·ॐ संस्कृत-स्वयं-शिक्षक. योदशो भागः। पाठ १ प्रथम गणाचे धातु. सरात मात मूल धान नारों आहे. या धातूंगसून अनेक शियापर्ने मालि पासाधि य निरनिराजीनामें पनविता येतात. या गनुविचार भलंत मनोरंजक असून, याना निस्शायाची फारच निकट संबंध था. या- विचाराच्या प्रकरणाचे अध्ययन चांगले झाले, तर संस्कृत भाषेचे ज्ञान चांगले दोईल इतकेच नव्हे, तर गीर्वाण मारेर में शाद इतर निशिशमा मापासून गेलेल भादेत, शांचाही योष होऊ शोल. आप ऋषिमुनींनी हा भारपाठाचा संप परून ठेवला आहे. हा मानयमाती. घर वाचा मोठाच उपकार झाला आहे. नाहीतर भाषेच्या विस्वाराचा पत्ता कोणा- लागण दाक्य नाहतें. मंटनमधील हजारों धातूंची निरनिराच्या प्रकारानी बनत असतात. प्रत्येक प्रकारच्या धातूंचा एक एक गण बनविलेला आहे. अशा सन्देने एवंदर धातूचे दहा गग केले जात. या दहाही गर्गाची भोटल वाचकांना पुढील भागां. सन करून दिली आईल. या भागात फक प्रथम गणाच्याच (पहिल्या गणा- च्याच ) धातूंचा विचार केला आहे. कारण या गणाचे धान पुष्कळ मसून, त्यांची बनविण्याची रीतही सोपी माहे.

·.
(४)
११.रूपांचे मुरर भेद.
घातल्या रूपाचे
मुख्य
भेद दोन आहेत '१ परसेपद
अगि २
त्मनेपद" प्रत्येक गणाच्या धातूप काही धातूची रूपे परस्मैपदारमागे होतात,
तर काहींची फक्त आत्मनेपदाप्रमाणेच होतात. या शिवाय धागाभाग एक
वर्ग आहे, स ला "उभयपदी" ओं म्हणतात या वर्गानल धातूची को
प्रथम मागितलेल्या दो ही रीतीप्रमाणे होतात मग ने लाची हो परम्मरदा
प्रमाणे व आत्मनेपदाप्रमाणे दो हीही रीतीनी होत असत त
या पुस्तकात पहिल्याने प्रथम गणाचे "परस्मैपदी" धातु दिले जातील
नतर" आत्मनेपदी" दिले जातील य य नतर 'उभयपदी" बानु
देण्यात येतील अशा तन धानुविचाराच्या प्रकरणामध्ये वाचकाचा महत्र
प्रवश होईल
काळ-विचार,
कियापदाचा विचार करीत असताना काळाचा विचार कराव जगतो कार
चा विमापदाशी घराच महत्वाचा सम्बन्ध आहे कियापा-या विक रूपा
बहन भूत" चा पोध होतो, स्त्यिावरन "वमानाचा वेव
होता वरिष्येक भवियराळ" दर्शवित त जो--
१ भूतका
२ अभवत् मला
वर्तमानकाळ = भवति - आई
३ भवि यका भविष्यति-हाईप
१

·पाठ २ क्रियापदाच्या कामांच्या रूपांशिवाय आशा, संदेह, सकेन इत्यादि मनोभार दाखविगागं रूपही निरनिराळी होत असतात, मराठीम यमुना अशा तन्नी निर्गनगी से होत अपतात. तो करतो, त्याने केलें, तो करील, त्याने यरान, स्यान केले पाहिजे, इत्यादि प्रकारची अनेक ह प्रत्येक भातून होतच अगतात. त्याचप्रमाणे संस्कृतमध्येही अशी रूप होत असतात. या रूपांचे एकंदर दहा वर्ग केले आईन. या दहा गांरा "दहा लकार ' म्हणतात. संस्कृत व्याकरणाचे प्रसिद्ध आचार्य पाणिनी मुनि यांनी या दहा लकाराची नावे पुढीलप्रमाणे दिली आहेत- १ लद. २ लिट्, ३ लुन, ४ लट्, ५ लेट्, ६ लोट् , ७ लइ, ८ लिइन, ९ लु, १० लइ, । योपैकी पाचव्या लेट्दी र फक्त वेदामध्येच येत असतात. इतर मंहत ग्रंथातून त्याचा प्रयोग बाडन नाही. या दहा लकाराच्या पाचा उपयोग पुढीलप्रमाणे होतो- १ लट् ( वर्तमान काळ) = या वर्गाच्या स्पांनी वर्तमानकाळन्या क्रियेचा बोध होतो. जगें"भाति "D होतो. २ लिट् (भूतकाळ) = अनयतन पर क्ष भूतकाळ = अर्थात् जी क्रिया आज झाली नाही व बोलणाऱ्याच्या समोरही झाली नाही, त्या क्रियेचा अर्थ या वर्गाच्या रूपांवरन होत असतो. असे "प्रभूव" = झाला. ३ लुट् = { भविष्यकाळ) = अनयतन भविष्यकाळ = अधीत् च्या रूपा- वरून आमच्या भोवराळाचा बोध होत नाही, तीरेंगवर्गाची होत. जसे "भविता" = पार पुढे होणार. ४लट = (भविष्यकाळ) - या वर्गाच्या रूपांवरून सामान्य भविष्यसमा च्या रूपाची किया दाखविली जाते. ज- "भविष्यति" होईल. ५ लेट् = ( या वर्गाच्या रूपाचा प्रयोग घेदामध्येच होत असतो. इतर संस्कृत ग्रंथातून याची रूपे आढळत नाहीत. "लिङ्" वर्गाच्या रूपाचा जो अर्थ दर्शविण्याकरिता उपयोग केला जातो, तोच अयं या वर्गाच्या रूपानी वेदामध्ये दाखविला जातो.)

·(९) वरील धातूंमध्ये (१)मूल प्रथम घानु, (२) नतर त्याचा अयं, (३) त्यानंतर त्याने वर्तमानकाळचे (लचे ) रूप व त्यांनतर (४) त्याच भविष्य काळ (लट्वें ) रूप या क्रमाने धातु, अब व रूपें दिली आहेत. यावरुन वाचकाना या धातूंचों रू सहज मनविता येतील. आता याचा वाक्यांमध्ये उपयोग करा- संस्कृत-घाक्यानि । १ मनुष्यः नगरे मति। मची मामात् बहिः या कुत्र मपि भटत. । ३ माजरा तय गृहे मटन्ति । ४ का तर अतति १५त्वं देवं कदा चिं प्यसि १६ स.सं भवति । ७ वीरः जनपदं भवति । ८ रामभद्र नगरं न ९ यथा देवदत्तः भारमानं भवति, या भूमित्रः न भवति। १० कथं स नृक्ष एजति ? वायुना स वृक्षा एव एजति । ११ स पूजा आईति । मराठी वाक्ये. १ मनुष्य नगरात मटकतो. २ ( दोन)घोडे गावाच्या बाहेर कोठे तरी भट. कतात. ३ माजरे तुझ्या पाति फिरतात. ४ कोण नेये नेहमी जातो १५ देवाची केव्हा पूजा करशील ६ तो त्याचे रक्षण करतो. ७ वीर देशाचे रक्षण करतो. ८ रामभद्र नगराला जागार नाहीं ९ ज्याप्रमाणे देवदत्त आपले रक्षण करतो, स्याप्रमाणे भूमिन आपले रक्षण करीत नाही. १० ते झाड को हालते' वान्याने ते झाट असे हालते. ११ तो पूजेला योग्य आहे. पाचकांनी अशा त-हेने धातूंच्या रूपांचा वाक्यान उपयोग करावा. एध्यति ।

·(१०)
पाठ४
प्रथम गणाच्या परस्मैपदाची रू.
हप ( नांगरंग)
बतमान काळ ( लद्)
एकवचन द्विवचन
यहुवचन
१प्र.पु.
बर्षति
कर्षन्ति
३.पु.
कसि
कर्षयः कथ
कामि कर्णव कर्यामः
भविष्यकाळ (लद
प्र.पु.
कक्ष्यति পর कयन्ति
पक्ष्यसि पीथ कक्ष्य
1 उ.पु.
कामि বাষ रोमा
संस्कृत-वाक्यानी।
पफ इस मावति । २ पीवली भूमि पंत । वृधीकार
मेतियामा सियदा व भूमि पति,
तामह मि. सर्व भूमि पर ।
मराठी वाक्ये.
नगराने अमीन मोगरती ३(दोन) को जमान नागरात
(म) शेतारी जमीन नांगरतात. ४ बापनी जमीन केया नागरकील'
होनाली जमीन नांगरशील, ते मी मांगरणार नाही उथा
अमनमानबांगई,

·प्रथमगण परस्मैपदी धातु
आता पुढील धातु पाठ करा-
दुःखात राहगे) कठति, काठष्यति
कण् - (दु.खाने रडणे) णति, कणिष्यति
कई = (वाईट शब्द बोलों ) कर्दति, कर्दिष्यति
कित् = (शंका विचारणे, रोग दूर करणे चिरित्सति,
चिकित्सिष्यति
कित् = ( इच्छा करणे ) केतति, केतिष्यति
फुच् = (संच करणे ) कुवति, कुचियति
कच् 3 (संकुचित होणे, लहान होणे) चति, चिष्यति
मुन् = (पंगू बनणे ) कुंठति, कुठिष्यति
कुंए % (दुःख सहन करगे कुंथति, कृषिभ्यति
(अस्पष्ट शब्द करणे ) कुंजाते, जिष्यति
कूल % ( झाकणे) कूलति, कूलिष्यति
रुप = ( नागरणे ) वर्षति, कश्यति
क्रंद् = ( रडणे, पुकारणे )दति, ऋदिष्यति
क्रम् = (चालणे) कामति, कमिष्यति
क्रीड् = (खेळणे ) फोडति, क्रीडिष्यति
(खणे, भोरडण) मोति, क्रोक्ष्यति
पवर्थ -
(शिजायणे) क्वथति, स्वयिष्यति
(सवणे ) क्षरति, क्षरिभ्यति
क्षि (नाश पावणे) क्षयति, क्षयिष्यति।
याची रूपे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे करा.

·पाठ ५ . संस्कृत-वाक्यानि । १स पुरुषः तत्र किमयं कति ? रवैयः तस्य योग चिकिरमति, मत म कति । ३तत्र वेद्यो क रोग चिकित्सतः। तत्र तस्य वर चौ चिकित्सतः । मम पुत्र परेग पीडित: मतः वैयो मेंहदानी विकिस्मतः ५ ययास तत्र कूजति, तथा एक त्व भन्न मसि । ६ यथास बालक काति, सथैव स्व अपि प्रदसि । त्वं कि सेन सह हदानी न पीडसि! ८ सः बालका तत्र इदानी कीडन्ति । ९ यूयं सर्वे छात्रा कदा कोटिप्पथ! १०सव धर्मपत्नी इदानी किमर्थं स्वयति । मराठी वाक्य. १ तो पुरुष या ठिकाणी कशाकरिता रडतो ? २ वैद्य याच्या रोगाची परीक्षा करीत आहे, म्हणून तो २४त आहे. ३ तेथे (दोन ) वैद्य कोणत्या रोगाची विकिरसा करतात ४ तेथे त्याच्या ज्वराची दोन वैद्य चिकित्सा करतात मामा मुरगा ताप न आजारी आहे, म्हणून दोन वैद्य त्याची पाना तपासणी करतात ५ज्याप्रमाणे तो तेथे शब्द करतो, त्याचप्रमाणे तू येथे शब्द करतोस ६ ज्या प्रमाणे तो बालक रडतो, त्याप्रमाणेच तंही रडतोस तूं को त्याच्या बरोबर आता रोळत नाहीस? ८ सर्व मुलें तेथे आता खेळतात ९ तुम्ही सर्व शिष्य केव्हा खेळाल १ १० तुती धर्मपत्नी कोणाकरिता शिविते ? अशा रान्हेने वाचकाना वाक्ये तयार करता येतील, आता पुढे उपसर्गाची घोरीशी माहिती दिली आहे, ती पहा- उपसर्ग. भातु अर्थात् क्रियापद याच्या पूर्वी येऊन क्रियेचा भय जे बदलतात, हे उपसर्ग होत हे उपम एक्दर बावीस माहेत. ते हे-

·-
प्र,परा, अप, सम्, गनु, भव, निस्, निर्, दुस्,दुर, वि,मा, नि,
अधि, अपि, अति, सु, उत्, अभि, प्रति, परि व उप. या उपसर्गाचा
अर्थ पुढीलप्रमाणे आहे-
१ = अधिक्ता, उत्कर्ष २परा - उलट, ३ अप = दूरपणा-
वियोग; ४ सम् = एक होण; ५ अनु = अनुकूल, अनुसार; ६ अव -
साली;७ निस् हनिता निर, - हीनता; ९ दुस्
हीनता; ९ दुस् = दुष्टता; १०
दुर दुर्गति; ११ वि - विशेष, विरोध, भिनता; १९ आ = अली
कडे, १३ नि - खाली करप, १४ अघि = वर, १५ अपि =
१६ अति 3 अतिशय; १७ सु = उत्तमः १८ उद् = उंच वर; १९
आभ = सम्मुस २० प्रति लौटणे, उलटे होग; २१ परि सर्वन
२२ उप = जवळ, अधिक
या उपसर्गाच अर्थ याहूनही पुष्कळ होत असतात; परन्तु येथे दिलेले अर्थ
जरी वाचकाच्या लक्ष्यात राहतील, तरीसुद्धा त्यांचे कार्य चालू शकेल. आता
धातूंना हे उपसर्ग लागले असता त्यांचा अर्थ कसा बदलतो, ते पहा-
भू = असणे (भूत = झालेला) याची रूपे पहा-
प्रभू = वाढणे (प्रभव-जन्म, प्रभाव = शकि, प्रभु = मालक)
पराभू - पराभव करणे. ( पराभव = अपजय )
अपभू - दुर राहणे ( अपभूति 3 पराजय, नाश)
संभू - एक होणे, जन्म घेणे. (संगव= उत्पत्ति; संभूति ऐक्य, उत्पति)
अनुभू - अनुभव करणे ( अनुभव - अनुभव)
विभू भवयुक्त होणे ( विभव = धन, ऐश्वर्य)
आभू % उपस्थित होंगे; (आभूति
शक्ति, व्यापकता)
अतिभू - सर्वापेक्षा अधिक वाढणे ( = अतिभवनं सवपिझा मोठे होणे)
= उत्पन्न होणे ( उद्भव = उत्पत्ति)
अमिभू - पराभव करणे ( अभिभव = पराभव)
परिभ - पराभव करणे (परिभव - पराभव, अपमान)

·(१४) - याफार उपसर्ग भूधानध्या पाठीमागे बहुधा लागत नाहत. इतर निर च्या धातूंना ते लागून त्यांचा हो की बनतात, ते पाचकाता पुढे कळून येईलच. या ठिकाणी वरील निरनिराळे उपसर्ग एकाच धातूला लागलं असता त्या धातूचे अर्थ स निरनिराळे होतात, ते वाचकाना सहज समजून येईल. आना या उपम. पूर्वक क्रियापदाचा वाक्यांत का उपयोग केला जातो, ते पहा- १सः पुरुषाविचिालति = तो पुरुष विशेष का पेनो, (किन-चिकित्सति । विनि-विचिकित्मति ) ते सर्व तत्र संकोन्ति। = ते सर्व तेथे उत्तम खेळतात. ३ थालका-तत्र संदति। = ४ किमर्थं एवं माक्रोशसि ! = तूं का भमा आक्रोश करतोस ! ५ नारदः नारायणं अभ्यति । नारद नारायणाची पूजा करतो. मुलें सेथे रडतान, २ पश तन्ने धातूंच्या पूर्वी उपसरी लागून रूमैं बनत असतात ते या भाचा निरनिराळा अयं वा शनात. यामागे एका लहानशा पाच भनन्त शब्द संस्कृतमध्ये वनवासपात, याकपास्या व उपसर्गाच्या सम्ब. भ्वाचा माप्रमाणे जर विचार करतील, तर या रूपांची प्रक्रिया स्याना पारस नौर समजू लागेल; कारण उरसर्ग असलेले शब्द मराठीमध्येबा बाहेत; म्हणून त्याच्या अर्थाची कल्पना करण्यास पार सम पडणार नाहीत.

·म. अमवम् पाठ मूतकाल (लङ्ग) ज्या भूनराळाच्या योगाने आजचा समय दाखविला जात नाही, त्या (अन" यतन) भूतकाळाकरिता "लङ्" नावान्या भूतकाळाची रूपें धात्पुढे प्रयुक्त होत असतात. 'भू'धातूची या भूतकाळाची रूपे पुढीलप्रमाणे होतात- अनद्यतनभूते लङ् । अभवत् अभवताम् अभवन् । अभवः अभयतम् अभवत। अभवाय अभधाम। २. तत्र ह्यः कि अभवत् ? = तेथे काल काय सालें । २. तत्र द्यः किमपिन अभवत - तेथे फार काहीही झाले नाही. ३. ते सधै चीरा शन् परामवन्त्या वीरानी शचा पराभव केला, ४. यदास उदभवत् तदा त्वं पुत्र अभघः = अम्हा तो सपन झाला. तेव्हा तू कोठे होतास? मागील घडात मागितलेले उपसर्ग भूतकाळाच्या रूपान्या पाठीमागेच लागत असतात या गोष्टीकडे वाचवानी लक्ष्य द्यावें; उदाहरणार्थ पहा-- पर+अभवत् = पराभव ( परामव केला) दिन अभवत ध्यभवत् ( भषयुक्त झाला.) से अभवत् = समभवत् ( उत्पन्न झाला.) या ठिकाणी उपसर्ग व क्रियापदाचे हप याचा जो साध वेला दिसत आहे, तशा त-हेचे सभि संस्कृत भात नेहमी हेता असतात. परन्तु वेदां-मध्ये हे उपसर्ग बहुधा निराठेच लिदिले जात त. आता खारी धातु दिले आहेत, त्याचा वाचकानी चागर। अभ्यरा वरावा. तिसरे स्प य ५च्चांत सागितलेल्या । भूतकाळाचे माहे. 1.

·अब प्रथम गण, परस्मैपदी धातु खाद् - (मक्षग परणे)- वादति, सादिष्यति, असादत् गद् - ( बोलणें )-गति, गादिष्यति, अगदत गम् - (जाणे)-गटाते, गमिष्यति, आच्छन् गर्ज - ( गर्जना करणे )- गर्मति, गनिध्यति, भान् गर्ष - (गर्व करण) - गर्वत, गधयते, अगर गिळगें) ~ गलत, गलिप्यति, भाल गुप्- (रक्षण करणे)-गोगमति, गोपायिष्यति, भमे पायन ग = (गणे, साग) - गायति, गास्थति, अगाया ग्रंथ् = (बंधन करणे, सदर्भ जोडगे)-प्रपति, प्रथिष्यति, अग्रंथस् धुप %3D (प्रसिद्ध करणे)- घोपनि, घोषिष्यति, (पर्ष गा करणे)-पति,ध्यति, अपेपर चर् = (पाल)- रति, चरिष्यति, पचरत् च = (विवाद करणे)- चर्चति, चर्षियते, भवन च - (चावणे)- चर्वति चर्विष्यति, अचर्वत् चल् = (बारणे)-चलति, चलिप्यत,अचरत् चित् - (प)-तति, चेतिष्यति, अत्तत् चित् = (चिंतन करणे) रितति, चिलिष्यति, भधित चुम्ब - (धुवन घेणे) - चुंबति, चुविध्यति, अर्चुबह । चूप = (दिणे) भूपति, चूषिष्यति, अचुषत् । छद् (भाच्छादन करणे) -छदति छदिप्पति, अच्छदत् । अप् - (जप करणे) (जप करणे) : अपति, जपिध्यति, अजपत् । जम् = (खाणे) - अमप्ति, अमिष्यति, अनार । अत्र - (लो) = अस्पति, जल्पियत, मजल्प। -

·संस्कृत-वाक्यानि ।
१. स पुरुषः फलं सादति । भई गोदकं नव गादियामि । फलानि
कदा खादः स मानाः फलानि समखादन् ।
२. तर यः गदति, स पुन स मनुष्यः । र सेन सह पदास
परस्परं समगन् । यथा त गदत या युशे गदिन्यथः किम् ?
३. आकाशे मेघः गति । यथा स गर्जियति, तथा का गणितु समर्थः
भवति।
४. राम. लक्ष्मणेन सह सगच्छत् । न म तत्र भार? या
नावणः अगवत् तथा न रामः ।
५. स्वं इदानी कि घोपसि ? यदा सः तत्र एतत् घोषियति तदा स्वं कि
फरिष्यति स पुरुा. तत्र तदा किं सोपत् ।
६.१ म चलसि । स किन मंवलनि ? स्वं ते किमयं अनुचरसि ।
यदास प्रचलत् तदा अपलः ?
७.वं इदानी कि पितसि ? म तदा चिंतिपनि भई कि भनितम् ।
से पालकाः किमपि न मतिन् ।
८. कि जासि वं वं मन्त्र कदा जति पनि ? यदा व जपः सदा
तेन किं कृतम् ।
९. मई इदानी जमामि । स नैव इदानी अमिष्यति । ई कदा घजम ?
तीन जमिप्यतः । तेस तर जमिप्यन्ति ।
मराटी वाक्ये.
१. तो पुरुष पळ सातो, मी लाडू नाही सागार; पळ केन्हा सालेम ! त्या
सर्व माणसानी फळे खाली
२. तेथे जो बोलतो, तोच को मनुष्य. गुंत्याच्यावरोदर बाय बोललास है
आपापसात बोलो, जसे तो बोलतो, तसे तुम्ही ( दोघे ) बोअल काय !
३[सं.स.शि. भा.१३]

·(१८) ३. आशति डग गडाहतो, स्माप्रमाणे तो मडपडेल, त्याप्रमाणे मना करण्यास कोण समर्थ आहे। ४. राम लक्ष्मणावरोवर गेला. तू कोणायरावर तेथे गेलास ? ज्याप्रमाणे राय- जाने गर्व केला, त्याप्रमाणे रामाने नाही (गर्व केला ). ५.तूं माना शाची घोषणा करतोस ? जेव्हा तो तेथे याची पोषण करील, तेव्हा नूं काय करशील ! तो पुरुष तेथे सेव्हा कशाची पापणा करील ? १.तू कोठे बालतोस ? तो का नाही चालत ? तूं त्याच्या को पाठीमाये चालतोस ? जेम्हा तो चालला, तेव्हा तूं का नाही चाललास ! ७. आता काय विचार करतोस तो तेव्हा काय विचार कलि मोकाय विचार केला ? त्या बालकांनी काहीही विचार केला नाही. ८. तू काय जा करतोस । तूं त्या मंत्राचा अप परसीर जेहा तूं अप रेतास, तेव्हा त्याने काय ? १. मी आता यातॊ, तो नाहीच आता सागार. - केशा साडेसते दोष) धे उद्या भोजन करतील, ते सर्व तेथेच भोजन करतील. सूचना पायांनी याप्रमाणे संस्कृत पायांची मराठी वाक्ये व मराठी दास्यांची संस्कृत पाक्य बनवून, आपला अभ्यास वाटनावा,

·पाठ ७
प्रथम गण,
परस्मैपदी धातु.
D
4
जि = (जिंकणे) अयति, अप्यति, अजयत् ।
जू
(जागे होगे ) जरति, बरिष्यति, अगम् ।
ज्वर = (ज्वर येमें ) ज्वरति, वरिष्यति, अग्नरत् ।
ज्वल्%D
(जळणे ) ज्वलति, ज्वलिप्यति, अज्वलत् ।
तक्ष - (लहान करणे, तासणे) तक्षति, तक्षिष्यति, अतमत् ।
तप् = (तप करणे) तपति, तपिप्यात, मतपत् ।
त (निंदा करणे ) तर्जति, तर्बिष्यति, अतर्जत् ।
तुह = ( तोडणें ) तुदति, तुहिष्यत्ति, अतुदत् ।
- (तरणें ) तरति, तरिम्यति. अतरत् ।
तष - (पालन करणे ) तेजति, तेविष्यति, अतेजत् ।
त्यज = (त्याग करणे) त्यजति, सजिम्यति, अलजा ।
= (मोडणे) दलति, दलिप्यति, अदलत् ।
(दंश करण) दंशति, दशिष्यति, अदंशत् ।
- (तोडणे) दसति, दसिष्यति, अर्दसत् ।
= (दहन करणे ) दहति, दहिष्यति, अदद ।
= (देगें। यन्छति, दास्यति, अयच्छत् ।
दृश् = ( पाह) परसति, द्रक्ष्यति, अपश्यत् ।
इंद = ( वाढवणे ) दहति, हिप्यति, अईहत् ।
= (भिण) दरति, दरिष्यति, भदरत् ।
(जाणे) द्रवति, द्रोण्यति, अद्रषत् ।
ध्मा = (फुकणे ) धमति, घमास्यति, अधमत् ।
= (विचार करणे ) घ्यायति, घ्यास्यति, अध्यायत् ।
वन् = ( दाद करणे ) धनवि, मनिध्यति, अध्वनन् ।

·३. आप्रशांत दग गडगडतो. ज्याप्रमाणे तो गहगडेल, त्याप्रमाणे पर्जना करण्यास कोण समर्थ आहे । ४. राम लक्ष्मणाबरोबर गेला. तूं वोगावरोवर तेथे गेलास ? ज्याप्रमाणे एक- गाने गर्व केला, त्याप्रमाणे रामाने नाही (गर्व केला). ५.तूं आता कशाची घोषणा करतोस । जेव्हा तो तेथे याची घोषणा करखि, तेव्हा तूं काय करशील ? तो पुरुष तेथे तेव्हा कशाची धारणा करील ! ६. कोठे चालतोस ? तो कां माही चालत ? तू त्याच्या को पाठीमागे पालतोस ? जेव्हा तो चालला. सेव्हा तूं का माहों चाललास? ७.तू आता काय विचार करतोस । तो तेव्हा प्राय विचार करील? मी काय विचार केला ! त्या बालकानी काहीही विचार केला नाही. ८. तू काय उस करतोस तूं त्या मंत्राचा जप शीर ? जेव्हा तूं अप लास, तेव्हा त्याने काय ? ९. मी आता सातो. तो नाहीच आता सागार. तूं केव्हा साम? ते (दो) थे उदा भोजन करतील. ते सर्व वेधेच भोजन कराल. सूचना पाचकांनी याप्रमाणे ससून वाक्याचा मराठी वाक्ये मराठी वाक्यांश रकृत वाक्य गनयन, आपला अभ्यास वाढवावा,

·(१९)
%3D
पाठ ७
प्रथम गण, परस्मैपदी धातु.
जि
(जिंकणे ) जयति, जेप्यति, अजयत् ।
= (जीर्ण होणे ) अरति, जरिष्यति, अजरन् ।
ज्वर - (ज्वर येणे ) ज्वरति, जरिष्यति, अग्नरन् ।
ज्वल = (जळणे ) ज्वलति, ज्वलिष्यति, अज्वलत् ।
तक्ष - (लहान करणे, तास) सक्षति, तक्षिष्यति, अतअन् ।
त - (तप करणे) तपति, तपिष्यति, अतपत् ।
तर्ज = ( निंदा करणें ) तर्जति, तर्षिष्यति, अतर्जत् ।
तुह = ( सोडणे ) तुदति, तुडिष्यति, अतुरत् ।
(तर) तरति, तरिष्यति. अतरत् ।
तेज = (पालन करणे ) तेजति, वेत्रिष्यति, अतेजत् ।
स्यज (त्याग करणे) त्यवति, खजिम्पति, अत्यजत् ।
(मोडणे) दलति, दलिप्मति, अदलत् ।
दंग = ( दंश करण) देशति, दोशष्यति, अदंशत् ।
(तोडणे ) दसति, दसिष्यति, भदसत् ।
दा = (दहन कर ) दहति, दहिभ्यति, अदहर ।
(देगें यन्तति, दास्यति, अपच्छन् ।
हा = ( पाहणे) पश्यति, दस्पति, अपश्यत् ।
(वाढवणे ) हति, हहिष्यति, अरहत् ।
= (मिणे ) दरति, दरिष्यति, मदरत् ।
- (जाणे ) द्रवति, दोभ्यवि, अद्रदत् ।
मा - (पुंकणे) पमति, मास्थति, अधमत् ।
(विचार करण) ध्यायति, प्यास्यति, अध्याया।
पन = काम करणे ) धनति, धनिष्यति, अध्यनर ।
%3D

·(२०)
संस्कृत वाक्यानि ।
१. रामःसन जयति । तस्मिन् युद्ध जेम्यसि या न ? अर्जुन युद्धे
अश्यत् ? कर्णः किम ने अजयत् ?
२. सबै पाणिनः जास्ति । योगी एव योगवन न जति योगी
म जाति, इति वं जानामि किम् ।
३. समान ज्वर ति । भनिः इदानी न तत्र ज्वलना बिदा
तत्र अवल
४. वटा कापानि सति । काष्ठं तक्षियभि ? सपन शस्त्रेश
ताकाई मवक्षत।
५ निशमन सिन् महारण्ये धपः मतपणावं कथं सत्र तपः तपनि ।
अमपि तस्मिन् स्थाने पिप्यामि।
१. नदी प्यामि यानीम् । पूर्ण न रियपि
समेष तरी । मह परवा नदी मत्रैव मातरम् ।
७. धनं किं स्वजाति : राष्ट्र ऐश्वर्य वा कदापि नैव त्यक्षति । से
सर्वपि धन मस्यजत् ।
... नरे दशति सपो गरा दासः मनुध्यान दशान्ति ।
नागा दयन्ति।
२. अतिः सर्व काजा दक्षति । प्रलपातिः स गत सपकाळे
घश्यति व भनिना कथं ना!
१०. या सः पश्यति, सधा एवं मई पश्यामि । राजा दुमान
सनी वक्ष्यति ।
र पुरोहितः येशुधमन्या आ धमति , भनि मास्यसि !
त महिंधमध।
मराठी वार.
१. राम तेथे विजय मिळवितो. तूं, त्या युद्धात विरशील नाही ? अर्जुनाने
युधान कसा इय मिळविला वर्षाला का नाही जय मिळाला!
L

·(२१) द १. सर्व प्राणी वृद्ध होतात. योगीच योगाच्या दलाने जीर्ण होत नाही. कसा योगी नाही जाण होत, ते तुला समजते का? ३. तेथे अनि जनतो. अग्नि आता नाही. तेथे प्रदीप्त होत अनि केव्हां तेथे प्रदीप्त झाला ? ४. सुतार लाकडे तासीत आहे. तूं लावूड तारुतीस काय? त्याने कोणत्या शत्राने ते लाकूड तासले? ५. विश्वामित्राने त्या मोठा अरण्यात तप केलें. तूं से तेथे तप करशील? मीसुद्धा त्या ठिकाणी तप बरीन. ६. मी नदी तरुन जाईन. आता तुम्हीं ( सर्व ) से नाही तरणार? सर्वही . तेथेच पोहतात. मी परवा नदी येथेच तहन गेलो. ७. तूं धन को दान देतोस ? तो राष्ट्र आणि ऐश्वर्य केव्हाही नाहीच साग- सार. त्याने सर्व धन दान दिले. ८. सर्प मनुष्यास दंश करतो. (दोन) सर्प मनुष्यांना दंश यरतात. (पुष्कळ ) साप (पुष्कळ ) मनुष्यांना दंश करतात. ( पुतळ) नाग कसे याला दंश करतील! ९. अनि सर्व लाकडे जाळतो. प्रलयाग्नि सर्व जग प्रलयकाळच्या वेळी जाळील. तूंखाला असीने कमें जाळलेस? १०. ज्याप्रमाणे तो पाहतो, त्याप्रमाणेच मी पाहतो. राजा दुष्ट मनुष्याला नाहचिमाता पाणार. ११. पुरोहित वेळूच्या नळीने अग्नि फुरतो. तूं क्सा अमि कुंक्शील ? त्याने खावेळी अग्नि प्रज्वलित प्ला. सूचना. वाचकानी येथे पूी दिलेल्या धातूंचीर बनयून, त्लांची येथे दाखवल्याप्रमाणे शक्य तितकी अधिक वाक्ये बनवावी. मराठी वाक्याची संस्कृत वाक्ये धनया व संस्कृतची मराठी बनवाची. असें वेलें अरता त्यांना संस्कृत वाय राज करता येतील.

·पाद আখ না বিধ आज्ञा करण, सत्कार करण, प्रश्न विचारणे, प्रार्थना करणे, आशीर्वाद में इत्यादि अर्थ दाखवाश्याचे असतांना " लोट् " च्या रूपाचा उपयोग केला जातो. "भू" धातूची आशार्भाची रूपे पुढीलप्रमाण होतात- माशाच प (लोट ग ३ भवानि " १ मवतु भववार भवताम् भवन्तु २ मध, भवतम भवाय विष्यति रुप (लिङ्) या धष्याच्या आरंभी पांगितलेलेच अर्थ दर्शवाश्या असताना "लिए" ध्या रूपांचा उपयोग केला आतो. याची हमें अशा तइन बनतात- १ भमेत भवे. मवेयम् भघेताम् भषेतम् भषेष याची वाक्ये भवेयुः भवत भवेम " भवतु भवानि सो होवो. मी महा. तो होवो. ४स. भः भषेयं पास. ६ याद ·(२३) %3D नमेत् । %3D पा या प्रमाणे याचा उपयोग करावयाचा असतो. पुढे जे धानु दिले आहेत, त्यांमध्ये आज्ञार्थ य विध्यर्थाची स्मेंही दिली आहेत. प्रथम गण, परस्मैपदी धातु. नद् [ नाचगें] = नति, नरिष्यति, मनटन, नटतु, नटेर । नद् = [अस्पष्ट शब्द करण]= नदति,नदिष्यति, अनदत्, नदतु,नदेत् । नंद् = [आनंद करणे] = नंदति, नदिष्यति, अनंदर, नंदतु, नंदेत् । नम = [नम्र होग] = नमति, नस्पति, अनमत्, नमतु, नर्द जोराने पुकारण] - नर्दति, नर्दिष्यति, अनर्दन, नर्दनु, नन् निद् [निंदणे] = निंदति, निदिष्यति, अनिंदत्, निदनु, निदेत् । [पाचणे] - पठति, पठिष्यति, अपठन् , पठनु, पठेत् । पत् (पडणें] पतति, पतिष्यति, अपतत्, पततु, पतेत् । = [पिण] 3 पियति, पास्यति, अपिवत, पियत, पिवेत् । पू वाढणे ] = पूपति, पूषिष्यति, अपूपत्, पूषनु, पूपेत । फल = [फलयुक होणे ] = फलति, पलिप्यति, अफलत् ,पलतु, फलेत् । युध [जाणणे ] - बोधति, योधिष्यति,अयोधत्, योधतु, बोधेत् । यू = [वाढणे ] = हति, हिप्यति, अबृहत् , हतु, बृहेत् । भए - बोलणे] भणति, भणिष्यति, भभगत, भगत, भणेत् । भू {होणे] = भवति भविष्यति, अभवत्, भवतु, भवेत् । = [भूपित करणे %D भूपति, भूपिष्यति, अभूषत्, भूषतु, भूपेत् । मंड , - मंडति, मेडिष्यति, अमंडत्, मंडतु, मंडेत् । मंथ [ घुसळणे ] = मंथति, मंयिष्यति, अमंथन्, मंथतु, मयत् । मार्ग । हुडकणे ] = मार्गति, मार्गिप्यति, अमार्गत्, मार्गनु, मार्गेत् । मीद [डोळे मिटगें] - मालति, सलिष्यति, अमीलत्, मालतु मालेत्। = (मुंडण करणे] = मुंडति, मुंडिष्यति, अमुंडत् , मुंडतु,मुंडेत् । मूर्छ - [मूरिछत होणें] = मूर्च्छति, मूर्षियति, अमूर्छत्, मूर्छतु, मूर्छन् । . [

·सर्वे
[चोरों ] = भूपति, गुपियति, अनूपन मूपनु, मूर।
[रमग करी] राति रविष्यति असन् रमनु, रक्षेन ।
धातूची ह येथे दासराना बनया व त्याची वाक्ये पुटे दिल्याप्रमाणे बनवा
संस्कृत-वाक्यानि।
, नाटके नहा नरनि। मह भी मच नरिष्यामिम पुरुष नस्तु
भरि भय कानुन पाउका तय भाशया ननु । स नरेत् ।
२ पद अनेन मानद मि । असि नगरे मांजरे मनुष्या भय
महोत्सवादिष्यन्ति । पर्व दारका नन्दन्नु ।
३ समास्मि निदशीर दुण मनुध्या महा सनि सत्पुरुषान
निदति । निद- नौविनिपुणा परि सुवगु । वास कर निदेन ?
५ घनश्याम तस्मिन् मार्गे पतनि । पुरुषो कुप्रापि न पीप्यत । म
जानामि महतमा कय जपतम् । स तन पततु ।
५भह भयंक १ पास्यामि । म दुग्ध न मपिवम् । तव पुत्र ग्ध
पिन कण पुरष जल न पियेत् ।
६ भाम्रस्य वृक्ष अस्मिन् मासे फलीत । तव सऽपि वृक्षा मागामिीन
माम फलिष्यन्ति । मम वृषा फरन्तु ।
समा बधियात । गुरु मा अयोसन् । समन मोधियति । स
बोधतुर त सबोधेत् ।
८ सस्व शरीरं भूपति । स नृपति तस्मिन् महोत्सव गर्व नगर भूपिय
ति । स पुरुषा स्वमदिराणि भूतु ।
९ स्वेन धने मूषति । स नव द्रम्प अमूगन् । किमर्थ स पुस्तक मूम् ।
यदि स भूषितु इच्छति, साई मूषत ।
१० रामपुर नगर रक्षति । वारपाला मन्दिर रक्षान्त । सब भून्य ता
सचान कि न रक्षति।
.

·(२५) पाठ ९ मराठी वाक्ये. १ नाटकात नट नाचतो मीसुद्धा आज नाचन, तो पुरुष नाचो । सर्वग आज नाचोत ! बालक [ पुरळ ] तुझ्या आशेने नाचोत ! त्याने नाचा । मी या त्याने आनदित होतो. या शहरात सर्वही मागमे आज मोटग उपवाने आनंद करतील. सर्व पालक आनंद रोत ३ तो मादी वा निदा परतो ! दुष्ट लोक नेहमी सर्व सपुरपाची निंदा करतार निंदा करोत नीतिमान् [ लोक ] अथवा स्तुति करोत. तुझी तो कशी निंदा परील ४ घनश्याम सा मार्गावर पडतो. ते दोन पुरप कोठेही नाही पडत नाही [ मला ] कळत मी तेथे क्सा पडलों तो तेथें पडो. ५ मी आजच पापी पिईन मी काल दूध नाही प्यालो. तुझा पुन दूध पिवो रोगी मनुष्याने पाणी न प्यावें. ६ आब्याच्या वृक्षाला या महिन्यात फळे येतात. तश्या सर्वही रक्षाना येत्या महिन्यात फळे येतील. माझ्या वृक्षाना फलें येवोत. ७ ती मला समजाऊन देईल. गुल्ने मला समजून दिले तो सर्वाना समजा- ऊन देईल. त्याने समशाऊन द्यावें फसे त्याला तो समजाऊन देईल ? ८ तो आपले शरीर सजवितो तो राजा ला मोठ्या उत्सवाच्या वेळी सर्व शहर मुशोभित परील सर्व लोसनी आपली घरे सुशोभित करावी, ९ चोर धन चोरतो. त्याने तुझ द्रव्य चोरले. कशाकरिता त्याने पुस्तक चोरावे ? जर तो चोएं इच्छितो, तर चोर दे। १. राजाचे नोकर शहराचे रक्षण करतात द्वारपाल मंदिराचे रमण रतात तुझा चार तुझ्या बागेचे का नाही रक्षण बरीत? ४. 'शि भा.३] ·... ... ... ... धातुसाधित. " " प्रलय लागून एक धातुसाधित होत असते. या 'तु' चा अर्थ "करिता" असा असतो उदाहरणार्थ- धातुसाधित शब्द अर्य मूळ धातु १ गन्तुं जाण्यासरिता गम जाणे] करण्याकरिता {णे] ३ चपतुं घोलण्याकरितां ... ... व बोक्षणे] ४ पातुं पिण्यासरिता [पिणे] ५ सादितुं साण्याकरिता खाद (सागे अशाप तम्हेने निरनिराळ्या पाषा साधित र बनत असतात. या धातुमा. विक्षमा पांच्या योगाने पुष्क्टच वाक्य वाचरोना पनविता येतील--- संस्कृत-वाक्यानि । था जर्स पातुं सि, सहि प्रति गरड, तन जलं च पित्र । मंदिसा मटित छति, तरि माशाला nिia ? म पठितुं एक मयमा, मोर खतिम् । दिपा श्री स्वर भूषित भामरणानि यति साई तय हानि कामरणामि देहि। परिसंग. भूवा धनं मूषिसम व्या महान रानपुरः यो आयो थापयिष्यति । रेन कर्मणा र जोरि इष्यसि ? पारे व मशीन मेगा एप जोषितुं साम, व ४ा करणे तुभ्यं न पाप मसिा परिव मंदिर पक्षि त्र भागत: हिन भाषेण मह कर भागम, मंदिस्य रक्षा- । रजनीया गुरवा मनेन उपदेशेन बोधितु इति ।

·पाठ१० १ २ म. पांचही लकारांची रूपे. पूर्वी सांगितलेल्या पांचही सकारांची रूपे वाचकांना सहज समजानी म्हणून पुनः येथे तशीब देत आहे-- यद् [बोलणे ] [प्रथम गण परस्मैपदी] [१] लट् [वर्दगानकाळ] एक. द्वि० प्र. पदाति यदता यदान्ति वदास बदथः घदथ। पदामि पदावा बदामः। [२] लमविश्यकाळ ] घदिष्यति पदिष्यतः यदिप्यन्ति। धदिप्स यदिप्य: धदियध। पदिप्यामि घदिप्यायः यदिप्याम । [ Jल [भनयतन भूत) अवदत् अयदनाम् अवदन। मपद भवदतं ययदत। श्रयदाय ययदाम [४] लोट् (आशय पदन, यस्तात् यदतां पतं पदानि यदाय पदामा २ AN अपदं "

·म.
[५] लिड विश्वयं]
घदेत घदेना वदेयुः।
२
यदे वदेतं
यदेत।
वदेयम् वय यदेम।
अशाच त-हेने खाली दिलेल्या धातूची स्पं वाचशाना बनविता येतील---
प्रथम गण परस्मैपदी धातु
रण [शब्द परण] रो, रशिपति, भरगन्, रणतु, रगेट, रणतुं।
रुह [उगवणे ] रोहति, रोक्ष्यनि, अरोहन, रोहत, रोहेन , रोदुम् ।
लप [ बोल ] लरति, लरिष्यति, अठपत, लपतु, लो,लपितुं ।
[लोभ करणे ] लोमति, लोभिण्यति, अमन, लोभ, लगभेद,
लोभि, सोध।
यद् । पोलो पदात, यादेष्यति, आरव, बदन, बहेन्, मादतुम् ।
धम् ओक्में ] वमति, वमिष्यति, भवमत, वमतु, वमेत, वमि।
धस [ राहगे वसति, मत्स्यात, असन, बानु, बसेत् बस्तुम् ।
वृध् । पाढणे ] वर्धति, वर्षिष्यनि, अवत, वर्षतु, वर्धे ,वर्षितम् ।
बज आगे ] मजति, अनियति, अपन, मनु, मजेत, प्रनितुम् ।
[छति ऋाय ] शमति, शमिष्यति, अशसन, शेसनु, शेरन, शामिनु ।

·पाठ ११ आता या धड्यामध्ये पुढील धातूची रूपं करा प त्याचा वाक्यात उपयोग, शुध् [खच्छ करणे ] गुंधति, शुधिष्यति, अधत्, शुंधतु, शुषेत्' शुन्धितुं । शुभ [ प्रकाशयुक्त होणे ] शोभति, शोभिप्यति, अशभित्, शोभनु, शोभत्, शोभितम् । लिप् [आलिंगण देणे ] श्लेपति, लक्ष्यति, अश्लिषत, श्लेपतु, लेपेन, सट् [ सहन करगे ] सहति, सहिष्यति, असइन्, सहतु, सहेत, सहित, सोई । सृप [ मराटों ] सर्पति, सद्यति, अर्यत्, सर्वत्, सर्पन्, सर्तु, सप्तुम् । स्खल [ अस] स्थलति, स्सनियति, भस्खलन, स्खलनु, स्वलेन्, स्मलितुम् । स्तन् गर्जना करणे ] स्तनति, स्तनिष्यति, अस्तनत्, खनतु, स्तजेत् , स्तनितुं। स्था (उभे राहणे ] तिष्ठति, म्याम्पति, अतिष्ठन्, तिनु, तिछन्, स्थातु। स्फुरद [ फुटणे] स्कोति, स्मोटिष्यति, अस्टन, सोटतु, मोटेत, स्फोटिनुम् । स्मृ स्मरण करणे] स्माति, मारध्याति, अस्मात् स्मरनु, म्मान, मर्तुम् । घु [ग] सपति, सोप्यति, अनवर, सवतु, सकेन, सोतुं । हल ( नागरणे ] हलति, हलिष्यति, महलन्, हलनु, हलनु, हलेन, हान्न। हिंस [हिसा करणे] हिंसति, हिनियति, असिन्, हिंसनु,हिसेर, हमिदु । [हरण करणे हति, हरिप्रति, अहर, हरनु, हरे, हर्तुम् ।

·येथे "तुम " प्रत्ययान्त रूपे प्रत्येक धातूच्या शेपटी दिली आहेत,
पाचकांनी मीट लक्ष्यपूर्वक पदावी-
संस्कृत-वाक्यानि !
२ स राजकुमार, अश्वं भारोहति । वत्र क्षेत्र वृक्षः रोहति । कथं वीर.
हरिवन मारोतुं शक्नोति 18 पुरुषः अमरोहर ।
२५ किं लपरिसनमापति किमया मालपियामि।
यदिख माठापितु इन्डसि, या बुरु । स क्या कदापि न पाकात् ।
३ नौ किमय न घदतः । ते सर्वेऽपि बाहाः तत्र पदिश्यति । ते कदापि
नवदन् । सा पुविका तमा पद पातु एवं मधद। यदि यदिइससि
तईि प्रथमं पुस्तकं पर।
५ स वरति मत घमति । न इदानी स न विरति, पात पति वेग
पमनाय कपाय, पीठ हेनस तथा पमति ।
५स तस्मिन् गृहे वसति । वं कुछ यस्यसि यदि सब छठित
वनवतु।
६ सपति एवं या सीसि सि नहछामि मत हानी
मेव नागमिष्यामि।
मन सामि यात्वमा हामी सत्रशतं । हत्वमपि साविक
पदा सरन याद सतम्।
तर पाय तिमत. तस्मात् पायात् सर्व जहि मागतम् ।
५ अई भूमि म हलामे । ताई क हडपवि: मम मुरप. हौलपति।
कदास तत्र इलितु गमिष्यति !
"चमात् क्षात् साजले नाहरति । मई कदापि न पारामि,
स एव सा नाहरनिको माइतुं इति ! पाहतुं हाउसि.स.
सलं माइन

·(३१) मराठी वाक्ये. १ तो राजकुमार घोड्यावर चढतो. त्या शेतात वृक्ष उगवतो, क्सा वरि हत्तीवर चढू शरतो? तो मनुष्य घोड्यावर चहो । २ का बोलतोस ? तो का नाही बोलत 'तुं वा तमें बोलशील ? जर तू भो इच्छितोरा तर तसे कर. तो तसे कधीही नाही बोलला. ३ ते [ दोपे की नाहीत वोलत ? ते सर्व ही बालक तेथे बोलतील.ते कधीही नाही बोलले. ती मुलगी तसें बोलो, परंतु तूं नको बोलंस. जर तूं बोलू इच्छितोस तर प्रथम पुखक वाच. ४ तो आजारी आहे म्हणून ओरतो. नाही, भाता तो नाही आजारी परंतु भोस्तो. तो ओक्प्याकरिता काढा प्याला, त्यामुळे तो तसा भोस्तो ५ ता त्या घरात राहतो. तूं कोठे राहशील ! जर तो राहू इन्छितो तर तेथे राहो. तो सरपटत जातो. तूं तसा सरपटत जाशील काय ? मी सरपटत जाऊ नाहीं इच्छीत. म्हणून तेथे आता नाहीच येणार. ७ मला नाही सरत जें तं तेव्हा तेथे बोललास. ते तुला तरी स्मरते काय, पोल खाने में सागितलें त्याच तो स्मरण करो. ८ मारे गळते म्हणून या भाज्यातून सर्व पाणी बाहेर आले ९ मी जमीन नाही नागरत. उर कोण नागरील ! माझा चाकर नागरील. पहा तो तेथे नागरण्याकरिता जाईल. १. या विहिरीतून तो पाणी आणतो. मी काही नाही आगीत परंतु तोच नेहमी आणती शेष भाग इच्छितो? जो आर इन्दितो तच पीआगो।

·(३९) ३ धातुसाधित R धातु-साधिते. त्या " प्रलय लान एक प्रकारचे धानुसाधित वनाविला वैत. ७९६६ पहा- धातु गम् [] गत्वा { जाऊन पर (पठन करण] पठित्वा (पठन करून स्मृ [स्मरण] स्मृत्वा [स्मरण बस्न] दृश् पाहणें] रघ्या [पाहून अभिवणे। अटिश [गरन] नंदू (आमद कर मंदित्वा [ मानद रहन] हिंस [ हिंसा करणे हिसित्या हिंसा करन] 'वाय' प्रत्यय धातूच्या पाठीमागे उपसर्ग असताना त्या "प्रलयाच्या ऐवजी "य' प्रत्यय लागत असतो "त्या" प्रलय लागून धातुसाधिताचा जो अर्थ होने रोच "य" प्रत्यय लागला असताही होत असतो उदाहरणार्य पहा-- स सगम्य मिदन] प्रपब्ध [विशेष वाचून विस्मृत्य [विसहन] संस्पृश्य [सा करन] [पाठ करत] धि विहिंस [हिमा वस्न] अभिनन्ध [ अभिनदन पहन] विस्मय [विसरुन] + गम् + पट् प्र + पट अभि + मन्द शि ·य -- " पाठ १२ प्रत्यय लावलेली पानुगाधित पूर्वी दासरतों आहेत. तशीच आपसी या घड्यात पहा- स + हा - संदृश्य चांगले पाहन ] अधि+ अट् = अध्यटय [पर भटकून ] वि + नंद = विनय [विशेष आनंद करून ] वि + हिंस् - विदिस्य [ विशेष हिंसा करून ] "प्रत्यारया पूर्वी रित्येक धातूंना " इ" लागते व कित्येराना ती लागत नाही. परंतु ज्या धातूंना उपसर्ग लागलेला असतो. त्या धातूंना मान "" प्रत्यय कधीही लागत नाही हा एवढा साधारण नियम वाचकानी लक्ष्यात ठेवला असता त्याना अशा त हेच्या धातुमाधिताचा उपयोग वाक्यांत सहन करता येईल. उदाहरणार्य या धातुसाधिताचा उपयोग करून पुढे पाही वाक्ये दिली आहेत, ती पहा-- संस्कृत-वाक्यानि. खं ग्रामं गरवा किं करिष्यसि ? मई तत्र गस्था, गुरु नत्वा, ईश्वर च प्रणम्य, गुरो समाचार काम्यं पठित्वा, गम मिन्नं दृष्ट्वा श्व, सायकाले पुन मग्नेय त्वरसमीप मागमिष्यामि । २वं कदा भोजनं करियसि ? अहं भय सायंकाले शीतोदकेन स्नास्या समय उपास्य, परमे परस्प प्यान कृष्वा, स्तोत्राणिय पठिरवा, बेईमधील, गुरोः दर्शनं च कृत्या, पुनः गृहं भागस्य, मित्रः सह संलापं पृत्वा, इस्ता पादौ च प्रक्षाक्ष्य, पश्चात् एव भोजनं करिष्यामि । मराठी अर्थ, १.तू त्या गावाला जाऊन काय करशील? मी तेथे जाऊन गुरुला नमसार करून आणी ईश्वराला प्रगाम कसन, गुरुजवळ कान्य म्हगून, माझ्या मिनाला पाहून, उद्या संध्याशळी पुन: येथेच तुझ्याजवळ येईन. ५ [सं.व दि.मा.१३] ·२. तू घेव्हा भोजन करशील ' मी आज संध्याकाळी थंड पाण्याने स्नान करना सध्या बस्न, परमेश्वराचे ध्यान करून, स्तान म्हणून, देदाचा अभ्यास आणि गुरूचे दर्शन घेऊन, पुन. घरी येरून, मित्राच्या बरोबर गोष्टी बोल, हातपाय धुवून, नतरच भोजन करीन, सूचना. "या" आणि "य"प्रलय लावून धातुसाधित कशी घनतात, स्मजून आल्यामुळे वर दिलेल्या पाण्यासारखी रितीतरी मोठमोठी वाक्ये वन- दिता येतात, हे वाचकांना यावान सहवर वन्दन चुवा असेल म्हणून अशा तहेच्या पाचा उपयोग कस्न बाचकांना घत लादी अशी मोठमोठी पाये करता येतील, संधि फेलली वाक्ये. घनश्यामस्तमिन्माण पतति । नाई जानामि र जि पतितम् । महम- स पास्यामि । मह शो दुग्ध मापिषम्। तब पुत्रो दुग्ध पिस्नु । मण. पुश्पो जनपिन्सवास पृक्षोऽसिमासे फहति सर्वेऽपि वृक्षा भागामिनि मा लिन्ति । गुरुर्माममोधर (स पतिसलिमहोत्सव सर्य नगा भूपिश्यति । नो धर्म भूपति। राजपुरषो नारं रक्षति । द्वारपालो मदिर रक्षति।

·(३१) पाठ १३ बाकीच्या लकारांची परस्मैपदी रू. पाच प्रकरच्या लकाराची हाँ वाचकाना आता जाता मेऊ लाग आहेत सहाव्या लकाराची हौ फक्त वेदाच्या मनामध्येच येत असतात. म्हणून या सहाया उभराचा विचार करण्य ची या ठिकाणी पारशी आवश्यकता नाही आता फार धार कारावीच रूप ऋशी बनतात, तेवडेव पहावयाचे उरत आहे त्यापैकी पुढे एका लकाराची रू की धनरावयाची, गागितले आहे, तो री बाचकानी नीट लक्ष्यात ठेवारी. (१) अनद्यतनपरोक्षभूते-लिट् । अनयतन अर्थात् काही आज झाले नाही आरोग अर्थात आप- ल्यासमोर झा नाही, अशा प्रकार-या भूनाळ चा जेव्हा उपयोग करावयाचा असतो, तेव्हा "लिर" च्या रूपांचा वाक्यात उपयोग करावयाचा असतो असे-"राम राजा झाला होता. " अर्थात आज झाला नाही व आप- रूया समोरही सास नाही हेच शक्य सनम असे म्हणता येई- "राम राजा वभूग।" याच मार्गे "रावण नाम राक्षसानां भाधिपति वभू।" इ. या लिची से खाली दिली आहेत-- घभूप वभूवतु बभूव २ म. यभूविथ बभूवयुः यभूव बभूव वभूविध वमूविम हो"भू" धातूची हवे आहेत यातील पहिले अक्षा दोनदा येत असते जमें-" "चे रूप प्रथम 'भूमू" असे बगते लानतर भूभू यभू' "और बनून नतर त्यात पुढे प्रत्यय लावावयाचा असतो आता रक्ष " धातूची लिट्या हवं कशी होतात, ते पहा- भू' M " - ·पाठ १४ तरधी, तस्याः . प्रम- माम, चकमतुः स्था - ऋाद = चिकोड, निमोइनुः स्मृ- सस्मार, सस्मरतः क्षर वक्षार, चाररतु: हिस = जिहिंस, जिहिसटः ही रूपे वाचमनी बाचावीत व याच धातूंची वारीची रूपही बनविण्याचा प्रयत्न करावा. तो त्यांना खतःलाच बनविता येण्याजोगी आहेत. इतक्या धाएं- ची रूपे वाचकाना कमपिता येऊ लागल्यानंतर यापीच्या धातूंची रूही त्याना सहजच बनदिला रे सगतील. पूरा सागितलेल्या रमाप्रमाणेच वाचकानी या धातूंची सर्व रूपें प्रथम कागदावर लिहून मारण्याचा पुष्कळ सराय ठेवावा. म्हणजे रूप लवकर लक्ष्यात राहतील. [.] अनद्यतन भविष्यति लुट् जो भविष्यकाळ १२ चा नाही, त्या मविप्रवाळाला अनद्यतन भविष्य म्हणतात. या अनद्यतन भविष्यकामाचा उपयोग करावयाचा असताना "लर" रूपाचा उपयोग करावयाचा असतो. "भू" धातूंची "लुट्" ची रूपें- एम. दि. भधिता भवितारी भवितार. २ म. भवितासि भवितास्थः भवितास्थ भधितास्मि भवितास्वः भयितास्मः बुथ् "ची रूपें- १ बोधिता योधितारी पोधितारः चोधितासि घोधितास्थः घोधितास्थ वोधितास्मि बोधितास्थः 'बोधितारमः " " धातूंची “लुट म. ३ 30 ·" " च्या या"लुद " चा हा वनविण्याची रोत फारच मोसी आहे पर जे " तारी, ताल " इयादे पाया दिने आहेत, ते एक घावून लोडून दिछे, গম শীত্ব ধন। অৱ কি না সব ধু “” लागत अयते व कियेकाना लागत नवले याचाग की माहिती नेहमी निर- निराळया सरन यावे याचा रन गेयाने होड़ सके। या 'लुर" की को सस्कृत भान फारच धोडी आढळात पाचम्पा पम्यात रुद् भविष्य काळाची वं सांगितली लाहेत, लाचार बहुधा वाक्यातून पुष्कळ इश्योग होत असतो म्हणून या "लर' च्या विषयी फारसे लिहिण्याची या टिकाणी आवश्यकता दिमत नाही (३) भूते "लुइ" सर्वसाधारण भूतकाळात्या जेहा उपयोग करावयाचा असतो, तेव्हा या दुर" च्या रूपांचा उपयोग वाम्यात करावा " भू" भातूची - समनाम् थभूवन् अभूतम् भूत अभूमम् धभूव अमूम निरनिराळ्या धातूचों या "लुइ" ची रूपे यनरिण घोड़ी अवघा आहे म्हणून या "लु" विषयी ज्या कार्यो सूचना लक्ष्यात ठेवणे आवश्या # त्यामुळे पेलावेळी केल्या भाताल ·पाट १५ 6 " श {४] हेतुहेतुमदावाद्यथें भविष्यति लड्। " असे झाले तर असे होईल," अशा तहेचे एकमेकाविषयी हेतुभाव ज्या वेळी दारावावयाचे असतात,व्हा या "लड" च्या रूपाचा उपयोग कराव- याचा असतो 'भू" धातूची । धातूची " लड्" ची र १ प्र० अभविष्यत अभविष्यता अभविष्यन अभविष्य अभविष्यतं अभविष्यत अभविष्य अभविष्याव अमधिप्याम या "च्या रूपामध्य में वैशिष्ट्य आहे, ते है की आरम्भाचा कार व शेवटचा प्रत्यय हे तर मनधतन भूत-लड़"चेच आहेत य मध्येही "भदिप्य लट"चा" स्य" लागलेला आहे याप्रमाणे ल" आणि "ल" याचा गिला' या ' ल मध्ये झालेला आहे ही एवढी विशेष गोष्ट जर वाचकानी नट लक्ष्यात ठेवली, तर त्याना 'ल'ची र सहज बनविता येऊ लागतील या ठिकाणी उरलेल्या चारी एकारांची रूपे बनविण्याची रीत सागितली आहे पहिल्या पाच रकाराची र वनविप्याची रीत गापूर्वी आरभीच दिलेल्या धांत आलेली आहे याप्रमाणे एपदर ९ लकाराच्या रूपाशी वाचकाचा आता पर्यत परिचय झाला आहे दहावा लकार वेदाच्या मनातूनच गेत असतो म्हणून त्याचा विचार इतक्यातच करण्याची आवश्यकता नाही या रूपारे प्रयाग व संच त्याचा उपयोग पुढे सागितला जाईल, या नऊही लसराची स्पै नीट ब लीवर समजावीत, म्हणून पुन एकदा ती साली देत आह- --

·वस् धातूची रूपे.
१(लट) वसी, वसतः, वसन्ति । वसमि, वसघ , यसथ । बसानि,
चसाद, साम॥
२ (लट्) परस्पति, वरस्यत , वास्याना व स्यपि, व स्था, वस्य ।
वत्स्यामि, परस्याव वस्याम ॥
३(लङ्) भवमन्, अबसला असन् । भवस अवसत, अरसन । अयम,
अपसार, अवसान ।
४(लोद) वसनु वसतान् वसता, बस तु । वस वसतात, घसन, वसत ।
यसानि, बसाव, वसाम॥
५(
लिसे, सेना, पसे । पसे , पसेन, वमेन । यसेय, पनेर,
यसेम।।
६(निद) उवास, कपतु, अनु । उवसिप, प, २३। उबाम,
कापिष, ऊपिम ।
७(लुट् )वस्ता, वरतार, वस्तार । वस्तासि. वस्वास्थ , वस्तास्थ ।
वस्वाम्म, वस्ताख, पखारन ।
4(लुह ) आखि, भवात्ताम् अगारमु । भवामी , असार, आत्त ।
भवास, अवाख, भवास ॥
९(लडअवस्यन्, अवत्स्यना, भवत्स्यन् । अवरस्य , अवत्स्यत मारस्य।
अवस्य, अवघ्याव, अमरस्याम ।।
सूचना.
यस्" धातूची रूपे इतर धान हुन थोडीशी अधिक कठिा असल्या •
मुळ या ठिकाणी दिली आहेत इतर धातूंची रूपे पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे
श्व वाचकाना बनविता येतील
या ठिकाणी परस्मैपदांच्या प्रथम गणंच्या धातूचे प्रकरण समाप्त झाले आहे

·पाठ १६ या घध्यांत महाभारतातील पुढील श्लोकांचा अभ्यास करा- (म० भारत बन• अ० २५९) वैशयन उवाच। घने निवसतां तेषां पांडवानां महात्मनाम् । वण्येकादशाऽतीयुः कृच्छ्रेण भरतर्पभ॥१॥ फलमूलाशनास्ते हि सुखार्दा दुस्समुत्तमम् । प्रासकालमनुध्यांतः सेदिरे बरपुरुषाः ॥१० युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्यकर्मापराधजम् । चितयन्स महाबाहुभ्रातृणां दुःखमुनमम् ॥३॥ न सप्याप सुखं राजा हदि शल्यैरिवाऽर्पितैः दौरात्म्यमनुपश्यस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ ४ ॥ दे भरतर्षभ। भरतश्रेष्ठ ! तेषां महातानो पांचवाना बने निवसता. मेकादश याणि कृष्ण बटेन व्यसीयुत व्यतीतानि ।। ।। से दि सुखाही: सुखाय योग्या भपि फलमूलारानाः फलमूलभसका भूवा प्रातकासं प्राप्त. समयमनुध्यान्तो विचारयन्तो परपुरुषाः भेष्ठमनुष्याः उसममस्यंत दुःख सेहिरे ॥ २॥ महायाह रामवियुधिष्ठिरस्तु राजश्रेष्ठो धर्मराजातु मारमझम- पराध मारमतः सास कर्मणा अपराधात् अनितं पदं भ्रातृगी बंधुनो इसम दुःवं चितयन् ॥ ३॥ स राजा हदि अर्पितेः शल्यः इव धूतोद्भवस्य चूतजनितस्य तत् दौगम्य काले अनुपश्यन् मुखं म मुन्नाप ॥४॥ शब्दार्थ-कृच्छ् = कर सहिरे = सहन केले. चितयन् - विचार कर, मारा. अर्पित - शिरलेला. सुध्याप- निजला, दोपत्म्य- दुःस. शल्य- शन, पाण. सुखं न सुपाप- मुसाने नाही निजला. ६.स्व.शि.भा.१३] ·(१२) ॥७॥ सरमरम्परुपा धाच सूतपुत्रस्य पाउछ । नि श्वासपरमो दीनो विभ्रत्कोपविप महत्॥५॥ अर्जुनो यमजी चोभी द्रौपदी च यशखिनी। सच भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्समो वली ॥६॥ युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुदुंखमनुत्तमम्। अवशिष्ठमल्पकाल मन्वाना पुरुपर्णभा वपुरन्यदिवाऽकार्दुरुत्साहामर्पचेष्टित । कस्याचस्वथ कालस्य ध्यास सत्परतीमत ॥८॥ आजगाम महायोगी पाडवानवलोक्का सूतपुत्रस्य कर्णस्य परुपा रुशा वाघ शम्दा सस्मरन् सान् पीडा धमरापो महत् कोपविष क्रोधस्य विष विभ्रत धारयन् नि वामपरमो नि श्वा ग्युको दीन सभ्यत् ॥ ५॥ अर्जुनः उभी यमजी नकुलसहदयौ यश स्विनी द्रौपदी च सर्वेपामुसमा बली विधो महातेजा महावेजस्वी स भीमश्च ॥ ६॥ एते सर्वे पुरुषपभाः युधिष्ठिरमुदाक्षन्तो अल्पकाळमवशिष्ठ म. याना विधारयतोऽनुत्तममरयत दु ख सेहु सेहिरे ॥ ७ ॥ उत्साहामर्ष चष्टि म यत् भिन्न इव धपु शरीर कापु । भय कस्यचिन् कारस्य पश्चात् सत्यवतीसुवो ॥८॥ महायोगी पांडवान् भवलोकको दधुकामो व्यास माजगाम। सदाथ-परुप कठार कोपविष झोधाचे पिप निवासपरम - दाम वास घेणारा अनुत्तम असत उत्तम मवान- विचार पररे सेहु सहन करते झाले अमर्प सहन न करणे चेधित- प्रयत्न वपु - शरीर अवरोकक पाहण्याची इच्छा करणारा आजगाम- आला उदीक्षन्- पाहणारा - - ·(४३) पाठ१७ तमागतमभिप्रेक्ष्य फुतीपुत्रो युधिष्ठिरः। प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृहाद्यथाविधि । तमासीनमुपासीनः शुधपुर्नियतेन्द्रियः ॥१०॥ तोपयन्प्रणिपातेन व्यासं पांडवनंदनः। तानवेक्ष्य कृशान्पाधान्यने धन्येन जीयता ॥११॥ महर्पिरनुकंपार्थमनवीद् याप्पगद्गदम् । युधिष्ठिर महाबाहो श्रुणु धर्मभृतां पर ॥१२॥ नाऽतप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महासुखम् । सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेयते न धनंतं सुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ३१४॥ कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः व्यास मागत अभिप्रेक्ष्य अवलोक्य महारमानं ध्यासं प्रत्युद्गम्य संमुस गया यथाविधि विधि मनुसृत्य प्रत्यगृहात् प्रति. महं कृतवान् ॥ ९॥ म्यास मासीन उपपिष्ट पाडवनंदनः पादुपुत्रा युधि- ठिानिपतेन्द्रियः संपतेन्द्रियः उपासीनः समीपमेव उपस्थितः सुभूपा सेशककामा मणिपतिन नमस्कारेण खोपयर संतोषयन् । पान् पौग्रान् उसस्य पुत्रान् बन्येन कंदमुफलादिना भीरतः जीवनं कुर्वतः भवएव कृशान् दुकान मवेक्ष्य एका ॥ ११ ॥ महर्षिः मनुकंपा दया पापा. रापारिखनेवायो गद्गदितठेन समारी रतवान् । युधिष्ठिर! हे महाबाहो धर्मभृतां वर ! पेश ॥२॥ोके अमिनको सप्तनु- वपसः महातुर्म न मानुन्तिारिपुरुषः सुखदुःसंपविण उपसेवते ॥१५॥ पुपर्षम! कथित हिमन मुच म प्राप्नोति ॥१५॥ शम्दार्थ सेवा करण्याची इच्छा करणारा. भतप्ततपा:- ज्मार्ने तप केले नाही. पर्याय: एकामागून एक.

·(४४)
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषा संयुक्त परया धिया।
उदयास्तमनमोहिन भ्याति न शोचति
सुखमापतितं सो दुखमापतितं बहेन ।
कालप्राप्तमुपासात सस्थानामिव कर्षक: ॥१६॥
तपसोहि परं नास्ति तपसा विदवे महत् ।
नासाभ्यं तपसा किंचिदिति युध्यस्व भारत ॥ १७॥
सत्यमार्जयममोधा सविभागो दमः शमः।
अनसूयाऽविहिंसा च शोचमिन्द्रिपसंयमः ॥१८॥
पावनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ।।
अधर्मरुचयो भूदा
तिर्यगतिपरायणा.
कृच्छ्रां योनिमनुमाता न सुख बिंदते जनाः ॥१११
• प्रज्ञावान बुद्धिमान् एव पुरुषः परया शिया संयुक्त उदयास्तमनमः
उदयं भम्तमन अस्तं च जानाति इति उदयास्तमनज्ञः न हयति न च
शोचति न शोकं करोति ॥ १५॥मापति प्राप्तं सुषं से वेद, भापति दुःख
बहे । फका कृषिकर्ता सशानी कालप्राप्त फलं इन उपासीत ||१||
दिसपस: सपथरणार पर चित् अपि मास्ति । तप! महर पल
घिदवे प्राप्नोति। भारत । युधिष्ठिर साध्य किंचिदपि नाति
इति युभ्यस्त्र जानीहि ॥ १७ ॥ सत्पं, माई = मुरव - सरलवं,
मक्रोध = क्रोधादित्य, संविभागः = समरिमागा, म. - इदियदमन,
शमः - मनमः शतिः, मनसूया - भसूपारादित्ये, मशिहंसा
भाईवा, शौच, इंदियनरमा ।। १०॥ हे महाराज ! पुण्पर्मगो नराणो
पतानि पावनानि कर्माणि सन्ति । मधर्महा भूदा तिग्गतिपरायणा
अधोगति प्रति गमता, कृच्छ करदो योनि अनुप्राप्ताः जनाः सुमन
विदते ॥१९॥

·(४५) । 10 पाठ १८ आत्मनेपदी धातु. पारपदाच्या पहिल्या गणाची ओळख वाचकांना आतां चागली झाली आहे. आता यापुढे वाचकांना आत्मनेपदान्या पहिल्या गणाची ओळख करून चारयाची आहे. वास्तविक पाहिल, तर “ परस्मै ( दुसऱ्यांकरता ) पदा" घा सर्प दुसऱ्याशी सम्बन्ध दाखविणारा व आत्मने (आपणो स्वतःवरता) पदाचा अर्थ आपणाशी-खत शी-सम्बन्ध दाखविणारा अमा आहे व अशा तन्हेन्या पर्याचा प्रयोग फार प्राचीनकाळी रूढही होता; परन्तु हल्ली हा भेद कोणत्याही रीतीने दिसून येत नाही. कोणत्याही पक्षाचा उपयोग सतः रिता अथवा दुसऱ्याकरिता करता येतो; परन्तु परस्मैपद व आत्मनेपद हे शब्द फार प्राचीन काळी वरील अर्थामध्ये रुढ होते, ही गोष्ट मान खरी आहे. असो. आरम- नेपदाच्या पहिल्या गणाच्या धातूंचीही पूर्वी सागितलेल्या दहा " लकारा "ची स्पें होत असतात. जसे- फंद- ( रदणें ) प्रथम गण यात्मनेपदः १ लट् ( वर्तमानकाळ) ए२० दि. १ अंदते देते कंदसे कंदध्ये मंदावहे कंदामहे २ लद् (भविष्य शाळ) १ ऋदिप्यते दिव्यते मोदिष्यन्ते मंदिष्यसे फ्रंदिप्येये क्रंदिष्याचे झरिये फ्रदिप्यावहे फंदियामहे - ३ २ ·१ २ अदत श्रदथाः अफ्रंदे अक्रंदन्त अदध्वम् अदामहि MAAY १ दताम् क्रंदस्य ३ लश (भूतकाळ) अदेताम् अक्रदेथाम् मक्रंदावहि ४ लोट (आज्ञार्थ) देताम् देथाम् ऋदावहै ५लिङ् ( विध्यर्थ) ऋदेयाताम् कंदेयाधाम् ऋदेवाह कंदन्ताम् क्रंदध्वम् कंवाम MAP देथा ऋदेय कंदेरन् अंदध्वम् कंदेमाहि यात्रमाणे सालील धातूंनीही स् होत असतात- प्रथम गण, आत्मनेपदी धातु. अंक (चिन्ह करणे) अंक्ते, अरिष्यते, आंकत, अक्ता, अरत। कत्थ = ( प्रशंसा करणे) कत्यते, पत्यिभ्यते, असत्यत, कश्यताम् , कत्येता कम् = ( इच्छिणे) कामयते, कामयिष्यते, अरामयन, कामयताम् , काश् - (प्रकाशणे) काशते, काशिष्यते, अकाशत, काशताम् , काशेत । कंद = (रहणे) दते, ऋदिष्यते, अकंदत, मंदतम्, देत । क्षम् - (क्षमा करणे, सहन करणे)क्षमते, क्षमिष्यते-क्षस्थते, अक्षमत, क्षमताम्, क्षमेत। घामयेत। 1 ·(१७) खंड - ( तोडणे) संडते, खंडिप्यते, असंडत, रांडताम्, संडेत । गई = (निंदा करणे ) गर्हते. गर्हिप्यते, भगर्हत, गहताम्, गहेत । ग्रस् - (साण ) असते, प्रसिप्यते, भासत, असताम्, प्रसेत । गाह - ( रजान करणे ) गाहते, गाहिष्यते, अगाहृत, गगहताम् , गाहेत् । चंड - [शोध करणे ] चंडते. चंदिप्यते, अचंदत, पंडताम, चडेत । चेट - [चेष्टा करणे ] चेष्टते, चष्टिप्यते, अवेटत, चेष्टता, चेप्टेत । डी = [ उडणे } उयते, यिष्यते, अडयत, व्यताम्, उयेत। प्र - [ लजित होणे अपते,पिप्यते, अप्स्यते, असपत, प्रपेताम्, अपेत। [ रक्षण करणे ] बायते, प्रास्यते, अनायत, नायताम्. मायेत । त्वर = (शघ्रिता करणे) त्वरते, स्वरिष्यते, अत्परत, स्वरताम्, त्वरेत । दश् = ( धारण करणे ) दधते, दधियो, अदधत, दधताम् , दधेत । दय - ('दया बरगे) दयते, दयिष्यते, अदयत, दयताम् , दयेत ॥ - [सेळणे ] देवते, देविप्यते, अदेवत, देवताम् , देवेत । ध्वंम् = ( नष्ट होणें ) ध्यंसते, ध्यंसिप्यते, अवंसत, धराताम्, धंसत । पण = [ व्यापार करणे ] पणते, पणिभ्यते, अपणत, पणताम् , पू [पवित करण] पवते, पविष्यते, अपवत, पवताम्, पर्वत । मथ [प्रसिद्ध करण] प्रथते, प्रथिष्यते, भप्रथत, प्रथताम् प्रथेत । संस्कृत-वाक्यानि । १ मई मम यस्य के वंसिन भकसे ? वो द्वौ पुरुश मत्र न अंशते । सकदा अंकिप्यते धयं नैव अंशिष्यामहे । २ मह करियष्ये । मावा करियष्यायहे। पयंग फरियष्यामः । स तुम्य पुराणकथा इत्यताम् । वे सबै कथा अकार्थत। ३ भई ह्या न पदे । यूयं एव सय ह्यः सवध्वं । यदि स बालः ऋदिनु इच्छति ताई स सुसं कंदताम्। पणेत । %3D

·(४८)
४ स योगी शीतोगे भमते । महंत अपराधं नैव क्षसे। सर्वे व
संस्थामहे ।यं क्षमामहे । कः न क्षमवे ?
५स एवं किम गई ? यथा स तं गहते. पावं भगवास
संदेव गरियते का भगत!
६ मतस्य भी जले गाई । किन गाइसे ते सर्वे कदा गा.
इंसान भगाया!बह वन सः भगाहे।
तन एवं पष्टते ! स एवं किमर्थ चटत भई तथा नव चष्टे यथा
सचेष्टते मित्र का एवं अचेष्टत!
८ पक्षिण भाकाशे ड्यन्ते । विमानं माकाशे उहयो । कायि.
प्यसे । म अधुना रहये । वं न उद्यसे।
९क्षवात् प्रायसे यः स क्षत्रियः भवति । स क्षत्रियः भूस्खा कथं प्रजा
न प्रायते ! फथै स सान् म मनायत ?
१० पिसे १ वर्य समपि अस्मिन् देशे पगाम । किमर्थ स
तस्मिन् स्याने न पणते ! का तत्र आपण !
इवानी किमय एक बरसे। स२ अपि स्वरन् । यदि वयं न
एवं वरामदे, सहि कथं वत्र गमिष्यामः।
मराठी वाक्ये.
१. मी माझ्या मनावर चिन्ह करतो. तूं में ये चिन्द ररतोस ? ते दोन पुरुष
येथे नाहीत चिन्ह करीत, तो केव्हा चिन्ह करील! भाम्ही नाहींच करणार.
२. मी प्रशंसा कीन, आम्ही [ दोघे ! प्रशंसा हं. आम्ही (सर्व ] नाही
प्रशंसा करणार. तो तुम्हाला जुनी कथा सागो. त्या सर्वानी कथा सागितली.

·(४१) ३ मी काल रइलों नाही. तुम्हीच काल तेथे रडलो. जर तो मुलगा रई इच्छिते, तर तो खुशाल रहो। ४ तो योगी शीतोष्ण सइन करतो. मो तुम अपराध नाहीच सहन करणार. सगळे आम्ही सहन करू याम्ही ल ला क्षमा करते. कणक्षमा नहीं कांगत ५ तो अशी का त्याची निन्दा फरतो? जशी तो त्याची निदा फरतो, तशी तूं. त्याची निदः नको करंस तो त्याचे नेहमीच निंदा करील. कोणी लची निदा केली? ६ मी तलावाच्या थंड पाण्यान स्नान करतो. तूं को नाहीय स्नान करीत त्या सर्वानी केव्हां स्नान केले ! तं को माहोम स्नान केलेस? मी तेथें काल स्नान केले. . ७ केश तेथे अशी चेष्टा करतो तो अशी का चेटा करतो मी तशी नाही- च चेष्टा करीत, जशी तो चेष्टा करतो. येथे कोणी अशी चेारेली ? ८ पक्षी आकाशात उडतात. विमान आकाशात उडते. तूं कसा उडशील? मी आता उडती. रा. नाहीस उडत. क्षता (दु.खा) पासून रक्षण करतो जो, को क्षत्रिय होतो. तो क्षत्रिय बनून कसें पजेचें माही रक्षण करीत ? क त्याने त्याने नाही संरक्षण केले । १. तूं का नाहीस व्यापार करीत आम्ही सही या देशांत व्यापार परतो. का तो या ठिकाणी नाही व्यापार करीत ? कोगी येथे व्यापार के ? ११ तूं माता को भशा पाई करतोस ? रावही ( जग) ते चाई परतात जर माम्ही नाही अशी पाई करणार, तर केसे तेथे पोहो ? ७ [सं स्व.शि.मा.

·(५०) पाठ १९ आत्मनेपदाच्या लकारांची रूपें. १ लट् ( वर्तमानकाळ ) -:( भाप् धातु ) भापते भापेने, भाषन्ते । २ भापये, भाषेये, भाषध्वे । ३ भाषे, भाषावहे,भाषामहे । २लिद ( अनयतन परोक्ष भूतकाळ ) = ( भाय् धातु), १ यभाषे, पभाषाते, भाघिरे, । २ यभाषिसे, यभाषाये, वभाषिध्वे । । यभाषे, घमा- पिवई, पभाषिमहे। ३ लुन (मनयतन भविष्यकाळ) - (भाम् धातु)१ भासिता, मासि- तारी, मासितारः। २ भासितासे, भारितासाथे, भासिताधे । ३ भासिताहे, भाषितास्वडे, भासिदास्महे । ४लद् (भविष्यकाळ ) = (भिः धातु) १ मिक्षिष्यते, भिक्षियेते, मिशिभ्यन्त ! २ निक्षिपसे, मिलिभ्येये, निविष्यवे । ३ भिक्षिये, मिक्षिप्याय, भिक्षिण्यामहे । ५ लेट् ( याचे प्रयोग फरक वेदाच्या मनातूनच येत असतात.) ६ लोट् (भाशार्थ) = (भृज् धातु) मईताम्, भताम् , भज- नाम् । २ भत, मर्नेथाम् , मध्वम् । ३ भजे, भविह, भजामहे । (अनद्यसन भूत) (भ्रम् धातु)१ अभंसत, अभ्रसेताम्, असन्त । २ अत्रमया:, अमेयान्, अनसध्वं ।, ३ अभंसे, अभ्रं पारहि, अनसामहि । ८ लिट् = ( विध्यर्थ) = (भ्रात् धातु ) = १ भ्राजेद, भाजेयाताम् भ्राभेरन् । २ भाजेयाः, भाजेयायाम्, भ्राजश्वम् । २ वाजेयं, भाजेवाड, मामह। - (आशीर्वा) = ( या धातु)" यतिपोध, यतिषीयास्ताम्, यतिधोरन् । २ पतिपीठाः, यतिबीयास्याम्, यनिपी वम् । ३ यतिषीय, यतिषी- वधि, यतिषीमहि।

·% 3D . (५१) 30519 ९लुङ् (भूतकाळ) (व्यम् धातु)१ अध्यापिट, अव्यभिषाता, अव्यथिषत । २ अव्ययिष्ठाः, पश्ययिषापाम्, अव्ययिध्वम् । ३ अन्यायपि, अन्यधिष्वहि, अव्यथिमही । १०लङ ( हेतुमदावार्य) (संह धानु) असिष्यत्, अशिष्येतार, असं संयतं । २ अाराध्येशाः, मनोरोभ्याम् , अपंसिप्यध्वम् ३ भन्नसिध्ये असं- सिष्यावहि, बसंसिप्यामहि । धातु. भाए = (बाल0) भापते, भाषिष्यते, भभाषत, भापताम्, भाषेत । भास् - (प्रकाशित होगे ) भासते, भासियते, ममामत, भासताम् । भिक्ष - (भोक मागणे ) भिक्षने, मिक्षिष्यते, भमिक्षत, मिक्षता भिक्षेत। मृज् = ( भाजणे) भर्जते, भर्जिध्यते, अमर्जत, भर्जताम्, मर्नेत । याता पुढे काही धातु देत आहो. त्याची फक्त वर्तमान काळाचीच रूपे येथे दिली आहेत. ती पाहन वाचकानी बाकीची भविष्यकाळाची घरे इतर रूपं स्वत.च बनवावीत. भ्रंस ( पडणे) अंसते। शंक (शंका करणे) शंस्ते । भ्राज् (चमकणें ) भाजने । माशंस (इच्छाकरण) आशंसते । मह ( वाढणे) मंदते। शिक्ष (शिकणे) शिक्षत। मुद् (आद करणें ) मोदते। गुम् (शोभणे) शोभते। मद् (मर्दन करणे) प्रदने। लाए ( प्रशंठा करणे) लाघते। यत् ( यत्न करणे) यतते । -लोक् ( कविता करनें ) लाकते । र (आरंभ करण) रमते । वेद (वेष्टन करणे वेष्टते। रम् (रममाण होणे) रमते। व्यथ् (दुस्ती होण) व्यथते। रुच् (प्रकाशित होंगे, पसंत स्पंज (आलिंगन देण) स्वजते । होणे) रोरते। (भाषेप्य.) स्वक्ष्यते। लंबू (जाणे) लंधते । सह (सहन करणे.) सहते ।

·708 लम् ( प्राप्त होणे) लभते। सेय ( सेवा करणे ) सेवने। लोक ( प हमें ) लोकते। स्पंद् ( चालणे ) स्पंदते । लोच ( पाहणे ) लोचते । स्पर्धा करणे ) सी।। यद् ( वंदन करगे) वंदते। स्मि (हास ) स्मश्ते। पच् ( चमकणे ) वर्धते। नस् (पडणे हसते। चई । वर्षाव करणे) वर्षत। स्वाद् ( चव घेणे ) सादते । घृत (रावर्ण वर्तते । स्विद् ( घाम येणें ) स्वेदते । पृथ् ( बाढणे) वर्धते। हद् (शौचास जाणे ) हदते। पेप ( कापणे) वेपते। हाद् ( आनंदित होणे) हादते। संस्कृत-वाक्यानि । । त्वं इदानी कि भारसे । वौकिन भाषन ? ते कदापि नैव भापन्त वय सऽपि दानी भाषामदे। २ स भिक्षु फिमय न भिझियते ! सर्वेऽपि भिक्षः भत्र भिक्षन्ते । ययार भिक्षसे तथैव स भिक्षते। ३ गया सूर्यः भानते, सयैर अप्ति अपि भ्रानो । यया राना मनि भ्राजते, या न दिस! नियतमे ? भर कः याते। तो यतःवयं न यतामहे । श्रसस्प यतसे तथा मा भपि यते । ५ स वृद्ध पुरा वेाते । स रोग व्यथते । किमर्थ य एवं वेपसे ? मराठी वाक्ये. १तू भात काय चोरतोस ? ते (दोघे ) का नाहीत बोलना ते काही नाच घोलन आम्ही सर्वही मात बोलतों. ने भिकारी नाही में माय? ही मिधारी येथे भीक मागतात जशी तूं भीक मागतोस, तमाच तो भीक मागतो. ३ ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाशतो, त्याचप्रमाणे अन्नासुद्धा प्रकाशतो ज्याप्रमाणे रानी भमि प्रकाशतो, याप्रमाणे दिवसा नहीं. - ।

·तूं को माहीम यत्न करीत ? येथे कोम सटपट करतो १ ते (दोघे ) मान
करतात. आम्ही नाही य.न करीत. जसा तं प्रयत्न करतोग, तमा मोही प्रयत्न
करतो.
५ तो म्हातारा मनुष्य कापतो. तो रोगामुळे दुःसी होतो. को तूं असा
कापतोस?
वाचकानी याप्रमाणे स्वतार वाक्य वनवानों व स्वतःच धातूंची रूपे धन-
विण्याचा अभ्यास करावा. आता पुढील लोक पहा--
(महाभारत पर १०२७२)
स मुक्तोऽभ्येत्य राजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम् ।
वन्दे विहलो राजंस्तांश्च दृष्ट्या मुनीस्तदा ॥ १२॥
तमु राच मो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
तथा जयद्रथं वा गृहीतं सव्यसातिना
अदासो गच्छ मुक्तोऽसि मैवं कार्याः पुनः चित् ।
खोकामं वा धिगस्तु त्वां क्षुद्रः शुद्रसहायवान् ॥२२॥
एवंविधं हि का कुत्विदन्यः पुरुषाधमः ।
गतसत्यमिव शाखा कारमानुभस्य तम् ॥२९॥
स जयदय: मुक्त. पंधनाव मोचिका युधिष्ठिर राजानं अभ्येत्य समीप
गया त घभिवाय नमस्कृत्य, है राजन् ! तदा मुनीन् दृष्ट्वा विद्वतः
व्यथितः भूस्खा हान् बन्दे पंदनं कृतवान् ॥ ११ ॥ धर्मपुत्रः युधिष्ठिर. धूणी
दयामयः राजा, ससाचिका मनेन गृहीत पद्धं जपदार्थ तया दृष्ट्वा, त
उवाच ॥ २०॥ मुक्का भति, अदाला वासमावरहित गच्छ, एवं पुन: -
चित् मा काषी, व क्षुद्र शुद महायान शुद्राणां पुरुषाणा महायेन युक्त
मसि, खीझाम वा पिक मनु ॥ २ स्वदम्या का पुरुषाधमा एवं-विघं
हि कुर्षात् । शुभस्य कर्मणः कार जयद गतसत्वं वळहीन इव
शास्वा॥२२॥

·(५४)
पाठ२०
उभयपदी धातु
"
प्रथम गणाचे उमयपदी धातु
अस काही धातु पाहेत की, ज्यांची स्प
परस्मैपदाप्रमाणे होतात व
आत्मानपदाप्रमाणेही होतात अशा पातूना "
म्हणतात
फक्त परस्मैपदाची रूपे व फक्त आत्मनेपदाची रूपे मागील एकोणीस धज्यातून
सागितलीच आहेत माता दोन्ही तीनो काही धातूची रूपे बनवावयाची
असतात, त्याची रीत या धयान सागावयाची आहे
भारमानेपदाचा उपयोग पूर्वी स्वन सवधानेच केला जात होता व परस्म
पदाचा उपयोग दुसर्याच्या समधानेच केला जात होता, ही गोत्र पूर्वीच
वाचकांना सांगितली आहे उदाहरणार्थ,
वद्" धातु उभयपदी प्रथम
गणाचा आहे याथों रूपं "पदति, पदते" अशी होतात. “वदाते
परस्मैपदाचे रूप असल्यामुळे त्याचा वास्तविक अर्थ ' पर ' अर्थात् दुसऱ्याच्या
बरोबर मोलतो, "मा होतो आणि " वदते "रूप मारमनेपदाचे असल्या-
मुळे त्याचा अर्थ " स्वत शी " घोलतो, असा होतो जरी हा भेद फार
प्राचीन काळी प्रचलित होता, तरी पुढे पुढे सस्कृत भाषेमध्ये हा भेद राहिग
नाही पदोन्दी पदाचा उपयोग सारखाच होऊ लागला
ही गोष्ट येथे सांगण्याचे कारण भसे की, सस्कृत भाषेरासून ज्या इतर
भनेक भाषा उत्पन झाल्या आहेत, त्या भाषातून हा भेद अजूनही दिसून येतो
निकका शान होण्याकरिता ही गोर लक्ष्यात राहणे भावश्यक आहे आता
उभयपदाची रूमें कशी होतात, ते पहा-
१ लद् ( वर्तमान माळ ) - (खन् पातु ) = (परस्पेपर)। खनति
खनत , सनाता र सनधि, खनय खनष । ३ खनाम, सनाव सनाम ।
(आत्मनेपद) सनते, खनेते, खनन्ते । २ सनसे, सने, खनध्वे ।
३ सने, सनावहे, खनामहे ।

·-२ ल ( अनयतन भूत) = ( युध् धातु) 3 (परस्मैपद ।
१ अबाधेन, अबोधताम्, अबोधन् । २ अबोधः, अबोधतं, अयोधत ।
३ अयोधम् , अवोधाव, अबोधाम ।
(आत्मनेपद ) १ अयोधत, अबोधेताम्, अयोधन्त । २ अषयाः,
अबोधेयाम् अबोधध्वम् । ३ अयोधे, अबोपावहि, अबोधामहि ।
वाचकांना याप्रमाणे नऊही लकारांची उभयपदी स्पं स्वतःच बनविता येतील.
भाता उभयपदी काही धातु पहा-
प्रथम गणाचे उभयपदी धातु.
सन् = (खोदणे ) खनति, सनते । सनिध्यति, सनिष्यते ।
गृह - (गुप्त ठेवणे) गृहति, गहते । गहिष्यति, गर्दिष्यते ।
चप् (भक्षा करणे ) चपति, चश्ते । चविष्यति, चविष्यते ।
छन - (भारछादन करणे) छदति, छदते । छदिष्यति, छविष्यते
त्वि (चमकणे) पति, पते । वेषिष्यनि, खपिप्यते ।
दाम् (देणे )वाशति, दाशते । दाशिष्यति, नाशिष्यते ।
(देणे) दासनि, दासते। दासिष्यति, दसिध्यते ।
धाम् = ( धावणे) धावति, भावते। धाषिष्यति, धाविष्यते ।
- (धरणे ) घरति, घरते। धरिष्यति, भरिप्यते।
(नेणें ) नयति, नयते । नेष्यति, नेष्यते ।
पच् = (शिजविण) पचति, पचते । पक्ष्यति, पश्यते ।
युध् - (जाग) बोधति, बोधते । बोषिष्यति, बोयिषरते।
मक्ष - (खा) मक्षति, भक्षते । मनिष्पति, भक्षिप्यते।
भज = (सेवा करेंगे ) भजति, भजते । भक्ष्यति, भक्ष्यते ।
(भरगें ) मरति, भरते। मरिष्यति, भरिष्यते।
मृप - (सदन कर मर्षति, मर्षते । मर्षियति माध्यते ।
%3D
2
%3D
जी -

·% 35 1 मेघ = (जाणणे, संगति करणें, हिंसा करणे) मेघति, मेघते। मेधिष्यति, मधिष्यते॥ यज् = (पूना, संगाने किंवा दान करगे) याने, यजते । यस्यति, यक्ष्यते। ( याचना करणे) यानि, यायने। याचिष्पनि, याचिभ्यते । रज % (रंगविणे ) जति, रंजते । रक्ष्यात, रक्ष्यते । राज् - (प्रकाश) राबति, राजते । राजिष्यति, राजिष्यते । लप् = (हच्छा करणे)लपति, लपते । लरिष्यति, लपिन्यते । (घोलमें) वदति, पदते । यादेष्यति, वदिष्यते । वा = ( वपन करणे) वपति, वश्ते । यस्यति, वप्स्यते । यह = (पाहणे) वहति, वहते। वक्ष्यति घक्ष्यते । पृ%(पणे ) वात, परदे । वरिष्यति वरिष्यते । (बिग) घरति, पयते । वास्पति, दास्यते । (शाप दणे) पनि, पारने । त्यति, यस्यने । थि (भाश्रयाने राहगें ) ध्रपति, अरे । प्राये पति, थयिष्यते । - (भाझान करणे) यति, यते । वास्तति, दास्यते । येथे प्रथम धान, नंतर लाचा अर्थ, त्यानंतर धातूची वर्तमान काळाची (परस्मैपदी व आत्मनेपदी) हो आणि शेवटी भविष्य काळाची दोन्ही पदारी रूपैदिनी माहेत पासची हो याचक सतच पूर्वीप्रमाणे पनवू शकतील. लोक पाचा. संप्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठः रुपां च नराधिपः। घमें ते वर्धतां युधिर्मा चाऽधर्मे मन. पाशा मराधिपः भरतश्रेष्ठः तं मप्रेक्ष्य दृष्ट्वा कृपा चके। हे बुद्धिःधर्मे घर्धताम् , मधमे मन. मा कृया ॥२३॥ D .

·.
पाठ २१
संस्कृत-वाश्यानि ।
सः खनते | तो खनेते ते सर्व मिलिश्वा तासनन्ते । यदा व खनि-
पति, उदासः मपि खनन । भई नैव खनिध्य ।
२ साल तेन मागेण धायो । यालको वन इशानी धावते । ते सर्व इदानी
एच धादिप्यन्त।
३एवं भयोधत महंसोधे। भावा अबोवार। नय प्रयो-
पामहे । ते सर्वे मबोधन्त ।
४ मकः ईश्वरं भजते । सापुरुषी परमात्मानं भजे । साधवः जगत्पति
भजन्ते ।
५ याचकः धनं याचते । सो भूमि पाहत | कथं ते सर्व प्रकं अयाचन्द्र !
६ किमर्थ पाचसे?
मराठी वाक्ये.
१तो सोदतो. ते ( दोप)खोदतात. ते सगळे मिळून तेथे खोदतात.
जेहो न खोदशील, तेव्हा तोसुद्धा खोदो । मी नाही व खोदगार.
२ बालक या मार्गाने पावतो. (दोन) बालक तेय आता भवतात. ते सर्व
(अण) आतांच धावतील.
३ कोणी तुला अता उपदेश केला! मी समजलों. माम्हो (दोघानी ) जागले.
माम्हा (सर्वानी ) जाणलं, त्या सर्वांनी जाणलें,
४ भक ईश्वराला मातो. (दोन ) ससुर परमात्म्याला मजतात. साप
जगत्पतीला भजतात.
५ याचक धन मागतो. ते (दोघे ) जमीन मागतात. को त्या पानी पाणी
मागितले! तूं को मापना करतोस?
८[सं. स्व. शि. भा.१३]

·(५८)
उपसर्गसहित धातु.
संभ = (भजन,
(भजन, सेवन करणे; विभाग करणे ) संभजते ।
विराज् ( विशेष प्रकाशणे) विराजति, विराजते ।
अभिलए = (इच्छा करणे) अभिलपति ।
संचद् % (संवाद करणे) संवदति ।
याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूंना उपसर्ग लावून ही यांची "लकारां" ची
में मनविता येतात. काही काही घातूंचीं पदें उपसर्ग लागल्यानंतर यदलतमुद्धा
असतात.
आतो पहिल्या गणाच्या धतूंचे प्रकरण संपले. जरी सर्व धातूंची रूपें लोकर
यनवितो बाली नाहीत, सरी संस्कृत ग्रंथ माचीत असता त्यात येणारी रूपे
पाहताच ओळखिता भाली, तरीसुकृत भाषा परीचशी समडू लागली
आहे, असे म्हणण्यास हरकत उरणार नाही; कारण सर्व मातंची सर्व
स्पै बनविगे हैं काम विशेष विद्वत्तेचे असून, ते पुषळच अभ्यासाने साध्य
होण्यासारखे आहे. म्हणून वाचकांनी फक प्रत्येक लकाराचे वैशिष्टय
तेवच विशेषेकरून घ्यानात ठेवण्याचा प्रयत्न करावा त शिरण्याचा
सभ्यास पाढवावा. असे केल्याने पुढे पुढे सर्व रूपै याचकांना भाप
समजे लागतील.
श्लोक वाचा.
साभ्यः सरथपादातः स्वस्ति गच्छ जयद्रध।
एयमुक्तस्तु समोडं तूप्पणी किंचिदवाइमुसा
जगाम राजन्दुःखातों गंगाद्वाराय भारत २४
है अपनप ! सावः अश्वयुक्तः सरथपादात: रथैः पादातिभिः युधः स्वस्ति
गर। राजन् भारत ! भवं उता तु समोई सलग सूष्णी भूत्वा किंचिद
मपि न परवा नाङ्मुखो भूत्वा दुःखाता गंगाद्वाराय जगाम।

·पाठ २२ (महाभारत वनपर्व भ. २७३) जनमेजय उवाच-एवं हतायां यणायां प्राप्य फ्लेशमनुत्तमम् । अत ऊब नरव्याघ्राः किमकुर्वत पांडवाः ॥१॥ पैशम्पायन उवाच-एवं कृष्णां मोक्षयित्वा विनिर्जेिय जयद्रथम् । थासांवके मुनिगणैर्धर्मराजा युधिष्ठिर ॥२॥ तेषां मध्ये महर्षीणां ण्यतामनुशोचताम् । माडेपमिदं वाक्यमत्रवीत्पांडुनंदनः ॥ ३॥ युधिष्ठिर उवाच-भगवन्देवर्षीणां त्वं ख्यातो भूतभविष्यविन् । संशयं परिपृच्छामि छिन्धि मे हदि संस्थितम् ॥४॥ द्रुपदस्य सुता खेपा वेदिमध्यात्समुस्थिता। अयोनिजा महाभागा स्नुषा पांढोर्महात्मनः ॥५॥ मन्ये कालश्च भगवान्दैवं च विधिनिर्मितम् । भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति व्यतिक्रमः॥६॥ जनमेजय उवाच-एपं कृष्णापा मापद्याम् हापा द्रौपदीहरण जय. मधेन कृते, मनुत्तमं अन्यन्त दुःख माय, अत उर्व नरव्याघा ना. धेपणा पांडवाः किमकुर्वत ॥1॥ पैशम्पायन उवाच-कृष्णा द्रौपदीमे रोल्या मोक्षयित्मा जयद्रय विनिर्जिल उस्स परामपं कृत्वा, धर्मराको सुधिष्ठिरो मुनिगगे सह भासांधके उपविष्टः ॥ २ ॥ शृपा अनुशोचता तेषां महीणा मध्ये मारेयं महर्षि पांडुनंदनो धर्मराज इदं पापममीत् ॥३॥ युधिधिर उपाय-हे भगवन् !वं देवर्षीणां मधे भूतभविष्यक्ति रुपातः । मेदि द्वाप स्थितं संशयं परिपृच्छामि तं संशयं चिपि दूरी- पुरु ॥ ४ ॥ दिएका दुपदस्प सुता वेदिमप्यास्समुस्यिता महामाण्यववि महामनः पांडो स्नुपा मस्ति ॥५॥ मन्ये भगवान् काल: मया विधिनिर्मित दे माल एव । भूतानां प्राणिनां यत् भश्वियं भारी, यस्य मरितम्यस्य ग्वावको विपर्यो मास्ति ।"

·१९६०) . हमा दिपस्नोमस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम्। संस्पृशेदोहशो भावः शुचिं स्तन्यमियाऽनृतम् ॥७॥ न हि पापं कृतं फिविरकर्म वा निदितं क्वचित् । द्रौपद्या ब्राह्मणेवेव धर्मः सुचरितो महान् ॥ ८ ताजहार पलाद्राजा मूढवुद्धिजयद्रथः। तस्याः संहरणापापः शिरसा केशपातनम् ॥९॥ पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तरान् । प्रत्याहना सयाऽस्माभित्वा तत्संधर्व यलम् ॥१०॥ तदारहरणं प्राप्तमस्माभिरवितर्कितम्। 'दुःखधाऽयं पने वासो मृण्यायां व जीविका ॥ ११॥ दिसा व मृगजातानां पनौकोभिवंनौकसाम् । शातिमिर्षियासय मिथ्या व्यवसितेरियम् ॥ १२ ॥ हिमा भसा धर्मधारिणो धर्मज्ञा पनी ईमो मावः ईदग्विधं दु.ख संस्पूशेत, शुचिं शुदाचार मर भन्न स्वैन्यमिव । महो इत्याच । नौपद्या किंचिदपि पापं कर्म न कृतम्, क्वामिंदित चाऽपि कर्म न कृतं । बामणेष्येय महान् धर्मः सुधरितः सुष्टु माचरितः ॥८॥ त मूड. बुद्धिजयद्रथो राजा बलाउनहार । वस्याः संहाणात् दोपधा हरणात् पापः ससहायो जयपः शिरसा केशपातन केशवपनं ॥९॥ संग्रामे पुढेच पराजय समाप्तवान् पापायान् नया मम्माभिः संघवं सिंधुदेशाधिपते हरवा मौपदी भत्याहता ।। १०८ बस्यामिः बाधित कितं न वितर्वित सत् दारहरणं प्रासम् एवं प्रकारेण अयं बनधासः दुःमः दुःखकरः । मुपयायो चीविका दुःखदा एक मति । पनामिर्वननिवासिभिपनीका दनच मगजानीना इसे हिंसा मिथ्या प्यवासितः मिध्यान्यवहारः *तादिभिः प्रातिभिः विप्रवासः प्रामाद बहिनि सारणं मादिकं समेष दुखका मठि ·(६१) अस्ति नूनं मया कश्चिदल्पभाग्यत्तरो नरः। भवता दुप्पूवों वा थुतपूर्वोऽपि वा भवेत् ॥ १३ ॥ नूनं मया सरशः अल्पभाग्यतः हीनभाग्ययुक्तः नरः मनुष्यः भवता पूर्वो पा श्रुतपूर्वो वा अपिशास्ति ? पूर्व दृष्टः पूर्व श्रुतः वाऽपि भवेत् ॥१३॥ माय उवाच-प्रातममतिमं दुःखं रामेण भरतर्षभ। रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या क्लीयता॥१॥ थाश्रमाद्राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना। मायामास्थाय तरसा हत्या गृध्र जटायुपम् ॥२॥ प्रत्याजहार तां रामः सुग्रीववलमाश्रितः। यध्या सेतुं'समुद्रस्य दग्ध्या लंकां शितैः शरैः॥३॥ मार्कडेय उवाच.. हे भरतर्षभ ! अप्रतिम दुःख रामेण प्राप्तम् । तस्य भार्या जामकी बलीयसा रक्षमा रावगैन हा ॥ १॥ दुरारमना राक्षसे न्द्रेण रावणेन मायो कपट मास्याप घटायुपं गृधं हवा तसा यगेन (सीता हता)॥२॥ तो सीतां सुग्रीषयलं माधित राम प्रत्याहार पुनः मानीत- पान समुदाय सेतुं पाया, शितः शरैः लंका दाभ्या. ॥३|| (घनपर्व म. २०४) समास. १ अल्पभाग्पतरः- अपंचतत् भाग्यं च मल्पभाग्य अधिक अल्प- भाग्यं यस्य स अल्पभाग्यतरः। २ दृष्टपूर्वः = पूर्व दृष्टः दापूर्वः । ३ धुतपूर्व पूर्व भुतः श्रुतपूर्वः। ४ अप्रतिम न विद्यते प्रतिमा यस्य तन् अप्रतिमम् । ५राक्षसन्द्रः = राक्षणानां इन्द्र राक्षसेन्टः। ६ सुग्रीवपलमाथितः सुप्रीयस्म बलं सुप्रौरवलं । सुप्रीमवलं आश्रितः।

·पाठ २३
संजय टधाच - समुदीर्ण ततो दृष्टा संग्राम कुरुमुरययोः ।
अथाब्रवीरभुनस्तु वासुदेवं यशखिनम् ॥१॥
अनयो:रयोयुद्धे को ज्यायान मवतो मतः।
कस्य पा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन : २ ॥
पातुरेव उवाच-उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भोमस्तु वलात्तः ।
कृती यत्नपरत्वेष धार्तराष्ट्रा कोदात् ॥ ३ ॥
भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेष्यति ।
अन्यायेन तु युध्यन्यै हन्यादेव सुयोधनम् ॥ ४ ॥
मायया निर्जिता देवरसुरा इति ना थुतम् ।
विरोचनस्तु शक्रेण मायया निर्जितः स पै ॥५॥
संजय म्हणाला-जेव्हा (कुरुमुख्ययोः) दोनही फुरुकुलश्रेष्ठ धीराचे मासे
(संग्राम ) युद्ध सुरू झालेले दिसले, हा यशस्वी (पासुदेवं ) धी-
कृष्णाझा मर्जुन म्हणाला. ॥१॥ हे जनार्दना या दोनही वीरांचं पुर घालं
आहे, त्यांत तुमच्या मताने कोण पर अधिक श्रेष्ठ आहे! कोणामध्ये
फोगता गुण पषिक माहे, हे मला सांगा. ॥ २॥ वासुदेव म्हणाला • मा
दोघांचीही (उपदेशः) विद्या सारखीच माहे; पण भीम मधिक बलयान्
आहे व हा एतराष्ट्राचा मुलगा दुर्योधन (वृक्षादरा ) भीमाहून अधिक
धोरणी प प्रयत्नशील आहे.॥३॥ भीमसेन र केवळ धर्माप्रमाणे पुद
करूं लागला, तर अस मिळणार नाही; पण जर अन्यायाने लढला, तरच
सुपोधनाला मारीक.१४ ॥ देवानी मापने अमुरांना पराभूत केले, असे
माम्ही ऐकले आहे. विरोषन भमुराधा परामवही (पलसूदनः) इंदाने
कपटाने देशा॥५॥

·मायया चाक्षिपत्तेजो वृत्रस्य यलसूदन ।
वस्मान्मायामयं भीम आतिष्ठतु पराक्रमम् ॥६॥
प्रतिज्ञातं च भीमेन द्यूतकाले धनंजय।
ऊरू भत्स्यामि ते संरये गयेति सुयोधनम् ॥७॥
सोऽयं प्रतिज्ञा व चापिपालयत्वरिकर्षणः।
मायायिनं तु राजान माययैव निरुन्ततु ॥८॥
यद्यप चलमास्थाय न्यायेन प्रहरिष्यति।
विपमस्थस्ततो राजा भविष्यति युधिष्ठिरः॥९॥
पुनरेव तु वक्ष्यामि पांडवेय नियोध मे।
धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम् ॥ १०॥
इत्या हि सुमहत्कर्म हत्या भीममुखान्कुरून् ।
जयः प्राप्तो यश प्राग्यं वैरं घ प्रतियातितम् ॥ ११॥
तदेयं विजय प्राप्ता पुनः संशयितः कृतः ।
अबुद्धिरेपा महती धर्मराजस्य पाण्डय ॥१२॥
मायनेघ इनाने नाचें तेज कमी केले. म्हणून भीमाने मायेनें
(फपटाने ) पराक्रम करावा. ॥ ६॥ हे अर्जुना ! धूत खेळण्याच्या वेळी :
भीमाने प्रतिज्ञाच केली होती की, 'युद्धामध्ये सुयोधनाच्या मांड्या
फोटीन." ॥ ७ ॥ हर हर प्रविता त्या अनुनाशन भीमा माal पाळावी.
मापावी राजाचा वध मायेनेच करावा. ॥ ८॥र हा आपल्या शकीया
विश्वासाने, न्यायाने युद्ध फरूं कागल, तर युधिष्ठिर राजा (विषमस्य)
भापीत पडला, असे होईल. ॥ ९॥ हे पंझुपुमा पुन. मी सांगतो, तें'
ऐक. धर्मराजाच्या अपघाने पुन: भाराला भय प्राप्त झाले माहे.॥१०॥
सोम पुरुषार्थ केला. मीमादि औरयांना ठार मारले, जय मिळविटा,
या कमावलें घ घेराचा सूट घटला ॥ ११॥ सा विजय मिळवला,
तरी तोसमात संशर्यात पडला, मसे झाले. हे पाण्याही धर्म-
राजाची मोटी निर्बुद्धता माहे. ॥१२॥

·(६४) यदेकविजये युर पाणित घोरमादशम् । सुयोधनः कृती वीर एकायनगतस्तथा ॥ १३ ॥ अपि चोशनसा गीत भूयतेऽय पुरातन । श्लोकस्तस्वार्थसहितस्तन्मे निगदत ऋशु ॥४॥ पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितपिणाम् । भेतव्यमरिशेषाणामेकायमगता हिं ते॥१५॥ साहसोत्पतितानां च निराशानां च जीविते । नशक्यमग्रत स्थातुं शरणापि धनजय । ॥१६॥ सुयोधनमिम भातसैन्य हद गतम् । पराजित वनप्रेप्सुं निराश राज्यलमने ॥ १७ ॥ को वेप सयुगे प्राक्ष । पुनद्वंद्व समादयेत् । अपिनो निर्जित राज्यं न हरेत सुयोधन ॥१८॥ काण त्याने असे एक-याने लढावयाचे घोर युद्ध करण्याचा (पाणित) ण देहा । सुयोधन हा अति हुपार घोरही (एकापनगतः ) एका मसहाय झालेला होता ॥ १३॥ पा ठिकाणौँ उशना ऋषीचा पुरातन लोक माहे वसांत मोठे तस्य भाले माहे ते ऐक ।।१॥ शत्रु पुन युद्धाला भाले मसतील, वायाची आशा त्यांना नाही, जे शत्रु थोडेसे राहिले अमोल, सोमाभ्या पाहिजे कारण की ते मसहाय झाल्याने जिवातर पार झाडे मसतात. ॥ ३५॥ हे पर्जुनाने साहस करून स्वत मसतात, ज्याना कीपितापी भाशा उरलेली नसते, स्पांच्या पुढे इनही उभा राहू शकत नाहीं ॥५॥हा पुयोधन या वेळी भम. हृदय झालेला आहे त्याचे से-य में माहे, तो हराम दालावा, पराजित झाला होता, राज्यप्राप्तीविषयी निराश झाला व यांत जाण्यायो इठा करणारा मला माहे ॥ २७॥ मशाशी द्व-पुद्ध करण्याला को बहाणा करें माहान की माता लाम्ही जिंकलेले राज्य सुपौधन हरू मये, म्हणजे माके १८॥

·coocooscopeecoccar
Dewroccoorcond
अंक १४
VERARY
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
(संस्कृत भाषेचें अध्ययन करण्याचा सोपा उपाय )
चतुर्दशो भागः।
000oamoka
రాయల
रेखा
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर,
स्वाध्याय-मण्डल, किल्ला-पारडी (जि सूरत )
चतुर्थ आवृति.
200000000
शके १८७२, सन १९५०
Karoommucom

·दहाव्या गणाची क्रियापदें.
.
याच्या पूर्वीच्या पुस्तगत पहिल्या गणाची क्रियापदें दिली आहेत सर्व क्रिया
रामध्ये पाहल्या व दहाव्या गगाच्या क्रियापदाची मख्या अधिक आहे व या
गणाच्या धातूचा उपयोगा विशेषच होत असतो म्हणून पूर्वीच्या पुरतांत
पहिल्या गणाची क्रियापदें स गितली व आता या पुस्तशत दहाव्या गणाधी
क्रियापदे मागावयाची आहत
वाचक या दोन गण या रियापदाचे अन्ययन जर नीट लक्ष्यपूर्वक करतील,
तर आवश्यक लागणाया मर्व किवापदाची माहिती यांना सहज होऊ शकेल व
येपर्यन अभ्यास झाला असता, सस्कृत-वाङ्मयाच्या मदिरांत वाचकाचा परा
यस प्रवेशाल
तितो धातु या दोन गणामध्ये आहेत तिनकप जवळ जवळ पाकीच्या आठ
न आहत म्हणून नुसत्या पहिल्या व दहाव्या गणाची माहिती जरी वाच
काना झाली, तरा सस्कृतमधाल अर्ध्या क्रियापद-सप्रहाचा त्याना चागला परि.
चय होईल या दोन गगाच्या क्रियापदाचा उपयोग बाचक जसजसा अधिका
धिक वागतील, तमातसा त्यांचा संस्कृतचा अभ्यास वाढू लागेल व शेवटी
समायराव लाभ होईन
आनंदाश्रम
किल्ला-पारखी,
वित
लेखक
प श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
अध्यक्ष-स्वाध्याय मण्डळ
-
मुदर आणि प्राक- २० श्री सातयलवर, bA
भारत-मुद्रणालय. 'मानम्दाश्रम ' किल्ला-पारडी (जि सुरत )
-

·ॐ
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
चतुर्दशो भागः।
१
पाठ
दशम गणाचे धातु.
पहिल्या गणाच्या धातूंची रूपे बनविण्याची रीत जितकी सोपी आहे, तितकीच
दहाव्या गणाच्या धातूंचों रूपे बनविण्याची रीतही सोरी आहे. पहिल्या गणान्या
धातूंना धातु व प्रलय यांच्यामध्ये ज्या ठिकाणी ' अ ' लागत असतो, त्या
ठिकाणी दहाव्या गणाच्या धातूंना धातु व प्रत्यय यान्यामध्ये " अय लागत
असतो, हाच काय तो मुख्य भेद आहे. वारी बहुतेक पहिल्या गणान्या धात.
क्या रूपाप्रमाणेच या दहाव्या गणाच्या धातूंची रूपं बनत असतात. उदाहरणार्थ
पुदौल रू पहा---
पर "(पडणे) हा पातु पहिल्या गणाचाही आहे व दहाव्या गणाचाही
आहे. म्हणून या धातूचींच रूपें कशी होतात, ते पहा-
14
-
पत् ( पडगे)
प्रथमगण.
१पतति
२ पतिता
३ पतिप्यति
दराम गण.
पतयति।
पतयिता
पतयिष्यति ।

·(४) " प्रथम गणाच्या धातूंना ज्या ठिकाणी "अ" लागत नाही, या ठिकाणी मुद्धा दहाव्या गणान्या धातूंमध्येही परसा फरक पडत नाही. पक लिट् [भूत काळा ) च्या स्पामध्यन योगासा भेद आहे. यहा-- । प्रथमगण. दशम गण. पपात पतवांसकार, पपात। वाचकांना व्हाव्या गणल्या धातूंचों रूपं लपकर समजावीत, म्हणून ती प्रत्यक्षच आतो देत आहे, ती पहा-- "या पदणे जाणे.) १ लट् ( वर्तमान पाळ ) परस्मैपदाची रूपे- । पति, पतरत., पायनि। २ पठयमि, पतषः, पतपय । ३ पयामि, पतयाध:, पतपामः॥ आत्मनेपदाची रूपे. १ पतयते, पतयेते, परयन्ते । पतपसे, पतपेये, पत्तयध्ये । ३ सये, सनया, पत्यामह। या धातूची रूपें आपसोही एका रोनाने होत अपात, तो कभी तें पहा- परस्मैपद. पातयति पातयति। आत्मनेपद. पातयेने धाकाँची रूही "ए" च्या ठिकाणी "पा" समजून करता येण्यामारती आहेत. आता आणखी एका धानूची रूपे पहा- घुर" (चोरगे) १४ (वर्तमान ) परस्मैपदाची रूपे. १ चोरयत, चोरयता, धोरयाँठ । २ वारयसि, घोरपय., घोरप।। बोरयामि, भोरगाव , शोरयामः । पातयतः पातयते पाठयो।

·(५)
मात्मनेपदाची रूपे.
१ चौरयो, धोरयते, चोरयते। २ चोरयसे, घोरयेथे, चोरयध्वे 1३ चोरये,
चोरयावडे, चोरयामहे।
तड् (मारणे)
२ लड़ ( अनयतन भूत ) परस्मैपदाची रू.
१ सताध्यद, मताश्यताम्, भवादयन् । ३ मतादयः, मताडयतम् ,
भाज्यत । ३ अताब्यम्, भताध्याय, मताच्याम ।
आत्मनेपदाची रू.
१ मताडयत, भतारयेताम्, मतादयन्त । २ भताडयथा, मतादयेथाम् ,
भतापम् । ३ मताइये, भताब्यावहि, मतादयामहि।
भू( विचार करणे)
६ लोट (आज्ञार्थ) परस्मैपदाची रू.
. भावयत, भावयताम्, भावयतु । २ भावय, भावपतम्, भाषयत।
३ मावयानि, भावयाक, भावयाम ।
आत्मनेपदाची रूपें.
२ भावयताम्, माधयेताम्, भावयताम् । २ मावय, मावयतं,भावयत।
२ भावय, माघयावहे, भाषपामहे ।
याप्रमाणे दहाव्या गणाची स्पं होत असतात. या गणात केवळ परस्मैपदीधातु
पहुधा नसतातच. आत्मनेपदाचे धातु काही पौडेसे आहेत व वासीचे सर्व धातु
उभयपदी आहेत. उभयपदाची रूपे पर सागितल्याप्रमाणे परस्मै व आत्मनेपदा-
च्या मापांप्रमाणे होत असतात.
लिट् ( अनयतन परोक्ष भूत) ची दहाव्या गणान्या धातूंची रूपे बनवि.
ज्याचोरत पारप सोपी आहे. आता ही रु वशी यनतात, ते पहा-
+

·चुर (चोरणे)
परस्मैपद.
चोरयामास
घोरयांवभूव
चोरांचकार
आत्मनेपद.
दोरयामा
घोरयौवमूव ।
घोरयांच।
अर्थात् " आस, यभूव' व "कार, चके, " ही रूपें लागून पूर्ण,
रूप बनत असतें. बहुतेक सर्व धातूंची रूपे याचप्रमाणे होत असल्यामुळे ही रूपं
सहज बनवितां येतात.
परस्मैपदारी रूपें-
१धकार, चक्रतुः, चक्रुः, 1२ चकयं, चक्रथुः, चक्र । कार
(चकर ), चकृत, चक्रम ।
आत्मनेपदाची रूपें.
१ चके, धकाते, पकिरे । २ कृष, चकावे, पो । ३ धके, चकवडे,
'चकम
ही रूपें दशम गणाच्या कोणत्याही धातूच्या पुढे लावली असता लिटबी रूपं
-
बनतात, जसे-
१ धोरांधकार, चोरधिकतः, चोरांचा: इलादि.
सर्वच धातूंना सर्वसाधारणपणे हाच नियम लागतो. आता काही धातु पहा-
दशम गणाचे धातु.
( उभयपदी.)
अध्
(पाप करणे ) अश्यति, भघयते । अध्याचकार-चके । अघीयता।
अमिप्यति, अपयिष्यते।

·(७)
-
-
अं (चिन्ह करण) अंकयति, संकयते । अकयांचकार-चके । अंक्रमिता।
अंकयिष्यति, अवयिष्यते ।
थंग - (चिन्ह करण ) गयति, अंगयते । इत्यादि.
अंट = ( आंधळे होणे) अंधयति, अंधयते ।
अंधयते। अंघांचकार-चके।
अंधयिता । अंधयिष्यति-ते।
मम् %D (रोग होणे) आमयति-ते। आमयाचकार-चके । आमयिता ।
आमयिष्यति।
मर्क = (स्तुति करणे ) अर्कयतिते। अर्कयाचकार-यफ्रे । गायिता।
अयिष्यति-ते।
अई = ( पूजा करणे ) अर्घयति-ते। अयांचकार--चक्रे। अर्थयिता।
अर्धयिष्यति-ते।
अचं = ( पूमा वरण) अर्थयति-ते । ( पूर्ववत् )
अहं
= (पूजा करणे ) अर्हयति-ते। अर्हयांचकार-पके। महयिता ।
अईयिष्यति-ते।
अधीर = ( अपमान करणे ) अवधीरयति-ते । अवधीरयांचकार-चक्रे ।
अवधारयिता । अवधारयिष्यति-ते।
अंश (विभाग रण) शयति-ते । भशयाचकार-चके । अंशीयता ।
अंशयिष्यति-ते ।
या ठिकाणी धातु, लाचा अर्थ, त्यानंतर ( ल ) वर्तमान काळाची रूप,
सानंतर (लिम्) अनयतन भूतकाळाची रुपे, त्यापुढे (लूट) मनद्यतन मवि-
प्याचो रूपं आणि स्थानन्तर (लट्) भविष्यकाळाची रूपे दिली आहेत.
याप्रमाणे वाचकांना सताच रूपे बनविता येतील.

·(४ वाचन-पाठ। १ स वस्त्रं कयति । समियोचक ! भईन किमपि अयाचके । एवं कदा तद अंकयिष्यति। २ किमयं समयति । यदा स भयोचकार तदा किंवम् ? प न मघयांचवमा ३ ते स सूर्य मर्कयांचः । ईश सर्वेऽपि भविष्यन्ति । कः तत्र मयिष्यति । कथं स गयिष्यति भियते । । त्वं देवं भय । महमपि परमात्मानं मनसा एव भचयामि । यदाम तं भर्चयांचकार, तदा रखा किं कृतम् । ५सदा दुष्टः मनुभ्यः परपुरुषं अवधीरयति । याप्रमाणे वाचकाना निरनिराळी वाक्य आपोआप बनवितां येतील. अशा वाक्ये बनवून त्यानी मापला अभ्यास वाढवावा, थोडासा विचार करून काळजी- पूर्वक वाक्ये यनविण्याची वावक जर खटपट करतील, तर त्यांना पुष्कळच निर- निराळी वाक्ये बनविण्याची योग्यता लवारच प्राप्त होडशोल.

·पाठ २ शब्दार्थ. विपाकः = परिणाम. विवासन = शहरातून बाहेर अयशः = अपर्ति. घालविणे. उपस्थितः = प्राप्त. निवर्तवियामि = परत आणीन सांप्रतं - आता. अनुत्तमं - सर्वात उत्तम. नृशंस भासांचके - बसला. -दुष्ट. सफाम - फलान्या आशेन युक्त. मोक्षयित्वा -चंधनापासून मुक्त झोणी होऊन. = पान. छिधि = तोड. घीज = श्रीज वी. स्नुपा : सून. मकोयन्ते = परेली जातात. स्तन्यं = चोरी त्वरमाणः - घाई करणारा. सैन्धवः - सिंध देशाचा. अनजाने = आज्ञा देतो. दारहरण - खो हरण करणे. एफैकशः = एकएपखाने वनौका - वनात राहणारा. शुनः पुन्याचा. विप्रयासः - शहराच्या बाहेर घालयन जलद: - मेघ. अस्लिष्ट - अष्टाशिवाय उपायनं - देणगी. (धातु) सप्तरात्र - सातारानी. उपस्था = उपाधत होगे. संत्यज मालय - मंदिर. अप-नी - दर पंकन जागे, टपामाय = वास घेऊन, मानो - भागगें. मत्यगात् = गेला. आरया - गागण. मापयाहि - साग विल २ [म.स.शि भा.:४] तुमुल - मोठा. = पेकणे.

