·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BI 134
vite pt. 2
SL no.
019323

·Se No 593.
Biblothe ca Zubica
The Aitareya Brahmana
of the Reg-veda
vol v Tart I
Call No Saus 891-221.B 814. ais.
He.eno 5881.
Tissue and gathering by
A.P. Gutter

·SL no 019323 ·॥ अथ सङ्घताक्षर सूची॥ POM. - प.चि.अभिधानचिन्तामगि । पाषानु० आपनुकमणी। गो. ना.... गोपथनाहाणम् । प्रा० त. प्रायश्चित्ता लम् । बरवता। to भा, प्रयाण्ड पु० बधाहपुरापम। भ० पु. · · भविषपुराणम् । मार्क० पु. मार्कण्डेयपुराणम्। लीलावती। वा. ना. धाजसनेयवाप्रपम् । लोला. . . शाहरभाष्यम। ।। अप परिच्छदमची ॥ ॥ अथ मामपश्चिका॥ ... (३३) अथ प्रथमाध्याय; ( मत्रिणा कार्यशेषयमम्) १ ... तत्र प्रथमः खगः ( उपवतीयस्य पणाविभागः (३२) प्रथं हितीयाध्यायः ( सविणां प्रायभित्तावि) तत्र प्रथमः खण्डः (प्राहिताम्मे मरणे प्रायवित्तानि) अथ द्वितीयः खण्डः (भग्निहोत्रोदोहनमायषितानि)१४ अथ. वतीयः खण्डः (सावाव्यप्राषितानि) ' अध चतुर्थः खण्डः ( अग्निहोत्रप्रायषितानि.)...14 अय पञ्चमः बु.एउः (अन्यपराधप्रायशितानि) २५ माय पर प्रगह: ( अनिद्राचादी प्रायग्रिमानि २८ ·) ७८ ) ८६ [२] पब सप्तमः पाण्डः (पश्वविसर्जनादिप्रायश्चित्तानि) ३२ पथ पष्टमः खण्डः (माहिताम्नेः प्रायश्चित्तानि) ३५ अथ भवमः खः (अपत्नीकानिहोबविचारः) ४४.' पथ दशमः खण्डः ( पौर्णमास्यादिविचारः) अथैकादमः खण्डः (अग्निहोत्रप्रायश्चित्तशेषाः ) ५१ (३) पब ढतीयाध्यायः (राजसूये शोनःपाध्यायः) तत्र प्रथमः खण्डः (हरिश्चन्द्रोपाख्यानम् ) अथ द्वितीयः खण्डः ( अथ बतीयः खण्डः ( अथ चतुर्थः खण्डः ( पथ पक्षमः खण्डः ( घथ षष्ठः खुराक: ८४ (३४) पथ चतुर्थाध्यायः ( राजसूये याजमानाध्यायः ) ... १०३ तत्र प्रथमः खण्डः (बलियस्य यज्ञाधिकारः) १०३ अथ द्वितीयः खण्डः (देवयजनयाननम् ) गाय हतीयः खण्डः (इष्टापूर्त स्थापरिन्यानिः) ११० अथ चतुर्धः खण्डः ( तत्प्रशंसा पथ पञ्चमः खण्डः ( भाइवनीयोपस्थानम् ) ११६ अथ षष्ठः खण्डः (उत्तरोपखानम् ) अथ सप्तमः खगह: ( दीक्षाया भावदनम् ) अध अष्टमः खण्डः (यजमानमाभप्राशनम् ) १२६ (३५) पथ पक्षमाध्यायः (राजसूये फल चमाध्यायः) १३१ सत्र प्रथमः खगडः (विश्वन्तरोपाख्यानम् ) १३१ अब दितीयः खण्डः ( १३५ ... १२२ ... है

·[३]
पद वतीयः खण्डः (पत्रियस्थ समाजयः) १.
पध चतुर्थः खण्डः (पवियस भयोग्बोध:) १४२
पथ पत्रमः खण्डः (न्ययोपवर्णनम् ) १४४
'पथ षष्ठः खण्डः (प्रौदुम्बरादिप्रसा) १४.
पथ सप्तमः खण्डः ( फल चमसोवयादिप्रयोगः) १५९
पथ षष्टमः खण्डः (नाराशंसएमसस प्रयोगः) १५१
...
---
॥अथ अष्टमपत्रिका
(३६) अथ प्रथमाध्यायः ( राजसूये स्तोत्रम्वाध्यायः ) ... १५४
तव प्रथमः खण्डः (प्रातस्मवन हतीयसवनयोः ) १५४
प्रय हितीयः खण्डः ( ममत्वतीये निषिदानीय )१६८
अथ वतीयः खण्डः (निकेवर निविज्ञानीय ) १७४
अथ चतुर्थः खण्डः (माध्यन्दिनसक्ने)
(३७) पथ द्वितीयाध्यायः ( राजसूये पुनरभिषेकाध्यायः ) १८२
तर प्रथमः खण्डः (अभिषेकमाधनानि)
१८२
अथ द्वितीयः खगड़ः (पासन्धारोहणप्रकार:) १८५
प्रय एतीयः खगहः (अभिपेकप्रकारः) १८१
भथ चतयः खण्डः (पभिषेकमाधनप्रसा)... १८८
अथ पञ्चमः खण्डः (पासन्या पवरोहप्रकारः) २०१
अथ षष्ठः खण्डः ( दिगुपस्थानादि)
अथ सप्तमः खण्डः (मपदमन्वादि)

