्यानिवयंवरूपतया ज्ञाननिक. स्वत्वानिधय॑त्वयोर्विरोध आवश्यक इति पूर्वोक्तदोपानतिलकनम् यदपि घटावच्छिन्ना देशो घटाभाववानित्यवावच्छिन्नाव. संसर्गण देश घटाभावः प्रविष्ट इति तद्वति देशे घटाभावानुमाने नाहार्यरूपत्वमनुमितेरच्छिन्नत्वसंसर्गेण घटयति घटाभायस्याविरो. धादित्युत्प्रेक्षते कश्चित् तदतीव दुर्व्यवसितम् । यथा हि सयोगेन घटवति समषायसन्धेन घटामाघसत्येऽपि घटान मिथ्या तचेष्टापते. धमच्छिन्नवसंसर्गेण घटवति संबन्धान्तरेण घटाभावानुमितावपि म घटो मिध्येति कि तेनानुमानेन । तस्माद्येन संसर्गेण घट- सदभाषयाविरोधस्तेनेव ससर्गेण घटयति घटाभाशेऽनुमातव्यस्तया चस्यविरोधिधर्मर्मिताापच्छेदककस्यप्रकारकत्यस्यावश्यकतयाss- ·१०१ खेहपतिः । हार्यरूपत्वेनानुमित्यप्रसिद्धिरिति सूपपादितं भवति । किच्चात्यन्ता- भाषः प्रतियोग्यवच्छिन्नवृत्तः । नित्याभावत्वादन्योन्याभाववत् । प्रतियोग्यवच्छिन्नो देश: । अत्यन्ताभावाप्रय: । आधारत्वात्कालयत् । इति पूर्योपदर्शितप्रयोगद्वये अत्यन्ताभावभिन्नत्वं स्वप्रतियोग्यनय- छिन्नत्वं च क्रमेणापाधिरिति सोपाधिकमप्यनुमानद्वयं तथा हि ययष प्रतियोग्यवच्छिन्नवृत्तित्वं भेदे तपास्स्यत्यन्ताभायमिन्नत्वं नित्याभावत्वं त्वत्यन्ताभावेऽपि धर्तते तात्यन्तामायमिन्नत्वं नास्तीति स्पष्टमुपाधिर्भवति । बाधानीतस्य च पक्षेतरस्योपाधित्त्वं सर्वतेर्थिकानुमतमिति नेह कथमपि चोद्यावतारः । द्वितीयप्रयोगे तु यश्यप घटात्यन्ताभाषाश्रयत्वं तपसः स्थाप्रतियोग्य नवछिन्नत्वम् । प्राधारत्व तु कालेऽपि सप तु स्या- तियोग्यनवच्छिन्नत्वं नास्ति कालस्य कालिकेन सर्वाधारस्यादिति भवति स्वप्रतियोग्यनवच्छिन्नत्वमुपाधिः स्यप्रतियोग्यपच्छेदकदेशान- घच्छिन्नतिकत्वं वोपाधिरित्युपाध्यभाधेन साध्याभाघाद्यनुमानेन स्थलद्वयेऽप्यनुमितिप्रतिबन्धः । ब्रह्म* । किचिदयच्छिन्नम् । नित्यत्वात्परिमाणावच्छिन्नगग. वत् । ब्रहा। मिथ्या। प्राधारत्वाच्छुक्तिमप्यदित्यादिसाम्यं पानु मानयुगलस्यति कीदृशमवेतसिद्धिकृतामभिधानमिति कृतास्सनमा सावधारयितुं पारयन्ते इति किमितरेषु भृशश्याहारयोति शम् । •ष मिथ्यात्वाध्यायले नित्याभाव देतूकुर्वता भयमा गगनस्ल निस्यस्यमप्यकामेनेवानीकतमन्या नित्यत्वस्येय हेतुस्वमभवे प्याव्यस्यामिति निस्यत्वमपि गानाय भवताभ्युऐति भाय । पामतमवष्टभ्य विशेषणमापंपस खण्डनकता मनिराकरयाशहरे प्युधिष्यतै रति सह व प्रताष्टम। + अझस्य न परमाविष्ठान्योन्याभावातियोगितापच्छेटकम् । ब्रमति स्वादिषमनुमिमानेन भयापारत्वमभ्युपेत प्रमा रति नाधारस्वसिमिति मन ·१०२ तात्पर्यदीपिकायाम् । यच्च तेरेव-परमार्थसत्त्वं स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्र- तियोग्यवृत्ति । सदितरावृत्तित्वात् । ब्रह्मत्ववत् । ब्रह्मत्वमेकत्वं घा सत्त्वव्यापकम् । सत्त्वसमानाधिकरणत्याद् । असउलक्षण्यपदिति न्यायप्रयोगद्वयमारचितं तन्मिथ्यात्वाभिनिवेगमावनिबन्धनम् । तद्यथा प्रथमानुमानेऽनुमानात्पूर्वमेत्र घटादीनां पारमार्थिकासत्त्वं सिद्धमुलानेनानुमानेन । तत्र प्रथमपोऽनुमानवेपर्थ्यम् । द्वितीयपदे तु जगदसत्त्वपर्यवसायित्वमेतदनुमानस्य तदा भविष्यद्यदि एतदनु- मानात्यर्धमेय प्रमाणान्तरेण पारमार्थिकसत्ताघद द्वयं बाधितमभवि- प्यन्न तु तथाऽस्ति पारमार्थिकसत्त्ववद्ब्रह्मनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि- निघटादो परमार्थसत्त्वस्याबाध्यमानत्वेन पारमार्थिकसत्त्वनिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगिवृतित्यस्येय ब्रह्मत्ये सत्वेन स्वसमानाधिकरणान्यो- न्याभाषप्रतियोम्यवृत्तित्वासत्वात् । सदितरावृत्तित्वं च घटादो प्रमा. णसिद्धं निर्विशेषे ब्रह्माणि तु त्वदभिमतेऽनवतीर्यासकलप्रमाणे कल्प- नेकसार-निर्विशेषधिमा ब्रह्मा मिथ्या । विद्यामार्यचान गम्य. त्वात् । अविद्याकल्पितज्ञावाप्रितज्ञानगम्यत्वाद्वा । अविदाकल्पि- सचानगम्यत्वाद्वा । यदेवं ततथा यया स्यानगज-गन्धर्धनगरादि- रित्यादिनानुमानवातेन मिथ्यात्यमेव सिध्यति । न चोक्तहेतु प्रधि एमविद्याकल्पितज्ञानगम्यत्यादिकं फनव्याप्यत्वरूपं या तिव्याप्य. स्वरूपं था। तत्र फलव्याप्यत्वं परस्मिन् ब्रह्मणि नाभ्युपेयत इति स्वरूपासिद्धिः । तिव्याप्यत्वमपि सावमासके स्वतोभाते प्रयोज. नामावादेषावधीयते इत्यसिद्धा हेतुरिति कथं निर्विशेषे मिथ्यात्व. सिद्धिरिति वाच्यम् । यतः फलण्याविरष निषिपेयिपिता वृत्तिया. • डानगम्यत्साटिकामा एनिध्यात्य सेन तानीनिस्वागनीषम् ।

·१०३ खेहपतिः । मिस्तु स्वीकृता । यथोक्तमद्वेतसाम्प्रदायिके:--फलव्याप्यत्वमेवास्य शास्त्रकृद्धिनिराकृतम् । ब्रह्मण्यज्ञाननाशाय वृत्तिव्याप्यत्वमिप्यते । इति । एतेन सविशेषस्य पनत्वे मिथ्यात्वमिष्टं निर्विशेषे तु स्वरूपा. मिद्धिरिति केचित्समाधानमप्यपहस्तितम् । निर्विशेष साम्प्रदा- यिकतिव्याप्यत्वस्याीकरणात् । अचेदमपि मीमांस्यते परमार्थसत्त्व स्वसमानाधिकरणान्या- न्याभावप्रतियोग्यवृति । सदितरावृत्तत्वादित्यच न्यायप्रयोगे प्रविष्टं पक्षशरीर परमार्यसत्त्वम् । हेतुशरीरे सदितरावृतित्वं च सत्स्वरूप- तामतिकामति वा नातिकामति वा । तप पक्षकुचा सत्स्वरूपताति क्रमे निर्विशेषस्य न पक्षत्वमिति नेष्टसिद्धिः । सविशेषस्य पक्षत्वे. नानिष्ठापतिश्च । मत्स्वरूपतानतिक्रमे तु तत्र निर्विशेषसत्स्वरूप ब्रह्मणि हेतु: कंचनविशेषमादध्याद्वा नादध्याद्वा तत्र प्रथमे सर्ववि- शेषप्रत्यनीकस्वभावस्य केनापि विशेषेण भवति स्वरूपाच्युतिरिति पूर्वोक्तदोप तादवस्य्यम् । निर्विशे पक्षे विशेषानाधायकश्चेतुस्तहि स्वरूपासिद्ध इत्युभयत:पाणारज्जुः । एवं हेतु:सदितरावृतित्वलक्षणः सत्स्वरूयतां चेदतिमामेतहिं निर्विशेषे पक्षेलिब्यपद सर्वेति स्वरूपासिद्धिः स्यात् । सविशेपे तु पवे लञ्चपदोऽपि हेतुरक्रिचित्क- रस्तस्यापकत्वात् । हेतोः सत्स्वरूपताऽनतिक्रमपदेऽपि निर्विशेषे सत्स्वरूपे पवे सत्स्वरूपस्य हेतोः परार्थानुमाने न्यायप्रयोगसापेक्ष नान्वयसंभवः। उद्देश्यतावच्छेदविधेययोरक्येन गाब्दबोधानुदयात। न हि सन् सिन्निति शाब्दोऽन्वयो भवति । तस्मानिर्विशेषमुपक्रम्य * निधिशेषस्य पचतवन सिद्देति भाय । + न चोमेश्यतायछदकवियोरवयस्यलपिनोपनयवासबोधाअनशता विधेयकोटाधिकाधमाहिनः शाब्दबोधस्य घटी नोलघट इत्याटिस्थनीयबोधानुरोधे माडीकरशीपतया उळेग्यतायछेदविधेययोरकास्थलोपि श्रीपनधिकबाधस्य व्याप्त्य ·१०४ तात्पपंदीपिकायाम् । न्यायप्रयोगानुष्ठानं फेयांचिदमीयां प्रकृतिपण्डं पुरस्कृत्य प्रमादिनां पाडण्यापिकयिनीपरिणयप्रसमसाहसायितमिति युक्तिकोविदाः । किंचेह एकव्यक्तिवृत्तिकत्वमुपाधिरपि यप यच स्वसमानाधि करणान्योन्याभावप्रतियोधिवृतित्यनिश्चयो ब्रह्मत्वे तशव्यक्ति. तिकत्वसत्येन साध्यव्यापकत्वात् । सदितरापतित्वं तु* घटत्यापि तकव्यक्तिवृत्तिकत्वं नास्तीति साधनाध्यापकत्वाच्च । एवं च परमा- र्थसत्त्वम् । स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिवृत्ति । एकव्य. लितिकत्वामायादित्यनसेवोपाध्यभावेन साध्यामावोऽनुमास्यते । न ध प्रकृते उपाधेः साध्यध्यायकत्वेऽपि साध्यं नोपाधिव्यापकमिति साध्योपाध्योः समव्यारिकत्वाभावात्कथमेकयक्तितिकत्यमुपाधि- रिति क्षुद्रतमं शङ्कनीयम् । उपाधेर्दूषकतायां साध्यव्यापकत्वस्ये. वापेक्तित्वेन घ्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचारित्वस्यावश्यक तया समव्याप्तिकत्वस्य नवीनरुपेक्षणात । यस्तुतस्तु दृष्टान्तपक्षसाधारणस्य स्वत्वस्यकस्याभायात হমিয়ামিনি ধামাঙ্গিয়ে বন্যমযমন মিয়া ग्यवृत्तिव्यावहारिको यो भेदस्तद्विगिष्टं यतदन्यत्वस्येय साध्यायप यंत्रमानेन ध्योपाध्यो; समव्यापिरपि मुनिर्वहेति न किंघिदयही. यते । एमिहान्येऽप्यपाधय: स्वयमूहनीयास्तफुगले.रति बिर- मामाधिस्तरभयात् । वाहित्येनाधिकावगाहनस्यातयRAL तदुपपत्तरिति वाधम । पाटाहर्राहकत्री धस्य ध्यायवासिया पुनरूपनपत्राझोन ध्यातिविषयकपोधे पोनमयभीमा सु মানৰ বন্ধামোহা গ্রাহনাহয়ঞ্জবন ওয়াহিয়া धापनपियोधस्य विधयांधिकानवगाहनन योधानुदम्यावर्जनीयस्वात् । प्रत एव तत्र व्याप्यः पवे न येथे जिज्ञासा न हु तुमयो न हि निवासिम अनुमानास्त्पूर्व मिप्यास्वामिति भावः।

·खेहात । १०५ ब्रह्मत्वमेकत्व वा सत्त्वव्यापकम् । सत्त्यसमानाधिकरण त्यादसलक्षण्यवदिति द्वितीयप्रयोगे सत्वव्यापकत्वमबाध्यनिष्ठभे दप्रतियोगितानरच्छेदकत्वरूप ततश्च सत्वामानाधिकरण्यम स्ता असवै नक्षण्ये अस्ति च तपाबाध्यब्रह्मनिष्ठभेदप्रतियोगितानपच्छेद कल्वरूप साध्य, ब्रह्मणि असद्विलक्षण नेति प्रतीतेरसत्वात् । एव च ब्रह्मणि अबाध्यनिष्ठभेटप्रतियोगितानरच्छेदकत्वपिटुगा ब्रह्मातिरिक्त बाध्यत्वलक्षमिथ्यात्वमज्जमा सिव्यतीति स्पष्टमेव । पञ्चमप्रका राविद्यानिवृत्तिपत्रे अवाध्यत्वेनाभ्युपेताविद्यानिवृत्तिनिष्ठभेदप्रतियो गितावच्छेदकमेव ब्रह्मत्व भवतीति ब्रह्मत्वमुपेक्ष्य एकत्वस्य पक्षत्यानुसरयाम् । तच्चाविनाशित्वादिरूप मति मि*नु । एव च पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षे अविद्यानिवृत्तिप्रतियोगित्वविरहे ऽपि अविनाशित्वरूपैकत्वस्य ब्रह्माविद्यानिवृत्तिसाधारण्यादबाध्य त्वनिष्ठान्योन्यामावप्रतियोगिताऽनवच्छेदकत्वात् ब्रह्मत्वस्यावा ध्यत्ववती या पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृतिस्तद्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वेऽपि न तिरिति भिक्षुलायर्यम् । अव पराक्रमा म -पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपवे यद्यबाध्यद्वयसद्भावेऽपि एकत्व मबाध्य चनिष्ठान्योन्वाभावप्रतियोगितानपच्छेदक तदेतादृशमा ध्यस्य घटादिसत्त्वानपसारकरयोदासीन्येन अकिचिदिदम् । यद्धि साध्यमबाध्यद्वय महेत तहि तन्न सहेताबाध्यसह समिति तु व क प्राच प्रसहेतापि । ऋते मिथ्याभिनिवेशात् । किंचाच चिदूपत्वमुपाधि । अबाध्यत्वनिठान्योन्याभावप्रतियोगि सानवच्छेदकत्वनिश्चर्याविषयीमते धर्मिणि ब्रह्मणि चिदूपत्वसत्त्वेन साध्ययापकत्वात् । सत्त्वसामानाधिकरण्यस्य च घटत्वेऽपि सत्त्वेन असिटिव्याख्यानरुद गौरवमानन्द । .

·१०६ तात्पर्यदीपिकायाम् । तर चिदूपत्वविरहेण साधनाव्यापकत्वाच्च । एवं च एकत्वमबा. ध्यत्वनिष्ठान्योन्याभाषप्रतियोगितावच्छेदकम् । चिंटूपत्वाभाषादि- त्युपाध्यभावेन साध्याभावोऽनुमास्यते । यदि च यादृशस्थ ने उपा. ध्यभावस्य पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन न सत्व किन्तु सामानाधिक- रव्येन तादृशस्थनीयोपाधेरूपाध्याभासत्वेन परिगणनात् । प्रकृते च पक्षस्य ऋत्यस्याधिनाशिवादिस्वरूपस्य पञ्चमणकाराविद्यानिति- ब्रह्मोभयसाधारण्याइविद्यानिवृत्ती चिटूपत्वाभावेऽपि ब्रह्मणि तद- भावादयमुपाध्याभास इत्युच्यते । तदा ध्वसाप्रतियोगित्यमुपाधि- रस्सु तस्य अबाध्यत्वनिष्ठान्योन्याभायप्रतियोगितानरच्छेदकत्व रूपसाध्यध्यापकत्व त । घटाद्यवच्छेदेन ध्यसप्रतियोगित्यसत्येन ध्यसातियोगित्यस्य साधनाध्यापकत्याच । एव घेकत्वम् । प्रयाध्य. त्वनिष्ठान्योन्याभाषप्रतियोगितापछेदकम् । ध्वसप्रतियोगित्यादि- त्यपाध्यभावेन साध्याभायोऽनुमातथ्य. । अथवा पञ्चमप्रकाराघिद्यानि घृतिपक्षे अविद्यानिवृतमिथ्यात्याभावादबाध्यत्वनिष्ठान्योन्याभाष মনিয়াবিমানযাত্রাবন্ধন ঘাবস্ট্রইন স্থা नाध्यापकत्याच मिथ्यात्याभाय उपाधिः । एष ध सत्यसामानाधि- करगयं साध्ययभिचारि । सेोपाधिफत्यादित्येष मुद्या सोधे (पकस्यमित्यपाधिसत्यविदा सर्यमपरोक्षमिति विस्तारभयानुदास्महे । यदपि-ध्याप्यतिघटादिः । जन्याभावातिरिक्तसमानाधिक- रणभाषमाप्रतियोगी। प्रभावप्रतियोगित्यात् । पभिधेयत्ययत । अभिधेयत्वं हि परमते केशलान्यायत्यादन्योन्यामायमारप्रतियोगी। सच समानाधिकरण एचा प्रस्मन्नते मिथ्ये वेति। नामपद्यावि का frazra ट प्रति हारिसर से मियापीत्या ·१०० नेहपतिः । साध्यवेकल्यमित्यद्वेतसिद्धिकृतः । अत्र पवे व्याप्यवृतित्वानुक्तो श्रव्याप्यवृत्तिसंयोगादी स्वसमानाधिकरणाभाषमाप्रतियोगित्वस्य धादिनाऽप्यङ्गीकृतत्वात्सिद्धसाधनप्रसङ्ग इति व्याप्यवृत्तित्वमुक्तम् । साध्यकुदो अतिरिक्तान्तानुपादाने घटादिसमानाधिकरण- ध्वंसस्वरूपाभावादिप्रतियोगित्वस्य घादिनोऽनुमततया सिद्धसाध- नप्रसङ्ग इत्यतिरिक्तान्तमुपातम् । प्रागभावस्तु सिद्धान्तिना नाडी- क्रियते । तदङ्गीकारपक्षे तु जन्याभावातिरिक्तस्य घटसमाना- धिकरणवटनागभावस्य प्रतियोगित्वं घटादो सिद्धमेवेति तद्वा. रणाय विनाश्यमावातिरिक्तत्वमपि देयमेव । अभावांशे स्वसा- मानाधिकरण्यानुक्तो जन्याभावातिरिक्तस्य कुझाादासीनपदार्थ- वृत्तिघटाभावस्य प्रतियोगित्वं घटादी सिद्धमेति अभावांश सामानाधिकरण्यमुक्तं, तथा च घटादेर्घटाद्यधिकरणकृत्यभा. वप्रतियोगित्वं फलतीति न मिटुसाधनम् श्रच साध्यकुक्षी मात्रपदानुपादाने जन्याभावातिरिक्तस्य घटादिसमानाधिकरणस्य घटभेदस्य प्रतियोगित्यं घटे सिद्धमेवेति तद्वारणाय मात्रप. दम् । एवं च घटसमानाधिकरणघटभेदस्य प्रतियोगित्वसिद्धवावपि नाभाषमाचप्रतियोगित्वं सिद्ध घटवति घटात्यन्ताभावस्य वादिनो- ऽननुमतत्वात् । एवं हेतुकुदो प्रतियोगित्वादित्युक्तो प्रतियोगितायाः संबन्धीयप्रतियोगित्वसाधारण्यादभावप्रतियोगित्वमुक्तम् । तदेतदनालोचितप्रमाणप्रभेयतत्सहकारितर्कमर्यादानां दुर्भ- जिसमेव । यतो ऽयं हेतुः सेोपाधिकस्तथा हि यश्यचजन्यामार तिरिक्तसमानाधिकरणाभाषमाप्रतियोगित्वं ब्रह्मातिरिक्त बनने सशनित्यत्वम् । अभावप्रतियोगित्वं तु अलीकेऽपि तानि ·१०८ तात्पर्यदीपिकायाम् । नास्तीति भवत्यनित्यत्वमुपाधिः । एवं ध्वंसप्रतियोगित्वमुपाधिः । तस्य साधाव्यायकत्वात् । अभावप्रतियोगित्वक्त्यलोके ध्यसप्रतियोगित्वविरहेण साथ- नाव्यापकत्वाच्च एवं ब्रह्मभिन्नत्वमप्युपाधिस्तथा हि साध्यातानि- श्चयविषयीभूते जगज्जाते ब्रह्मभिन्नत्वसत्येन साध्यव्यापकत्वमथा. भावप्रतियोगित्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वेन तर ब्रह्मभिन्नत्यस्य चास. त्वेन साधनाव्यापकत्वं च ब्रह्मभिन्नत्व इति भवति ब्रह्ममिन्न- त्वमुपाधि: । यदि भेदप्रतियोगित्वं ब्रह्मणि नाभ्युपेयेत ताई अधि. दायाालीकेन च ब्रह्मणस्तादात्म्यं प्रसजतेत्यभाषप्रतियोगित्वं ब्रह्म योऽवश्यमभ्युपेयम् । एवं परिणामित्व-परिधिनत्यादृष्टजन्यत्याल्पपरिमाणत्या. दयः स्वयमूहनीया उपाधयो विचक्षणः । एवमषिद्याऽलोकादि- तादात्म्यनिराकरणान्यथाऽनुपपत्या ब्रह्माणि भेदप्रतियोगित्यागी कारस्यावश्यकत्येनामावप्रतियोगित्यरूपहेतोस्तष मत्वा ध्यमिता रोऽपि । न च वास्सयभेदप्रतियोगित्यं निवेश्यले ब्रह्माणित काल्पनिकभेदप्रतियोगित्यमिति न भिधार रवि याच्यम् । प्र. मातिरिक्तस्य नगन्मारस्य झाल्पनिकत्यमातिष्ठमानेन तथा घा. मरास्यत्यात प्रय प्रतियोगिसमानसत्तामाभायप्रतियोगित्यं पियस्यते एवं च प्रतियोगिनी ब्रह्मयः परमार्थत्याद भेदस्य च कान्पनिफरत्येन न्यूनमताकतया प्रतियोगिसमानसताकाभायप्रतियोगित्यय प्रति विरहेण न व्यभिचार पति पेन ब्रह्मातिरिक्त काल्पनिकसताया. লদি সিয়াইয়া গল্লমিঃ সিৰি प्रतियोगिसमानताशाभावप्रतियोगित्यपियक्षाया अप्यसंभयात् ।

·खेहपूर्तिः। १०० दं विचार्यते जन्याभावातिरिक्तस्य समानाधिकरणाभा. वस्याभिधेयत्वभेदस्य प्रतियोगित्वमभिधेयत्वे वर्तते इति न तेन जन्याभावातिरिक्तसमानाधिकरणाभावमाप्रतियोगित्वसिद्धात्य- न्ताभावसिद्धिरन्यथा तु संयोगेन घटे घटात्यन्ताभाव इति घटे। घटभेदवान घटाभाववत्यादित्यनुमानेन घटे घटभेदोऽप्यापद्येत । प्रापद्येन च ब्रह्मयोऽपि मिथ्यात्वम् । अविद्याऽलीफयोस्तादात्म्या. पतिवारणायाभावप्रतियोगित्वस्य ब्रह्मण्यप्यङ्गीकरणीयत्वात् । किंच जन्याभावातिरिक्तसमानाधिकरणामावस्योदासीनसंब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वं प्रमेयादा वादिनोऽप्यमिममिति संबन्धवि- शेषावच्छिन्नप्रतियोगित्वमेव साधनीयं संबन्धविशेषावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगित्वहेतुना तथा च प्रमेयाभिधेययोः म्वरूप-तादात्म्याभ्यां केवलान्वयितयाऽभावप्रतियोगित्वविरहेण हेतोभागासिद्धत्वमपि । केरलान्वयितावच्छेदकसंबन्धेन प्रमेयाभिधेययोरत्यन्ताभावामसिद्धा मिथ्यात्वासिद्धिश्च । यदि तु मेवन्धविशेषनरपेक्ष्येणाभावप्रतियोगि- त्वमा हेतुरिति प्रमेयाभिधेययोरप्युदासीनसंयोगसमवायादिसंबन्धा- वच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वसत्वान्न भागासिद्धिरित्यभिप्रेषि । संयोगसंब. न्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वेन हेतुना समवायेन घटवति समवाय. संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटात्यन्तामायसाधनयत् प्रकृते संयो. गादिसंबन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वेन हेतुना जन्यामावातिरिक्तस- मानाधिकरणाभाषमान्तर्गतस्य केवलान्वयितावच्छेदक-स्वरूपता- दात्म्यसंबन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य सिद्धिरिति प्रमेयाभिधे. ययान मिथ्यात्वासिद्धिरपीति व पदसिसहि निहतरीत्याऽभावसा- धने तस्य केवलान्यतया तत्साधने प्रतियोगित्वस्येव हेतुत्वसभाधे नदि संबन्धविशेषानवियप्रतियोगिताकाभावमा तुरिति भावः ।

·११० तात्पर्यीपिकायाम्। अभायप्रतियोगित्वं व्याप्यत्वासिद्ध, न ध प्रतियोगित्वमपि हेतुस्तम्या प्रयोजकत्वात् । नापि निरुपाधिकत्वादेव प्रतियोगित्वस्य प्रयाना- त्वमाशङ्कनीय निरुक्तस्थले उपाधिगणस्य पूर्वमेवास्माभिरूपदर्शनात् । भेदप्रतियोगित्वमादाय सिद्धसाधनधारणाय मात्रपदेोपादाने जन्याभावातिरिक्तान्तमनुपादेयमेव । स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण योध्येसप्रागभावयाः प्रतियोगित्वसिद्धावपि स्वसमानाधिकरणामा वमापप्रतियोगित्वासिला दिसाधनराकानश्मरात । नहि केन चिद्रूपेण साध्यसिद्धा सिद्धसाधनं भवत्यन्यया तु पर्वतस्तेजस्योति निश्चयोऽपि पर्वत। हिमानित्यनुमितिप्रतिबन्धकः स्यात् । स्यान्च घागिन्द्रियेऽनित्यत्ववतानिश्चयसलावादनित्ये घाङ्मनसे इत्य. नुमितेरवि प्रतिवन्धोऽनुमित्सां विना । तस्मात्साध्यतावच्छेदक. फुक्षो जन्यामाधातिरिक्तान्तं व्यर्थमित्यपार्थकत्यरूपनियहस्थानमपि । किंच घटानन्याभाषातिरिक्तसमानाधिकरणामायमाप्रति योगीत्येवं चेत्साध्यशरीर ताई जन्यामावातिरिक्तोघटसमानाधिक रणाभायः पटायुदासीनपदार्थामावाऽपि तत्प्रतियोगित्वं तु न घटे सत्यप्रसिद्धिरपि । जन्याभावातिरिक्तयत्किञ्चिदभावप्रतियोगित्वसाधने सुभेदप्रतियोगित्यमादाय पिसाधनमिति प्रव्यक्तमेव । किचेह फेर लान्वयित्वमप्युपाधि:-केपलान्यायित्वस्य जन्या- भावातिरिक्तसमानाधिकरणाभायमाप्रतियोगित्वषतानिश्चयविषया- भिधेयस्यादिव्यापकत्यास-प्रभायप्रतियोगित्यमलोकेऽपि तप केय. लान्यायित्वं नास्तीति साधनाध्यापकत्याच ततश्च घटेाजन्यामाया- নিষিদ্ধমানাথিয়ামামাসমিফলিবোমাবর্ষ ঈলাফি •वसायित्वस्याणधित्वाधिभिधानं परमसमवष्टभ्य स्वमतेत पतीकस्यो. पाधिस्यम्।

·। स्नेहपतिः स्वाभावादित्युपाध्यभावेन साध्याभावानुमानमिति कीदृशी न्यायन युक्तिवदुषी परेषामिति जगन्माच सावितामुपप्रयातु ॥ इदमिहावधेय जन्याभावातिरिक्तस्वसमानाधिकरणाभावमा- चप्रतियोगित्वसाधने उदासीनसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वसमा- লাগিযেমৰমবিযাসিস্তায় দ্বিধাঘনমিনি নাযায় विशिष्यव तत्तत्संबन्धावच्छिन्न प्रतियोगित्व साधनीयमेव च भेदीया. तियोगितायास्तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्नतया अत्यन्ताभावीयप्रतियो- । गितायास्तु तदतिरिक्ततत्तत्सबन्धावच्छिन्नतया नानुगमय्यकरूपेण साध्यसाधनं संभवतीति कथ स्वसमानाधिकरणाभावमाप्रतियोगि- त्वसाधनेनाभिधेयत्वादिसाधारण्येन मिथ्यात्वसिद्धिप्रत्याशाऽपि । विशिष्य तु तत्तत्सबन्धावच्छिन्नत्यनिवेशने अभिधेयत्वे स्वरूयसब न्धावच्छिन्नप्रतियोगित्वस्यान्यतरामिद्धतया न तदृष्टान्तेन माध्यमा- धनं संभवति। स्वप्रतियोगिमतायहविरोथिताघटकसंबन्धावच्छिन्नत्वेनानुग- मय्य निवेशनप्रत्याशाऽपि दुराशेव । स्वप्रतियोगिमलादेः स्वयमम- नुगतत्वे तद्घटितस्यानुगमकत्वासभवात् । साध्यतावच्छेदककुतिनिक्षिप्रायाः प्रतियोगिताया विरोधि- तानवच्छेदकसबन्धानपच्छिन्नत्वेनानुगमोऽपि दु.शक. । तवतार सर्वस्यापि संबन्धस्य विरोधितावच्छेदकसबन्धत्वेन विरोधितानध- च्छेदकसंबन्धानवच्छिन्नत्वनिवेशस्याप्यननुगमकत्वात् । तस्मात्सा मान्यता जन्याभाषातिरिक्तस्वसमानाधिकरणाभायमाप्रतियोगित्व. साधने उदासीनसंबन्धायच्छिन्नप्रतियोगितामादाय सिटुसाधनात् । विशिष्य तु अन्योन्यामाधीयात्यन्ताभागीयप्रतियोगितयोविभिनयंत्र- ·૧૧ર तात्पर्यदीपिकायाम् । न्धावच्छिन्नतया अनुगमवाताया अप्यसंभवात् । जन्याभावातिरिक्त स्वसमानाधिकरणाभावमाधप्रतियोगित्वसाधनेऽभिधेयत्वादेरत्यन्ता- भावप्रतियोगित्वसिद्धा मिथ्यात्वसिटुभिधानमुन्मतगीतायितमिति । किचजन्याभावातिरिक्तसमानाधिकरणयत्किंचिदभारप्रति. योगित्वस्य प्रसिद्धावपि दृष्टान्त भिधेयत्वे जन्याभावातिरिनाममाना- धिकरणाभारमारातियोगित्वस्याप्रसिद्धा साध्याप्रसिद्धिरपि । गोन " अभिधेयत्व हि परमते केवलान्ययित्वादन्योन्याभावमाषप्रति. योगि। स च समानाधिकरण एर। अस्मन्मते तु मिथ्येति नोभययाऽपि साध्यवेकल्यमित्यद्वतसिद्धिकृतामभिधानं परास्तं निरुक्तद्वयणगणयासेन तथाऽभिधानासगतेः । तस्मात्मर्वयाऽस. गतोऽयमभावप्रतियोगित्यहेतुना जन्याभावातिरिक्तसमानाधिकर याभावमा प्रतियोगित्वमाधनाद्यमाद्वितसिद्धिकृतामिति नापरोक्षं शास्त्रे कृतश्नमाणा विदुषामित्यलमनन्पल्पितेन घाग विग्नाप नापरपर्यायेण मादृशा मुमुक्षूणा भगय पादपद्नपरागपरायणानामेका- न्तिनाम् यदपि सो एय चतुपी अपवृज्य । अत्यन्साभाषः प्रतियोग्य- घच्छिन्नतिः । नित्याभायत्वादन्योन्याभाययत् । अत्यन्साभाषय प्रतियोग्यपाधिकरणपत्तिमायति । प्रतियोग्यछिन्नतिमापति था। नित्याभाषपातत्यात् । अन्योन्याभावत्ययत् । घटात्यनसामा. यवत्वं प्रतियोगिननकाभावसमानाधिकरणति । यतत्कालसमान. फालीनेतघटप्रतियोगिकाभापतित्यास । प्रमेयत्ययत् । मतत्कपा- लमेतघटात्यन्ताभायाधिकरणमाधारत्यास्पटादिपत् । • पाविनानं हि मटियादिना तय मुमक्षिाय निषिerarefa + तरिकार पक्ष ।

·११३ खेहातः । अव प्रथमन्यायप्रयोगस्याभासता तु पूर्व स्वायसरे प्रपञ्चिता । द्वितीयप्रयोगे तु अत्यन्ताभावत्वभिन्नत्वमुपाधिस्तस्य प्रति योग्यशेषाधिकरणतिमात्रवृत्तित्ववत्तानिश्चयविषयान्योन्याभावत्व- व्यापकत्वात् । नित्याभावत्व तु अत्यन्ताभावत्वेऽपि वर्तते तच तु नात्यन्ताभावत्वभिन्नत्वमिति साधनाव्यापकत्वाच्च । पक्षेतरस्यानुपाधित्व तु बाधानवतारस्थान एव प्रकृते तु वहि रनुप्णो द्रव्यत्यादित्यादाविव बाधावतारात्यक्षतरस्योपाधित्व युक्त- मेर । एव ब्रह्म । मिथ्या ! आधा*रत्वात्पटवत् । गोरकशकः । पशु त्वादश्ववत् । मनुष्यः शङ्गी। प्राणधारित्वान्महिषवत् । विन्ध्य. । उत्तरदिक्स्थ । पर्वतत्वात् । हिमालययत् । चन्दनतर्गन्धशून्यः । घृतत्वादेरण्डवदित्याद्यनुमानाभाससाम्य चोक्तानुमानस्य । न हत्य न्ताभावत्व नित्याभाववृत्तिधर्म इत्यन्योन्याभावसा जात्यात्प्रतियो- ग्यशेषाधिकरणवृत्तिमात्रवृत्ति स्यादन्यथा तु नित्याभावत्वेन अत्य- न्ताभावस्येव भेदस्यापि ससगीभावत्वे गारपि पशुत्वादश्ववदेकथफत्वे मनुष्यस्यापि प्राणधारित्वान्महिषयच्छृङ्गित्वे विन्ध्यस्यापि पर्वतत्वा द्विमगिरिवटुत्तरदिक्स्थत्वे चन्दनतरोश्च वृक्षत्वादेरण्डवद् गन्धशू न्यत्वे ब्रह्मणश्चाधारत्वान्मिथ्यात्वे कि नाम बाधकमिति व्यवहार- मात्र कर्थित स्यादेवमनुमिमानस्यप्ति प्रव्यक्तमेव । यदि तु तत्र तत्र मनुष्यादा शृङ्गित्वाद्यनुमाने प्रात्यक्षिक बाधमत्त्वान तथाऽनुमातु रायमिति बपे हन्त तीत्यन्ताभावत्वे प्रतियोग्यशेषाधिकरणवृत्तिमात्रवृत्तित्वानुमाने कि न बाधोऽक्तरति। * ब्रहरण्याधारत्वम्य मन्नरुता भिक्षुणाचाहीकृतत्वादाधारत्वे विधाट'। सर्व धमधिपती ब्रह्माणि मिथ्यात्वस्य धर्मरूपतया न सिद्धिसमय इति तु विशलभाषित तथा सत्याधारत्वम्यापि भवदभ्युपेतस्यासंभवादिति निगूढर्गादतम् । + निधर्मनिरपेक्षताजायमात्रेण प्रपत्तता जात्युत्तरमिर्माित निगूढणितम । C ·११४ - तात्पर्यदीपिकायाम् । यदि हि प्रतियोगितदभायावेवाविरुद्धो स्यातां नहिं जगति कस्य केन घा विरोधी वाव्यः स्याता यदि तु शङ्गित्व-तदभावयोरुभयोरेष व्यावहारिकतया प्रचलेन हित्वाभाषाध्यक्षेण निर्बलमपरीक्षिता मागयर्फ शृशित्वानुमान बाध्यते इति तप सांप्रप्तम् । इह तु प्रति- योगिनी व्यावहारिकत्या तदत्यन्ताभावस्य चानुमित्सितस्य पार- मार्थिकतया विरोधित्याभायेन न बाध्यबाधकमायाऽपीति मन्यसे तहिं ब्रह्मात्मविश्रान्त: पारमार्थिकोऽयं घटाभावो घटमुपमृद्य प्रला. त्माज्या घटे यथापूर्वमवस्थितपि स तथेति निर्वृहि । तप प्रथमे परमादासीनस्यभावस्याचानाधकाशप्रटस्य प्रलयको नापमर्दकता। इस. रस्य तु घम्सुजातस्य उपमृद्यस्वभावतये नोपमर्दकता। नाप्यना. আনিই মিলযি ঘামন্যানিমিয় গাথা ঘষা নাসহ सीनेन ब्रह्मणा पनायेधातिशय पति न घटोपमर्दसंभायनाऽपि । द्वितीयप तु घटेयस्थिोऽपि घेद घटमविद्विपन घटाभायो प्राय মুযযাধি দি মল যময়ানমায় এমন প্রমিমি স্বত্ব मिथ्यात्योपपादन पिपुरुषम्य ते । सोननन्येधमप्यनोमय तात्यिमिति तदमितिरपिन माध्येत घ्यायमारिकाप्पययाहिपाऽध्यया । ज्यं चादिश्योप इत्यादापि । तात्यिकादित्य यूएम्यानित्य शरण पुतिः। पिरो. घाटुपजीव्येन न बिभेति कदाचन । त्याद्यपि म्यादिति पेन अनापार्य तालियर म्यादिति कोऽर्थः । यदि त्यात मोमय नामसीत्ययः । तदा प्रदेश पर्यवसानाटिष्टापति: । यदि प्ययधारतो. চবি নাছবি মা যোবিহিঃবিবেঘ্যিg- মgষয়সময় মাথমিৰি নালায় ছয় বিদ্ধস্বঞ্চিতিঃ। যৗন गेम्यानुमान व्यायातम् । प्रयमादित्ययपभेदम्य सत्य ध्यप.