·(१६) %3D घंट [शब्द करणे ] घंटयति-ते। चंड् = [ रागावर्गे ] चंदयति-ते । चर्व = [चाागें] चर्वयति-ते । चल - [चालगें] चलयति-ते। चित्र = [चिन काढणे ] चिनयीत-ते । चिन्त् [चिंतन करणे ] चिंतयति-ते । चिन्ह - [ख्य करणे] चियति ते । चुद् = [प्रेरणा करणे ] चोदयति-ते । चुम्व् % [हिंसा करणे चुंचयति-ते । संस्कृत वाक्ये. महं वखागि अत्रय प्रक्षालयामि। ते स कदा स्वकीयानि वीन प्रक्षालयोचकु । यः पुरुषः वर्ष प्रशालयिष्यति स पर मत्र मागच्छतु । कि संयसि ? सरकाष्ठं फेन शरण खंड्यपि ? कः तत् मख. स्थत् । यदि स्वं खर्नुि इसि, वाई काष्ठं खंडया वर्ष तत् ने संख्या ३ स रूपकान् गगयति । भई रूपान् मगन् । विश्वामित्र म गणांचकार। । मेघः आकाशे गति । कहा मेघाः गजन्ति ? यदा टिममयः भाग- पछति, तदा एव मेघा माझा गन्ति । सर्वे मेघाः गर्जयोचकुः । ५चित्रकार: सुन्दरं चित्र चिप्रयति । कस्य चित्रे : चित्र यति ? यदा सञ्चित्रं भविष्यति, सदा स किं करिष्यति । । मनुष्य मन्त्र धर्षयति । यथा सघयति व्यवं व धर्षय । समापि चयन्ति । पाचगनी याप्रमाणे पूर्वी सांगितलेल्या धातूंची स्पं स्न, वाक्ये धनवावीत व आपला अभ्यास वादवावा. - ।

·पाठ ४ धनंजयश्च तेजस्वी प्रणिपत्य पुरंदरम्। मृत्यवत्प्रणतस्तस्थौ देवराजसमीपतः ॥९॥ जस्वी तेजोयुक्तः धनंजयः भर्जुनः च पुरंदरं शत्रुनगरविधंसह प्रणिपत्य प्रणम्य देवराजसमीपतः इन्दस्य समीपं एवं भृत्यवत् दाससमान प्रपात: नम्रः भूरवा तस्थौ स्थितवान् । मानाय ते महातेजः कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः। धनंजयमभिप्रेक्ष्य विनीतं स्थितमन्तिके ॥ १०॥ जटिलं देवराजस्य तपोयुक्तमकल्मषम् । हर्षेण महताऽऽविष्टः फाल्गुनस्याऽयदर्शनात् ॥ ११ ॥ महावि. कुंतीपुत्र सुन्तनदनः युमिहिरः तं देवाजस्य इन्द्रस्य प्रति के समीपमागे एव स्थित विनीतं मनं जटिदं प्रस्ताभिः जाभिः युफं, सपायुक्तं तपसा युक्तं, अकल्मपं, पापरहितं तं धनंजयं भर्जुन भाभिप्रेक्ष्य मवलोक्य मर्जुनं माप च तस्य गं साधाय च भय फाल्गु- नस्य दर्शगात् मद्दता दर्पण माविष्टः युक्तः ममूत् । बभूव परमप्रीतो देवराज च पूजयन् । तं तथाश्दीनमनसं राजाने हपसंप्लुतम् ॥ १२ ॥ त्वमिमां पृथिवी राजन्प्रशासिष्यसि पांडय। स्वास्त प्राप्नुहि कौन्तेय काम्यकं पुनराशमं ॥ १३ ॥ " (स युधिष्ठिरः) देवराज इंद्र च पूजयन् पूजयित्वा परमप्रीतो प्रमूव । तं रामानं धर्मराजानं सप्लुत हर्षयुक्तं तया अदीनमन दीनमनोभावर. हितं युधिष्ठिां धीमान् पुरन्दरः शत्रुनगरभेता देवराजा इन्द्रः दं पचन पद्रवीत् । पाप हे धर्मगाज ! हे रामन् ! वं हमा पृथिवी प्रशासि- ३६.ख. शि. मा.१४] ·(१८) प्यसि राष्ट्रस्य शासनं करिष्यति। कौन्तेय ! कुन्तीनन्दन धर्मराज ! पुन' काम्य भाश्रम स्वस्ति प्राप्नुदि।" अस्त्राणि लब्धानि च पांडयन मर्वाणि मत्त प्रयतेन राजन् । कृतप्रियधाऽसि धनंजयेन जेतु न शक्यानिभिरेप लोकः॥ २४॥ (म. भारत बन, १६९) हे राजन् ! मत्तः मरसाशात् पांडवेन पंडनंदनेन भजुनेन सर्वामिमलि लानि ममाणि प्राप्तानि । धनंजयेन भजुनेन अहं कृतप्रियः भास्मि । तेन मम मवीव प्रियं कार्य कृतं इति अभिप्राय. मितः एप भर्नुनः त्रिभिः लोके जेतुं न शक्यः । एवं सर्वत्र विजयी एक संजात." हे श्लोक व त्याचा अर्थ यांचा अभ्यास झाल्यानंतर वाचकानी पुढील श्लोकाचा अभ्यास करावा. युधिष्ठिर उवाच-कस्मिन्रामः कुले जातः किंवीर्यः किपराकमः | रावणः कस्य पुत्रो पा कि वैर तस्य तेन ह ॥ ४॥ एतन्मे भगवन्सर्वे सम्यगाख्यातुमहसि । श्रोतुमिच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ॥५॥ 1 मार्कंडेय उवाच-अजो नामाऽभवद्राजा महानिक्ष्वाकुवंशजः । तस्य पुत्रो दशरयः शश्वत्स्वाध्यायवाछुचिः ॥६॥ अभवस्तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकोविदाः । रामलक्ष्मणशत्रुध्ना भरतश्च महाबलः ॥७॥ रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य । सुती लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायाः परंतपौ ॥८॥ (म• भा• वन अ० २७४) युधिष्ठिर उवाच--कस्सिन्कुले रामो ज्ञातः स किंचीयं. किं पराक्रमः गावणो बाकस्य पुनः ! तस्य रावणस्य सेन रामैग सह किनिमित्त घेरन् । ॥ ॥ मगवन् । एतत् स मे सम्यक् भात्यातुं महसि । भनि

·कमणो रामस्य चरितं श्रोतुमिठामि ॥ ५11 माइंडेय उमान-क्षाकुवंशजः
बमो नाम महान् राजा ममवत् । तस्य पुनः दशरथा शश्चत् निरंतर
स्वाध्यायवान् स्वाध्यापयुक्तः शुचिः पविनः ॥६॥ तस्य दशरपस धर्मार्थ-
कोपिदाः घरबारः पुत्राः ममवन् । राम-लक्ष्मग-शत्रुघ्नाः महापको भरतन
॥७॥ रामस्य माता कौशल्या, भरतस्य तु माता कैकेयी, सुमिनायाः
मुतौ परंतपौ शत्रुतापसी सदमण- शत्रुघ्नी द्वौ एवं अभवताम् ।
ततो गर्भः समभवापृथाया पृथिवीपते ।
शुक्ले पशोचो पक्षे तारापतिरिवाऽयो । १
सा बांधवमयाद् वाला गौ तं विनिगूदती।
धारयामास सुधोणी न चैमा धुवुघे जनः ॥ २ ॥
न हि तां वेद नार्यन्या कचिद्धायिकामृते ।
कन्यापुरगतो,याहां निपुणां परिरक्षणे ।। ३०
ततः कालेन सा गर्भ सुपुवे वरवर्णिनी ॥
फन्येव तस्य देवस्य प्रसादादमरप्रभम् ॥ ४ ॥
दे पृथिवीपते ! ततः पृथायाः पुरयाः गर्भः समभवत् । अपरे भाकाशे
दयोत्तरे शुक्ले पक्षे सारापतिः चंद्र इव ॥१॥ सा वाला सुश्रोणी फन्या
कुंती यांधवभयान विनिहती गृहं गुतं यथा भवति तथा कृष्वा रक्षन्मी ते
गर्म धारयामास । जनः एनो च न बुबुधेन ज्ञातवान् । कन्यापु रगत परि.
रक्षणे निपुण बाली धात्रेषिका भरते धात्री विहाय का चित् ापि मन्या
मारी भन्या खो तो न बेदन ज्ञातवती । ततः उच कालेन समयेन सा
वरवर्णिनी इसम वर्णयुक्ता कुंती तस्प देवस्य प्रसादात अमरप्रम देवसदशं
गर्म पुत्र कन्या एवं सुपुवे उस्पावितवती ।
कर्ण उवाच-भगवन्तमहं मक्तो यथा मां वेत्थ गोपते ।
तथा परमातग्मांशो नास्त्यदेयं कथंचन ॥१॥
न मे दारा न मे पुधाम चाऽन्यदैवतं दिवि।
तथेष्टा बै सदा मक्त्या यथा त्वं गोपते मम ॥२॥

·अष्टानां च महात्मानो भक्तानां च न संशयः। कुर्वन्ति भक्तिमिष्ठांच जानीपे त्वं च भास्कर ॥३॥ इष्टो भतश्च मे को न चाऽन्यदेवतं दिवि। जानीत इति वै कृत्वा भगवानाह मद्धितम् ॥४॥ भूयश्च शिरसा याचे मसाय च पुनः पुनः । इति प्रवीमि तिग्मांशो त्वं तु मे क्षन्तुमर्हसि ॥५॥ (म० भारत 4० ३.२) है परमविरमोशो भति-मीक्ष्ण-किरण हे गोपते पृथ्वीपले पूर्व ! यथा मां पेय जानासि तथा एष अहं भगवन्त यो मतः मसि । भव कथंचन वं किंचिदपि देवं दातुं भयोग्य मामि॥ गोपते ! हे सूर्य 1 यथा स्वं' गम भक्त्या सदाइयः मसि तथा अन्यत् दिवि देवतं न, न मे पुत्राः न चमे दारा नियः इटाः सन्ति ॥२॥हे भास्कर मूर्य ! महात्मानः जनाः इष्टानां च भक्तानां पहष्टो माकिं कुर्वन्ति इति यं जानीये भत्र संशय. न॥३॥ कण मे इष्ट. भः च तस्य भन्यत् देतं विवि नाति इति कृश्या एवं भगमन् माईत मम हित मा ४ ॥ मा पुनः पुनः भूयः शिरसा प्रसाध या याचामि, इति एवं प्रवीमि नग्मांशोविं में तत् भाषणं क्षन्तुं बर्हसि योग्योऽसि ॥५॥ प्रश्ना: पणः कस्य पुत्रः २ रामः पस्मिन् कुले जातः! ३ रामः किवीर्यः किं पराक्रमः भासीए । v रामस्थ रावणेन सह किमयं वरं जातम् ? ५ दशरथ: राजा कस्य पुत्रः। इ तस्य के पुत्र! तेषो नामानि कानि ? ७ रामसका माता ८ भरतस्य च का मान भरतस्य नावा?

·पाठ ५ या धन्यांत पुनः भाणखी काही धातूंचों रूपै यनसून दारादिली आहेत. वाचन विशेष लक्ष्य देऊन त्यांचा अभ्यास करावा- [१]चूर्ण - पूर्ण करगें. (लट् ) पर्तमान काळाची रूपे ( परस्मैपद) १ चूर्णपति, पूर्णपता, धूर्णपन्ति । २ पूर्णपति, पूर्णययः पूर्णपण । ३ चूर्णयामि, पूर्णमा पूर्णयामः ॥ (आत्मनेपद) १ पूर्णपते, पूर्णपेरो, चूर्णग्रन्। २ चूर्णपसे, पूर्णयेथे, पूर्णयष्ये । ३ चूर्णये, पूर्णपायहे, पूर्णयामहे । (२) छिन् = छेद करणे. (स) अनद्यतन भूत (परस्मैपद) भाग्यपत्, मच्छिन्द्रययाम्, मरिछत्रयन् । २ मच्छिश्या 'माउद- पतं, मरिखद्रयव । ३ मच्चिनयं,बाच्छिद्याव, ममियाम । यात्मनेपद) १ मच्छिन्द्रयत्, अछिद्रपेताम् , बनियन्त । २ मछिद्यपाः, भाच्छि- नयेधार, माच्छिद्रयध्वम् । ३ अछिद्रये, बच्छिड्यावहि, मछिदपामहि ।

·(३) आज्ञा = आशा करणे
(लोट् ) आज्ञार्य (परस्मैपद)
माज्ञापयनु, भाज्ञापयता, भारापयन्तु । २ माज्ञापय, भाशापयतम् ,
भाज्ञापयत । ३ भाज्ञापयनि, माज्ञापपाव, माज्ञापयाम ।
(आत्मनेपद)
१ माशापपताम् , आज्ञापयेताम् , भाज्ञापयन्ताम् । २ माशापयत्व,
आज्ञापपेथाम, माज्ञापय चम् । ३ माज्ञापये, माज्ञापयाय है, माज्ञापयामहै।
(७) तुल् = तोलणे.
(लिङ् ) विध्यर्थ (परस्मैपद)
२ पोल येत्, सोलयेताम् , सोलयेयुः। २ तोलः, तोकपेत, वलयेत ।
पोळपेयम् , तोल पेय, तोख्येम ।
(मात्मनेपद)
१ तोलयेत, तोलपेयाताम् , तोळपेरन् । ३ तोलया, तोकयेयाथाम्,
तोलयेवम् 1 तोलयेय, वोकवहि, बोलयेमी।
%D दुरा देणे
(५) हुए
(लिद ) अनद्यतन परोक्षभूत । (परस्मैपर)
दुखांचकार, दु खर्याचदा दुखांचा ।।दुसर्याचक, दुख.
पोचायु , दुःखयोधक । ३ दुःखांचकार ( चकर) दुसयांपकृव, दुम्सयो-
चकम।

·-
(आत्मनेपद)
दु.स्त्रयांचके, दुःखपांयकांत, दुःपयांचकिरे ।।दु खयांचकृष, दुःखयां
घका, दुःखयांचवे । २ दुःसयौचके, दुःखयांचवरदे, दुःपयांचमहे ।
[६] तिज - तेज करणे.
[ लद् ] भविष्यकाळ [परस्मैपद ]
१ तेजयिष्यति, सेजयिष्यवः, तेजयिष्यन्ति, । २ सेजयिष्यसि, तेजयि-
प्यथः, रोजयित्यय । तेगायिध्यामि, सेजयिन्याः, तेजयिष्यामः।
(मात्मनेपद)
१ रोजयिष्यते, तेजयिष्येते, तेजयिष्यन्ते । १ तेजयिष्यसे, तेजपियेथे,
जयिष्यावे । ३ पेजयिष्य, तेजयिप्यावहे, वेजयिष्यामहे ।
बाचकानी याप्रमाणे बनवावीत.
वाचनार्थं पाठ
१ तेजस्वी धनंजयः पुरंदर प्रणिपस्य, देवराजसमोपदः मृत्यवत् प्रणतः
सस्था । तं पर्जुनं महातेजः कुन्तीपुत्रा युधिष्ठिरः दृष्ट्वा महवा हर्षेण माविष्टः
इदं मार।
२ मत्त. अर्जुनेन सर्माणि मस्त्राणि प्रयत्नेन लब्धानि । मत. एप धनंजयः
त्रिभिः लोकः नेतुन शक्पः ।
३ मे इष्टः भ प कर्णः । विधि में अन्यत् देयतं न ।
४ शिरसा पुन: पुन: प्रसाध याचे । हे तिग्मांशी इति प्रवीमि । वं मे
एतत् क्षन्तुं महसि।

·(६४) दशमगण उभयपदी धातु. चूर्ण - [पूर्ण करणे] पूर्णयति -ते। छद् -[आच्छादणे ] छादयाते ते । छंद् [ झांकणे ] छेदयति छ = [ ओकणे ] धर्दयवि छिन्द = [ छेदणें] छिन्दयति -ते। [.] छेदयति जुप् 3 [ संतुष्ट होणे] जोपयति -ते। [जीर्ण होग] जारयति -ते शप् (जाणणे ] शापयति शापयति ते आशा- [आशा करण] आज्ञापयति -ते। तद् = [मार] ताव्यति तप् = [तप वरणे] तापयति [विचार करणे ] तयति [निंदा करणे तर्जयति तिज् - तीक्षण करणे ] तेजयति तिल्% [तेल लावणे] लियति [ तोलणे] तोतयति -ते। [तम हो] तर्पयति अस् - [विरोध करणे ] त्रासयति । दण्ड् = [दंड देंगें] दंडयति ते दुल %3 दुख देगें] दुःखयति ते। संस्कृत वाक्य। १ स्वं भूयः बनस्पतिमूकानि चूर्णयति । क एवं पूर्णपोधकार ? वयं में पूर्णयामहे ।गायिष्यते । तर्क - तर्ज - ·२ मई एवं तर्कयामि।वं किन तर्कयसि ? दाद्वौ मपि पुरुषो तर्कयिष्यतः । वं तर्कय सतर्कयतु। ३ वैश्यः धान्य कदा वोलयिष्यति । यदि सान पोलयिष्यति सहि एवं चोलयस्व । यदि त्वं भपि न तोलापियाँध, तदि भई पोलयिष्यामि । क स कोटः पुराए काठ छिद्रयति । कुत्र छिद्यति ? पदा एवं पश्यसि तदास कीट: न छिदयति । ५ माज्ञापय तब भस्य यत् स मम गृहं प्रति ने भागष्यतु । एवं किमर्थ मां एवं माशापयसि ? यदास नृपः अन मागमिप्यवि सदा एक समाज्ञा. पषिष्यति । ६ सः महः पुरुषः पितॄन्, देवान्, अतिथीन् च तपेयति । यदा स तान् सर्वान् सर्पयोचकार सदा तेऽपि तृप्ताः सन्तः स्वं स्थानं गare ! ७ काष्टकारः काठं शस्त्रेण छेश्यति । यदि सः तत् छेदयिष्यति तस्विं सन गच्छ, पश्य च तं यदि स छर्ने इच्छति वा ग । धीर पुरुषः खड्गं तेजयति । नापितः धुरं तेजयनि । ज्ञानी पुरुषः धाच तेजयति। ९ यदि व जोपयसि । सहि सः तम्न गावं किमर्थ तं जोपयितुं इच्छसि। अशा तदेची वाक्ये जर वाचक खतःच पारंवार बनवितील, तर त्यांचा संस्कृतचा अभ्यास पुष्कळच वाढेल. आता पुढील धातु आणखी पहा- दशमगण उभयपद. [हालगे] दोलयति । धू = [ ] धूनयति-तै, धावयति-ते दुघाव, धूनांचकार-चक्रे । धूनीयता, पविता । धूनयिष्यति ते अविष्यति-ते । [सं. ख. शि. भा. १४ ]

·3
[धारण करणे] धारयति-ते।
धृप - [अपमान करणे ] धर्षयति ते ।
ध्यन् % [शन्द करणे ] पनयति-ते।
नद - [बोलणें] नाटयति-ते।
नद - [शब्द वरण] नादयति-ते।
निवास = [राहणें] निवासयति ते ।
पक्ष - [खीकार करणे ] पक्षयति-ते ।
पञ्च - विवेचन करणे ] पन्चयति-ते ।
पद - [योलमें ] पटयति-ते ।
पत् [पडणे ] पतयति-ते।
[ समाप्त करणे ] पारयति-ते।
पिंद - [एके ठिकाणी करणे ] पिंडयति-ते।
पीर - [पोला करणे ] पीडयति ते ।
पुप् [पुष्ट करणे ] पापयति-ते।
पूज् = [ पूजा करगे ] पूजयति-ते।
पूर - [भरणे ] पूरयति ने।
पूर्ण - पूर्ण करणे ] पूर्णयति ते ।
पृ [पाम्न करणे ] पारयति ते ।
संस्कृत वाक्य ।
राना राष्ट्रं धारयति । मनुष्यः प्राणं धारयति । देही देहं धारयति ।
वृक्षाः पुष्पाणि धारपन्ति ।
२ विज्ञानी पुरुः शामसिद्धान्त प्रपंधयति । कः एवं प्रपम्वयि,
शक्नोतिन पंचपसे!
%3D
.
३ स धोरः नदी पारयते । तो पुलो नदी पारयितुं न शश्नुतः ।
पारntoया सर्वेऽपि दालका नदी पारयिष्याति मात्र संशयः

·(२७) ५. जलेन तत् पानं पूरय । मई इदानीं वसा जलेन मैर पूर यामि । या परवः वा पूरयिष्यामि । कः एतत् पात्र अपूरयत् । ५. यथावं तं पुरुपं वीक्ष्यसि तपास या नव पौढयति । त्वं किमय सं एवं पीयसिस के पीटांचकार । ६. से पुरुषा साः स्त्रिया घर्षगांचक्रिरे । कः एवं खी धर्पयेत् । किमर्थ तां पयः १ यः एवं बो धर्षयति सो राजपुस्पैः दंडयते । ७. वायुः वृक्ष कथं बोलयति ? पश्य । त्वं सं किमर्थ भादोलयसि ? यदि वं वृक्ष एवं दोलयधि त िवृक्षात् सर्वाणि फलानि पतिष्यन्ति । ८.वं एवं किमर्थ पिष्ट पिदयसि मर-निर्माणायम एवं पिंटयामि । का भएपान् करिष्यति । सूचना. धाक्य बनविण्याचा असा अभ्यास करून बोलण्यासवरण्यांत मुद्धा अशाच तन्हेच्या वाक्यांचा उपयोग करता येईल, इतरी आपली तयारी करा, असा अभ्यास केला असतां वाचकाना संस्कृतमध्येच बोलण्याचा चांगला सराव होईल.

·- पाठ ६ (म० भारत. यन. १० ६५) वृहदश्व उवाच-सा तच्छ्रयाऽनवद्यांगी सार्थवाहवचस्तदा । जगाम सह तेनैव साथैन पतिलालसा॥१॥ बय काले यतिथे बने महति दारण। तडागं सर्वतो भद्रं पद्मसौगन्धिक महत् ॥ २॥ ददृशुर्वणिजो रम्यं प्रभूतयवसेन्धनम् । बहुपुणफलोपेत नानापक्षिनिषेवितम् ॥ ३॥ निर्मलस्वादुसलिल मनोहारि सुशोतलम् । सुएरिथांतयाहाते निशाय मनो दधु ॥४॥ संमते सार्थवाहस्य विविशुनमुत्तमम् । उवास सार्थः सुमहान्येलामासाद्य पश्चिमाम् ॥५॥ वृहदध उवाच-सामनश्चोगी सुन्दरशरीषयका दमयन्ती तदा तन् सार्थवाहवच श्रुत्वा सस्य वणिजा भाषण पुरवा, सा पतिलालपा दमयन्ती तेन एव सार्थेन वणिनो समूहेन सह जगाम ममे गतवती ॥१॥षय .. अनतर पहुतिथे यहुदिने का समये यतोते बहुकालानंता,महति दारुण पने सवंटो मा सर्वत कल्याण पप्रसौगन्धिकं पमान कमळा सुगन्धिना युकं महत् सदाग कापारम् ॥ २॥ रम्य, प्रमूतग्रसेन्धन बहुतृणकाष्ठपुकं नानापाक्षनिपेक्षित अनेक पाझमिः सेवितं वणिः शु ॥ ३॥ निमक- स्वादुमाल निर्मळमनुरगलपुकं मनोहारी मनोहर सुशीवलं मविशीतकं तडाग घट्वा ते मुपरिबान्तवा मतिपरिधाव-वाहनाः तत्र व निवेशाय मन दभुः ॥ ५ ॥ सार्थवाहस्य मुख्यस्य पाणा समते समग उत्तम धन विषिशु प्रविष्टा । तत्र पानिमा वेला आसाच स सुमहान् पार्थ उपाय तत्रैव निवासं चकार ॥५॥ 1

·यथाधरानसमये निःशवस्तिमित तदा ।
मुझे सार्थे परिधान्ते हस्तियूथमुपागमत् ॥ ६ ॥
पानीयाथै गिरिनदी मदमस्रवणाविलाम् ।
अथाऽपश्यत सार्थतं सार्थजान्सुनहुन्गजाम् ॥७॥
तान्याम्यगजान्दृष्टवा स. धनगजास्तदा ।
खमाद्रवन्त बेगेन जियांसन्तो मदोत्कटाः॥ ८॥
तेपामापतता वेगः करिणां दुःसहोऽभवत् ।
नगाग्रादिय शीर्णानां गृङ्गाणां पता क्षिती॥९॥
स्पंदतामपि नागानां मार्गा नष्टा वनोद्भवा।
मार्ग संरुध्य संसुप्त पभिन्याः सार्थमुत्तमम् ॥ १०॥
मय निःशब्दस्तिमिते मान्ददेरो साध शसे या सरानसमये मध्यरात-
समये सदा परिधान्ते सार्थे सुप्ते सति तत्र इसियूपं हस्तीनौ गजानो यूपं सपा-
गमत् भागतम् ॥६॥ मदप्रसावणाविला मदधायकलुपिता गिरिनदी पानीया
जरुपानाय तत् इस्तियूर्य मागमत् । भय वत् गजयूयं सार्थजाम् सार्थगवान्
सुषहन् गजान मार्य च न पश्यत on दावे सर्वे मौका पन.
गजाः तान् प्राग्यगजान वा सान् जियोप्तत: हिसितुमिच्छन्तः वेगेन
समाद्रवत तेषां परिमभ्यधावन्त ॥ ८॥ भापत्तो माक्रमणकारिणी
गताना वेग: दुसः सहनाप अयोग्पा सभषात् । नगामात् पर्वतामात् शीर्णानां
भिवाना मवएप क्षिती भूम्या पता रागाणा पेगः पथा दुःसदः भवति
वयास सेपो येग. दु:
समभवत् ॥९॥ नागान हसिना पंदतो धात
धमोरयाः पने
उद्भता
मार्गाः मष्टा नाशं प्राप्ठापझिन्या: कमलिन्या
सकामे मार्ग संरुप्प उत्तम साध संमत लामीद ॥ १०॥

·ते तं ममृदुः सहसा चेष्टमानं महीतले । हाहाकारं प्रमुन्चन्तः सार्थिकाः शरणार्थिनः ॥१९॥ धनगुल्मांश्च धावन्तो निद्रान्या घहवोऽभवन् । • केचिदन्तः फरः केचित्केचित्पद्भयां हना गजैः ॥१९॥. निहतोट्राश्वबहुला पदातिजनसकुला । मयादाधापमानाथ परस्परहतास्तदा ॥ १३ ॥ घोरान्नादान्विमुञ्चन्तो निपेतुघरणीतले । वृक्षेप्चारुह्य संरब्धा. पतिता विषमेषु च ॥ १४ ॥ एवं प्रकारहुभिर्देवेनाक्रम्य हस्तिभिः । राजन्धिनिहित सर्व समृद्ध सार्थमंडलम् ॥ १५॥ धारावः सुमहाश्वासीत्रैलोक्यमयकारकः । एषोऽग्निरस्थितः करस्त्रायध्वं धावताऽधुना ॥ १६ ॥ ते सर्वे वनगजा महीतले वेष्टमान यतमान सार्य ममृदुःकारणाधिनः सार्थिकाः पणिजः हाहाकार ममुम्चन्त कुन्त: बहवा मनुष्याः वनगुल्मान् बनस्थितान् घृक्षस्तंभान् धारन्तः निद्राधा अभवन् । फेचिद् मनुष्या: दन्ते. करैः शुण्डाभिः वेचिद् पदयां गजे. इताः ॥ १२॥ मिहतोटाबहुला। उष्ट्राः भवा:निहवाः, पदाविजनसङ्खलाः पदातिजना. सद्कुलिताः भयात् बाधायमानाः च तदा परस्परहवा-परस्परपावेनैव हता. ॥mud मनुष्याः धौरान मादान् विमुम्वन्तः परणीतले निपेतुः । क्षेषु माहा सम्धाः संभ्रान्ता. विषमेषु विषमस्थानेषु पतिताः ॥ १४॥ एवं बहुमिः प्रकार हस्तिमि देवेन देषप्रेरणेन भाफम्य, हेरावन् । सर्व समुदं धनयुषं. सार्यमण्ड विनिहित विशेषेम नाशिवम् ॥१५॥ तदा वन त्रैलोक्पभयका- रकः सुमहान् भारावः कोलाइ मन्द पासीत् । एप का करमद. भनिः सस्थित उत्पन., प्राय रक्षावं, अधुना पाषत ।। १७७ + ·--- रत्नराशिर्वशीर्णोऽयं गृहीध्वं किं प्रधावत् । सामान्यमेतद् द्रविणं न मिथ्या पचनं मम ॥१७॥ पवमेवाऽभिमापन्तो विद्रयन्ति भयात्तदा । पुनरेवाऽभिधास्यामि चिंतय सकातराः॥१८॥ तसिस्तथा वर्तमान दारुणे गजसंक्षये। दमयन्ती च बुबुधे भयसन्मस्तमानसा॥ १९॥ अपश्यद्वशसं तभ सर्वलोकमयंफरम् । अष्टपूर्व तद् हवा याला पद्मनिभेक्षणा॥ २०॥ यं नराशिः नाना राशिः विशीणः पवितः सं गृहीध्यं, किं प्रधावत' एवर द्रायणे सामान्य साधारणं उभयोः सम यसते, मसिन् विपये मम वचने मिथ्या ग॥७॥ तदा एवं एवं अभिमापन्त: मपात् मिति । दे सकातरा समयाः जनाः ! पुनः पुष मभिधास्यामि, कथयिष्यामि, चिंत. पध्वं विचारयध्वम् ॥ १८॥ रास्मिन् दारुण भयको जनसंख्य जनानां नाशे तथा पतमाने सवि मयसंग्रतमानसाः भयेन असमानसाः दमयन्ती पुबुधे मागृति माता ॥ २९॥ता सर्वलोकमयंकरं सर्वलोकगयापदं पैशसं पलेशं मपश्यत पनिभेक्षणा कमलसाशकांपना पाला दमयन्ती तत् अदुष्टपूर्व दवा मयभाग२०॥

·. पाठ ७ १ लद् [ वर्तमानकाळ ] ( परस्मैपद) १ भक्षयति, भक्षयतः, भक्षयन्ति । २ भक्षयसि, मायथा, भक्षयथ । ३ भक्षयामि, भक्षयारः, भक्षयाम । (आत्मनेपद) १ भक्षयते, भक्षयेते, भक्षयन्ते । २ भक्षयसे, भक्षयेथे, भक्षयध्वे । ३ भक्षये, भक्षयावहे भक्षयामहे । २ लिट् (अनद्यतन परोक्षभूतकाळ परस्मैपद)-१ भक्षयविकार, मलयां. चक्रतु , भक्षयांचा । २ मझयांचर्य, मक्षयाचमथु , भक्षयाचक्र । ३ भक्षयो- चशरन्चर, मशयांचव, भययाचन ॥ (यात्मनेपद) १ भक्षयोचरे, भक्षयाचमाते, भक्षयांचकिरे । २ भक्षयां. वापे, भक्षयाचकाभे, भक्षयांचफुझे । ३ भक्षयाचके, मायाचनदे, भक्षणे चमहे। . (सघना-ये " भक्षयो " च्या पुढे आस, बभूव " इत्यादि लागूनसुद्धा " मायामास, मक्षयोवभूर " इत्यादि रूप होतात याविषयी पूर्वी. मुसा लिहिलंच आहे . २ लुर । भनयतन भविष्यकाळ, परस्मैपद] १ भापता, महायतारी, भमयितार। २ भनायिनाशि, भक्षयितास्थ , भक्षपितास्थ । ३ मक्षमिनास्मि, मक्षायेतास, भमपितामः । (आमानेपद) मशयिता, मतितारी, भवार्यतार । भयितासे, भक्षमि. हासाथै, भायगध्धे । मनायता, भयाखहे, मक्षवितास्महे ।।

·४ लट् [गविष्यकाळ ] [ परस्मैपद ]- १ भक्षयिष्यति, भक्षायिष्यतः, भक्ष- यिष्यन्ति २ भक्षयिष्यति, भक्षायध्यथः, भक्षयिष्यय । ३ मक्षयिष्यामि, भक्ष- यिध्याव भक्षायप्याम. ॥ + [भारमनेपद] १ भक्षयिष्यते, भक्षयिष्येते, मझायध्यन्ते । २ भन्नयिष्यसे, मक्षयिष्येये, मक्षायव्य चे । ३ भवयिध्ये, भायप्यावहे, मक्षायिभ्यामहे । ५ लेद याचा प्रयोग वेदामध्येच होत असतो.] ६ लोद [ भाशीर्वाद-परस्पद ]-- १ भक्षयतु-भक्षयतात, भक्षयताम् , भक्षयन्तु । २ भक्षय-भक्षयता, भक्षयतम्, भक्षयत । ३ भक्षयानि, भक्षयाव, भक्षयाय. (आत्मनेपद ) भक्षयताम् , भक्षयेताम् , भक्षयन्ताम् । २ मवयस्थ, मक्षयेथाम् , भक्ष्यध्वम् । ३ भक्षय, भक्षयाहहै, भक्षयामहे । ७. लट् (अनद्यत न भूतकाळ ) (परस्मोपद) १ अमक्षयत् , अमक्षयताम् , भमक्षयन् । २ अगक्षय, भगक्षयतम् , अभभयत । ३ अभयम्, अभक्षयाय, अभक्षयामा [आत्मनेपद ] १ अभक्षयत, अभक्षयेताम् , अभक्षयन्त । २ भभक्षयमा अभश्चयेषाम्, अभक्षयध्वम् । ३ अमक्षये, अभक्षयावदि, अभक्षयामहि । स.लिए [विध्यर्थ-परस्मैपद-१ भक्षयेत्, भक्षयेताम् , भमयेयुः । २ भक्षयः, भक्षयेतं, भक्षयेत । ३ भक्षयेयं, भक्षयेव, मायेम । आन्मनेपद] १ भक्षयेत, मश्येयाताम्, भक्षयान् । २ भक्षययाः, मक्षयेयाथाम् , मक्षयेय । ३ भक्षयेय, मक्षयेवहि, भयेमहि । ५ [सं.स.शि.गा..]

·(३४) -- - प्रथ- ग्री - च - [ " %3D यानतर दहाव्या गणाचे धातु पहा- दशम गण उभयपदी धातु. प्रसिद्ध करणे] प्रथयति ते । प्रथयांचमार । [रानुष्ट होणे ] प्रीणयति ते। प्रीणयाचकार । वध् - [पाधणे ] बाधयति ते । याधयांचकार । ] बंधयति-ते। यधयाचकार । भः = [ खाणे | भक्षयति-ते । भक्षयाचकार । [विचार करणे ] भावयति-ते। भाक्याचकार । [अलकार घालणे ] भूषयति-ते । भूषयांवकार । मड् = [भूषित करणे) मायति ते । मडयाचकार । मंत्र [विचार करणे ] मनयति ते । मंत्रयाचकार । [पूजा करणे ] मइयति ते । महयाचकार । मान = [ सन्मान परणे] मानयति ते । मानयोचकार । मार्ग = [ शोधणे ] मार्गयति-ते। मार्गयाचकार । मा = [ शुद्ध करणे ] मार्जयति-ते । मार्नयाचकार । मिश्र - [मिश्रण करणे ] मिश्रयति-ते। मिश्रयांचकार । मुच् = [मुक्त करणे ] मोचयति-ते। मोचयांचार । [मुतणे ] मूत्रयति-ते 1 मूत्रयाचशर । मृज् [शुद्ध करणे ] मार्नयति-ते। मार्जयांचकार । भए % [ सहन करणे ] मर्षयति-ते । नर्पयाचार। यत्र - [धंधन करणे ] ययति-ते । यंत्रयाचकार । यम् - [मांधणे ] यमयति ते । यमयाचकार । [ योजना करणे] मोजयति-ते। योजयाचकार । रख - [रचना करणे] स्वयति ते । रचयाचकार । रस् = [ रस घेणे रसयति-ने। रसांचकार । मह -

·(३५)
संस्कृत धाक्ये.
१. विश्वामित्रः ग्रंथ रचयतिका एतत् अरचय? यः एवं भरचयत्
स इदानी कुन गतः?
२. मृत्यः प्रभातसमये मम स्थान मार्जयति । ते सर्वे दासाः तत्र न
मायांशत्रुः । वं श्वः मायिष्यसि किम् ?
३. यथा मयः मूम्रयति, तथा श्वा न मूग्रयति । इस्ती प्रभूतं मूत्रलि,
परन्तु मत्स्या न मूत्रयति ।
४. मनुष्यः स्वदेई अलंकारः भूषपति । ज्ञानी पुस्पा एवं न भूषयति ।
तस्य विधा पुर महंकारः भवति।
५. इदानी कम भक्षयति? या भक्षयितुं न इच्छति, सहता स्थानान्
दूरं गच्छतु।
१. रामः प्रीणांचकार । युधिष्ठिरः अपि सनि मित्रान् ममीणयत् ।
किवं तया प्रीयिप्याम?
७.सर्वाणि अपि भैषज्यानि सस्मिन् पात्रे मिश्रयावं तत् सर्व मिश्र.
यितुं समयः मसि पान कदा ते वैधाः अपमानि मित्रांचकु. !
८. राजा प्रीत्या सर्वान् दासान् अधवाश्वो वामोचयिष्यति। ते राजपुरुषा.
तान् सर्वान् मोचपांचछु ।
याप्रमाणे संस्कृत याक्ये बनवून दहाव्या गणान्या धातूंचा ठिकठिकाणी उपयोग
करण्याचा अभ्यास पाचनीचाडवावा.

·.
संस्कृत वाक्ये.
१. कस्विर देवता खोमपति । यजमानः स्वोमांचकार।
२ भई मोदकान् स्वादयामि । का रसं अस्वादयत् ।
३ नाः पशून् हिंसपति । व्याघ्र हसिन सियति ।
याप्रमाणे थोडयोध्या धातूंचा उपयोग करून नेहमी वाक्ये वनविण्याचा अभ्यास
विशेष फरारा या पुस्तकात दिले आहेत इतके दहाव्या गणाचे धातु जरी
वाचगनी नीट ध्यानात ठेवले, तरीसुद्धा संस्कृत भाषा खाना पुष्कळ लोकर
ममजू लागेल धातूंची हो चांगली समजू लागली, म्हणजेच संस्कृत भाषा
सहज समजू लागते.
वर सांगितलेले दशम गणाचे उभयपदी धातु आहेत या गगांत प्रायः फत
परस्मैपदाचे धातू नसतातच. उभयपदी जे धातु असतात, त्याची परस्मै व
मात्मनेपदाची हर्षे होत असतात. परंतु केवळ आत्मनेपदी धातु काही थोडे
आहेत, त्यापैकी पुढे काही दिले आहेत, ते पहा-
दशम गणाचे धातु.
आत्मनेपदी धातु.
अर्थ [मागर्गे ] अर्थयते । अर्थयांचके । अर्थयिता । अर्थयिष्यते ।
कुरम् = [निंदा करणे ] पुरसयते । कुरसयाचके । कुत्सयिता। कुरसयिष्यते ।
गंष् - [हिंसा करणे ] गंधयते । गंधयोचके ।
गई घिमेंड करणे ] गर्वयते । गर्मयांचके । गर्वयिता । गयिष्यते।
चित् = [विचार करणे ] चेतयते । तयाचके।
त = [निंदा करण] तर्जयते । तर्जयांचके ।
गुद - [तुटणे ] पोटयते । त्रोटयाचके।
।
S

·(४३) । दंश = [दंश करणे ] दंशयति । दशयांचके । दंस -[देश करणे | दसयते । दसयांचके। भर = [निंदा करणे ] गर्सयते । भर्सयाचक्रे । मृग् = [ शोधणे ] भृगयते । मृगयांचके । यक्ष [ पूजा करणे ] यक्षयते । यक्षयांदके। = [वीर्यसन होणे ] वीरयते । वीरयांचके । संग्राम् = [ युद्ध करणे) संपामयते । संग्रामांचके । या धातूंची रूपे फक आत्मनेपदाच्या रूपाप्रमाणेच होत असतात. आत्मने- पदाची ही पूर्वीच्या पध्यांतून दिलीच आहेत. त्याप्रमाणेच यांचीही रूपे बनवून %3D धीर साक्य करा - संस्कृत वाश्य. १. भिक्षुकः धनं प्रार्थयते । एवं नि मापसे ! मई पर्थये । स तदा मधयांचनेते अर्थांचक्रिरे। २. धीर: गर्भपते । पीरपुरुषा गयिष्यन्ते । स्व एवं मा गर्वय। यूर्य गर्वांचकृो । ३.६ घेतमसे । सबै पेवयिष्यन्ते । स घेतांचकार । ५. सर्पः मनुष्य देशयते । सर्प मनुष्यान् दंशषिरन्ते । ५. राजा रामपुरुषान् भरसयते । क पनं एवं भरतयेत् । १. रामायने म्याम मृगयो । मृगपसे !ि ७.प.धीरयते स एव पीर: भवति । पुरुषाः पानिपतन संग्रामांचकुः । ९ गंधपिप्पसे घेत् सिकिं करिष्यति ! १०. भ्रातरः परस्परं कुत्सयां: । याप्रमाणे वाक्य बनवून पाचशानी सोचा नेहमी बोलम्यांत उपयोग करावा. ८.स

·(४२)
.
संस्कृत वाक्ये.
..वि देवता स्तोमयति । यजमानः स्तोमांचकार।
२ भई मोदकान् स्वादयामि । का रसं भस्वादयत् ।
३ नरः परुन् सियति । व्याघ्र हसिनं हिंसयति ।
याप्रमाणे योदयोन्या धातूंचा उपयोग करून नेहमी वाक्ये वनविण्याचा अभ्यास
विशेष करावा. या पुस्तकात दिले आहेत इतके दहाव्या गणाचे धातु जरी
वाचानी नीट ध्यानात ठेवले, तरीमुद्धा संस्कृत भाषा साना पुष्कळ
लौकर
ममजू लागेल धातूंची रूपं चागी समजू लागली, म्हणजेच संस्कृत भाषा
सहज समजू लागते.
पर सांगितलेले दराम गणाचे उभयपदी धातु आहेत या गणांत प्राय: पफ
परस्मैपदाचे धातू नसतातच. उभयपदी जे धातु असतात, त्यांची परसी व
आत्मनेपदाची रूपे होत असतात. परतु केवळ आत्मनेपदी धातु काही थो
आहेत, त्यापैकी पुढे काही दिले आहेत, ते पहा-
दशम गणाचे धातु.
आत्मनेपदी धातु.
अर्थ = मागणे ] अर्ययते । अर्थांचके । अर्थयिता । अर्थयिष्यते ।
कुत्स् = इनिंदा कर्णे ] पुरसयते । कुत्सयांचके । कुरसयिता । कुस्सयिष्यते ।
गं [हिंसा करगे ] गंधयते । गंधयांचके ।
गई घिमेंड करण] गर्वयते। गर्वयांचके । गयिता । गर्वयिष्यते।
विद = [विचार करणे चेतयते । चेतयाचके।
त - [निंदा करणे ] तर्जयते । तयाचके।
अट् = [ तुट, ] भोटयने। त्रोटयाचके।
-
।
।

·(४३)
7
.
दंश - [दंश करणें] दंशयति । देशांचके ।
दंस = [दंश करणे | देसयते । दसयांचके ।
भर = [निंदा करणे] भसयते । भर्सयांचके ।
मृग [ शोधणे ] गृगयते । मृगयांचके ।
यक्ष = [ पूजा करणे ] यक्षयते । यक्षयाच ।
चीर = [ वीर्यवान् होणे ] धीरयते । वीरयांचके
संग्राम् [युद्ध करणे] संपामयते । संग्रामांचके।
या धातूंची रूपे फक्त आत्मनेपदाच्या रूपाप्रमाणेच होत असतात. आत्मने-
पदाची हो पूर्वीच्या धड्यांतून दिलीच आहेत. त्याप्रमाणेच यांचीही रूपे पनवून
वाक्य करा-
संस्कृत वास्य.
१. भिक्षुकः धनं प्रार्थयते । किं न मायसे ! भहं बर्थपेस तदा
भर्थांचकेतेपर्ययांचक्रिरे।
२. बीरः पर्षयते । पीरपुरुषा गर्वयिष्यन्ते । वं एवं मा गर्वय । सूर्य
गर्वयांचढे ।
२. तपसे । स चेवयिष्यते । सतपांचकार ।
५. सर्पः मनुष्यं देशयते । सो मनुन्यान् दंशयिन्ते।
५. रामा राजपुरुषान् भरर्सयते । क पमं एवं भरलंयेत् ।
६. राजा पने व्याधं मृगयते। मुगयसे किं !
७.पः धीरयते स एव चोरः भवति ।
८. सबै पुरुषाः पानिपवनगर संग्रामाचक्षुः ।
९ एवं गंधयिष्यसे घेत् at सकिरिष्यति !
१०. भातरा परस्परं कुरसयां: ।
याप्रमाणे वाक्य बनवन वाचकांनी त्यांचा नेहमी बोलण्यांत उपयोग करावा,
।

·(४५) 1 मम पीवता विना पाटेकी, माहितं, कीतं चा बदरतेन मया था न शय होपयितुम् । मदं पुन. धनात् भाना लक्ष्मणेन सह यदा प्रत्यागतो गधि- ध्यामि तदा धिम्याः पतिर्भविध्यामि । " इति । पुनः भ्रातः पादयोनिपत्य भृशं पार्थयामास भरत:- "बहमेकस्तु सुमहदाज्यं नोरस रक्षितुम् । एवं हि शक्तः लोकस्य परिपालने " इति । राम पुनरवाच- "हे भरत ! लक्ष्मीचन्द्रादपेयात् हिमवान् वा पर्वतः हिम यत्, सागरो वा पेलामटीयात्, म स्ख प्रविज्ञां त्यजेयम् ।' इति। भररोनापि प्रतिज्ञातं । ल मा च "लायें। देखि सब पादुके । एते हि सर्व राज्यस्य योगक्षेमं विधास्यतः ।" इति तदा रामस्तथा कृत्या पादुके भरताय प्रायश्चत् । सोऽपि पादुके संमणम्य उदाच-" चतुर्दश वर्षाप्रद जयाचीरधारी पसिष्यामि नगराद् यदिः, बागमनं तव बाकाक्षन् रो पादुकयोः उपरि राज्यतनं न्यस्यामि । संपूर्ण हि चतुर्दशे वर्षे इनि यदि न प्रक्ष्यामि स्वा, हुताशनमेव प्रवक्ष्यामि ।" इति । तथेति राम. प्रतिज्ञाय सादरं शनुनं भरतं परिष्यस्य उवाच- मातर कैकेयी माता प्रति सेपम कुरु।" इति । " रक्ष इत्युक्त्वा मधुपरीलामो रानः प्रातरं भार्स विसर्ज। भावोऽपि राघवं प्रदक्षिण चकार । संपारगृह्य पादुके च स अयोध्या माजगाम । सतो माता अयोध्या निक्षिप्य भरतोऽयचीद- " गई नंदिमाम गामेष्यामि। "ततो मत्रिणामनुमने भरतो सुनिवेषधरो मंदिमामेऽसत् । भभिपिव्य तमार्यपाङके सर्वदा तदधीनो राज्यं कारयामास । " ·(४४) पाठ १० शोचतो वेषो रामभरतादीनां रजनी कमाते भरतो राम- चन्द्र सुहनमध्ये उपठिष्टममवीद- "मे माता कैकेयीत्वया सविता । रावं च मधे दराम् । तदेव राज्य सुभ्यम ददामि। अकण्ट भुक्ष्व राज्यम्। इति । रामरतु लदा भरसं एवं समाचापयत् । राम उवाच- "न बामना बामचारो हि पुरुषः। किंतु अनीश्वर । मऽपि क्षयान्ता । योगा वियोगान्ता । मरणान्तं च जोषित । भवस्व स्वस्थो भय । भयोध्यो गट, शोकं त्यत । यथा पित्रा नियुकोऽसि तथा सुरु । अहमपि पुषणकर्मणा तेनैव पित्रा यत्र नियुक्तीस्मि सवाऽस्यायस्य शासन परिप्यामि । उभयोरपि भावय सरिता मान्य एका" भरत उवाच- 'हे सत्यप्रतिज्ञ राम! मपि प्रोषिते तर अनिष्ट पार्ष क्षुद्या मात्रा कृतम् । बद्धोऽसि धन्धेन सेन इमा मातर पापकारिणी न हन्ति । सात ध न परिगर्ने समस्या दैवतम् । को दि धर्मेश इंदा कुर्यात गिय परिचिकीर्ष , पन्तका दि प्राणिन गुमन्त इति शुरा । तस्प्रत्यक्षीकामत्र । प्रातु भगन् सर्वान् । एव च भरपय पर च क्षा। का जटा घराशनम् । दि भवत पालः मानेन स्थानेन जन्मगा चमोऽभीत निष्ठति कयं भूमिपालयिन्यापि मा किरिवषादक्ष । मोचवता साध महमति गमिष्यामि वनम् ।" इति । प्रतापरवा रक्ष्मणाममो राम' पुनः प्रत्युगच हे प्रातः! पुरा लि तव पित्रा देवासुरममामे सब जनन्य दो घरी दत्तौ । तामा राम्या सासघ माता व राज्य मम घ प्रमाजन भयाधत । सोऽहं पितुः सत्यवादे स्ति , भवागपि पितरं मस्ययादिन कर्तुमईति। मले लोक प्रतिष्ठितः। भूमि कीर्वि गो हती सत्यमेव समनुपर्तन् । सत्यमेव रावो भजेत् ।

·(४५) मम जीयता रिमा यादीतं, भादितं, की या सदरसेन मया चा न शश्य कोपयितुम् । मई पुनः धनात् भ्राता लक्ष्मणेन सह यदा प्रत्यागतो भषि- यामि तदा पृथिव्याः पतिर्भविष्यामि ।"इति । पुनः भ्रातुः पादयोनिपत्य भृशं पार्थयामास भरत:- महमेस्तु सुमहदा मोरसहे रक्षितुम् । पं हि वक्त लोकस्य परिपाकने "इति । राम पुनरुवाच- "दे भरत ! लक्ष्मीचन्द्रादपेयात् हिमवान् या पर्वस: हिमं त्यजेत्, सागरो या वेलामनीयान, न वह प्रविज्ञा त्यजेयम्।" इति। भरतेनापि प्रतिज्ञातं । स माह च "बायें। देहि तय पादुके। एते हि सर्व राज्यस्य योगक्षेमं विधास्यतः।" इति " रक्ष सदा रामस्तथा कृत्या पादुरे भाताय मायरछत् । सोऽपि पादुके संमणम्य उवाच-" चतुर्दश वर्माणाई जयाचीरधारी वसिष्यामि नगराद् यहिः, भागमनं तव बाकांक्षन् ते पादुकयोः उपरि राज्यतंत्र न्यस्यामि । संपूर्ण हि चतुर्दधे वर्षेऽइनि यदि न वक्ष्यामि खो, हुताशममेव प्रवक्ष्यामि ।" इति । तथेति रामः प्रतिज्ञाय सादरं शत्रुघ्नं भरतं परिष्वज्य ४वाच- माचर फैया मातां प्रति रोप न कुरु।" इति । इत्युक्त्या अश्रुपरीडाक्षी रानः भातर भातं विसर्ज। गरवोऽपि राघवं प्रदक्षिण चकार । संपरिगृह्य पादुके च स अयोध्या भाजगाम । अयोध्या निक्षिप्य भरतोऽधीत- “गई नंदिमाम गमिष्यामि।" तो मंत्रिणाममुमने भागो मुनियेषधरी नंदिप्रामेऽवरात् । अभिपिच्य तमार्यपादुरे सर्वदा तदधीनो राज्य कारयामास । सतो माता ·सर्वेषु मरतादिषु भयावेपु समक्ष्मणो रामचन्द्रस्त्र पार्स बाजार पतो मुनिमिरभ्यनुज्ञातो रामचंः समायः वनं प्रविष। पंडकारण्यं प्रविश्य तु रामस्वापसासर दर्थ लापमा सिद्धाब वान् रामचन्द्रादीन् पयाग्याय तर्पयामामुः । कृताविष्वास्तु मुनीनामंत्रय धनमेवाऽम्यागाहन्त रामलक्ष्मणौ वत्र भैरवं पुसाई विरा नाम राक्षसं दहशतः ।पक्रम्य वैदेही विराधोऽप्रवीत् । “मविदति ममे यं भार्या । रुधिरं च युषयोः पास्यामि ।" इति । रामलक्ष्मी तो दो शरवर्षे ववर्षतुः । सौमित्रिः सध्यं रामोऽपि तस्य दक्षिणं पाहुं भक्ष राम- बाणन बिर: विराषः भूमी पपात ममार च । एवं विराध राक्षसं हवा भरभंगस्याश्रम पमिबग्मुः । परमंगेणापि रामस्य बाविध्यं यथायोग्य कृतम् । शब्द सुहद्- मित्र = शोक करणारा | किल्विष = पाप रजनी = रात्र सत्यवाद - सत्यवचन अनुवर्तते = पाठीमागून चालतो सान्वित - शांत केला मजेत् = सेवा धरावी. अकंटक निष्कंटक, दुखरहित विक्रीत = विकलेले समाश्वासयत् = धीर दिला कामयार3 मनाला घाटेल क्षयांत - नाश शेवटी आहे तसा व्यवहार असें. स्वस्थ-शांत. कीत = खरेदी केले. नियुक्त मुर्श शासन आश अपेयात् = निघून जावे प्रोषित %= प्रवासाला गेला हिमवस् = हिमालय पर्वत - राखले - प्रेरित.

·(३७) गई - निंदा करणे हिम = बर्फ. परिचिकापुं: - इच्छेप्रमाणे अचपरीताक्षः अधूंनी करणारा. ज्याचे डोळे भरले आहेत. प्रत्यक्षीकृत = प्रत्यक्ष केले. वेला = सीमा. धातु - रक्षण करो अतीया - उलंघन करील हुताशन = अग्नि पादुका: सडावा. परिप्वज्य = आलिंगन देऊन. प्रायच्छत् = दिले. "रोपः = शोध संप्रणम्य = नमन करून विससर्ज = सोडून दिले. आकांक्षन् - इच्छा करणारा प्रदाक्षणं = प्रदीक्षणा वासः- राहणे अपयात - मेलेला अरोचयत् = पसंत केलें. भैरय = भयंकर अभ्यनुज्ञात = आज्ञा केलेला. पुरुपाद: - मनुष्यभक्षक मपडल: समूह सीमितिः - लक्ष्मण आमंत्र्य - बोलावून. समासाः। १. रामभरतादयः = रामच भरतम राममरती । रामभरतौ भादौ येषां ते रामभरतादयः । २. सुहन्मध्यं सुहृदां मध्य । ३.अटक - न विद्यते कंटकाः यस्मिन् वन्। ४. कामचारः = पानं यथा स्यात् तथा परति । ५. अनीश्वरः = न ईश्वरः। ६.यान्तः क्षयः अन्त यस्य । ७. मरणान्त -मरण भन्ते यस्स

·(१८)
८. स्वस्थ - ससिन् रिस्तः।
२. पुण्यकर्मन् - पुष्य फर्म मस्य ।
१०. सत्यप्रतिक्षः = सत्सा प्रतिज्ञा यस्य ।
११. धर्मशः = धर्म जानाति इति ।
१२. प्रजापालन = प्रजानां पालनं ।
8990saram
RRANGE
समाप्त
REEEE

·अंक १५ ॐ
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
[संस्कृत भाषेचे अध्ययन करण्याचा सोपा उपाय]
भाग १५ वा
लेखक
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
अध्यक्ष- स्वाध्याय-मण्डल, साहित्य याचस्पति, गीतालकार
तृतीय मावृत्ति
रांषत् २०१• शके १८७५ सन १९५४
मूल्प ८ आणे
,

·दुसन्या, चौथ्या व सहाव्या गणांचे धातु १३ व्या भागात पहिल्या गणाच्या धातूचों में कशी बनवावीत, हे सांगितले २१४ व्या भागात दहाव्या गणाच्या धातूची कशी बनवावीत ते मागितले. याच दोन गणाचे धातु विशेष उपयोगी असून याची संख्या इतर सर्व गणाच्या सख्येपेक्षा जास्त आहे, म्हणून या दोन गगाच्या धातूचा अभ्यास जर नीट झाला, तर संस्कृतमधील अर्ध्याहून अधिक धातूंचा वाचकाना परिचय होईल. घाकीचे धातु उरलेल्या आठ गणांत थोडे थोडे वाटले गेले आहेत. या आठ गां- की, दुसऱ्या, चौथ्या व सहाव्या या तीन गणान्या धातूंची रूपे कशी बनवाद- याची त्याची माहिती आता या भागात द्यावयाची आहे या तीन गणांचा बागला अभ्यास करन वाचकांनी संस्कृत भाषेमध्ये आपली अधिक प्रगति करन घ्यावी. सहाव्या गणाच्या धातूची रूपे बनविज्ञ बरेंच से आहे. म्हणून प्रथम सदाव्या गणाचीच माहिती या पुस्तकात दिली आहे त्यानतर चौथ्या व दुसन्य गणाची माहिती दिली आहे. लेखक श्री.दा. सातवळेकर मुद्रक आणि प्रकाश-३. धी. सातपळेकर, बी.ए, भारत-मुद्रणालय, स्वाध्याय मंडळ, मानन्दाश्रम, रिहा-पारदी (जि सुरत) ·संस्कृत-स्वयं-शिक्षक पंचदशो भागः। पाठ १ सहाव्या गणाचें धातु प्रथम गणाच्या धातूंना प्रत्ययापूर्वी 'अ' लागतो आणि दहाव्या गणाच्या धातूंना अय' लागतो, हे १३ व १४ या भागांमध्ये सांगितलेच आहे. त्याच- प्रमाणे या सहाव्या गणाच्या धातूंना 'अ' लागतो. पहिल्या गणाचा 'अ' व सहाव्या गणांचा 'अ'यांत थोडा फरक आहे. तो असा की, पहिल्या गणाच्या 'अ' च्या पूर्वीच्या हख स्वराचा गुण होत असतो व सहाव्या गणाच्या : च्या पूर्वीच्या स्वराचा गुण होत नाही. जग- १ युध् = (जाणणे) प्रथम गण = बोधति, योधतः, बोधन्ति । २ गुरु = ( शब्द करणे पष्ठ गग = गुजति, गुजत्तः, गुजन्ति । 'बुध्' धातु महाव्या गणाचा असता तर त्याचे रूप 'बुधात' असे झाले असते आणि तसेच 'गुज्' धातु हा पहिल्या गणाचा असता तर याचे रूप 'गोजति' असे झाले असते. इतका या दोन्ही गणांमध्ये फरक आहे. पाचकांनी ह्या भेदाकडे विशेष लक्ष्य द्यावे. पारीच्या सहाय्या गगाच्या घातंनी रूपें पहुने प्रथम गणाच्या रूपांप्रमाणेच होतात. फस पर सागितलेला गुण होण्या न होण्याचा परक्य विशेष महत्त्वाचा आहे. आता या गमाच्या धातूंची र पुढे दिली आहेत, ती पहा- - ·(४) चल्% चालणे (पठ गण) १ लट् = ( वर्तमान काल ) = , चलति, चलतः, चम्ति । २ चलसि, पलया, घरुय । ३ चलामि, चलाया, पलामः । २ लिट् = ( अनयतन परोक्ष भूत) = ! चचाल, चचलतः, चचलु । २ चचलिथ, पचलथुः, चचल । ३ चचाल, पचलिच, वचलिम। ३ लुट् = (अनद्यतन भविष्य) = ! चलिता, चलितारी, चलितारः । २ चलिताति, चळितास्था, लितास्थ । ३ चलितासि, चलितास्वः, पहिवास.।। ४ लद्- ( भविष्य. ) = चालेम्पति, चलिप्यता, चरिष्यन्ति । २ चलिष्यति, चलिष्यथा, चलिप्यथ। ३ चलिष्यामि, धलिप्यावा, पलियामः। ५ लेट् =( याचा प्रयोग येदामध्येच होत असतो.) ६ लोट् - (आशार्थ ) = ! चलतु, पळताम्, चलन्तु । २ पस, चलतम, पल ।चलानि, चलाव, चलाम । ७ल % ( भनद्यतन भूत) अचछत्, मचलताम्, मचलन् । २ अघळा, भलतम्, मचऊत ३ चळम, मचकाव, अचमामा ८ लिट् = ( विधिलिङ्) - 1 चलेत , पलेवाम् , चलेयुः । २ घले, चरेतम् , चले।। ३ चलेपम्, चकेव, घव, घलेमा (आशीलिम्) = चयात्, पल्यास्ताम्, 'घल्पासुः ॥२ चल्या', घल्याम्ताम्, चल्थात ।।चल्यासम्.चल्यास्व, चल्यास । ९लई - (भूतकाळ.) पचाळीत्, मचालिष्टाम्, पचालिषु.। १ मचाली, मघाविष्ट, मचालिष्ट । मचालिपम्, मा. लिम्व, अचालिम 1 १० लुङ् = (हेतहेतुमद्भावार्थ) = , मचाळिध्यत्, अचलिप्यताम् , मचालिष्यन् । २ मलिष्या, भचलिप्यतम् , मधलियत । ३ मचालष्यम्, मचलिप्याव, अचलिष्याम । ।

·.
चाचकांनी अशा त-हेने सहान्या गणाच्या धातूंची परस्मैपदी रु यनवावीत.
सहाव्या गणाचे धातु
परस्मैपद
(इच्छा करणे ) इति । इयेष । एपिता, एटा। पविष्यति ।
उज्म् = (सोडणे) शति । उज्ज्ञांचकार । उम्झिना । जिसष्यति ।
नाच् = (स्तुति करणे ) चति । भानर्च । मार्चता । भर्चिष्यति ।
कच्छ (जाणे) ऋच्यति । भानछ । ऋच्छिता ऋच्छिष्यति ।
कुच् = (सकोच होणे) कुचति । चुकोच । फुचिता। कुधिष्यति ।
कुर = (फुटिल होणे ) कुटति । घुकोट । कुटिवा । कुटिष्यति ।
कृत् = (पापणे) कृन्तति । चर्त । कर्तिन। । कतिष्यति, करस्यति ।
- (फेंकणे) किरति । चकार । करिता । करिष्यति ।
= (सरचटणे) शुरति । चार क्षोरिता। क्षोरिष्यति ।
-(शौच करणे) गुवति । सुगाव । गुना । गुष्यति ।
गुज - (शद करणे ) गुजति । जुगोज । गुजिता । गाजेष्यति ।
गुब्ज़ = (अस्पष्ट शब्द करणे) गुमति । जुगुम । गुजिता ।
गुंजिन्यति।
(गुंफणे ) गुफति । जुगुरफ । गुंफिवा । गुफिष्यति ।
= (गिळणे ) गिरति । जगागरिता । गरिष्यति ।
= गिलति। जगाल। गलिता गलिष्यति ।
घुर - ( शन्द करणे ) पुरवि । जुघोर । घोरिता । घोरिष्यति ।
पूर्ण = (शिरवणे) घूर्णति । अपूर्ण। चूर्णिता। पूर्णियति ।
चल् = (चाल) पति । चचाल । चलिता। चलिम्पति।
संस्कृत वाक्य।
कि मि मि इछता? ते झोरितु रछन्ति । १ का
stats एपिध्यति । सर्वे बालकाः धावि, पपिप्यन्ति किम् ।

·२पंडिताः परमारमानं ऋचन्ति । क एवं देवं भान ? यदि एवं भर्थि पसि ताहि महमपि देव तथा माघेप्यामि । ३ या काष्टकार काष्ठ कृन्तति, तथा पर्यन वाम नापितः केशान् कृन्तति । ४ माठकः बाल केन सह गुजति । तदा एवं कः जुगोज ? यूयं कदा गुजिष्यथ ? सबै पुरुषाः तत्र गुजन्ति । ५ बालिका पुष्पाणा मालाः गुम्फन्ति । मालाकारः उद्यानात् पुष्पाणि मानपति, माल च गुंफति । वं कदा मालो गुम्फिध्यमि । ६ पत्रकार: चक्राणि घूर्णति ।वं किं चूर्णसि ? या स पूर्णियति, तदा स्वं किं करिष्यात? ७ सर्व मानवाः सायकाले भ्रमणाप बलिप्यनित किम् । बालका भ्रमणाप चलन्तु त्वं भपि भ्रमणाय चल । वाचकानी याप्रमाणे धातूंची रूपे बनवून त्याचा वाक्यामध्ये उपयोग करावा आणि आपला अभ्यास वाढवावा. आपल्या रोजच्या व्यवहारामध्ये सुद्धा अशाच तन्हे वाक्ये बनवून त्याचा बोलण्यासवरण्याच्या कामी नेहमी उपयोग केला असता याचकांचा मंस्कृताचा अभ्यास बराच होईल पाठ २ आता या घड्यात महाध्या गणाच्या धातूंची काही परस्मैपदी र दिली आहेत. ती पाठ केली असता पाचकाना सहाव्या गणाच्या इतर धातूंचों रूपही सहज करता येतील. जुड़ = (जोडणे,) । १ल- ( वर्तमान काळ) = पुति, जुइतः, जुन्ति । २ जुपि, जाधः.जरथ । २ जुडामि, जुडावः, जुडामः ।

·)
तिल् - (तेल लावणे.)
२ लिट् = ( मनद्यतन परोक्ष भूत) हितेल, तिनिलतः, तितितुः ।
तितेलिय, तितिलथुः, तितिल । २ तितेल, तितिलिव, तितिलिम ।
तृप - (तृप्त होणे.
३ लुट् = (अनद्यतन गविष्य.) - तर्पिता, तर्पितारी, तर्पितार।
२ तपितासि, तर्पितास्यः, तपितास्य । ३ तर्पियामि, सर्पितास्वः, सर्पिताम्मः।
सूचना-- या धातूची 'ता, प्रप्ता' अशीही रू होतात.
घुट - (तोडणे)
लट्- (भविष्य) १ टिप्पति, त्रुटिप्यता, त्रुटिष्पन्ति । २
त्रुटिप्यास, त्रुटिष्यमा, त्रुटिष्यथ : ३ त्रुटियामि, त्रुटिप्यावः, श्रुटिप्पामः।
५ लेट् ( याचा प्रयोग फक्त वेदामध्येच होत असतो.)
धु = (हालघणे.)
६ लोट् ( आज्ञार्थ ) - धुनु, भुवताम् धुवन्तु । २ धुव, धुक्तम्,
शुवत | ३ धुवानि, धुवाय, धुयाम ।
( स्तुति करणे.)
७ लङ् (अनद्यतनभूत) 1 अनुवत् , अनुक्ताम्, अनुसन् ।
२ मनुव मनुचतम्, अनुयत । ३ अनुवम् , अनुवाद, अनुवाम।
याचप्रमाणे गहाम्या गणान्या दतर धातूचींदी रूपें बनवावीत--
पाठ गण परस्मैपदी धातु
(छेदणे) चुटति । चुचोट । चुटिका । सुटिष्यति ।
(भेदणे) छुरति । चुच्छोर । छुरिता । छुरिष्यति ।
(जोडणे, याधणे जुनि जुजोड । चारिता । जुडिम्यति ।
तिल् (तेल लावणे) विनति । तितेल । तेलिता। सेलिष्यति ।
तुद = (झगडगे, भाइणें ) सुरति । सुतोट । गुरिता । तुर्दिष्यति ।
तुह = ( तोडणे) गुति । नुत्तोटा झुढिला नुपिति ।
द (नृप्त हो) सूपति । ततर्प । सर्विसा। शर्पियति ।
%D
1
1

·।
( वोडणे) ग्रुटति । तुरोट । टिना घुटिष्यति ।
(संपन्ध जोडणे )मति । ददर्भ । धर्मिया। दर्मियति ।
संह (संबंध जोडणे ) संदमति संददा संदर्भिता। संदमिष्यति ।
धि - (धारण करणे ) घियति। दिवाय । धेवा घेध्यति ।
धू (हालविणे) धुवति । दुधाव । धुविता । धुषिष्यति ।
ध्रु = (गति देणे, स्थिर होणे ) ध्रुवति । दुधाष । ध्रुवा। ध्रुष्यति ।
= ( स्तुति करण) नुवति । नुनाव । नुविता । नुविष्यति ।
पिस् = (रंग देणे) पिंशति । पिपेश । पेशिता । पशिष्यति ।
पुण् = (शुभ कर्म करणे ) पुणति । पुपोण । पोणिता । पोमिष्यति ।
पुर - (पुढे जाणे) पुरति । पुपार । पोरिता। पोरिष्यति ।
पृण = (संतुष्ट होणे ) गति । पपर्ण । पणिवा । पर्णिष्यति ।
प्रच्छ - (विचारणे) पृच्छति । पप्रच्छ । प्रष्टा । प्रक्ष्यति ।
वृष्ट = ( उद्योग करणे) वृहलियबई। बर्दिवार मध्यिति ।
मुज् = (कुटिल होणे) भुजति । घुभोज । मोहा। भोक्ष्यति ।
मस्ज् = ( स्नान करणे) मनति ममज । मंका । मश्यति ।
= (मरणे) ममार । म मरिष्यति ।
संस्कृत वाक्यानि
पथा नापितस्य क्षुरा छुरति, तो शूरस्य शस्त्राणि अपि छुरन्ति एव ।
तव युरिकाः बालकं छुरिष्यन्ति ।
२वं किमर्थ वृक्षं तुदसिक उद्यानस्य वृक्षान् तुतोद! या घृक्ष तोर
स कुत्र मस्ति!
३स देवान् मनुष्यान् पितरान् च भन्नेन सर्पियति । यः सदाममादिना
देवादीन हपति स एव श्रेष्ठो मनुष्यः ।
५ वायु- वनस्थान पक्षान् धुवति । एवं किमयं तत् काई अधुवः स एवं
चर्स
ध्रुवत, यत् तथा माधुष ।
५ व अधुना के नुवासि ! स मानवाः परमात्मान नुवन्तु । क. अपि
+
मानवे मा नुवन्तु।

·६ शृणु स स्वां किं पृच्छति । यूयं पृच्छय । ते प्रक्ष्यन्ति । पूर्व सर्वं अपि
मसान् प्रच्थ ।
• छात्राः नदीजले मजन्ति । ते सर्वे मनुम्याः तस्मिन् भगाधे जल
ममञ्जः । त्वं कदा भक्ष्यसि ।
सर्वेऽपि प्राणिनः जलेन उदर पृणन्ति । स्वं कदा तपानं जलेन
मणः ? मेघः जलेन पृथियों पर्णिमति ।
९ अहं इदानी तिलामि। स श्वः तेलिष्यति ।खें कदा तेलिष्यति' पदा
सर्व तेळियन्ति सदा सहमपिलिप्यामि।
वाचकांनी अशा रीतीने वाक्ये बनवावी आणि धातूंची रू बनवण्याचा
अभ्यास करावा. आता थोडेसे धातु पहा-
पठ गण परस्मैपदी धातु
(विचार करणे ) मुशति । ममर्श । भ्रष्टा । प्रध्यति ।
( मग्न होणे) रुजति । सरोज रोकार रोधयति ।
लिस् = (लिहिणे ) लिखति । लिलेख । लेखिता । लेग्यिष्यति ।
विश् (प्रवेश करणे ) विशति । विषेश । वेष्टा । घेक्ष्यति ।
वाश्च = (छेदन करणे ) पचति । यत्रश्च । यश्चिता ।यटा चविष्यति ।
प्रक्ष्यति।
शुभ - (शोभणे) शुभात । शुशोभ । शोभिता । शोभिप्रति ।
सुर - (ऐश्वर्ययुक्त होगें) सुरति । सुपोर । सोरिखा। सोरिष्यति ।
(प्रेरणा करण) सुवति । सुपाव । सविता। सविध्यति ।
( उत्पन्न करणे ) सृजति । ससर्ज । स्रष्टा । सक्ष्यति ।
स्पृा = (स्पर्श करणे) स्पृशति । परपर्छ । स्पष्ट।। स्पपति ।
स्फुद = ( विकसित होणें ) स्फुटति । पुस्फोट । स्फुरिता । स्फुटिण्यति।
(स्फुरण पावगे ) स्फुरति । पुस्फोर । स्फुरति । स्फुरिष्यति ।
(हालणे) स्फुलति । पुरुफोल स्फुलित।। स्फुदिन्यति
हिल -(हालणे) हिछति । जिहेल । हेलिता दिलिप्यति ।
-

·(१०)
काही लकारांची रूपे
विश् = (शिरणे, घुसणे )
लिइ -(विधिलिङ्) - विशेत, विशताम् , विशेयु । २ वि',
विशेतम् , विशेत । । विशेयम् , विशेष, विशेम।
(भाशालिन्) । विश्याव, विश्यानाम्, विड्यामु. १२ विश्या ,
"विश्यासम्, विश्यान ।। विश्यास, विश्यास्व, विश्याम्म ।
९लुड- (भूतकाल)" भविक्षन् , मविक्षताम् , भविक्षन् । २ अधिक्ष,
भविक्षतम् , अविक्षन । ३ भविक्षम् , भविक्षाव, मविक्षाम।
१० लुड% (हेतुहेतुमद्भावार्थ ), मवेक्ष्यत्, भवेक्ष्यताम् ,भक्ष्यन् ।
२ भवेक्ष्य , भवेश्यतम् , भयेक्ष्यत । ३ मवेक्ष्यम्, भवेक्ष्याव, भवेश्याम ।
संस्कृत वाक्यानि
व किं इदानी मासि ? अह किमपि न मृशामि। स्व एव सर्व मश।
मनुष्या मृशन्तु । वकिन म्रक्ष्यति।
२ बाळका. स्वगृहे विशन्तु । पक्षिणा तान पेक्ष्यति । ख कदा तस्मिन्
गृहे वेक्ष्यसि
३ अधिकारिण पत्राणि रिखन्ति । रामः एक पत्र लिख । यदा व
'निषध लेखिष्यसि तहि भई मेव लेखिप्यामि।
५ मलिना पुरुषा तत्र जक स्पृशन्तु । व तान् रुग्णान् न स्पृश । महमेव
त स्प्रक्ष्यामि।
५ नट तन कय हिलति तत् पश्य तथा न हिलसि । कदाप तथा
अहिल यथा म दिलति ।
हरव सर्वानपि घृक्षान् किमयं प्रधति स कदा वनस्पतीन् ववश्व भई
कदापि नैय प्रश्चियामि।
नरपति सभायां शुभति । स्वमपि तथा शुभसि यथा स शुभति ।
कार व शोभिपयसि।
याचकांनी या पद्धतीने वाक्य बनवावी आणि आपला अभ्यास उत्स हाने
वाढवावा

·(११) पाठ ३ सहाव्या गणाचे आत्मनेपदी धातु सहाव्या गणाच्या परस्मैपदी धातूंची रूपे कशी बनवावी, हे मागील दोन घड्यातून सांगितले. आतां आत्मनेपदी धातुंची रूपे बनविण्याची रीत या पड्यांत पहा- कु शब्द करण. १ लट् ( वर्तमान काळ ) = 3 कुवते, कुर्वते, कुबन्ते । २ वसे, कुषेये, उपध्ये । ३ कुने, कुवा, कुवामहे । जुम् = सेवन करणे. २ लिट् (अनयतन भूतकाळ ) = 1 जुजुषे, जुजपात, जुजपिरे। २ गुज पिपे, जुजुपाये, जुजुपिये । ३ जुजपे, जुजुषावहे, जुजुषामहे । मा-= आदर करणे. (मविष्यकाळ) = ! भादर्ता, मादारी, मादारः। भादसे, भादर्तासाथै, मादाये। भादर्ताह. भादस्यि है, सादसम्म है। क धृ = घरणे. ४ लट् (मविप्यराळ) = । धरिप्यावि, धरिष्येते, धरिष्यन्ते । २परिप्यसे. धरिष्यथे, धरिप्यम्वे । ३ धरिष्ये, परिघ्याव, धरिष्यामदे। लज् - लाजणे ५ लोट ( आज्ञार्य ) = सताम्, लजेताम् , लजन्ताम् । २ लजम्ब, रमेथाम् , समायम् । ३ मजे, लजाय है, लतामह । पाचांनी अशाच रीतीने पुढील धातूंची रूपें पनवारी- पष्ट गणाचे धातु मात्मनेपद ( शन्द करण) कुवते । शुकुवे । कुरित 1 कुविध्यते । .

·D
%3D
(प्रीति करणे) अषते । शुजु । जोषिता । जोषिष्यते ।
आह.
(भादर करणे ) आद्रियते । भाप । भादगालारिष्यते।
धृ (धरणे) ध्रियते। दः । पर्वा । परिष्यते ।
मृ %3 ( मरण म्रियते ।
लप - (लागणें ) बजते । कसजे । हनिता । सजिप्यते । ।
सूचना-'म'घातूची कोही रूपे परस्मैपदीप्रमाणे व काही आत्मनेपदी.
प्रमाणे होत असतात.
वरील धातूंचा उपयोग करून संस्कृत वाक्ये बनवा.
संस्कृत वाक्यानि
कः मत्र कुवते ते किमर्य फुयन्ते । वं किन तथा कुबसे यथा स
कुवते वयं न कुवामहे।
२ त्वं कि जोषिध्यसे ! आवो जुमुवावहे, वयमपि अजरामहे । ते
जोषितारः।
३ात्रा गुरुं भादरिष्यते । को छात्री गुरुं न भादरिष्येते १ व राजानं
किन भादरिष्यसे ।
स: त्रियः लजन्ते । स्वं एवं किम जसे ? कमपि पुरुष एवं
नवज्जत।
५प्राणिनः नियन्ते । मानवाः अपि नियन्ते । कां योगी शीघ्र न
म्रियते।
अशा त-हेने धातूंचा उपयोग करता येतो.
पष्ठ गणाचे उभयपदी धातु
उभयादी धातूंची रूपे दोन्ही प्रकारांनी म्हणजे परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी
धातूच्या रूपांसारखीच होतात.
कृप - नांगरणे.
१लट् (वर्तमान काळ) = (परस्मैपदी ) १ कृषति, कृषतः, कृषन्ति ।
२ कृपति, कृषपा, कृपय ।। कृषामि, कृपावा, कृषामः।

·%3D
= फेंकगें.
(आत्मनेपदी), कृषते, कृपेते, कृपन्ते । २ कृषसे, कृषेये, कृषध्वे ।
कृष्णे, कृपावडे, कृषामहे।
क्षिय
२ लङ् = ( अनद्यतन भूत) = (परस्मै०), अक्षिपत् , अभिपताम्,
मक्षिपन् । २ पक्षिपः, अक्षिपसम्, भक्षिपत । ३ भक्षिपम्, अक्षिपाव,
अक्षिपाम।
(मात्मनेपदो) । मक्षिपत, लक्षिपेताम् , भक्षिपन्त । २ मक्षिपयाः,
अभिपथार, भशिषधम् । ३ भक्षिपे, मनिपावहि, अभिरामहि ।
तुद् %3 दुःखी होणे.
३ लोट् (भाशार्य) 3D (परमै । तुदत, सुताम्, उदन्तु । २
'तर, दतम् , तुरत । र दानि, दाब, तुदाम ।
(आत्मनेपद) तुदताम्, तदेताम् , तुदन्ताम् । १ वस्व, गुदेथाम,
समभम् । ३ दे, दावहै, तुदामहे ।
मुच् : मुफ करणे.
४ विधिलि (विष्यर्थ) =(परस्मै०), मुशेत्, मुशेवाम, मुश्चेयुः ।
२ मुरः, मुशवम्, मुशव ३ मुद्धेयम, मु, मुचेम।
(भारमने)" मुश्चत, मुंगेपागाम, मुंचेरन् । मुंचेपाः, मुंचेयाथाम् ,
मुंपेयम् । ३ मुंघेय, मुंशति, मुंचेमहि ।
माता महाव्या गगावे मागसी काही उभयपदी यातु पहा-
पष्ठ गणाचे धातु
उभयपदी
रुप = ( नागरणें ) कृपति ते । पर्ष, सको। कया,
यति-ते । मानिस-के।
क्षिप् - (1) शिवि-ते। चिशेप, चिझिऐ। सेठा ।
क्षेप्यति ।
की।

·(१४) तुतुदे। वोत्ता। तु (दुःख होगें) सुदति-। तुतोद, वोस्पति-से। दिश् = (सांगणे, आज्ञा करणे ) दिशति-ते । दिदेश, विदिश। देवा । देश्यति-ते। नुद् = (प्रेरणा करणे) नुदाते-ते । नुनोद, नुनुदे । नोता। नोत्स्यति-ते। भ्रस् - (भुलणे) भृग्मति- । वन, वमज । भसा भ्रक्ष्यति-ते मिल् = ( मिळणे, एका होणे) मिलति-त । मिमेल, मिमिले । मेलिता। मेलिष्यति-ते। ( सोडणे) मुश्चति-ते । मुमोध, मुमुधे । मोका।मोक्ष्यति-से। लिए - (लेपन करणे) लिंपति- । लिलेप, किलिपे । केप्ता । स्थिति-ते। विद् (जाणणे, मिळविणे) विदति-ते । विधे, विविदे। बेसा, घेदिता। वेरस्यति-ते पेदियति-ते । सिंच = (शिपाण) सिंचति-वे। सिर, सिषिचे। सेवा।सेक्ष्यति-ते । वा धातूंची रूपें मनवून त्यांचा वाक्यांमध्ये उपयोग करा. संस्कृत वाक्यानि धीयलाः भूमि पन्ति । ते भूमि का कश्यन्ते ! प्रथमं राजा भूमि कृपते, पश्चात् प्रजाजनाः कृपते । २ सपस्वं कूपे शिपति । महं मप घई तत्र न भक्षिपम् । तो तत्र किं क्षेप्स्यते ? ३ तस्य भृत्य. सुदति । सः भनुदए । को न अतुदेताम् । सोरस्यति किम् ? ५ रामः लक्ष्मणं विदेश । स वोकदा देवयति ? भह तं न बदिशम् । स एव पनि दिातु। ५स धान्यं भृग्जते । स न पर्ने। मई एव चणकान् अक्ष्यामि । द अक्ष्यसि किम् । स तत्र 5 ·(१५) ६समय तं मिलति । स गतमासे एव मिमेल कदा मेलिष्यसि सन भमिलत् । ७ सहदानी जकं मुंचति । मेघाः भाकाशात् जलं मुन्झन्ति । त्वं सं पशु कदा मोक्ष्यसे ? वं स्वकीय गृहं कदा लेप्स्यसे ? मई तरस्थानं म लिंपामि । स एव लिम्पतु । • मनुष्यः ध्यानेन मुख विन्दते। भारमना विन्दते वीर्यम् । विद्यया विन्दतेऽमृतम् । १० स उनाने वृक्षेभ्यः जल सिंचति । स्वमपि तथैव जलं सिंचस्व । बद एवं कदा मलं सेक्ष्यसे ? वाचकानी याप्रमाणे वाक्ये बनविण्याचा अभ्यास करावा. येथे सहाव्या गणाच्या धातूंचे प्रकरण समाप्त झाले. आता पुढे चतुर्थ गणाच्या धातूंचा विचार केला आईल. पाठ ४ रामायणम् । एवं विराधं राक्षसं हवा ते शरभंगस्याश्रमं जग्मुः। स तु तपोधनी राम ट्योवाच-" हे नरम्यान रामचंद्र ! तवागमनस्य वृत्तान्तं श्रुरवा, स्वाम- तिधिमाट्वा प्रझलोकं न गच्छामि, इति निश्चयो मया कृतः । मतस्वी टुकाम एका स्थितोऽत्र" इस्युरत्या राम संपूज्य, तत्याऽऽतिध्यं करवा स्वयमचिरादेवाऽसि प्रविषेश। सो यहयन्तापसा राममभिगम्योचुः । “ महानये प्रामणभूविष्टो वाम- प्रस्थगणो शसस्नायपदन्यने । मनोऽम्मा स्वमेव नायः। एदि पश्य ।

·A घोरे क्षसमंदत् ऋदनं कृतम् । एवं तपस्विना दुःखं न वयं मृष्यामः त्यो घवयं सर्वेऽपि रक्षणायं समुपस्थिता।" तापसानो वचनं श्रुत्वा राम उवाच- " भो भो विप्राः ! मम वनवासो भवतां दुःखविनाशाय तया च भवता रक्षणायवास्ति । मतो भवधियं न करग्यम् । महशीघ्रमेर सर्वान् राशसान् माशयिष्यामि ।" इति । ' ततः सीतारामलक्ष्मणास्तः सरपि द्विजः सह स्पेः सुतीक्षमस्याश्रमपई जग्मुः । अग्रतो रामो मध्ये सीता पृष्तो धनुष्पाणिमणनेवि प्रमेण ते सर्वेषां तपस्विनामाघमाजग्मुः। तव अब रामोऽगस्त्याश्रमं सीतया लक्ष्म- न च सहगतः। किंचिदरं गत्वा रामोऽगस्त्यस्याश्रमं दशं । सत्र N महावाहू रामः सूर्यप्तममगस्त्य मुनि घटना, ६ मुनिमभिवाघ तनय कृताम्सालिस्तस्थी। मुनिश्रेष्ठोऽस्यो राममुवाच --- भवान् मम पूज्योऽनिधिमान्यश्च । समान में विश्वकर्मणा निर्मितं हेमविभूषितं दियं पापं विद्यते । यहाणा दत्ताश्च शरोत्तमा भन्न सन्ति । अझयसापको तूणीरीच। रजसको. शश्च ममिरस्ति । हे राम! तव जयाय एतान् प्रतिगृहोव " सर्व धमायुधनातं रामाप दरवाऽगस्त्यो रामं पुनरवीन् ।" इतो द्वियोजना. दूवं पंचवटीति विश्रुतो देशः । तत्र गस्या स्वकीय भाश्रमं कुरु। स एष प्रदेशो यत्र यामत अवस्वम्यम् । भय पी गच्छरघुनंदनो महाकाय मीमपराक्रम गृधं स्टवान् । सौ महामागौ रामलक्ष्मणौ राक्षसं मनाते । इति पृष्टस्तु स गृध उवाच- " वास राम मामात्मनः पितुर्वयसं रिद्धि"। इति । पूजयिरवा पितृसखं गृधं राघवस्तस्य कुळ नाम च पास माप- यो । “प्रजापदंशस्य पाटिहिवरा । मासा भष्टौ कश्यपः प्रतिजग्राह । वासु ताम्रायाः शुकी नाम्न्येसमा कायका पभूष। तस्याः पौत्री विना नाम्न्यासीत् । विनताया। पुत्रयोगहडारुणयोमध्येऽरुणादह जाता। जटायु- रिति मे नाम । संपातिश ममाप्रजः । सोऽहं पीरसि सहायको गृधं पटवा "को भवान्" ·। भविष्यामि । सलक्ष्मणे स्वयि बहियातsई सीतां रक्षिध्ये ।" इति । एवं जटायुना कधि वृतान्तं रामः शुश्राव। श्रुत्वा च तं पितुर्मिनं ज्ञावा "पूजयामास । ततस्तेन पक्षिणा साधं पञ्चवटी गस्वा रामलक्ष्मणौ रम्ये गोदावरीप्रदेश न्यथा कथितमगस्त्येन तथाऽऽनर्म चक्रतुः । बहुफले तस्मिन्प्रदेशे सह सीतया नामलक्ष्मणौ सुखेन चिरकालं न्यवमताम् । थप कदाचिद् दशग्रीवस्य रक्षसो भगिनी शूर्पणखा देवतोपर्म राम विलोक्य सागता । तं राम दृष्ट्वा सा राक्षसी काममोदिता बभूव । तां ट्या रामोऽपि स्मितपूर्वमप्रवीत् । " कृतदोऽस्मि । इयं मम दयिता मार्या सीता। मतो मम भातरं भज । एतच्छ्रुत्वा रामं विसृज्य राक्षसी रक्ष्मणं प्राप्ता सामागता लक्ष्मणोऽत्रवीत् । “ कथं दासस्य मे भार्या भूत्वा विदासी भवितुमिच्छसि परयसोऽहम् । मम भ्राता राम एव त्वां भजिन्यति । गन्छत प्रति सा पुनः राम गावोवाच । " एवंभूताते मानुपी भार्या भक्षयिष्यामि । नि सपाना भूस्वात्यया सह चरिष्यामि। तरछत्वा कुपितो रामो लक्ष्मण. मत्रवीत् । “ अनार्यः सदाऽऽयः कथंचन परिहातो नैव कार्य बलं परिहासेन"" क्ष्मणस्तु तच्या खड्गमुदृत्य तस्याः शूर्पणखायाः कर्णनासिके चिच्छेद । सातु शूर्पणखा तवा विस्वर विनय यथागत वन प्रदाय । सा ततो रुधिरं विक्षरतो घोरदर्शना शूर्पणखा धातुः स्वरस्य स्थान गस्वा वृत्तान्त शांस। एवंविधो भागनी शूर्पणखां दृष्ट्वा खरः खरतरं वाचं स्वभ्रातरं दूपणना. मान मुवाच ।" भ्रातः! चित्तानुवनि म राक्षसानां चतुर्दश सहस्राणि सानो कुरु"। इति । एवं घुवागस्य तस्यैवं दूषण मापसे । "युक्तो महा- रघा सदश्वे. निर्यातानि च घोराणा राक्षसानां चतुर्दश सहनाणि"। तानागताराक्षसान् रामो ददर्श । रामोऽपि चापमुद्यम्प ज्याघोपेण दिशा २६ सं. ख, शि. भा. १५] ·प्रयन् वव सम्मीभूरवा स्थितः । क्रुद्धा निशाचरा राम नानाविधैः शनैरम्य- धर्षन्त । रामस्य रामपि राक्षसाना प्राणामावदुः । ऋमैजनैव शरेण रामेण राक्षसानो चतुर्दश सहस्राणि हवानि । राक्षमानो घधादूध रामस्तव सीवया सह लक्ष्मणेन च सह उवास । शब्दार्थ. नरव्याघः- मनुष्यश्रेष्ठ. प्रतिजग्राह = लग्न केलें. धनुष्पाणिः = हातात धनुष्य पौत्री= नात. घतलेला. न्यवसतां- (से दर्प) राहिले. कृतांजलि:= होत जोडलेला कृतदार:- ज्याने विवाह केला आहे हेमयज्रविभूषितः सोने आणि असा. वन यांनी भूपित झालेला दयिता%3D प्रिया. अक्षय्यसायकः= ज्याचे बाण क्षय परयशः= परतंत्र. पावत नाहीत. कथंचन = कशा प्रकाराने ही.' रजतकोशः = पादीचे भ्यान, अलं% यस. आयुधजातं = शनाचा समूह, द्वियोजन = दोन योजन. निर्यात गेलेला. वयस्यः= मित्र. सज्जीभूतः - तयार. विस्वर- पैसूर. पितृसखः - पापाचा मित्र. म्परतरं% अधिक कठोर. भाददुः% घेते झाले. पाठ ५ चतुर्थ गणाचे परस्मैपदी धातु ज्याप्रमाणे प्रथम गणाच्या धातूला 'अ' दशम गणाच्या धातूला 'लय' आणि सहाव्या गणाच्या धातूता 'अ' लागतो, त्याचप्रमाणे चतुर्ष गणाच्या धातूला "य" लागतो. उदाहरणार्थ- - ·प्रथमगण २ पष्ट गण विशति । ४ चतुर्थ गण वद् + अ +ति = वदति। दशमगण - भक्ष+भय+दि - भक्षयति। विश्+ म + ति - क्रुध् + +ति = कुष्यति। वाचकांनी या चिन्हांकडे विशेष लक्ष्य यावे. ही प्रत्येक गणाची चिन्हें आहेत; याना विकरण म्हणतात. आता चतुर्थ गणाच्या धातूची रूपें कशी बनवावी, त या धड्यांत दाखवावयाचे आहे. वरील ‘कुण्यति' रूपावरून वाचकांना हे समजलंच असेल की, या गणामध्ये 'ति'च्या पूर्वी 'य' लागतो. यामची रूपं प्रथम गणाच्या रूपांप्रमाणेच होतात. चतुर्थ गणाचे परस्मैपदी धातु. अस् (रणे.) १ लर् = (वर्तमान काळ), मस्पति, अस्यतः, मस्पन्ति । २ मस्यपि, मस्यथः, अस्पय । ३ अस्यामि, अस्याग, मस्यामः ! क्रुध् - (मोधित होणे.) २ लिट् = ( अनद्यतन परोक्ष भूत ) । घुक्रोध, धतुः, घुमधुः । २ कोधिय, चुकुधथु., कुध । ३ नुक्रोध, नुधिय, चुकधिम । फ्लम् - (यणे.) (अनद्यतन भविष्य ) । पलामेता, क्लीमवारी, बलमिवारः । २ पलमिताति, पलमितास्या,क्लमिजास्या ३ क्वमिवामि, कमितास्मा, मनमिवाम्मः। ऋध (फोध करणे.) (भविष्य काळ)ोधिप्यति, क्रोधियतः, सोधिन्यन्ति । २ क्रोधिप्यास, शोधिममः, क्रोधियय । ३ मोषिष्यामि, पोधिघ्या, कोपिण्यामः।

·(२०) ५लेदचा प्रयोग वेदामध्येच होतो, म्हणून येथे लाची रूपे सागितली नाहीन एप %D (रागावणे) ६ लोट् = (आज्ञार्य) । कुप्यतु, कुप्यताम् , पुप्यन्तु । २ कुप्य, कुप्यत, कुप्यत । ३ कुष्पानि, कुष्याय, कुष्याम । ७ लइ = (अनद्यतनभूत) भकुप्यत्, भकुप्यताम् , अकुपन् । २ मकुष्यः, अकुप्यतम्, अकुप्यत । ३ अकुप्यम्, प्यार, अकुप्याम। ८ लिड् = (विधिलिड्) : कुप्येत्, कृप्येताम् , कुप्येयुः । २ कुप्थे',. कुप्येतम् , कुप्येत । ३ कुष्येयम्, कुप्पेव, कुप्यम । (आशीलिङ) : कुप्यार, कुप्यास्वाम् , कुप्यासुः । २ कुप्या, कुमा-- स्तम्, कुप्यास्त।३ कुप्यासम्, कुप्यास्थ, कुप्यास्म । ९ लुड् = (भूतकाळ) : अकुपत्, कुपताम्, अकुपन् । २ अकुप मकुपवम्, अकुपत । ३ भकुषम्, भकुपाव, भकुपाम । १०लड्= (हेतुहेतुमदावार्थ) , अकोषिष्यत् , अकोषिष्यताम्, मकोषिष्यन् । २ अकोपिष्य , अकोरियतम् , मकोविष्यत । ३ भकोपिध्यम् , कोविध्याय, अकोपिष्याम । अशाच प्रकारें सालील धातूची में पनवा चतुर्थ गणाचे परस्मैपद धातु अस् = (गणे ) मस्यति । भाप । भासिता । मासिष्यति । ऋ = (वृद्धि होणे) मध्यति । मानर्थ । मार्धिता। भर्षियति । थुप् % (रागावणे) कुप्पति । चुछोप । कोपित।। कोषिष्यति। कृश् - (असक होगें) पश्यति । धर्म । फर्शिता। कर्मिष्यते। कुध = (फ्रोध करणे) अध्यति । चुक्रोध । बोदा । क्रोरस्यति । पलम् = (यकों) क्लाम्पति । घरकाम । क्लमिता। पकमिष्यति। फ्लिद् (भिनविणे) क्लियति । विष्लेद । क्लेत्ता, क्लेदिता । क्लेरस्यवि, फ्लेदिष्यति। , ·- क्षम् =3D (भमा करणे)क्षाम्यति । चक्षामा क्षमिता,क्षन्ता । क्षमिति, क्षस्थति। क्षिप (फेवणे) क्षिप्यति । चिक्षेप । क्षेसाक्षेपस्यति । क्षुध = (भूर लागणे) शुष्यति । चक्षोध । क्षोद्धा । क्षोत्यति । क्षुम् = (रागावणे) शुम्पति । चुक्षोस । क्षोभिता । क्षोभिव्यति । गुप् = ( गुप्त होणे) गुप्यति । जुगोप । गोषिता । गोपियति । गृध् - (लोभ करणे) यति । जगई। गधिता । गर्धियति । छो = (कापर्णे) छरति | चरछी । छाठा लाखति । नृ = (जीर्ण होणे) जीर्षति । जगार। जरिता, जरोता। जरिष्यति, जरीष्यति । तम् = (इच्छा करणे) पाम्पति । तताम अमिता। तमिप्यति । तुप् = ( संतुष्ट होणे) तुष्यति। तुतोप। धोया । तोक्ष्यति । संस्कृत वाक्यानि युये योर शरान् मसति । वं पाणान् असिष्यसि किम् ? सः शामान पाणी उपरि भरपतु । २ तौ कुप्यतः कुप्यन्ति । स इदानी कुप्यतु । स तदा तथा नाम- प्यत् यथा स्वमकुपः । यदि समकोपिध्यत् नहिं महमपि कोपियामि। ३ यूय कृश्यप । किमते पशु: स्य कतिष्यति किम् ? स पश्यत् । सय प्राणिन. क्लाम्पन्तिक न पलामिप्यति यदि स महामि- प्यत् तस्विमपि न गच्छ। ५ पूर्व वस्त्राणि क्षिपस । स यन क्षिपनु । इदानी पाणान् क्षेप्यसि - - किम् ? ६पारक. इशानी शुध्यति । वं नैव धुध्यमि । स कदा सोस्थति स नासुध्यत् ।

·(१२) म - वीरः न कदापि गृध्यति । स किमयं गर्षिष्यति भई कदापि नैव गर्धिष्यामि। ईश्वरः भवस्या तुष्यति । राजा पलेन तुष्यति। स्यं कयं तुष्यसि । मई धनेन नातुष्यम् । वाचकांनी अशा प्रकारे वाक्ये बनवावी व पुढे अभ्यास करावा. पाट ६ चतुर्थ गण परस्मैपदी धातु. चतुर्ध गणाच्या परस्मैपदी धातूंची रूपे सारी दिली आहेत, ती वाचकांनी पहावी; ती पाठ केली असता इतर धानूसुद्धा लवकरच पाठ होतील. तप%3D (तृप्त होणे.) (वर्तमान काळ) = तृप्यति, तृप्यत तृप्यन्ति । २ तृप्यासि, तृप्यय., सृप्यथ । ३ तृप्यामि, तृप्यानः, तृप्पामः । २ लङ् = (अनद्यतनभूत) = 1 मतृप्यत्, अतृप्यता, अतृप्यन् । २ अनु. प्या, भतुप्पतम्, मसूप्यत । ३ मतृप्यम्, मतृप्याव,मतृप्याम । ३लोद (आज्ञार्थ) तृप्यतु, तृप्यतो, तृप्यन्तु । २ तृप्य, हायवम् , तृप्यत। ३ कृप्यामि, मृप्याव, मृप्याम ! ४ लिइ (विधिलिङ्ग) = ! तृप्पेत , तृप्येताम्, तृप्येयुः। २ तृप्यः, तृप्यतम् , तप्येत । ३ तृप्येयम् , तृप्येव, तृप्येम । (भाशीलि) = तृप्यात्, तृप्यावाम् । तपासुः। २ तृप्यार, तृप्यास्तं, तृप्यास्त । ३ तृप्यासम्, मृप्यास्व, तृप्यास्म । प्रम् % (प्रस्व होगें.) (भविष्यशाळ) प्रसिष्यति, नसिध्यतः, सिध्यन्ति । २ प्रसिध्यसि सिष्यथा, प्रसिध्यप । ३ मसिम्यामि, नसिध्यायः, वसिष्यामः ।

·नृत्'- (नाचणे.)
६ लिद ( अनातनपरोक्षभूत) = 1 ननतं, ननृततुः, नन्दः ।
२ ननलिथ, ननृतथुः, अमृत । ३ ननर्त, ननृतिव, ननृतिम।
अशा प्रकाराने पुदील धातूची रूपे वाचकांनी वनवावी.
चतुर्थ गण परस्मैपदी धातु.
च - (तृप्त होणे ) सृष्यति । वतर्प । तर्पिता, सप्तर्ता । तर्पियति, तीति ।
तृप् = (तहान लागणे) तृष्यति । ततप । तर्षित।। तर्पिष्यति ।
घस् (नत होणे) अस्यति । तत्रास । ग्रसिता। प्रसिध्यति ।
दम् (पश होणे) दाम्पति । बदाम । दमिता। दमिष्यति ।
दस् (नाश होणे) दस्यति । ददात। धसिता। दसिष्यति ।
दिए = (खेळणे ) दीव्यति । दिदेव । देविता। देविष्यति ।
दुप् -( दोषित होग) दुष्पति । दुदोष । दोष्टा । दोक्ष्यति ।
हप् = ( गर्विष्ठ होणे ) दृप्यति । ददर्प। दर्पिता, दर्मा, दप्ता । दार्पयति,
यति, दुपस्पति।
दो (तुकडे करणे ) यति । ददौ । दाता। दास्यति ।
इह = (द्रोह करणे) द्रुह्यति । दुद्रोह । दोहिता, दोग्धा, दोदार द्रोहि-
यति, प्रोक्ष्यति।
नश् = (नाश पावणे) नश्यति। मनाश! मशिता, मष्टा। मशिष्यति,
नक्ष्यति।
नृत् = (नाचणे ) नृत्यति । ननत । मर्तिता । नर्तियति, नर्मवि।
ए 3(पुष्ट होण) पुष्पति । पुपोष। पोहा । पोक्ष्यति ।
भ्रम् = (फिरणे ) नाम्यति । यार । अमिवार प्रमिप्रति ।
अंश् -( पडणे) अश्यति । पभ्रंश । भ्रंशिवा, शिष्पति ।
मद् = (हर्षित शेण) मायति । ममा मदिना । मदिष्यति ।
मिद् (प्रीति करणे) मैति । मिमेद । मेदिता । मैदिप्यति।
मुद - (मोहित होणे) मुद्धति । मुमोह। मोहिता। मोहित्यति ।
।

·(२०) - - %3D । . । मृग -( इणे, शिकार करनें ) मृग्पति । ममग। मगिता । मार्ग यति । मृप %3D ( सहन करणे ) मृष्यति ।ममा मपिता मरियति । यस् =(प्रयत्न करणे ) यस्यति पयास । यसिता । यविष्यति रा (पावणे) राभ्यति । राघ । सदा ।रास्यति । रिप -(नाश होणे) रिष्यति। सिष। रोपित।। रेपियति । रुप् - (हिंसा करणे) रु यति । सरोष । रोषिता, रोटा रोपिध्यति । टुप् % (लुप्त होणे) लुप्यति । लुलोपालोषिता । शेपिप्यति । (लोभ करणे) लुम्पति । लुलोभ । रोभिता, लोब्धा ।लोमिष्यति र व्यध् = (तारण करणे) विध्यति | विव्याध । ग्यदा। म्यस्यनि ! बीट् = (लना करणे ) प्रोड्यति । विनोद । मोडिता। बीमिष्यति। शम् = (शांत होणे ) शाम्यति । शशाम । शमिता शमिष्यति । शुध् = (शुद्ध होणे) शुध्यति । शुशोध । बोद्धा शोरस्यति । शुप् = ( सकणे ) शुप्यति । शुशोप । शोधा । शोक्ष्यति । शो =(बारीक करणे) श्यति । यो । शाता। शास्यति । धम् -(थकणे) श्राम्यति। शाम । शमिता । भ्रमिप्यति । लिप = ( भालिंगन देणे) रिष्यति । शिरलेप । श्लेष्टा । पति । प्ठिय = (थुकणे) धीम्यति । तिष्ठेर । ठेविता । ईविष्यति । सह-(प्त होणे) सह्यति । ससा । साहिता र सहिष्यति । सिध् - (सिद्ध होणे) सिध्यति । सिरेघ । सेदा। सेत्यति । सीय =(शिवणे ) सीम्यति। सिपेव । सेविता। सेविष्यति । स्निह् = (स्नेह करणे) स्निति । सिष्णह । स्नेहिता । स्नेहियति । स्पिन-(घाम येणें ) स्विधति 1 सिम्वेद । स्वेता। स्वत्स्यति । हप् ={ आनंदित होणे) द्वष्यति । अहर्ष। हपिता। हर्षिष्यति । संस्कृत वाक्यानि । कथां श्रुत्वा श्रीवा महन सृष्यामि |सवां नैव तर्विष्यति परशु- रामस्य पितर तृपु. । देवा तृप्यन्तु । । 1 ·- २ राक्षसा भनेन कारणेन प्रस्पन्ति । के एवं ने प्रतिष्पन्ति ? भवन्त:- किमर्थ नसन्ति ? यूयं सर्वे भपि मा व्रस्थत । ३ सर्वे यालका इदानी दीव्यन्ति । यूयं कदा देविष्यथ । वयं अद्य नैव देविष्यामः स मा दोव्यतु । अक्षर्मा दीयः। ५ शनवा दुरान्ति, ते सर्वे द्रुह्यन्तु, परंतु भई कदापि नैव सुह्यामि । स्वमपि द्रोहियप्ति किम् ? ५ सर्व प्राणिनः नश्यन्ति । सर्व जगत नश्यति । परंतु मारमा नव नश्यति । ६ नटा नृत्यन्ति । यालका नाट्यशालायां नृत्यन्तु, परंतु ते अन्यत्र ने नृत्ययुः । अहं गृहे एष नर्तिष्यामि । ७ पुरुषः असेन पुष्यति । शरीरं मन विना न पुष्यति । एवं कर्य पोहपसि स रसेन पुष्य। राजा राज्यात अश्यति । तारका मामाशाद् भ्रश्यन्ति । मूल्य: मासा. दाद प्रश्यति । तस्मात स्थानान्मा भ्रश्य। ९वं लुभ्यसि । महं कदापि नैव लुभ्यामि । मूर्खा लुभ्यन्तु । शानिमः या लुभ्यन्तु। 1. शरीराणि जलेन शुष्यन्ति । मनः सत्येन शुष्यति । ज्ञानेन मुद्धिः शुभ्यति । उपसा मारमा शुभ्यतु । सयत् त्वया प्रतिपादितं तत् कयं सिध्यति ? स्वं स्वसिद्धान्तं सेरस्यसि किम् ? २ नराः विजयेन हृष्यन्ति । सऽपि धनवारया हर्षियन्ति मुख दृष्ट्वा मातापिरो हप्यतः । ARATIY OH पाठ ७ चतुर्य गण आत्मनेपदी घातु. खा धातूंची हमें खाली लिहिल्याप्रमाणु होतात- क्लिम् = ( क्लेश भोगगें.) लिट् ( वर्तमानकाळ) = , रिलश्पते, पिलश्यते, रिवश्यन्त LIYAR

·२ पिलश्यसे, पिलश्येथे, क्लिश्यधे । ३ क्लिश्ये, क्लिश्यावहे, क्लियामहे
खिद् % (खिन्न होणे.)
छडू (मनद्यतनभूत ) = १ मखिद्यत, भनियताम् , मखिधन्त ।
२ अम्विधा, भखियो, भविद्यध्वम् । ३ मखिये, अखियापहि,
मखियामहि ।
तम् = (ऐश्वर्ययुक्त होणे.)
३ लोट् ( आज्ञार्थ) , तप्यताम्, तप्यताम् , तप्यन्ताम् ।
२ सप्यस्य, तप्येथाम् , तप्यध्वम् । ३ तप्यै, सध्यावहै, तप्यामहै।
पूर - (भरणे.)
४ लिङ् (विधिलिक) = 1 पर्यंत, पूर्वयाता, परन् । २ पूर्वधा,
"पूर्येयापा, पूर्येवम् । ३ पर्येय, पूर्येवहिपूर्येमहि ।
युज - (जोडणे.)
५लिट् (अनद्यतन परोक्ष भूत) । युयुजे, युयुजाते, युयुनिो।
२ युयुजिपे, युयुजाधे, युयुजिये। ३ युयुजे, युयुजिवहे, युयुजिमहे ।
एज् = ( सोडणे.)
६ लट् (भविष्यकाळ) = 1 स्रपते, सध्यते, सक्ष्यन्ते । २ वापसे,
सइयेथे, वक्ष्य। ३ सये, मझ्याव, पक्ष्यामहे ।
चतुर्थ गणाचे धातु.
आत्मनेपद.
फिलम् ='(दुस भागों ) विश्पते । पिक्लिशे । ग्लेशिता ।
यलेशिष्यते।
शी ( हिंसा करणे)ीयते । विक्षिये। क्षेता । क्षेप्यते ।
खिद - (खिम होणे) सिधते । विखेद । नेता खस्यो
= (जन्म ऐमें जायते । अथे। अनिता । जनिष्पते
= ( उड)ीयते । विक्ष्ये । इपिता पिण्यते।
.
.
%3D
जन्
-

·(२७)
।
%3D
तप
(ऐश्वर्ययुक होणे ) तप्यते । तेपे । वप्ता । तप्स्यते ।
दीप् = (प्रकाशणे) दीप्यते । दिदी । दीपिका। दीपिष्यते ।
- (दुःखी होणे) दूयते । दुदुचे। दविता । दविष्यते ।
= (ऐश्वर्ययुक्त होगें ) पश्यते । पेठे । पतिता। पतियते ।
(जाणे ) पद्यते । पेदे। पत्ता । परस्पते ।
पी (पिणे) पीयते । पिये। पेता। पेष्यते ।
(भरणे) पूर्यते । पुरे। परिता । परिष्यते ।
पो प्रीति करणे) प्रीयते । पिप्रिये । प्रेता । ग्रेव्यते ।
चुध ( जाणणे )युध्यते । युयुधे । बोदा। भोरस्यते ।
मन् (मनन करणे ) मन्यते । मेने । मन्ता । मेस्थते ।
युज ( संयोग धरणे) युज्यते । युयुजे । योका । योध्यते ।
= (लढणे)युध्यते । युयुधे । योद्धा । योत्स्वत ।
विद् (होणे ) विद्यते । विविदे। वेत्ता । घेरस्यते ।
- (प्रसूत होणे) सूर्यते । सुपुर। सवितारासोप्यते, सविप्यते।
सूज (सोडणे) सूज्यते । सजे । सष्टा । सक्ष्यते ।
घाचक आता यांचा उपयोग वाक्यांत करू शकतील.
संस्कृत वाक्यानि
. व किमर्थ एवलिश्यसे ?स क्लिायती परंतु वं मा क्लिश्यस्व ।
लोकतो: राजा क्लिश्यते ।
२ मा मन खिद्यो । वं खेरपये किम् ? भजायमानः बहुधा
विजायते । काष्ठा भनि, जने।
३ विवामिनः शषिषु दोप्यते । मह दीपेन तर दीपं दीपिष्ये । स
दीप्यताम् ।
५ यपास बुध्यते तथा स्वं न बुध्यसे । तव शिपः यया युयुधे, तपास
बालन बुध्यते।
%32

·(२८)
५ महं मन्ये सत्रय एवत् राज्यामिति मन्यसे । यदि छ एवं
मंस्यसे, तर्हि महं किमपि न वदिष्यामि ।
६ या युध्यसे तदा तव पदातपः कुन भवन्ति । यदि य इछमि
समिया सह युध्यस्व ।
७ तव मिश्र मत विद्यते किम् । मम गृहे महाभारतस पुस्तक विद्यते ।
एवं अस्मिन् देशे किमयं तप्यसे । सामपि तथा न वध्यते, यथा स्व
सप्यसे।
९ पक्षिणः माहाशे दीयन्ते । उकाले मयूराः भाकाशे किमर्थन
दीयन्ते ? सदायिष्यते किम् ?
वाचकाना अशा प्रकारे धातूची हमें बनवून त्याचा वाक्यामध्ये उपयोग करावा.
चतुर्ध गणाच्या आत्मनेपदी धातूंचा विचार आतापर्यंत केला. आता पुढे चतुर्थ
गणाच्या उभयपदी धातूंचा विचार करूं-
चतुर्थ गणाचे उभयपदी धातु.
, उभयपदी धातूंची स्पें परस्मैपदी आणि आत्मनेपदी या दोन्ही प्रकारांनी
होत असतात--
शुच - (शुद्ध होणे)
१ लट् = (वर्तमानकाळ)
(परस्मैपदी) शुज्यति, शुख्यतः, शुन्यन्ति ।२ शुरुषसि, शुच्यथा,
शुष्यथ । ३ शुच्यामि, शुभ्यांवः, शुच्यामः ।
( आत्मनेपदी) - शुच्यते, शुच्यते, शुच्यन्ते ! २ शुध्यसे, शुच्येथे,
शुच्यन्वे । । शुध्ये, गुच्यावहे, शुच्यामहै।
२लड्: (अनद्यतन भूत )
(परस्मैपदी) . भशुख्यत् , मशुच्यताम् , अशुध्यन् । २ भगुच्या,
मशुच्यतं, मशुच्यत । ३ अगुव्यम्, पशुच्याव, भशुभ्याम ।
(मात्मनेपदी ): मशुष्य, भाज्यताम् , भगुच्यन्त ! २ अशुच्ययाः-
भाच्येथाम्, मशुन्यध्वम् । ३ मध्ये, मध्यावहि, भशुच्यामहि ।

·३ लोट् = (आज्ञार्थ )
(परस्मैपदी) = १ शुच्यतः शुच्यताम्, शुध्यन्तु । २ शुच्य, शुच्यतं,
इत्यत । ३ शुच्यानि, शुस्याव, शुश्याम ।
(आत्मनेपदी) = ! शुध्यताम्, शुश्येताम् , शुब्यन्ताम् । २ मुख्यस्त्र,
एच्येथाम, शुध्यध्वम् । ३ शुच्य, शुच्यावहै, शुच्यामहै ।
४ लिङ् (विधिलिन् ।
(परस्मैपदी) = 1 शुध्येत् , शुच्येताम् , मुख्य पुः । २ मुख्यः, शुच्ये
'तम्, शुच्येत । ३ शुच्यम् , शुच्येव, शुच्यम् ।
(आत्मनेपदी) । शुरशेत, शुस्याताम् , शुप्रेरन् । २ गुच्येधाः,
शुरपेयाथाम् , शुच्येधम् । ३ शुच्येय, शुषेवहि, शुष्पेमादि ।
अशा प्रकारे निरनिराळ्या लकारांची रूपे बनविता येतात.
चतुर्थ गणाचे धातु.
उभयपदी.
(रंग देणे रस्यति-से। अ-रजे । रक्ता । यति-से ।
शुच् = (शुद्ध करणे) शुध्यति-ते।शुशोच । शोचिता शोचिष्यति।
संस्कृत वाक्यानि
शयिता वनानि स्पति । किन वसं रज्यमई नवयामि।
२ सय शुस्यसे । भई न पुस्य । वर्ष शुच्यामहे । स्वं शोचिष्यति ।
एका गोचिययः । यूर्य बोचियम।
संधि केलेली वाक्ये,
सिमिळलि सो किमि से मीडितमिच्छन्ति किम् ! ते
प्रेममा फ्रीजितु नेच्छन्ति ? सवें सालका अवेदानी कोहन्न।

·(३०) २ बालको यालकेन सह कीरति । ते सवें पालशास्तत्र : सह क्रीडनु। मनुष्या: सर्वतिके, लहानैवेदानी कीडन्तु । ३ सा पालिका पुष्पमालो गुम्फति तदानीं सर्वामियः किं कुर्वन्ति ? किम घियोऽपि बालिकाभिः सह पुप्पाणां माला गुंफितुमिच्छन्ति । ४ वायुर्वनस्थावृक्षान्धुवति । सर्वेऽपि प्राणिनो जलेनोदरं पृणन्ति । येथे चतुर्थ गणाचा विचार समाप्त झाला. याच्या पुढे द्वितीय गणाच्या धातूंचा विचार केला जाईल. त्यापूर्वी पुढील धध्यांत एक वाचनपाठ दिलेला आहे, तो माता वाचा. पाठ ८ - रामायणम्। ततः शूर्पणखा दूधणं खरं निशिरसं घ रामेण इसे दृष्ट्या परमोहिमा रावणपालिवां ईको जगाम, ददर्श ष दशमीयम् । रावणमुपगम्य भय. विसला शुर्पणखाऽभवीत् । “हे रावण एवं कामभोगेषु प्रमत्तः पोदम्यं घोरं भयं नाबपुष्पसे । कामवृत्त लुब्ध प्राम्येषु भोगेषु सक्तं महीपति प्रजाः पहु म मन्यन्वे । एकेन रामेण राक्षसाना चतुर सहलागि हतानि, सरोऽपि दूषणेन सह इतः । दंडकारण्य निर्भय रुपम् । पयो निर्भया: जाना। कथं व समेतत् माऽऽप्यसे ? एतच्छया राणः सकुना पुना पप्रच्छ । "कोऽयं रामः 1 किवीर्य: तस्य किं रूपम् । किमर्थं प्रविष्टो दुर्गम दरकाण्यम् ? कि च तरयायुधे येन राक्षसा त ? केन च स्व एवं विरूपिता" इति । रावणस्य भापर्ण ध्रुवा मोधमूzिता धूर्पणखा गमलक्ष्मणयोः पराम ·रामस्य " । माख्यातवती । सा रावणं पुनरुवाच- "हे वशमुख धर्मपरनी सीता नाम विशालाक्षी सुवरी तयारूप नारी मया कुत्राऽपि न पा । यादशो सीता ताशी न देवी, न गंधवा, न यक्षी, न किसरी । अतः सा तवैवाऽनुरूपा भार्या । वं च तस्या योग्यः पतिः । भई सामानेतुमुपताऽस्मि, परंतु करेण लक्ष्मणेन विरूपिताऽसि ।" इति । श्रुत्वा तर्पणखावधनं राक्षणाधिपो रावणो रथशाला गया "रथः संयुज्यता " इति सूतं संचोदयामास । रावणो रथमाश्याय समुद्स्य पारं गत्वा मारीचस्याश्रमं ददर्श । तत्र जटामढलधारिणं नियतादारं मारीचं नाम राक्षसं या उवाच भवान् दि से परमा गतिः । जनस्थाने मानुषेण त्रिशिरदूपणादयो राक्षसा हवा । मम भगिनी शूर्पणखाऽपि कर्णनासिकाच्छेदनेन विरूपिता । मतोऽस्य भार्य जनस्थानावानयिष्यामि । तत्र मे सहायो भव । सीतायाः संमुखं सौवर्णों गृगो भूखा विचर । स्यां तु दृष्ट्या सीता निःसंशयं त्वां गृह्यतामिति भार लक्षाणं च कयविध्यति । रामलक्ष्मणौ भपि स्वग्रहणार्य माश्रमाद्वहिर्गमि- प्यतः । यदा ताम्यां रामलक्ष्मणाभ्यां विहीन भाप्रमो भविष्यति, भहं तन प्रविश्य सीतामहरिष्यामि।" रावणस्यैतदापणं श्रुत्वा महातेजा मारीचः प्रत्युवाच "हे राजन् । मुखमा प्रियवादिनः । मानियस पश्यस्य च धोता पक्ता च दुर्लभः भयुक्ताचाचपलस्स्व महावीर्य गुणोपेतं रामं र युध्यसे । संक्रुदो रामो लोका. नराक्षसान् कुर्यात् । स्वद्विधा कामवृत्तो हि राजा दुशील: पापमंत्रितः स्वजन राष्ट्रमात्मानं च हन्ति । दीतस्यामेवालय सा सीता अर्पयितुं न श्या परदारामशा, नाऽन्यन्महापातकं परवरम् । मतः स्वदारनिरतो भय । रक्ष स्वकुलं राक्षसांश्च ।" सन्मारीयस्य युकं वाक्यं रावणस्नु न प्रतिजमाह । कारप्रेरितवाऽप्रवीत् - मारीच! निष्फलं पाक्यं किमर्थमेवं प्रवीपि खरघातिनरतस्य समस्य प्रिया माया सांता मयाऽपदयमेव इतम्या। मारवास्प राज्ञः प्रतिकूलो भूरा “ ·। न कोऽपि सुग्व प्रामोति । यदि वं ममैतत्कार्य स्वेच्छया न कर्तुमिच्छसि तर्हि बलाकरिष्यसि ।" ततस्ताटिकासुतो मारीचस्तथेत्युवाच । तत उभी अपि राघवस्याम जग्मतुः। मारीचो मृगो भूदा रामस्याऽऽश्रमद्वारि विचार । # सौवर्णमृगं सुरुचिरं दृष्ट्वा प्रहृष्टा सीता भतारं राम लक्ष्मणं चावी- "हे राम ! पश्य सौवर्ण मृगं बहो मस्य रूपं हो लक्ष्मीः । स्वरसंपण शोभना । हे महाबाहो राम ! मानयेनं । एष नः कीदा भविष्यति। " इति। एवं प्रचोदितो रामो लक्षमणमुवाच ! " हे लक्ष्मण ! इह त्वं सद्धो भव । रक्ष तावत् सीताम् । पावामानयामि मृगम् । अप्रमत्तेन स्या भाग्यम् , प्रयानेन रक्षितम्या च स्वया सीता।" इति । इत्यादिश्य उअपराकमो रामो चापं गृहीत्वा मृगमनुगतः । रामं अवेक्ष्या- अवेक्ष्य धावनमृगो मुहूर्तादेव न ददृशे मुहंदूंगदेव प्रकाशते । रामस्नु तमु. हिश्य प्रदीप्ते ब्रह्माकं मुमोच । स धारः मृगरूपस्य मारीचस्थ हृदय विभेद, नदा तनैव स न्यपतत् । प्राप्तकालं शायदा मरणसमये समस्येवाकोश "चकार हा सीते 1 हा लक्ष्मण !" इति। एवमानोशं कृत्वा तत्रैव ममारचा नस्य तीन सन्दं च शुरक्षा रामो भयं माविवेश । स शब्दं श्रुत्वा "रामो कथं भवेत् । कयं च लक्ष्मण १" इति स मनसि विचारयामास । एवं सुगरूपं नाक्षस हत्वा स्वरमाण भाश्रमाभिमुख ससार । मन सीसा समस्या शम्दं श्रुरवा लक्ष्मणमाह-" राम जानीहि । मआदमानं भ्रातांत्रातुमईसि " इति । भ्रातुराज्ञा स्मृत्वा न जगाम लक्ष्मणः । जनकात्मजा सतः कुद्धा तमुवाचा यस्त्वमस्यामवस्थायां नाभिगच्छसि भ्रातरं, नूनं मस्कृते होमादेराऽत्र थितोऽसि एवं युवती वैदेही हदमणोऽनवीन्- गंधर्वदेवदानवराक्षसपि मैव जेतुं शश्यः । समोयो हिगमः। मतोमा re - हे देवि ! ते मर्ग पनगासुरः ।

·नै वस्तुमर्हसि । मस्मिन्वने राधय विना स्वा हातुं नीरसहै । नान्यथा चितयितुमईसि वैदेहि । महायने विविश्वाघो राक्षसा एवं ग्यारस्येव ।" पापि क्रुदा सीवा संरक्तलोचना भूत्वा पर वाक्यमग्रवीत- "अनार्य लक्ष्मण ! हे नृशंख। कुलपसिन ! मन्ये राघवस्य महद्वयसन सुभ्यं रोचत एव । नैतचिन्नं यत् स्वद्विषेषु सरस्नेयु मच्छरचारिपु नृशंसेयु पार्य सवेत् । सुदुष्टस्यम् । मन्ये मम तोरेध स्वमे राममनुगतोऽपि । मरतेनापिया भयुक्तो भवः है सौमित्रे | नैव तवोदिष्टै सिध्यति । कथं रामं भार भाप्याऽन्य जनं कामयेयम् ? यदि इवो न गमसि रामरक्षणाय, दिव.. रसमक्ष मेवान माणासंत्यजामि।" इति । एवं परुषमुक्तो जितेन्द्रियो लक्ष्मणः प्राअलिराह। -"मोरस हे धपतु- मस्योत्तरम् । हे सोते सीधु न चित्रमेतद्वाश्यम् । स्वमाय एवेपो नारीणाम् । भवती मम देवतम् । इदं तु तब पाक्यं तप्तनारायसनिमं न सहे श्रोतुम् । परन्तु मे साक्षिणा सऽपि यनचराः पापं या चार स्वयोकोऽस्मि । स्वीस्वाद दुष्यस्वभावेन मां प्रातृवाक्यै म्यवस्थितमपि विश- कसे | मस्त ते स्वाति । गच्छामि यन्त्र कारस्थः ।" इत्युकाया ब्रियो गूप्पा सक्षमणो निष्कांतः। वृक्षवहीषु प्रच्छशो रावणवदा शिप्रमेश परिमाजरूपपुर कापाययरत धारी वैदेहीमभिधकाम 1 समस्याश्रममागपतन सीता वा प्राधोपमु. दीरपन सीतामेवमयी "पीपकोशेपवासिनि ! एवं श्रीः शुमा वा लक्षणी- प्सरा या कालिका वं देवता प्रविमासि मे । कयं पुनरुत्वमिहागताऽसि । राक्षसानामपं वासः। एवं राधणेन संपृष्टा सीता सर्वे प्रोवाध वृत्तम् । सा समुवाच च- "माग- मिप्यति मे मा पुष्कलं धन्यमादाय । स त्वं नाम गोत्रं च फुलं च समापदः । एकाकी च यमस्सिन्दंडकारण्ये किं चरसि ? "इति । ३[सं. ख. शि. भा, १५] " इति।

·(३४) सरापणाप्रत्युवाच- "स देवासुरमानुपा शोका येन वित्रासिता सोई रावणो नाम राक्षसेवरा । का नाम महापुरी गिरिमूर्धनि सागरमध्येऽस्ति पत्र गया मेऽप्रमहिषी भव !"इति। मनात्य तस्य तद्वाक्पं कुपिता जनकारमजा प्रत्युवाच -"मई निवेन्द्रियमक्षोम्यं राममेवानुव्रताऽसि । पुनर्जम्यूको भूत्वा सिंही मामि- ३ च्छसि नाई शक्या स्वया प्रष्टुमपि । शुरवा तरसीतावाक्यं दशग्रीवः स्वकीपं ययुः सुमहासकार साal पुनर्वभाषे घ- " मन्ये स्वया मम वीर्यपराक्रमौ म ध्रुतौ । महं भुनाभ्यां पृथिवीमुद्द- देयम्, समुद्रमपि संपूर्णमापियम् , रणे मृत्युमपि इन्धाम।" इति । हायुवा रावण: सीat केशेषु इस्तैनकेन जमाह मपरणोर्वोः । एवं गृहीता सा सीसा भया; विलं नुकोश-"हाराम, हा राम" इति । लक्ष्मण, हा लक्ष्मण" इति । एवं डीयमाणा सीता विलाप चैवम्- "हा राम! न जानी मा राक्षसेन हीयमाणाम् । म पश्यप्ति मामधर्मेण होपमाणाम् । कथं न शाधि पापमेवंविधं रावणम् । इन्त ! सकामा खल कवेयीदानी संवृत्ताराम पश्य माम् , रक्ष माम्" इति । एवं विलपन्ती सीता गृहीत्वा रावणो लंका प्रस्थित.। शब्दाथ. उद्विग्न =खिन, दुखी. चपल -चपळ. पालिता पालन केली गेलेली. तयार, सिद्ध विझल = दुखी, पीडित. त्वरमाणः जलदी करणारा. घोद्धव्यं = = आणण्यास योग्य. ससार -निघाला. प्राम खेडवळ, पीडलेला. पन्नग -सर्प. थाण्यातपती- सांगणारी. जितु 3 जिंकण्याकरिता. नियताहार नियमित मोजन. हातुं %3 सोडण्याकरिता पक्ष्य = हितर. विविधवाचः - अनेक प्रकाराने अयुक्ताचार - दुराचारी. शब्द गोलणारे.

·(३५) %3D -शोभा. व्यादरंति = बोलतात. काकुत्स्थः- राम. परुष नृशंस पापमंत्रित-पापयुफ समा. फुलपांसन - फुलघातकी. बलात -जबरदस्तीने, नाराचः चाण. तथा -ठीक पाहे. संनिभ - सद्दश. लक्ष्मी वन्य वनांत उत्पन्न झालेला. स्वरसंपत् = शब्दांची शोभा. समासाः। १रावणपालिता - रावणेन पालिता। २ कामभोगी - कामन भोगध। ३ विशालाक्षी विशाले भाक्षिणी यस्या: सा। ४ एपूर्वा पूर्व र ५रथशाला - पानी शाळा ६ जटामंडलधारित जटायाः मंडलं जटामंटलं । तत् धारय- तीवि जटामंडलधारी। ७नियताहार - नियतः आहार: यस्य । ८ कर्णनासिकाच्छेदनं = कर्णश्व नासिका वर्णनासिकेसपो. %3D छेदन। ९ प्रियवादिन - प्रियं घदति इति । १० बयुजाचार:म युक्तः भयुक्त भयुक्तः भाचारः यस्य । ११ महावीर्यगुणोपेतः - वीर्य गुणश्च वीर्यगुणी । महान्ती च सो वीर्यगुणौ च महावीर्यगुणौ । साभ्यां उपेतः। १२ उग्रपराक्रमः = उपः पराकमो यस्य । १३ संरकलोचना = सरक्त लोचने यस्याः सा । १४ कापायवस्रधारी = कापायं च तद्नं च कापायवलं । तर धारयति इति ।

·पागण पाठ ९ द्वितीय गणाचे घातु. जशी प्रथम, चतुर्य, पष्ठ आणि दशम गण याची क्रमशः भ,म, भ, भय" ही पिकरणे बाहेत, तशा त-हेवें द्वितीय गणाला कोणतेही विकरण माही. विकरणाशिदायव द्वितीय गणाच्या पाना प्रत्यय लागत असतात ते से त भाता पहा- गण धातु विकरण प्रत्यय रूप सर्थ प्रथमगण - भू(म) + अ + ति = भवति (मा) चतुर्थ गण- ति कुष्यति = ( रागावतो.) भुज ति = भुजति = (वांकडा होतो.) दशमगण गण + अय् + ति-गणयति-( मोजतो) द्वितीय गण- अद् + ति- अति =(खातो ) द्वितीय गण-पा ति-पाति -(रक्षण करतो) द्वितीय गण-या ति-पाति ( जातो.) पाचकांच्या ध्यानात द्वितीय गणाचे वैशिष्टय माता आलेच असेल आता यांची आणखी रूपहा- अद् = (खाणे, भक्षण करणे ) परस्मैपद १ लट् (वर्तमान काळ) मति, मत्त , भइम्ति । २ मरिस, मत्य , भरय | ३ भमि, मदः, मना। २ लोट् ( भाज्ञार्थ) = १ भन्नु, मत्ताम् , भदन्त । २ मद्धि, मतम् , मस। मदानि, मदाव, नाम । ३ लट् (श्रनयतन भूत)। बाद, भात्ताम्, मादन् । २ मा मातम्, भात।३भादम्, माद, भाम!