·...
२४०
[४]
(३८) पथ बतीयाध्यायः ( राजसूये ऐन्द्राभिषेकाध्यायः ), २२६
सत्र प्रथमः खण्डः ( ऐन्द्राभिषेकततिः)
... २२२
अथ द्वितीयः खण्डः (ऐन्द्राभिषेकप्रकारः) २२८
अथ हतीयः खण्डः (ऐन्द्राभिषेकफलश्रुतिः) २३०.
(३८) अथ चतुर्थाध्याय: ( राजमये अमिषकाध्यायः )
तत्र प्रथमः खण्डः ( शपथप्रकारोपदेशः) २३७
अथ द्वितीयः खण्डः ( चतुर्विधसम्भाराः)
अथ तीयः खण्ड: ( अासन्यादिसम्भाराः)... २४३
अथ चतुर्थः खण्डः ( राजाभिषेकमन्त्रः ) २४८
अथ पञ्चमः खण्डः (अभिमन्त्रणादि) २४८
अथ षष्ठः खण्डः ( अभिषेकदक्षिणादानादि) २५२
अथ सप्तमः खण्डः ( महाभिषेकप्रशंसा)
अथ अष्टमः खण्डः ( तत्रैव गाथोदाहतिः)
अथ नवमः खण्डः । तत्रैव श्लोकोदाहतिः) २६७
(४०) अथ पञ्चमाध्यायः ( राजसूये पुरोहिताध्यायः) २०२
तत्र प्रथमः खण्डः (पुरोहितविधिः)
अथ द्वितीयः खण्डः ( पुरोहितप्रशंसा ) २७८
अथ तीयः खण्डः (तत्रैव मन्त्रोदाहरणम् ) २८१
अथ चतुर्थः खण्डः ( पौरोहित्ये योग्यायोग्यौ) २८५
अथ पञ्चमः खण्डः (ब्रह्मणः परिमरः)
..
...
.
...

·॥ अथ याजिकशब्दमची ॥ am-01- पा माहापन ... ... १८०,141 पपयन्य: ४२, ३ जिना पपरियाभिः . अपिटीमसंथः चमिहीपम. पपिडीमावली अग्रिहोत्री " . . १४ malin ... सम्याधयम् .. ... ... ... ४५, ४३ : पनीयाम: ४ मजीतनयम । बतिर : म )... १११ पामती भिमनमाम ..। (६८, २५८, २० ... ... पतिः चयपिटीभ १३ | भिम: ४३ . भिमा ... ... भवन अभिविन बाम अभिषेनीप: ... अधिचितम यि).. अधिषव (फल) पध्र्यः अनवापरुषा , ... ... ५माकोशनम ... अनुक्षर: ( रायनर अनुमतिः ... . अनुपम् . . ... ४५.५ १७, १९२:१५७ ... ... 400/-४ ·[. J पण प्रहा ... १८५ এছাতকানি असहा: बसस्तोमाः १० ९पाहवमीयः १०९ पाहिसांगिः ... १-१५, २५ अतान ... " ... २४९ ... ... १२८ पानी १०४ इन्द्रमियः इन्द्राभिमन्वयम् इन्द्राभिषेक २७ रन्द्राभ्युल्मीशनम् ... ४ टम इष्टापूनम २२८ २२२ ... बाधिवती पापीभः बायः (निगदः)... ... ४३ | उधम् (विविध)... . ... ... बायवचम् ।। बीयाण्याखौ पाहायणी' पासपव पाय साहित्याखाली बावनीय: पानीमः चाम्यायनमः भाभीसनमः 8 ४३ | उकथ्यसंखः १८४,२००, २४५ उच्चस्थाली उथवासासत् १५१ उत्सर्जनम् १५१ उदञ्चनम् ५५ उदवसानीया १४४, १६० उदुम्बरशाखा ... ... ..R .. १९९१८३ ... १८४, २४५ ... उद्राना ... १२,५० उडान् कामावास्यम वहासनम भारीपम: र, १२०, २२, २३६ उवयम पात्रयुजी उता प्राचिनी उपगाता पारन्दो .५०, १४, २००, २१६ २४५ / उपचारकीम:

·[.] प . ... भीमसम्बः ... ... ... उपसा १०५ पौडमारी ..चौपासन: ( पि:).. उपपप t . कपालमा ... १.५ .... उपविगुल्फनमः उपवीता अपाम(गाय) उपस्थानमा ६०९, १०, ११, १२५ ... ५ कृप्या: ... ... ... ... उपाधिः ... ... ... हातम सानिमम : . पायुधानि.. ... १५. ... ... ... उभयसामा ... ... . उसलम मुकमीचनम् सामवती ... ... पवित्र ... ... .. ... समसिमरः गाथामिगर: गाईचय: 3 ... ... रहपतिः ... कविंशः (Fir:)..... ... ... ... ... हकम विवाहिका: . गौरिगीत ()... यसोयम ... . ... .