·११५ स्नेहपतिः। हारतो या निषेधे योज्यमिति मिथ्यात्वानुमितेर्वहिशैत्यानुमिति- साम्यनिरामकातिसिद्धियन्योऽप्यपास्त: । एवं पारमार्थिकमद्वतं प्रविश्य शरणं श्रुतिः । विरोधानुपजी- व्येन न बिभेति कदाचनेति खण्डनयन्योऽप्येतदर्थसंवादी भव. त्यपाकृतः । पूर्वोक्तयुक्तिभिर्वन्हिवृत्त्यापण्यादेस्तन्यता निराकरणका- रणानिरूपणेन तथा वक्तुमशक्यत्वाद विशदयिष्यते चेदमये । एतेन अत्यन्ताभावत्वं प्रतियोग्यवच्छिन्नवृत्तिमाघवृत्त । नित्याभाववृत्तित्वादन्योन्याभावत्वयदित्यपि प्रत्युक्तमनुमानं व्याप्ति- नरपेक्ष्येण साजात्यमाचेण प्रवृत्ततया हेतारप्रयोजकत्वात् । तादात्म्य- संबन्धावछिनप्रतियोगिताकाभाववृतित्वस्योपाधित्वाच । यच्च घटात्यन्ताभाववत्वम् । प्रतियोगिजनकाभावसमाना धिकरणति । एतत्कपालप्तमानकालीनेतद्घटप्रतियोगिताभाव तित्वात प्रमेयत्ववत् । एतत्कपालमेतयटात्यन्ताभावाधिकरणम् । आधारत्वात्य ठादिवत् । अत्र प्रथमप्रयोगे साध्यकुछ। प्रतियोगिजन- केत्यस्य स्वप्रतियोगिजनकत्वमर्थः । स्वपदार्थोऽत्यन्ताभावः । त- त्प्रतियोगिजनकाभावस्तद्घटनागमावस्तत्सामानाधिकरण्यं चानत्र छिन्नं निवेश्यम् । तेन तादृशाभावानवच्छेदकेन तयटध्यमकाले. नावच्छिन्नं तत्सामानाधिकरण्यं तद्घटात्यन्ताभावनियमादाय न सिद्धसाधनमान्तरं वा । हेतुकुक्षी कालीनान्तानुपादाने तत्कपा. लनाशजन्य गद्घटध्वंसत्वे व्यभिचारः । तदुपादाने तु तत्कपा. लनाथजन्यतयटध्वसेनेतत्कपालसमकालीन इति तद्वोपपरि- हारः । यादृशघट व्यक्तेस्तु असमायिकारण नाशादेव नाणे नव एतादृशस्थलमकरस्थलपदेन दानिका व्यवहन्ति । * ·११E तात्पर्यदीपिकायाम् । तत्कपालनाशात्तद्विवक्षणे तु कालीनान्तमनतिप्रयोजनझमिति ध्येयम् । गगनादिस्वरूपानादिप्रतियोगिकाभावत्वे शतत्कपालस मानकालीनामावत्तित्वरूपहेतुसत्यातच च प्रतियोगिजनकाभावस मानाधिकरणवृत्तित्वरूपसाध्यासत्त्वेन व्यभिचार इति तत्परिहाराय हेतुकुक्षी पतघटप्रतियोगिकत्वनिवेश । अभावपदानुपादाने तु यतत्कालसमानझालीनेतद्घटप्रतियोगिफत्व तद्घटमयोगत्वेऽ पीति व्यभिचारधारणायाभावपदम् । स्वप्रतियोगिसमानाधिकरण- वृत्तित्वमाचसाधनेऽपि मिथ्यात्वसिद्धिसभा गुरुरूपेण साध्यत्यमा नुसरन् परस्यापि ध्यसनागभायाधिकरणेऽत्यन्ताभाश्यत्वयिति- पत्ति स्फोरयति । सप पर विशेष यदे को निरपच्छिन्नघटामाता- धिकरणता सर्वदा स्यीकरोति पारस्तु घटध्यसागभायफालयारे। पात्यन्तामाश्यता न तु घटयताकालेऽपि । घटयताकालेपि घटा त्यन्ताभावयत्त्वे तदप्रत्यक्षमविद्यात्मकदोपवयाद्वा । पूर्वतनघटचा नाहितधासनात्मकदोपविशेषषणद्वेति यन्यकृतात्पर्यमिति धादिना मन्यन्ते । अत्र चूमहे घटात्यन्ताभायययस्य सामान्यतः परत्ये स्योग-कालिक-स्वरूपादितवन्धापच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाषयत्वे प्रतियोगिजनकाभारसमानाधिकरणवृतित्यसाधने सिद्धमानमिति विशिय समर्यायसवन्धावच्छिन्नघटात्यन्ताभाषपत्त्वमेय पक्षप्तयाऽनु. सरणीयमेवं चाप केवलान्ययित्यमुपाधिः । प्रतियोगिजनमाभाषसमा. नाधिकरणपत्तित्यरत्तानिश्चयविषयममेयत्यादो केवलान्वयित्यस्य सत्येन साध्यध्यापकत्यात् । • वियपा मवादी + भेदमाटी।

·स्नेहपतिः । ११० साधनाधिकरणे समवायसंबन्धावच्छिन्नघटात्यन्ताभाववत्त्व केवलान्वयित्वविरहेण साधनाव्यापकत्वाच्च । न च समायसंब- न्धावच्छिन्नघटात्यन्ताभाववत्वं न पक्षः किं तु सामान्यता घटा. त्यन्ताभाववत्वमेव नेताघताऽपि सिद्धसाधनभयं पक्षतावच्छेदका. वच्छेदेन साध्यसिद्धेस्ट्रेश्यतया सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धेर- किंचित्करत्वादेवं च केवलान्वयित्वस्य साधनध्यापकत्वमपि सामान्यता घटात्यन्ताभावयत्त्वस्य केवलान्वयित्वादिति वाच्यम् । हेत्वधिकरणे संयोगबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावे केपलान्व- यित्वविरहेण साधनाव्यापकत्वस्यावश्यकत्वात् । समवायसंबन्धेन घटवति तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावमिच्छतः संयोगेन घटवायपि तत्संबन्धावछिन्नात्यन्ताभावस्याभ्युप्रेयतया तस्यापि केवलान्वयित्वेन साधनध्यापकमपि केवलान्वयित्वमिति कथमुपा. धित्वं तस्येति तु वालिरभाषितं संयोगेन घटवति तत्संबन्धाछि. नप्रतियोगिताकतदभावस्य मिथ्यात्वसिद्धिपूर्वकतया मिथ्यात्वमम साध्य तथा वकुमश्यक्यत्वादिति। एवं च प्रकृते केवलान्वयित्वमुपा. धिरिति व्यक्तमुक्तं भवतीति सुक्ष्ममतिभिरवगन्तव्यम् । न च प्रतियोगितायां प्रयोजनामावेन सबन्धावच्छिन्नत्वानभ्य- पगमात्कालिक-संयोगादिसंबन्धाच्छिन्नप्रतियोगिताकघटाभावव- त्वादिविवक्षणं न संभवति । उचितं चैतद् घट-तदभावक्ताधियोः । घटसंयोग-तदभाववत्ताधियोः । घटसयोगसमवाय-तदभाववता- थियोः । घटसंयोगसमवायस्वरूप-तदभाववत्ताधियोश्चावश्यक्रमान- तिवध्यप्रतिबन्धकभावनेवोपपत्तो सबन्धविशेषमन्तभाव्य पृथक् प्रति. बन्धकताकल्पने गौरवण तथा वक्तुमशस्यत्वादितिवाच्यमा यताइदे। यहिमान धूमादित्यादेः कालिकेन बहिसाध्यकस्य कालिकेन धम- ·११९ तात्पर्यदीपिकायाम् । हेतुफस्थलस्य स तुताया: । संयोगेन तत्साध्यकतद्वेतुकस्थलस्य धाभासताया व्यवस्थाथै सयोगमबन्धावच्छिन्नहित्वावच्छिन्नप्रकार- तालिबद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तत्संबन्धारच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्न प्रति- योगिताकतदभावस्य स्वरूपेण यो निश्चयस्तस्य प्रतिबन्धकता ऽवश्यं वक्तव्येत्यभावीयप्रतियोगितायां संबन्धावच्छिनत्वाभ्युपगमः । यदि हि वहिमत्ताबुद्धो बदभावयतानिश्चयत्वेनेव प्रतिबन्धकता- ऽभ्युपेयेत न तु ततत्संबन्धावच्छिन्नत्वान्तभावेण तदा पूर्योक्तस्य. लस्य सबन्धभेदेन सद्धेतुत्व-तदाभासत्वव्यवस्थायाः सानुभयसि. वाया अव्य यस्येव स्यात् । नापि हिसयोगषताबुद्धी तत्संयोगा भावयत्तानिश्चयत्येनावश्यक्रमप्रतिबन्धकतामादाय व्ययस्थासंभयः । घटा घहिमानिति सुद्धा पहिसयोगस्यानुल्लेखेन तर पहिसयोगा भावयत्तानिश्चयम्य प्रतिबन्धकताया दुर्ववत्यात् । सामान्यता पहिमतायुद्धो घ घहिमयोगाभावयतानिश्चयत्येन विरोधित्ये ऽनु. भवविरोधी बाधय्यवस्थो च्छेदश्व । यहिसयोगामाययवदम्य तु वाधरूपता दपतकाहिमयोगसाध्यस्थल ग्य न तु दिपपके सयोगेन पहिमाध्यके स्थले । दयदो सयोगेन पहिसाध्यकम्थले भई भाग पूलियमस्य महमेत स्यात् । प्रत्याभामतिय पान भई ਸੀ ਡੀਪਮੋਕਥਘ ਸGਸਬਸੂd ati । + विधता दिएकामाय देन एकटेशातिवसायात स्वघटनव मयधिशाजिचमर्निमिसरचा तु विरोधित करनी पद-गट भावाभोरपि माविरोधन समावेशमभात् । न मधमपुरकस्य वित foraपिनासंभवे प्रतियोगिता संघमावस्याहाकार मायक योगिता सबभाजिवलायगय ततस्मघातियोगिस्यापि कानि काटियन सत्र मानदणमायामि भठमाधेहि समय पुम of मुगपत्रा fat पुनानन्या मिकिपा निसातीय मि को पमः । ििपयनरामरामविभिंसा पदामाटाय. diR ·११ खेहपतिः । चाधो न भवतीति न दोष इति तु पुनरनिपुणणितमनुभवविरो- धात् । परेणापि हृदपक्षकाहिसंयोगमाध्यस्थले बाधा न भव. तीत्यस्यापि वक्तव्यत्वाच । तस्मात्प्रतियोगिताया: संबन्धान- वच्छिन्नन्वाभ्युपगमो निर्निबन्धनो अनुभवातीतायुक्यमहश्चेत्यन्यत्र सविस्तरं न्यरूपयाम ॥ गतत्कपालमेतद्घटात्यन्ताभाषाधिकरणमाधारत्वात्पटादि- घदिति द्वितीयप्रयोगे तु एतत्कपालभिन्नत्यमुपाधिः । बाधावतारे पक्षभिन्नत्वस्योपाधितायाः सर्ववादिसंमतत्वात् । पक्षभिन्नत्वस्यो- पाधित्वे बाधस्य पारमार्थिकत्वादिकं यथा न तन्त्र तथा तु पूर्व. मेव क्रियासमभिहारेण न्यरूपयाम इति किमिहामेडितेन । किंचेह एतद्घटानधिकरणत्वप्रकारकप्रमाविषयत्वमुपाधिः । यतधटात्य- न्ताभावयति गुणादो सतद्घटानधिकरणत्वप्रकारकप्रमाविषय- त्वसत्वेन साध्यव्यापकत्वात् । साधनवत्येतत्कपाले एतद्घटा• धिकरणत्वप्रकारकप्रमाविश्यत्वस्येव सत्त्वेन साधनाव्यापकत्वाच्च । न चेतत्कपाले एतदबटात्यन्ताभावमनुमित्सता एतद्घटानधिकर. যাঙ্গমাবিয়সল্যাযীশ্রীমন যাঘলথিয- स्वप्रकारकप्रमाविषयत्वस्य साधनव्यापकतया कथमुपाधित्वमिति शड्यम् । तथा सति जगन्माचे एतद्घटानधिकरणत्वप्रकारकममा- विषयत्वाङ्गीकारे घटार्थिनां संधादिप्रवृत्ति-निवृत्तिव्यवस्थाकारणा- निरूपणेन सर्वव्यवहारोपलवप्रसङ्गात् । व्यावहारिकपारमार्थिकभाव- मुपकल्प्य व्यवहारासांकर्यसंरक्षणप्रयनस्तु केषांचिदमीयां यथा निर्यु- तिकस्तथोपपादितमधस्तादेति किं तदुत्कर्तिनेन । एवमिह सत- घटासंस्कृष्टत्वमेतदनिष्ठत्वमेसदसमवेतत्वमेतद्घटसमायिकारण- ·१२० तात्पर्यदीपिकायाम् । त्वाभावादय उपाधयस्तर्ककुशलः स्वयमहनीया इति कृतं विस्त- रेण ॥ अव वस्तुतत्वघुवोधयिपयेदमालोचयाम:- हेतुशरीरभूतमाधारत्वं पितृत्वपुरत्यादिवन्नित्यसनिरूपकः पदार्य इत्याधारत्वस्य स्वनिरूपकेकनिरूप्यशरीरत्वेन नाधारत्वमा हेतु: । नापि निरूपकनिरपेक्षः कश्चिदखगडी धर्म आधारत्वं हेतु- रिति युक्तं तस्यानुकूलतर्कानवतारेणाप्रयोजकत्वात् घटवदन्यत्वादे- रूपाधित्वाच्च । नापि कुड्या द्याधारत्वं सिद्धसाधनप्रसङ्गात दृष्टान्ते साधनधेकल्याच्च । नापि सामान्यता घटाधारत्वं तद्वति भूतले सम. पायसंबन्धावच्छिन्नेतद्घटात्यन्ताभावस्य परेणाप्यभ्युपेयत्वादप्रयो- जकत्वात्सोपधिकत्वाच्च । नापि संयोगेन घटाधारत्वं सयोगेन घट- यति समवायावच्छिन्नतदमावस्याङ्गीकारादेव । नापि सामान्यतः सम. वायेन घटाधारत्वं हेतुः । समवायेन घटान्तरपति कपालान्तर सम. वायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेत टात्यन्ताभावस्यापि स्वीकरणादेव । नापि प्रमेयत्वाद्याधारत्वं हेतुस्तद्घटकस्य प्रमेयत्व स्यैव हेतुत्वसंभवेऽधिकांशस्य वेयर्सेन हेतााप्यत्वामिद्धत्वप्रसङ्गात् । किन्नु समचायेनेतघटाधारत्वादिकमयश्यं धाच्यमेयं च एतद्घटा. धारत्वेन एतद्घटानाधारत्वसाधने परामर्शस्य नियसाहार्यरूपत्येन अनाहार्यपरामर्थस्ययानुमितिजनकत्वेन च तादृशानुमितिसामयोवेक- ल्यादमित्यप्रसिद्धिः । अनित्यत्वेन नित्यत्यसाधने प्रय गतदघटा- • न्यायशरीरे साध्यातायछेदकतुतामहोदशावियिध्ये व नियंशनीयतया त्किचिदाधारत्वस्य नुस्यमनागकनीमिति सत्पतपेक्षिप्मयोति ध्येयम् । + समायोटिसस्टेन व्यवहार माकाय सायानुसस्नु ममवाप्स्यना भिपितोवंटान्तिकर्यनाभिमतपदार्य एवंड पिक्षितीयादिमा प्रसिधादिनातिन किं चिदापनीय परः। पटात्यन्ताभायाधिकरपत्य-घटाधिकरणत्ययाः मामययमिति साल प्रात्मा निस्य । अनित्यस्यादित्यादी पति भाव। এয় - ·१२१ खेहपतिः। धारत्वेन एतद्घटानाधारत्वसाधने विरोधोऽपि । यक्ष्यमाणयुत्या मत- घटात्यन्तामायाधिकरणत्वप्रयोजकताया एतद्घटाउनधिकरणत्वे राय व्यवस्थापयिष्यमाणतया एतद्द्घटानधिकरणत्वस्य घेतदनुमिते: पूर्वमेतत्कपाले सत्त्वामिट्या स्वरूपासिद्धिश्च । व्यावहारिकेतद्घटा- धिकरणत्वेन पारमार्थिकेतद्घटाभायाधिकरणत्वसाधनोपयर्णनकोश. लेन परस्य* पलायनपरायणतां तु पूर्वमेव परास्थमिति किं तादृश- युत्याऽऽभासोपन्यासेनेति तु विचकवियमित्यलमनल्पजल्पितेन । किंचतघटाधिकरणत्यस्येतदघटात्यन्ताभाषप्रयोजकत्या- ङ्गीकारे घटानधिकरणीभूतगुणकर्मादिनि तयटात्यन्तामावप्रयोज- कत्वमन्यस्य कचिदङ्गीकरणीयमितरच घान्यस्येवेति महागारय. मिति न तस्य प्रयोजकत्वम् । अत एष तस्मिन् सत्यभयतस्तेन बिनाऽपि भवतम्तदप्रयोजकत्वमिति सर्वतेर्थिका' । गधं च एतद्- घटात्यन्ताभाषाधिकरणताप्रयोजकता न घटाधारत्वे किं त्यनेतद्- घटाधारत्वे । अनेतवटाधारत्वस्य च गुणकादिसाधारण्याला. घयमपि । ग घ अनेतद्घटाधारत्यस्येतद्घटात्यन्ताभाषप्रयोज- कस्येतघटयत्यमत्वात् कथमेतद्घटात्यन्ताभायाधिकरणत्यमेत. त्यपाले सिध्यदित्यल्पाधणाऽयं तर्कनिपुणानां कृतगुरुकुलप्रमाण सुक्ष्मधियां तु स्वयमूहनीयाविषय इत्युपरमामः ॥ यतु ब्रह्मत्वं न परमार्थसनिष्ठान्योन्यामायप्रतियोगिताऽय च्छेदकम् । ब्रह्मवृत्तित्यादमवलक्षएययत् । परमार्यसत्पतियोगिकी भेदो न परमार्थसनिष्ठः । परमार्थसत्प्रतियोगिफल्यात् । परमार्थम मिदिमा सिमः। +मिमाथिक्ष सिहतियोगितानवदेदात्य माय नाथायनिष्ट भंदरतासत्यापमित्यासानुमानाद भेदः ।

·१२२ तात्पर्यदीपिकायाम् । त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावयत् । भेदत्वावच्छिन्नम् । सद्विलक्षणप्र- तियोग्यधिकरणान्यतरवत् । प्रभावत्वाच्छुक्तिरूप्यातियागिकाभाव वत् । परमार्थसनिष्ठो भेदः । न परमार्थसत्प्रतियोगिकः । परमा- थसदधिकरणत्वात् । शुक्तिरूप्यप्रतियोगिनभेदवत् इति । तदेतदनधिगतन्यायप्रयोगायां प्रयोगमाघमसारसारं बालो- पलालनाकल्पं तथाहि अत्र प्रथमानुमाने पक्षीभूतं ब्रह्मत्वं ब्रह्मवृत्तिः कश्चन धर्मी वा निर्विशेषं ब्रह्मव या । आद्ये धर्मर्मिभावाङ्गीकारे निर्विशेषस्य पत्ताशतिः । कल्पिते सविशेपे परमार्थसन्निपान्योन्यामा- वप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसिद्धा महदनिष्टं च तशयनमिति वृद्धि- मिच्छता मनहानिन्यायनित: । पस्तुतो निर्विशेपेऽपि कल्पितध- मधामभावमादाय न्यायप्रयोग इत्यप्यसारिणसमाध्यभिधानं यद्यक- ल्पताऽपि धर्मधार्मभावः क्वचिदयिष्यत देदमुकं व्यावर्तक्रमभविष्यन्न चेतदेयं भवता धर्मर्मिभावस्य कल्पितस्येव सर्वाङ्गीकारात् । न केवलं कल्पिताघटादिरेव सविशेषः किन्तु कल्पितं सर्वमेय सबिशे. पमिति कल्पितविरोषस्य ब्रह्मवृतिधर्मस्य पक्षत्वे पूर्वोक्तदोषानुपा यावश्यकः । निर्विशेष ब्रह्मेश ब्रह्मत्वमिति द्वितीयकल्ये तु ब्रह्म तित्यरूप हेतुहिय स्यरूपासिद्धिः । न हि निर्विशे प्राधाराधे. यभायानुप्रवेशसंभावनाऽपि । अनुप्रवेशे या निर्विशेषतासंभवः । परमार्थसनिष्ठान्योन्यामाप्रतियोगिताउनयच्छेदकत्वयत्तानि- श्चयधिपये ब्रह्मपयवाध्यत्यसत्येन साध्यव्यापकत्वात् । शुक्तिक. प्यस्य शुन्यच्छिन्नचिट्टतित्वेन ब्रह्मतितया तत्र धामाध्यत्यधिर. + निधिशेषस्य पचतामति ।

·- राहपतिः । हेण साधनाव्यापकतया च अबाध्यत्व भवत्युयाधिः । एव च साध्य यक्षावृति सोपाधिकन्वादिति मुद्या उपाधे पकत्वमित्यवहितेव. धेयम् । किञ्च घटादेरपि घटाधवच्छिन्नब्रह्मवृत्तितया तत्र च पर- मार्थसद्भुतब्रह्मनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्मवावाट् व्य भिचारः स्फुट एव । यदि तु तादृशव्यभिचारपरिहाराय निरवच्छिन्न- ब्रह्मवृतित्वं विवक्ष्यते तदा पुनरप्रसिद्धिब्रह्मात्वस्याधेयताधिकर णतानिरूपकताऽनवच्छेदकधर्मत्वेन शुद्धे ब्रह्मणि कस्यापि भवताति त्वस्याङ्गीकर्तुमशस्यत्वात् । शुद्ध म्वप्रकाशमित्यादेरपि व्यवहारस्य भवता अशुद्धत्वमस्यप्रकाशत्वव्यापकमित्यर्थसमायणेन युद्धस्य कथ. मध्यपुरस्व त्विात् । माध्यादिमते तु अभिननिमितोपादानब्रह्मकार. यत्वाङ्गीकारेण । विघ्या सकाशाद्भुत नगतरत्र ध स्थितमिति विष्णुपुराणक्तरीत्या जगता ब्रह्मवृत्तितया तच च साध्यविरहेण व्यभिचारः स्पष्ट इति क्रिमामेड़नेन । ब्रह्मत्व परमार्थसन्निष्ठान्यो न्याभाषप्रतियोगितापच्छेदकमतावृन धर्मत्वाद् । घटत्वषदि- त्यनेन सत्प्रतिपक्षताऽपि । भवति हि अतद्व्यावृतधी घटत्य तच्च परमार्थसत्स्वरूपब्रह्मनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकमपि । अषय विपक्षबाधकस्सको घटब्रह्मगारेक्यप्रसङ्ग एघ । यदि हि अतव्यावृत घटत्व परमार्थसत्स्वरूपब्रह्मनिष्ठान्योन्यामावलियो. गितावच्छेदक नामविप्यदषिप्यत्तदा घटब्रह्मणोरक्यमिति । परमार्थसत्प्रतियोगिको भेदो न परमार्थमनिष्ठः । परमार्य सत्प्रतियोगिकत्वात् । परमार्थसत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभापदिति द्वितीयन्यायप्रयोगोऽय घटप्रतियोगिनोभेदो न घनिष्ठः । घटप्र- तियोगिकत्वात् । घटस्वाधिनप्रतियोगिकामादित्याभासस अताश्नधर्मसमसाधारणधर्मत्यम् ।

·१२४ तात्पर्यदीपिकायाम् । मानः । तथा हि यदि परमार्थसत्प्रतियोगिकभेदम्य परमार्थमन्नि. तृत्वाभावः परमार्थमत्त्वावच्छिन्न प्रतियोगिकाभावं निदर्शनीकृत्य पर- मार्थसत्प्रतियोगिकत्वमावण साध्येत तर्हि घटेप घटप्रतियोगि- कभेदामभवेन घटेश्यमभ्युपगच्छताम् एकं घटमपहाय घटान्तरे पुंसां प्रवृत्यादिकं सर्वथैव बाध्येतेत्यविदितलाकयाचो भवान् फर्थ दार्शनिकः । यदि तु तत्र घटव्यक्तीनां पहुत्वातया माभूदिह तु ब्रह्मण एव सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यस्य सत्स्वरूपत्वादय- रस्य च वस्तुजातस्यातयाभाषान्न परमार्थसत्प्रतियोगिकभेदोऽपि ब्रह्मणीति समाधत्से । तत्किं ब्रह्माण्डभापडं सकल मिथ्याभूतमय- धृत्य सबै सिपाधयिक्तिमय सिद्धबदभिधातुं प्रवृत्तोऽसि । उतासि- द्धमर्थमनुमातुम् । तत्र प्रथमे कल्पे पदार्थान् सिद्धवदभिधाय शिष्या चाचंयमा प्रतारणीया भवन्ति । न तु बलिना वादिना वाग्मिनः । सद्यदि केवल सत्स्वरूये ब्रह्माणि सत्वमवधृतं तदतिरिक्तस्य च मिथ्यात्वं हि फिमनुमानेन । असिद्धाथीनुमानपक्षे तु घटादयोऽपि सत्त्वेन विवादविषया इति घटव्यक्तीनां बहुत्यातच यथा घटप्रति- योगिक भेदस्य घटे सत्यं या ब्रह्मण: सत्स्वरूपस्यकव्यक्तिमत्येन तप ब्रह्माणि ब्रह्मप्रतियोगिभेदस्यासंभयेऽपि घटादिप्रतियोगिकभेद- स्यावश्यकतया घटादीनां धावाध्यत्येन स्वरनिहावादिनाच सत्त्वस्य साधितत्वात्परमायसदभूतघटादिप्रतियोगिको भेदो भवति परमार्थमत्स्वरूपननिष्ठ इति परमार्थत्यतियोगिको भेदा न एरमार्यनिष्ठ इत्यनुमानं बाधितं भवति । किंच परमार्थसत्प्रतियोगिको भेदो द्वित्यादिना ध्यासज्य- तिधर्मण परमार्थसत्यपि घर्तते इति परमार्थसत्प्रतियोगिशत्वं व्यभिधारि । यदि व्यभिचारयारणाय हेतो परमार्थसत्पतियोगि- ·खेहपतिः। कत्वमपहाय परमार्थसत्त्वारच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमुच्येत । तदा स्वरूपासिद्धिः । यथा हि घटप्रतियोगिकभेदी घटत्वावच्छिन्नप्रति योगिताकभेदश्चामा विभिन्नाव्य परमार्थसत्प्रतियोगिभेद-परमा र्थसत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदावपि भिन्न।। किय सति परमार्थसत्प्रतियोगिको भेदो न परमार्थस निष्ठः । परमार्थसत्त्वावच्छिन्नमतियोगिताकत्वात् । परमार्थसत्त्वा घछिनप्रतियोगिताकभेदवदित न्यायाकारी वक्तव्यस्तदेतदसम जिस हेतादृष्टान्तमायासभवात् । न ह्यान्वयमुपयाति पर्वता वटिमान् । धमात् । यथा धूम इति । अथ घटानेकव्यत्तिाकस्थले भेदे बाधनिश्चयस्य प्रतिव- न्धकत्वानुरोधेन सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वाङ्गीकारस्यावश्यकत्वेऽपि परमार्थसत्या ब्रह्मव्यक्तरेक्यान्न तर सामान्यधावच्छिन्नन्वमङ्गीकुर्मः। सब च परमार्थसत्प्रतियोगिफत्वमेव हेतुरस्तु न तु परमार्थसत्त्वा वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वमिति चेन द्विवादिना व्यासज्यतिधर्मेण स्वस्मिन्नपि स्वभेदसत्त्वेन तव्यावृत्तये सामान्यधर्मावच्छिन्नत्वाङ्गी कारस्याघश्यकत्वात् । ब्रह्मव्यक्तिरेव सतीत्येतन्निश्चयस्य नगदस वनिश्चयपूर्वकतया मिथ्यात्वानुमिते. पूर्व तया निश्चयासमयेन निस्तानमित्या ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य मिथ्यात्वासिद्धेश्च । यतु भेदत्वारच्छिन्न सद्विलक्षणप्रतियोग्यधिकरणान्यतरवत् । प्रभावत्वाच्छुक्तिरूप्यप्रतियोगिझाभावयत् । अव सद्विलक्षणं यत्स्यप्रति योगिस्याधिकरणयोरन्यसातत्सन्धित्व माध्यम्, । एप च सदन्यप्रति. योगिकत्व-सदन्याधिकरणकत्वयोरन्यतरयत्व माध्यत्वेन पर्ययस्यति ततश्च स्वत्वस्याननुगमेन दृष्टान्तपक्षसाधारणस्य स्थत्यस्येकम्याभावे.