·%D
४लिङ् (विधिलिङ) = मद्यात, अद्यानाम् , मधुः। २ अया, मद्या.
तम्, मधात । ३ अद्याम् , अद्याप, मद्याम।
द्वितीय गणाचे धातु.
परस्मैपद.
अद् = ( भक्षण करणे) भत्ति । पादत् । माद । मत्ता । परस्पति ।
अन् =( श्वासोच्छ्वास करणे) अनिति । भान । अनिता । भविष्यति। .
अस् (होण) मारी। मासीत् । मविता । भविष्यति ।
ई (जाणे) एति । मयासकार । एका । एष्यति ।
= ( शब्द करणे) कौति।चुकुवे । कोताको मति ।
एया - (सागणे) याति।
चकास् - (प्रकाशित होने ) चामिल । चकासपकार । चालिता।
पदामिप्यति।
अक्ष = (खाणे ) जक्षिति । जज । जक्षिता। जक्षिष्यति ।
जागृ-(जागणे) जागति । बजागार | जागरिता जागरिष्यति।
दरिद्रा- ( दरिद्री होगे ) दरिद्वाति । दरिदविकार, ददरिद्वौ दरि
निता। दरिदिप्यति।
दा = (कापणे) दाति । ददौ । दाता। दास्यति ।
दा-(पळणे)माविददौ । दावादास्यति ।
नु = ( रति करणे ) नौति । नुनाव । नविता । नविष्यति ।
पा = (पालन करणे)पाति । पपो । पाता। पासति ।
(प्रकाशित होणें ) मावि मे माता ! माध्यति ।
मा (मापणे ) मावि । ममौ । माता । मास्यति।
या =(जाणे )याति । ययौ । पाता । यास्पति ।
यु - (मिश्रित करणे) यौति । पुवार । यविता । यविध्यति।
ला - (देणे, घेणे) नाति । उगे । साया । सास्यति ।
घ- चौलणे) दक्ति। याच । यच्छा । वक्ष्यति ।
-
1

·।
(३८)
- रा = (देणे) राति ।। रातारास्यति ।
खद् = (रहणे ) रोदिति । रोद । रोदिताारोदिष्यति ।
या धातूंर्वी रूपे बनवून त्यांचा वाक्यांमध्ये उपयोग करा.
संस्कृत वाक्ये.
१ मई फलं अधि। फलं पारिस किम् 1 सकिं फलं म पति ! रामः
फलानि एष भत्तु ।
२सत्र पुस्तक मस्ति, परंतु दीपा नास्ति । त्वं कुन मसिहं व
मसि।
३ स शोमना का ख्यातिवं निपासि पथा सशोभना को
माख्याति, तथा त्वं किन माख्याति
* अपस जागर्ति । मई मध न जागर्मि त्वं किमयं जागर्षिस
जागहुँ । व जागृहि ।
५ राजा धन माक्षणाय राति । तस्मै पुस्तक रास्यति । मई म तुम्ब
ग्य रामिन
राजा मानवान् पाति राष्ट्रं भपि राजा एव पाति । य कि पासि ?
स ईव पासि ।
भव. शीघ्र याति । वा मपि तथैष पातु । त्वं यादि इदानीं। मई म
पास्यामि । स यातु।
त्वं किमय रोदिषि यथा सरोदिति, तथा का भपिन रोदिति ।
भई नै रोदिष्यामि।
९ स पक्ति । मई वच्मि । त्वं पक्षि। सकिं वक्ष्यति महमपि तथैव
पक्ष्यामि । मनुष्य, दनु ।
१. मनुष्य: वर्न एति। बालकः इदानी गृह एवं वन म
एष्यसि महंभरि नैव तत्र एष्यामि।
।

·.
द्वितीय गणाच्या धातूंची रूपें.
अस् = (होणे.)
१ लट् ( वर्तमानकाळ)- अस्ति, स्व:, सन्ति । अलि, स्यः, स्थ।
३ अस्मि, स्वर, स्मः।
२ लोट् (भाशय) अस्तु, स्ताम् , सन्तु। २ एधि, स्तम्, स्व।
३ मसानि, भसाप, मसाम ।
३ लङ् (अनछतन भूत)% पासीर, पास्ताम ,भासंन् । ३ भाती,
मास्तम्, पास्त । ३ भासम्, आस्व, माम्म ।
४लिए ( विध्यर्थ ) - स्वाद, स्याताम् , स्युः। २ स्याः, स्यातम् ।
स्यात् । ३ स्याम्, स्याव, स्याम ।
इ%3(जाणे.)
१लर = १ पति, इता, यन्ति । २ एपि, इया, इप । ३५मि, इयः,
इमः।
२ लोट् - १ एतु, इताम् , यन्तु । २ एहि, इतम् , इत । ३ अपानि,
भयाष, भयामा
३लर ऐत, ऐताम् , पायन् । पे, ऐगम् , ऐत १३ आयम् ,
ऐव, पेम।
४ लिङ्% 1 इयात् , इयाताम् , इयुः।२ हयाः, इयातम् । इयात ।
३याम्,इयाय, याम
ख्या -(सांगणे)
१लद् - १ ख्याति, एयातः,
स्यान्ति १२ स्यासि, स्पायः, क्याय ।
३ कयामि, प्यार, ग्यामः।
२ लोट् = १ एपातु, एमालाम्, एयान्तु । २ सयाति, स्थातम , यात ।
३ख्यानि, ख्याव, रया।
३
लड्-मण्यात्, अख्याताम्, अत्यु:-भस्मान् । २ भरया,
भण्यातम्, ख्यातायाम् भरया, मस्यामा

·(४०) ४ लिङ = ! ख्यायाव , हयायावाम् , ख्यायुः। २ स्यामा:, ख्याया- पम्, ख्यायात । ३ ख्यायाम्, ख्यायाव, रुपायाम ! जाग =(जागणे.) १ लट् 31 जागर्ति, जागृतः, जाप्रति । २ भागर्षि, जागृथः, जागृथ। ३ जागर्मि, जागृपः, जागृमः । २ लोद = जाग, जागृताम् , जामतु । २ जागृषि, जागृतम् , मागृत । ३ जागराणि, जागराव, जागराम । ३ लड्मजागः, भजागृताम् , जागरः।२ मागः, मजागृ- पम्, मजागृत । समागम्, ममागृव, मजागृम। ४ लिड् = 1 जागृयाद , जागृयाताम् , जागृयु. । २ जागृपा, जाय यातम् , जागृयात । ३ जागृपाम् । आगृपाय, जागृयाम । सूचना. वाचकांना समजण्याकरिता काही धातूची रूपें येथे दिली आहेत. अशा प्रकारे दुसऱ्या धातूंची रूपेही वाचना स्वतच बनविता येतील रूपै पनविल्यावर त्याचा वाक्यांमध्ये उपयोग करावा, म्हणजे वाचकास संस्कृत बोलता येईल संधि केलेली पाक्यें। मई फलममि । किमरिसस फलं किं नाता रामोऽथ फलान्ये-- घासु । महमान फलम् । फल मदम्यहम् मध सकि फलानि भातिमोs किनाति फलानि २ भन्न दीपो नास्ति । नास्त्यत्र दीप:मायास्ति दीपः । तत्र पुस्तकम- लि। पुस्तकमस्ति तन्त्र । अग्न पुस्तकं नास्ति । नास्त्यत्र पुस्तकम् । पुस्तक भास्त्यत्रा त्वं कुमासि । त्वं कुत्र गोऽसि वं कुन गतोऽसीदानीम् । वं कसारस्थानादागतोऽसीदानीम् ।

·पाठ १० तु ( स्तुति करणे.) १ लट् -नौति, नु, नुवन्ति । २ नौषि, मुथः, नुध । ३ नौमि, तुवा, दमः। २ लोट। - मौतु, नुवाम, नुवन्तु । २ नहि, नुतम्, नुत । ३ नवानि, नवाय, नवामा इल - १ भमोद, अनुताम् , अनुवन् । २ मनौः, अनुतम् , अनुत । ३मनवम् , अनुव,अनुमः । लिन नुमाद, नुयायाम्, नुयुः। रतुयाः,नुयासम्, नुयाय । ३नुयाम, मुगाव, नुयामा घर - (इच्छा करणे.) १ लट्पष्टि, सटः, शन्ति । २ षक्षि, १४ , उध। ३ परिम, था,श्म:1 २ लोर = १ वाटु, राम, उशन्त । अहि, अष्टम्, पष्ट यानि वज्ञाव, यशाम। चिद् - (जागणे.) १ल - ! वैशि, वित्तः, विदन्ति । २ पेरिस, वित्यः, विथ 1 ३ शि, विद्यः, विनः। याची दुसरी को खाली लिहिल्याप्रमाणे होतात- घेव, वित्त, विदुः । २ वेश्य, विदधुः, विद । ३ घेद, विद्ध, विप्र । लोद् -1 2014, पिताम् , विदन्तु । र विवि, वित्तम् ,विरा । ३ वेदानि, बेदाय, घेदाम। ह्याची दुरारी रूपं सालीलप्रमाणे होतात- विदासोत, विदाइकुरुताम् ,विदाकुर्वन्तु । २ विहारकर, विदाइकु- हतम्, बिदाकुरुत । विदाकरवाणि, विदाहरवाय, विदारयाम। - ·(४२) ला ३ लड् = 1 भवेद, भवित्ताम् , भविदुः । २ भवेः, वित्तम्, नवित्त । ३ अवेदम् , मविद्र, बविध । ४ लिए, विद्याद, विद्याताम्, विधुः १२ विधाः, विधातम्, विधात । विद्याम्, विद्याव, विद्याम । शास्% (राज्य करणे. १ लट् = पारित, शिष्टः, शासति । २ शारिस, शिष्टः, शिष्ट । २ शासि, शिवः, शिमः। गलोर = + पास्तु, शिष्टाम्, शासनु। २ शाधि, शिष्ट, शिष्ट । ३ शासानि, शासाय, शायाम | . मशात् , भविष्टाम् , मशासु । २ नशा, मशिष्टम् , भाशिष्ट । ३ मशासम्, मशिष्य, भशिष्म । ४लिड शिष्यार, शिप्याताम् , शिप्युः। २ शिया, सिया- सम्, शिष्यान । ३ शिन्याम्, शिष्याव, शिष्याम । पापकांनी अशा रीतीने द्वितीय गणाच्या धातूंची रूपे बनवून त्यांचा मारा- मध्ये उपयोग करावा. द्वितीय गण परस्मैपदी धातु यक्ष - (इच्छ। करण)ष्टि । उयाश वशिता पशिष्यति । घा - (जाणे) पाति । वो बाता। पास्यति । विद् = (जागणे) पेत्ति, पेद। विवेद, पिदाधकार । पेदिता । येदिष्यति। ची -(जाणे) पेति । विवाया घेतादेष्यति। शाम् (शासन करणे) धाति । शशासासिता शासियति । था (शिजवनें ) शाति । वायी। प्राणायास्यति । मस् -(भास धेगें) सिति । शवास । सिता असिष्यति । सु =(प्रद ) सौति । मुशव सोता ! सोयति । रना = (स्मान करणे) मानिसस्नो । स्माता नास्पति । 1 । . 1 ·स्वप् - (निजणे) स्वपिति । सुनाए । स्वहा ! स्वप्स्यति । इन् = (हिंसा करणे) दन्ति । जघान । इन्ता । हनिष्यति । संस्कृत वाक्यानि १ मई पने न्यावान् हन्मि । वं तत्र के हंसिस भन वानरं हन्ति । व्याधः मृगान् मा इन्तु । शूराः शत्रून् युद्ध नन्ति । २वं किमर्थ तं इलि महं नैव हनिष्यामि । स इनिष्पति किम् ? वं मान। २स तस्य वदागस्य जलन सत्र स्माति । अहमपि तथैव स्नामि । (वं म स्नास्यसि किम् ? सर्वे प्राणिनः सन्ति त्वं ग्यसिसि ।ममपि असिमि । स्वंशति- प्यसि । भईवसिष्यामि । ५ राजा राष्ट्र शास्ति । राजपुत्रः कदा राज्य शालिष्यति ? राज्ञः प्रथमः पुन पुष शासियति नाऽन्यः। श्लोकाः। सात्यकिः उवाच। यादृशः पुरुषस्यारमा तादर्श संप्रमापसे। यथारूपोऽन्तरात्मा ते तयारूपं प्रभाषसे ॥१॥ सन्ति वै पुरुषाः शुरां सन्ति फापुरुषास्तथा । उमावेतो दृढी पक्षौ दृश्यते पुरषान्यति ॥२॥ एकस्मिय जायते कुले क्लीयमहायलो। फलाफलवती शाये ययैकसिम्वनस्पती ॥ ३ ॥ महाभारत उद्योग०३ सात्यकि उवाच- पुरुषस यासः भारमा सादर्श (ख) संप्रमापसे । ते मन्तरामा पयारूप तयारूप (ख)ममापसे । पुरुषाः शूराः सन्ति , तथा कापुरुपाः (भरि) सन्ति । एतौ उमा (मपि)दो पक्षी पुरुषा भविश्यते । एकस्मिन् एष कुल्ले शहीयमहामहो जायेवे । यया एफलिन् पनरपती फालाफरपती शाखे (भवतः । ।

·शब्दार्थः यादृशा असा क्लीय = बटहीन तादृशा वसा कुलम् = वंश भा बोलणे महायल - यलवान् यथारूप: जसा फलाफलवती फळ देणारी दृढ -पळवान् भाणि फल न देणारी माचकोनी याप्रमाणे श्लोकाचा अभ्यास करावा. संधि केलेली पाक्ये. भई बने ग्याघ्रान्हन्मि । इम्यहं व्याघान्यने । म्याघ्रान्दम्यई वने । तत्र क हंसिक इंसि तत्र स्वम् ? लोऽत्र वानरं हन्ति । इन्स्यत्र स वानरम् । वानरमत्र सहन्ति । २च्याघो मुगान्मा इन्तु । मृगान्मा घो इन्तु । मा मृगानयाधो इन्तु । शूरा युद्धे पानम्नन्ति । नन्ति शूरा शत्रून्यु । शत्रून्युरे भूरा निन्ति। ३ मई मैव हनिष्यामि । महमघ नैव हनिष्यामि। महमद्यात्र नैव वं हनिष्यामि । अहमद्यानेदानी कथमपि नैव इनिष्यामि । क एवमधानदानी तनिष्यति , पाठ ११ द्वितीय गण आत्मनेपद धातु. आस्%3(वसणे) १ ल = मास्ते, मासाते, मासते। १ बास्से, भासाये, भाये। ३ मासे, भावहे, भामहे। २ लोट् = ! नास्ताम् , भासाताम् , भासताम् । २ भास्व, भासायाम् , मायम् । मास, भासावहै, भासामहै।

·(४५) %D ३ला = ! बास्त्र, भासाताम्, वास। भास्था, साधायाम् , पापम् । ३ भासि, बास्वहि, आस्मादि । लिइ मातीत, मालीयाताम् ,मासीरन् । २ शाप्तीपा, मासीया- थाम् , मासीप्यम् । ३ भासीय, प्राप्तीवहि, शासीमहि । चक्ष (बोलणे) १ लट्- 1 चष्टे, पक्षावे, चक्षते । २ चक्षे, चक्षाये, पढ्वे । ३ पर्छ, पक्ष्या, चक्ष्म। २ लोट- 1 पास, चक्षाधाम् , अक्षताम् । ३ वक्ष्य, पक्षायाम , घड्वम् । ३ पक्ष, पक्षावहै, पक्षामहै। ३लइ-१अबष्ट, अचक्षाताम्, प्रचक्षत।२ माघचशायाम, अचवम् । ३ अचक्षि, मचक्ष्वदि, मचक्ष्मदि। लिडा । चक्षीत, चक्षीयाताम् , पक्षोरन् । पक्षीया, पक्षीया- पाम् , पसीध्वम् । ३ चीय, पक्षीवहि, पक्षीमहि । याप्रमाणे खाली दिलेल्या धातूंची रूपे वाचक माता गमवू शकतील.. द्वितीय गणाचे धातु. आत्मने पद . - । आस् (बसणे) मास्ते । वासाचा मासिका मासिप्पते । ईश् = (समर्थ होणे ) ईष्टे इंशांचके । ईशिवा ईशिष्यते । चश् (पोलमें) प्रष्टे । पचक्षे स्याग । ख्यास्यति- । यस् - (भाच्छादन पालनें) यस्तै । यवसे । सितापतिप्यते । वृष - (वर्य करण) वृक्के । जे वर्जिना वर्षियो। आशास् =(इच्छा करणें ) वासास्ते । साशासे। मामासिवा । आशातिध्यते। शी-(निजणे) होसे । शिष्ये । पायिवा । शायिष्यते । स् = ( प्रसवणे ) स्वे । सुपुर्प। सोता, सविता । सोध्यो, पविष्यवे।

·. संस्कृत वाक्यानि स पुरुषः पृक्षस्य अपस्तात् भास्ते । तो पुरषो सत्रमासाते । सर्वे यालकाः तत्र पासवे स्यं कुन जास्से ? २ ईशः सर्व जग इंटे। स्वं किं इंशिषे ते सर्व राजाना शिते । पर्य सर्वेऽपि ईश्महे । भई ईशे। २ सपाक्ष शोभनं घटे । इदानी कि क्षे१स भपि किं पक्षे ते यूराः किं चन - मनुष्याः पत्र यसमे । पं कुत्र घस्से १ भई मन पसे ।सत्र वस्ताम् । स्वमत्र वस्स्व। ५मनुष्य. धनं भाषास्ते । वं कि भाशास्से १ भईन किमपि भाशासे । नारी पु स्ते । मई मालकं पुषे । ता बिय. पुत्रान् सुव । पूर्व सूप्पे । द्वितीय गण उभयपदी घातु. घ्र = (बोल्णे) १ लट् = (परसो, ता, युवन्ति । २ RER, भूयः, भूय। ३ प्रवीमि, भूयः, मम.. परस्मै०) याची आणखी एका प्रकाराने रूप होतात- भाह, भाहता, माहु । भारय, भायुः, यूथ । ३ प्रवीमि, व, ममः। (मात्मने) - । मते, भुवाते, मुक्ते । २ थे, वाये, यावे । ३ मुथे, भूपदे, अमहे । २ लोट् = (गरम.) प्रवीत, धूताम्, घुबन्त । २ भूहि, घृतम्, भूत । ३ भवाणि, प्रयाय, प्राम। (आमनेपद)। मृताम् , सुवानाम् मुक्ताम् ।२ प्रय, बुवापाम् ध्वम् । ३ प्रौ, मवाय है, प्रवामहै। ३ लड्= (परस्मै०) पवीत, भभूताम्, भध्रुवन् । २ भमवी:, मसम्ममूत।३ मवम् ,भव, मम । (मात्मने)- मत, माताम, अयत ।१ अब्धाः, अनुषा • पाम्, भयम् । ३ मषि, भमूहि, ममदि।

·४ लिङ् =(पर०) यात , व्यायाम, मधुः। २पास, पावर,
यात । याम, ध्याव, याम ।
(थात्मने) = ! यीन, ब्रुवीयावा, भुवीरन् । २ मुथा, त्रुषी-
यायाम् , मुवीधम् । ३ अषीय, अवीवहि. सुधीमहि ।
उभयपदी घातूंची रूपे परस्मैपदाप्रमाणे पाणि आत्मनेपदाप्रमाणे होतात,
याविषयी मागें कियेक वेळा सांगितले आहे,
द्वितीय गणाचे घातु.
उभयपदी
(दूध काद) दोषि, दुग्धे । दुदोह, दुदुहे। दोग्धा घोषयति.ते ।
द्विप = (द्वेष करणे) देष्टि, द्विष्टे । दिद्वेष, दिद्विष । द्वेष्ट।। देश्यति ।
घू
(मोलगें ) प्रवीति, भूते । उवाच, उचे, । यका । घक्ष्यति ।
लिह %3D (खाद घेणे) दि, ली । लिलेह, लिलि । लेटा । लेक्ष्यति ।
(स्तुति करणे ) स्वीति, स्तवीति-स्तुते, स्तचीते । ताप, राष्टुवे।
स्वीता। स्तोष्यति-ते।
संस्कृत वाक्यानि.
, भकः ईश्वरं स्तीति । एवं के स्वीपि ? मई के भपि मान न स्तौमि।
पालकाः परमेवारं स्तुवन्तु ।
२ मा प्रीति ? एवं कि प्रवीपि ! गई न किमपि प्रवीमि सपूताम् ।
मकवं वैक्षिा महंन कमपि मि। प. सवंदा एव देटि स वेष्टु ।
४ मावा गा दोग्ध व किन गो पोशिशमहंग दोषि परंत मन
पत्नी दोधि । सर्वे मानवा: गायःदुन्तु ।
५ वाल: मधु दि । क्षीरं राशि कि मई क्षीरं मलेरिमागिन:
फष्ठ लिन्ति।
वाचकांनी अशीच उभयपदी धातूंची रूपे यनवावी व साचा वाफ्यामध्में
येथे द्वितीय गणाचें पियवन पूर्ण झाले.
।
एवं महि।
उपयोग करावा.

·(४८)
पाठ १२
(म. मा० अनु० अ०२)
भीम उवाच-सत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा मृत्युहस्थेन धर्ममाधिस्य निर्जितः ॥ ४ ॥
मनोः प्रजापते राजनिष्वाकुरमवरसुतः।
तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्वसः ॥५॥
दशमस्तस्य पुषस्तु दशाश्वो नाम मारत ।
माहिष्मत्यामभूद्राजा धर्मात्मा सत्यविक्रमः॥ ६॥
दशाश्वस्य सुतस्त्वासीदाजा परमधार्मिकः ।
सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः ॥७॥
मदिराश्व इति ख्यातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः।
धनुर्वेदे च घेदे च निरतो योऽभवासदा ॥ ८॥
मीम उवाच-गृहस्पेन धर्ममादित्य धर्म कृत्वा यथा येन प्रकारेण
मृत्युः मरण निर्मित जिता मत्रापि मसिन् विषये मपि पुरानं माची
इतिहास कयो (पृद्धाः) उदाहरवि कथयन्ति ॥ ४॥ राजन् !रे नृप ।
मनापतेः नराधिपत्य मनोः इशा कुनामा सुतः पुत्रः जातः । सूप-
वर्षसो रवितुल्यप्रमावस्व नृपतेः सूपस तस इक्ष्वासोः पशवं अनसंख्याः
सुवाः सा जाता॥५॥ हे भारत ! सस्य इवाको दशमः शायो माम
पुत्रः सुतः माहिष्मत्यो नगयां धर्मात्मा धमनियः सत्यविक्रमः पशाय-
पराकमा रामाजभूत् ममवत् ॥ १॥ यस्य मनः वेता नित्यं सदा सस्ये
पथाभापणे तपसि उपवासादिवपक्षरणे दाने त्यागे परत मासकं भासीत,
सा दशाभस सुः पुत्रः तु परमधार्मिका राजा नृपः मासीत् बभूव ॥७॥
प. प्रथिवीपति भूपतिः सदा सर्वस्मिन् काले धनुर्वेदे धनुर्पिधाया वेदे ध्रुवा
च निरतः प्रवीणः मदिराव इति । पृथिव्यां त्यातः अभवद स एष दशा-
अस्य पुषः॥6॥

·(४९) मदिराश्वस्य पुषस्तु द्युतिमानाम पार्थिवः । महामागो महातेजा महासत्यो महायलः ॥९॥ । पुत्रो धुतिमतस्वासीद्राजा परमधार्मिकः । सर्वलोकेषु विख्यातः सुवीरो नाम नामतः ॥ १०॥ EREA कोषाधापि देवराज इवापर। सुवीरस्य तु पुत्रोऽभूत्सवसंग्रामदुर्जयः ॥ ११ ॥ स दुर्जय इति ख्यातः सर्वशस्त्रभृतां धरः। दुर्जयस्येन्द्रवपुषः पुत्रोऽश्विसशतिः ॥ १२॥ दुर्योधनो नाम महान् राजा राजर्पिसत्तमः । तस्येन्द्रसमवीर्यस्य संग्रामप्वनियातनः ॥ १३ ॥ . मादरावस्य पुत्रः सनः महामा: महामाग्यशाली महातेजाः विपुल, पराक्रमः महासावः भाय धैर्यवान महावकः भाप बसिधः पुतिमाशाम पार्थिव पूधिवीपतिः अभूत् ॥ ९॥ पुतिमतः पुषः तु परमधार्मिकः भति- पायेन धर्मरवः सर्वोकेषु सर्वेषु मखिलेषु लोकेषु भारतादिपु प्रदेशेषु विरूपातः पासाद गतः नामतः नाम्ना सुयोरो नाम सुवोर इति एपात: राजा नृपः पालीत् गमयत् ॥ १०॥ सुवीरस्य 5 पुत्रः सर्वसंग्रामदुर्जयः भाखलेषु युदेपु परः दुपा दुखेन जेतुं शक्यः परः द्वितीयः देवराज इन्यः इच धर्मात्मा धर्मरसमरिन कोषवान् अभूत् ॥11॥ सर्वशन- मृतो निशिधारिणां मध्ये घरः श्रेष्ठः सुवीरस्य पुनः दुर्जयः इति दुजयनाम्ना स्थान प्राप्तिदि पतः। इन्द्रवपुरः इंद्रसमारोरस्प अधि. साशति: मधिदेवसमानरूपः ९॥राजर्षिसत्तमः पापितुल्यनृपाणां मध्ये दुर्योधमो माम महान राधा मातीत् । इन्द्रसमयीयस्य इन्द्राक्पपरा. कम्प संग्रामेषु पुदेषु मनिवर्तिनः पकायमानस्य वरप ॥३॥ ४. स.पि. मा. १५] ·(५०) विपये वासवस्तस्य सध्यमेष प्रवर्गनि। स्नैधनश्च पशुभिः सस्यश्चापि पृथग्विधेः ॥ १२॥ नगर विषयथास्य प्रतिपूणलदाऽभवन् । न तस्य विषये चाभूकृपणा नापि दुर्गतः,१.१५ ॥ च्याधितो चा शो पााप तस्मिन्नामुन्नर. चित् । सुदक्षिणो मधुरवागनस्युजितेन्द्रिय । धर्मात्मा चानुशंसश्च विक्रान्तोऽधाविकत्थानः ॥ १६ ॥ यज्वा च दांतो मेधावी ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः । न चावमन्ता दाताच वदवेदाङ्गपारगः ॥१७ ॥ तं नर्मदा देवनदी पुण्या शीतजला शिवा । चकमे पुरुषव्याघ्र खन भायेन भारत ॥ १८॥ स्य देशे वासवा इन्द्रः सम्यगेव उत्तमप्रकारेणप्रवर्षति वृर्षि करोतिरामस्थ नगरं विषयः देशः च स्नेः माणभिः धनः द्रव्ये मपि परिवः भाप: Banदाप्रतिपूर्णः परिपूर्ण: ममवत् । तस्य विषये दंशे कपणो बदानशूर: दुर्णतः हरिदः मपि न समूत् ॥ ५॥ तसिन् तस्य दश पवविद प्यापित pr: कृशः दुर्मछः अपि का मा. मनुष्याः नामत नासीर म स मुदक्षिणा अतीव दार: मधुरवा मधुरमाषी अनसूयुः विगतद्वेषः जितेन्द्रियः संपतन्द्रियः पौरमा धार्मिका अनुशंसः अफरः विफ्रान्तः विक्रमवाली अप भपिच गावकरयनः भारमहाशामकुर्वाणा.. ६॥ पञ्चा विधिपूर्वक शकतो दान्त: बाधिपविजयी मेधावी छदिपान् प्रह्मण्यः प्राह्मणभक्त. सायसंगरा सत्यप्रतिशः अभवत्, अवमन्ता परेषां अवमानशील: चन भासीद दाता दानशीलः च वेदवेदाङ्गपारगः वेदेषु शिक्षादिषु घेदाना- मोषु च वीण: मासीत् ॥ १ ॥ पुरुषग्या व दुर्योधनं पुण्या पुण्यसाध. नीभूता शीतला शीतलोदका शिवा मंगलकारिणी दपनदो देवानराणां मदी नर्मदा सेन स्वीयन मावेन मनसा यकी वरयामास १८॥

·तस्यां जशे तदा नद्या कन्या राजीवलोचना । नाम्ना सुदर्शना राजन् रूपेण च सुदर्शना ॥१९॥ ताप रूपान नारीपु भूनपूर्या युधिष्ठिर। “दुर्योधनसुता यादगमवद्वरवर्णिनी ॥ २० ॥ तामग्निश्वकमे साक्षादाजकन्यां सुदर्शनाम् । भूत्वा च प्रामणो राजन् यरयामास तं नृपम् ॥ ११ ॥ दरिद्रश्वासवर्णश्च ममायमिति पार्थिवः । न दित्सति सुतां तस्मै तो विप्राय सुदर्शनाम् ॥ २९॥ ततोऽस्य वितते यशे नमोऽभूद्धव्यवाहनः । ततः सुदुःखितो राजा वाफ्यमाह द्विजास्तदा ॥२३॥ दे राजन् । वदा तस्या नयां नर्मदायां राजीवलोचना कमलमशिलोचना नाम्ना सुदर्शना स्पेण च सुदर्शना दर्शनीय कन्या पाला जसे जाता ॥१९॥ दुर्योधनसुता दुर्योधनस्प पुत्री यादृग् यारशी परवनिनो उत्तमरूपयनी अमवत् बम्ब, हे युधिरि ! साग रूपा नारीषु भूतपया न पूर्व न भूना ॥२०॥ई राजन् ! रामकन्या सुदर्शनां साक्षात् अनिः चकमे ऐछत् । 'मामि च प्रामणो भूग्पा प्राणवेषं गृहीस्था सं दुर्योधनं नृपं वरयामाम प्रार्थयामास ॥२॥ पार्थिव रामा अपं दिः निधन• मम भमवर्णः मिसवर्गीय: हवि मत्वा तम विप्राय t सुदर्शनो सुनो कन्यो न दिरसति पातु नेच्छनि स॥२२॥ तत: अनेठरे अस्य दुर्योधनस्य वितते भारम् यज्ञे इम्यवाहन: मतिः नष्टोऽभूत् नाश गतः । सत• अग्नि- मानाना राजदुपाँधना गुदुःखितो निसरां दुःखितो भूया व दिलान् चापं घपमाणाह उक्तवान् । २६॥ -

·,
मंगलमूर्ति गणेश
लेखक-पं. श्री. दा. सातवळेकर
गणेशपुराणाच्या आधाराने लिहिलेले अत्यंत स्फूर्तिदायक असे हे चरित्र
प्रत्येक परीतील प्रत्येक तरुणाने वाचून याचे मनन करावे व गणेशाला
अग्रपूजेचा मान को मिळाला न जाणावे. स्वराज्यातील तरुणांनी हेच जाणले
पाहिजे. मूल्य २ रु.ट ख. in. म. भा. ने २३॥ अडीच है. पाठवा.
श्रीमद्भगवद्गीता
.
( पुरुषार्थ-बोधिनी-टीसह)
लेखक-पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
गौतालकार, साहित्य-वायसति
वेद, उपनिषदै इरयादि प्राचार भार्थ-ग्रंथातील पिशान्तच मवान परतीने
गतिस का प्रकारे मारले आहेत. हे 'पुरुग-बोधिनी' मापारया
गतिषरोन पाटीकेत विस्तृत उतार देऊन दाखवले आहे. अर्थात् पेदिक
सिद्धांतासह गीतासिद्धांताचे विशदीकरण रंध या पुरुषार्थ-घोधिनी
टोको शिष्य माहे. याचा हिदी भनुवाद हिदी प्रांतात प गुजराती
भनुवाद गुजरानोतात विशेष मान्यता पापला जगून अत्यंतापप्रिय झालेला
आहे. श.स्या १४५, मध्य १२॥ , पटख.२॥..
मंत्री-स्वाध्याय मण्डल, आनंदाश्रम,
किल्ला-पारडी (जि. सरक)
-
HIYA

·अंक १६ ॐ
LIERARTE
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
(संस्कृत मापेचे अध्ययन करण्याचा सोपा उपाय.)
पोडशो भागः।
लेसा
पं. श्रीपाद दामोदर सातवळेकर,
स्वाध्याय-मण्डल, फिल्ला-पारडी (जि. सूरत)
100000000000000000000000000000000000000000000000000000000000000
चतुर्ध आपत्ति.
शके १८७२, सन १९५०

·t " -- , भावें प्रथम अक्षर क वर्गातील ज्या क्रमावे असेल, त्यार का गाँव अटार त्याच्या ठिकाणी येते जसे-- "(स्तुति करणे) “गागा, गगा, जगा जिगा+वि जिगाति । "मी" (भयभीत होणे)" भीमी, बिभी, बिमे+ति-रिमेति । इकाराया देखील जवार बनतो, असे “हु" (हवन करणे) “हुए, उड जुहो+तिन्जुहोचि ' इत्यादि प्रकारे रूप बनतात बहुतकरून लिट् दश रूपामध्ये ही गोष्ट वाचकांनी पाहिलीच असेल वाचकाना या धातूची रूमें बन विण्याची रीत लोकर समजावी, म्हणून काही धातूची रूपे येथे दाखवली आहेत, ती त्यानी पहावीत- हु ( हवन करणे ) परस्मैपद। १ लट् = १ जुहोति, जुहुर , जुइति । २ नहोधि, जुहुधा, जुहुन । ३ जुहोमि, जुहुर , जुहुम । २ लोद - 1 जुहोत, जहुताम् , गुनु । २ जुधि, जहुनम् , जुहत । ३ जवानि, जहवाय, जहवाम । ३ ला - १ अजुद्दीन, अजूहुताम् , अजुबु । २ अहो , मजहुतम् , अनुहुन। ३ अजुङ्गम् , अजुहुव अजुहुम । ४ लिए = १जुहुयात, जुहुयाताम्, जहुयु । ३ जुहुया , जुहुयातम् । जुदुमात । ३ नहुयाम्, जुहुयाय, जुहुयाम । ५ लिट् = १ जुहाव, जुइवतुः, जुहुयु । १ जूविथ, जुहुरथुर, जुइव । ३ जुहाव, जुहुविव, जुर्विम। १ जुवाचार, शुहलाचत , जुहवाच । २ जुइवावकर्ष, जुहारकर, जुवाचक। ३ जुड़वाचार, जुहवाचव, जुषाचनम।

·६ लट् = १ होप्यति, होध्यतः, होष्यन्ति । २ होष्यसि, हास्यथः
होष्यथ । ३ होयामि, होण्यापः होष्यामः ।
चायनी अशा प्रकारें धातूंची रु बमवून त्यांचा वाक्यांमध्ये उपयोग
करावा.
तृतीय गणाचे धातु.
परस्मैपद.
ऋ = (आणे) इयति । आर । अर्ता । मरिष्यति ।
कित् (जागणे) चिकोत। चिकेत । केलिता । केतिष्यति ।
गा = ( स्तुति करणे) जिगस्ति । जगी । गाता । गास्यति ।
घृ = (प्रकाशणे ) जिपति । अपार । पर्ता । परिष्यति ।
पालन-पोषण करणे ) पिपति । पपार । परिता । परिष्यति ।
भी - (भयभीत होणे) बिभेति। विभाय । विभयांचकार । भेता ।
भेष्यति ।
हा = (साग करणे ) जहाति । अहो । हाता । हास्यति ।
(घेणे, देणे, हपन करणे ) जुहोति । जुहाव, जुहवांचकार । होता।
होष्यति ।
ही = ( लजित होणे ) जिहेति । जिहाय, जिहगांचकार । हेता । हेभ्यति।
संस्कृत-वाक्यानि।
२ यजमानः यज्ञ माहुतीः जुहोति । ब्रह्मचारिणः मानौ माहुती: जुतति।
स्वं किन होयलिघठव क; अजुहोत् ।
२ पीर मामा पिपति। स के पपार ! ते सर्वेऽपि तान् पिम्। वं
परिग्यास किम् ।
३ मई धौराल न विमेमि । सपाघाट भपिन विभेति । चीरा पूराः
कस्मिन् अपि युद्ध दविग्यति ।।
1

·पाठ २
.
। लोर
तृतीय गणाचे धातु.
यात्मनेपद.
मा - (मोजणे, तुलना करणे ) मिमीते । ममे। माता । मास्यते ।
हा = ( जागे) जिहीते । जहे । हाता । हास्यते ।
या धातूंची रूपं.
मा
( मापणे)
लट् = १ मिमीते, मिमाते, मिमते । २ मिमीष, मिमाये, मिमीथे।
३ मिमे, मिमीयहे, मिमीमहे ।
- 1 मिमीताम्, मिमाताम् मिमगम् । २ मिमीप, मिमाथाम् ,
मिमी । ३ मिम, मिमावद, मिमामहे ।
लर = १ अनिमीत, अमिमानाम् , अमिमन्त । २ अगिमीथाः, अमिमा.
थाम्, अमिमधिम् । ३ आमाम, अमिमीवहि, अमिमीमहि ।
लिड् = १ मिमनी, मिमीयाताम्, मिमीरन् । २ मिमीयाः, मिमीयायाम् ,
मिर्माधम् । ३ मियीय, मिमीवदि , मिपीमहि ।
हा = (सागणे)
लर = १ जिबीते, जिहाते, जिहने । २ निहाये विदाये, जिही।
जिदे, जिद्दोरहे, जिहीमहे।
संस्कृत-वाक्यानि।
१मियः सदा जिददि । पुरुषाः कदापि म जिति। तेसवें जियो-
माग यति एप।
रहबर सय विति। मनुष्यः न साधनेन एवं बेसिष्यति ! योगी
पुरुर पर्व मनोगत

·(७)
इस धान्यं मिमीते । मई घृतं न भमिमि । एवं मिमीच ते भूमि
मिमक्षाम् ।
तृतीय गणाचे धातु,
उभयपदी.
दा = (देणें ) ददाति, दते । ददौ, ददे । दाता । दास्यति-ते।
घा - (धारण पोषण-करणे ) दधाति, धत्ते। धौ, दधे। पाता।
धासति-ते।
निज् (शुद्ध करणे ) नेनेति, नेनियो । निनेज, निनिने। नेका ।
नेक्ष्यति-ते।
भृ = (धारण-पोषण करणे) विति, बिमृते । बभार, यौ। बिभरा-
चकार-चक्र । मर्ता । भरिष्यति-ते।
ग्वज (पृथर होगें ) वेति, विविक्ते । विवेज, विविजे। वेता,
वेक्ष्यति-ते।
विम् (व्यापणे) येवेष्टि, वेविष्टे । विवेष, विविषे। वेष्टा । वेश्यति ते
धातूंची रूप
(परस्मै०) ददाति, दत्तः, ददति । २ ददासि, दत्थः, दस्थ ।
ददामि, दहः, दद्यात
(भारमनेपद ) १ दत्ते, ददाते, ददते । २ दरसे, ददाय,
दष्ये । ३ ददे, दहे, दद्महे ।
लोद (परस्म) १ ददातु, दत्ताम् , ददनु । २ देहि. दत्तम् ,
दास । ३ दहानि, ददाब, ददाम ।
(आत्मनेपद) १ दत्ताम्, ददाताम्, ताम् । ९ दल्य,
ददापाम्, दध्वम् ।। दर्द, ददावहै, ददामहै।
ला - (परस्मैक) अददात् , अदपाम्, अदु । २ भददा , अदत्तम्
अदत्त । ३ अददाम्, अदद, अन ।

·-
(आत्मने०) १ अदत्त, अददाताम् , अददत । २ भदस्याः,
अददायाम् , अपम् । ३ अददि, अदहि, अदमहि ।
भ = (पारण-पोषण करणे)
उद = (परस्मै०) विभर्ति, विभूतः विप्रति । र विर्षि, विस्था,
विमृय । ३ विभर्मि, विश्वः, बिम्म ।
(मात्मने) विमृते, विधाते, विधते । २ निषे,
विभ्राथे, विमृध्वे । ३ विने, विभूवहे, विभूमहे ।
लोट् = (परस्मै० ) १ बिभर्तु, विमृताम् , विश्रतु । २ विभूहि, विमृतम्
विभृत । ३ बिभराणि, लिभराव, विभराम ।
(यात्मने) १ विमृताम् , बिभ्राताम्, विभ्रताम् । २ विभृथ्व. बिभ्राधाम् ,
विभृध्वम् । ४ विभरे, विभरावदे, बिभरामहै।
वाचकांनी अशा त-हेनें रूपे बनविण्याचा प्रयत्न करावा.
संस्कृत-वाक्यानि ।
। समझ घनं ददाति । हे तुम्य किं वदति ! राजा मसं मुवर्णस्या-
लंकारं मददात् ।
२वं तस्य मूल्य अधुना पब देहि । मह वस्मै पुस्तकं ददामि स्मै
किं ददासि ।
३ इंश्वरः स्थिावरं सर्व जगत् स्वशक्रया विमति । त्वं किं मिर्पि
यथा राजा राष्ट्रं विभर्ति, तथा गृहस्थः गृहं बिभर्ति ।।
पाचकानी याप्रमाणे वाक्याची रचना करिता येईल. येथे तृतीय गणाचा विचार
समाप्तताला.

·पाठ ३
(महाभारत विराटपर्ष ०५)
वैशंपायन वाच
ते धीरा यद्धनिर्विशास्तया पद्धकलापिनः ।
यद्धगोधांगुलित्राणाः कालिंदीमभितो ययुः ॥१॥
ततस्ते दक्षिणं तीरमन्वगच्छन्पदातयः ।
निवृत्तवनवासा हि स्वरालयस्तदा ।।
यसंतो गिरिदुर्गेषु यनदुर्गेषु धन्धिनः ॥२॥
विध्यन्तो मृगजातानि महेप्यासा महावलाः
उत्तरेण दशाणीस्ते पंचालान्दाक्षिणेन च ॥३॥
अंतरेण यकल्लोमाशूरसेनांच पांडवाः।
लुन्धावाणा मत्स्यस्य विपयं प्राविशन्धनात् ॥४॥
धन्विनो यद्धनित्रिंशा विवर्णाः श्मश्रुधारिणः।
ततो जनपद प्राप्य कृष्णाराजानमनपात् ॥५॥
पश्यैकपद्यो दृश्यन्ते क्षेत्राणि विविधानि च ।
व्यक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति
यसामेहाऽपरां रात्री बलवान्मे परिश्रमः ।
युधिष्ठिर उवाच।
धनंजय समुद्यम्य पांचाली यह भारत।
राजधान्या निवत्स्यामो विमुकाध वनादितः ॥७॥
वैशम्पायन उवाच।
तामादायार्जुनस्तूर्ण द्रौपदी गजराडिय।
संप्राप्य नगराभ्यासमवतारयदर्जुनः ॥८॥

·- (१०) स राजधानी संप्राप्य कौन्तेयोऽर्जुनमब्रवीत्। क्वायुधानि समासज्य प्रवेक्ष्यामः पुरं धयम् ॥९॥ सायुधाश्च प्रधेश्यामो क्यं तात पुरं यदि। समुद्वेगं जनस्याऽस्य करिष्यामोन संशयः ॥१०॥ गाण्डीवं चमहगालोके च विदितं नृणाम् । तव्चेदायुधमादाय गच्छामो नगरं वयम् ॥११॥ ततो द्वादशवर्षाणि प्रवेष्टव्यं बने पुनः । एकस्मिन्नपि विशाते प्रतिज्ञातं हि नस्तथा ॥१२॥ वैशम्पायन उवाच अभवीद-ते पांडवा: वीराः वीरपुरुषाः, बदाना- शा पदखद्गा , तथा पद्धकलापिनः मरकेशपाशाः, पदगोधीगुमित्राणा: गोधाधर्मण अंगुलित्राणं पद्धं पै.ते, कालिंदी अभित भभिमुख कृत्वा पयुः तत: अनंवर हे पदातयः एष पनयां एष गरछन्ता काकिंदी- मताः दक्षिण तीरं अन्वगच्छन् अगरछन् । तदा ते पांडवा निवृत्तवनवासाः वनवासात् निवृता वाराष्ट्र स्वकीयराज्यं प्रसवः प्रकर्षेण पर गिरिदु. गेषु पर्नतस्थानेषु वनदुर्गेपु धनदुर्गमस्थानेषु वसन्तः॥२॥ते महेष्वासा महानुपधारिणः महाबलाः महाशय. पनेषु मृगजाणानि मृगसमूहान् शरः विध्यतः से उत्तरेण दशार्णान् देशान् त्या दक्षिणेन पंचालान् देशान्। अंतरेण च यकृष्ठोमान् शूरसेनान् देशान् हवा "वयं लुम्याः लुग्धकाः म्याथा " इति अवामा श्ययन्त पनात् प्रत्यय विषयं देश पारिन् प्रविष्टा ॥ ४॥ धन्विनः धनुष्मन्तः बदनिस्त्रिंशः खड्गधारिणः विष शोभनवर्णरदिता' श्मश्रुधारिण. ते पांडवा: मासन्, तत: मत्स्यस्य नगर प्राप्प राजानं धर्मराजान कृष्णा द्रौपदी अपवीत् कथयामास ॥५॥ पश्च एकपः एकपादपरिमिता मार्गा एकपद्य पदम्प पश्यन्ते, भवलोचन्ने विविधानिस क्षेत्राणि परतत अनेत्र चिंतन एक स्पष्टं मति, यतावाटस्म राशराजधानी राजनगरी दूरे एवं भविष्यति ॥३॥ता जम्म ·इद एवं अपरी रात्रि वसाम, यता में बलवान् परिश्रमः पाठः ॥ युधिष्ठिर उवाच-हेमारत धनंजप मर्जुन एवं पांचाली द्रोपदी समुयम्य पद । इतः धनात् अस्मात् भरण्यात् विमुकाः च राजधान्यां निवास्यामः ! म वैशम्पायन उवाच- अर्जुनः गजराट् इव पूर्ण सत्वरं तां दोपदी आदाय गृहीस्था नगराभ्यास नगरसमीपं संप्राप्य भजुनः at मधवारपत् ॥८॥ स धर्मराजः कौन्तेयः कुन्तापुनः राजधानी संप्राप्य अजुनं अमवी क्षिायुधानि क्व समासज्य स्थापयित्वा वयं पुरं प्रवेश्यामः । ॥५॥हे सात! यदि वर्ष सायुधाः भायुधः सहियाः पुरं प्रवेक्ष्यामः, साई भस्य जनस्य समुद्रम करिष्यामः अत्र न संशयः॥१०॥ गांडीयं गांठीवनामकं धनुः महलाई मविद भस्ति लोके च नृणां मनुष्याणां सरसगं विदितं प्रसिद्धं गस्ति । तत् पायुधं मादाय वयं नगरं गच्छामः चेत् ॥ ११॥ ततः एकस्मिन् मपि विशात पुनः अस्माभिः पने द्वादशवर्षाणि प्रयेष्टग्यं भविष्यति, पाथा नः असिज्ञातं, तथा अस्माभिः प्रतिज्ञा कृता ॥ १२ ॥ समासाः। १वद्धनिस्त्रिंशाः - यद्धाः निस्त्रिशाः यैः। २ पद्धगोधांगुलिनाणाः - बद्धानि गोधांगलित्राणानि यैः । ३ निवृत्तवनवासा - वनवासात् निवृत्ताः। ४ स्पराएं - स्वस्य राष्ट्रम् । ५ सायघाः = आयुधैः सहिताः । ६द्वादशवाणि = द्वादश च तानि वर्षाणि ।

·(१२) पाठ४ पंचम गणाचे धातु. पाचच्या गणाचे विकरणाचे चिन्ह " नु" हे आहे हे चिन्ह धातूला प्रत्या याच्या पूर्वी लागत असते या गणाची रूपे पुढे दिल्याप्रमाणे होतात- साथ-साधणे १ लद = १ साप्नोति, साप्नुत , सानुवन्ति । २ साप्नोषि, सानुप , मा नुय । ३ सानोमि, साध्नु , सानुम । २ लोट - १ सानोतु, साध्नुताम् , सानुव तु । ३ सानुहि, सानुनम्। सानुत । ३ सानवानि, साध्नवाव, मानवाम । ३ लह - १ असाध्नोत्, असाध्नुताम्, असाप्नुवन् । २ असाध्नो , असाध्नुतम्, असाध्नुत । ३ असाप्नुवम् , असाप्नुव. अमानुम1 ४ विधिलिङ्ग - १ साप्नुयात् साध्नुयाताम् , सानुयु । २ सानुया साप्नुयातम्, सानुयात। ३ माध्नुयाम्, सानुयाव सानुयाम। याप्रमाणे या गणा या परस्मैपदी धातूची स्पं होत असतात उदाहरणार्थ ६ लट् = ( आए धातु) १ आप्नोति, आप्नुत , आप्नुवन्ति । १ आप्नोपि, आप्नुथ आप्नुध। ३ आप्नोमि,भाप्नुव आप्नुम । (राध् धातु)" राप्नोतु, रानुताम् , राप्नुवन्तु । २ रानुहि, रा नुतम् । राध्नुत । ३ रानवानि, रानवाब, रानवाम २ लोर ·। % (१३) आता पुढे दिलेल धातु पहा- पंचम गणाचे धातु. परस्मैपदी. आम् = (व्यापणे) आप्नोति । आप ! आप्ता । आप्स्यति ( वि उपसर्ग- पूर्वक) व्याप्नोति । व्याप । व्याप्ता । व्याप्स्यति । (बाढणे ) ऋनोति । आनर्ध । अर्धिता । अधिष्यति । तुप (तृप्त होणे) तृप्नोति । ततर्प । तर्पिता । तपिध्यति । दु (दुख देणे ) दुनोति । दुदाव । दोता । दोध्यति ।' इ (हिंसा करण) दृणोति । ददार । दर्ता । दरिष्यति । राघू - ( सिद्ध करणे, पूर्ण करणे ) राप्नोति । राध । राधा । रात्स्यति । शक - ( शक्तिमान् होणे ) शक्नोति । शशाक । शक्का । शक्ष्यति । साध = (साधणे, पूर्ण करणे ) साप्नोति । ससाध । साक्षा। सात्स्यति । हि - (जाणे, वाढण) हिनोति । जिघाय । हेता। हेण्यति । संस्कृत-वाक्यानि । । मनुष्यः स्वकीयस्य कर्मण. फळ भाप्नोति । पालका वृक्ष्यस्प फर्क न माप्नोत् । स धन प्राप्नोति । २ नई तरकर्म कर्तुं न शक्नोमि । दं शक्ष्यसि किम् । यः न शक्नोति सतन मागष्यतु। ३स साधक: सायं साधने। सानोति । सर्वेऽपि तथैव सानु-- चन्तु । ४वं कथं तस् रानुपि? सन मराज्नीत् । एवं नीतिसः मपि राध्नोतु।

·(१८) पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्। गोपु चात्मसमं दद्यात्सयमेव कृर्षि ब्रजेव मृत्यैवाणिज्यवारं ह पुत्रैः सेवेत च द्विजान् । अद्भद्योऽग्निह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् तेषां सर्वगं तेजः स्वासु योनिषु शास्यति । नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः। ॥१४॥ क्षमावन्तो निराकाराः काप्टेऽग्निरिव शेरते । यस्य मंत्रं न जानन्ति पाद्याश्वाभ्यन्तराश्च ये स राजा सर्वतश्चक्षुश्विरमश्वर्यमश्नुते । फरिप्या प्रभायेत क्वान्येव तु दर्शयेत् धर्मकामार्थकार्याणि तथा मंत्रो न भिद्यते। गिरिपृष्ठमुपारुहा प्रासादं या रहोगतः घ महान पाकशाल दद्यात; गोपु पाएमस मिनं दद्यात स्वयं एष कृषि मजेत गरछेत् ॥ १२॥ भृश्यः परिधारक वाणिज्यचार व्यवहार सेवेई, द्विजान् पु. सेवेत। पदयः जलात् ममि , भानः वादागात् क्षय क्षत्रिय. पश्मनः प्रस्तरात् लोहं उस्थिराम् ।।१३॥ तेषां अग्निक्षत्रियलोहाना सजा यद्यपि सर्वत्र प्रासंचारि वर्तते तथापि स्वासु योनि स्वकीयोपति- स्थानेषु शाम्यति । कुले माता भ्रष्ट कुले सस्पता: मन्तः पापकोपमतेजसः अनियरकाशकः ॥१४॥ क्षमायन्तः क्षमायुक्ताः काठे अनि: इय यथा 'कामभिः भव्यतरूपेण भवति तयेव निराकाराः सव्यस्ता सरते वमन्ति। बाबा जयंतराध थे पुष्पा यया मात्र विचार न जानन्ति ॥१५॥स राजा सपंतपशुः सर्वध इष्टिः ऐश्वर्य प्रभु घिरे चिरकालं क्षभु प्राप्नोति। फरिप्यन् कर्म कहुँ छन् कदापि न प्रभात, कृपयानि एमु कर्माणि दव ॥ धमाकार्यागि धर्मार्थकामसंबंधीनि कर्माणि पूर्णतया कृपया एष तपसार होवेषु शषितम्यानि । गिरिध पर्वतशिखर उपा- रदा, माय मासा हग्य गजम वा होगत पुकास्थाने na Intel ·(१९) ॥२०॥ अरण्ये निःशलाके घा तत्र मंत्रो विधीयते। नाऽसुत्परमं मंचं भारताऽहति घेदितुम् अपंडितो पाऽपि सुहत् पंडितो याऽप्यनात्मवान् । नाऽपरीक्ष्य मदीपाल: पुर्यारसचिवमात्मनः ॥१९॥ भमायालिप्साच मंत्ररक्षणमेव च। सूतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदुः धर्म चार्थे च फामे घस राजा राजसत्तमः। गृहमंत्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरमशयम् -॥२१॥ प्रशस्तानि तार्याणि यो मोक्षदनुतिष्ठति । स तेपा विपरिभ्रंशाद् भ्रश्यते जीवितादपि ॥२२॥ कर्मणां तु प्रशस्तानामगुष्ठानं मुखावहम् । तेपामेचाऽननुष्ठानं पश्चात्तापकर मतम् ॥२३॥ निशलाके एकान्त रहीस भरण्ये था एवं विधे स्थाने मंत्र: गुप्तविचार: विधीयो प्रियते । है भारत ! भातकुलोत्पन। परमं अष्ट्र मंत्र अमित्रो असुहद वेदित ज्ञातु नाति ॥१०॥ अपडित अशः या अपि मुहत् मिनं. पदिती पाऽपि मनात्मवान् मारमयलरहितः ।महीपाल सचिव मंत्रिण अपरीक्ष्य परीक्षा न कृरया न कुर्यात् ॥ १९॥ ममात्य हि अलिपार्ष- लाभेच्छा तथा मंत्ररक्षण गुह्यविधारस्य रक्षण तथा यस्य पारिषदा: मभ्याः कृतागि एवं मधकार्याणि विदुः ॥ २० ॥ स राजा धघ भर्मे कामे च राजपत्रमा राजन्ठः भवति । गूढमनस्य तस्य नृपतेः संशयं पिद्धिः भवति ॥ २१ ॥ यः राजा नोहात भप्रशस्त्रानि कार्याणि मनुतिष्ठति करोति, सरोपा कार्याणां विपरिभ्रंशात् जीविताद् भपि अश्यते ॥ २२ ॥ प्रशस्वानो कमणां मनुष्ठानं तु सुखापदं सुखकारकम् । तेषां प्रशस्तानों कर्मणां मनतुष्टान अनुष्ठानस्य अकरणं पश्चात्तापकर मतम् ॥ २३ ॥ यया ·अनधीत्य यथा वेदान विप्रः धामहति। एवमध्रुवपाइगुण्यो न मंत्र भोतुमर्हति स्थानवृद्धिक्षयशस्य पाइगुण्यविदितात्मनः। अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप घेदान् मनधीत्य विप्रः पाद्धं न महति । एवं एक अध्रुवपाइगुष्पा पा मानो अपरिज्ञासा मंत्र श्रोतुं न मइति ॥ २४॥ हे नृप। स्थानवृद्धि क्षयशस्य पाइगुण्यविदितारमनः षड्गुणज्ञानयुक्तस्य अनवज्ञातशीलस्य प्रशस्तशीलस्य राशः सर्वा भपि पृथिवी स्वाधीना भदणि ॥ २५ ॥ समासाः। १अविश्वस्तः %3 न विद्यतः २गुप्तदारः = गुलः दाराः यस्य । ३ मधुरवा - मधुरा वा यस्य । ४सर्वत्रगं - सर्वय गच्छति इति । ५ गिरिपृष्ठं - गिरेः पृष्टम् । ६ गूढमंत्र - गुढ़ः मना यस्य । ७ अथतपाइगुण्यः - अश्रुतं पाइगुष्य येन। ८ अनवशातशीलः अनवशात बील यस २ पक्षाचापकर - पचाता क्रोति इति । १० सुखावहं - मुखं आवदति इति । ११ अमात्य - न अाव्य । १२ स्थानवृद्धिक्षय - स्थान च द्धिय क्षयश स्थानवृद्धिसयाः नेपा ज्ञाता।

·पाठ ७
पिय
सप्तम गणाचे धातु.
सातच्या गणाचे चिन्ह "न" आहे, हे चिन्ह धातूच्या अंतिम खराच्या
पुढे व अंतिम व्यंजनाच्या पूर्वी धातूच्या मध्येच लागत असते. जसे-
हिंस ( हिंसा करणे ) दिस+न = हिं (न) = हिनस्+ति- हिनस्ति ।
छन् = ( कापणें ) कृत् + न - कृ (न)त् = कृणत + ति = कृणत्ति ।
= ( चूर्ण वरणे)
१ पिनष्टि, पिष्टः, पिंपन्ति । २ पिनक्षि, पिंटः, पिष्ट ।
३ 'पिनधिम, पिघ्यः पिंषणः।
लोद
१ पिनष्ट, पिंटाम्, पिंषन्तु । २ पिंटि, पिष्टम्, पिष्ट ।
३ पिनघाणि, पिनषाव, पिनपाम ।
१ अपिनट आर्पिधाम् , अपिंपन् । २ अपिन , अष्टिम् ,
अर्पिछ । ३ अपिनपम् , भपिष, अर्पिष्म ।
विधिलिङ् = १ पिघ्यात् , पिंष्याताम् , पिंप्युः । २. बियाः, पिंध्यातम् ,
पिंप्यात । ३ पिंष्याम् , पिप्याव, पिंष्याम ।
हिंस : ( ठार मारणे,
लट् = १ दिनस्ति, हिस्तः, हिंसान्त । २ हिनास, हिस्थः, हिंस्थ ।
३ हिनस्मि, हिंखः, हिंमः।
लोट = १ हिनस्तु, हिंस्ताम् , हिंसन्तु । २ हिन्धि, हिंस्तं, हिस्त ।
३ हिनानि, दिनसार, हिनसाम ।
लङ् = १ अहिनत् , अहिंस्ताम् , अहिंसन् । २ अहिनः, अहिंस्तम् ,
अहिंस्त। ३ आहिनसम् , आहेख, आहिस्स।

·(२०)
विधिलिड्
- १ हिंस्यात् हिंस्याताम् , हिंस्यु । २ हिम्या', हिस्यातम् ,
हिन्यात । ३ हिंस्याम् , हिंस्याव, हिंस्याम् ।
अ - ( अजन करणे, तेल लावणे,
लट् = १ अनक्ति, अङ्क , अञ्जन्ति । २ अनक्षि, अझ्थ ,अजय ।
३ अनग्मि, अब , अज्म ।
लोट -१ अनक्तु, अताम् , अन्जन्तु । २ अाग्दै অন্ধ,
अदक्त । ३ अनजानि, अनजाव, अनजाम।
लड् = १ आनन्, आईकाम् , आजन् । आनन्, आउकम्, आङ्क ।
३ आननम् , आम्ज्व,आम्म ।
विधिलिड - १ अज्यात, अन्ज्याताम्, अज्यु । २ अज्या ,
अज्यातम् अज्यात । ३ अज्याम्, अज्यान, अज्याम ।
सप्तम गणाचे धातु.
परस्मैपदी
अज् = (अजन करणे, तेल लावणें । ) अनक्ति। अनञ्ज । अन्ता,
अजिता । अनन्तु।
(भिनणे | उनति। उन्दाचार ! उदिता । उदिष्यति ।
कापणे ) कृपत्ति । चार्त । वर्तिता । कतिष्यति ।
पृत् = (स्पर्श करणे ) पृपाक्ति । पपर्च । पर्चिना । पर्चियति ।
भज तोडणे )भनक्ति । यमना भक्का । भक्ष्यति ।
पूज् = (इन्यणें ) वृक्ति । पर्व । वर्जिता । पर्जिष्यति ।
शिष् = (विशेष होणे ) शिनष्टि । निशेष । शेष्टा । शेश्यति ।
हिंस् = (हिंसा परणे) दिनस्ति । जिाहस । हिसिता । हिसिष्यति ।
।
।

·पाठ८ संस्कृत-वाक्यानि। व्याध पाण्ये मारण्यान् पश्लू हिनस्ति । व सत्र किं हिनस्सि? क्षत्रिय प्रजा' मा हिनस्तु । मई कदापि न हिनस्मि । २ भृत्य धान्य पिनष्टि । यथा स यत्रेण पिनरि, तया क सेन . पियात २ ३ क काट कृणात्ति ? स्वष्टा तन किं कृत्ति 'पदा स तत्र कृणत्ति, सदा व किं न कृणरिस ? ४ वायु वृक्षा-भनक्ति । यायु. मर्वान् वृक्षान् वभन्ज । स्व किमर्थं राद् भक्ष्यसि थाप्रमाणे वाक्यामध्ये या धातूचा उपयोग करा सप्तम गणाचे धातु. आत्मनपदी (प्राशणे ) इथे । इचाचक्रे । इधिता । इधिष्यते । विद् (विचार करणे) विन्ते । विधिदे। वेत्ता । येत्स्यते । या धातूची रूप पुढीलप्रमाणे होतात- इन्ध - (प्रकाशणे) = १ इन्द्रे, इन्धाते, इन्धते । १ इन्से, इयाने इन्द्ध्वे । ३ इन्धे, इन्हे इन्ध्महे । लोट = १ इन्धाम् . इन्धाताम्, इन्धताम् । इन्रम्प, इन्याथाम्, इन्द- ध्वम् । ३ इनर्धे, इनवावहै, इनधामहै। लड् = १ एन्द, ऐन्याताम् , ऐन्वत । २ ऐन्दा ऐन्द्धाथाम् , । ऐन्ध्वम् ३ ऐन्धि, ऐन्वहि, ऐन्महि । विधिलिड = इधीत, इन्धायाताम् इन्धोरन् । २ इन्धीया, इन्धाया- थाम्, इन्धीध्वम् । ३ इन्धीय, इन्धीवहि, इधीमहि । -

·(२४)
संस्कृत-वाक्यानि।
अरिषजः अग्निं इधते पुरुषा. मति ऐन्धत !बई इन्धे, वं इमसे,
स इन्धे।
२स घिन्ते । राजा विविद बाल धेरस्यते ।
सातव्या गणाचे केवळ आत्मनेपदी धातु फारच थोडे आहेत म्हणून आता
पाठी उभयपदी धातु देत आहे, ते पहा--
सप्तम गणाचे धातु.
। उभयपदी
।
(चूर्ण करणे ) क्षुणत्ति, क्षुन्ते । चुक्षोद, चुक्षुदे । क्षोत्स्यति-ते।
छिद् - (छेदणें ) छिनत्ति, छिन्ते । चिच्छेद, चिच्छिदे। छत्ता।
छेत्स्यति-ते।
( हिंसा फरण, अनादर करणे ) तृत्ति, तृन्ते । सतर्द, ततृदे ।
तर्दिता । तर्दिष्यति-ते ।
'भिद् = ( भेद करणे) मिनति, भिन्ते। विभेद, विभिधे । मे।
भेत्स्यति-ते।
भुज् = ( खाणे, भोगगे ) भुनक्ति, भुड्को । युभोज, युभुगे। भोक्ता ।
भोक्ष्यतिते।
पुज् = ( मोडण ) युनति, युस्त्तो । युयोज, युयुजे। योका। योक्ष्यति-ते।
रिच् = (रिकामे करणे) रिगति, रिहते । रिरच, रिरिचे । रेता।
रक्ष्यविते।
सध् = (प्रतिबंध करणे ) रणांद, रन्धे । रुरोध, राधे । रोखा।
रोस्थति।
विच् = (भिक्ष होग) विनफि, विक्षते । विवेच, विविचे । वेका ।
वेश्यति-ते।

·पाठ ९
धातूंची रुपे.
लद । युज् = ( जोडगे)
(परस्मै०) १ युनकि युडकः, युप्रन्ति । २ युनक्षि, युथः, युक्य ।
३ अनगि, युंज्वः, युज्मः ।
(आत्मने) १ युक्ते, युजाते, युञ्जते । २ युने, युजाथे, युगवे ।
३ युन्जे, युज्वहे, युसमहे ।
लोट ।
(परस्म) - युनक्तु, युक्ताम् ,युजन्नु। २ युब्धि, युदकम् ,
मुक्त । ३ गुनजानि, युनजाव, युनजाम ।
( आत्मने) - १ युक्ताम् , युजाताम् , युन्जताम् । २ युथन,
युञ्जायाम् , युग्यम् । ३ युनजे, युननायहै, युनजामहे ।
ल।
(परस्मै०) = १ अयुनक्, अयुइक्काम् , अयुजन् । २ अयुना,
अयुद्धम् , अयुक्त । ३ असुनजम्, अयुंज्व, अयुज्म ।
मात्मने)
= १ अयुक्त, अयुजाताम् , अयुजत । २ अयुंक्याः,
अयुजाथाम् , अयुटाव्यम् । ३ अयुञ्जि, अयुज्वहि,
अयुजमहि ।
विधिलिड्।
(परस्मै०) = युध्यातम् , युज्याताम्, युज्यु । २ युज्याः,
युज्यातम् , युज्यात । ३ युज्याम् , गुज्याव, युज्याम।
(आत्मने) = १ युजीत, युनीयाताम् , युभोरन् । २ युञ्जीथा ,
युन्जोयायाम, युन्जीयम् । ३ - युञ्जीय, युम्जीयदि
युजीमहि ।

·संस्कृत-वाक्यानि । १वं शुण्ठी क्षुरिस किम् ? शुण्ठी न क्षुणीन, परन्तु धान्य क्षुणमि। २ कः वृक्षस्प शाखा छिनति ! किमयं स एवं वृक्षान् छिनति ? छेत्स्यते? ३ सर्वे पुरुषाः तन भलं मुजन्ति, खियः कुन अझं भुलन्ते ? बाल के कदा अन्न खादितम् । ४ स तत्र जलं रुणद्धि। गोपा सर्वानपि पशुन् रुन्धन्ति । मार्गे सैनिकान् क. रोस्यति । ५ योगी स्वीयं मनः परमारमनि युनक्ति । सः युनक्ति । सः मनः विवक्षया युङ्क्ते । (ममा. उद्योगपर्व थ.३८ ) अमोघकोघहर्पण म्वयं कृत्वाऽन्यवेक्षिणः । आत्मप्रत्ययकांशस्य धसुदैव वसुंधरा ॥२६॥ नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः । भृत्येभ्यो विएजेदन्निकः सर्वहरो भवेत् ॥७॥ माहाणं प्राहाणो घेद मा वेद त्रियं तथा।' अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजनमेव च । अमोघकोधार्पस्य , अव्यर्थकोयहर्षस्य यस्य क्रोधः ६षश्च न व्यर्थः तस्य स्वयं कर्म कृत्वा अन्यवेक्षिण भन्वाक्षण कुर्वतः निरीक्षणं कुर्वतः भारमप्रत्यपकोशस्य स्वकीयकोशस्य प्रत्यक्षं कुर्वत: वसुधरा पसुदा, धनदा नित्यं भवति ॥ २६ ॥ नाममात्रेण छत्रेण च महीपतिः नुप्येत । भृत्येभ्य. मर्थान् धनानि विसृजेत् दद्यात् । एक एव सर्वहरः पर्वधनहारक: न भवेत् ॥ २७॥ माझणः याह्मणं वेद जानाति, तथा भता पति स्त्रिय धर्मपत्नी घेद, नृपति राजा अमात्य मंत्रिण घेई, सधा राजा अन्य राजान वेद ॥२८॥ +- ·पाठ १० - ( महाभारत उद्योगपर्व १०३८) न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः। न्यग्भून्वा पर्युपासीत वध्य हयादवले सति । अहताद्धि मयं तस्माज्जायते न चिरादिव ॥२९॥ देवतेपु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च । नियंतव्यः सदा क्रोमो वृद्धवालातुरेषु च निरर्थ कलहं प्राज्ञो वर्जयन्मूढसेवितम्। कीर्ति च लभते लोके न चाऽनर्थेन युज्यते ॥३१॥ प्रसादा निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः । न त भरिमिच्छन्ति पण्डं पतिमिय स्त्रियः न घुद्धिधनलाभाय न जाडयमसद्धयं । लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राशो जानाति नेतरः पाः यदि पवापस: प्रा. बध्यता च गतः स कदापि ग मोक्तम्या। हो यध्यं पात्र यले सति स्वकीय पो मति इग्यात् एव अन्प्रया समवर भूत्वा पुनः भभिमुखो भूचा पर्युपापीत भाक्रमण करिष्यति गतः अश्य- मेंब वागत: शत्रुः हन्तग्यः ।दि अहतात् तस्मात् शलो नचिरात् शीम मेव भयं जायते ॥ २९ ॥ प्रयत्नेन देवतेपु राजसु माझ गेषु च वृद्धवालातु. रेषु स्थविरोगिषु च क्रोधेः सदा नियंतव्यः न कर्तव्य. ॥ ३० ॥ मूढ- सेवित मूर्वप्रयुक्त निर अर्थहीनं कलई प्रार: शानो उजयेत् । तर लोके कीर्ति लभते, मनन घन युग्यते, मन लामेन ध युक्तो भवति ।। ३11 यस्य प्रमा.. तोपः निष्फलः फलरहितः, क्रोधः च पि निरयक, भर्तारं राजाने प्रमाः न इच्छन्ति यथा खियः पण्डे पति न इच्छन्ति ॥ ३२॥ कंवर युद्धिः जान धनलामाय एव सदा न भवति, सया जाइयं जरता बुद्धिहीनावं मप्तमृदय धननाशाय एव सदा न भवति । लोकपर्यायवृत्तान्त लोकपरलोकव्यवस्था प्राज्ञः ज्ञानी एवं जानातिन इतरः मझा ॥३॥ M ·विधाशोलवयोवृशान् धुद्धिवृद्धांश्च भारत। धनामिजातवृश्चि नित्यं भूदोऽवमन्यते अनार्यवृत्तमप्राधमसूयकमधार्मिकम् । अर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा अविसंवादनं दानं समयस्याऽव्यतिक्रमः । आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् आविसंवादको दक्षः कृतशो मतिमानजुः । अपि संक्षोणकोशोऽपि लभते परिवारणम् वृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं पागनिष्ठुरा। मित्राणां चाऽनभिद्रोहः सप्तैता. समिधः श्रियः ॥३८॥ असंविभागो दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः । ताह नराधिपी लोके वर्जनोयो नराधिप विद्याशीलत्रयोवृद्धान्, विद्यावृद्धान्, शीलवृद्धान्, योगदान, बुद्धिपद्धान्, प धनाभिजानवृद्धान्, धनवृक्षान्, अभिजातवृद्धान्, फुलवृदान् घ, भारत ।मूदः एष नित्यं भवमन्यते, न प्रार: कदापि एवान अयमन्यत ॥ ३४ ॥ मनायवृतं भनार्यवत् दुटकमकारम् अमाशं प्रज्ञाहीनं, मसूपकं, निंदक, धार्मिक, पारदुई दुष्टमाषगकर्ता, तथा क्रोधन अना. क्षि भायान्ति ॥ ३५ ॥ अविसंवादन भषिवादा, दान, समयस्य कालस्य च मस्यतिक्रमः, सम्यक् प्रणिहिता प्रयुक्ता च वाक् एतानि कृयामि भूतानि भावतंयम्ति समीपं कुर्वन्ति ॥ ३६॥ भविसंवादकः विवादस्य अगता, पक्ष , कृतज्ञः, मनिमान्, जु' सरल, एवं विधा रामा यी मपि संझोण. कोशोधनहीनः भवति तथापि, परिवारण भृत्यादिपरिवार लभते प्राप्नोति ॥३०॥ तिः धैर्य, शमा, दमा, शाप, कारण्यं करणा दया, भनि दुरा मधुरा वाम. मित्राणां च अनमिनोहा मद्रोह, एता सप्त धिपः ऐपर्याय ममिधः सन्ति ॥ ३८॥ है नराधिप ! मसंविभागी धनस्य मदाता, दुष्टारमा, कृतामः, निरपत्रपः निलंगमः, ताइएवं विधा नराधिपः लोके वसनीय॥३॥ - .

·न च रात्री सुख शेते सस व श्मनि ! य कोपयति निदोर सदोषोऽभ्यतर जनम् येपु दुष्प दोष स्यायोगक्षेमस्य भारत। सदा प्रसादन तेषा देयतानामिवाऽऽचरेत् ॥४१॥ येऽर्थाः स्त्रीपु समायुक्ता प्रमत्तपतितेपु च । ये चाइनायें समासक्ता सर्वे ते सशयं गताः ॥४२॥ स रात्री सुख न शेते मस सपंयुक्त घेश्मनि गृहे इष । य निर्दोष कोप- यति स दोपो मम्यतर जन अपि माशयति ॥ ५० ॥ भारत । येषु दुऐषु दोषयुपतषु योगशेमस्य योगक्षेमसमधी दोष स्यार देवतानां इस तेषां सदा भसादन प्रसवत्वं मार्च ॥ ४५ ॥ य मी खोपु समायुषता व अमरा पतिवेषु च समासक्ता, ये च मनायें मनायेण सह समासक्त , ते स यां सशय गत तेपो सिन्दिव भविष्यति ॥१२॥ समासाः। १ आविसवादक = विशेषेण रावाद विसवादक । न विसवादक अविसवादर । २ कृतज्ञ = कृत जानाति इति कृतज्ञ । ३ सक्षीणकोश = सम्यक् क्षीण सक्षीण । सक्षीण कोश यस्य स सभाणोश । ৪ আনহু = न निष्ठुरा। ५नगधिप: नराणा अधिप । ६ दुपारमा = दु आत्मा यस्य । ७ कृतना = कृत हचि इति कृवप्न । रनिरपत्रप = निर्गता अपनपा लया यरमात् ।

·(३०)
पाठ ११
अष्टम गणाचे धातु.
आठव्या गणाच्या धातूचे चिन्ह "3", आहे व हे चिन्द्दधातु प्रत्यय
याच्यामध्ये लागत असते जसे-
क्षिण +3+ति - क्षिणोति ( परस्मैक)
क्षिण+उ+ ति - क्षिणुते (यात्मने)
आठव्या गणात केवळ परस्मैपदी धातु नाहीत व आत्मनेपदी धातुजे आहेत,
ते फारच थोडे आहेत. उमयपदी धातूही काही फारसे नाहीत. म्हणून उभयपदी
धातूंचीच रूपे बनविण्याची रीत पुढे दिली आहे-
तन् = ( विस्तार करणे ) उभयपदी धातु.
(परस्मै०) = १ तनोति, तनुत ,
नन्वन्ति । २ तनांषि, तनुथ.,
तनुय । ३ तनोमि, तनुव ( वन्व. ), तनुमः (वन्म )।
(आत्मने) - १ तनुते, तन्वते, तन्वते । २ तनुषे, तन्वाथे, तनुध्वे ।
३ तन्वे, सनुवहे ( तन्वहे ), तनुमहे ( तन्महे )।
लोट् ।
(परस्मै०) = १ तनोतु, तनुताम् , सन्चन्तु । २ तनु, त्गुनम् , तनुत ।
३ तनवानि, तन्वार, तनवाम् ।।
(शात्मने)- १ तनुतम् , तन्वानाम् , तन्त्रताम् । २ तनुप्प, तन्या.
थान् , तनुध्वम् । ३ तनये, तनवावहै, तनयामहै।
ला।
(पास्मै०) = १ अननोर, अतनुताम् , अतन्वन् । २ अननो , अतनु-
तन्. अतनुत । ३ अतनयम्, अतनुव ( अतन्द ), आनुम
(अनन्म ।
1

·(आत्मने) = १ अतनुत, अतन्वाताम् , अतन्वत । अतनुयाः, अत- बाथाम् , अतनुध्वम् । ३ अतन्वि, अतनुवहि (अतन्वहि ), अत्तनुमहि ( अतन्महि । विधिलिङ् । (परस्मै०) %= १ तनुयात्। तनुयाताम् , तनुयुः। २ तनुयाः,तनुयातम् , तनुयात । ३ तेनुयाम् , तनुयाव, तनुयाग। (आत्मने) = १ तन्वीत, तन्वयाताम् , तन्वीरन् । २ तन्वीथाः,, तन्वीयाथाम् , तन्वीयम् । ३ तन्वीय, तन्वीवहि तन्दीमहि । याचप्रमाणे निरनिराळ्या धातूंची रूपें बनविता येतात. काही वचनांची वर दोन दोन स्पे बनवून दाखविली आहेत, ही गोष्ट वाच- फाच्या ध्यानी आलीच असेल. आवां अष्टम गणाचे उभयपदी धातु पुढे देत आहे, ते पहा-- अष्टम गणाचे धातु. उभयपदी. (जाणे) अठणोति, ऋणुते । आनर्ण, आणे । अर्णिता । अपि- ध्यति-ते. = ( करणे) करोति, पुरते। चचर, चक्रे । कर्म । करिष्यति । क्षिा (हिंसा करणे) क्षिणोति, क्षिणुते । चिक्षेण, चिक्षिणे । क्षेणिता । क्षेणियति-ते। तन् - ( विस्तारणे ) तनोति, तनुते। ततान, तेने। तनिता। तनि- घ्यतिते। तृप् = ( खाणे ) तृणोति, तृणुते। ततर्ण । तर्णित।। तर्णिप्यति ते । मन् % देणे ) यनोति, सनुते । ससान, सेते । समिता । सनिष्यति-ते। ऋण - क %3D ।

·संस्कृत-वाक्यानि।
१स पशं तनुते । धर्माध्यक्ष धर्म सन्दावे। बालकाः उपवनकीri
हरवन्ति ।
२बई पठनं करोमि स्वं किं करोषि ! स: करोतु । कुरु ।
सामा करो।
३ सिंहः धने हस्तिनः क्षिणोति । एवं किम क्षिणोषि । बाल: क्षिणोत,
परंतु प्राज्ञः मा झिणोतु ।
याप्रमाणे वाक्य यनविता येतात. आता आत्मनेपदाचे धातु पहा-
अष्टम गपाचे धातु, आत्मनेपदी.
सन् = र विचार करणे, जागणे) मनुते । मेने । मनिता । मनिभ्यते ।
चन् = ( याचना करणे ) वनुते । ववने । वनिता। पनिष्यते।
लिट् = १ मनुते, मन्वाते, मन्यते । २ मनुषे, मन्वाथे, मनुध्वे । ३ मन्वे,
मनुवहे, मनुमहे ।
लोद १ मनुताम् , मन्वाताम्, मन्वताम् । २ मनुष्य, मन्वाथाम् , मनु-
ध्वम् । ३ मनबै, मनवायदे, मनवामई ।
लड् = १ अगनुत, अमन्याताम्, अमन्वत । २ अमनुथाः, अमन्वाथाम् ,
अमनुध्वम् । ३ अमन्दि, अमनुयदि, अमनुमहि ।
विधिलिए - १ मन्वीत, मन्दायाताम्, मन्वारन् । २ मन्चोथा , मन्ची.
याथाम् , मन्याध्वम् । ३ मन्वीय, मन्दीवहि, मन्त्रीमहि ।
अाच तच्छेने "या" धातूची हि मनवावयाची असतात या धातूंचा
पुढील पाक्यांमध्ये उपयोग करन दाखविला आहे, तो पहा-
संस्कृत-वाक्यानि ।
१षय पवेऽदि मानवा मनुमहे । मूदः मनुष्य भपि मनुके ।
प्राशस्तु मनुते एछ ।,
२ पाप 5 परे । स एव भवनुर समिक्षुः पनुताम् परन्तु
स्वंमा पनुष्का

·पाठ १२
नवम गणाचे धातु.
नवम गणाचे विकरण.
'ना' नवम गणाचे चिन्ह आहे व ते आठव्या गणाप्रमाणेच धातूला
प्रत्ययाच्या पूर्वी लागत असते. उदाहरणार्थ पहा-
अश+ना+ति - अनाति।
पु+मा+ति पुष्णाति ।
स्त+ना+ति = सानाति
याप्रमाणे या धातूंची रूपे होतात. या गणाच्या धातूंची रूपें पनविण्याची रीत
पुष्कळच सोपी आहे.
चष् = ( बांधणे)
लट - १ वप्नाति, बनीतः, वानन्ति । २ बघ्नासि, बध्नीयः, वस्नीय ।
३ घनामि, बध्नीव, पनीमः ।
लोट् - १ वनातु, बनाताम् , यनन्तु । २ वधान, पनीतम् , पनीत ।
३ बम्नानि, नाव, यन्नाम ।
लङ् = १ अवघ्नात् , अयनीताम्, अवघ्नन् । २ अबध्ना, अबघ्नीतम् ,
अबध्नीत । ३ अयघ्नाम्, अवनीव, अवनीम ।
विधिलिङ् = १ बघ्नीयात् , थम्नीयाताम्, यनीयुः । २ बनायाः,
वस्नीयातम्, घनीयात ! ३ बानीयाम्, बनीयान, बनीगाम।
या गणाचे काही परस्मैपदी धातु पुढे दिले आहेत. त्यानी रूपही याच
पद्धतीने बनवावीत,
नवम गणाचे धातु.
परस्मैपदी.
अश ( भोजन करणे) अनाति । अशान ! अशिता । अशिष्यति ।
ऋ = ( जाणे) ऋणति । अरांचकार । अरिता 1 अरिष्यति।
३ [सं.स्व.शि.भा. १६]
%3D

·। - ज (३४) कुंए % (दुःखी होणे ) कुथ्नाति । चुकुन्ध । इंधिता । कुंषिष्यति। क्लि %3D (दुख भोगणे ) क्लिभाति । चिक्लेश । क्लेशिता, क्लेष्टा । क्लेशिष्यति। (भुन्ध होग) क्षुम्नाति । चुक्षोभ । क्षोभिता । क्षोभिष्यति । (शब्द करणे) गृणाति । जगार । गरिता । गरिष्यति । नथ = ( जोडण) प्रप्नाति । जग्रन्थ । ग्रंथिता । प्रथिप्यति । ( म्हातारा होणे ) जृणाति । जज़ार । जरिता, जरीता । जरिष्यति, जरीष्यति। ६ (फाडणे ) हणाति । ददार । दरिता । दरिष्यति । नम् = ( हिंसा परणे) नभ्नाति । ननाम । नमिता । नभिष्यति । न (पेऊन जाणे) नृणाति । ननार । नरिता । नरिष्यति । पुष (पुष्ट होणे)पुग्णाति । पुषोष। पोष्टा । पोक्ष्यति । पृ= ( पालनपोषण करणे) पृणाति । पार । परिता । परिम्पति । यंघ - (बांधणे) यनाति । यबंध । बन्दा । भन्स्यति । भू - (निंदा करणे, पोषण करणे) भृगाति । बभार । भारता। मरिष्यनि। मन्थ् - (घुसळणे) मनाति । ममन्य । मन्धिता । मन्थिप्यति । मुए = (चोरी करणे) मुष्णाति । मुमोष । मोपिता । मोषिष्यति । मृद = ( दावणे ) मृद्गाति । ममदं । मर्दिता । मार्दष्यति । मृ= ( हिंसा करण) मृगाति । ममार । मरिता । मरिष्यति । (हिंसा करणे ) मृणाति । शशार । सरिता । शरिष्यति । अन्य = (डिलें करण, आनंदित होणे) अध्नाति । शधन्य । अंधिता। थिष्यति। (धारण करणे) स्तम्नाति । तस्तम्भ । स्तम्भिता। स्तम्मिष्यति ।

·। संस्कृत-वाक्यानि। १ जनाः मधुरं भवं समन्ति । सर्वे प्राणिनः म मधुवन्तु । बालकाः प्रथम अश्रुवन्न। २ मृत्यः सत्र किमयं क्लिश्नाति । शिष्यः मा क्लिभातु । त्रियः न विकमायुः। ३ मालाकारः पुप्पाणां मालाः प्रध्नाति । त्वं किं अध्नासियदास अनाति, सदा स्वमपि प्रधान । ४ दुग्धेन बालः पुष्णावि । वं केन असेन पुष्णासि | सर्वे मनुष्यः पुष्णन्तु। ५ चौरा गृहं भिवा धनं मुष्णन्ति । क मपि मनुष्या कदापि कस्यापि धनं मा मुष्णात ६ वायुः मेवे उदकं स्वम्नाति । हिमकालः सदागे उदकं स्तम्नाति। रवं नदीजलं स्तमान ।' संधि केलेली वाक्ये. (1) जना मधुरमब्रमनन्ति । सर्वे प्राणिनोऽनमभुवन्तु । बाळ- काः प्रथममश्वयन्तु । (२) भृत्यस्तन किमर्य विनाति १ शिष्यो मा क्लिश्नातु । खियो न क्लिश्नीयुः । (३) मालाकारः पुप्पाणां माला प्रध्नाति । (५) पालो दुग्धेन पुष्णाति । वं केनासेन पुष्णासि ! (५) कोऽपि मनुष्यः कदापि कस्यापि धन मा मुष्णातु।

·(३६)
पाठ १३
नवम गणाचे धातु.
आत्मनेपदी.
कृ - (सेवन करणे, परणे) वृणीते । वने । परिवा। वरिष्यति ।
आत्मनेपदी रूपे.
लट् =१ वृणीते, वृणाते, वृगते । २ वृणीषे, वृणाये, वृणीधे । ३ वृणे,
वृषावहे. वृणीमहे ।
लोट = १ घृणीताम् , घृणाताम् , वृणताम् । २ वृणीष्य, पृणायाम् , पृणी.
ध्वम् । ३ वृण, वृणवहै, वृणामहै ।
लड़ = १ अवृणीत, अवृणीताम् , अवगत । २ अगीयाः, अधिाम् ,
भवृणीध्वम् । ३ अवृणि, अवृणीवहि । शृणीमहि ।
विधिलिए गीत, वृणीयाताम् , वृपोरन् । २ वृाथा , वृणायाधाम् ,
वृध्यिम् । ३ घृणीय, वृविहि, पृणीमहि ।
संस्कृत पाश्यानि ।
१ पुरुषः विद्या अघीय प्रह्मचर्य समाप्य गृहस्थाश्रमाय वृणीते
धर्मेण विधिना.
२ शिष्यवं इदानी विद्यायतस्मातकोऽमि भतः अनुरूपी
विर्य पृणीप्य।
२सयों प्रमाः राज्यशासनाय सुयोग्य राजानं घृणते ।
नवम गणाचे धातु.
उभयपदी.
(हिंसा करण) पृणाति, कृणीवे ।
की (खरेदी करणे) श्रीगति, भीगीते । चिशय, चिकिये। प्रेता।
प्यति-ने।
-
+

·-
%
32
(३७)
(घेणे ), यहाति, गृहीते । जसाह, जगृहे । प्रहीता । ग्रहीष्यति-ते ।
(जागणे ) जानाति, जानी । जशौ, जज्ञे ज्ञाता । शास्यति-ते।
धू = (कापणे ) धूनाति, धुनीते । दुधाव, दुधुये । धोता, धविता ।
धोयति-ते।
पू = (पवित्र करणे ) पुनाति, पुनीते । पुपाव, पुपुवे । पविता । पवि-
ध्यति-ते।
प्री = ( संतुष्ट होण) प्रीणाति-प्रीणीते । पिप्राय, पिप्रिये। प्रेता।प्रेष्यति-ते।
मी (हिंसा करणे) मीमाति, मीमाते । ममी, मिथ्ये | माता ।
मास्यति-ते ।
(बंधन करणे) युनाति, युनीत । युयाय, युयुवे । योता ।
योप्यति-।
लू = ( कापणे ) लुनाति, लुनीते । लुलाय, लुलुवे । लविता ।
लविष्यति-ते।
= (वरणे) वृणाति । वृणीते । ववार, वये। वरिता । वरिष्यति ते।
(शिजवणे ) श्रीणाति, श्रीगीते । शिवाय, शिनिये । घेता ।
श्रेष्यति-ते।
सि = (बांधणे) सिनाति, सिनीते। सिमाय, सिध्ये । सेता। सेध्यति-ते ।
(भान्छादान घालणे ) स्तृणाति, स्तृणीते । तस्तार, तस्तरे ।
स्तरिता । स्तरिष्यति-ते।
%3D

·(३८)
पाठ १३
उभयपदी धातूंची रूपें.
(परस्मै०) १ क्रोणाति, कोणीतः, क्रीणन्ति । २ क्रीजासि, कोणीचा,
मीणाय ।। मीणामि, प्रीणीवा क्रीणीम. ।
(आत्मने) १ मीणीते. कोणाते, क्रीगते । २ मीणीधे, क्रोणाचे, कोणी-
थे। ३ झोणे, मीणीवहे. क्रीणीमहे ।
लोद
(परस्मै०) १ मीणातु, कोणीताम् , कीणन्तु ।
२ कोणोहि. कोणीतम् । क्रीति ।
३ क्रीणानि, क्रीणाव, कोणाम ।
( आत्मने) १ कोणीताम् , कोणाताम् , झीगताम् ।
२ फीपरिष,सरणायाम् , मीपरध्धम् ।
३ क्रोणे, मीणावहै, कोणामहे ।
{परस्मै०) १ अक्रोणात्, अबीणीताम् , अकीणन् ।
२ अफ्रीणा, अकोणीतम् , अकोणीत ।
३ अफ्रीणाम् , अाणीव, अक्रीणीम।
(आत्मने०) १ अक्रोणीत, अफ्रीणाताम् , अक्रीणत ।
२ अनीणीयाः, अक्रीणाथाम् , अत्रीणीध्वम् ।
३ अनीणि, अक्री पीवहि, अक्राणीमहि ।
विधिलिड्
(परस्मै०)१ क्रीणीयात् , कोणीयाताम् , कीर्णायु ।
२ कोणीथा. कोणीयातम् , कोणीयात ।
३ क्रीणीयाम्, क्रीणीयाव, फ्रीणीयान ।

·(३९)
(मात्मने) = १ कोणीत, कोणीयाताम् , क्रोणोरन् ।
२ वीणीथा, क्रीणीयायाम, क्रोणीचम् ।
३ शीणीय, फीणीवहि, कोणीमहि ।
संस्कृत-वाक्यानि।
१ अहं धान्यं कोणामि, पं कि क्रोणीये । वं किं : प्रष्यसि! न
झाई घृतं मक्रीणम् ।
२ भदं जानामि, स्वं जानासि, स जानातु । भई न मजानाम् या एवं
वत्र पुस्तक भएठा।
३ मई ते सौभगवाये इस्तं गृहामि । से ससं गृक्षन्तु । स्वं गि
अहिष्यसि
५ वायुः पवनानि धुनाति । एवं पलं किं न धोयति ? ते सधैं
काष्ठानि धुनन्ति ।
५ स तां भूमि जलेन पुनाति । वं किं पुनासि ? स मत्रैः कणों पुनीते।
महारमा माशीर्वादः सर्वान् पुनातु ।
अशी वाक्ये आता वाचकाना सहज पनरितां येतील.
सूचना.
आतापर्यंत संस्कृतमधील सर्व धातूंचा विचार केला. धातूंची रूपे बनविण्याची
अत्यंत सोपी रीत पुढील मागामध्ये दिली जाईल, ती रीत नीट पाहून वाचकानी
आपला अभ्यास अधिक वाढवाया. याप्रमाणे अभ्यास केला असता, वारांची
पुष्कळच प्रगति संस्कृतमध्ये होऊशक्ल
समास.
१चंपकवनं = चंपकानां वनम् ।
२ सौभगवं - सौमगस्य भावः।

·(१०) पाठ १५ (महाभारत उद्योगपर्व अ०३९) एवाराष्ट्र उवाच। सर्व त्वमायतीयुक्त मापसे प्रासंमतम् । न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ९ ॥ विदुर उवाच । अतीवगुणसंपन्नो न जातु विनयान्वितः। सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमदमपेक्षते ॥ १० ॥ परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च । परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥११॥ सोपं दर्शन येषां संवास ममहन्द्रयम् । अर्थादाने महान्दोपः प्रदाने घ महद्भयम् ॥ १२ ॥ येथे भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपा शठा। एतराष्ट्र उवाच-वं सर्व प्राज्ञसंमतं. सूत्रसंमत भायतीयुक्तं हितकर भापसे, सथापि सुतं पुनं त्यक्तुं न. उरसहे साईन धारयामि । अतः सत्यमेव एतत्, यत: धर्मः ततो जय. ॥९॥विदुर उवाच- य. भतीय गुणसंपयः गुणे. युक्तः विनयान्दितश्च अस्ति सः भूतानां प्राणिना सुसूक्ष्म मात्यल्पमपि उपमई नाशं न अपेक्षते न इच्छति ॥ १० ॥ परापवादनिरता' पनिहारता दुष्टाः सततीस्थिता सतलजागरूका भूस्वा परस्परविरोधे परस्पर- फलहे यतन्ते प्रयते तथा च परदुःखोदयेषु परदुःखकारकेषु कर्ममु चश्य. तन्ते ॥1॥येपो दर्शनं सदोषं दोषयुक्तं, येपो मयासे च मइयं वर्तते येषी पर्यादाने धनप्रबणे महान् दोषः, येषां धनस्य प्रदाने घ महदय वर्तते महादुर सन्ति ॥ १२ ॥ ये वै शाः समाः निस्वपा निमा, सकामा कामैन सहिता तया भेदनशीलाः विरोधकारकस्वभावाः, ये प .

·(४१) ये पापा इति चिस्याताः संवासे परिगर्दिताः।।१३।। युक्ताश्चान्यमहादोपैये नरास्तान वियजयेत् । निवर्तमाने सौहार्द प्रीति चे प्रणश्यति ।। १४ ।। या चैव फलनिवृत्तिः सोहदे चैव यत्सुखम् । यतते चापधादाय यलमारभते क्षये ॥ १५ ॥ अल्पेऽप्यपहते मोहान शांतिमधिगच्छति। तासः संगतं नीचनृशंसैरकृतारमभिः॥१६॥ निशम्य निपुणे बुद्धया विद्वान्दूराद्विवर्जयेन् । यो शातिमनुगृहाति दरिद्रं दोनमातुरम् ॥ १७ ॥ स पुत्रपशुभिदि थेयश्चाऽऽनत्यमश्नुते । सातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ॥ १८॥ 1 1 पापा इति विख्याताः ते संवासे सहवासे परिगर्दिताः निंदिताः सन्ति । तैः म. मैत्री सदापि न कर्तध्या ॥ १३ ॥ ये भन्यैः महादोषः युक्ताः तान् गगन सीलदथै विवर्जयेत् । सौहार्द निवर्तमाने नाशगाने नीचे जने प्रीतिः प्रणश्यति ॥ १४ ॥ या च एष फलनिधृतिः सौदद मित्रत्वे च एव यरसुखं धसते, तत्तु नीचसंगत्या नैव प्राप्नोति । य: अपपादाय निंदाकरणाय एवं यतते यस्नयान् भवति, क्षये नाशाय एव गरन भारभते ॥१५॥ याच मल्पे मपि अपको अपकारे कृते मोहात कदापि शांति न अधिगति प्राप्नोति, साशः नीः नृशंसः दुः भकृतात्मभिः छीनामभिः सह संग मिनत्वं ॥१॥ पद्धया विचारशक्त्या निपुण निशम्य पूर्ण विचार्य विद्वान पुरुषः दूराव पिवर्जयेत् । ते दुः सद्द मैत्री न कर्तध्यायः दरिदं दोनं भातुरं रोगिणं ज्ञाति मनुगृह्णाति ॥ १५ ॥म् पुत्रपशुभिदि श्रेयः कल्याणस्य मानन्स्यं अनंतरच घ अश्नुते प्राप्नोति । ये भारमनः शुभं इच्छन्ति, तेः झारायः अर्धनीया संवर्धनीया ॥ १०॥ यः कुलधृदि च इच्छति, तेन भपि - ·(४२) कुलवृद्धिं च राजेंद्र तस्मात्साधु समाचार । धेयसा योक्ष्यते राजन् कुर्याणो हातिसक्रियाम् ॥ १९॥ विगुणा द्यपि संरक्ष्याशातयो भरतर्षभ। किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादामिकाक्षिणः ॥ २० ॥ प्रसादं फुराचीराणां पांडवानां विशांपते। दीयताम् प्रामफा केचित्तेषां वृत्यर्थमीश्वर ॥२१॥ एवं लोके यशःप्राप्तं भविष्यति नराधिप । पद्धेन हि त्वया कार्य पुत्राणां तात शासनम् ॥ २२ ॥ मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् । सातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यःशुभार्थिना । सपानि सह भोज्यानि शातिभिर्भरतपम ॥२३॥ तथैव कर्तव्यं । हे राजश्रेष्ठ ! तस्मात् साधु पथा स्यात् तथा समाचर, शोमनं आचरणं कुरु । हे राजन् ! शाविसस्कियां कुर्वाणःश्रेयसा योक्ष्यते कल्पाणेन युधो भवति ॥ १९॥ हे भरतर्षभ भरतश्रेष्ठ ! विगुणाः गुणहीना मपि जातयः स्वजातिपुरुषाः संरक्ष्याः। किं पुनः स्वरप्रसादाभिकॉक्षिणः तब प्रसादं एव इच्छन्ता ते गुणवन्तः ज्ञातयः रक्षणीया इति वक्तव्यम् ॥२०॥ विशॉप | प्रजानां पालक ! वीराणां पांडवाना सपरिप्रसाद पुरु ईश्वरराजन् ! तेषां वृत्यर्थ चिट् प्रामकाः भामाः दीयताम् ॥ २१॥ नराधिप ! एवं बोके यशः प्रार्स भविष्यति । हे ताव ! त्वया पृढेन हि पुत्राणां शासन कार्यम् ॥ २२ ॥ मया च अपि हितं पाग्यम् । मास्वद्धित. पिणं तव हितं एव इच्छन्त मा विदि बानीहि । हे वात ! शुभार्थिना शुभ इप्छता पुरुषेण शातिभिः विग्रह. कलहः न कतन्य भरतर्षमा शादिभिः सह माज्यानि सहभोजनानि सुखानि सुखकारकानि भवन्ति ॥२॥ . , ·(४३) पाठ १६ " रामायणम् । एवं विलपन्ती सीता तदा वृक्षाव भं ददर्श । सा सीता सदा । गृध्रमुवीक्ष्य समादच महवा शब्देन । पश्य माम्, रावणस्य वर्थ गताऽस्मि, पश्य मो, मनायवत् हियमाणाम्" इति । जटायुस्तु वच्छब्दं भुषा, दृष्ट्वा च तां सक्षसेन हियमाणां, पाजदार राक्षसाथम ! नाईसि विदितं कर्म कर्तुम् । धीरे नैवं कर्म समाचरेत् पेग से परो विराईयेत् । ययाऽऽरमनो दाय. स्तथा पोपामपि रक्ष्या एव । महंतु वृद्धावं तु युवा कवची सवश्व किंतु सीतामादाय कुशली नैव गमिष्यसि । " इति । एवमुक्तो रावणो अमपंगशीलः पतगेन्द्र गृधं जटायुं मभिदु- दाब वातोतयाययोरेव योला तमुळे संप्रदारी पभूव मटायुस्तु वदा हुँदेन रापणस्य दश बाहूनतिक्रम्य तं शदशन यामीवोऽपि सीता नोएम्य क्रोधात मुष्ठिन्या चरणाभ्यो गृनराजमपोषयत् । खड्गेन तस्य पक्षी पादौ घाऽरिछनत् । सदाऽमौजटायुः भरण्यों पपात्र । रावणेन निहतं गृधस निरीक्ष्य सीता भूशं विललाप । रावणस्तु ना, मोशन्ती केशेषु जग्राह । तदा सर्ने जात् अंधेन तमसा व्याप्तम् । मत्तगज हवस दशाननम्वामादाय सत्वरं प्रस्थितः । उदा तस्या शरीरात् पुष्पमाला- स्युता धारणीतले पपात । तस्यावरणाच्च रस्नभूषितं नृपुरे कंठाद्धारवलयं च भ्रम् । एवं रावणेन ड्रियमाणायां सीतायां दिवाकरः प्रभारहितो बभूव । या रावण पीता पतिवतां हरति तन्नध नाति, कुवः सलं, माजे अपि न इति सर्वाण्यपि भूतानि पर्वदेवयन। शब्दार्थ-वृक्षगतं = वृक्षावर असलेला. समाकन्दर - औरटली. व्याजहार = घोलला. कुशली: - खुशाल, अमर्पणशीला - रागीट. अभिदुद्राव - धावला. तुर्ड = तॉड. निरीक्ष्य - पाहुन.

·- 3 (४६) एवं विलपन्तं लक्ष्मणो राममनवीत्-“क एष शोका ! संस्तंभ राम ! सर्वया न भविष्यति रावणः पातालमपि गच्छन् । स्थानं वावलम्पत पापस्य । सीता ततो हास्यति निधन वा गमिष्यति। आर्यपुत्री उस्साई घय । नारयुत्साहात्परमं बलम् । सोरसाहस्य हि लोकेषु न किंचिदपिस दुर्लभ पर्वते ।" इति। एवं क्षमणेन सबोधितो समस्यया शॉक धर्यमुपागमत् । बतिक्रम्य ततः पपां ऋष्यमूकपर्वतस्य समीपं रामलक्ष्मणी प्राप्ती वानराणां वत्यानां मधिपेन च दृष्टी सुप्रीयस्तु तो दृष्ट्वा शकिवोऽभवत् । शक्तिं च तं पाक्यकोधियो हनूमानुवाच। " स्यातामेष संभ्रम । मलयोऽयं गिरीवर नेव भये वालिनः" इति । सुप्रीवस्तूवाच- "कस्य न स्यादयमेवी पुरुषोत्तमौ दी. पाहू वीर्यवत्तरी वीरौ दृष्ट्या शंके वालिहितावेवेतौ भवत । नाऽत्र विश्वासः संशयम । जानीहि भद्ग! एतौ शुद्धारमानौ वा अन्यति।" एवं समादिष्टो हनूमान् ऋष्यमूकारपुप्लुके यन्त्र रामलक्ष्मणी मास्ताम् । हनूमान् भिक्षुरूपेण सन गतो विनीतवदुपागम्य प्रणिपस्य च तो वाक्यमु- पाच- " राजर्पिप्रतिमी तापसी कप प्राप्ती असु देशम् । सुग्रीवनामको हि यानरराजो धर्मारमा विनिकृठो भाना दु खितोऽत्र विष्ठति । तेन महारमनाई प्रेपितो हनुमाशाम पानरोऽसि । स हि युवाम्यां सख्यमिच्छति । मस्य सुप्री- यस्य मा सचिव जानीतम् । कामग कामचारी चाऽसि । फेवलं सुप्रीवप्रिय. करणात् ऋष्यमूकपर्वतादिह प्राप्तोऽसि । नान्यत् किंचित् कतम्यमस्ति ।" 1 ।

·पाठ १८ रामायणम् । इत्येतच्या रामो छक्ष्मणमनधीत्-" सचिवोऽयं वानरेन्द्रस्य, ममान्ति.. कमागोऽतिनेम कृपने ग्याकाणमपि पटितमिति दृश्यते । यतः न्याह- रवाऽनेन किंचिदपि नापशरिदतम् । एवमुक्तो लक्ष्मणो हनुमनाममवीत्- “विदिता दि गुणाः सुप्रीवस्य, तमेव धर्य मार्गावः । यरसुप्रदिवचनाद् प्रवीषि सस्करिष्यावः ।", इति । सात्वा हनूमान्पप्रच्छ- “किमयं रामः सानुशो बोरं धनमागत:?" इति इनमप्रभ श्रुस्वा सदमणेन सर्वोऽपि वृत्तांतः तस्मै निवेदिता । उवाच 'यस्म मसादेन सयों इमा: प्रगाः प्रसादयेयुः, स एप राम शरण्य- स्य पानरेन्द्रस्य सुग्रीवस्य प्रसादममिकाक्षते " इति । करुणमेवं भुवाणं सौमिनि हनुमान्प्रत्युवाच ।" दिष्टया वानरेन्देगेटमा दष्टम्या जितक्रोधा बुद्धिमतो जितेंद्रिया वारा दर्शनमारावाः । सोऽपि मुग्रीयो पालिना राज्या- द्विभ्रमः कृतवरश्च । एतदारथ भ्रामा धने प्रस्तो विनिकृतश्च भृशं 'युवयोः सहाय्यं करिष्यति इति" | हनुमांस्ततो रामलक्ष्मणी स्वकीय पृष्ठ लारोप- यामास, ऋष्यमूकपर्ववान्मलयागार गवा कपिराजाय सुप्रीवाय रामलक्ष्मणा- कागती इति निवेदयामाल । सुग्रीवस्तु प्रीत्या राघवमुवाच एप प्रसारितो पाहुर्यदि रोचते मे सख्यम् । मध्यता धुवा मर्यादा" इति । उमौ ततो हस्ती संपीय दीप्यमा. नमनिं प्रदक्षिणीचक्रतुः ययस्यवं घोपाजग्मतुः। सुप्रीतमनसो च कपि- राधयौ तदाऽन्योन्यमभिवीक्षन्तौ तृप्ति नाऽभिगती । सुप्रीवस्तदा प्रहृष्टवदनो राममुपाच-" हृयो मे वं धयस्यः । एकं मौ सुखं दुर्ख ५। विदितो हि में घृतान्तः वसवासादनूमतो मंशिवरात् । हे राम! हं तव 'भायां अधिरादेवानयिष्यामि । तेन दुःखाद्वियोगजान्मुक्तो मविष्यसि । अनुमाना- अजानामि च हियमाणां सीता मया दृष्टेवित्तियेव स्वकीय उत्तरीयं शोम- । " ·ॐ संस्कृत--स्वयं-शिक्षक सप्तदशो भागः। पाठ१ वर्तमानकाल (लट्) आतापर्यन्त जितका अभ्यास झाला आहे, त्याच्या योगाने दहाही गणांची, मान, भूत प भविष्यकालांतील क्रियापदांची रूपे पाचकांना यनविता येऊ गली माहेत. सथापि तींच रूपे विशेप सोप्या रीतीने कशी बनविता येतात, तें ठिकाणी आतां सांगावयाचे आहे. धातूचे दहा गण केले आहेत व प्रत्येक तूची वर्तमानकाळ (लट् ) वगैरे दहा रूप होत असतात. ही गोष्ट वाचकांना उत आहेच. या लट् आदि दहा लकारांपैकी ज्या लकारांना गणाची चिन्हें गतात, ते लकार हे आहेत- २ लट् (वर्तमान) बोधति । २ लोट् (आज्ञार्थ ) योधतु। ३ लङ् ( अनद्यतन भूतकाळ ), अयोधत् । ४ (विधि)लिङ् ( विध्यर्थ) बाकांच्या सहा लकारांचा गणाशी फारसा सम्बन्ध येत नाही. अर्थात् बहुत. नि बाकीच्या सर्व लकारांची रूमें सर्वही गणाच्या धातूंची सारसींच होतअस- त. उदाहरणार्थ पहा- - बोधेत् । * ·4 बुध्यात्। ५ लिट् ( अनद्यतन परोक्षभूत) बुबोध । ६ लुर् (अनयतन भविष्य) बोधिता। ७ लद् ( भविष्य काळ) बोधिप्यति। ८ लेट् (वैदिक) आशीलिड ( आशीर्वादार्य) ९ लुर ( भूतकाळ) अबुधत् । १० लड( हेतुहेतुमद्भावार्य) अवाधियत् । आशीलिं याचा पूर्वी सागितलेल्या “ विधिलिक" शी सम्बन्ध आहे व लेट्ची रूपें केवळ वेदामध्येच येत असतात म्हणून लाची रूपें ये बनवून दासविली नाहीत वेदामध्ये त्याची रूपें येतात तीच वाचकानी पुढे पहावीत, म्हणून या लेट' ची रूपे बनविण्याची रीत येथे समजण्याची काही आवश्यकता नाही १ल्ट. २ लोट्, २ लड् व ४ विधिलिह याच चार लकाराना गणाची चिन्हें लागतात, व याकीच्या सहा लकाराच्या रूपाचा गणचिन्हाशी काहीएर सम्बध नसतो, ही गोष्ट वाचकांनी येथे विशेषत लक्ष्यात ठेवावी ही एवढी एक गोष्ट लक्ष्यांत राहिल्याने रूप बनविण्याचा पुष्कळमा नास कमी होईल आता वर्तमानकाळाचे प्रत्यय पहा- वर्तमानकाळाचे परस्मैपदी प्रत्यय. एरवचन द्विवचन बहुवचन १ प्रथम पुरुष ति अन्ति •सि आमि आम हे प्रत्यय सर्व गणाच्या परस्मैपदी वर्तमानकाळाच्या रूपाकरिता सारखेच आहेत उदाहरणार्थ पुढोर धन्यातील स्प पहा--- २मध्यम थ आय

·.
पाठ२
युध घानु योध-ति
बोध-तः योघान्त।
बोघ-सि चोघ-थ योध-था
बोधामि योधायः
बोधामः।
अशाच तन्हेने प्रसेर गणाच्या धातूंना गणाचे चिन्ह लावून त्यापुढे वरील प्रत्यय
बादले असता, त्या धातूची वर्तमानपाळाची रूपें घनतात. हा एवढा एक नियम
लक्ष्यात ठेवला असता प्रत्येक धातूच्या वर्तमानकाळाची रूपे पाचराना सहज बनविता
येतील, उदाहरणार्थ पहा-
१प्रथम गण ( गणाचिन्द अ) - भू (भव) = होणे
१ भपति, भवतः, भवन्ति । २ भवसि, भक्थ, भपथ । ३ भवामि,
भनाव', भवाम ।
द्वितीय गण ( गणचिन्द शाही नाही) पा = रक्षण करणे
१ पाति, पात, पान्ति। २ पासि, पाथ., पाथ । ३ पामि, पान., पास ।
३ तृतीय गण (गणचिन्ह काही नाही, परन्तु धातूर या प्रथम अक्षराचें
द्वित्व होते) दा= देणे,
१ ददाति, दत्तः, ददति । • ददासि, दत्य , दत्य । ३ ददामि, दर ,
४ चतुर्थ गण (गणचिन्ह य) = झोध करणे
१ जुध्यति, पुज्यतः, नुध्यन्ति । २ नुध्यसि, नुष्यप ,अभ्यथ । ३ अध्यामि,
सुध्याव , कुयाम ।
५पंचम गण (गणचिन्ह नु)सु रस काढणे
१ सुनोति, सुनुत , मुन्वन्ति । २ सुनोपि, मुनुथ , सुनुय। ३ मुनोमि, सुनुव.,
मुनमः।

·६षष्ठ गण (गणचिन्ह अ) चल = चालणे.
१ चलति, चलतः, चलन्ति । २ चलसि, वलयः, चलय । ३ चलामि,
चलावा, चलामः।
७ सप्तम गण (गणचिन्ह न) चिन्ह धातूच्या मध्ये शिरते.
हिंस् = हिंसा करणे.
१हिनस्त्रि, हिंस्खः, हिंसन्ति । २ हिनस्मि, हिंस्थः, हिंस्य । ३ हिनस्सि,
हिंख., हिंस.।
७ अष्टम गण (गणचिन्ह उ) तन् = पसरणे.
१ तनोति, तनुतः, तन्वन्ति । २ तनोषि, तनुथः, तनुध । ३ तनोमि
तनुवः, तनुमः।
.९ नवम गण ( गणचिन्ह ना) बंध = बांधणे.
१ बध्नाति, बघ्नीतः, बघ्नन्ति । २ बध्नासि, बध्नीयः, पनीष।३ मध्नामि,
चनीयः, बनीमः ।
१० दशम गण ( गणचिन्ह अय) चुर - चोरणे.
१ चोरयति, चोरयत:, चोरयान्त । २ चोरयसि, चोरयथः, चोरयय ।
३ चोरयामि, चौरयावा, चोरयामः ।
पहा. या युक्तीने वाचराना सर्व गणाच्या धातूंची वर्तमानकाळाची परस्मैपदी
रूप सहज बनविता येतील. सर्व धातूंना एक्च प्रत्यय आहेत. पच फरक काय
तो गणचिन्हामध्ये आहे. याप्रमाणे वाचकांनी या सोप्या पद्धतीने निरनिराळ्या
धातूंची रूपें बनवावीत.
संस्कृत-वाक्यानि।
स परम्पयति वदई दोधामि । यद्भवति तमवतु । ईश्वरः सकलं जगरपा-
ति । देवचः यझेश्वराय प्रभूतं धनं ददाति । य. पुरुषः क्रुभ्यवि स कथं
मनसः शांति लभेत् । करिवतः यज्ञे सोमं सुन्वति । एवं कुत्र चळसि !
ज्यान महिनस्ति । तत्र कि तनोषि? रश्मिना समह रम्नामि ।
चोरः घनं चोरयति।

·r " पाठ३ वर्तमानकाळाचे आत्मनेपदी प्रत्यय. पहिल्या भज्यांत वर्तमानकाळाचे परस्मैपदी प्रत्यय यांगितले व आता या अध्यांत आत्मनेपदाचे प्रत्यय सांगावयाचे आहेत- (१) वर्तमानकाळ मात्मनेपद. (प्रथम, चतुर्थ, पाठ आणि दशम गण ) बहु १ प्रथम पुरुष ...अन्ते २मध्यम ३ उत्तम ...ायदे ..मामहे हे प्रत्यय पूर्वीप्रमाणेच धातूंना लागतात व भात्मनेपदाची रूपे तयार होतात. प्रथम धातु, त्याच्यापुढे त्या धातूच्या गणाचें चिन्ह व त्याच्यापुढे वरील प्रत्यय लागतात आणि मग आत्मनेपदाचें रूप तयार होते. जसे-- प्रथम गण (गणचिन्ह ब) १नी (नम्) नेणे-१ नय-ते, नयेते, नय-न्ते । २ गम-से, नये-थे, नय-ये। ३ नये, नया-घहे, नया-महे । चतुर्थ गण (चिन्ह य) ४ युध् = लडणें-१ युध्यते, युध्येते, युध्यन्ते । २ युध्यसे, युध्येथे, युध्यध्ये। ३ युध्ये, युप्यावहे, युध्यामहे । पष्ट गण ( चिन्द म) = फेकणे-१ क्षिपते, क्षिपेते, क्षिपन्ते । २ क्षिपसे, क्षिषधे, सिपी ३ सिप, सिपावदे, सिपामहे । .

·(८) . ...माते दशम गण (चिन्ह मय) १० चूर्ण = चुर्ण करणे = १ चूर्णयते. चूर्णयेते, चूर्णयन्ते । २ चूर्णयसे, चूर्गयेये, चूर्णयध्वे । ३ चूर्णये, चूर्णयावहे, चूर्णयामहे । याप्रमाणे या चार गणांच्या धातूंची रूपं होतात. थाकीच्या सहा गणाना अर्थात् द्वितीय, तृतीय, पंचम, सप्तम, अष्टम पे नवम गणांच्या धातूंना पुढील प्रत्यय लावावयाचे असतात- वर्तमानकाळ, आत्मनेपदी प्रत्यय. एक. -द्वि० बहु १ प्रथम पुरुप अते २मध्यम ...स ...आथे ...वहे ...महे प्रथम सागितलेच्या प्रत्लयामध्ये व या प्रत्ययामध्ये थोडासाच परक आहे. पूर्वीच्या प्रत्ययातील "" काराच्याऐवजी या ठिकाणी "आ आगाही थोडासा फरर आहे. हे प्रत्यय द्वितीय गणाच्या पुढील सर्व गणाना पारच उपयोगी आहेत, जसे- द्वितीय गण ( चिन्ह नाही.) २ आस् - वरणे-१ आस्ते, आसाते, आमने । २ आस्से, आसाथे,आध्ये। ३ आसे, आखदे, आस्महे । तृतीय गण (चिन्ह-धातूच्या पहित्या अक्षराचें द्वित्व होते ) ३ धा = धारण करणे-१ धत्ते. दधाते, दधते । २ घरसे, दधाते, दद्ध्वे । ३ दधे, दध्यहे. दध्महे । पंचम गण (चिन्ह नु) ५ था = व्यापग-१ अश्नुते, अनुदाते, अश्नुवने। २ अनुषे, अश्नुवाथे, अनुप्चे । ३ अदनुवे, अद्वई, अनुमहे । " आहे व । ।

·सप्तम गण (चिन्ह न) ७ युज् = जोडणें । - १ युक्ते, सुजाते, युञ्जते । २ युझे, युआथे, युध्ये । ३ युन्जे, यु-ज्यहे युज्यते । आएम गण (चिन्ह 3) ८ = करणे - १ फुरुते, बुति, पुर्वते । २ फुरपे, कुर्वाये, कुरुध्ये । ३ कुर्वे, पूर्वहे, धर्मदे। नवम गया (चिन्ह ना) = विक्री करणे - १ श्रोणीते, श्रीपाते, श्रीगते ।२ गीणीषे,क्रीणा, कोणीये । ३ फ्रीणे, मीगीवहे, मीणीमहे । पहिल्या, चौघ्या, सहाव्या व दहाव्या गणाच्या धातूंच्या प्रत्ययामध्ये एस्मात वो कोठे समानता आहे, कोठे विषमता आहे व बारीच्या सहा गणाच्या प्रत्यया- मध्येही कोठे कोठे रामता आहे व कोठे विषमता आहे, हे वाचकानी नट पहावे. ही गोष्ट एक्दा साना नीट समजली, म्हणजे पर्तमानकाळाची परन्म व आत्मने- पदाचों रूपे बनविण्याचे काम त्यांना बिलकुल अवघड वाटणार नाहीं संस्कृत-वाक्यानि । सैनिकाः ममरभूम्यां नाणि नयन्ने। तन जरूं नयाम। राजा किमर्थमेवं ऋष्यते ? अहं कदापि न कुध्थे । स जले प्रस्तरान् क्षिपते । व भूमो विक्षिपसे ? स वैद्यः काहानि मैपल्या चूर्णयते। स तत्रास्ते । वयं अनाऽऽम्महे । स्वं बहुमूल्य ऊर्णायम्नं धसे । चारमा परीरं पाते। ईश. सर्वनाऽश्नुते । योगी मनः युः । भदं मन युन्जे । कर्मका कर्म कुरुते । इदानीमहं न किमपि कुर्थे । स धनेन धान्यं झोणोते ।

·(१०)
पाठ
.
(लोट् ) आज्ञार्थ,
पहिल्या, चोध्या, सहाव्या व दहाच्या गणाच्या परस्मैपदी घातूंची आज्ञार्य (लोट्)
ची रू करावयाची असतील, तर त्याकरता पुढील प्रत्ययाचा उपयोग करावा-
-
१प्र. पु.
२म.पु.
-
(नय) नेणे
-ताम् -अन्तु
-तम
-आनि -आव -आम
धातु, गणाचे चिन्ह व हे प्रत्यय मिळून घरील बार गणाच्या आज्ञार्थाची
परस्मैपदी र होतात उदाहरणार्थ पहा-
प्रथम गण (चिन्ह अ)
१ नयतु, नयताम्, नयन्तु । २ नय, मयतम्,
नयत । ३ नयानि, नयाय , नयाम।
चतुर्थ गण (चिन्ह य)
तप == सतुष्ट होणे - १ तुप्यतु, तुष्यताम् , तुप्यन्तु । २ तुभ्य, तुध्यतम्,
मुध्यत । ३ तुभ्यानि, नुष्याच, तुप्याम ।
पष्ठ गण ( चिन्ह अ)
चल्- चालणे -१ चतु, चलताम्, चलन्तु । ३ चन, चलतम्,
चलत । ३ पलानि, चलाव, चलाम ।
दशम गण (चिन्ह यय)
तत् = ताण वरण- १ ताडयतु, ताडयताम् , ताडयन्तु । २ ताइय,
तान्यतम् , ताब्यत । ३ ताडयानि, ताडयाव, ताडयाम ।

·(११) याप्रमाणे पहिल्या, पोध्या, सहाच्या व दहाव्या गणांची आज्ञापांची परसौपदी से होतात. भातो बाकीच्या सहा गणांचे माशार्याचे प्रत्यय पहा--- a प्र० पु० २.द्वि. पु. अद्- खाणे -अन्तु -हि -तम् -थानि -थाव -आम । द्वितीय पुरुषाच्या एकवचनामध्ये जेथे पूर्वी काहीच प्रत्यय नन्हता, तेथे हि' प्रत्यय या ठिकाणी आहे, एवढाच काय तो पूर्वीच्या प्रत्ययात व या प्रत्ययांत गेद आहे. बाकीचे प्रत्यय पूर्वीप्रमाणेच आहेत. आता हे प्रत्यय लावून होणारी रूप पहा- द्वितीय गण (चिन्ह नाही) १अत्तु, अक्षाम्, भदन्तु । २ अद्धि, भत्तम्, अत्त । ३ अदानि, पदाव, अदाम । तृतीय गण (पहिल्या अक्षरा बित्व) देणे-१ ददातु, दत्ताम् , ददतु । २ देहि, दत्तम् , दा । ३ ददानि, ददाव, ददाम। पंचम गण (7) साथ - सिद्ध करणे - साध्नोतु, सानुताम् , साध्नुवन्नु। २ साध्नुहि, सानुतम् , सानुत । ३ साध्नवानि, मानवाव, सानवाम ! सप्तम गण (नु) युज = जोडणे - १ युनक्तु, युवाम्, गुजन्नु । २ युधि, युतम् । युक्त । ३ युनजानि, युनजाव, युनजाम । अष्टम गण (उ) करणें-१ करोतु, कुरताम् , कुर्वन्तु। २ कुरु, कुस्तम् , कुरुत । ३ करवाणि, परवाव, करवाम ! ।

·-
-
(१२)
(नियम - "उ" काराच्या पुढे येणाऱ्या
काराच्या पुढे येणाऱ्या "हि" प्रत्ययाचा लोप होतो.
या नियमाला अनुमान "कुरुहि " असें रूप झाले नाही तर ते "पुरु
असेच झाले )
नवम गण (ना)
विक्रय करणे - १ फ्रीणानु, कोणताम् , क्रोणतु ।२ कोणीहि,
फ्रीणतिम्, वीणीत । ३ कोणानि, ऋाणाव, श्रीणाम ।
याप्रमाणे दहाही गणाची आज्ञार्थाची रूपें बनतात आता आत्मनेपदाची
आज्ञार्थाची रूप बनविण्याची रीत पहा-
आज्ञार्थाचे आत्मनेपदी प्रत्यय
१
-ताम् -इताम् -अन्ताम्
-इथाम् -यम्
-यावद -घामदै
पहिल्या, चौथ्या, सहाव्या व दहाव्या गणान्या आत्मनेपदी घातूंमारतो हे प्रत्यय
आहेत आता यांपासून होणारी स्पे पर।-
प्रथम गण (अ)
बुध् ( जाणणे )- १ बोरताम् . बोधेताम् , बोधन्ताम् ।
२ बांधख, भोधेधाम् , बोधवम् ।
३ थोथै, योधातहे, बाधामहे ।
चतुर्थ गण (य)
शु (शुद्ध हो)- १ गुरगताम् , गुच्येाम्, शुयन्नाम् ।
२ पुग्यम्ब, गुन्यधाम् गुच्यध्वम् ।
३ मुल्य, गुच्यावहै, युन्यामहै।
३
%3D
.

·पाठ ५ - द्वि० पष्ठ गण (अ) क्षिप् = ( फेकणे ) - १ क्षिपताम् , क्षिपेताम् , क्षिपन्ताम् । १ क्षिपख, टिपेधाम्, क्षिपध्वम् । ३ क्षिप, क्षिपावद, शिपामदै । बाकीच्या गणाना, आज्ञार्थाची आत्मनेपदी र करावयाची असतांना, पुढील प्रत्यय लागतात- एक १ ताम् -साताम् -अताम् २ -आयाम् -ध्यम् ३ -आव? पूर्वीच्या प्रत्ययात व या प्रत्ययात फरक इतकाच आहे की, पूर्वीच्या प्रत्यया- मध्ये ज्या ठिमी " ६" आहे, तेथे या ठिकाणी .. 'था" आहे व "अन्ताम्" प्रत्ययाच्या ठिमणी "अताम्" प्रत्यय आहे. हाच काय तो परफ आहे. आता याची रूपें पहा- द्वितीय गण (०) = ( स्तुति वरण ) - १ ईट्टाम् , ईडाताम्.. ईदताम् । २ डिप्य, डायाम् , ईडिवम् । ३ ईई, ईडाई, ईडामः । तृतीय गण ( धानूच्या पहिल्या अक्षराचे हित्व (भरणे)- १ विमुताम् , विभावाम् , बिभ्रताम् । २ विमृष्य, विनाथाम् , विमृधम् । ३ विगर पिमराबह, विमरामहै । पंचम गण (उ (रस काटणे)- १ मनुताम्, सुन्धाताम्, गुन्यताम् । २ सुनुवं, सुन्वायाम् , मनुष्यम् । ३ सुनवे, मुनवावहै, सुनवामहे । सप्तम गण (न) इन्धू - (जळणे)- १ इंधाम् , इंधाराम् ईधताम्। २ इन्ब, इंघायाम् , इवम् । ३ इनधे, इनघावहै, इनधामहै । - % 32 1 .

·(१४) अष्टम गण (3) छ = ( करणे)-१ कुस्ताम् कुर्वाताम् , कुर्वताम् । २ फरष्य,फुर्वाधाम्, कुरुध्वम् । ३ करने, करवावहै, करवामहै। नवम गण (ना) की - (विकणे)- १ फ्रीणीताम् , क्रीणाताम् , क्रीणताम् । २ क्रीणीन, क्रीणायाम् , कोणीयम् । ३ लौगै, क्रीणावहै, कोणामहै । याप्रमाणे भाशार्थाची रूपे बनतात. फक्त प्रत्यय जरी लक्ष्यात राहिले, तरी- सुसा रूप भोळखता येतात संस्कृत-वाक्यानि । पक्षिणा पत्राणि नयन्तु । वं मनेनान तुष्य। सर्वेऽश्वा भव शीघ्र चलन्सु । अहं चलादि किम् । ते विडावं न ताडय, परन्तु तं श्वानं मधुनव A साध्य। भनत्याः सर्वेऽपि मानवाः यद्यद्रोचते सत्तदन्नमदन्तु । स्वं किमपि मा मदि । यः धनं याचकम्यो ददाति, स ददातु।वं मह्यं वस्त्रं देहि मातुभ्यं किं ददानि योगी मनः वा युनक्तु । यमपि तथैव स्वकीय मनः युधि। सर्वे छात्राः स्वकीयवसवृभ्यर्थ व्यायाम कुर्वन्तु । स्वं तु सायंप्रातः यथा स व्यायाम करोति, तथैव कुरु । पद पदामि सावं पोधस्व । सोऽपि वोपताम् । एवं ईश्वरं भामभ्यर्थ ईडिय। सः शिष्या स्वकीयानि धसागि विनताम् । वं यज्ञे सोम भुनुष्य । ममि स्वं इन्स्व ।

·or
साध्: (मिद करणे)-१ असाप्नोन्, अयानुताम्, अमानुवन्।
२ असानोः, अमानुनम्, अमानुत।३अमाप्नवम्, भा,
पाठ६
(लङ्) अनद्यतन भूत ( अपूर्ण भूत )
परस्मैपदाचे प्रत्यय.
एक.
द्वि.
बहु.
...ताम् ...अन्
...तम्
३ ...अम्
( लट् ) अनद्यतन भूताचौ र यनवितेवेली धातूच्या पूर्वी "अ" लागतो.
प्रथम गण (अ)
( गम् ) नेणे. १ अनयत् , अनयताम् , अनयन् । २ अनयः,
अनयतम्, अनयत। ३ अनयम्, अनयाव, अनयाम ।
द्वितीय गण (०)
स्या - (सागणे)- १ अख्यात्, अख्याताम्, अख्यन् (अख्युः)।
२ भल्याः, अख्याताम्, अख्यात । ३ अस्याम्, अख्याय, अस्याम ।
तृतीय गण (द्वित्य)
दा = देगे - 1 अददात, अदत्ताम्, अददुः । २ अददाः, अदत्तम् ,
अदत्त । ३ अददाम, अददाव, अददाम ।
चतुर्थ गण (य)
फुए " (रागावणे)- १ अन्यत्र , अकुप्यताम्, प्यन् । २ भकुप्यः,
अरुप्यतम्, अकुप्पन । ३ अकुप्यम्, अअप्याय, अप्याग ।
पंचम गण (नु)
भसाप्नुम।
नी-

·पष्ट गण(अ)
गुंफ (गुपणे)-१ अगुंफत् , अगुफ्ताम्, अगुफन् । २ मगुप
अगुफ्तम् अगुफ्त । ३ अगुषम्, भगुंफाव, मगुपाम ।
सप्तम गण (न)
पिप् = (चूर्ण करणें ) - १ पिनट् , अपिष्टाम , अपिंपन् । २ अपिनद्,
अपिष्टम् अपिट । ४ अपिनषम्, अपिंप्व, अपिध्म ।
अष्टम गण (उ)
तन् = ( पसरणे)-१ भतनोत, अतनुताम्. अतन्वन् । २ अतनो
अतनुतम, अतनुत। ४ अतनुवम्, अतनुद,अतनम ।
नवम गण (ना)
'क्री (विक्री करणे)- १ अत्रीणात, अफ्रीणाताम् , भकीन् ।
२ अफ्रीणा, अफ्रीणतिम , अफ्रीणीत । ३ अकीणाम् , अनीणीव,
अफ्रीणीम।
दशम गण ( अय)
चर्ष = (चावणे)- १ अचयर, अर्वयताम् , अचवंयन् । २ अचय ,
अचर्वयनम् , अर्वयत । ३ अचर्चयन् , अचर्वयान अचयाम ।
परस्मैपदी सर्व धान्ची अनातनभूत ( ल ) ची स्पै बनविण्यारिता हेच
प्रत्यय आहेत आीि सर्व धातूचों रपे बहुधा एसच नियमाने होतात धातूच्या
पूर्वी ' अ", साच्यापुढे धातु त्यापुढे गणाचें चिह व त्या याही पुढे लड्चा
प्रत्यय लावाश्याना असतो सर्व धानूना एकच प्रत्यय असल्यामुळे रूपै सहज
बनविता येतात
.