·[C] प्रता बादकपाल: .. चमसाः (द) १५१, २५४ाफरः १५५ १५८ धाना: .. १८० ... घमसापायनमः समसामादनमा मसासरचम धर्मसोनयनम चातुर्मासानि सपी १५५ धारावधाः ... ध्रुबखाली भवा ... ... ... . बोतिटीमः ... ... १६०, १८१ খাগমামল नदेटि: मारामपमस.. सलामती अपक्षबदरपावकवती श्रीकानि २५ भिगदः ... प्रवीदकपास ... ... विडत् () १८४, २०. नियोजनम निस्टपशुबन्ध... निर्दशः ve भिविज्ञानीयम..., मिवेश्य: .. ... ४७ पिक: ... ... दशंपर्यमासी दावः दशापविनम् दोचविदनम ... १५.१ निष्क वल्यम् ... ૧૭૨ ... ... १२४ नेक्षा दौषिता १२४ मादशः (प')..... देवपुरोहितः १२ पचमानवा: ... वयजनम 100 धर्मनिः . २००, १०९ वालगाया सी. पधिक्षती ... २४ १५. [ पयः ·[] पुरोषिवापतम परिवा परिमर परिचापः २९९ पूक ... ... ... ... . ... पप्रिकरण ... ... पवमानः ... पनमानीथम पविती १२ पौर्षमागम १ प्रनिरिता १६ निपत ( गवारी) १० प्रनिपत (बाईवी) মিসঘাষা ४२ प्रतिवनः ४२ विह ४३ भिमर्ग: ४२ वरीयम. २४५, २४८: पदम ७ ... ... पश्यनः ... ... पाकय संस्थाः ... '.. . पाकशा: पाची पादावनेजमम. पादानेअनी ... .. २८र प्रपदमन्तः २१, २१०, ११५ ... ... २९० ... ... पावनम तीना .... २९र पार्याति: ... प्रवाः ... 4.. .... . ... पाद्यम पार्वण: ... पियन: पिटयारी पुनरभिषेक पुरीकाश पुरोकापावी प्ररोषा पुरोधातारः (अयः) परीताया पुरोहित पुरोहिता: (वय: ) २, २० १३ पालपममः पलवमसोयमम १५२, १५:49 ... ... २७५ ... १४. ... ९८३ । हम ... ... । २ ·[] :पठा सः परिमर ... . ... जमणी बारः (बट) अभमागमायनम् २१ यशसः २९८ यज्ञायुधानि . १२९ यशायुधी याचनम् ( यजुषा) १०४ याच्या योमः बोगमः ... ... ... . १२०,२०८ ... प्राणायुधामि ब्रामणस्थत्यः (प्रगाथः) माधणावंसी ४ राका ४र ... ... १०४ भागप्राशनम् ७७ ... भारवाजम् मिषक १२६ राजन्यः १७५ राजसूयः १२९ राथन्तर: (अनुवरः) २२ गथन्तरी ( प्रतिपत्) लोक्यम् ... १९९ वरः ... ... ... ... ४३ ." मरीच्यः २०० मरत्वतीयः (नाथः) मरत्वदिष्टः वकणेटि: महाभिषेक: २१५, २५५, २५-१७३ वाजपेयः माध्यन्दिनपवमानः विकश्यपम असलम १०५/विविचौष्टिः ब, २५-२५२, २९४, २९९ विशमभम् ४ विश्वापर्णम् विष्टर: यनमाणमांगः ... १२०, १२९ बौतौष्टिः ... ८१ १९९ २८५ ... .... यजमानभागमाभनम १८ ... ... बजर्मि: ... ... प्रभाषा ४२, १५९ शक्यः " ·[११] शार पारि: देवारनी ... संगति 'व्यापमानि ." ... ... भंस्था ... भ्यातयः ... सदस्य: असपतीष्टिः ... ... समरण (वि) प्रसादः ... ४ समारोपणाम प्रवदिष्टिः व्रत्यानि ३. भिवापानम ... . समिमषि ... ... सम्पभिः ... भपषः ... मभागः " शमिता १८१,९१,९४५ ४ माननीय ... माप्राम ... १.,10 ... मामणगायः ... ... शवाणि (दादा) নিবাস मापनम् बाम (क) गचीहिः ... २२८ मिनौवालो ... ... २:९ मुन्याः ... मुस्थानानि ३ ४ भूमि जोदयायः .... ... ... ... गौनाशेपम १०५ मुजपणा १.५ मभिमादाट सरासम मुगनिमल गम ४३ भूलम: ४९ मोमपीप: सोमना: ५ मौपामग्री बाइम -- ... श्रीकः पःसत्या (निगदः) ... सोपत्र (पूजा) बीरभिमान ... ४९ सालमम .