·१२६ तात्पर्षदीपिकायाम् । ऽपि न दोपः । नापि स्वत्वस्य साध्यदृष्टान्तभेदभिन्नत्वेऽपि स्यरूपा सिद्धिदृष्टान्तवैकल्य चेति घादिनोऽभिमन्यन्ते । तदतिस्थधीयः सोपाधिकत्वात्तथा हि ययव साधावता निश्चयविषयत्व शुक्तिरूप्यप्रतियोगिकाभावे तचास्ति कल्पितप्रति योगिफत्वमिति साध्यव्यापकत्वम् । प्रभारत्वं तु अलीकनिष्ठेघा घट- निग्रेघा ब्रह्मभेदेऽपि तत्र कल्पितप्रतियोगिफत्व नास्तीति साधना- ध्यापकत्वाचेति कल्पितप्रतियोगिक्रत्व भवत्युपाधिः । एष ध भेद- त्वावच्छिन्न सद्विलक्षण-प्रतियोग्यधिकरणान्यतराभाववत् । कल्पित- प्रतियोगिफत्वाभावादित्युपाध्यभावेन साध्याभावोऽनुमातव्यः । किच भेदत्वावच्छिन्न सद्विलक्षण-प्रतियग्यधिकरणान्यतरवत् । अभावत्वा दिति *नाति. 1 नियमनेरपेक्ष्येण अभावत्वमापसाजात्येनानुमानस्य प्रवृत्तत्वात् । अन्यथा तु ब्रह्मत्व परमार्थ पदभिन्नत्वव्याप्यम् । दृश्यावृतिधर्मत्यादलोकत्यवत् । वायुधाक रूपयत् । अनित्यत्वा- कपालवदित्यपि माध्येत । दृश्यावृत्तिधर्मत्ववतया साजात्यमाषण परमार्थमभिन्नत्वव्याप्यत्वस्य निर्विशेपे ब्रह्माणि । अनित्यत्वसामा. त्येन रूपयाताया पाययीयवाणुके च यतुं शश्चत्वादिति सुमक्ष्ममतिभिः स्वमिह यहहनीयमिति घिस्तरभिया सूप्णीमास्महे ॥ यदपि परमार्थसनिठोभेद. । परम सत्यतियोगिकत्यामाय- थान परमार्थसदधिकरणात्वात् । शुक्तिरूप्यप्रतियोगिकभेदयदित्यप परमार्थमति परमार्थसभेदासभवेन परमार्थसन्निभेदे परमार्थ सत्य • जायते माधयेधय॑माणापतिष्ठसे ध्याप्तिनरपेक्ष्येण देतुसपैति पाल सास्कर्तरि तिना शातिपदमिति । + शब्दाजन्यत्तिविषयमेव इश्यत्वं सतश्व गुरे प्राण प्रलोके च कंपन पाठजन्मतिविधयत्यसवादायहरमत्व वालोरमसाधारको धर्म इत्यन सपाली परमार्थभिवमिष्ट्रिाला निविशेषे प्रक्षयपपीति एन्यान्य ।

·१२० खेहपूर्ति.। तियोगिकत्वाभावानुमित्या सती व्यक्तित्व सिध्यतीति तदतिरि तस्य जगतो मिथ्यात्वनिर्वाहः । एव च परमार्थसदधिकरणकत्व मस्ति शुक्तिरुप्यादिप्रतियोगिके चिदात्मर्तिनि भेदे भवति च तत्र परमार्थसत्प्रतियोगिकत्वाभावोऽपीति परेऽभिनिविशन्ते । तदेतदपि दुरभिनिवेशमात्र तथा हि यथा घटे घटत्वार- च्छिन्नप्रतियोगिताकभेदासमवेऽपि घटप्रतियोगिकभेदयत्वमवाधित तथा सति सत्त्वावच्छिन्नमतियोगिताकाभावविरहेऽपि सत्प्रतियोगिझा- भावसत्त्वे कि प्रतिबन्धकम् । एव च घटनिष्ठोभेदोघटप्रतियोगिक त्वाभावधान् । घटाधिकरणकत्वादित्याभाससाम्य छ। घटव्यक्तीना नानात्यस्येव परमार्थसतीनां व्यक्तीनामप्यानन्त्यस्य परणाभ्युपेयतया प्रमाणान्तरेण तदनिराकृत्य परमार्थसत्या व्यक्तरेक्यस्यानेनानुमानेन व्यवस्थापयितुमशस्यत्वात् । कि चाचानुमाने कल्पितप्रतियोगिकत्वमुपाधिस्तस्य परमा र्थसत्प्रतियोगिकन्वाभावनिश्चयविषयक्तिरूप्याद्यभाषव्यक्तिव्यापक- तया परमार्थसदधिकरणकत्व ब्रह्मर्सिनि घटभेदेऽपि तर कल्पित- प्रतियोगिफत्व नास्तीति साधनाध्यापकत्याच । सय च परमार्थस निठोभेदः । परमार्थसत्प्रतियोगिक । कल्पितप्रतियोगिकत्याभावा दित्यनुमानेन स्थापनानुमानप्रतिरोधादकिचिदिदम् । न च ग्रसर तिनि घटायभावे घटादेर्मया कल्पितत्वाहीकारण कल्पितप्रति योगिकत्वपत्त्वेन साधनव्यापकतया फयमुपाधित्य तस्य भवेदिति पाच्यम् । मिथ्यात्वानुमिते पूर्घ घटादे कल्पितत्यासिट्टा तथाऽभि धानानुपपत्ते. । अम्सु वा साधनाव्यापकत्वसदेहेन कल्पितातियोगि- फत्य मंदिग्धोपाधिस्ततोऽप्यय मंदिग्धोपाधितया परे माध्यमदेश- निर्यिपत्रमादिना। .

·৭=
तात्पर्यदीपिकायाम् ।
| মাঘ ঘন ঘনিবযামিনিমাইমমি আলিম
নামসরূনা দি নাযিঘন ঘিঘামিমি নমিম মিম: ।
मचं चाचानुमाने पर प्युपाधयामतिमा स्ययमहनीया इति
দি মুবি মনিন।
যৰি যিম সমামেমলে মিমাে -
মানবিশ্বা। বলমিয়ূনিম্মায়। মিত্রা
অনুমানাঘঘোনামালিয়ানিস্তা। বৃথা।
ভুল ধৰায়নি। অমিথনিত্যাদি
। যেম। পূহ যমায়িত্বহ। মইশকুনি
স্যা । মাশিমাবিশ্ব।
যমিলি মিলামাবাথিনযোধি
(যম। আধোদিত্য। মুধি বিঘনৗ বাদি
বির খানমিলনামানাথ গমনাই থাকিমি।
আশ্রয় ইত্যাখা থমাসয়নিক মিলনামায়
| স্যা। অন্ধ মিমাত্র চালসমাবিলিগ্রামিযায় নি
আস্ত সায়াহ্মেদিনাবানন মাধ্যমিম
যাধি থেমাে ন বিদাঘনাঘ মামা?
নিমিয় ব ক্লিগিgআ মিয়া বাদ্বিয়।
মিtoা যাচ্ছিলাম?নি বামমিলত্যহিলি আ.
ঘনিষ্টায়। এ মিল্লা মসমিয়ামিনিসা
বন্ধ। মিয়া সাহমিমাদি বদমির
আধিপ।
মিষ্টি মেন্যাই ঘমিত্রাদিন
মিশ্লাস্ট মামলাসিম্বিয়ায় গালিgি•

·१२९ स्नेहपतिः । द्विस्तदाऽभविष्यद यद्यभविष्यन्मिथ्याभूतसकलान्त:पातित्वं व्याय- हारिकस्य घटादेर्जगतस्तदेव त्यसिद्धं सिहा पाऽनुमानवेयर्य, न हि हेत्वसिद्धो साध्यसिद्धिसंभवः । किंच पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपने ब्रह्मतुच्छाभपातिरिक्ताया: अघिद्यानिवृत्तर्मिथ्यात्वानङ्गीकारेण मिथ्यात्वं ब्रह्मलुच्छोमयातिरिक्त- त्वयभिचारीति बाधाऽपि । मुखमस्तीति न्यायेन ब्रह्म -तुच्छ-पञ्च. मप्रकाराघिद्यानिवृत्तिव्यतिरिक्तत्वव्यापकत्वोको तु किमपराद्धमस्मा- भिरेष यदस्मदभ्यर्थितं साध्यतापच्छेदककुदा जगयतिरिक्तत्वविशेष याप्रक्षेपं न क्षमसे । यदि तु जगतामिथ्यात्वादेय तादृशविशेषणं न ৪ই জুন দুই ষ্ট্রি অন্সিন্যান্য মুমষ ঘমমধ্যাহফিল पारयसि । न हि केनचित्रमाणेनानपधायार्थ प्रामाणिकाः प्रदधते । यथा च श्रुतिर्मिथ्यात्वे न प्रमाण तथा स्थापसरे साथूपपादयिष्यामः । मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वाति अवे तसिद्धिकृदुक्ते पूर्वोक्तपक्षसाध्यके हेत्यन्तरे अत्यन्तामायाप्रतियोगि- त्वमाधोक्तो दृष्टान्ते दृश्यत्वे साधनधेकल्यं ब्रह्मालीकवृत्यत्यन्तामा- घप्रतियोगित्याद दृश्यत्यस्येति तद्वारणाय मिथ्यात्वसमानाधिकर. पान्तमुपातम् । तदुपादाने तु दृश्यत्वस्य ब्रह्मादिकृत्यत्यन्ताभाय. प्रतियोगित्वेऽपि मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यान दृष्टान्त साधनकल्यम् । पतकुक्षा मिथ्यात्वगन्दस्य भाषप्रधा*न. निर्देगरूपतया मध्यात्वत्वार्यकतया हेतुकुवापि मिथ्यात्यसमाना. धिकरणात्यन्तामाधप्रतियोगितानवच्छेदकत्वमर्थः । न सहेतुकुलो • प्रजयपनीले विद्यमानो योग्यतामावलतियोगिवादि যমাষ্টমাসটা অস্কাল্টেজেমিসন্ধায় मसापच्चारणं भावधानियः। १ ·१३० तात्पर्यदीपिकायाम् । समानाधिकरणान्तं माभूत् । भवतु च ब्रह्मन्यमेयत्वयादृष्टान्तत. योपन्यासरायोरुभयोरपि धर्मयारत्यन्ताभावप्रतियोगिताउनवच्छेद- कत्वेन दृशान्तत्वसंभवादिति याच्यम् । उभयोरपि दृष्टान्तयारन्यत. रामिद्धतयोपन्यासासंभवात् । मेयत्वस्य भेदयादिभिरत्यत्ताभावा. प्रतियोगित्वाङ्गीकारऽपि मिथ्यात्वादिभिस्तदनङ्गीकारात् । मिथ्यात्ववादिभित्र मयत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वाभ्युपगमे ऽपि भेदवादिभिस्तदनभ्युपगमाच्च । मिथ्यात्वत्वं ब्रह्मतुच्छोमयातिरिक्तत्वव्यापकताव छेदकमि त्यनुमितिशरीरे प्रविष्टं यद् व्यापकताबछेदकत्व सत्कुक्षिनितिग्राभा- घीयप्रतियोगिता देशिमविशेषणतावश्यावच्छिन्ना याद्याऽन्यथा तु নষ্ট্রাসনিলিমানাধিনাঙীনঘাচ্ছিন্নামাষ- प्रतियोगितावच्छेदकमेव मिथ्यात्वत्वमिति बाधः स्यात् । एवं मि- ध्यात्वसमानाधिकरणात्यन्तामारप्रतियोगिता नवच्छेदकत्वरूप हेत। নিয়মনিষ্টামিনথি ঔন্ধিবিন্নী নামাচ্ছিন্ন মান- रथा मिथ्यात्वत्वे मिथ्यात्वसमानाधिकरमापावीयौदामनस्वरूप-- संयोगादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्यसत्यास्पद गासिद्धिः स्यादिति प्रतियोगिता संबन्धविशेषावच्छिन्नोपादेयेति पादिना मन्यन्ते । अषेवं ब्रमहे मिथ्यात्वं ब्रह्मतुच्छोभयातिरिक्तत्वव्यापकम् । मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्यादित्यनुमाने घटा- दीनां मिथ्यात्वसिटुंग मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो गित्वरूपहेतुसिद्धिः । तदप्रतियोगित्वरूपहेतुसिद्धा च मिथ्यात्व. सिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः ।

·१३१ स्नेहपतिः। किं च घटादो यदि मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषा- प्रतियोगित्वं सिटुं तहि किमणिप्यतेऽनुमातुं हेतुमिदोर घटादे- मिथ्यात्वसिद्धा सिद्धसाधनात् । यदि तु मिथ्यात्वे ब्रह्मतुच्छोभयातिरिक्तत्वव्यापकत्वस्य सिपार्धापितत्वातेन रूपेण च माध्यस्य पूर्वमनिर्णयान हेतुमता ज्ञानमाय सिद्धसाधनावकाश इति बरे तदाऽपि हेत्वसिद्धिर्न हि मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषाप्रतियोगित्वं घटादो घादिना ऽभ्ययेयते तेन घटादेरवाध्यत्वाभिधानात् । ब्रह्मभिन्नत्वादिना मिथ्यात्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषाप्र- तियोगित्वं घटादेरनुमाय हेतुसिटुानन्तरमेनदनुमानप्रवृत्तिरिति तु पुनराशामादकमात्र ब्रह्मभिन्न धार्मिथ्यात्यसाधने सोपाधिकताया: पूर्वमेव व्यवस्थापितत्वात् । दृश्यत्वादिना मिथ्यात्यसमानाधिकरणात्यन्ताभारातियो. गित्यानुमानमपि पालिथवागविलसितमा दृश्यात्य घटादेः सत्यत्वे दृगदृश्य संबन्धस्य व्यवस्थापयिष्यमाणतया दृश्यत्वेन तदनुमाना संभवात् । वस्तुतस्तु येन निर्विशेषदृशिमग्हाय नान्यदभ्यपेयते सन्मत एव दृगदृश्य सबन्धानुपपत्तिरत्यादिकं पराक्रम्य निरूपाय तास्मा दृरादृश्यसबन्धनिरूपणप्रकरणे। किचेदमनुमानम् । ब्रह्म मुच्छामयातिरिक्तत्वं न मिथ्यात्य ध्याप्यम् अवाध्यवृत्तित्वात् । दोशजन्यवृत्तित्यात् । अमिथ्यात्येन योगिनानविपश्यत्यासाभगवदीयज्ञानगोचरत्वाद्वारा ब्रह्माच्छाभया- तिरिक्तत्वं न मिथ्यात्क्याप्यम् । पञ्चमप्रकाराविदाानितिपतित्वा- • मिथ्याभूत पदार्थात योगिनो मिथ्यात्वनेशामधारयनीति चोगिडावि पत्य मामाध्यात्यायोममिति थालियभावित पदाधिगमामा योपिनामपान्त- रसम भत्तोना प्रश्ने भावपसमापवात ·१३२ तात्यर्यदीपिकायाम् । दित्यादिनानुमानवानेन सत्प्रतिपक्षितमपि । तस्मान्मिथ्यात्वसमा- माधिकरणात्यन्तामावाप्रतियोगिता न मिथ्यात्वानुमानप्रयत: केपाधि- दमीषा पदभ्यां संचरमाणस्य खड्डालस्य चन्द्रलोकगमनप्रयत्नायित इति विचक्षणाः । यह दृश्यत्वं परमार्थसदति । अभिधेयमावृतिधर्मत्वा- च्छुक्तिरूप्यत्वक्त। अत्र दृश्यत्वं दृक्प्रतियोगिकत्वविशिष्ट व्यावहारिक तादात्म्यम् । प्रपञ्चनिष्पग्रहातादात्म्यस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वेन बाधादाद्यं विशेषणम् । ब्रह्मणो ब्रह्माणि प्रातीतिकतादात्म्ये बाधादन्त्यम् । न च तयोरुभयोर्ब्रह्मवृत्तित्वं मिति साध्यसत्वान्न बाध इति वाच्यम् । त- थाऽपि सर्वदृश्यमिथ्यात्वसिद्धिरूपस्य प्रकृतानुमानफलस्योक्तविशेषणा- धीनत्वात् । अत्र हेतो मारपदं संपातायातं तेन वाच्यावृत्तिस्याद ब्रह्मा वृत्तित्वादिति यावत् । पक्षभेदनियन्धनः पूर्वोक्तानुमानाद विशेषः । यदपि च दृश्यत्वं परमार्थसदिन्नत्वव्यापकम् । दृश्येतरायति. धर्मत्वात । प्रातिभासिकत्यदित्येते तु न्यायप्रयोगा सोपाधिकत्या. दुपेक्षणीयो । तथा हि परमार्थसतित्वमाश्मियविषयीभूतशुक्ति- रुप्यत्यादिव्यापकं भवति फल्पनेकशरीरवृतित्वं तच्चाभि तिघटत्याद्यव्यापकमपि घटत्वादिमति फल्पनेकशरीरवृत्तित्यामा. धात् । एवं द्वितीयानुमाने दोपगण डुहनीय: स्ययं कुशलेः । नच योगाचारपने दृष्टिसृष्ट्यादिपवेध कल्पनेकथरीरत्वं साधनव्यापफमपीति कथं तस्योपाधित्वमिति गम् । निर्विशेष- প্লব্রিা হিমালয়া মহামারি বাল্য नीयत्वात् । योगाधारमतं गरणीकृत्य घटादें फल्पनेकशरीरत्याभ्यः पगमे तु किमी यल्पनात्यहा घटादयो भावा इति भणा भवान् । - • वय कम्पनाथम्या स्पर ·नेहपतिः। येन यदा ज्ञायन्ते तत्कल्पनाविश्रान्तात्मानस्ते इत्युक्तो तु फल्प- नानामसाधारणत्वाद् घटादीनां सर्वोपभोगयोग्यानां साधारण्यानु. पपत्तिः । साधारण्यमपि कल्पनेकशरीरमिति का दतिरित्युत्तो तु साधारण्यस्य तदेकमाझ्यवहरणीयत्वे सर्वसाधारणपभङ्गका तंदयस्येव । स्थनोपलब्धमहाजनतादिव्यवहारपदमुष्य सर्वस्य व्यय- हारजातस्य व्यवहतमापकल्पनाविप्रान्तात्मस्वरूपत्वाभ्युपगमे तु मणिमयमण्डपप्रविष्टसारमेयापकल्पितानेकस्वजातीयश्वोपलम्भेन समुत्पनद्वषोद्रेकस्य भपमाणस्य योगाचारस्येव प्रतिध्वनिकाल्पताने. फगुनविपक्षस्य शुनी व्यवहारषदेप ते स्वकल्पितसर्वपरिकरस्य कथाव्यपहारः कयङ्कार विद्वत्सदसि नोपहासास्पदप्तामुपेयात् । पादस्य तद्विषयस्य प्रतियादिनः प्रमाणादेमध्यस्थस्य कथाफलस्वरू- पस्यैकतरकोट्यवधारणस्य धादिविजयस्य या भवतेष कल्पिसत्येन ततोऽस्य वेगास्यमयलम्व्यापि बेजात्यकल्पनानवकागात ध्यपहरमा वितुषामपि व्यवहारे यावव्ययहारकालं पश्या- दिमिर्भवत्येव समान इति फाऽधिकाऽधिक्षेपसंभावना ब्रह्मयादिना. मस्माकमितीटापतो तुक नाम भवन्नये मोवकथाप्रस्तावमयो ऽपि । मोक्षा हि सम्यग्ज्ञानाद् भवतीति सर्वादिसिद्धान्तः । तच्च ज्ञानं पश्यादीनामिय कल्पनेकविप्रान्तरूपमिति सस्य समीधीनता सर्व আচৰি ব্ৰইনি মাথা নাম সুম ফাইনায়াপথ इति स्पष्टमेशाधिकं तु दृष्टिसृष्टिपक्षप्रतिक्षेपापसरे ऽभिधास्यते । • भाष्यम प्रयाध्याविश्यकत्वन तथाभाय मर्यशाळभोघाभापाय मानस्य स्वयं दोषजन्यस्वनाविवशत्यसलायाध्याविषयवस्वाभाठिये। मादिशिता विभिप्रमाशिवालो। पयाध्याविषयत्वादिषय मेोपनबाडामनिरपणावि पाया विसाधारमाया दुषधारणतया मेजिनमताने निवपपस्य गोयागुम्यापि या ममयस्वाठियादिना विषिष्यमायस्वादिति भाव ।

·तात्पर्यदीपिकायाम् । বিন্যাতিনানানয়নন ধন্সমিমিথি। মঙ্গোলিগ্রাম লাথিলমাকামিয়ামি নমিত্মানমানসয: ঐধি- ধর্মীয় বহুমায ভালয় লাঙ্গলময়নাযিম ঘুমি বিধব:। যমু হয় ঘষাঘবনি। সিইন্নাঘনিষা- शुक्तिरूप्यत्वयत्। अप दृश्यत्वं दृक्पतियोगिफत्यषिशिष् व्यायपारिक শাম্মম্। সনিয়মাৱাশ্যয় ল্লবি অন থাকায় যিয়। স্নায়বি সামামিনাহাম্মী আখান। ন ত্ব মঠাইমালনি মিশি ভাঙার যখ খুশি খার। - হিমিগ্রামব্রিয়ানমালয়াহিমৗ ঘ্যা- বীনা। অপমা মাযহামায়ামইন থানায়লা নিবিশি যায়। বহুদিন ধুলামানা বির। এবি ব স যাব্রিক্ষ্মাহ। সাব- ঘমস্যা। মামিমান্ধিবিমান বালা ৪াবাজি ঘাটা। নয়া দি মােয়শনযুগxxলিবিয়ামদিকা- সম্মাহিয়া ময়নি শেষনিশ্ব বাবা নিঃশ্বাসমথি এবিমাৰ ঘনীদেংমা. বা। হথ বিবাদমান ইথায় রানীয়; ব জয়া: = হ যাচেন ছিদ্বিগ ও শনাল খিনাজমনি কত বাঘিমনি গরম। নিরিবি প্লাবিনা বিধায়াথানায় হামযাথি বাংলা নীয়া ফালাগান গঘেীয় ঘাই দাযীশাস লম ও জিমঘহ্মমনা খায়া মায়া ছবি ময়ম। * ।

·खेहपतिः । निस्तत्वं तर्कपडात्वान्ममरीचिकाजलदित्यनुमाने बाध्यत्य-प्र- माणागम्यत्व-दोपजन्यत्वाद्युपाधिप्रदर्शनपरत्वादिति समाहितं त- तश्च निरुतानुमाने दोषजन्यत्वं तदेवोपाधिः स्याद्यदि अविद्याया दोपरूपत्वं नाङ्गीक्रियेत । इतरथा तु अविद्यारूपदोपजन्यतायाः साधनव्याएकतया कथमुपाधित्वमिति स्वयमेव विवेचय । यदपि दृश्यत्वादिना घटादेोषजन्यत्वमनुमाय दोपजन्यत्वस्य साधन- ध्यापकत्वप्रदर्शनसनहनं तदप्यस्थाने साहसमाचं दृश्यत्वस्य दोप- जन्यत्वाव्याप्यत्वात् । यथा चेततथाऽये साधु* निरूपयिष्यामः । एवमन्येऽपि निरुक्तयुक्त्या कुशलरूपाधयः स्वयं समुदाव्या इति तूष्णीमास्महे विस्तरभीरवः । ब्रह्मत्वं परमार्थसदिनत्वयाप्यम् । दृश्यावृत्तिधर्मत्वादली- कत्ववदित्यामाससाम्यं च द्वितीयानयोगे । यदि तु कल्पितमावस्य स्वपमानजातीयपदार्थपूर्वकत्वनियमादकल्पितं किंचित्प्रधानमत. णीयमिति तदेव सन्माप ब्रह्मेत्यगत्याङ्गीकरणीयमापद्यते इति न ब्रह्मत्वे परमार्थसन्नित्वत्र्याप्यत्वसिद्धिरिति ये हन्त ताह कल्पितस्याकल्पितपूर्वकत्त्वनियमोऽपि न सिद्धः किन्तु स्वसजातीय- पूर्वकल्वनियमः । स च पूर्वप्रपञ्चजातीयोतरप्रपञ्चजननेनेव निर्वह. तीति नाकल्पितपदार्थपूर्वकत्वावश्यभावसिद्धिः । अध्यासो हि स्वकारणं सस्कारमयेवते न तु संस्कारस्य संस्कारविषयस्य अधिष्ठानस्य वा सत्यतां यथा घटेो दण्डमपेक्षते न तु सन्तं दण्डमनुपयोगादान्यथासिद्धत्वाच्च । नापि प्रमाजन्यसस्का- 'एसबन्धनिरमायमरे। + परमतं प्रविश्य तन्मतरीत्येव घिराकरण प्रस्तावोऽयं वादिनानियहार्यमेव स्वीयफयाकोशलप्रदर्शनाचीयस्तुतस्तु तत्र सब स्वातन्त्र्येण निनाभ्युपेतसरपयेव धाम पसारमिति दायन्तोनिरीचन्ताम् ।

·१३४ तात्पर्यदीपिकायाम् । तत्स्ट्रक्तं कल्पनेकथरीरवृतित्वं माध्यव्यापर्क भवद् घट- स्यायव्यायक्रतया भयत्युषाधिरिति । एवं दोपसहस्तेन्द्रियजन्य- ज्ञानविषयपदार्थधृतित्वं दोपजन्यवृतित्वं बाध्यवृतित्वं प्रातिभासि- फवृतित्यमित्येवमाद्यनेकोपाधियोगादकिचिदिदमनुमानमिति सन्तः प्रतिजानते । यथा च निरुक्तोपाधिषु स्वाभावेन साध्याभावोन्नयने न व्यर्थविशेषणघटितत्यादिशङ्काप्रसरसंभवसाया पूर्वमेयास्माभिः प्रसङ्गतोऽसदुपपादितमिति नेहाधिकं वक्तुमयमरः । एयं दृश्यत्वं परमार्थसदवृत्ति । अभिधेययात्रवृतित्वाच्छुक्ति- रुप्यत्ययदिति द्वितीयप्रयोगेऽपि दोषजन्य* य*त्वमुपाधिः । न च दोपज- न्यत्वपदेन यदि सामान्यतो दोपजन्यत्वमुच्यते तदा अविद्यात्मक- दोपजन्यताया जगन्माचे निर्विशेषाद्वेतिनाऽङ्गीकृतत्वात्साधनव्याप कमपि तदिति कथं तस्योपाधित्वं यदि त्वागन्तुदोषजन्यत्वमु. च्यते सदा तत्साधनाव्यापकमपि भवतीति भवत्युपाधिस्तथाऽपि स्वाभावेन साध्याभावोन्नयने आगन्तुकदोषजन्यत्वरूपहेतो भाग न्तुकांशवेययन व्यर्थविशेषणघटितत्वाद व्याप्यत्वासिद्धिरिति कथ दोषजन्यत्वमुपाधिरिति वाच्यम् । अविद्याया दोषरूपत्वाङ्गीकारे दोपत्यादोयत्वव्यवस्थाया अध्यसंभवेन अविद्याया दापरूपत्वानङ्गीकारादिति पूर्वमेवास्माभिरु. पपादनात् । त्वयाऽपि ध विमिथ्यात्वस्यागमादिवाघोद्धारणकरये जगन्मिथ्यात्वषादिना मते नाभाष उपलब्धेः । वेधाच्च न स्यमादिधदिति ब्रह्मसूत्रद्वयोपरोधमाशङ्कर स्वमवेधोक्तेः । विमत + अब साध्यध्यापकतावच्छेदकसंबन्ध । साधनाध्यापकतापच्छेटफर्मप्रधाचा चमीय स्वयं मूरिभि + अद्वेतसिटिकारेश ·हपतिः । ૧૩છે नसंध्यत्वाभिधानस्य स्वहस्तानबदनिगडक्टुपहासास्पदत्वात् । भोपादानाज्ञानविषयस्याधिष्ठानस्य सत्यत्वनियमोऽप्यसिद्धः शुक्त- रधिष्ठानभूतायाः सत्यत्वधिरहेऽपि रूप्योपादानाज्ञानविषयत्वस्य त्ययेशेगमात् । यदि तु तंच युक्तिप्यापेक्षा शुताधिकसताकत्वान्न तन्नि यममा इत्यभिमन्यसे नहि तदप्याविश्याभिधानमेव । अध्यस्ता- ইয়াছিদ্যাননম্বৰূলেয়ায়খীয়ময়খিালঘিষনাযা अनपेक्षणीयत्वात् । तादृशनियमस्य वाध्यस्ताधिष्ठानयोरुभयोर. ध्यस्तत्वेऽपि निर्वाह्यत्वात् । तत एव च ब्रह्मण्यध्यस्तेऽपि त्वन्म. तसिद्धाधिष्ठानभावे शुक्यादौ रुप्यादाध्यामनिवाहोऽन्यथा तु शुक्ते- रूप्यस्यं चोभयोरथ्यस्तनया कथमध्यस्ताधिष्ठानभावोऽवकल्पेत । यच्चासत्यस्य सर्वस्याप्यज्ञानकल्पितत्वेनाज्ञानविषयत्वमुक्त तदप्यनालाच्येव सर्वकल्पकस्याज्ञानस्यापि कल्पितत्वाविशेषेणाज्ञान- विषयत्वाभ्युपगमे तस्य तस्य पुनरज्ञानविषयत्वाङ्गीकारेऽनवस्थित. कल्पनापरम्परोपनिपातापतेः । याधिष्ठानासत्यत्वे धिष्ठानज्ञानस्य भमाबाधकत्वप्रसङ्ग श्चादितः सेोऽपि नियुक्तिक एव । न ह्यधिष्ठानज्ञानस्य बाधकत्वे अधिष्ठानस्य सत्यत्वं तन्तं किन्तु तन्नानस्य सर्ववादिकृतं भ्रमत्वना नानास्कन्दितत्वादिकमेव तन्वाधिष्ठानस्य कल्पितत्वेऽपि संमति । अत एव यच वस्तुतो रज्जुविषये सर्प-भूदलनाम्य धाराममपरम्परा तोतरोतरणाध्यस्तेनाप्यध्यस्तस्य पूर्वपूर्वस्य निवृत्तिरिति सार्वज- नीनानुभवः । • सके पूर्वपूर्ण मममपसापरापरममस्थले उदोध्येनाध्यसेनापि पूर्वापसरल मानुविकमिति भाषः।

·१३६ तात्पर्यदीपिकायाम् । रस्य भ्रमहशुत्वेनाध्यासे विषयमत्याथसिद्धयाधिष्ठानसत्वमवर्जनीय- मिति शकमा भ्रमप्रमासाधारण्येन संस्कारमावस्याध्यासहेतुत्यसिद्धी प्रमा. जन्यसंस्कारत्वेन कारणत्वकल्पनाया गौरवपराहतत्वात् । एवं चाध्यसनीयस्याधिष्ठानापेक्षयाऽल्पसताकत्वनियमादधिकसताकमधि- ठानमक्षितमिति तनिर्विशेष ब्रह्मेत्यधिष्ठानसिद्धिरित्ययनिपुणभ. णितमनादेयम् । अधिष्ठानसताया इवाधिकसत्ताकताया अध्यनये. क्षणीयतया तथा वक्तुमशक्यत्वात् । एवं चाधिष्ठानज्ञानमाचमध्या. सेपेक्षितं तच भ्रमप्रमासाधारणमिति माधिष्ठानतया निर्विशेष- ब्रह्ममितिः । एतेन ॥ अधिष्ठानस्य ज्ञानद्वारा प्रमाहेतुत्वेऽपि अज्ञान- द्वारा भ्रमहेतुत्वेन सत्त्वनियमात् । प्रमोपादानाज्ञानविषयो दधि- धानमित्युध्यते । तच्च सत्यमेघ । असत्यस्य सर्वस्याप्यचानकल्पि- सत्वेनाज्ञानविषयत्वात् तदसत्यत्वे तज्ज्ञानस्य भ्रमाबाधकत्यस- द्वात्। जगति भ्रमवाधव्यवस्था च न स्यात् । बाधेन हि किंचिद. तत्त्वमुपदर्शयता पारोपितमतत्वं बाधनीयम् । उभयाध्यासेतु कि केन बाध्यते । अत एष भगवता भाध्य कारण "सत्यानते मिथुनीकृत्ये'त्युक्तम् । हत्यधिष्ठानमुद्रया ब्रह्मसाधनपद्वेतसि. द्वियन्योऽप्यपास्तः । भोपादानाचानविषयस्येवाधिष्ठानत्वन विप. यस्य मिथ्यात्वेन ज्ञानस्य भ्रमत्वं ज्ञानम्य भ्रमत्वेन ध विषयस्य मिथ्यात्वमित्यन्योन्याश्रययस्ततया अमिटुं ब्रह्मणोऽधिष्ठानत्वं सिद्ध घदभिधाय अचानद्वाराऽधिष्ठानस्य भ्रमहेतुत्वं चाप्रमुपकल्प्याधिष्ठा- पत्र भाष्यकारपटेन मोह भराचा अभिप्रेयन्ते। । " ·स्नेहपूर्तिः । १३० नसन्यत्वाभिधानस्य स्वहस्तनिबटुनिगंडवटुपहासास्पदत्वात् भोपादानाज्ञानविषयस्याधिष्ठानस्य सत्यत्वनियमाऽप्यसिद्धः शुक्त रधिष्ठानभूतायाः सत्यत्वविरहेऽपि रूप्योपादानाज्ञानविषयत्वस्य त्वमेवोपगमात् यदि तु तंप शुक्तिमप्यापेक्षा शुक्रधिकमताकत्वान्न तन्नि यममा इत्यभिमन्यसे नहिं तदप्याधिश्यामिधानमेश । अध्यस्ता- | যাথিড্রালনম্বনাঞ্জয়াবিহীঘলথিয়ানথিনায়া अनपेक्षणीयत्वात् । तादृनियमस्य चाध्यस्ताधिष्ठानयोरुभयोर- ध्यस्तत्वेऽपि निर्वाह्यत्वात् । तत एव च ब्रह्मण्यध्यस्तेऽपि त्वन्म. तसिद्धाधिष्ठानभावे शुत्यादी रूप्याद्यव्यासनिर्वाहोऽन्यथा तु शुक्ते- रूप्यस्यै चोभयारध्यस्त मया कथमध्यस्ताधिष्ठानभावोऽवकल्येत । मच्चासत्यस्य सर्वस्याप्यज्ञानकल्पितत्वेनाज्ञानविषयत्वमुक्त सदप्यनालाच्येव सर्वकल्पकस्याज्ञानस्यापि कल्पितत्वाविशेषेणाचान- विषयत्वाभ्युपगमे तस्य तस्य पुनरचानविषयत्वाङ्गीकारोनवस्थित. कल्पनायरम्परापनिपातायतेः । यश्चाधिष्ठानासत्यत्वेऽधिष्ठानज्ञानस्य भ्रमावाधकत्वास- चोदितः सोऽपि नियुक्तिक एव । न ह्यधिष्ठानज्ञानस्य बाधकत्ये अधिष्ठानस्य सत्यत्वं तन्तं किन्तु सन्तानस्य सर्ववादि भमत्यचा. नानास्कन्दितत्वादिकमेव तच्चाधिष्ठानस्य कल्पितत्वेऽपि संभवति । अत यय या वस्तुतो रज्जुषिपये सर्प-भूदलनाम्ब*धाराभ्रमपरम्परा सत्तरोतरेणाध्यमोनाप्यध्यस्तस्य पूर्वपूर्वस्य निवृत्तिरिति सार्वन नीनानुभवः । • एक पूर्वपूर्व मममयसापरापरममस्थले उदोोनाध्यस्तेनापि पूर्वाभरण- मानुर्भावमिति भावः।