·माहि पाठ ७ आता लड्चे आत्मनेपदाचे प्रत्यय पहा- (ला) अनद्यतन भूत आत्मनेपदी प्रत्यय एक. द्वि० १ -इताम् -अन्त २ -थाः -इथाम् -ध्यम् ३ -यहि पूर्वीप्रमाणेच धातूच्या पूर्वी 'अ', स्यापुढे धातु, त्यापुढे गणाचे चिन्ह व शेवटी प्रत्यय लावावा 'अ+ घातु + गणा चिन्ह + लद चा प्रत्यय' याप्रमाणे रस चनत असते कसे ते आता सालील उदाहरणावरून पहा- प्रथम गण (अ) वृध् = ( जागणे)-१ अवोधत, अबोधताम् , अयोधन्त । २ अनोधयों , अबोधेथाम् , अवोधनम् । ३ अयोधे, अबोधावहि, अयोधामहि । चतुर्थ गण (य) র = (शुद्ध होग- 1 अशुच्यन्, अशुच्यतात, अशुच्यन्त । २ अशुच्यथा , अशुप्येथाम् , अशुच्यत्वम् । ३ अनुस्ये, अशुच्यायहि, अशुन्यामहि । पठ गण (2) क्षिप् = ( फेणे)- १ अक्षिपत, अक्षिपेताम् , अक्षिपन्त । २ अक्षिपभाः, अक्षिपेथाम् , अक्षिपध्वम् । ३ अक्षिरे, अक्षिपावदि, अक्षिपामहि । दशम गण ( अय) गण = ( मोजणें )- १ अगणया, भगगयेदाम् , अगणयन्त । २ अगण- यथा , अगणयेथाम् , अगणयध्वम् । ३ अगगये, अगणयावहि., अगणयामहि। २[सं स.शि.मा.१०]

·(१८)
बाकीच्या गांच्या रूपांकरिता पूर्वीच्या प्रत्ययातील " इताम्
स्थाम् " च्या ठिकाणी " आताम्" व "माथाम् " हे प्रत्यय आहेत,
मसे समजावें भाता हे प्रत्यय लागून बनणारी रूपें पहा-
द्वितीय गण (०)
आस् = (सणे).१ भास्त, आसाताम् , आसत । २ आस्था
भासायाम्, आध्वम् । ३ आसि, आखहि, आसदि।
तृतीय गण (द्वित्व)
दा - (देणे)- १ अदत्त, अददाताम्, अददत । २अदत्था
भददापाम् , भददष्पम् । ३ भददि, अददहि, अदयहि ।
पंचम गण (नु)
सु = ( रस काटणे)-१ असूनुत, असुन्वाताम् , अमुन्वत । २ असुनुथा ,
भमुन्वाथान्, असुनुवम् । ३ असुन्धि, असुनुवहि, असुनुमहि ।
सप्तम गण (न)
युज = (युक्त होगें)- १ अयुक, भयुजाताम् ,
२ अयुश्या , मयुनाथाम् , भयुध्वम् । ३ अयुन्जि, अयुचहि,
अयुमहि ।
मएम गण (उ)
(पसरणे)-१ अतनुत, अतन्वाताम् , अतन्वत । २ अतनुषा ,
भतन्वाधाम् , अतनुध्वम् । ३ अतन्वि, अतनुवति, अतनुमहि ।
नवम गण (ना)
की = (विक्री करणे)- १ अत्रीगीत, अकोणानाम् अत्रीणत
२ अकोणीया ,अत्रीणयाम्, अत्रीणीप्यम्। ३ अाणि, अफ्रीणीवदि,
भत्रीणीमहि।
अयन्जत।

·- याप्रमाणे अनद्यतन भूताची स्पं होत असतात. परस्मैपदाची व आत्मने- पदाची रूपं कशी बनतात, त्या दोन्ही रीति या एकाच धन्यांत सागितल्या भआहेत. काही धातूंची रूपें पनविण्याचे काही विशेष नियमही असतात; परन्तु येथे या विशेष गोष्टीचे विवेचन करावयाचे नसून, फक्त सर्व साधारण नियमच सांगावयाचा भाहे. संस्कृत-वाक्यानि । यदाई सवा तनाऽनयं तदा त्वं कुन गतः । यदा स कुप्यत्तदा रवं किमकरो। यदा तव पुत्री पुष्पाणां माला अगुंफत् तदा स कुत्र गतः यदा स्वमसमर्वयस्तदा एवं जलं किं नाऽपियः सस्वा तदा किमण्यात ! स्वं तदा तस्मै किमददीः ? वेन कर्मणा ते सर्वे पुरुषाः किमसाप्नुवन् ! यदाई सर्वाणि भेषजानि सम्यक्तयाऽपिनपम् तदा त्वया तन जक नानीवम् । युदेन स्वकीय यशा सर्वासु दिक्षु स वीरोऽतनोत् । तदा गाः कोऽकीणा ! रवमयोभयाः किं यन्मया कथितम् । यदा से मनुष्यम्, तदा स्वया किं कृतम् ? कस्तत्र तदक्षिपत ? सिमर्थ त्वमेवं तदक्षिपः स्वमगणययाः किम् ? भई नागगये। स तवास्ताम् । मह सावाय पुस्तकमदादि। स सोमममुनुत । योगी परमारमनि मनः भयुएत । स सत्र यस्यं नातनुत । स वणिक सत्र नामीणीत।

·पाठ८ - २ विध्यर्थ (विधिलिङ्) परस्मैपदी घातूंची विधिलिच्ची को बनवण्यासाठी पुढील प्रत्यय लावावे- विधिलिड्-परस्मैपदी प्रत्यय. १ ...ताम् ..ईयु ...तम् ...त ३ ...ईयम् प्रथम गण (अ) बुध - (जाणणे)- १ मोघेत्, योधैताम् , मोधेयु १२ बोरे , गोपेतम्, घोघेत । ३ बोधेयम्, बोधेव, बोधेम । चतुर्थ गण (य) कुर = (रागावणे)-१ कुप्येत्, कुप्येवाम् , कुप्येयु. १२ कुप्पः, कुप्येतम्, कुप्येत । ३ फुप्येयम् , कुप्येव, कुत्येम । षष्ठ गण (अ) क्षिप् = (फेकणे )- १ क्षिपे, क्षिपेताम् , क्षिपेयु-१२ क्षिपे , क्षिपेतम् , क्षिपेत । ३ क्षिपेयम् , क्षिपेव, क्षिपेम । दशम गण (अय) (चोरग)-१ चोरयेत्, चोरयताम् , चोरयेयु । २ चोरये , चोरयेतम् , बोरयेत । ३ चोरयेयम् , चोरयेव, चोरयेम । बाकीच्या गणांना विधिलिड्ने पुढील प्रत्यय लागतात- ....यात् ...याताम् ...या .. यातम् ...यात ...याम् ..पाव ...पाम ३ - OMA

·अद्या,
द्वितीय गण (०)
अद्
खाणे )-१ अद्यात्, अद्याताम्, अधुः। २
भद्यावा, अयात । ३ अधाम्, अद्याव, अशम ।
तृतीय गण ( द्वित्त्व)
दा - (देणे)- १ दद्यात, दयाताम् , दद्यु..२ दद्याः, दद्यातम् ,
दद्यात। ३ दयाम्, दद्याव, दयाम ।
पंचम गण (नु)
साथ् - (साधणे)-१ साध्नुयात् , साप्नुयाताम् , सानुयु २ साप्नुया ,
सानुयातम् , साध्नुयात । ३ सानुयाम्, सानुयाव, सानुगाम।
सप्तम गण (न)
पिप् = (पाठ करणें )- १ पिघ्याम् , पिंष्याताम्, पिष्यु । २ मिथ्या ,
पियातम् , पिंच्यात । ३ पिभ्याम् , पिघ्याय, पिंथ्याम ।
अएम गण (उ)
( करणे-१ कुर्यात् , फुर्याताम् , कुर्यु । २ कुर्या., कुर्यातम् , युति।
३ फुया॑म् , कुर्याच, फुर्याम ।
नवम गण (ना)
स्तम् - ( स्तमन करणे - १ स्वस्नीयात् , सभ्नीयाताम् स्तनीयु ।
२ स्तभ्नीया, स्वस्नीयातम्, सन्नीयात । ३ स्वभ्नीयाम् ,
स्तनीयाव, स्तभ्नीयाम
पाशीर्लिङ्
विधिलिड्चा उपयोग विध्यर्थासाठी व माशीर्लिचा उपयोग आशीर्वाद
द्यावयाचा असताना केला जातो विधिलिची रीत पूर्वी दिलीच आहे आता
आशार्लिपचा परस्मैपदी रूपे धन देणाची रात पहा.

·पाठ ९ आशीलिंचे प्रत्यय -यास्ताम् -यासुः। २ -या: -यास्तम् ३ -यासम् -यास्व यास्म। भू = (होणे)-१ भूयात् , भूयास्ताम, भूयासुः । २ भूया:, भूयास्तम् , भूयास्त । ३ भूयासम्, भूयाख, भूयास । ( हालणे)-१ धूयात् , धूयास्ताम् , धूयामुः। २ धूयाः, ध्यास्तम्, धूयास्त । ३ धूयासम्, धूयाख, धूयास्म । स्मृ = (स्मरण करणे)- १ स्मर्यात्, मर्यास्ताम् , मासु । २ पर्याः, सर्यास्तम्, मर्यास्त । ३ स्मर्यारम्, मर्याल, मोरम । (देणे)-१ देयान , देवास्ताम् , देयामुः । २ देयाः, देयालम् , देपास्त । ३ देयासम् , देयाम्प, देयाम्म । , यज् - (यस करणे)-१ इज्यात् , इज्यास्ताम् , इग्यासुः । २ इज्या , इज्यास्तम्, इग्यास्त, । ३ ग्यासम्, इज्यास, इग्यास्म । गर्गाच्या निरनिराळेरणाचा येथे काही विशेष सम्बन्ध नाही, ही गोष्ट बार. कांच्या लक्ष्यात आलीच असेल. सर्व धातूंची म् प्राय एकसारखीच होतान भान विधिलिड्रे आत्मनेपदाचे प्रत्यय पहा-- विधिलिङ (मात्मनेपदी) ...ईयाताम् ...रिन्। ... था ...ईयाथाम् ...वम् । ...ईमाहि। नी - (नमें)-नयेत, नयेयाताम् , नपेरन् । २ नरेया, नयेगवाम् . नमेषम्, । ३ नयेय, नवहि, नयेमहि । १ २ ३ ...

·चतुर्थ गण (य)
शुन्- (शुद्ध होणे)
-शुच्येत , शुत्येयाताम्, शुच्येरन् । २ शुन्यथा,
शुच्येयायाम् , शुच्येध्वम् । ३ शुच्येय, शुच्येचहि, शुच्येमहि ।
षष्ठगण (अ
क्षिप् = ( फेकणे)- १ क्षिपेत, क्षिपेयाताम्, क्षिपेरन् । २ क्षिपेयाः,
क्षिपेयाधाम् , क्षिपेयम् । ३ क्षिपेय, क्षिपेवहि, दिपेमहि ।
दशम पण ( अय)
(मारणे)- १ ताडयेत , ताइयेताम् , ताडपरेन् । २ ताडयेथा',
ताडोमाम् , ताइयेध्वम् । ३ ताढयेव, ताइयेवदि, ताडयेमहि ।
द्वितीय गण (०
आस् = (पसणे)- आसीत, आसीयाताम् , आसीरन् ।२ आसीमा ,
आसीयायाम् , मासी वम् । ३ आमीय, आसीवहि, आसीमहि ।
तृतीय गण ( द्वित्व)
दा (देणे)-१ददीत, दीयाताम् , ददीरन् । १ दीया, ददीया.
थाम् , ददीघ्वम् । ३ ददीय, ददीवहि, ददीमहि ।
पंचम गण (नु)
सु - ( रस काढणे)-१ सुन्चीत, सुन्वीयाताम् , मुन्धारन् । २ सुन्वीथा ।
मुन्वीयाधाम् सुन्दीध्वम् । ३ मुन्वीय, मुन्वीवहि, मुन्वीमहि ।
सप्तम पण (न)
(जाळणे)-१ इन्धीत, इन्धीयाताम् , इन्धौरन् । २ इन्धीयाः,
इन्धीयायाम् , इन्धीध्वम् । ३ इयि, इन्धीवहि, इन्धीमहि ।
इन्ध

·(२४)
पाठ १०
.
MAN
.
मष्टम गण (उ)
कृ = ( करणे)-१ फुर्वीत, कुचीयाताम्, पुर्वारन् । ३ फुर्वाथा:,
कुर्तीयाथाम् , फुर्वीध्वम् । ३ फु/य, फुर्तीवहि, कुर्वीमहि ।
नवम गण (ना)
(विकणे -१ फ्रीणीत, कोणीयाताम्, फ्रीशीरन् । ० कोणीया ,
फ्रीणीयाथाम्, कोणीध्वम् । ३ मीणीय, कीणीवहि, क्रीमहि ।
आशीलिंड आत्मनेपदी प्रत्यय.
१ ...सीए ...सीयास्ताम् सीरन् ।
सीप्डा: ...सीयास्याम् . सीध्वम् ।
सीय ...सीवहि ...सीमहि।
= (हालवणे)- १ धोपीष्ट, धोपीयास्ताम् , धोषीरन् । २ धोपीठाः,
धोषीयास्याम् , पोषोवम् । ३ घोपीय, घोषीपहि, धोपीमहि ।
जन् = ( उत्पन्न करणे)-१ जानेषाण, जनिपीयास्ताम् , जनिपरिन् ।
२ जनिघोटा, अनिपीयारधाम् , जनिधीढ्वम् । ३ जनिपीय.
जानिपावहि, जनिषीमहि।
लिडूकरितां लेट
लिइ यापूर्वीच सागितला आहे व त्याचे विधिषि व आशीर्लिट असे दोन
भेद असतात, हेही वाचाना कळून चुकले आहे. वेदामध्ये या "लिड्"च्यों
ठिकाणी " लेट् " चा प्रयोग होत असतो आतापर्यंत “लेट " नी
बनविण्याची रीत सागितलेली नाही, कारण या "लेट चा प्रयोग फक्त
वेदामध्येच होत असतो व इतरन कोठे येत नाही वेदाचे शब्द नवीन बनविले
जात नाहीत वेदांमध्ये जे शब्द आहेत, त्याचाच अभ्यास करावयाचा असतो,
"

·(२५) म्हणून वैदिक लेटची रूपे बनविण्याची काही आवश्यक्ता नाही. लिदचा उपयोग ज्या अर्याकरिता केला जातो, त्याच अर्याकरितां वेदामध्ये "लेट् " चा उपयोग होत असतो, एवढीच गोष्ट वाचकांनी लक्ष्यात धरावी. वाचकांनी या भस्माचा नौट भभ्यास करावा व तो नीट समजून घ्यावा. 1 . रामायणम् । एवं वानिवतो रामो वस्त्रान्तेनाऽणि प्रमार्जयत्। सुप्रीवमुवाच च- कृतं कृतं स्वया मिनस्य कर्तव्यम् । दुलमो हि स्वरसरशो बंधुः । विशेषत एवंविषेऽस्मिन्काले । किंतु या महान्यनः कार्य: सतिया: परिमार्गणे ।" इति । ततो मधुरया गिरा प्रणयारसुग्रीव उवाच-" आग्रा हतभायाँई मया- दितश्चरामि गिरि ऋष्यमूकम् । मम भ्रातुलिनो भयान्मां धातुमहाल" इति । पुवमुफ्तस्तु धर्मघस्सलो राम' सुप्राव भइसभिव "उपकारलक्षणे मित्रं परिलक्षणं अपकारः । अतस्तष भार्यापहारिण पद्मातरमचय हनिष्यामि।" इति । तिच्छाया हुए: मुग्रीवो राम प्रशशय च उवाच च राम-राम! वासिनः शौर्य, पीय पौरुषं च श्रुत्या ययुक्तं तद्विधरस्व । शृणु तस्य वीर्य, अनु- • दिते सूर्य वाली अपरिवान्तः पशिम समुद्र कामति । शैलशिवरापयप्यूपं सरपोरपाययति । एवंविध ठिक त्वं हन्तुं शक्ष्यसे "

·पाठ ११
-
भविष्य काळ (ल)
याच भागाच्या पहिल्या पाठामध्ये जे वर्तमानकालाचे प्रत्यय दिले आहेत, तेच
प्रत्यय या ठिकाणीही उपयोगात आणावयाचे आहेत पक धातु व हे प्रत्यय
याच्यामध्ये एक " स्य" भाला म्हणजे लागलोच भविष्यकाळाचे रूप तयार
होते बसे-
भू-भव +
भवति।
- मध +स्थति
भविष्यति।
सर्व भातूना याचे नियम सारखेच आहेत फफ विशेष गोष्ट इतकीच आहे
कित्येक थातूना " स्य" च्या पौ“" लागते व कित्येकांना ती लागत
नाही आता याची उदाहरणे पहा-
कृ-१ करिष्यति, करिष्यत , करिष्यन्ति । २ करिष्यसि, करिष्यय
करिष्यथ । ३ करिष्यामि, करिष्याव , करिष्याम ।
सूचना-आत्मनेपदाचे वर्तमानकाळाचे प्रत्यय लावले असतां वरीलप्रमाणेच
मात्मनेपदी पातूवी रूपे होतात जसे-
-१ करिष्यते, करिष्येते, करिष्यन्ते । २ करिष्यसे, करिष्येये, कारवध्दे ।
३ करिष्ये, शरिष्यावहे, करिष्यामहे ।
ज्या धातूना
" कार लागत नाही, त्याची रूपे खाली लिहिल्या
प्रमाणे हातात
दृश् = १ द्रक्ष्यति, द्रक्ष्यत , श्यन्ति । २ द्रक्ष्यसि, स्यय , दस्यथ ।
३ दक्ष्यामि, द्रक्ष्याव , दक्ष्याम ।
मुजू - १ वक्ष्यति वक्ष्यत , सत्यन्ति। २ सध्यसि, सश्यय , वक्ष्यव ।
३ मश्यामि, सध्यावा, सामः ।

·(२७) ही उदाहरणे पाहिली असता, भविष्यकाळाची रूपे बनविणे किती सोपे आहे, है चाचकांना तेव्हाच समजून येईल, कारण सर्व धातूंचे प्रलय एकसारसेच बाहेत. तथापि वाचकांना याहूनही सोप्या रीतीने अभ्यास करता यावा, म्हणून यांचे प्रत्यय पुढे देव आहे- भावष्य काळ (ल) चे प्रत्यय - परस्मैपदी, ...स्येथे ३ १ ...स्यति ...स्यतः ...स्यन्ति। . ...स्यसि ...स्यथ: ...स्यथा ३ ...स्यामि ...स्यावा ...स्यामः। मात्मनेपदी १ ...स्थते ...स्येते ...स्यन्ते। . ...स्यसे ...स्यध्वे। .स्य ...स्यावहे ...स्यामदे। हेतुहेतुमद्भावार्थ (ल) चौथ्या पाठाच्या आरंभी याच पुस्तकांत अनद्यतनभूत (लङ्) चे प्रत्यय दिले आहेत, त्यांच्या पूर्वी "स्य" लावला, म्हणजे या लची रूपे होत असतात. हे प्रत्यय विशेष लौकर ध्यानात यावेत म्हणून ते प्रत्यक्षच येथें देवों. गतसुद्धार (अनद्यतन भूताच्याप्रमाणे) धातूच्या पूर्वी "अ" लागत असतो. आता याचे प्रत्यय पहा-- इंतुदेतुमद्भावार्थ परस्मैपदी प्रत्यय. १ ...स्यत् ...स्पताम् ...स्यन् । १ ...स्यतम् स्यता ...स्यम् ...स्यार ...स्यामा ... ३ ...

·(२८)
M
मात्मनेपदो प्रत्यय
-स्यत ...स्यताम् स्यन्त।
२ ...स्यथाः
..स्येथाम् ....स्यध्वम् ।
३ ...स्ये ...स्यावहि ...स्यामहि।
आता याची उदाहरणे पहा---
...
परस्मैपदी धातु
युध्-१ अबोधिष्यत्, अबोधिष्यताम् अयोधिष्यन् । २ अबोधिष्य ,अबोधि-
प्यतम्, अबोधिष्यत । ३ अबोधिष्यम्, अबोधिष्याव, अयोधिप्याम ।
नी- १ अनेष्यत्, अनेप्यताम्, अनेष्यन् । २ अनेप्या, अनेष्यतम्, अने.
प्यत । ३ भनेप्यम्, अनेष्याव, भनेयाम ।
- मात्मनेपदी धातु
पृथ्-१ अवर्धिष्यत, अवधिप्येताम्, अवर्धिष्यन्त । अवर्धिष्यथा अवधि-
प्येयाम्, अवधिप्यध्वम् । ३ भवधिप्ये, अवर्धिष्यावहि, अवधि-
प्यामहि ।
नी- १ अनेभ्यत, अनेष्येताम् अनेभ्यन्त। २ अनेप्यधाः, अनेध्येथाम्,
अनेष्यध्वम् । ३ अनेप्ये, अनेष्यावहि. अनेष्यामहि ।
हेतुहेतुमद्भावार्थाच्यारूपाचा उपयोग हेतु दर्शविणा-या वाक्यामध्ये होत असतो.
जसे- "यदि स तत्राऽगमिष्यत् तर्हि एवं नाऽभविष्यत् । ( जर तो
3. जाता तर असे न होते.) अशा प्रकारच्या वाक्यामध्ये हेतुहेनुनद्वाराचा
प्रयोग होतो आतां अनद्यतन भविष्याची रूपें बनविण्याची रीत पहा-
अनयतन भविष्य (लुट् )
अनद्यतन भविष्य (लुद) चे प्रत्यय साली दिले आहेत. सर्व धातूंना हेच
प्रत्यय लावावयाचे असतात.

·(२९)
परस्मैपदी
१
...तारों ...तारा
२ ...तासि ...तास्थः
...तास्था
३ ...तास्मि ...तावा ...तास्मा।
दा- (देणे-१दाता, दातारी, दावारः। दावासि, दावास्थः, दातास्थ।
३ दातास्मि, दाताखः, दातारमः।
भ्रम् -(भ्रमण करणे) १ भ्रमिता, अमितारी, भ्रमितारः । २ भ्रमितासि,
भ्रमितास्थः, अमितास्थ । ३ अमितास्मि, भ्रमितास्सा, भ्रमितास्मः।
आत्मनेपदी
~तारी -तार:
२ -तासे तासाथ -ताध्ये
३ -ताहे --तास्थद्दे
--तास्थद्दे -तास्मः।
आत्मनेपदी धातूंना हे प्रत्यय लागले असतो अनयतन भावप्याची करें तयार
होतात. जसे--
दा-(देणे)-दाता, दातारी, दातारः । २ दातासे, दातासाथे, दाताये।
३ दाताहे, दाताखदे, दातामद्दे।
है प्रत्यय लागण्यापूर्वीसुद्धा कित्येक धातूंना "" लागते व कित्येकाना
लागत भादी किंवा कित्येक धातूंना विकल्पाने लागत असते. जसे पदा-
लुभ् ( लोभ करने)
फारयोग- १ लोभिता. लोमितारी, छोमितारः। २ लोभितावि, लोनि-
दास्या,
लोमितास्थ । ३ लोभितलि, लोभितारवा,
लाभिनास्मः॥
इकाररहित- सोन्धा, सोन्यारो, लोधारः१२ लोयामि, मोन्याम्यः,
गन्धास्म । ३ लान्यालि, लोधासः, लोपालः।
-

·(३०) -- ज्या धातूंना इकार (इ) लागतो, त्यांना "सेट" (स+ईद- इकारसहित ) म्हणतात ज्यांना इकार लागत नाही, त्या घातूंना मनिट(भन्+ इद = इकाररहित) म्हणतात ओण ज्यांना विकल्पाने इकार लागतो, त्यांना "वेद्" (वाइट् = विकलाने इट् होणारा) म्हणतात. कोणते धातु सेट्, कोणते अनिट् व कोणते पेट् आहेत, हे प्रथमपासूनच ठरलेलें आहे यावरून जो धातु जसा असेल,तसे त्याचे रूप बनते , पाठ १२ पूर्ण भूतकाळ (लि) अनद्यतन परोक्ष भूतकाळाला "लिट्" म्हपतात जी रिया आज झालेली नाही व जी क्रिया पाहिलीसुद्धा नाही, ती क्रिया दर्शवावयाची असताना या लिट्च्या रूपाचा उपयोग करावयाचा असतो जसे- "रामो राजा बभूव।" (राम राजा झाला होता) अर्थात् सागणाऱ्याच्या देपत राम राजा झाला नाही, तर तो थुप्रळ दिवसापूर्वी झाला होता या ग्टिचे प्रत्यय हे आहेत- परस्मैपदी (लि) अतु ...अथु . व .. भू-(होणे)- १पभूव, बभूवतु , बभूवुः । २ बभूविथ, यभूवधु , धभूव । ३ बभूव, यभूविक, धभूविम ॥ या ठिकाणी धानुच्या पहिल्या अक्षराचे द्वित्व होते व त्यापैकी पहिल्या वर्णा मृदुत्त्वही होते जसे- भू+अ = भूभू- घुमू+अब+अ == बभूध । याप्रमाणे रूपे बनतात आणखी काही उदाहरणे पहा-

·64
- (मिश्रण करणे)-१युयाब, युयुवा, युयुः । २ युयुविय, युयुषथुर,
युयुव । ३ युगाव, युयुनिव, युयुत्रिम ।
र = (शब्द करणे)- १ राव, रुरलतुः, रुस्यु। । २ रुखविथ, रुपयुः,
रुख । ३ हराव, विष, रुविम ।
- (पसंत करणे)- १ ववार, ववतुः, वसुः । २ वपरिय, वातः, वन्न ।
३ पवार, पत्रव, ववृम।
सुध् = ( मुक्त होणे)-१ मुमोव, मुमुचतुः, मुमुचुः । २ भुमोचिय,
मुमुवा, मुमुच । ३ सुमोच, मुमुचिप, समुचिम ।
घच् = ( बोलणे)-१ उवाच, ऊचतुः, ऊचुः । २ उपचिय, अचा:
उच । ३ उवाच, सचिव, उचिम ।
,
-
प्रच्छ = ( विचारणे)-१ पप्रच्छ, पप्रच्चतुः, पप्रच्छु । २ पप्रच्छिय,
पप्रच्छधुर, पप्रच्छ ३ पप्रच्छ, परिव्य, पच्छिम ।
त्य - (शोणे)- १ तत्यान, तत्यजतुः, तत्यजुः । २ तत्पनिय,
तत्यजयुः, तत्वज । ३ क्याज, तत्यजिय, तत्यजिम ।
भुज् = ( भोजन करणे)- १ युभोज, बुभुजतुः, मुजः । २ युमोजिय,
बुगुजः, जुभोज । ३ युभोज युभजिव, बुभुजिम ।
युज् = ( जोडणे)- १ युयोज, युयुजनुः, युयुजः । २ युयोजिय, युयुजयुः,
युयुजे । ३ युयोज, युयुजिब, युयुजिम ।
तप् - (तप करणे १ तताए, नेपतुः, तेषुः । २ ततपिय, ततापेथः,
तेप। ३ तताप, सेपिद, तेपिम ।

·...हरे। याप्रमाणे परस्मैपदी धातूंनी रूपें धनतात. आता मात्मनेपदी धातूंचीं हो पहा- भूतकाळ ( लिट् ) आत्मनेपदी आत्मनेपदी लिटचे प्रत्यय पुढे दिल्याप्रमाणे आहेत- ...पाते २ ...से ...आथे ...ये। ...वहे ...महे। हे प्रत्यय लावले असता आत्मनेपदी धातूंची स्पं अशी होतात- रु-(शब्द करणे )- १ रस्ते, रुरुवाते, करविरे। २ विषे, रुखावे, रुविध्वे । ३ रुखे, रविवहे, रविमहे । शी-(निजणे)- १ शिश्ये, शिश्याते, शिपियरे। २ शिश्यि, शिश्याचे, शिदियध्वे । ३ शिश्ये, शिश्यिवहे, शिश्यिमहे। वृ- (पसंत करणे)- १ वत्रे, वव्राते, वतिरे। २ वषे, कनाथे, वे । ३ वने, ववदे, ववृमहे । पच-(शिजवणे)-१पेचे, पेचाते, पेचिरे । २ पेचिये, पेचाये, पांचवे । ३ पेच, पेचिवहे, पेचिमहे। भज्-(सवा करणे) १ भेजे, भेजाते, भेजिरे । २ भेनिषे, भाये, भेजिध्ये । २ भेजे, भेजिवहे, भेजिमहे । यज्-(यज्ञ करणे)-१ ईजे, ईजाते, ईजिरे । २ ईजिषे, ईजाथे, इंजिये। ३ ईजे, ईजिवहे, ईजिमहे । विद्- ( विचार करणे)- १ विविदे, विविदाते, विविदिरे । २ विविदिष, विविदाणे, विविदिथ्ये । ३ विविदे, विविदिहे, विविदिमहे।

·. धुप 3 (जाणणे)- १ बुबुधे, बुयुधाते, बुधुधिरे । २ बुबुधिष, बुबुधाये, बुबुधिछ । ३ बुबुधे, धुधिरहे, बुबुधिमहे । सन् - ( विचार करणे)- १ मेने, मेनाते, मेनिरे । २ मेनिषे, मेनाथे, मेनि. थे।३ मेने, मेनिवदे, मेनिमहे। लम् = ( लाभणे ) -- १ लेमे, लेभाते, लेभिरे । २ लेभिषे, लेभाथे, लेभिवे । ३ लेभे, लेभिवहे, लेभिमहे । (नागरणे)-१ चकृपे, चपाते, चकृपिरे । २ चकृषिषे, चकृ. पाथे, चकृषिध्ये । ३ चकृपे, चकृषिवहे, चकूपिमहे । ( हालणे)- १ दुधुवे, दुधुवाते दुधविरे । २ दुधुयिपे, दुधुवाथे, दुघुविध्वे । ३ दुधुवे, दुधुविवहे, दुधुविमहे । कृ-भू-अस् " धातूंचा प्रयोग. धातूला " आम्" प्रत्यय लावून, त्यापुढे "क, भू. भस् " या तीन धातूपैकी कोणत्याही एका धातूचे लिट्वें रूप लावले असता मूळच्या धातूचेही लिट्चं रूप होत असते. या, भू, अस् या धातूंची परस्मैपदी व आत्मनेपदी रूपें पुढीलप्रमाणे होतात- कृ (परस्सै० )- १ चकार, चक्रतुः चः। २ वर्थ, चक्रधुः, चक। ३ चकार, चकृव, चकृम । कृ ( आत्मने)-१ चके, चकाते, चाकरे । २ चकृये, चाये, चकुवे । ३ चके, चकवहे चकृमहे। भू ( परस्मै०)- १ बभूव, बभूवतु ,बभुवुः । २ बभुविय,बभूवथः, बभूव । ३ वभूव, भूपिच, बभूविम । अस् (परस. }-१ आस, आसतुः, आसुः । २ आसिय, आस्थुः, आस | ३ आस, आसिव, आसिम । ही रूपे पुढे दर्शविल्याप्रमाणे धातूंना लागतात व मग त्या धातूंची लिपी रूपे तयार होतात--- ३ [सं.ख. शि. मा,१00 ·१ कासाश्चके, १कासामास, १ कासांयभूष, (३४) का (प्रकाशणे) 'कासाञ्चकाते, कासाश्चकिरे। ‘कासामासतुः कासामासुः। कालांवभूषतु, कासांबभूवुः । कम् ( सांगणे) १ कथांचकार, कथयांचक्रतुः, करायांचा १कथयांचके, कधपांचक्राते, कययांचक्रिरे। १कथयामास, कथयामासतु, कथयामासुः। १ कथपांयभूष, कथयांयभवतुः कथयांबभूवुः। येथे प्रथम पुरुषाचीच रूपें दिली आहे. बाकीच्या पुरुषाची अर्थात् द्वितीय व उत्तम या पुरुषाची रूपें पूर्वीची स्पं लावूनच बनविता येतात. ती वाचकांनी खतः बनवून पहावीत. पुतील लोक बाधा, (म. मा. शल्यपर्व . ५) आसीत्पूर्व महाराज मुनिर्धीमान्महातपाः । दधीच इति विख्यातो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः॥५॥ तस्यातितपसः शक्रो विमति सततं विभो। नस लोमायितुं शक्यः फलैपटुविधैरपि ॥६॥ प्रलोभनार्थ तस्याथ प्राहिणोत्पाकशासनः। दिव्यामप्सरसं पुण्यो दर्शनीयामलंबुषाम् ॥७॥ "हे महारा! पूर्वी पुदिमान्, तपस्वी मुनी दांची या नाशने प्रसिरसा जितेन्द्रिय व प्राचारी होता.॥ ५॥ या सपस्वी मुनीमा तपाला हे प्रभो! नेहमी इन्य भिऊं लागछा, पुष्कळ फांनी सुद्धो स्याल होमविणे अशक्य होते. ॥१॥णून इन्दाने त्याला भुलविण्यासाई मलंधुश नावाची सुन्दर, देखणी, दिव्य अप्सरा पाठपकी." .

·(३५) ܝܫܐ - - पाठ १३ मूतकाळ (लुङ्) मा भूतकाळाचे अनेक प्रकारचे प्रत्यय आहेत. त्यांपैकी पहिल्या विभागाचे प्रत्यय हे भादेत- ( परस्मैपदी) १ -ताम् २ -तम् ३ -अम् -म हे प्रत्यय यहुतेक मनद्यतनभूत (लड्) च्या प्रत्ययाप्रमाणेच आहेत. फक्त भेद इतकाच आहे की “अन् प्रत्ययाच्या ठिकाणी येथे “उस्" प्रत्यय माहे. माची रूपें ही आहेत- स्था (उभे राहणे)-१ अस्थाद, अस्थाताम् . अस्युः। २ अस्थाः, अस्था- तम्, अस्थात।३ अस्थाम् , अस्थाव, अस्थाम । दा (देणे)-१ अदात् , अदाताम्, अदुः। २ अदाः, अदातम्, भदात । अदाम् , अदाव, अदाम ! पा(पिणे) -१ अपात, अपाताम् , अपुः ।२ अपाः, अपातम् , अपात। ३ अपाम् , अपाव, अपाम। (धातूच्या शेवटी आ नसेल, तर त्याला लप्रमाणे “उस्" च्या ठिकाणी मन्" प्रत्ययच लागतो.) भ ( होणे)- १ अभूत्, अभूताम्, भभुवन् । २ अभूः, अभूतम्, अभूत । ३ अभूवम् , अभूप, अभूम। या भूतकाळात “भू" चा"मय " असा बदल होत नाही व गुणही' होत नातं, ही गोष्ट येथे वाचकाच्या नजरेत मालीच असेल. म्हणूनच "बमूत्" "

·असे स्स झाले. तेच पूर्वी सागितलेल्या लखें रूप "अभवत् " असे होते हार
छड्व लुङ्याच्या प्रत्ययामध्ये भेद आहे
(१)
परसैपदी प्रत्यय--१ ...त,
.१ ...त, ...ताम्, .
२ ...स्, . तम्, ...त् ।
शक (समर्थ होणे)
१अशक्त, अशकताम्, अराकन् । २ अशक, अशकतम्, अशकत !
३भशकम्, अशकाव, अशकाम ।
वच ( बोलणे)
१ अवोपत्.,अवोचताम् , अवोचन् । २ अबोच , भवोचतम्, अवोचत् ।
३ अवोचम् , अवोवाय, अवोबाम ।
सिष् (शिपडणे)
१ असिवद, मसिवताम् , असिचर । २ असिच , असिचतम् , असिचत् ।
३ असिचम् , असिचाव, भसिचाम् ।
आत्मनेपदी प्रत्यय-१...त, इताम्।
२...थाः,
इथाम्.
...वहि,
•महि।
लिए (लेपणे)
अलिपत्, अलिपेताम्, भलिपन्त । २ अलिपथा , भलिपेथाम् , अलिपप्यम्।
३ अलिपे, अलिपीवहि, अलिपीमहि ।
याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूची रूपे होतात अशीच बाकीच्या धातूची रूहा
घाचकांना बनविता येतील यावेच आणखीही कित्येक प्रकार आहेत; परन्तु ते
सर्वे नाही समजले तरी चालण्याजोगे आहे
णिजन्त (प्रयोजक) किया.
क्रियेचे दोन भेद आहेत एक खत करावयाची क्रिया व दुसरी दुपयाकडून
करवावयाची क्रिया जसे- करणे व करविणे.

·(३७) पहिली खत करण्याची आहे ६ दुसरी दुसयाकडून करवावयाची आहे पहिल्या प्रकारची रूपे आतापर्यंत दिलीच आहेत आतो दुसऱ्या प्रकारची द्यावयाची आहेत- घातु अर्थ १ स्फुर्- (स्फुरण पावणे )- २पा- ( रक्षण करणे )- ३दा- (देणे)- ४ रुड्- (वाढणे)- ५ दुप- (दूषित करणे)- ६ प्री- (प्राति करणे )- ७व्यम् (दुखी होणे)- ८प्रथ्- (प्रसिद्ध करणे )- ९नद्- (नाचणे - १० ज्यल- (जाळणे)- - णिजन्त (प्रयोजक रूप) सारयति, स्फारयते। पालयति, पालयते । दापयति ते । रोहयति-ते। दूषयति-ते । प्रणयति-ते व्यययति ते । प्रययति-ते। नटयति-ते । ज्वलयति ते चलयतिते। ध्वनयति त । मयांते ते । नागयति, नमयति-ते। स्नापयति, स्नपयतिरी। कामयति-ते। शामयनिते। यामयति-ते । . ११चलू.. चालणे)- १२ ध्वन्-(शब्द करणे)- १३ कम् (आक्रमण करणे)- १४ नम् -(नमणे)- १५ स्ना- (स्नान करणे)- १६ कम्-(इच्छिणे)- १७ शम्-(शात हेगि)- २८ यम्- (स्वाधीन करणें )- हो प्रयोजक क्रियेची वर्तमानकाळाची रूपे आहेत याची अन्य लकाराची रूप पूर्वीच्या पाठीतून सागितलच्या तिप्रमाणेच होतात. याचे अर्थ असे होतात- ·(३८) दा- ददाति (देतो) दापयति (देववितो) थ-म्ययते (दुःखी होतो) व्यययति (दुखवितो) नट् - नटति ( नाचतो) मटयति ( नाचवितो) चल्- चलति (चालतो) पलयति (चालवितो) नम् - नमति ( नम्र हे नमयति ( नमवितो ) स्ना- स्नाति ( स्नान करतो) स्नापयति (स्नान करवितो ) माप्रमाणे यांचे अर्थ आहेत. ही प्रयोजक क्रिया पारच उपयोगी आहे. लोकपाठः। एवं बहुविधैर्वाक्यैर्याच्यमानस्तया नृपः । नाऽथघच्छावपतिः कन्यायां भरतपम ॥२०n ततः सा मन्युनाऽऽविष्टा जेष्ठा काशिपते सुता। अप्रवीत्साश्रुनयना बाप्पविप्लुतया गिरा ॥२१॥ 'हे भरतर्षम! एवं तया बहुविधै वाक्यैः यायमानः नृप शाय. पतियो कन्पायो म अधावत् । तत. सा काशिपसेः क्येा सुता मन्युना माविष्टा साश्रुनयना पापविलुपपा गिरा नावोत् ॥

·पाठ १४
सन्नन्त क्रिया,
गम् = (आणे) - गच्छति (जातो)
जिगमिपति = (जाउं इच्छितो)
पत् - (वाचणे)- पठति ( वाचतो)
पिपठिषति ( वाचू इच्छितो)
हो समन्त क्रियेची उदाहरणे होत, काहीतरी करण्याची इच्छा असण्याचा भाव
दर्शवावयाचा असतांना या क्रियेचा उपयोग करावयाचा असतो. या क्रियेमध्ये
धातूचे प्रथम द्वित्त्व होते व नंतर पुढे "स" प्रत्यय लागतो. जसे-
भू-भु युभ् + स - बुभूष + ति = बुभूपति
(होण्याची इच्छा करो)
१५ (शेणे )- भूपति।
२५ (पठण करणे)-पिपठिपति।
३ मुम्: ( चोरणे)- मुमुविषति ।
४ मिद् ( मैद वरणे) बिभित्सति ।
५ इन् ( ठार मारणे)-जिघांसति ।
६ गम् ( जाणे)-जिगमिपति ।
७लिए ( लिहिणें ) - लिलिखिपति ।
८सा (वाणणे)- जिज्ञासते।
९मान् ( मोजणे)
-मीमासते।
२०स्था (उभे राहणे)-तिष्ठासति ।
२१रक्ष (रक्षण करणे) - रिरक्षिषति ।
१२ फू (करणे) चिकर्षिति।
१३ लए (इच्छा करणे)- लिलपिपति।
१४ वट (बोलणे) - विवदिशति ।

·(४०) याच अर्थ कसकसे होतात, ते प्रथमच सांगितले आहे. म्हणून तेच येथे पुन्हा दुसऱ्यादा सांगण्याची आवश्यकता नाही येथे क्रियापदाचा विचार सपला आता उपसर्गासह धातूंची रूपे बनवून त्याचा वाक्यात उपयोग करण्याची रीत सागावयाची आहे उपसर्ग आणि धातु. उपसर्ग धातूच्या पूर्वी लागत असतो व उपसर्ग लागल्यानन्तर धातूचा अर्थही बदलत असतो. जसे- गम् - (जाणे) गच्छति, अगच्छम्, गमिष्यति, जगाम । यालाच उपसर्ग जोडला असतां खाली दिल्याप्रमाणे रूपे तयार होतात १ प्रगति, सगच्छति, उद्गच्छति, मनुगच्छति । प्र+अगच्छद, सम् + मगच्छद, उत् + अगच्छत्, अनु+भगच्छत् । २ प्रागरछत्, समाग्छद, उदगच्छत, मन्वगच्छत् । ३ प्रगमिष्यति, सगमिष्यति, उद्गमिष्यति, मनुगमिष्यति । ४ प्रजगाम, सजगाम, उजगाम, अनुजगाम । प्रत्येक् लकाराचे रूप बनविल्यानन्तर ते त्याच्या मागे लागणाऱ्या उपसर्गाच्या पुढे ठेवले जाते अर्थात् "संगम्" धातूचे लदचे रूप "ममगच्छत् असे होते, कारण “गम्" धातूचे लड्चे रूप “अगच्छत् " असें आहे व त्याच्यापूर्वी " सम् " उपसर्ग ठेवला असतो "सम् + अगच्छत् = सम- गच्छत् " असें रूप तयार होते याचप्रमाणे निरनिराळ्या धातूंची रूपें करण्याचा अभ्यास केला पाहिजे वाचकाना हा अभ्यास विशेष सोपा जावा, म्हणून पुढे आणखी काही उदाहरणे देत आहे- १ गम् ( जाणे) १ अधि+गम् = ( प्राप्त करणे) - अधिगन्छति, अध्य- गन्छन् , अधिगमिष्यति । " ·(४१) २ अनुगम् = (पाठीमागून चालणे) - अनुगच्छति, अन्वगच्छत् , अनुगमिष्यति । ३ अषाम् - (जाणणे)- अपगच्छति, अवागच्छत् , अवगमिष्यति । ४ आ +गम् = (येणे)- मागच्छति, आगच्छत् , आगमिष्यति । ५ उप+गम् - ( जवळ जाणे) - उपगच्छति, उपागल्छत् उपगमिष्यति। ६नि+गम् = ( जाणणे ).- निगच्छति, न्यगच्छन् , निगमिष्यति । ७ निर्गम् = (बाहेर जाणे)- निर्गच्छति, निरगच्छत्, निर्गमिष्यति । ८ घिगम् = (निघून जाणे)- विगच्छति, व्यगच्छत् , विगमिष्यति। ९ संगम् = ( मिळणे)- संगच्छति, समगच्छत् , संगमिष्यति । याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूंना निरनिराळे उपसर्ग लावून अनेक प्रकारचे व अनेक अचि धातु बनविता येतात. काही काही ठिगणी तर एकाहूनही अधिक उपसर्ग लागत असतात. भाता आणखी काही धातूची उदाहरणे पहा- . उपयस = ( उपवास करणे)- उपवसति, उपावसत् , उपसिध्यति । निर्मुच = ( सोडणें ) - निर्मुचति, निरमुचत निर्मोक्ष्यति। निर्या = ( जाणे)- निर्याति, निरयात निर्यास्यति । प्रदा = ( जाळणे)-प्रदहति, प्रादहत्, प्रवक्ष्यति । प्रदुम् = ( दोपयुक्त बनणे)- प्रदुष्पति, प्रादुष्यत् , प्रदोश्यति । विक्रम् - (पराक्रम करणे )- विक्रमति, व्यफ्रामत् , विक्रमिष्यति । चिगई (निंदा करण)- विगर्हति, व्यागर्हत , विगहिप्यति । विचल् = (हालणे ) - विचलति, व्यचलत् , विचलिप्यति । चित - (पार होगें, देणे)-वितरति, म्यतरत् वितरिष्यति । संभू (जन्म घेणे ) - संभपति, सममवत, संभविष्यति। संभाए = (संभाषण करणे)- संगावते, रामभायन्, संगारिभ्यते ।

·(०४१) उपसर्ग लागून धातुंची जी निरनिराळी रूपें होतात, ती वाचकांनी याप्रमाणे समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा. याचा उपयोग संस्कृत भाषेमध्ये शेक वेळा होतो. म्हणून उपसर्गपूर्वक येणाऱ्या धातूंच्या रूपाचे महत्त्व वाचकांना सहज समजेल याच्या उदाहरणाकरिता म्हणून पुढील श्लोक पहा. - मात्मवीर्य समाश्रित्य मृत्यवीर्य च कौरवं । आयख रणे पार्थान्सर्वथा क्षत्रियो भव ॥५४॥ परवाये समाश्रित्य य समायते परान् । अशकः स्वयमादातुमेतदेव नपुंसकम् ॥५५॥ (म. मा. उद्योग अ. १६२) " बारस्या वीर्याचा व नोकरांच्या पराक्रमाचा पाय करून, हे कौरव! युद्धामध्ये (पार्थान् ) पांडवाना माद्वान का. सर्व सहने क्षत्रिय हो. दुस-याध्या बलापा माश्रय करून जो भवनो युदाकरितां माहान करतोव स्वतः युदाची जबाबदारी पार पाडण्यात मशक असतो, तो गपुसक होय." या श्लोकामध्ये- समाश्रित्य -(सम् + आ + थि) माझ्यस्व-(आ+) समायते -(सं+मा+हे) बादातुं -(आ+दा) री सव स्पे उपसर्गपूर्वक धातूंची आहेत. वाचकांनी याप्रमाणे रू समजून घेण्याचा अभ्यास करावा

·(४३)
पाठ १५:
धातुसाधित रू.
धातुला प्रत्यय लावून कांही आवश्यक रूप बनविता येतात. त्यांचा नेहेमी
उपयोग होतो. म्हणून या धब्यांत आता अशा प्रत्ययांचा विचार करावयाचा
आहे.
'तुम् ' प्रत्यय.
क्रियेच्या "करण्याकरितां" या अयों गा प्रत्ययाचा उपयोग करावयाचा
असतो-
(करणे) - कतुंम् %D ( करण्याकरित)
गम् (जाणे)- गन्तुम् = ( जाण्याकरिता )
लिस् (लिहिण) - लेखितुम्- ( लिहिण्याकरिता )
मेष् (सेवा करण) सवितुम् (सेवा करण्याकरिता)
शक संस्कृत भाषेमध्ये नेहेमी येत असतात व ही में यनविणे बरेच सोपे
आहे; म्हणून काही रु येथे देत आहे-
अंक(चिन्ह करणे )- अंकयितुम्।। आप ( व्यापणे)- भाप्तुम् ।
अत् (जाणे)-अतितम्। कथ् (सागणे)- कपयितुम् ।
अद् ( खाणे)- भातुम् ।
कम्प् (हालणे)- कम्पितुम्।
अर (जीवन धारण करणे)-
कृप ( हालणे, चालणे)- कर्छम् ,
फष्ठम्।
ग्राम् (चालणे)- कमितुम् ।
अर्च् (पूरा करणे)- आर्चितम् । गण (मोजमें)-गणयितुम् ।
(१ प्रथम गण )| उद् ( कापणे)- छत्तुम् ।
अवयितुम् ( १० मगण) जी ( जिंकणे)-जेतुम् ।
अर्थ ( मागणे)- अर्पयितुम् । तद् (मारणे) तादयितुम् ।
अ ( रक्षण करणे)-भावितुम् । मश (भोजन करण) - अशितुम् ।
अनितुम् ।

·(४४) -- पीत्वा = याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूंपासून "तुम्" प्रत्ययान्त घातुसाधत रूपै घनतात. वाचकाना आता ही ओळखता येतीलच. 'त्या' प्रत्यय. ...करून, या अर्थी संस्कृत धातूंना "त्या" प्रत्यर लाउन में बनविता येतात. जसे- गम् - गत्वा = { आउन) पा (पिऊन) भुज् ~ भुक्त्वा = ( भोजन करन) नम् - नत्या - (नमन करून) तृप् - तृपित्वा = ( तृषित होऊन ) याप्रमाणे हा "त्वा" प्रत्यय लावून भशों रूपें बनविता येतात. याचासुद्धा संस्कृत भाषेत फारच उपयोग होतो. मातो याची काही उदाहरणे पहा- धुद ( तुटणे) त्रुटित्वा। धृ (धारण करणे ) कृत्वा । स्वर (त्वरा करणे ) त्वरित्वा । नट् नाचणे ) नटित्वा। दण्ड् ( दंड देणे) दंडयित्वा । नम् ( नाश होणे नशित्वा, दम् ( दमन करणे) दमित्या । दंर (दंश करणें ) दष्ट्वा । निद ( निंदा करणे)निदित्वा । दा ( देणे) दन्वा । नृत् ( नाचणे) नर्तिला। दुह् ( दूध काढणे) दुग्ध्वा । पच् ( शिजवणे) पक्वा। द्विप (द्वेष करणे ) द्विष्ट्वा । पठ । पठण करणे) पठित्वा । घा (धावणे) थावित्वा । पा(रक्षण करणे पात्वा । घा (धारण करणे) हित्वा । पुप् (पुष्ट करणे) पुष्ट्या। धु ( हालणे) धुत्वा। पूज् ( पूजा करणे ) पूजयित्वा) घातूला "त्या" प्रत्यय लावून अशी अनेक निरनिराळी रूपे बनविता येतात. नध्वा । 1

·(४५)
पाठ १६
'य' प्रत्ययः,
धातूच्या पूर्वी उपसर्ग असेल, तर
'स्वा" प्रत्ययाच्या ऐवजी "य" प्रत्यय
लागतो. त्या" चा जो अर्थ होतो, तोच या "य"चाही होतो. माची
उदाहरणे पहा-
-
अधि-ई- अघीत्य - (अध्ययन करून)
नि-यम्- नियम्य = (नियमन करून)
प्रणम् प्रणम्य = । नमन करून)
वि-तन्- चितत्य = ( पसरून )
आ-दा आदाय % ( आणून)
विधा- विधाय
विधाय - (बनवून)
प्र.हा प्रहाय - (सोइन)
आ-कम्- आक्रम्य % ( आक्रमण करून )
सं-आ-भा-समाभाष्य- 3 (संभाषण करून)
स-चि-
सचित्य (गोळा करून)
सं-चिन्त- संचिन्त्य
(विचार करून )
प्रजल् मजल्य = (बोलून )
वि-जि विजित्य = (जिंकून)
वि-शा विज्ञाय - (जाणून)
उपसर्गपूर्वक धातूंची "य" प्रत्यय लागलेली रूपं याप्रामाणे होत असतात.
याचे प्रयोगसुद्धा संस्कृत भात ठिकठिकाणी येतात; म्हणून वाचकानी याचा
नीट लक्षपूर्वक अभ्यास करावा.

·(१६)
कृत्य प्रक्रिया.
.
"तव्य " आणि "अनीय" हे दोन प्रत्यय धातूंना लागतात भाणि
"योग्य" हा अर्थ व्यक्त करतात. जसें-
कृ- कर्तव्यं, करणीयम् ( करण्यास योग्य)
मिद्- भेत्तव्यम्, भेदनीयम् ( मेदन करण्यास योग्य)
पत् - 'पक्तव्यम्, पचनीयं ( शिजविण्यास योग्य)
निद्- निदितव्यं, निंदनीय ( निंदा करण्यास योग्य)
कथ- कथयितव्यं, कथनीयं ( सांगण्यास योग्य )
चि- चनव्यं, चयनीयं ( गोळा करण्यास योग्य)
मृज-- माटव्यं, मार्जनीयं । शुद्ध करण्यास योग्य )
धातूच्या शेवटी खर असेल, तर त्या धातूला "य" हा प्रत्यय याच अर्थी
लागत असतो.
जि--जेयं ( जिंकण्यास योग्य )
चि-चयं (एके ठिकाणी करण्यास योग्य)
(देण्यास योग्य )
घा-घेयं ( धारण करण्यास योग्य )
गै गयं (गाण्यास योग्य)
काही व्यंजनात धातूंनाही हा "य" प्रत्यय लागतो. जसे-
(जन्म देण्यास योग्य
आलभ् - आलभ्य (प्राप्त करण्यास योग्य)
(आचरण्यास योग्य)
नियम् --नियम्यं (नियमात राखण्यास योग्य )
याप्रमाणे हे सर्व प्रत्यय लावून धातूंची भनेक निरनिराळी रूपे निरनिराळ्या
अपी बनविता येतात.
जन्:-जन्य
चर् --चर्य

·(:४७०) पाठ १७ " रामायणम् । अप अवाणं सुप्रीव लक्ष्मणः प्रहमाहिशत्रवीत- "कस्मिन् कर्मणि कृते सति वाकिनोध, प्राध्या:?" सुप्रीय उवाच-“इमान् सप्त ताप्लवृक्षान् पुरा वाली विन्याष । एवं यः कर्तुं शक्नाति एवं पालिनो षषं का समर्थों माविष्य एमपीवस्य भाप धुरवा महाराजा रामस्तस्य प्रत्ययार्थमेकमेव मार चिक्षेप । म ससनालान् मित्त्वा मूमि प्रविवेश । रामस्य चारवेगेन मुग्रीवः पर विस्मय गतः कृताम्जली रामायोवाच- "पुरुषर्षम! समरे सर्वानपि पुरान्हन्तुं एवं समोऽसि किं पुनर्वालिनम् । येन स्वया सह ताल- वृक्षा गिरिभूमि ने घाणेन विदारितास्तेन स्वया सह को रण स्थाता ! पतसवं वादिनं नहीति।" ततः सुमी राम प्रयुगच- " गच्छामेदानी विविधाम् । मप्रता पालिन युद्धायाऽऽव्हय" इति। ते सर्व ततो पालिनः पुरी हिरिकां गत्वा पृक्षगवृत्यातिछन् । सुमीचो- ऽपि वालिन मारहानकारणात घोरमनद । मातुरातानं श्रुत्वा वाली गृहा- विम्यान । ततो धालिसुग्रीषयोस्तुमुलं युद्धमभूत । मोऽस्तकरं शरं मोक्तुं बुद्धि न कृतवान् । भग्नस्तदा बालिना सुप्रीवोऽपश्यश्च रामं प्रदुद्रवे पर्वतम- प्यमूकम्। " शापभयान्मुक्तोऽमि" इति वाली समुक्त्वा स्वगृई निवृत्तः। रामस्तु तदेव वनं जगाम यत्र सुग्रीवो गतः । रामं दृष्ट्वा सुप्रोगडप्रवीद किमिदानों स्वया लब्धं वैरिणा मो घानयि. स्या पादौ च तमादयस्वरयुक्दा विक्रमं च दर्शयित्वा इति । गत्वा ·“ (४८) गमोऽपि त सानवयद्विव पुनरब्रवीद- "त्वं च वाली पवारा, असा स्वरेणाविसको । मतो नावगाळ कः कति मत एव नोस्टोमवा शरः। मित्रस्येव विघातो अमान्मा भूदिति । दत्ताभयस्य मित्रस्य विनाश•तु मह. त्पातकम् । भवास्तु बने शरणमस्माकं सर्वेषाम् । तसारपुनयुध्यस्व मा कीः। एवेनवेषुणा वासिनमा मृतं पश्य । स्वमात्मनोऽभिजाना किंचिञ्चि कुरु । लक्ष्मण ! मस्य मुप्रविस्त कण्ठे पुष्पमालो स्थापय ।" इति । पदमणेन धारितया माळया स सुप्रीषोऽतीव शुशुभ। पुनक्ष. गरवा किरिको वालिन मतिघोरस्वरेणादयत् । शा श्रुत्वा पालो वेगेन रोषाद्- गृहानिष्पपात । सुग्रीवं च प्रवाऽपवीत् एष मम बद्धो मुष्टिस्तव प्राणा- मादाय एवं यास्यति ।"इति। रोग पालिना रोषादव जारित: सुप्रोवो रुधिरं वमन् किंचिन्मूच्छित इवाभवत् । सोऽपि मरवरं सां प्राप्य सामवृक्षमुरपाटय पाढिन सको तारितवान् । शोणिताको तो परस्परं तब्रयानी मयुध्येताम् । रामस्ततोधनुः संशय एवेनैव शरेण वालिनं गतप्तत्त्वं विश्वनं मकरोत् त मूचितं गतसवं रवा महावीयौं भ्रातरी गमलक्ष्मणौ रहमान्य मोरं सुप्रीवमुपयातौ । वाली सु रामं दृष्ट्या परुषमवीत् । " मम पगड. मुखवध कृत्वा खया कि यशः प्राप्तम् ! रामः कुलीनस्तेजस्वी तश्चेति सर्व कथयन्ति । परंतु पापाचारमेवाह वो पश्यामि । अहं तु तव पिये पुरे या न करोमि किंचिदपि पापम् । नारि स्वामवजाने । स्मारवमकिल्वि. पं मां इस स्वा तु धर्म त्यस्वाद रणे निहतः। किमर्थमेवमधर्मा- धरणं भवतारितम् !" Kuch

·10000000000000000000000000000
०००
IERARY
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक.
(संस्कृत भाषेचे अध्ययन करण्याचा लोपा उपाय)
भाग १८वा.
000000000000000000000000000000000000000000000000000
लेखन
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर,
स्वाध्याय-मडल, किल्ला-पारडी,(जि०मरत.)
000000000000000000000000000000000000000000000000000
एतीय आवृत्ति
संवत् २००९, शके १८७४, सन १९५२.
मूल्य आठ आणे
1000000000000000000000000000000000

·संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
भाग अठरावा.
पाठ १
धार निरनिराळ्या प्रत्यरचे प्रत्यय लावून संस्कृतभायेंत अनेक प्रकारचे
शब्द यनविता येतात हे शब्द बनविण्याची रीति भाता सागावयाची आहे.
यापूर्वीच्या भागातून धातूपासून शब्द बनविण्याचे काही प्रत्यय सांगितलेच आहेत.
त्याचाच सपान उस या ठिकाणी रापयाचा आहे
19
सस्कृत भाषेत "तन्य" प्रत्यय घराच उपयोगी आहे हा प्रत्यय धातूला
लाऊन फारच सोप्या पद्धतीने निरनिराचे व अतिशय उपयोगी असे शब्द
पनविता येतात उदाहरणार्थ-" गम्" धातूला
"
" प्रत्यय लावून
गंतव्य" असे रूप सहज बनविता येते त्याचप्रमाणे " "
धातूपासून
"कर्तव्य" असे रूप बनते याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूपासून अशा तहेचे
भनेक शब्द बनविता येतात आता या शब्दाचा उपयोग यसपमा पकोड केला
जातो, ते पहा-
मया गन्तव्यम् - मला गेलं पाहिजे
मया कर्म कर्तयम् = मला काम केले पाहिजे
मया पुस्तक पठितय - मला पुस्तक वाचले पाहिजे
स्वया इदानीं न प्रीडितयं तूं आता खेळू नये

·(४)
-
याप्रमाणे या शब्दांचा वाक्यात उपयोग करण्याची ही एक रीत झाली दुसरी
रीन म्हणजे हे शद विशेषण रूपानं पापयांत आले तर त्यांचे लिंग, पवन,
विभाक्ति, विशेष्याच्या लिंग, वचन, विभत्तीप्रमाणेच होते. जसे-
एपा घाला त्वया रक्षितन्या - या मुलीचे तुझ्याकडून रक्षण होगे
योग्य आहे.
पप प्रासादस्त्वया रक्षितव्यः- या राजमहालाचे तुझ्यावहन रक्षण
होणे योग्य आहे.
पतत्क्षेत्रं त्वया रक्षितव्यम् = या शेताचे तुझ्याकडून रक्षण होणे योग्य
आहे.
या तिन्ही वाक्यातून " रक्षितव्य " हा एकच शब्द आहे; परंतु प्रत्येक
वाक्यांत तो विशेळ्याप्रमाणे क्सक्मा यदलला आहे. ते पाचकांनी नीट पहावे.
अशा वाक्यात " अस्ति " पिया अध्याहृत धरूनच प्रायः अर्थ फेला
जातो. जसे-
एतत्पुस्तकं त्वया तब रक्षितव्यं अस्ति ।
एतत्पुस्तकं त्वया तत्र रक्षितन्यम् ।
या दोन्ही वाक्यांचे तात्पर्य वास्तविक एच आहे क्रियापदाचे रूप पालून
चाक्य बनविणे यावेळी अवघड घाटते, तेव्हा या " तन्य " च्या रूपांनी पाक्य
चटदिशी पनचिती येते हा संस्कृत भापैचा विशेष सोपेपणा आहे.
.
स्पर्धितन्य - स्पर्धा करण्यास योग्य
येदितव्य
= जागण्यास योग्य
मोदितव्यं = आनंद करण्यास योग्य
खादितन्यं - खाण्यास योग्य
भर्जितन्य भाजण्याग योग्य

·अर्चितव्यं = पूजा करण्यास योग्य
चौछितव्यं = इच्छा करण्यास योग्य
वेष्टितव्यं = वेष्टन करण्यास योग्य
चेष्टितव्यं
= काम करण्यास योग्य
जल्पितम्यं = बोलण्यास योग्य
भापितव्यं घोलण्यास योग्य
झातव्यं = जाणण्यास योग्य
दातव्यं = देश्यास योग्य
हातव्यं = ठार मारण्यास योग्य
चस्तव्यं = राहण्यास योग्य
वक्तव्यं = बोलण्यास योग्य
याप्रमाणे निरनिराळ्या धातूवरून हे असे शब्द बनविता येतील आतापर्यंत
आलेल्या सर्व धातूंचे वाचकानी याप्रमाणे शन्द पायावेत व वाक्यात जेथे जेथे अशा
प्रकारची रूपे येतील तेथे तेथे ती रूपै ओळखण्याचाही प्रयत्न करावा.
संस्कृत वाक्य.
तेन वीरेण किमर्थ तेन सह न स्पर्धेितन्यम् । बालकै एतदन्नं इदानीमेन
खादितव्यम् । मम भृत्पन सर्वेऽपि चणकाः अद्यैव भर्जितयाः । ईश्वरस्त्वया
नित्यशोऽर्चनीयः। बालकैलिकाभिश्च शोभनानि पुस्तकानि नित्यश. पठि-
वव्यानि । सर्मनुष्ये. सायं समये कोडागणं गयाऽरश्य क्रीडितन्यम् । घोरे:
पुरुपै. स्त्रीणां रक्षा कर्तव्या । इदानीं एप प्रामो वीरै रक्षितव्यः । घया पूर्व
सर्व ज्ञातव्यं पश्चात् स्वकर्तव्यं कर्तव्यम् ।
वाचकानी अशा तहेने नेहेमी वाक्ये सतम्ब तयार करण्याचा अभ्यास ठेवावा.
" प्रत्ययाच्या शब्दांनी दाखविच्या जाणान्या पियार्याला कर्ता तृतीया
विभकिचा असावा लागतो असें-
।
तव्य

·।
मया यकव्यं । रामेण शत्रुईन्तव्यः । व्याण पुरुषः
न हन्तव्यः । अग्निना सच वनं दग्धव्यम् ।
या प्रमाणे सहज बोलना सवरतांना सुद्धा अशा तहेच्या बायांचा उपयोग
करता येईल.
(२) यनीय.
तव्य " अ यय लाऊन घातूपासून तयार केलेल्या शब्दाचा जो अर्थ होतो,
तोच अर्थ धातूला "अनीय " प्रत्यय लाऊन तयार झालेल्या शब्दाने व्यक्त
होत असते. "कृ" धातूचे "करणीय" व "ग" धातूचे "गमनीय"
अशी रूपें होतात. ही प्रत्यय लाऊन धातूची र कशी होतात ते आता पहा-
करणीय - करण्यास योग्य
स्मरथीय स्मरश धरण्यास योग्य
भरणीयं = भरण पोषण करण्यास योग्य
प्रथनीयं--प्ररयात होण्यास योग्य
त्वरणीयं = स्वरा करण्यास योग्य
वर्धनीय
- वाडण्यास योग्य
रोचनर्यि = आवडण्यास येण्य
शोमनीयं - शोभण्यास योग्य
बोधनीय %3 जाणण्यास येण्य
ज्यटनीयं - जाळपरास योग्य
स्पृहणीयं = इच्छा करण्यास योग्य
पाकीच्या धातूंची रूपेही याप्रमाणेच वाचकांना सहज पनविता येतील. या
शब्दांचा उपयोगही वाक्यात पूर्वीप्रमाणेच करावयाचा आहे-

·संस्कृत वाक्य । खया सर्व कर्म इदानीमेव करणीयम् । यन्मया वर्धनीयं अस्ति सदई वर्ध- यामि । यावया संवर्धनीय भवेत्तत्त्वं संवर्धय । लया पुष्पमालाभिः शोमनीय पुष मंडपः । अग्निना स्पया ज्वलनीयमेतत्पत्रम् । त्वया भरणीय एप याह रोन करणीय एप परनः। याप्रमाणे बाकीच्या धातूंनी "अनीय प्रत्यय लाऊन झालेल्या शब्दांचा उपयोग वायांत वावरांनी करावा. पाठ २ रामायण रामस्तु वालिनमब्रवीत् " धर्म अर्थ कार्म चापि लौकिकव्यवहारमविज्ञाय बाल्यादिय कथं विगईसे ? इमाणां राज्ञां पालितयं भूमिः भरणभूमिरिति कथ्यते। वयं धान धर्मस्य रक्षितारः। तथा चान्येऽपि यदव: पार्धिका सन्त्येव । वयं धर्मरक्षणार्थमेवांत्र संचरामः । धर्मस्य रक्षण, सज्जनानां पालनं, दुष्टानां निर्दलनं चास्मार्क कर्म । त्वं तु धर्ममार्गे ने स्थितः। सनातन धर्म स्यवस्वा धातुर्भार्यायो पापमाचरलि । यस्तु भागनीमारी भार्या चाऽनुजस्य फामानचीत् स नरो वध्य इति सहिः कार्यतो धर्मः । भतएव एवं मया हतः। पापस्य नरस्याऽशासनाद्राजा फिस्विषमाप्नोति, तस्य शासनादेव राजा श्रेयः प्राप्नोति । मतस्त्वं पापाचारो बधाय एव योग्यः मया हतः। एतद्रामवचनं श्रुत्वा धर्मेऽधिगतनिश्चयो वाली रामचंद्रे दोपं न दथ्यो, उवाच च । " यत्त्वं आत्य तत्तथैव, न संशयः । न चास्मानं शोचे, न च भार्या, नापि बांधवान्, तथा तु पुत्रं गुणज्येष्ठमंगदं शोचे । विधत्स्व सुग्रीवेs- ·(८) . दे च उत्तमा मतिम् । रवमेवाऽसि गोप्ता शास्ता च । इति ।" एवमुक्त्वा मुमोह जीवितान्तं जगाम च । वालिनो भार्या तु तारा तच्छुत्वोदिग्ना भूत्वा तत्रागमत् । पति पंचव गतं दृष्ट्वा बिललाप ध । तारा दीनां तथा कोशन्नों दृष्ट्वाऽगदं च विलपन्तमव• लोक्य सुग्रीयोऽपि विषादमगमत् । पतिमुखं समुपजियन्ती तारा तत्र बहु विश्राप आह च- " किं मही मत्तोऽपि प्रियतरा तय! यतस्तां भूमि परिप्यन्य शेषे ? नापि मां प्रतिमापसे । विपश्चिता शूराय खलु कन्या न प्रदातम्या" इति । समानशोक काकुत्स्थो रामस्ता सांत्ययप्ताह-" मृतः पुरा शोकपरितापेन न श्रेयसा युज्यते । अतो अनंसरं कार्य करें त्वमसि । अलं शोकेन । नियतिः श्रेष्ठा, तप्राप्तकालं कर्म उपास्यताम् ।" इति । तत सह सुप्रीवेणागदो रदन विधिवत् पितरं भाग्न ददौ चकार च दीर्घ- मचाने प्रस्थित पितरमपसव्यं प्रदक्षिणं सह रामेश । तमो हनुमानचीत्-"मर- स्प्रसादात्, काकुस्थ ! पितृपैतामहं राज्यं दुष्याप्यमपि सुग्रीवेण प्राप्तम् । मत इदानीं त्वया समनुज्ञान: सुप्रीमो भवता सह नगरं प्रक्ष्यति । इति ।" तग्छवा राम उवाच " हनूमन् ! महंतु पितुर्निर्देशमनुसरन् चतु- दशवर्षपर्यतं मागं वा नगरं वा न मयेक्ष्यामि । सुप्रीवश्च राज्यं मभिषिच्यता, भंगदश्च यौवराज्येऽभिषिक्तो भवतु विधिवत् । इति " रामेगैवं समनुज्ञात सुप्रोवो रम्यां निष्किंधा पुरी प्रग्वेिश ! साधु इति सुपरसु पानरेषु यौवराज्येऽगदं चाम्यपेचयत् । माल्यवतः पर्वतस्य पृष्ठे क्सन राम एकदा लक्ष्मणमनोत् ।"पश्याश्य जल- समागमे वर्षाकाल' संप्राप्त.। मेघपटलैरम्बरमाच्छादितम् । नीलमेघाऽधिता विद्युत् सुरलि।" "पर्जन्यजरधाराभिरमिपिप्यमाना पर्वता:नयावनेनगाधिकतरं विभान्ति।

·भास्मिन्माद्रपदे मासे मंगरतानां प्राह्मणानां अध्ययनकालोऽयमुपस्थितः । इति" 4 तत उचं शारदी रजनी ज्योत्स्नामयीं ष्ट्या मुग्रीवं च कामप्रवृत्तं दृष्ट्वा रामः परममासुरो भूत्वा मुमोद । सीतो अनुचितवंध कृशेन वदनेन लक्ष्मणमु- याच अधुना मेघाः शांतवेगाः । वार्षिकावधारो मायाः वर्षशतोपमाः सीतामपश्यतो मम गताः। हे लक्ष्मण : सुग्रीन कृपांन कुरते । स त्वं फिकिन्धा प्रविश्य माम्यमुखे सक्तं भूखं सुग्रीवं ब्रूहि । वीरः सत्यपरः एव भाति । हे सुप्रीव ! समये तिट । मा वालिनः मार्गेण गच्छ । इति । एवं समादिष्टो लक्ष्मणो रम्या किविका नगरी प्रविवेश । नानापुष्पफलशो. भितां च तां नगरी ददर्श । अवार्यमाणश लक्ष्मण: परिवेश रम्यं मुग्रीवस्य गृहम् । पल्यान्तःपुरे यहुमिः स्त्रीभिः सततं प्रवर्तमान संगीतं निशम्योद्विग्न इवाभवत् । स्थिरवा च तत्र किंचित्कालं ज्याशब्द कृतवान् । तज्ज्याराग्दं धुवा आगतं लक्ष्मणं ज्ञात्वा, ते क्रोधयुक्तं च दृष्ट्वा स तारामुवाच "किनु कोध- कारणम् यत्मकृत्या मृदुरपि लक्ष्मण इदानीं सरोप इव दृश्यते ! अतस्वमेव अग्ने गया तं प्रसादयेति ।" तयेत्युक्त्वा वारा सलज्जा इव लक्ष्मणसंनिधानं जगाम । स्त्रीसनिकपीदवा-- मुखो निवृत्तक्रोधश्चाभूलक्ष्मणः । साऽपि तं प्रार्थयामास- " किमर्थ कोपः ? को न तिष्ठति भवनिदेशे ? वानरवंशनाथस्य प्रमादमपि सोनुमईसि । महा- बाहो लक्ष्मण ! भागच्छ अंतः, क्षमस्य सुप्रीवमिति ।" ततोऽरिदमो लक्ष्मणो. इम्यतरं प्रविवेश। सुप्रीकोऽपि तन लक्ष्मणं दृष्ट्वा ध्ययितेन्द्रियो बभूव । रमाद्वितीयं नारी. मध्यगत सुग्रीवं लक्ष्मणोऽब्रवीत् " राजा कृतज्ञ. सत्यवादी च लोके महीयते । कृतार्थेन त्वया सीताया मार्गणयनी विधेयः । तस्मिन्विषये किमपि कर्म न करोपि । ताके सेनेव वालिनो मार्गेणैव गन्तुमिच्छास ? न स संकुचितो मार्ग: येन वाली हवो मृतश्च । मतः सुमीव ! समये तिछ, मा बालिपथमन्नगा ।। इति" ·" तील व्यवहार तच्छत्वा सुग्रीवो विमद भासीत् । उवाच च लक्ष्मणम् " सर्वमेव मयेद ऐश्वर्य रामप्रसादादेव प्राप्तम् । स एव स्पेनैव तेजसा रावणं वधिध्यति सीताच प्राप्स्यति । तस्यानुयात्रां भयमहं करिष्यामि 1 इति।" लक्ष्मणोऽपि प्रीत्योवाच " स्वया सनाथेन सनायो मे भ्राता। क्षमस्व 'परुपोनिम् । इति सुप्रीमोऽपि पावस्थं हनूमन्तमप्रवीत् । क्षिप्रं तांस्तान् वानरानानय, भानु- यात्रिक क्रूपय च । श्रुत्वा तद्वचनं वायुपुत्रो हनुमान् घानरान् सर्वासु दिक्षु प्रेषयामास वानरराजस्याज्ञा शुस्वा सर्वे वानरा भाययुः । तेषां वानराणां महती सेना यभूव । तया सेनया सह मुग्रीवो राघवं मागस्यास्य पादयोः पपात । त 'पादयोः पतितं बहुमानादुत्याप्य राघवः सुग्रीवं परिषस्वजे। शब्दार्थ लैकिकव्यवहार लौकिका परमातुरः = अतिदु सी अवार्यमाणः = ज्याला प्रतिबंध वाल्यं = बालपण झालेला नाही असा- विगई। - निंदा करणे मास्यसुखं - हीन सुस संचर अवाङ्मुख % खाली मुख वेलेला निर्दीनं सोढुं - सहन करण्यास योग्य औरसी = औरम मागंण = शोधणे, किल्विषं = पाप विमदः = ज्याला गर्व नाही असा पंचत्यं गतः = मृत पारस्थ - मागे उभा असलेला विपधित् - ज्ञानी निर्देश - आज्ञा नियात- उद्विग्न समास । १ लीषिकन्यवहारः २ धर्मरक्षणार्थ = धर्मस्य रक्षणे धर्मरक्षण तदर्थ । ३ पापाचारः = पापं माचरतीति । - = भटकणे = खिन्न लौकिश्वासो व्यवहारव!

·C युद्धाय ममुपागतान् शूरान् च ॥३॥ तव तनय सर्वान् हर्षयन् काले इर्दवचन पाह- नानाशस्त्रप्ररणा सर्वे युद्धविशारदा ॥४॥ एकैश समर्था हि यूय सर्वे महारथाः । पाण्डुपुनारणे हन्तु ससैन्यान्क्मुि संहता ॥५॥ अपर्याप्त तदस्माक चल भीमाभिरक्षितम् । पर्याप्तमिदमेतेपा यल भीमाभिरक्षितम् ॥६॥ सस्थाना शूरसेनाश्च वेधिका कुकरास्तथा। आरोचकास्त्रिगर्ताध मद्रया पवनास्तथा ॥७॥ राजयेन सहितास्तथा दु शासनेन च । विकणेन च वीरेण तथा नन्दोपनन्दकै ॥८॥ चित्रसेनेन सहिता सहिताः पारिभद्रक । भीममेवाऽभिरक्षन्तु सहसेन्यपुरस्टता ॥९॥ सर्वऽपि महारथा नानाशस्त्रप्रदरणा नानाशस्यमहारिण सर्वेऽपि युद्धविशारदा समन्यान् पाहुपुमान् हन्तुमेकैका समर्था हि, किमु सहता. एकीभूता ॥४-५ ॥ भोम्माभिरक्षित अस्माकं पल अपर्याप्त से प्नुि भश- क्यम् । भीमाभिरक्षित एनेषा इदं यल सैन्य तु पर्याप्त परित सर्वत ब्याप्त शरयम् ॥ ६ ॥ संस्थाना , गूरसेनाथ वैत्रिका कुरा तथा शनुजयेन तथा दुशामनेन सहिा सर्व वीरा , धोरेण विकर्णन तथा मन्दीपनन्दकैश सहिता , चित्रसेनेन सहिता , पारिभद्रकोर सहिताय सहसैन्यपुरस्कृता सर्वे धीरा भीममेय अभिरक्षतु ०९ ततो भीमच द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिप । अव्यूहन्त महायूह पाण्डूना प्रतिवाधकम् ॥ १० ॥ भीम सैन्येन महता समन्तात्परिवारित । ययो प्रकर्षन्महतीं वाहिनी सुरराडिय ॥११॥ तमन्ययान्महेप्यासोभारद्वाज प्रतापवान् । फुन्तलश्व दशाणध मागधैव विशापते ॥ १२॥ " यूप --

·(१३)
विदर्भमकलेश्चैव कर्णप्रावरणैरपि ।
सहिताः सर्वसैन्येन भीष्ममाहयशोभिनम् ॥ १३ ॥
गान्धारासिंयुसौधीराः शिययोऽथ वसातयः।
शकुनिश्च स्वलन्न भारद्वाजमपाल पत् ॥ १४ ॥
हे मारिप एतराष्ट्र ! ततः भीमश्च द्रोणच नव पुत्रश्च दुर्योधनः पांडवानां
प्रतियाधर्क महान्यूहमन्यूहन्त ॥10॥ महता सैन्येन समन्तापरिवारितो
भीमः सुरराइ इन्द्र इव महतीं वाहिनी सेनां प्रकर्षन यथैः ॥ तं प्रता-
पवान महेष्वासः भारद्वाजः मन्वयात् । हि विशांपते प्रजानां पालक ! कुंतला,
दशाणे, मागधैः च विदर्भ: मेकलैः च कर्णप्रावरणकैः भपि पोरः सहिताः
आहवशोभिनं युद्धशोभिनं वीरं भीष्म सपालंयन् । तथा स्वसैन्येन सहितः
शकुनि: भारद्वाज गोणं अपालयत् ॥ १२-१४॥
ततो दुर्योधनो राजा सहितः सर्वसोः।
अश्वातर्विकणश्च तथा चाम्बष्टकोसलैः ॥१५॥
दरदैश्च शकैश्चैय तथा क्षुल्लकमालवैः।
अभ्यरक्षत संहः सौपलेयस्य वाहिनीम् ॥ १६ ॥
भूरिधवाः शलः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
विन्दानुविन्दायाचन्त्यो वाम पार्श्वमपालयन ॥ १७॥
ततः राजा दुर्योधनः सर्वतोदरैः सहिनः मधातकै विकर्णध तपा अष्ठको-
सले. दरदेः शकः च एव पुलकमालवैः सहितः अतएव सहएः भानंदितः
सौयलेयस्य शकुनेः वाहिनी सेना मस्यरक्षत ॥१५-१६॥हे मारिष! धृत-
राष्ट्र भूरिश्रया शलः शल्यः मगदत्तः ॥ मावस्यौ भवन्तिदेशीयौ विन्दानुदि-
न्दौ वाम पार्श्वमपालयन् ॥ १७ ॥
सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिणः ।
थुतायुश्वाऽच्युतायुश्च दक्षिणं पार्श्वमास्थिताः ॥
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सान्यतः ।
महत्या सेनया साधे सेनापृष्ठे व्यवस्थितः ॥ १९॥

·(१४) पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् नानादेश्या जनेश्वरा । फेतुमान्यसुदानश्च पुत्र काश्यश्चाभिभू ॥२०॥ ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । मु शस्वान्मुदायुक्ता सिंहनादास्तथोनदन् ॥२१॥ तेपा थुत्या तु दृष्टाना वृद्ध कुरुपितामह । सिंहनाद विनद्योच्चै शख दध्मौ प्रतापवान् ॥२२॥ तत शखाश्च भेर्यश्च पेक्ष्यश्च विविधा परै । आनकाश्चाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।।२३। सौमदत्ति मुशर्मा च काम्बोजश्च सुदक्षिण ध्रुवायु च अच्युतायु च दक्षिण पार्व भास्थित स्थिता ॥ १८ ॥ अवस्थामा, कृप च एवं कृतवर्मा च सावत , महत्या सेनया साध सेनाटे व्यवस्थित ॥ १९॥ नानादेश्या जनेश्वरा वस्य पृष्टगोपाः पृष्ठरक्षका आसन् । केतुमान् वसुदान घ काश्य च अभिभू पुत्र तस्य पृष्टरक्षका आसन् ॥२०॥ भारत त सर्वे तावका युद्धाय हष्टा भूवा मुदायुक्ता शखान् दध्मु तथा सिंहनादान उतदन् ॥२१॥ तेषां हटाना तु शब्द युवा वृद्ध कुरपितामह भीष्म उच्चै सिंहनाद दिनद्य, प्रतापवान् भीष्म शखं दध्मौ ॥ २२ ॥ तत शंखाच भैर्यश्च विविधा पेश्यश्च भानकाच परै अभ्यहन्यन्त, स तुमुर शब्दोऽभवत् ॥२३॥ तत शब्दार्थ । अभेध - भेदण्यास कठीण उपसंगम्य = जवळ जाऊन पर्याप्त = घेरप्यास योग्य सोदर = एका पाटातून उम युद्धविशारद = युद्धांत प्रवीण अपर्याप्त - घेरण्यास अशक्य चाहिनी = सेना रक्ष्यमाण = ज्याचं रक्षण होत आहे

·आवन्त्यो = अवति देशाचे लोक
भेरी = नगारा
सेनापृष्ठं = सैन्याची पिछाडी
आनक % ढोल
चिनद्य - आवाज करून
तुमुल = मोठा
पांडपुनः
समासाः।
१युद्धविशारद युदे विशारदः।
= पाडो पुनः ।
३ सुरराट् = सुराणा राट् , राज, राजा।
४ सेनापृष्ठं = सेनाया-पृर
५जनेश्वरः = जनानां ईश्वरः ।
६ कुरुपितामहः = कुरूणां पितामहः ।
पाठ४
पहिल्या पात पातुसाधित शन्द यतविण्याचे दोन प्रत्यय सागितले. या
धज्यात भाता आणखी काही प्रत्यय सापायाचे आहेत. या प्रययाच्या योगाने
नवीन शब्द पनविणे किती सोप आहे ५ असे शद नहेमी गिती उपयोगी पडतान
हे पाचकानी पद्दावे-
"य" हा प्रत्ययही पूर्वान्मा प्रयाप्रमणेर मातता लागती र दा प्रय
एला असतो स्पही पूाजमार्गी लानबसें " शा" पातूपासून शेय
५" पा" धातुप'मन "पेय " असे स्पति.

·शब्द ज्ञेय = जाणण्यास योग्य देय = देण्यास योग्य पेय = पिण्यारा योग्य वध्य = वध करण्यास योग्य ध्येय = ध्यान करण्यास योग्य जेय = जिंकण्यास योग्य हास्य = प्रशंसा करण्यास योग्य शप्य = शाप देण्यास योग्य प्रेय - विकत घेण्यास योग्य लभ्य = लाभण्यास योन्य जन्य = उत्पन्न होण्यास योग्य सह्य - सहन करण्यास योग्य संस्कृत वाक्य । प्रम एव सर्वईय वस्तु, परंतु तदेव न केनापि शायवे । शत्रुः शूरैर्वध्यो भवति । इदं दुः त्वया सर्व इदानीम् । तत् कथं सह्यं भवेत् । मित्राणां मधुरै सान्त्वपूर्वघनैर्महदपि दुखं सां भवति । स प्रेथस्त्वया मह्यं देयः । इदानीमेव देयः। एसजलं पेय आस्ति ? यदि तृषितोऽसि तहि स्वयतजल पेयं नान्यथा यत एतत् परिशुद्ध नास्ति । स्वया सस्य कर्म शस्यम् । वध्यः पुरषो वधविधस्थान प्रति नीयते । "य" हा आणखी एका निराळ्या जातीचा प्रत्यय आहे. हा प्रत्यय लागला असता पूर्व धातूच्या दस्व स्वराचा गुण होतो. या " य" प्रत्ययाची रूपे पुढील प्रमाणे होनात- धातु प्रत्यय अर्थ य कार्य करण्यास योग्य वृप् धर्य वृष्टि करण्यास योग्य यज् याज्यं यक्ष फरण्यास योग्य स्य त्याज्यं त्याग करण्यास योग्य युज य योज्य जोडण्यास योग्य मयुज प्रयोज्य प्रयोग करण्यास योग्य य चाच्यं योलण्यास योग्य पाच्यं शिजविण्यास योग्य या प्रकारच्या शब्हांचाही वाश्यातून पुष्कळच उपयोग होत असतो.

·संस्कृत वाक्य । कदापि कर्म न स्याज्य कार्यमेव तत् । कर्म नैव स्याज्यं यतः तद्दोपवत् इति मनीषिणो वदन्ति यत्कायं तदवश्यमेव कार्य । खया इदानीं नैव वाच्यम्। 'स्वयास एवं वाच्यः । कार्य कर्म सदैव समाचर । भकार्य कदापि न समाचार । यद्युपत्या योज्यं तत्वं संयोजय । यत्प्रयोज्यं तअयोक्तन्यं त्वया । रामस्त्वया बाच्या, यवं अधुना तय न गमिष्यसीति । याप्रमाणे अनेक धापासून अशा त-हेचे अनेक शब्द बनवून त्याचा वाक्यात उपयोग करावा, असे शब्द योजण्याची अधिक संवय ठेवली असता वाचकांना असे प्रयोग बोलता बोलताही करता येऊ लागतील. आणखी तिरारा एक प्रकारचा" य " प्रत्यय आहे. हा प्रत्यय लागला असता पूर्वीप्रमाणे पूर्वधातूच्या स्वराचा गुण वृद्धि होत नाही. हा प्रत्यय लागला असतो पुढे लिहिल्याप्रमाणे हमें बनतात- स्तुत्यः - स्तुति करण्यास योग्य गुहां = गुप्त राखण्यास योग्य भियं - भेदण्यारा योग्य कृत्यं = करण्यास योग्य कल्प्यं - कल्पना करण्यास योग्य जुष्यं = सेवन करण्यास योग्य आवृत्यं = झाकण्यास योग्य हास्यं ० प्रशंसा करण्यास योग्य शिप्यः - शिरण्यास योग्य पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे या प्रकारचे शब्दही वाक्यांत मोजून अनेक निरनिराही याय बनविता येतात- २(सं.स.शि. भाग १८) ·(१८) संस्कृत वाक्य इदं गुझं वचनं स्वया कस्मै भपि न फधनीयम् । यत्कृत्यं त्वया कार्य तत्य अधुनैव कुरुष्व । स्तुत्यः खल्वेष तव प्रयत्नः यं खं करोषि । तिसऱ्या प्रकारचा हा "य" प्रत्यय लावून तयार केलेल्या शब्दांची याप्रमाणे पाचकांनी पाक्यात योजना करावी आतापर्यंत सांगितलेल्या तिन्ही प्रकारच्या "य"प्रत्ययातील फरक नीट लक्ष्यात ठेवावा. ४अक "अक" हाही एक पुष्कळच उपयोगी असा प्रत्यय आहे. स्त्येिक शब्द या एकाच प्रत्ययाने बनतात; हा प्रत्यय लागला असतो धातुच्या स्वराचा गुण किंवा वृद्धिही होते. जस वच पच् - पाचक" इत्यादि. ८ घाचक" कारका करणारा बोधक - समजून घेगारा घातक घात करणारा गायक: = गाणारा चालक:- चालवणारा आच्छादक: : आच्छादन करणारा घासकः = त्रास देगारा भर्तका - मावणारा पालका: पालक संहारकः = सदार करणारा नाशक: नाश करणारा शब्द दायक: 3 देणारा पाचकः = शिजविणारा याधक.बाधा करणारा याजक. यज्ञ करणारा घाचका-यावक तोपक - संतोष करणारा मोदका = आनंद देणारा वर्धकः = वाढवणारा कर्तकः = कापणारा शोधकः = शोध करणारा ग्राहकः - प्रण करणारा = योजना करणारा । योजक ·या शब्दांत धातूचा उपांत्य स्वर दीर्घ झाला आहे. किंवा त्याचा गुण किंवा शृद्धिही झाली आहे. परंतु कित्येक धातूंमध्ये स्वरांला गुणादि क्रिया होत नाहीत ध कित्येक धातूंचा उपान्त्य स्वर असून सुद्धो, तो स्वर जशाचा तसाच राहतो. याची उदाहर, आता पहा- जनकः = पिता, जन्मदाता हिंसका हिसा करणारा उधकः - वध करणारा आरंभकः = आरंभ करणारा दमक = दमन करणारा प्रोडकः = लाजवणारा निंदकः = निंदा करणारा खनकः - सोदणारा अर्चकः = पूजा करणारा जल्पका = घरूपडणारा वाचकांनी आता याप्रमाणे शब्द बनवावेत. आतापर्यंतच्या धयांतून जे जे शब्द आले आहेत ते त्यांनी प्रथम पहावेत. म्हणजे त्यांनी अशा प्रकारचे शब्द स्वतः बनविण्याची रीत सुद्धा फलन येईल. ही रीन एकदा कळून चुकली की मग पाक्ये बनविण्याचे कामही फारच सोपे आहे. हे ही त्यांना कळून संस्कृत वाक्य । तस्य परमात्मनो वाचकः प्रणयोऽस्ति । अस्य पदार्थस्य वाचकः कः शन्दोऽ- स्तित्वं तस्य गमने किमय बाधको मवसि? यदा याजकोनागमिष्यति तदा यज्ञ समापयिष्यति । तस्य राशो घातकास्ते मनुष्या अधस्थान नीयन्ते रानपुरुषैः । अस्य पाठशालायाः संचालकोऽध्यापक इदानी कुन गतोऽस्ति । मस्मिन् विशाले मंदिरे किमर्थ न कोऽपि गायको दृश्यते ! प्रजानां पालको राजा भाति सचैर गया पालको गोप इति कथ्यते। सपा प्राणिनां नाशको गृप्युरेव नियतसमये भागच्छति प्राणिनामनं करोत्येव । तत्र दो पारी स्तः परंतु न कोऽपि दर परतुं शक्नोति । मिष्टान बालकाय मोदकं भवति । अस्य पालकस्य जनक कुर गा इदानीम् ? साधूनां निंद: सदैव दुर्गन एय भाति । देवतानामचंकः साधुरेच मतायः । मनुष्याणां या प्रागिना या - * ·(२०) हिंसको दुर्जनः खलु स्थानादस्मा गच्छतु । सनको लोहमयेन गनेक भूमि स्वनति । सूचना वाचकांनी याप्रमाणे पुषळ वाक्ये बनवावीत. धातूंना प्रत्यय लाऊन त्यांचे शब्द कसे बनवावेत व त्या शब्दाचा वाक्यात कसा उपयोग करावा, ही गोष्ट वाचकांना भाता समजून आलीच असेल, पाठ ५ रामायणम् । रामं नमस्कृत्य मुग्रीव उवाच- " एतत्सर्वं मम सैन्य स्वदो वर्तते । तदि. दानीमाज्ञापयितुमईसि कि कार्य मया कर्तव्यमिति | उरयतां यत्माप्तकाळ मन्यसे । इति।" राम उदाच-"ज्ञापतो प्रथम सीता यदि जीवति यान। सोऽपि शो परिमन् रावणो वसनि । नाऽहमस्मिन् का प्रभुः । न च लक्ष्मण पतकर्म कतुं समर्थः । स्वमेव कार्यस्यास्प देना मुः समर्थन । इति । " एयता सुप्रीवो नीलहनुमन्तजाम्बवदंगदादीन प्रमुखान्वानरवीराब क्षिणो दिशमभिलक्ष्म पयामास । संदिदेश प" परच मासापूर्वमेव निवृत्त रया सीतेति वस्यति स मतस्यविभवो भूत्वा भोगैः सुख विरिष्यति इति।" पूर्व भाशापिताः सर्वे ते वीराः स्वो स्वो दिर्श संप्रतस्थिरे। सुग्रीवेण पपोरिष्ट हनुमानपि दक्षिणं देशं गर्ने प्रचक्रमे । गुहागहमदुर्गा- ·। दीन्यन्देषमाणाः सर्वे वानरा नैव सीतां ददृशुः नाऽपि रावणम् । पुनः पुन. विचिंत्य खिदा दीनमानसाः सर्वे समागत्यैकत्र मिलिता एकान्ते वृक्षमूले निपेतुः। मुहूर्त समावस्ताश्च पुनरेवोधताः । ततस्ते घोरं ददृशुः सागरं वरुणालयम् । ते सर्व उपविश्य च विभ्यगिरेः पादे चिन्तामापेदिरे । सदा युवराजोऽगद उवाच । “किमकृतार्थानामस्मा मरणमेव शरणं वा कश्चिदुपायोऽस्ति । मतग्यमेव नात्र संशयः । इति ।" तत्र जटायुषो आता संपातिगंधराजस्तनोपचक्रमे । स्वोस्तान वानरान् संप्रहर्पयमकथयत्- "दुरात्मना रावणेन हियमाणा तरुणी मया दृष्टा । श्रूयतां तस्य निलयं रक्षसः । कुबेरस्य साक्षाद् आता एप रावणः । लङ्कामध्यास्ते । इतः समुद्रस्य शतमोजने संपूर्ण विश्वकर्मणा निर्मिता रम्या पुरी लंका। तस्यां राक्षसीभिर्निरुक्षा दीना सीता पहति । मस्य समुद्रस्य लंघने कश्चिदुपापो दृश्यताम् । तत्र गया सीतां प्राप्य समृद्धार्था भविष्यथ । इति । खतो दक्षिणसमुद्रस्योत्तरां दिशं प्राप्य ते वीराः संनिवेश चकः। अंगदस्तु तान् पोरान्संमान्याऽपृच्छत क इदानी समुदं लंधयिष्यति ? कः सुप्रीवं सत्यसंध करिष्यति" इति। जाम्पवास्तु वान्सर्वाधिषण्णादवा हनूमन्दममवीत् " वीर ! किं वर्णी स्थितोऽसिन किमपि जल्पसिा स्वमेव तेजोवलाभ्यां समोऽसि रामलक्ष्मणयोः सुग्रीवस्य च । तदेव ते बलं पीयं च यद्गरुडस्य । तव विक्रमश्च तेनैव त्वं तु वीर्यवान् दुदिसंपन्नश्च रूंघने प्लवने च समर्थः । स्वच्छंदतस्तव मरणं । वयं तु अद्यैव गतप्राणाः मवानेवाऽस्मासु दाक्ष्यविक्रमसंपतः। बद्रीय दफामा हाय वानरसेना ( मत रतिष्ट लंघय महार्णवम् । इति ।" मारतिस्ततो गिरि महेन्द्रमाररोदामादी मनश्च समाधाय अर्णवे लिहंघयि- पुर्याहुचरणाभ्यां पर्वतं पीडयामास । ततोऽसौ रोमाणि दुधुवे, अनिल इव चकम्पे। महानादं च निननाद, माहुःस्तमयामात, माससाद प कटरा, घरणी च संचुकोच । दूरादाकाशे मार्गमालोकयन् हृदपे प्राणान्लोध । पदयां हदमद- -- ·हिसको दुर्जनः खलु स्थानादस्मार गच्छतु । खनको लोहमयेन वणेद भूमि सनति । सूचना वाचकांनी याप्रमाणे पुष्कळ वाक्ये मनवावीत. पानां प्रत्यय लाऊन त्यांचे शह कसे बनवावेत प रया शब्दांचा पाक्यात कसा उपयोग करावा, ही गोष्ट वाचकानों भाता समजून आलीच असेल. पाठ ५ रामायणम् । राम नमस्कृत्य सुग्रीव उवाध- " एतत्सर्वं मम सैन्य स्वशे धर्तते । तदि- दानीमाशापयितुमईसि कि कायं मया कर्तव्यमिति । उच्यतां यत्प्राप्तकार्ड मन्यसे । इति ।" राम उवाच- " जायतां मपर्म सीता यदि जीवति वान। सोऽपि दशो पस्मिन् रावणो पसति । माऽहमस्मिन् कार्य प्रभुः । न प लक्ष्मण पुतकर्म कतुं समर्थः । त्वमेघ कार्यस्यास्प हेतः प्रभुः समर्थन । इति ।" एवमुः सुप्रीयो नीलहनुमन्तजाम्यवादंगवादीन् प्रमुखान्यानरवीरान्द क्षिणा दिशमभिलक्ष्य प्रेषयामास । संदिदेश च " पश्च मासापूर्वमेव निवृत्य स्टा सीतेनि वक्ष्यति स मष्यविभयो भूया मोगैः मुखं विवरिष्यति इति ।" पूर्व माशापिताः सर्वे ते वीराः स्वां स्वां दिश संमतरियो । मुप्रीपेण यथोदिष्ट हनुमानपि दक्षिणं देशं गतुं प्रय। गुहागहनदुर्गा- ·दीन्यन्वेषमाणाः सर्वे वानरा नैव सीतां ददृशुः । नाऽपि रावणम् । पुनः पुन. विचिंत्य खिमा दीनमानसाः सर्वे समागत्यैकत्र मिलिता एकान्ते वृक्षमूले निषेदुः। मुहूर्त समावस्वाश्च पुनरेवोधताः । ततस्ते घोरं ददृशुः सागरं वरुणालयम् । ते सर्वे उपविश्य च विभ्यगिरेः पादे चिन्तामापेदिरे । तदा युवराजोगद उवाच । "किमकृतार्थानामस्माकं मरणमेव शरणं वा कश्चिदुपायोऽस्ति । मतन्यमेव नात्र संशयः। इति ।" तत्र जटायुपो माता संपातिधराजस्तनोपचक्रमे । सर्वीस्तान् वानरान् संप्रदर्पयनकथयत्- "दुरात्मना रावणेन हियमाणा तरणी मया स्टा । श्रूयतां तस्य निलयं रक्षसः । कुबेरस्य साक्षात् भ्राता एव रावणः । लट्कामध्यास्ते । इतः समुद्रस्य शतयोजने संपूर्ण विश्वकर्मणा निर्मिता रम्या पुरी लंका। तस्या राक्षसीभिनिता दीना सीता वसति। अस्य समुद्रस्य लंघने कश्चिदुपायो दृश्यताम् । तत्र गस्वा सीनां प्राप्य समृद्धार्था भविष्यथ । इति ।" ततो दक्षिणसमुद्रस्योत्तरा विश प्राप्य ते वीराःसंनिवेश चः। अंगदम्तु तान पोरान्समान्याऽपृच्छन् "क इदानी समुद्रं लंयिष्यति ? कः सुप्रीयं सत्यसंध करिष्यति ?" इति। जाम्यवांस्तु तान्सन्धिपण्णान्टष्ट्वा हनूमन्दममवीत् " वीर ! किं तूष्णी स्थितोऽसिन किमपि जल्पसि स्वमेय तेजोयलाभ्यां समोऽसि रामलक्ष्मणयोः सुप्रीवस्य च । सदेव ते बलं पीयं च यद्गरहस्य। सव विक्रमश्च तेनैव स्वं तु वीर्यपान् शुद्धिसंपन्नश्च संधने प्लवने च समर्थः । स्वच्छंदतस्तय मरणं । पर्य तु मधैय गतप्राणाः भवानेवाऽस्मासु दादयविक्रमसंपन्धः स्वदीर्य द्रष्टकामा हीयं वानरसेना | मत रशिष्ठ लंघय महार्णवम् । इति ।" मारतिस्ततो गिरि महेन्द्रमारोदाभादी मनइच समाधाय अर्णव लिलंयपि- पुर्वाहुचरणाम्यां पर्व पीरयामाम । सतोऽसौ रोमाणि दुधुवे, अनिल इप चकम्प । महानादं च निननाद, पाहुः स्तंमयामास, माससादप कटरा, परणी च संचुकोच । दूरादाकाशे मार्गमालोकयन् हृदये प्राणान्सोध । पदयां इसमय- ॥

·स्थान च कृत्वोवाच "यया रामप्रेरितों माणो निगच्छेत्ताऽई लंकां गमिष्यामि। इति । " एवमुक्त्वा मारुतिवगन उत्पपात 1 यस समुद्रस्य देव जगाम तं प्रदेश स्वकीयांगवेगेन प्रक्षोभयामास । एवं तं प्लवमानं सर्वेऽपि सुष्टुवुः । माससमु. द्रपारस्तु योजनानां शतस्यान्ते धनराजि ददर्श । तथा च द्वीपमेकम् । मलयो. पवनानि नदीमुखानि च । योजनशतानि तीर्वाप्यनिःश्वसन् कपिर्न ग्लानिम- विगछति। नगा स्थिता का परिखाभिरलंकृतां कांचनप्रकारावृतांसददर्श। तस्याश्च महती रक्षा निरीक्ष्य चिन्तयामास ।" नेयं शक्या प्रवेटुमनेनैव रूपेण । पायुरपि मत्र नाऽशातश्चरेत् । उद्रजम्यामेबाद राघवत्यार्थसिरो लकामभिपतिष्यामि।" इति । ततो रात्रौ तूर्ण उत्पत्य लंका प्रविवेश। नन्दितो भवनाद्वनं ददर्शा रावणस्य तु भवनमधयोजनविस्तीर्ण संप्राप्तः । या वैनवणे एक्ष्मीस्तामेव रावणगृहे सदर्श। ततः माथितो रावणनियोषितां शाला ददर्श । स सत्र काचनान दीपानपश्यन् । तकसमे देशे दिव्यं शयनासन एवं च ददर्श । सास्मिन् शयने सुक्ष राक्षसेन्द्र मारुति. प्रेक्षते स्म । तस्य पादमूलगताश्चास्य पस्नीरपि तत्रैव स ददर्श । सासा मध्ये एकान्तविन्यस्ते शयने शयानां धाररूपिणी मंदोदरी ददर्श । तो या वायुसुतो हनुमान् सैर सीतेति तर्कथामास । अचिरादेव तां युदिमध्य मनस्येच विचारयामास " सीता रामेण वियुक्ता नेवालकुर्यादारमानम् । नान्यं नर सुरे योपतिष्ठेत् । " इति विमूश्याऽन्ये पमिति निश्चिय त भूयश्चचार । प्रयमशेपेण धनमान् रावणान्तःपुरमपश्यत् । परंतु जानकी नापश्यत् । चिन्तयामास घ" मया रावणस्य सर्वाः स्त्रियो रा | मन वैदेही परिमार्गि. सुमशक्या। भवतु । अन्यय पश्यामि । इदानी दृष्टा धीच्यच वेदिका पुष्क- रिण्यश्च । मर्व धान्य दृष्टम् । परन वैदेही नैव दृश्यते । भवतु, विचिनोमि पुना यावपश्यामि।

·(२३) इत्युक्त्वाऽशोकवनिकां जगाम । तत्र नाना यापीः पुष्पवाटिकाश्चापश्यत । रात्रैक वृक्षमारा व्यापतयत् । इतो द्रक्ष्यामि वैदेवीम् । इयमन रम्या नलिनी, इमा नूनमेष्यति सीता यदि जीवति । " एवं भुवन् स सर्वत्र नयने प्रेरयामास । ततो मलिनवस्त्रां, राक्षसीमिः समारतां, दीना, उपवासकृशां, पुनः पुन- विश्वसन्ती, अमला, तापसी पुत्री समीक्ष्य सैव सीतेति स तयामास । हटश्य मनसैव राम जगाम प्रशशंस च तं प्रभुम् । तत्र मैथिली स्ष्ट्वा भारविरतुर्ल हप लेभे । अथ मंगलयादिवैर्दशनीयः प्रावोध्यत । वियुष्य तु सः वैदेहीमेवान्यचिन्त- यत् । मशोकवनिकां च प्रविशति स्म । रावणस्तु कामपराधीनः सीतास. चमना मन्दगतिरभवत् । दृष्ट्यैव तं सीता प्रावेपत तत्रैव रदत्येयोपरिष्टा । शब्दार्थ. त्यशे %3D तुझ्या आधीन प्राप्तकालं = कावासयोग्य मत्तुल्यविभवः = माझ्या इतका अशोकवनिका - अशोक वैभवशाली नामक उद्यान जटायुः = एक पक्षी, जटायु निषेदुः संनिवेश = निवास समाश्वस्त - वितिघेनलेले लिलंयायपुः भोलोडून निलयं = घर जाऊ इच्छिमारा विषपण सिन्न, दुःसी नगान = पर्वताचा अप्रभाग ग्लानि - यना चीथी = याजार अशेषण - पुष्करिणी - जलस्थान, अमला मळ नसरेली येदिका । पुष्पवाटिका - याग वापी = विहीर नलिनी - कमलोचे स्थान वियुध्य - जागून - पसले 3 सर्च - दी

·(२४)
समासाः।
१ वृक्षमूलं = वृक्षस्य मूलम् ।
१वरणालयं - यणस्य भाल्यम् ।
३ अकृतार्थः - कृतः अर्थ. येन सः कृतार्थः; न कृतार्य:
अकृताः।
४दुरात्मा %D दुष्टः मारमा यस्य सः ।
५ दक्षिणसमुद्रः दक्षिणश्चासो समुदश्च ।
६ बुद्धिसंपन्नः = बुद्धया सम्पन्नः ।
७ रावणनिषेविता = रावणेन निषेविता।
८ मलिनवस्त्रा
= मलिन बस्त्रं यस्याः सा।
९ उपवासकृशा = उपवासेन शा।
१० सीतासक्तमना: = सीतायां भासत मन यस्य सः।
पाठ ६
(म.भा. भीष्मपर्व अ.५१)
ततः श्वेतहयैर्युक्तौ महात स्यन्दने स्थितौ ।
प्रदध्मतुः शंखवरौ हेमरत्नपरिहती ॥२४ ।
पाञ्चजन्यं दृषीकेशो देवदत् धनञ्जयः।
पौण्ड्रं दध्मी महाशंख भीमकर्मा घृकोदरः ॥ २५ ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
नकुलः सहदेवश्च सुघोपमणिपुष्पकौ ॥ २६ ॥

·(२५) कर्य प्रहरतां श्रेष्ठाः संप्रहारं प्रचफिरे ॥ १५ IRRIR काशिराजश्च शैध्यश्च शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ २७ ।।. पाञ्चाल्यश्च महत्वासो द्रौपद्याः पञ्च चात्मजा। सर्व दामुमहाशंखान्सिंहनादांश्च नेदिरे ॥ २८ ॥ सोपः सुमहांस्तत्र वीरेस्तैः समुदीरितः। नभश्च पृथिर्वी चैव तुमुलो व्यनुनादयत् ॥ २९॥ एवमेते महाराज प्रहृष्टाः कुरुपांडवाः। पुनर्युद्धाय संजग्मुस्तापयानाः परस्परम् ॥ ३० ॥ इति श्री महाभारते भीमपर्वणि कौरवन्यूहरचनायो एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५१॥ श्वेतैः यः युके महति स्यन्दने स्थितौ वीरौ हेमरनपरिष्कृती खबरी प्रदध्मनुः ॥ २४ ॥ हपीकेशः कृष्णः पाञ्चजन्यं, धनंजयोऽर्जुनो देव- दत्त, भीमकर्मा कोदरः पौई महाशंग्लं दध्मौ ॥२५॥ कुन्तीपुत्रो राजा युधिष्ठिरोऽनन्तविजयं, नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥ २६ ॥ काशिराजः च शेभ्यः च महारथः शिखंडी च एटद्युम्नः विराटश्च महारथः सायकिश्च ॥ २५ ॥ महे वास: पांचाल्या च द्रौपचाः पन्च आत्मजा सर्वे महादाखान्. दः सिंहनादश्चि नेदिरे ॥२८॥ तत्र वीरैः स मुमहान् घोपः समुदीरिन. स तुमुलः शब्दः नमः पृथिवीं चैव व्यनुनादयत् ॥ २५ ॥ हे महाराज ! पुचं पते कुरपडियाः प्रहृष्टाः परस्परं तापयानाः पुनः युद्धाय सजग्मुः।। ३०॥ इति पकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः । अथ द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। SN.. धृतराष्ट्र उवाच। एवं न्यूद्धेचनीकेषु मामकेन्धितरेषु च । BH. ..