·[ १६ ] सतखापि (विशन) जीपाणि (बादम) सीमा: { षट) खाली खालीपाक: 10. विचाः १८१रिखकधिपुः १७८ हिरवदितिः १५५ हुतान ... १०४ ... हीवा २..होतुःशवाणि (षट ).... २४ होपकार होपकाया शस्त्राणि (पट) ... ... विर्यधर्मस्थाः ... ... १७८ ॥ अथेहालोच्यस्थानसूची चं. पं. पृ० पं. . पृ० २ २. २० . ४६ १८' पूर १९ १ २ १० . . GO V १०३ ५ १०३ रि ८ १२४ ५ ५ १३८ ५ २ १५८ १८२ १८७ १५९ स १ २५१ ३१ २५२ १२ २५१ २५३ २ २५२ २५५ ११ . २५० २५२ २३ ५ २७४ . ५ १८ १०

·अथैतरेयविषयसूची :
.
१ अपिठोमयज्ञ: (योतियोमीयकाइविशेषः) भा१२४•~-मा. सन
२ उकथ्य क्रतुः (ज्योतिटोमीयकाहविशेषः) भा. २१५-२०५०
घोड़शिप्रयोगः (ज्योतियोमीयकाहविशेषः । भा० २४५---१६
४ अतिरात्रातुः (ज्योतिरोमीयैकाहविशेषः) भा. १५-..
५ गवामयनमधम् (संवत्सरमत्र विशेषः) २ भा० ३०४-१५ ए."
६
आदित्वानाम् (संवत्सरमनविशेषो) भा० १२.-..
७ अभिरमामयनमत्रम
भरतपादशाहयागः
यहीनविशेषौ मत्रविणेषो)
। बूटपादशाहयाग:
श्भा० ३६५ ए"-भा० ११११...
१. यमिहोत्रयागः (दौत्रविशेषः ) भा० ११३---१८५,४भा•8-4481
प्रकीर्णकम्
भा. १९५४०-४भा०६ए.
वाहितायःप्रायचित्तानि ४भा०-४४ए."
शौन:पाध्यायः
४ मा ५६-१०२४०॥
११ राषक्ष्यक्रतुः (मोमयागविपोषः) भा० १०६-२७३ १०।
सर्वयज्ञमाधारविधयः
मा० २७४-२६. ए.॥
अचमा परिमरः
४भा० २६१३०० १०॥
...
...
...
तदव आक्षले एकादण यमा निहिता इति सपः।
• আখ মুখি-দুখীয়াৰি অসম্মা ও পবিশি।

·॥अथ सभाध्यैतरेयविषयसूची ॥ ॥ प्रथमभागस्य॥ ... ... ... २ ३ ... ४ ... ... ४ ... ५ ... सावबभाष्यभूमिकारम्भः वैदनाचई तनिर्वचनादिकच खौशद्रविणवधूनां पेदानधिकारित्वम् वैदस्यापौरुषेयत्वनिरूपणम् वेदार्थाधिगमस्याप्यावश्यकत्व निर्णय: दाडामज्ञानयोः पलतारतम्यम् भूतार्थवादस्य खार्थेऽपि प्रामाण्यम् वैदस्य भागईयकथनम् ... बांसवस्थलक्षणनिर्णयाधिकरणम् ऐतरेयनामनिर्वचनादिकम् ऐतरेयांचवस्य प्रधानतो विधयनिर्यय:... सोमयागेनु ज्योतिटोमस्य प्राधान्यम् अबिरोमस्य प्रक्षतित्वकथनम् सक.चादीनां विततित्वकथनम् अविबरणादौ वक्तचत्वेऽप्यहोत्रत्वम् ... अवदस्यहोचत्वनियाधिकरणम् रगितयोरपि याल्यानुवाक्थयोत्रित्वकथनम् ... ... ... . ... ... ... ... ... ... .. प्रथमपधिकायाः प्रबमाधायारमः १२१०॥ प्रथमा मिति विधातु मविशोष प्रसा बादशसु शखघु पाण्यालय प्रायव्यम् १३ ·। १५ ] २४ .. ... १४ ... २० ... ... २५ ... २५ बादशसु शलेषु आग्निमारतखस्यान्तिमसम् दीक्षीय विधानम् बमारिया कोः प्रथमोत्तमत्वात मध्यदेवताना मप्युपलक्षकत्वम् प्रमाविष्णवो: मर्वदेवतात्मकत्वम् बामविशाक्योः पुरोडाशयो: यज्ञस्यायन्तावयवत्वम् आम्नावग्यावयोः पुरोडाशयोः ब्रह्मवादिचोद्यम् ... दीक्षणीयेटौ प्रतिछाकामस्य द्रयान्तरविधानम् घतचरणा अप्रतिष्ठादोषपरिहारकथनम् हतचरोः प्रतिष्ठाहेतुत्ववेदनप्रशंसनम कालविधानम् मपदशमामिधनी विधानम् इशिमोमयो: पौवापर्याभावनिर्णयाधिकरणम् विषस्य मोमनचनियमाभावनिर्णयाधिकरणम् सामधनीनां महाविकल्पाभाव निर्णयाधिकरणम् ... वैश्यस्य सामिधेनीमानिर्णयाधिकरणम् प्रततौ गोदोहननिर्णयाधिकरणम विन्डधादौ मामिधनीकर्मनिर्णयाधिकरणम् रहिशब्दस्य निर्वचनादिकम् बाहूतिदस्य निर्वचनादिकम् अतिमदत्य निर्वचनादिकम् छोटशदत्य निर्वचनादिकम् दौषितस्य गर्भसाम्यत्वं न संस्कार्यत्वकथनम् अद्धिरभिषेचनमस्कारः नवनीतेगाभ्यञ्जनसंस्कारः नेत्रयोस्सनसंस्कार: दर्भपिछले: पावनसंस्कार: 'प्राचीनवंशानशालाप्रवेशविधि: देवयलने उपवेशनभचरणयोर्वित्रिः ... ... २८ .. ... ३ ३० ... ... ... . . ... . ...