·१६ -- तात्पर्षदीपिकायाम् । यदि तु सर्वतीर्थदशा सिद्धिः स्याभिप्रेतस्य यस्तुनः । यद- भ्युपगमादेवं तत्सिद्विवार्यते फुतः ॥ इति मुरेश्वरवासिकोतरीत्या ग्रालयको मिथ्यात्वानुमाने जगदान्ध्यामा इति ब्रह्मात्यस्य दृश्या. पृत्तिधर्मत्वेऽपि न परमार्थमदिनत्वव्याप्यत्यसिद्धिरिति मन्यसे सहि सन्माषस्वरूपस्य ग्रहणः कुचयि जाने व्यवहारे धानुपयुक्तत्वात्कथं सर्वतीर्थदृशां स्थाभिमानार्थसाधकत्यप्रत्याणऽपि तथा हि निर्विशे. पज्ञानस्यरूपस्य ब्रह्मणो ज्ञातृत्वाभाधान्न प्रतिभासदेतृत्वं ज्ञातेय हि पानयतया प्रतिभामहेतुर्दष्टः । ज्ञातृगतज्ञानं च व्यवहारहेतुर्भवति स्वरूपविश्रान्सचानं च न ज्ञातृगतमिति तत्कथं व्यवहारहेतुः । नापि निरधिष्ठानझमासंभवेन अधिष्ठानमुद्येय निर्विशेषज्ञानात्मना ब्रह्माणोऽभ्युपगम इति युज्यते । दोष-दोषाश्यत्व-ज्ञातृत्वज्ञाना. নামযায়ি ব্যাবসায়ি মাহবনিমথিgালায়মাছবি भ्रमसंभवात् । अधिष्ठानापारमायें क्वचिद् भ्रमो न इष्ट इत्यधिष्ठान- पारमार्थ्यमयश्यमङ्गीकरणीयमिति चेदायाताऽसि मार्गण । अधिष्ठानयारमा पेक्षयो दोप-दपाश्रय-ज्ञातृत्व-शाना. नामपारमाध्येऽपि न क्वचिद भ्रमा भवतीति तत्पारमार्थ्यमध्यपश्यात्र- यमीयमिति का नाम निर्विशेषवादसंभावनाऽपि । यदपि* केचिदविद्याध्यासस्यानादित्वेन दोषाचनपेक्षापद- निपेक्षाऽपि स्यादित्याशझ जनकत्वेनाधिष्ठानानपेक्षायाम- प्याश्रयत्वेन तदपेचानियमात् नित्यस्यापि परममहापरिमाणादेरा- श्रयापेक्षावदध्यासस्य साधिठानत्वनियमेनापि परतन्त्रत्वस्य ममा. नत्यादित्याहुस्तदसंगतम् । दोप-सदारयादीनामपारमय यि पढनाचार्याः।

·१३९ यथा स्नेहपतिः । कल्पितेस्तव्यवहारनिष्पत्तिरेवं पारमार्थिकात्रयविरहेऽपि फल्पिताश्रयद्वारा भ्रमोपपत्ती अधिपानयाथार्यानपेक्षणात् । एवं च जगदतात्विकत्वशादिनामाध्यमिकवरणशरणमावश्यामिति कृतस. तन्त्रविधेचनाः मुधियः । अथाधिष्ठानापारमायें तस्याधिष्ठानान्तरमपेक्षितमेवं तस्य. तस्यत्यनषस्थति क्वचिदिनमणीयमित्यभिधत्से तहि दोषापारमाध्य- ऽपि दोषान्तरमपेक्षितमिति समेवानवस्था । स्वरूपानादित्वाङ्गीकारण दोषपरम्पराऽनषस्थापरिहारे । अधिष्ठानापारमाध्येऽपि सेव युक्तिरव. लम्व्यताम् । प्रवाहानादित्वपरिहारोऽपि शेोभयच समान एव । यदि प्रपञ्चदर्शनस्य स्वीयदर्शनस्य च दोषः स्वयमेव निर्वाहक इति न दोपान्तरापेक्षानिवन्धनानवस्थाप्रसङ्गशङ्काऽपि । तहि अपरमार्थस्य स्वपरनिर्वाहकता कीदृशी । अपरमार्थी हि स्वामगजादिर्न स्वकल्पने स्वयं प्रभवति तस्य निद्रा-धातुवेष. म्यादिदोषसापेक्षत्वदर्शनात् । निरपेक्ष स्वरूपत्वे तु स्वमगजादिर्न भवेदेष नरशृङ्गषदथवा भवेदेवात्मतत्ववन्न तु कदाचिद् भवेदिति। किंवापरमार्थस्य स्वपरनिर्वाहकत्वाङ्गीकारे दोपस्येवाधिष्ठा. नस्याप्यपरमार्थस्य स्वपरनिर्वादकत्वव्यवस्थितो कृतमधिष्ठानसद्- भाषाभ्युपगमेन। यदि तु ज्ञानस्य परानपेक्षसिद्धिकतया स्वतःसिद्धं तदीयं स्वरूपमेघ सत्त्वं तदेव च पारमार्थिक सत्त्वमुच्यते । ताई जडस्यापि पराधीनमिद्धिकतया परत:सिद्धं तदीयं स्वरूपमेव सत्त्वं तदेव च पारमार्थिक सत्त्वमित्यपि समानमेव । न हि परानपेक्षसिद्धिकत्व- पानिरपेक्षस्वभावा हि अत्यन्तसन्ती दृष्टा यामानः । पहायमाससो यथा प्राण्यादप रति भावः। - .

·१४० तात्पर्यदीपिकायाम् । परापेक्षसिद्धिकत्वाभ्यां कश्चिद्विशेषः सत्त्वलक्षणे स्वरूप प्राधातुं शश्यः । यदि तु नहस्य स्वरूपविश्रान्तं सत्वं नायनातुं यतामहे किन्तु विकालाघाध्यत्वलक्षणं तस्य सत्त्वं न मृप्यामहे इति धूध्ये । एवं वर्तमानकालीनजलादेरेय तृपोपशमकत्वमा जना. देस्तकालिकत्वाहीकाराजहमतीनामेव शेाभते हि विशुमतिना भवता कालवयमपि नाभ्युपेयतामिति कालविभागव्याघात प्राप- तितः । एवं च साधु समर्पितोऽयमन्तिमस्सिनतायाञ्जलित्रंदिकव्य- वहारमाधाय युग-मन्वन्तर-कल्पादिलक्षणाय तस्य काल्यानही. कार दुःसमर्थत्वात् । काल्याभ्युपगमे तु किमधिकमपराद्ध व्यावहारिकेजेलादि. भिरेष यते वर्तमानकाल पवाट्रियन्ते न पूर्वोत्तरकालयोरिति । यदि तु ज्ञानविश्रान्तस्वरूपं झाल्यमभ्युपेयत इति म व्यवहारानिर्वाहः । एवं ताई जलमपि भवता ज्ञानविश्रान्तस्यरूपमेवा. সবমিনি আসাখাম্বযযোদ্ধই মল্লিী মাহি व्युदास इति वेदान्तसिद्धान्तमपहाय परसदानुसरतसे निरासे काs- धिकायासो नः । यथा च योगाधारमतं न श्रेयस्तथा सप्रपञ्च निक पयिष्यामः स्वावसरे। एवं व स्वरूपलक्षणसत्यस्य सत्यस्यरूपत्वाङ्गीकार असतो. स्वरूप स्वरूपमेयेति तस्यापि स्वरूपलक्षणसत्येन सत्यप्रसङ्गः । यतः सतः सत्त्वमेव तत्वमसतश्चामत्वमेव तत्वमित्यकिंचिदिद- मुध्यते । यस्तुतस्तु पिकालायाधात्वलक्षणमपि सत्त्वं जडस्याङ्गीक्रियत एव । प्रतिक्षणपरिणामिनि जड़े पिकालाबाध्यत्वमसंभवीति तु युन. रनमिनदाद जड़स्य परिणामिनित्यत्वाङ्गीकारात् । प्रतिषणपरि. न ·१४ खेहपतिः। रणामोऽपि हि बड़जातस्य नावाध्यत्वमङ्गायोजकः प्रत्युत तस्या- बाध्यतामेव पुष्णाति । प्रतिक्षणपरिणामस्य धर्मिसत्त्वपूर्वकतया धर्मिणोऽनुगतस्य पूर्वोतरकालावस्थायिनः सत्त्वस्यावश्यकत्वादितरथा कस्यायं सततपरिणामा नाम धर्मोऽवकल्पेत । न हसति धर्मिणि तस्य धर्म इति व्यपदेशसंभवः । उपचयापचयशालितया द्रव्यान्स- रत्वं मनमाने धर्मिणि कस्य पिकालाबाध्यत्वलक्षणं सत्व बया इति तु पुनस्त्वदीयप्रश्नभापयेवोत्तरणीयं यस्य प्रतिक्षणपरिणामि- त्वमातिठसे तस्येति । इतरथा प्रतिक्षण घस्तुभेदे तावत्कालाव- स्थायिवस्त्वनङ्गीकार कस्यामी उपजायमानाः परिणामाः । कश्च तेर्विपरिणयितव्य: स्थानोरेकस्यानभ्युगमात् ! या च अत एव भगवता भाध्यकारेण "सत्यानृते मिथुनी. कृत्येत्युक्तमित्युक्तिस्सा स्वीयाभिनिवेशवशंघदतामेवानुवदति । अपर- माथैदोषमूलभमवादिना निरधिष्ठानभ्रमासम्भवस्य पूर्वेदितप्रणाल्या दुरुपपादतया अपरमार्थभूतभ्रमहेतु-दोष-दोपानयत्ववदधिष्ठाना- पारमार्थोऽपि भ्रमोपपतः । यदाय निरवधिबाधाभिधानभीत्या बाधस्य सावधिकतया ब्रह्मणो निखिलवाधावधिमुद्रया सिद्धिसमर्थनं तदिदं भ्रान्तस्य महाभ्रमावलम्बनमा जगदाधाभिधानस्य युक्तिविरुद्धत्वेन प्रान्ति- मूलकतया बाधावधिमुद्रया ब्रह्मसिहासमर्थनात । यदि नाम जग- दिदमबाधिष्ट तदा बाधावधिमुद्रया अमेत्सीदपि निर्विशेषं परं ब्रह्म नध तत्तथा ऽस्तीति कि केन संगच्छतामित्यछमतयो मीमांस. न्ताम् । यथा चेदं जगत्राचानोपादानकं नाप्यज्ञाननितिनिवर्तनीयं न व जगद्वाध्यते बाधदेतार्दुनिग्यस्यादिति भाय।

·१४४ तात्पर्यदीपिकायाम् । वच्छिन्नत्यनियतं नातदाधारत्वं हेतुतया घाच्यं तया च तदाधारत्वेन सदनाधारत्यसाधने परामर्गस्याहार्यरूपत्वेनानुमित्यजनकत्वम् । हेताविरुद्ध त्वं च । एवंविधसकलदोपपरिहारार्थममावस्य पारमार्थिकत्वमघलाव्योत्तरपितरणं तु यथा युद्धघञ्चनमा तथा तच तपासकृदेव न्यरूपयामेति किं पुनरुतया । किंध स्वप्रतियो- यच्छिन्नेऽत्यन्तामायति दृष्मान्तीकृते काले प्रतियोगि-सदभाव- योरव्याप्यवृतित्वेन देशऽपि प्रतियोगि-सदमारयोः कालभेदेन पादिनोऽपि तत्संप्रतिपत्त्या सिद्धसाधनम् । देशे वृत्तो कालस्यश काले वृतो देशस्याप्यवच्छेदकत्वेनं घटानपच्छेदकदेशापच्छेदेन घटाभावयति काले घटवत्त्वस्येय घटानाधिकरणाकालायच्छेदेन घटाभावयत्वस्य सर्वरङ्गीकरणीयतया किं ततस्तव सेत्स्यति । पदपि कश्चिदेशवोपपरिहाराय घटादिर्घटत्वाद्यभावस्यान. धच्छिनाधिकरणतायानित्यर्थः । तेन घटादेः स्वनाशकालाद्यवच्छे. देन घटाद्यभावयत्वेऽपि न सिद्धसाधनम् । समयायादिना घट. स्वादेरमावस्य देशिभविशेषणतयाधिकरणत्वं नियेश्यम् । कालय- दित्यस्य घटादिभिन्नकालवदित्यर्थः । तेन पक्षदृष्टान्तभेदः । वस्तु. ম: (ঘনাঈহান্য ব্যয় বৃদ্ধানমন্ত্রী ন বমি:। সশ্রম ফাহিঘয়া বয়াদি আল ঘামায प्रकृतोपयुक्तम् । इत्याह । तदेतदप्यत्यन्तानवधाननियन्धनमेवा- मिधान यतो देशिकविशेषणतया सिपाधयिपित्तस्य घटादी सम. घायसंबन्यायधिनप्रतियोगिताकघटत्याद्यभावस्य सामान्यतो हेतु मति पटाद। मिद्धतया घिदसाधनताप्रमः । विशिप्य तु समया- स प्रसपू निरुपितमिति ततः तुमन्तु विद्वांसः। +प्राधारयत ·१४५ नेहपतिः । येन घटत्वप्रति घटे विरोधादेव सा ध्यासट्टामभवः । इत्यादेः पूर्वो- पपादितदोधगणस्य इहाय्यपरिहार्यत्वात् । प्रतियोग्यवच्छिन्नादेश -अत्यन्ताभावात्रय इति प्रयोगे परा- मस्याहार्यरूपतयाऽनाहायपरामर्शस्यैवानुमितिञ्जनकत्वेन । अना हार्यपरोक्षानभ्युपगमेन प्रकृतस्थलीयानुमित्यप्रसिद्ग च सर्वथेदम- युक्तमिति पूर्वमेव स्वायसरोदुपामेति किमानेजितेन । द्वितीयप्रयोगस्तु घटत्यावच्छिन्न घटत्वाधिकरयाप्रतियोगि- कभेदत्वावच्छिन्नरहितम् । घटत्वात् घटत्वावच्छिन्नवदित्याभास. समान: । न हि घटत्वावच्छिन्नाया कस्याचिदेकघटव्यक्तौ घटत्या. धिकरणापरघटव्यक्तिप्रतियोगिकभेदराहित्य तथा सति जगति घट. व्यक्तरेक्यापातात् । तथाऽभ्युपगमे वा एकघटव्यक्तिनाशे जगदि- दमघटमेवाभ्युपेयेत । यदि तु घटे घटप्रतियोगिकभेदसत्त्वापि न घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक्रभेदयत्व तहि सति ब्रह्मणि सत्प्रतियो- गिकभेदसत्त्वेऽपि न सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदयत्त्वमित्यपि समानमेव । भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणतया सम विरोधात् । यच्च परमार्थसति परमार्थसद्भेदागीकारवादिमतेऽपि सद्भेदो न परमार्थसत्त्वनिष्ठः किन्तु घटत्वाद्यच्छिन्ननिष्ठ एवेत्या. हाद्वैतमिद्धिकारस्तदपि विदुपामतिचमत्कारावहम् । यतः मार्थसति घटादी जडे विद्यमानः परमार्थसत्स्वरूपात्मादिप्रतियो. गिकाभेद किन परमार्थसत्त्ववनिष्ठ । यदि तु परमार्थसत्यनि- प्रस्यापि परमार्थसत्प्रतियोगिकात्मादिभेदस्यानुयोगितावच्छेदक न सास्वरूपत्व प्रतियोग्यवृत्तिधर्मस्येवानुयोगितारच्छेदकत्वात् । पर- . धनत्यचोटा-परिहारा पृष्मेव निमपिता इति ततोऽवधेश। ..

·१४६ तात्पर्यदीपिकायाम् । तहि माभूदनुयोगितावच्छेदकं मत्स्वरूपत्वं माघ मत सत्त्वायच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदः सत्यवति कावते तथा । तावता- ऽपि विज्ञितार्थस्यास्यने सम्भये किमहीयते सत्वति घटादो सट्टेदाभ्युपगमे । एवं च परमार्थवत्वाच्छिन्नदित्यदेतसिद्धियन्यस्य परमार्थ- सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफभेदवदित्य वाच्यः । ततश्च परमार्थ- सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य परमार्थसति धादिप्रतिवादिभ्या. मनङ्गीकृतत्वेऽपि परमार्थसत्प्रतियोगिकभेदस्य परमार्थमति ता. घता नापलाप इत्याकिंचिदिदं प्रलापमाप यादिनामिति कृताध- धानाः पश्यन्तु विचक्षणाः । वस्तुतस्तु परमार्थसत्त्वसामानाधिकरण्ये परमार्थसत्यव्या- पात्वापि का घप्तिः । अत्यन्तासदन्यनिष्ठस्य मिथ्यात्यप्रत्यनीकस्य- रूपस्य । पिकालाबाध्यत्वम्यरूपस्य या अत्यन्तासदन्यत्वे सति प्राति. भा सिकान्यत्वस्वरूपस्य या सत्यस्य जाउ-जीव-भगवत्साधारणस्य चिदचिच्छरीरके भगवति प्रदणि यासुदेवानन्तकोटिब्रह्माण्डनायके स्त्रीकरणीयतया दोषलेशस्याप्यनारक नीयत्यात् । विशालाघाध्यत्व लवश सत्यं टुर्यहं चाराद्ययोग्यत्यात् । वर्तमानकालाबाध्यत्यमाणेय सर्वव्यवहारनिर्वाहे तस्यानपेक्षितत्वाचेति तु यादिनां दुराग्रहमा घर्तमानकालाबाध्यत्याभ्युपगमस्येव विकालाबाध्यत्यपर्यघसायित्यात् । तथा हि घर्तमानकालपदेन कश्चन स्यूलायतुंमासायन-दिनादिल. क्षणः कालो शिवपितोऽथवा अधिभागभागम्सुटयादिरेष यस्याये भागो दुष्कल्पः । तत्र प्रयमे धादिलक्षणकालस्य पूर्वापरकालसमुदायात्मनः - • समते दसम्वपि परमततात्पसमयोक्तिरिति सत्यम ।

·१४० स्नेहपतिः । पूर्वोतरकालावपहाय निकुं दुःशकतया वर्तमानकालाबाध्यत्वमेव पिकालाबाध्यत्यपर्यवसायि । यदि तु पुटयादिलक्षणो वर्तमानका- लस्तादबाध्यत्वमेव व्यवहारेऽपेक्षितमिति ब्यास्ताई क्षणिकबाह्या- वादिसौचान्तिकचरणशरणे स्वमतविलोपः । प्रत्यभिज्ञाऽनुपपत्तिः । अनुमानापमानादेः प्रामाण्योत्सादश्च । अनुमानं हि दृष्टा. न्तमूलकं दृष्टान्तश्च हेतुमतया साध्यपरिच्छेदहेतु: पूर्वकालभावी न च सोऽस्ति ते क्षणिकबाह्यार्थवादिन उत्तरकाले । एवमुपमान. मपि सादृश्यमूलक न च तत्मुग्रहं क्षणिकबाह्यार्थवादे । इत्यये निरूपयिष्यामः । तस्मादुचित: पदार्थानां स्थूलकालापस्थायित्वा- भ्युपगमः । एवं चानिच्छताऽपि त्रिकालाबाध्यत्वमभ्युपेतम् । पिकालाधाध्यत्वाङ्गीकारे पदार्थानां नित्यत्वापत्तिरिति तु पुनरतिशुद्रशङ्कितं परिणामाङ्गीकारेण नित्यत्वासंभवात् । परिणा- मिनित्यतायाश्चेष्ठापन्या परिहार्यत्वात् । यदपि चिकालाबाध्यत्वे चक्षुराद्ययोग्यत्वमाङ्कितं तदपि वर्तमानकालाबाध्यत्वग्रहन्यायेन समाधेयं यथा धर्तमानकालाबा- ध्यत्वं ग्राह्यं तथैव तदपि । यश्चोमयोरिति न्यायेन तस्योभयप्रति- विधेयत्वात् । वर्तमानकालाबाध्यत्वमाचग्रहेण व्यवहारनिवाहे चिकाला. बाध्यत्वाझीकारोऽपार्थकोऽन्यथासिटुश्चेति तु दुर्धिपणेकचाद्यम् । पूर्वोपदर्शितन्यायेन वर्तमानकालाबाध्यत्वस्यैव चिकालाबाध्यत्वप. यवसायित्वात् । त्वयाऽपि च सनाविध्यमनुमन्यमानेन बलवता प्रयवेन विध्यमुपपादयता व्यवहारातिरिक्तकालेऽपि सत्ताऽङ्गीकारेण घर्त ·৭৪ तात्पर्यदीपिझापाम् । মানখানিলিহ্মালডি বানায় যমীননয়া মই নগ্রাৰিৱয়ৱন্ম। মর্থিয়ারোমি: মুহি জিব্রিরি বিমমযি ধ মামলুৱায়েকষ্ট নিয়ন্ত্রন নি মমাষবন না। যন্তু ঈপ্রি ভিন্ন মিয়া। ঈদুইমঘনামিয়ে - ইলাম। কিস। ম্যবইয়ানঘিয় যাচ্ছে। য। অমােঘবধমানাঘিযাম্। হামাঠিন্ধবেন মুমি- মার্যবিবিসি এইসমাদ্বয়া:। অথ মুখস্যাই ইময় যান। অবশ্যয় বেবি শ্রাহ শ্ৰমি- প্রায়াবেযি মাইনঘানাবিয়বদল। নালাখানা বা न्सामति सपुष्पादो व्यभिचार इत्यसदन्यत्यमुपातम् । ব্রিনীযuাই চুষী যববি অমোঘবয় সাৱস্ট অষমাহঘিাষ মিমি সানি মগ্নয় লময় গুম- মাগম হয় ময়া বয়ে যই সীমি স আত্মত্যা- বিল্লাহ: দ ধ মাশাহি মাষ্টমৃঘাহিয়াই মা- নুমানাধিকাইহিছাত্রিিিিল যায় অন্নাবান্ধয়াজৱিথিযৗথ যমান্য হে ব লামিয়া ফাযিলবাঘবিসি থামি- সনি। মাৰোনামিনিয়ামাখনিখনসিখানম। নয় যি চাওয়ার মিগ্রামোজােনিয়াঘবন এই শায়ালে * **গাইনােনাবিবিসিয়ে ছি বেশিদিন ।

·१४ बेहपतिः। योगिज्ञानाविषयत्वस्य बाध्यस्य प्रमाणागम्यत्वस्य सद्विविक्तत्वस्य दोपजन्यत्वस्य च सत्त्वात्साध्यव्यापकत्वं साधनाधिकरणे घटादो च सदसत्त्वात्साधनाध्यापकत्वमिति ते उपाधयो भवन्तीति ततदुपा- ध्यभावेन साध्याभावोनयनादकिञ्चिदिदम् । किञ्च मातहेतुज्ञानाविषयत्वे सत्यसदन्यत्वं पञ्चमप्रकाराधि- द्यानिवृत्तो तच तु मिथ्यात्वं नास्तीति व्यभिचारोऽपि व्यभिचार. धारणाय यदि बन्धकालीनत्वमुच्यते तदा ऽसदन्यत्वं व्यर्थमसति सयुष्यादा कालसंबन्धित्यविरहादेव व्यभिचारयरिहारसंभवादित्या- दिको दोषगणः प्रविश्य दोप: स्ययमनुसधेयः । द्वितीयप्रयोगे तु कीदृशी व्याप्तिरिति चिन्त्यते तब यदि सामान्यतो यद् यत्समानाधिकरणं तत् तव्यापकमित्युच्यते तदा भीलत्वं भवति घटत्वसमानाधिकरण न च ततद्व्यापकमिति न तत्सामानाधिकरण्यमाचे व्यापकत्वानुमापकतासंभवः । एवं च परमार्थसत्त्वसामानाधिकरण्येन मोतहेतुज्ञानविषयत्वे कथ परमा- र्थसत्त्वव्यापकतामिद्धिस्ससामानाधिकरयसमावस्य व्यापकत्वव्याभि- चारित्वात् । यदि तु ब्रह्मण्येव पारमार्थिकं सत्त्वमितरच तु तनास्तीति सामान्यमुखव्यामरसत्त्वे ऽपि ब्रह्मणि सत्त्वसामानाधिकरण्यं भवति सत्त्वव्यापकमिति को चोद्यपरिहारावित्युच्यते । एवं तहिं ब्रह्मण्येष पारमार्थिक सत्त्वमितरत्र वन तदिति स्वमतं कथमप्रसाध्य सिद्धघ. दभिधत्से । अन्यया स्पर्शवत्वं द्रव्यत्वव्यापकम् । द्रव्यत्वपमाना- धिकरणत्यात्पार्थिवस्यवदित्यप्यनुमानमनाभासं स्यादिति छि भूरिभणिसेन।

·২৪ तात्पर्यदीपिकायाम् । মাতালনিকিলভি যময় ঘশমন শব- নয়াৰিৱনা । ঘনঘিuানােমি: মুনয়ি িিরি- থিনমযিg দু মাথমিন্যত্র লিযিয়াম ধনি নাথান ভ:। ॥ জবি সিম মিয়া।নাইঘালাবিয়স্ট যন্ত বা হকিম। সাবইনরালায় বাবা- ঘক্ষ। অমামলাথিযা। আমাথিন্ধন অমি- নাঘবিয়ানি যায়যায়াম:। অথ মালায় ইনুঘী ময়নাকা অন্য সময়বি মুহু মুমি- বায়োয়ে সাধনানাবিথযয়। মালাখানা - দামি মােবা আমি অন্যমান। द्वितीयन्याये हेतुगरीरे यद्यपि परमार्थसत्यम्येच तादात्म्येन মৰমৰাখিজাযষয়মিমি মানি নয়াবি সই গুন- प्रागमा यम्य या हेतुत्यसंरक्षण तथेष प्रकृतेऽयोति न व्याप्यत्या- ভিত্নিাথধ:। ন ধ মাথাবি সায়ানথিয়ই যা যমানখিযেইথিয়াছুষিব্লিাশি যজ্ঞ অয়ালায়শ্চিম্বিীঘিযমেই যমাত্রইন নগ্ন ব এনামিরমময়া ঘষাধিকাথায়হান মিনু সনি। মইরানমিনিমাখনমসমামখানম। গয়া ছি ময়ই মিত্রাষান্ধনিবাহিঘীমা নাই। হত্যা * বনসাইকামাসিয়িালা fa শি- মিমি ।

·१४९ स्नेहपतिः । योगिज्ञानाविषयत्वस्य बाध्यस्य प्रमाणागम्यत्वस्य सद्विक्तित्वस्य दोयजन्यत्वस्य च सत्त्वात्साध्यव्यापकत्वं साधनाधिकरणे घटादो च सदसत्त्वात्साधनाव्यापकत्वमिति ते उपाधयो भवत्तीति ततदुपा- ध्यमावेन साध्याभावोन्नयनादकिञ्चिदिदम् । किञ्च मोचहेतुज्ञानाविषयत्वे सत्यसदन्यत्वं पञ्चमप्रकारावि- द्यानिवृत्तो तब तु मिथ्यात्वं नास्तीति व्यभिचारोऽपि व्यभिचार- धारणाय यदि बन्धकालीनत्वमुध्यते तदा ऽसदन्यत्वं व्यर्थमसति सपुष्पादो कालसंबन्धित्यविरहादेव व्यभिचारपरिहारसंभवादित्या- दिको दोषगणः प्रविश्य दोषनः स्वयमनुसंधेयः । द्वितीयप्रयोगे तु कीदृशी व्याप्तिरिति चिन्त्यते तच यदि सामान्यता यट् यत्समानाधिकरणं तात् तद्व्यापकमित्युच्यते तदा नीलत्वं भवति घटत्वसमानाधिकरण न च ततव्यापकमिति न तत्सामानाधिकरण्यमात्र व्यापकत्वानुमापकतासंभवः । परमार्थसत्त्वसामानाधिकरण्येन मोक्षहेतुज्ञानविषयत्वे कथ परमा- र्थसत्त्वव्यापकतासिद्धिस्ससामानाधिकरयममात्रस्य व्यापकत्वयभि- चारित्वात्। यदि तु ब्रह्मण्येव पारमार्थिक सत्त्वमितरच तु तन्नास्तीति सामान्यमुखव्यामरसत्वे यि ब्रह्मणि सत्त्वसामानाधिकरण्यं भवति सत्यव्यापकमिति को चोद्यपरिहारावित्युच्यते । एवं तहिं ब्रह्मण्येव पारमार्थिकं सत्त्वमितरवचन दिति स्वमत कथमप्रसाध्य सिद्धघ- दभिधत्से । अन्यया स्पर्शवत्वं द्रव्यत्वव्यापकम् । द्रव्यत्वसमाना- धिकरणत्वात्पार्थिवस्पर्शयदित्यप्यनुमानमनाभासं स्यादिति कि भरिभणितेन । पव ·१५० तात्पर्यदीपिकायाम् । किच यप यच परमार्थसत्त्वसामानाधिकरण्य तप तप परमा- थसत्वव्यापकत्यमिति व्यानि प्रत्यक्षतोऽयधारयसि अथवा प्रमा- যানয নখ বনমালমাঘয়াহিযা মন্তব্য বিলালামাথ- टितपारमार्थिकसत्त्वसामानाधिकरण्ययापकता सर्वथा टुर्गहेति न प्रत्यक्षतोऽरधारणसभनः । नाप्यनुमानेन तादृशव्याप्रियादकान्य. स-व्यतिरकस चारयो१निरूपन्यास । नाप्युपमानेन तस्य सङ्केतमापरिच्छेदहेतुतायाः परीक्ष. केय॑यस्यापितत्वात् । नाप्ययापत्यनुपलब्धी ब्रममाधमत्यमाधिकयोमायोरनधाता. रादित्यये विस्तरेण निरूपयिष्यामः । गन्दस्य तु यप यत्सामाना. धिकरयय तप सापकत्वमिति बाधितार्ययोधकतया प्रामाण्य. सभर एय फुल । शब्दस्याप्यबाधितार्थयोधपत्येनेथ प्रामाययाए । सस्मान्मोतहेतुधानविषयत्य परमार्थम्रत्ययापकम् । परमार्थसत्य. समानाधिकरणत्याह । पारमार्थिकत्वेन तितात्पर्यविषयत्ययदि त्यनुमान सर्वथाऽऽभासमारम् । यदयि मुक्तिमप्य मिथ्यात्येन प्रपञ्चान भियते । ध्यपधारपि. पयत्या ब्रह्मपदिति। माध्यसत्यमा धा स्यम्या मध्यान्यनामयो मिथ्यान्यनाभयारमिथ्यात्येन या । तान्तिपक्षम्यामभशापये माध्य. सिट्रिपर्यवसान मध्यमप्येष । दृष्टान्ते प्रथमपति विधेक प्रत्यद्वे. समितिकाराः सूर्योदशन्यायप्रयोगानुष्ठानपुर मरमामात्येन्द्र पालि फस्य पानपचनाये स्यपायो मर्पपारोपाप्रयायं यतो गरोरयिष्ट. घ्यावारविषयत्यं कि घटादिसाधारणयाविषयस्य किया म्फरण লনুযাযিয়ব ঘোমিবনগাথায়িত্ব ·१५१ सेहपतिः । सप घटादिसाधारणव्यवहारविषयत्वाङ्गीकारे साधनवैकल्य दृष्टान्ते ब्रह्मणि विनाशित्व-परिणामित्वादिलनघटसाधारणव्यवहारविप. यत्वविरहात । द्वितीये तु स्फुरणमेव व्यवहारोऽथा स्फुरणविषय- त्वव्यवहार. । तत्र प्रथमे स्वरूपासिद्धिः पनीभूते शुक्तिरूप्ये स्फुर- | णविषयत्वेऽपि स्फुरणरूपत्वविरहात् । स्फुरणविषयत्यव्यवहारस्य तु शुतिरूप्ये सत्त्वेऽपि दृष्टान्ते शुटुब्रह्मण्यसत्त्वात्साधनवेकल्यं शबलस्य तु दृष्टान्तत्वे तस्य मि. थ्यात्वमपीटमिति दृष्टान्ते ब्रह्मणि साध्यसिद्धिपर्यवसान स्वस्यामि- थ्यात्वमभ्युपेत्य प्रथमपदेणेति त्वदुक्तिरेवापरुध्येत । स्फुरणाभिवदनसाधारणव्यवहारविषयत्वं तत्त्वमिति तृती. यपचे तु तदुभयसाधारणव्यवहारविषयत्वे जात्यखण्डोपाध्यादिस्व. रूपानुगमकधर्मधिरहेण उभयसाधारण्ये मानानवतार एव । किचभियसाधारण्याङ्गीकारे प्रपञ्चः सत्या व्यवहारविषयत्वाद बल्लवदिति प्रपञ्चसत्यत्वसाध्यकानुमानावतारे प्रपञ्चमिथ्यात्वसाध्य- कानुमानमनयकायमेव । यदि तु प्रपञ्चमध्यपातिनः शुक्तिरूप्यस्य सत्यताया दुचतया बाधेन प्रपञ्चसत्वसाध्यकानुमानमनयकाथमित्युच्यते तदा को ब्रूते. ऽपच्छेदकारच्छेदेन सत्त्वसाध्यकानुमितिर्भरतीति किन्तु सामानाधि- फरण्येन तप च सामानाधिकरण्यनावतीयोऽपि घाधनिश्चयोभवत्य- किचित्कर इत्यतिफल्गुयिपये किमु केसरिविक्रान्तेन । दोपाजन्यत्वेन या भागवत यत्सत्यप्रकारकज्ञान तद्विषय- त्येन घा प्रपञ्चो विशेषणीयस्तस्माष्ट्वा न बाध: । दोपाजन्यत्वं प्रपशामिटुमिति यदतस्तु प्रपञ्चे दोपजन्यत्वमपि दुस्माध दोपन.