·(२६)
+
संजय उवाच।
समं व्यूढेप्यनीकेषु सनद्धविरध्वजम् ।
अपारमिव सन्दृश्य सागरप्रतिम बलम् ॥२॥
तेषां मध्ये स्थितो राजन पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
मनवीचायकान्सर्वान्युध्यध्यामिति दंशिताः ॥३॥
वे मनः ऋमाधाय सममित्यतजाषिताः ।
पाण्डवानम्यवर्तन्त सर्व एवोच्छूितध्वजाः ॥४॥
ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्षणम् ।
तापकानां परेषां च व्यतिपकरथद्विपम् ॥ ५॥
एतराष्ट्र उवाच - एवं मामवेषु इतरेषु ध भनीकेषु म्यूटेपु प्रहरतां श्रेष्ठा'
कथ प्रहारं प्रचकिरे ॥ १॥ संजय उराध-म्यूटेपु अनीकेषु समं समद्धरुचिर-
ध्वज सागरमतिमं बलं भपार सन्दश्य ॥२॥ हे राजन् ! सपा मध्ये स्थितः
तव पुत्रः दुर्योधन. सावकान् सर्वान् “ दंशिताः युष्पवं " इति अग्रवीतू
॥३॥ते सर्व एव उच्छितध्वजाः मनः कर भाधाय सममि-स्थरत-जीविताः
पाण्डवान् अम्यवर्तन्त ॥ ४॥ सप्तः तावकानो परेषां च व्यतिपातरथद्विपम्
सुमुले लोगहर्षण युद्ध समभवत् ॥५॥
मुक्तास्तु रथिभिर्वाणा रुक्मपुड्खाः सुतेजसः।
सनिपेतुरकुंठामा नागेपु च हयेषु च ॥६॥
तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुषम्य दंशितः।
अभिपत्य महाबाहुीप्मो भीमपराक्रमः ॥ ७॥
सौमदे भीमसेने च सात्यकौ च महारथे ।
कैकेये व विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्पते॥८॥
एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभिभू।।
चवर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः ॥ ९॥

·आभपद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन्वीरसमागमे । सर्वेषामेव सैन्यानामासीव्यतिकरो महान् ॥१०॥ सादिनी ध्वजिनश्चैव हतप्रवरवाजिनः । विप्रद्रुतरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः ॥ ११ ॥ अर्जुनस्तु नरव्याघ्रो दृश्या भीमं महारथम् । वार्णेयमब्रवीद्धो याहि यत्र पितामहः ॥ १२॥ एप भीमः सुसंकुद्धो वार्ष्णेय मम वाहिनीम् । नाशीयन्यति सुव्यक्तं दुर्योधनहिते रतः ॥ १३ ॥ एप द्रोण. कृपः शल्यो विकर्णश्च जनार्दन । धार्तराष्ट्राश्च सहिता दुर्योधनपुरोगमा पाञ्चालानिहनिप्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना । सोऽहं भीष्मं वधिप्यामि सन्यहेतोर्जनार्दन ॥ १५ ॥ रथिभिः मुक्ताः स्मपुंसा. सुतेजसः चाणाः अकुंठाप्राः मागेपु च हयेषु च सक्षिपेतुः ॥ ६॥ तथा संग्रामे प्रयुरो भीमपराक्रमः महामाहु. दंशितः भीमः भनुस्यम्य मभिपरय ॥ ७॥ सौभद्रे अभिमन्यौ, भीमसेने च महारथे सात्यकी च, कैकेये च विराटे च धृष्टद्युम्ने च पार्षते ॥ ८॥ एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु अभिभूः कुरवृद्धः पितामहः शरवर्षाणि पवर्षा ततः तास्मन् वीरसमागमे न्यूहः अभिपद्यत सर्वेषामेव सैन्यानां महाव्यतिकर भासीत् ॥ १ ॥ सादिनः ध्वजिनः चैव इतप्रवरवाजिनः विप्रदुतरथानीकाः पांडवाः समपद्यन्त ॥१॥ नरव्याघोऽर्जुनस्तु भीमं महारथ हट्या कुदः याप्यं कृष्णं भब्रवीत् " पाहि यत्र पितामहः "m२॥ हे वाष्र्णय ! हे कृष्ण ! एप सुसमुन्द्वो भीष्मः दुर्योधनहिते रत: मुव्यकं मम वाहिनी नाशयिप्यति ॥ १३ ॥ हे जनादन ! एष द्रोणः कृपः शल्य विकर्णश्च दुर्योधनपुरोगमा धार्तराष्णश्च सहिताः ॥ १४ ॥ दधन्विना रक्षिताः पाञ्चालान् निदानप्यन्ति । है जनार्दन ! सोऽई सेन्योहतोः भीम वधियामि ॥ १५॥"

·(२८)
शब्दार्थः
स्यदन - रय
परिष्कृत - सुशोमित
व्यूढ - व्यूह बनविलेले
अनीक = सैन्य
मामक -माया
इतर - दुसरा
प्रहरत् = प्रहार करणारा
सन्नद्ध= बद्ध
दशित
- रक्षण कलेला
तुमुल = भयकर
रुपम- सुवर्ण
व्यतिपक : मिळून मिसळून
वाय = कृष्ण
व्यतिकर = विरोध
शखाची नावे व चतन्य, देवदत्त, पौडू, अनतविजय, सुपाप, मणिपुष्पक.
समासाः।
१शखवर - शखपु पर श्रेष्ट ।
२ हेमरत्नपरिष्कृत - हेमरस्नै परिष्कृत ।
३ भीमकर्मा = भीम कर्म यस्य स ।
४ अपारं = न विद्यते पार यस्य तत् ।
५ समाभित्यकजीपिता = समभि यमानि त्रीविनानि येस्ते ।
६ उच्छ्रितजाः = = उच्छ्रिता ध्वजा पैस्ते ।
७ भीमपराक्रम = भीमः पराकमो यस्य स ।
८नरवीर - नरेषु योरः।
९ दुर्योधनपुरोगमा दुर्योधन पुरोगामी येषां ते!
दृढ़ धनु यस्य स ।
१० दृढधन्या

·पाठ ७ (५)तृ "हा आणखी एक प्रत्यय आहे. या प्रत्ययाचेदी संस्कृतभायेंत फारच महत्व आहे पितृ, मातृ, कर्तृ इत्यादि शब्द याच प्रत्ययाच्या योगाने तयार होतात. शब्द. कt = करणारा घट्ट = धारण करणारा भर्नु = पति रक्षित % रक्षण करणारा अंकित = चिन्ह करणारा मर्चित - पूजा करणारा तोलयितृ = वजन करणारा दातृ - दंगारा अत्तु = भक्षण करणारा धातृ = धारण करणारा प्रासायितृ 3 ग्रास देणारा मातृ : माता पात: रक्षण करणारा दुःसयित = दुःस देणारा पितृ = पिन मातृ= वाजवून शब्द भ्रातृ भाऊ करणारा द्रष्ट्र : पाहणारा ध्या = ध्यान करणारा नेतृ = नेता पक्त - शिजविणार दन्त: मारणारा रचायत् - रचना करणारा यांची सातही विभकींची हा कशा बनवावयाची असतात ते वाचकांना माहित आहेच- संस्कृत वाक्य । विश्वस्य का भुवनस्य धर्वा ईश्वरः सर्व जगद्गप्नोति स्त्रियः मर्ता पुद सर्व भूपणम् । राजा सर्वेषां राष्ट्राणां पाता । सर्वैर्धाभिस्तर नागन्तव्यम् । 1 ·(३०) हन्तारः सर्वेऽप्रागच्छन्तु । ध्यातारः पुरुषा एकान्तं स्थान प्राप्य देववाण्यानं कुर्वन्तु । पतृभिः भन्ने निर्मित भवस्वं मागच्छ भोजनाय । (६) अन अन " हा प्रत्ययही धातूला लाऊन पुष्कळ रूपें बनविता येतात. जसे तप+ भन% तपनः । दम्+अन दमनः इ. 4 = प्रकाशयुक्त नन्दनः = आनंदकारक दूषणः = दोषी, दोप घर्धनः - वाढवणारा रोचनः दमन: - दमन करणारा रमणः = रममाणदोबार। संफन्दनः = कृष्ण गमनं - गमन जननं - जन्म भंजन - नाश शब्द। मदन: %3 मदन साधनं 3 साधन शोभनः शोभेने युक्त तपनः - तापविणारा जल्पनं - भाश दर्पणं - आरसा दर्शन - दर्शन कर्षणं - कृषिकर्म बंधने - बंधन भजन - भजन, पूजा संस्कृत वाक्य । ईश्वरस्य भजन मनुपरवश्यमेव प्रतिदिन कर्तव्यम् । सूर्यस्य दर्शन कुरु, पश्य कथं सभाकाशे प्रकाशते । दर्पणे मुख पश्यामि। स्पमपि दर्पणमसानप । येन साधनेन मनुष्यः अभ्युदयं साधयति तदेव साधनं साधय । स शोमनः पुरप इदानीमौवागच्छति । त्वमपि तथैव शोभनं भाचरणं कुर । संक्रन्दनो यथा राक्षसान् हन्ति नधैय मन्यैर्मनुप्पैः कर्नव्यम् । इदानीं सत्र गमनं फुन । साय जननं कथमभूत् ।

·धानला (७)म प्रत्यय लाऊल पहिल्याप्रमाणेच शब्द बनविता येतात.-जर्से- चोर, कुपअ = = मदः इत्यादि " - कोपा, मद्र शब्द । चरगुप्तचर चालणारा सर्पः = साँप देवः अध पाप अंग = शरीर अर्कः - सूर्य गज: - हत्ती गंध' - सुवास नदः - नदी व्रण' प्रण कोपः % कोध अंकः = चिन्ह अध्यायः - अध्याय क्लेशः गदः = रोग चार: = चालणारा, दूत मेधः - मेष मदः = गर्व . " "अ"प्रत्ययांत दोन भेद आहेत, एक प्रकारचा अ " पूर्वीच्या हस्त स्वराचा गुण य वृद्धि करतो व दुसन्या प्रकारचा "अ" करीत नाही. यामुळे चर " या एकाच धातूचे "चर आणि चार " असे दोन शब्द होतान. हे दोन्ही नयय निरनिराले आहेत. इतकी गोष्ट जरी वाचकांच्या ध्यानांन आली, तरी काही ठिकाणी गुग झाला याही ठिकाणी तो झाला नाही याचे कारणही त्याना सहज समजून येईल. संस्कृत वाक्ये चार. पश्यन्ति रामानः । मतो राजानः चारचाप इति अध्यन्ते । मंग गलितं । पलितं मुण्ड, दानविहीनं जातं नुपडम् । अ. भाराशे तपनि ।

·" " गजाः युद्धेषु प्रयुज्यन्ते । गदा औषधिश्योगेन दूरीक्रीयन्ते । भयं मंत्र: य- वेदस्य करिमनध्याये पठितः १६ देव ! मत्रागच्छ, मम पूजां गृहाण । (८)मान प्रत्यय धातूला लाऊन वर्तमानकाळाचा अर्थ दासवणारे काव्याचाही अर्थ दाखवणारे पुष्कळ शब्द पनविता येतात. जसे "प+मान" - पचमानः (यावेळी शिजविणारा) कृस्य करिष्यमाणः" पाळी करणार!) हा प्रत्यय लाऊन वर्तमानकाव्दाचा अर्थ दर्शविणारा शब्द बनविताना ज्या गणाचा धातू असेल त्या गगाचे विकरणाचे चिन्ह प्रत्ययापूर्वी लागत असर्वे. भविष्यकाळाच्या प्रत्ययाच्या पूर्वी विकरणाची आवश्यकता नाही. (भविष्य- ·(३३) संस्कृत वाक्य, जायमानेन तेन सिंहनाद इव शन्दः कृतः। मेधावी स पुरुषो विद्यया शोभमानो जनसमाजेऽतीव विराजते । भूमित्रो दुःखेन व्यथमानोऽपि प्रौपधं न पियति । मिक्षमाणा भिक्षवाभापणे दृश्यन्ते । कस्माद् प्रामात्ते भागता इति न ज्ञायते ! त्वं तदीक्षमाणोऽपि न पश्यसि इति चित्रमेय । एवं स्वरमाणस्त्वं कुत्र गच्छसि ? भापमाणा विद्वोस. सभां भूषयन्ति । शुक्लपक्षे वर्धमानश्य- जमा भवति, नया कृष्णपक्षेऽपक्षीयमाणो भवति । पूर्णिमायां चन्द्रमा मतीय रोचमानः सन्नुदयति । दास्यमानां दक्षिणांनुभ्यमह ददे । पचमानोऽपि स सूत्रः स्वयं किमपि न करोति । दीयमानं च मनं भिक्षुभ्यः स शोमनेन चचसा न ददाति । कटुवचोभिदत्त दानं न शोभमानं भवितुमर्हति । या प्रमाणे वाचसनी पुष्कळ पाक्ये बनवावी व जेथें आता पर्यंत सागितलेल्या प्रययोचे शब्द येतील, तेथे ते अमुरु प्रत्यय लागून शब्द कसे यनले आदेत ते पहावें. - पाठ८ रामायणम् । रावणस्तु ता सीता तथा दीना भानुरां कृशां निरानन्दा दृष्ट्वा मधुरैयाक्य- रवाच- " सीते! मां या भयाददर्शनमिव गन्तुमिच्छसि ? यि ! भाव कामये । मयि रिश्वसिदि । भयामां चैव खां न स्मश्यामि । यौवन तुने संज्ञानमतिवर्तते । मघवान ते पश्यामि वास्मस्त स्मिप्रियायते मे ३ (सं.स.शि. भाग १८) ।

·। हे विलासिनि ! तव हेतोः पृथिवीमपि विजित्य मदास्यामि । रामस्त जीवति वा न वाफे । न चापि मम इस्ताप्राप्तुमईति स्वाम् ।" इति । रावणस्यैतद्वचनं ध्रुरवा सृणमन्तरत कृरवा सीता प्रत्युवाच । " मतो मनो निवर्तयस्व । स्वजन एवं प्रीति कुर । नेवाकायं मया कार्य। निशाचर ! यथा तव तथैवान्येषामपि दाराः खलु रक्ष्याः । भकृतारमान भनय रतं राजानमासाथ समृहान्यपि राष्ट्राणि विनश्यन्ति । यथा भास्करस्य प्रभा तथैव रामस्याई परनी । तं शरणागतवत्सलं रामचन्द्रमेव असायमा निर्यातयितुमईसि । भन्यथा रामशरताडितोऽन्तं गमिष्यसि ।" इति । राक्षसेश्वरस्तुवाच ॥ यथा यथा स्त्रीणां प्रियं वक्ता नरो भवति तथा तथा परिभूतो भवति । यानि यानि परपानि वाक्यानि प्रवीपि तेषु तेषु ते वध एव युस्ती मासौ रक्षितम्यो य एव ते मयाऽवधि कृत । मत भारोह मम सायनम् । द्वाम्यो माप्साभ्यामूर्ध्व भार माममिच्छन्ती त्यो खण्डशछेत्स्यन्ति मे सूदा ।" इति। सीतोवाच-" नूनं न कोऽपि ते नि धेयसि स्थितोऽय जनो यस्वां न निवारयति फर्मणोऽस्माद्विगर्दिवार । त्पदन्यस्तु मा कस्यिपु लोकेषु मनसाऽपि प्रार्थपरमपानीम् १ अर्य! कथं मामेवं व्याहरतस्ते जिलागि मशीयति । पसंदेशादामस्य, सपसोऽनुपार नाच्च केवलं, खां न करोमि भस्मसान्। इति । रावणस्तु जानकी नयने विग्यान्ववक्षतः। भुग इस निश्वसंश्योवाच. "अयमह नाशयामि यो सूर्य इव संध्याम् ।" इति । इत्येवं तामुश्श्वा शत्रुरावणो रावणः सर्या राक्षसी: प्रति समादिदेश " यथा सीता मशगा भपति तथा कुरुत । दण्स्योद्यमगेनाऽपि चैदेहीमावर्जयत । छति। धान्यमारिनी राक्षसी वसो दशमी परिवग्योवाच "महाराज ! मया " " ·सहकीर, कितवाऽनया सीतया सह? मकामां कामयानस्य चोपतप्यते शारीरम् ।" इति । श्रुत्यैतद्रावणो राक्षसी धान्यमालिनीमुपदसन्न्ययर्वत । सर्वा एव राक्षस्य. स्ततो सीतामभिदुद्रुवुः । सा पुनस्ता राक्षसीरुवाच " न मानुपी राक्षसस्य भार्या भवितुमर्हति । काम खादत मा । न तु वो वचः करिष्यामि । दोनो वा राज्यहीनो वा मो मे भता स मे गुरुः । तमेवाऽनुरक्तास्मि सूर्यवर्चला यथा सूर्य, मरुन्धती वसिष्टम्, रोहिणी शशिनं, लोपामुद्राऽगत्यं, मुकन्या च्यवन, सावित्री वा सत्यवन्तमिति । राक्षस्पस्तु क्रोधमूट्रिनास्तामधिकतरं भर्ल्सयन्ति स्म । अथ हनुमान शिंशपादुमऽवलीनः सर्व तदश्रुणोत् । विनता नाम्नी राक्षसी तदा सीतामबति " सीते! पर्याप्त मेतारद भर्तु. स्नेहः प्रदर्शितः । भद्रे ! भतिकृतं व्यसनायैवी. पकल्पते । तदावण भर्तारं मजस्व । मोघेरसर्वास्या भक्षयामहे ।" इति । अशोकवृक्षस्य शाखामालम्ब्य तदा सीता नेत्रजलस्रावैः स्तनौ स्नापयन्ती शोकस्यान्तं अधिगच्छन्ति विललापच बहुविधम् ।बा राम ! हावभूः ? हा कौसल्ये ! हा मुमिन ! हदानी जीवितं त्यक्तुमिच्छामि । किंतु सत्य एव जन- प्रवादो यदकाले मृत्युर्दुर्लभं एवेति । घिट् मानुष्य, धिपरवश्यताम्, यस शर्य जीवितमपि परिस्यक्तुमात्मन्छन्देन । नूनं मम शोकेन देई त्यक्त्वा देव- लोकं पातो भरमणाप्रजयवा महि तस्य रामस्याओं भवेद्गार्यया मया इदानीम् । दृश्यमाने च भवति प्रीतिः नाश्यतः सौहार्द कुत. संभवति ? किंवा मे भाग्यक्षय. संजातः यद्वराहेणापि रामेण त्याऽहम् ? रावणस्य यर्श गता तु प्राणानेर त्यक्ष्यामि। इति । तमत्वा तत्सर्व राक्षस्यो रावणायाख्यातुं जग्मुः। हनूमस्तिता_तयामास- ' कथं नु मम वाक्यं सीता शृणुयानोद्विजेत च।' इति संचिन्य मति चकार | भक्लिष्टर्माण सुबन्धु राम भनुनीर्तयन नोट्टे. अपिण्यामि सीताम् । श्रारयिष्यामि मधुरेण पचसा सर्व रामसान्तम् । तथा ·(२६) रा सर्व समादधे यथा श्रद्धास्यति ।" इति । एवं विचिन्त्य वैदेमाः श्रवणे सर्व गमचरितं मामूलान्तं ग्याजहार, सुग्रीवसख्यं, अन्वेषणार्य वानरप्रेषण, अन्वे. पणान्तं च । श्रुत्वैत-जानकी विस्मिना । केशसंवृतं वदनमुनस्य सीता सर्व अन्धवेक्षत पानर भीमसत्वं अवलोक्य पुनर्मुमोदछ । इनमास्तु दुमादयतीर्य प्राजालस्तां विनीतपो भूलाऽऽरवीत् “ देवि ! रामस्य संदेशातस्यैव दूतोऽहं स्वत्सकाशमागत । वैदेहि रामः कुशली। स्वान कौशलमप्रवीत् । लक्ष्मणस्य शिरमाऽभियादनम्।" श्रुत्वा तरसीतारादत् " लौकिकीय गाथा बत मां कल्याणीव प्रतिभाति । घर्षशतादपि जीयन्तं नरमानन्दोऽसंशयमेश्येव ।" ततो यथा यथा हनुमानसमीपमुपसर्पति तथा सपा सु रावणमेव पोर्शकते । सा तु सदाऽशोकशाखा स्यथा धरण्यामेवोपाविशत् । उवाच . "मायो। प्रविष्टो यदि स्व रावणो मायावी भूवा संतापमुत्पादयसि तत्र शोभनम् ।। रूप परिषग्य यः परियाजको जनस्थाने दुए। स एन हिरवं रावणः । सद्दूर घजेनि।" एवं सीताया निक्ष चुधा मारारमज उपाच" देवी ! माई तथा ऽऽस्मि पधा मामवगच्छसि । त्वया पातितान्याभरणानि मयैवोपहत्य समाय दत्तानि । म ताऽदर्शनार आयें ! परितप्यते राघवः । स रामसमित्रांधर्व इवा रावणं दो क्षिप्रमेय प्राप्स्यति । रामस्य दूतोऽहम् । रामनामानित पश्येमंगुलीयकम् । प्रत्ययायं तव दर्च महामना रामेण । तब समायसिदि, इति । समासा: १ निरानंदा - आनंदन रहिता।२ निशाचर -निशायां वर- तीति। ३ रामशरताडित रामस्य शरारामशर, तेन ताडितः।

·.
४ राक्षसेश्वरः- राक्षसानां ईश्वरः । ५ राज्यहनिः राज्येन हीनः।
६ क्रोधमूर्च्छिता = क्रोधेन मूञ्छिता । ७ विनीतयेषः = विनीता
वेषः यस्य 1८मारतात्मजा मारतस्य आत्मज । ९समित्रांधर्व-
मित्रः पांधवैश्य सहितम् । १० रामनामांकित - रामनाम्ना
अंकितम्।
आतुरा = दुखी
निरानन्दा = आनंदरहित
विश्वसिहि = विश्वास ठेव स्प्रफ्यामि = स्पर्श करीन
गानं = अवयव
शंके 3D मला संशय येतो
तृणं - गवत
अकार्य = अयोग्य कार्य
दाराः
-स्त्री
परप - कठोर
शयनं = विधाना
सूद = आचारी
संदेश = आशा
धान्यमालिनी = राक्षमीचं नांव
अतिकृतं
- अधिक पेटेलें
भन्यपणं = शोधणे
प्रेषणं
उक्षम्य = पर फहन
द्रुमः = वृक्ष
कुशली = आरोग्य पुर्ण परिमाजका = संन्यासी
व्यसनं = दुःस
- पाटविणे
पाठ २
(म मा.भीमपर्यश.५२)
तमन्त्रीद्वासुदेवो यत्तो भव धनन्जय ।
एप त्यांनापयिष्यामि पितामहरथं प्रति ॥१२॥
एवमुक्त्या ततः शौरी रथ तं लोकपिथुतम् ।
प्रापयामास भीष्मस्य रथ प्रति जनेश्वर ॥ १७॥

·(३८) चलन बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना। समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना ॥ १८ ॥ महता मेघनादेन रथेनाऽमिततेजसा। विनिघ्नन्कारवाऽनीकं शूरसेनांश्च पांडवः ॥ १९ ॥ प्रायाच्छरणःशीघ्रं सुहृदा हर्षवर्धनः। तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ २० ॥ बासयन्तं रणे शूरान्मर्दयन्तं च सायकैः । सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौवारकेकयैः ॥ २१ ॥ सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनयोऽर्जुनम् । कोऽहि गाण्डीवघन्वानमन्यः कुरुपितामहात् ॥ २२ ॥ द्रोणवैकर्तनाभ्यां वा रथी संयातुमर्हति । ततो भीष्मो महाराज सर्वलोकमहारथः ॥ २३ ॥ अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत् । द्रोणश्च पंचविंशत्या कपः पंचाशता शरैः॥२४॥ दुर्योधनचतुःषष्टया शल्यश्च नवभिः शरैः । सैन्धयो नवभिश्चैव शकुनिश्चापि पञ्चभिः ॥२५॥ विकर्णो दशभिर्भल्ल राजन्विव्याध पांडवम् । स तैर्विद्धो महेष्वासः समन्ताग्निशितः शरैः॥२६॥ न विव्यथे महावाहुभिधमान इचाऽचलः। सभीष्म पंचाशत्या कृपं च नवभिः शरैः ॥२७॥ द्रोण पष्टया मरख्याम्रो विकर्ण च त्रिभिः शरैः। शल्यंचव त्रिभिर्याण राजानं चैव पञ्चभिः ॥ २८ ॥ प्रत्यविध्यदमेयारमा किरीटी भरतर्षभ। ते घासुदेवोऽनधीत् - " धनजय ! यत्तो भव । एप स्वां पितामहरयं प्रति प्रापयिष्यामि ॥ १६॥ हे जनेश्वर! एवं उक्त्वा ततः शौरिः कृष्णः से

·(३९)
लोकविश्रुत रयं भीष्मस्य रथं प्रति प्रापयामास ॥ १७ ॥ बहुपताकेन चलत्,
बलाकावर्णाजिना समुच्छ्रितं, वानरकेतुना महामीममनदत् ॥ १८॥ महता
भीमनादेन ममिततेजला रथेन पांडयः कौरवानीकं शूरसेनान् च विनिघ्नन्
॥ १९ ॥ शरणद सुहृदां इर्षवर्धनः शीघ्र प्रायात् । प्रभिन्नं वारण इव तं वेगेन
भापतन्तं रणे शूरान् प्राप्तयन्तं सायकैमर्दयन्त च अर्जुनं सहसा शांतन:
भीष्मः मत्युदीयाय । कोहि गांधीवधन्वानं कुरुपितामहादन्यः द्रोणकर्त-
नाम्यां या अन्यः रथी अर्जुनं संयातुमर्हति ॥ २०-२३ ॥ महाराज ! तत सर्व.
लोकमहारथी भीमा नाराचानां सप्तसप्तरया अर्जुनं समाचिनोत् । द्रोणः पंच-
विशत्या, कृपः पञ्चाशता श सैन्धवो नवभिः चैव, शकुनिश्च अपि पंचमिः
विकर्णो दशभिः भदः, हे राजन् ! पांडवं विव्याध ॥ तैः समन्तात् निशितैः
शरैः निद्धः स महेप्यासः महाबाहुः अर्जुनः भिवमानोऽचलहप न विन्यथे। स
भीष्म पंचविंशत्या, कृपं च नवभिः शरैः द्रोणं षष्टा, विकणं च निभिः शरैः,
शल्यं चैव निमिः याणैः, राजानं दुर्योधनं चैव पंचभिः, हे भरतर्षभ!
अमेयारमा नव्यायः किरीटी अर्जुन: प्रत्यविध्यत् ।। २४.२९ ।।
तं सात्यफिविराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ २९ ॥
द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिवर्धनअयम् ।
ततो द्रोणं महेप्यास गांगेयस्य प्रिये रतम् ॥ ३०॥
अभ्यवर्तत पांचाल्यः संयुक्तः सह सोमकः ।
भीष्मस्तु रथिनी श्रेष्ठो राजन्विन्याघ पांडवम् ॥३१॥
अशीत्या निशितैर्याणैस्ततोऽक्रोशन्त तायकाः ।
तेपातु निनदं श्रुत्या सहितानां प्रहश्यत् ॥ ३२ ॥
प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहः प्रतापवान् ।
तेपां महारथानां स मध्यं प्राप्य धनंजयः ॥ ३३ ॥
चिफीड धनुषा राजैल्लक्ष कृत्या महारथान् ।
ततो दुर्योधनो राजा भीममाह जनेश्वरः ॥ ३ ॥

·(३८) चलन बहुपताकेन बलाकावर्णवाजिना। समुच्छ्रितमहाभीमनदद्वानरकेतुना ॥ १८ ॥ महता मेघनादेन रथेनाऽमिततेजसा। विनिघ्नन्कौरवाऽनीक शूरसेनांश्च पांडवः ॥ १९ ॥ प्रायाच्छरणदःशीघ्रं सुहृदो हर्षवर्धनः। तमापतन्तं वेगेन प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ २० ॥ त्रासयन्तं रणे शूरान्मर्दयन्तं च सायकैः । सैन्धवप्रमुखैर्गुप्तः प्राच्यसौरिकेकयैः ॥ २१ ॥ सहसा प्रत्युदीयाय भीष्मः शान्तनवोऽर्जुनम् । कोऽहि गाण्डीवधन्वानमन्यः कुरुपितामहात् ॥ २२॥ द्रोणवैकर्तनाभ्यां पा रथी सयातुमर्हति । ततो भीमो महाराज सर्वलोकमहारथः ॥ २३ ॥ अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत् । द्रोणश्च पंचविशत्या कृपापंचाशता शरैः॥२५॥ दुर्योधनश्चर्तुःषष्टया शल्यश्च नबभि. शरैः। सैन्धवो नवभिश्चैव शकुनिश्वाऽपि पञ्चभिः ॥ २५ ॥ विकर्णो दशभिर्भल्लै राजन्विव्याध पांडवम् । स तर्विद्धो महेप्वासः समन्तानिशितैः शरैः ॥ २६ ॥ न विव्यथे महावाहुभिद्यमान इचाऽचला। स भीष्मं पंचविंशत्या रूपं च नवभिः शरैः ॥२७॥ द्रोण पटया नरव्याघ्रो विकणे च त्रिभिः शरै।। शल्यं चैव विभिर्वाण राजानं चैव पञ्चभिः ॥ २८ ॥ प्रत्यायध्यदमेयारमा किरीटी भरतर्षभ। तं घासुदेवोऽब्रवीत् - "धनंजय ! यस्तो भव । एष त्वां पितामहरयं' प्रति प्रापयिष्यामि॥१६॥ जनेश्वर ! एवं उक्वा ततः शौरिः कृष्णः सेर

·लोकविश्रुत स्यं मीप्मस्य रथं प्रति प्रापयामास ॥ १७ ॥ बहुपतारेन चला,
यलाकावर्णवाजिना समुरिछत, वानरकेनुना महाभीममनदद् ॥ १८॥ महता
भीमनादेन भमिततेजसा रथेन पढियः कौरवानीकं शूरसेनान् च विनिमन्
॥ १९॥ शरणदः सुहको दर्षपर्धनः मी प्रायान् । प्रभिन्न धारण इव ने येगेग
भापतन्तं रणे शूरान ग्रासयन्त सायकैमर्दयन्तं च मर्जुन सहसा शांत
भीष्मः प्रत्युदीयाय ॥ कोहि गोवधावाने फुरपितामहादापा दोणवैकर्स.
नाम्यां या अन्यः रथी भर्जुनं संयातुमर्हति ॥ २०-२३ ॥ महाराज! सत सर्व-
लोकमहारयो भीमा नाराचानां सप्तसप्तरया अर्जुन समाचिनोत् । द्रोणः पंच-
विशल्या, कृपः पम्चाशता शरैः सैन्धवो मयभिः चैत्र, शकुनिश्च अपि पंचभिः
विकर्णो दशभिः भलैः, हे राजन् ! पांदय विम्याच ॥ तैः समन्तात् निशितैः
शरैः विदः स मद्देप्यास: महायाहुः अर्जुनः भिद्यमानोऽचल इव न विष्यभे। स
भीम पंचविंशया, कृपं च भवभिः शरैः द्रोण पाटा, विकर्ण च त्रिभिः शरैः,
पाल्पं चैव प्रिभिः याणैः, राजानं दुर्योधनं धैय पंचभिः, हे भरतर्षभ !
अमेयात्मा नाल्यानः किरीटी अर्जुनः प्रत्यविध्यत् ॥ २४.२९॥
तं सात्यकिविराटश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्पतः ।। २९ ।।
द्रौपदेयाभिमन्युश्च परिययुर्घनञ्जयम् ।
ततो द्रोणं महेप्यासं गांगेयस्य प्रिये रतम् ।। ३० ॥
अभ्यवर्तत पांचाल्यः संयुक्तः सह सोमः।
भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो राजन्विन्याध पांडवम् ॥३१॥
अशीत्या निशितणिस्ततोऽमोशन्त तायकाः ।
तेषां तु निनदं श्रुत्वा सहितानां प्रहप्रवत् ॥ ३२ ॥
'प्रविवेश ततो मध्यं नरसिंहा प्रतापवान् ।
तेषां महारथाना स मध्य प्राप्य धनंजयः॥३३॥
चिक्रीट धनुपा राजलक्ष कृत्वा महारथान् ।
ततो दुर्योधनो राजा मीममाह जनेश्वरः ॥३४॥

·(४१)
शब्दार्थ.
यत्तः = तयार
चलाका = सारथपक्षी
सैन्धय
= सिन्धु देशाचा वीर
कर्तन
न्यस्तशस्त्र: ज्यान शन्न
ठेवले भाहे.
धिक
= यिस्कार
= कृष्ण
वानरकेतु = यानरचिन्हाया
ध्वज असलेला अर्जुनाचा
रथ
निशित = तीक्ष्ण
फाल्गुन भर्जुन
संसक्त
= मिळालेला
समासाः।
९ पितामहरथा-पितामहस्य रथ ।२ लोकविश्रुतम् लोके विश्रुत.।
२ जनेश्वर जनानां ईदचरः।४ हर्षवर्धनः-हर्ष वर्धयति ।
पाठ १०
या धयात आता आणखी काही विशेष उपयोगी प्रत्यय सागावयाचे आहेत.
त्यांनी " इष्णु" हा एक प्रत्यय आहे. या प्रत्ययाचा उपयोग पुष्कर ठिकाणी
होत असतो." अलंक " धातूला "हष्णु प्रयय लाऊन "मलकरिष्णु"
(अलंकार धारण करण्याची इच्छा करणारा)अशा प्रकारचा शब्द वनविता येतो.
या प्रमाणेच अन्य धातूपासूनही शब्द वनविता येतो. या प्रत्ययाचे इष+तु असे.
"

·(४२) दोन भाग केले तर पहिला " इ" भाग इन्चार्य धातूंवा बोध करतो. दुसरा "नु " हा भाग प्रत्यय समजावा. यावरुन हे दोन्ही भाग मिळून इच्या दर्शवि- णारा शब्द घनतान ही गोर दिसून येईल. अलंकरिष्णु = अलंकाराची रोचिष्णु प्रकाशशारा इच्छों करणारा प्रभविष्णु = प्रभाव असणारा चर्धिष्णु = शादण्याची इच्छा संचरिष्णु = संचार करणारा करणारा पारयिष्णु = पार होगारा सहिष्णु = सहन करणारा संस्कृत वा क्य। प्रभविष्णुना विष्णुना राक्षसान संहस्य देवराज्य संवर्धितम् । पर्धियोरर्जु- नवीरस्य भारतीये युद्धे विशेष एवं प्रभावः प्रकाशितः। मलकरिष्णुना पालकेन यहवोऽलंकारास्वशरीरस्योपरि धृताः । संचरिष्णुना आचार्येण सर्वस्मिन्नेव राष्ट्र- ऽस्मिन्व संचारः कृतः । नदी पारयिष्णुना सैन्येन बह्वयो नौका गृहविा परतीरगमनाय महान्यतः कृतः, परंतु महता जलवेगन बाधितास्ते पारगमनाय मसमर्था भूत्वैव प्रतिनिवृताः। - याची रूपे पुढील प्रमाणे होतात- जिष्णु - जयशील भूष्णु = उमतिची इन्छा करणारा स्थास्तु = राहगारा ग्लास्तु = थकलेला "नु" प्रत्यय लाऊन अनेक प्रकारचे शब्द बनविता येतात, ते असे- गृध्नु = लोभी धृष्णु = धैर्यशाली प्रस्नु - भीम %= फेंकणारा क्षिप्नु ·(४३) स्यक्त - धातूंला "त" हा प्रत्यय लावला असतां भूतकालाचा अर्थ दर्शविणारा बनविता येतो. हे शब्द साली दाखविल्याप्रमाणे बनविता येतात- भूत = झालेला शात = जाणलेला छत केलेला जात = जन्मलेला थत - ऐकलेला स्तुत = प्रशंसा केलेला जित = जिंकलेला स्नात: स्नान केलेला मुदिन = आनंद झालेला घात - रक्षण केलेला सौटलेला आकृष्ट = आकर्षण केलेला हृष्ट = हर्ष शालेला गीत = गाइलेला पीत प्यालेला दग्ध = जारलेला अधीत = शिकलेला यात = गेलेला पूर्व = पविन कलेला क्षन्ध = क्षोभ उत्पन झालेला स्थित = राहिलेला दत्त = दिलेला गत : गेलेला पठित पठन केलेला नीत - नेलेला आनीत आणलेला प्रापित = पोचविलेला उक्त % वोललेला प्रत्येक धातूचा भूतार्थक शब्द सर्वसाधारणपणे असाच अनवावयाचा असतोष भूतक्रियेचा अर्थ दाखवावयाचा असतांना याचा उपयोगही पुटकळच वेळा होत असतो. प्रत्यक्ष नियेचा अर्थ दासवावयाचा असला, तरी सुद्धा या शब्दाचा विशेष उपयोग होतो म्हणून या शब्दाचे महत्व बरेंच आहे. संस्कृत,वाक्य. प:पाठः भवद्भिः पाठितः स मयाऽधीत: । यत्वया उन तम्मा श्रुतम् । यत्तेनानीतं तन्मया गृहीतं स्वगृहे स्थापितं च । यथा त्वया जल पीतं तथा ·(१७) महं पातुं न शक्नोमि । यदि व लेन गोतेन रोऽपि ताहि लगावे पुनः शृणु । मात्र स्थित सन् सर्व नाटक परवनि । यदि तेन पुस्तक मय नीतं नाहि गोमन जानं । सर्वाणि वाणि दग्धानि न सन्ति । गुचना यत्मशसितं तर साधु । एष्णुना वीरेण यस्कृत तदेव साधु । जिष्णुना विजयेन युद्ध कृतम् । भूष्णुना विशेष प्रयत्नः कर्तव्यः येम तस्याऽभ्युदयो भवेत् । १३न "" हाही एक बराच उपयोगी प्रत्यय आहे.हा लाऊन शब्द बनविता येतात, ते असे- मिन - विभिन्न म्लान% हिस्सट झालेला ग्लान : थक्लेला च्छिन्न - छेदलेला भग्न - तुटलेला शीर्ण = सुकून पडलेला १४ रावत्। आथितयत् "तवत" हा आणखी एक प्रत्यय आहे. पातला र ,नत्यय लाऊन बरेच शब्द बनपिता येतात. ते असे:- स्नातवत् %3D स्नान देलें कृतवत् - केला शातवत् = समजून घेन आश्रय केला उकयत्- बोलला थुतवत् - ऐकला जितवत् = विजय मिळविला घोधितयत् = जागलेला %= भक्षण केला हतयत् ण केलेला = सहन केलेला भक्षितवत् खनितयत् : खोदलेला मर्पितवत् संस्कृत वाक्य । किस सस्मिन् नदे स्नातवान् ? यदान्य सम्कर्म कृतवान् तदानेन किमुकम् ? कदा स्व एवं भूतवान् ? का मोदकान् मद्य भक्षितवान् ! या प्रमाणे भातापर्यंत एकंदर चौदा प्रत्यय सांगून त्यापासून पुष्कररच उपयोगी ·(४५) असे निरनिराळे अनेक शन्द हमे बनविता येात ते सांगितले. भाता पाचकानी असे शब्द ये एखादे संस्तृत पाक्य आढळेल ते ओळरण्याचा प्रयल परावा. निदान अमुक प्रत्ययागगन मनुव एक शब्द पनलेला आहे येवठे तरी मोळसण्याची यावांनी पटापट करावी. पाठ ११ रामायणम् । स्वयं जानकी भर्तुः करविभूषितं भंगुलीयर्क संप्राप्प सुदिवाऽभवत् । चदनं च तस्या हर्पयुक्तः बभूव । भतु संदेशहर्पिता सीना हनूमतं मियं कृत्या प्रशांस विकान्तस्त्वम् । एफेनैव येन इदं राक्षसस्थानं प्रधर्पितम् । शतयो- जनविस्तीर्ण. सागरोमकरारयो गोपदीकृतस्यया। महि त्वां प्राकृत मन्ये-न हापरीक्षितं प्रेपपिप्यति रामचन्द्रः। कच्चिनव्यथते राम. कटिचा मयि विवाम द्विगतस्नेहः ? करिचमान्यमना ? कम्चिद् द्रक्ष्यामि रावणं इतं रामेण ? इति । मारतिस्तु प्राञ्जलि प्रत्युवाच "न स्वामिहस्थां जानीते रामः । धुत्वैव तु कारस्थो इतराक्षसा रंका करिष्यति । भनिटो हि सततं राम । मुप्तोऽपि सीतेति ध्याहरन्प्रतियुध्यते ।" इति । सीतात्वैतच्छु बोगच- " ममृतं रिपसंटन भापितं त्वया । यच्च नान्य- मना रामो यच्च शोकपरायण इति । ऐश्वर्ये वा सुविहीणे व्यसने या सुदारणे कृतान्तो हि पल रज्वेव बड्या पारकर्षति निधिनमसंहार्यः । कदा राधणं सूदयित्वा मो नश्यति पति वाच्यस्त्वया स संस्थरस्वति । एतसंवत्सरान्त दिमम जीवितं । द्वाय मासौ शेषौ । रारणस्तु प्रयत्नेन धाता विभीषणेनानु- नीतः मां धर्षितुं न प्रयतति । विभीषणमुनया कलयतदाख्यातम् । " इति । ।

·(४६) मारुतिरवाच-"सीने ! अद्यैव वा राक्षसान्मोचयामि । उपारोह मम पृधम् । संतरिष्यामि त्वया सागरम् । " इति । सा प्रत्यश्वीत- " अयुक्तं स्वया सह मम गमनम् । मर्नुभक्त्या चान्यस्य गानमपि स्वेच्छया स्पष्टुं नेच्छेयम् । रावणस्य हननमेव रामाय योग्यम् । । मारतिसतो रामसंज्ञार्थमभिज्ञानमयाचत । चूमा तस्मै दावोवार सीता- " अभिशातोऽयं रामस्य । " इति । सोऽपि वैदेहीमभिवाच गमना- योपचक्रमे चित्रयामास घ. “स एवार्थसाधने समर्थो गोऽयं पहुधा वेद । इदं शंसस्य नन्दनोपर्म बनम् विख़तयामि तावत् भग्नेऽस्मिन्वने को करि- ध्यति रावण.!"इति। भालाच ततो दुमान्क्षेप्तुमारभत मारतिः । यभेज च प्रमदायनम् ।रूप चामिनः सुमहकृत्वा दर्शयमाक्षसीना विगतनिद्राणाम् पुरतः सर्वास्तत्रत्या राससी रावणाय न्यवेदिपुः सीतावादवृत्तम् । चित्ताग्निरिव रावणो जज्बाल। दीसाम्यो सस्य नेवाभ्यो सार्डियोऽश्रुपिंदधः प्रापतन् । किरानाम राक्षसान हनुमतो निग्रहार्थ व्यादिदेश। ते सर्वे सैनिकाः कूटमुद्रपाणयो भूषा ययुः । हनुमानपि लागलं सितापाविध्य महानि निननाद । तोरण समवस्थितस्त. दात्रय भीममायस परिपामासाद्य किंकरराक्षमाधान । कतिचिद्धता रणाय न्यवेदयन् । तदा रावणेन सप्तार्थिवर्धसो मन्त्रिणः सप्त मुताः प्रेरिताः । तेऽपि हनूमता ग्यापादिता । तदा सर्व सैन्यं दादिशोऽगमत् । तदा रावणसूनुरिन्द्रजित्स्पयं तत्र संग्रामे माप्त । हनुमानपि प्यवर्धत । इन्द्रजियनतस्ववित्तमवस्यामिति झावा स्प्रेण निजप्राहकालमुष्टिभिन्यमान मारति समीप राक्षमेन्द्रस्य प्राक्तिः रायणस्तु चिनायामाल | किमेर भगवान् मन्दी, प्रहसीने मया येन पुरा शप्तोऽस्मि कैलासे उत वाणो पाऽसुराः । इति । सम्यग्रस्त वानरश्रेष्ठोऽरदात्यमुवाच "हे राक्षसश ! सुप्रीवसंदेशादत्र ·(४७) प्राप्तोऽहम् । पानरेशस्वा भ्राता कुशलमप्रवीत् । भवान् कृतदारोदृष्टधर्मायश, परदारानोपरोक्षुमर्हति । त्रैलोक्ये को राधवस्य प्पलीके कृम्चा सुसमाप्नुयात् रामसुप्रीवसयमात्मनो हितं घुध्यस्व ।" इति । मुद्धा रावणस्तस्य पधमाज्ञापयामास । बिमीषणस्तु नाऽनुमेने वधमस्य । विशेषता दूतस्य । रावणः पुनरादिदेश. अस्य लोगूलं जीण: कार्यासप्टे संवेष्टय तैलेनपरिविष्य तदग्निना संयोजनीयमिति " राक्षसास्तथा चकुः मारुतिस्तु सघोष तेनाग्निमा लंका दाहयामास । वतो मारुतिः पाशच्छित्योत्पपात । वेगेन परिघेण पुनः पुरद्वारस्य गृहर- क्षिण सूदयामास । सविद्युर्दिव मेघः प्रदीप्तलांगलो हनूमान लंकाभवनेषु विचचार । विभीषणस्य गृह वर्जयित्वा सर्वान्गृहान् ददाद कपिः । वानररूपे- जेषोऽग्निरेवायाति इति क्रन्दन्त्यः खियो गृहेभ्यो बहिनिप्पेतुः । यथा देवा त्रिपुर तथा सेन रंकापुरे प्रदग्धम् । एवं वनं भक्त्या, लंका दावा, रक्षांसि हवा, सर्वान्सपोदय च वानरश्रेठो हनूमान लांगूलानि समुद्र निर्धापयामास । मारतिस्तु तत् ऊर्ध्वमरिष्टगिरिमारुरोह । मारुन इव मारुतात्मज उत्तर दिश समुद्रस्य प्रपदे । तस्य वेगं निशम्य इतस्ततः सर्वे वानरा हनूमन्तं समुत्पेतुः । हष्टमानसास्तं परिवार्योपतस्थिरे च । इनूमांस्तु जाम्बवरप्रमुखान् गुरून् अंगदं चावन्दत । संक्षेपेण सर्व वृत्तान्तं तेभ्यो न्यवेदयत् । सर्वे नतः प्रियास्यानो- न्मुखाः महेन्द्रामात् पुप्लुवः । सर्वे ते धोरा रापणनिर्दलने निश्चितमतयो युद्धा. भिनन्दिनश्च कृतकार्यस्यात् संतुश्चेतसो भूत्या भागत्य प्रस्रवणगिरि, प्रणम्य राम ससुग्रीवं, प्रवृत्ति सीतायाः प्रोचुर्युवराजपुरस्कृताः । रामाय मार्ग दरया हनूमान्मा जलिरबवीत् “ राम ! त्वयि सर्व मनोर, संन्यस्य सीता जीवति । अधाशायिनी विवर्णागी पीनीत्र हिमागमे मतव्यकृतनिश्चया सा। शर्मया विश्वासिता। सा तु सीता संदिदेश मास जीवितं धारयिष्यामि । ऊ मासान जीवेयम्' इति। ।

·" (४८) ते मणि हृदये फुटवा रामो खोद । स च सुप्रीवमनवीन " यथैव मत्सल्य स्ने हावासला धेनुस्यव ममापि हृदयं मणिश्रेष्ठस्यास्य दर्शना भवति । इदं मणिरतं मम शुरैण वैदेशा विवाहकाले मूर्धनि बदम् । हा सीते! मई क्षणमपि जीवितुं न मानोमि सीतां विहाय । कथं तिष्टसि सीवे धोराणो राक्ष- सीनां मध्य।" इति।

·.
अंक १९
ARAYAN
ATEL
ARY
संस्कृत स्वयं
स्वयं शिक्षक.
(संस्धत भाषेचे अध्ययन करण्याचा सोपा उपाय)
भाग १९ वा।
>>>ECKe
लेखक आणि प्रकाशक.
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर.
स्वाध्याय मंडल, औंध (जि. सातारा)
द्वितीय आवृत्ति.
शक ९८५१, सन १९३०
मूल्य ८ आने ।
SHAHR

·वेदाचा अभ्यास.
या भागापासून वेदाच्या अभ्यासास सुरवात होत आहे. पूर्व
च्या सर्व भागांचा वाचकांनी नीट अभ्यास केला असेल त
या पुढील वेदाचा अभ्यासही त्यांना पुष्कळच सोपा वाटेल .
णून पूर्वीच्या भागांची एकवार उजळणी करावयाची असेल त
त्यांनी पुनः एकदां मागील सर्व भागांचं नीट निरीक्षण करावे
मग या वेदाच्या अभ्यासास सुरवात करावी मूळ पाया नी
तयार झाला असेल तरच त्यावर उभारावयाची इमारतही चांग
ली बळकट होऊ शकते. या पुस्तकांत वेदाच्या अभ्यासाची
इतकी सोपी रीत सांगितली शाहे की तीरीत चाचकांना सहर
समजू शकेर परंतु अभ्यासाची रीती रितीही सोध रीती
सांगितली असली तरी तिचा अभ्यास नीर होण्याकरिता वार
कांनी स्वत ही थोडाबहुत प्रयत्न फेलाच पाहिजे ह्मणन वाचकां
आपापल्यापरी शक्य तो प्रयत्न करून या सोप्या पद्धतिपासन
आपला अधिकांत अधिक फायदा करून घ्यावा
स्वाध्याय मंडळ आंध
(जि. सातारा)
१९।२१३०
लेखक
श्री दा० सातवळेकर.
मुद्रक व मशाशक-श्री०६० सातवलेकर.
भारत मुद्रणालय, औंध (जि. सातारा)

·संस्कृत स्वयं शिक्षक. भाग १९ वा पाठ १. -वेदाचा अभ्यास करण्याकरितां शब्द कसे तयार होतात ते समजण्याची अत्यंत आवश्यकता आहे. धातूला प्रत्यय लाऊन शब्द यनविण्याची रीति यापूर्वी सांगितलेली आहेच. शब्दांत मूळ धातूचा अर्थच मुख्य असतो व यालाच यौगिफ अर्थ असे 'मणतात. यौगिक अर्थामध्ये धातूच्या मूळ अर्थाचे प्राधान्य असते, जरी एसादा शब्द दिसण्यांत सारखा दिसला तरी तो अनेक प्र. कारांनी सिद्ध झालेला असेल तर त्यांचे अनेक अर्थ होऊ शफ- तात. लौकिक संस्कृत भात सुद्धा एकाच शब्दाचे अनेक अर्थ होणारे पुष्कम्य शब्द आहेत. तसेच ते वेदामध्ये ही आहेत. निषय आणखी थोडासा स्पष्टपणे समजण्याकरतां पक दोन उदा- हरणे घेऊन शब्द कसे सिद्ध होतात ते पाह- असुर हा असुरशब्दच प्रथम पहा. पाहता क्षणींच हा शब्द नन्त- पुरुप आहे असे दिसते. याचा विग्रह असा- न सुरः असुरः। "जो सुर नव्हे तो असुर" असे समजणे या विग्रहा प्रमाणे मोग्य आहे. या विग्रहाने बनलेला हा शब्द "अ-सुर" असा लिहाया. " - ·वेदामध्ये हा अर्थ फारच कमी घेळां आटेदा आहे. हा आधुनिक ग्रंथांत वराव प्रचलित आहे. परंतु येदामध्ये या शब्दाचे याहून भिन्न असे अनेक अर्थ आलेले आहेत. हे अर्थ आतां पहा- ·+ " 5 असुरहा सपलहा। क०१० । १७०१२ (असरहा) राक्षसांगां मारणारा (सपत्नहा) शनां मारणारा" इत्यादि प्रसंगी असर शब्दाचा अर्थ राक्षस असा आहे. अशा ठिकाणी अलर शब्दाचा सगळ्यांत प्रथम जो अर्थ सांगितला, तो अर्थही घेण्यास काही हरकत नाही. दूर फेकणे" असाही " धातचा एक अर्थ आहे. यावरून (अरयति इति असुरः) जो चीर शयर बाण फेंकतो तो असर अर्थात् शूरवीर होय. हा अर्थही चेदामध्ये कित्येक ठिकाणी आलेला आहे य याचा अर्थ शूरवीर असा होतो. पकाच असुर शब्दाचे याप्रमाणे तीन अर्थ होतात व याहनही अधिक अर्थ होणे शक्य आहे. या अर्थीच नांव "यौगिक किंचा योगरूढ अर्थ" असे आहे. कारण या सर्व अर्थामध्ये मुख्यत्वे फरूम धातूचा मूळ मूळ अर्थच दिसून येत असतो. शब्दांच्या अर्थाचे तीन भेद आहेत. (१)एक यौगिक अर्थ २) दुसरा योगरूद अर्थ च (३) तिसरा केवळ मढ अर्थ. यांपैकी रुद्ध अर्थ लौकिक संस्टत किया मराठी भात सर्वांच्या परिचयाचेच आहेत. (हस्ती, अश्वः, गौः) हत्ती, घोडा, गाय आदि शब्द रूढीचे प्रयोग दासवितात. या शन्दांचा उच्चार फरतांच विवक्षित जनावरांची कल्पना आपल्या समोर उभी राहते. या शब्दांचा रूढार्थच असा आहे, हे प्रत्येकाला माहीत आहेच. परंतु संस्थत भान " अश्व" शब्दयोडयाचा पाचक असला तरीही त्यावरून मूळ धातूच्या अर्थाचा ही एक विशेष प्रकारचा गंध होतो.जसे-(सते अचानम् ) अर्थात् 'जो मार्गव्यापित जातो तो अश्य" असा अर्थ होतो. यालाच मराठीत घोडा असे हणतात. हणून अध्य" शब्द म्ढार्थान प्रयुपत त्यावरुन यौगिया अर्थाची ही थोडीशी कल्पना येते. याचप्रमाणे होऊन सुद्धा ·पाचकः" (शिजविणारा, आचारी) आदि अनेक शब्द आहेत यांनी "योगरूदीचे" शब्द ह्मणतात. हे शब्द रूढ असून शिवाय त्यांपासून यौगिक अर्थावाही बोध होतो. केवळ यौगिक शब्दांचा कितीविलक्षण अर्थ होत असतोयार्थी उदाहरणे यापूर्वी दिलेलीच आहेत. हे वेदांतील यौगिक घ योग- रुदीचे शब्द संस्थत भात पूर्ण रूढीचे शब्द झालेले आहेत. रूदीचे शब्द बनून सुद्धात्यांचामूळ यौगिक भाव त्यांतून बिलकुल नाहीसा अालेला नाही. माणुनच संस्कृत भातील बहुतेक सर्वच शब्द यौगिक आहेत असे कित्येक व्याकरणाचार्य व बहुतेक सर्व निहाताचार्य मानतात व वेदाचा अर्थ करते वेळी याच पद्धतिचा ते अवलंब करतात. वेदाचा अर्थ करणाऱ्यांनी किंवा वेदाचे पटणपाठण फलं इच्छि- णान्यांनी याप्रमाणे शब्दांचा मूळ अर्थजाणण्याची शक्ति आपल्या मय पाढविली पाहिजे. कारण या ज्ञानाच्या सहायानेच वेदाचा खरा अर्थ समजण्याची शक्यता आहे. नाही तर वेदाचा गूढार्थ समजणे जवळ जवळ अशक्यच आहे. पाठ २ रामायणम् । श्रीरामचंद्रस्यादेशानुसारेण सर्वेऽपि वानरयोधा दक्षिणां दिशं प्रतस्थिरे । महेन्द्र अथ पर्वतं संप्राप्य रामः शिखरमारोह। सहां मलयं च समतिक्रम्यानुपूर्येण सर्व समुद्रमासेदुः । धौतोपलांच वेलां स्पृष्ट्या राम उयाच "यमन प्राप्ता पूर्योपस्थितैघ चिन्ता। तदिह प्रस्तूयतां मन्यः।" इति ।

·- सुग्रीवस्तदा सेना तीरे न्यवेशयत् । सागरसमीपस्थितं तत्सैन्य द्वितीयः सागर इच विरराज । " सागरश्चाम्बरप्रया अंबरंच सागरोपमम् । सागराम्बरयोर्मध्ये न कोऽपि विशेपो दृश्यते।" इति वानराः परस्परं वदन्तस्तत्र सर्वेऽपि तं सागरं प्राशंसः। लंकायां रावणस्तु सहदामसन्मानासीताफाममोहितो भूत्वा च पापो राक्षसः कृशत्वं प्राप्तः। अतीते च काले सभां अकारयत् । तदा रावणस्य मंत्री महापाचों महाबलः तं प्रोवाच- "हे रावण! शत्रून् मर्धस्चाकम्य सीतया रमस्व, करत्वां प्रतिपेद्धं शक्नोति ? अतोऽलं विचारेण । " इति । रायणस्तु तमकथयत्-"पुरा प्राप्ताद्वेधसःशापागीतोऽस्मि ।स शाप एवमासीत्-यदि चलादन्यां नारी गमिष्यसि मूर्धा ते शतशो भेत्स्यतीति--अतएव पलात्सीतां शयने नारोहये । रामस्तु मे बल जानात्येव । अतः किं करोमीति चितये।" तदा विभीषणः प्रत्युवाच- "धर्मानुपतिना तेन रामेण सह स्वया वैरं कर्तुं न योग्यम् । अतो दीयतामस्य सीता। बंधुत्वात् प्रसादये त्वाम् । कुरव मम यचनम् । न्यायेन यो राजकार्याणि करोति स एव निश्चितार्थमतिः पश्चान्न सन्तप्यते ।" इति । रावणस्तु कालप्रेरितो विभीषणं हितं त्रुवन्तमनचीत् " विभी. पण ! त्वं त शत्रुसेवी स्वार्थप्रयुक्तः सन् एवं मापसे, न त्वाशेव- नार्येषु सौहृदं संभवति । योऽन्य एवं घूयात् अस्मिन्नेव महूर्ते सन भवेत् एव । हे कुलपसिन! त्वां तु धिक पचास्तु । नात्र तिष्ठ, गच्छान्यन कुत्रचित्।" इति । न्यायवादी विभीषणस्तु चतुभी राक्षसैः सह तदा गदापाणि - स्था उदतिष्ठदववीच्च रावणं "हे रावण न स्थितोऽसि धर्मपथे भ्रान्तोऽसि । अनेनाधर्ममागण गच्छन्नाशमेव शीघ्र गमिष्यसि । अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लमः । अतोऽहं गच्छामि ·पराजितः । इन्द्रजित्तु पत्रो रापणस्य बद्धगोलांगलिनोऽवध्यकवच- श्व संग्रामेऽस्ति । महोदर-महापार्श्व-कम्पनाश्चास्यानीकपा लोक- पालसमाः । विद्यन्ते चास्य रक्षसां दशकोटिसहस्राणि सैन्ये । इति । भुत्वैत विभीपणवचो रामेण दशग्रीवं हत्वा विभीषणाय राज्यदानं तत्रैव प्रतिशतम् । समुद्राच्च जलमानीय लक्ष्मणहरतेग रक्षसांजेति तत्रैव चाऽसौ विभीषणोऽभिपिक्तः। ततो रामो अप्रमत्तः नियम पालयन् कुशास्तीर्णायां सागरथे. लायां तिती निशाः प्रतिशिश्य । तदा वानरसैन्यस्य प्रस्थानाय नलोऽपि वानरः तत्र सेतुं कर्तु प्रचक्रमे । यानराः पादपान् भन्जरतान् तमानयामासुश्च । सागरपूर्णार्थ तैः पर्वतयत्मस्तरा अप्युत्पाट यन्ते । प्राक्षिप्यमाण- स्तैर्वृक्षप्रस्तरादिभिः सहसा सागरजलमुध्दतम् । समस्याशापरः- सर्वानरैः प्रथमेति चतुर्दशयोजनानि सेतचंधन वृतम् । पञ्च- मिस्त्वहोभिः सेतुः संपूर्णः गुशभे । असौ सेतुर्दशयोजनविस्तीर्णः शतयोजनं ओयतश्चासीत् । कोटिसहन्त्राणि धानराणां सेतुं याचा सागरस्य पारं जग्मुः । वानरयूथपास्ततो लंकायां भेरीमृदंगशब्दं शुश्रूवुः । अमृष्यमाणाश्च तद्घोपं स्वयमपि घोषवत्तरं विनेदुः । प्लवंगगर्तितं च तद्राक्षसैरपि श्रुतम् । ततोऽरिंदमौ रामलक्ष्मणौ लंकामासेदुः । न्यविशन्त च लंकाम्। रामलक्ष्मणावृत्तरं द्वारं रुरुधतः। नीलमैन्दनिविदाः पूर्व धार, अंगदश्च दक्षिणं, पश्चिममपि हनूमान् रुरुधे। मध्यमं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत सह सुपर्णपवनादिभिर्यानरैः। सहजाम्बवास्तु सपेणो रामस्य पश्चिमेन तस्थौ । एवं द्रुमपाणिभिर्यानरलका वायुनाऽपि दुष्प्रवेशा सर्वतः संवृता। ततो रामोऽगदं दशनीचं प्रति प्रेपया- मास । संदिदेश च "येन बलेनाधममायया सीतां हृतवानसि 1

·(१०)
सयलमधना दर्शय । अराक्षस लोक कर्ताऽस्मि यदि नाभ्यपि
शरण मा सीतामादाय । धर्मात्मा विभीषणध ध्रुव लकैश्वर्यै
प्राप्नोति । न हि क्षणमपि शक्यमधर्मेण राज्य स्वया भोक्तुम् ।"
।
1
स्थित।
रामप्रेपितोऽगदोऽपि रावण ददर्श सामा यम् । रामवचन च त
श्रावयामास । तच्छरुवा सरोष रावण शशास घध्यतामय
मिति । " दीप्ताग्निरिय रजनीचरास्त जगृहु । अगदाऽपि बल
दर्शयित स्वयमेधारमान ग्राहयामास । पश्चाद् बाहुछयासक्ताच
तान्यक्षसानादायोत्पपात । तद्वगेन निधूताश्च ते भूमौ निपतिता
थालीपुमोऽगदोऽपि सायर रामपार्श्वमुपागत ।
समासा ।
१वानरयोधा - धानराणा योधा ।
२ पूर्वोपस्थिता - पूर्व एव उपस्थिता।
३ सागरसमीपस्थित = सागरस्य समीपम् । सागरसमीप
४ कारपेरित - पालन प्रेरित ।
५ शत्रुसेली - शत्रु सेवत इति ।
६ स्वार्थप्रयुक्त - स्वार्थेन स्वार्थाय या प्रयुक्त ।
७ गदापाणि = गदा पाणौ यस्य स ।
८ अधर्ममाग -नधर्म अधर्म । अधर्मस्य मार्ग।
९धर्मपथ
१० अविश्वसनीय न चिश्वसनीय
११ परमपिः - परमश्वासो ऋपिश्च ।
२२ वक्षप्रस्तरादय - यक्षाच प्रस्तराध क्षमस्तरा।
ते आदय येथा ते वृक्षप्ररनरादय ।
१३ सेतुबंधन - सेतो पधा।
५४ दोसाग्निः = दोसश्चासौ अग्नि ।
धर्मस्य पणा ।

·आदेशः = आसा दुर्वृत्तः = दुराचारी योधः = वीर | अनुजः = धाकटा भाऊ प्रतस्थिरे = निघाले अतर्कितः - ज्याची कल्पना आसेदुः = येऊनपोहोचले. झालेली नाही. अंवर = आकाश. [रणारे अंतर्धानं = गुप्तता शत्रुसेवी-शत्रूचा आश्रय क- कृतात्मा = आत्मिक चलाने युक्त कुलपांसन= फळाचा कलंक आर्त = दुःखी अप्रमत्त उन्मत न झालेला |पादपा = वृक्ष पाठ ३ घेदांतील शब्दयोजनेच्या किंवा शब्द वनविण्याच्या रीतिविप. यी यापूर्वी थोडेसे विवेचन केलेले आहेच. आतां या धड्यांत आणखी थोडी माहिती द्यावयाची आहे. "इन्द्र" शब्दाचे किती अर्थ होतात ते या धडयांत दाखवावयाचे आहे- या शब्दाची उत्पत्ति अनेक तन्हांनी अनेक ठिकाणी केलेली आहे. ऐतरेय उपनिपदांत- इदंद- इन्द्र " (इदं) है (द्र) फाडणारा, याचा भेद करणारा, (हे तोड. णारा किया फोडणारा.) "आपल्या किंवा प्राण्यांच्या शरीरांत हा इन्द्र, इंद्रियांच्या ठिकाणी घसतो, किंवा शरीरांत भेद फरून आपल्या कार्याला इष्ट अशी द्वारे बनवितो, ह्मणून या शरीरात येणान्या आरम्याचे नांव "इन्द्र" आहे.

·(१३) या शब्दाचे अनेक अर्थ होतात; परंतु सगळेच अर्थ येथे सांग- ण्याची आवश्यकता नाही. कारण संस्कृतमध्ये शब्दाचे यौगिक अर्थ कसे भिन्न भिन्न होत असतात, ही गोष्ट घर इन्द्र शब्दाचे निरनिराळे काही अर्थ दर्शविले आहेत, तेवढया घरून सुद्धा वाचकांनां काळून येईल. आतां या शब्दाच्या निरनिराळ्या अर्थाची काही उदाहरणे पहा. इन्हें विश्वा अवीवृधन समुद्रव्यचसं गिरः। स्थीतम रथीनां वाजानां सत्पति पतिम् ॥ ऋ० १।११।२ जो (रधीनां रथीतमं) रथो चीरा मध्ये श्रेष्ठ महारथी व (पाजानां पति ) घलांचा अधिपति आहे व जी (सस्पति) उत्तम स्वामी आहे, त्याचप्रमाणे ( समुद्रध्यवसं) समुद्राप्रमाणे विस्तृत, व्यापक (इंद्र) प्रभु आहे त्याची, (विश्वाः गिर.) आम- च्या सर्व वाणी (अवीवृधन् ) स्तुति करतात. अर्थात् अशा शत्रुनाशक समर्थ प्रभुची आझी स्तुति करतो. तसेंच- सख्ये त इन्द्र वाजिनो मा भेम शवसस्पते । स्वामभि प्रणोनुमो जेतारमपराजितम् ॥ २॥ ऋ० १३१४२ हे (इन्द्र) प्रभो! हे (रायसः पते) चलाच्या नायका ! (ते सख्ये ) तझ्या मित्रत्वांत राहून आलो (घाजिनः)बलवान होऊन (माभेम) भयभीत होत नाही. (जेतार ) शत्रुला जिंक- णारा व (अ-पराजितं) कधीही पराजित न होणारा (त्वां) अशा तुला आलो ( अभि-प्र-जोनमः ) नमन करतो. इन्द्र घो विश्वतस्परि हवामहे जनेभ्यः। अस्माकमस्तु फेवलः॥ म०१७।१० (चः जनेभ्यः) तुमच्या लोकांकरतां (विश्वतःपरि) सर्वांच्या चर (इन्द्रं हवामहे ) प्रभुनो प्रशंसा करतो. तो प्रभु (अस्माकं) आमचाच केवळ यनून (अस्तु ) राहो !

·द्रस्प मुघार्याणि प्रयोचं यानि वकार प्रथमानि धनी।
असहिन्यएस्ततई प्रक्षणा अभिपतानाम् ।
(यानि) (प्रथमानि) पहिले पराक्रम (वनी) पस
धारण करणान्या धीराने (घफार ) केले ते (इन्द्रस्य) द्राचे
(घोपामि) पराक्रम (D) निधपाने (भवोचं) मी सांगतो.
त्याने (आदि) शत्रुचा ( अहन ) यध पोला (अपः अनुततर्द)
जलाया फैलाय योला । (पर्वतानां) पर्वतापासून (पक्षणाः)
नपा (प्रअभिनत्) भेदकरीत पा लागल्या.
इन्द्रो चानोसितस्प रामा समस्य च 'गिणो घरमा।
सेतुरामा यति नामराम नेमि परिता पभूव ।।
स०११३२०१५

·पाठ४ रामायणम्। ततः कृत्स्नं प्राकारपरिखान्तरं वानरीकृतं सर्वे राक्षसा ववृशुः रामश्च मनसैव पीडयमानां सीतां जगाम । क्षिप्रमाशापयामास च वानरान् द्विपतां वधाय । तेऽपि वानरास्तृणपांसपर्वताप्रैः परिखा पूरयन्तो लंकां ममन्युः। रावणोऽपि राक्षसानां सैन्यनिर्याण- माज्ञापयामास । ततस्तेषां संग्रामो देवासुरसंग्राम इवाऽतिधीरः समपद्यत । राक्षसानां वानराणां च मांसशोणितकर्दमः संघभूव । रानिश्च प्रवृत्ता, तदा निशायुद्धमभूत् ।। राक्षसा प्लवगान् भक्ष. यन्तः परिपेतुः ।। युद्धे वलिनो बानरा राक्षसी चमूमक्षोभयन् । तदा भूगिः शोणितलावकर्दमा घभूव । ये तु राक्षसा रामस्याभिमुखे यद्धार्थ स्थितास्ते सधैं रामशर- ताडिता मृताः । इन्द्रजितु चालीपुत्रेणांगदेन हताश्वो हतसारथि. र्भूत्वा तत्रैवान्तरधीयत । तदा च सर्वे वानरा बालीपुत्रं तुष्टुवुः । अन्तर्धानगतस्तु राधणपुन इन्द्रजिशनिवर्चसी पाणान्मुमोच । अन्तर्धानगतेन तेन चोक्तम्-"शनोऽपिमामे वमनालक्ष्यं युद्धमान- मासादितुं न शक्तः । किं पुनर्युवाम्, 'एप वां यमसादनं नयामि।" इति । एवं तौ रामलक्ष्मणौ शरवाल्याचितौ प्रकम्पिती जगत्यां निपेततुः। प्रथमं रामः पपात विद्धो रावणिना येन पुरा शको जितः । एवं पतिते रामे विजयं प्राप्ते च राक्षसे हनूमत्प्रमुखाः सर्वेऽपि वानरा अन्वशोचन्त । राक्षसान्हर्पयन रावणपुत्र इन्द्रजि- लंकां पुरी प्रविवेश । ततः सीता विजट्या सह पुष्पकमारोप्य विमानं चालयामास रावणः। घोपयामास च "हतो रणे राम- लक्ष्मणौ " इति । विमानेन गत्वाऽपि सीता सर्वान्निपतितान्ददर्श रतल्पगतौ च रामलक्ष्मणौ दृष्टया दुःखार्ता सीता करुणं विल- ·। . रावणो निर्ययो । तमागतं दृष्ट्या रामो विभीषणमवाच- "अहो ! दुष्प्रेक्ष्यो रावणो दीप्तमहातेजा आदित्य इव रश्मिभिः । दिष्टया पापात्मा दृष्टिपथं गत" इति । ततो रामो रावणं अभ्यद्रवत् । तदा हनुमास्तु तं प्रार्थयामास पृष्ठं मे समारुह्य राक्षसं शास्तुमर्हसि ।" इति । रामस्तथा कृत्या स्थस्थं ददर्श रावणम् । इन्द्र इव वजंग मेरं तरसा यानेन्द्रशत्रु चासो जघान | रक्षोधिपतरकवर्ण किरीटं च विच्छेद। निकृत्त- चापो हताश्वस्तश्च विहलन् राजा रावणो लंकां विषेश। आत्मानं च समरे जितं सेनापति महस्तं च निपूदित झाल्या, रक्षो भीमबलं आदिदेश रावणः । आशापयच्च " कुंभकर्णी नियो ध्यताम् ।" इति । ततस्ते राक्षसा महनश्यमादाय कुंभकर्णगुहाँ पथः। ते सचे प्रयत्नेन तंसप्तं प्रत्ययोधयन् । अन्नस्य च राशि पुरतः वासान् विनेदुः। स त्येवं प्रतियः सर्वमन्नं भक्षयामास । तुहं च तं सर्वेपर्यधारयन् । अकालयोधनादिस्मितोऽसौतानपृथ्छत् -"किमर्थ प्रतियोधितोऽस्मि । अथवा भयमिह किमप्युत्पन्नं भवेत इति मन्ये।" स तत उत्थाय गत्वा च रावण ददर्श । तस्य चरणी पचन्दे मृत्यं चाऽपृच्छत् । सर्वे कथयित्वा रावणोऽनयीत् " पदय सर्व यानरैराकन्तमस्ति । प्रायस्थ मां पालवृद्धावशेषिता लंकां- च।" इति। कुंभकर्णस्तु प्रहस्योधाच " अयमासादितस्त्वया महान दोपः परस्त्रीहरणेन । शीघ्रमेव त्वां पापस्यैतस्य फलं प्राप्स्यते । भवतु । तथापि बन्धुस्नेहसदृशं कार्य मयाऽवश्यमेव कार्यम् । अत इदानी शत्रुकंदनाय शामिप्यामि।" इति । कुंभकर्णमागतं दृष्ट्वा प्रथमं धानरा भीति मासाः । परंतु वालि- सुतस्यांगदस्य प्रोत्साहनातु तेसवेऽपिकद्धास्तं शिलापादपादिभि- निजनुः। असावपि वानरसैन्यानि मान्य तदा रामस्य सायकाः - २

·(१८)
बुनकर्ण विव्यधुः। सोऽपि गेनाम महास्त्रंगमस्योपरि निशेप)
रामस्तदा वायव्यारणास्य याहं जहार । अन्योऽपि पाडर -
णास्त्रेण रामेण यत्तः । तथैवाऽस्य पादावपि रामेण वाणेलनी ।
अन्त गत्या ऐन्द्र शरं निशितमादाय कुंभकर्णस्य शिरोऽपि राम.
श्यकत, तेन स राक्षस: पपात ममार च ।
पवं सराक्षसान सा अम्ते रावणमपि संहृत्य लंकाया
राज्य विभीषणाय रामः मददी । सीतां चादाय, तस्या अग्निशुर्दि
कृत्या, ततस्तां परिशुद्धां ज्ञात्या, तया सह पुष्पक विमानं समारुध
सवानरैः सह अयोध्यां प्राता रामः। तदा राम सर्वे अयोध्या-
धासिनः राज्ये अभिपिचितवन्तः। तस्य रामचंद्रस्य राज्ये सर्वेऽपि
मानया हयाः पधास्तुयाः सन्तः इहलोके पुष्टिं लगवाऽन्ते मुक्ति
मपि मापुः । इति ।
समासाः।
? মাজায়েৰিব = রাজাং বিভা র মাজাৰবয়ৈ
तयोः अन्तरम् ।
२ तृणांसुपर्वताप्राः - तृणं च पांसश्च पर्वतानं च ।
। ३ देवासुरसंग्रामः - देवाश्य असुराश्च । तयोः संग्रामः।
४ मांसशोणितकर्दमा-मांसं च शोणितं च । तयोः कदमः।
शोणितस्रावकर्दमाशोणितस्य नाव नेिन कर्दमयुक्ता।
- रामस्य शरतेन ताडितः।
६ रामशरताडिता
- चालिन पुत्र
इतः अश्वः यस्य।
इत: सारथिः यस्या
७चालिपुत्रः
साव
সর্বগ
..शायाथिर
ताचितः

·११ शरतल्पगतः - शरस्य तल्पं तत्र गतः। १२ दुःखाता = दुःखेन आर्ता । १३ कलहशीला = कलयुक्तं शीलं यस्याः। १४ गत जीवितः - गतं जीवितं यस्मात् । १५ भयाविष्ट - भयन आधिष्टं। १६ पानरयूथप = यानराणां यूथानां पालका २७ युद्धकाम: युद्धं कामः ये पाते। १८ अफालयोधन = न पाल अकालः तस्मिन् वोधनं । १९ वालवृद्धावशे पितान्यालाश्च वृद्धाश्शाते अवशे पिताया शब्द। - सर्व = धुळ पांस तणं = गवत निर्याणं - प्रयाण फर्दमः = चिखल नाव प्रयाद अनालक्ष्यं = नदीसणारा कृत्स्न प्राकार - सद परिखा - खंदक शोणित = रफ्त प्लपग:- यानर अंतरधीयत = गुस झाला गोपदे - गाईच्या पावला येयदया अल्या ठिकाणी नाराजी - नीरोग 'समर आमान्त = व्याप्त निशित - तीक्ष्ण शित S याप्पवेगः अणूंचा वेग मैटिका निश्चयाने मिळण रश्मिः - फिरण योधन = जागं करणे फंदनं - नाश परिशुद्धः = पवित्र ·(२०) पाठ ५ मरुत् । मरुत् देवतेचा निवास इन्द्र देवते जवळच असतो. हाणून इन्द्र देवते बरोबरच मरात् देवतेचा विचार करणे योग्य आहे. तिसऱ्या पाठांत इन्द्र देवतेचा विचार केलेला आहे. आतां या पाठांन मरुत् देयतेचा विचार करूं. “नियन्ते इति मरुतः " अर्थात् मरण पावतात, ह्मणून यांनी मरुत् लणतात. "मयं, मर्य" आदि शब्दांच्या समान अर्थाचाव हा "मरुत्" शब्द आले. युद्धामध्ये चौर लोक मरावयाला सज्ज होतात, हा अर्थ मात् शब्दांत दिसून येतो लणूनच वेदामधील मरत् देवते विषयींच्या मंत्रांतून बहुतेक लढणाच्या पोरांचेंच वर्णन आढळते. हा अर्थ- "म+उत् " या शब्दांमध्येही दिसून येतो. मरण्या करतांजे उठतात त्यांनां मरुत् मणतात. अस्सल पीरच मरण्याकरतां सज्ज होत असतात; मण्नच अस्सल वीरांचे वर्णन महासूक्ता मध्ये आलेले आहे. 'मरुत्" शब्दांचे "मा+रुद्" असे शब्द विभाग पाडले तर त्यांपासून असा अर्थ उत्पन्न होतो.जे रडत नाहीत त्यांना मयत् मणतात. हास्यमुखी चीरांचा भाव या शब्दांत आहे. युद्ध प्रारंभ झाले असतां धीरांचे चाटू आनंदाने स्फुरण पावतात: तेभीतिनं फीही गांगरून जात नाहीतय कधी रडत ही नाहीत. हा भाव सुद्धा पूर्वी दाखवलेल्या अर्थाशी जुळत असलेला पावकांनां दिसून येईल. " न रडणे, ·'मा+रुध्" (प्रतिबंध न करण) जे स्वतः कोणालाही प्रतिबंध करीत नाहीत व ज्यांना दुसरे कोणीही प्रतिबंध करू शकत नाहीत, हेही पफ वीरांचंच लक्षण आहे. कारण खरा वीर दुसन्यांच्या उन्नतीत काही अडथळा आणीत नाही, किंवा आपल्या उजतीत ही दुसन्यांना अडथळा करूं देत नाही. "मानक्षत् " (शब्द न करणे) अर्थात् जे फार बोलत नाहीत, फार बडबड करीत नाहीत, फरावयाचें फर्तव्य तेवढे करतात परंतु शब्दजाल मात्र फार वाढचीत नाहीत; ही व्युत्पत्तिसुद्धा मरुतांचा एक विलक्षण गुणधर्म दर्शयीत आहे. चोरलोकांमध्ये हा गुणधर्म अवश्य असला पाहिजे, नाहीतर शब्दजाल पसरण्या- तच ज्यांची शक्ति व्यर्थ खर्च होईल व त्या घडवधा लोकांच्या हातून पौरुष कर्म कांहीच होणार नाही. निरुक्तकारांनी सांगितलेले महत् शब्दाचे हे यौगिक अर्थ येथे दिले आहेत. अर्थ पाहन चेदामध्ये शब्दांचे यौगिक अर्थ फस कसे होत असतात, या विपयों वाचकांनी माहिती करून घ्यावी. शब्द एकच असतो; परंतु त्याचे निरनिराळे विभाग फरून प्रत्येक विभागाच्या अर्थाचा विचार फेला असतां अनेक निरनिराळ्या अर्थाचा बोध होतो. हे अर्थ लक्ष्यात ठेवून पुढील मंत्रांचा आवा अभ्यास करा- ये शुन्ना बोरवर्षसः सुक्षनासो रिशादसः । मरद्भिरग्न आगहि ॥ ऋग्वेद १।१९१५ हे अग्ने ! तूं (ये) (शुभ्राः) गौरवर्ण (घोरवर्पला) मोठया शरीराचे (सुक्षनासः) उत्तम क्षत्रिय तसेंच (रिशादसः) सचा नाश करणारे आहेत, त्या (मरुद्भिः) ममत् देवांसह (आपहिये।

·(२२)
वि ये भ्राजन्ते सुमखास ऋष्टिभिः प्रच्यावयन्तो अच्युता
चिदोजसा । मनोजुयो यन्मरुतो रथेष्वा वृपयातासः
पृषतीरयुग्ध्वम् ॥
ऋ० ११८५१४
हे (महता) मरुत देव हो ! (ये)जे आपण (समखासः)
उत्तम कर्म फरणारे यन्न (ऋष्टिभिः) शस्त्रांच्या योगाने (वि-
भ्राजन्ते ) चमकतां घ ( ओजसा ) शक्तिच्या योगाने (चित्)
निश्चयपूर्वक (अ-च्युताः) न हालणान्यांना सुद्धा (प्रच्यावयन्तः)
हालवून सोडता. आपण (मनोजुवः) मनाप्रमाणे गतिवान्
असून (वृपनातासः) गाई यैलांचे अनेक कळप याळगतां व
(रथेषु) रथांनां (पृपतीः) नागा रंगांच्या पशूनां (अयुग्ध्वम्)
जुपुता.
यूयं तत्सत्यशवस आविष्कर्त महित्यना।
विध्यता विद्युता रक्षः॥
(ययं) आपण (सत्य-शवसः) सत्याच्या बलाने युक्त आहां!
आपल्या (महित्वना)महत्याने (आविकत) प्रकट होतांक
(विधुता) विजे प्रमाणे चकाकणान्या शस्त्राने (रक्षः) दुष्ट
राक्षसांना (विध्यत ) कापून काढतां.
चाचकांनी या प्रमाणे मरुत् देवतेच्या मंत्रांचे अध्ययन गई
ब स्पापासून त्यांच्या चीरश्रीचा बोध घ्यावा.

·पाठ६
महाभारतम् । (भीष्मपर्य अ० ९९)
सन्जय उवाच
ततः शान्तनवो भीमो निर्ययौ सह सेनया।
प्यहं चाप्यूहत महसवती भद्रमात्मना ॥१॥
रूपच कनया चशेप्यश्चैव महारयः।
शकुनिः सैन्धयश्चैय काम्बोजश्च सदक्षिणः ॥२॥
'भीष्मेण सहिताः सर्वे पुरैश्च नव भारत ।
अग्रतः सर्चसैन्याना म्यहरय प्रमुखे स्थिताः ॥३॥
द्रोणो मुभिवा. शल्यो भगदसध्ध मारिए।
दक्षिणं पक्षमाथित्य स्थिता व्यहरय दंशिता ||
अश्वत्थामा सोमदत्तवायत्यो च महारथी।
महत्या सेनया एफ्ता वाम पक्षमपालयन् ॥५॥
दुर्योधनो महाराज विगतः सर्वतो वृतः।
म्यहमध्ये स्थितो राजपाण्डयान्प्रति भारत ॥६॥
अलम्युपो रयश्रेष्ठः श्रतायुश्च महारथः ।
पृष्ठतः सर्व सैन्यानां स्थिती व्यूहस्य दंशिती ॥७॥
पवं च तं तदा व्यूह रत्या भारत वाचकाः ।
सन्नद्धाः समरदयन्त प्रतपन्त इयाऽग्नयः ॥८॥
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पांडवः।
नकुलः सहदेवध माद्रीपुत्राघुभायपि
अग्रता ससैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
धृपद्युम्नो विरादय साफिय महारथः ॥ १० ॥
स्थिताः सैन्येन महता पगनीकरिनाशनाः।
शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसथ घटोत्कचः॥ १९ ॥

·(२५)
PARATI
raneIMA
चेकितानी महायाहुः कुन्तिमोजश्च वीर्यवान् ।
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥ १२ ॥
अभिमन्यु महेष्वासो द्रुपदश्च महाबलः ।
युयुधानो महेप्यासो युधामन्युश्च वीर्यवान् ॥ १३
केकया भ्रातरश्चैव स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
एवं तेऽपि महान्यूह प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ॥१४
पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तावफास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः॥१५॥
अभ्युद्यय रणे पार्थान्भीष्मं त्याऽग्रतो नृप ।
तथैव पाण्डया राजन्भीमसेनपुरोगमाः ॥१६॥
भीष्मं योद्धमभीप्सन्तः संग्रामे विजयैषिणः ।
क्ष्वेडाः फिलफिलाः शङ्माक्रकचाम्गोविषाणिकाः॥१७॥
भेरी मृद्रगपणवानादयन्तश्च पुफरान् ।
पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरपारवान ।। १८ ॥
भेरी मृदगराड्यानां दु-दुभीनां च निस्वनैः ।
उत्सएसिंहनादेश्व पलितेश्य पृथग्विधैः ॥ १९ ।।
ययं मनिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्यिताः ।
सहसंचाऽभिसंमुखाम्तदासीत्तुमुलं महत् ॥ २० ॥
ततोऽन्योन्यं प्रधावन्त संग्रहारं प्रचक्रिरे ।
ततः शन्देन महता प्रवकम्पे वसुंधरा ॥२१॥
पक्षिण महाघोरं व्याहरन्तो वियनमुः।
सप्रभवोदितः सूचों निष्प्रमः समपयत ॥२२॥
यवध पातास्तुमुलाः शंसन्त: मुमदन्द्रयम् ।
घोराध घोरनिहादा: मिस्तप ययाशिरे ॥२३॥
चंदयात्यो महाराज मरशममागतम् ।
दिशा मम्मलिता राजन्पांसुवर्षे पपान च ॥२४॥

·(२६) रुधिरेण समुन्मिभ्रमस्थिवर्ष तथैव च । रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतज्जलम् ॥ २५ ॥ ततः शांतनवः शंतन पुत्री भीष्मः सेनया सह निर्ययो । सर्वतो- भद्रं नामकं महदयूहं च आत्मनः सैन्यस्य अव्यूहत ॥१॥ कृपश्च कृतवर्मा च महारथः शैम्पश्च शकुनिः सैन्धरः सिंधुराजा च सुद- क्षिणः कांबोजः कंयोजदेशाधिपतिश्च एव ॥२॥ हे भारत ! तव पुनः भीष्मेण च सहिताः सर्वसैन्यानां अग्रतः ध्यहस्य च प्रमुसे स्थाने स्थिता॥ ३॥ हे मारिप ! धृतराष्ट्र! द्रोणो भरिथयाः शल्यः भगद- त्तश्च व्यूहस्य दक्षिणं पक्षं आश्रित्य दंशिता रक्षिताः स्थिता: el अभ्यस्थामा सोमदत्तः महारथी अवस्यो अन्तिदेशीयौ राजानी महत्या सेनया युवा व्यूहस्य वाम पाय अपालयन् ॥५॥ हे महाराज राजन् ! विगतः सर्वतो पृतः दुर्योधनः प्यूहमध्ये स्थितः पांडवान् प्रति युद्धं फर्तम् ॥६॥ रथश्रेष्ठः अलंय. महारथः श्रुतायुध सर्वसैन्यानां व्यूहस्य पृष्ठत दंशितौस्थितीजा हे भारस। सावफा. तव संयंधिनः एवं च तं व्यहं कृत्वा सन्नद्धाः सिखाः समदृश्यन्त यथा प्रतपन्तोऽग्नयः ।।८।ततः राजा युधिष्ठिरःपांडयो भीमसेन नकुलः सहदयश्च उभी अपि माद्रीपूत्रो॥२॥ सर्व सैन्यानां व्यूहस्य अप्रतः दंशिता रक्षिता स्थिताः। घरधुम्नः विराटय महारथः सात्यकिश्च ॥ १० ॥ परानीकविनाशनाः शत्रु- सैन्यधिनाशकः महतः सैन्येन स्थिताः। शिखण्डी विजयोऽर्जुन- थैव घटोत्कचों राक्षसश्च ॥ ११ ॥ महाबाहुः चेकितान्, चोर्ययान् कुन्तिभोजश्च । हे महाराज! महत्या सेनया वृताः रणे स्थिताः ॥ १॥ महप्पासोऽमिमन्युः, महावलोद्रपदश्च महेप्यासी युयुधानो पीर्यवान् युधामन्यश्च ॥ १३॥ फेकया भ्रातरः चैप युद्धाय दशिताः सुरक्षिता स्थिताः तेपि एवं दुर्जय महाव्यहं प्रतिन्यूह्याराशुराः पांडपा समर युद्धाय देशिताः स्थिताः । तायकाः तु सहसेनाः ·- । (२७) नराधिपाः रणे यत्ताः सिद्धाः॥१५॥ हे नप! भीम अन्नतः कृत्या रणे पार्थान् अभ्युद्ययः । तथैव पांडपाः, हे राजन् ! भीमेन पुरो. गमा || १६॥ संग्रामे विजयपिणः भीमं योद्धममीप्सन्तः। श्वेडा: फिलकिलाशब्दाः शंखान् क्रमवान् गोयिपाणिकाः । १७ ॥ भेरी. मृदंगपणवान् पुष्करान् नादयन्तः च पाण्डवाः भैरवान् रवान् नदन्तः अभ्यवर्तन्त ॥ १८॥भेरीमृदंगशंखानां दुम्दभीनां च निः- स्वनैः उत्राष्टसिंहनादैश्च पृथग्विधैर्वलिगतैश्च ॥ १९॥ वयं प्रतिनद- न्तः स्वरान्विताः सहसैव अभिसंक्रुद्धाः तानगच्छाम । तत् महत् तुमुलं युद्धं आसीत् ॥ २०॥ ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रच- किरे । ततः महता शब्देन वसुंधरा प्रचकम्पे ।। २१ ॥ पक्षिणश्च आकाशे महाघोरं शब्दं व्याहरन्तः विवभ्रमुः! समभः प्रमया युक्तः उदितः सूर्यः निष्प्रमः समपद्यत ।।२२॥ सुमहदय शंसन्तः तुमला वाता वचः। घोरनिर्हादाः घोरशन्दाः घोराः शियाः तन यवाशिरे ॥२३॥ हे महाराज ! महद् वैशसं आगतं वेदयन्तः। हे राजन्! प्रज्व- लिताः दिशः पांसुवर्प च पपात ॥२४॥ रुधिरेण समुन्मिनं तथैव च अस्थिवर्ष रुदतां पाहनानां च नेत्रेभ्यः जलं प्रापतत् ॥२५॥ समासाः। १ व्यूहमध्यं = व्यूहस्य मध्यं । २ परानीविनाशनः = परस्य अनीकं । तस्य विनाशनः। ३ विजयैपिन् = विजयं इच्छति । ५ भेरीमृदंगपणवान् = भेरी च मृदंगश्च पणयश्च । ५ उत्कृष्टसिंहनादः = उत्कृष्टश्चासौ सिंहनादच । ६ सप्रमः -प्रभया सहितः। ७निष्प्रभः 3 निर्गता प्रभा यस्मात। ८ घोरनिहादः - घोर: निर्दा यस्य । ९पासवर्ष पांसूनां वर्ष। %D ·(३०) अमी यस्तात्री अरण उत यः सुमंगलः। ये चैन रुदा अभितो दिक्षु धिताः सहस्रशोऽवयां हैड ईमह। घा० यजु० १६.६ (यः अती) जोहा (ताना अरुणः उत यनः सुमंगलः) लाल, अरणवर्णाचा तसेंच भुरकट रंगाचा कल्याण करणारा आहे, (ये) (सहनशा दाः अमितः दिक्षु पनं श्रिताः ) दुसरे हजारों का चारी बाजच्या दिशांमध्ये याच्या आश्रयाने राहतात. (एषां हेड अप ईमहे ) यांचा शोध आली भक्तिच्या सहाय्याने दूर करतो. सर्वांना आधार देणारा असा एक मुख्य रद आदे व त्याच्या आधाराने आणावी अनेक हजारों गद्र राहतान. मुस्पाचे नांव गद असन त्याच्या आधाराने राहणान्यांचंही नांव रुद्रच आहे. हे वर्णन समजण्याकरतां परमात्म्याच्या आधाराने राहणारे अनेक जीवात्मे, पफा सेनापतिच्या आश्रयाने राहणारे हजारों सैनिक, पफा राजाच्या आश्रयाने राहणारे हजारों राजपुयप, आदि एकाच्या आधाराने राहणा-या अनेकांचा संबंध येधे पाहण्या- सारखा आहे. रउवणारा रद्र असतो, गजा दुष्टानां दंड देऊन रडवतो लणून तो रुद्र आहे घयाच कारणाकरतां राजपुरुषांनाही रुद्रच ह्मणतात. यांच्या शोधापासून आपला बचाव करण्याचा प्रत्येकाने प्रयत्न कराया. याच अभ्यायांत- ममो हिरण्यवाहये सेनान्ये । १६ । १७ नमो रुद्रायाततायिने क्षेत्राणां पतये नमः। नमः सूतायाहन्त्यै चनानां पतये नमः ॥ १६ ॥ १८ नमो मंमिण वाणिजाय कक्षाणां पतये नमः। नम उच्च?षायाक्रन्दयते पत्तीनां पतये नमः । यज० १६१० ·(३१) - (हिरण्य-वाहवे सेनान्ये) यावर सोन्याचे आभूषण धारण- करणाऱ्या सेनापतिनां नमस्कार असो ! ( आततायिने) धनुष्य ताणुन ओढणाऱ्यांना तसेंच (क्षेत्राणां पतये) देशांच्या स्वामोला नमस्कार असो ! (मंत्रिणे ) मंत्री व (वाणिजाय ) व्यापाऱ्यांना तसेंच (कक्षाणां पतये) सैन्यविभागांच्या अधिपतीनां आणि (उच्चैः घोपाय आऋन्दयते ) खड्या आवाजाने घोषणा करणा- प्यांना त्याचप्रमाणे (पत्तीनां पतये ) पायदळांच्या मुख्य अधि- फारीरूपी रुद्रांना नमस्कार असो! या सर्व राजपरुपांना येथे रुद्राचेंच स्वरूप ह्मणून पर्णिले आहे. हे सर्व दुष्टांनां रडवितात ह्मणून यांना रुद्र हटले आहे. या मंत्रांत "पाणिज" हाही एक शब्द आहे. पूर्वापारसंबंधावरून याची गणना व्यापारविभागावर राजाधिकारी हाणून केलेली असते हैं समजून येईल. हे सर्व रुद्रच होत. प्रथम सांगितलेल्या अर्थाची संगति या मंत्रांत फसकशी लावता येते, ते वाचकांनी पहावय त्यावरून रुद्र शब्दाचा अर्थ समजून घ्यावा. चोर, डाकु हे सुद्धा जनतेला रडकुंडीस आणतात. ह्मणून त्यांनाही "रुद्र" व झटलेले आहे. यांचे वर्णन पहा- स्तेनानां पतये नमः। य०१६-२० नमो वञ्चते परिचञ्चते रतायूनां पतये नमः। नमो निपंगिण इपुषिमते तस्कराणां पतये नमः ॥ नमा सकायिभ्यो जिघांसद्यो मुप्यतां पतये नमः । नमोऽसिमद्भयो नम्तंचरङ्गयो विकृन्तानां पतये नमः । य०१६-२१ (स्तेनानां पतये)चोरांच्या अधिपतिला (नमः) अन्न किंवा दंड दिला जावा. ( पंचते, परिवन्चत स्तायूनां पतये) टकवि- णाच्या, नाना प्रकारांनी ठकविणाया, लुटानंच्या नायकाला दंड ·दिला जावा. (निषंगिणे इषुधिपते तस्कराणां पतये नमः) पड्ग धारण करणान्या चाणधारी चोरांच्या स्वामीला दंड दिलाजावा. (सृकायिभ्यः जिॉसद्धयः मुष्णतां पतये नमः)शस्त्रधारी घात. पात करणान्यो डाकंच्या मुख्याला दंड द्यावा. (असिमद्धया नर्क- घरदयः विज्ञानां पतये नमः ।)तलवार धारण करून रात्री- च्या वेळी भटकणान्या प कापाकापी करणान्यांच्या मुख्यांना दंड धावा. या मनांत स्तन आदि जे शब्द आहेत ते सर्व रुद्राचेच स्वरूप किंचा रुदयतेची विभूति दाखविणारे आहेत. गद्र जनतेला रडकुंडीस आणतारा ही गोष्ट सानां माहीत आहे. चोर, डाकू, खुनी, लुटारू हे सर्व जनतेला नाना परि सतावून सोडतात. है रडकुंडीस आणतात हाणन यांना रद्र लणतात. राजे घ राजपुरुष दुर्शनी रडकुंडीस आणतात हणून ते रद्र होत च घोर आदि 'दुष्ट लोक जनतेला रडकुंडीत आणतान ह्मणून तेही रुद्रच होत, ही राजे, राजपुरुष य चोर यां विपर्याची गोष्ट वाचकांनी येथे लश्यांत ठेयायी. दोघांमध्ये ही रडकुंडीस आणण्याचा धर्म समानच आहे, परंतु "नमः" शब्दाच्या अर्थात भेद आहे. "नमः"शदाचे अर्थ " नमन, धज शस्त्र, दण्ड, मेघांतील विद्युत्" इत्यादि आहेत. यम, शस्त्र य दंड हे शत्रूलाच दुष्टांना नमवितात मणन यांना " अस झणतात. या दिकाणों सुधा" नमः" चा यौगिक अर्थ पाचकांना दिसून येईल. नमः शब्दाचा हा अर्थ निघण्टु नाचाच्या वैदिदा कोशांत दिला आहे. पनामध्येच दुष्टांना नम्र बनविण्याचे सामर्थ्य आहे. मान घनालाही"नमः " असे लणतात. या पर्याची मदन घेऊनच घरील मंत्रांत नमःचा अर्थशन किंवा दंड असा फैला आहे. नमः

·-
परमात्मा दुष्टांना रडवितो हाणून परमात्म्याचें नांव रुद्र आहे.
असे असतां गद्रांच्या रूपांत "चोरांचा प्रवेश कसा झाला?" अशा
तन्हेची शंका येथे वाचकांच्या मनांत उत्पन्न होणे साहजिक आहे.
या शंकेचं समाधान एक मोठा लेख लिहूनच होऊ शकेल. तथापि
आह्मी येथें अतिसंक्षेपानेच या शंकेचे समाधान करणार आहो.
वाचकांनी याचा विचार करावा.
अंतःकरणाच्या गुहेत परमात्मा लपलेला असतो चोरहीडोंग-
रपर्वतांच्या गुहांतून लपलेला असतो. कितीही शोधण्याचा प्रयल
केला तरीही परमात्मा प्रत्यक्ष होत नाही; त्याचप्रमाणे प्रवीण
चोरसुद्धा प्रत्यक्ष सहसा होत नाही. चोर ज्याप्रमाणे न समजतां
धन लांबवितो, त्याममाणे परमेश्वरही ज्या दुष्ट मनुष्याचे धन
लांबवावयाचे असेल. ते त्यास न समजतांच लांययितो. याप्रमाणे
कवीच्या दृष्टीने समानता पहावयाची झाली, तर परमेश्वर वचोर
यांच्यामध्ये समानता कशांत आहे व विषमता कोठे आहे याचं
झान वाचकांना होईल. हा विषय अतिशय गूढ असन यावेळी तो
पूर्णपणे समजणे कठीण आहे; ह्मणून येथे इतकेच पुरे आहे. पढ़ें
वाचकांवी जसजशी अधिक गति वेदामध्ये होईल, तसतशी
आपोआपत्र खात्री होईल.
पाठ८
(महाभारत भीमपर्व अ० १००)
सञ्जय उवाच।
सभिमन्यू रथोदारः पिशङ्गैस्तुरगोत्तमः।
अभिट्टाव तेजस्वी दुर्गाधनपलं महत् ॥ १॥
विकिरशरवर्षाणि वारिधारा वाम्बुदः ।
न शेकुः समरे क्रुद्धं सौमद्रमरिसदनम् ॥ २॥

·(३४)
॥४॥
शस्त्राधिणं गाहमान सेनासागरमक्षयम् ।
नियारयितुमप्याजो त्वदीयाः कुरुनन्दन
नेन मुकारणे राजशराशनियहणाः ।
क्षत्रियाननयन्शूरान्प्रेतराजनिघेशनम्
यमदण्डोपमान्योरायलिताशीषिपोपमान् ।
सौमदः समरे ऋद्धःपयामास सायफान् ॥७॥
स रथारधिनस्तूर्ण हयांश्चैव ससादिनः ।
गजारोहोश्च सगजान्दारयामास फाल्गुनिः ॥६॥
तस्य तत्कुर्वतः कर्म महत्संख्ये महीभृतः।
पूजयाम्चक्रिरे दृष्टाः प्रशशंसुश्च फाल्गुनिम् ॥७॥
तान्यनीकानि सौभद्रो द्राययामास भारत ।
तुलराशीनिराफाशे मारुतः सर्वतो दिशम् ॥८॥
तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि मारत ।
त्रातारं माध्यगच्छन्त पड्के मग्ना इव द्विपाः॥९॥
विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरोत्तम ।
अभिमन्यः स्थिवो राजन्विधूमोऽग्निरिप ज्वलन् ॥ १०॥
न चैनं तावका राजन्यिपेहररिघातिनम् ।
प्रदीनं पावकं यत्पतङ्गाः कालचोदिताः ॥ ११ ॥
प्रहरन्सर्वशनुभ्यः पाण्डवानां महारथः।
अदृश्यत महेष्वासः सवन इथ पासवः ॥१२॥
हेमपृष्ठं धनुश्यास्य ददृशे विचरदिशः।
दोयदेषु यथा राजनराजभाना सतहदा
शाच निशिताः पीना निश्चरन्ति रम संयुगे।
बनात्फुलदुमाद्राजन्भ्रमराणामिय प्रजाः
नव भरनस्तस्य सोमस्य महात्मनः।
ग्धेन कान्चनागेन ददृशान्तरं जनाः ॥१५॥

·(३५) मोहयित्वा कृपं द्रोणं द्रौणि च सयहदूधलम् । सैन्धवं च महेप्यासो व्यचरलघु सुष्टु च ॥ १६ ॥ मण्डलीकृतमेवास्य धनुः पश्याम भारत । सूर्यमण्डलसंकाशं दहतस्तव वाहिनीम् ॥१७॥ तं दृष्ट्वा क्षत्रियाः शूराः प्रतपन्तं तरस्चिनम् । द्विफाल्गुनमिमं लोकं मेनिरे तस्य कर्मभिः ॥ १८ ॥ तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः। व्यभ्रमत्तत्र तत्रैव योपिन्मइयशादिय द्राययित्वा महासैन्य कम्पयित्वा महारथान् । नन्दयामास सहृदो मयं जित्वेव वासवः ।।२०।। तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे। चारार्तस्वनं घोरं पर्जन्यनिनदोपमम् भुत्वा तु निनदं घोरं तव सैन्यस्य भारत । मारुतोद्धतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि । दुर्योधनस्तदा राजनार्यशङ्गिमभापत ॥ २२ ॥ सब्जय उवाच-तेजस्वी रथोदारो रथश्रेष्ठः अभिमन्युः पिश- गैस्तुरगोत्तमैः महत् दुर्योधनवलं अभिदुद्राप ॥१॥ अम्बदा पारि- धारा इव शरवर्षाणि विकिरन् । अरिसूदनं शत्रुनाशकं सौभद्रं सु. भद्रापुत्रं अभिमन्यं समरे ऋद्धं न शेकुः॥२॥ हे कुरुनंदन ! त्वदीयाः त्वपक्षीयाः अक्षयं सेनासागरंगाहमानं शस्त्रोधिणं अभिमन्युंआजी युद्धे निवारयितुं अपि न शेकुः॥ ३॥ हे राजन् ! तेन अभिमन्युना रणे मुक्काः शनिवर्हणाः शत्रुनाशकाः शराःयाणाः शूरान क्षत्रि- यान् प्रेतराजनिवेशनं यमसदनं अनयन् ॥४॥समरे क्रुद्धः सौभद्रः ज्वलिताशीचिपोपमान् यमदण्डोपमान् घोरान् सायकान् चाणान् प्रेषयामास ॥५॥ म फाल्गनिः फाल्गुनस्य अर्जुनस्य पुत्रः ·तूर्ण सायर सस्थान रथिनः, ससादिनी हयान् सगजान गजारो- हान् च दारयामास ॥ ६॥ तस्य तनाइकर्म संरये युद्ध कुर्वतः हा महीभृतो राजानः फाल्गनि अभिमन्यु पुजयांचक्रिरे ने मश- सुश्च ॥७॥ हे भारत ! सौभद्रः शानि अनौकानि सर्धतो दिश दापयामास, मारतः तुलराशीन् आकाशे च ॥ ८॥ हे भारत! तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि, पंके कर्दमे माना प्रिपा गजा प, त्रातार नायगच्छन्त न लब्धवन्तः ॥९॥ हे नरोत्तम! ताव. कानि सर्वसैन्यानि विद्राव्य, हे राजन् ! घिधूमोऽग्निरिय ज्वलन् अभिमन्युः स्थितः॥१०॥ हे राजन् । पनं अरिघातिनं अभिमन्यु तापफा धीरान विपेहुः । कालचोदिताः कालमेरिताः पतंगा यात् भदी पावकम् ॥११॥ पांडवानां महारथाः महेप्यासा अभि- मन्युः सर्वशत्रुभ्यः प्रहरन सघजो वासय इंद्र व अदृश्यंत ॥१२॥ हे राजन् ! अस्य हेमपृष्ठं धनुः दिशः विचरत् ददृशे । यथा तोयदेषु मेधेषु शतदा विद्युत् राजमाना ॥ १३॥ हे राजन् ! निशिता पीता शराः संयुगे युद्ध निधरति स्म । फुलद्रमात् धनात् भ्रम- राणां यजा च ॥१४॥ तथैध तस्य महात्मनः सौभद्रस्य चर: काञ्चनीयेन रथेन अन्तरं जना न ददृशुः ॥ १५ ॥ पं. द्रौणि अभ्वत्थामान, सहयलं बहरलेन सहित सैन्धवं सिंधुराजानं मोरपिन्या महेष्वासो महाधनुर्धारी लघु सुष्टु च व्यचरत् ।।१६५ हे भारत ! अस्प तब वाहिनी दहतः धनु मंडलीकृतं सूर्यमंडल- संकाशं एव पश्याम ॥ १७॥ शूराः क्षत्रिया तं तरस्चिनं प्रतपन्तं धुवा. तस्य फर्मभिः इम लोक मृलोक दिपाल्गुन मेनिरे ॥१८॥ हे महाराज ! सा भारती महाचमः तेन अदिता । मदयशा योपि. दिय नत्र तय व्यधमत् ॥ १९ ॥ महासैन्यं दायित्या, महारथान् कंपपिया, सुहदा नदशामास, पासप टी मयं जित्वा इव ॥२०॥ सेन संयुगे विद्वान्यमाणानि तव सैन्यानि पर्जन्यमिनदीप घोर . -

·(३७)
आश्विनं च ॥२१॥ हे भारत ! मारुतोद्धतवेगस्य सागरस्थ
पर्वणि इथ, तव सैन्यस्य तं घोरं निनदं श्रुत्वा हे राजन् ! तदा
दुर्योधनः आर्यशगि अलंयुपं राक्षसमभापत ।। २२ ॥
समासाः।
१ तुरगोत्तमः = तुरगेपु उत्तमः ।
२ दुर्योधनवलं = दुर्योधनस्य चलम् ।
३ शरवर्ष - शराणां वर्षम् ।
४ सेनासागरः = सेना पय सागरः।
५प्रेतराजनिवेशनम् = प्रेतानां राजा । तस्य निषेशनम् ।
६ यमदण्डोपमः = यमस्य दण्डः । तस्य उपमा यस्य ।
७ विधूमः = विगतः धूमः यस्मात् ।
८ फुलद्रम - फुल्ला मा यस्मिन् ।
९ मारुतोद्धतवेगः = मारतेन उद्धतः वेगः यस्य ।
तुरगा - घोडा
अम्बुदः - मेघ
तूलः =
तोयदः
"
प्रेतराजः = यम
कापूस
पंका = चिखल
द्विपः = हत्ती
कांचनं = सुवर्ण, सोने
योपित् = स्त्री
गाहमान:-
प्रवेश करणारा
वादिनी सेना
-

·पाठ ९ औषधि वैदिक शब्दांची एक विशिष्ट पद्धति या पाठांत सांगावयाची आहे. कित्येक शब्दांचे प्रथमाक्षरच लुप्त होत असते. औषधि किंवा ओषधि हा शब्द मुळात " दोपधि" असा आहे. यांतील पहिल्या 'द'काराचा लोप होऊन दोषधिचा ओपधि असा शब्द धनतो. याचा अर्थ दोप+धिन्दोष धुवून काढणारी असा होतो. शरिरांत जितके दोष, रोगपीजे किंवा आयुष्य क्षीण करणारी कारणे असतात, त्या सीनां वनस्पति धुवुन स्वच्छ करते; लणून वनस्पतीला वस्तुतः "दोप+धि" लाटले पाहिजे. परंतु तिला मणतात मात्र ओपधि, आता याविषयींचे काही मंत्र पहा:-- या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्नियुग पुरा । मने नु वनणामहं शतं धामानि सप्त च ॥४॥ यज०१२-७५ (या ओपी) ज्या औषधी (देवेभ्यः) ठेवांच्या (वियुग पुरा पूर्वाः जाताः) पूर्वी तीन यगे उत्पन्न झाल्या होत्या, त्या (अम्रणां) भरणपोषण करणान्या औषधांची (शतं सप्त च धामानि) शंभरघ सात स्थाने आहेत असे मी(मने नु)मानतो. सतं यो अन्य धामानि सदनमत घो राहः । अधा शतकारयो यूयमिग में अगदं रत ॥७६ ॥ (अम्म) रक्षक औषधि ! (पः शतं धामानि) तुमचों शंभर स्थाने आहेत. ( उतघाडूः सहन) घनुमचे अंकुर हजारोआहेत.

·(अधा) त्याचप्रमाणे (यूयं शतकत्वः) तुह्मी शंभर कर्मे करणारी चनून (इमं मे अगदं कृत) या माझ्या रोग्याला निरोगी फरा ओपधी प्रतिमादध्वं पुष्पयतीः प्रसूवरीः। अश्वा इच सजित्वरीरुिधः पारयिष्णवः ॥ ७ ॥ (पुष्पवतीः) फुले असणाऱ्या (प्रसूवरी:) सख देणाऱ्या औषधि (पीरधः) वनस्पति (पारयिष्णवः) रोगांच्या पलीकडे पोचविणान्या आहेत; या (अश्वा इवसजिावरीः) घोड्यांप्रमाणे वेगवान् अर्थात् आपले कार्य करण्यास पूर्णपणे समर्थ आहेत. यांपासून (प्रतिमोदध्वम् ) आनंदित व्हा ! ओपधीरिति मातरस्तहो देवीरुपब्रुवे । सनेयमश्वं गांवास आत्मानं तव पुरुषः ॥७८ ॥ औषधि (मातरः ) माता आहेत. हे (देवीः ) दिव्य सोप- धीनों ! तसेंच हे पुरुषा! (तत् यः उपवे) मी तुलाला असे सांगतो की (अवं, गो, वासः, आत्मानं ) घोडा, गाय, वस्त्र व माझा आत्मा यांनां (सनेयं) निरोगी होऊन मी प्राप्त करता.

·(४०) (अहं यत् इमाः ओषधी) मी जर या औषधि (धाजयन् हस्ते समादधे)यल बाढयून हातांत पकडाया, नर (यथा पुराजीवगृभः) पूरेपासूनच रोगाने पकडलेला प्राणी ज्याप्रमाणे नाश पावतो त्याचप्रमाणे (यश्मस्य आत्मा नश्पति) माझ्या रोगाचें घीजही नष्ट होतं. पस्योषधी प्रसपथागमड्ग परप्पयः । ततो यक्ष्म विवाधस्व उग्रो मध्यमशीरिय ॥ ८६ ॥ हे औषधीनों । (उप्र) क्षत्रिय (मध्यमशीः इव) मधली मधली मर्मस्थाने ज्याप्रमाणे कापून काढतो, त्याप्रमाणे (यस्य अंग अंग पः पर) ज्याच्या अंगांच्या प्रत्येक भागांत जोडीजोडीने तही (प्रसपंथ) प्रवेश परत (ततः यक्ष्म पि याधस्व ) त्या त्या ठिकाणी तभी रोगांनां प्रतिबंध करा! याः फलिनीर्या अफला याश्च पुष्पिणीः । बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चायंसः ।। ८९ ॥ (याः फलिनी:) ज्या फले यणाच्या, (या अफलाः) क्या फलें न येणा-या (याच पुपिणीः) ज्या फुले येणान्या औषधि माहेत, (ता. वृहस्पतिमस्ताः) त्यांची पात्या मनुप्पाकडून योजना झाल्यावर (ना मंहसः मुञ्चतु ) आमचा पापरूपी रोगा- पासून त्या बचाय करोत. या ओषधीः सोमराशोधहीः शतविचक्षणा। तासामसि त्यमुत्तमारं कामाय शहद ॥ ९२ ।। (सोम-राक्षी)ज्या औषधींचा राजा सोम आहे (पहीः शतपिचक्षणाः) पुष्कळ शेकडो प्रकारच्या शुभ गुणांनी युक्त आहेत (तासांत्वं उत्तमा असि) त्यामध्ये तूं उत्तम आहेस (कामाय अ)घ इच्छित कार्याला पर्याप्त ह) हृदयाला आनंददायक आहेस. .

·(४१) या ओपधीः सोमराशीविष्टिता पृथिवीमन । बृहस्पतिप्रसूता अस्य संधत वीर्यम् ।। ९३ ।। ज्या सोमराजाच्या राज्यामध्ये राहणा-या औषधि पृथ्वीयर (अनु-वि-स्थिताः) येऊन राहिल्या आहेत, त्यांची (बृहस्पति- प्रसूताः) विद्वानाकडून योजना झाल्यावर त्या (अस्यै वीर्य संधत्त) याच्याकरतां वीर्य धारण करोत. ओपधयः समवदन्त सोमेन सह राक्षा। यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ॥ ९६ ॥ ब्राह्मण ज्यास आह्मांला देतो (तं) त्याला, हे राजन् ! (पा- रयामसि) आली पार घेऊन जातो, असें सोमराजाबरोबर औषधि योलतात. नाशयित्री बलासस्यार्शस उपचितामसि । अथो शतस्य यक्ष्मणां पाकारोरसि नाशनी ॥९७ ॥ (वलासस्य) कफ, (अर्शसः) मूळव्याधि, (उपचितां) सूज आदींचा (नाशयित्री असि)तूं नाश करणारी आहेस. (अयो) व (यक्ष्मणां शतस्य) रोगांच्या शेकडो भेदांचा तसेंच (पाकारो) पम्व होऊन उत्पन्न होणाऱ्या रोगांचा (नाशनी असि)माशकी तूं आहेस. याप्रमाणे घाचकांनी औषधि-प्रकरणाचा अभ्यास करावा.

·(४३) न किंचिवमन्यन्ते नराः पण्डितबुद्धयः ।। २६ ।। निश्चित्य या प्रकमते नान्तर्यसति कर्मणः। अवंध्यकालो चश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ २७ ॥ आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ॥ हितं न चाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ।। २८॥ न दृष्यत्यात्मसंमाने नावमानेन तुप्यते । गांगो हूद इवाऽक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ।। २९ ।। तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगश. सर्वकर्मणाम् । उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ ३० ॥ श्रुतं प्रशानुगं यस्य प्रशा चैव भूतानगा। असंभिकार्यमर्यादः पण्डितारयां लभेत सः॥३१॥ अधृतश्च समुन्नधो दरिद्रश्च महामनाः । अर्थाश्चाकर्मणा प्रेप्समढ इत्युच्यते बुधै ॥ ३२ ॥ स्वमर्थ यः परित्यज्य परार्थमनतिष्ठति । मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥३३ ।। अकामान्कामयति यः कामयानान्परित्यजेत् । बलवन्तं च यो देटि तमातुर्मूढचेतसम् ॥ ३४ ॥ अमिनं कुरुते मित्रं मित्रं देष्टि हिनस्ति च । फर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मुढचंतसम् ॥ ३५ ॥ संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते । चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मुढो भरतर्षभ ॥ ३६ ॥ श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति देवतानि न चार्चति । सुन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ।। ३७॥ अनाहूतः प्रविशति अपृष्टी बहु भापते । ।

·पृथिवी ) ती आमची मातृभूमि आमच्या (भूतस्य भव्यस्य पत्ती) भूत-भविष्य-वर्तमानाची पालनकी आहे ती (नऊ लोकं कृणोतु ) आह्मांकरतां विस्तृत स्थान फगे! अर्थात् आह्माला विस्तृत स्थान देयो। [२] असंयाधं मध्यनो मानवानां यस्या उद्वतःप्रयतः समं पटु । नानाथीर्या ओषधी विमर्ति पृथिवीनाप्रथनांराध्यता नः | (यस्याः मानधानां मध्यवः) ज्या मातृभूमीतील-मनुष्यांच्या मायें (उद्घता, प्रपतः, समं बहु असंबा) उच्चता, नीचता प समता याविषयी अत्यन्त निस्ता आहे प (या नानापार्या औषधीः विमति )जी नाना प्रकारच्या धीयोनों युक असलेल्या औषधी धारणपोषण करते, ती (नापृथियो) आमची मातृ- भूमि (नः प्रथतां राध्यतां ) आमच्या कीतीचे साधन करो. अर्थात् या मातृभूमीच्यामुळे आमची प्रसिसि होयो ! यस्याधतन्नः प्रदिशः पृधिन्या यस्याम कृष्टयः संपभ्युः। या यिति बहुधा प्राणदेजासा नो भूमिगौप्यप्याने दधातु ॥४॥ (पस्याः पृथिम्याः चतम्मा प्रदिशः ) ज्या मातृभूमीच्या धारी दिशांतून (पष्टयः) विविध शेती (यस्यां अन्नं संबभूवुः जिल्यामध्ये अन्न उत्पन्न करतात व त्यापासून (पा) जो भूमि (पजन् माणत् पाहुया पिभर्ति) हिंडणान्या घफिरणान्या प्राणि माना अनेक प्रकारांनी पुष्ट करते. (मानो भूमिः) ती आमd मातृभूमि आह्मांचा (गो, अपि अन्ने धातु) गाईमध्ये । समामध्यही धारण यरी.

·(४७) [४] यस्यां पूर्व पूर्वजना विचकिरे यस्यां देवा असुरानभ्यवर्तयन् । । गवामध्यानां चयसश्च विष्ठा भगं वर्चः पृथिवी नो दधातु ॥५॥ (यस्यां पूर्वं पूर्वजना विचक्रिरे) जिच्यामध्ये आमच्या प्राचीन आनी विविध पराक्रम केले होते. ( यस्यां देव असुरान अभ्यवर्तयन् ) ज्या मातृभूमीमध्ये देवांनी असरांचा पराभव केला होता, तसेंच जी (मों अश्वानां वयसः च विष्ठाः) गाई, घोडे जावळे आदि पक्षी यांना विशेष स्थान देते, ती (नः पृथिवी) आमची मातृभूमि आह्मांला ( भगं वर्षः दधातु) ऐश्वर्य व तेज देवो!

·ese%29999999999
अंक २०
ML
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक.
(संस्कृत भाषा शिकण्याचा सोपा उपाय)
भाग २० वा.
लेखक व प्रकाशक
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
स्वाध्याय-मंडल, आँध, (जि. सातारा)
द्वितीय आवृति
शके १८५२, सन १९३०

·(1) . शिक्षेचा दंडक आपल्या कपाठी न येता, अधर्माधरण फरणान्यांनाच तो भोगावयास लागावा व ईश्वरी कृपेची संततधार आपणांवर वर्पत रहावी. २ नमस्ते अस्तु विद्युते नमस्ते स्तनयित्नये। नमस्ते भगवन्नस्तु यतः स्वः समीहसे॥ यजु० ३६। २१ हे ईश्वरा! (विद्युते ते नमः अस्तु ) विशेष तेजररूपी अशा नुला नमस्कार असो. (स्तनयिरनवे ते नमः) मोठा शव फरणाच्या तुला माग नमस्कार असो.६ (भगवन् ) ऐश्वर्यसंपन्न ईश्वरा ! (यतः ) ज्या स्थाना• पासून तूं (स्वः) आपल्या निजानंदांत निगान राहुन ( सं ईहसे)विविध चेटा अथवा प्रेरणा करतोस प्या स्थानी (ते नमः अस्तु) तुला नमस्कार असो. ईश्वर अत्यंत तेजस्वी, परम ऐश्वयाने युक्त, शब्दांचा प्रवर्तक तसाच अखड आनंदमय आहे. म्हणून त्याला नगरकार करणे योग्य आहे. त्याची पूजा करणे, ससेच त्याची भक्ति करणेही आवश्यक आहे. यतः यतः यतो यत्तः समीहसे ततो नो अभयं कुरु । शं नः कुरु प्रजाभ्योऽभयं नः पशुभ्यः ॥ यजु०३६।२२ हे ईश्वरा! ( :) ज्या ज्या स्थानापासून तूं (सं इंहले) प्रेरणा करतोस (ततः) त्या त्या स्थानापासून (नः अभय कुर) थाम्ही सर्वांना अभयदान दे. (नः प्रजाभ्य.) आमच्या संततीला (शं अभयं) यस्याणकारक असं अभय (क) दे आणि (न. पशुभ्यः) आमच्या सर्व पशुंनाही तुझे (अभय कुरु) अभयदान असू दे ईश्वर आम्ही सर्वांना अभय देवो, भामची संसति आणि आमचे पशू यांना तो भयरहित करो, अर्थात् आम्हा सर्वांचे तो पूर्ण कल्याण बरो. तो सर्व प्रकारे समां, पल्याण परीत हो असतो. परंतु येथे जी प्रार्थना आहे ·तशा प्रकारची प्रार्थना मनुष्याने करावी, व त्यापासून उत्पन्न होनाऱ्या निर्भयवृत्तीस सदा रममाण व्हावे. नमः सायं नमः प्रातर्नमोरान्यानमोदिया। भवाय च शर्वाय चोभाभ्यामकरं नमः॥ अथर्ववेद ११।२।२६ . (भवाय) सवांना उत्पन्न करणारा आणि (शराब) पनि दुः नाहीसे करणारा जो ईश्वर त्याला सायंकाळी, प्रात:कार्य, रावीचा दटों व दिवसा (नमः अकरम) मी नमस्कार करतो. दिवसांतून सकाळी, दुपारों, सायंत्राटी व रात्री निवग्याचा बेटों ईश्वराची स्तुति, प्रार्थना आणि उपासना मदीने आणि प्रेमाने करावी. ५ ता अस्य नमसा सहा सपर्यन्ति प्रचेतसः। प्रतान्यस्य सश्चिरे पुरणि पूर्वविवये वस्वीरनु स्वराज्यम् । ऋग्वेदार (स्वराज्यं अनुवस्वाः) स्वराज्य माहिरा अनुकूल असा टद्योग करणार (ताः प्रचेतसा) ते ज्ञानी लोक (अन्य पहः) पा गरी दाची (नमसा सपन्ति ) नमस्काराने पूजा करवाट. तसेंच (अन्य पुगि यता) या विविध नियमांचे (सविरे) पारन मनाचा काय त्यांनासून (पूर्व- चित्तये) अपूर्व लाभाची प्राप्ति होते. स्वताचा उत्कर्ष इच्छिगाया मर्द लोकांनी परमेश्वरी नदी, परमेश्वराच्या महान् कृत्यांचं आणि त्याच्या असर यमाने चिंतन करावे आणि मीने त्याची पूजा करावी. मने करण्याने त्यांना अपूर्व लाम होतील, ·यदिन्द्र ग्रहणस्पतेऽपि मृषा चरामसि । प्रचेता न अगिरसो दुरितात्पात्यहसः ॥ अथर्ववेद हटा हे (इन्द्र)प्रभो ! हे (ब्रह्मणस्पते)ज्ञानाच्या स्वामी ! (यत्)जर (अपि मृषा चरामसि ) आम्हाकडून असत्य आचरण घटले असेर तर (दुरिताद अहसः) त्या सर्व पापापासून (आपिरस प्रचेता ) विशेष ज्ञानी व विद्वान् (न पानु) आम रक्षण करो या जगाचा प्रभु एकच आहे व तो सर्पज्ञ आहे, तो सवाहून श्रेष्ठ आहे कोणीही मनुष्य परमेश्वराला न सम देता कोणतेही पाप करूशक्त नाही. म्हणून ईश्वराधी भक्ति करावा व श्रद्धायुक्त होऊन त्याची प्रार्थना करावी की, "हे परमेश्वरा, आमच्या हातून वाईट कृत्य कधीही न घर व पापापासून आमचा बचाव होइल अशा प्रकारची प्रेरणात् आम्हा सर्वांना करावीस" सूचना. याप्रमाणे मत्रांतील शब्दाचा अर्थ पहावा आणि शब्दार्थाचे मनन करून मैत्रातील भाषार्थ समजून घेण्याचा प्रयान करावा अगदी लहान मन्त्रातून ही गभीर भावार्थ निघू शकतो, कारण भावार्थात प्रत्येक शब्दाच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाबरोबरच त्यांतील तात्पर्यही घ्यावयान असते या पद्धतीने अभ्यास करणा-यांना फारच फायदा होतो ·पाठ २ रा. वैदिक स्वर. उदात्तश्चानदात्तश्व स्वरितश्च स्वरास्त्रयः। हस्थो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचि ॥ शिक्षा.११. उदात्त, अनुदात्त ध स्वरित असे तीन प्रकारचे स्वर आहेत व उच्चार- प्यास लागणान्या लघु अथवा दीर्घ कालाममाणे -हस्व, दीर्घ व प्लुत असे. ही स्वरांचे तीन भेद होतात. यांपैकी उदात्त, अनुदात्त, ध स्वरित हे स्वराच्या खाली वर आघाताने व्यक्त होतात व हस्व, दीर्घ आणि प्लुत यांना स्वरोधारास लागणारा अल्प व दीर्घ काल कारणीभूत होतो. प्हस्व स्वर--- अ, इ, उ, ऋ,ल. दीर्घ स्वर- आ, ई, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ. हस्व स्वराचा काळ एक मात्रा, दीर्घ स्वराचा काळ दोन माना आणि प्लुत स्वराचा काळ तीन मात्रा आहे. हस्व स्वर दुप्पर लोय उच्चारला असता तो दीर्घ स्वर बनतो. व दीर्घ स्वर अधिक दीर्घ उच्चारण्यानं प्लुत स्बर बनतो. उदाहरणार्थ:- हस्व-है राम । दीर्घ -हे रामा २5-5-| प्लुत - हे रामा ३5-5-5-1 अकार दुपट लांब केला को दीर्घ यनतो व तिप्पट लांब केला की प्लुन नियम इतर स्वरांना हि लागू आहे. म्हस्व स्वरांना गुरुव प्राप्त करून देणारी अन्य कारणे आहेत ती पुडाल प्रमाणे:- बनतो. हाच ·(८) हस्त्र स्वर मनुस्मारयुक्त असल्यास तो गुरु समजला जातो. जस-राम, यांतील अन्त्य अकार हा गुरु आहे. २ विसर्गयुक्त म्हस्व स्थर असेल सर तो ही गुरु समजला जातो. जर्म, 'राम. यांत विसर्गाच्या पूर्वी असलेला अकार गुरु आहे. ३ संयुक्त भक्षारया पूर्वीचा म्हस्व स्वरदी अथवा गुर मानतात. जसे 'इन्द्र " शब्दातील "न्द्र" हे जोडाक्षर पुढे आल्याने मागील ६कार गुरु मानतात ४ या नियमास अपवाद आणि ह मा संयुक्त अक्षरापूर्वी येणारा हस्व स्वर विक्रूपाने गुरु समजला जाली. अर्थात् जरूरीप्रमाणे तो हस्थ अथवा दीर्घ समजता येतो. ५ पद्यरचनेत धरणारया शेवटचा स्वर इस्व असला तरी तो दोध स्वराप्रमाणे समजतात. याप्रमाणे परिस्थितिप्रमाणे स्व श्वर गुर समजला जातो. सहस्व स्वराची एक मात्रा, दीर्घ श्वराच्या दोन आणि प्लुन स्वराच्या तीन मासा असतात. यंदोमद रचना करावयाच्या वेळी या साया मोजाव्या लागतात. दुसन्यांना हाक मारण्याच्या वेळी बहुधा प्लुत स्वर उधारला जातो, अमे, "रामा ३...!"व्हस्व आणि दीर्घ स्वराचा उच्चार आपण शब्द उच्चारताना सर्वत्र करतो, कस्य, दीर्घ अश्रया प्लुत स्वरोधारण हे स्वर उच्चारताना आपण जो थोडा अधया दीर्घ काळ घेतो, त्यावर अवलंबून असते हैं यावरून लक्षात येईलच. यापूर्वी असे सांगितले आहे की, स्वराच्या उच्च, नीच किंवा संयुक्त आघातामुळे स्वराचे उदात्त, भनुरात आणि स्थरित असे सीन भेद होतात; अधांत है पर आधाताचे आहेत. वैदिक भाषा सध्या प्रचलित नसल्याने गा आपातांच्या स्वरूपाची दरोया करपना आपणांस करता येत नाही, तथापि बहुतेक सर्व भाषत न्यूनाधिक प्रमाणाने हे आपात पहावयास - ·सापडतात इग्रजी भाषेत काही विशेष स्वरावर (नाब) जोर देतात व काहीचर देत नाहीत मराठी भाषेचे ही तसंच आहे जसे, ही गोष्ट अशीच आहे' यात 'शी' अक्षरावर जोर भाहे.हे आघात निरनिराळ्या भापत निरनि- राळ्या तव्हेने देतात एवढंच ! परतु आपात दिरे जातात यात शका नाहीं वेदमन्त्रात हे आघात अथवा दाब अक्षराच्या खाली पदवी व अक्षरावर उभी रेघ मारून दाखविले जातात तशीच अन्य पुष्कळ चिन्हे आहेत. ती खाली दिलेल्या वाजसनेथि सहितामगावरून दिसून येतील पुविवस्त्थोवैष्ण्ण्णुट्योसवितुर्व प्रमुवऽउत्त्पुना मच्छिद्रेणपवित्रणमय॑स्यररिम्मभि: ॥ देवी रापोऽअग्ग्रेगुवोऽअग्ग्रेएवोग्यऽइममययजन्नय ताग्नेयुज्ञपतिमुधातुय्यज्ञपतिन्देवयुवम् ॥ १२ ॥ यावरून स्वरोचार करण्याची क्तिी चिन्हें या मरात आहेत ते दिसून येईल ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद व अथववेद याच्या मनाच्या उच्चाराची चिन्हें भिन्नभिन्न आहेत, परतु येथे आपणास त्या सर्वांचा विचार करण्याचे कारण नाही, फक्त आपणांस उदास, अनुदात्त व स्वरित एपक्ष्याचाच विचार कर्तव्य आहे. ही स्वरचिन्हें महत्वाची आहेत व इतर चिन्हें गोण आहेत या वेदिक स्वराचा उच्चार भिन्नभिन्न रीसीने होतो, अर्थातच उदात, अनुदास आणि स्वरित स्पर भिन्नभिन रीतीने उच्चारले जातात या स्वरो. च्चारणात जर अशुद्धपणा आरा तर अर्थाचा अन, ही घडून येतो. म्हणून वेदोच्चार करण्यासाठी या स्वराचे अचूक ज्ञान होणे फारच अवश्य आहे अमिर्मीळे पुरोहित यज्ञस्य देवमृत्तिनम् । होतारं रत्नघामम् ।। म. १२११ .

·(१०) या मंग्रांत कांही अक्षरांच्या खाली, तर काही अक्षरांच्या दोक्यावर रेषा आहेत व किरयेक अक्षरें पारहित आहेत. ही स्वरचिन्हें अशी को येतात व त्यांचा या अक्षरांशी काय संबंध असतो तं भातां पहावयाचें माहे. यासंबंधी पुढील ४ध्या पाटांत जे सांगितले आहे त्याचा लक्षपूर्वक मभ्यास केल्यास या विषयासंबंधी अवश्य तें ज्ञान मिळण्यास अडचण पडणार नाही म्हणून वाचकांनी या स्परबोधक पायाचें अध्ययन मननपूर्वक करून त्यापासून फायदा करून घ्यावा. पाठ ३रा. या पाठांत वाचकांनी खाली दिलेल्या मंत्राचे अध्ययन करा- १ पाहि नो अग्ने रक्षसः पाहि धुतरराष्णः। पाहि रीयत उत चा जिघांसतो वृहद्भानो ययिष्टय । ३.१३६.१५ है (यहप्त-भानो) विशेष तेजस्वी ! हे (पविष्टय) परवान् (अग्ने) प्रकारच्या देवा, ईशरा! (न.) आम्हा सर्वांचे ( रक्षसः) राक्षसांपासून (पाहि) रक्षण फर, (भूर्तेः प्राणः) धूर्त स्वार्थी लोकांपासून (पाहि) रक्षण कर. (जिघांसत.) ठार करण्याची इछा करणाऱ्या (उत चा ससेंच (शेषतः) विनाश करणाऱ्या रापासून (पाहि) आम्हा सर्वांचे रक्षण कर. है ईधरा ! हूं आम्हां सांधा यचाव पूर, राक्षस, दुष्ट, धूर्त, स्वार्थी इत्यादि लोकांपासून कर, सपोइन प्रश्ल, साना तेज देणारा घ सर्वाना प्रेरणा करणारा आहेस, म्हणून आम्ही सर्वाना स्वतचे रक्षण करण्यास समय दनद आणि आम्हारा तेजस्वी य यशस्थी कर. -- ·(२) विजानीहार्यान्ये व दस्यवो वहिप्मते रन्धया शासनतान् । शाकी भव यजमानस्य चोदिता विश्वेत्ता ते सधमादेषु चाकन। मा०॥५१॥८ हे ईश्वरा ! (आर्यान् विजानीहि) आयांना अर्थात् सत्यधर्मीयांना जाण आणि (ये च दस्यवः) जे चौर, घातक अथवा हिंसक आहेत, अशांनाही जाण. (बर्हिप्मते) यज्ञ म्हणजे सकर्म करणा-यासाठी (अ-प्रतान्) नियम न पाळणा-या लोकांना (शासत् रंधय ) शासन करून हूँ शिक्षा कर.. की भव) समर्थ आहेस. तसेंच तूं ( यजमानस्य चोदिता) सत्कर्म करणान्या पुरुषाला प्रेरणा करणारा आहेस. (ते) तुझी ( ता विश्वा) ती ती सर्व कम मी (सधमादेषु) आनंद प्राप्ति हाच कोणी पुरुषार्थ तो साधण्या साठी सहाय्यक व्हावी म्हणून (इत् चाकन) खरोखर इच्छितों, हे ईश्वरा ! आम्हां सर्वात जे सरे धर्मास्मे, तसेंच जे दुराचारी, अधार्मिक व नियमाविरुद्ध आचरण करणारे आहेत त्या सर्वाना हूं पहा. जे सजन आहेत त्यांचे रक्षण कर व दुर्जन आहेत त्यांच दंढन कर. तूंच हैं सर्व कर्म करण्यास समर्थ आहेस. तूंच साना पुरुषार्थ करण्याची प्रेरणा देणारा आहेस आणि तुझी कृतिच आह्मां सवांचा आनंद वाढविण्याच्या कामी सहाय्यकारी होत असते म्हणून आम्ही सर्व ई अशी प्रार्थना करता. अशा प्रकारचे मंत्र मनुष्यांना धर्माचे नियम घालून देण्याचे कार्य करीत भासतात, म्हणून त्यापासून जो बोध घेणे योग्य आहे, तो खाली दिला आहे. (१) प्रथम सजन कोण व दुर्जन कोण याचा विचार कराया, (२) त्यांमध्ये पुरषार्थी कोण व नियमभंग करणारे कोण हे ठरवावें. (३)नंतर सजनांचे रक्षण करून दुर्जनांना शिक्षा करावी. (४) आपलें सामर्थ्य बाढयायें. (५)सत्कृत्य करणारे पुरपार्थी असतील त्यांना सहाय्य करावे. (६) या प्रकारे वर्तन करून इहलोकची उमति प्राप्त करून घ्यावी.

·(१२) या प्रकारचा भयं निघणारे या मनाचे भाग पुढारप्रमाणे भाहेत. '(१)आर्यान् पिजानीहि येचदस्यधा, (२.३) वहिप्मते शासत्, अनतान रन्धया (४) शाकी भव, (५) यजमानस्य चोदिता, (६) ते ता विभ्वा सधमादेषु चाक्न ।" वाचाशनी याप्रमाणे मनातून आपल्या भाचरणासाठी बोध प्राप्त करून ज्यादा वेदातील मनापासून मानी व्यवहारासरी बोध अशा प्रकार मनुष्यास करून घेता येतो पधैर्दुशंसा अप ढ्यो जहि दूर था ये अन्ति या के चिदधिणा । अथा यमाय गृणवे सुगं अभ्यम्ने सरयेमा रियामा वयं तय॥ स.११९४१२ है ( अने) प्रकाश देणा-या ईश्वरा ! (वर्ष ) वध करण्यास साध. नाभूत अशा शस्त्रांनी (दु.साद ) दुष्ट (दूध.) दुद्धियुक्त रोकाना (अपजहि ) टार कर से (दूरे वा ये अन्ति वा) दूर आहेत अथवा जवळ आहेत, तसेंच (ये के च)जे कोणी ( अनिण) सर्वभक्षक स्वार्थी आहे त त्या भांना दड कर (अधा) नता ( गज्ञाय गृणते ) यज्ञ करणाऱ्या- या (मुग कृधि) मार्ग सुगम कर हे प्रभो ! तुझ्याशी (सर) असले- ख्या मन मुळे (वय मा रियाम) भामचा नाश न होवो हे ईश्वरा ! दुष्ट दुर्जनापैकी जवळ अथवा दूर असणा-या लोकाना मज पासून एकदम दूर कर स्वार्थी, जे निवळ आपल्या पोटाच्या पाठीमागेरा गणारे सानाही योग्य तो दर तसेंच यज्ञ म्हणजे सत्कर्म करणा याच्या उन्नतिचा मार्ग सोपा कर. हे प्रभो ' आम्ही तुजपाशी मित्रत्वाने दागहों पर भाम्दाला कधीही कर होणार नाहीत या मनातील व्यवहारोपयोगी बोध पुढीलप्रमाणे घेता येईर (१) दुधाच्या अपराधाना योग्य शिक्षा द्यावी, (२)स्वार्थी व स्वत च्या सुखो- पभोगात गुग असणान्यांना योग्य मार्गास रावावं, (३) समरस व ·(१४) तपाहमग्न अतिभिर्मित्रस्य व प्रशस्तिभिः। द्वेषोयुतो न दुरिता तुर्याम मत्यांनाम् ।। ऋग्वेद ५।९।६ पद:-तय। अहम् । अग्ने। ऊतिभिः। मित्रस्य । च।प्रशस्तिभिः। पा युतः । न दुरिता । तुर्याम । मानाम् । अन्वय-हे अग्ने ! मित्रस्य तव प्रशस्तिभिः अतिभिः द्वेषः। युतःन मानां दुरिता तुर्याम ॥ अर्थ-- है ( भने) प्रकाश देणा-या इंधरा ! (मिनस्य तव ) तूं जो मित्र या तुझ्या (प्रशम्मिभिः अतिभि.) प्रशंसनीय रक्षणानी सुरक्षित होऊन (पः युत: न ) द्वेषयुक्त लोकांसारग्वे अहित करणारे जे (मान) मनुष्यमाणी त्यांच्या (दुरिता तुम) दुए कृत्यापासून दूर राहून आम्ही सुरक्षित असावे. भावार्थ-ईशरा! तूं आमचा मित्र व उत्तम मंरक्षक आहेस. मुश्या अद्भुत संरक्षणाने युक्त असलेले आम्ही दुष्ट मनुष्यांच्या कृतींपासून भामचा रवत चा बचाय करूं, कारण जो तश्या रक्षणाच्या पायाखाली आला, स्याला भेवडावण्यास या जगांत कोण समर्थ आहे? अग्नि हा शब्द आग अशा अर्थी आहे, परंतु अप्नीला ही ज्याने निर्माण केला, त्या ईश्वराला ही वेदांत " भनि" असे नाव दिलेले आहे. "न" शब्द निपेधा धापरण्यात येतो, परंतु वेदांमध्ये तो सारखा) या अर्थी योजनात. याप्रमाणे याचकानी अर्थ रिहिण्याचा व मंग्रही पाट करण्याचा प्रयत्न करावा, म्हणजे त्यापासून त्यांस अत्यंत लाभ होतील. .