·१९] ... ... ... #AAS ... ... ४. .. दीक्षितस्य देवयजनाद बहिर्गमन निषेधः वास:परिधानसंखार: सम्याजिनाशदनसंखार: मुष्टीकरणसंखार: सटिजयप्रशंसनम अवस्थगमनात् प्राक सणाजिनोमोचनम् क्षणाजिनोमोचनकाले वासस उन्मोचननिषेधः दादीनां संस्कारक्षेतुत्वाभावनिमयाधिकरणम् . दीचमायेटौ प्रथमस्याज्यभागस्य पुरोनुवाक्या हितीयस्याज्यभागस्य पुरोनुवाक्या ईजानस्य प्रथमदितीयाच्यभागयोः पुरोनुवाक्यास्यम् प्रथमक्षितीयान्यभागयोरम्पत्पुरोनुवाश्यालयम प्रधामहविधि थाण्यानुवाक्याविधानम् याक्यागुवाक्ययोरनुवाक्याया एवं प्राथम्यम यज्ञस्य रूपमहतत्वोपदेशः अमेविया व दीक्षामालत्वेन प्रशंसनम त्रिपकन्दस इन्द्रियमाघनत्वेन प्रशंसा माल्यानुवाक्ययोः समुच्चयनिर्णयाधिकरणम् सिरक्षदागे गायत्रीच्छन्दस्खयोज्यिानुवाक्ययोर्विधानम आयुष्कामस्याधिक छन्दस्वयोर्विधानम् खर्मकामस्थानुष्टुपचन्दकयोविधानम श्रीकामस्य वृहतीच्छन्दस्कयोविधानम् ... यचकामस्य पक्तिछन्दस्खयोर्विधानम् पीर्यकामसा निशुपन्दस्कयोविधानम् मधुकाममा जगतीछन्दस्खयोर्विधानम् .. अबकाममा विराड्छन्दसायोर्विधानम् বিহুৰ সম্বৰী মৰা विराइछन्दसायोः संवायोनियम विधानम ... ४५ ... ye ... 1. ... ... ५१ પુર ५२ ५५ ·[ ५० ] - होषितस्य सत्यवदनविधानम् मध्यरटनमन्यः चक्षुरस्यैव भवत्वम् विचनमवस्य चक्षुःपर्यायत्वभ .. ... -- ... १ .. 8 ... ... (र ॥ प्रथमपत्रिकायाः द्वितीयाध्यायारम्भः १. १० ॥ प्रायमीयशदार्थ निर्मायः प्रायणीयोदनौवयोरिशोः प्रमा याख्यायिका - पायणी यही देवताविशेषविधाना प्रायणीयेही पुर:स्थायियाः पथ्यादेवनाया यागविधि: दक्षिणदिग्वतिनोऽमेर्यागविधि: पश्चिमदिश्यवस्थितम्य मोमस्य यागनिधि: उत्तरदिश्यवस्थितन्य मवितर्याविधि: आई दिवर्तिम्या अदितयांविधि: पच्याहीना मान्यन यागो दिनस्त बमणा पञ्चदेवतायननेनेव यज्ञस्य पार त्वम् पञ्चप्रथाजानां पतारनुमानप्रकार: शायणी येसी प्रयागाचतो तेशोब म विभकामस्य प्रागपात्वम् श्रवादकामस्य दक्षिणापवर्गखम पशुकामस्य प्रत्यगपवर्गत्वमा यज्ञकामस्य उत्तरापगत्वम स्वर्गकामस्य अर्वापारीत्वम् वाक मम्पादकत्वेन पयायागम्य प्रमा प्राणायानसम्पादकत्व नामोधोमयोः प्रमा प्रेरकत्वेन मविदेवतायाः प्रशंमा प्रतिष्ठाहेनुर्वनादितः प्रमा चक्षुःखरूपत्वंग अग्नीधामया: प्रमा ५ - ... -- R ·[+] - . ... पोपटौता पर्वदेवतागाजातिनिरुपम प्रथमदेवतायाः पथ्थामा पुरोनुवाक्या घण्यादीनां पचानां देवतानां क्रमेयं याण्याबुवाकी पध्यादौना पचानां देवतानां क्रमेण संयाज्ये शाखान्तरौयस्यानुयाजवर्जनस्थाशका प्रयाजवदनुयाजवत् कर्तथ मिति विधि: पत्रीसंयाजाना समिष्टयजुषच निषेधः विष्कासस्थापनविधिः उदयनीयहौ यान्यानुवाक्यानां व्यत्यामविधि: प्रायजीयेटौ विहितस्यादित्यस्य धरोः प्रशंसा विहितायाः प्रथमायाः पथ्थादेवताया उदयनीयेष्ठौ उत्तमावविधागम भीमामा-निष्कासस्योदयनीयसंस्कारनिर्मथाधिकरणम् ... ... 32 ४१ --- . ... ६३ ... ॥ प्रथमपधिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ८२ ५० ॥ सोमक्रयस्य विनिरूपणम् प्राचीनशं नीयमाने सोमें पठितथान स्टचामरत्वादरसधाया: प्रशंसा 4.8 धमन्त्रः- सोमप्रवहणीनाम् सोमप्रवहणीना मानां विधानम् पुण्यकर्मकरणकाले पि पापसम्भवनिरूपणम् १०१ अनन्धचित्तस्यैषा मन्त्रादिमाठविधिः अवतयानुष्ठानख निषेधः १०१ बारगया मोमप्रमहणीपाठसमापनस्य तुकथमम् १०५ सोमस्य प्रकटादवरोहणविधिः पाखायिका-सोमोपावहरणस्य दिविधाना सोमस्य चयहेतुत्वकथनमः अषादेन विश्वाना सन्नयनप्रकारोपदेशः ... ...