·१५२ तात्पर्यदीपिकायाम् । न्यत्यस्यापि दोपजन्यत्वेन दुःसाधतया स्वयमलव्यात्मकत्वात् । दोपनन्यत्वं दोपजन्यं भरदपि प्रपञ्चमाये दोपजन्यत्वं यदि याह- येताह सर्वस्यापि दोपजन्यत्वेन दोपत्वादोषत्वध्यवस्थवच्छिद्यत । नायि भ्रमामाजनकत्वाभ्यां दोषत्वादोपत्वे सुव्यवस्थाने स्वतः- प्रामाण्यवादिभिस्तयाऽनङ्गीकारात् । अङ्गीकारोऽपि वा भ्रमप्रमयोरेघ दुर्वचत्वात् । व्यविकरणप्रकारकत्व-समानाधिकरयप्रकारकत्वाभ्या मेव भ्रमप्रमे व्यवस्थेये इत्यपि पाचनिक साहसमा तयारय दुर्निरूपत्वात् । बाधायाधाभ्यामेर व्यधिभरणनकारकत्वसमानाधि- फरणप्रकारकत्वे सुग्रहे इत्ययनिपुणगणरमणीयमुत्तर प्रपञ्चमावस्य दोरजन्यतामास्थायुकस्य बाधावाधयोरपि दुर्निरूपत्वेन येन चानेन याधावाधी व्यवस्थाप्यौ तस्यापि प्रपञ्चातर्गततया दोषजन्यत्येना. प्रामाण्यवानास्कन्दिततया वाधावाधथ्यवस्याहेतुत्वामभवान् । निस्साधिक्रयोस्तु तयारर्यव्यवस्थापनात्याङ्गीकारे शून्ययादिन एर विजयेरनित्यनुपदमेव स्फुटीभविष्यति । कि बाधायाधी किंचित्कालारच्छेदेन वा सर्वकालावच्छेदेन वा सर्वपुरुपसाधारण्येन या कस्यचिदेय पुरुषस्य बाधाबाधे। घाऽर्थ- व्यवस्थापकाधुच्यते । तर प्रथमे किचित्कालमबाध्यत्वेनाभिमतस्या- प्युत्तरकाल बाध्यत्वेनारगमादयाध्यत्वेनाभिमतम्यापि ध बाध्यत्वेन भानान्न तो तयाभूतार्थतत्यव्ययम्यापको । सर्वकालायच्छेदेन बाधायाधयोस्तु असर्वचन चातुमण्यतया मुद्रोत्सारितार्थव्यवस्थापकता । सर्वपुरुषसाधारण्योरपि तयारयोगिनो टुर्यवाया न व्यय- हारहेतुत्व परबुट्टेरप्रत्यक्षत्वेन परेण दुीनत्वात् । चरमपक्षे तु कास्यचिदितो बाधायाधी नार्यतत्व व्ययस्थापयता भ्रमसाधारपये- ·१५३३ सेहपूर्ति । नापि तयोरुदयसभवात् । भ्रमाधिपययोर्वाधावाधयोरर्थतत्वव्यव- स्थापकत्योक्तो तु पूर्वतरीत्या प्रमाविषयत्वस्येव युगमनेणापि दुचानतया फयमर्थतत्त्यव्यवस्थापकतासभवोऽपि । तस्मात्सष्ठक्त दोपाजन्यत्वेन घा भागवत यत्सत्वप्रकारक ज्ञान तद्विषयत्वेन या प्रपञ्चविशेषयीय इति । गोडम* मानन्दोरीत्या व्यवहारपदार्थाविपक्षणे तु विषय- त्वमाघमाधारत्वादेरिय निरूपका नित्यसाकाडमिति न तन्माचं हेतु । विषयत्वमापस्य कथचिद्विवक्षणे या विषयत्वस्य घन्तुल्या दितुल्यत्वमिति कि तदस्ति पनदृष्टान्तसाधारण वस्तुत्वमिति निर्दू ह । तप यदि पदशश्यत्वरूप पदार्घत्व तत, तर्हि तच्छुक्ति- रूप्यप्रपञ्चसाधारणमपि न शुद्धे ब्रह्मणि त्वयाऽनङ्गीकृतत्वादेव शय- लस्य तु यथा न दृष्टान्तत्य तथाऽागेवाभिहितमित्यामेडनमानम् । घस्तुत्य प्रमेयत्व घेत तदपि सर्वथाऽविषयस्वरूप ब्रह्मणि न पतंत इति न तस्य पक्षदृष्टान्तसाधारण्यम् । कालसन्धित्व या भगव. दीयधानविषयत्य या न हेतुशरीरप्रविष्णुविषयत्व ब्रह्मण्यत्तित्वादेष । यदि विषयत्व वस्तुत्व तदा तदपि न शुब्रह्मसाधार- यम् । अत्यन्तामदन्यत्व तु पनदृष्टान्तोभयसाधारण भयदपि सोपाधिकत्वादेयाप्रयासमिति मर्ममनीपित.कृतधियाम् । यस्तुतम् शुक्तिरुप्यस्या यादिना माध्येन निरसनीयतया- इनभ्युपगमपराहतत्वान्न तदादाय बाधापीत्यवहितेकविनेयम् । यदि तु व्यवहारपदार्थाविधक्षणपक्षे विषयत्व वृत्तिव्याप्यत्य- पामारुतमनुसर्रात दिममाधारणम्य धनुष्यय चित्यादिति भाव । : शारान्ताय तिासमादाय प्रश्चादित यामुदानि । .

·१५४ तात्पर्यदीपिकायाम् । फलव्याप्यत्वोभयसाधारणं वियत्यते तप यद्यपि नोभयसाधारण किचिदेक विषयत्यमिति पूर्पोक्तदोपतादवस्थ्यमिति प्राप्नोति तथा- ऽपि वृत्तिव्याप्यत्य-फलव्याप्यत्वान्यतरत्वे तात्पर्यमित्युच्यते तदा निर्विशेषत्वं चैतन्यरूपत्वमानन्दरूपत्वं छोपाधिः । साध्यवत्ता- निश्चयविषये दृष्टान्तभूतब्रह्मणि निर्विशेषत्वादेः सत्त्वेन साध्य. व्यापकत्यात साधनाधिकरणे घटादी च निर्विशेषस्थरूपत्वादेरमा- वेन साधनाध्यापकत्वाच । घादिना दृष्टान्त ब्रह्मणि विषयत्वस्य सविशेपालवादितया. ऽभ्युऐतव्यत्वेन तसिद्धान्तमामिद्धदृष्टान्ताभिधानस्यापि कथासंग- दायसिद्भुतया तद्रीत्या ब्रह्मणो दृष्टान्तत्वानुसरणमवेतसिद्धिकृता. मिति तु विज्ञपरिपत्सु परमहासास्पदं सर्वकथामूलस्य सविरोपब्रह्म- पादस्याभ्युपगमे कथावतारासंभवात् । अनभ्युपगमे तु स्वस्य ले. किकपरीक्षकोभयहिष्कारप्रसङ्गः । ब्रह्मणो दृष्टान्तत्वविहो पा लो. किकपरोक्षकाभ्युपगतस्येय दृष्टान्तत्वात् । एकमात्राभ्युपेतस्य दृष्टान्तत्वानुसरणं तु कथकेरुदासीनवि- पयेऽभ्युपेयते न तु सर्वस्थास्तम्भस्वरूपे विपये इत्ययहिता विदा- दुर्वन्तु । एवं च साध्यं पक्षावृत्ति सेपाधिकत्वयाप्यत्यादित्या- दिरीत्या स्थापनानुमानप्रतिबन्धादकिचिदिदमिति कृतधियः । एतेन यदपि कश्चि देतत्प्रयोगानुपालनाये-मिथ्यात्यहे. तुकस्य प्रपञ्चभेदधत्त्वस्याभारादित्यर्थः । तादृशभेदयत्त्वञ्च प्रपञ्चभे- दव्याप्यमिध्यात्वाकारकस्वविशेष्यप्रमाजन्यानुमितिविपयस्य प्रपञ्च • यि माध्यशरीरधनमेय प्रथमत. पारि प्यूत्पाटमहाकण प्याप्रमानुसरमिति ध्यपम ।

·सेहपतिः । १५५ भेदस्याश्यत्यम् । यताश्यत्वं स्थाप्यं स स्वपदार्थः । निर्धूमवान् धूमेन पन्हिमानयमिति वायजन्यज्ञानं न प्रमा। अतः प्रमाघटि- तमेय हेतुत्त्वं तृतीयादिविभयर्थः । तथा च मिथ्यात्वे प्रपञ्चभेद व्यानरबाधितत्वलाभात मिथ्यात्वव्यापकं यन्मिथ्यात्वसमानाधिकरणं तत्वेन रूपेण प्रपञ्चभेदस्यात्यन्ताभाषः पर्यघसितमाध्यम् । मन्मते तादृशरूपविगिग्रस्य प्रपञ्चभेदस्याप्रसिद्धावपि घटत्वेन पटस्यवोक्तह- पेयोतभेदस्याभावो नाप्रसिद्धः । व्यवहारेत्यविवक्षितः । स्वस्यति । यष साध्यं स्थाप्यं तस्येत्यर्थः । उभयोरिति । तस्य प्रपञ्चस्य त्यर्थः । अन्तिमपक्षस्येति । श्राद्यपक्षस्यासम्भधेनेत्यादिः । तेना. पक्षसम्भवानुत्या न न्यूनता । परमतेऽपि यो मिथ्यात्वस्वीका- रात् तपाद्यान्त्यपक्षयोरसम्भवः । तयोः सम्भवे तु प्रपञ्चभिन्नेऽपि पक्षे उक्तविशिष्टरूपेण प्रपञ्चभेदस्याभाषसम्भवः । मिथ्यात्वसमाना- धिकरणत्वरूपविशेषणाभाषादिति भावः । मध्यमेति । मिथ्यात्यस- मानाधिकरणत्वविशिष्टस्य प्रपञ्चभेदस्याश्रये ऽपि पक्षे उक्तविशिष्टरू- पेण न प्रपञ्चभेदः प्रपञ्चभेदे मिथ्यात्वव्यापकत्त्वरूपविशेषणाभायात् । प्रपञ्चः सत्यः पक्षो मिथ्येति स्वीकारे तूतविशिष्टरूपेण पने प्रपञ्चभे- दस्य सत्त्वान्न साध्यपर्यवसानम् । अत एव स्वस्य मिथ्यात्वं प्रपञ्चस्य सत्यस्यमिति पक्ष: साध्यपर्यवसानानुपयुकत्वात् पूर्व न विकल्पित इति भाषः । प्रयमेति । दृष्टान्तस्योभयसम्मतत्वापेक्षणे मन्मतेऽप्य- न्त्यपक्षस्यासम्भवादुमयमतेऽपि मध्यमपक्षासम्भात् प्रथमपशेष सप साध्यसिद्धिः । दृष्टान्तस्य प्रतियादिमावसम्मतत्त्वापेक्षणे तु परमपक्षणापि तप साध्यसम्भय इति प्रथम इय घरमेऽपि मिथ्या. स्यसामानाधिकरण्यरूपविशेपणाभायाटुक्तरूपेणाभायस्य सम्भयादिति ध्येयमित्यनामुक्तं तदपि परास्तम् ।

·१५ . तात्पर्यदीपिकायाम् । यतो दृष्टान्तपक्षसाधारण्येन साध्यसाधन भवति यथा पर्व तमहानससाधारयो वन्दि पर्वतेऽनुमीयते। न हि भयति न्याय पर्वतोनीलवन्हिमान् यया महानसमित्यादिघटित । नीलन्हि त्वावच्छिन्नस्य महानसेऽसत्वात किन्तु पर्वतापन्हिमान यथा महा नसमित्यादिरूप एव शुद्धन्द्रित्वावच्छिन्नस्य पर्वत-महानसेोभय साधारण्यात् । अत एव तु साध्यसाधा तटुर्मभाषी दृष्टान्त उदा हरणमित्याह स्म मू कार साध्येन साधय समानधर्मता साध्य साधात्कारणानद्धर्मभावी दृष्टान्त इतीत्याह घ तत्मप विष एवाना भगवान् वात्स्यायनोऽपि । ण्य च दृष्टान्ते ब्रह्मणि विशिष्टसाध्यामिदिरमिथ्यात्यसि विफला पक्षे तु शुक्तिरूप्योमिथ्यात्यवाधात्पधप्रपञ्चयोरुभयार्मि च्यात्यसिदिफलाइनुमितिमवतीत्यदेसमिटिकूदभिधानं फोदशमि त्यालाधयन्तु विपश्चित । येन रूपेण दृष्टान्ते साध्यसिद्धिस्नेय रूपेण पधेऽप्यनुमितेरावश्यकत्वादन्यथा पर्वतो नीलयन्मिान् धूमार यया महानसमित्यादिरप्यापोत न्याय इत्युक्तमेपासते । दृष्टान्ते घन्रित्वेन घिद्यमानम्यापि पन्दे पर्वते नीलन्हित्याय छिन्नसिटिफलकल्यापासादित्यनुध्यायता निपुणे । यदि तरपिरोप-याधनिश्चयलाघपधानादिसटकारप शाद व्यापकतानपच्छेदकोभूपधाधिनविधेयताकानुमिते प्रा मायिकरभ्युपगमेन यथा महानसीययन्हीतरपन्द्रभाषयान् पर्वत हत्याकारकयानिश्चयसकागद पन्हिव्याप्यधमान् पर्यंत रति . मातम ।

·नेहपूर्तिः । परामर्शोऽपि महानसीयपन्झनुमितिफलकः । तत्र महानसीयत्वं प्रकारतावच्छेदकतया भासते । अथवा केवलं विधेयतावच्छेदक- सयेव भासते तद्धावच्छिन्नविधेयताज्ञानमितित्वावच्छिन्न प्रति सक्षम व्यापकतारच्छेदकत्वग्रहस्य कारणत्वात् । अथवा न प्रका- रतावच्छेदकमुद्रया न वा विधेयतावच्छेदकमुद्रया महानसी- यत्वं भासते किन्तु वन्हित्वेन भासमानो घन्हिस्तच महानसीयो पन्हिरित्यप्येके । इत्येवमस्त्यनुभवे अनूचानानामपि विसंवाद- स्तथा ऽपि फलेऽविप्रतिपत्या यथा दृष्टान्ते महानसगोठादी वन्हि- स्वेन सिध्यतोऽपि उन्हेः पर्वते महानसीययन्झनुमितिफलकत्व. मेवमिह दृष्टान्ते ब्रह्मणि अमिथ्यात्वसिद्धिफलकस्यापि तस्येतर- घानिश्चयसहकारात्यक्षे प्रपञ्चसाधारय्येन मिथ्यात्वसिद्धिफलकत्य. मित्यवधाय निरूपयसि तदा सामान्यरूपेण साध्यतास्यले बाध. निश्चयादिसहकारयग्राट् भवतु तत्सामान्यघटितविशेषरूपेणानुमि- तिर्यथा वन्हित्वावच्छिन्नसाध्यकस्थले महानसीयवन्नुमितिः । यथा वा महानसीयवन्हित्वावच्छिन्नसाध्यके वार्धानश्चय- लाघवचानादिसहकारेण शुद्धवन्झनुमितिः सामान्यरूपेण साध्यता- स्थले विशेषरूपेणेव विशेषरूपेण महानसीयवन्हित्वादिना साध्यता- स्थले स्वघउकसामान्यरूपेणाप्यनुमितेः पर्यवसानस्य न्याय्यत्वात् । तद्यथा पर्वतो महानसीययन्हिमान । धमात् । यो यो धूमान् स चन्हिमान् यथा महानसमित्यादिघटितन्याये पूर्वोक्तरीत्या शुद्धय- न्हिविधेयकत्वमम्भवस्तया पर्वता वन्हिमान् धूमात् । योयो धूमवान् स पन्हिमान् यथा महाहूद इत्यादिटितस्य न न्याय- त्यसम्भवः । पक्षदृष्टान्तयोः साक्षम्यवेधुर्येण पन्हित्वावच्छिन्नसा- ध्यकम्य ने यन्नाभाववद्धदम्भ दृान्तभावामम्भवात् ।

·तात्पर्य दीपिकायाम् । एवं च प्रकृतेऽपि शुक्तिरूप्यं मिथ्यात्वेन प्रपञ्चान्न भिद्यते व्यवहारविषयत्वाट् ब्रह्मवदित्यादिघटितो न्यायः कयमयतरतस्य दृष्टान्तेऽमिथ्यात्वसिद्धिफलकस्य पक्षे शुक्तिरूप्ये प्रपञ्चे व मिथ्यात्व सिद्धिकलकत्यासम्भवात् । यदि दृष्टान्तेऽमिथ्यात्यमितिफलकस्यापि पक्षे मिथ्यात्यसिद्धिफलकत्ये न्यायावतारस्तदा किमबहीयते पर्वती चन्हिमान धमाट् योयोधमान् स वन्हिमान् यथा महारुद हत्या- दिघटितस्य न्यायत्वे । यदि तप धमोहदापतिस्ताई किं व्यपक्षा रविषयत्वं शुटुब्रह्मवृति । यदि फलव्याप्यत्य-तिघ्याप्यत्यान्यतरयत्वं तप हेतु. त्वेन विवत्यते इति न तस्य ग्रह्मावृतित्यं साई पर्वता पन्हिमान धमजलान्यतरस्मात । योयोन्यतरयान् स साध्ययान् यथा महारद इत्यादेन्यायत्वं पुनरपि दुर्धारम् । यदि धमस्येव हेतु. त्यसम्भोऽन्यतरयन्य घ्याप्यत्यासिद्धं लाई फलव्याप्यत्य-पति. व्याप्यत्यान्यतरयत्यमपि तया। यदि दृष्टान्ते प्राणि शेतमत्त्वसंर- चयाय समन्यप्तरत्यं तोहापि दृष्टान्तीकृतदसाधा एयरक्षणार्थ. मन्यवरयत्यानुधायनं सफलमधि । यस्तुसम्स्यन्यरित्यघटका- भायम्यासपडत्येनान्यतरवत्वस्य हेतुम्थले प्याप्यस्यासिद्धिशद्वेध नादेतीत्ययहिलेकायधेयम् । यदि । भिक्तरीत्या प्रपशुभेदण्याप्यमिध्यान्या कारकम्य. যিয়ানমাগলামিমিথিয মন্ময় হিহি सिपाधपिपितं सदेय घेकरूपं सदपि माफारिसमधानेन दृष्टारा धादिभेदेन विभिन्नरूपतया पर्यघम्यतीति किं से विमिति अपाय- रवारमारपनि सदा शिशिष्टकम्य सामोपदेन गिटे- নামিবি। আছাখিদিশি হিgয়। গ ঘাট ·१५९ नेहपतिः । शब्देश्यमकिचित्करम् । अन्यथा विष्णुभेकयोस्भयारिपटवाच्यत्वेन हरिःखहारकोहरित्वात् । भगवद्वासुदेववदित्यपि स्यान्यायः । अत एव तु विमता बन्धनितिः स्वप्रतियोगिविपयविषयकचाना. बाध्यानात्मसमानकालीना । उक्तचानाबाध्यभावरूपानात्मसमान- कालीना वा । बन्यनिवृत्तित्वात् । निगड़बन्धनिवृत्तिवदिति माध्यानुमाने भवतेय शब्देक्यसत्वेऽपि बन्धपदार्थस्य निगडबन्ध- सामारिकयन्धमाधारययविरहेण पक्ष-दृष्टान्तयोर्वन्धपदार्थभेदेन स्वरूपासिद्धि-साधनवेकल्यान्यतरापातश्चादितः । यदि तु पदेवयं तन्त्रमभविष्यन्नाभविष्यदिह ते निरुक्तानुमाननिराकरणप्रयत्नमाचम- पीति व्यक्तमेव । अर्थश्यं तन्वमित्युक्तो तु प्रकृते दृष्टान्ते ब्रह्मणि साध्यसि- ढेरमिथ्यात्वसिद्धिफलकत्वमितरच च मिथ्यात्वानुमापकत्वमिति सुस्पष्टोऽर्थभेद इत्यसकृदुपापोपदामेति किमु अस्याने विक्रमक- मेण । फिंच प्रपञ्चः सत्यत्वेन ब्रह्मणो न भिद्यते व्यवहारविषय- त्वात ब्रह्मवदित्यनुमानेन त्वदुक्तानुमानप्रतिरूपकेण प्रपञ्चसत्यत्व- सिद्धिरवर्षनीयेव । तप च प्रपञ्चे ब्रह्मसाधारणसत्वसिमा मिथ्यात्वानमिति- प्रतिबन्धोयुक्त एव न घेतदनुमानेन प्रपञ्चब्रह्मयोरभयास्सत्वसिद्धा प्रतीत्यननुगमः । एकसत्त्वे चापरस्य मिथ्यात्वमिति प्रपञ्चमिथ्यात्वं तद- घस्थ ब्रह्मयोमिथ्यात्व प्रपञ्चस्य सत्यत्वमिति वेपरीत्यं तु अश- क्यशङ्कमेर स्वप्रकाशरूपस्य तस्यापलपितुमशक्यत्वादिति चेन्न यतः शुक्तिरूप्यप्रपञ्चयोर्मिय्यात्वमामनता भवतोऽपि मिथ्यात्वे ·१६० तात्पर्यदीपिकायाम् । उभयसाधारणे कथं प्रतीत्यनुगमः । शानवाध्यायादिनोभयसाधा. रधर्मेण तदनुगमश्वेत । तर्हि चानवाध्यत्याभावादिना पञ्चन. होरिहापि सत्यप्रतीत्यनुगममहि । ज्ञानबाध्यत्वस्य साधारण्ये सदभावरूपस्य सत्वस्याननुगमवाताऽपि न संभवतीति तु सुस्पष्ट मिति न बहूपपादनमर्हति । ज्ञानबाध्यत्वाभावो भयत्यलोकसा- धारण इति स कथं सत्यस्वरूपतामहेदिति तु बुद्रतमं फाल- संबन्धित्वे सति ज्ञानवाध्यत्वाभावस्येव सत्यपदार्थत्वेन । पलीके फालसंबन्धित्वविरहेणेव दोपानयकाशात् । न चेतादृशसत्त्वस्य प्रत्यक्षायोग्यज्ञानकालादिघटितत्वेन घटा- दिसाधारणी प्रात्यक्षिकसत्त्वप्रतीतिः काथमिति तु पालिशेकचोदा पिका लायाध्यत्वनक्षणसत्त्वस्यापि असर्वचदु नतयोभयप्रतिविधेयत्वात् । न च सत्त्वस्य ज्ञानबाध्यत्वाद्यभायरूपत्वे प्रतियोग्यनुप- स्थितिकाले सत्यप्रत्यक्षानुपपतिरिति घाच्यम् । तार्किशाम तम सस्सेलोऽभाषरूपत्वेऽपि तमस्त्वेन तत्प्रत्यये तेलाचानानपेक्षाप. दिह स्यरूपत सब प्रत्यक्षसंभात् । नव्यतार्किकमते घाऽभावत्वन्याउपडोपाधिरूपत्यानभ्युपग- माद् भावभिन्नत्वं तत् । तदपि च समायसामानाधिकरणयान्यतर- संघन्धावच्छिन्नप्रतियोगितारुसत्तामावरूप, तप च भावभिन्नत्यं पूर्वा- नुपस्थितमपि प्रकारीभूय भासते। एवं घ घटाभाय-पटाभावादिप्रती. तीनामभावानुगसत्यमपि नियंहति । न घेवं विषयतनयम्या प्रभारपदार्यतावच्छेदककुतिनिधिनायाः सत्ताऽभाय-यक्तरप्यभायात्य- घटितत्यादिति वाच्यम् । अभावपटातारच्छेदककुक्षिनिशितायाः सत्ताभायव्यक्तः फलपलात् स्यरूपत ण्य प्रकारत्योपगमात् । श्रत एव तु सत्ताज्ञानपिरहेऽपि घटो नास्तीति धीभरत्यन्यथा तु प्रतियो.

·૧૬૧ -घेहपतिः। गिज्ञानमुद्रया सत्ताज्ञानस्य तर हेतुत्वे तदिना घटी नास्तीति धियोऽनुत्पाद एव स्यात् । एवं च यथाऽभावबुद्धौ स्वरूपत एव सत्ताभावमान तथा ज्ञानबाध्यत्वाभावरूपस्यापि सत्त्वस्य बुद्धो ज्ञा- नबाध्यत्वपहो नातितः फलबलात् । त्वन्मते वा परप्रकाश्यत्वाभावरूपस्यापि स्वप्रकाशत्वस्य ग्रहे परप्रकाश्यग्रहानपेक्षावच्छ । बाध्यत्वा भावस्पस्यायि सत्त्वस्य यहे बाध्यत्वपहानपेक्षावच्च । नतरत्वरूपस्यापि चित्वस्य यह जड़ेत. रत्वयहानपेक्षाच्च दुःखदितरत्वरूपस्याम्यानन्दपदार्थस्य रहे दुःखवत्वयहानपेक्षावच्च । ब्रह्मप्रपञ्चभियसाधारणस्य ज्ञानाध्यत्वा- भावरूपस्यापि सत्वस्य रहे ज्ञानज्ञानाद्यनपेक्षत्वस्यापि सूपपादत्वाच्च । व्यावहारिको घटादिः सत्वेन ब्रह्मणो न भिद्यते । अबाध्यत्वाद् व्यवहारविषयत्वाद्वा ब्रह्मादित्यादिनाऽनुमानवातेन सत्प्रतिपक्षित. त्वाचेति तु पुनरसकृदेवाभिहितम् । यदपि एतत्पटात्यन्ताभावः । एतन्तुनिष्ठः । एतत्पटानाद्य- भावत्वात् । एतत्पटान्योन्याभाववत् । तन्तुनाशजन्यपटनाशस्य कदापि तन्तुवृत्तिता नास्तीति तप व्यभिचारवारणायानादिपदम् । यस्य पटस्याप्रयविभागेन नाशस्तदत्यन्ताभावस्य पक्षत्वेनादिप- दमनादेयमेव । अत्र चेतत्पटप्रतियागिकात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नस्य पदीकरणान्न संबन्धान्तरेणात्यन्ताभावमादायांशत: सिद्धसाधनम् । पक्षतावच्छेदकापच्छेदेन साध्यसिद्धेस्देश्यत्वात्समवायसंबन्धावच्छि- दो व्यधिकरणथमानवच्छिन्नश्च य एतत्पटात्यन्ताभावः स एव या पक्षः । तन्तुशब्देन च पटोपादानकारणमुक्तं तप च प्रागभाषस्य सत्वान्न तेन व्यभिचारः । कार्यकारणयोरभेदेन सिटुसाधनाटिद- पणानि प्रागेव तत्वादीपिकानुमानापन्यासे निराकृतानि । * मिध्यात्वाभावस्पस्यापोत्यर्थः।

·तात्पसंदीपिकायाम् । या समवाय संबन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्यन्ताभाय: i) | एततन्तुनिष्ठः । एतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभाषत्वात्संबन्धान्तराध- च्छिन्नेतत्पटात्यन्ताभावदिति विशिष्यानुमानम् । इत्यद्वेतसिद्धि- कृत: साटोपमभिदधिरे। तदिदं तेपामभिधानं कीदृशमित्यालोचयामः । तथा हि एतत्पटात्यन्ताभावः एतत्तन्तुनिष्ठः एतत्पटानाद्यभावत्वादिति हेतु. जोतिरूपत्वादसाधको व्यामिनरपेक्ष्येण एतत्पटानाद्यभावत्वरूपसा- धर्म्यमाणेव प्रवृत्तम्वादन्यथा तु सद्देदः सन्निष्ठः सत्प्रतियोगिका. भावत्वात् । संयोगसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताम्सदत्यन्ताभाययत् समयायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकसदत्यन्ताभाषषद्वा । संयोगस. मवायोभय संबन्धापच्छिनप्रतियोगिताकसदत्यन्ताभावयवत्यनुमानेन सति ब्रह्मणि सवेदोऽपि तवापद्यत। न ह्येतत्पटात्यन्ताभावे एततन्तु- निगृत्वसाध्यकानुमानापेक्षया मति सद्भेदानुमाने कश्चितिशेयोऽस्ति । यदि तु सति सदेवानुमाने बाध इति नानुमानप्रवृतिस्साई मतपटात्यन्ताभाव एततन्तुनिष्ठत्वसाधने कि बाधा नायतरति ? | अवतीयोऽपि बाधे। व्यावहारिक इत्येततन्तुनिष्ठत्वं व्यावहारिक. |मेतत्पटात्यन्ताभावे याधमानाऽपि यायावहारशाले पाधानघता. | राद् व्यवहारप्रतिबन्धाक्षम इति व्यवहारः भूषपन्नः । एवं स्थिते या यद्वस्तु व्यावहारिक तप तवस्त्यभायो न व्यावहारिक इति नियमानुपालनमपि सर्वचनानुभवमिद मुकरम् । प्रथया तन्तुप पटो व्यारहारिक: प्रतापटात्यन्ताभावे मततन्तुनिष्ठत्वं तु पारमार्थिक विरोधित्वं च समानसनाकत्येन । . इटासरपासुसरो पोज दि स्थानोपम ।