·पाठ४था वैदिक स्वर वेदनमातीर अक्षराच्या शिरोभागी अथवा साली उभ्या व आइच्या रेषा असतात त्याना स्वर म्हणतात हे स्वर उच्च व नीच उच्चाराचे घोतक आहेत या स्वराचे उदात्त, अनुदात्त आणि स्वरित असे तीन भेद असत्याचे पूर्वी सागितलेच आहे या रेपाना अनुसरून घर अथवा खाली आघात करून मनाक्षर उच्चारिली जातात व नसें करण जरूरही आहे, तसे न के तर कधी कधी अगदी विरद्ध अर्थही होत असतो. उदात्त स्वराला कोणतेही चिन्ह दिले नसल्याने स्वरचिन्हरहित अक्षरारा उदात्त समजायें अनुदात्त स्वराचे चिन्ह म्हणजे अपराखारौं असणारी आडवी रेप (-) होय, आणि स्वरित चिन्हाची खूण ही अक्षरा च्या डोक्यावर उभी असरेली रेपा (I) होय बहुधा प्रत्येक शदातर मक वा सोडून इतर सर्व स्पर भनुदात्त असतात अनुदात्तं पदमेकर्जम् । अशध्यायी ६।१११५८ "पदातील एक स्वर सोडून बाकीचे स्वर भनुदात्त असतात " उदात्ताचे उच्चारण उच्च, अनुदात्ताचे उच्चारण खालच्या भागावर सोर देऊन य स्परिताचे उच्चारण या दोन्हींच्या मयुक्त उच्चाराप्रमाणे असते. उच्चैरुदात्तः। नीचैरनुदात्तः। समाहारः स्वरितः॥ अष्टाध्यायी उदासाचे उच्चारण उच्च, अनुदानाचे नांच य स्वरिता उरचारण भिधित असते या बरीर विवरणावरून सर्व गोष्टींचें बरोबर स्पष्टीकरण होईलच असे नाही, म्हणून थो अधिक सुरोध विवरण करणे जरूर आहे. वाचकानों रक्षात ठेवावे की, चेन्नत्राचा टचार करताना स्वरचन्हारडे रथपुरविणे ·(१६) अत्यंत जर आहे; अशुद्ध स्वरोच्चाराने मंत्राचा अर्थ बदलतो. पासंबंधी व्याकरणांतील वचन पुढे दिले आहे.. मन्त्रोहीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह ॥ शिक्षा ४९ ॥ स्वर आणि वर्ण यांचे चुकीचे उच्चार करण्याने मंत्र हा आपला योग्य अर्थ प्रकट करू शकत नाही, तसंच--- व्याघ्री यथा हरेत्पुत्रान्दंयाभ्यां न च पीडयेत् । तद्वर्णाः प्रयोक्तव्याः॥ शिक्षा. "वाघीण भापत्या पिलांना आपल्या जबड्यांत धरून नेते, पण तिचे दोत जसे तिच्या पिलांना पीछा करूं शकत नाहीत त्याचप्रमाणे लपून अक्षरांचा उच्चार करावा." हे सर्व सांगण्याचे कारण इतकेंच की, प्रत्येकाने अक्षराचा उच्चार बरोबर रीतीने करावा. म्हणूनच वेदाचे योग्य गुरूपाशी मध्ययन करण आवश्यक असते. स्वराचा चुकीचा उस्चार करण्याने "इंदश" या शब्दाचा अगदी विरद्ध अर्थ कसा होतो, ही सोदाहरण शिक्षाग्रंथात दाखवून दिले आहे. या सर्व विचनावरून दिक भात स्वरांचे महम किती आहे, याचकांच्या लक्षात येईल. उदात्त, अनुदारा आणि स्परित सरांचा अथवा त्यांच्या चिन्हांचा सबंध केवळ स्वीच असतो, यांचा व्यंजनाशी पिटकुल संबंध नसतो, हे पाच- कांना माहीत भाहेच. प्रत्येक गावात एकाहून अधिक उदात्त स्वर मुळीच नसतो, हा सर्यमाधारण निपम परी सांगितला आहेच. सामासिक दांत काही टिगों एकाहून अधिक उदास सर येतात. या सर्व गोष्टी लक्ष्पांत धनन्याय शब्दाच नऊ भेद होतात, मी वाचकांच्या पक्ष्यांत येईल. मेदवारील प्रमाणे- t ·१ अंतोदास- ज्यामध्ये शेवटचा स्वर उदात असतो. जैसे "मि" २ आयोदात्त- ज्यामध्ये पहिला स्वर रंदात असती, असे “सोमः ३ उदात्त- केवळ उदात्त स्वराने युक्त असा शब्द, जसे "" ४ अनुदात्त- फक्त अनुदात्त स्वराने युक्त असा शब्द. जसें “व: ५नीच स्वरित- खालील स्वराने उचारला जाणारा स्वरित स्वराचा शब्द. जसें "चौर्य, ६ मध्योदात्त- ज्यामध्ये मध्य स्वर उदात्त असतो असा शब्द उसे " "हरिपो" ७ स्वरित- उदात्त व अनुरात्त या दोन्ही स्वरांच्या गुणधनांचा संयोग में होतो असा स्वरयुफ शब्द जसे "स्व" ८थुदात्त-स्पति दोन स्वर उदात्त असतात तो. जसें " बृहस्पति" ९ ज्युदात्त- ज्यामध्ये तीन स्वर उदात असतात तो. असें. "इन्द्रा- ·- २ नियम दुसरा शब्दांत एकच वर असेए मर तो उदार असतो. जमें-" गौः, ग्मा, क्षमा, भूः, ज्ञाः,, मु, घी:, भा, भाः, का, यः, मा, तन्, पद, ये," इत्यादि शब्द एका स्वगर्ने युक्त असल्याने त्या सर्व शब्दांतील स्थर उदात्त आहेत. पा नियमाला अपवाद म्हणजे भरमद् किंवा युष्मद् शब्दाची "मा, रवा, ते, मे, ना, या, " इत्यादि एक्स्वरयुक्त शब्द होत. त्यांत एच स्वर असून ते अनुदात्त आहेत. तसंच चित, हु,मील" इत्यादिजरी एकच स्वर असलेले शब्द माहेत तरी ते पर्व अनुदात्त आहेत. तसेच "स्व" इन्यादि एक्स्वरयुक्त शब्द स्वरितच आहेत. हे थोडेसे अपवाद वगळल्यास वरील नियम सर्व ठिकाणी लागू पचतात. आतापर्यंत आम्ही एक म्बर असलेल्या शब्दांचा विचार केला; भातो दोन अथवा अधिक स्वर अस- लेल्या शब्दांचा विचार करूं. यासाठी पूर्वीचे काही वैहिक शब्दसिद्धीचे नियम लक्ष्यात ठेवणं जरूर आहे- १निरक्तकार व काही व्याकरणकार असे मानतान की घेदांतील शब्द यौगिक आहेत अर्थात ते धातूंना प्रत्यय लागून पाले भाहेत. " नाम च धातुजमाह म्हणजे "माम धातूपासून बनलेले असते " उदाहरणार्थ अग्" धातूला "नि" प्रत्यय राग झाला माहे व वन्हि शब्द 'यह ' धातूला "नि" प्रत्यय लागून झारा आहे. याप्रमाणेच इतर बाद ही अन्य धातूना अन्य प्रत्यय लागून बनलेले असतात. यापरून असे अनुमान काढता येते की, धातू व प्रत्यय यांच्या स्वराच्या अनुमंधानाने पावदाचे स्वर निश्चित करता येतात, हा नियम सर्वसाधारण- पणे खरा असला तरी या नियमाला पुष्कळ अपवाद ही आहेत. भगवान् पाणिनी मुनीने धातुसंबधीच्या पाठीत धातूंचे स्वर दिले आहेत वव्याकरणांत प्रत्ययाई सही दिले आहेत. जर यातूंचे व प्रत्ययांच्या स्वराचे झान बरो- या रीतीने शाले, तर त्यापासून बनणान्या पदांचे स्वर सहज समजतीर; परतु याराही परेच अपवाद आहेत त्याया पुढे विचार कर " अधि शब्द

·पाठ ५वा
या पाठांत खालील मंत्रांचे अध्ययन करावं.
विशां कवि विश्पतिं शश्वतीनां नितोशनं वृषभं चर्षणीनाम् ।
प्रेतीपणिमिपयन्तं पायक राजन्तमग्नि यजतं ग्यीणाम।
ऋग्वेद. ६।३८
पद-विशां । कर्यि । विश्पनि । शश्वतीनां । निऽतोशनं । वप।
दर्पणीनां । प्रेति । इपणि । इपयन्त। पावक। राजन्तं ।
अग्नि । यजतं । रयीणाम् ।
अन्वय-शश्वतीनां विशां कवि विश्पतिं नितोशनं चर्षणीनां
वृपभं प्रेतीपणि इषयन्तं पावकं रयीणां यजतं राजन्तं
अग्नि (स्तमः)।

·माना हारनेऽचसे स्पर्धन्त रायो अर्यः। त्यन्तो दस्युमायवो मतैः सीक्षन्तो अयतम् ॥ ग्वेद ६९४३ पद-नाना। हिअग्ने। अबसे। स्पर्धन्ते।रायः। अर्यः । तूर्पन्तः । दस्युं । आययः । प्रतैः । सीक्षन्तः । अमतम् । अन्चय- अग्ने ! अयः नाना रायः अपसे स्पर्धन्ते, आयवः दस्युं तुर्वन्तः प्रतः अग्रतं सीक्षन्तः। अर्प-हे (m) सेनाध्या देवा ! (भर्यः) शची (नाना राया) नानाप्रकारची धनें (अपसे स्पर्धन्ते ) स्वताच्या रक्षणार्थ मोठी खटपट करीत असतात. (श्रायवः) मनुष्ये (दस्यं) शला (र्वन्तः) नष्ट करणारी आपल्या ( प्रतः) मताधरणांनी (अ-मतं) मत म्हणजे धर्म न पाळणान्या मनुष्याला (सीक्षन्त) पराभूत करतात व वैभवास पढतात. भावार्थ- हे ईश्वरा! शयूची नानाप्रकारची धन स्वत या रक्षणार्थ प्रयस करून राहिली आहेत, पण त्या सर्वाचा प्रयत्न भात निष्फळ आहे. कारण आमची मनुष्य शयूचा पराभव करून श्रापल्या शुद्ध धर्माचरणाने अभार्मिकांचा पराभव करतात. अर्थात् भाम्ही नियमपालन करणाऱ्या लोकांच्या समोर शत्रू उभा राहूच शकत नाही. है ईश्वरा, ही तुझी आम्हांवर मोठी कृपा आहे. सुधीरं रयिमामर जातवेदो विचर्षणे । जहि रक्षांसि सुक्रतो। ऋग्वेद ६।१६।२९ पद- सुधीरं । पि । था-भरा जातवेदः । वि-चर्पणे । जहि । रक्षांसि । सु-भालो।

·(२१) अन्यय-हे जातवेदः विचर्षणे! सुवीरं रयि आभर, हे सु-तो रक्षांसि जहि । अर्थ- ( जात-वेदः) सर्व जाणणान्या, है (विचर्षणे) सर्वसाक्षी ईश्वरा! ( सुवीरं रयि) उत्तम चौरांनों युक्त असें धन ( आ भर आम्हाला दे. हे (खुक्रतो) उत्तम कर्म करणान्या! (रक्षांसि जहि दुष्टांचा नाश कर. हे जानी सर्वसाक्षी ईश्वरा ! आम्हीला उत्तम वीरांनी युक्त अ धन दे. तसंच हे उत्तम कर्म करणाऱ्या ईश्वरा ! र कम करणान्या दुष्टांना दूर कर. या मंत्रांत 'सु-वीरं रयिं आभर " हा शब्दप्रयोग अत महलाचा आहे. धन असे पाहिजे की त्याबरोबर शौर्याची ही जोड असली पाहिजे, या संपत्तीला शीर्याची जोड असणार नाही ते धन सुरक्षित राहणे कठीण असत. हा मंत्र असे शिकवितो की प्रत्येकाने आपलेधन रक्षण करण्यासाठी मापल्या आंगी सामर्थ्य भाणले पाहिजे. अशक्त मनुष्यांचे धन कोणीही हिराकून नेण्याचा संभव असतो.

·(२२) अर्थ-(मु-प्रामा) उत्तम रक्षक, (म्यवान् ) आत्मिक शक्तीने युक्त, (सु-मुळीका) उत्तम गुस देणारा, (विश्व-वेदाः) सर्वत, (इन्द्रः) प्रभु, आपल्या (अयोभिः) संरक्षक शीसह आमचा सहायक (भवत) होवो. तो (देप: याधना) द्वेष करणान्यांना दूर करो, (अभयं कृणोतु) आम्हांला निर्भय करो. आम्ही (मुवीर्यस पतय स्याम ) उत्तम शौर्या, स्वामी व्हावे भावार्थ-परमेश्वर आमचे उत्तम रक्षण करणारा आहे, त्याच्या ठिकाणी विलक्षण भास्मिक पाटी आहे. तो सर्वाना सुख देणारा घ सर्वज्ञही आहे. आपल्या रक्षण करणान्या शक्तीनं तो आमचे रक्षण करो, द्वेषभाव नाहीमा करो व आम्हाला निर्भय करो. आम्ही त्याच्या कृपेने शाय, धये, वीर्य इत्यादि गुणाचे स्वामी बनावें. । तस्य धयं सुमतौ यशियस्यापि भने सौमनसे स्याम । स सुत्रामा स्वा इन्द्रो अस्मे आराच्चिद् द्वेपःसनुतर्युयोतु ॥ ऋग्वेद ६।४७।१३ पद-तस्य । वयं सुमती। यशियस्य । अपि। भने । सौमनसे। स्याम । सः। स-भामा । स्व-यान् । इन्द्रः। अस्मे । आरात् । चित् । द्वेपः। सनुत । युयोतु । अन्यय-तस्य यज्ञियस्य सुमतौ भद्रे सौमनसे च धयं स्याम । सः सुनामा स्ववान् इन्द्रः अस्मे आरात् चित् देषः सनुतः युयोतु । अर्थ-(तस्य यज्ञियस्य) या पूजनीय परमेश्वराच्या (सुमतौ भद्रे सौमनसे च) सुमनीच्या अथवा उत्तम मनाच्या आंत (वयं स्याम) आम्ही रहावे. अयोत् आम्ही असे आचरण ठेवायें की आमच्या विषयी त्याचे मन नेहमी प्रसन्न राहील. (सः) तो (म-ग्रामा) उत्तम रक्षक आणि (स्ववान् ) भारमशतीने युक्त असा (इन्द्र प्रभु आहे. तो (भस्में ·(२३) आरात् चित्) भामच्या जवळून अथवा दुरून (द्वेषः) द्वेष करणान्या शत्रूना (सनुतः) आंतल्या आंत (युयोतु ) नष्ट करो. भावार्थ- परमेश्वर परम पूज्य आहे. आम्ही असे आचरण करावे की, त्याचं मन आमच्याविषयी नेहमी प्रसर रहावे व त्याच्या दयेचा आनंद घाव आमच्यावर होत रहावा. तो प्रभू आमचा उत्तम रक्षक, अप्रतिम आत्मिक बलाने संपन्न व सर्वश्रेठ असा आहे. म्हणून आमची प्रार्थना आहे की आमच्या सर्व शबूंना त्याने पिटाळून लावावं. . सूचना. याप्रमाणे पद, अन्वय, अर्थ व भावार्थ स्वतः लावण्याचा प्रयत्न करावा, यत्न करूनही न समजेल तर तिन सहाय्य पदांचे व त्यांच्या अर्थाचे घ्यावे. याप्रमाणे स्वावलंबी बनल्यास वेदमंत्रांचा अर्थ करण्याच्या कामांत फारच लवकर प्रगती होईल. पाठ ६ वा. वैदिक स्वर. भगवान् पाणिनिमुनींनी आपल्या धातुपाठांत जवळ जवळ दोन हजार धानु दिले आहेत व त्यांचे दहा गण केलेले आहेत. या धातूंमध्ये कोणते धातु उदात्त व कोणते अनुदात्त हे सर्व त्यांनी दिलेले आहे. त्याचप्रमाणे शब्दसिद्धीचे उदात्त, अनुदाच अथवा स्वरित प्रत्यय कोशवे तही सांगितलं आहे.

·(२६) 'होतारम् " या पदांत 'हो' उदात्त आहे, 'सा' अनुदास आहे, परंतु तो उदात्तानतर आल्याने वरीलप्रमाणेच स्वरित झारानंतर '२'हा अनुदास आटे परतु तो अनुदात्तानतर आत्याने अनुदासतर झाला. ८"रत्न-धा-तमम्" या शब्दांत रत्न ही दोनही अक्षरे अनुदात्त आहेत. 'धा' उदार आहे या उदात्तानतर अनुदात्त 'त' भारयाने वर सागितलेल्या नियमाप्रमाणे तो स्वरित झारा व त्याच्या मतरचा 'म' मुळचा अनुदात्त असता अनुदापतर झाला. आतापर्यंत पदाच्या स्वराविषयी जे विवेचन केले ते वाचकानी चागले समजेपर्यंत वारवार मनन करावे, म्हणजे हा विषय त्यास चागला समजेर हा विषय पक्का होण्याकरिता स्वराच नियम खाली दिले आहेत. (१) स्थरोच्चाराला जो कमी अधिक काळ लागतो त्याप्र. माण स्वराचे "हस्य, दीर्घ आणि प्लत," असे तीन भेद होतात. (२) स्वराच्या आघाताप्रमाणे : 'उदात्त, अनुदात्त आणि स्वरित," अस तीन भेद होतात. उदात्ताचा आघात तोंडाच्या घरील भागांत, अनदात्ताचा खालील भागांत आणि स्थरिताचा दोनी मागांत होतो. (३) अनुदात्त स्वराचे चिन्ह अक्षराखाली रेघ मारून दर्श- वितात, उदात्तास चिन्ह नाही. स्वरिताचे चिन्ह अक्षरावर उभी रेपा मारून दर्शवितात. (४) प्रायः शब्दांत एक स्वर सोडून इतर सर्व स्वर अनुदात्त असतात (५)शब्दात एकव स्वर असेल तर तो प्रायः उदात्त असतो.

·(६) वेदांतील शब्द यौगिक आहेत. अर्थात् ते धातु आणि प्रत्यय लागून यनले आहेत. (७) धातूचे स्वर धातुपाठांत आणि प्रत्ययाचे स्वर व्याकर- णांत सांगितलेले आहेत. या दोहोंचा मेळ घालून शब्दाचा स्पर निश्चित करता येतो. (८)प्राय: पदाचा अन्त्य स्वर उदात्त असतो. (९) एका मागन एक स्वरित स्थर (अक्षरावर उभ्या रेषा असलेले) कधीही येत नाहीत. अनुदात्त चिन्हें मात्र एकामागून एक अशी एकापेक्षा अधिकही येऊ शकतात. (१०) उदात्तामागून उदात्त आल्यास अन्त्य स्वर उदात्त राहून मागील अनुदात्त धनतो. (११) सर्व क्रियापदें यहुधा अनुदात्त असतात, (१२) चरितानंतर अनुदात्त येईल तर त्या अनुदात्ताचे खालोल चिन्ह लिहित नाहींत. (१३) उदात्तानंतर अनुदात्त येईल तर तो स्वरित धनतो. आतांपर्यंत इतके नियम सांगितले आहेत. हे नियम उदाहरणां सहित दिले आहेत. तरी वाचकांनी मननपूर्वक अभ्यास केल्यास स्वरांसंबंधी सर्व गोष्टी त्यांना समजतील तरी याचें अध्ययन मनःपूर्वक केले जाईल अशी आशा आहे.

·(८)
पाठ ७
या पाठात खाली दिलेल्या मनाचे अध्ययन करा:-
पाहि नो अग्ने रक्षसो अजष्टात्पाहि धुतररस्पो अधायोः।
त्या युजा पृतनायू रभिप्याम् ।। ऋग्वेद ७।१।१३
पदच्छेदः- पाहि । नः। अग्ने । रक्षसः । अ-जुष्टात् । पाहि ।
धूतः । अररुपः । अघ-आयोः। या । युजा । पृतना.
यून् । अभि । स्याम् ।
अन्वय हे अग्ने ! अजुष्टात् रक्षसः नः पाहि । अररुपः धूर्ते.
अघायो. नःपाहि। त्या युजा पृतनायन् अमिप्याम् ।।
भर्थ--- है (अमे) तेजस्वी ईश्वरा ! (भजुष्टात्) हीन ( रक्षस )
क्षसांपासून (न पाहि ) आमचे सर्वांचं रक्षण कर (अरण भूर्ते )
अनुदार धून ( अघ-आयोः) अशा पापी लोकापासून आमचा (पाहि)
बचाव कर. (स्वा युजा ) सुइया साहचयांत असणारे आम्ही (पृतनायून)
सैन्य घेऊन पढाइ करणा-या शत्रूचा (अभिप्याम् ) पराभव करू
भावार्थ-हे ईश्वरा !दुए, दुर्जन, धूत, धोक्याज, पापी अशा रोकांपासून
भामचे रक्षण कर तुझी कृपा भामच्यावर राहीए सर आम्ही सर्व प्रकारच्या
शचा पराभव करू शक
(२)
यतन्द्र भयामहे ततो नो अभयं धि।
मघवधि तय तन्न गतिभिर्विद्विषो घि मृधो जहि ।।
ऋग्वेद ८१६१। १३
पा- यत । इन्द्र। भयामहे । ततःमः। अमर्य। रधि।
मधयन् । शन्धि । तय । तत् । नः। अतिभि.। घि।
द्विष । पि भूधः । जहि॥

·(२९)
अन्वय-हे इन्द्र ! यतः मयामह, ततः नः अभयं कृधि । हे
मघवन् ! शन्धि । तव ऊतिभिः नः द्विपः मृधः च वि
वि जहि॥
अर्थ- है (इन्द्र) प्रभो! (यतः भयामहे) जेथून आम्हांस भीति वाटते
(ततः) तेथून (नः) भाम्हांला ( अभयं कृधि ) निर्भय कर. हे (मघ.
धन्) धनसंपर प्रभो! तूं (शन्धि ) शकिमान आहेस, म्हणून (सब
'अतिभिः) तुझ्या रक्षण करण्याच्या शक्तीच्या सामर्याने (नः द्विपंः)
आमचे
शयु, तसंच आम्हांला (मृधः ) ठार करणारे जे लोक असतील
स्यांना (वि वि जहि ) पूर्ण पराभूत कर.
भावार्थ-हे परमेश्वरा ! आम्हांस निर्भय कर; कोठूनही आम्हांस भय
प्राप्त न होवो. तूं समर्थ रक्षणकर्ता आहेस म्हणून आम्ही तुझ्या कृपेने
सुरक्षित झाल्यास आम्हाला कोठूनही व कोणापासूनही भय नाही. कारण
तूं देखील आमच्या वाचा, द्वेषकत्यांचा नाश करशील आणि तुझ्या रक्षणा-
खाली सुरक्षित राहून नेहमी आम्ही विजयी होऊ.
(३)
त्यं नः पश्चादधरादुत्तरात्पुर इन्द्र नि पाहि विश्वतः।
आरे अस्मत्कृणुहि दैव्यं भयमारे हेतीरदेवीः ॥
ऋग्वेद ८६११६
पद-स्वं नः पश्चात् । अधरात् । उत्तरात् । पुरः।इन्द्र।
निपाहि । विश्वतः 1 आरे । अस्मत् । कृणुदि । दैव्यं ।
भयं । आरे । हेतोः । अदवीः ।
अन्वय-हे इन्द्र । त्वं पश्चात्, अधरात्, उत्तरात्, पुरःच
विश्वतः च नि पाहि । दैव्यं भयं अस्मत् आरे कृणुहि
अदेवीः हेतीः आरे॥
अर्थ- (इन्द्र) प्रभो! (ख) (पश्चात्, अधराद, टचराद)
मागून, पालन, वस्न (पुनः विश्वत: च) पुइन व सर्व वानी

·(निपाहि) आमचे रक्षण कर तसंच (दैव्य भय) दैधिक भयाला
( भस्मत आरे) आम्हा सांपासून दूर (कृणुहि ) कर तसय
(अदेवा हती ) राक्षसी शस्त्र हा आम्हा सर्वापासून (आरे) दूर
राहात
भाषाय- ह ईश्वरा तू आम्हा सवा सय बाजूनी रक्षण पर, सर्व
पाजूनी आम्हाला निर्भय बनय विद्युत्पात, अवपण इयादि देवा भापत्ति
आमच्यावर न कोसळात व अन्य विपत्ताहा आमच्यापासून दूर राहोत
यदिन्द्र ब्रह्मणस्पतेऽपि
मृपा
चरामसि।
प्रचता न आगिरसो दुरितात्पात्वहस ॥
अथर्च० ६१०-१२
पद-- यत् । इन्ट । ब्रह्मणस्पते । अपि । मृपा । चरामसि ।
प्रचता । न । आगिरस । दुरितात् पात । अहस ।
अ यय-हे इन्द्र ! ब्रह्मणस्पते । यत अपि मृपा चरामसि
दुरितात् अहस प्रचता आगिरस न पातु ।
अर्थ-६ प्रमा, हे ज्ञानपत । जर आम्ही खाटा व्यवहार केला असेर सर
त्या पापापासून ज्ञानी अगरसारक देव आमचे रक्षण करो
त्व विश्वस्य मेधिर दियश्च ग्मश्च राजसि ।
स यामनि प्रति थुधि। ऋग्वेद १२५/२०
पद-त्व । विश्वस्य । मेधिर । दिव । च । ग्म । च।
राजसि । स। यामनि । प्रति । श्रुधि ।।
अन्धय-हे मेधिर स्य विश्वस्य दिव म च राजसि, सत्व
यामनि प्रति थुधि ॥
अर्थ- है (मधिर) घुद्धिदात्य वरा! (स्व) त् (विश्वस्य दिव
ग्म प ) सव गुलक घ पृथ्वी याचा (राज से ) राजा आहेस (म)
तो त् आमग्री (यामी मशिअधि) प्राथना ग वर

·(३१)
भावार्थ-हे बुद्धिदात्या ईधरा ! हूं सर्व जगाचा खरा राजा आहेस,
तो तूं आमची प्रार्थना श्रवण कर.
६
स नो दूराच्चासाच्च नि माघायोः।
पाहि सदामिद्विश्यायुः। ऋग्वेद० १२२७३
पद- सः। नः। दुरात्। च । आसात् । नि। मात् ।
अघायोः । पाहि । सदं । इत् । विश्व-आय.।
अन्यय- हे ईश्वर । सः त्वं दूरात् च आसात् च अघायोः
मात् विश्वायुः सदं इत् नः नि पाहि ।
अर्थ-है ईश्वरा ! (सः स्यं)तो तूं (दूरात् च भासात् च) दुरून
भथवा जवळून (अघ-आयोः मात् ) पापी मनुष्यांपासून (विश्व माथुः
सदं इत.) सर्व आयुष्यभर सदा सर्वदा (न:) आमचे सर्वांचे (नि पाहि)
रक्षण कर.
७
।
त्यं हि नः पिता बसो त्वं माता शतक्रतो वभूविथ ।
अधा ते सुम्नीमहे॥
ऋग्वंद ८१९८०२१
पद-- त्वं । हि । नः1 पिता । वसो। त्वं । माता शत-कतो।
यविय । अधा । ते । सम्नं । ईमहे ।
अन्वय-ह वसो शतकतो! त्वं हि नः पिता च त्वं माता
यभूविथ । अधा ते सुम्न ईमई ॥
भय-है (वसो) सर्वांचे निवासस्थान असणान्या (शतक्रतो).
शंकडॉ सत्ये धरणान्या ईश्वरा !(वं हि नः पिता)तुंच क्षामचा पिता
आणि (वं माता यमूधिय) तूंच आमची मावा माईन. (अधा ) म्हणून
आशी सौ (ते सु-मं) तुझ्या उत्तम विचारांना (ईमहे ) प्राप्त करून
घेतो.

·(३२)
भावार्थ---हे ईश्वरा, तू सर्वांचा पिता व साधी माता आहेस. म्हणून
तुझ्या कृपारष्टीची आम्ही इच्छा करतो.
सूचना
पाचकांनी याप्रमाणे मंत्रांचे अर्थ लावण्याचा प्रयत्न करावा. या रीतीने
प्रयत्न केल्यास मंत्रार्थ लावण्यांत फारच लवकर प्रगती होईल. शक्य तों
मंत्र पाठ करण्याचा ही वाचकांनी प्रयत्न करावा.
पाठ ८वा.
वैदिक स्वर.
पूर्वीच्या पाठांत वैदिक स्वरांचा त्याचप्रमाणे प्रत्येक पदाच्या स्वराचा
ही विचार करण्यात आला आहे. आता तीच पदें मत्रात कशा प्रकारे
येतात व त्यांचे स्वर कोणत्या कारणाने बदलत असतात, याचा विचार
अमिमीळे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् ।
होतारं रत्नघामम् ॥
ऋग्वेद १११११
१ यांतील पहिला अ अनुदात्त आहे आणि त्याचे चिन्ह
त्याच्या खाली आलेले आहे.
२ दुसरे अक्षर ग्नि उदात्त आहे म्हणून त्याला फसलें ही
चिन्ह नाही.
३ तिसरे अक्षर मी आहे. हे घास्तविक अनुदात्त आहे, परंतु
उदात्ताच्या नंतर ते आल्यानै नियमाप्रमाणे ते स्वरित झाले आहे.
(नियम १३ पहा).या नियमाप्रमाणे स्थरित झाल्याने या अक्ष.
राच्या डोक्यावर स्यरिताच विन्ह उभी रेपा आलेली आहे.

·(३३) ४ चयय अक्षर ले (अथवा डे) हे अनुदात्त आहे. परंतु ते अनुदात्ताच्या नंतर आले आहे, त्यामुळे त्यास अनुदात्ततर म्हणतात. अनुदात्तपणामुळे या अक्षराला कसलेही चिन्ह नाही. ५पांचवें अक्षर प् अनुदात्त आहे व त्याचे चिन्ह त्याच्या खाली आहे हे अक्षरही पूर्वी आलेल्या नियमाप्रमाणे अनुदात्ताच्या मागून आल्याने अनुदात्ततर व्हावयास पाहिजे होते, परंतु स्याच्या पुढे रो है उदात्त अक्षर आल्याने पु अक्षर उदात्तच झाले. ६ सहावे अक्षर रो उदात्त आहे, म्हणून त्याला कसले ही चिन्ह नाही. सातवें अक्षर हि हे देखील पूर्वीप्रमाणेच स्वरित असल्याने त्याची खुण त्याच्या डोक्यावर उभी आहे ८ आठधे अक्षर तं पूर्ववत् अनुदात्ततर आहे, म्हणून त्याला कसलेही चिन्ह नाही. ९ नववे अक्षर य अनुदारा आहे व त्याचे चिन्ह त्याच्याखाली आहे. १० दहावे अक्षर उदार आहे म्हणून कसलेही चिन्ह नाही. ११ अपरावे अक्षर स्य स्वरित आहे, त्याचे स्वरित चिन्ह त्याच्या डोक्यावर उभे आहे. १२ यारा अक्षर दे अगुदात्त आहे. स्यया स्यरित अक्षराच्या पुढे दे अनुदात्त अक्षर आल्याने वास्तविकपणे ते अनुदात्ततर पहाययास पाहिजे होते, परंतु "दे" पुढे उदात्त "य"आल्याने तो अनुदात्तच राहिला आणि त्याच्याखाली अनुदात्ताचे चिन्ह सालें. १३ तेरा अक्षर घ उदात्त आहे म्हणून त्याला फसलेही चिन्ह नाही.

·(३४)
१४ चौदाने अक्षर मृ अनदात्त आहे. उदात्त व अक्षरानंतर ते
पूवोक स्य प्रमाणे स्थरित होणे जर होते. परंत, पुढे वि है
उदात्त अक्षर आल्याने स्वरिल वनले नाहीं 7 अनुदात्तच
राहिले त्यामुळे त्याच्या साली स्वरचिन्ह दिलं आहे.
१५ पंधरावे अक्षर यि उदात्त असल्याने कसलेही चिन्ट नाही.
१६ सोळावे अक्षर ज अनुदात्त आहे, परंतु ते उदात्ताच्या मागून
त्याने स्वरित चिन्ह त्याच्या डोक्यावर आहे.
१७ सतराव अक्षर हो उदात्त आहे म्हणून त्यास कोणतेही
चिन्ह नाहीं.
१८ अठरावे अक्षरता अनदात्त आहे, परंतु ते उदात्ताच्या
मगन आल्याने स्वरित यनले, यासाठी त्याच्या डोक्यावर
चिन्ह आहे.
१९ एकोणिसावे अक्षर र अनुदास आहे परंतु ते पूर्वी सांगितल्या.
प्रमाणे अनुदात्ततर झाले म्हणून त्याला स्वरचिन्ह नाही.
२० विसावर अक्षर वरील प्रमाणेच अनुदात्ततर आहे.
२१ एकविसा न अनुदात्त आहे. पुढे धा उदात्त आल्याने
याच्याखाली स्वरचिन्ह दिले आहे.
२२ बाविसावे अक्षर धा उदात्त आहे म्हणून ते स्वरचिन्दरहित
आहे.
२३ तेपिसाचे अक्षर त पूर्वोक्त कारणाने स्वरित असल्याने त्याचं
चिन्ह त्याच्या डोक्यावर उभे आहे.
२४ चोविसाय अक्षर म पूर्वोक्त नियमाप्रमाणे अनुदात्ततर आहे
म्हणून फसलें ही स्वरचिन्ह त्यास नाही.
पील विवेचनायहन स्वरित स्वर कोठ बनतो व अनुदासतर स्वर कोठे
यानो वाहांना समजून येईल
.

·समासामधील स्वर. समासामध्ये स्वरांसंबंधी काहीसा फेरफार होतो, त्यासंबंधी सामान्य नियम साली दिले आहेन. (१)पदाम ये एक स्वर सोडून बाकी सर्व स्थर अनुदात्त असतात. म्हणून समासांत एकत्र आलेल्या शब्दांचे मूळ स्वर कसेही असले तरी त्यांचा समास बनल्यावर त्यामध्ये एका शब्दाचाच उदात्त स्वर शिल्लक राहतो व वाकीचे सर्व स्वर अनुदात्त होतात. (२)समासांत सामान्यतः असा नियम आहे की, इतर समा- सांत उत्तर पद आपला स्वर कायम रासते व पूर्वपदाचे स्वर अनुदात्त होतात;तसेंच यहुमीहि समासांत देखील पूर्वपद आपला स्वर कायम ठेवते घ उत्तर पदांतील स्वर अनुदात्त बनतात. (३) तत्पुरुष समासांत ही बहुतेक घरील प्रमाणेच होते. (४) कृदन्ते अथवा उत्तरपदसमासांन ही पूर्वपदाचा उदात्त स्वर कायम राहतो आणि उत्तर पदाचा स्वर बदलतो. पूची दिलेल्या मंत्रांत "पुरो-हितं" आणि "रत-धा-तमं । ही सामासिक पदे आहेत. पर सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे पुरः पादाचा उदात्त स्वर बदलला नाही; परंतु हितं पद मान अनुदात्त झाले. वस्तुतः "पुरः" भाणिहितं"हे दीनही शब्द अन्तोदात्त आहेत तथापि पूर्वी सांगितले. ल्या नियमाप्रमाणे पहिल्या पदाचा स्वर तसाच कायम राहिला व दुसऱ्या पदाचे सर्व स्वर अनुदात्त बनले. परंतु उदात्ताच्या नंतर अनुदास आल्याने "हि" अक्षर स्वरित चिन्हवाले झाले. "स-धा-तगं" शब्दांत तीन भाग आहेत. यांतील रव एब्द भाद्युदात्त आहे, परंतु पुढे धा धातु आल्या, उपपदतत्पुरप समास यनला व त्यामुळे रसधा शब्द अन्त्योदात यनला, आणि "तम" प्रत्यय तर मूळचाच अनुदात्त रामुळे हा पूर्वी सांगितलेल्या नियमानमा स्वरिय बनला व म

·-
।
।
प्रतुविद्युम्नस्य स्थविरस्य नैदिवो रो महिमा पृथि या ।
नास्य शर्न प्रतिमानमस्ति न प्रतिष्ठि. पुरुमायस्य सहो।
ऋग्वेद १८१२
पदच्छेद -प्रा तुचि--मस्य । स्थविरस्य । पं.। दिव ।
ररो । महिमा । पृथिव्या ! अस्य | शान | प्रतिमानम् ।
अस्ति । न । प्रतिष्टि । पुरमायस्य । सहो ।
अन्वय - तुविद्युम्नस्य स्थविरस्य धूपः महिमा दिवः पृथिव्याः
पररशे । न अस्य शभु । न प्रतिमानं अस्ति । पुरमायस्य सधा.
प्रतिष्ठि.न।
अर्ध-- (दुषि-गुम्नस्थ) अत्यत नेजस्वी (स्थविरस्य) स्थिर अथवा
पुराण पुरष आणि (प्वे) दुपतेचा नाश करणारा ईश्वराचा
(महिमा) महिमा (दिय धिमाः) चुरोक र गृथ्वीलोय याच्या
(स) बाहेर ही पसरला आहे (न अस्य शत्रु ) याला कोणा
शाही नाही व (न अस्य प्रतिमान) याच्या तोडीचा ही कोणी नाही या
(पुर मायन्य ) अपार श्याव (सद्यः शक्तीच्या ईश्वरालाही दुसरा
कसलाही (प्रतिष्धि न ) भाधार नाही अर्थात् तोच सर्वांचा आधार
आहे
भावार्थ-ईश्वर अत्यत तेजस्वी, दुधाचा नाश करणारा व मोटा पुराण
गुण आहे, याचा महिमा सर्व जगभर पसरला आहे. स्यारा कोणी शत्रु
माही न म्याच्या बरोबरीचही या जगात कोणी माहीं या अनशक्ति
ईश्वरामा सोडून या जगात कोणाराही दुसरा कसलाही आधार नाही.
सन.पितेव सूनवेऽग्ने सूपायनो भच
सवस्था न. स्वस्तये ।। अाग्वेद १९९९

·(४२) आमच्या दाचे यर नष्ट होऊन आमचा सर्वदा विजय होवो ३ त्वे इन्द्राप्यभम विप्रा धियं वनेम नसतया सपन्तः। अवस्यवो धीमहि प्रशरित सधरते रायो दाने स्याम ॥ सम्वेद २१११३१२ भन्दप प अर्ध- हे (इन्द) मो! आम्ही सर्व (वि.) ज्ञानी रोक (खे भभूम ) नुश्या ठिकाणी अर्थात् नुझे होऊन राहू (तया सपन्तः) सरळ मार्गान व्यवहार करणारे होऊन (धियं बनेम ) बुद्धि आणि कर्म या देनीची सिद्धि मिळवू. आम्ही सर्व (अवस्थव ) स्वतचे रक्षाचा यत्न करणारे लोक (प्रशस्ति महि)तरे गुण मनान धारण कर च (स ) रागलीच (ते राय) मुश्या धनाच्या (दावन ) दानास आम्ही (स्थाम) योग्य होऊ भावार्थ- हे ईश्वरा । भाभी गर्व मुझे होऊन राहू. सरळ मार्गाने जाऊन कर्माची सिद्धि मात करून घेऊ आम्ही सर्व स्वत च्या रक्षणाचा पुरपार्थ साधू व नुशा शुभ गुणाचे चितन करू असे करण्याने त् जे नाच दान करतोस त्याच भागीदार आम्ही सर्व बन ४ यो जात एव प्रथमो मनस्यान् देयो दयानतुना पर्यभूपत् ॥ यस्य शुष्मान्द्रोदसी अभ्यसेता नृम्णस्य मला स जनास इन्द्र ।। ऋग्वेद २।१२।१ अन्वय घ अर्थ- (य. पशम. देवा) जो आदि ईश्वर (जात. एक) प्रकट होताच (मनस्वान् ) मनन शतीने श्रेष्ठ पन्न आपल्या (अनुना) फर्मान (देवान् पर्यभूपत्) देवांना शोभा देता झाला, (यस्य शुष्मात्) ज्याच्या सामन्याने (रोदसी) घुरोक | पृप्तीसरोक (अभ्यसेता) याना घरकाप मुटनो (स ) तोच देव, है (जनासः) लोक हो! (नम्णस्प महा)मानसिक शर्माच्या सामान युग (इन्द्र.) असा प्रभु भाहे ·भावार्थ-- आदिदेव परमेश्वर प्रथमपासूर मानसिरु शकीनी सपना असून आपल्या प्रशसनीय कमांनी सर्व देयाना मलकृत करतो. याचे सामर्म इतके आहे की, त्याच्या भयान धुरोक य पृथ्वीलोकही कप पापतात हे रोकहो ! तोच सर्व जगाचा एक मात्र प्रभु आहे व मयाहून अधिक समर्थ है यस्मान्न मते विजयन्ते जनासा य युद्धयमाना अबसे हवन्ते ।। यो विश्वस्य प्रतिमानं बभूव यो अच्यतच्यत्स जनास इन्द्रः॥ मधेद २११९ अन्चय व अर्थ-हे (जनास.) लोक हो ! (यस्मात् नाते) ज्याचा शिवाय (जनास न विजयन्ते ) लोक विजय मिळवू शकत नाहीत, (युध्यमाना ) लटत असता ( अयमे ) रक्षणार्थ ( य हवन्ते ) ज्याची प्रार्थना करतात व ( य )जो ( विश्वस्य प्रतिमान व भूष) सर्व जगार आदर्श होऊन राहिला आहे तसंच (अ-च्युत-च्युर) ज्याच्या जवळ अचे तनाना चैतन्य देण्याचे सामर्थ्य भाहे, तीच इन्द्र होय भावार्य-- परमेश्वराची कृपा नसेल तर रोकाना विजय पधीही प्राप्त व्हावयाचा नाही, म्हणून युद्धाच्या वेळी सर्व रोक त्याची प्रार्थना मनोभाया में करितात तो परमेश्वर विश्व बनविण्याच्या बाबतीत आदर्श झाला आहे, तसंच तो इतरा समर्थ आहे की मोठमोठ्या सामध्यसपनानाही तो हरवून सोरतो, परतु त्यारा हरविण्यास मात्र कोणी समर्थ नाहीं अस्माकमग्ने मघवत्स धारयानामि क्षरमजरं सुवीर्यम् । वयं जयेम शतिनं सहनिणं वैश्वानर वाजमग्नतनोतिभिः॥

·आमा गर्ने घर नष्ट होऊन आमत्रा मवेदा विजय हो. ३ इन्द्रायभूम चिप्रा धियं धनम प्रतया सपन्तः। अवस्था धीमहि प्रशस्ति सद्यरत रायो दायने स्याम ।। रुग्वेद ।११।१२ अन्यय व अर्थ-है (इन्द्र)मो! आम्ही सर्व (विमाः) जानी रोक (वे अभूम) नुश्या ठिकाणी अर्थात् सुज्ञ होऊन राह. (अलया सपन्तः ) सरल मार्गान व्यवहार करणारे होऊन (धिय धनम बुद्ध आणि कर्म पानीची मिद्धिमिवृ. आम्ही रखें (अरम्परचन.चे रक्षणाचा यत्न करणारे क (मस्ति धीमहि ) नुझे गुण मनांत धारण कर व (स) गरीच (से राय:) नया धनाश्या (दायन ) नाम अाही (वाम) योग्य होऊ धार्थ-हे! आम्ही सर्व तुझे होऊन राहू. सरळ मार्गाने जाउन कर्माची सिद्धि प्राप्त करून घेऊ आम्ही सम स्वत च्या रक्षणाचा पुरा साधू वा शुभ तुपाचे चितन करू असे करण्याने दूधनादान करनीस त्याच भागीदार आम्ही सर्व बन. है यो जात पच प्रथमो मनमान् देया देवाचतुना पर्यभ्पत् ।। यस्य शुष्मादोदसी अभ्यसेतां नृष्णश्य महा स जनास इन्द्र ऋग्वेद २११२१ अन्वय व अर्थ- (प. प्रथम: देव.) जो आदि ईश्वर (जात. ध ) प्रकट होताच ( मनस्वान् ) मनन पातीने श्रेए बनून आपल्या (कन्तुना) कर्मान (देवान् पर्षभूपन) देवागा शोभा देवा झाला, (यस गुप्मात्) ज्याच्या सामयोन (ोदी ) घुरोक व पृथ्वीरोक (अभ्यता) याना थरकाप मुटतो (स )ोच देव, है (जनासः) लोक हो। (नयस्य महा ) मानसिक शांच्या सामयीन युक्त (इन्द्रः) असा प्रभु आहे ·(४३) भावार्थ- भादिदेव परमेश्वर प्रथमपासून मानसिक शक्तीनी सपरा असून आपल्या प्रशसनीय कमांनी सर्व देवाना अरस्त करतो. याचं सामध्य इतके आहे की, लाच्या भयान धुरीक व गृथ्वीलोपही ए पायतात हे रोकहो तोच सर्व जगाचा एक मान प्रभु आहे व मर्याहून अधिक समर्थ आहे. यस्मान्न कते विजयन्ते जनासो यं युद्धधमाना अघसे हव ते ।। यो विश्वस्य प्रतिमान बभूव यो अच्युतच्यत्स जगास इन्द्रः ।। मग्नेद २।१२।० अन्वय व अर्थ-(जनास.) रोक हो ! (यस्मात् स्ते ) ज्यामा शिवाय (जनास न वियन्ते ) लोक विजय मिळवू शकत नाहीत, (युध्यमाना ) रडत असता ( अयमे ) रक्षणार्थ ( य हवन्ते ) ज्याची प्रार्थना करतात व (य )जो (विश्वस्य प्रतिमान व भूव ) सर्व जगास आदर्श होऊन राहिला आहे तसेच ( अ-च्युत-प्युर ) ज्याच्या सरळ अचे. तनाना चतन्य देण्याचे सामर्थ आहे, तोच इन्द्र होय भावार्थ-परमेश्वराची कृपा नसेल तर सोराना विजय कधीही मल व्हावयाचा नाही, म्हणून युद्धाच्या वेळी सर्व रोक त्याची प्रार्थना मनोभाया में करितात तो परमेश्वर विच बनविण्याच्या बाबतीत भादर्शदारा आहे, तसंच तो इतका समर्थ आहे की मोटमोरया मामध्यसपनानाही ना हरवून मोरतो; परनु स्यारा हरविण्यास मान कोणी समर्थ नाही अस्माकमग्न मययत्सु धारयानामि क्षनमजरं सुचीर्यम् । चयं जयेम शतिनं सहचिणं वैश्वानर, वाजमग्ने नीतिभिः।। सम्बद६८१६ भनयासह भयं• है (श्वानर भग्ने ) विश्वमा सबार फ ब प्रकाश देणान्या देवा ! ( भस्माक मघरमु) आमपातीर धनिर्मामध्ये (मु. यो ) उम पराक्रमाने युक (अ-नामि) ही नमरें न ·(१७) तविंशतिपदे यन्ताः संग्रहारं श्चकिरे। आसीद्वाड्ग इसावता महतमुधाविय ॥ १२ ॥ शूराणां युद्धयमानानां निघ्नतामितरेतरम् । संग्रामस्तुमलो राजन्मावर्तत सदारणः ॥ १३ ॥ प्रचर्तमाने संग्रामें तस्मिन्नविभयर करे। द्रोणस्य मिपतो व्यूह भित्त्या प्राविशदा निः ॥१५॥ तं प्रथिएं चिनिन-तं शत्रुसंघान्महाबलम् । हस्त्यश्वरथपत्यौया: परिवहदायुधाः ॥ १६ ॥ नानायादित्रनिनदैः श्वेडितोकप्टार्जितैः । हुँकारः सिंहनादैश्च तिष्ठ तिति नि:श्वनैः ॥ १७ ॥ घोहलहलाशब्दैर्माऽगारितटेहि मामिति । असावहममिति प्रवदन्तो मुहर्महुः ॥१८॥ वृहितैः सिजितेहसि; करनेमिस्वनैरपि । सन्चादयन्तो वसधामभिधरार्जुनिम् ॥१९॥ तेपामापततां वीरः शीघ्रयोधी महायलः। क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद्वाजन्ममको मर्मभेदिमिः ॥ २० ॥ ते हत्यमाना चियशा नानालिंगैः शितैः शरैः। अभिपेतुः सुयशः शलभा इच पावकम् ॥२२॥ ततः सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान् सुवर्णालंकारयुतान विहाय - न् विपीयान् हयात् अवान् आमु संनोदयामास । लुमित्रेण सारथिना द्रोणनीकाय मेधितास्ते वाजिनः अश्वाः ॥ १०॥ हे जिन महावेगपरनामम् द्रोणं अभ्यद्रयन् , तथा यातं तं अभिम. पंजीय द्वष्ट्या, सद्रोणपुरोगमा २ अभ्यवर्तन्त, पाण्डवाश्च अपयु. ॥ १२॥ ते विशतिपदे यचा संबत महा -

·3
(४८)
किरें । उदयो समुद्रं गाड्गः आवर्त इच महत आसीत् ॥ १२
राणां युध्यमानाना इतरेतरं निघ्नतां, हे राजन् !
तुमुल संग्राम. प्रावर्तत ॥१३॥ तस्मिन्नतिमयंकर संग्रामे
होगस्य मिषत पश्यत. एन आर्जुनि. अभिमन्युः व्यूह
अभ्यन्तरं प्राविशत् ॥१५॥ तं महायलं व्यूहमध्ये प्रविष्एं
विनिमन्तं उदायुधा. उद्यतायुधाः हस्त्यश्वरथपायोधा
परितःवमुपानानाचादिन्ननि स्वनः यडितोगजितः
हुंकार सिंहनाद च "तिष्ठतिष्ठ" इति निःस्वनः ॥ १७ ॥
हलाहलाशब्दै."मा गा, तिष्ठ, म पहि, अमित्र ! असौ अहं..
इति मुह मुहुः वारंवार प्रवदन्त.॥ १८॥ हित सिजित
करनेमिस्वनैरपि वसुधा संन्नादयन्त आर्जनि अभिवपुः ॥ १९
शीघयोधी महावली वीरः क्षिप्रास्त्रः अभिमन्यु । राजन् !
युद्धमर्मभः अभिमन्यु मर्मभेदिभिः नानालिंग, शरै. आपतता
न्यनधीत् ॥ २० ॥ गामालिंगेः शितैः शरैः विवशा हन्यमानाः
थोराः पावकं शलमा व सुबहुशः अभिपेतुः ॥२१॥

·अंक २१
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक.
(संस्कृत भाषा शिकण्याचा सोपा उपाय.)
भाग २१ वा.
QNO
लेखक व प्रकाशक
श्रीपाद दामोदर सातवळेकर
स्थान्याय-मंडल, औंध, (जि. सातारा.)
-
द्वितीय आवृत्ति.
शके १८५२, सन १९३०.
4
मूल्य ५ आणे.
महD SHARE
अन्य
-

·संस्कृत-स्वयं-शिक्षक. भाग.२१ वा.

·(४) - आयं गौः पृथिरकमीत् । ऋ० १०।१८८।१ "( माय) ही (गो) भूमि (पृभि ) अतरिक्षात (अफमीत) फिरत किया जात असते या मत्रात गौ शन्द पृथ्वीवाचक आहे व पृथ्वीची गति येथे सूचित केरी आहे. तमंच- मया गाचो गोपतिना सत्रध्वमयं वो गोष्ठ इह पोषयिष्णु.॥ ०३११४१६ "हे (गाव.) गायीना! (मया गोपनिना)मी जो गोपाल त्याच्या- सह (सम्व) मिळूम रहा, (इह अय) येथे हा (पोपयिष्णु ) पालन करणारा (व गोष्ठ ) तुमचा गोठा आहे येथें गो शब्द ( अर्थात् गाय ) गाय या अर्थी आहे. परतु आरकारिक दृष्टया घेतल्यास त्याच पदाचा अर्थ इन्द्रिय महोण्याचाही सभव आहे या प्रकारची दुसरी पुष्कळ उदाहरण बदामध्ये सौपढतात घदामध्य कित्येक घेळी " अशाकरिता पूर्णाचा प्रयोग केला जातो." अर्थात् "गो" शब्दाचा उपयोग गायीपासून होणा-या किंवा मिळणाच्या कोणत्याही वस्तूकरिता क्षेला जातो हा विषय बराच गइन आहे, तथापि सक्षेपाने थोनी उदाहरणे येथ देत आहो- " गो" शब्द गायीच्या दुधाबद्दल सारील मत्रात उपयोगिरा भाहे गोभि श्रीणीत मत्सरं॥ मा०९।४६४ " (गोभि ) गायीच्या दुधावरोबर (श्रीणीत) शिजवा (मत्सर) मोमरसाला" अर्थान् गायों घेऊन त्यात सोमरस पालन दोन्ही बरोबरच शिनवा य मनात " मत्सर" शब्द मोमरसाचा वाचक आहे मामर पदाचा दुसरा अर्थ लोभ आता आहे पण तो येथें इष्ट नाही मरसर शब्द "म" हिपंपावर्ग) या धतूपासूा मारा आहे ·" . + वरीलप्रमाणेच "गो" शब्द गायीचे दूध, दही, लोणी, तूप, चाम, चामड्याच्या बाद्या इत्यादींबद्दल वापरता येतो; कारण हे सर्व पदार्थ गायी. पासून बनतात. याचे उदाहरण- अंशुं दुहन्तो अध्यासते गयि । ऋ० १०१९४९ (अंशु } सोमरस (दुहन्तः) कादणारे (गवि) गायीच्या कातड्यावर (अध्यासते ) बसतात." येथे 'गो' शब्दाचा अर्थ गायीचे कात्त अथवा नुसते करत असा आहे. तसेच खालील उदाहरण पहा- गोभिः सनद्धो असि चोळयस्व । ऋ०६।४७/२६ “(गोभिः) गायीच्या कातड्याच्या दोयांनी (सप्तद्धः) बांधला गेलेला हूं रथ आहेस; यायोगाने (वीळयस्त्र)यळकर यन." येथे गो" शब्दाचा अर्थ गायीच्या चामड्यापासून बनविलेली दोरी असा आहे. याममाणे 'गो' शब्दाचे अनेक अर्थ वेदांमध्ये माहेत. गायीपावून जितके पदार्थ बनतात अथवा मिळतात, त्या सर्वांना गोहा एकच शब्द आहे.धनु- प्याची दोरी कातड्याच्या तीतेपासून बनते म्हणून निलाही गो असंच नांव भआहे. याप्रकारे अनुसंधानपूर्वक अर्थ ठरविणे व समजून घेणे योग्य आहे. दोन धातूंपासून बनलेले शब्द. काही शब्द एकाच धातूपासून बनतात, तर काही शब्द दोन अथवा अधिक धापासून सिद्ध होतात. उदाहरणार्थ- 'हिरण्य' शब्द घ्या. या शब्दाचे दोन भाग आहेत. हिरमण्य या दोन पदांत 'रण्य' पद रमणीय पदाचें सक्षिप्त रूप आहे. ' रमणीय, रणीय, रम्पध, रण्य' अशा प्रकार हैं संक्षिप्त रूप झाल्याचे दिसून येते, म्हणून 'रम्' धातूपासून हा शब्द बनला आहे असे समजावें. "ह" अथवा "हिर" पद “" धातूपासून झाले आहे. हृदय बाब्द 'हिर्दय' असा काही अशिक्षित लोक उच्चारतात, त्यांतील 'दय' नाहीसा ·होऊन हि असे रूप राहि मच येथें मापाचे आहे. 'हिर+रण्य' हा पारद मा भकार सनला माई हदयाएश जें मिनीयमा हिरण्य' होय हा यात्रा पायर्य होप है हिरण्य नाव धनाला दिरे आहे. धन, दौलत, सपत्ति इत्यादि गोष्टी प्रत्येक मनुष्याच्या मनाला भानद देणान्या असतात म्हणून धनाला 'हिरण्य' असे नाव आहे, पावरून समर "" धातूचा अर्थ 'हरण करणे' असाही माहे एक स्थानाहून हरण कस्न जे दुसन्या स्थळाला घेऊन जाता येते ते हिरण्य होय.धन नेहमी एकालावन दुसयाकडे जात असते म्हणून त्यास हिरण्य म्हणतात, जस- हिरण्यपाणिभूतये सवितारमुपहये ।। मा.१.२२/५ "(हिरण्यराणे ) सुवर्णासारख्या कातिमान् हातानी अर्यान् किरणानों युक्त (मवितार ) यारा स्वत या (ऊनये ) रक्षणार्थ (उपवये) मा प्रार्थितो." येथें हिरण्य यद धनरूपी मुरणांसारख्या चमकदार अशा अर्थाने योजला आहे याप्रकारे वाचकानी शब्दाच्या न्युत्पत्तीचे ज्ञान - करून या पाठ२रा. या पाठात खालील माप आययन करा. शं नो मित्र संघरुणनो भरवयमा। शन इन्द्रो वृहस्पति शं नो विष्णुहरुममः ! वा० यजु०३६ १९ "(मित्र ) याचा मित्र ईश्वर (न श) आम्हा सर्वांना कल्याण होगे (वरुण ) साहून श्रेष्ठ ईश्वर (अ) कल्याणकारी होवो. (अर्यमा) न्याची ईश्वर (1) आम्ही सर्वा कल्याण करो (इन्द्र ) परम ·" ऐश्वर्यसंपन प्रभु (नःशं) भाम्हां सर्वाना कल्याणप्रद होवो. (बृहस्पति.) मोठ्या वाणीचा ईश्वर (शं) आमचा कल्याणकर्ता होचो, तसंच (उहक्रमः विष्णुः) महापराक्रमी व्यापक ईश्वर (नाशं) आम्हांस कल्याणमद होचो." शं नो यातः पवतां शं नस्तपतु सूर्यः शं नः फनिक्रदद्देयः पर्जन्यो अभिवर्षतु ॥वा० यजु० ३६।१० (धातः) वायु (नः शं) भाम्हां सर्वाना कल्याणकारी होऊन (पवता) यहात राहो. (सूर्यः) सूर्य (न:) आम्हां साना ( तपतु) कल्याण- कारी होऊन तापत राहो. (कनिकद) गर्जना करणारा (पर्जन्या देव.) मेघराज देव (नः) आम्हां सर्यासाठी (श वर्षतु ) कल्याणप्रद अशा वृष्टीचा वर्षाव करो." अहानिश शै रात्रीः प्रति धीयताम् । शंन इन्द्राग्नी भयत्तामवोभिः शं न इन्द्रावणा रातहव्या । शं न इन्द्रापूपणा वाजसातौ शमिन्द्रासोमा सुविताय शंयो । वा० यजु०३६।११ (न:) आम्हा सर्वाना (अहानि शं भवन्तु) दिवस कल्याणकारक होवोत; (रानी शं प्रतिधीयतां ) रात्रीचा समय आम्हां सर्वाचे कल्याण धारण करो. (अयोभिः) सर्व प्रकारच्या रक्षणांनी युक्त (इन्द्राग्नी) ऐश्वर्यवान् व तेजस्वी (नः शं भवतों) आम्हा सर्वांना कल्याणकारक होवोत. ( रात- इपी) अन्न देणारे (इन्द्रावरुणौ ) ऐश्वर्यवान व श्रेष्ठ (मास) आम्हां साना कल्याणप्रद होवोत. (इन्द्रापूषणा) ऐश्वर्यवान् च पोपणकती ( वाजसाती) भनदानप्रसंगी (मः शं ) आम्हांस कल्याणकर्ते होवोत. (इन्द्रासोमी) ऐश्वर्यवान् घ विद्वान् (सुचिताय) उचम गतीसाठी व (शं यो:) शांतिसौख्य आणि दु.खपतिकार यासाठी महायक धनोत. अर्धात् प्रत्येक काळ व प्रत्येक शक्ति आम्ही सर्वांसाठी लाभदायक अनोत, भवन्तु नः ·(८) अभी घु णः सखीनामविता जरितृणाम् । शतं भवास्यूतिभिः॥ ऋ०४।३१३ "हे ईश्वरा ! तूं (नः) आम्हां सर्वाना (सखीनां ) सर्व मित्रांना व (जरितॄणां) सर्व उपासकांना (शतं अतिभि.)शंकडों प्रकारच्या रक्षणांनी (अभि सु भविता) सर्व प्रकारे उत्तम रक्षक (भवमि) होतोस." आम्हा सर्वांचे, मित्राचे व उपासकांचे हूं शंकडाप्रकारांनी अत्यंत उत्तम रक्षण करतोस. हे प्रभो ! तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही रक्षक नाही. तुझे रक्षणाचे मार्ग व साधनें ही असंख्य आहेत. अग्ने त्वं नो अन्तम उत त्राता शियो भवा वरूथ्यः॥ चतुरग्निर्वसुध्रया अच्छा नक्षि द्युमत्तम रयिं दाः ॥ ऋ०५।२४११ "हे (अमे) तेजस्वी ईश्वरा !(न. वं अम्तम.) भाम्हांसाठी तूं समीप राहतोस म्हणून तूं आमचा (याता) रक्षक, (शियः) कल्याणकर्ता व (धरूभ्यः) श्रेष्ठ भाहेस. (अग्नि ) तेजस्वी (वसुः) सवांचा नियासक, (बमुश्रवाः ) निवास करण्यास योग्य अशी अनादि देणारा, (भा- नक्षि) आम्हांस उत्तम प्रकार प्राप्त हो व भाम्हांला (घुमत्तम) उत्तम तेजस्वी (रयिं दाः) धन दे." परमेधर आम्हां माना अत्यम्त समीप आहे. त्याच्याहून अधिक जवळ दुसरे कोणी नाही. तोच सर्वाचा रक्षक, कल्याण करणारा व साच श्रेष्ठ प्राप्तव्य आहे. तो साचे उत्तम प्रकारे रक्षण करतोष सर्वांचे पोषण करतो. तो आम्ही सर्वांना प्राप्त होबो ध आम्दाली उत्तम धम देवो. त्यां पर्धन्ति क्षितयः पृथिव्यां त्या राय उभयासो जनानाम् ॥ त्वं पाता तरणे चेत्यो भः पिता माता सदमिन्मानुपाणाम् ।। ०६।१।५ "हे ईश्वर! (क्षितयः)पृथ्वीवर राहणारे रोक (वां वधंन्ति) तुला वादवितात; अश्या महिन्याचा प्रसार करतात. (जनाना) मनुप्यांचं -- ·.. (उभयास: रायः) दोन्ही प्रकारचे धन तुझा महिमा प्रकाशित कर. तूंच (ग्राता) सवांचा तारक आहेस व (तरणे चेत्यः ) दुःखांतून तारून नेण्यास (भूः) योग्य माहेस. तसेच तूंच ( मनुष्याणां) मनुष्यांची माता, पिता इत्यादि (सदं इत्) सर्वदा तूंच आहेस." हे ईश्वरा ! सर्व ज्ञानी लोक तुझा महिमा वाढवीत असतात सर्वाना तूंच स्थूल अथवा सूक्ष्म धन देतोस दुःसांतून पार होण्यास सांनी तुझं ज्ञान प्राप्त करून घेणे जरूर भाहे; कारण तूच सर्वांचा आई, याप, भाऊ इत्यादि माहेस. तं सध्रीचीरुतयो वृष्ण्यानि पौंस्यानि नियतः सथुरिन्द्रम् । समुद्रं न सिंधव उपयशुष्मा उरुव्यचसं गिर आ विशन्ति ।। ०६।३६।३ "(तै इन्द्र) त्या प्रभूच्या जयळ (ऊतयः सधीचीः) रक्षक शक्ति राहतात; तसेच (वृष्ण्यानि पौंस्यानि) उत्साहवर्धक शक्ति (नियुतः) एकमेकांशी नियुक्त होऊन (सश्चुः) सेवा करीत असतात. (सिंधवः समुद्र न ) ज्याप्रमाणे नद्या समुद्राला मिळतात, स्याप्रमाणे ( उक्थामा गिरः) बलयुक्त अशी स्तुति करणारी पाणी (उरून्यचर्स) सर्वव्यापक ईश्वराच्या जवळ (आ विशन्ति ) पोचते." परमात्म्याच्या जवळ सर्व प्रकारचे संरक्षक सामर्थ्य व अनंत सामर्थ्यही आहे. प्रत्येक मनुष्य आपल्या वाणीने त्याची प्रार्थना करीत असतो व प्रत्येकाने त्याची प्रार्थना करणे आवश्यकच आहे. कोणत्याही भाषेच्या द्वारें व कोठेही राहून केलेली प्रार्थना त्या परमेश्वराजवळ जाऊन पोचते. सूचना. या पाठांत आलेली देवतांची अनेक नांव एका परमेश्वराचीच आहेत त्या देवतांच्या नांवांचा बोध करून घेणे म्हणजे एकमेवाद्वितीय अशा परमे- शराचाच बोध करून घेणे होय; कारण " एकाच सद्दस्तूचे वर्णन ज्ञानी लोक अनेक तम्हेने करतात,"हें वेदांच्या मैत्रद्वारे सष्ट केलें भाहे. T ·(१२) येय मालकारिक रीसिन घेरणान्या नृचा वध करून त्याच्या रक्ताची नदी वाहविल्याचेही वणन आहे, परतु तो अर्थ गुस आहे "रात्री" शब्द "रा" (दान करण) धातूपासून झाला आहे राम ही मुखाचे अथवा विधातीचे दान करते, सर्व प्राणिमान रात्रीच्या वेळी विनाति घेतात "रम्' धानूपाएनही हा शब्द होतो "रमयति भूता- निजी प्राणिमात्रास रममाण करते ती रान होय उदाहरण-- हयामि राणी जगतो निवेशनी हयामि देवं सवितारमतये ॥ ३० ॥३५११ "(जगत ) जगम जगाच्या (निवेशनी) निवेशक (राधी) रात्रीची भी (यामि) रनुति करतो व ( उतये ) रक्षणाय (देव सवितार) सूर्यदेवाची (यामि) स्तुति करतों" " येथे रात्री सदाचा प्रयोग आहे तो जगाला विवानि देणारी अशा अथान आह 'जगत् ' (गच्छति इति जगर )दाचा येथे अभिप्रेत अर्थ हार चाल करणारे प्राणी आमा आशे. " 'अश्व शब्दाचा अर्थ घोस भ" धातूपा अर्थ भक्षण करणे, खाग, पापणे असा आहे तो मार्ग खातो (मावान अश्नुते) किवा मार्ग यापून टाक्ती म्हणून त्याला अश्व म्हणतात. अथवा (भशन:) पार ग्याणारा आहे, पुष्कर खाऊन रॉ पविणारा असा घोदा हा पशु मारे मानुपा पर्यध्वं नयन्ति ।।०१।१६२१४ "(मानुपा) माणसे (अश्व) घोड्याला (परि नयन्ति) पोहोकरे नेतात अर्थात् फिरवतात " येथे घोड्यावर बसून घोहोकडे फिरविण्याचे वर्णन माहे.

·(१३) " " मनुष्य मनन करून राहतो" अर्थात् "मनन करून आपली कम करतो तो मनुष्य होय. मन् धातूपासून हा शब्द बनला आहे. मानव- पाण्याप्रमाणं अन्य प्राणी मननशील नाहीत. मनु" पासून झालेले ते मनुष्य भशा अर्थानेही हा शब्द उपयोगांत भाणतात, (७) "संग्राम" शन्द युद्धवाचक आहे. (म) एकग्न होऊन (ग्राम) मिळणे या अर्थाचा हा शब्द आहे अश्या (संगती प्रामी) दोन गांवचे लोक एकमेकाविरुद्ध भिडतात, त्यांच्यांत लढा पडतो, त्यालाही संग्रामच नांव आहे. संग्राम शब्द युद्धवाचक असला तरी त्याच्या व्युत्पत्तीवरून दोन (सं+माम) गांवांतील लोकांचा आपसांतील अगडा किंधा मिलाफ असा अर्थ त्यांत स्पष्ट आहे. (८) घर" शब्द शत्र, तलवार, गद्ग, इत्यादि अधांनी येतो. वर्ष धातूपासून हा शब्द बनतो. (वर्जयति इति घनः) जो शणूंचं वर्जन करतो,जो शयूंना दूर पिटाळून लावतो, तो वन नांवास पान होय. हातांत शख असल्यास शत्रू आपल्यापासून दूर ठेवता येतो. आत्मा" शब्द "अत्" (सतत गमन करणे) धातूपासून बनला आहे. आत्म्याच्या ठिकाणी सतत गति आहे, हालचाल करण्याची शक्ति याच्यांत आहे, जहशरीरांना हा हलवितो, शरीरांना चालविण्याची शक्ति याच्यांत आहे, म्हणून त्याला आरमा म्हणतात. आम्पाचा अर्थ 'संचालक असाही आहे. वेदांमध्ये शब्द पनधितांना धातूंच्या अक्षरांची उलटापालटही होते. जसे-हिस् (हिंसा करण)यापासून "सिंह"शब्द बनतो व त्याचा अर्थ हिसक ·परमेघराचा जो भामिक व अति आनद आहे, तो सरोगर संघ लोकांना हितकर आहे तो सर्याना यथायोग्य प्रमाणांत धन पाटन देतो व सूर्यादि देवताच्या टिकाणी उत्कृष्ट मापाची स्थापना करतो फविमग्निमुपस्तुहि सत्यधर्माणमधरे। देयममीवचातनम् ।। F०१।१२।७ "(अपरे) यज्ञात सरकम करण्याच्या येळी (अमीव-चातम) रोग दर करणान्या.( सत्य-धर्माण ) सत्य नियमाचे पालन करणा या (कवि) कवीची (अग्नि देव ) तेजस्वी परमाम्मदेवाची ( स्तुहि) प्रशसा कर " परमरमर देव भारोग्यदाता, सत्य नियमाचे पालन करणारा, कवि म्हणने शब्दाचा प्रवर्तक व अत्यत रोजस्ती आहे, म्हणून तो स्तुति करण्यास योग्य आहे स्याची स्तुति परण्याने उपासकाच्या अगी सेजस्विता पाढसे समानं नीळं वृषणो बसाना. सञ्जग्मिरे माहिया अतिमि । मतस्य पद पचयो नि पाति गुहा नामानि दधिरे पराणि ।। म०१०॥५.२ '(यूपण)यरवान्, (महिपा) मोठी इच्छा धारण करणारे, (भर्वतीभि वसाना ) चालक शक्तींसह राहणारे सजन, (समान नीळ एक आश्रयस्थानाला (सजग्मिरे) एकत्र होऊन पोचतात ( क्वय ) ज्ञानी लोक (तस्य पद) सत्याच्या स्थानाचे (नि पान्ति ) सरक्षण करतात च (गुहा) बुद्धीच्या ठिकाणी (पराणि नामानि) श्रेष्ट ना (दधिरे) धारण करतात " श्रेष्ठ मनुष्य आपल्या प्रबल इच्छाशक्तीच्याजोरावर त्या एकाच ईश्वराच्या आश्रयस्थानाला प्राप्त करून घेता ज्ञानी लोक नेहमी सत्य ग्रहण करतात । य भस याचा त्याग करतात म्हणून प्र येकान आपल्या बुद्धीत भ्रष्ट विचार धरण फ्रून आपणास ध्रुष्ट बावार समान ·(१७) मातस्य हि धर्तनयः सुजातमियो बाजाय प्रदिवः सचन्ते । अधीवासं रोदसी वायसाने धृतैरनैर्वावृधाते मधूनाम् ।। मा०१०।५।४ रतस्य ) सत्याचे (प्र-दिवः वर्तनयः) अत्यन्त तेजस्वी सनातन मार्ग (इप: वाजाय) मनाची इच्छा व अस यांसाठी (सचन्ते) सहाय करतात. जे (रोदसी) द्युलोक व पृथ्वी (मुजातं) उत्तम प्रसिद्ध ( अधि- वासं) सर्व व्यापक ईश्वराला (बावसाने) राहावयास जागा देणारे आहेत, ते (घृतैः) तुपाच्या द्वारे व (मधूना अमः) मधुर अन्नाच्या योगाने (यावृधाते) साना पुष्ट करतात. सनातन सत्य धर्ममार्गाचे पालन करण्याने सर्व लोकांचे मनोगत पूर्ण होते; व त्या योगाने सर्व लोक बलवान ही होऊ शकतात. कारण पूजनीय ईश्वर सर्वव्यापक आहे व तो सर्वाना तूप अन्न इत्यादींनी पुष्ट करतो; म्हणून त्याच्या उपासनेने सर्वाना बल प्राप्त होते. असच्च सच्च परमे व्योमन्दक्षस्य जन्मदितेरुपस्थ । अग्निह नः प्रथमजा तस्य पूर्व आयुनि वृषभश्च धेनुः ।। ऋ१०।५।७ (दक्षम्य जन्मन् ) घलांच्या उत्पत्तीच्या प्रसंगी, (अ-दितेः) भविनाशी मूळ प्रकृतीच्या (उपस्थे ) जवळच्या स्थानावर (परमे व्योमन् ) अत्यंत विस्तृत आकाशांत (सत् च) तीन्ही कालांत असणारे एक अधिकारी मात्मतत्व व (अ-सत् न) त्या आत्म्याहून मिन्न पदार्थ असे दोन पदार्थ होते. याच्या (पूर्व आयुनि) पूर्व अवस्थेमध्ये (हनः )निश्चयपूर्वक आम्हां सर्वाच्या ठिकाणी (मतस्य प्रथमजाः) सत्य धर्माचा पहिला प्रव- तक (अग्निः) तेजस्वी ईश्वर प्रकाशित झाला व त्याच्या बरोबरच (वृषभः) बलवान मारमा (धेनुः) कामधेनु अर्थात् बुद्धि ही होती, प्रकृति व ईश्वर अनादिकालापासून आहेत. ईश्वर प्रकृतीच्या विकाणी रलाचा संचार करतो तोच सत्यधर्माचा पहिला प्रवर्तक आहे. बल व पोषण.

·(१८) शान्ति, बलवान श्रास्मा व मुयुदि, ही सर्व परमेघरायशेयर रहात असतात- अर्थात् परमेश्वरापासून सर्वांना यश प्राप्त होते; य परमात्म्यापासून उत्तम पल प्राप्त होऊन ही सर्वजण योग्य रीतीने आपले कार्य करण्यांत माफरय मानतात व उनम फल प्राप्त करून घेतात, यमोदनं प्रथमजा मातस्य प्रजापतिस्तपसा ब्रह्मणेऽपचत् । यो लोकानो विधृतिनाभिरेपानीदनेनाति तराणि मृत्युम् ।। अथर्या३५१ (ऋतस्य मधमजाः ) सत्याचा पहिला प्रवर्तक जो (प्रजापतिः) प्रजापति परमेश्वर त्याने ( तपसा) आपल्या तेजाच्या योगाने (यं भोदन) सृष्टिरूपी तांदूळ (ब्रह्मणे अपचत् )ज्ञानासाठी अथवा ब्रह्मासाटी शिजविले, घ (यः) जो (लोकानां विरतिः) लोकांना विशेष धारण करणारा , जो मापा ( नाभिः) मध्यभागी विराजमान आहे त्याने (तेन भोदनेन) शिजविलेल्या त्या साररूपी तांदुळाच्या योगाने आम्ही (मृत्युं अनितराणि) मृत्यूच्या पार होता. परमेश्वराने या विश्वाच्या भांड्यांत मष्टिरूपी अन्न शिजविले आहे. ते बनविण्यास त्याने आपरीच उष्णता (तेज) उपयोगांत आणली ध स्या तेजा किया उष्णतेने है भन्न तयार केले. तो ईश्वर मवानो आधारभून आहे व सर्व सृष्टीच्या मध्ये असतो. त्याने तयार केलेले हैं भन्न सेवन करून च व्यापागून पल संपादून आम्ही गुन्युच्या पार जाऊं. सूचना- पाचकांनी याप्रमाणे मंन्नाचे अर्थ करावेत. व ते मनन करून समगन प्यावे.

·पाठ ५वा शब्दानुकरणाने काही वाद बनतात. कावळा "काँका" शब्द करतो म्हणून त्याला संस्कृतांत काक असे नाव आहे. त्याचप्रमाणे टिभि पक्षी (टिटी) टिट् टिट' शब्द करीत असल्याने त्या शब्दावरून त्याला टिभि असे नांव पडले आहे. औपसन्यव नामक व्याकरणाचार्याच असे मत आहे की हे शब्द केवळ शब्दानुकरणाने बनले नसून यांनाही यौगिक अर्थ आहेत. पण इतर काही व्याकरणाचार्य असे शब्द केवळ शब्दानुकरणानेच बनले आहेस असें मान- तात. यासंबंधी प्रायः सर्वसंमत असे निरक्तीचे (घ्युत्पत्ति) नियग वासी दिले आहेत. १) ज्या पदात स्वर, धातु, प्रत्यय इत्यादि स्पष्टपणे दिसत असतात, त्यांची निरति व्याकरणांत सांगितलेल्या नियमांप्रमाणेच करणे योग्य आहे. जसे दिव धातु + अ प्रत्यय- " देव " असा शब्द सिद्ध झाला. येथे देव पायदाची व्युत्पत्ति स्पष्ट आहे. (२) ज्या ठिकाणी वर लिहिल्याप्रमाणे व्याकरणांत सांगितल्याममाणे स्पष्ट अशी शब्दाची व्युत्पत्ति दिसून येत नाही तेथे अर्थाला प्राधान्य देऊन अर्थाच्या धोरणाने धातूची कल्पना करून व्युत्पत्ति व अर्थ करण जरूर अस. तं, जस"नि गम्" धातूपासून “निघण्टु" शब्द बनला आहे. येथे धातु स्पष्टपणे दिसत नाही. म्हणून शब्दाच्या अर्थाने मूळ धातुचा संबंध अशा ठिकाणी पहावा लागतो. (३) जेथे अर्थसाम्य नमेल ध धातूही स्पष्टपणे दिसून येत नसेल तेथे वर्णसाम्याने योग्य धातुची कल्पना करून अर्थ करावा. उदाहरणार्थ-"ग" धातूपासून "गौ" शब्द बनला आहे. येथे केवळ "ग" या अक्षरावेच साम्य आहे. त्यांत गम् अथवा अन्य एग्वादा धातू मुळीच दिसून येत नाही. म्हणून अक्षर माश्याने येथे घातु घेतला जातो.

·(२०) - " अक्षराच्या अपया यांच्या साम्पायरून व्युत्पतिशोधून काढण्यासबधी माली दिलेले नियम विशेष एक्ष्यांत ठेवावेत- (१)धातूच्या पहिल्या अक्षराचा भवरोप-जसे ":+दा" धात्- ला "त" प्रत्यय लागून "प्रत्त" रूप होते. यातील दा धातूचे प्रथमाक्षर जैद स्याचा अवशेष "द्+तत झार। आहे वास्तविक प्रदात रूप म्हावयास पाहिजे, परतु तसे होत नाही या नियमाचे उदाहरण झार (२) अद्याक्षराचा लोप अस् धानुच्या प्रथमाक्षराचा लोप होऊन अस् धानुची "स्त , सन्ति," अशी रूप होतात त्याप्रमाणे रूपे होणारे धातु. (३) काही धातूतील भव्य अक्षराचा लोप होतो उदाहरणार्थ “गम्" धातूला रवा प्रत्यय शगून धन्य मकाराचारोप होऊन "गरवा"असें रूप होतं. (४) काहींतील उपानय अथवा मध्याक्षराचा लोप होतो 'गम्' धातूपासून “ जगमतु " रूप हावयाचे, पण तसे न होता " जम्मनु असे रूप होते थें “गम् " धातूच्या ग अक्षरातील भ षणांचा रोप झाला त्यामुळे गम् , ग्म बनते व 'जग्मतु जग्मु ' इत्यादि रूप होतात. (५) काही पदातील उपान्रय अक्षराची वृद्धि होते जसे- " रापन्' शब्दाच रूप "राजा" असे होते 'दण्डिन् ' शब्दाचे " दण्टी" असे रूप होते येथे अन्त्य न चा लोप झाला असून उपास्य अ अथवा ई दीघ शाली (६) कोठे कोठे कित्येक अक्षरांचा लोप होत असतो जसे पाच् (याचना करणे)या धातूचं वेदातील रूप “यामि" होते, "याचामि" होत नाहीं धातु मधील "चा" अक्षराचा लोप नारा "तत्वा यामि" (२०१२४१) या मनात "यामि " शब्दाबद्दल आरा आहे. (७) काही शब्दात दोन वर्णाचाही लोप होतो जस “त्रि+कच्या यापासुन "तृच" पद बगतो घेथे त्रि अक्षरातील र +इ अर्थात् ""मा लोप हाऊन केवळ ' त्+अच्" मिळून ' तृच "शद झारा आहे. . " "याचामि" ·(२१) (८) कांही शब्दांत आद्याक्षराचा विपर्यय होतो, उसे " पुर" धातूपासून " द्यौतिप" शन्द पनण्याऐवजी "ज्योतिष " शब्द बनला आहे. तसेच "हन्" पातपासून "धन "सन्द धनला आहे, भिद् पागू. पारन "विन्दु" शब्द झाला माहे. (२) काही शब्दास अक्षरांच्या जागा यदलल्या जाताव अर्थात् आघा. क्षर शेवटीं व अंत्याक्षर आरंभी येत. जमें मृ धातूपासून " सतुंग शब्द बनावयास पाहिजे पण स्याऐवजी "र" शब्द बनला माई सञ्षा रस्त' यनून त्यापासून रज्जू शब्द होतो. कम् धातूपासून "कसिता ॥ भया शब्द अनग्यारया ऐवजी "सिक्ता " असा शब्द यनतो. कृम् धातूपासून "क" बनण्याऐवजी " तर्क " असा शब्द बनतो. (१०) काही शब्दात भन्याक्षरांचा विपर्यय होतो. जसे "मिह " धातूपासून “मेघ, "" यह " धातूपासून " भोघ" "गाद ।।धा- पासून " गाय " या प्रमाणे शब्द यनतात. अन्त्य "" ज्या प्रेपनी वरील धाईत अन्य वर्ग झाले आहेत. तसेच पह" धातूपासून "या च" मद् " धातूपापुन मधु असे शरद यनले आहेत, (१) कधी कधी न अक्षर मध्य धुमडले जाते. जसे भम् (क) धातूपासून "लास्यत् " शब्द होतो. येथे मध्ये यकार घुसला आई (धार) या निवारण करयों भवार यांच्या मापासून 'बार' पद पनसा आहे; या शब्दांत दकार घुसला आहे. वरील नियम वाचकांनी चांगले रक्ष्यक्ति ठेवल्यास त्यांना शमसिद्धीच्या याबों, उत्तम शान होईल. कारण या नियमांना अनुसरूनच बहुतेक सर्व बाब्दांची व्युत्पत्ति सिद्ध केली जाते. वाचकांनी या नियमांचे पागले मनन करायें व वैदिक सादात मा नियमाप्रमाणे कसे काय घड्न आलं आहे ते पहा. भातांपर्यंत पर सर्वसाधारण नियम सांगण्यांत भाले; परंतु आणखी काही विशेष नियम भादेत की ज्यांमध्ये पाहूंचे स्वरूप देखील बदलून जाते. कसे नियम माली दिलं आहेत- - ·(२२) (१२) कांही क्रियापदाच संप्रसारण होते. धार्नील प, र, छ, य, यांग्या ठिकाणी , ब, क, होणे या संप्रसारण भरी म्हणतात. असे. यज् धातूपासून इथि, इधयान, दया, इए इत्यादि शन्द धनतात; या शब्दांत य ध्या ठिकाणी भाली आहे. 'अव धातूपावकाराच्या ठिकाणी उकार होऊन " अति" शब्द रक्षण अशा अर्थी बनला आहे. “प्रथ्" धातूपासून "पृथु" शब्द बनला आहे, यांत रकाराया ठिकाणी राहा. तसेंच "म" धातूपासून "मृदु" शब्द बनला आहे. (11) दोन शब्दांचा संभोग होऊन काही शब्द बनतात, वेदांशील पुरुष हा शब्द घ्या. सकृतदर्शनी तो समास आहे असे वाटत नाही. तथापि तो समास आहे. जसे-पुरप, (पुर+उप, पुर-पस, पुरि-यस, पुरि-त) भर्थात् जो पुरींत म्हणजे नगरांत राहतो, वसति परतो, निजतो त्यास पुष्प म्हणतात. हा शब्द पुर+वस या दोन शांपासून झाला आहे व वस् मधील बकाराचा उकार बनून "पुर+उप." पुरष असा शब्द बनला. याचे उदाहरण पश- वृक्ष व स्तम्यो दियि तिष्तस्यकस्तेनेदं पूर्ण पुरुपेण सर्वम् ।। ऋग्वेद. " वृक्षाप्रमाणे स्तब्ध राहून (दिवे) धुलोकांत म्हणजे भाकात (एकः) एक (तित्ति) रहात असतो. (तेन पुरण इदं सर्प) स्या पुरुषाने म्हणजे भारम्याने हे सर्व (पूर्ण) परिपूर्ण झालेले नाहे." या मयांत पुरुप शब्द आत्मा या अर्थानं आला आहे. नगरात राहणारा मनुष्य अशा अर्थी ही पुरषदाचा प्रयोग होतो. देहनिवासी असाही या शब्दाचा अर्थ बाहे. याममाणे पुरुष शब्दावे त्या त्या ठिकाणच्या मंदर्भाप्रमाणे अनेक भय होऊ शकतात. अर्थात् शरीररूपी पुरीत राहणारा नो जीवात्मा, नगररूपी पुरीत राहणारा सो नागरिक मनुष्य जगत् रूपी पुरीत राहणारा तो पामारमा असे 'पुरप' शब्दाचे अनेक भर्ध होतात.

·(२३) वेदांतील शब्दांचे अर्थ त्यांच्या क्षेत्रमर्यादेप्रमाण केले पाहिजेत हे विशेष ध्यानांत धरण्यासारखे आहे. काही शब्द असे आहेत की त्यांच्या क्षेत्र विस्ता- रामुळे त्यांचे अनेक अर्थ होतात. उदाहरणार्थ इन्द्र शब्द.इन्द्र शब्दाचा अर्थ शरीराच्या क्षेत्रांत राहणारा जीवारमा, राष्ट्राच्या क्षेत्रांत राहणारा राजा व जगाच्या क्षेत्रांत राहणारा परमात्मा असा तीन प्रकारचा आहे.याप्रमाणे अर्थ करण्याच्या कामांत या व्युत्पत्तिच्या योगाने आपणांस बरेंच सहाय्य होईल. पाठ ६ वा. या पाठांत खालील मंत्रांचं अध्ययन करावे- इळा सरस्वती मही तिम्रो देवीर्मयोभुवः। यहिः सीदन्त्यनिधः॥ ऋ०१।१३।९ (इळा) मातृभाषा, ( सरस्वती) मातृसंस्कृति च (मही) मातृभूमि या (तिसः देवीः) तीन देवता (मयोभुवः) कल्याण करणान्या भाहेत. म्हणून या तीन्ही देवता (घर्हिः) अंतःकरणांत (भ-सिधः) न विसरता किंवा भंतःकरणपूर्वक (सीदन्तु) स्थिर राहोत. "इला" शन्द भापावाचक आहे; इळा व इढा हे दोन्ही शब्द "इल' धातूपासून झाले आहेत. इडा अथवा इला शब्दाचे पुष्कळ अर्थ आहेत. परंतु येथे भाषा हा अर्थ अपेक्षित आहे. अर्थ सष्ट होण्यासाठी वरील मंत्रांत "मातृभापा" असा अर्थ केला आहे. जी ज्या लोकांची मापा ती त्यांची मातृभाषा असंच म्हटले जाते. "सरस्वती" शब्दाचा मूळ अर्थ(सरस्) प्रवाहाने युक भसा आहे. अनादि प्रवाहाने म्हणजे गुरुशिष्यपरंपरेच्या द्वारे जी विद्या किंवा संस्कृति ·(२४) चारत आलेली असते त्या प्रवाहमय सस्कृतीला सरस्वती असे नाव आहे. "मही"शब्दाचा अर्थ भूमि आहे, येथे मातृभूमिहा अर्थ अपेक्षित आई या तीन्ही देवींची प्रत्येक मनुष्याने उपासना करणे योग्य आहे या तीन्ही देवीचे उपासक राष्ट्रोत जितक्या अधिक प्रमाणात असतील तितका स्या राष्ट्राचा अधिक भम्युश्य होईर म्हणून या देवींना योग्य स्थान प्रत्येक मनुष्याच्या हृदयात मिळणे अपश्य आहे असे वेदाचे सांगणे आहे या तिन्ही देवी कल्याण करणाऱ्या आहेत म्हणून प्रत्येक मनुष्याच्या मनात याच्याविषयी आदर भाव जागृत असावा व प्रत्येकाने त्याच्या करिता तनमनधन अर्पण करण्यास तयार असा. तिम्रो देवीर्य हिरेदं सदन्तामिडा सरस्वती मही। भारती गणाना ॥ अथर्व०५।२७।९ तिन्नो देवीर्यदिरेदं सदन्त्विडासरस्वती भारती।मही गृणाना। घा० यजु०२७॥ १९ (इदा) वाणी (सरस्वती) विद्या ध (मही भारती) पोगणकारी भूमि या (सि देवी) तीन देवता (गृणामा) प्रशसा केल्या जाणापा (बर्हि सदन्ता) मनात बसोत (राहोस) भर्यान् यांना मनात योग्य चादरणीय स्थान मिळो सरस्वती साधयन्ती धियं न इळा देवी भारती विभ्यर्ति। तिम्रो देवी. स्वधया पहिरेदमच्छिन्द्रं गन्तु शरणं निषध । ऋ० १३.८ म घिय साधयन्ती) आमच्या बुद्धीला साधन करणारी ( सरस्वती) विधा, (इला) मातृभाषा, तसेंच (विश्वतूर्ति भारती ) मवाहून विशेष मातृभूमि या (तिस देवी ) तीन देवता (स-या) भापल्या धारणा- शानी सहित (द बर्हि ) है यज्ञस्याग अर्थात् जे मन आहे त्यास (पारण निषध) वाध्प देऊन (भ-छिद) दोषरहित रीतीने (पास्तु) रक्षण करोत - ·(२५) विद्या, भापा व मातृभूमि या तीन देवता अत्यंत शक्तिमान भावेत. आपल्या सामर्थ्याने आम्हाला आश्रय देऊन मांनी येथील आमचा दात- सांवत्सरिक यज्ञ पूर्ण करावा. अर्थात् आमच्या संपूर्ण आयुष्यांत आमच्या कडून या तीन देवतांची भक्ति होत रहावी. आ भारती भारतीभिः सजोपा इळा देवैमनुष्येभिरग्निः । सरस्वती सारस्वतेमिरांक तिनो देवीर्वहिरेदं सदन्तु ।। ०७॥२१८ (भारतीभिः भारती) भारताच्या अर्थात् भूमीच्या घरील जनतेसह मातृभूमि, (देवैः मनुष्यैः इळा ) दिव्य मनुष्यांसह मातृभाषा व (सार- स्वतेमिः सरस्वती) विद्याभक्तांसह विद्यादेवी, याममाणे या तीनही देवता (सनोपाः) सारण्याच प्रेमाने (अर्चाक् ) भाम्हांजवळ येऊन (पहि:) आमच्या अंत:करणांस (सदन्तु) यसोत अर्थात् वास करोत. प्रत्येक मनुष्याच्या अंत:करणांत या सिन्ही देवतांसंबंधी भक्ति भसग अवश्य आहे. (१) सर्व देशांधवांसह मातृभूमि, (२) मातृभाषा योलणान्यांसह मातृभाषा च (३) समान संस्कृतीवाल्यांसह मातृसंस्कृति अशा या तीन देवींची उपासना प्रत्येक माणसाने करणे अवश्य आहे. पायका नः सरस्वती वाजेभिवाजिनीयती। यनं वटु धियायसुः॥ ऋ०११३।१० पावका) पवित्र करणारी, (धिया-वसुः) युद्धीच्या बरोबर राह. णारी, ( वाजेमिः वाजिनीवती) भनेक पलांनी अलिष्ट ( सर यती) सरस्वती देवी (नः) आमच्या ( यज्ञ) यज्ञाची (य) इच्छा करो. अर्थात् आमच्या संपूर्ण कर्मात विद्या विराजमान होऊन राहो. सरस्वती विद्यादेवी मनुष्यांना पवित्र करणारी, बुद्धीबरोबर राहून कार्य करणारी व विविध शक्तींनी युक्त अनी देवी माहे. वी देवी आमच्या वाणीला पूर्णत्व देणारी होवो. -- ·(२६) चोदयित्री सन्तानां चेतन्ती सुमतीनाम् । यशं दधे सरस्वती॥ ऋ० ११३१११ ही (सरस्वती) विद्यादेवी (मत्तानां) उत्तम भावनांची (पोदपित्री) प्रेरक, (सुमतीन चत्तम्ती) उत्तम कल्पनांना चैतन्य देणारी अशी माहे. ती भामच्या वाणीच्या यज्ञारा (दथे) धारण करो. विद्यादेवीच्या योगाने मनात उत्तम व शुभ अशा भावना प्रकट होतात. बुद्धीला पावित्र्य येते. म्हणून विद्यादेवीच्या योगानं आमचा वाग्यज्ञ पविग्न होवो. मही अण: सरस्वती प्रचेतयति केतुना । धियो विश्वा विराजति ॥ ऋ०१।३।१२ (सरस्वती) बियादेवी (मह. अ) महा हालचाल करणान्या समुद्रा. प्रमाणे आहे. ती (वेतुना) विज्ञानाच्या योगाने (प्रचतयति) चेतना उत्पन्न करपे य (विश्वा धियः) सर्व बुद्धीना (विराजति) प्रकाशित करत्ये. ज्याप्रमाणे समुद्रात नेहमी हालचाल होत असते त्याममाण विधा देखील लोकांमध्ये हालचाल उत्पन्न करत्ये. विद्यादेवीच्या सामर्थ्याचा भंत लागणे फार कठीण आहे. जेथे विद्येचे सस्कार होतात तेथे उसतिसंबधी हालचाल अथवा चळवळ उत्पन्न होते. विद्या देखील आपल्या ज्ञानदाराने सर्वाना चेतना य उत्साह देते व सवांची बुद्धी प्रकाशित करते अर्थात् विद्यध्या प्रकाशाने प्रकाशित झारेली बुद्धी ही सर्व विश्वांचे राज्य करते. प्रणो देवी सरस्वती थाजेभिर्वाजिनीवती। धीनामचिम्पयतु । वाजेभिः वाजिनीमती) अनेक यलांनी बलयुक्त (सरस्वती विद्या. देवी (धोगा भवित्री) भामच्या पुर्वीचे रक्षण करणारी (नः म अवत) भआम्हा सर्वाच उपम प्रकारे रक्षण करो.

·विद्येने अनंत सामर्थ्य प्राप्त होते व बुद्धीवर चांगले संस्कार ही होतात. याप्रकारे शुभ विद्येने विद्वान् , बलवान् व मुबुद्धिमान् होऊन प्रत्येक मनुष्या- ने स्वतःचे रक्षक बनावे व कधीही परावरदी राहूं नये. त्वं देवि सरस्वत्यया वाजेषु वाजिनि । रदा पूषेव नः सनिम् ॥ क्र.६६६६६ हे (सरस्वति) विद्यादेवी, दं (वाजेषु) परवानांमध्ये (चार्जिनि) यलयुक्त आहेस, म्हणून तू (अव) आमचे रक्षण कर. (प्पा इब) पाप- काच्या प्रमाणे (न) भाम्हाला (सनि रट) धनादि मोग दे. सरस्वती विद्यादेवीपासून अनेक प्रकार धन प्रात होते. विद्यासुन सुखाची साधने वाहत असतात. तसेच विद्यावृद्धीने वैयधिक व मानुदायिक उत्ततिही होऊ शरते

·(२८)
पाठ ७वा.
निरुक्ति.
" पयः" शब्द दूधवाचक व तसाच जलचाधक आहे. "पा" (विणे) या
धातूपासून हा शब्द यनला आहे. (पीयते तत् पयः) जे प्यालें जाते हैं पप
दूध, जल इ.) होय.
दुधाला दुसरे संस्कृत नाव क्षीर आहे. "क्षर "(क्षरणे, झिरपणे)या धातू-
पासून तो झाला आहे. जे (क्षरति) स्तनापासून निरपते, यालाच क्षीर
किंवा दूध म्हणतात.
'अंशु' शब्द सोमवाधक आहे. सोमवाल भयदा विशेषतः सोमरस याचा
उल्लेख अंशु शब्दाने होतो. हा शब्द म+शं पा दोन शब्दापासून झाला
भाहे. (अशनाय शं भवति) खाण्यास जे हितकारी होते ते त्याचे उदा-
हरण खालीलप्रमाणे....
अंशु दुइन्तो अभ्यासते गधि ॥ ० १० १९४०९
"(भंशुं) सोमाचा (दुहन्तः) रस काढणारे (गवि) कातल्यावर
(भध्यासते) बसतात. येथे 'अंशुं' शब्दाचा उपयोग सोम अशा अधी
केला आहे. भक्षण करण्याने भानंद देणारा या अर्थाने हा शब्द येथे आहे.
"चर्म"शन "घर" (चालणे) पा धातूपासून बनला भाहे.
शरीराच्या संपूर्ण मास भागांवर 9 गेले आहे किंवा पसरले आहे से
चर्म होय.
t
वृक्ष " दान “प्रध" (छेदन करणे) या धातूपासून प्राडा भाहे.
(१) जो ददला जातो किंवा
२) ज्याने शत्रु छेदला जातो अशा
भी हा शब्द बनला आहे.

·पहिल्या अथॉन घेतल्यास त्याचा व्यं दृक्ष अमाहानी पदपार नई घेतल्यास संकशापासून बनणारे धनुष्य अशा अयं हनी द्वारा की उदाहरण- वृक्षे वृक्षे नियता मीमयाहौस्ततो या प्रपतान्पूरुपादः॥ ऋ०१011 " (वृक्षे बुझे) प्रत्येक धनुष्यावर (नियता) विरंस्त्या कर ताणल्या गेलेरपा (मा.) चापासून वनडे टी टोरी ( अमनयद) मन करत्यै व (प्रसाद.) मनुष्यांना साणान्या (वयः) दायरया बाणांना (अपटान्) कत्ये. येथे तीन शन्द विशेष मनन करण्याजोगे भाईत-- (1) वृक्ष-राकापासून बनविलें धनुष्य (२) गौ-गायीच्या चामध्यापासून बनबरेन्द्री यनुष्यानी दो (३) चयः- पक्ष्याने पंख लावली पारा, ·होणा-या फळांनों व फुलांनी प्राणिमात्र रममाण होतात." "निति" शब्दाचा दुसरा अभं "ट, दुर्गति, वाईट अवस्या' इत्यादि आहे. हा राष्ट्र वरील दाहन भित्र आहे. शशम्द "निर+ अच्छ" ("कट प्राप्त होग") या धातूपासून झाला आहे. जरी है दोन शब्द दिसण्यात एक आहेत सथापि त्या पादच्या घटनेमध्ये क्विी अंतर आहे व त्यांच्या अर्थामध्यही किती फरक आहे ते पाचकांनी पहावे, वस्तुतः हे दोन शब्द एकमेकांपासून अगदी भिन्न आहेत. "अंतरिक्ष" हा शब्द मधल्या पोकळीचा अंतरिक्षणकाचा वाचक शब्द आहे.(भतार) मध्ये (५) निवास करणारा; शिधातु निवास करणे अशा भी आहे. हा शब्द सूर्य व पृथ्वी यांच्या मधील स्यानाधा यातक आहे. हा लोक भापल्या (अंतरि) आंत अनेक घरांना (8) निवास- स्थान देतो भया याचा अर्थ आहे "शंतनु"" शं+तनु" या दोन सध्दांपासून शंतनु वाधी उत्पत्ति आहे. (शं.) सुखाचा (सनु) जो प्रसार करतो; नन् धातूचा अर्थ फैलाप काणे प्रसार फरणे, असा आहे. दुसरा अर्थ, () सुख आहे (तन) याच्या शरीरात अभया शरीराने जो सुखी माहे नो शंतनु होय, या दुसन्या वतीने जो शाद सिद्ध केला तो नन् धातुपासून बनला भसून दोन शम्दांचा समास होऊन झालेला आहे. वाचकांनी याची पूर्व शब्दाची तुलना कस्न पहावी. "पुरोहित" शब्दांत पुर+हित असे दोन शब्द असून त्यात्रा थर्ड (पुर:) सर, किया मनमागी (हिनः) राखरेला असा आहे. सर्व कायांत जो पुढे टेवला जातो तो पुरोहित, "स्यः" सदाचे दात पुष्कर अयं पाहेत त्यात शादित्य असा प्रमुख अर्ध आहे. (मु+अ = स्वर - सः) सु+भर असे धी हा २० पात आहेत. (म) उत्तम प्रकारच्या (भर) गलाने ६६ ·[अथर्ववेद २i.] "वैदिक धर्मामध्ये राष्ट्रीय व सार्वजनिक हिताची भावना श्रेष्ठ अस. स्याने त्यांतं मातृभूमिसंबंधी अत्यंत आदरभा असणे स्वाभाविक आहे. अथर्ववेदामध्ये एक पैदिक राष्ट्रीय-गीत" अथवा "मातृभूमीचे सूत" आहे व ते मातृभूमीच्या भक्तीचे द्योतक म्हणून प्रसिद्ध आहे. रोत्रकारांनी या सूक्ताचा विनियोग सालीलप्रमाणे केला आहे- १).ग्राम-पत्तनादि-रक्षणार्थ । (२)पष्टिकाम!, "कृषिकामः,"नीहियथानकामः,"पुनधना. दिकांमः, "मणिहिरण्यादिकामः, "पृथिधीमोशान्ति. कामः,"भूमिकामः,"पृथिवीं उपतिष्ठतें। "(.) गांव, शहरे, रा, इत्यादींच्या रक्षणप्रसंगी, तसंच (१) पुष्टि, कृषि, धनधान्यादि मिळविण्याचा प्रयत्न करण्याच्या प्रसंगी, भूमि प्राप्त करून घेण्याच्या प्रयरनाच्या प्रसंगी, तसंच मातृभूमीत शांतता नांदत नसेल अशा वेळी, देशांत पुनः शांतता प्रस्थापित करण्याच्या प्रसंगी या भूमि-सूक्ताचा" पाठ केला जातो. म्हणून प्रत्येक वैदिकधर्मीयाने या सूकाचें अध्ययन च मनन करणे जरूर आहे. या स्कांतील काही मंत्र खाली दिले आहेत. सत्यं वृहतमुग्रं दीक्षा तपो ब्रह्म यशः पृथियीं धारयन्ति । सा नो भूतस्य भव्यस्य पान्युरुं लोकं पृथिवी नः कृणोतु ॥१॥ (सत्यं ) सत्य, (पृहत् ) बल, (तं) न्याय्य व्यवहार, (उमं) क्षानतेज. ( दीक्षा) दक्षता, (तपः) द्वंद्व सहन करण्याची शक्ति, (ग्रह) ज्ञान, (यज्ञः ) सरकार-संगति-दानात्मक शुभ कर्म, असे गुण (पृथिवीं) मातृभूमीस (धारयन्ति) धारण करतात. (सा)ती (नः) आमची (पृथ्वी) मातृभूमि, जी भामथ्या (भूतरय) भून य (भव्यस्य) भवि- प्य तसेच वर्तमान अवस्था यांचे (परनी) पालन करणारी आहे, ती (न:) आमच्यासाठी (उरुं रोकं कृणोतु ) विस्तृत स्थान देपो.

·- (३४) मातृभूमीच्या स्वातत्र्याचे सरक्षण ज्या श्रेष्ठ सगुणानी होते से गुण एप्रमाणे) सन्यनिष्टा, (२)बलसवर्धन, (३) क्याम्प यवहार, (५) प्रथर क्षायतेज, (५) कनपदक्षता, (६)ौत, रण त्यादि सदन करण्याची शक्ति, (.) आध्यात्मिक, आधिमेतिक द आधिदैविक ज्ञान व विज्ञान, (4) फ्रेवाचा मनार, आपसात ऐवथ घ अनाथाना सहाय्य करण्याच्या कामी आपले कर्तव्य करणे इत्यादि गुणाची बाद जनतेत शात्यानेच मातृभूमीचं धारण होजावते या गुणांनी ज्या मातृभूमीचे धारण होत नी मातृभूमी तेथीर लोग भूत, भविष्य व पर्त मानकालीन अवस्थाचे रक्षण करते च तेथील रोरांना स्वदेशात पाहिजे तितकें विस्तृत स्थान, अर्थात् पापला फैलाय करण्यास जागा देते सात्पर्य एवढेच की परील आठ गुणानी मातृभूमीच्या स्वातन्याचे सरक्षण होते व स्वदेशात प्रत्येकास आपला चिन्तार करण्यासाठी भरपूर कार्यक्षेत्र मिळत असंयाधमभ्यतो मानवाना यस्या उद्वतः भवतः समं पहु। नानाचीयो ओपधीर्या विभर्ति पृथियीन प्रथताराध्यतान (IRRE (यस्या ) ज्या मातृभूमीच्या (मानवाना) मननशील मनुष्याच्या मयत ) मध्य (उत्--वत ) उच्चता, (प्र-वत ) नाचता, तसेच (सम) समता यासयों ( यहु) अतिशयच (अस घाध ) निर्वरता आहे व ( या ) नी (नानावीयर्या भोपधी ) नाना प्रकारच्या वीर्यानी युक्त आपाच (विभति) धारण पोपण करते, ती ( पृधियी) आमची मातृभूमि (न प्रथता) भामच्या कीर्तीस (राध्यता) साधनी भून होपो उचा भामच्या राष्टात विचारशील मनुष्यामध्ये परस्पर दोहभाच किया मत्सर नाही, तर उपद त्यापात पूर्ण ऐवरच आहे व ज्याच्योत उच्चता, नीचता व समता यामवर्षी मुलीच भारणे नाहीत, तसव भामची- मानृभुमी विविध गणानी युभ मा अनत औषधीवनसतीना प्रसवते, नी भामची मातृभूमि आगच्या यशाया फ्लाय कायास कारणीभून त्यो .

·यस्यां समुद्र उत सिन्धुरापो यस्यामनं कृष्टयः सं बभूवुः। यस्यामिदं जिन्यति प्राणदेजत् सा नो भूमिः पूर्वपेये दधातु ॥३ (यस्या) ज्या भूमीत (समुद्रः) समुद्र (उत्त सिधु ) नया तसेंच (आपः) पलाशय पुष्कळ आहेत घ (यस्या) ज्या भूमीत (कृष्टय ) शेते ( अग्न) अझ (स बभूवु ) उत्पा करतात, (यस्या) जया भूमीत (इद प्राणत् ) श्वासोच्छ्वास करणारे व (एजत्) हारचाल करणारे प्राणिमात्र (जिन्यति) हिंडतात व फिरतात, (सा)ती (भूमि.) आमची मातृभूमि (न) आम्हारा (पूर्व-पेये) पूर्ण पेय अर्थात खाण्यापिण्याचे सर्व पदार्थ (दधातु) देवो ज्या आमच्या मातृभूमीत समुद्र, नद, नद्या, तराय, प, झरे,इत्यादि विपूल आहेत, व ज्याच्या पाण्याच्या योगाने शेतकरी शेती करून विविध प्रकारची धान्ये उरपस करतात, तसेच जेधीर अक्षाचे व पाण्याचे सेवन करून अनेक प्राणी जेधे मानवाने वास्तव्य करतात, ती आमची मातृभूमि आम्हाला खाण्यापिण्याच्या उामोत्तम वस्तु देत राहो अर्थात् मातृभूमी- पासून उत्पन्न होणा-या अवाने दुसरे रोक पुष्ट होत राहून आम्हांस काहीं ही वापयास मिळू नये अशी स्थिति कधीही प्राप्त न होवो. यस्यायतन प्रदिशः पृथिव्या यस्यामनं कृष्टयः संवभूयुः। या विभर्ति यहुधा प्राणदेजत् सा नो भूमिर्गोप्यप्यन्ने दधातु ॥ (यस्या धिम्या ) मा मातृभूमीच्या ( पतसा नदिशः) पारी दिशाच्या ठिकाणी (कृष्टय ) शेतकरी (यस्या) निच्यात (अन्न) भरल (सम्भूयु ) उत्पस करतात व त्यापासून (था) जी भूमि (जर प्राणत ) हारचाल करणा-या प्राणिमायास (यदु-धा) यहुत प्रकाराने (विभति) पुष्ट फरत्ये (सा) ती (नो भूमि ) भामची मातृभूमि आम्हासार्टी ( गोषु) गाईच्या मध्ये ३ (अग्ने अपि) अशाप्या टिकाही (दधानु) धारण करो.

·ज्या आमच्या मातृभूमीत सर्व ठिकाणी शेतीपासून विविध प्रकार
मन उत्पन्न होते. सेयोल अन्न खाऊन सर्व प्राणिमान धष्टपुष्ट होउन पानं.
पाने जिथ्यावर फिरत असतात ती मातृभूमि आम्हांस विपुल भाव
गायी देणारी होवो, अर्थात् मातृभूमाध्या कृपेने आम्हांला धान्य व गाई
यांची विपुलता असो. आमच्या गाईपासून निघणारे दूधतुपादि पदार्थ व
शेतीच्या योगाने मिळणारे धान्य दुसन्यांनी घेऊन जावे व आम्हाला
काहीच मिळू नये अशी स्थिति भाम्हांस कधीही प्राप्त न होपो.
यस्था पूर्व पूर्वजना वि चक्रिरे
यस्यां देया असुरानभ्यवर्तयन् ।
गयामश्यानां पयसश्च विष्ठा
भगं पर्वः पृथिवी नो दधातु ॥ ५॥
(यस्यो) ज्या मातृभूमीप्त भामच्या (पूर्व) प्राधीन (पूर्व-जना.)
पूर्वजांनी (वि-फिरे) विविध कर्तव्ये केली व (यस्यां) जिच्यावर
रदेवाः ) देयांनी (असुराम्) असुरांचा (मम्यवर्तयन् ) पराभव केला,
ससेंच जी (गया) गायोचे, (भवानां) घोट्यदि य ( वयसः)
पक्ष्यांचे (वि-स्था) विशेष निवासस्थान होऊन राहिली आहे, ती (नः
थिषी ) आमपी मारभूमि आम्हाला (भग) ऐश्वर्य प (व) तेज
(धातु) देवो.
ज्या मातृभूमीत आमप्या पूर्वानी भाना प्रकारची पराक्रमाची हर
की, जे सजनानी दुर्जनांचा पराभय केला होता व जीपा गाई, घोर
व अन्य पशुपक्षी मुखान मोदनात सी भामची भाप्रयदाती मातृभूमि
आम्हाला ऐश्वर्य य तेज देणारी होयो.
विश्वभरा यसुधानी प्रतिष्ठा हिरण्यवक्षा जगतो निवेशानी ।
वानरं घिमनी भूमिरग्निमिन्द्रमामा दपिणे नो
दधातु ॥६॥

·(३७) (विश्व-भरा) सर्याचे पोषण करणारी, (घसु-धानी ) रश्नांची खाण, (प्रतिष्ठा) सवांचा आधार, (हिरण्यवक्षाः) जिच्या अंतर्भागांत सुवर्ण आहे, (जगत निवेशनी) प्राण्यांना निवासस्थान देगारी, (वैधा-नरं) सर्व मनुष्यसमूह (अग्नि) हाच एक अग्नि त्या अग्नीचे ( बिभ्रती ) धारण पोषण करणारी व (इन्द्र-सभा) इन्द्रा कडून जिच्यावर वृष्टि केली जाते अशी आमची ( मूमिः) मातृभूमि (नः) आम्हांला (दविणे) धनामध्ये ( दधातु ) धारण करो. जी आमची मातृभूमि रत्न, सोने, चांदी इत्यादिकांची केवळ खाणच आहे, सर्व प्रकारची खाद्यपेये देऊन जी सर्व प्राण्याचे पोषण करित्ये, मनुष्य- समुदायरूपी राष्ट्रीय भग्नीला जी जागी ठेवत्ये, व जे. इंद्र स्वत. पृष्टि- करतो, ती आमची श्रेष्ठ मातृभूमि आम्हाला सर्व प्रकारच्या धनराशी देवो. यां रक्षन्त्यस्वप्ना विश्वदानी देवा भूमि पृथिवीमप्रमादम् । सा नो मधु प्रियं दुहामथो उक्षतु वर्चसा ॥७ (विश्व-दानी ) सर्व काही देणान्या (यां पृथिदी भूमि ) ज्या मातृ- भूमीला (अ-स्वप्नाः) सुस्ती न करणारे (देवा ) देव लोक (अप्रमाद) न चुकता (रक्षन्ति) रक्षण करीत असतात, (सा) ती (नः) भाम्हाला (प्रियं मधु) प्रिय मधु (दुहां) देत राहो (भयो) व (वर्चसा) तेजासह आम्हांला ( उक्षतु ) वाढवो. ज्या आमच्या मातृभूमीचे रक्षण ज्ञानी व शूर पुरुप न चुकता व भाका सोडून करीत आले आहेत, ती आम्हाला सर्व काही देगारी मातृभूमि आवास मेहमी गोड गोड पदार्थ देत राहो व आमचे तेज व पराक्रम वाढतो ·पाठवा. “पणि" शब्द "पण" (म्यवहार करण) या धारपासून बनला असून पाणी किंवा सदमी याचा वाचक भाद. "पिक" शब्दही पणि शन्ना- धैव रूप आहे. पणि-~पणिक-बाणिक-पणिक् अदाी या शब्दाची उत्पत्ति माहे. (पण्य नेक्ति) वित्रीचे पदार्थ नित्य घेऊन जात असतो म्हणून त्याला वणिक् म्हणतात. "बिल" शब्दाची व्युत्परि तर फारच विचित्र आहे. " "(भरण करणे) या धातूपासून "भर" शब्द बनतो, "मर-भल-भिल-दिल" माप्रमाणे शेवटचा दिल शब्द बनला. 'कृष्ण" शब्द कृप् धातूपासून बनला आहे. यामध्ये करण अपना निकृष्टता मसते. त्या वर्णाला कृष्ण (काळा ) असें नांव आहे. 'अहः". शब्द दिवसवाचक आहे (उपाहरन्ति अस्मिन् कमाणे) दिवसा सर्व कर्मे केली जात असतात. अ+हर् शब्दांत “आह" धातूची फरपना आहे. या दोन शरदाच्या उदाहरणार्थ खालील मैन्न पहर-~ अहधा कृष्णमहर्जुनं च विवर्तेते रजसी वैद्याभिः ।। ("कृष्ण महः च ) काला दिवस अर्थात रान ध (भजुनं अहः च) श्वत दिवस अर्थात् दिवम हे दोनी (रजसी) शोभायुक्त (वेद्याभिः) जाणण्यास योग्य अशा आपापल्या प्रकृतीनुरूप (विवर्तते) मेहमी विरोधी भावाने धागत असतात." अयाद दिवस व रात्र झाच्या ठिकाणी एकमेकां. विन्द गुण आहेत. रमाणिल यांमध्ये अभेद समजला जातो, वेदामध्ये हा नियम अयाच टिकाणी पाळल्याचे दिसून येते. मेमवाचक शम्द " उपर व उपल"हे च्या.

·- " यांत र च्या ठिकाणी ल झाला आहे. वास्तविक "उपल" शब्द हा दगड या अर्थी आहे. मेघांमधून दगडासारख्या गारा पडतात म्हणून मेघाला हनांच मिळाले आहे- "उपर" शब्दांत " उप+रम् " धातु आहे. ज्यांत लोक रमतात, ज्याची शोभा पाहून लोक रमतात त्याला "उपर" (मेघ) हे नांव आहे. प्रथम "शब्दाची आतां व्युत्पत्ति पहा. प्रकृष्टतम-प्रतम-प्रथम-या. प्रमाणे मधली दोन अक्षर लुप्त होऊन व त च्या टिकाणीं य येऊन घरील 'शब्द बनला. "शुप्म" शब्द बलवाचक आहे. शुप्" (शोषण करणे) या धातूपासून तो बनला आहे. बलान शची शक्ति शुष्क करता येते. सानु" शब्द शिखरवाचक आहे. याची व्युत्पति अशी आहे. (सं+ उस्कनुल) समुहुन्न समुनु स-सानु. मूळ शब्दाचे असे हे संक्षिप्त रूप या प्रकार बनले. " समुन्नु" शब्दाचा अर्थ " अत्यंत उच्च स्थान " असा आहे. सानु शब्दाचा अर्थही तोच आहे. पर" शब्द " पार" या शब्दाचे रूप आहे. पर शब्दाचा अर्थ पलीकरचा असा आहे. "मुहूर्त" शब्द अल्प कालाचा वाचक आहे. याची व्युत्पत्ति मुहुः+मनु' मुहुर+ऋतु मुहूर्त अशी आहे. ऋतूचा अर्थ कालीवभाग असा आहे. चारधार येणान्या कालविभागास मुहूर्त म्हणतात. "पाणि शब्दाचा अर्थ हात आहे. यांतील पण धातूचा अर्थ व्यवहार, कामकाज करणे असा आहे. हाताने कामकाज केले जात म्हणून त्यांस दिलेले पाणि नांव सार्थ आहे. "पथ, पन्या" हे शब्द मार्गवाचक आहेत पत् अथवा पथ् धातूपासून हे शब्द बनले आहेत. पायाने आऋमिला जातो, एका स्थानापासून दुसन्या स्थानाला पोचवितो म्हणून पंथ अयया पन्या हे नाव पडले आहे. अपत्य "शब्दांत +पत्य असे दोन शब्द आहेत. भपतन अर्यात .

·(४६) , प्रथम मनात सागितल्याप्रमाणे हिचे आठ गुणामी उत्तम प्रकारे धारण होत असून हि स्वातन्य ही सुरक्षित असे आहे म्हणून अशा प्रकारच्या पच मातृभूमिसरा माझा प्रणाम बाह यस्या वृक्षा वानस्पत्या ध्रुवास्तिष्ठन्ति विश्वहा । पथियों विश्वधायस धृतामच्छारदामसि ॥२७॥ (यस्था) जिच्या ठिकाणी (वानस्पया. वृक्षा) बनस्पति व यक्ष (विश्वहा ) सदा (ध्रुवा )स्थिर (तिरन्ति) राहतात त्या (विश्व- धायस) साना धारण करणा-या व जिला आम्ही ( पता ) धारण फेली आहे षशा (पृथिवीं) मातृभूमीचे ( अच्छ भावदामसि ) आम्ही स्वागत करता ज्या आमच्या मातृभूमात वृक्ष, वनस्पती व विविध औषधी या सदा पुरतात व पलयुक्त असतात, जी आम्हा सर्वाना धारण करते व आम्ही सर्व (प्रथम मोक्त आठ गुणानी) जिच धारण करीत असतो अर्थात् तिच्या स्पात याचे रक्षण करीत असतो, त्या बदनीय मातृभूमीचे आम्ही सर्व रवागत करता उदीराणा उतासीनास्तियन्त प्रक्रामन्त । पदभ्या दक्षिणसव्याभ्या मा व्यथिष्महि भूम्याम् ॥ २८॥ उदीराणा ) उठतांना, ( उत भासाना ) किया बसत असताना, (तिष्टत ) म असताना, (मसामन्त ) हिंडत पिरत असता अथवा पळत असता (दक्षिण-सम्याम्या) डाम्पा भया उतच्या (पम्या) पायानी (भूभ्यां ) भूमीला (मा व्ययिष्मदि) आमच्याकडून फष्ट न होबोत आमची कोणत्याही प्रकारची हालचाल मातृभूमीस कष्ट न देणारी अशी *ECE ·(४७) पाठ १२ वा- विमृग्यरी पृथिवीमा वदामि क्षमा भूमि ब्रह्मणा घावृधानाम् । अर्ज पुटं विभ्रतीमनभागं घृतं त्वाभि नि पीदैम भूमे ॥ २९॥ (वि-मृग्वरी) विशेष संशोधन करण्यास योग्य, (प्रह्मणा) ज्ञानाने ( वावृधानां) वाढवणारी, ( उजं) यदायक (पुष्टं) पुष्टिकारक (घृतं भन्नभाग) तूप व अन्नादि भोग्य पदार्थ (बिभ्रती) धारण करणारी, (आमा) निवास करण्यास योग्य (पृथिवी) व विस्तृत ( भूमि) अशा मातृभूमिची मी (आ वदामि) प्रार्थना करतों की है (भूमे ) मातृभूमि आम्हां सर्वाना (त्या) तुजवर (अभि नि पीदेम) यसू दे. आमची मातृभूमि अत्यंत उत्तम आहे म्हणून तिचें नाना प्रकारे संशोधन होणे जरूर आहे. संशोधन करून तिचा अधिकाधिक उपयोग करून अन्न- पानादि भोग्य पदार्थ विशेष प्रकार प्राप्त करून घेऊन आम्ही आपले घल, शक्ति, पृष्टपणा च तेज चादवू व अधिक विस्तृत प्रदेश संपादन करून आनंदाने अधिकाधिक वाढत राहूं. शुद्धा न आपस्तन्वे क्षरन्त यो नः सेदुरप्रिये तं निद्धमः । पवित्रण पृथिवि मोत् पुनामि ॥ ३०॥ हे (पृथिवी) मातृभूमि ! (शुद्धाः आपः) शुद्ध निमंळ जल (नः तन्वे) आमच्या शरीरासाठी (क्षरन्तु ) याहत राहो. (यः)जो ( नः सेदुः) आमचा नाश करण्याचा यत्न करील (सं) त्या दुष्टाला आम्ही (अ-प्रिये) अप्रियतेत (नि-दभ्म.) ठेवू म्हणजे अभियतत वागवू. मी (मां ~मला स्वत ला (पवित्रेण) पावित्र्याने (उत् पुनामि) उत्तम पवित्र करतो. आम्हांला नेहमी शुद्ध जल प्राप्त होत राहोवजयादींनी आमची शरीरें पवित्र होत राहोत. आम्ही शुद्ध, सरळ व श्रेष्ट अशा आचारविचारांनी स्वत ला नेहमी पवित्र बनवू प जो शनु आमचा नाश करण्याचा प्रयत्न करील त्याला आम्ही योग्य ती शिक्षा करू. m

·निरुक्ति.
पूर्वीच्या भागामध्ये निरुक्तिविषयी थोडेसे लिहिले आहे.
साता या भागामध्ये त्याच विषयासंबंधाने अधिक विवेचन
करावयाचे आहे. या भागाचे विशेष मननपूर्वक अध्ययन जर
पाठक करतील, तर त्यांची प्रगति पदाचा अर्थ पाहण्याच्या
कामामध्ये विशेष होइल.
आँध (जि. सातारा)
मार्गशीर्ष शु०१२
शके१८५२
धी.दा. सातवळेकर
मुद्रक तथा प्रकाशक-श्रीपाद दामोदर सातवळेकर, स्वाध्याय मदल,
भारत मुशालय, अँध, (जि. सातारा)

·ॐ संस्कृत-स्वयं--शिक्षक भाग बाविसावा. पाठ १ देवतालक्षण. ज्या मंग्रांत ज्या देवतेचे वर्णन प्रामुख्याने असते ती त्या मंत्राची देवता असते. बहुधा मंग्रामध्ये या देवतेचें नांय असतेच; परंतु किस्पक मंप्रांत नसते ही. मायः सूक्ताच्या काही काही मनात देवते. नांव पहुतकरून असते. जसें- अग्निमीळे पुरोहितं यशस्य देयमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम् ॥ क्र.११.११ "पुरोहित, यज्ञाचा देव मात्विज होताप रत्न धारण करणारा असा अग्नि त्याची मी स्तुति करितो." या मंग्रांत अग्नीची प्रशंसा असल्याने या मंगाची देवता अग्नि होय. हा मग्वेदांतील पहिल्या सूक्काथा पहिला मंन ाहे. या सूनांत नऊ मंत्र आहेत. त्यांतील आठव्या मंत्रांत तेवढे अप्नीचे नांव नमून बाकीच्या सर्व मंत्रांत भनी, नांघ आहे. पूर्वीच्या सात मंग्रांवरून आठम्पा मंत्रांतही अग्नीचंच वर्णन आहे असे स्या मंत्रांत प्रत्यक्ष अग्नी शब्द नसूनही अनुमान काढता येते.इतर मनांत अग्नि शब्द असल्याने शवच कारणच उरत नाही. अग्नि या पदाच अर्थ आग, उष्णतेने युक्त पदार्थ, विद्वान, शानी, जीवात्मा. परमात्मा इत्यादि पुफळ होऊशकतात, त्यामुळे

·निरुक्ति.
पूर्वीच्या भागामध्ये निरुक्तियिपयीं
थोडेसे
लिहिले आहे.
'आतां या भागामध्ये त्याच विषयासंबंधाने अधिक विवेचन
फरावयाचे आहे. या भागाचे विशेष मननपूर्वक अध्ययन जर
पाठक करतील, तर त्यांची प्रगति वेदाचा अर्थ पाहण्याच्या
कामामध्ये विशेष होइल.
औधी जि० सातारा)
मार्गशीर्ष शु० १२
शके १८५२
लेखक
श्री. दा० सातवळेकर
मुद्र तथा प्रकाशक-धीपाद दामोदर सातवळेकर, स्वाध्याय मंडल,
भारत पुगणालय, भ, (जि. सातारा)

·ॐ
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक
भाग बाविसावा.
पाठ १
देवतालक्षण.
ज्या मंत्रांत ज्या देवतेचे वर्णन प्रामुख्याने असते ती त्या मंत्राची देवता
असते. बहुधा मंग्रामध्ये त्या देवतेचें नांव असतेच; परंतु कित्येक प्रांत
मसरों ही. प्रायः सूकाच्या काही काही प्रांत देवतेचे भाव बहुतकरून
असते. जसे-
अग्निमीळे पुरोहितं यशस्य देवमृत्विजम् ।
होतारं रत्नधातमम्।
"पुरोहित, यशाचा देव ऋत्विज होताव रत्न धारण करणारा
असा अग्नि त्याची मीस्तुति करितो." या मंत्रांत अग्नीची प्रशंसा
असल्याने या मंत्राची देवता अग्नि होय. हा अग्वदांतील पहिल्या सूक्ताचा
पहिला मंत्र आहे. या सूत्रांत नऊ मंत्र आहेत. त्यातील आठव्या मंत्रांत
सेघदें अग्नीचें नांव नसून बाकीच्या सर्व मंत्रांत अग्नीचे नाव आहे.
पूर्वीच्या सात मंत्रांवरून आठव्या मंप्रांतही अग्नीचंच वर्णन आहे असे त्या
मंत्रांत प्रत्यक्ष अग्नी शब्द मसनही अनुमान काढता येते.इतर मत्रांत अग्नि
शब्द असल्याने शकेच कारणच उरत नाही.
अग्नि या पदाच अर्थ आग, उष्णतेने युक्त पदार्थ, विद्वान,
ज्ञानी, जीवात्मा, परमात्मा इत्यादि पुष्कळ होऊशकतात; त्यामुळे
23

·(४) घरील मंत्राचे अनेक अर्थ होण्याचा संभव आहे. सथापि अयं किती ही असले तरी देवता आग्निच होय हे निर्विवाद आहे अर्थात् देवतावाचक शय वेदांच्या सूत्रात असतातच च बहुतेक मनातही येतात परतु प्रत्येक मनात अवश्य येतातच असें मात्र नाही वेदाच्या सूचात कोठेही सागित लेला नाही असा देवतावाचक शब्दच नाही मंगांचे भेद. परोक्षत, प्रत्यक्षरुत आणि आध्यात्मिक असे वेदमंत्राचे तीन विभाग आहेत त्याची लक्षणे व उदाहरण साली दिली आहेत- सातही विभक्तीमध्ये चालणारा देवतावाचक शब्द ज्या मंगात असतो त्याला (१)परोक्षात मत्र म्हणतात जसे- "इन्द्र ईशे पृथिव्या "(2०१०। ८९ । १०) इद पृथ्वीचा स्वामी आहे "इन्द्रं पाणीरनपत," (ऋ० १।७।१) वाणीने योलणा यां- नों!इदाची प्रशसा करा “इन्द्राय साम गायत" (F० ८१९८१) इदासाठी सामगायन करा याप्रमाणे सर्व विभक्तीचा उपयोग करून त्याच्या द्वारे ज्या मनात वर्णन करें जाते ते मन पराक्षकृत मग्न होत २प्रत्यक्षरतमत्र " असा शब्दप्रयोग करून देवताचे वर्णन ज्या मनात केलेल असते ते प्रत्यक्षकृत मत्र होत जसे- "स्वमिन्द्र यलादधि" (ऋ० १०।१५३ ॥२) हे इन्द्रा, पाने घेए झाला आहेस "त्वं पन्यदसि "(ऋ० १० ११५३ ॥२) हे दृष्टिकरयो, त् पास्तविक वर्षाव करणारा आहेस, ३ आध्यात्मिक मत्र-"मी" असा शब्दप्रयोग ज्या मशंग्या वर्ण- नात असतो ते माध्यामिक मन हात जसे-"अह भुवं यन पध्ये" (*. १०॥४८॥१) मी वसूप्या पूर्वी झाला आहे "

·वेदांमध्ये परोक्षकृत व प्रत्यक्षकृत मन अधिक आहेतध आध्यात्मिक मन्त्र
थोडे आहेत परोक्षकृत मत्र कोणते, प्रत्यक्षकृत मन कोणते व आध्यात्मिक
मग्न कोणते घरील विवेचनावरून वाचनाच्या एक्षात आले असेलच.
(१) वेदामध्ये काही मत्र स्तुति करणारे आहेत. जसे-
इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचम् । ऋ० १३२१
"इन्द्राच्या पराक्रमाचे वर्णन मी करीत आहे "भा मनात इदाच्या
पराक्रमाचे वर्णन असल्यान ही इद्राची स्तुति, प्रश्सा अथवा गुणवर्णन आहे
ही गोष्ट स्पष्टपणे सिद्ध आहे या प्रकारच्या वर्णनाचे मन स्तुतिपर भाहेत
क्षस समजाव
२)काही मन वेदामध्ये आशीर्वादपर अथवा प्रार्थनापर आहेत.
अशा मत्रात स्वत च्या कल्याणाची इच्छा प्रदर्शित केरेली असते असे मत्र
अनेक असून त प्रसिद्धही आहेत
(३) काही मनात शपथ व काही मनात शापही आहेत. जसें-
"अद्यामुरीय यदि यातुधान ।" (क० ७.१०४।१५)
"जर मी राक्षस बनणार असेन तर आजच प्राणत्याग करीन
मया तात्पर्य देखील असत्य धर्म सोडून सत्य धर्माचे पालन करावे असेंच
आहे असे मत्र फारच थोडे आहेत.
(४) काही मनात " भाव" अर्थात् सृष्टीची उत्पत्ति इत्यादींचीही
वर्णने आहेत. जसें-
तम आसोत्तमसा गळ्हमने ऋ०१०।१२९४३
"सृष्टीच्या प्रारभी गाद अधार होता. " अशा त-हेच्या मांचे उद्देश
सृष्टीसबधी आरभीच्या अवस्थेचे वर्णन करण्याचे असतात
(५) काही मत्रांत विलापाच्या भावना दिसून येतात जसे-
"न विजानामि यदिवेदमस्मि। ऋ० ११६४ा३७
(यत् हव इद अस्मि)"मी असा आहे हे मला समजत नाही."
अथात् माझ्या अवस्थेचा मलापत्ता नाही आध्यात्मिक उमति करून घेण्या-
" या
-

·इच्छा करणारा मनुष्य कधी कधी स्वतःसंबंधी शरित यनतो व आपली पूर्ण उन्नति झाली नाही, असे दिसून आले की तो शोक देखील करूं लागतो अशा भावाचा सूचक हा मंत्र आहे. परतु असे मंग्रही फारच यो माहेत. (६) काही काही मंग्रांत निंदा व प्रशसा ही आढळून येते. जसे- "नार्यमणं पुष्यति नो सखायं । कंघलाधो भवति केपलादी॥ ऋ० १०१११७६ "जो उत्तम मनाच्या माणसाचे अथवा मित्रांच पोपण करीत नाही परंतु (केवलादी) फक्त स्वतःच खातो तो (केवलाधः) केवळ पापरूपी पनतो. "हा मंत्र स्वार्थी मनुप्पाची निंदा करणारा माहे। वही निंदा देखील परोपकारी मनुप्याची स्तुति दर्शविण्यासाठीच आहे. या प्रकारे मंग्रांचे विमाग समजून घेण्याचा वाचकांनी प्रयत्न करावा; म्हणजे त्यांच्या मननाने त्यांना आतशय लाम होतील. आतां देवता जाण. ण्याची लक्षणे थोडीशी स्पष्ट करून खाली दिली आहेत. (१)जेय यशाचे अथवा यांगांचे वर्णन असेल तेथे त्या मंत्राची देयता यश अथवा यज्ञांग समजावी. (२)परंतु जेथे यमवर्णन नसंल अशा ठिकाणी प्रजापति, अर्थात् परमेश्वर ही देवता सामान्य करून समजायी. घरालप्रमाणे मत याझिकाच आहे. परंतु हे मंत्र "नाराशंस" म्हणजे मनुष्याचे अयमा मानवी कर्तग्याचे वर्णन करणारे असतात असे निरुत. कारांचे मत आहे. वेदामध्ये एकच परमारम्या, घर्णन अनि मादिकरून अनेक नौवानी मावळत. म्हणून अमि, मध इत्यादि परस्पर भिन्न शब्द मंयोत माले असल्यास विचण्याचे अथवा शकेच मुळीच कारण नाही. भित्र भित्र शब्दांनी एकाच प्रभूचे वर्णन केले आहे एवढी खूणगांठ मनाही असली की झाले.