·। १८ ] " ... ... ... ... सातिविधनबालयिष नवापानवियाग विधानम् विष्णुदेवतत्वविधानम् संकंपकपनं नाम हेतुप ज्यानुवाक्ये অৰিালীবলিসনমা अभिमन्थमभिधानम् ... बहंगीयागते गोहिमनस्य युगातरधर्मति यवस्था मीमामा-- गावधर्मानसिदेशनिर्णयाधिकरणम् प्रेधमन्त्रः- अग्निमन्थनीयानाम वातिध्येही अभिमन्यनीयानां चयोदपानो विधानम् यग्निमन्यने रोहननानां नधानां विधानम् बामणग्रन्थनिहिताया एवाहु: खातित्वनिरूपयाम् बनाक्षणपरिचयः ( मृत्युक्तः) प्रातियो आभागयोः पुरोनुवाक्यावयविधि: আশ্বাৱাৰিগান प्रधानविषोः थाल्यामुवाक्याविधानम् संथाल्ययोर्विधानम् তামান্যাল লিখা राभक्षयस्य विध्यवर्मनम् प्रयाबानुयाणानां प्रचापचरत्ववर्णनम् प्रातिथ्यटौ बनुयाणानो निषेधः दोलिकावाहनाटातन अायाजाना मभावेऽपि दोषाभापनिरूपणम् मीमांसा- प्रायणीयातिध्ययोः भविशातताधिकरणम् परयिडान्तवानिर्णयाधिकरणम् मिब्यानुवादनक्षणम् विकलेटी दोषाः, परिमचायाँ यो दोषाति कथनम् १२८ १२४ ... ... ... ... ... ... - ...