·खेहपतिः ।। एवं चतन्तुषु पट-तदभावयाविषमसत्ताकतया विद्यमानोऽपि पारमार्थिकोऽभावोव्यावहारिक तन्तुयु 'पटपन, बाधते इति न कश्चिदपि व्यवहारविलवः। इत्यभिमाना,वादिना हि प्रतियोगि- तदभावयोरुभयोर्यावहारिकत्वपक्षे या यः पदार्थो व्यावहारिकस्तर 'तदभावोन व्यावहारिक इति नियमानुपालनं दुर्घटं तन्तुयु पटा- भावस्य -पटस्येव, व्यावहारिकतया पटव्यवहारकाले पटामावस्य विद्यमानत्वेन उभयारविशेषेण सकृदेव व्यवहारप्रसङ्गस्यावर्जनीय- त्वात् । पट-तदभाषयोरुभयोरपि समानसताकतया बाधनिश्चया- त्पर्व ताल्पेन, विद्यमानतया उभयव्यवहारस्येव प्रामाण्यापाताच्च । .व्यावहारिकबाधनिश्चयात्यवं पटव्यवहारस्तदनन्तरं तु न तथेति व्यवस्थेत्यभिधानमपि कोविदकदम्बे हामायैव पट-तदभावविष- यकवानसामय्योः सर्वदेव समवहितत्वेनाभयोरपि ज्ञानस्यकशेषस्य कर्तुमशक्यतया सर्वदा .प्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु पटविषयकज्ञानसामय्याः प्रतियोगिचानसामयी. मुंद्रया पटाभावविषयकज्ञाने एवोपक्षीणतया पटाभावज्ञानमेवोदय- मासादयेन तु कदाऽपि पटज्ञानमिति सामयोप्रतिवध्यप्रतिबन्धक- भावाभिज्ञानां कृतथियामपरोनम् । किंच प्रतियोगि-तदभावयास भयोरपि व्यावहारिकत्वेनोभयोर्ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वस्याभ्युपेयतया पटा- मावस्य व्यावहारिकत्वाभ्युपगमेऽपि किं तेन ते साधितं स्यादने पटव्यवहारोपलवस्थाचेटनात् । प्रतियोगिनः पटादेव्यावहारिकत्वं तदभाषस्य तु पारमा- यिकत्वमिति, पक्षेपि पुनरिदमनुसंधेयम् । व्यावहारिकस्य पटा. देवाधता हि पारमार्थिकाभावपक्षे अन्यूनसताकत्वेन पलव्या । सघटकन्यूनसताकत्वं च तत्सत्ताप्रयुक्तमताकत्वं यथा शक्तिमत्ता- ·१६४ तात्यदीपिकायाम् । प्रयुक्तसतासत्वं गुक्तिमप्ये । यथा या परमते ब्रह्ममताप्रयुक्तसत्ता. फत्यं सदध्यस्तजगन्माचे । एवं घ ब्रह्मसत्ताप्रयुक्तसत्ताकत्वाभ्युपग- मनिबन्धनमेश बाधसत्यमास्थितं भवता । सच पटादीनां मिथ्या- स्वसिद्धिनान्तरीयमिति मिथ्यात्वसिद्धग ब्रह्मसताप्रयुक्तमताकत्वं जगन्नासे तत्सिद्या व मिथ्यात्वसिद्धिरिति तु स्कुटोान्योन्याश्रयः । समय भान्तमनुभाति समिति श्रुतिर्जगतो ग्रह्मयताप्रा. तसत्ताकत्ये प्रमाणमिति तु ते मतिकर्दमानुष्ठानप्रय समाचं प्रमा प्यान्तरविचाराधसरे प्रमाणान्तरोपन्यासकथाया प्रयुक्तात्यादिशरथा वर्षयतेनापि कथाकोलाहलस्यायोरनुपशम्पत्येन विधारफलापर्यष. मानप्रसङ्गात । यथा च सा श्रुतिगन्मिथ्याय न बोधयति किन्तु तद्विरुद्धमस्मदभिमतमेघाय तथा पमिहाये साधु निरूपविता- स्महे । यदि तुमद्वेदः सनिष्ठः । मत्पतियोगिफाभावत्वात् । संयोगा- दिसंबन्धाच्छिनप्रतियोगिताकसदभाययदित्यनुमाने हेत्वसिद्धिः । परमते प्रमेयत्याभिधेयस्याटेरिय सर: फेपलान्ययित्वेन सदभाषा. प्रसिद्धरित्युध्यते । तदाऽतु स्यरूपसंयन्धेन या म्यरूपात पप पा सत्त: केपलान्ययित्यं तथापि संयोग-समयायादिसंबन्धन सत्येन न तस्य तयायमिति सत्प्रतियोगिकामायानाप्रसिद्धः । ग्रसेन महतियोगिकस्य तादात्म्यसयधापछिमातियोगि. ताकाभाषस्य विषय तस्य दृष्टान्तमत्त्येन माधनकन्यम् । सयोगा- . हा मे ERE दुर्मी तथा विद्यार्प मापाणिgia भात मम्वनामस्य तालम। + उमा निशिानवाद। समान्याव ·१५ घेहपूर्तिः। दिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य तस्य तु धिवक्षणे स्वरूपासिद्धिः । हेतोः सद्धेदेऽसत्यादित्यपि परास्तम् । भेदात्यन्ताभावोमयसाधा- रण्येन सत्प्रतियोगिकाभावत्वेनोभयोपसंग्रहात । भेदात्यन्ताभावामयसाधारणं सत्पतियोगिकामावत्वं न किंचित्प्रमाणसिद्धं मनिष्ठप्रतियोगितानिझपकतायाः स्वरूपवित्रा- न्तायाः प्रत्यभावं भिन्नत्वादिति तु नावेतसिद्धिकृता सुवचं स्वय. मपि तेन सयोगसमवायाभयसाधारययेनेतत्पटप्रतियोगिकात्यनता- मावत्यावच्छिन्नस्य पक्षत्वेनावलम्बनात् । इतरथा, तु सयोगाव- চ্ছিন্নয়মিঠালিমালিবায়া: মাহাঞ্ছিন্নমনিয়াশিনানি- पकताताभिन्नत्वेन संयोगसमवायोमयसाधारणेतत्पटप्रतियोगिका- त्यन्ताभावत्यावच्छिन्नस्य पक्षीकर्तुमशक्यतया तथोक्तरेनोचिती स्यादिति व्यक्तमेवेति विस्तरमियोपरमामः । यदि पुनः परतिनिक्षिप्ता य: सद्वेदः स कि मनिष्ठम- तियोगिताको भेदः । अथवा सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताको भेदः । का प्रयमे, सद्घटोभयभेदस्य सति परेणाप्यड्गीकरणीयतया सिटु- साधनमिष्ठापतिश्चेति कि क्षतं वादिनः । द्वितीये तु सत्त्वावच्छि. नप्रतियोगिताकभेदामिछा पक्षाप्रसिद्धिः । सत्वे पदार्यत्वादिना भेदप्रतियोगितापच्छेदकत्वानुमाने तु प्रमेयत्वे व्यभिचार इति प्रविश्यामिधत्से तदा पदावधाय व्यावहारिकस्य पटादेरसतो नर- शहादेश्च ब्रह्मतादात्म्यमभ्युपगच्छसि न वा । तथ प्रथमे ब्रह्मणः सर्वथा स्वरूपच्युतिः । द्वितीये त सन्मारस्वरूपस्य ब्रह्मयो भेदो, ऽभ्युपगतो भवतेव तदतिरिक्ते इति न सट्टेदाप्रसिद्धिनिबन्धनपक्षा- प्रसिद्धिः ! पटादो विद्यमानोऽपि ब्रह्मभेदः काल्पनिक इति न प्रतियोगिसमानसत्ताक इति तु पुनात्यन्तानभिज्ञमापदाद्यं सट्टे ·१६६ - तात्पर्यदीपिकायाम् । दमावस्यापेक्षणीयत्वेन सत्यसिद्धिमाषण चारिता धिकचोद्यानध. तारात् । किञ्च मिथ्यात्वानुमितेः पूर्व ब्रह्मणोऽधिजसतामत्वं सद तिरिक्तस्य घटादेशचाल्पसताकत्वमिति स्वरहस्यावेदनं शुद्धश्रद्वेष शिष्यवेशचितं भवति न तु प्रदीप्रधिपणेषु धादिपु न्यूनाधिकस. ताकत्यादिकथाया नगन्मिथ्यात्वसिद्धिमूलकतया मिथ्यात्वानुमिते. रखोगयादिपु तादृशस्य स्वगोष्ठीमाधनिष्ठसकेताभिधानस्य सर्वया स्व. नियनिदानत्वात् । सनेदस्य सत्प्रतियोगिकामावस्य च प्रसिदायपि सन्निष्ठप्रति योगितायाः सामान्यधमायच्छिन्नस्ये प्रमाणविरहेण न सत्यापछि সুমনিয়াসিনামমৰিা। লাযি ৰান্নিমনিযাসিমান্ধা धमिद्धिीपि सदभावीयप्रतियोगितापच्छेदकः संघन्धः संयोग- समयायादिरिति चेत्को धतिनः । सदेवप्रसिद्धेय पक्षसिदिसम्भयात् । सत्प्रतियोगिका. भायरूपे हेतो यद्यपि प्रतियोगिता न किञ्चित्मघन्धाधचिना प्रविष्टा तथाऽपि संयोगसंयन्धान्त्रिप्रतियोगिताकमदभाषादेदृष्टा न्ततयोपन्यासेन प्रभायीयप्रतियोगितारधेदकः समन्धोऽपेपपीयः। प संयोगममयायादिः सम्यन्यो भायीय प्रतियोगितामोद- फत्त्येन भरताऽप्यभिम रति किं तामाधनप्रयामेन नः । प्रत ग्य सु समयायसंयन्धाराधिन्नोऽयमेतत्पटात्यनामात्र प्रत्यादिकं মিমি ঘনাদাটুধিপ্রিয়া প্রিযমিলি ঘ- मजुयां विटुपा परोपम् । मनिष्टप्रतियोगिताया: परमो मंयोगाविध्यंधिकरणमधन्ध শি থিদ্ধঘোন্নিমালয়ালিয়ামার মন मपराहत इति दृष्टान्तापिटाबानाभिमानम्मु पुनः म्यमिदानावि. - ·सेहति ।। লিখননখনৰ বীয ঘৰয়মৰচ্ছিন্ন प्रतियोगिकाभावव्यवस्थापनात् । यदपि सत्पतियोगिको भेद सनिष्ठ इति प्रयोगे सत्प्रतियो- गिजभेदे सनिष्ठत्वसाधने सिद्धसाधन व्यासज्यवृत्तिधर्मायच्छिन्नानुयो गिताके सत्पतियोगिनभेदे तादृशधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताके च भेदे पादिनापि सम्प्रतिपत्ते. । सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताके तु भेदे सन्नि। तृत्वसाधने बाध' । सिपाधयिपित समित्वमपि च यदि प्रातिभा- सिक तर्हि आमिति बमः । सत्प्रतियोगिकभेद्रे प्रतिभामिकसन्नि तृत्वे क्षतिविरहात । व्यावहारिकसनिष्ठत्वसाधनेऽपि न देपस्तस्य বান্ধিলক্ষবন্তছো। যান্ত্রিপরিষাঘন तु शून्यवादप्रसङ्गः । सति पारमार्थिकसदेदे सर्वस्य जगतः शून्ये. कतत्त्वताया आवश्यकत्वादिति । तस्मादेतत्पटात्यन्ताभावः । सत- तन्तुनिष्ठ' । इत्यादिप्रयोगशाङ्कित सत्यतियोगिको भेदः सनिष्ठ इत्यादिप्रयोगस्य साम्यमसाधु इति कैश्चिदभिधीयते । तदेतदपि बालव्यामोहनमन्त्रमात्रम् । यत सत्त्वावच्छि- चप्रतियोगिताकभेदे यथा सनिष्ठत्यसाधने बाधस्तथा एतत्पटा- त्यन्ताभावस्येतत्तन्तुनिष्ठत्वसाधनेऽपि बाध समान. एतत्पटस्य व्यावहारिकतया एतत्पटाभावस्य च पारमार्थिकतया विषयभेदेन न कश्चिट्टोप इति चेत् । तर्हि ब्रह्मण्यपि सत्व मा. तिक सत्त्वाभावस्तु पारमार्थिक इत्यपि तुल्यम् । पारमार्थिकता सत्त्वनियतेति तु दुर्भण पारमार्थिकताया वस्तुस्वरूपविश्रान्ताया. सति सदात्मकत्वादसति चासदात्मकत्वात् । ध्यधिकरणधर्माछियातिगिताकाभाधाभ्युपगनुसन्टनमतानुपायिभट्ट मसानुर्यातना भयता पायो व्यवहारे लटभ्युपगतपदा माननुर्मातरिति त घुमित्र । एतन्तु मेलि भाय ।

·१६८ 1 तात्पर्यदीपिकायाम् । सति पारमार्थिकसनेदाभ्युपगमे शून्यवादप्रसङ्गविभीषिका तु মন আমাগ্মিতান্মননামায়াম অনাথানি- शङ्कया समेश । एटस्तु व्यावहारिक एव व्यवहाराय पर्याप्त इत्यति- रिता तदीयमता नाभ्युपेया ब्रह्मणि तु पारमार्थिकमेव सत्यमभ्युये- यमिति वेपम्यमिति चेत् । यदि निर्विशेषसत्स्वरूपं ब्रह्म व्यवहा- रायापि न पर्यामोति कृतं तदक्षीकारदुर्व्यसनेनेति सुदूरपराकृता तप पारमार्थिकसत्त्वव्यवधारणप्रत्याशा पि । किंध प्रमाणानयताऽपि निर्विशेषसत्स्वरुपं ब्रह्म स्वत:- मिष्टुमिति घानरमध्यवष्टम्भे शून्यमपि स्वत:सिमित्येवोतरं प्रमा. मानवतारस्याभयत्रापि समानत्वात् । यद्यसद्धिनत्यं सत्वं न च तदस्त्यत्यन्तासति शून्ये तहिं सत्त्वमसद्विचत्वममत्व च सद्धि नत्यमिति दृढ़ोऽन्योन्याश्रय इति न ते सत्वासत्वे तथा निर्वहुँ शश्वेते इति किं पाहुना निरूपकेषु । अस्तीति प्रतीतिविषयत्वं सत्वं कालबन्धित्यं वा पता. जातिमत्त्वं वा भाषरूपत्वं या प्रभावभिन्नत्वं पा सत्त्वं तदेव च ब्रह्मणि । यते तु पक्षाः सर्वथोपेक्षामईन्ति । घादिभिरनुक्तत्वादप- सापनायत्वात् । निर्विशेषनयाद-शून्यवादोभयसाधारण्येन घो- द्यपरिहारयोः साम्येनेव संभयाच्च । निर्विशेषनायादे दि सच्चिदा- मन्दादिपदान्यपि न फञ्चनभायभूतमर्थमभिधातुमीगते यश्च विधि- सिताउथया युधोधायपितोऽभावरूपोऽर्थः सन्याधारण रतीहे व पराक्रम्योपपादयितास्महे । पारमार्थिकं सत्वं निषिधयिनिपटा चेल्लब्धात्मा तस्ि सत्यसिद्धिरपर्जनीया । यदि तु निपेद्धवा न लग्यस्यरूपस्तदा निये. • निर्षियनिराकरणायहरे।

·खेहपतिः । धापिला सत्यमिदिरुचितवत्युभयतापायारज्जुरिति तु धादिना व्यामोहमा निर्विशेषसदभ्युपगमस्य शून्यातिरके प्रमाणविरहात् । निर्विशेषसतः शून्यातिरेकस्यापि विशेषरूपतया निर्विशेषत्वहानिहे. तुताया प्रवर्तनीयत्वात् । शून्यातिरकोऽपि निर्विशेषस्वरूपताप्रयु. तो नातिरिक्तधर्मप्रयुक्त इति न तस्य निर्विशेषस्वरूपताहानहेतु. स्वमिति चेत् । शून्यस्यापि स्वभावतः सर्वविशेषप्रत्यनीकरूपतया सर्वविशेषप्रत्यनीकयोस्सयो, किं वा विशेषामिति कृतावधानी पद स्वरूपमेवेति चेत् । न तदपि। उभयोरपि स्वरूपस्य स्वरूपत्वा. নিবিন্যা। यानयोरेकः सदात्मा निर्विशेषोऽपरस्तु असदात्मेति सदसतानिर्विशेषस्यरूपत्वेऽपि सदात्मकत्वासदात्मकत्याभ्यां विधेय रत्यातिठसे तहि सा सदात्मकता स्वरूपताभिन्ना । अथवा केनचिद्विरो- योति बद । स्वरूपतश्चेत् । सहि शून्यात्मताऽपि तथेति न कोऽपि विशेषको धो भवत्युदीरितः । केनचिद्विशेषेण भिन्नति पचे निर्विशेषत्वयतिर्विशेषाधर्मान्तराभ्युपगमादित्युक्तप्रायमेव । किंच सदात्मकताया; केनचिद्विशेषेण भिन्नत्वाडोकारे विथे. যাবি বিয়ন মমিনমিন মিয়া ১fঘুi- फर्यशङ्कायास्तादयस्थ्यात् । एवं ध तेनतेन विशेषेण विशेषयतेष মানিনা। বিষাক্কায় বিয়ানিব্যঙ্কুল- म. सदात्मनारक्यमाङ्कितं तदघस्यमेव । যরি বালনস্ক্যিলায় যিয়বসছি জি ঘুমবি फदाधिद्वा ध्यते । शून्यस्यापि बाधाडीकारे तु शून्यबाधधाराऽम. विशेषप्रयोजकीभूतमानिध्पणादित्यर्थः + न कदापि बात इत्यर्थः।

·तात्पर्यदीपिझापाम् । वस्था दुरदरेवं ते स्यादितिः जानाति भवानपि । तस्माच्छ्न्यः स्यापि पिकालाबाध्यत्वान्न कश्चिदपि विशेषाभिहिता भवति। यदि तु' निर्विशेषाद्वयचेतन्यरूपत्वं सति सत्त्वं न च तत्संभा- ध्यतेऽपि शून्ये । तर यया सच्चिदानन्दपदत्रयेण अमदिनत्व: मडमिन्नत्व दुःपदितरत्वरूपेणेकस्यैवार्थस्य सर्वविशेषप्रत्यनी- स्याण्डस्य वोधनेऽपि पदानां न पर्यायत्वमानर्थक्यं या बुबोध पिपिसार्थस्य ' सविशेषत्वं वा प्रसज्यते । कल्पितततद्विशेषावधन. 'नद्वारा निर्विशेषसन्मावस्यय प्रत्याय्यत्वादेघमिह निर्विशेषपदेन | सर्वविशेषप्रत्यनीकरूपतायाः । अष्ट्यपदेन सजातीयविजातीयस्वग तभेदशून्यतायाः । चेतन्यपदेन चाजस्वरूपताया निर्दिदिक्षित त्यानावांसंबन्धगन्धोऽपीति वदसि तहिं कृतावधान निया मय । शून्ये निर्विशेषपदविवक्षिताऽस्ति सर्वविशेषप्रत्यनीकरूपता । शून्ये विशेषाणामसम्भाव्यत्यात् । अस्ति चाद्वयपदविवक्षिता सजातीय- विनातीय-स्यगतभेदशून्यताऽपि भेदस्य विना विशेषैर्निरूप- स्यात् । शून्ये च विशेषाणां सुदूरपराहतत्वात् । चेतन्यपदेन विक्षिता जडेतरता तु शून्ये सर्वथैवावश्यकी न हि शून्यं बड़. मित्याहुः प्राज्ञा: । न हि शून्यवादिना माध्यमिका अपि शून्यं जड़ें षडं पा घंटादिकं शून्यमाहुः । किन्तु सर्वस्यापि पदार्थस्य सांवृत्तिकत्या. स्कार्यकारणभावादेश्च दुर्निरूपत्वात शून्यं तत्वमातुः । अथ सत्त्वं स्वप्रकाशत्वं न च तछून्ये । तहि स्वप्रकाशे मात्मनि आनन्दाहीकारे सविशेषतांप्रसङ्गस्तद्वारयाय स्वप्रकाशत्वं । 'निशामयेत्यस्य साधुत्व तुपारेवाराष्ट्र ममादिमिति तद्विदः।

·१०१ " खेहपतिः । यदि परप्रकाश्यत्वाभावस्तदा तदस्ति शून्येऽपि 'सुर्गती हि शून्य तत्त्वं अषाणस्तस्य केनापि प्रकाश्यता नानुमेने । 'प्रकाश्यत्वाभाधे स सिद्धिः कमिति तु, निर्विशेषात्मवादिनस्तापि 'तुल्यं न यात्माऽऽत्मना प्रकाश्यस्तापि । प्रकाश्यत्वे तु निर्विशेषस्वरूपता- योदेधात्मनः प्रकाश्यतायास्त्यन्मतेऽनात्मयांयतया आत्म मानात्मस्वरूपसाप्रसश्च । मगवत्या सविंदः सर्ववस्तुव्यवस्थापकतयां न तदपलापः एक्य: फतु गोबाणगुरुणाऽपीति शून्यध्यवस्थितिरपि संविन्मखनिरीक्षः पलब्ध स्वात्मसत्वप्रसादेति कमिव सोपजीव्या सती साध्यी उपजी. धके गून्यादिचादरपहस्तिता स्यात्संनिपातविरोधादिति बपे विर जीय प्रायासि वेदियुक्तिमार्गे वस्तुमा व्यवस्थापयन्ती संधि स्वात्मनोऽपि चेद् व्यवस्थापिका सहि सविशेषस्वरूप तस्याः प्रकारान्तरेण भयंत्यभ्यंपेता। न हि स्वात्मानमनवगाहमीना संवित स्वात्मनि प्रमाणीभवितुमर्हति । न चायंगाहनं सविशेषत्वाभ्युपगमादृते इत्यवोधाम ...i. - फिच. संविदोभवन्मतेऽधगाह्महत्वाननुभूतित्वमनित्यत्वम. मात्मत्वच प्रेसज्यतेत्यपि समगरिप्महोय । एतेन 'स्वानुभवमाक्षिका यथा संविनेषं शून्यमित्यतिरेकः शून्यवाद-निर्विशेषादयोरित्यकोविदकल्पना ऽपिकदार्थता भवति पूर्वोत्तदोपरेव तत्पक्षक्षपणात' । अनुभवस्य सर्वस्य सविशेष एवं प्रमाणभाषा:। निस्साविकतायाः शून्य-मिर्विशेषात्मोभयसाधार. शून्यसिद्धिः। +प्रकाश्यतायाः विशेपत्यथ्याप्यत्वादिति भावः । : संवित् । । अंयगादन सविशेषत्वमनगाहने च निर्विशेषपदार्थस्य शून्यातिरका दुर्निरूप इति भावः। .

·तात्पर्यदीपिकायाम् । पयाह । बाधानयतारस्यापि शून्ययादनिर्विशेषपक्षोभयसा धारययन बाधापतारानघतारप्रयुक्तविशेषस्यापि यतमशश्यत्याच्च । पयं च निर्विशेपसदभ्युपगन्तृमते सति पारमार्थिकसभेद- स्वीकारे शून्यबादप्रसङ्गविभीपिकाया दुर्दर्शतया सत्पतियोगिकोभेदः सनिष्ठ इत्यनुमानस्य बााटीरितानुमानतुल्यत्वमिति सुपुष्कलम् । तस्मात्साधु समर्थितमिदं यदेतानाधभावत्वरूपहेतो. जोतिरूपत्वमिति । मादृशामिदमनपरपरिशीलितमनपरपरिलनीयं चपादिनियहणराजयमति सन्तोऽयधारयन्तु । समवायसंबन्धावच्छिन्नोऽयमेतत्पटात्यन्तामाषः । एस- स्तुनिष्ठः । यतत्पटप्रतियोगिकात्यन्ताभावत्वादिति तु प्रयोग पूर्व मेव प्रसङ्गतानिराकातिए नेह पृयक मनिराकरणप्रयनः । यदपि अव्याप्यत्तित्वानधिकरणत्वे सत्युक्तपदतापच्छेद- फयत् । समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगि । अनात्मत्वात् । संयोगयत् । न च विश्वात्यन्ताभावे व्यभिचारः । तस्याधिकरण- स्वरूपत्वे अनात्मत्वहेतोरेवाभावात् । अतिरिक्तत्वे तस्य मिथ्या- त्वेनात्यन्ताभावप्रतियोगितया साध्यस्येव सत्वात् । न पात्यन्ता- मायस्यात्यन्ताभावे तत्प्रतियोगित्वलक्षणमिथ्यात्वासिद्धिरिति था. ध्यम् । प्रभावेऽभावप्रतियोगित्वस्य भाषगताभाषप्रतियोगित्याविरो- धित्वात् । प्रागभावस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वापि तत्प्रतियोगित्वस्य घटादो सर्वसिद्धत्वात् । उपपादितं चेतन्मिथ्यात्वमिथ्यात्वे । यप . न्य यया निम्साक्षिकमेव निर्विशेषहद्वारोऽपि । निर्विपति हाधितापा: बाधितुमचयावादिति एन्वन्धिः । + प्रध्याप्यत्तियादिम्यते ससमानाधिकरणात्यन्ताभावतियोगित्वस्य परे पायीकतत्वाध्यायतित्यानधिकरणत्ये सतीप्ति पदताम्वच्छेदजुही सत्यन्तम् । ब्रह्मज्ञानेसरायाध्याप्रमान्याहत्त्वाधिकरणसटित्यर्थः ।

·खेहपतिः। धाव्याप्यतित्वानधिकरणशब्टेनेकदेशावच्छेदेन विद्यमानत्वं पक्ष. विशेषणं विवक्षितं तेन स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वोतो बोध: । प्रत्ययवृतित्वानधिकरणत्वोक्तो घटादीनामयतत्वापति- रिति दूपणद्वयमपास्तम् । अनात्मत्वहेतुस्तु जड़त्वहेतुध्यात्याने. নম্ন আয়ান: স্পন যন্ত্র নিম্মন্যত্যয়নিদানথিযম। उक्तपक्षतावच्छेदकवत् । केवलान्वय्यन्त्यन्ताभावप्रतियोगि । पदा- र्थत्यानित्यद्रव्यवदित्यपि साधु । दृष्टान्तश्चार्य पारीत्या स्वमते शुक्तिरूप्यवदित्येव । न च स्वरूपेणात्यन्ताभावप्रतियोगित्ये. इत्यन्तामत्त्वागतः । तद्वलवण्यप्रयोजकाभाशदिति धाच्यम् । उत्पत्तिनिवृत्योरन्यतरप्रतियोगित्येन परिहारादित्यवतमिद्धिकृतस्त- देतदपि शिध्यधीव्यामिश्रणप्रायमिति न सर्कफर्कण्णायसहं तया ह यश्यप स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वं संयोगविभागादो तपतधास्त्यव्याप्यवृत्तित्वमिति साध्यव्यापकत्वं, जड़त्वरूपमना- स्मत्वं तुरूये जलपरमाणु तिनेहेपि च तशव्याम्यतित्वं नास्तीति साधनाव्यापकत्वेन अव्याप्यवृत्तित्वं भवत्युपाधिः । न च रूपस्नेहादेरपि जड़त्वेन तत्र तत एव हेत: সোনান্ধিয়ানামায়মিয়ামিল সৎ মানামনি ন साधनाध्यापकत्यमिति वाच्यम् । क्षडत्येन स्यसमानाधिकरणात्यन्ताभायप्रतियोगित्वमिछ- तो भयता हेतोरपि जड़त्वेनात्यन्ताभाषप्रतियोगितया पक्षायत्तित्वेन स्वरूपामिद्धतया साध्यसाधकत्वासंभयात् । नहि हेतुः स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगी मय. अपि स्याधिकरणतिर्विरोधात । यदि तु सस्य यमधर्मत्वं ध्याघ- म्पमाडाप जसपरमाणुशानुसरययोजनं स्वरमहा मुधियः । . 4 ·+ વિ8 तात्पर्यदीपिकायाम् । हारिक स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तु ब्रह्मस्वरूप- विश्रान्तमिति हेतोनीपतधर्मत्वमित्यसकृन्निराकृतं प्रलपितमेव पुनः प्रलपसि ताई पूर्वोक्तदिशेष ततिरस्करणीयमिति किं भूयोवाग- व्यामिप्रणेन । किच तया सति-साध्यताऽरच्छेइककुक्षा स्वसमाना- धिकरणेत्यपि व्यर्थ स्वानधिकरणे सिद्धस्य स्वप्रतियोगिकामावस्य व्यावहारिकतया पारमार्थिकामावस्यैव च सिपायिक्तित्वेन तस्य चासिद्धत्वेन सिद्धसाधनशङ्काया: सुदूरपराहतत्वात् । किंच प्रतियोग्यविरोध्यभावस्यानुमित्सितत्वेतचतच मिथ्या. त्वनिरुक्तिपु संयोगादेरव्याप्यवृतितया गगनादेश्चावृत्तितयाऽभावन- तियोगित्वसिद्धगा सिटुसाधनवारणाय तरतत्र ततद्विशेषणोपादान. मपि व्यय स्यादिति प्रतियोगिविरोध्यभावस्येवानुमेयत्येन स्वममा- नाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिनस्तस्यापक्षधर्मत्वेनाहेतुताया पाय- श्यकत्वम् । न्यायप्रयोगस्य धादिप्रतिपत्त्यर्थतया घादिनश्च हेतोः पक्ष- धर्मत्वस्यानुमततया साध्यापिट्सतरं परामर्थकविरोधिनोऽपक्षध- मत्वज्ञानस्य धाकिचित्करत्वेनानुमितेरप्रतिबन्ध इतिः त्वचजनज. म्भवीयम् । साध्यमिझुतरमपक्षधर्मत्वचानेऽपि पूर्वोत्पन्नानुमितिध. मिकाप्रामाण्यपहस्यावश्यकत्वात् । इदं चानमप्रमा अपक्षधर्महेतुषि- व्ययमचानजन्यत्वादित्येवमप्रामाण्यस्य मुग्रहत्वादिति तत्त्वम् । न घ स्वननकचानाप्रामाण्याप्रामाण्ये नस्वाप्रामाण्याप्रामाण्यपाहफेध्यातिप. वधर्मताविशिष्टेन पृधियीत्यादिना उत्पतिशलायच्छिन्ने घटे गुगसाधने जनकज्ञानप्रमात्वेऽपि स्वजन्यानुमितेरप्रमात्यादिति बाधाबाधयारेय विषयसदसद्भावनियामकतेति नापरधर्महेतुविषयकमानअन्यत्यय- होऽप्रामाण्यं ग्राहयितुमीशीतति घाच्यं जगतो वेश्यरूप्येण यप My ·१७५ खेहपूर्तिः। - यस्य पुरुषस्य स्वजनकचानाप्रामाण्यग्रहद्वारेवाप्रामाण्ययहः कार्य- भूते चाने तब तथा भावस्य दुरपन्हयत्वात् । अन्यथा स्वरूपासि- द्वि-व्यभिचारादेः पने साध्यवत्ताग्रहाविरोधित्वेन - जातायामनु- मितो वादिनस्तदुद्भावनवैयापत्तिरिति व्यक्त विकिनाम् । स्थलविशेषे मुग्धस्यानुत्पन्नं तु तादृशचान न दोषायेतरया बाधयभिचारादिस्थलेपि मुग्धस्य तदनुपस्थितो सहेतुताप्रसङ्गः । अत एव हेत्वाभांसकागडे असाधारणयन्ये (साध्यसमानाधिकरणं तु नासाधारणं दशाधिशेपे तद्भमस्तु पुरुपदोषो व्याप्य इव साधा. रण्यभ्रमः) । इत्युक्तं दीधितिकृता । व्यक्तमिदमेतेन यत् सद्धेतु. त्वमसद्धेतुत्वं च वस्तुतत्त्वनिबन्धनं न तु ज्ञानाचाननिबन्धनं सद्धेतावपि भ्रमाद् त्वयहे हेतोरदुष्टत्वात् । दुष्टेऽपि च दोषानु- पस्थितावपि वस्तुत। दुष्टत्वात् । दोषानुपस्थितिस्तु पुरुषापराधो न हेत्वपराध इति न्यायमर्मविद्भिः स्वयमिह वहूहनीयमिति कृतं चाचा विसर्गः। कैचिदस्मदनुयायिनो निरुतानुमानमुपक्रम्येव दूषयितुमुद्य- च्छन्ते अनात्मत्वहेतुना य: स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियो- गित्वमनुमातु प्रवृत्तस्तस्य मतेऽनात्मत्वरूपो हेतुरप्यनात्मभूतो जड़जातान्तर्गतत्वात्स्वस्यापीति तस्यापक्षधर्मत्वेन कथमनुमापकता पक्षधर्मत्वे वा कथ स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिता । न चाव्याप्यवृत्तिरभावो येन स्व-स्वाभावयोरुभयो: समावेशसंभव. स्तथा सत्यर्थान्तरतापातात् । न शनुमानेन मिथ्यात्व साधयतस्ते अव्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगित्व सिपाधिषित परेणापि तस्याङ्गीकर- णीयत्वात् ।

·१८६ तात्पर्यदीपिकायाम् । न च व्यावहारिको पक्षधर्मता पारमार्थिकी च स्वसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितेति न कश्चिन्छोटसंभवः । व्यावहारिकरेष पक्षमाध्य-दृष्टान्तादिभिः पारमार्थिकसाधनसंभवात् । साधकालायां पारमार्थिकताया अनपेक्षणीयत्वात् । मिथ्याभूतेनापि प्रतिविम्बादि- ना विम्बानुमानदर्शनेन मिथ्याभूतेनापि रेखादिना सतोऽक्षरादेय. थार्थप्रतिपत्तिदर्शनेन च साधकतायाः पारमार्थिकत्वव्यभिचारित्या- दिति वाच्यं व्यावहारिक-पारमार्थिकपरिभाषाया नगन्मिथ्यात्व. सिद्धाधीनसिद्धिकतया जगन्मिथ्यात्वसाधनेऽनुपयोगित्वात् । न हि जगन्मिथ्यात्यमप्रसाध्य घ्यावहारिकपारमार्थिकभावः सुकल्पः । ब्रह्मचानबाध्यत्वलक्षणव्यावहारिकताया मिथ्यात्वघटितत्येन मि. थ्यात्वेऽनुमित्सिते पुरस्कर्तुमशक्यत्वात् । न हि तदेव पुरस्कृत्य तदेव साधनीयमिति युक्तमात्माश्रयात् । नापि च मिथ्यात्वनिरुक्तीनां घहुविधतया एकविधमिथ्यात्व. साधनेऽपरविधमिथ्यात्वघटितंव्यावहारिकत्वं निरुच्य पलायनपराय- पतचिता सर्वासामपि मिथ्यात्वनिरुतीनां मिथ्यात्वसिदिफलकताया अविशिष्टत्वेन मिथ्यात्यानुमितोलतः पूर्वमेवोपजीव्यत्वेनापेक्षणीयाया व्यावहारिकताया यादृक्तादमिथ्यात्वलक्षणास्कन्दितत्वेऽपि मि. थ्यात्वनिरूप्यताया भावश्यकत्वेनान्योन्याश्रयस्य दुष्परिहरत्वात् । किंच स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगित्यव्याप्यजड़- स्वान्पक्ष इति परामशी भयंत्याहार्यरूपो जडत्यस्य स्याधिकरण- घृत्यभायप्रतियोगित्वे पक्षे जड़ त्वयत्ताचानस्यानाहार्यरूपस्याभ- तोहत्यदत्तानानकामीनस्य पक्ष सुमनानानस्य सुर्मिकस्यसमाना fখজবননামাত্রামিষালিয়ানিয়া জাহান্নাম- वत्तानानस्य माध्याम्पत्तित्वज्ञानन्यसाशापामाहायंताग्यश्री स्थपान स्वाभा चामित्येतदानस्थानाद्वारयावासभयादिति तु तत्सम .