·वेदांतील मंत्र परमात्म्याचे वर्णन करत असताही निरनिराळ्या मानवी कर्तव्यांचा उपदेश करतात. उदाहरणार्थ इंद्राचा मंत्र परमात्म्याचे वर्णन करीत असताही त्याच घेळी राजाची कर्तव्ये कोणती हेही दर्शवितो. याच प्रकारे निरनिराळया देवतांच्या मंत्रांसंबंधी समजावे. भनि, वायु या देवतांच्या नावांचे अर्थ आग व हवा असे आहेत व हेच अर्थ सकृदर्शनी मनांत उभे राहतात, तथापि घेदपठण करतांना तेच अर्थ (भाग, हया इ.) प्यावयास पाहिजेत असे नाही. कारण वेदमत्रांमध्ये श्रमीचा अनि, घायुचा चायु व प्राणांचा प्राण असा जो परमात्मा स्यार्चे वर्णन करीत असता त्याच शब्दांनी इतर देवांची वर्णनेही केली आहत ही गोष्ट लक्षात ठेवल्यास याचकांच्या मनांत कोणत्याही प्रकारची शंकाकुशंका उद्भवणार नाही व मंयांचे अर्थ उत्तम प्रकारे त्यांच्या ध्यानात येतील. पाठ २रा. मा नः पश्चान्मा पुरस्ताग्नुदिष्टा मोत्तरादधरादुत । स्वस्ति भूमे नो भव मा विदन् परिपन्थिनो वरीयो यावया वधम् ॥ ३२॥ (अथर्व० १२३१) है ( भूमे)मातृभूमि ! (मः) आम्हां सर्वाना (मा पश्चात ) न 'पाठीमागून ( मा पुरस्तात् ) न पुढून; (मा उत्तरात् ) न वरून (उत) आणि ( अधरात् ) खालूनही ( मा नुदिष्टाः ) हटयू नको. (नः) आम्हां प्रत (स्वस्ति भव) कल्याण करणारी हो, (परिपन्थिन.) वाटमारे चोर अथया दुष्ट (मा विदन्) आम्हांला न जाणोत, न भेटोत आणि ( धं) स्यूला आम्हांपासून ( वरीयः) यहुत दूर (यावय) हटवून टाक. आम्हाला कोणत्याही ठिकाणांहून प्रतिबंध न होवो. सर्व दिशांनी भाम. ची प्रगति होऊन आमचें सामध्ये वादो. कोणीही दुष्ट शत्रु आम्हायर हल्ला म करो व कोणीही दुष्टाकडून आमचा वध न होवो व सर्व प्रकार आम कल्याण होवो. .

·(८) यायतेऽमि विपश्यामि भूमे सूर्येण मेदिना । तायन्मे चक्षर्मा मेष्टोत्तरामुत्तरां समाम् ॥ ३३ ॥ है (भूमे) मातृभूमि! ( यायन् ) जॉपर्यंत (मेदिना सूर्यग) भानंद. दायी सूर्यप्रकाशाने (ते) मुझा विनार (अमि वि पश्यामि) सवं पानी विशेष प्रकारे पाहू शकतों ( तावत् ) तोपर्यंत (उत्तरा उत्तरी समां) उत्तर उत्तर भायुप्यांत (मे चक्षुः) माझी नैनादि इंद्रिये ('मा मेट) क्षीण न होवोत. सूर्यप्रकाशाच्या योगाने मातृभूमीचा विम्नार निरीक्षण करीत मी दीर्घा- युपी बनावे व आरोग्यसंपन्न होऊन अंतकाळपर्यंत माझ्या संपूर्ण शक्ति क्षीण न हाम्यात भयात् स्या वाढत जाम्यात. प्रीमस्ते भमे घर्षाणि शरमन्तः शिशिरो वसन्तः। मतपस्ते विहिता हायनीरहोरात्र पृथिवि नो दुहाताम्॥३६॥ है (पृथिवि भूमे) विस्तृत मातृभूमि ! (ते प्राप्मः) तुझा प्राप्म, (पाणि ) वर्षा तसेच शरन, हेमन्त, शिशिर घ वसन्त है (नवः) अतु, (से हायनीः) घर्षासंबंधी इतर समय, तसेच (अहोरात्रे)दिपस व राग्र अर्थात् सर्व काळ (ना) आम्हांसाठी (दुहता) पूर्णता अर्पण करीत. आपल्या मातृभूमीत संपूर्ण त, तसेच महिन्यांत घ दिवसांत आम्हाला पूर्णता प्राक्ष होवो. यस्यां सदो हविर्धाने यूपी यस्यां निमीयते। ग्रालाणो पश्यामचन्त्य॒ग्भि. साम्ना यजुर्विदः। युज्यन्ते यस्यामृचिजः सोममिन्द्राय पातये ॥ ३८ ॥ (यस्यां ) ज्या भूमीत (सदो-हविर्धाने) समा व अमाचे स्मान आहे, ( यस्यां) ज्या भूमीत (पूर ) पस्तंभ (निमीयते) उभा केला जातो, (मसाण. ) ज्ञानी लोक जेथे वेद, सामवेद । यजुर्वेदाच्या मंत्रोनी ( भवन्ति ईश्वराची उपासना करितात व (यस्यां ) ज्या भूमीत (कविता ) ऋतूंना अनुसरून या करपारे लोक (इन्द्राय पातचे) ·इंद्राला प्यावयास देण्यासाठी (सोमं) सोमरसाचा (युज्यन्ते) उपयोग करतात. आमच्या मातृभूमीत परिषदा, सत्रे तशीच अचाची स्थाने अतिशय आहेत. तधे यज्ञस्तंभ उमारले जातात, ऋग्वेद यजुर्वेद, व सामवेदाच्या मंग्रानी ईश्वराची उपासना केली जाते व यज्ञात सोमरसाचे पान केले जाते. यस्यां पूर्व भूतकृत ऋपयो गा उदानुचुः । सप्त सत्रंण धेधसो यजेन तपसा सह ॥ ३९॥ (यस्या) ज्या भूमीत (पूर्व) पूर्ण ( वेधसः ) ज्ञानी, (भूतकृतः सप्त रुपयः ) भूतकाल यनवणारे सप्त अपि (सत्-प्रेण) सज्जनांचे पालन परण्याचे ( यज्ञेन ) सत्कम व (सपसा) तपाच्या (सह) सह (गाः) गाय, वाणी व भूमि यांचे (उत्-आनृचुः) उत्तम प्रकारे सत्कार करण्याचे कार्य करीत आले आहेत. आमच्या मातृभूमीतील संपूर्ण ज्ञानी लोक प्रजापालक शुभ कर्मे करीत भासल्या अनुष्ठानाने गाय, वाणी व भूमि यांचा सत्कार करीत आले आहेत, सानो भूमिरादिशत यद्धनं कामयामहे । भगो अनु प्रयुतामिन्द्र पतु पुरोगवः॥ ४० ॥ (सा) ती ( नः भूमिः) आमची मातृभूमि, ( यत् धर्म ) जे धन (कामयामहे) आम्ही इन्छिता, ते ( आदिशतु ) अम्हांला देवो. (भग.) धनवान, ( भनु) मागून (प्रयुकशाम् ) चालो व (इन्म:) प्रमुख वीर (पुरोगवः) अप्रेसर होऊन ( एतु) चालो. वर वर्णन केल्याप्रमाणे असलेली आमची मातृभूमि माम्हांला सर्व प्रकारचे धन देवो. धीरलोक सवांच्या आधाढीस चालोत व धनवान लोक त्यांच्या मागून चालोत. यस्यां गायन्ति नृत्यन्ति भूम्यां मां व्यैलवाः। युध्यन्ते यस्यामाफन्दो यस्यां वदति दन्दभिः। सानो भूमिः प्रणुदतां सपलानसपत्नं मा पृथिवी कृणोत॥४१५ ·(१०) (यस्या) ज्या ( भूम्यां ) मातृभूमीत (धि-ऐलवाः) विशेष चतन्य उत्पस करणारे पीर (मार्याः) पुरप (गायन्ति ) गात असतात व (नृत्यन्ति नृत्य करीत असनात, (यस्यां ) ज्या देशांत (आफन्दः) वीर पुरुष (युप्यन्ते) युद्ध करीत असतात पजेथे (दुंदुभिः) नगारे, कोल इत्यादि (पदति) याच वाजत असतात. (सा पृथिवी भूमिः) ती आमची विस्तृत मातृभूमी (न:) आमच्या (सपरनान्) शगूना (प्रणुदता हटयों य ( मा) मला ( अ-सपरमं) शारहित ( कृणोतु) करो. ज्या मातृभूमीत आम्ही सर्व लोक आनंदाने मात व नाचत असतो, जिच्या स्वातंत्र्याचे आम्ही युद्ध फरती व रणवांचे धाजविर्ती ती भामची मातृभूमी आम्ही शायरहित करावी व सर्व सघूना दूर पिटादन लावावे. यस्यामनं बीहियो यस्यामाः पञ्च कृष्टयः। भूम्यै पजन्यपल्यं नमोऽस्तु चर्पमेदसे ॥४२॥ (यस्या) ज्या भूमीत ( अनं) भग्न, (मीदियवी) तांदूळ य उत्पन्न होते, जिच्यावर (इमाः ) हे (पांच प्रकारचे प्रकारचे लोक राहतात, त्या ( घर्ष-मेदसे ) वर्षाकालाशी संवैध असणान्या ( पर्जन्य- परम्प ) पर्जन्याने पालन होणान्या (भूम्य ) भूमीला (नमः अस्तु) नमन असो. ज्या मातृभूमीत तांदूळ जव इलादि नानाप्रकारची धान्य विपुल उत्पन होतात, पर्जन्यवृष्टिन जेथील शेती उत्तम प्रकारची होते व जेथें ज्ञाना, चूर ग्यापारी, कारागीर व अशिक्षित लोक आनंदाने पुत्र राहतात त्या नात- मूमीला मी वंदन करतो. यस्याः पुरो देवझताः क्षेत्रेयस्या विकुर्वते। प्रजापतिः पृथिव विश्वगर्भामाशामाशारण्यांन' कृणोता४३॥ ( यस्याः ) जियांतील (पुरः) शारें (देवकृताः ) देवानी यसवि. हेली आहेत, (यसाः ) जिस्यावरील (क्षेत्रे ) शेतांत मनुष्य (विर्वसे) जव ·(११) विविध प्रकारची कार्य करतात, त्या ( विश्वगा) सवाना गीत धारण करणान्या (पृथिवी) भूमीला (प्रजापति ) प्रजापालक (भाशा आशा) सर्व विशाना (न) आम्हांकरिता (रण्या) रमणीय (कृणोतु) करो. आमच्या मातृभूमीतील सर्व नगरे देवानी वसविलेली आहेत ज्या भूमीत सर्व प्रकारचे लोक नाना प्रकारच उद्योग करून आपली उसति फरून घेताच त्या भूमीला प्रजापालक प्रमु सर्व दिशाना अत्यत रमणीय बनयो क्षत्रिय वीर ये शुभ्रा घोरपर्पसः सुक्षनासो रिशादसः । मन्दिरग्न आगदि। (ये) जे (शुभ्रा) गौरवर्णी (घोरयर्पस ) धिप्पाड पारीरचे, ( सु क्षनास ) उत्तम क्षग्निय (रिश+अस ) शयूचा सहार करणारे असतात, स्था (मर-उभि ) मरण्यास तयार असणाऱ्या पोरासह (अमे) हे तेजस्वी चौरा, (भा गहि) येथे ये आपल्या राष्ट्रात असे तेजस्वी वार निर्माण होणे जरूर आहे की ते धिप्पाट शरीराचे,कातिमान घयूचा सहार करणारे उत्तम क्षत्रिय असावेत प्रत्येकाच्या अत करणांत अशा उन्हेची इच्छा सतत असली पाहिजे ·(१२) पाठ ३रा. देवता-विभाग पृथ्वी, अंतरिक्ष प भाकाश अशा तीन स्थानी वैदिक देवतांचा विभाग केलेला आहे. पृथ्वीवरील देवतांन अग्नि देवता प्रमुख, अतरिक्षांत वायु देवता किंवा इंद्र देवता प्रमुख व आकाशांत आदित्य देवता प्रमुख आहे. यांचे अनुगामी अनेक अन्य देव आहेत. वास्तविक पाहता परमात्मा एकच आहे; व सर्व देवतांच्या द्वारयाचेच वर्णन होते; तथापि या परमात्म्याची शक्ति अप्ति, इन्द्र, सूर्य इत्यादि देव- तांमध्ये विभागली गेली असल्याने दोघाचे ही वर्णन वेदांमध्ये एक्समयाव- पाछेद करून केलेले असते हे ध्यानात ठेवणे जरूर आहे. पृथ्वीवर अग्नीच्या यरोबरच मनुष्य, पशु, घनस्पति इत्पादि अनेक देव भआहेत.अंतरिक्षांत वायु, इन्द्र, विद्युत्, मेध इत्यादि देव आहेत व घुलोकी सूर्य, नक्षने, हाणादि देव आहेत. त्यांची पंशाषष्ठ साली दिल्याप्रमाणे- परमात्मा. । দৃষ্টাব্দ अनि मनुष्य बंतरिक्षलोक इंद्र दुलोक. सूर्य अश्विनी. विद्युत् मेघ वनस्पति अशा प्रकारे देयताघ घर्गीकरण केले गेले आहे व याचे महत्व फार आहे मणून पापकांनी हे विशेष लक्ष्योत टेवायें. या त्रिलोकीत सर्व देवांचा ममाघ मासा माहे.

·(१३) काहींचं मत भसें आहे की सर्व देवता मनुष्याप्रमाणे देहधारी व सचेतन आहेत या मताच्या पुष्ट्यर्थ ते असे प्रमाण पुढे मारतात की, वेदमनात देव. साच्या अवयवाचे व परस्पर सवांचे वर्णन केले आढळते. उदाहरणार्थ एका देवतेने दुसरीध्या परोपर येणे, तसेंच इदा, वृनाच्या बरोबर युद्ध होणे गरे वर्णनावरून देवता देहधारी व सचेतन आहेत असं ते म्हणतात दुसऱ्या पक्षाचे झणण असे आहे की देवता हा मनुष्याप्रमाणे देहधारी नाहीत कारण वेदात नेहमी सचेतन पदार्थांचीच स्तुति असते असे नसून अचेतन पदार्थाचीही-उखळ मुसळ, रथ, इत्यादि अचेतन पदार्थाची ही- स्तुति माढळते तेव्हा देवताच्या अवयवाचे किंवा शरीराचं वर्णन आहे एव ढयाच प्रमाणावरून त्याना सचेतन मणणे योग्य नन्द कारण रथाच्या निर. निराळ्या भागाचे वर्णन वेदामध्ये आहे व रथ ही तर अचेतन घस्तू आहे, झणून मा वर्णनावरून देवाना देहधारी व सचेतन ठरविता येत नाही तिसन्या पक्षाचें झगणे अस आहे की देव देहधारी व देहरहित, तसंच सचेतन व अचेतन असे दोन्ही प्रकारचे आहेत वास्तविक पाहता सपूर्ण देवता सचेतनही नाहीत व अचेतन ही नाहीत, काही सचेतन जाहेत घ काही अचेतन ही भाहेत झणून जेथे ज्या प्रकारचे वर्णन असेल त्या वर्णनानुरोधान देवता सचेतन की अचेतन ठरविणे इंच योग्य होय एकच निपम सवय सारखा लागू परत मसतो कारण कित्येक वेळी एकाच मत्रात देहधारी सचेतन देवता व देहरहित देवता या दोहोंचही वर्णन येऊ शकते इतके सर्वसामान्य विधेचन झाल्यायर आता देवतांची निरुक्ति अथवा ग्युत्पत्तिको यडू अमिः। १ अपनी-अग्+नो अग्नि (अग्नगामी) २ अंगानी अग+नी- अग्नि (आपल्या अंगाच्या सारखा एनविणार)

·(१४)
३ अ+फ्नोप-अ+मनु-अग्नु-अग्नि ( जो स्निग्धता कमी
करतो)
४ अयन+दग्ध+नो अग्नी-अग्नि (गति करणार, दहन
করে দু নয়)
घरीर घार प्युरपत्ताच्या अर्थात भसरेला भेद पाचक रक्षपूर्वक पाहतार
तर तो भेद व त्याचे स्वरूप याचकाच्या रक्ष्यात तेव्हाच येईल. प्रत्येक
भ्युत्पत्तीत पूर्वपद भिन्न भस्न पूर्वपदाचा काही भाग अवशिष्ट राहिऐला
भाहे व शेष भाग सुक्ष झाला आहे घेदातील शब्दाची निरफि व प्युरपति
कशा प्रकार असते हे याचकानी येथे लक्ष्यपूर्वक पहावे
देवः।
१दा (देणे) =दाता=देतान्दव [दाता]
२दीप (प्रकाशक)-देव-देवन्देप [प्रकाशक ]
३ धुत् (चमफ) =दि+उत्-दिव्-दष
याप्रमाणे देव शब्दाच्या तीन म्युत्पत्या आहेत, परतु याशिवाय आणखी
ही खालील प्रमाणे व्युत्पल्या आहेत
४ दिए । चमकणे)
दिव-दय (चमकणारा इ० )
५घेदवेद(देव) =देय(मानी)
याप्रमाणे ही व्युत्पत्या होऊ शकतात, जरी बातोपर्यंत अशा प्रकारची
प्युरपनि कोणी केलेली नाही तथापि अशी व्युत्पत्ति होणे शक्य आहे
भशासयी नियम पूर्वीच्या पुस्तकात सांगितले आहेतच भाचाक्षरे व
भस्याक्षरें ही कैम्ही केव्हा उरट मुस्ट होतात हा नियम वाधकाना वरील
पांचव्या उदाहरणावरून येथे दिसून येइल
जातवेदाः
१ जात+द-उस्पन्न झालेल्या पदार्थाना जो जाणतो
२जातानि चिद =बनलेल्या अथवा उत्पन्न झालेल्याना जाणतो.

·३ जाते विद्यतन्धनलेल्या अथवा उत्पन्न झालेल्या पदार्थात
राहतो.
४ जात+वित्त- ज्याच्याजवळ धन आहे अथवा ज्यापासून
धन झाले आहे.
५ जात+विद्यः (जात+वेदः)-ज्यापासून चेद् अथवा शान
उत्पन्न झाले आहे.
वैश्वानरः
१ विश्वानर-विश्वाचा नर अर्थात् नेता, विश्वाचा चालक.
२ विश्वे नरा पनं नयन्ति-सर्व मनुष्य योला प्राप्त होत असतात.
२विश्व+न+र:-विश्वांत न रमणाग अर्थात ज्याचा आनंद
भौतिक स्वरूपाचा नाही.
याप्रकारे विश्वानर अथवा वैश्वानर या शब्दाच्या न्युत्पत्तीचे अर्थ आहेत.
चैधानर भप्निवतेच्या मंत्रांच देवता आहे; अर्थात् प्रमुख्याने अग्नि असा-
ही या शब्दाचा अर्थ आहे. परंतु संदर्भानुसार याचे निरनिराळे अर्थही
होऊ शकतात.
तन्नपात्
१ तनूनि पात् = शरीराचा पात न करणारा अर्थात् शरीराचें
पतन न होऊ देणारा (आस्मा)
२ तनू+नपात्= (तन) गाईचा नात्, अर्थात् गाईचा मलगा
दूध, दुधाचा मुलगा तूप, याप्रमाणे गाईचा नात तूप होतो.
२ तन उन+पात् =शरीरांत में न्यूनत्व असल न्या न्यूनवास
दूर करणारा आत्मा,
तनूनपात् देवता वेदांमध्ये अनेक वेळी येते. वरील विवेचनावरून त्या
देवतेची वाचकांना रस्पना होईलच, तरी वाचकांनी ती चांगल्या प्रकारे
रक्षात ठेवावी.

·(२०) कल्याणपूर्ण स्थितीत (दधातु) योग्य रीतिन ठेवो. ज्या मातृभूमीत दिवस व रान योग्य प्रमाणांत आहेत, जेथे उत्तम वृष्टि होऊन उत्तम फळ फुले उत्पन्न होतात ती भूमी प्रत्येक ठिकाणी आम्हांस कल्याणपद होवो. अहमस्मि सहमान उत्सरो नाम भूभ्याम् । अभीपाडस्मि विश्वापाडाशामाशां विपासहिः ॥५४ ।। (भूम्पा ) मातृभूमीपर (अहं) मी (सहमानः) सहनशक्तीने युक्त घ (नाम) यशाने (उत्+तरः) अधिक श्रेष्ठ (अस्मि ) आहे. मी (अभी पाइ)विशयी, (विधा-पाइ) विश्वजेता तसेंच (दिशां दिशा) प्रायक दिशेरा (वि-सासहिः) शगूंचा पराजय करणारा (अस्मि) आहे. माझ्या मातृभूमीत मी श्रेष्ठ आहे व हरएक प्रकारचा विजय संपादन कर- ण्याची शक्ति मजजवळ आहे. अर्थात् मातृभूमीच्या प्रत्येक भक्ताने आपला उमति इतकी करावी की त्याचा सर्वत्र विजय व्हावा व त्याच्यामुळे मातृभूः मिचें नांव सर्व दिशोमध्ये पसराय, अदो यद् देवि प्रथमाना पुरस्ताद्देवैरुक्का व्यसो महित्वम्।। आत्या सुभूतमविशत् तदानीमफल्पयथाः प्रदिशश्चतस्रा५५॥ है (देवि ) भूदेवी! ( यत् पुरस्तान्) जेन्हा पुढारी ( देवैः) देवांनी तुला (प्रथमाना उपा) विशाल मानून तुसे वर्णन केले. आणि (भदा- महित्य) हा मुशा मोठेपणा सर्व दिशांना (प्यसर्पः) प्रमृत बेला (तदानी तेव्हां (मु-भूतं ) उराम ऐभयं (खा ) तुला (आविशन् ) प्राप्त झाले आणि तू (चनसः प्रदिन.) चारी दिशांना (अवरपयथा) समर्थ केलेस, ज्ञानी लोकांनी मातृभूमीचा मोठेपणा समजून घेतरा व त्याचे ज्ञान सर्व जनतेस करून दिले.त्यायोगें चारी दिशाना राहणारे लोक शक्तिमान झाले या प्रमाणे जे लोक मातृभूमीची भक्ति करतील तेहीविलक्षण प्रभावशाली होतील. ये प्रामा यदरण्यं या समा अधि भूम्याम् ॥ ये संग्रामाः समितयस्तेषु चाह यदेम ते ।।५६।।

·(२१) (ये प्रामाः ) जे गांव, (यत् अरण्य ) जो वने, (याः सभाः )ज्या सभा ( भूम्यां अधि) या भूमीवर आहेत, तसेंच (ये संप्रामाः) जी युद्ध होतात व जी ( समितयः) संमेलने होतात, (तेषु) त्या सर्वामध्ये (ते) तुझ्याविषयी (चार) सुंदर र आदरयुत (वदेम) भाषण आम्ही मातृभूमीत गांव, नगर, प्रांत, वनें, अरण्य, पर्वत इत्यादि जी स्थान असतील, तसंच त्या स्थानी ज्या समा, समिति, परिषदा व महासभा, तसेंच संमेलने अथवा मेळे होतील किंवा युद्ध होतील त्या सर्व ठिकाणी मातृभूमीसंबंधी उत्तम आदर व्यक्त करणे हे प्रत्येकास आवश्यक आहे. यवदामि मधुमत्तद्वदामि यदीक्षे तद्वनन्ति मा ॥ विपीमानस्मि जूतिमानवान्यान्हन्मि दोधतः ॥५८॥ यत् वदामि ) जे काही मी भाषण करतो (तत्)ते (मधुमत् वदामि) मधुरतायुक्तच बोलता-म्हणून ( यत्)जें (ईक्षे) मी पाहता, (तत्) त्याला अनुसरून (मा वनन्ति ) मजवर सर्व लोक प्रेम करि- तात. मी (विर्षीमान् ) तेजस्वी च (जूतिमान् ) वेगयान् (अस्मि) आहे व (दोधराः अन्यान् ) घातक शबूंना मी (अवहन्मि) सर्व प्रकारे नष्ट करतो. नेहमी मधुरभाषी व सर्वाना स्नेहदृष्टीने पाहणारा असा मी आहे, म्हणून सर्व लोक मजयर प्रेम करतात. मी माझ्या ठिकाणी ज्ञानाचे तेज व कर्माचा वेग ही वाढविली आहेत, म्हणून मी सज्जनांचे रक्षण व दुर्जनांचा नाश करती. तात्पर्य हंच की मधुर भापण व स्नेहदृष्टि यांनी सर्वत्र प्रेमाचा फैलाव करणे व संघशक्ति वाढविणे अवश्य आहे. तसंच आपल्या ठिकाणी ज्ञानाचे तेज व कर्माचा वेग वाढवून सज्जनांचे रक्षण व दुष्टांचे निर्दाळण करणे हेही आवश्यक आहे.

·(२५) घरणाने राहणारे मदा संतुष्ट माझग प्रसंगों मेघाप्रमाणे गंभीर वाणीनं भाषण ररितात." हा मंत्र अन्योक्ति अलंकाराचे उत्तम उदाहरण आहे. घटकांचे वर्णन करीत असतां अन्योक्तिन त्यांतच ब्राह्मणांचही वर्णन केले आहे. रथः १रति इति रथा जो चालतो तो रथ होय. २ स्थिर- स्थिर-थर-रथ:-[येथे अक्षर उलट सुलट होऊन हा शब्द सिद्ध झाला आहे.] जो स्थिरतेच्या विरुद्ध व्यवहार करतो अर्थात् ज्याला गति आहे तो रथ होय. (३) स्थिxर=स्थित+रममाणरममाण+स्थित-स्थि रथ रममाण होत असतां ज्यांत स्थिर यसतां येते त्याचे नांव रथ. येथेही अक्षरांच्या व्यतिक्रमाचे उदाहरण आहे. रथ शब्दाच्या वरील व्युत्पत्तीवरून कोणत्या प्रकारे शब्द शेप राहतो' अथवा अक्षरांत उलटापालट कशी होऊ शकते, हे याचकांना घरील व्युत्पत्ती चांगले मनन केल्यास सहज दिसून येईल. वृपमः १ वर्षति इति वृषभा जो वृष्टि करतो तो वृषभावृष्टि हीप्रजेची, चलाची अथवा पराक्रमाचीही असूं शकते. याचे उदाहरण- न्यक्रन्दन्नुपयन्त पनममेहयन्वृपमं मध्य आजे। ऋ० १०११०२५ आज: मध्ये उपयातः) युद्धास गेलेले वीर (एन वृषभं न्यनन्दयन्) या वृषभास शब्द करण्यास प्रवृत्त करतात. पितुः १ पाति इति पितुजे रक्षण करते ते. २ पोयते इति पिताजै खाल्ले जाते ते. -- ·(२५) (३) प्यायति इति-जें वृद्धि करते ते- हा असाधक शब्द आहे. मन शरीराचे रक्षण करते. ते साले जाते व स्याने शरीर वाढतं. हे तिन्ही अर्थ पितः शब्दाच्या वरील व्युत्पत्तीवरून दिसून येतात. याचं उदाहरण- पितुं नु स्तोपं महो धर्माणं तविधीम् । ऋ० श१८७१ "अनाची मी प्रशंसा करतोजे (महः तविणं धर्माणं) मोठे बल धारण करते" इत्यादि मंनांत पितुः शब्द असवाचक आहे हे लक्ष्यात ठेवाय. वायुः १ चाति इति वायुः - जो वाहतो तो चायु. याचे उदाहरण- वायवा याहि दर्शतेमेसोमा अरंकृताः। तेषां पाहि श्रुधी हवम् ॥ ऋ० १।२।१ हे (दर्शत) दर्शनीय पायो! (आयाहि ) ये. हा सोम अलंकृत-सिद्ध फेलेला आहे. (तेषां पाहि ) त्याचे पान कर व (हवं श्रुधि) आम्ही केलेली प्रशंसा श्रवण कर. वरुणः १ घृणोति इति वरुणः- जो आच्छादित करतो त्यास घरुण म्हणतात. याचे उदाहरणः- नीचीनवारं वरुणः कचन्छ । प्रससर्ज रोदसी अन्तरिक्षम् । ऋ०५.८५३ वरुण (नीचीन वारं) साली द्वार लसणाच्या (कबन्ध) मेघाला दुलोक व पृथ्वी यांच्या मधील अंतरिक्षांत (प्रससर्ज) सप्पन करतो' तील शब्दांचे अर्थ पहा:- . - ·(२८) है मातृभूमि! (स्वं) तूं (आवपनी) भयंत मुपीक म्हणून (जनानां) रोकांनी ( काम-दुघाः) इच्छिलेले पदार्थ देणारी, य (मप्रथाना)प्रख्यात (अदितिः ) देवमाता अथवा माता देवी (असि) आहेस. म्हणून (यत ते नूनं )जें नुला न्यून परेल, (तत् ते ) से (मतस्य प्रथमजा) सत्याचा पहिला प्रतिक अथवा जलाचा प्रेरक, (प्रजा-पतिः) प्रजा पाळणारा तुला देऊन (आपूयाति) पूर्ण करतो. पृथ्वी धान्यादिकांची उत्पत्ति करणारी आहे म्हणून नी हरिछत पदार्य देणारी पामधेनु माहे. जे जे या भूमीत कमी असेल त्याची पूर्तता धान्य पेरून त्याला पाणी सत इत्यादि देऊन तो करतो. जो अशा प्रकारे अधिकांत • अधिक धान्याची उत्पत्ति करतो तो खरा प्रजापालक होय. म्हणून प्रत्येक जलादि गोष्टींची उत्तम व्यवस्था करून भूमीपासून धान्याची अधिकांत अधिक निपज करावी व अशा रीतिने प्रजापालन करावे हे योग्य होय. उपस्थास्ते अनमीषा अयक्ष्मा अस्मभ्यं सन्तु पृथिवि प्रसूताः।। दीर्घ न आयुः प्रतियुध्यमाना वयं तुभ्यं पलिहृतः स्याम १६२|| हे (पृथिवि) मातृभूमि ! (ते प्रसूता ) तुजपासून उत्पन झालेले अत- एव तुजजवळ (अप-स्थाः) असणारे सर्व पदार्थ (अस्मभ्यं ) आम्हां सांना (अनमीवाः) आरोग्यकारक व (धयक्ष्माः) रोगरहित (सन्तु) होवोत ! (नः ) भामचे (भायुः) आयुष्य दीर्घ होवो; व (वयं) आम्ही सर्व (प्रतिबुध्यमाना.) उत्तम ज्ञानी बनून (नुभ्यं) नुजसाठी (बरिहतः ) बलि घेऊन येणारे स्याम होऊँ, मातृभूमीत उत्पन्न होणारे सर्व पदार्थ मातृभूमीत राहणान्यांनाच मिळेात, तसंच ते पदार्थ निरोगीपणा उत्पन्न करणारे, आरोग्य वाढविणारे द पुष्टिदायक तसेच दीर्घायु देणारे होवोत. याप्रकारे तेथील सर्व लोक पुष्ट, बलवान व दीर्घायु होऊन आपल्या सर्वस्वाचा पलि आपल्या मातृभूमी- समोर देण्यास तयार होवोत. अशी स्थिति जेथे असेल तोच देश सुखी असें गणणे योग्य होय.

·(२९) भूमे मातर्निधेहि मा भद्रया सुप्रतिष्ठितम् । संविदानो दिया कवे श्रियां मा धेहि भूश्याम् ॥६॥ है (मातः भूमे ) मातृभूमि ! (मा) मला (भद्या) कल्याण- कारक अशा अवस्थेत (सु प्रतिष्ठित ) योग्य तन्हेने ( नि धेहि ) ठेव, हे (कवे) काव्यमय मातृभूमि ! तू ( दिवा ) प्रकाशाशी (स विदाना ) सयध राखणारी (मा) मरा (थ्रिय ) सपत्ति व (भूत्या ) ऐश्वर्य या- मध्ये (धेहि ) ठेव. मातृभूमीचे जे भक्त करयाणाच्या मागीनें उन्नतिचं साधन करतात ते ज्ञानाच्या प्रकाशाने प्रकाशित होऊन सपत्ति व ऐश्वर्य यानी परिपूर्ण होतात हणून प्रत्येक मनुष्याने ज्ञानविज्ञानाने युक्त होऊन मातृभूमीची भक्ति करा यी व स्वयसेवक होऊन मातृभूमीची सेवा करावी प्या दूपिरसि हेत्या हेतिरसि मेन्या मेनिरसि। आप्नुहि श्रेयासमति समं काम ॥१॥ अॅ०२।११ हे मनुष्या ! तू (दूप्याः) पित क्रियाचा (दूपि) नाश करणारा (असि ) आहेस (हत्या हेति) शस्त्राचे शास्त्र तू आहेस (मेन्या मेनि) वज्राचे वन तू आहेस म्हणून (सग) समानाच्याहून (अति काम) अधिक बाट व (श्रेयास आप्नुहि)रयाण प्राप्त करून घे मनुष्य हा दोष दूर करणारा व शत्रूच्या नाशार्य विविध प्रयत्न करणारा आहे. म्हणून त्याने भापत्या समान दर्जाच्या रोकाहून आपली उन्नति भधिक करून घेऊन आपरे कल्याण साधा हँचस्यास उचित माहे. या जगात मनुष्यच दोष नाहीस करून सत्कर्माचा प्रचार करतो, शस्त्र ने निर्माण करून त्यांचा उपयोग करतो, म्हणून समान दर्जाच्या रोका- त्याने अधिक उसति प्राक्ष करून घेऊन आपल आधिकाधिक करयाण साधायें व कधीही दीन अवस्थेत राहू नये, नेहमी त्याचा उत्कर्ष होत रहावा हेच त्यास उचित आहे, ·पाठवा. सरिरसि वक़धा असि तनपानोऽसि । आप्नुहि थेयासमति समं काम ॥ ४॥ अ०२।११ हे मनुष्यात् (सूरि असि) शानी आहेस, (वर्ष पा असि) तू तेजस्वी आहेस, (तन-पान असि)शरीराचा रक्षक आहेस, म्हणून बरोबरीच्या पेक्षा अधिक वाढून करयाण प्राप्त करून घे मनुष्य भापले ज्ञान वाढविण्यास समर्थ आहे,नो तेजस्वीही आहे.तसेंच स्वत:च्या शरीराचे व दुस-याच्या शरीराचे सरक्षण करण्याचे सामर्थ्यही तो आपरया भागी राखू शकतो म्हणून त्याने ज्ञानी बनावे, तेजस्वी बनायें तसेंच स्वत चे व दुसन्याचे उत्तम त-हेने सरक्षण करावे, सवाहून वरचढ होऊन अत्यत कल्याण प्राप्त करून घ्यावे. दुसन्याचे सरक्षण करण्यासाठी स्वत ला समर्ष करणे म्हणजेच दुसन्याहून वरपद होणे होय, म्हणून प्ररये. काने आपल्या ठिकाणच्या हरएक शक्तींची वाढ करावी, व दुसन्याच्या सरक्षणार्य आरमार्पण करण्यासही तयार असावे. अशा प्रकार परोपकारार्थ आत्मार्पण करण्यास तयार असणारा मनुष्य हा सर्वाना बदनीय होतो शुत्रोऽसि भ्राजोऽसि स्वरसि ज्योतिरसि । आप्नुहि थेयासमति समं काम ॥५॥ अ०२।११ हे मनुष्या, तू (शुक्र असि) वीर्यवान् आहेस, (भ्राज असि तेजस्वी आहेस, (स्व असि) आत्मशतीन युक्त आहेस, (ज्योति असि) र स्वत तेजरूप आहेस, म्हणून (सम अतिक्राम) समान अशा मनुष्यो हून वरचढ यनून (श्रेयास आप्नुहि)श्रेष्ठ प्रकारचे करया करून घे मनुष्य वीयवान्, शूर, बलवान्, तेजस्वी, उत्साही, आरममा सपस व स्वत तेजाची ज्योति ही आहे म्हणून त्याने इतरांहून घेट व्हावे व कल्याण प्राप्त करून घ्यावे, व कधीही मागे राह नये, ·(३७) मनुष्याच्या ठिकाणी इसकी शक्ति आहे की त्याने उतिच्या मार्गान जावयाचे मनांत भाणल्यास तो उसत होऊ शकतो.म्हणून प्रत्येक मनुष्याने या मनांतील उपदेशानुसार मापल्या ठिकाणी असलेल्या शक्तीचे अस्तित्व जाणून स्वतःला उन्नत करून इतरांचा आदर्श बनायें व भवनतावस्थेत कधीही राहू नये. मनुष्याच्या उखतीचा प्रारंभ प्राणशक्ति वाढण्याने होतो म्हणून आतां प्राणसूक्काचा विचार करूं, प्राणसूक्त खालीलप्रमाणे आहे:- प्राणाय नमो यस्य सर्वमिदं वशे । यो भूतः सर्वस्येश्वरो यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥ अथर्व० ११(६)१ (प्राणाय नमः) प्राणाला नमस्कार असो; ( यस्य ) ज्याच्या (यो) आधीन (इदं सर्व) हे सर्व जग आहे. (यः सर्वस्य) जो सावा (ईश्वर भूतः) ईश्वर झाला आहे व (यस्मिन् ) ज्याच्या ठिकाणी ( सर्व प्रतिष्टि- तम्) सर्व राहिले आहे. प्राणशक्तीच्या आधीन संपूर्ण जग असून प्राणाच्या आधारावरच तें अधिष्टित आहे. प्राण सर्वांचा अधिकारी आहे म्हणून त्याची उपासना करावी. ज्याप्रमाणे शरीरातील प्राणांच्या आधाराने सर्व शरीर, अंग, अवयव अधवा इंद्रिये राहतात, त्याप्रमाणे विश्वांतील संपूर्ण पदार्थ विश्वव्यापी प्राणाच्या आधारावर राहतात. नमस्ते प्राण फ्रन्दाय नमस्ते रतनयित्नये। नमस्ते प्राण विद्युते नमस्ते प्राण घर्पते ॥२॥ अ० ११४(६)२ हे माण! (ऋन्दाय ते नमः) गर्जना करणाऱ्या तुला नमस्कार असो. (ननयित्नवे से नमः) यादळाच्या वेळी नाद करणा-या तुला यंदन असो. (विभुते ते नमः) विधुलतारूपी तुला नमस्कार असो. ( वर्षते ते नमः) वर्षाव करणा-या तुला नमस्कार असो, ·(३८) विश्वांत म्याप्त असलेली प्राणशक्ति वादळांत अप्सते तशीच ती जलष्टी- प्या वेळी गूमीवर ही येते म्हणून माणशकीया सरकारपूर्वा चांगला उपयोग परणे जरूर भाहे. यत् प्राण स्तनयित्नाऽभिमदत्योफ्धीः । प्र पीयन्ते गर्भान् दधतेऽयो बहीपि जायन्ते ॥३॥ यत् प्राण प्रस्तावागतेऽभिकन्दत्योषधीः । तपै सदा प्रमोदते यत् किं व भूम्यामधि। अ० १४(६) प्राण जेव्हा (स्तनयिरनुना ) वादळाच्या गर्जनेच्या द्वारे (भोपधीः) औषधीना (अभि प्रन्दति) योसावितो, तेव्हां स्या (प्रवीयन्ते) गर्भवती होताल, (गर्भान् दधते) गर्भ धारण करतात व (बदी.) पुष्कळ होऊन (वि जायन्ते ) उपस होतात. ( यद ) जेव्हा प्राण (तो भागते) ऋतुकाळ आला असता (औषधी) औषधीना (अभिकन्दति) मोलावितो, (सहा) तेव्हां ( सर्व भमोदते ) सर्व आनंदित होतात, जे काही सर्व (भूम्यां अधि) पृथ्वीवर असते ते. वृष्टीने श्रापधी, वनस्पति च वृक्ष वाढतात व मानवाने प्रसन्न होतात. भंतरिक्षांतील घायुमध्ये राहणा-या प्राणांचे हैं कार्य पाहण्यासारखे आहे. यदा प्राणो अभ्यवर्थीद्वण पृथिवी महीम् । पशयस्ता मोदन्तै महो वै नो भविष्यति ॥५॥ अ० १शक्ष(६) जेव्हां प्राण (वर्पण) वृष्टीरूपाने (महीं पृथिवी) या वधा पृथ्वीवर ( भभि अवर्षाद) जल मिषन करतात,(नत् पशव:) तेव्हा पशु(प्रमोदन्ते) भादित होतात, ते सांगतात की भासा (नः) भामची ( महः) वाड (2) निश्चयाने ( भविष्यति) होईल.

·घृष्टीच्या द्वारे जी प्राणशक्ति या पृथ्वीवर येते तिने पशुपक्ष्यांची देखील याद होते व ते आनंदित होतात. अभिवृए ओपधयः प्राणेन समवादिरन् । आयुर्वं ना प्राप्तीतरः सर्वा नः सुरभीरकः ॥६॥ अ० १११(६) (अभिवृष्टाः ओषधयः) शिंपडल्या गेलेल्या औषधी (प्राणेन)प्राणांशी समवादिर ) बोलत्या झाल्या की (मः) भामचे (आयुः) आयुष्य (2) खात्रीने तू (प्रातीतरः ) वाढविले आहेस; 4 (नः सी.) आम्ही सर्वांना (सुरभीः मुगंधित (अकः) केलें माहेस. वृधिद्वारा अन्तरिक्षस्थ प्राण प्राप्त होऊन सर्व औषधी सुगंधयुक्त बन- सात व सजीव राहतात. नमस्ते अस्त्वायते नमो अस्तु परायते। नमस्ते प्राण तिष्ठत आसीनायोत ते नमः ॥७॥ नमस्ते प्राण प्राणते नमो अस्त्वपानते । पराचीनाय ते नमःप्रसीचीनाय ते नमः सर्वस्मै ते इदं नमः॥८॥ अ० १२४(६) हे प्राण ! (मायते ) येणान्या, (परायते) जाणान्या, (तिष्ठते) स्थिर असणाऱ्या, (आसीनाय)वसणान्या (ते) तुला नमस्कार असो. हे प्राण ! (प्राणते ) श्वास घेणाऱ्या, (अपानते ) अपान सोडणान्या, (पराचीनाय ) बाहेर जाणान्या, (प्रतीचीनाय) जवळ येणान्या (ते) तुला ( नम:) नमस्कार (भस्तु) असो. (सर्वस्मै ते )सर्वरूपी तुला ( इदं नमः) हे नमन असो. (1) आयत् (२) तिष्ठत् (३) परायत् व (५) आसीन ही चार नांव क्रमशः (१) पूरक, (२) कुंभक (३) रेचक व (७) बाह्य कुंभक यांची आहेत. (१) माणस् व (२) अपानत् हे दोन शब्द श्वास व उच्छ्वास यांचे वाचक आहेत. पाणांच्या दोन गति आहेत, एक आतून ·(४०) बाहेर जाणारी व दुसरी थाहेरून आत येणारी. या मियांचे सूचक शब्द वरील मंग्रांत (.)पराचीन व (२)प्रतीचीन आहेत. या शम्दापरून प्राणायामविधिचा योध होऊ शकतो. तरी त्याचा अनुभव घेऊन आपल्या शरीरातील प्राणांच महत्व जाणण प प्राणायामद्वारा त्यांना आपल्यासाधीन ठेवणे हे अत्यंत जरूर आहे. या ते प्राण प्रिया तनयों ते प्राण प्रेयसी। अथो यझेप तव तस्य नोधेहि जीयसे १५॥ अ० १११४(६) हे प्राण! (या ते प्रियर)ी तुला प्रिय र (या र ते प्रेयसी मेयसी) जी तुझी प्रीतिकारक ( तनूः )शरीरयष्टि आहे. (अयो)तच (पत् तप भेजे) जो मुझ्या ठिकाणी औषधींचा गुण आहे (तस्य) स्याचे (नः) आमच्या (जीवसे) जीवनासाठी (धेहि ) दान कर. प्राणाच्या ठिकाणी परमानंदाची शक्ति आहे, प्राण असेपर्यंत कोणाशीही प्रेमाचे व्यवहार होतात. तसेच प्राणाच्या ठिकाणी दिग्प औषधिगुण आहेत. प्राण हा मोरा दिव्य वैद्य आहे. हा शरीरांत रममाण होऊन सर्व रोगांना दूर करतो. जेव्हा हा निघून जातो तेव्हां वैद्यांचे कोणतेही आपध परिणाम- कारक होत नाही. प्राणः प्रजा अन् यस्ते पिता पुत्रमिय प्रियम् । प्राणो ह सर्वस्येश्वरो यच्च प्राणति यच्चन ॥१०॥ अ० १६६४(६) प्राण ( प्रजाः) मजाला ( अनुवस्ते) परिस्थितीची अनुकूलता असेपर्य- सच आच्छादून असतो,ज्याप्रमाणे पिता प्रिय पुत्रांना वस्त्रादि देऊन भारछा. दित असतो. प्राणच सर्वाचा ईश्वर आहे,जे कोणी (प्राणति ) श्वास घेतात पजे (म) श्वास घेत नाहीत (त्या सर्वांचा ही तीच ईश्वर आहे.) ज्या प्रकारे प्रिय पुनांना याप अन्नवस्त्रादि देतो स्याप्रमाणे अनुकूल ध्यव. हार करणान्या माणसांनाच प्राण दीर्घ जीवन देतो.हा माणच सर्व स्थावर. जराम वस्तूंच्या सुस्थिती मूळ कारण आहे.

·(४१) पाठवा. प्राणो मृत्युः प्राणस्तरमा प्राण देवा उपासते। प्राणो ह सत्यवादिनमुत्तमे लोक आ दधत् ॥ ११ ॥ अ० १११४ (६) प्राण मृत्युही आहे व प्राण (तक्मा) जीवनशक्तिही आहे. म्हणून सर्व (देवाः) देव अर्थात इंद्रियादिक प्राणाचीच उपासना करितात. सत्यवादी मनुष्याला प्राणच उत्तम लोकांत (आदधत् ) स्थापन करतो. प्राण जाण्याच्या स्थितीस मृत्यु व असण्याच्या स्थितीस जीवन म्हणतात, म्हणून संपूर्ण इंद्रियें भाषणाच्या आधीन आहेत; तसेच पृथ्वी आदीकरून देवता देखील प्राणांच्या आधीन आहेत. सत्य भापण, सत्यावर निष्टा इत्या- दिमुळे जे आरिमक बल वाढते ते माणास कारणीभूत आहे. म्हणून प्रत्येकानें प्राणायामद्वारा प्राणाची उपासना करावी. प्राणो चिराद प्राणो देष्ट्री प्राणं सर्व उपासते। प्राणो ह सूर्यश्चन्द्रमाः प्राणमाहुः प्रजापतिम् ।।१२।।अ०११।४ (६) प्राणच (वि-राज् ) विशेष तेजस्वी आहे, प्राणघ (देष्ट्री) प्रेरक आहे, प्राणच सूर्य व चंद्र आहे, प्राणालाच प्रजापति असेही म्हणतात. यासाठी (सर्व) सर्वजण (प्राण उपासते ) पाणाची उपासना करतात, पृथ्वी, सूर्य, चंद इत्यादि देवांमध्ये देखील प्राणशक्ति आहे हे जाणून प्राणाचे महत्व प्रत्येकाने जाणणें जरूर आहे, अपानति प्राणति पुश्पो गर्भ अन्तरा। यदा त्वं प्राण जिन्यस्यथ स जायते पुनः॥१४॥ अ० १२४(६) (पुरषः) मनुष्य (गर्भ अन्तरा) गर्माच्या आंत (प्राणति ) श्वास घेतो व (भपानति) उच्छ्वास ही सोडतो. हे प्राण ! जेव्हां दं (जिन्वसि) अनुमोदन देतोस ( अथ) तेव्हांच (सः) तो (पुनः जायते) फिरून उत्पन्न होतो.

·(४४) हे माण! (य: ते इवं घेद) जो मुम्या या मोठेपणाला जाणतो व(यस्मिन्) ज्याच्या ठिकाणी तूं (प्रतिष्टितः असि) पूर्ण स्थिर झाला आहेस, (तस्म) न्याच्याकरिता (उत्तमे लोके) इत्तम लोकांत (सर्वे) सर्वानी (यलि हरान) भेटी आणाभ्यास. प्राणाचे महत्व जो मनुष्य जाणतोच ज्याच्या ठिकाणी प्राणायामादि अभ्यासाने प्राण स्थिर झाला आहे. त्याची घोग्यता इतकी अमते की सर्व लोक त्या योग्याचा सत्कार करू लागतात. म्हणून प्रत्येकाने प्राणाचे महरव ओळखून आपल्या ठिकाणी प्राण स्थिर करण्याचा यत्न करावा. यथा प्राण बलिहतस्तुभ्यं सर्वाः प्रजा इमाः। पया तस्मै वलिं हरान् यस्त्वा शृणवरसुथवः ॥ १९ ॥ अ०११।४ (६) हे प्राणः ( यथा) उमाप्रमाणे (तुभ्यं) तुला (सर्वाः इमा: प्रजाः) या मर्न प्रजा (यलिहतः) भेर अर्पण करतात. (एका ) त्याप्रमाणे (तस्म) त्याला देखील (वलिं हरान्) भेट मिळावी, जो (सुश्रवः ) उत्तम कीर्तिवान् असून (वा) सुझें (शृणवत्) ऐकेल. सर्व पाणाची उपासना करतात. जर ते पाणाबरोबर न राहतील, तर ते जिवंत राहूं शकणार नाहीत. सर्व लोकांना पाणांचा जीविताशी असणारा संबंध माहीत असतोच.जो प्राणाचे महत्व अनुभवाने जाणतो त्या योग्याना मर्व लोक सरकार करतात. अन्तर्गर्भश्चरति देवतास्वाभूतो भृतः स उ जायते पुनः । स भूतो भव्य भविष्यत् पिता पुत्रं प्रविवेशा शचीभिः ॥२०॥ अ० ११४ (६) (स) तो च (देवता आभूताः देवतांच्या दिकरणी प्राग ( अन्त. गर्भः चरति) गर्भाप्रमाणे आंत फिरत असतो. (स.) त्याने (भूनः) भूतकाळच्या तमेच (भव्यं) भविष्यत पुद येणान्या भविष्य- कालच्या जगांत (शचीभिः प्रविवेश ) आपल्या सर्व शकीने पवेश केला व्यापक ·(४५) आहे, ज्याप्रमाणे(पिता पुत्र)बाप मुलाच्या ठिकरणी भंशरूपाने प्रविष्ट होतो, पित्याच्या शरीराच्या प्रत्येक अंगप्रत्यंगाचा अंश पुम्राच्या शरीरांत येत अगर उतरत असतो,त्याचप्रमाणे संपूर्ण जगाच्या देवतांचे अंश मनुष्याच्या ठिका- णी असतात. संपूर्ण पदार्थात जो व्यापक प्राण आहे, तोच भापता अंश या शरीरांत घालत असतो असे समजावे. एकं पादं नोरिखदति सलिलाद्धंस उच्चरन् । यदंग स तमुरिखदेन्नैवाद्य न श्वः स्यान्न रात्री हः स्यान्न व्युच्छेत् कदाचन ॥२॥ अ०११४४(६) (सलिलात् ) पाण्यांतून हंस (उच्चरन् ) वर उडत असतां (एक पाद) एकच पाय (न उरिखदति ) वर काढत नाही. हे (अंग) प्रिय, (यत् ) जर (सः) तो तं (उरिखदेत) स्या दुसन्या पायाला वर काढील तर (न एव अद्य ) भाजच नव्हे तर (न: स्यात् ) टयांही त्याला असणार नाही. तसेंच (न रात्रीः) राही नाही व (न महः स्थान) दिवसही रयास असणार नाही; व (मकदाचन मुच्छेन्) प्रमाव देमील कधीही होणार नाही.

·(४६) पाठ ११ वा आनमन्त्राह्मणो ब्रह्मवर्चसी जायतामा राष्ट्र राजन्यः शूरऽपयोऽतिन्याधी महारथो जायताम् । देगधी धेनुक़दाऽनड्यानाशः ससिः पुरन्धिर्योपा जिष्ण रथेधाः सभेयो युवाऽस्य यजमानस्य धीरोजायताम् । निकामे निकामे न: एजन्यो चर्पत। फलवत्यो ओषधयः पच्यन्ताम् । योगक्षेमो नः कल्पताम् । यजुर्वेद २२ ॥ २२ है (प्रान् ) परमात्मन्! (राष्ट्र) भामप्या राष्ट्रांत (महापसी যন্ত্র) =ানন লার্ন ক্যাৰা হাঞ্চল (যা লায়লা) খায়, নৱৰ आमच्या राष्ट्रांत (राजन्यः) क्षत्रिय (दूर) शूर वीर (हपम्प) माण चालपण्यांत भायत पुशल (अतिव्याधी ) राधा अत्यंत घेध करणारा (महारथः) महारथी (भा जायता) होवो. भामरुपा राष्ट्रवि (दोग्धी धेनु ) ध देणारी गाय, ( वोदा अनड्यान्) ओढणारा पैल, भानुः सप्ति.) चपल घोडा, (पुन्धि: योपा) विदुषी मी, (रथेपा: जिष्णुः) स्थावर बसून शमरा जिंकणारा, घ (सभेय. युश) सभेमध्ये मान मिळ- पण्यास योग्य असा तरुण (अस्य यजमानस्य पीरः) या यजमानारा पौर (भाजायता) उत्पन्न होतो. (नः) भाम्हांसा (पर्जन्यः) मध (निाम निकामे ) आवश्यक असेल तेव्हो (वर्षतु) पाऊस पाटो. मामध्यासाट (फलपरयः भोपवयः) फलयुक्त भौषधी (पत्यन्ताम्) परिपक्व होवोत. (नः योगक्षेमः) आमचा योगक्षेम ( कल्पयों) उत्तम होवो. शायास्यमिदं सर्व यरिफ च जगत्यां जगन् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध. कस्य स्विडनम् ॥ या.४०११ ·(५७) . यत् किंध )जे काय (जगत्यां जगत्) या जगामध्ये वस्तुमान आहे ते ( इदं सर्व)ह सर्व ( ईशा वास्य) ईशराने व्यापण्यास योग्य आहे. ( तेन त्यक्तेन ) त्याने दिलेल्याने (भुन्जीथाः) भोग करा, (कस्य- स्वित् धनं) कोणाच्याही धनाचा (मा गृधः) लोभधरूं नका, जे काय या जगांत माहे त्या सर्वात ईश्वर भरला आहे. तो देईल स्या- चाच भोग म्या दुसन्या कोणाच्याही धनाचा अपहार करूं नका. कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतं समाः। एवं त्वयि नान्यर्थतोऽस्ति न फर्म लिप्यते नरे ॥२॥ (इइ) संसारामध्ये (कर्माणि कुर्वन एव) कम करीतच (शतं समाः जिजीविपेत् ) शंभर वर्षे जगण्याचा प्रयत्न करावा. (एवं स्वपि) हाच विचार तुझ्यामध्ये स्थिर राहो. ( इतः अन्यथा) याहून दुसरा मार्ग (न. मस्ति) नाही, असें पागले असता (नरे कर्म न लिप्यते) मनुष्याला कमीचा दोप लागत नाही. असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसावृताः। तांस्त प्रेत्यापि गच्छन्ति ये कं चात्महनो जनाः ॥ यजु०४०।३ (मसुर्याः नाम) भासुर्य नांवाचे (ते लोकाः) ते लोक आहेत की जे (अन्धेन तमसा ) अंधतमाने (आवृत्ताः) व्यापलेले आहेत. (ये के च) कोणी (भारमहनः जनाः) भात्मघातकी लोक आहेत (ते) ते लोक (घरय अपि ) मरणानंतर ही (तान् गरान्ति) त्या लोकांप्रत जातात. भारमघात करून घेणारे जे लोक असतात ते मेल्यानंतर अशा स्थानां- मध्य ननाघेतात की ज्या ठिकाणी परमावधीचा अंधकार असतो. या जगात मनुष्याने विविध पुरणार्य करीत करीत शंभर वर्षे जगण्याची इजा करावी व तसा प्रयत्नही करावा.हाच पुरपापांचा विचार मनामध्ये स्थिर ठेवाया. याशिवाय दुसरा मार्ग उन्नतिसाठी नाही. साकम करीत असत केलेल्या कमांचा रेप लागत नाही.

·. . (८) दं मे ब्रह्म च क्षत्रं वोमेथियमभुताम् । मयि देघा दधातु छियमुचना तस्यै ते स्वाहा ॥ यजुर्वेद ३२०१६ (मे) माझे ( इदं ब्रह्म) हैं शान व माझं है (क्षत्रं) शौर्य (उभे) हे माझे दोनही गुण (भियं अक्षुता ) संपत्तिला मास होवोत. (देवास) देव (मथि) माझ्यामध्ये (उत्तमा श्रियं दधतु ) उत्तम शोमा धारण करोत. (तस्यै ने) या तुला (स्वा++आह) आम्ही चांगले भाषण करतो. माझे ज्ञान व शार्य ऐश्वर्य प्राप्त कोत. सर्व देवांनी माझी शोभा वाढवावी. सनो बन्धुजनिता स विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। यत्र देवा अमृतमानशानास्तृतीपे धामन्नध्यैरयन्त ।। यजु-३२११० (स.) तो ईश्वरच (नः बन्धु.) भामचा बंधु आहे, तीच (जनिता) उत्पत्तिा आहे (सः विधाता) तो निर्माण करणाराही आहे, तो (धामानि वेद)सर्व स्थाने जाणतो, व (विधा मुवनानि) सर्व भुवने ही जाणतो (अन्न) नेथे ( अमृतं भानशाना: देवः) अमरत्व प्राप्त करणारे देव (तृतीये धामन्) नृतीय धामामध्ये (सायरयन्त ) विचरत असतात. ईश्वरच आमचा सरा बंधु, जनक व निमांता भाहे. तो सर्व स्थान व लेकिलोवान्तर यांना योग्य रीतिने जारातो.स्याप्यामध्येच तृतीय धामामध्ये जाऊन सर्व देव अमृत मुखाचा आस्वाद देतात. यो देवेभ्यऽआतपति यो देवानां पुरोहितम पूर्णो यो देवेभ्यो जातो नमोरचाय ब्राह्मय। यजु.३१/० (य)जो (देवेम्य.) देवांसाटी (आतपति) तापत असतो, (यः) भो (देवानां पुरोहित.) देवांना अप्रगामो आहे. (य:) जो (देवेम्पः पूर्व: जातः) देवांच्या पूर्वी झाला, त्या (रचाय माझये नमः) तेजस्वी परमेश्वराला नमस्कार भमो. जो देवांनो प्रकाश देण्यासारी प्रकाशती,जो देवांचा अप्रगामी आहे व जो देवराया पूर्वीचा आहे, त्या परम तेजस्वी ईश्वराला मामा नमस्कार असंर. .

·sepe2e59e89898ecee अंक२३ संस्कृत-स्वयं-शिक्षक. ABBEDBABDEDoin (संस्कृत भाषा शिकण्याचा अगदी सोपा उपाय.) भाग २३वा. लेखक व प्रकाशक श्रीपाद दामोदर सावरकर स्वाध्याय-मंडल, आघ, (जिमालारा.) दुसरी आवृति शाके १८५२, सन २३१. LHEALMMARATHIdeady मृन्य ८ प्रान TRAcm.m-

·ॐ
Manisha
संस्कृत स्वयं शिक्षक.
भाग २३ वा.
पाठला.

·(४) 'देव' शब्दाचा अर्थ व्यवहार घालविणारे रोक असाभा. वारदा तील 'दिर' धातूचा अर्थ 'विजिरिया-~यवहार' इत्यादि आहे हा मन जेन्डा भेषवाचक असेल, तेव्हा त्याचा अर्थ पुढीलप्रमाणे होईर- 'हे महाशब्द करणान्या मेघा सर्व यायु आदि देव मोठ्या तेजासाठी तमंच दुष्काळ आदि दुष्ट चे निवारण करण्यासाठी मुला वाढवितात वाचकानी दोन्ही अधांची तुलना करावी, म्हणजे याना असे दिसून घेल की, घरीए मन मेधान्योक्तीचा आहे, य मेघाच्या वर्णनातून या माच्या द्वार धीराचा धर्मच सागितला आहे मरन् वायुदेव म्हणून प्रसिद्ध आहतच व त्याचा मेघाशी सबधदा मांना माहीत आहेच वेदमनातील हा अन्योक्ति अरकार वाचकानी पाहून त्याच मनन करावे, म्हणने पदाच्या गभीर भर्थाची कल्पना भापोआपच रयाच्या ध्यानात येईल वेदामाय या भलकार विषयाला फारच महत्व आहे प है अर कार समज- ल्यान येदाचा गुह्म अर्थ स्पष्टपणे करण्यास मदत होते सोम सोम देवता प्रसिद्ध आहे सोमवल्ली, चद्र, विहान, भारमा, परमामा इत्यादि मोमाचे अनेक अर्थ आहेत या सवधी उदाहरण सोम मन्यते पपिवान्यत्सपिपन्योपधिम् । सोमं य ब्रह्माणो यिदुनं तस्याऽभाति कश्चन ॥ ०१०1८५।३ (यन् शोपछि समिरन्ति ) ज्या औषधींच साधारण लोक चूर्ण करितात व से करून ( सोम पपिवान् मन्यते ) मी सोम प्यालो बजे सधारण रोक मानतात ने स्या, म्हगण आदी चुकीचे आहे. (य सोम महारण यि)ज्या समाला माझगलोक सोम असे समजतात(लस्स त्रा न अभानि) त्यागकोणीही पिऊ शकत नाही" -- 44 ·. या मनांत यज्ञ करूनच सोमपान करण्याची कल्पना आहे. जरी सोम हा एका दिव्य औपधीचा रस आहे, तथापि त्याचे सेवन विधिपूर्वक करणेच जरूर आहे. विधि सोडून केवळ औपीचा रस पिणे म्हणजे सोमपान नव्हे. हा यज्ञविषयक अर्थ झाला म्हणून याला "अधियज्ञ अर्थ" असे म्हणतात. "सोमाला जे लोक कुटतात व त्याचा रस काढतात व आम्ही सोम प्याले असे समजतात ते म्हणणे चुकीचे आहे. कारण प्राह्मण लोक ज्याला सोम ह्मणतात त्याचा रस देवांचांचून अन्य कोणीच विऊ शम्त नाहींत." हा देवताविषयक अर्थ आहे म्हणून याला " आधिदैविक अर्थ " म्हणतात, हा अर्थ चांगल्या प्रकारे मनावर बिबण्यास हाच अर्थ आतां अध्यात्मभूमिके घरून पाहूं- "साधारण लोक सोमवल्ली कुटतात, तिचा रस काढतात प आम्हीं सोम प्यालो असे समजतात, पण हे म्हणणे ठीक नव्हे, वास्तविक पाहतां ब्रह्मज्ञानी लोक ज्याला खरा सोम म्हणतात ती चंद्र (चंद्राच्या अंशभूत शरीरांतील मन) आहे व त्याचे पान सर्व इंद्रिये करीत असतात." घरील उदाहरणांवरून वाचकांच्या लक्ष्यांत हैं आले असेल की सोम प्राब्दाच्या निरनिराळ्या अर्धाच्या योगाने मंत्राचा अर्थ आदी बदलतो. सोम शब्हाचे अर्थ-सोमवाली, औषधि, चंद्र, मन, ज्ञानी गुरु, आत्मा, पर- मात्मा, इत्यादि माहेत. वरीलपैकी सोमाचा औषधि हा अर्थ सांच्या परिचयाचा आहे, परंतु अन्य अर्थ सर्व लोकांना माहित नसतात. सोमाचा अर्ध चंद्र असाही भाहे परंतु चंद्राचा मतिनिधि अंशरूपाने आमच्या परीरांत मन " या नांशन यास करतो, ही मुख्य गोष्ट सर्व लोक विसरतात. जयाप्रमाणे सोमाचा म्हणजे चंद्राचा संबंध सूर्य आदिकरून अन्य देवांशी आहे, त्याप्रमार्गच शरीरांतील सोमाचा अंशरूम प्रतिनिधि जॅ मन त्याचा संबध नेवादि अन्य इंद्रियांशी आहे.

·मनाची शकिसपूर्ण इन्द्रियाच्या ठिकाणी येऊ शकते, ही गोष्ट ज्याला माहीत आहे, त्याला "मनाचा रस संपूर्ण इंदिय पितात" असे जे वेदाच म्हणणे आहे ते बरोयर रीतीने समोल व तोच भाव " सोमरस सर्व देव पितात" या वेदवाक्यात पाहण्यास वाचक समर्थ होतीर सोम शम्दात "म+उमा" हे दोन शब्द आहेत. उमा शब्दाचा अर्थ "रक्षक विद्या" असा भाद. या रक्षकविग्रने जो युक्त असतो तोच स+उमा सोम.) ज्ञानी होय, या ज्ञानी रूपी सोमाचा ज्ञानरूप रस शिष्य काढतात व पितात ज्ञानी सोमाचा रस म्हणजे विधारस होय व हरएक पाटशात शिष्यवर्ग गुरूचा हा विद्यामृसरम पीत असतो सर्व लोकाना "मोमपान" माहीत आई. याप्रमाणे मोमपाना अनेक प्रकार आहेत जी सर्व प्रकार जाणता तोच वेदा तब जाणू शकतो. पाठ २रा. अपाचक्र पर्वत एकनेमि सहस्राक्षरं पुरो नि पश्चा। अर्धेन विश्व भुवनं जजान यदस्याधैं कनम. स केतुः ॥२२॥ अ०११।४(६) (अष्टाचा) आठ चकानी युक्त, (सहसाक्षर) सहस अथवा हजारों अविनाशी अरानी पूर्ण व (एक्नेमि ) एक केंद्र असलेले हैं प्राणपन्न (पुर ) पुढे व (नि पक्षा) मा (वर्तते) होत असते. याच्या (अर्धेन) अध्यानव (विश्व भुवन) सर्व भुवन (जमान) उत्पन्न झाले आहे, पण याचा जो शेष (अर्ध) अर्धभाग राहिला भाडे, (ल) प्याचें (क-भत ) काय (कैनु ) चिन्ह आहे' परीत हदयस्थानी असलेल्या मानसरोवराच्या मागे एक पर्वत आहे स्याचें नांव मेरू पर्वत, मेरा लपवा पृथ्वात असे आहे यामध्ये भार ।

·चके आहेत, त्यांची नावं मूलाधार, स्वाधिष्ठान, मणिपूरक, सूर्य, अनाहत्त, विशुद्धि, भाज्ञा व सहवार अशी आहेत. नाभीच्या ठिकाणी यांचे मध्यकेंद्र हे व प्रत्येक चक्राच शंकों आरे चारी दिशांना पसरले आहेत. याप्रमाणे है " मजातंतु संस्थान " आपल्या शरीरांत आहे. हैं माणचकांचे वर्णन आहे. हे प्राणचक्र मागे व पुढे जात असते. मागे- पुढे होण्याचे कारण श्वास व उच्छ्वास यांची गति परस्परविरद्ध आहे हैं होय. म्हणून ती गति (प्र पुर , नि पश्चा ) पुढे व मागें या शब्दांनी व्यक्त केलेली आहे. प्राणायामाच्या द्वार विशेष प्रकारें व श्वासोच्छ्वासाच्या द्वारे सर्वसाधारण रीतीने ही प्राणशक्ति घरील आठ चक्रांत पोहोचते प्राणाचा एक भाग शरी. राशी संलग्न आहे व दुसरा आत्म्याशी सलग्न आहे.हे सांगण्यासाठी वरील भन्न असे म्हणतो की संपूर्ण स्थूल भुवन (शरीर) एका भागाने उत्पन्न करून अवशिष्ट भागाने काय सूचित करीत भाहे य? अर्थात् "तो सात्म्याची सूचना करतो' हेच त्या मनाचे उत्तर आहे. याप्रमाणे हे प्राणाचं अत्यंत मनोरम वर्णन या मंग्रात आहे व से भयंत विचार करण्यास योग्य आहे. या प्रकारच्या श्रेष्ठ प्राणाला नमन पुढील मंत्रांत आहे- यो अस्य विश्वजन्मन ईशे विश्वस्य चेष्टतः। अन्येषु क्षिप्रधन्वने तस्मै प्राण नमोऽस्तु ते ॥२३॥ अ०११।४ (६) है प्राण 'जो (विश्वजन्मनः) सवाला जन्म देणारा व (चेष्टतः अस्य विश्वस्य) हालचाल करणा-या या जगाचा (ईशे ) स्वामी आहेस, रासेंच (अन्यपु) इतरांच्या ठिकाणी (क्षिप्रधन्वने) शीघ्र गति देणारा आइम ( तसै ते नमः अस्तु) स्या तुला नमस्कार असो! हालचाल करणा-या सर्व प्राण्यांचा प्राण हा स्मामी आहे. तमच हा संपूर्ण अन्य पदार्थानाही प्रेरणा करून राहिला आहे. असे या प्राणा, विध. यापक कार्य पहाणे हैं आवश्यक आहे.

·यो अस्य सर्वजम्मन ईशे सर्वस्य चेष्टतः। अतन्द्रो ब्रह्मणा धीरः प्राणो मानु तिष्टतु ॥२४॥ जो प्राण ( सर्वजन्मनः) सर्व जन्मास येणान्या व (चेष्टतः सर्वस्य) हालचाल करणा-या सर्व प्राणिमात्रांवर अधिकार गाजवितो, तसेंच जो (अतन्द्रः) भालश्यरहित आहे, य (ब्रह्मणा धीरः) भारम्यादी संयुक्त असल्यामुळे जो धर्यमय आहे, तो प्राण (मा) मजयरोधर (अनु- तिष्ठतु)राहो. माण सर्व प्राण्यांचा स्वामी आहे, माण आहे म्हणूनच पास प्राणी असे म्हणतात. प्राण नसेल तर प्राणीही असणार नाही. हा प्राण जन्मापासून भरपूरया वेळेपर्यंत आपले कार्य करीत असतो, म्हणुनस्याला आरस्परहित कार्य करणारा असे म्हटलेले आहे. पाणाला सुस्ती येणे म्हणजेय मृत्यु होय. प्राणाचा एक भाग स्थूल शरीरांत कार्य करीत असतो व दुसरी आल्या- परोयर रहात अमती. आरम्याबरोबर राहण्याने तो अधिकात अधिक पल मिळवू शकतो. हा असा अस्थत बलवान प्राण आपल्या शरीरात दीर्घकाल- पर्यत रहाया भी प्रत्येकास इच्छा होणे स्वाभाधिकच आहे. ऊर्यः सुपु जागार ननु तियं नि पद्यते । न सुप्तमस्य सुक्षेप्यनु शुधाप कश्चन ॥२५॥ अ०११।४(६ (सुसेतु) सर्प निजल्यानंतर देखील हा माण ( उर्वः जागार) उभा राहून जागत असतो. (न नु) कधीही (तिर्य ) आडवा होऊन (नि. पद्यते ) निजत नाही, (मुसेपु) सर्व निजल्यापर (भस्य सुप्त) याचं मिजणे ( कचन) पोणाही (न अनु शुश्राय) ऐकलेले नाही. मर्य प्राणी यल्यावर निजतात; पण ते निजल्यावर देखील हा भाग- उभा राहून जागता पाहरा करीत असतो.ज्याप्रमाणे इतर प्राणी थकल्यावर निजतात त्याप्रमाणे काही निजत नाही अयात विधांति न घेता ·(१०) पाठ ३वा. चन्द्रमाः या शन्दाध्या भनेक प्युपत्ति आहेत त्यापैकी काही खारी दिल्या आहेत- १ चायन द्रमति चान्+दम चन्द्रमा * कृपा करीत जो जातो तो २चन्द्र माता-चन्द्रमा तेजस्वी असणारा असा मापन करतो अर्थात् काराची गणना करण्यास सहायक होतो तो ३ चान्दं मानं अस्य पान्द्रवोरा निर्माण करतो तो - चद्र शब्दाच्या व्युत्पत्ति हो भनेक आहेत त्या पुटीर प्रमाणे- १चन्दते चन्द्र = आरहाटदायक होतो २ चारुद्रमति- सौदर्यासह ग्मन करती ३ चिरं द्रमति- सावकाश अथवा धीरे धीरे जातो ४ चम्यते इति चम्+दम् प्याला जातो अर्थात् कृष्णपक्षात तेजहीन होऊन जातो तो चन्द्र शब्दापासून ही चन्द्रमा शब्द यनतो चन्द्रमा शब्दाची व्युत्पत्ति बर सागितलीच आहे. आता याचे उदाहरण पहा- नवी नवो भवति जायमानोऽहा केतुरुपसामेन्याम् ।। भार्ग दवेभ्यो विदधात्यायन्य चन्द्रमागितरते दीर्घमायु ॥ ऋ०१०।०५।१९ (चन्द्रमा जायमान नव. नत्र भवति) चन्द्र शुक्लपक्षात उगवला असतो नवा होत असतो (अहा केतु )हा दिवसाचा बोटा अर्थात् है म्याचे चिन्ह भाहे (उपसो भने एति) उप कालाच्या पूर्वी कृष्णपक्षात उदय पावतो (मायन् देवेभ्य भाग विदधाति)हा आपला असता देवांचा ..

·-
भाग देतो, कारण इष्टि गरे त्याच्यामुळे होतात व त्यामुळे तो देवांनो भाग
देतो. तसंच (चन्द्रमाः दीर्घ आयुः प्रतिरते ) चन्द्र दीर्घायुष्य देतो.
मृत्युः
'मृ' मरण या धातूपासून मृत्यु शब्द झाला आहे. त्याचा अर्थ प्रसिद्धच
आहे. त्याचे उदाहरण:-
परं मृत्यो अनु परेहि पन्थां यस्ते स्व इतरो देवयानात् ।
चक्षुष्मते पृण्य ते ते ब्रवीमि मा नः प्रजा रीरिषो मोत वीरान्॥
३०१०।१८।१
हे मृत्यो! (परं अनुपन्या परेहि) श्रेष्ठ अनुकूल मार्गावरून मला घेऊन
चल, ( या ते देवयानात् इतरः स्वः)जो तुझा देवमार्गाहून भिन्न दुसरा
मार्ग आहे. (चक्षुष्मते शृण्वते ते प्रवीमि) पाहणाऱ्या अथवा ऐकणा-या
तुला मी हे सांगतो. (नः प्रजां मारीरिपः) आमच्या मुलांना मागांतच
नष्ट करूं नको ब ( उत मा वीरान ) वीर लोकांना ही नष्ट करूं नको.
जो देव मृत्यूच्या योगाने संहार करतो, त्याची प्रार्थना येथें दीर्घायुष्य
देण्यासाठी केलेली आहे.
मरुत्
महत् शब्दाची व्युत्पत्ति पूर्वी सांगितली आहेच. परंतु ती दृढ होण्या-
साठी पुनः येधे दिली आहे.
(१) मित+रावी ( मा+)-मरुत-मितभाषणी
(२) मित+रोचन' मा+रु )-परिमिततेधा चाहता.
(३) महत्+प्रवन्ति - माद्र (दर)- मरद = महत्=
जलद चालगारा.
या महत् शब्दाचे उदाहरण पुढीलप्रमाणे:---

·(१२) आ विद्यन्मद्भिर्मरत स्व रथेभिर्यात प्राष्टिमद्भिरश्वपण । आ वर्पिष्टया न इपा वयो न पप्तता सुमायाः ॥ ०१।८८१ " (महत ) मरुत् हो हे वार हो! तुम्हो (विद्युन्मद्धि स्त्र: ऋष्टिमदि अश्वपणे ) विजेप्रमाणे चमकणाच्या घ अत्यत तेजस्वी अश्वानी युक्त ( रथेभिः आयात) अशा रथातून या. हे (सुमाया) उत्तम कारा. गिर हो' तुम्ही ( वर्षिया इपा) विपुल अन्न घेऊन (चय न) पक्ष्याप्रमाणे (न आपप्तत ) आमच्या जवळ या यातील काही पदाश अर्थ:- १ स्वर्क (मु+अर्क) उत्तम तेजाने युक्त २ अश्वपर्ण (अश्य-पूर्ण )-अश्व ज्याला जोडलेले आहेत ३सु+माया =उत्तम कौशल्याने युक्त, मया शब्द कौशल्य अशा अर्थाचा आहे ४ विधम्मत्-पिगेने युक्त, तेजाने धमकणारा. ५प्राष्टिमत्-शस्त्रास्त्रानी युक्त याप्रमाणे या मत्राच्या पदाचे विशेष अर्थ आहेत ऋभु भु पाम्दाचा अर्थ पूर्वी एकदा सागितला आहेच. तथापि पुन सर- गाय ये| दिला भाहे - १ उस+भान्ति-स+भ-प्रभु-विशेष धमकणारे. २ ऋतन + भान्ति = क + भु = ऋभु = सस्य व्यवहाराच्या योगाने शोभणारे २ यानेन । भरन्ति = मा+भु - भु- सत्याने युक्त, सत्य- प्पषहार करतो तो, याच उदाहरण - ·(१३) अमर- विष्टपी शमी तरणित्वेन वाघतो मर्तास सन्तो अमृतत्वमानशु । सौधन्वना ऋभवः सूरचक्षस संवत्सरे समपच्यन्त धीतिभिः॥ मा० ११ ११०।४ ( वाघत सन्त मर्तास ) वाहनानी जाणारे सत्यवादी मनुष्य (तर- णित्वेन शमी विष्ट्वी) त्वरेने काम करणारे ( अमृतव आना पण प्राह करून घेतात ( सौधन्धनाः सूरचक्षस ऋभव' ) उत्तम धनु- धारी व उत्तम बुद्धिमान कारागीर (सवत्सरे धीतिभिः समपच्यन्त)वर्षभर आपल्या बुद्धीच्या योगाने उत्तम कर्म करतात. या मनातील काही शब्दाचे विशेष अर्थ १ विष्ट्वी ( विश्-कर्म करण) = उद्यमी, पुरुषार्थी, कर्म करणारे २शमी = सयमन करून कर्म करणारे ३ सूरवक्षसः (सूर + चक्षस् ) उत्तम दृष्टी असलेरे, बुद्धिमान् . ४ सौधन्वन्-स-धन्वन् = उत्तम वनुप्यवाले ५धीति- कर्म, धारक कर्म ६ तरणि:: (स्वरा-नी)वरेने घेऊन जाणारे ७ वाचत = वाहत = वाहनानी युक्त, उचलून नेणारे. अंगिरसः याचे उदाहरण पुढीलप्रमाणे:- विरूपास इदृययस्त इद्गम्भीरवेपस । ते अगिरस सूनवस्ते अग्नेः परिजज्ञिरे । ऋ०१०।६२.५ वि-रूपातः) विशेष रूपवाले अर्थान् सृष्टीचे रूप जागणारे (इत् ऋषयः) पि, (ते इन् गम्भीर-वेरस ) तेही गभीर बुद्धियुक्त घ (ते अगिरसः) रस विधा व णणारे ( ते अग्ने सुनव ) अग्नीच्या पुत्रा- प्रमाण तेजस्वी ( परिजजिरे) प्रसिद्ध होतान

·(१४) .
या मनांतील काही शब्दांचे अर्थ:-
१ विरूपासः = विशेष रूपवाले, सुंदर अथवा विविध स्पांना
यथातथ्य जाणणार.
२ ऋषि-ज्ञानी, प्रगतिशील.
३ गंभीररावेपस् = गंभीर धुद्धि अथवा गंभीर कर्म करणारे.
४ अंगिरस: अंगांत जो जीवनरस आहे त्याची विद्या जाणणारे.
याप्रमाणे शब्दांच्या अर्थाचं मनन करून मैरिया अधांचही याचकान
मनन करावे. याप्रमाणे मनन केल्यास मंयांचे गृहाथै स्पष्ट होऊ लागतात
याचक याप्रमाणे मंग्रांच्या अर्थाचं मनन करून वेदमनापासून दिव्य ज्ञान
प्राप्त करून घेतील अशी आशा आहे.
पाठ था.
यथा चौध पृथिवी च न विर्भातो न रिप्यतः ।
एया में प्राण मा विभेः॥
अथर्य श१५.१
ज्याप्रमाणे द्युलोक व पृथ्वी (न यिभीत:) कशालाही भीत नाहीत व
स्यामुळे (न रिष्यतः) नाश पावत नाहीत, त्याप्रमाणे हे ( में प्राण )
माझ्या प्राणा ! (मा विभे.) तू अगदी भिऊ नको.
यथावध रात्रीच न विभीतो न रिष्यतः।
पया मे प्राण मा यिमः॥
अ०२।१५।२
ज्याप्रमाणे (अहः) दिवस व रात्र भीत नाहीत व त्या निर्भयपणामुळे
नष्ट होत नाहीत, त्याप्रमाणेच हे माझ्या प्राणा! नूं भिऊ नको
यथा सूर्यश्च चन्दश्च न विभीती न रिष्यतः
एया में प्राण मा बिभे ॥
अ०२।१५।३
ज्याप्रमाणे सूर्यचंद्र शाराही भीत नाहीत घ म्हणून म्यांची क्सही
हानी होत नाही, त्याप्रमाणे हे माझ्या प्राणा! तू भिऊ नको.

·यथा ब्रह्म च क्षत्रं च न विमीती न रिप्यतः। एवा में प्राण मा विभः॥ अ०२।१५४ ज्याप्रमाणे (ग्रह) शान आणि ज्ञानी लोक घ शौर्य अथवा शूर वीर है भीत नाहीत व नाश पावत नाहीतश्याप्रमाणे हे माझ्या माणा भिऊ नकोस, यथा सत्यं चानृतं चनविभीतो नरिष्यतः । एवा में प्राण माथिभेः॥ अ० १५/६ ज्याप्रमाणे (सत्य) सत्य (अन्+करा) अत्यत सरळपणा याना कशाचीही भीति नसते व ते त्यामुळे कधीही नष्ट होत नाहीत त्याप्रमाणे हे प्राणा तू भिऊ नको यथा भूतं च भव्यं च न विभीतो न रिष्यत । एचा मे प्राण मा बिभे ॥ अ०२१५६ ज्याप्रमाणे भूतकाळ व भविष्यकाळ भीत नाहीत व त्यामुळे नष्ट होत नाहीत त्याप्रमाणे हे प्राणा! तू भिऊ नको. या सूत्रामध्ये स्पष्ट सागितले आहे की भीति हेच नाशाचे कारण होय. म्हणून प्रत्येकाने निर्भय होउन धर्मकार्य केले पाहिजे भिण्याने पाक्ति क्षीण होते व निर्बलता येते, अर्थात् वाश्यार भीतीने ग्रस्त होणाऱ्या माणसाचं मन अयत अशक्त होते, व मन दुर्बर झाले असता त्याच्या आगीपाक्ति वाढण्याची शक्यताही रहात नाही. सूक्त वैदिकधर्मीय स्त्रीपुरानी वारवार मनन करण्यास योग्य आहे. हैं सूत सागते की " हे लोकहो पहा! पृथ्वी व युरोक, सूर्य, च चन्द्र हे सर्प यल्वान आहेत याचे कारण ते कोणालाही भीत नाहीत, त्याच्या ठिकाणी भौति उत्पन्न झारी की त्याचे अस्तित्वच राहणार नाही त्याचप्रमाणे जे माहाण व क्षत्रिय भिणार नाहीत ते बरमपन होतीर, परतु जे भिग्रे यन. तीर ते दुपळे होतील म्हणून प्रत्येकाने निर्भय होऊन धर्मकार्य करावे व अधिक धोर बनून अधिक उन्ननि प्राप्त करून घ्या " याच तापये एवंघ की यदिर रौय मनुपान सत्य रमा पारगर्थ निभयपत्ति ·. अगिकारिली पाहिजे म्हणून सर्व गृहस्थाश्रमी खीपुरुषांनी आपल्या मुलाना सहानप असं शिक्षण याच को न्यायोगले निर्भय बनून आपरा उत्कर्ष सपादन करतील व भीतीचा लेशही न्याच्या अंत करणात उत्पन्न होणार नाही द्वाविमा यातायात आसिंधोरा परावतः । दक्षं ते अन्य आ पातु पराऽन्यो वातु पदप ॥ ऋ० १०११३७।२ (दी इमी वातो ) हे दोन घायु आहेत. एक (पात सिंधी आ) वागु हृदयापर्यंत जातो व दुसरा तेथून (पगवत आ) बाहेर जातो (अन्य से पक्ष आयातु) एक वायु तर बर देवो व (अन्य, यत् रप पग यातु) दुसरा सर्व दोपाना दूर करो बास उच्वास है योग यायु आहेत. भात जाणारा तो थास होय व तो बल देणारा आहे व यान जाणारा तो उचावास आहे व तो दोप नाहोंमे करणारा आहे. याप्रकारे दोप नाहीं होण्याने बर वाढल्याने प्राणी जिवत राहतो व पादतो, आ यात घादि भेषजं वि पात वाहियद्रप । न्य हि विश्वमेषजो देवाना दूत ईयसे । अ०४१३ ३०१०११३७३ है वायो ! (भेषजं भावाहि ) सर्व औषधे पे आण. हे वायो ! (यए' वप. विवादि) स्व दोषाना वर घेऊन जा (वहि) व (विश्व-भेपः) सर्व पापपीरूपी आहेस. तू ( देवानां दृतः) देषागा दून (इपसे) होऊन चालतोस, शुद्ध घायु हा सर्व भापधीच पारध आहे म्हणून शुद्ध वाम देवन केल्याने सर्व औषधी सयन केल्याप्रमाण होते शुद्ध वायुयात्र- नाने सर्व दोष दूर होनान म्हणून शुद्ध घायु हा देवांचा दत होय. शुद्ध वायुच्या पार पाश पर्व रेग नाहाँध होउन थारोग्य प्राप्त हैन शुद्ध ·चायु हा जीवनाचा मूळ आधार होय. वैदिक प्राणविद्येचे ह तत्व जाणून प्रत्येकाने शक्य तितकें शुद्ध वायूचे सेवन करण्याचा प्रयत्न करावा कोण- स्याही प्रकारे अशुद्ध वायूत व्यवहार करू नयेत व अशारीतीने शुद्ध वायूच्या द्वारे आपली जीवनशक्ति वाढवाची आ त्वा गर्म शंतातिभिरथो अरिष्टतानिभि । दक्षं ने मद्रमामा परा यक्ष्मं सुवामि ते ॥ २०१०।१३७।४ (वा) तुजजवळ (श-तातिभि.) विस्तृत कल्याणानी (अयो) व (अ-रिट-सातिभि ) अविनाशी शक्तीनों (आ गम) भारी आहे, (ते भद्र दक्ष भाभाष ) तुजसाडौँ कल्याणकारक बल आणर आहे च (ते यक्षम ) तुझा रोग (परा सुवामि) मी दूर केला आहे भानारी मनुष्यास सागण्याचा हा मानसिक सदेश माहे "मी तुला आता आरोग्य देतो व सर्वदोष नाहीसे करतो,तू आता बलवान व निरोगी होशील,"याप्रकारे रोग्याच्या अत.करणात विश्वास उत्पन्न होण्याची खटपट अशा सूचक वाक्यांनी फेल्यास निरोगी होण्यास फारच सहायता होते वातस्य नु महिमानं रथस्य रुजनेति स्तनयनस्य घोपः। दिविस्पृश्यात्यरुणानि कृण्यनुतो पति पृथिव्या रेणुमस्थन् । ऋ०१०।१६८1५ ( रथस्य ) रमणीय ( वातस्य ) वायूचे ( महिमान) महत्व (न) निश्चयाने वर्णनीय आहे तो वायु (रुन् ) सरांना हरवून (एति) जात असतो ( भस्य घोप ) त्याची गाना ( स्तनयन) मोट्या चोराने होत असते. (दिचि-पग्) भाषाशाला स्पर्श करणारा थायु (भरणानि) विविध प्रकारचा रतवर्ग भाकाशाला (पन्) देत असतो (उत) व (पृथिव्या रेणु अस्यन् ) पुचीवरील धूळ उडवून (पति) ज्ञान भमतो - ·(१८) , वायूच महत्व फार मोठे आहे. वायूच्या योगाने आकाशांत नानाप्रकारचे लाल रंग डग्गोचर होतात, व जेव्हा तो जोराने वाहूं रागतो तेव्हां आका- शात घूळही उडते संप्रेरते अनु वातस्य विष्टा ऐनं गच्छति समनं न योपाः। ताभिः सयुक्सरथं देय ईयतेऽस्य विश्वस्य भुवनस्य राजा।। का० १०1१६८०२ (स-मन योपान) ज्याप्रकारे ज्याच्यावर मन जाते स्या पुरपाकडे स्त्री जाते त्या प्रमाणेच (विधा:) विशेष सिर पदार्थ देखील (एनं भनु गच्छति) या चायूच्या गतीप्रमाणे चालतात व या वायूच्या गतीप्रमाणे (संरते) हालचाल करतात (भस्य विश्वस्य भुवनस्य) या सर्व जगाचा हा राजा च (देव) व्यवहारमाधक विन्य पदार्थ (ताभिः) त्या पदाथांच्या (सयुए) सह (स-रथ) एकाच रथातून जाणान्याप्रमाणे (ईयते) जातात हावापुस्थिर पदार्थामाही हलवितो ज्या दिशेकडे हा वाहतो त्यादिशेकडे सर्व पदार्थ झुकतात यावरून काम्यरष्टीने असे भासत की अत्यंत वेगवान भशा एकाच रथात वायूबरोबर अन्य पदार्थही भारूढ होत आहेत अन्तरिक्षे पथिभिरीयमानो न नि विशते फतमच्चनाहः ॥ अपां सखा प्रथमजा पाताया क्व स्विज्जातःकुत आ बभूवा। २०१०।१६८1३ भतरिक्ष पथिभि इंपमान ) आकाशमाांनी भ्रमण करणारा वायु (क्त-मत् चन माह ) कित्येक दिवसपयंत (म नि विशते ) विश्रांति घेत नाही. (अपां सखा) जांचा मित्र (प्रथमजाः) सारया अगोदर उत्पस झालेला य (भूता-धा) मेघांना आकाशात भ्रमण करण्यास शवणारा पापा (पस्चित् जातः) शेठे घर होतोव (कुतः भावभूव) कोठून कसाबों प्रकट होतो? घायु मदा आकाशान सचार करीन अपतो ५ क्वीही विश्राति घेत ·नाही. मेघांना उत्पन्न करणारा हा वायु मेघांचा जणूं काय मित्रच आहे. तो एका ठिकाणी असतां केव्हां केव्हां अम्य ठिकाणीही प्रकट होतो. हा कोठून चरें येत असतो? आत्मा देवानां भुवनस्य गर्भो यथाशं चरति देव एपः। घोपा इदस्य विरेन रूपं तस्मै घाताय इविषा विधम ।। ऋ० १०।१६८1५ (देवानां आत्मा) इंद्रियांना जीवनरूप, (भुवनस्य गर्भः) उत्पन्न होणाच्या पदार्थाचा केंद्ररूप (एषः देवः) असा हा देव (यथाशं चाति) पापल्या इच्छेप्रमाणे संचार करतो. (भस्य घोपा इत्) याचा केवळ धावाजच (विरे) ऐकम्ययास येतो, (न रूप) परंतु याचे रूप मात्र दिसत नाही. अशा प्रकारच्या (तसं वाताय) त्या वायूसाडी (हविषा हवनद्वारा पवित्रता (विधेम) करावी. वायु सर्व इंद्रियांचा प्राण आहे, सर्व प्राण्यांचा तो भाधार आहे. त्याचे रूप दिसत नाही; परंतु शब्दावरून त्याचा पत्ता लागतो, हवनद्वारा या वायूला पवित्र करावे. माग शरीरात भाटे य वायु जगांत आहे. शरीरांतील प्राणाचा जगांतील वायूशी अत्यंत रक संबंध आहे. जगांतील व्यापक घायूपासून यल संपादून शरीरातील प्राण आपले कार्य करीत असतो. यास वायु दूपित झाला, अथवा भरपूर प्रमाणांत मिळाला नाही तर पाणी मरतो. ह्मणून हयनादि साधनांनी वायूला शुद्ध करावा व त्या शुद्ध वायूपासून बल प्रास करून घेऊन आपल्या ठिकाणची प्राणशक्ति वाढवावी हे इष्ट होय, असें या सूक्तांत सांगितले आहे. याप्रकारे प्राणशक्ति बाढविण्याने दीर्घायुप्य, आरोग्य व पल प्राप्त होऊन मनुष्य सुखाने या जगांतील भारला जीवनक्रम चालवू शकतो.

·(२०) पाठ ५ वा. वाकू वाक् शब्द वाणी या अर्थाचा वाचक आहे. त्याचे उदाहरण-- यद्वाग्वदन्त्यविचेतनानि रापी देवानां निषसाद मन्द्रा। चवस ऊर्ज दुदुहे पयांसि क्य स्विदस्याः परमं जगाम । प्र०८1१००।१० ( यत् अविचेतनानि घदन्ती)जी अप्रत्यक्ष पदार्थाचं वर्णन करणारी (देवानी राष्ट्री) देवाना प्रकाशित करणारी व (मन्द्रा) आनंद देणारी (पाक् निपसाद) अशी वाणी प्राप्त होते, ती (चतम उपयासि दुदुहे) घारी दिशांना अन्य व दूध देणारी होते. (अस्याः परम प स्थित जगाम) मा पाणी, परम स्थान को यरें आहे ? वाणी अप्रत्यक्ष पदार्थाचही वर्णन करते, अग्नि आदिकरून देवांचं वर्णन करते व मनुष्यांना सर्व प्रकारची सुखसाधने देते. प्रत्येक ठिकाणी हिच्या- मुळेच सुखसाधन प्राश झाली आहेत, तेव्हां हिचे मूळ स्थान कोठे माहे पाचा शोध लावणे आवश्यक आहे आत्म्याची प्रेरणा हे हिचे कारण आहे भाता या शब्दाचे दुसरे उदाहरण पहा- देघी घाचमजनयन्त देवास्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेपमूर्ज वुहाना धेनुर्यागरमानुप सुष्टतैतु। प्र०८.१००।११ (देवाः देवों वाच भजनयन्त) देवानी दिव्य वाणीमा उत्सर केले. (ता विश्वरूपा पशव वदन्ति) स्या वागीला सर्व आवारपाले पशु पोएतात्त । सा मन्द्रा) ती आनददायक वाणी (न दप ऊर्ज दुहाना) भाम्हा सर्वांना अन्न व रस देणारी (धेनुः वाक् ) गायीप्रमाणे असरेती य (सुष्टुता) प्रशसिरी बाणारी घाणी (भस्मान् उपतु) आमच्याजवळ येवो.

·चाणी ही एक दिव्य शक्ति आहे ती देवापासून उत्पक्ष झालेली आहे. पक्षी, मनुष्य इत्यादि सर्वही वाणी बोलत असतात. ही आनद देणारी वाणी भामच्या सुखसाधनाची वृद्धि करून आमच्या ठिकाणी प्रकट होवो. गौ. गा शब्द वाचकाना परिचित आहेच हा शब्द गत्यर्थक "गम्" धातू पासून बनलेला आहे. याचे उदाहरण,--- गौरमीमेद्नु घास मिपन्तं मूर्धानं हिड्डहणोन्मातया उ । सृक्षाणं धर्ममभिघावशाना मिमाति मायुं पयते पयोभिः ॥ ऋ०१।१६४१२८ (मिपन्त वत्स गो अनु अमीमेत् ) टोळे उघडून पाहणाऱ्या वत्सा-- साठी गाय शब्द करते (मात उ मूधान हिमकृणोत) प्रेमामुळे त्याच्या मस्तकावर हिकार शब्द करते ( सृवाण घर्म अभिवावसाना) मुखाच्या रसाने अधात चाटण्याने राह करीत (मायु मिमाति) प्रेमाचा शब्द काढते व ( पयोभिः पयते) दुग्धधारानी पुष्ट करते, या मनात गायीचे आपल्या पाडसावर ने अपूर्व प्रेम असते त्यांचे काव्य- मय वर्णन आहे. या मयाचे आलकारिक रीतीने दुसरे पुष्कळ अर्थ आहेत, परतु त्याचा विचार येथे कर्तव्य नाही मेघ व पाणी हे दोन मर्थ अशा मनात विशेष प्रमुख असतात या मप्रातील काही शब्दाचे विशेष अर्थ पहा १ मिपन् = दोळे उघदन पादणारा, २मातवै-मान्य करण्यासाठी, हित करण्याच्या इच्छेने, प्रेम करण्या. साठी, शुद्ध करण्यासाठी, जिव्हेने चाटून शुद्ध करण्याठी. ३ सृक्वाणं धर्म-गुखाची उष्णता, मुखात जी राळ भमते तिने चाटून व्यक्त होणारे प्रेम, गाय याच प्रेमाने आपल्या यत्साला घाटत असते. ४ मायु = शरद, भानदाथा अथवा मेमाघा गन्द, प्रिय शम्द.

·(२२) - अन्या "अध्या" शब्द "भहन्तव्य, महननीय, हनन करण्यास भयोग्य, अव य, " इत्यादि अथानी येतो. हा गाय अशा अथी प्रयुक असल्याने गाय अवध्य आहे असा स्पष्ट भाव यांत आहे. उदाहरण- सूयवसाद्भगवती हि भूया अयो पयं भगवन्तः स्पाम | अद्धि तृणमन्ये विश्वदानी पिच शुद्ध मुदफमाचरन्ती। ०१।१६४।४० ई (अग्न्ये) अव य गायी ' (सूयवसात् भावती हि भूया:) उत्तम गवत खाणारी भाग्यवान हो. (अथो वयं भगवन्तः स्याम) म्हणजे आही- ही भाग्यवान् पर्ने (तृणं अदि) गवत खा व (आ चरन्ती) हिंडून फिरून (विश्वदानी शुद्धं उदकं पिय) नेहमी शुद्ध पाणी पी. गायीने मेहमी उत्तम गवत खायें, शुद्ध जल प्यावें घ तेजस्वी बनावें; हणजे नि दूध पिउन मनुष्यही भाग्यवान होईळ या मंत्रांतील काही सदांचे अर्थ आता पाहूं- १सूयवसाद् = (सुयियस अद) उत्तम गवत खाणारी. २ भगवन्तः = भाग्ययुक्त, भारोग्ययुक्त, शोभायुक्त. ३ विभ्व-दानी = सर्प-दा, सदा. ४ आ-चरन्ती= जाणारी, हिंणारी, भ्रमण करणारी. याचे दुसरे उदाहरण पहा.- हिरण्यती बसुपली घसूनां घरसमिच्छन्ती मनसाऽभ्यागात् ।। दुहामश्विभ्यां पयो आन्येयं सा वर्धतां महते सीमगाय ॥ ऋ०१। १६४।२७ (वसूना वमुपानी) घस्य पालन करणारी (मनसा घस हछन्ती) मनाने पाहसाची इच्छा करणारी, (हिंकृण्वती अभ्यागात्) हिंकार करीत येते. (इय भन्या) ही अवध्य पाय ( भश्विभ्यां पयः दुहो) अधिनी- ·(२३) देवाना दुध देवो तसेंध ( सा महते सौभगाय वधंताम् ) ती मोठे ऐश्वर्य देण्यासाठी वाढो. या मनांत गायी, महस्य उत्तम प्रकारे पणिले आहे अश्विनौ अधिनादेव हे धुलोकचे देव होत हा शब्द नेहमी द्विवचनी असतो, त्याचे एकवचन किंचा बहुवचन काही होत नाही या शब्दाची व्युत्पत्ति अखालीलप्रमाणे आहे- १ व्यनुवाते सर्व रसेन अन्यो ज्योतिपाऽन्यः व्यापून टाक- तात, एक रसाने व दुसरा तेजानें. २ अश्वे अश्विनी - अश्वाच्या शक्तीने युक्त असत्याने याना अश्विनी म्हणतात. अश्विदेव कोण आहेत? अश्विदेव म्हणजे द्यावापृथिथिवी असे काहीच गत आहे, अहोरात्र असे दुस-या पक्षाचे म्हणणे आहे; सूर्यचन असे चिरयेक मानतात व पुण्य कर्म करणारे राजे असे ऐतिहासिकाचे म्हणणे माहे याचे उदाहरण पुढीलप्रमाणे, प्रातयुजा वियोधयाश्विनावेह गन्छताम् ॥ अस्य सोमस्य पीतये। मा० २१ (प्रात -युजौ अधिनी) मात कालाशी सबंध ठेवणारे अश्विनीदेव हो' (वि-बोधय) विशेष प्रकारे जागृत करा, ( अस्य सोमस्य पीतये) या सोमपानार्य (ह आगच्छतं) देथें या. "वश' इरडा करणे अथवा प्रकाश करणे अशा अर्थाचा धातु आहे, श्यापासून " उस" होऊन त्याच्यापासून " उपा, उपम्" इत्यादि शान आले माहेत याचे उदाहरण -

·(२४)
उपस्तच्चित्रमा मरास्मभ्यं वाजिनीवति ।
येन तोच तनयं च धामहे ॥ ०११९२ १३
है (याजिनीवति उपः ) यरयुक्त उप! ( भस्मभ्यं तत् चिन भामर)
भाम्हा सर्वाना त इच्छिण्यास योग्य असें धन , (येन तो तनपं र
धामहे ) ज्याच्या योगाने लहान मुलांच धारण घ पोपण आम्ही करूं.
या मंत्रांतील काही शब्दांचे अर्थ:-
५ चित्रं - (चायनीयं, महनीय) चाहण्याम योग्य, इच्छा
करण्यास योग्य,
२ वाजिनीवती-
अनयुक्त, पलशालिनी.
उप कालचा समय बल वादविणारा आहे. म्हणून उपःकालापूर्वी उठून
उपाकालापासून वल मिळविले पाहिजे. त्यावेळी निजणे हे कधीही योग्य
नाही. जो निजेल त्याला वर सांगितलेली शक्ति मिळणार नाही.
पाठवा.
चात आ पातु मेपर्ज शम्भु भयोभुयो हदें।
प्रण आयपि तारिपत् ।।
मु०१०।१८६।१
(पातः) वायु (भेपर्ज) रोगनाशक औषध (भावातु ) भाणो. ने
पापु (शम्भु)शांति देणारा प ( हेदे) हृदयाची ( भयो) प्रसन्नता
अपवा निरोगीपणा करणारा (ना) भामचे सांच (भायूंपि) भायुष्प
(म सारिपस् ) दीर्घ करो.
शुद्ध घायु रोग नाहीसा करणारे औषधच आहे. तो हृदयाला घ मनाला
शांति देणारा आहे, त्याच्यापासून मानंद व प्रसन्नता प्राप्त होते.
उa पात पिताऽसिन रत भ्रातात ना सखा ।।
स नो जीयातये रुचि ॥२

·BHARA SN- यददो वात ते गृहेश्मृतस्य निधिर्हितः ।। ततो नो देहि जीवसे ॥३॥ म.१०।१८६।२। हे वायो ! तू (न पिता असि ) आमचा पिता अर्थात् रक्षक आहेस, (भ्राता) यधु आहेस य (सखा) मित्र आहेस म्हणून आमच्या दीर्घा युष्याच्या बाबतीत तुझे सहाय दे हे ( वात) वायो ! जो तुझ्या (गृहे) घरात अमृताचा (निधि) खजिना (हित ) राखून ठेवला आहे. सो (न) भामच्या (जीवसे) दीर्घायुष्यासाठी ( देहि ) दे. म्हणजे त्याच्या योगाने आम्हाला दीर्घायुष्याचा उपभोग घेता येईल, घायूच्या ठिकाणी अमृताचा निधि आहे व ते अमृत प्राप्त करून घेण्यान दीर्घायुष्य प्राप्त होते, असं या सूक्तात स्पष्ट सागितले आहे. बेझचा उपदेश इतका सरळ व स्पष्ट आहे की त्यात शकेला बिलकूर स्थान नाही. शुद्ध वायूचे सेवन करण्यापासून अमृन प्राप्त होते ही गोष्ट जर प्रत्येक मनुष्यास समजेल तर तो दाट वस्तीच्या व कोंदट हपंच्या घरात कधीही राहणार नाही त्याऐवजी हवासीर घरात राहून तो यात्रीने दीर्घायुपी बनेट. हैं घायु-सूला ऋग्वेदाच्या १० व्या मरलात आहे या सूक्ताची देवता "वायु' असून अपि 'उलो वातायन ' हा आहे वातायन शब्दाचे खिस- को, रोका, देवडी, चबुतरा, छत, समा, घुमटाकार घर, हराम हरयादि अर्थ भात उल शब्दाचा अर्थ खुला, गमन करण्यास योग्य, येणारा जाणारा, गतिमान इत्यादि मकार होऊ शक्ती या दोन्ही शब्दाचे अर्थ जोदून पाहिल्यास "उलो पातायनः" शब्दाचे खुली सिकी, खुला सना, खुले छत, इत्यादि प्रकारचे अर्थ होऊ शस्तात है अर्थ विशेपच योधपद आहेत. वाचकानी विचार करूत यापासून काय भाशय निघतो ते पहावे पाप्रमाणे या स्मात ही गोष्ट स्पा शेरा आहे की सिमुली ठेवण्या- में उसम हवा भात येऊन प्रांत राहणाया लोकांना अमृताचा निधि माप्त ·(२६) करून देते. म्हणून घराची रचना अशी असली पाहिजे की परामर्षे मोकळी हवा यावी व घरात राहणान्यांना सुख, आरोग्य व दीर्घायुष्य प्रास म्हावे. प्रविशतं प्राणापानावनड्याहाविध प्रजम् । अयं जरिम्णः शेवधिररिए इह वर्धताम् ।।५।। अ०७१५ (५३) प्राण व अपान तुझी (प्रविशत) आंत असे घुसा की (इव) जसे (भनट्वाही प्रजं) पेरु गोशाळेत घुसतात. (भयं) हा (जरिम्ग: शेवधिः) वार्धक्याचा निधि (अ-रिटः) मध्येच न न होता (इइ) येथे (वर्धा) वादो. प्राणायामान पण अपान यांचे बल यादते. माण य अपान बलिष्ठ होण्याने दीर्घायुष्य मात होते. अविन मेपो नसि वीर्याय प्राणस्य पन्था अमृता प्रहाम्याम्॥ सरस्वत्युपचाफैन्यानं नस्यानि यहिदरै जान । य०१९६९० " (मेषः न ) मेल्याप्रमाणे कढणारा (अविः) संरक्षक प्राणवायु पराक्रमासाठी (नसि) नाकामध्ये देवलेला आहे. ( महाभ्या) श्वास व रच्छ्वास रूपी दोन प्राणांनी प्राणाचा अमृतमय मार्ग बनला माहे. (मदरै। उपवाकः) स्थिर स्तुतीच्या द्वारे (सरस्वती) प्रयाहमयी सुपुता नाही (यानं )सर्व शरीराला व्यापून राहणा-या प्राणाला प ( नस्यानि) माकाशी संबंध असणान्या अन्य प्राणांना (यहि जजान) याहेर प्रकट फरते. आपल्याशी स्पर्धा करणान्याशी पुत्र करून त्याचा परामष करण्याचा मंदामा स्यभाव आहे. प्राणही हंच मेंग्याचे कार्य आपल्या शरीरात करीत असतो. सर्व पाधि प शरीराचे सर्व शत्रु यांच्याशी लदन शरीराचे भारोग्य नेहमी स्थिर राखण्याचे कार्य करणारा महावीर प्रापश्या शरीरांत माणच आहे.हा रोगांबरोबर मन्याप्रमाणे पडत असतो.

·(२७) अवि" शब्दाचा धात्वर्थ "रक्षक"भसा भाहे जो सर्व प्रकारे रक्षण करतो तो "अवि"होय या शरीराचे रक्षण प्राणदार होते म्हणून प्राणाचे महत्व या जगात अत्यत आहे. मनुष्यांचे स्वास्थ्य, भारोग्य, मल, भायुष्य, उत्साह इत्यादि सर्व प्राणावरच अवर बून असतात, म्हणून प्रत्ये काने आपल्या ठिकाणची प्राणशकिवाढवावी व रोगाशी युद्ध करून त्यांचा पराभव करून स्वाथ्य सपादन करावे व आपले भायुरारोग्य प्ररस करून ध्यायें असुनीते पुनरस्मासु चक्षु पुन, प्राणमिह नो धेहि भेगिम् । ज्योत्पश्येम सर्यमुच्चरन्तमनुमते मुळ्या न. स्वस्ति । स०१०१५९६ हे असुनीते येथे आमच्या ठिकाणी पुन. डोले, प्राण व भोग थान मू धारण पर सूर्याचा उदय फार दीर्घकाळपर्यंत आम्हाला पाहता येवो है अनुमते। आम्हा सर्वाना सुखी कर व आम्हाला स्वास्थ्ययुक्त कर ' "असुनीति" म्हणजे "प्राण धारण करण्याची रीति" जेव्हा माहित होते तेव्हा डोळ्याची शक्ति क्षीण झारी तरी पुन उत्तम दधि प्रास करून घेता येते प्राण जाण्याची अवस्था प्राप्त झालेली असरी तरी त्याला पुन स्थिर करता येते व भोग भोगणे अशक्य झाले असले तरी भोग भोगा येण्याची पाक्यता पुनः उत्पन्न होऊ शकते "असुनीति" भयौत् प्राण धारण करण्याची रीती जाणल्यान व तिचे अनुपान करण्याने प्राणाची शक्ति वाढते श्वास व उवास, तसेंच भातील कुमक व वाद्य कुभक या सर्वांचा विचार भसुनीति अथवा प्राणनीतीच्या शास्त्रात केलेला आहे प्राणाचा सबंध प्रत्येक मनुष्याशी असल्याने प्रत्येकानें नीति शास्त्राचे अध्ययन करावे व त्यासबधी विचार करावा, तसेच प्रत्येकाने या शास्त्राचे नियम समजावून घेऊन घ श्याममाणे वागून आपल्या मामाच यल निश्रयाने वाढवावें या असू ·(२८) या मनात "भमु नीति" बरोयर सूर्याचा सयधही वणिरेरा आद सूर्यापासून ही प्राणशक्ति प्राप्त होते, व दीघायुष्यही तोच देनो सूर्यप्रसा. शाला वगळून अपुनीतीचे अनुष्ठान करता येणे शक्य नाही. म्हणून प्राण धारण करण्याच्या रीतीचा विचार व अनुष्ठान करणान्यांनी स्वत ला सूर्य प्रकाशापासून कधीही दूर रेऊ नये असुनोते मनो अस्मासु धारय जीवात सुप्रतिरान आयु । रारधि नः सूयस्य संशशि घृतेन त्वं तन्वं वधयस्थ ।। म० १०१५९।५ है (असुनीते) प्राणनीते ! (अस्मामु) आमच्या ठिकाणी ( मनः (धारय ) मन धारण कर व (जीवातये) दीर्घ जीवनार्य आयुष्याचा (भनु मु प्रतिर ) अनुक्स यनून उत्तम रीतीने वाढव आम्हाला सूर्याचे (साशि) दर्शन भधात् सूर्यप्रकाशात (रारधि) भानदाने ठेच च धृता- ध्यापोगाने शरीर वाढव आयुष्य वाढविण्याची रीत या मनात सागितली भाहे पहिरी गोष्ट ह णजे मनाची धारणा होय. मी योगसाधनादि द्वार खात्रीने दीर्घायुषी होईन च कोणत्याही कारणासाठी माझं आयुष्य क्षीण होणार नाही,इतकी मनाची धारणा पक्की रद झाली पाहिजे ( तूप पिऊन शरीर सुदृद्ध व पुष्ट पनविणे, (२) सूर्यप्रकाशाशी आपल्या शरीराचा सबध ठेऊन भारोग्य, दोघायुष्य व उत्साह प्राप्त करून घेणे व (३) क्षीर्घायुष्याची कल्पना मनात स्थिर व दृढ करणे असे असु भीति किंवा प्राणनीतीचे तीन नियम या मनाच्या द्वार सागितले आहेत दोघीयुष्याची इच्छा करणा-या मनुष्यांनी हे नियम पावन त्यापासून प्राप्त होणारे राम फरून घ्यावेत. प्राण प्राणं प्रायस्वासो असवे मड। निर्मते निर्मात्या न पाशेभ्यो मुश्च ॥ अधर्व वेद १९॥ ४४५

·(२९)
.
हे प्राणा, भामच्या प्राणाचे (नायस्व) रक्षण कर. है (भसो) जीया !
(भसर्व मृद ) भाम जीयन मुखमय कर.हे (निते) भनियम !
(निायाः पाशेभ्यः) अनियमितपणाच्या पाशापासून (मुघ) आमचा
पचाय कर.
आपल्या प्राणशक्तीचे रक्षण करणं, आपले जीवन मंगलमय बनविण प
नितीच्या पाशांतून स्वतःचा बचाव करणे या गोष्टी प्रत्येकाने करणे अवश्य
भआहे. "मति "शब्दाचे "प्रगति, उन्नति, सन्मार्ग, उत्कर्ष, अभ्युदय,
योग्यता, सस्य, सरळमार्ग, संरक्षण, पविग्नता" इत्यादि भनेक अर्थ माहेत.
याच्या विरुब फोही अपवित्र माहे ते "निति" या नावाने घेदांमध्ये
दाखवलेलं आहे. या निर्मितीच्या अर्थात् अनियमाच्या करणाने सर्वाना
दुःख किंग फर होनात. म्हणून या नितीच्या मार्गाने जाणे हे कोणाला.
ही योग्य नाही.
त अथवा ऋतीच्या नियमांनी प्राणांचे बल पाढविणेष निति अथवा
अवनतीची कारणे नाहीशी करणे हा उखतीचा साधा घ सरळ मार्ग आहे.
भज्ञानी मनुष्य अवनतीच्या पाशांत सांपडतो, परंतु ज्ञानी मनुष्य ते पाश
तोडून स्वतंत्रपणाने भापली उसति करून घेतो.
प्राणपा मे अपानपाचक्षुप्पाः श्रोत्रपाश्च मे।
पाचो मे विश्वभेषजो मनसोऽसि विलायकः॥
य०२० । ३४
माझे प्राण, अपान, डोळे, कान इत्यादिकांचा तूं संरक्षक आहेस.
माझ्या वाणीचे दोष दूर करणारा तसेंच मन शुद्ध य पविन फरणारा ही
नूं आहेस.
धान्यमसिधिनुहि देवान् प्राणाय योदानाय या ध्यानाय त्वा ।
दीर्घामनु प्रसितिमायुपे धां ॥ यजुर्पद ११२०
प्राणाय मे वर्गोंदा वर्चसे पवस्व व्यानाय मे वर्चीदा वर्चसे।
पवयोदानाय मे बोंदा वर्चसे पवस्व ।। यजुर्वेद ७॥२७॥

·(३०)
(धान्यं) धान्य आहेस. म्हणून देवांना धन्य कर. प्राण, उदान
य ध्यान यांच्याकरितां सुझा स्वीकार करतो, आयुष्यासाठी मी दीर्घ
मर्यादा धारण करतो. माझे प्राण, ग्यान व उदान यांच्या तेजाया पाढी-
साठी तूं शुद् बन.
-
7-
पाठ ७ वा.
सूर्या.
सूर्यप्रभेला सूर्या असे म्हणतात. त्याचे उदाहरण.---
सुकिंशुक शाल्मलि विश्वरूपं हिरण्यवर्ण सुवृतं सुचक्रम् ।
आरोह सूर्ये अमृतस्य लोकं स्योनं पत्ये यहाँ कणुप्य ।
ऋ०१०1८५१२०
है (सूर्य) सूर्यप्रभे! (सुकिशुकं शल्मलिं) उत्तम चमकदार निर्मळ,
विश्वरूपं हिरण्यवर्ण) नाना प्रकारच्या आकाराचे व सुवर्णकांतीने युक्त,
(सुवृतं सुचकं ) उत्तम प्रकारे आच्छादित व उत्तम चक्रांनी युक्त (अमृ-
तस्य लोकं भारोह ) अशा अमृत लोकावर आरूढ हो ष (वहतुं पत्ये स्योनं
कृणुष्व )हा विवाह पतीला मुखकर कर.
या मंत्रांतील काही शब्दाचे विशेपार्थ पहा:-
१ सुकिंशुक-(सु+फिशर्फ) उत्तम पुष्पांनी शोभित, चमकदार,
पुप्पाने शुशोभित.
२शल्मलि (शल+मलि-शन+मल) मलरहित.
३ विश्वरूपं भनेक भाकारांनी युक्त, भनेक प्रकारच्या सुंदर सजा-
घटीनी युक

·(१) ४हिरण्यवर्ण- सुवर्णाच्या वर्गाप्रमाणे वर्ण भलणारा सूर्य आपली कन्या "प्रभा" चंद्राला अर्पण करतो त्यावेळी प्रभा सुंदर रभावर राहणा करून पतीच्या घरी जाते. त्याचे हें आलंकारिक वर्णन या मात आहे. या वर्णनाचे मन वैदिक विवाइपद्धतीचे स्वरूप दर्शविणारे भाहेत. सविता सविता सूर्याचे नांव आहे, या शब्दाची व्युत्पत्ति पूर्वी सांगितली आहेच आतांपाचे आणसी एक उदाहरण पहा:- विश्या रूपाणि प्रति मुब्धते कविः प्रासावीनं द्विपदे चतुष्पदे । वि नाफमख्यत्सविता वरेण्योऽनु प्रयाणमुपलो विराजति । ऋ०५१८२१२ ( कपिः विश्वा रूपाणि प्रतिमुचते) कवि संपूर्ण रूपांना व्यक्त करता (द्विपदे चतुष्पदे भद्रं प्रासाचीत्) द्विपाद अयचा चतुष्पाद यांचे कल्याण करतो. (वरेण्यः सविता नाकं प्राप्यर) श्रेष्ठ असा सूर्य सुखाला प्रकाशित फरतो. ( उपसः प्रयाणं अनु विराजति) उपेच्या प्रयाणाच्या वेळी विशेष प्रकाशातो. या मनातील काही शब्दांचे विशेष स्पष्टीकरण- (१) कवि • कवि, दूरदर्शी, बुद्धिमाना (कवि) क म्हणजे गल य वि म्हणजे चालना देणारा अर्थात् मेघांचा चालक, सूर्य हा मेघांचा प्रकाशक आहे म्हणून त्याला हे नाव आहे. (२) नाक न+अ+] = जेथे दुःख नाहीं ते स्थान, सूर्य सूर्य शब्द सुद्धा त्याचाच वाचक आहे. त्याचे उदाहरण. उदु त्यं जातघेदसं देवं वहन्ति कतयः । दृशे विश्वाय सूर्यम् ॥ ऋ०११५०११ ·(स्य) त्या (जातवेदस)ज्ञान देणान्या (देव सूर्य) सूर्य देवाला (विश्वाय रशे) विश्व राष्टीस पडावे म्हणून (केतव उद्गहन्ति ) किरणे वर दाखवितात या देवतेचा भाणसी एक मन पहा. चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मिनस्य वरुणस्याग्ने । आ प्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।। ऋ०१।११५.१ ( देवाना चित्र भनीक उदगात् ) देवाचे हे दर्शनीय तेज उदप पावले भआहे ते मित्र, वरुण, अग्नि इत्यादींची (चक्षु ) भोळख करून देणारे अथवा त्यांना प्रकाशित करणारे आहे (चावापृथिवी अन्तरिक्ष) द्यावापृथिवी तसेंच भतरिक्ष या सूर्याने (भा प्रा ) परिपूर्ण ग्यापलें आहे (पूर्य जगत तस्थुष आत्मा) सूर्य हा पर्व स्थावर व जगम वस्तूचा आत्मा आहे पूपा पोषण करणा-या देवतेस "पूषा " म्हणतात याचे उदाहरण- शुळं ते अन्यधमतं ते अन्यडियुरूपे अहनी घोरियासि । विभ्वा हि माया अवसि स्वधायो भद्रा ते पूपनिह रातिरस्तु।। - हे (पूगन् ) पूषा देवा' (ते अन्यत् शुक्र ) तुझे एक रूप प्रकाश- गाम आहे व ( ने अन्यत् यजत) तुझे दुसरे रूप यज्ञमय आहे किया यशापासून र निघनो स्याध्याप्रमाणे कृष्णवण आहे अर्थात् (पि-पु रूपे भहनी) परस्पर विरुद्ध रूपवाले दिवसरात्र-श्वेत रगाचा दिवस 4 कृष्णार्या रात्र-ही तुझीच रूप दिसतात (चौ. इव भसि ) धुलोका- प्रमाण प्रकाशमान आहेस हे (स्व-धा-व) आपल्या शीने धारण कर- णापा देघा ! (हि विधा माया. अवसि) सपूर्ण कलाकौशल्याचे रक्षण ·(३३) - करतोस. (ते भदा रातिः इह अस्तु) तुझे कल्याणमय दान आम्हांस येथे माप्त होवो. या मंगांतील काही पदाचा अर्थ- १ स्वधावः- स्वधायन् (स्वधा-पन्) भगवान. (स्व+धा+वन्) आपल्या धारणाशकाने युक्त, जल धारण करणारा. २माया मज्ञान, ज्ञान, शिल्प, कुशलता, कारागिरी. ३ भद्रा भाजनयती+ योग्य, पान, यथायोग्य कल्याण करणारी. ४रातिदान. विष्णुः विष्णु शब्दाची व्युत्पत्ति खालीलप्रमाणे आहे- १ विष्णुः विपितः भवति = जो ग्यापलेला असतो (ज्याने व्यापलेले आहे.) २विशति इति विष्णु = जो प्रविष्ट होतो. ३ व्यश्नोति इति सर्वत्र व्यापून टाकतो. सर्वत्र व्यापक असणे, सर्वत्र प्रवेश करण इत्यादि अर्थ आहेत. त्याचे उदाहरण इदं विष्णुर्वि चक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूळ्हमस्य पांसुरे॥ ऋ०१२२२२७ (विष्णुः इदं विचम) हा व्यापक देव सर्व ठिकाणी झमण करती. (प्रेधा पदं निदधे ) तीन प्रकारे आपले पाऊल ठेवतो. (अस्य पांसुरे ममूट) याचे किरण अंतरिक्षांत गुप्त आहेत. याचा भावार्थ असा आहे की विष्णु देव हा सर्वत्र व्यापक आहे, त्यामुळे तो येथील प्रत्येक वस्तूंत आपला पराकम अथवा आपले सामर्थ्य दाखवितो, जे तत्वज्ञानी लोक आहेत त्यांना या व्यापक देवाचा साक्षाकार हरएक पदाधांत होतो, याचे पद तीन ठिकाणी ठेवले गेले आहे; याचा अनुभव ३ - ·(३४) स्थूल, सूक्ष्म व कारण जगताच्या रूपाने घे| येतो. स्थूल जगन् है प्रत्यक्ष असल्याने त्यांत मनुष्य हा त्याचा भनुभव घेऊ शकतो. या जगा भादि- कारण काही तरी असलेच पाहिजे, असा तर्क घालवून भाविकारणारया ठिकाणी रयाच्या शक्तीचे अनुमानही करता येते; परंतु मधील रजोलोका- तील त्याचे कार्य पाहणे हँ माग्न कटीश माहे. हीच स्थिति सूर्याच्या बाबतीतही दिसून येते. पहा, सूर्य हा गुलोकांत प्रत्यक्ष आहे व तो आपणांस दिसतो; भूलोकांत त्याची किरणे येतात व सर्व पदाथांवर पडतात व त्या ठिकाणी ती किरणे प्रत्यक्ष दिसतात. परंतु मधील अंसराळांत सूर्यकिरण प्रत्यक्ष दिसत नाहीत. या प्रकार विचार करून वाचकांनी अध्यात्मदृष्टया किंचा आधिदैविक दृष्टीने मंगांचे अर्थ पहावेत. मंत्राचा मुख्य सामान्य अर्थ अशा प्रकारे पाह- प्याची सवय करणे हैं वेदज्ञानाच्या दृष्टीने अत्यंत आवश्यक माहे. शब्दार्थ. त्य (तं) त्याला केतुः = किरण, ज्ञान शे = दर्शनासाठी चित्रं विलक्षण, भाश्चर्यकारक. जगत् = घलन पापणारे, जगम तस्थिवान् (तस्थुप्) = स्थिर, स्थावर.