·प्रश्रमपत्रिकायाचतुर्वाध्यायारमः १४० १०॥ ... १४० + ८ १४१ १४२ . १४२ १४४ - १४७ ... १५१ ... १५८ १६. प्रामायिका- प्रवयंप्रकरबारम्भाषिका प्रवर्यस्य साधनानां सम्पादनविधिः प्रेषमन्त्रः- प्रवामिष्टवमन्त्राणाम् प्रवयंस्य बनुज्ञापनमन्तः अभिष्टवस्य (२१) एकविंशत्यत्रो विधानम् (१३) त्रयोदशी विधानम् (७६) घट्मप्तत्यूचा विधानम् पूर्वपटलसमाप्तिकारिका उत्तरपटलारम्भकथनम् (२१) पुनरेकविंशत्युचो विधानम् पटलद्दयकरणतात्पर्यकथनम् घडभिमन्तरनूत्थानादीनां घरमा कर्मणां विधानम अपराक्षेऽपि याज्यामन्नइयविधि: अनुवषट्कारमन्तः तदिधानक्ष प्रवर्गास्य शाखान्तरपमिद्धो ब्रह्माजपमन्त : होमाई होत्रा पठनीयानां मप्तर्चा विधि: सोम-धर्म-याजिनानां खिलायवदाननिषेधः प्रवयंस्य इविशेषभक्षणे होतुः प्रतीक्षा पात्राणां समादने होतुमाइयम् उत्तमदिनपराहे समधिकाना म्हचा पाठविधि: अभिष्टवस्य समाप्तिमन्तविधि: देवमिथुनरूपेण प्रशंसा उक्तार्थवेदनस्य तरेदनपूर्वकानुष्ठानस्य च प्रशंमा ... पाखायिका-उपसदिदिविधानार्था उपसत्सु प्रधानमन्त्रयाणां विधानम् मन चयावत्या बादशयागनिर्वृशुपदेशः . .. ... ... ... ... ..4 ... १६४ .. .. २६५ ... . १७२ ·[१] ... ... २०० ... ... ३ ... १८२ ... १८२ 1 यागविशेषेधु उपसभासनापार्थवम् -सम्बाकालोऽसराणा मधिक्षत: ... मौमामा-- उपमदा भावसनीयत्वनिर्णयाधिकरणम उपमा विलय हेतुत्वेन प्रशंमा पानूनतम्य विधानार्थिकाया आग्यापिकाया आरम्भ: नानो निर्वचनम् परसोनियेष्ठः जामहा: पर्व मनुरी यत्व ... शाति फावान्धीणस्य पहिंध उपसत्यनुत्तिविधामम् "मु दयदेमायोः प्रस्तावः यदेवतयोविधानम् व्यङ्गभूलगा वतोमानस्य विधि: विशाना सप्रलोकानां क्रमान मुद्रतरत्वम् पपराक्षयोः मामधेगीनां विश्वानम् थापागुरोनगावधाना विधानम् "यर्विन प्रमगम् पोभा ..... शानियोपमदग्नीषोमोवधि एकचगिर्यायाधिकरणम् ग्रामिण मद मीयरचय: मीमामा · नवयि प्रतिय गन पोनादिनिर्णयाधिकरणम् उपमत्स् पयाजामुणजनिक प्राथावणविधिः याप्यायनविधिः (भोसम्य । ... नामनमाम्य ऋग्कमच धनम् निहवविधि: ( मोमस्य) ... मोमोमा - उपमन्सु श्याजानियस्थानचादव निर्यायाधिकरणम् ... १८४ ... प्रमहा ... ... १८६ १८६ ... १६१ १८२ ----- ६ ·[ २१ ] ... १६७ १८८ ... १३ ... ... २०२ २०४ २०४ २११ .. २१४ । प्रथमपत्रिकायाः पञ्चमाध्यायारन्म: १८५१० पास्यायिका-सोमक्रयविधानार्थी सोमक्रयस्य विधानम् मबाणो मन्द्रध्वनिविधानम् मीमांसा--द्रयाणां ससचयत्वनिर्णयाधिकरणम् प्रेषमन्त्र:- अग्निप्रणयनीयाना स्टचाम् अषिप्रणयनीयानां प्रथमर्ग-विधानम् बामणस्य प्रथमर्ग:विधानम् क्षत्रियस्य प्रधमर्ग-विधानम् वैश्यस्य दितीयादीनो मताना स्टचा विधानारम्भ: आदान्तयोलिरात्तया हादशत्वापादनविधि: प्रेमल. अविडीन प्रवर्तनीयाना स्टचाम 'इविडीनप्रवर्तनीयाना मष्टाना स्टचा विधानारम्भ: मतमग पाठकाले रराटी क्षणविधिः समापनाय अघमर्च: पाठकालख विधि: आयातयोखिराताा हादशलापादनविधि: इविहानयोः यजुधैव सम्परिश्रयणविधिः मेथीनिहननविधि: इंघानिहननविधिः दक्षिणे कृष्णाजिमस्यास्तरणविधिः बयोश्वदिषोरपरि ढतीयस्य दिघोऽवस्थापनविधि: प्रेयमन्त्र:- अग्नीषोमप्रग्पयनीयाना म्हचाम् बनीषोमप्रणयनीयानां सप्तदशाना स्टचा विधानम् नैमित्तिकपरिधागीयाया विधि: आद्यन्नयोराहत्तप्रकविंशत्वापादनविधिः प्रषापतेरैवविंशावयवपरिगणनम् मादित्यप्रशंसा ... २२० २१६ ... २९६ २२० ... ... २२३ २२४ २३० २३० २३१ ...

·[ २३ ] रितीयपश्चिकायाः प्रथमाध्यायारम्भः २६.. ... २२१ ... ... ... २४४ - ... ... २४९ २४२ ... २४२ ... २४९. बाखाधिका- अमीषोमीयपशुविधानार्था यसीधीमीयपशोः यूपविधानम् यूपस्य निखननविधिः ... ग्राश्रयणे याज्ञिकप्रसिद्धिकधनम् ग्राश्रियविधि: खादिरलविधि: खगकामस्य वैखवविधिरनादाकामस्य पुषिकामस्य च पालाशत्वविधिले जस्कामस्य प्रवर्गमकामस्य च अञ्जनप्रकारोपर्दाः ... नमान: --- यूपासनानुवचनीयागा ग्टचाम् নৰ জিল্যানিং यपाजनानुवचनीयानां सपामा नुन विधामारम्भः प्राद्यन्नयोरातनाका चापादनविधि: मामामा-- यूपस्य होनाभर्यवमत्तयोः मनुषथत्त्वनिर्णयाधिकरणम् उपयणादि कर्मणा मेकत्व निर्णयाधिकरणम् भूपस्य उयणप्रकारोपदेशः अनुहा frain; ... व्यनुप्रहरनिरिधः पशुकामम्स अनुप्रहरणविधिः स्वगं कामस्य ... प्रस्तरस्य च यजमानत्योपचारः ... यन प्रहरणम्य प्रतिनिधिकथनम् म्वरुपहरणकारोपदेशः अग्नीषोमीयस्य प्रशोः पालम्भनविधिः स्वरूपनिमयः पधभक्षणे विचार: যুগমানৱম্বৰ মণি ••• ... . ... ... २४३ ... २५२ २५.२ २५३ ... २५४ २५५ ... १५..