·माम् । | दोपत्त्वेन । दापति चेत्तनेव दोपेण दोपयत्यय दोपान्तरेण तप स्नेहपूर्तिः । वात् । प्रतियोग्यविरोध्यभावस्य तु अनुमित्सितत्वे ऽन्तरमित्य- सकृत्कृतविस्तराः पूर्वमेव । तस्माद व्यावहारिकणानात्मत्वहेतुना पारमार्थिक स्वस. मानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमनुमेयमिति वालव्यामोहन यदि तु रूपरमादेरधिकरणताया दुर्निर्वचनतया तेषां स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, तथा हि रूपयति रूपम- थारूपति रूपं तत्र प्रयमे तेनेव रूपेण रूपयति रूपाङ्गीकारे प्रा. त्मात्रयः । रूपान्तरेण तु रूपयति रूपाभ्युपगमे तदपि रूपवति रूपशून्ये घेति तदवस्थ एव चोद्यावतारः । एवं धान्योन्याश्रय- चनकानवस्थाः क्रमेण क्रमन्ते इत्यतिरोहितमेव । रूपशून्ये तु रूपाङ्गीकारे सर्वस्यारूपस्य रूपवत्त्वमित्यरूपं किमपि जगति न भये. दिति किंचिद्रूपवत् किंचिदरूपमिति सर्वलोकप्रसिद्धव्यवस्योच्छेदम्रा- स्मान्न रूपति रूपं नापि रूपशून्ये किन्तु कल्पितेऽधिकरणे, रूपं कल्पितमित्यद्वेतसिद्धान्तः । ततश्च जड़माघस्य कल्पितत्ये तस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमुचितमेति किं विषम- नात्मत्वेन जड़त्वादिस्वरूपेण रूपादीनां स्वसमानाधिकरणात्यन्ता. भावप्रतियोगित्वसाधने इत्यव्याप्यवृतित्वस्य साधनव्यापकतया नो. पाधित्वशङ्काऽपीति चेत् । रूपति रूपमथारूपे रूपमिति पृच्छन् यादी प्रष्टव्य:-कि- मेते आत्मानयादयः-दापति दोपत्वेनादाव्यन्तेऽथया निदो तेनेव दोषेण दोषति देोपाङ्गीकारे आत्माश्रयः । दोपान्तरेण तु १३ ·१०८ तात्पर्यदीपिकायाम् । दोषयति दोपाभ्युपगमे सोऽपि दोयो दोयगून्येऽथया दोषपतीति पर्य- नुयोगतादवस्यमिति न निस्तारः । दोपशून्ये तु दोयाङ्गीकारे सपे सदोपमेय स्यादिति दोषादोपत्र्यघस्येवानस्थितेति नगव्ययक्षारो. पनघनसा इत्यतिस्पष्टम् । ततश्चविधदोषस्योभयप्रतिविधेयत्या. नेतन्मोद्यावतारो जगत्सत्यतायादिमतमाघे । किंध जगन्मिथ्यात्ययादेऽपि कल्पितं रूपं फल्पिसाधिकरणे काल्पनिकसतादित्येष घाच्यम् । एवं च ये दोषा यथा प्रकल्पितज. गद्वादे तथा कल्पितजगद्वादेऽपि ते तादृशा एवेत्यल्पप्रप्रतया यो छ. मतानुकरणमाघमाचरता भयता फिमपूर्वमनुष्ठितम् पते परपादरजो. ऽयलम्बनाता तथा हि कल्पिततपस्याधिकरणतया कल्पिते काल्प- निको सटूपाधिकरता उस फाल्पनिकतटूपयन्ये काल्पनिकसदूप- पता । तप प्रथमे कल्पिलतदूपयोगिनि कल्पिलतदूपयोगाङ्गीकारे पात्माश्रयः । फल्पितरूपान्तरपति फाल्पितरूपयन्यानीकारे तदपि कल्पितं रूपं फल्पितरूपान्तरपतीत्युक्तेऽन्योन्यायादिनमा पूर्यो. तरीत्येय । फल्पिक पाभायपति फन्पितरूणालीकारे विषयनिर. पेपकल्पनानां नियतया मर्यस्यापि रूपाभावयत्येन रूपयत्यारूपfem-ਪਸੰਨ) fਜੀ staffਸ ਸfref=txi raj8ਬੈ: दुय पदायिता दिमस्या परमादेश किमिया या ति भावः । भन्मपितमा पाभावाति नि का पट्टकम्पिलत- पामायतनमा पापिताधिकरतातमागानुपायाभAR. बापमान स्तिमा रपयामाया मा यात पहित फब धमालातीलाम कामिकागमा भमाद MERAMA ति भणमानुपा:। द्विषि-हरमामुधापनेमा में पायो त्र जाना . पर्यभाव:- मुच्यते।

·१७ खेहपूर्तिः। पत्त्वव्यवस्थोच्छेदः पूर्वोक्तरीत्येवेति न कश्चिदपि विशेषः कल्पि- तजगद्वादिमतेऽकल्पितजगद्वादिमतापेक्षया ऋते कल्पितत्वदुरभि- निवेशात् । यदि त्वनिर्वचनीयतावादपादसेयया सर्वदापान परिजिही पसि तदा किमियमनिर्वचनीयतावादपादसेवा भगवत्सेवेव सर्वकार्य- साधिका उत युक्तिमुद्रयेति निरूपय । तप न प्रथमः पक्षोऽदृष्टम- ट्रयाऽनिर्वचनीयतावादासिद्धेः । अदृष्टमुद्रयाऽनिर्वचनीयतावादसि- टुरभ्युपगमे तु युक्त्यसहकारतोल्येन निर्वचनीयतावाद एव ततः कुतो न मिध्येत् । अनिर्वचनीयतावादमाचेऽदृष्टपक्षपातस्य दुर. घधारणत्वात् । द्वितीयपक्षे तु अनिर्वचनीयतावादाभ्युपगमा दोषनिहरण- हेतुरिति न कथकानां क्वचिदप्यभिमतमिति कथं तदङ्गीकारनाम्नेय गरुड़ादिय नागा: पलायिष्यन्तेऽनवस्थादयोदोपाः अकस्मादिव वि. स्मयमादधाना व्यपेतसर्वस्मयाः । यदि तु अनवस्थादयो दोषाः सत्तां निघ्नन्ति वस्तुनः । अद्वेतिनां ते सुहृदः प्रपञ्चे तत्प्रसञ्जकाः । इत्युक्तदिशा अनवस्था. दिषु दोघेषु तादृशीं स्ववशवर्तितां मनुषे यदिमे परय्यापादनिरता- श्चिरपालितस्येव शुनः कदाऽपि स्वामिहानिहेतवे। न भवन्तीति सदा कीदृशी ते तेष्वेषु स्वामितेत्येव पद । हि वस्तुमद्रपाभ्युपगमपक्षेपि तत्तथैव । फल्पनामात्रेण सर्वव्ययहारनिर्वहणे किमन्ताहुना विषयणेति तु सर्वघेताजनचाटय प्रतीतः म्वयमेव यियये साक्षित्वात् । प्रतीतिमाछाट्य यथेच्छ घ्यवहासि चेत्तर्हि यागावाराज ज्येष्ठत्व माध्यमिकस्यापित नवोदक्षमः स्यात् । यथा च निर्विशेषवाद-शून्यवादयो. सर्वया सारयत न्यपणाम घमिद उपपादयिष्यते च तत्रतत्र स्थावसरे इति फतमनपजल्पनेन 1 ·१८० तात्पर्यदीपिकायाम्। अथानवस्थादीनां स्वस्मिन् स्वभेदापादनमुखेन दूपतया भेदस्य च निरस्तसमस्तभेदे चिन्माचकरसे ब्रह्मणि सुमेधसा संभाव. यितुमच्यशक्यतया तानवस्थादयो ऽसंभावितप्रसरा इति सविशेष- ब्रह्मवादिनां जगत्सत्यतामास्थायुकानां ते मतक्षतिहेतय इति पे चेत् । तत्किं निर्विशेषसिद्धेः पूर्व व्यवहारप्रसक्तस्य ते व्यय हार- भरतवो न भवन्तीति नातिचित्र, न हि निर्विशेष साधयिष्यामीत्ये- तावन्माचप्ररणादनवस्यादीनामनवकाशसभयो नियुक्तिको न्याय्यः । निर्विशेषब्रह्मवादिना सह सपिशेषद्रह्मादिनो माध्यस्य विचारोप. क्रामे यात्पर्यन्तं नान्यतरपक्षसिद्धिस्तावत्पर्यन्त तादृशनियमानुपा. लनमावश्यकं माता पिना विचारो न निर्वहति निष्फलश्व न स्यात् । एवं घानवस्यादीनां दोपभाष उभयोरपि यावद् व्यवहार- काल समान इति कस्य हेतोऽनपस्यादयो निर्विशेषत्रह्मवादिनी. किस्मादेय सोहार्दमाचरेयुः । यदि तु पररीत्येय परनिराकरणे प्रवृत्तस्य पराभ्युपेतमानमेयादिव्यरस्थयेय ध्यपहार पति मानमेया. दिव्ययस्थामनातिग्रमानस्य कमिय सच्छिद्रप्रवेशशीलणलिनां दोषायां निश्बिद्रे निर्षिशेषनायादेऽघसरसंभवोऽपीति पदसि ताई पररीत्या प्रवर्तमानस्य पररीत्यनुपालनमुचितमिति । परस्य चेपाऽस्ति ध्ययस्था यानयस्यादीनां न स्यव्याघात। फत्त्यं तर तेषां दोपभाषौ यत्र पुनस्तेषां स्ययातिहेतुत्वं तर ते न दोषाः । ततश्च पूर्वपरिचोदितरीत्याऽनयस्यादीना दोषयति दो. • नयस्याटीनां ध्याहारभदायोजकवानवस्याटिदोषपितानामपि न पाना सवले दुटार संसारभदेशित सत्य • यथा पतरस्योपाधित्वमनुपाधिस्य व स्वध्यातमावाव्यापासवस्याभ्यां य. है स्पाय।

·१८१ खेहपतिः । पत्यमयादोषयति दोषत्वमिति जिज्ञासाऽनतिलडितया तेषां तादृ- शस्थले न दोपत्वमितरच च दोषत्वमिति मन्मते ऽस्ति व्यवस्था सा च भवता नाभ्युपेयत इति पररीत्या प्रवर्तमानोऽस्मि कथाया- मिति ते परप्रतारणमाचम् । घस्तुतस्तु न वयं तच्छून्ये तद्विशिष्टे वा तस्य वृत्तिं बमहे किन्तु वस्तुतस्तद्विशिष्टे विशेष्ये । एवं च यम यद्वर्तते तस्य तछून्यत्वमेव कयम्। न च तद्वति वर्तमानस्य तस्मिन् तिरिति नियमस्तथा सति घटवति भूतले वर्तमानानां रूपरसादीनां घटे- ऽपि वृत्तिताप्रसङ्गादिति वाचायुक्ति पुरस्कृत्य गुणादिमति गुणादि- सत्त्वपक्षं स्वावसरे निरूपयिष्याम इत्यकिञ्चिदिदं वादिना साहसि- कतामारविजृम्भितं मानारथिकं घागव्यामिश्रणमात्रम् । एवं चानात्मत्वहेतुना रूपादेः स्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वानुमानासंभवादव्याप्यवृत्तित्वस्य साध्यव्यापकत्ये सति रूपस्नेहाद्यवच्छेदेन साधनाध्यापकतया भवत्युपाधिभाष इत्युपाध्यभावेन हेतुना साध्याभावाद्यनुमानेन अव्याप्यवृत्तित्वान- धिकरणत्वे सत्युक्तपक्षतावच्छेदकवत्समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- योगि । अनात्मत्वात्संयोगवदिति प्रयोगो बाललीलायित इति कि. मधिकं विगोष्ठीषु । एवं चापरेऽपोह पञ्चपा वा ततोऽप्यधिका वोपाधयः स्वयमूहनीयास्तर्क कुशलेरित्युपरम्यते । नित्यद्रव्यान्यदव्याप्यवृत्तित्वानधिकरणमुक्तप*क्षताऽवच्छेद- फयत । केवलान्वय्यत्यन्ताभाषप्रतियोगि। पदार्थत्वान्नित्यद्रव्यय. दिति द्वितीयप्रयोगे तु गन्धयहो गन्धवान् । प्राकाशं स्नेहयत् । प्रहातानेतरायाध्यप्रधान्यासत्याधिकरणस्ववदित्यर्थः ·तात्पर्यदीपिकायाम् । जलं नीरूपम् । पदार्थत्वात् । घटवत् । जलयत । वायुदिति कामिकदृष्टान्तद्वारा पदार्थत्यहेतुकगन्धपहादिधर्मिकगन्धादानुमान- तुल्यता । पचमप्रकाराविद्यानिवृत्तिपक्षे पदार्थत्वरुपतास्तथ सत्त्वे. ऽपि सच साध्यधिरहेण व्यभिधारश्च । फेयलान्वय्यत्यन्ताभाषप्रति- योगिष्याकाशादिपु पयसापच्छेदककुचो नित्यद्रव्यान्यत्वोपादानेन सिद्धसाधनधारणेऽप्यथान्तरं । न हि केवलान्यय्यत्यन्ताभाषप्रति. योगिनामपि गगनादीनां मिध्यात्यमानायले नेपादिभिः । न च सदेय मिच्यात्यं तस्येपत्वेनान्तिरादिदोषात । ២៥ परिदर्शितरीत्या हेत: पक्षधर्मत्वे तप केपला- न्वय्यत्यन्ताभायप्रतियोगित्यं नास्तीति हतार्याभिधारित्यम् । अपक्षधमत्ये तु स्वरूपासिद्धतया हेतुलेय तस्य फोदशी, न चेतत्संभाव्यतेऽपि यत् यद्वृत्त्यत्यन्ताभाषप्रतियोग्यपि भयत्तदृत्ति মইহিমি মিয়ামিনাহিদামাস্যাই । মিমিথি- रोधित्यामेव तु भाषाभाषमाधारणमभावत्यं, न घेतदपिरुन्धत्य भावे भाषि । भायान्तरमभावोऽन्यः कयाचिनु प्यपेक्षयेति न्यायेन ফলাকাযিমাল্লোলফামানিয়ালিযীদ্ধাবি বারথিথিলালায়মােবিষ্কামাথামিয়ালি থাব- तिरेय । व्यायमारिकपारमायिकत्यादिना प्रतियोगि-दभायाधुप. कल्प्य दोपपरिक्षारम् यथा न युक्तराचाऽमफूटादितमिति किं घायपरिहाराभ्याम् । पदि मयोगमधन्धावधिवप्रतियोगिताकपमान्यव्यत्यनमा. মামাঠাসি মা এ দমইল অথলি ঠাৱা- पेस-भाजपाचटारमाय ifuT। +रमा मानमिदं न मनोति प्रीमियमगभावाभाarmer Hria'त मिटमाटीसिमाम मा ।

·१८३ नेहपूर्तिः । नसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसाधने मिटुसाधनमेवं समया- येन घटवत्यपि । यदि तु नितानियामकसबन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावप्रतियोगित्वं साध्यते तदा गगनादेः संयोगादिना घृत्तित्वाप्रसिद्धग दृष्टान्ते गगनादी साध्यवेकल्यं, न हि सयोगो गगनस्य वृत्तितानियामकः ससर्गः। परकीयवृत्तितानियामकसंपन्धः साधारण्येन तथात्वे तु घटप्रतियोगिकत्वविशिष्टसयोगस्यापि घट- वृत्तित्वनियामकतया पटादेस्सत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- मादाय सिद्धसाधनप्रसङ्गः। न हि पटादिर्घटप्रतियोगिकत्वविशिष्ठसयोगादिना कदापि वृत्तिरिति केनाप्यभ्युपेयते । यदि तु स्वीयवृत्तिताऽनवच्छेदकसंबन्धानपच्छिन्नप्रतियो. मिताककेवलान्धय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साध्यते तदा स्वरूपेण पटाद्यभावमादाय सिद्धसाधनवारणेऽपि दृष्टान्ते नित्यद्रव्ये गग. नादी साध्ययकल्य सयोग-समवायरूपस्यीयनितानवच्छेदफसं. घन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभारस्येव केवलान्ययित्वात् । स्वीयपृ. तितावच्छेदकसबन्धानवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगित्वसाधने तु स्पष्टमेव सिद्धसाधनं घटादेवृत्तितावच्छेदको यः सयोगादि- सबन्धस्तदतिरिक्तो य: स्वरूपादिसबन्धस्तत्सबन्धावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावस्य परेणाप्यङ्गीकृतत्यात् । यदि तु नित्यद्रव्यान्यो ब्रह्मज्ञानेतरामाध्यब्रह्मान्यासत्वान- धिकरणत्यवान् घटः सयोगसबन्धायच्छिन्नप्रतियोगिताकोयलान्व. व्यत्यन्ताभावप्रतियोगी। पदार्थत्यान्नित्यद्रव्ययदितिया। नित्यद्रव्या. न्यब्रह्मज्ञानेतराबाध्यबलान्यासत्त्यानधिकरणत्यवान् घटः । सम. - ·१८४ तात्पर्यदीपिकायाम। वायसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताककेरलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगी । नित्यद्रव्यत्वात् । गगनवदिति या विशिष्य प्रयोगे तात्पर्यम् । तदा नित्यद्रव्यत्वमेवोपाधि । यदि* गुणादी साध्यसत्वेऽपि तर नित्यदव्यत्वविरहेण साध्योपाध्योर्न समव्याप्तिरिति नित्यद व्यत्व नोपाधिरित्युच्यते तदा सयोगेनावृत्तित्वमेवोपाधि । एव च घट सयागसबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताककेवलान्व य्यत्यन्ताभावप्रतियागित्वाभाववान् श्रवृतित्वविरहादित्येव साध्या भावानुमानेनानुमितिप्रतिबन्धादकिचिदिदमिति विना । एव द्वितीयप्रयोगे समवायेनावृत्तित्वमुपाधिरित्युपाध्यभावेन अय तित्वविरहेगा साध्याभाघस्यानुमेयत्वादकिचित्तदिदमिति तद्विद । अथावृत्तित्वविरहघटकस्य वृतित्वस्येय साध्यानुमापकत्य सभवे प्रवृत्तित्वविरहाव्याप्यत्वासिद्ध इति चेन्न अखण्डाभाषघट फतया तत्सार्थस्यसभवेन बेयर्थ्यशहाानुदयात् । अत एव तु तापदन्यतमत्वस्य हेत्याभाससामान्य लक्षणत्वपक्षे तत्त्वस्यवेत्तर भेदानुमापकत्वसमवे तायदन्यतमत्व न व्याप्यत्वासिद्धमिति तद्विदा स्पष्टमेव । न घावृत्तित्वाभावत्यस्य न साध्यव्याप्यतावच्छेदकत्व सद | पेक्षया लघुनो वृतित्वस्येव तथात्वादिति वाच्यम् । लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मेऽयच्छेदकत्वस्यासकृदेव धादिप्रति घायुभयाभ्युपेतत्वेनेवविधषिधारस्यानयकाशपरास्तत्वात् । व्याप फसामानाधिकरण्यरूपव्यानियहस्य घाऽनुमितिघनत्यमिति सच्चा दापरिहारयोरनयसरदो स्थ्यान्वेति मुधियो विमृशन्तु । माधापाध्या समाप्तिनादात सिद्धान्ताद पोति ।

·१८५ खेहपतिः। यच्चाद्वैतसिद्धिकृता नित्यद्रव्यस्य दृष्टान्तत्वमभिहितं तदपि बालगुड़*निधिकायितं दृष्टान्ते साध्यवेकल्यान ह्यवृत्तीनां कालाकाशा- दीनां केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगिता सत्त्वप्रतिद्वन्द्विनी तथा सति तावतेय तेषां मिथ्यात्वसिद्धोभवतोऽपित तर ततद्विशेषणोपादान- मनर्थकमेव स्यादिति त्वदीययन्थरहस्यविदा करामलफायितम् । किंच सामान्यतः केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं ब्रह्म- साधारणं सर्ववस्तुसाधारणं च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगि- साकाभावप्रतियोगित्वस्य व्यधिकरणसंपन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावप्रतियोगित्वस्य च सर्वथैव संभवादिति सर्वतद्वोपपरिहाराय বিমিঠুষ केपलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साधनीयमिति । ततश्च कालिकेन गगनादौनत्यस्यापि वृत्तिमत्वेन वृत्तितानघच्छे- दकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य केवलान्वय्यत्यन्ताभावस्येव प्रतियोगित्वमनुमेयमिति कथं नित्यद्रव्यदृष्टान्तेन घटादिषु संयोग- समवायादिना वृत्तिमत्सु तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसि- दिसंभवो वृत्तिताऽनवछेदकसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्येय साध्यत्वेन नितावच्छेदकसंयोगादिना घृत्तिमति घटादो केवला. न्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वासिद्धेः। न हि गगनस्य तितानवच्छेद- फसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन घटस्य वृत्तितापच्छेदकसंन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताझकेवलान्वय्यात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वसिद्धिप्रत्याशाऽपि । ततश्च नित्यद्रव्यस्य पर- रोत्या दृष्टान्तत्वाभिधानं स्वपरसिद्धान्तमर्गदाऽतिशायीति तद्वित्सु • पथा कर्भवज्ञपानाप गुदानेन याला अनुकून्यन्ते तथेत्यर्थः। + पतसिरियन्थे। :- स्वीकासि त्वमपि संपोमेन गगनस्य वत्तिमतामिति सुतापर्यम्।

·१८४ तात्पर्यदीपिकायाम् । वायसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताककेवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगी । नित्यद्रव्यत्यात् । गगनदिति घा विशिष्य प्रयोगे तात्पर्यम् । तदा नित्यद्रव्यत्वमेयोपाधिः । यदि* गुणादी साध्यसत्वेऽपि तष नित्यद्रव्यत्वविरहेण साध्योपाध्योर्न समस्यापिरिति नित्यद- व्यत्वं नोपाधिरित्युच्यते तदा संयोगेनावृत्तित्यमेवशेषाधिः । एवं च घटः संयोगसंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताककेपलान्व- य्यत्यन्ताभाषप्रतियोगित्याभाषान् प्रवृत्तित्वविरहादित्येवं साध्या- भावानुमानेनानुमितिप्रतिबन्धादकिचिदिदमिति विजाः । एवं द्वितीयप्रयोगे समयायेनावृत्तित्वमुपाधिरित्युपाध्यभावेन अध. तित्वविरहेण साध्याभायस्यानुमेयत्वादकिचितदिदमिति तद्विदः । अथावृतित्यधिरहघटकस्य पृतित्वस्येय साध्यानुमापफत्य- संभधे प्रवृतित्वविरहाव्याप्यत्यासिद्ध इति चेन्न प्रखण्डामाषघट. फतया तत्सार्थक्यसंभवेन घेयर्थ्यशङ्काऽनुदयात् । अत एव तु तावदन्यतमत्वस्य हेत्वाभाससामान्यलक्षणत्वपचे तत्त्वस्येपेतर. भेदानुमापकत्यसंभवे सापदन्यतमत्वं न व्याप्यत्यासिमिति तद्विदां स्पष्टमय । न घावृतित्याभापत्यम्य न साध्यव्याप्यातायच्छेदकत्यं तदा प्रेक्षया लघुनो वृतित्यस्येष तथास्यादिति थाध्यम् । लघुधर्मसमनियत्तगुरुधर्मेऽवच्छेदकत्यायामदेव यादिति- पायुभयाभ्यपेतत्यनेविविधारस्यानधकारापराहत्यात् । व्याप- फसामानाधिकरण्यरूपयानिग्रहम्य घाऽनुमितिजनकरयमिति तया- हापरिहारयोरनयमग्दो:म्य्याचति मुधियो विमृगन्तु । •सामोपmi समयाशिनात सिमानाद पोति। - -- ·१८५ . खेहपतिः। यच्चाद्वैतसिद्धिकृत्ता नित्यद्रव्यस्य दृष्टान्तत्वमभिहितं तदपि घालगुड़ जितिकायितं दृष्टान्ते साध्यवेकल्यान झवृत्तीनां कालाकाणा- दीनां केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगिता सत्त्वप्रतिद्वन्द्विनी तथा सति सावतेव तेषां मिथ्यात्वसिद्धो भवतापित तर तद्विशेषणोपादान- मनर्थकमेव स्यादिति त्वदीयग्रन्थरहस्यविदा करामलक्षायितम् । किंच सामान्यत: केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं ब्रह्म साधारणं सर्ववस्तुसाधारणं च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्त्रप्रतियोगि- মামায়নিঠালিয় অধিষষমামন্নিয়নিয়াসিনা- भावप्रतियोगित्वस्य च सर्वचैव संभवादिति सर्वतोपपरिहाराय विशिष्येव केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं साधनीयमिति । सतश्च कालिकेन गगनादेनित्यस्यापि वृत्तिमत्त्वेन वृत्तितानवच्छे. दकसंवन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य केवलान्वय्यत्यन्ताभावस्येव प्रतियोगित्वमनुमेयमिति कथं नित्यद्रव्यदृष्टान्तेन घटादिषु संयोग- -समवायादिना घृत्तिमत्सु तत्संबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावसि- दिसंभवो वृत्तिताऽनवच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्येष साध्यत्वेन धृतितावच्छेदकसंयोगादिना वृत्तिमति घटादो केवला- न्वय्यत्यन्ताभायप्रतियोगित्वासिद्धः। न हि गगनस्य तितानवच्छेद- कसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताककेवलान्वय्यत्यन्ताभाषप्रतियोगित्वेन घटस्य तितावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेपलान्यय्यत्य. মায়ানইবিবিস্লিমন্যাযাথি। মনৰ নিলয় বংশ रोत्या दृष्टान्तत्वाभिधानं स्वपरसिद्धान्तमदाऽतिशयोति तद्वित्म पण कटुभेवळपानाप गुइदानेन माला अनुकूल्यन्ते तत्यर्थः । + पतसिरिपन्ये। नव स्योकतासि त्वमपि संयोगेन गगनस्य यतिमत्तामिति तु तात्पर्यम् । .

·१८६ . तात्पर्यदीपिकायाम् । किमु कयनेन । स्वमते तु गुक्तिरूप्यवदिसि दृष्टान्तानुसरणमुचितमेघ बादकथायां गुरुशिध्ययोरुभयोमिथ्याऽभिसंधितया परस्यालब्धाय सरसया निराकरणासंभवात् । जल्पे तु शुक्तिरूप्यस्य दृष्टान्तत्या. भिधानं यथा म समयति तथासकदेव निरूपितमगिष्टं च दृष्टा- न्तासंग तिप्रदर्शनपरयन्ये व्यक्तीभविप्यतीत्यलम् । यच्च घटादेः केपलान्यय्यात्यन्साभायप्रतियोगित्ये सयुप्पादि. साहोदय तटेलशययप्रयोजकाभाषादित्याशुहर उत्पनिनिकृत्योरन्या- रप्रतियोगित्येन घटादो पपुष्पादिलक्षययसंरक्षयमद्वेतसिद्विकृतां सदपि चिन्तनीय त परस्य नित्यत्येनाभिमानां प्रकृत्यादीनां নিনিয়মিঠশিলমা ইলয়নিয়ামমনিত্যানা যায়নি। पय घेट पपुष्पादिघेलक्षण्यमुत्पत्यादिप्रतियोगित्ये सन्ताम् । उत्प. त्यादिप्रतियोगित्य च सपुष्पादिवेलरुपये इति ध्यक्तः परम्पराश्रयः । ननु सत उत्यतिप्रतियोगित्य पेदात्मनोऽप्यत्यतिप्रमशः। असतारचेटुपतिम्लाई मतानुत्पादोऽमत्तश्च नरशाादेशल्यमिप्रमः मधंदा सय मधम्मावोत्पद्यतामतः सया मेलिभ्यात् । सम्मान मत उत्पादो नाप्यसमः । कि कई अनियंचनीयस्योयतिरिति युक्तम् । यध पानिर्यधनीयं घटादि उपपद्यते न तु मटात्मतत्य नापि नराममदिति मुध्ययम्धेशि घेत् । किं तदनिबंधनीयल्य मभिनत्ये मत्यमभिनन्ये मति मदमन्नित्यं या । सत्याम. त्याभ्यां विधारामहत्ये मनि मदमत्येन विचारासहाय या प्रतिप- नोपाओ याध्यात्य या पनिर्यचनीयायम् । तदेव च मिथ्यात्यम् । पवं चमिय्यास्यमुत्यता तन्यम् । टायमच मिथ्यात्यमित्येतत्पऽपि •ginel मामन नियत INER हामीममा म Enfere ·१८० खेहपूर्तिः । व्यक्तो ऽन्योन्याश्रयः । उत्पत्तो मिथ्यात्वं न तन्त्रं किन्तु स्वसामयीति सतः सामयीसंवलनं नासत इति न किंचिच्चाद्यमिति चेत्तर्हि सामग्रीसं- वलनं सदसत्साधारणं वा सत्येवोत्पादसामयीसंबलनं वा तचाये सत | इवामतोऽप्युत्पादोऽवर्जनीय: । द्वितीये तु सत्येव सामयीसंबलनं नासतीत्याकस्मिकं वा सकारण वा । तर प्रथमे सामय्या आकस्मि- कमदुत्पादकत्वपक्षपातस्वीकारे कार्यस्याकस्मिकत्वप्रसङ्गो दुर्वारः । द्वितीये तु किंमपरार्मसता यता सामयी कार्य न जनयेदिति । कार्यमनुत्पादयन्ती सामय्येय वा सा कथे, सामय्याः स्वकार्योत्यत्ति- व्याप्यत्वात् । किञ्चानिर्वचनीयाया अप्यविद्याया नात्पत्तिप्रतियोगि- त्वम् । अनिर्वचनीयाया अप्यविद्यानिवृतेश्च न निवृत्तिप्रतियोगित्वं न च भवताऽपि तदभ्युपेयते तस्मादनिर्वचनीयत्वमुत्पत्तिप्रतियो- गित्वे निवृत्तिप्रतियोगित्वे वा तन्त्रमिति रिक्तं वचोमात्रम् । यदि त्वविद्यायामुत्पत्तिप्रतियोगित्वधिरहेऽपि निवृत्तिप्रति- योगित्यस्य, अविद्यानिवृत्ती निवृत्तिप्रतियोगित्वविरहेऽपि उत्पत्तिप्र- तियोगित्वस्य सत्वेनान्यतरप्रतियोगित्वनिर्गहान्न दोपस्ताहि अवि- द्यायां निधृत्तिप्रतियोगित्वमाघम् । अविद्यानिवृत्ती घोत्यतिप्रतियो- गित्वमाप्रमेव न तु निवृत्तिप्रतियोगित्वमप किं तन्वतयोक्तं भवति उत्पत्ति-निवृत्तिप्रतियोगित्वे तन्वतयोक्तस्यानिर्वचनीयत्वस्योभयान- तियोगित्वप्रयोजकत्वात् । स्वभावस्य च यथैतादृशातिप्रसङ्गयार- कत्वं न संभवति तथाऽये पराक्रम्य पराकरिष्यामः । किंचात्यत्त्यादिमत्वस्यासलक्षण्यप्रयोजकत्वाङ्गीकारे नित्या. नां कालाकाणादीनामसव्यावृतो किंचिदन्यदेव प्रयोजकमङ्गीकरणी- स्थमाते पदार्थानां स्वाभ्युपगमास्वभावस्य धारदत्यसंभवपि परमते न सदभायोति भावः।

·१८८ तात्पर्य दीपिकायाम् । यमिति गौरवम् । तन्नित्यताऽनभ्युपगन्तॄणामपि च बलनिष्ठामटेल- क्षपये नोतिनित्यन्यतरप्रतियोगित्वं प्रयोजकमित्यननुगतरूपस्य घेलक्षण्यप्रयोजकत्वकल्पनाऽपेक्षया प्रमाणसिद्धत्यस्येवासद्वेलक्षण्या- योजकताऽऽस्येयेत्यकिञ्चिदिदमुत्पत्यादिप्रतियोगित्वेन घेलक्षश्याभि- धानम्। उत्पत्यादिप्रतियोगित्वं घटादेनीसटेलसनिधन्धन किन्तु स्वामाविकमित्युक्तो स्यभावस्य सदसत्साधारण्येन दुर्विवेचतया उत्पत्यादिप्रतियोगित्वं सप्तः स्याभाविकमुप्तासप्त इति विक्तव्यं तप प्रयमे मिथ्यापदार्थतावच्छेदककुतिनिधिमाभाषप्रतियोगिनस्सत्यं कीदृशं सत्त्वे या मिथ्यात्यं कथं सत्यप्रतिद्वन्द्विमिथ्यात्यमेयानमि- त्सित भयतोऽन्यथा तु पारिभाषिकोदासीन-ग--5-द-चादिक ल्पमिथ्यात्यसाधने यिप्रतिपत्तिरेयो कीदृशी। प्रतीयमानत्यमेव विशेष इति धेन असतो ऽपि मतीयमानत्यात् । सत्त्वेन प्रतीयमानत्यं विशेष इति चेत् । सहि सदस्यसत्यपि भ्रमस्य नियन्तुमययत्येन असतोऽपि सत्येन भानमभयात् । सदुपरागेयाप्यसतो न भानमिति घेतदेय तु विधार्यते सन्न कुत इति । फेयलान्यव्यत्यन्ताभाषप्रतियोगिनोघंट- खपुष्पयोरेकः मन् पररप न तथेति । न च पमतेऽपि फेयलान्यम्य त्यन्साभायाप्रतियोगित्यं न सत्त्वे तन्त्र तथा सति मेपलान्याय- त्यन्ताभायप्रतियोगिनां संयोग-परमाणु-दिगामागादीनामसत्य- समास । कि त्यन्यदेव किंपित्सत्ये प्रयोजकमास्येयमिति का घेदना । भवतां यदि घटादयो भयेयः फेयलान्यध्यायसाभाषप्रतियोगिनः । • वाद-तिदिनभपिशानिपोशावादिनियत्वामुममिति पचासरावनम्वनमा + विपिनवसारासाराभारतिभा। पापिनाटिमोपीयर्य। -- ·૧૮ नेहपतिः। एवं तहि भक्तोऽपि काऽभीष्टसिद्धिः । न हि केवलान्वय्यत्यन्ता- भावप्रतियोगी संयोगो मिथ्या न वा तथाभूतमाकाशादिकं मिथ्या सिद्धसाधनाथान्तरादिप्रसङ्गादित्यसकृदवाचाम । एवं च येन संघन्येन येन रूपेण यद्यर वर्तते तेन संबन्धेन तेन रूपेण तस्मिन् काले तस्मिन्नेव देशे विद्यमानीयस्तस्य वस्तु- नस्सदेशावच्छेदेन तेन रूपेणाभावस्तत्प्रतियोगित्वं तस्य घस्तुनोमि. थ्यात्वमिति ततश्च घटादेवृत्तिमतो मिथ्यात्वोपपादनेऽपि गगनादेः संयोग-समवायादिना वृत्तित्वानङ्गीकारात्संयोगस्य चाव्याप्यवृत्ति त्वातच तदभावो मिथ्यात्वं नार्जयेदिति गगनाद्यसंग्रहात सर्वसाधा. रणं मिथ्यात्वप्रतिद्वन्द्विसत्त्व*-स्वरूपं दुर्निरूपमेव । क्वचिदप्युपाधी सत्त्वेन प्रतीत्यनहत्वमसत्त्वम् । पिकालाबाध्यत्वं च सत्त्वमिति चेताह चिकालाबाध्यविलक्षणत्वे सति क्वचिदप्युपाधी सत्येन प्रतीत्यर्हत्वमेय मिथ्यात्वं पर्यवस्यति । अत्र च प्रथमदलस्य प्रपञ्चासत्साधारण्यमिति द्वितीयदलव्यतिरेक एव खपुष्यादितो मिथ्याभूतस्य व्यावर्तको वाच्य- सवापि च सत्त्वेन प्रतीत्यस्त्वमुत्पत्तिप्रतियोगित्व घा केवलान्वय्य- त्यन्ताभावप्रतियोगिनोघटाटे: कुत इति नक्तिं भवति । तार्किकादेस्तु गगनादेः केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं न मर्वथाऽसतः किन्तु कालिकेन सत एवेति सर्वथा केवलान्वय्यत्यन्ताभावप्रतियोगिनः सत्त्वं किमिति न विविक्तं भवति । अयमचार्थसंग्रहः-निर्विशेषस्य ब्रह्मणो नविशेषकत्वं तदतिरिक्तस्य तु घटादेः सपुप्पादिता व्यावर्तकत्येना. भिमतस्य सर्वस्यापि सन्मानिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितया न व्या. घर्तकतासंभवोऽपि । अत्यन्ताभाषप्रतियोगिनोऽपि चेद् व्यावर्तकत्वं रातायतोम्पत्ति प्रतियोगिस्ये न कर्थ विपि मिध्यांत्य सम्वमिति भावः।