·पाठवा
मूर्धानमस्य संसीच्याथर्धा हृदयं च यत् ।
मस्तिकादूर्ध्वः गैरयत् पधमानोऽधि शीर्पतः ॥
अथर्व १०।२।२६
(भस्य ) याचे (मूर्धानं हृदयं च) डोके व हृदय (सं) एक करून
व (सांख्य) शिवून (पवमानः) पवित्र (अथर्वा) स्थितप्रज्ञ योगी
(शीर्षत: अधि) डोक्यावर (मस्तिकाद्) मेंदूच्या अथवा बुद्धीच्या (परे)
पार आपल्या शक्तीला (प्रेरयत्) प्रेरित करतो. अर्थात् (१) मेंदू भयवा
बुद्धि व हृदय यांचे ऐक्य करून त्यांची समान उत्सति करणे व (२) पवित्र
बनून बुद्धीच्या पलीकडे अर्थात् तर्कशक्तीच्या भूमिकेच्याही पलीकडे उसी
मारणे असे दोन महत्वपूर्ण उपदेश या मंत्रांत आहेत, हृदय व युद्धि यांच्या
एकीकरणाचा अशा प्रकारचा उपदेश अन्य कोणत्याहि धर्मग्रंथांत सांगित-
लेला नाही. मेंदूचे कार्य तर्क-वितर्क-कुतर्क करण्याचे आहे. व हृदयाचे
काम भक्ति करण्याचे आहे. दोघांच्याही समान उन्नतीने उनति अथवा
विषमपणामुळे हानि होते.
या मंत्रांतील "अय' शब्द स्थितप्रज्ञ योगी अशा अर्थाचा आहे.
स्थितप्रज्ञ योगी आपला प्राण मस्तकांत चढवितो व आत्मानंदाचा अनुभव
घेतो, ही स्थिति प्राप्त करून घेण्याला देखील हृदय व मेंदू यांची समान
उन्नति झाली पाहिजे.
प्राणाच्या द्वारें मनाची स्थिरता संपादन करण्याचा योगमार्ग या मंत्रांत
सांगितला आहे.
यो चै तो ब्रह्मणो चेदामृतेनावृतां पुरम् ।।
तस्मै ब्रह्म च ब्राह्माश्च चक्षः प्राणं प्रज्ञा
दद्धा ॥२९॥

·(३६) न येतं चक्षुर्जहाति न प्राणो जरसः पुरा॥ पुरं यो ब्रह्मणो वेद यस्याः पुष उच्यते ॥३०॥ अथर्व १०१२ "जो उपासक भक्त अमृताने वेष्टित अशा ब्रह्माच्या नगरीला जागतो, स्यारा अझ व (माहाः)बह्मापासून उत्पन्न झालेल्या इतर देवता चक्षु, प्राण व प्रजा देतात जो ग्रहाच्या नगरीस जाणतो त्याला डोळे आदीकरून इंद्रिये व प्राण ही वृद्धावस्था होण्याच्या पूर्वी सोटीत नाहीत. तद्वा अथर्यणः शिरो देवकोशः समुन्जितः ॥ तत्प्राणो अभि रक्षति शिरो अन्नमयो मनः॥ अधर्व०१०।२२७ अथर्वाचे जे मस्तक आहे तें (समुजितः देवकोशः) देवाचा मुरक्षित कोश होय.प्राण त्या शिरा संरक्षण करत असतो. भशाप्रकारे प्राणाचे महत्व आहे. प्राणशक्ति, स्वाधीन झारीकी पारी- राच्या संपूर्ण शनि आधीन होसात, प्राणशकीला स्वाधीन करून घेणा- ज्यास योगाने साध्य होणान्या सर्व सिद्धि प्राप्त होतात. प्राणाबरोबर मन व मनायरोयर प्राण संमिधित असतो. म्हणून प्राणाचा विचार केल्यानतर आतां मनाचा विचार करणे अवश्य आहे, मनासंबंधी घरग्वेदातील खालील सूक्त काय सांगते ते पहा- यत्ते यमं चैवस्वत मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ धर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥ ऋ०१०१५८१ वैवस्वतं यम) तेजस्वी, नियमन करणारे (यत् ते मन ) जे नरों मन(दूरक जगाम ) फार दूर गेले होते (तत् ते)ते तुझे मन (इह क्षयाय जीवसे) येथे निवास करण्यासाठी भागि जीवनासाठी (आवर्त. यामसि ) पररा आणतो. पत्ते दिघं यत्पृथिवीं मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥ २०१०। ५८१२ -

·जें तुझें मन झुलोक व पृथ्वी याच्यावर दूरवर भटकत असते त्याला
थे निवास करण्यासाठी आणि जीवनासाठी परत आणतों
यत्ते भूमि चतुर्भृष्टिं मनो जगाम दूरकम् ।
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे॥
क०१०।५८।३
जे तुझे मन (चतु भृष्टिं) चारी दिशाना पृथ्वीवर भटकत राहते त्याला
येथे निवासार्थ जीवनाथ परत आणता,
यत्ते चतनः प्रदिशो मनो जगाम दूरकम् ।
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥
०१०।५८४
जे तुझे मन चारी उपदिशाना भटकत असते त्याला येथें निवासार्थ च
जीवनार्थ परत आणतों.
यत्ते समुद्रमर्णयं मनो जगाम दूरकम् ।
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीयसे।
ऋ० १०५८/५
जे तुझे मन अत्यत खोल समुद्रात दूरवर भटकत असते त्याला येथे
राहण्यासाठी व जीवनासाठी आणतों,
यत्ते मरीची. प्रयतो मनो जगाम दूरफम् ।
तत्त आ धर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ।।
३०१०१५८/६
जे तुझें मम (प्रवस मरांची.) पसरलेल्या किरणाम में दूरवर भटक्त
होत त्याला निवासार्थ घ जीवनार्थ येथे परत आणता
यत्ते अपो यदोषधीमने! जगाम दूरकम् ।
तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ।
मा० १०.५८७

·(३८) जं तुझे मन (भप.) मर व औषधी यांमध्ये दूरवर भटकत असते प्यारा येथे निवासार्थ व जीवनार्थ परत घेऊन येतो. यत्ते सूर्य यदुपसं मना जगाम दूरकम् । तत्त आ पतयामसीह क्षयाय जीवसे ॥ ऋ०१०।५८1८ जं सुझें मन सूर्य व उपा यांच्याकडे दूरवर गेले होते ते येथे निवापार्थ वजीवनार्थ परत आणतो. यत्ते पर्वतान्यहतो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ।। ऋ० १०1५८।९ में तुझं मन मोठमोठ्या पहाडामध्ये दूरवर भटकत होते ते येथें जीव-- नार्थव निवासार्थ परत आणतों. पाठ ९ वा. यत्ते विश्वमिदं जगन्मनो जगाम दूरफम् । तत्त आ घर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ।। ऋ० १०५८५१० जै मुझे मन या सर्व जगात दूरवर भटकण्यास गेले होते त्याला निवास करण्यास घ जीवन व्यतीत करण्यास येथे परत आणतो यत्ते पराः परावतो मनो जगाम दूरकम् । तत्त आ पर्तयामसीह क्षपाय जीवसे ॥ ०१०।१८।११ में तुझे मन (परावतः परा')आम्हाला ज्ञान नसलेल्या ठिकाणी दूर- दूर भटक्त असते त्याला येथें निवास करण्यास वजीवन व्यतीत करण्यास परत भाणतों.

·(३९) यत्ते भूतं च भव्यं च मनो जगाम दरकम् । तत्त आ वर्तयामसीह क्षयाय जीवसे ॥ ऋ० १०५८।१२ जे तुझे मन भूतमविष्यादि विषयांत दूरयर भटकत असते त्याला येथे निवासार्थ व जीवनार्थ परत आणतो. मनाला एकाग्र करण्यासाठी कोणत्याना कोणत्या मार्गाने परत भाणण्याचा प्रयत्न करणे जरूर असते, तशा सबंधींची सूचना या सूनांत दिलेली पाच- कांना दिसून येईल. ज्या वाचकांस आपल्या मनाची एकाग्रता साध्य करून घ्यावयाची असेल त्याला या सूक्तापासून बराच बोध घेता येईल. मनाची एकाग्रता करण्याच्या वेळी त्याच्या चंचलतेचे ज्ञान त्याला उत्तम प्रकारे होते क्षणाधांत ते दूरवर भटकण्यास जाते. त्याला पुनः त्याच ठिकाणी आणण्याचा ६ अभ्यास केल्याखेरीज त्याला चश करण्यास अन्य कोणताही उपाय नाही. अभ्यासान व वैराग्याने मनाची एकाग्रता होते.अभ्यास याचा अर्थ वारंवार प्रयत्न करणे व वैराग्य याचा अर्थ दुसन्या पुष्कळ गोष्टींपासून मन परावृत्त करून एकाच गोष्टीकडे लावणे. याप्रमाणे अभ्यासाने व वैराग्याने मनाची एकाग्रता झाली असतां मनुष्य अद्भुत सामनोने युक्त होतो व तें सामय त्याला यावेळी प्राप्त होते यन्मे छिद्रं चक्षुषो हृदयस्य मनसो वाऽतितृण्णं वृहरपतिमें तधातु ॥ शं नो भवतु भुवनस्य यस्पनिः॥ यज० अ० ३६०२ (१)( यत् ) जें (मे) माझ्या (चक्षुपः) डोळ्याचे, (हृदयस्य) हृदयाचें, (वा मनसः) अथवा मनाचे (अतितृष्णं) अत्यंत फाटलेले (छिद्रं) छिद्र असेल, (तत् ) स्या (मे) माझ्या दोपाला (पृहस्पतिः) ज्ञानाचा स्वामी (दधातु) ठीक करो. (यः) जो (मुवनस्य पतिः) सृष्टीचा स्वामी आहे (नः) आम्हां सवांना (शं) कल्याणकारी (भवतु) होयो. (१)आमच्या शेळे भादीकरून याम इंद्रियांत, हृदयांत च मनांत जे काही धैगुण्य किवा जी न्यूनता असेल ती परमेश्वराच्या दयेने दूर होयो. (२) तमंच जगदीश आमचे कल्याण करो. प्रत्येक मनुष्यान भापले हृदय, ·(१०) मन व चित्त याची परीक्षा करन त्यांत काय दोष आहेत, कोणती छिद्रे अ. थधा घगुण्य आहे व त्याची काय अवस्था आहे हे सर्व पहा याप्रमाणे दोषाची जाणीव झारी म्हणजे ते दोप काढन टाकावे व हृदय मदा शुद्ध व निर्मळ राखावे, कारण मनुष्याची श्रेष्ठता किंमा नचिता ही हदयाच्या शुद्ध. तेपर व अशुद्धतेवर अवर यून असते. हृदयाची शुद्धता प्राप्त करून घेण्या साठी ज्ञानमय सर्वज्ञ परमात्म्याची भक्ति करावयाम पाहिजे, परमात्म्याच्या भविखेरीज हृदय शुद्ध करण्यास दुसरा कोणताही उपाय नाही जितकी मफि अधिक दृढ तितक मन अधिक पविय होते. कारण दयामय परमात्मा हा भक्ताच्या अत करणांत दोप शिल्लक ठेवीत नाही व मक्कारा पूर्णपणे निदोषी बनवितो जर मनात पापी विचार झाले तर ते क्मे धारचयित या सबी खालील मघ्र पहा व त्यापासून योध घ्या- परोपेहि मनस्पाप किमशस्तानि शंससि परेहि न त्वा कामये वृक्षा धनानि संचर गृहेषु गोपु मे मन । अथर्व०६।४।१ है ( मन पाप ) मनातीर पापा ' (पर. भपोही) दूर जा. (कि) काय म्हणून तू ( अशस्तानि शससि) वाईट गोष्टी सागतोस' (परा- इहि ) घर हट (स्वा न कामये ) तुझी मी इच्छा करीत नाही (वृक्षान् वनानि सचार ) बनात चमारा झुडपात सचार करीत रहा (मे मन)मामें मन (गृहेषु गो) घरात व गायी आदिकरून पगूच्या पाल्नात आहे. मनात पापी विचार आला की त्याला तत्काळ काढून टाकला पाहिजे. आपल्या प्रयल इच्छादाचीन पापी विचार नाहीसे करावेत व त्याचा पगडा आपल्या मनावर कधीही बसू देऊ नये मन शुभ विचारानी युक करून बापल्या घराच्या उन्नतीस रागावे आपल्या उन्नतीस आपणच कारणीभूत असता, आपणय क्षापल्या डलीम आरभ करावयाचा असतो, तरी पाला दोष न देता आपली शुद्धता स्वत च करण्याचा दृढ प्रयत्न कराना. पासबधी सालील मन्त्र पहा- ·(४१) अपेहि मनसस्पतेऽप फ्राम परश्चर। परो निरया आवश्य यहुधा जीयतो मनः०१०११६४०१ हे (मनसः पते) मनाला पतित करणान्या कुविचार! (अप इहि) दूर हो, (अप शाम ) दूर निघून जा. (परः चर) दूर अंतरावर जा. (परः नित्याः) दूरच्या विनाशाला (भाचक्ष्य ) पहा. (जीवता मना) जिवंत मनुष्याचे मन (बहु घा) बहुत सामर्थ्यान युक्त असते. मनांत कुधिकार किंवा पाईट गोष्टी येऊ लागतील तर त्यांना लागलीच नाहीसे करणे अवश्य आहे. त्या बाईट विचारांच्या योगानें भविष्यवाळी होणान्या हानीचा विचार करा व मनाच्या ठिकाणी अनेक प्रकारच्या पाक्ति भाहेत याचे सरण राखून हलक्या व क्षुद्र विचारांना आपल्या जवळ फिरकू देख्नका. भदं चै वरं वृणते भद्रं युञ्जन्ति दक्षिणम् । भई चैवस्वते चक्षुर्घहुत्रा जीवतो मनः।। ऋ० १०॥१६४ार (वैवस्वते) तेजस्वी मना!हूं जो (धै वां वृणते ) निश्चयपूर्वक श्रेष्ठ विचार पसंत करतोस तो (भद्र) कल्याणप्रद असतो. जे (दक्षिणं युअन्नि) दक्षतेने योजना करतात, ते (भर) आपले कल्याण प्राप्त करून घेतात. अशा रीतीने आपली (चक्षुः) रहि कल्याणकारक बनया (जीवतः ममः पहुना)जिवंत मनुष्याचे मन फारच समर्थ असते. कल्याणकारक विचार जवळ करावेत, दक्षतेने सर्व कतम्य करावीत नेनादि इंद्रियांना चांगल्या मार्गाने न्यायें. मनुष्याचे मन अनेक प्रकारच्या गोधी धारण क्रूं शक, सेव्हां तो कल्याणप्रद विचार मनांत ठेवील तर कल्याण मास करून घेईल. म्हणून मनामध्ये कसलेही वाईट विचार आहे की त्यांचा मनापर शीरापर दाइंट परिणाम होत असतो. यासाठी या- संबंधी भत्यंत सावधगिरी बाळगावी, या रीतीने मन शुद्ध करून झाल्यावर स्था सामध्ये पाठविण्याचा प्रयय करावयाचा असतो. म्यासंबंधी मालीस मंग्न पहर--

·(४२)
मनस्त आप्यायतां यात आप्यायतां प्राणस्त आप्यायतां
चक्षुस्त आप्यायतां श्रोत्रं त आप्यायताम् ॥ यजु०६।१५
है मनुष्य! (ते) हुनें (मनः) (आप्यायतो) सनस होवो.
तुझी वाणी उन्नत होवो, सुझा माग उपत होवो, तपॅच तुझे कानही उन्नत
होयोत.
अर्थात् मनुष्याने आपरया इंद्रियांच्या शक्तीचा विकास करावा, मनु-
प्याच्या ठिकाणी मन, वाणी, माण, डोळे, कान इत्यादि शक्ति आहेत त्या
सर्वांचा विकास हावयास पाहिजे. आपल्या शतीचा विकास व उमति
करावी म्हणूनच मनुष्याचा जन्म आहे.
शब्दार्थ
दूरकं- दूर
क्षय:गनि, निवास
छिद्र-छेद, भोंक
अतितृष्णं अत्यंत फाटलेलं
अशस्तं% निध
निति आपत्ति, घाईट रीति, दुष्ट व्यवहार.
पाठ १०वा.
सुश्रुतौ की भद्रश्रुतौ की भद्रं श्लोकं श्रूयासम् । अ० १६।२।४
माझे कान (सुश्रुती) उत्सम उपदेश श्रवण करणारे माहेत, तसेंच ते
हितकारक गोष्टी ऐकणारे आहेत. म्हणून मी (भद्रं श्लोक ) कल्याणकारक
व यशदायक अशा विषयासंबंधी उपदेश ( श्रूयासं) ऐकावा.
कानाने असा उपदेश ऐकावा की त्या योगाने आपले सदैध कल्याण
कहावे व आपले यश पृदिंगत व्हावें.
हाच नियम संपूर्ण अन्य अवयवांच्या क्मांना लागू करावा.
4

·(४३) सुध्रुतिश्च मोपभ्रुतिश्च मा हासिष्टां सौपर्ण चक्षुरजन ज्योतिः। अथर्व०१६ । (सुश्रुतिः) उत्तम गोष्टी ऐकणे व (उपश्रुतिः) त्यांचा अंगीकार करणे हे दोन गुण (मा)मला (मा हासिष्ट ) म सोडोत; (सौपर्ण चक्षुः) गरडासमान माझी तीक्ष्ण दृष्टी असो व ( अजस्र ज्योतिः) अजस तेज माझ्या ठिकाणी घास करी. उत्तम उपदेश श्रवण करणे, त्या उपदेशाप्रमाणे आचरण करणे, सूक्ष्म रष्टी उपक्ष होणे व नेजस्विता हे चार गुण मनुष्याने आपल्या ठिकाणी वाढवावेत. झापीणां प्रस्तरोऽसिनमोऽस्तु दैव्याय प्रस्तराय॥ अथर्च०१६।२।६ तूं भरपींचा (प्रस्तरः) प्रसारक आहेस. तुला (देव्याय प्रस्तराय) दिव्य प्रचारकाला नमस्कार असो, मारपीच्या दिव्य ज्ञानाचा प्रचार करणारे स्पोचे पुत्र असतात. दिव्य ज्ञानाचे जे श्रेष्ठ प्रचारक त्यांचा सत्कार करणे उचित होय, मूर्धाऽहं रयीणां मूर्धा समानानां भूयासम् ॥ अथर्व० १६३१ मी ( रयीणां मुर्धा) धनांचे शिर ध मजबरोयररया विद्वानांमध्ये मी शीर्षस्थानी (भूयासम् ) म्हावें. प्रत्येक मनुष्याने असा प्रयत्न कराया की ज्यायोगे त्याची योग्यता विद्वानांमध्येही श्रेट होईल. विद्या व धन यांचे साहचर्य भसणे हे इष्ट माहे. सरस्वती व लक्ष्मी पुक्न नांदू लागल्या तर मनुष्याची उत्सति होते. असंतापं मे हृदयमूर्वी गव्यतिः समुद्रो अस्मि विधर्मणा ॥ अथर्व०१६पाद माझे हृदय (असंतापं) संतापरहित होवो. (ग-यूतिः) इंद्रियांची गति (वी) मोठी असूं दे-(विधर्मणा) विविध धर्मनियमांचे पालन करण्याने मी (सम्-उत्-द) सम्यक रीतीन उम्कर्षाधं गनि उत्पन्न करणारा

·(३४)
।
अथवा समुदाममाण गभीर हाय
हृदयात शाति असावी इद्रियांचे व अपयवाचे पर यादवायें व उनति
माप्त करून घेण्यासाठी सदा प्रयास करावा
नाभिरह रयीणां नाभिः सपत्नानां भूयासम् ॥
अय० १६.४१
मी (रयीणा नाभि ) धनाच केंद्र व मजयरोपरीच्या लोकाचा मध्य
बिंदु (भूयाल) धमा.
आपस्या चारही याजूस धनधान्य असाव प समान दियाराचे रोक
चोहों याजूम असावेत, तसंच सर्वांचे मी केंद्र पन्न रहा अशी इच्छा
प्रत्येक मनुष्याने आपल्या अत करणांत पाळगाची
स्वासदसि सूचा अमृतो मत्येप्या।। अथर्य० १६४ार
तू (सु-मास ) उत्तम अवस्थैर्ने युक, (सूपा ) दाम पप कालान
युकव मत्यप्राण्यामध्ये अमर आहेस
(1) आपली भवस्था उत्तम करावी, (२) प्रात काळी उठून उप
कालापूर्वी आपले कार्य करण्यास तयार असावे, म्हणजे उत्तम उप कालवाला
मनाये (३) तसेंध मर्यप्राण्यामध्ये अमरभाव म्हणजे मनुष्याचें दैवी
शाक्तीने युक्त असें मन प्रकाशित टेवावे.
मधुमती स्थ मधुमती घारमुदेयम् ॥ अथर्व० १६१२१२
है प्रजाजनहो तुम्ही (मधुमती स्थ) गोड स्वभावाने युक्त हा मला
ही (मधुमती वाच ) गाइ भाषण करणे उचित आहे कारण त्यायोग
सर्वत्र दिसामय शांति स्थापन होऊन गोडीगुलरायांच्या व्यवहारामुळे सर्व
जा आपल्या अकित होऊ शकत
धानकांनी याप्रमाण वेदमाचा अर्थ पहावा व त्याच्या अर्भाध मनन
कराचे मनन केल्यावर भापोआपत्र रयापासून योधप्रद भर्थान स्फुरण
भना करणात होईल

·पाठ ११वा उत्तिष्ठत सं नयध्वमुदारा केतुभिः सह । सर्पा इतरजनो रक्षास्यमित्राननु धायत! १॥ अ० १३१० (१२) हे (उदाराः) उदार लोक हो। ( उत्तिष्टत) उठा च आपभापल्या (केतुभिः सह) पसाफांसह (सं नावं ) तयार व्हा (सर्पाः) सर्प जातीचे वीर, (इतरजनाः) व इतर लोक मिळून ( अमित्रान् रक्षांसि) शघुरूपी राक्षसांवर (अनुधावत ) हल्ला चढवा. ईशा वो वेद राज्य त्रिपन्ध अरुणः केतुभिः सह । ये अन्तरिक्षे ये दिवि वृथिव्यां ये च मानवाः । विपन्धेस्त चेतसि दुर्णामान उपासताम्॥२॥अथर्ष०११।१०(१२) हे (नि:सन्धे) तीन प्रकारचं शरसंधान करणा-या वीरा मी (वेद) असें समजतों की ( अरुणः केतुभिः सह ) भगव्या झेंड्यासह युद्ध कर. णान्या (ईशांक) तुम्हां शासकांचंच वास्तविक ( राज्य हे राज्य माहे. या तुमच्या (पृपिच्याम्) पृथ्वीवरील राज्यांत, अन्तरिक्षामध्ये व धुलोका. मध्ये जे (दुः+नामानः मानवाः) वाईट नावाचे दुष्ट म्हणून जे को लोक असतील (ते निपन्धेः चेतसि ) ते तीन प्रकारचे शरसंधान करणा-या वीराच्या मनांत (उपासतां) राहोत. म्हणजे हे वीर अशा दुष्ट लोकांच पारिपत्य करीत. उत्तिष्ट त्वं देवजनार्युदे सेनया सह ॥ अयं बलिर्च आइतस्त्रिपन्धेराहुतिः प्रिया॥५॥अथर्य-११।१०(१२) हे (देवजन ) देवांसमान असणान्या पोरा! द हे ( अबुंदे) शूर! (सेनया सह एवं उत्तिष्ठ) आपल्या सैन्यासह तूं उड. ( भयं बलियः प्रातः) हा नजराणा तुमच्यासाठी ठेवला आहे कारण (नि-सन्धेः) न प्रकार शरसंधान करणान्या धीराला (आहुनिः प्रिया ) नजराणा प्रेय असतो.

·(४६) मूढा अमित्रायवुदे जोपां वरंधरम् । अनया जहि सेनया ॥२१॥ अथर्व० ११।१० (१२ है (न्यवंदे) शूरा! (अमित्रा. मूढा ) शत्रूना मूर्ख बनवा, म्हण रयाना घाबरवून सादा. (एप घर घर जहि ) त्यांपैकी मुख्य मुरू धीराना मारा (अनया सेनया जहि) या सैन्यासह शधूला मारा यश्च कपची यश्चाकवचोऽमित्रो यश्चाज्मनि । ज्यापाश. कयचपाशेरज्मनाभिहतः शयाम् ॥ २२ ।। अथर्व १११० (१२ (य च कवची) जो कवचधारी व (य च भकवच)जो कवच धारी नसेल तसेंच ( य च अग्मनि अमिनः) जो या युद्धात शत्रु म्हणू भाटा असेल तो (ज्यापाशै) धनुष्याच्या दोरीच्या पाशानी, (कवर पाश ) कवचाच्या पाशानी (अग्मना आभहत ) व इलयाने मारलं जाऊन रणभूमिवर (पायाम् ) पडो. येवर्मिणो येऽयर्माणो अमित्रा ये च वर्मिण । सर्यास्ता अर्थ दे हतांछ्यानोऽदन्तु भूम्याम् ॥ २३ ॥ अथर्व २१ । १० (१२ (ये पर्मिण )ज कवच धारण करणारे व (ये अवर्माण )जे कवर न धारण करणारे (भभिधा.) शनु आहेत (ये च पर्मिण.) जे चिल्खर धारण फरून आले असतील, है (अधुंदे) शूरा! ( तान् सर्वान् ) स्य पर्व शत्रूला (हनान् ) ठार मारल्यावर त्यांना (भूम्यां) युद्धभूमीव (वान अदन्तु) कुने खाऊन टाकोत ये रथिनो ये अरयाः असादा ये च सादिन । सर्वानद तु तान्हतान् गृध्रा. श्येना. पतत्रिणः ॥२४॥ अथर्ष. १९॥१० (१२ ·(५७) ये रथिना ) जे रयांमध्ये बसून लवणारे, (ये अस्थाः)जे रथा- शिवाय राहणारे, (असादाः) जे वाहनांशिवाय भसतील व (ये प सादिनः ) जे चाहनांवर पसून लढणारे असतील, ( तान् सर्वान हतान ) त्या सर्व शबूंना मारल्यानंतर त्यांना शिधाडे, बहिरी ससाणे वगैरे (पतानिणः) पक्षी ( अदन्तु ) खायोत. सहस्रकुपपा शेतामामिजी सेना समरे धानाम् । विविधा ककजाकता ॥२५॥ अथर्व० ११ । १० (१२) (वधानां समरे ) शशी करावयाच्या युद्धामध्ये (विविद्धा) शस्त्रांनी घिद्ध झालेली (कफमाता) घ ग्रस्त झालेली ( आमित्री सेना ) शची सेना (सहस्रम्पपा ) हजारों प्रेतांनी युक्त होऊन रणभूमीवर (शेसा) पडो, वीरानी पराक्रम करून शचा शुष्वा उडवून द्याचा हा या मंत्राचा भावार्थ आहे, यत्र ब्रह्मविदो यान्ति वीक्षया तपसा सह- ब्रह्मा मा तत्र नयतु ब्रह्मा ब्रह्म दधात ।। अथर्व० १९४३ (यन) जेथें (अलविदा) ब्रह्मज्ञानी (दीक्षया तपसा सह यान्ति ) दीक्षा घेऊन व तप करून जातात ( तत्र) तेथे ( मा ब्रह्मा नयतु) मला ब्रह्मज्ञानी घेऊन जावो तसेंच (ब्रह्मा) ज्ञानी ( मे ब्रह्म दधातु) मला ज्ञान देवो. केतुं कृण्वक्षकेतवे पशो मर्या अपेशसे । समुपद्भिरजायथा॥ क. १६३ हे (मर्याः ) मनुष्य हो ! ( अकेतव केतुं कृण्वन् ) अज्ञान्याला ज्ञान देस व (भपेशसे पेशः ) रूपरहितारा रूपवान् बनवीत (उपाहिः सं भज्ञायथा.) टप झालासह तो सूर्य झाला भाहे. सूर्य भाल्यानंतर जगाचं ज्ञान होते व प्रत्येक पदार्थाचें रूप दिषू लागले स्याबमाण अन्त करणांत मानसूर्य प्रकट झाटा म्हणजे नामरूपासक जगतासबंधी निश्चित डान होते.

·(४८) उद्यानं ते पुरुष नाम्यानं जीवातुं से दक्षतान्ति कृणोमि । आ हि रोहेमममृतं सुखं रथमथ जिर्विविदः वदासि ॥ अधर्व०८१११६ हे (पुरुष) मनुष्या! ( उत् गान) तुझी उपति होवो (न अवयार) अधोगति होऊ नये. (ते जीवातु) तश्या जीवनाकरिता ( दक्षताति कृणोमि) बलाचा विस्तार मी करीत आहे. (इम सुस रप) या सुख देणाऱ्या रथावर (भारोह ) घढ व (जिर्वि.) स्तुत्य यनून (विदथ भाव दासि) युद्धामध्ये उत्तर देशील म्हणजे विजयी होशील बोधश्चत्वाप्रतियोघश्चरक्षतामस्वप्नश्च त्वा नवद्राणश्चरक्षताम्। गोपायंश्च त्या जागृविश्व रक्षताम् ॥ अथर्व०८1१।१३ (बोध प्रतिबोध घ)ज्ञान व विज्ञान (वा) तुझें (रक्षता) रक्षण करोरा. ( अ-रात ) उत्साह प ( अनवद्राण च)स्थिरता ही तुझे रक्षण, करोत (गोपापन् ) रक्षण करणारा न (जागृवि )जागा (स्या रक्षता) तुळे रक्षण करो संसृष्ट धनमुभयं समास्तमस्मभ्यं धत्ता घरुणश्च मन्यु । भियं दधाना दयेषु शत्रय. पराजितासो अप निलयन्ताम् ॥ भग्वेद०१०। ८४७ (घरण मन्यु. च) वरण व मन्यु म्हणजे उत्साह (स सृट) उत्तम रान्हेन उत्पस घेरेल प (समावृत) उत्तम त हैन मुसस्कृत केलेले असे (उभप धन) दोनही प्रकारचे धन ( अस्मभ्य धत्त) भारहासाठी धारण करोत, आम्हाला देयोत (शव.) आमचे शत्रु (येषु) हृदयामध्ये (भिय दधाना ) भय धारण करूम (परानितास ) पराजित हानि पनि त्यस्तो) पळून जापान

·अंक२८
AMINER
१
संस्कृत-स्वयं-शिक्षक.
(संस्कृत भाषा शिकण्याचा अगदी सोपा उपाय.)
TERRIA
भाग २४ वा.
L
लेखक व प्रकाशक
धीपाद दामोदर सातवळेकर
स्वाध्याय-मंडल, औंध, (जि. सातारा.)
दुसरी आवृति
ORMATRNR NRICCHAHANIDEO
शके १८५२, सन १९३१.
.
मुल्य ८ आने

·संस्कृत स्वयं शिक्षक.
भाग २४ वा.
पाठला.
वेदोमध्य कूटमंय फार आहेत. त्यांचा अर्थ करण्याची रीत देखील फारच
गूढ आहे. या गृढ़ रीतीचा पूर्ण विचार येथे मोठ्या अवकाशांस करणे जरी
शक्य नाही, तथापि स्या गृढ़तेची थोडीशी कल्पना येण्यासाठी एक मंत्र धे
घेऊन त्याचा अर्थ करूं, म्हणजे त्यावरून वाचकांना थोडीबहुत कल्पना
चत्वारि गंगा प्रयो अस्य पादावेशी सा हातासो अस्य ।
विघा बद्धो वृपभो रोरवीति महो वो मायो आविषेश ।
ऋ०४१५८३. यजु० १७१९१
भातां या मंत्राचे निरनिराळे अर्थ पहा:-
(१) गोपथ ब्राह्मणांतील अर्थ- याचे चार वेद ही चार शिंगे
आहेत, यशाचे तीन सवन हे तीन पाय आहेत, प्रदौदन व शवयं ही
गेन शिर आदेत, सात छंद हे सात हात आहेत, मंत्र, कल्प व प्राह्मण या
नि ठिकाणी हा बांधला गेला आहे, असा अस्पंत बलवान् महान् देव
प्राने भयो यज्ञाने मनुष्यांमध्ये प्रविष्ट व्हावं.
२)यास्काचार्यकृत नितांतील अर्थ- चार बंद ही ज्याची
र आहेत, मायणाय व उदनीय ही दोन शिर आहेत, सात छंद हे

·सात हात आहेत, मंत्र, प्राझण व कएर या तीन ठिकाणी जोबांधला गेला भाहे तो महान यज्ञदेव मनुष्यांमध्ये येवो. ३) महामुनि पतंजलिरव अर्थ- (व्याकरण भाष्यामध्ये) नाम, क्रियापद, उपसर्ग व निपात ही ज्याची चार शिंगे; भूत, भविष्य घ वर्तमान तीन काल ज्याचे तीन पाय; नित्य व कार्य शन्द है ज्याची दोन क्षिर। सात विभक्ति हे ज्याचे सात हात घ जो छाती, कंठ व मस्तक या तीन ठिकाणी स्पर्श करतो असा महान शम्दरूपी देव मनुष्यां- मध्य प्रविष्ट होवो, (४) ग्वेदांत सायणाचार्यरत अर्थ-(सूर्यविषयक अर्थ ) चार दिशामा ज्याची चार शिंगे; मात काल, माध्यान्ह व सायंकाल है ज्याच तीन पाय; दिवस रात्र ही उपाची दोन शिरें; सप्त किरण अथवा सात ऋतु हे ज्याचे सात हात; मूमि, अंतरिक्ष व आकाश या तीन स्थानी जो बांधला गेला आहे, तो पुष्टि करणारा महान सर्यदेव मनुप्यांमध्ये नियमन- रूपाने प्रवेश करो. (५) तैत्तिरीय आरण्यकांत सायणाचार्यकृत अर्थ-प्रणवाच्या अकार, उकार, मकार, व अर्धमात्रा अशी चार शिर्गे आहेत, अध्यारम य आधिदेवतादि पक्षात (.)विश्व, (२) तेजस्व (३)प्राज्ञ अथया (1) विराट्, (२) हिरण्यगर्भ आणि (३) भव्याकृत असे तीन पाय माहेत, चित् छ अचित् या दोन शकि म्हणजे दोन शिर आहेत; भूः मुवः, स्या, मदः, जन तपः, सत्यं, या सात म्याति सात हाताच्या ठिकाणी आहेत, विश्व, तैजस व प्राज्ञ या तीन ठिकाणी अकारादि तानरूपांच्या द्वारें पांघा गेला आहे, असा हा वृषभ अर्थात् बलवान शब्दरूपी प्रणवाने सांगितला जाणारा महान देव परमेश्वर मनुष्यामध्ये प्रवेश करो, (६) यजुर्वेदांत स्थामी दयानंद सरस्वतीकृत अर्थ- यांनी थामापापं घ महामुनि पतंजलि या दोघांधही अर्थ स्वीकारले आहेत.

·(अ)ग्वेदात स्वामी दयानंद सरस्वतीकृत अर्थ- चार घे ज्याची धार लिग आहेत, कर्म, उपासना व ज्ञान हे नाम ज्या प्रमाचे पाय आहेत, अभ्युदय व नि धेय ही दोन ज्याची शिरें आईत, सात इद्रिये ही ज्याचे सात हात भाइल, अहा, पुरुषार्थ व योगाभ्यास ॥ तीन्हीशी जो सबंधित भाहे असा मुखाची थुष्टि करणारा धर्मरूपी महान देव मनुष्यामध्ये पेपो सायणचार्य ऋग्वेदाप्त सागतात की या मनाचे (1) अमि, (२) सूर्य, (३) भाप, (१) गाय ब (4) धृत्त असे पाच अपं समवनीय आहेत स्वतः सूयविषयक भर्थ करून अन्य अर्थमशाच प्रकारे समजून यायेत मी स्थानी सूचना दिली आहे, अर्थात् सायणाचार्याच्या मताप्रमाणे या मनाचे घरील पाच देवखाना उदेशून पांच अध होतात एकाच मनाचे याप्रमाणे भिरा अर्म प्राचीन व भराचीन भाष्यकारांनी दिले आहेत. वरती सक्षेपानं अर्थ दिरे आहेत ज्यांना विस्तारपूर्वक पाइण्याची छा सेठ रयाना ते वर वर्णन केलेक्या ठिकाणी दिसून पेतीलच. पर केलेल्या अर्यामध्ये भियता ही सानीने भाइच वित्येक वेळो तर साधारण पाचकाना भाम्ही कोणाचा अमे मानरराय कोणाचा मानू नये असा मोटाळादि पडण्याचा समव भाई है परोक्ष अये परस्पर विरोधी आहेत काय ? महागुनि परामलि पूज्य मारकाचार्य संच अन्य आचार्य माना वेदाच्या अर्थायहरू सदेह होता को काय? किया भशा प्रकारचे पाटेर ते अर्ध सभवनीय आहेत की काय? एकाच ममाचे अनेक भय सभवात भशा प्रकारे का मन याचकांसमोर उमें हाहून याचक गोंधळून जाण्याचा समब आहे. जर शरीर अर्थ एप मसतील, तर स्याश्यात परस्पर विरोध अवश्य समशी आधारण होकांची समजूत होते परतु पासाची रष्टि भभी ना मित्र असणे काही दिरोपायें चिन्ह नव्हे पकार मन्त्राचे अनेक अर्थ होऊ शकतात ·- परंतु तेवश्यावरून भिन्न अर्धामुळे लागलीच परस्पर विरोध उत्पन्न होतो असे समजण्याचे काही कारण नाही, विरोध कशाला म्हणतात? अर्थाच्या भिसतेला विरोध असं म्हणता येत नाही. कारण वेदांच्या पदांची, वाश्यांची व मंग्रांच्या अधांनी मिलता ही यांच्या रचनेवरूनच सिद्ध होते. भाध्यामिक, माधिभौतिकप मभिदविक अर्थात् वैयक्तिक, राष्ट्रीय व जगाच्या दृष्टीने काही मंग्नांचे कमीत कमी तीन अर्थ होतात व तसे होणे हे वैदिक रचनेला अनुसरूनच आहे. या विधानाची सरता करण्यासाठी काही पदांचे अर्थ खाली दिले आहेत- धेदिक पर आध्यात्मिक भाव; आधिभौतिक भाव, आधिदैविक भाव जीयात्मा राजा, नरेंद्र परमात्मा, विद्युत् 'देव इंद्रिय विधान, शूर पृथ्वी, आप, तेज, व्यापारी व कारागीर, सूर्य इरपादि. ज्ञानी, उपदेशक आप वीर्य शांतआमा,संन्यासी जल. वाईट भाव मेघवारे प्रकाशाला अथवा रोगरीज प्रतिबंधकरणारे पदार्थ जागृति उप.काल. मित्रता एकता, संघमाव सई गम्दांचे स अर्थ देण्याचे हे शक नहे. परंतु चर जी पंद दिली मात त्यांचे तीन ठिकाणी तीन प्रकारचे अर्थ कसे होतात ते वर दिले आहे. पानान एका देवतेचा मंत्र तीन ठिकाणी कमीत कमी तीन अयांनी येऊ शकतो, हे वाचकांना दिसून येईल. शिवाय काही मंत्रांचा एकच अर्थ होर्ड शक्ती व कोही मंघोचे भनेक आये होऊ शकतात. म्हणून प्रत्येक मंत्राचा सीन प्रकारें भ भगदी होतोच असे आमचे म्हणणे नाही, परंतु वेदाच्या रचनेरा अनुसरून आम्ही एवढे मात्र सांगू शकतों की वर सांगितलेल्या पाचा अशि, सेज वेढा देणारा शग्रु उपा . सूर्य धोरे.

·१ (७) कारणांस्तव काही मंग्रांचे अनेक अर्थ होणे संमवनीय आहे. उदाहरणार्थ खालील मंत्र पहा-- "इंद्रज्येष्ठा मरद्गणाः॥ ऋ० १॥२३१८ (१)माभ्यास्मिक अर्थ- ज्यांत जीवारमा मुख्य आहे असे प्राण. (२) आधिभौतिक अर्थ- ज्यांत राजा भुरय आहे अशा सैनिकांचा समूह. (३) आधिदैविक अर्थ- ज्यांत विद्युत् मुख्य आहे असा झंझावात. "मरुती मूळयंतु नः ॥" ०।२३।१२ प्राण आम्हां सवांना सुखी करो= पंचमाणांनी सुख होवो. (२) सैनिक आम्हां सर्वाना सुख देवोत रक्षकांपासून जनतेचे सुख वाढो. ३) वायु आम्हा सर्वांना सुखी करोन्वायुपासून सांचे हित होवो. याप्रमाणे काही काही मंत्रांचे तीन अर्थ हे वैदिक पद्धर्तीला अनुसरूनच आहेत. बहुधा देवतावाचक प्रत्येक शब्दांचे किंवा देवताविरोधी शबूंची जी नांचे आहेत त्या शब्दांचे अशा प्रकारे तीन तीन अर्थ होतात. अर्थात् ज्या- प्रमाणे इंद्र शब्दाचे तीन अर्थ माहेत, स्याप्रमाणे त्याचा शत्रु जो वृत्र त्याचे. ही तीन अर्थ आहेत. व त्र यांच्यामधील पर सनातन आहे. कारण इंद हा प्रकाशाचा फैलाव करण्याची इच्छा करतो तर वृत्र हा त्या प्रकाशाच्या विकासाला प्रतिबंध करण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणून त्यांचे हैं युद्ध सनातन आहे. प्रकाशाचा अर्थही वरील तीन ठिकाणी भिन्न आहे जर वाचकाना या वैदिक रीतीचे पूर्ण ज्ञान होईल तर गर्भाची भनेकता असताही भिन्न भिन्न अर्धामध्ये त्याला विरोध भासणार नाही. कारण चंद या प्रधाची पद्धतीच सशा प्रकारची आहे.जोपयंत मूळ सिद्धांतात प्रकाश व भंधार यांच्या इतका परस्पर विरोध नसेल तोपर्यंत अनेक अर्ध झाले असता ही त्यांच्यांत इतका परस्पर विरोध असणार नाही. सर्व भाचायांनी हीच शास्त्रष्टि आतांपर्यत म्वीकारली आहे.

·(८) पाठ २रा. मतिश्च मे सुमतिश्च मे यझेन कल्पन्ताम् । या० य०१८।११ (मे मति ) माझी बुद्धि व (मुमति ) चागली मति यशाने (करप- न्त ) सामप्यारी होवोत सरफर्मान मापरया बुद्धीच य नतीच सवर्धन करावयाचे असते यशान मति ६ मुमति या अधिक शक्तिशाली होतात, भसा उपदेश या मनापासून मिळतो यज्ञाचा अर्थ अत्यत व्यापक आहे. परतु या शब्दाचा भावार्य 'प्रशस्ततम कर्म' असा आहे सांहून श्रेय व साना उपयुक्त असे जे कर्म ते प्रशस्ततम कर्म होय ज्या कांच्या योगाने श्रेष्ठाचा सन्मान, सर्वावरोवर स्नेहभाव, व परोपकार होतात, हैं प्रशस्ततम कर्म होय, या प्रकारच्या कर्माच्या ठिकाणी म्हणजे प्रशस्तत्तम कमांत आपल्याला समर्पित करण्याने आपले मन शक्तिशाली व समर्क होते तात्पर्य एवढेच की प्रत्येकानें भापत्यास अशा प्रकारची कर्म करण्यास लावून, एकाम मनाने उक्त कम करावीत म्हणजे मनाची शक्ति वाइन तो समर्थ होतो, यासवधी खालील मत्र पहा- आफूति देवीं सुभगां पुरो दधे चित्तस्य माता सुहया नो अस्तु । यामाशाममि फेधली सा मे अस्तु घिदेयमेना मनसि प्रविष्टाम् ॥ अथर्व० १९ । ११२ (सुभगां) उत्तम भाग्ययुक्त, ( भाति देवी ) सकल्परूप देवतेला मी (पुरदधे) समोर धारण करतो ती चित्ताची माता आहे म्हणून ती (न सुहवा ) आम्हाला अत्यत भादरणीय ( अस्तु) असो (यो आशा) ज्या दिशेला (मि) मी जाईन (सा केवली)ती निर्दोषतायुक्त होउन (मे अस्तु)मला प्राप्त होवो, ही सकप देवता ज्या क्षणी ( मनसि प्रविष्ट) मनामार्य वंश करील त्याच क्षण (एना विदेय ) हिला मी ·जाणण्यास समर्थ व्हावे, सकल्प हा चित्ताला म्हणजे चितनाच्या शक्तीला प्रेरित करीत असतो. मनात जसा सकल्प येतो तसलाच विचार उत्पस होत असतो तो सकरूप ज्या दिशेने ज्या विषयात कार्य करील त्यामध्ये त्याला तशाच प्रकारची सिद्धि प्राप्त होईल म्हणून ज्यावेळी मनात सकल्प उत्पल होतो त्यावेळीच तो शुभ सकल्प उत्पन्न व्हावा अशी खटपट करावी, म्हणजे शुभ सकल्पाच्या योगाने मनुष्याची उन्नति होईल यो घः शुष्मो हृदयेष्वन्तराकृतिर्या वो मनसि प्रविष्टा । तान्त्सीययामि हविपा घृतेन मयि सजाता रमति! अस्तु ।। अधर्व०६७३२ आपल्या (हृदयेषु अस ) हृदयात ज (शुष्म.) पल आहे य जो (भाकृतिः) सकल्प आपल्या मनात प्रविष्ट होईल त्याला मी (घृतेन) पूताने अर्थात् स्नेहपूर्ण (हविषा) यज्ञाने (सीवयामि) शिवून एक करता है (सजाता ) सजातीय लोकहो ! (मयि ) माझ्या ठिकाणी (व रमति ) आपण रममाण म्हा. हृदयाचे बळ व मनाचा सकल्प ही एकाच कार्यारा लावावी लागतात, म्हणजे त्या योगाने प्रत्येक कार्य उत्तम रीतीने पूर्ण होते. याप्रमाणे हृदय व मन याच्या ठिकाणचा भाव एकप होऊन सर्वाच्या भत:करणात स्नेहपूर्ण भाव वसू रागेल, तर त्या लोकांतील एकजातिवामुळे, विलक्षण सघशात. उत्पम होईल. तात्पर्य मनाचे सकल्प शुभ व पविग्न असावेत म्हणजे मनु प्याची उससि होसेच होते, इतकेच नव्हे तर राष्ट्रायरवाचे अथवा एकजाती यते, पलही त्याने वादव ज्या राष्ट्रात निरनिराळ्या जातीत मेहमी कलह सुरू असतात त्या लोकांनी हा उपदेश संदेव लक्षात ठेवावा जातीजाती. तील परस्पर झगडे नाहीसे करण्याचा एकच उपाय माहे व तो उपाय म्हणजे प्रत्येकाने आपल्या मनात गुम सल्प धारण करणे हाच होय. अन्य पायानी झगडे नाहीसे होणे शक्य नाही. मनामध्ये शुमसकल्प येण्यास ·(१०) नाण्यापिण्याच्या भावश्यक दय्याचा विचार करणे भाग आहे. त्यासंबंधी . खास्टोर संबपदा- मनसे वेतसे घिय आकूतय उत चित्तये । मत्यै श्रुताय वक्षसे विद्यम हविपा ययम् ॥ अथर्व०६१११११ (मनसे) मनासाठी, (चैतसे) ज्ञानासाठी, (धिये) धारणाशक्ती- साठी, (आकृतये) संकल्पासाठी व चित्तासाठी, (माय) मतिकरिता, (भूताय) थयणसीप्रीत्यर्थ, (चक्षसे ) रटोसाठी, (ययं) आम्ही (इविषा विधेम ) अनादिद्वारा उन्नतिचा उपाय करतो. भर वगरेच सेवन अशा प्रकारे केले पाहिजे की, ज्याने मन, ज्ञान, बुद्धि, संकल्प, भक्ति, चित्त, श्रवण, दर्शन इत्यादि इंद्रिय निरोगी, बसवान् व स्वमामध्योने युक्त भी हावीत. ज्याने शक्ति क्षीण होईल असे कोणतेही कार्य करूं नये, अश्विना तेजसा चक्षुः प्राणेन सररवनी पीर्यम् । घाचेंद्रो बलेनेंद्राय दधुरिन्द्रियम् ॥ यज०२०1८॥ " अश्विनीदेव है तेजावरोवरच टि देतात, सरस्वती ही प्राणशक्ती- परोयरच वीर्य देते, इन्द्र (इन्द्राय) जीवारम्याला वाणी व बलयुक्त इंद्रियशक्ति अर्पण करतो, या मत्रांत सास्वती जीवनशक्तिबरोबरच वीमें देते असे सांगितले आहे. सरस्वती शब्द हा विचेच्या संस्कृतीचा पाचक शरदिनी शब्द धन व मण शक्तीचे वाचक माहेत. विग्रेने -- " ·पाठ ३रा. या पुस्तकांच्या प्रथम पाठांत एक मंत्र घेऊन त्याचे प्राचीन व अर्वाचीन भाष्यकारांनी केलेले भिन्न भिन्न अर्थ दिले आहेत. त्या अयामध्ये जी भिखता आहे ती परस्परविरोधी आहे की परस्परविरोधी नाही, या गोष्टींचा थाती विचार करूं. घेदमंत्रांचे जितके अर्थ संभवनीय आहेत तितके सर्व आपल्या भाष्यांत दिले आहेत असे कोणीच भाष्यकार म्हणत नाही. कित्येकांनी काही अर्थ देण्याचा प्रयत्न केला असेल तर कित्येकांनी तसा प्रयत्न केला नसल्याचाही संभव आहे. कारण, वेदांची भागाधता व गंभीरता अर्थाच्या रष्टीनंच आहे व त्यांच्या खोलीचा पार कोणासही लागणे शक्य नाही, असेंच सर्व भाष्यकार मानतात. त्यामुळे सर्व भाप्य ही संक्षेपानेच केली जातात. भाष्यकारांची दृष्टी ही भिन्न भिस असते, कोणाची भाप्ये आध्यात्मिक दृष्टीने केलेली, कोणी आधिभौतिक टीने केलेलो, तर इतर काहींनी अन्य दृष्टीनी केलेली आहेत. परंतु त्यावरून असे सिद्ध होत नाही की, एकानें केलेल्या अर्थाचे खंडन दुसन्याने केलेले आहे. एक रष्टि मुरय मानून भन्य दृष्टीना भाष्यकार गौण मानीत असतात. वैयक्तिक उन्नतीच्या विचाराच्या घेळी भाभ्यात्मिक दृष्टीला प्राधान्य,सामा जिक व राष्ट्रीय उपतीच्या विचारप्रसंगी आधिभौतिक दृष्टीला प्राधान्य, तर जगाच्या उन्नतिच्या प्रसंगी भाघिदेधिक दृष्टीला प्राधान्य दिलेले असते. घास्तविक पाहतां वरील तीन्ही गोष्टींना त्या त्या परिस्थिति महत्व भसतेच; परंतु प्रत्येक मनांतील तिन्ही अर्थाची फोड करें काम असते, म्हणून एक विशेष दृष्टि राखून त्या दृष्टीने मान्धकार है सक्षेत पार्ने अर्थ करीत असतात. जर ते एकेका मंग्राचे मनंत अर्थ करीत सुटले नर एवढा मोठा ग्रंप होईल की त्याचा अभ्यास करणेही अशक्य होईल.

·(१२) वेदमंत्रांचे अनेक अर्थ होण्याचे मूळ कारणवरील विवेचनावरून ज्यानांत येईल. आता पूर्वक्त "चत्वारि श्रृंगा" या मंत्रासंबंधी यो से लिहिणे भवश्य आहे. त्याचे काही अयं पूर्वी दिले आहेत व काही दिलेले नाहीत; कारण या मंत्राचे आणखी १०११५ अर्थ होऊ शकतात, श्री. सायणाचा. यांनी स्पष्ट लिहिले आहे की “या सूकाच्या पांच देयता असल्याने प्रत्यक मंत्राचे पांच पांच अर्थ होतात,परंतु येथे एकच अर्थ दिला आहे. बाकीच अर्थ पाचवांना विचार केला असतां सहज सम- जून येण्याजोगे आहेत." "यपि सूक्तम्याग्निसूर्यादिपंचदेवताफास्यात् पंचधाऽयं मंत्रो व्याख्येयस्तथापि...... सूर्यस्य प्रकाशकत्वन तत्परतया व्याख्यायते । पवं त्ववादिपक्षेऽपि योज्यम् ॥" ऋ० सा०भा०४१५८.३ या सूक्ताच्या अग्नि,सूर्य,भाप्, गो,प्त पा पांच देवता असल्याने हा मंग्र पाच प्रकाराने भय केला जाण्यास योग्य आहे. तथापि घेथे सूर्यपर म्याण्या केली जात आहे 'याप्रमाणेच भाप आदिशा बिंधी अर्थयोजना करावी. यावरून भाष्यकारांचा सावधपणा स्पष्टपणे दियन येतो. अनेक अर्थ माम्य असून व त्या अर्थाचे ज्ञान असूनही विस्तारभयास्तव त्यांनी मौन स्वीकारले आहे. बाल मंत्रांतील पांच देवतोमंबंधों एवढेच सांगावयाचे आहे की, भनिसूयादि पांच देवतांचे प्रत्येकी तीन तीन याप्रमाणे पंधरा अर्थ सर निश्चितच भाहेत; यासिराय भिध भई परिस्थित्यनुरूप होतील ते मिरा- हेच. भाष्यकार हे उत्तम लेखक भपले तरी कोठपर्यंत अर्थ देत राहतील? तथापि त्यांनी जे भय दिले आहेत तेच अधिक आहेत, असे भलिकहरया कोत्या रष्टीच्या लोकांना वाटावे व त्यांच्या अथांतील सुसूत्रपणा व सुमंथ. उता ही त्यांना न समजता कापनिक विशेष माग्रस्यांच्या दृष्टीला दिसावा मोह आश्रय आहे!!

·(१३) - 'चत्वारिश्रृंगा' मंत्राच्या पूर्वी दिलेल्या अर्थामध्ये पी. सायणा- चार्यकृत जो अर्थ दिलेला आहे तो आध्यात्मिक दृष्ट्या माहे, परंतु तो जी- वामपर अथवा परमारमपर असाही लावता येतो. भारण्यकांतील विषय देखील अध्यात्मपर असल्याने सायणाचायांनी जो अर्थ केला आहे तो यरी. बरच आहे. आरण्यकांतील शेकडों मंत्र याप्रमाणे अध्यारमभावाच्या प्रसिपा- दनार्थ घेतले गेले आहेत. सायणाचार्योत. अर्थात प्रणवाचा भाव मुख्य आहे. प्रणयाचा अर्थ "शब्द" असा आहे. हा अयं स्वीकारून महामुमी पंसज- न्दोनों शब्दशास्त्रपर अर्थात् व्याकरणशास्रष्टया भय केला आहे. तोच अर्य श्री स्वा० दयानंद सरस्वतीनी यजुर्वेदात घेतला आहे. अर्थात् हा मर्थही वरील अर्थाला अनुसरून ठीक आहे. वरील मंगाची "अग्नि" देवता ही "यशव शान" यांची घोतक आहे. श्री. यास्काचार्यानी जो यशपर अर्थ गोपथमायणांत केला आहे तो शनि देवतेचा भाव मनांत भाणूनय केला असल्याने तो चुकीचा आहे असे म्हणता येणार नाही. यज्ञ Vशान या दोहोंच्यामिलाफार्नेच सनातनधर्म यनतो.शानकार व कर्मकांट रूधमांचा भाव न धी० स्वा. दयानंदानी अम्वेदाचा अर्थ केली, हे तो तरा ...सा मानता येईल? अर्थात् पूर्वी दिलेले सर्व म स्याहून ले अनेक मित्र अर्थ पूर्वोक्त कथनानुसार होणे संभवनीय असतील सब "चत्वारि,गा० या मंत्राचे अर्थ परस्पर विल्द अथवा ओढून ताणून आणलेले आहेत असे मानण्याचे कारण नाही, भामह व दुराग्रह सोट्न विचार केल्यास वरील मंत्राचे मर्व अर्थ परोपर आहेत, असेंच दिसून येईल. भगरान् पतंजलि आदि कपीमुनींनो पेदा हड्त आमध्याहून अधिक माहीत होते. ते कधीही यांची भादाताण कराययाचे माहीत किंवा विरोधी अर्थही लिहावयाचे नाहीत. त्यांच्या मर्यावरूनच भाही पैदिक भपाधीशली जाणली पाहिजे. त्यांच्या मिन मिा अपामय जी। ५ गुप्त एकता" माहे तीस वैदिक कालीची पोतक आहे. मंग भपया ·मंटन करण्याप्ती प्रत्येकाने या बैदिक पोलीचें ज्ञान करून घेण्याचा प्रयाण करावा, नंतर खेहन करण्यास त्यांना वाटेल तितका वेळ आहेच; पण आम्हांस सानी भाहे को वैदिक शलचि शान झाले की संजन करण्याचा प्रसंगच येणार नाही. सध्या जे काही खदानमंडनपर वाध्यय होत आहे ते सर्व विकारयुक्त भावनेनेच लिहिलेले आहे. कैदिक शलीचे ज्ञान झाल्यानंतर जर को विरोध दिसून आला तरच संबनाच प्रसंग येणार. आतां पाचक असे विचारतील की एकाच मंग्राचे विविध अर्थ हे प्रमाण कसे मानता येतील? एकाच वाक्याचे विविध अर्थ होणतरी शाक्य आहे काय? याचे उत्तर असें की वेदमंत्रांचे मुख्य दोन विभाग आहेत. (.) पहिल्या विभागांत स्पष्ट मर्याचे सर्व मंत्र येतात. जसे- “गां मा हिंसी;" गायीची हिंसा करूं नका.(यज० १३४२) मसा मंत्र माहे. जरी या मयान “ गो" शब्दाचे इंद्रिय, पाणी, गाय, भूमि, इत्यादि अनेक अर्थ आहेत व गोवा मुख्य शब्दाचे अनेक अर्थ होत असल्याने मंत्रांचेही अनेक अर्थ होण्याचा संभव आहे, तथापि येथे मंत्राचे सांगणे स्पष्ट आहे, स्यांत कोठेही शंकेला भपकाश नाही. अशा स्पट अर्थाच्या मंथोना " अपरोक्षविषयक मंत्र" म्ह. सार्थक मंच से नांप भाई. (२) दुसन्या विभागांतील मंधान गुश संकेताने विशेष गोष्टी सांगि- तस्या भरतात. मंग्रारया शब्दांदन स्पष्टपणे कोणताही अर्थ निष्पस होत नाही, परतु सर्व अर्थ मंगांतील शब्दांत गूत असतो.अशामंत्रोमा "परोक्ष -विषयक-मंत्र म्ह० गुग मंत्र म्हणतात. या उसम उदाहरण "चत्वारि शृंगा"हा भय होय. याचा भर्थ खाली दिल्याप्रमाणे- "चार शिंगे, तीन पाय, दोन शिघ सात हात याला आहेत. तीन प्रकारांनी बांधलागला.सिंचन करणारावशद करणारा मदान् देव मनुप्यांमा प्रपिष्ट होया." वरील मंत्राः अयं झाला, पण यावरून बोध काय होतो?

·कोणाचे हात, कोणाचे डोके, कोणाचे पाय, को यांधलेला, कशाचे सिंचन करसो, कसला शब्द करतो, हा कोणाहून मोठा आहे व हा मनुष्यांत कशा प्रकार असतो याचा येथे काहीच पत्ता लागत नाही. याचे इंग्रजी भापांतर खालीलप्रमाणे केले जाते-- मि. ग्रिफिथ साहेब याचे भावान्तर असे करतात- Fom and his borns, three are the feet that beac hing his hends are two, his hands are seveo in Duben. Bourd with a triple bond, tbe Steer roars loudly. The mighty God entered into mortale. (Mr Griphith's Rig veda 4. 58. 3.) वर दिलेल्या शब्दशः अपिमाणेच या इंग्रजी शताब्याचा अर्थ आहे. वृषभ शब्दाचा अर्थ यांत Stecr (बैल) असा केलेला आहे व स्यासंबंधी मतभेद होण्याचा संमय आहे. परंतु Steer (बल)शब्दाचा कोणताही अर्थ केला तरी त्यावरून विशेष असा कसलाच पोध होत नाही. ज्या मंत्रांत शब्दाच्या अर्थावरून प्रत्यक्ष बोध काहीच होत नाही त्या मंत्रांना 'परोक्षविषयक मंत्र' म्हणतात. अर्शाना Enigam, uddle,puzzle म्हणजे गृढ़ कथन, संकेतकथन, असे म्हणतात. सर्व परोक्षविषयक मंत्रांची ही स्थिति भाहे. या मंत्राचे लक्षण अमें माहे की या मंग्रांच्या शब्दांवरून कोणताही अर्थ आपण होजन स्पटपणे व्यक्त होत नपती व बाहर अध्या. हल शब्द घेतल्याखेरीज यांचा अर्थ करणे कधीही शक्य नसते म्हणून याचा विचार विशेष रीतीने करण जरूर आहे. >>RCE ·4 पाठ४था पुनमनः पुनरायम् आगन्पुनः प्राणः पुनरात्मा म आगन् पुनश्चक्षः पुनः श्रोत्रं : आगन् । वैश्वानरोऽदग्धस्तनपा अग्निनः पातु दुरितादयद्यात्.॥ यजु०४॥१५॥ माझ मन, धायुष्य, प्राण, भारमा, चक्षु, कर्ण इत्यादि पुनः महा प्रास झाले आहेत. (वनपा; ) शरीराचा रक्षक, सर्व जांचं हित करणारा भारमा पापांपासून आमचा सर्वांचा बचाव करो" निजण्याच्या वेळी मन आदीकरून सर्व इंद्रिये लीन झारी होती, व দু মন্ত্র জানা -, या कार्या ज्ञानही आम्दांश नम्हत. ज्या सर्व शाति कालच्याप्रमाणेच भाज पुन: मला मास शरल्या आहेत. हा आरम्याग्या शक्तींचा पित्ती आचर्यकारक प्रभाव आहे. तीच भारमशक्ति पापापासून भामघा बचाव करो. ज्याप्रमाणे निद्रनंतर संपूर्ण इंद्रिय पूर्वीप्रमाणेच प्राप्त होतात, तशीच महानिदेच्या रया) नंतरही नेन, कर्ण बैंगो संपूर्ण शक्ति आपणास पुनः प्राप्त होतात. महानिदेच्या म्हणने मृत्यूच्या पश्चात् पुनः जन्म प्राप्त होऊन संपूर्ण शक्तींनी युक्त असे शरीर पूर्ववत् मिळते. याप्रमाणे या मनात निद्रेच्या वर्णनावरोवर महानिद्रेच्या नंतर होणान्या स्थितीचे वर्णन संकेतरूपाने केले आहे. हीच पुनर्जन्माची कल्पना होय. यजनामको दरमुति देषं तदु सुप्तस्य तथैवैति । दूरंगम ज्योतिषां ज्योतिरेकं तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु यजु०३४१ (यत् )जे (जाप्रतः) जागृतावस्थेत ( दूर उदैति) दूर दूर जाते, घ सुप्तावस्थेतही तसेच (एति) जास असते, (तत्) (रंग) दूरवर जाणार (ज्योतिषां ज्योतिः ) ज्योतीनाही ज्योतिरूप (एक) मसे ·( यस्मिन् ) ज्या मनाच्या ठिकाणी अग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, तात्पर्य सर्व चेद (रथनामी भारा इव) रथाच्या चाकाच्या नाभीच्या ठिकाणी भस- णान्या भाच्याप्रमाणे (प्रतिष्टिता.) स्थिर झालेले भाहेत, सर्व प्राचं चित्त (पसिन् ) ज्याच्या ठिकाणी ( भोत ) ओतप्रोत भरसेले आहे ते माझे मन शुभसकरुपमय बनो, मनाच्या आत सपूर्ण वेद व सर्व शास्त्र, तसच इतर सर्वज्ञान ओतमोत भरून राहिले भाहे, अर्थात् मानी मनुष्याच्या मनांत हे सर्व ज्ञान असते मनाची शक्ति अशी आहे की त्यामध्ये हे सर्व ज्ञान राहू शकते. सर्व शहाणे लोक मनानेच मनन करतात अशा प्रकारचे है शक्तिशाली मन नेहमी शुभ विचारानी युक्त बनो. सुपारथिरश्यानिय यन्मनुष्यान्नेनीयतेऽभीशुभिर्वाजिन इच। हृत्प्रतिष्ठं यदजिरं जाविष्ठ तन्मे मन शिवसंकल्पमस्तु ।। यजुवा० स०३४६ "ज्याप्रमाणे (सु-सारथि ) उत्तम सारथी ( अश्वान् ) घोटे धाकतो स्याममाणे (पत्) (मनुष्यान् ) मनुष्याच्या इद्रियरूपी भश्चाना (भभीशुभि ) लगामाच्या द्वारे चालवितें, ध में (हस्पतिए) हृदयांत राहत, जें (अजिर ) अजर व (जपिष्ठ) पेगवान आहे ते माझे मन उत्तम शुभसकल्पानी युक्त होवो." स्थाचासारथि ज्याममाणेघोटेचारविता रयाप्रमाणे मन इद्रियांना घाल- वित असते म्हणून मनाच्या ठिकाणी शुभ सकल्प पाहिजेत, नाहीतर ते इद्रियाना कोठल्याखशात नेऊन टाकील याचा थाग लागणार नाही मृदयात राणाच्या या मनाच्या गति अनत आहेत. अशा प्रकार शक्तिशाली मन नेहमी शुमसकल्पाने युक्त भसणे हेच उचित भाहे। वरी या उपदेशाप्रमाणे प्रत्येकाने आपल मन शुभसरस्पयुछ कराय य उप्रति प्राप्त करून पायी एपढीच वाचकांना प्राधना आहे 3EE0 E ·(१९) घातल्यास त्याचा भारमपर भर्ध पुढील प्रमाण होईल. (जागृतावस्था, स्वप्न, सुषुप्ति व तुर्या ही ज्याची) चार शिंगे आहेत. (सत्व, रज व तम हे ज्याचे)तीन पाय आहेत, (चित् व अवित् ही ज्याची) दोन शिरेआहेत प (सत्ता, कल्पना, आनंद, महत्व, प्रजनन, तेज प सत्य हे ज्याचे )सात हात आहेत जो (स्थूल, सूक्ष्म व कारण या) तीन शरीरांनी यांधला गेला आहे, जो (अभौतिक-आत्मिक वलाचे) सिंचन फरतो, जो (स्फुरणशब्द) करतो असा (हा आत्मा) महान् देय मनुष्यां- मध्य प्रविष्ट होवो. याचे पुनः स्पष्टीकरण.- ाम्याची शक्ति जागृति, स्वप्न, सुपुति व नयों या धार भवस्थांतून याहेर येऊन कार्य करीत असते; ज्याप्रमाणे बैलाची शक्ति सिंगांमधून येऊन कार्य करते; आम्याचे पाय सत्व, रज, तम रूपी प्रकृतीच्या ठिकाणी ठेवलेले आहेत, आत्म्याचे दोन मुख्य भाग आहेत चित् नांवाचा भाग प्राण्यामध्ये चेतनास्पाने दिसून येतो व अचित् नांवाचा भाग वृक्षादि स्थावर पदार्थाच्या ठिकाणी दिसून येतो; सत्ता, कल्पना इत्यादि सात शक्तींच्या योगाने भास्मा शरीरांत कार्य करीत असतो; हा भारमा स्थूल, सूक्ष्म व कारण नांवाच्या तीन शरीरांनी बद्ध झालेला भाहे। तो आस्मिक बळ देतो हरयामध्ये स्फुरणस्मी गुप्त शब्दाची प्रेरणा करसोग धारमाच मोठा देव आहे नो सर्व मनुभ्यामध्ये येऊन कार्य करतो, अर्थात् स्वतंत्रपणे तो आपले भाव पक्क करतो. सामान्य मनुष्यांत आत्मा परतंत्र असल्यासारखा राहतो; त्याची ती परतंग्रता दूर करावी व त्याला त्याचे कार्य करण्यास समर्थ करा. हैं परील मंत्राचे तात्पर्य "आस्मिक रशीन " आहे. याप्रमाणेच अन्य स्टीनही अर्य करावेत. अन्य गगांचा विचार केल्यास अन्य अर्थ वाचकोमा मापोआप समजू लागतील. म्हणून अन्य गणोपासून होणारे सांकेतिक भौ समजावे म्हणून अन्य गण खाखों दिले आहेत-

·(२३)
२ यज्ञ-गण
(१)ब्रह्मा, पितृ, भूत, देव यश (२) अध्यात्म, अधिभूत, अधिदैव
(३) अकर्म व कर्म (8) सप्त होता गण (५) विचार, उच्चार,
आचार (६) सुफलता (७) भेरणेचा शब्द (८)यश-(सूचना-यांत
भूतयांत, नरया अंतर्भूत आहे.)
३ मंत्र-गण
(१) ऋक् यजुः, साम ध अथर्व (२) प्रथम,मध्यम व उच्च
स्वर (३) परोक्ष व अपरोक्ष विषय (8) सात छंद (५) उदात्त,
अनुदात्त व स्वरित (६) ज्ञान (७) शब्द (८)मंत्र.
४ शब्द-गण
(१) नाम, आख्यात, उपसर्ग व निपात (२) भूत, भविष्य य
धर्तमान (३) नित्य व कार्य (४) सात विमती (५) छाती,
फंठ व शिर (६) शान (७) वक्तृत्व (८) शब्द.
५ सूर्य-गण
(१)चार दिशा (२)प्रभात, माध्यान्ह व सायंकाळ (३)प्रकाश
य अंधार (8) सात प्रकारच्या रंगाचे सात किरण (५) पृथिवी,
अंतरिक्ष व आकाश (६)प्रकाश (७) गतीचा शब्द (८)सूर्य..
६ काल-गण
(१) भूत, भविष्य, वर्तमान, अ-काल (२) उष्णता, घृष्टि, सर्दी
(३) आदि य अंत (४) सात मातु (५) प्रात:काल, मध्यंदिन व
सायंकाळ (६) आयु (७)प्रेरणेचा शब्द (८)काल अथवा
समय

·- ७ धर्म-गण (१) धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष (२)धान, कर्म, मति (३)अभ्युदय पनि यस् (४) श्रद्धा, दया. संतुष्टता. क्रिया, मेघा, तितिक्षाव शाति (५) स्तुतिः प्रार्थना व उपासना (६) उत्कर्षाची प्रेरणा फरणारा शब्द (७) धर्म भसेंच कांहों अन्य गण आहेत परत ते सर्व देण्याला येथे स्थळ नाही. हे गण पूर्वोक मनांत रिकाम्या जागत पसवून त्यापासून कसे पूर्ण भर्भ होतात ते पाचकाना दिसून येइल. ज्या वाचकाना वेदाचा अभ्यास कराव- भाषा असेल याना एवढाच प्रार्थना आहे की त्यानी से शब्द लिहून प्रत्येक प्रकारचा अर्थ कागदावर लिहाया. तसंच पूर्वी आध्यात्मिक अर्थाचं स्पी- करण जौ लिहून दाखविले आहे त्याप्रमाणे प्रत्येक अति स्पष्टीकरण लि- हावे, तसेच अन्य गणाचा समह करून इतर अर्थही लिहारेत. केवळ एकदाच वाचून कार्य होणार नाही, वेदाच्या गूढ अर्थाच्या ज्ञानाचे भावि- करण करण्याची रीति याप्रमाणे सोपी करण्याचे प्रयत्न होणे आवश्यक आहे असो. पूर्वोत दिलेल्या गणाधा पजे वेदामध्ये लिहिलेले नाहीत अशा सर्व गणाचा विचार करून, तसच माझणमथातील वचनांच्या भावरीय भावाचे अनुसंधान राखून व सर्वभाष्यकाराच्या सर्वांचे परिशीलन करून नतरच सर्व गणाभाविष्करण करता येण्याचा व त्याची एकदर सख्या गरे ठरविता येण्याचा सभव आहे. कारण काही ठिकाणी पातपथादि माह्मणप्रथान हे गण दिले आहेत, काही ठिकाणी नुसता उल्लेख मात्र आहे जर कधी काळी सर्व गांचं सशोधन करून त्यांचे स्वरूप निश्चित व शुद्ध करता भाले तरच अशा प्रकारच्या क्रमांचा अर्थ निश्रित रीतिने करता येईल. या सर्व विवेचनावरून वाचकांना दिसून आले असेल की अशा प्रका- ऐप हे पटमन विशेष (शैलीने ) कुशलतेन बनवलेले आहेत ज्यांना है फूट प्रभ समजण्याची पाग्रता घ बुद्धि नसते पत्रमा प्रकारच्या कूट-

·पोलीला अनभिज्ञ मसतात तेच लोक वेद हे गांपढळपणाचे घोतक
भसे म्हणत असतात. पण ज्यांस एकदा घरपिपरंपरा कळली स्यांस,मंशा
गूढ बाशय स्पट होत जातो.
पाठ ६ वा.
क इदं करमा अदात् कामः कामायादात् ।
कामो दाता फामः प्रतिग्रहीता कामः समुद्रमा विषेश।
कामेन त्या प्रतिगृहामि कामैतत्ते ।।
अथर्व० ३।२९।७।।
(क:) कोणी (इ) , ( कल ) कोणाला ( अदास् ) दिले आहे?
(कामः कामाय अदात् ) इच्छेनें इच्छेला दिले आहे. (कामा दाता
इच्छा हीच देणारी आहे व इच्छा हीच (कामः प्रतिग्रहीता) घेणारी माहे.
कामः समुदं आवियेश) इच्छा ही या भवसमुद्रात प्रवेश करते. हे
(काम) इच्छे! (कामेन रवा प्रति गृहामि) इच्छापूर्वक मी तुझा स्वीकार
करतो. कारण ( एतत् ते) हे सर्व तुझंच आहे.
इच्छेनेच सर्व कांहों केलेले आहे व तिनॅच सर्व काही करविले आहे.
दाता व याचक है इच्छेमुळेच होतात, कोणी समुद्रयाना करतात किंवा
कोणी
दुसन्या स्थानों जातात त्यालाही कारण इच्छाच. याप्रमाणे सर्व
सृष्टि कामावर म्हणजे इच्छेवर चाललेली आहे.
कामस्तदने समवर्तत मनसो रेत: प्रथमं यदासीत् ।
स काम कामेन
वृक्षता
सयोनी रायस्पोपं यजमानाय धेहि।
अ० १९०५२।१
(अ) भारंभी ( कामः ) इन्छा (समरत ) होवीसामना होती
गपि मनाचे (प्रथमं रेतः) पहिरे वीर्य (भासीद ) होय. हे कामा(सः)

·(६६) सो तूं (बृहता कामेन ) मोठ्या इच्छेसहित (सपोनिः) एका स्थानी उपड झालेल्या (राया पोप) धनाच्या पुष्टिसाठी (यजमानाय) सरकम करणान्यासाठी (धेहि) स्वत ला धारण कर. मनाचे पहिले वीर्य इच्छाशची अर्थात् काम होय. जगाच्या प्रारंभी ही इच्छाशक्ति होती. या इच्छाशक्तीच्या प्रेरणेनेंच जग उत्पन्न झाले. मनुष्याने या इच्छाशक्तीला उपयोगात आणून आपली उगति करून घ्यावी. त्वं काम सहसासि प्रतिष्ठितो विभुर्विभावा सख आ सनीयते। त्यमुग्रः पृतनासु सासहिः सह ओजो यजमानाय धेही। अथर्व० १९४५२१२ हे फामा, तूं ( सहसा) बलावरोवर (प्रतिष्ठितः असि) प्रतिष्ठित झाला आहेस, हे ( सम्खे) मिया, तूं (सातीयते ) मियाप्रमाण भाचरण फरणा-पीना (विभुः विभावा) समर्थ व प्रभावशाली आहेस. तूं (पुत. उग्रः) उग्र सासहिः ) विजयी असतोस, म्हणून ( यजमानाय) प्रशस्त कर्म करणान्यांना(सहः ओजः) स्फूर्ति आणि बल दे. कामात अधीत् इच्छाशक्तीच्या ठिकाणी अत्यंत सामर्थ्य आहे. इच्छा- शक्तीनेच मनुष्य समर्थ,प्रभावी,पूर,उम, विजयी व उत्साही बनतो. म्हणून प्रत्येक मनुष्याने योग्य रीतिने इच्छाशकीचा उपयोग करून घरील गुण भापण्या ऑी वाढविण्याचा प्रयत्न करावा. जगाच्या मारंभी परमात्म्याची प्रबळ इच्छाशक्ति स्फुरण पावती झाली. यस्या शक्तीमुळे हे जग निर्माण झाले.मनुप्यामध्ये ही अशा त-हेची अद्भुत पाकिशालिनी इच्छाशक्ति आहे. ही इच्छाशक्ती अधिक बलवान केली असतां भशक्य कर्मही शक्य प सुगम होतात. म्हणून प्रत्येकाने आपली इच्छा. शाकि प्रपळ मनयून महान पुरुषार्थी व्हाये आदर्श पुरुप बनावें. घद्धयाग्निः समिध्यते धद्धया इयते हविः। श्रद्धा भगस्य मूर्धनि वचसा वेदयामसि । यस० १०११५११ (थया भग्निः समिध्यते) प्रदाभन्कीने भनि प्रदी8 केला जातो. नासु) संग्रामांत ·श्रद्धेनेंच हवन साममी, (हूयते) हवन केले जाते. (भगस्प मूर्धनि) ऐश्वर्याच्या शिरावरच (वचसा वेदयामसि) आम्ही सर्व प्रदेला गौरवयुक भापणाने प्रशंसित करों, श्रद्धा असेल तरच मनुष्य काही कर्तव्य करूं शकेल. भ्रद्धेशिवाय मनुष्य काहीही करण्यास योग्य बनत नाही. श्रद्धेच्या ठिकाणी अद्भुत पल आहे. धन्यवान मनुष्य अद्वेच्या जोरावर अद्भुत पुरुषार्थ करू शकतो. म्हणून मन श्रद्धायुक बनवावे. प्रियं श्रद्ध ददतः प्रियं श्रद्धे दिदासतः। प्रियं भोजेपु यज्वस्विदं म उदितं कृधि ।। ऋ० १०।१५१५२ हे श्रद्धा देवी । (ददतः प्रियं) श्रद्धेनें दान देणान्याचे कल्याण कर. (दिदासतः) श्रद्धेने देण्याची इच्छा करणान्या प्रिय कर, (भोजपु यज्वसु) श्रद्धेने भोग व यज्ञ करणाऱ्यांचे कल्याण कर. (इदं मे) मला (उदितं कृधि) सर्व मकारच्या उदयाने पूर्ण कर. श्रद्धाभक्तोनें पुरुषार्थ, दान य कर्म करणान्यांना यश प्राय होते व त्याचे सर्व श्रमही सफळ होतात. यथा देवा असुरेषु श्रद्धामुपेषु चक्रिरे। एवं भोजेपु यज्वस्वस्माकमुदितं कृधि ॥ ऋ० १०।१५९१३ (यथा) ज्याप्रमाणे देवांनी देखील (उप्रेपु असु-रेषु) शूर असु-र अर्थात् प्राण अर्पण करणान्यांच्या ठिकाणी (श्रद्धां चक्रिरे) श्रद्धा ठेवली होती, त्याप्रमाणे भोग भोगणारे व यज्ञ करणारे जे (अस्माकं उदितं कृधि) आम्ही सर्व त्या आमचा उदय कर, विद्वानांनी वीरांवर व वीरांनी विद्वानांवर श्रद्धा ठेवावी. शूर क्षत्रिय हे भोगणारे ज्ञानी हे यज्ञकरणारे असतात. त्यांची परस्परांवर श्रद्धा पाहिजे म्हणजे सर्वांचंच कल्याण होते. पाह्मण क्षत्रियांचे याप्रमाणे परस्पर संघटन झाल्यास राष्ट्रामध्ये विलक्षण सामर्थ्य उत्पन्न होते. अधांत अवेनेंच राष्ट्रीय व जातीय उचतिही दोऊ शकते.

·(२८). पाठवा देव शब्दाचा अर्थ मंदिक भात 'देव' पदाचा अर्थ अत्यंत महत्वपूर्ण आहे. सर्वाइन ध्यापक व सर्वाहुन कठीण अशी कल्पना देव अन्दाध्या द्वारे दर्शविली जाते. जोपर्यंत देव शब्दाचा अर्थ पूर्ण रीतीने समजत नाही तोपर्यंत वेदाचे पठन पाठन करणे निरुपयोगी इतकेच नव्हे चित् प्रसंगी भामक होवे असे समजण्यास हरकत नाही. म्हणून देव शवाचा थोडासा विचार मा पाठात फेला आहे. "सबै नामें पातुपासून बनलेला आहेत," असं निरुककाराचे एकमताने म्हणणे आहे व कांदी व्याकरणकर्तेही या पारतीत त्यांच्या म्हणण्यास पाठिया देतात. "धातु व प्रत्यय " मिळून संस्कृत भाषेतील नामें, मिपाप, विशेषणे इत्यादि बनत असतात, काहींना उपसर्ग लागतात व काहींना लागत नाहीत म्हणून शब्दांचे प्रकार खालीलप्रमाणे समजण्यात येतात. -उपसग+धातु+मायय- शब्द-गिपचन विभकिशब्दाचा अर्थ येथे देव शम्याचा विचार करताना त्याला उपसर्ग नाही. 'दिव' धातूछा • प्रत्यग लागून देव शन्द बनतो. पचनाने एक, दोन किंवा दोन्हीडून जास्त पस्तूंचा बोध होतो व विभकोने रया गन्दाचा दुसऱ्या शब्दाची सपंध व्यक्त होतो, लिंगाच्या मुळे वैदिक भाषेतील काय अयवा संस्कृत भारतीय काय अर्यामध्ये फारसा फरक पडत नाही. जसे- (पुगि) (ग्रीलिंग) (नपुंसकलिंग) देवा देवी, देवता ·(२९) पत्रिका पत्रं मोक्षा मुक्तिः कैवल्य वेदः श्रुतिः ज्ञानं दारा वनिता कलत्रं स्तुतिः स्तोत्र जरी काही ठिकाणी रूढीच्या योगाने लिंगभेदामुळे अर्थभेद होतात तथापि प्रारंभीच्या अवस्थेत हा भेदभाव दिसत नाही. त्यामुळे वेदांमध्ये परमात्म्याला तिन्ही लिंगी शब्द आहेत. प्रकृत स्थळी "देव, देवता व दैवतं" या तिन्ही शब्दांनी एकच अर्थ व्यफ होतो हीच गोष्ट येथे सांगाय- याची आहे. अन्य शब्दांत अर्थभेद सांगताही येतो परंतु या देव शब्दापुरता तरी कोणताच अर्थभेद प्राड येत नाही. असो. पूर्वोक्त प्रकाराप्रमाणे देव शब्दाचा खालीलप्रमाणे अर्थ होतो- देवः 'उपसर्ग + दिव +1 -देव शब्दाचा अर्थ -लिंग+यचन विभाति गणिताच्या परिभात देव शब्दाचा याप्रमाणे अर्थ आहे. या शब्दाचा अर्थ निश्चित करण्यासाठी 'दिव्' धातूचा अर्थ काय होतो ते पाहूं- 'दिव्, धातूचे अर्थ- (.)मोडा करणे, मैदानी खेळ खेळगे, विजिगीपा-विजय प्रातिची इच्छा करणे; (३) व्यवहार-व्यापार व्यवहार फरणे, (५) युति-प्रकाशित होणे; (५) स्तुति-प्रशंसा करणे; (६) मोद- आनंदित होणे, (७) मद - संतुष्ट होणे; (८) स्वम - उत्तम निद्रा प्राप्त करणे; (२) कांति - प्रीति करण; (0) गति - हाउचाल फरणे; (11) दान - देणं; असे " अर्थ आहेत. हेच देव शब्दांत अर्थ आदेत असे समजावें.

·भर्यात् (१)मदानी खेळ खेळण्याची प्रवृति, (२)पिवयमाप्तीची इच्छा, (३) म्यापार व्यवहार उसम प्रकारे करण्याचे चातुर्य, (.) वेजस्वी यनण्याचा स्वभाव, (५) प्रशसनीय कर्मे करणे व स्तुत्य बनणे, (१)भानदचीन राहणे, (७) सनुष्टता राखणे, (८) उचम विधाठि प्राप्त करून घेणे, (९) प्रेम करणे, (10) हालचाल फरणे, (1) परोपकार करणे हे देव शब्दाचे धात्वर्थ आहेत देवाची ही वरील लक्षणे होत. जर कोणास देव यनावयाचे असेल तर स्याने उक्त गुण आपल्या आंगी पाढविण्याचा प्रयत्न करावा. शतपथात सागितलें माह की- विद्वांसो हि देवा ॥ शत०३।७।३।१० देव विद्वान आहेत, ज्ञान प्राक्ष फरून घेणे हे देवाचें रक्षण आद देवतांसमधी विचार करतांना मनुष्यातील ज्या अतर्गत देवता, तसंच पृथ्वी, आप, तेज, सूर्य, चद्र, चायु इत्यादि पाश सधैतील जे देव आहेत, स्याना देव असे सर्वच एक मताने मानतात,म्हणून यासयी अधिक लिहि- पयाची आवश्यकता नाही मनुष्यसमाजातील देवतागण माह्मणक्षत्रियादि आहेत व पाश पष्टीत अनि, घायु, विद्युत्, मूर्य, इत्यादि आहेत ही गोष्ट प्रसिद्ध आहे. भात व्यक्तीच्या ठिकाणी कोणकोणते देव आहेत ते पाहू श्री. सायणाचार्य लिहितात--- १) देधा. गमनवन्तो, व्यवहरन्ती या इद्रियसंक्षकाः । २० सायणभाष्य १।१६४।३२ (0) देवाः द्योतनाद्देवाश्चक्षुरादीनि इंद्रियाणि ॥ ईश उ० शाकरभाष्य ॥ ४॥ यजु० अ०४०७ 'देव अर्थात् सर्व व्यवहाराना साधनभून व प्रकाशक अशी इद्रिय' असे सामान्य सायणाचार्यानी सागितल आहे ही इदियच व्यक्तीच्या मातील ·- देव होत.व्यक्तिमध्ये इंद्रिये, समाजांत ज्ञानी मनुष्य व जगामध्ये अग्न्यादि पदार्थ हे देव आहेत ही गोष्ट येथे सिद्ध झाली. आता याची लक्षणे कमी सार्थ आहेत ते पाहूं- (१) व्यक्तींतील देव- इंद्रियांची खेळाकडे प्रवृत्ति असते. इंदिया- पा योगाने विजय प्राप्त करून घेता येतो. शरीराचे सर्व व्यवहार इंदिया द्वाराच होस भसतात इंद्रिये तेजस्वरूपी आहेत, त्यांची शक्ति प्रशंसनीय भाहे; भानंद व संतोष ही इंद्रियांमुळेच प्राप्त होतात. इंद्रियांना विश्रांतीची पनिद्रेची आवश्यकता असते. इंद्रियद्वाराच प्रेम केले जाते, सर्व हालचाल इंद्रियांच्या द्वारेच होते, तसेंच परोपकारही इंद्रियांच्या सहाय्यानेच करता येतो. (२)रातील देव- ज्ञानी, शूर, व्यापारी व कारागीर ही राष्ट्र- पुरुपाची इंद्रिये होत. यांची मदानी खेळांकडे प्रवृत्ति असते. यांच्या मुळेच राष्ट्राला विजय प्रास होतो. राष्ट्राचे सर्व व्यवहार यांच्यामुळेच चालत असतात हे तेजस्वी असतात; यांची शक्ति प्रशंसनीय असते. राधामध्ये मानंद व सुख प्रस्थापित करण्याला हंच सापनीभूत असतात. हे गाठ निद्रेचा अनुभव घेऊ शकतात; परस्पर प्रेम व्यवहार करतात व सर्व राष्ट्रीय चळवळ यांच्यामुळेच होत असते. हे परोपकारी असतात. (३) जगांतील देय- अग्नि, वायु, विद्युत्, सूर्य हे सर्व जगाचा संपूर्ण व्यपहार घढवून आणण्याच्या कामी सहाय करीत असतात. यांच्या- मुळेच मनुष्यादि प्राणी आपापले व्यवहार करू शकतात, याप्रमाणे तीन ठिकाणच्या देवांची स्थिति आहे. भाता एक उदाहरण घेऊन यर केलेले अर्थ सुसंगत आहेत किंवा नाहीत ते पाहूं- नैनट् देवा आप्नुवन् ॥ यजु०४०१४ " (देयाः) देव ( पनद ) या ब्रह्माला (न भाप्नुवन्) प्राप्त करूं शकत नाहीत असा याचा सदशः अर्थ आहे, की वान टोनी याचा अर्थ पुढे दिस्याप्रमाणे होतो. (१) इद्रियांना महाची माक्षि होऊ शकत ·नाही. (३)विद्वान्, शूर, व्यापारी व कारागीर याना ब्रह्मप्राक्षि होत नाही (३) अग्नि, वायु, सूर्य याना ब्रह्मप्राप्ति होत नाही. वरीस यजु. वेदातील मत्राचा हा सरळ अर्थ आहे. यावर काही विचारतील की, या अर्याला काही प्रमाणे आहेत की काय? त्यांच्याकरिता उपनिषदात प्रमाणे दिली आहेत ती माता पहा- (१)केनोपनिषदाच्या पहिल्या सात "इदिय द्वारा ब्रह्मज्ञान होत नाही व (२) तिसन्या खडात भमि व वायूही त्याला जाणू शकत नाहीत, मसें सागितले आहे. अर्थात् यजुर्वेदातील उक्त मत्राच्या एका तुकड्याची प्याख्या सपूर्ण फेनोपनिपद् ही होय 'नैनदेवा प्राप्नुवन्" या मनातील 'देव" शब्दाच्या दोन अर्थाचे भाग्य यापमाणे केनोपनिपात आहे (२) भात विद्वान् असा जो देव शम्दाचा अर्थ राहिला त्याचा अर्थ छादोग्य उपनिषद प्र० ११ मध्य पहावयास मिळतो नारद मुनि भगवान् सनत्कुमारांकडे जाउन म्हणतात की "मी चाती चद, इतिहास, पुराणे सर्व काही शिकला, परतु मला बह्मज्ञान झाले नाही " शब्दाचे ज्ञान झाले परनु भारमानुभव मिळाला नाही हेच याचे तात्पय होय. मोठमोठे पदित घेदादि शाखांवर उत्तम शास्त्रार्थ करू शकतात, ब्रह्माचे गुण ही सागू शक- तात, परत ती सवै शब्दाची बटयर होते त्याच्या सर्व व्यारयांना पोकळ. पणा असतो म्दन त्याना स्चत काहीच अनुभव नसतो साखरेच्या गोदीच वर्णन पाठ करणं निराळे व तिच्या गोदीची चव घेणे निराकै साख रेच्या वणनाप्रमाणे वेदोमायें परमात्म्याचे वर्णन आहे परतु त्याचा अनुभव मात्र यागाच्या अनुशनानच प्राप्त होतो जोपर्यंत योगसाधन केल जाणार नाही तोपर्यंत शम्दीच्या पायफळ घडवटीपासून कोणताही लम्यांश नाही. म्हणून स्वत घेदानींच सागितल आहे की.- यस्तन वेद किमचा करिष्यति ॥ २०११ १६४ । ३९ "जो या प्रमाला जाणत नाही, त्याला मनाचा काय उपयोग हमारी' भात् परमात्म्याचा भनुभव केवळ मयाच्या ज्ञानाने होणार नाही. मनाचे ·(२३) - ज्ञान हे एक साधन अवश्य आहे; परंतु केवळ मंत्रांचा अर्थ समजणे एवढेच पुरेसे नाही असे सांगण्याचा या मंत्रांचा आशय आहे. असो. याप्रमाणे देव शब्दाचे वीभ अर्थ घेऊन स्वतः उपनिषद्कारांनों वेदाची व्याख्या केलेली आहे. म्हणून वरील अर्थ परोबर आहेत. आतां यांचे फलितार्थ पहा- वैदिक शब्द आध्यात्मिक अर्थ आधिभौतिक अर्थ भाधिदैविक अर्थ ध्यकातील देव राष्ट्रांतील देव जगांतील देव. १ देव इंद्रिये (पंचज्ञाने विद्वान्(ज्ञानी,शूर, अमि, विद्युन्, हिये ,पंच कमेद्रिय) व्यापारी,कारागीर) आयु,मरुत्,आदि २ देवलोक इंद्रिय स्थान विद्वानाचे स्थान अमि आदींचे स्थान देवसभा इंदियगण,इंद्रिय- विद्वत्परिपद,आम- आकाशातील ग्राम, मस्तिष्क अण,परिषद्,सभा, देवतांचा समूह ३ दिव्य इंद्रियसंबंधी विद्वानांसंबंधी अतिभादिसंबंधी. उत्तम इंद्रियांचा उत्तम विद्वानांचा अति आदि देवतांचा सु-वर्ग वर्ग संघ. उत्तम वर्ग (उत्तमवर्ग) याप्रकारे उक्त अर्थाचा फालनार्थ आहे. हे अर्थ लक्ष्यात ठेऊन वेदांचा अर्थ करावयास पाहिजे. देयांची समा जशी शरीरांत आहे तशीच ती राष्ट्रात व जगांत ही आहे. कोणत्याहि ठिकाणी देवांच्या राज्यांत राक्षसांचे राज्य होऊ देशां उपयोगी नाही. विशेषत: आपलों इंदिये उत्तम संस्कारांनी सुसंस्कृत बनवावी व त्यांना खरे देव बनवावं. ज्या देवता वेदांमध्ये आल्या आहेत त्यांचा तीनही टिकाणचा अर्थ नंतर वेदाचा गूढार्थ जाणण्याचा प्रयत्न करावा; तरच वेदाच्या सत्य ज्ञाना- चा प्रकाश अंतःकरणांत पदेल व मानव जातीच्या कल्याणाचा सत्य मार्ग ज्ञात होईल. विद्वान वाचक या दृष्टीने विचार करतील अशी आशा आहे.

·(३४) पाठवा थद्धां देवा यजमाना वायगोपा उपासते। थद्धांहदश्ययाकूत्या श्रद्धया विन्दते यतु॥ ऋ० १०९५११४ (देवाः यजमाना ) दिव्य यजमान (अवां) अप्रत प्राप्त होतात (वायु- गोपाः) प्राणाने सुरक्षित होणारे प्राणायामाभ्यासी योगी अदेनेच उपासना करितात. (हृदय्यया भाकूरया) हृदयाच्या उश भावनेने (i) भवा प्राप्त होते व अनंच (वसु विन्दते) धन प्राश होते. सर्व लोक श्रद्धेमुळेच साकमे करूं शकतात. योगी लोक प्राणायामाने भात्मशुद्धि करून श्रद्धेने उपासना करिवात. अदा ही काही येथे प्राप्त होत नसते, तर ती हृदयाच्या एका विशेष भावनपासून उत्पन्न होते. श्रद्धेनेच सर्व पुरुषार्थ सफल च सुफळ होतात. म्हणून भापल्या वैयक्तिक व जातीय उसतिसाठी प्रत्येकाने आपली श्रद्धा वाढवावी, श्रद्धां प्रातहवामहे थांमध्यदिन रि। श्रद्धां स्यस्य निचि थद्ध श्रद्धापयेह नः ॥ ०१०।१५१५ प्रात:काळी देने कर्म करतो, तसेंच माध्यान्हीं व सूर्याच्या (निधि) भस्तारया बेठी देखील बने भक्ति करतो. हे श्रद्धे! आम्हा सर्वाना हूँ घद्वायुफ कर. श्रद्धा, विश्वास, मनाचा निश्रय व चित्ताची पछी खानी यांनी मनुष्य मोठमोठे पुरुषार्थ कीत असतो. ध्रदेशिवाय मनुष्य काही करू शकत नाही. ज्याप्रमाणे धर्माच्या ठिकाणच्या घईने मनुष्य मोटमोठी धर्मकृत्ये करीत असतो. त्याचप्रमाणे सर्व अन्य व्यवसाय देखील मनुष्य अनच करीत असतो, याप्रमाण सर्व ठिकाणी पद्धेचा भविकार घालतो. भद्धा ही एक मोठी शक्ति आहे. ही धदा मनुष्यांमध्ये उत्पन्न होचो व मनुष्य तिच्या हार नेहमी सत्काय करीत राहो.. मनुष्याच्या रिकाणी कितीही शक्ति, बुद्धि तसेच अन्य प्रकार सामध्य अमर प एक अदा जर ध्याध्या ठिकाणी नसली तर त्याचे अन्य सद्गुण ·(३५) मापापलें कार्य उत्तम प्रकारे करण्यास समर्थ होत नाहीत. अर्थात् अधदेने अन्य सद्गुणांचे सामर्थ कमी होते व श्रद्धेमुळे आपले सामथ्र्य वाढत असते. यासाठी नुसत्या धार्मिक बाबतीतच नव्हे तर इतर हरएक गोष्टीतही मनुष्याने श्रद्धेनें कृतकार्य होऊन यश मिळवावें. म्हणून प्रत्येकाने आपल्या अंतःकरणांत श्रद्धाभक्तीचा विकास होऊद्यावा. तसेच जे जे सत्कर्म करावयाचे असेल ते श्रद्धायुक्त होऊन उत्तम प्रकारें करण्याचा अभ्यास करावा. ज्याच्या अंतकरणांत श्रद्धा नसेल तो तिला प्रयत्नाने आपल्या ठिकाणी उत्पन्न करू शकेल. मेधामहं प्रथमां ब्रह्मण्यती ब्रह्मजूतामृपिटुताम् ॥ प्रपीतां ब्रह्मचारिभिदेवानामवसे हुयं ॥२॥ अपर्व०६।१०८ (अ)मो (प्रथमा ) पहिलो, (बाग्वती) ज्ञानयुक्त, (बाजूता) ज्ञानी लोकांकडून सेषित, (ऋपिस्तुतां) पीकडून स्वविली गेलेली, (ब्रह्मचारिभिः प्रपीता) ब्रह्मचान्यांकडून पान केली गेलेली जी (मेधां) धारणायुक्त बुद्धि तिला ( देवानां भवसे ) देवांच्या-इंद्रियांच्या व ज्ञानी लोकांच्या रक्षणार्थ (हुवे)माप्त करून घेता. ज्या प्रकारच्या धारणाबुद्वीची प्रशंसा सव विद्वान लोक करीत असतात, अशा प्रकारची धारणाबुद्धि आपण आपल्या ठिकाणी वाढवावी. धारणायुक बुद्धीलाच मेधा असे नाव आहे. जिच्या यागाने मनांत ज्ञान बादिरून धारण केले जाते त्या शक्तीचें नांव मेधा होय. ही मेधाशक्ति जितकी प्रबल होईल तितकी मनुष्याच्या ठिकाणी बुद्धीची विशालता दिसून येईल म्हणून प्रत्येकाने आपल्या ठिकाणी धारणाशक्ति वाढवावी. यां मेधामृभयो विदुर्यो मेधामसुरा विदुः॥ ऋपयो भद्रां मेधां यां विदुस्तामय्या धेशयामसि |३|०६१८ यां मेधा ) ज्या मेधावातीला ( ऋभवः विदुः)ज्ञानी लोक जाण- 'तात, ज्या ( मेधां) बुद्धीला ( असुराः विदुः) असुर जागतात, (यां भद्रा मेधां)ज्या कल्याणमय बुद्धीला प्रापि जाणतात (तां मयि आवेशया-- ·मसि) त्या श्रेष्ठ बुद्धीला माझ्या ठिकाणी स्थापन करता. सर्व ज्ञानी लोकाच्या ठिकाणी ज्या धारणाशक्तीचा अनुभव पहावयास मिळतो ती प्रत्येकाने प्राप्त करून घेतली पाहिजे. यामृषयो भूतकृतो मेधा मेधाविना विदुः। तया मामय मेधयाग्ने मेधाविनं कृणु॥४॥ अ०६।१०८ हे अग्ने ! (या मेधा ) ज्या मेधावुद्धीला (मेधाविनः भूतकवः)ज्ञानी व पुरुषार्थी (विदुः) जाणते झाले त्या मेधा बुद्धीन (मेधाविन मा कृणु) मला बुद्धिमान कर ज्ञानी ऋषींची बुद्धि सूक्ष्म विचार करण्यास समर्थ असते त्याप्रमाणे आपली बुद्धि करण्याचा यत्न करावा. मेधां सायं मेधां प्रातर्मेधा मध्यंदिन परि। मेधा सूर्यस्य रश्मिभिर्वचसा वेशयामहे ॥अथर्व०६।१०८१५. (साय) सायकाळी, (प्रात)प्रात काळी व (मध्यदिन)माध्याह्रीं (सूर्यस्य रश्मिभिः) सूर्यकिरणे व (वचसा) वाचाशक्ति याच्याबरोबरच (मेधा) मेधा नावाच्या धारणावती वुद्धीला आम्ही धारण करतो मेधावृद्धीच्या वृद्धयर्थ प्रत्येकाने सकाळी, दुपारी, सध्याकाळी प्रयत्न करावा. दक्षतेने प्रयत्न केल्यास तिची वृद्धि करता येते. पाठवा इयं या परमेष्ठिनी वाग्देवी यासंशिता। ययेय ससृजे घोरं तयैव शातिरस्तु नः॥ अथर्व० १९ ॥ ९॥३ (या इय) जी ही (बलसशिता)ज्ञानान तीक्ष्ण बनली आहे.(पर. मेछिनी चाग्देवी ) जी परमात्म्याशी सबध राखणारी आहे, (यया)जिच्या योगाने (घोर समजे) भयकर प्रसग उत्पन्न होतात ( सया एय) पाणीने (न शाति अस्तु) आम्हाला शाति प्राप्त होवो त्याच ·(३७) - इदं यत् परमेष्ठिनं मनो वा ब्रह्मसंशितम् । येनैव ससृजे घोरं तेनैव शांतिरस्तु नः ॥ अथर्व० १९१९१४ (इदं) में (प्रासंशितं)ज्ञानाने तीक्ष्ण बनलेले, (परमेष्टिनं) पर- मात्म्याशी संबंध ठेवणारे (मनः) मन आहे व ज्याच्यापासून (धार) भयंकर परिणाम होतात अशा त्या मनाच्या योगानेच आम्हांला शांति प्राप्त होवो. . आमच्या ठिकाणी मन आहे; ते आत्म्याच्या शक्तीने येथे कार्य करीत असते. मनास्या दुरुपयोगाने फारच भयंकर दुष्परिणाम होतात; परंतु तेंच मन जर आपल्या ताब्यात ठेवता आले तर त्या योगाने आपली उसति होते. म्हणून मनामध्ये कधीही वाईट विचार आणू नयेत. मनामध्ये नेहमी चांगले व पोपक असे विचार आणून श्रेष्ठ बनण्याचा यान प्रत्येकाने करावा. पाठ १० वा. इमानि यानि पंचेंद्रियाणि मनःपष्ठानि मे हृदि ब्रह्मणा संशितानि । यैरेव ससृजे घोर तैरेव शांतिरस्तु नः ॥ अथर्व० १९९५ जी (पंच-इंद्रियाणि) पांच ज्ञानेंद्रिये (मनःपठानि च) व ज्यांत मन सहावें इंद्रिय आहे, (घर-संशितानि ) ज्ञानाने जी तीक्ष्ण बनून (हृदि) हृदयांत राहतात, ज्यांच्यापासून (घोरं ) घोर परिणाम देखील होतात, स्यांच्यापासून ही आम्हांला शांति प्राप्त होवो. मन व इंद्रिये ही जर पहकली तर मनुष्याला किती संकटांत व आपत्ती त टाकतात हे प्रसिद्धच आहे.तीच जर त्याच्या आधीन राहतील तर त्याची चांगलीच उनति होते. म्हणून त्यांना स्वाधीन ठेवून व त्यांचा चांगला योग करून शांति प्राप्त करून घ्यावी, मा मां माणो हासीन्मो अपानोऽवहाय परा गात् अथर्व०१६।४।३ ।

·" (३८) प्राण मला (मा उ हासीत् )न सोमेत व अपानही मका (भवहाय) सोडून ( मा पराग त् )दान जावो. प्राण व अपान हे दोन्हीही माझ्या ठिकाणी चांगले थलवान बनून राहोत अजमायासनामाचा भुमानागसो वयम् । अथर्व० १६वार (अद्य अजम) आज भाम्ही जिक्न आणले आहे; आज आम्ही (अस. माम ) धन प्राप्त करून आणले आहे. (प) आम्ही (अनागसः) पापरहित ( अभूम) झाली भाहोत. (पिजप संपादन करणे ()धनादि भोग प्राय फरणे व (३) निष्पाप बरणे या तीन गोष्टी आवश्यक आहेत. मन आदिकरून संपूर्ण समोची पूर्व उपदेशानुसार उन्लीत करून घेत- ध्यास आपला विजय सय होईल म्हणून वापक्ष्या सर्वाणि उतिसाठी प्रत्येकाने पुरष करावा. यासंबधी खालील सूक पहा- चाङ्म आसनसी प्राणश्वभाषणोः श्रोत्रं कर्णयो। अपलिताः फंशा अशोणा दन्ता यहु घाहोर्यलम् ॥ १ तिजो जीवः पादयोः प्रनिष्ठा अरिटानि मे सन्मानिभृष्टः ॥ २॥ तनातन्या में सहे दतः सघमायुरीय॥ स्थोन मे सोद पः पृणस्य पवमानः स्वगें ॥३॥ प्रियं मा कृणु देवेषु प्रिय राजसु मा प्रियं तस्य पश्यत उत शूद उतायें॥४॥ उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते देवान यन बोधय॥ आयुः प्राण प्रज्ञां परान कति यजमानं च यचंय ॥५॥ अधर्व०० १९ स०६० १६१।६२।६३ माइपा ( भासन् ) मुसांत आयुष्यसमाप्ति पयंत अस्खलित वक्तृत्वशक्ति राहो, नाकामध्ये प्राणशक्ति संचार करीत राहो, दोनांची पाहण्याची शक्ति पासून राहो, कानांची श्रवणशकि उत्तम राहो, (अपलिताशाः) एणु 1 ·(३९) कस शुभ न होवोत, (अशोणाः दाता) दांत मलिन न होवोत, याहूंच्या ठिकाणी प्रचंड सामर्थ राहो, माझ्या मांड्यांमध्येही (भोजा) शक्ति राहो, जांघांमध्ये पेग राक्षो, पायांच्या ठिकाणी स्थैर्य ध दृढता असो. माझे सर्व अवयव (अरिष्टानि) एपुष्ट होवोत,माझा आस्मा नेहमी उत्साहपूर्ण असो, (सन्ः) पारीराचे सब अवयव उत्तम स्थितीत राहोत. (दतः) आम्हांस दढपणापा स्यूचा (सहे) प्रतिकार करण्याचे सामध्ये आमच्या भांगी राहो,तसेंच मला (सर्व आयुः)पूर्ण आयुष्य प्रास होवो. आयुष्याच्या समातिपयंत माझे सर्व अवयर हृष्टपुष्ट रहावेत, मला (मन) सुस प्राप्त म्हात्र, (पुरु) बहुत पूर्ण प्रात व्हाय, व मी शुद्ध बनून (स्वर्ग) स्वगांत अर्थात् उत्तम लोकांत प्रसनतेने रहावे. (प्रियं) मला ब्राह्मग, शानिय, वैश्य व शूद्र या सर्वामध्ये प्रिय का; सर्व (पषतः ) प हग यांमध्ये मी प्रिय व्हावे अर्थात् मी लोकमान्य बनावे, है (बह्मणसते) ज्ञानाच्या प्रभो! (उत्तिए) उठ व (यज्ञेन) सःकर्माच्या द्वारे (देशन कधप) विद्वानांम जागृति उत्पन्न कर. तसंच, आयुष्य, जीवन, संतति, पशुपालन, कीर्ति व सत्कर्म करणान्यांचे बल इतक्या गोष्टी वाढव. या सूनाच्या मंत्रांत मनुष्याच्या अभ्युदयाने स्वरूप उत्तम रीतीने चर्णिल आहे. (3)प्रथमतः आपली शारीरिक व मानसिक उन्नति उत्तम प्रकारे करावी. ज्याचे शरीर कमजोर, मन निर्बल व बुद्धि क्षीण असेल त्यापा हातून परोपकाराचा पुरपार्थही उत्तम प्रकारे होणे शक्य नाही. म्हणून सांच्या अगोदर वैयक्तिक उन्नति साधली पाहिजे. (२)स्या- नंसर दीर्घायुष्य प्राप्त करून घेण्यासाठी मानसिक व भात्मिक समता प्राप्त केली पाहिजे. या समतेनेच मनुष्य लोकोपयोगी महत्कार्य करण्यास योग्य बनतो. समतेचा भाव स्थिर राहणार नाही तरतोमनुष्य सार्वजनिक काम करण्यास असमर्थ होतो. मानसिक समता व स्थिरता यांपासून शारीरिक आरोग्य व दीर्घायुष्यही प्राप्त होते अल्पायु व अस्थिर चित्ताचा मनुभ F ·. (४०) जरनेसाठी कसें काम करू शकणार? ४५० वर्षेपर्यंत वर मनुष्य अनुभव प्राप्त करून घेत असतो व पुढील क्षायुष्यांत त्याने तो अनुभव लोकांना पावयाचा असतो. जो मनुष्य अल्पायु होतो तो अनुभव प्राप्त करून घेण्याच्या चयांतच मरतो, त्यामुळे त्याच्यापासून जनतेच्या हिताचे कोणते. ही कार्य होणे अशक्य होते. म्हणून पुरुषार्थी मनुष्याने आपल्या शारीरिक मानसिक व आध्यात्मिक उन्नत्तिबरोबरच दीर्घायु पनण्याचा यरन करावा. (३) अशा प्रकार योग्यता प्राप्त करून घेतल्यावर तो जनतेच्या हितार्थ काम करूं शकतो व याह्मण, क्षत्रिय, वैश्य व शूद्ग यांना उपयोगी असे महत्कार्य करून त्यांचे प्रेम संपादन करू शकतो. तात्पर्य सर्व लोकांना हितकर असा पुरुषार्थ करूं लागल्यास सर्व जनताही त्याच्यावर प्रेम करूं लागते व तो लोकप्रिय होतो. (.) अशा वेळी त्याचे कार्य केवळ लोकाराधन करणे एवढेच नसून लोकांना स्पांचे कर्तव्य पार पाडण्यास योग्य उपदेश करणे ही भमतें. असो! असा प्रकारे मनुष्याची झमाझमानें उन्नति होत असते. हा मानची उदयाच्या स्वरूपाचा उपदेश या सूफांचाविचार कर मार्ने वाचकांना प्रास होतो तो त्यांनी ध्यानात धरून त्याप्रमाणे उयति करून घ्यावी. भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवा भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः। स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवांसस्तनूभियशेम देवहितं यदायुः ।। १०१1८1८ भाम्ही कानांनो (भनं) कल्याणमय उपदेशप ऐकावा, (अक्षभिः) कोल्यांनी कश्यापकारक श्यत्र पहावीत. हे (यजत्राः देवाः) यजन करणान्या देवांनो स्थिर भंगांनी युक्त (उन्भिः) भगा शरीरांनी (a- भासः) ईश्वराची प्रशंसा करीत (देवहिवं आयुः) देवाचे हित करण्यासाठी भापले आयुष्य (व्यशेम) खर्ध करावे. शरीराच्या सर्व भवानी यांची सेया य सरकार करीत, तसेंच संपूर्ण श्रेष्ठ कर्तव्य करीत आम्ही पूर्ण भायुष्य प्राच का. या मात कर्म य नेत्र यांचा उलेख आहे, तथापि इतर सर्व ·- - ॥ अवयवांसवधी असाच निश्चय करावयाचा असतो. अर्थात आपल्या हरएक अवयवाने शुभ कर्म करण्याची प्रतिज्ञा या वेळी केली पाहिजे व दक्षतेने सर्व व्यवहार करून वर केलेली प्रतिज्ञा पूर्ण केली पाहिजे, शरीराच्या प्रत्येक अवयवार्ने याप्रमाणे शुम कर्म करण्याची दक्षता जे याळगतील, तेच सवत होतील पर सागितल्याप्रमाणे कर्म करण्याने मनुष्य कृतकृत्य बनतो प्रत्येक भरययास शुभ कर्म करण्यास प्रवृत्त केल्यास उमति होते व अशुभ कर्मा- कटे प्रवृत्त केल्यास अवनति होते, हा नियम ध्यानात धरून वर्तन झाल्यास मनुष्याची सर्वकाळ उच्चतिच होत राहील. सत स्वगररूपीवावशानो विद्वान्मध्व उज्जभारा दशे का । अतयेमे अंतरिक्षे पुराजा इच्छन्यविमविदत्प्पणस्य ३०१०।५।५ ( वावशान विद्वान् ) इद्रिय वश राखणा-या ज्ञानी लोकानी (क दृशे) आनदाच्या दर्शनासाठी ( मच.) अमृताहून (अरुपी) तेजस्वी अशा (सप्त स्वयू) सात बहिणी-सात इद्रिये (उत् जभार) पर घेतली आहेत, प (पुराजाः)प्रथम जन्मलेला जीवात्मा ( अतरिक्षे) अत कर- णाच्या ( भत) मध्यभागी (येमे) नियमन करीत असतो जो उतांची इच्छा करीत असतो तो (पूषणस्य ववि) पोषणकर्त्यांचा आश्रय (अविद) मात करीत असतो सयमी विद्वान भानप्राप्त्यर्थ आत्मशक्तीच्या योगाने सातही इद्रियाना उन्नतीच्या मार्गावर नेत असतात ज्याने पूर्वी देखील अनेकवार जन्म घेतले आहेत, असा हा जीवात्मा आपल्या अत्त करणाच्या द्वारे सर्वाचे नि- यमन करीत असतो. अशा प्रकारचा आरमसयमी मनुष्य ज्याप्रकारच्या उन्नतीची इच्छा करतो, तशी उन्नति ईश्वराच्या सहायाने त्याला प्राप्त होते. नाक, जीभ, डोळे, कान, खचा, मन व बुदि या सात आत्म्याच्या बहिणी होत, याच्या सयमनाने उजति व असपमनाने अधोगति होते ·(४२) भयं पाठ ११ वा यदाजानो विभजन्त यापूर्तस्यपोडशंयमस्यामी सभासदः। अधिस्तस्मान मुंवति दत्तः शितिपात् स्थधा ॥३अ०३।२९ (यमस्य)नियम पालन करणा-या राजाचे (अमी सभासदः राजानः) हे सभासद राजे (इटा-पूर्तस्य पोशं) अनादि भौगाचा सोळावा भाग (विभजन्ते) विभक्त करतात. हा सोळावा भाग (दत्तः) दिला गेला असता तो ( अविः) रक्षक होतो व तो (शिति+पात् ) हानीपासून मुक्त करतो व (स्वपा) आपल धारण पोपण करतो. राजसभेचे सभासद खरोखर राजेच होत. ये प्रजेपासून धनधान्यादि उत्पनाचा सोळा भाग राजासाठी वेगळा काढतात.हासोळावा भाग लोक राजाला कर म्हणून देतात; हा दिला जाणारा करच मजेचे संरक्षण करतो: त हा कर घेऊन राजा सर्व प्रजेचे रक्षण करीत असता व राष्ट्रामधील धारणफि वाढवितो. उत्पनाचा सोळावा हिस्सा राजाला कररूपाने देणे जरूर असते. सर्वान्कामान् पूरयत्यामयन्प्रभयन्भयन । आकूतिप्रोऽचिदंतःशितिपानोपदश्यति॥२॥ अथर्व०३२९ पूर्वोक्त कर ( दत्तः) दिला गेलेला राजा ( अधिः) रक्षणका बनून (शितिपात् ) हानापासून (न उपदस्पति ) नाश होऊ देत नाही. परंतु (भाकृति-प्र.) संकल्प पूर्ण करणारा होऊन च (आभवन्, प्रभवन, भवन्) विजयी, प्रभावी आणि वृद्धियुक्त बनून सर्व इच्छांना (पूरयति) पूर्ण करतो. राजाला सोळावा भाग कर रूपान दिला असतो तो प्रभावशाली बनून प्र. नावापासून रक्षण करीत असतो. ताहि श्रेष्ठवर्चसा राजाना दीर्घश्रुत्तमा । ता सरपती शतावध ऋतायाना जन जने ।।०५।६५१२ ता) ते दोन (राजानौ) राजे, (धेश्वर्चसा) भयंत तेजस्वी, दीपंधुत्तमा) अत्यत ज्ञानी, (सपती) उत्तम पालन करणारे, (ता- ·। " वृधौ) सस्य व सरळपणा यांच्यासह वाढणारे (जो जने ) प्रत्येक सघात (तावानी) सत्याचे रक्षक आहेत राजे लोकाच्या आगी अशा प्रकारचे गुण भसण अवश्य आहे यदजः प्रथम संयभूम स ह तत् स्वराज्यमियाय । यस्मानान्यत् परमस्ति भूतम् ।। अ० १०१७।३१।। (भः) हाए घाल करणारा (प्रथम) साहून अगोदर (यत्) जेन्हा ( सय भूय) एकत्र होऊन प्रकद होतो (तत्) तेहा (सह) तोच (स्थाय) स्वरय (इयाय) मा करतो, (यस्मात् ) ज्या स्वराज्याहून (अन्य ) दुसरे काहीही (पर) श्रेष्ठ (भूत न अस्ति) झाले नाही वेदाच्या या मनांत स्वराज्याचा महिमा वर्णन फेरेला आहे या मना- तील प्रत्येक शब्द विचार करण्याजोगा आहे यातील "अज" शब्द हालचाल करणारा, नेता, संचालक, चालना देणारा' इत्यादि भाय दर्शवितो. "अज्' धातूपासून हा शब्द झालेला नादव स्या धातूचा अर्थ "जाणे, चालण, नेणे, हालचाल करणे" इत्यादि आहेत. अर्थात् जो अप्रभागा जातो, जो नतो व आपली उन्नति व्हावी भशाबद्दल चळवळ करतो, जो दुस-याचा नेता बनून त्यांची उन्नति हावी भशाबद्दल सटपट करतो प्यारा " अज" असे म्हणत त या मनातील "स्वराज्य शाब्दाचा अर्थ खाली दिलेल्या मनाने भधिक स्पष्ट होतो जसे- आ यद् चामीयचक्षसा मित्र वयं च सूरयः । व्यचिठे यहुपाय्ये यतेमहि स्वगाये। ऋ०५।६६।६ (मित्र) हे मित्रता राखण न्यानो! अथात् ज्याच्या ठिकाणी निरोध- भाव नाही असे सञ्जनहो! (ईयचक्षसी)माची दृष्टि विशाल झालेली आहे अशा सजनानो ! तुझो सर्व तसेंच (वय) आही सर्व (सूरयः) विद्वान् मिळून (मचि?) विस्तृत तसच (बहुराश्य) अनेकाच्या मदतीने ·(४२) पाठ ११ वा यद्राजानो विभजन्त टापूर्तस्य पोशं यमस्यामीसभासदः। अविस्तस्मात्य मुंचति दत्तःशितिपात् स्वधा ॥२॥ अ०३।२९ (यमस) नियम पालन करणान्या राजाचे (अमी सभासदः राजानः) हे सभासद राजे (इष्टा-पूतस्य पा) अनादि भोगाचा सोळावा भाग (विभाजन्ते) विभक करतात. हा सोळावा भाग (दत्त:) दिला गेला असता तो (अधिः) रक्षा होतो व तो ( शिति+पात् ) हानीपासून मुक्त करतो व (स्वधा) आप धारण पोषण करतो. रामसभेचे सभासद सरोखर राजेच होत. ते प्रजेपासून धनधाम्यादि उत्पन्नाचा लोळाचा भाग सजासाठी बाळा काढतात.हासोटावा भागलोक राजाला कर म्हणून देतात; हा दिला जाणारा कर प्रजेचं संरक्षण करतो अर्थन् हा कर घेउन राजा सबै प्रजेचे रक्षण करीत असतो व राष्ट्रामधील धारणा वाढवितो. उत्पयाचा सोळावा हिस्सा राजाला कररूपाने देणे जरूर असते. सर्याकामान् पूरयस्याभवन्मभयम्भवन। आकूतिमोऽविदत्तः शितिपानीपदश्यति॥२॥ अध०३२९ पूर्वोक्त कर (दत्तः) दिला गेलेला राजा ( अधिः) रक्षणकती बनून (शितिपात ) हानीपासून (न उपदस्यति ) नाश होऊ देत नाही. परंतु (भागृति-प्रः) संकल्प पूर्ण करणारा होऊन य (आभवन, प्रभवन, भवन) विजयी, भावी आणि वृद्धियुक्त बनून सर्व इच्छांना (प्रयति) पूर्ण करतो. राजाला सोळाया भाग कर रूपाने दिला असतो तो प्रभावशाली बनून भजेचें नामापासून रक्षण करीत असतो. ताहि भेटवर्चसा राजाना दीर्घश्रुत्तमा । ता सापती ऋतावृध तावाना जन जने ॥०५१६५१२ ता) से दोन (राजानी) राजे, (धेटवर्चसी) आयंत तेजस्वी, (दीपंधुचमी) अत्यत ज्ञानी, (सरपती) उत्तम पालन करणारे, (माता- ·(४३) " शब्द धौ) सत्य घ सरळपणा यांच्यासह वादणारे (जने जने) प्रत्येक संघांत (मतावानी) सत्याचे रक्षक आहेत. राजे लोकांच्या आंगा अशा प्रकारचे गुण भसणं अवश्य माहे. यदजःप्रथमं संयभूष स ह तत् स्वराज्यमियाय । यस्मानान्यत् परमस्ति भूनम् ।। अ० १०१७॥३१॥ (अजा) हालचाल करणारा (प्रथम) सांहून अगोदर (यत्) जेन्हां (संबभूव) एकत्र होऊन प्रकट होतो (तत्)मा (स.ह) सोघ (राज्य) स्वराज्य (इयाय) प्राप्त करतो; ( यस्मात् ) ज्या स्वराज्याहून (अन्यत् ) दुसरे काहीही (परं) श्रेष्ठ (भूतं न अस्ति) झालेले नाही. घेदाध्या हा मंत्रांत स्वराज्याचा महिमा वर्णन केलेला आहे. या मंत्रा- तील प्रत्येक शब्द विचार करण्याजोगा आहे. यांतील " अज "हालनाल फरणारा, नेता, संचालक, चालना देणारा" इत्यादि भाव वर्शवितो. "अज्' धातूपासून हा शन्न झालेला आहे व स्या धातूचा अर्थ "जापों, चालणे, नेणे, हालचाल करणे" इत्यादि आहेत. अर्थात जो अग्रभागी जातो, जो नेतो व आपली उन्नति व्हाची भशापद्दल चळवळ करतो, जो दुसन्यांचा नेता बनून त्यांची उमति न्हावी भशाबद्दल खटपट करतो त्याला "अज" असे म्हणतात. या मंत्रांतील " स्वराज्य" शब्दाचा अर्थ साली दिलेल्या मंगाने अधिक स्पष्ट होतो. जसे- आ यद् वामीयचक्षसा मित्र वयं च सूरयः। व्यचिष्ठ यहुपाय्ये यतेमहि स्वगत्ये ।।०५।६६।६ (मिन) हे मित्रता राखण यांनो! अर्थात् ज्यांच्या ठिकाणी गिरोध- भाव नाही असे सञ्जनहो ! (ईयचक्षसौ ) ज्यांची दृष्टि विशाल झालेली आहे अशा सजनांनो! तुह्मो सर्व तसेंच (वयं) माझी सर्व (सूरयः) विद्वान् मिळून (मचिठे) विस्तृत तसेंच (बहुगस्य) अनेकांच्या मदतीने - ·(e) ज्याचे पालन होत अशा (स्वराज्ये) स्वराज्यांत (आयतेमहि) स्वराज्यव्यवस्था ठीक चालावी म्हणून प्रयत्न करूया. स्वराज्यासाठी (1) मित्रदृष्टीचे लोक, (२) विस्तृत दृटोचे लोक (३) ज्ञानी लोक असे तीन प्रकारचे लोक योग्य असतात. अर्थात् (" आपसांत कलह करणारे, (२) संकुचित दृष्टीचे व (३) अशानी लोक स्वराज्यास अपात्र होत. इत्था दि सोम इन्मदे ब्रह्मा चकार वर्धनम् । शविष्ट वजिन्नोजसा पृथिव्या निशशा अहिमर्चन्ननु स्वराज्यम्। ०११८०१ हे (शविष्ठ वजिन्) बलवान् शस्त्रधारी ! याप्रमाणे (मदे सोमे हि) आनंदकारक शांतिवर्धक सोमाही (प्रझा) ज्ञानी (इ) नि:संशय (वर्धनं चकार ) संवर्धन करतात. (ओजसा) सामाच्या जोरावर (पृथिव्याः भहिं) पृथ्वीच्या किंवा भूमीच्या शत्रूला (निः शसा) दंड कर व (स्वराज्य) स्वराज्याची ( अनु मर्चन्) योग्य पूजा करणारा हो. ज्ञानी लोकांनी सुविचारावे संवर्धन करावें, शस्त्रधारी व बलवान शत्रूच प्रतिकार करावा व सांनी मिळून स्वराज्याचे महत्व वाउयावे असे परीक मंत्राचे तात्पर्य भाहे. पाठ१२वा नपा उ देयाः क्षुधमिधं ददुरुताऽशितमुप गच्छन्ति मृत्यषः। उतो रयिः पूणतो नोप दस्यत्युता:पृणमडितारं न विन्दते ॥ (ण) यांनी गरियांसाच (धुधं इर) भूक नामक (धं ददु) पालिका माहे, असे (न मा ) निश्चयाने म्हणता येत नाही, कारण (Hri an) भोजन करणाऱ्यांच्या जवळ देखील (मृत्यवः इपगruira) Mirara. () निश्याने (एणतः यिा) दान देणा- ऋ० १०.११७४१ ·- न्यांचं धन (न ठप दस्यति ) नाश होत नाही, (उत) परन्तु (अg- णन् ) दान न देणाऱ्यांना कोणीही (मर्दितार) सुख देणारा मित्र (न विन्वते)प्रास होत नाही. धनिक लोकहीं मरतात, व गरीबही पुष्कळ धष्टपुष्ट असतात; या- करिता गरीव लोक कर भोगण्याकरितांच निर्माण झाले आहेत असे म्हणणे चुकीचे आहे. धनवान् लोकांनी गरिवानां दान व सहायता देऊन त्यांनी सुखी करावं. दान व परोपकार करण्याने धनवानांचे धन नाश पावत नाही, तर से वाढते. दानी मनुष्यास सुख व शांति देणारे मिग्न पुष्कळ मिळतात परंतु दुसन्यांना सहाय न करणारास सुख देणारा मित्र कोणीच सांपरत नाही. याकरितां परोपकार करणे प्रत्येकास उचित आहे. य आधाय चकमानाय पित्वोऽनवान्सन् रफितायोप जग्मुषे । स्थिर मनः कृणुते सेवते पुरोऽतो चित्स मर्दितारं न विन्दते ॥ ऋ० १०.१२७३ (पः अन्नधान् सन् ) जो अन्न जवळ ठेवून घेऊन (पित्यः चकमानाय) अचाची इच्छा करणान्या ( रफिताय) वाईट स्थितीत पडलेल्या (उप- जग्मुपे) जवळ आलेल्या (आप्राय ) गरिबासाठी आपले ( मनः) मन (स्थिरं कृणुते ) कठोर करतो. अर्थात त्याला अन्न देत नाही (उत) व त्याच्या (पुरः सेवते ) समोर स्वतः अन्न खातो, (चित् स;) निश्चय- पूर्वक त्याला (मडितार) सुख देणारा मित्र (न विन्दते) प्राप्त होत नाही. दरवाजावर आलेल्या गरीब मनुष्यालाही जो सहाय्य करीत नाही,पण स्वतः भवाचा उपभोग करतो, तो खरोखर मोठा स्वार्थी होय. याकरिता स्याला सुख देणारा मित्र मिळत नाही व नंतर त्याला पश्चात्तापात पडावे लागते. स इगोजो यो गृहये ददात्यनकामाय चरते कृशाय । अरमस्मै भवति यामहूताउतापरीपु कृणुते सखायम्।स०१०।११७१३ (यः)जो (कृशाय ) दुर्चल, कृश ( अल-कामाय चरते) व अन्ना- च्या इच्छेने भ्रमण करणाऱ्यास (गृहवे) घरोघर जाऊन भीक मागणा-या याचकास ( ददाति) अन्न देतो, (सः इत् भौजः) तोच खरे भोजन करतो. (असै) हा दात्यापाशी ( याम-हूतौ) योग्य समयों दान कर- ·भविष्यकालच्या मोठ्या लांत्र मागांवर दृष्टि टेचून दानास जो खरोखर आहे भशा मनुष्याला दान द्यावे, ऋ० १०॥११॥५॥ मोधमन्नं विन्दते अप्रचेताः सत्यं ब्रवीमि बध स तस्य। नार्यमणं पुप्यति नो सखायं फेवलाघो भवति फेवलादी॥ यः) जो धनधान् असून सुद्धा (अर्थ-मण) | मन असणान्यांना पुष्यति) सहाय करीत नाही. व (नो सखायं) आपल्या मित्रानाही र करीत नाही. तो ( केवल आदी) केवळ एकटाच खाणारा के , केवळ पापरूप (भवति ) होतो. (सत्यं प्रवीमि ) . खरे तो की, तो (अप्रचेताः) दुष्टबुद्धि (अनं मोघ विन्दते) भन्न पर्श करतो, त्याचे अन्न खरें अन्न नव्हे; तर (स इत् ) तें मन्त्र निश्चयाने .य यधः स्याचा नाश करतें. टांचा भोग वाढला म्हणजे त्यांचाही नाश होतो. याकरिता सजनांना य सहाय करावे.दुसन्यांना दान न देतां जो स्वतः भोग भोगतो त्याचे खरे अन्न नसून ते त्याच्या नाशाचा हेतु आहे. याकरितां दान केल्या. असाचा उपभोग करावा. कृषन्निपाल आशितं कृणोति यन्नध्वानमप वृक्त चरिधः। यदन्ब्रह्माऽयदतो वनीयान् पृणन्नापिरपृणन्तमभि प्यात् ।। (कृषन् इन् ) शेती करीत करीत (फालः) नांगराचा फाळ (आशितं ति) भोजनय तयार करतो जसा (यन्) चालणारा (चरित्रः) नी (भावानं अपयूक्ते) मार्ग समाप्त करतो. ( वदन् ममा ) उपदेश गारा ज्ञानी (अ-वदतः) गप्प बसणान्यांपेक्षां (वनीयान्) श्रेष्ठ ह. त्याचप्रमाणे (पृणन् अपिः) दाता मित्र (अमृणन्तं) अमात्या णापेक्षा (अभि स्यात् ) Jष्ठ आहे, ३.१०।११७१७ पुरष र्थी शेतकरी धान्य उत्पन्न करतो व पुरुषार्थानंच मनुप्य एका नापासून दुसन्या स्थानास पोचतो. उनतीसाठी उपदेश न करणान्या ध्यापेक्षा उपदेश करणारा श्रेष्ठ व दान न करणा-यापेक्षा योग्य रोतिन करणारा श्रेय आहे.