·१८० तात्पर्यदीपिकायाम् । तहि घटादिरेव घटादेावर्तकोऽत्यन्ताभावप्रतियोगी भवन्नपीति किमुत्पत्त्यादिप्रतियोगित्वादेयावर्तकत्यानुसरणफलम् । तस्मादत्यन्ताभावप्रतियोगिनो घटादेस्त्पत्तिप्रतियोगित्वं ख- पुष्पादितो व्यावर्तकमित्यदेतसिद्धिकृतामभिधानं कीदृशमिति नि- रीचन्तां विचक्षणः स्वयमेवेति किमु अकाण्डताण्डवेन । किंच संयोगादिना विद्यमानस्यापि घटादेः संयोगसंबन्धा- वच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभायमभ्युपयतो यदि उत्पत्यादिप्रयोज्य एव লাইয়া দিয়াছি বিয়া নানালি- योगीति कथं विशेषक: स्यात् । अत्यन्ताभावप्रतियोग्यपि उत्पत्या- दिप्रतियोगित्वं चेद्विशेषस्तहि किम पकृतं घटेन घटोऽपि अत्यन्ता. भावप्रतियोगी भवनपि भवेत्स्वस्य विरोपकः । विशेषकत्वात्यन्ता- भावाप्रतियोगित्वस्यातन्त्रत्वात् । अन्यथा तत्पत्तिप्रतियोगित्यमपि अत्यन्ताभावप्रतियोगितया विशेषकं न भवेदित्यतिस्पष्टमित्युक्तमेय । किंचासद्वादप्रसङ्गभीत्या सन्माचनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिता नरगसाधारणस्य घटादेहत्पत्तिप्रतियोगित्वं न विशेपो नापि सत्येन प्रतीतिमा विशेपो विपयेणेव घिशेपोहि निराकारसया धिया- मित्युक्तयुक्तविषयनिरपेक्षतानस्याव्यापकत्वात् । नवप्रतीयमानत्य- मपि विशेषः सम्भयति ब्रह्मातिरिक्तस्य तस्यापि सन्माचनिष्ठात्यन्ता. भाषप्रतियोगिनोविशेषरूपत्वासम्भवादित्यसकृदादितत्वात् । न च सर्वयाऽत्यन्ताभायप्रतियोगिनः पदार्थस्य सत्यमभ्ययेयतेऽन्ता गग- नादेरपतिपदार्थस्यापि कालिकेनेघ पूतित्याङ्गीकारात् । न हि मर्य- संबन्धः सर्वधर्मश्चाभावप्रतियोग्यपि प्रथापि तेनतेन संबन्धन सेना तेन रूपेण कार्यकारीति साद्रियन्तेऽनुभयपरायणाः । •किमपरामित्यर्थः।

·११ स्नेहपूर्तिः। किंचेवं जगद्व्यवहारं विनावयस्ते घटशून्यदेशापेक्षया घटसंयोगवति देशे कोवा विशेषो भवत्युक्तः । द्वयोरपि देश- योर्घटसंयोगाभाववत्वस्याविशिष्टत्वात् । ज्ञाननिर्वाह्य एव चेत्कश्चिद्विशेषस्तहि सोऽपि विशेषो ब्रह्मा- तिरिक्तत्वेनात्यन्ताभावप्रतियोगीति कथं विशेषकः स्यात् । अत्यन्ता. भावप्रतियोगिनोऽपि विशेषकत्वाङ्गीकारे तु सर्व सर्वच विशेषकम- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वाविशेषात् । श्रीहोकरीत्याऽतिप्रसङ्गवारणे- ऽपि कारणतावच्छेदकरूपस्य ब्रह्मातिरिक्तत्वेन तस्य चात्यन्ताभाव प्रतियोगित्वेनादासीन्यादेव नातिप्रसङ्गवारकतेति खण्डनषण्डनाय- सरे पराक्रम्य निरूपयितास्महे इति प्रतीक्षन्तां सुमेधसः । एवं च ब्रह्मातिरिक्तजगज्ज्ञातस्यात्यन्ताभावप्रतियोगितया उत्पत्तिप्रतियोगित्वस्याप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन घट-खपुष्पयो. विशेषकमुत्पत्तिप्रतियोगित्वमत्यन्ताभावप्रतियोगि भवदपि भवेत् । घट-पपुष्ये तु स्वं स्वमात्मानं न परस्परं व्यापतेयातामिति किं बुद्धि- मतां मतिपथमारोहेत कदाऽपि । उत्पत्तिप्रतियोगित्वेऽत्यन्ताभाषप्र- तियोगित्वं पारमार्थिकमिति उत्पत्तिप्रतियोगित्वं व्यावहारिक केपला. न्वय्यत्यन्ताभाषप्रतियोगिनोऽपि घटादेः खपुष्पादितोव्यायतकं साई घटेपि अत्यन्ताभावातियोगित्वं पारमार्थिकमिति घ्यायक्षारिको घटोऽत्यन्तांसतो नरशृङ्गादेः स्वात्मानं व्यावर्तयिष्यतीति किं विचम् । एवं व्यावहारिकस्य घटादेव्यावहारिकात्यन्ताभाषप्तति- योगित्वपऽपि चोद्यपरिहारो सुधीभिः म्ययमूहनीयाविति किं पूर्व प्रतोतिविण्यत्यप्रयोज्यो विशेष उक्ताधुना सु प्रतीतिनियाद्यस्येव विशे- पस्यमिति मुमुक्ष्ममोहयोयमवधानेन । + खाटाखयहनझारस पीहर्वः। न किमपोत्यच.

·१८२ तात्पर्यदीपिकायाम् । वहूपदेशेन । तस्माद् घटादेः केवलान्वय्यत्यन्तामायप्रतियोगित्ये. ऽत्यन्तासत्साधारणे उत्यत्यादिप्रतियोगित्वं खपुष्पादेयायतशमि- त्यद्वतसिद्विकृतां परमानवधाननिवन्धनमभिधानमिति सन्ति सन्तः साक्षियः । यदपि-प्रात्मत्यापच्छिन्नार्मको भेदो न परमार्थ सत्पत्तियो- गिकः आत्माप्रतियागिकत्यात् । शुक्तिरुप्यप्रतियोगिकभेदयत । नच घटपटसंयोगे व्यभिचारः । हेतुमतया निर्णीतेऽङ्कुरादाविध साध्य संदेहस्यादोषत्वात । ग्यमन्येऽपि प्रयोगा यथोचितमारचनीया विपश्चिमिरिति टिक् । इत्यात्मव्यतिरिक्तस्यासत्यसाधनसनहन तदप्येतत्पिपीलिकास्येन प्रासादनिग रणप्रयासप्रायमिति परिक्षामन्ति सन्तः । तथा हि आत्मात्यावच्छिन्नर्मिक भेद पक्षीकृत्य परमा- थसत्पतियोगिकत्याभाष सिपाधयिषता त्यया परमार्थसत्पतियो. गिफत्वमप्रसाध्य सदभाधानानुमातुं शयः । विशिष्टसि विशेषण- प्रसिद्धिनान्तरीयकत्यात् । न च परमार्थसतो ब्रह्मणः फुचापि प्रति. योगित्वमङ्गोकतासे न च तदनङ्गीकृत्य साध्यासिद्धि निकामे तथा सति निर्विशेषत्यभागभीत्या पारमार्थिकत्यम्येयापायात । सधि शेपे तु ग्रणि प्रतियोगित्यं प्रसिट्टादपि न साध्या साधनायाने सस्य परमार्थसत्त्यानभ्युपगमात् । यदि तु परमार्थसतो ग्रहणः प्रतियोगित्यम्य च प्रत्येकामिग विशिष्टप्रसिद्धये प्रयामे दि नरस्य रहस्य च प्रत्येकामिट्टवा नरगृहसाधनमपि रो मुघटम् । • धर्मभकाभिधामात्मामानिगरममता । + माद-मात्सटिएको पि मामिझमतमभुमापिटमय लुप हास तु : परमाईमत्त्वंम तय तिगितानिmadefirmयगमतामा सप्रतियोगितानिपतातुसाधिता पारमा भानमितिITES ·१८३ खेहपतिः । अथ परेघटादेः पारमााङ्गीकारण घटादिभेदे परमार्थस- त्पतियोगिकत्वप्रसिद्धया न विशेषणासिङग साध्याप्रसिद्धिरिति चेन्न । घटादेः परमार्थसत्त्वाङ्गीकारे तदभावे परमार्थसत्यतियोगिकत्वा. भावस्य दुष्प्रसाधत्वात् । परमार्थसत्त्वानङ्गीकारे घा साध्यानसिद्धेई. रुद्धरत्वात् । अलीकप्रतियोगिकाभावाभ्युपगमपक्षे परमार्थसत्प्रतियोगि- कत्यप्रसिद्धिनिरपेक्षस्य परमार्थसत्प्रतियोगिकाभावस्य सुप्रसाधत्वेऽपि तस्य सिद्धतया सिद्धसाधनप्रसङ्गः। न झलीकप्रतियागिकाभावानभ्यु- पगमः प्रतियोगिप्रसिद्धिनिरपेक्षाभावाभ्युपगन्तृमते । सिद्धमा धनस्य स्वार्थनुमाने दोपत्वानङ्गीकारेऽपि पराधीनुमितो तस्य दोषत्वमावश्य- कमिति तु कथातत्त्वज्ञेषु सुप्रसिद्धमिति कि तदुपपादनप्रयासेन । किं चाद्वयशासने परमार्थसदात्मप्रतियोगिकभेदेो मायादाघवश्यमङ्गीका. योऽन्यथा मायादेब्रह्मतादात्म्यप्रसङ्गः । एवं च परमार्थसत्प्रतियो- गिकामावस्यात्मन्यपि सत्वेन बाधोऽपि । न चाद्वयवादे निर्विशेषस- न्मात्रस्य ब्रह्मण एव पारमार्थ्याभ्युपगमेन तस्येव चेकस्यात्मत्वाङ्गी. कारण स्वस्मिन् स्वभेदानभ्यपगमेन चात्मत्वावच्छिन्नधर्मिके भेदे परमार्थसत्प्रतियोगिकत्वासंभवेन न बाधसभयोऽपीति वाच्यम् । मा- यादावात्मप्रतियोगिकभेदस्येव प्रात्मन्यप्यात्मप्रतियोगिकभेदस्य स. त्वेन बाधस्यावश्यकत्वात्। न चात्मन्यात्मप्रतियोगिनभेदस्य सत्वे- ऽपि स कल्पित इति न दोष इति वाच्यं भेदमावस्येव भवतः कल्पि- तत्वेन प्रात्मन्यात्मप्रतियोगिफाभेदे मायादो ब्रह्मप्रतियोगिकभेदा- चया विशेषस्य दुर्घचत्वेन फल्पितत्वोक्तरतिशयानाधायकत्वात् । तदा छापरतावादिमते सिमसाधन न दोष इत्या पाह-सिसाधनस्यति । कथाणं धादिभिशाहानुरोधेन चिर्वाचतार्याभिधानेन मिन्टोथे। जिनासानुदपेन माया- धार्य दापति भावः। १३ ·तात्पर्यदीपिकायाम् । हि कल्पितत्वोक्तिर्विशिघ्यादि प्रकल्पितोऽपि भेदो भवेत् । न घ तथाऽस्ति अनुयायन्यूनमताकत्यमभावे विवक्षित्वा तदोषोपशमा- यवस्तु आगामोदकरथनायोपरामसमः । अनुयोग्यन्यू नसताकत्य. निवेशस्य मिथ्यात्वसिाधीनसिद्धिकलया तथा यमशक्यत्वात् । एवं चाफल्पितस्य भेदम्यासत्वेन कल्पितस्यात्मभेदस्य चात्मन्यपि सत्वेन आत्मत्वावच्छिन्नर्मिशो मेदो न परमार्थसत्पतियोगिकः । इत्येतस्य बाधितत्वमिति न वहपपादनमर्हति । कि च साध्यतावच्छेदककुक्षा परमार्यपत्प्रतियोगिकत्वनि- पोऽपि स्वसिद्धान्ताभिनिवेशनिवन्धन सर । न हि परैः परमार्थ- सत्वमपरमार्थसत्यमिति विभाग: कल्पिता येन तत्सिद्धान्ततात्य. यण विशेषाप्रसिद्धिनिरुह्येत । एव च पारमार्थ्यविशेषणस्यान्यतरा सिद्धाऽसिद्धिरपि । यदि तु प्रतियोगित्वस्य स्वरूपसवन्धरूपतया परमार्थसतः मिट्टोव परमार्थसत्प्रतियोगित्वसिद्धिं मनुषे तहि प्रतियोगित्यस्य निरूपकद्वयसापेक्षत्वात्किं तद् द्वमिति निरूपय । तप यदि निरूपद्वयं परमार्थसद् ब्रह्म जगचाच्यते तर भगत्यात्मभेदस्य परमार्थसत्यतियोगिकत्वापि आत्मत्यावच्छिन्नर्मिके भेदे परमा सत्पतियोगिकत्वविरहेणात्मातिरिक्तस्य मिथ्यात्यसिद्धिरित्यभिप्रा. यस्से तदा त्वदनुमानस्य घटत्यापच्छिन्नधर्मिको भेदो न घटप्र- तियोगिकः । घटाप्रतियोगिकत्वात् पटप्रतियोगिभेदवदित्यामा. ससमानता । यदि घटत्यापछिन्नर्मिकभेदे घटत्वाधच्छिन्नप्रति. योगिकत्वानङ्गीकारेऽपि घटप्रतियोगिकत्वमङ्गीक्रियते सदा प्रात्म स्वायच्छिन्नधर्मिकभेदे परमार्थसत्याच्छिन्नालियोगिकन्यानङ्गीकारे। ऽपि परमार्यसत्प्रतियोगित्वमपि स्वीमियते इति नानुरवि विशेषः ।

·१९५ स्नेहपूर्तिः। যরি স্যালমুনিঠাসমৰৰ ৰাষান্মত্যাহা যুদি- रूप्यादाविव परमार्थसत्पतियोगिकत्यामावसिद्धिप्रत्याशा तदा साऽपि दुराशेष हेतोः सोपाधिकत्येन तथा वक्तुमशस्यत्वात् । तथा हि यचयच परमार्थसत्पतियोगि*कत्वाभावः शुक्तिरूप्यभे- दादो तरतत्र दोपजन्यप्रतियोगिफत्त्वमिति साध्यध्यापकत्वं साध. नाधिकरयां त्वात्मप्रतियोगिकाभावावेन घटभेदोऽपि तव दोपज- न्यप्रतियोगिझत्वं नास्तीति साधनाध्यापकत्वमिति दोपजन्यप्रति- योगिशत्व भवत्युपाधिः। किंच कथंचिटुपाधेरनिश्चयाभिधानेऽपि वा संदिग्धोपाधेराव श्यकत्वेन अनुकूनतीनवतारे तस्यैव वाद्यभिमताहानिहेतुताया आवश्यकत्वम् । अत एव त्यनुकूलतकोनवतारे तत्रतत्र संदिग्धो- पाथेषकत्व दीधितिकृदाद्यनुमतमिति हेत्वाभासकाण्डयिदा सर्व मपक्षिमिति किं वृथा क्षोदेन । यचाभावीयप्रतियोगित्व-संबन्धीयप्रतियोगित्यसाधारययभ्र. मेण " न च घट-पटसंयोगे व्यभिचारः । हेतुमतया निर्णीतेऽङ्गुरा- दाविव साध्यसन्देहस्यादोषत्वात " इत्याहावेतसिद्धिकारस्तदेतदपि नयुक्त कार्यताऽवच्छेदककारणतावच्छेदकसंबन्धभेदेन कार्यकारणभा. वभेदस्यावश्यकतया सयोग-समवायाटिस्थलीयतत्तत्प्रतियोगित्व. ঠয় মিন্নমথিযমন বৰষাৰ্য্যসুনিশি- शङ्काया अध्यसम्भवेन व्यभिचारशङ्काया अवतरितुमप्यगम्यत्वात् । यच्च " यवमन्येऽपि प्रयोगा यथोचितमारवनीया विपश्चि- द्विरिति दिक्" इत्याह स्माद्वेतसिद्धकारस्तदेतदपि सर्वयोरक्षया- • अस्ति चे माध्योपाध्या संमा यमाप्तिरियपि निरोवणीयम् ।

·१९६ तात्पर्यदीपिकायाम् । नन्तर शल्ये पाण्डवधिजयप्रत्याशापदृश निरुक्तानुमानाना मपाश- फल*श: प्रतिक्षेपेऽनुमानान्तराणा जगन्मिथ्यान्यसाधकत्वाप्रत्याशा या अङ्कस्थमपहाय बाल गर्भस्थस्य शीलाशानाय तर्ककर्कशाना चिन्सु. खाचार्यादीना सर्वेषा न्यायप्रयोगस्याशेषेण दूषितत्वेन परप्रयोगाणां परत एवोपेक्षणीयत्वात् । इत्यादिदमदतसिट्टिकृता मिथ्यात्वानुमानसनहनम् । यच्च उपाधिहेत्वाभासादिदोपजर्जर स्यीय प्राचा धानुमानक- लेयरमनिरीक्ष्य-हेतयोऽभीसिद्धार्थ सम्यञ्चोमहयश्च नः । अल्पा:- परस्य टुप्पाश्चेत्यत्र स्पष्ट मुदीरितम् । इति सोष्ण निश्यास प्राह तद- प्यभिनिवेशवशवदतामेयाम्य प्रव्यनक्ति अनुमानशरीरे सर्वाङ्गदोपस्य सर्वत्र प्रसाधितत्वात् । यदपि साटोप मिथ्याऽऽस्फालनम्-अभीष्टसिद्धायनुकूलतर्क बलाबल चात्र परीक्ष्य यवात् । प्रवक्ष्यते दोपगण परेपा न खेद- नीय तु मनोऽधुनेव ॥ तदेतदप प्रमाणपरतन्त्रेभ्यो न रोचते यतोनिर्विशेषरह्मवादे नानुकूलतकीयतारसभवोऽपि तर्को हि प्रस- सफल । प्रसश्च भेदनिबन्धन । न च सोऽभ्युपगतोभवता । न च व्यवहारकाले व्यावहारिकभेदस्य प्राचीनाचार्य खण्डनेकाद्यमे खण्डन||चार्यश्चाभ्युपेततया भेदानभ्युपगमनिब न्धनदोपदानमद्वतमप्रदायतात्ययानमिजतानिबन्धनमेति वाच्यम्। सत्यमेतदलोकिकपाण्डित्यभानाभवादृशस्य पण्डितपुङ्गवस्य तात्पर्य *खाई कस्वत्यर्थ । + प्रापोऽभिमानमूना याच उप्पणनिग्यास योभयन्तीप्ति सार्वजनीनमेतत् । : मनामुपयापि पाठान्तरम । मोदमिय !! गाड़पादोडशहराधामतिभिः ।

·सेहपतिः। मादृशां दुरवबोधमिति परं तु भेदखण्डनयुक्तीनां कोऽयं पक्षपातो | यदिमास्तात्विक भेदं न सहन्ते व्यावहारिक तु क्षमन्ते इति हेतूपन्यासपुरस्सर वद न हि भवत व तासां भेदखण्डनयुक्ती- नामप्यस्ति संकल्पो यद् व्यावहारिकं भेद न स्पक्ष्याम इति । किच भेदकर्तनकुठाराणामात्माश्रयान्योन्याश्रयादीनां व्यवहारावि. घातकत्वे आत्मानयादिदोषटूपितानामपि लक्षणादीनामदुष्टत्वप्र- मलेन व्यवहारोपयिकत्वप्रसङ्ग । न ह्यनिर्वचनीयभेदाभ्युपगमन- घणमाण दोषाणां पलायनपरायणताऽभ्युपगमा नियुक्तिको युक्तः । भवन्मतेऽपि च चौद्यं वा परिहारो वा क्रियता द्वेतभा- पया । अद्वैतभाषया चायं नास्ति नापि तदुत्तरमित्युक्तरीत्या दूप. णादिव्यवस्था व्यवहारकाले दुष्प्रव्यवहारासिद्धिसमर्थनायेव । एवं ध भेदस्य दोपशताकुलतया तदनङ्गीकारे कथं तन्नियतव्यय- हारसमर्थन मत्यतिस्पटम् । तस्माद् भेदस्य तात्विकत्वरक्षार्थ यावान् मम परिकरोऽपे- वितस्तावानेव तेऽपि अनतिप्रसक्तव्यवहारसमर्थनाय व्यावहारिक भेदसरक्षणार्थमिति भेदस्य व्यावहारिकसत्त्वार्थमपि अनिर्वचनवा. दिना त्वयाऽन्योन्याश्रयादिकमुद्धारणीय परस्परसापेक्षत्वे व्यपहा. रस्याप्यसंभयात् । न हि व्यावहारिकमृदः स्वजन्यघटसापेक्षत्वम् । ठोपानुनापि चेद भेदाभ्युपेयेत तेन व्यवहारोऽपि चेत क्रियेत तर्षि टोपा. णा ध्यवद्वारमाप्रपोजकतया परमार्थभूमी अपनयानुयायिना दोपकथाया MOHA घेन अन्योन्यावयादिदोषाणा सर्या निर्विषयत्वमा दोपषितम्यापि द्वारस्य नासिद्धिसभव इति ऋतसविसवस्य ताधिकारः कास्विति तु निभा + एव च भेदोपजीव्यानुकुलतर्कनिम्ण न हटनभ्युपगन्तुमते इति तत्त्वम् । न च सन्तामि तरिहारे इति तु तात्पर्य । + ·१९८ तात्पर्यदीपिकायाम् । न च वस्तुसन्तं भेदमनभ्युपेत्यापि भेदमाचेण या भेदचा- नमाण या व्यवहारनिर्वाहस्संभवतीति वाच्यं तया सत्याविधि- कव्यावहारिकभेदस्याप्यसिद्धेः । किंच भेदमाचं वा भेदज्ञानमा घा अन्योन्याश्रयायतार कथमात्मानं लभेत न हि स्वरूपसन्नेव भेदो भीरमायमरामोति न तु भेदमाचं भेदचानमा वेति क्वाप्यवधारितमावयोर्यन भेद- माघे या भेदक्षानमाचे वा आत्माश्रयादीनामनवकाणे वकुं शक्यः । उत्पत्ति-स्थिति-निपु धेय तेषां प्रतिरोधकत्वाङ्गीकारात् । न च भेदप्रतीतेवास्तवत्वेऽन्योन्याश्रयादिर्दोष: सावकाश इति प्राती. तिकभेदाभ्युपगमपवे न तदोषावकाश इति वाच्यम् । प्रतिपक्ष चरमवृत्यवास्तवत्वेऽपि तद्विषयस्य वास्तवत्वेन प्रतीतिघास्तवत्वस्य विषयधास्तयत्वव्यभिचारित्वात् । भवन्मतसिट्टे निर्विशेये ब्रह्मणि षस्तुभते अन्योन्याश्रया- द्यनयतारेण अन्योन्याश्रयादीनां वस्तुभूतार्थदूपकत्वव्यायसिद्धेश्च । नापि तद्विषयकप्रमात्मकप्रतीतिस्थलेऽन्योन्याश्रयादीनां सावकाशतया भेदप्रतीतेश्चायथाभूततया तवान्यान्यानयादयोऽन- घकाशा ति याच्यं यतस्तथा सति भेदप्रतीतेस्त्वया कुत्रापि प्रमा. त्यानङ्गीकारेण भेदेऽन्योन्याश्रयादीनामनपसरत्वेन तेयां क्वापि दोष- तयोपन्यासासंभवः । प्रतीतिमामान्य एघान्योन्याश्रयादीनां दूपकत्येन प्रमात्यप নাথানামহত্ব। यतुमायायामसंभवविरहेण सर्वासंभयवारकाविद्यायेपयशानि- खिलानुपपत्तिावधूननेन नाद्वयानुगसने व्यवहारानुपपतिशङ्कायमरोड योति परस्पराश्रयादिदोपदूषितशरीरमपि व्यवहारमिन्द्रजालयन्निर्थ- ·१९ खेहपतिः । हेन्मायेति तत्तु बालेकवञ्चनफलं दुर्भणितमेवानभिज्ञानां तथा सति दोषपितानामपि लक्षणानां लक्षणत्वसंभवे तयापि तत्र तत्र तत्त. द्विशेषणोपादानवेयापते: । किंच लक्ष्य-लक्षणादिव्यवस्थाया व्य- घहारकाले एव त्वयाऽपि वाच्यत्वेन व्यवहारे चेददोपा हेत्वाभासो. पाधि-परस्परानयादयस्तहि वितीर्णोऽयमन्तिमोऽजलिविज्ञवयेण त्वयाऽनुगताऽनतिप्रसक्तव्यवहारसमर्थनायेति कथमदोपतां तेषां व्याः । बयाश्च कथमिव तेषां दोपतामभ्युपेत्य व्यावहारिकभेद- सद्भावमविद्यया विद्यमानस्वरूपमपि । तज्जहीहि दोषाणां दोपत्व मुपलावय च त्वदीयमपि सिपाधयिषितमर्थजातम् । अभ्यहि वा परस्पराश्रयादिदोषाणां दोपत्वं तदुपजीव्यं भेदं च । त्यज च-अन- घस्थादयो दोपाः सत्तां निघ्नन्ति वस्तुनः । अद्वेतिनां ते मुहृदः प्र- पञ्चे तत्प्रसञ्जकाः । इत्यनवस्यादीनां मिथ्यासौहार्दाभिमानमवे. सपते। तस्मादनवस्थादयो निहन्युरेव वा* भेदमथवा क्षमेरन या पारमार्थिकमपि भेदमिति सुष्ठ प्रसाधितं भवति । एवं चानवस्थादीनां दोपताया भेदनेयत्येन भेदस्योपजीव्य. सया नानवस्थादयो भेदमुपरोटुमलमुपजीव्यविरोधस्यान्याय्यस्या- दिति निपुणेकनिरूपणीयमिति किमु यहूक्तेन । यदपि धादिद्वयसिद्धमृषाभूतेन्द्रजालस्थले कारणादिव्यय- स्थोल्लष्टिकार्यादिदर्शनबदन्यत्र तथाऽदर्शनम् । दर्शने च मृपात्वे एव पर्यवसानम् । एवं च भेदप्रतीतिर्यदि मायिकी न स्यात्सर्वव्य घस्थोल्लड्डिनी न स्यात् । सर्वव्यवस्योलड्दिनी चेयं तस्मान्मायिकोति *.पारमार्थिक-घ्यावहारिकमेटभितम् ।

·२०० तात्पर्यदीपिकायाम् । विपर्ययर्यवसानान्मायिके व्ययस्योल्लानस्य दर्शनेन व्याप्रिसिद्धि- रिति वादितात्पर्यमुपयर्यते तदपि न युक्तम् । इन्द्रजालस्य सर्वव्यवस्योल्लचित्ये स्वजनकसामग्रीसमग्था- नस्याप्यनयेक्षणीयत्वेन सर्वश्वेन्टलालसभवेन सर्वच सर्व या स्यात् । फुधापि या किमपि न स्यादेश था । सर्वश्यषस्थोल्लाहन इन्द्रजालस्य स्यजनफसामय्या अध्यनपेक्षणीयत्वात् । सामग्रीमा दन्ये सर्व- व्ययस्योलहनमेय कीदृशम् । न हि सर्व सर्वमपेक्षते किन्तु किंकि त्किंचिदेवेति नियमस्यान्यव अशाप्ययलम्यनीयत्वेन विशेषानिरू. पयात् । किंचेन्द्रजालस्य सध्ययस्थोलहित्ये प्रत्मनाशकत्वं ब्रह्माज- नकत्व या फुता न तस्येति यदायधानेन । मामभूमार्थजनकते. न्द्रजालस्येति चेत् । ताई सर्वध्यपस्थालहिता नेन्द्रजालस्य सिध्यति । किच घटादेरियेन्द्रजालम्यापि स्वजनसामग्रीसापेवत्वं स्वजन्यकार्यजनसत्यं च पदाधान्तरः समानमिति शिमुक्ति भवति । यदि त्यिन्द्रमानस्य यादृशमार्यअनकन्यं न तादृशकार्यज. नत्यं दण्डघटादेरिन्युध्यते सदा यादृयकार्यजनकत्वं दण्डा- देने सादृशकार्यजनकत्वमिन्द्रलालम्येत्यपि समानम् । यदि स्यिन्द्रजालेन घट-पटादिसाध्यं जलापरवापरणादि फाय अन्यते रति विश्वासि तत्किममदापद्यते इति विश्वमिति माध्यमिकमतं या प्रयिष्टोऽसि । गोपनिषदसिद्धान्तमत्याची! पदेय. मनग्धानेन पूरेन्द्रजालपदेन हि सिद्धोपपिरो मन्यविषा व विमोपीय ·२०१ खेहपतिः। वक्तव्यो न तु तदतिरिक्त किविदसातत्त्वम् । न च तदुभयमपि स्वयं घटपटादिरूपतामुपयाति न वाऽसदुत्पद्यते न वा तेनामदु. त्पादयितुं शक्यं किन्तु स्वसामातिशयेन तत्तत्पदार्थसार्थजनकसा- मयीविशेषमिन्द्रनाल झटिति समवधापयति । यथा योगिसंकल्पः । योगिसंकल्पोऽपि नामदुत्पादनयक्तः किन्तु जगत: पाञ्चभौतिकत्वेन सर्वस्य सर्वच संनिहितप्तया मटिति घटयति तं तमतिशयमित्येव शास्तसिद्धान्तः। एवं च योगिसंकल्पापेक्षयाऽल्पसत्ताकेनेन्द्रजालेनापि तत्तदर्यजनकसामग्रीसंघलनमा क्रियते । न त्वमदुत्पाद्यते । अमु. | मेवार्थमनुस्मरति सोपता च तदर्शनादिति बादरायणीयमूधमपीति पूर्वमेव समगरिप्महि । अस्ति चेन्द्रनालेापि अदृष्याकृष्टोविशेषोऽन्य*. था कार्ये विशेषानुपलम्भप्रसङ्ग । कदाचिदिन्द्रजालनभषवस्तूनां सर्वो- पभोगयोग्यत्वं कदाधिदनेकोपभोगयोग्यत्वं कदाचिदेकमारोपभोग. योग्यत्वं कदाचितु दर्शनमाधाहत्वं न त्वशनायापिपासाद्युपशमहेतु. त्वमेन्द्रजालिकस्याफलादेनारिकेलजलादेवेति पहुचानामस्त्यन्व. यव्यतिरेकसिद्धमिति । अदृष्टाकृष्टोऽपि चातिशयो भवत्येवंजातीयोयथाऽल्पतीरा. ऽपि धेनुश्चेचीयादृष्टषशाद्वहुचीरा मेषाद्यदृष्टवशेन तु न तादृशोति क्षीरसामग्रीसाद्गुण्यवैगुण्यद्वारंवादृष्टस्य हेतुत्वमिति नेन्द्रजाले कश्चिदतिरको मतिमतां मतिपथमधिरोहति । स्वल्पस्त्वतिरेको व्यक्तिभेदभिन्न इत्यवर्जनीयः । यथा पद्भ्यां गच्छन् पुरुषो यावन्तं मार्ग पुरुषायुषस्याटुंन गच्छति तमेव मार्गमभिमन्त्रिता पादुकामधि- रुह्य क्षणेन गच्छति धूमयानेनापि च कतिमिश्चिदिनैरिति निरू- पकाणां सर्वमानुभविकमिति । तस्मान्नेन्द्रजालदृष्टान्तेन कार्यकारण- • मधमाटोलाच्याकस्मिकार्यकारणभावानगीकारे।

·६०२ तात्पर्यदीपिकायाम् । भावयस्योलहनापवर्णन युक्तम् । इन्द्रजालस्य कालादृष्टादिरूप साधारणकारणनियम्यत्वात् । स्यय नियतासाधारणकारणजन्यत्वा नियतकार्यजनकत्वाच । ततश्च भेदप्रतीतिर्यदि मायिकी न स्यात् सर्वव्यवस्थालष्टिनी न स्यात् । सर्वव्यवस्थालडिनी चेय तस्मान्मायिकीति विपर्ययपर्यट- सानमिति यदुक्त तत्सर्वथाऽयुक्तमिति तस्मात् "अभीष्टसिद्धानुक लतर्कबलावल चाच परीक्ष्य यना"दिति परेपा तर्कतत्त्वानवधाननि- बन्धनमभिधानमिति । तत्सिद्ध भेदानभ्युपगन्तृमते तो न कथ चिद्धप्युपयोगिता भजते इति विदाकर्वन्तु विद्वान । कि बहुनाऽभिहितेन विद्वात्म शीलणलिप्यमत्सरे देवेश्वर कुलिशमम्युपता च पारम् । भीमे गदा विशदवाजिनि गाण्डियि च । चक्र ध विभ्रति समित्यथ वासुदेवे युक्तिकम मयि च कुत्र विपक्षशेष । इति श्रीपरमपूरुपकृपासरित्परपरीवाहपूर्णपाषस्य सत्सम दायाचार्यपण्डितस्वामिश्रीराममिश्रणास्त्रिण सत्कृतो परमाचार्यप रिचर्यास्वरूपाया स्नेहपूर्ती प्रथमधाराप्रपाते विश्वमिध्यात्वानुमान निराकरण नाम प्रथमविन्दु । सन्तु न शुभाशिष पूर्वाचा । परिचाणपरायण श्रीलक्ष्मीश्वरोऽवतु न शरणागतदीनानुपलभ्य । - VIDS ARATIYA . SN अजुने। + गाघिय गाण्डीमिति शब्दद्वयमथि। HAVANA २५