·२५७ २६१ २५८ ધૂદ २६२ - २६३ ... Pane -- २६४ २६४ -- २६५ वाग्नीषोमीयस्य पशोः लिभाभक्षययोविधिः एकादशप्रयाणामा विधि: मौमासा- 'यजमान: प्रस्तर:-इत्यादेर्गौणत्वनिर्णयाधिकरणम् सरोदनप्रयोजकत्वाभावनिर्णयाधिकरणम् अग्नीषोमीयस्य पशोः प्रथमप्रयाजयाज्याविधिः प्रयाजदेवतापरिगणनम् दितीयपयाजयाज्यादयविधि: ... टतीयप्रथाजयाज्याविधिः चतुर्थप्रयाजयाच्याविधिः पक्षमप्रयाजयाज्याविधिः घटप्रयाजयाज्याविधिः सप्तभप्रयाजयाच्याविधिः अरमपयाजधाज्याविधिः नवमयाजधानमाविधि: दप्रामप्रयाजयाव्याविधि: एकादशप्रयाजयाण्याविधि: प्रयाजानां यर्षियवस्था प्रेघमन्त्रः- पर्यनिकरणानां तिला म्चाम् पर्यनिकरणालिम ऋचो मैत्रावरुणस्य प्रेषमन्त्रः--भेत्रावरणं प्रत्यध्वर्यो: ... उपप्रधमन्त्र:- कोतारं प्रति मैत्रावरुणस्य बन्यमनस्कस्य यज्ञीयवाक-प्रयोग-निषेधः अगन्धमनस्क स्यैव यज्ञीयहयादिसम्पादनविधि: प्रेधमन्त:- अधिगं प्रति होतः शाखान्तरीयस्याधिगुप्रै यस्य पूर्वाईसा थाख्यानारम्भ: शाखातरीयस्याधिगुषेधस्यापराईस्य याख्यागारम्भः अधिगुप्रैधे श्रुतस्य मेधपतिशब्दस्य एक-दि-बहु-देवताकायोगेषु एक-दि-बच्छु-पचनान्ततया प्रयोज्यत्वविधिः २६५ २६५ - २६८ २६६ २७० २७० २७३ ... २८८ ২৩ ·। २५ ] ... - ... ... .. ... संप्यमानस्य पत्रोः पुरस्तादमिहरणम् अधस्तार यधिःस्तरणम् भासादानुशाया गचकम पग मनोगत कारण ... प्राणादोनो काम २४ त्वक ननकारीपदे. यसपल बाग परिषय: गुमाइगस्थानावगन मी० विपश्यादिपावसती मेग्रति यस यतानमा माछाधिकरण:४७ मी. बहुदेवापशापिएकानान्त-मेपलिजय सिंपाधिकरण भी० एकादशिया मेका चनान्त मेघपनि दम्यागाजियारतम मी दिपशागे सूर्य अन्तर्गमयनारिमन्नागा मानाधिकरण मो० दिपशुधागेऽधिगुणगे कंधेयम्य शमग्यान्सामाधिकरण २८१ मी 'प्रयन मस्य यमः' इबादौ दिन्छन काम पचनापिकणम् २१२ मो० मा गाय मादा पवाववापिकरणम् २८२ मो. 'पविशतिरस्य वय:'-इत्यादी पनि हाधिराम ध्यधिगुपंधमन्तस्य प्रथमभागम्य याग्यानम् दिलायभागस्य याग्यानम् २०३ तीयभागमय भारदानम् ... २७४ नासामन्य सामानम् २७५ पचमभागस्य कलाशानम घडामभ्य धास्थानम् ... मसमभागव्य धाग्यानम यमभागस्य वारणानन नवमभागस्य भास्यानम २७७ ... .. ... ... ... ... दशमभागस्य थाम्यानम् एकादधमागस्य थाख्यानम् . बादशाभागस यशान ... २६१ ·.. २६.. .... .. . ... ... ... . अधिगुप्रेघमन्त्रपादानन्तरं पविधिताल २८२.. मौमामा--- अग्नीषोमीयपशावरूकशन्देक वाभिधानाधिकरणम् २६३ आख्यायिका-पशुपुरोडाशविधानार्था २६५ पशुपुरोडाशमा विधानम् २६७ पुरुषाश्वगोऽयजवीहीणां यज्ञीयपशुत्वम्, तत्रापि अजस्य प्राशस्यम् २६५ किम्पुरुषगौरगषयोपशरभाणा मथनीयपशुत्वान्वाखानम् २६७ मीमामा--- पशुपुरोडाशस्य देवतामकारकताधिकरणम् २६८ यमोधोमीयप्रयाजादिभिः पुरोडाशस्योपकाराधिकरणम् २६ पशरोडाशयागस्य प्रशंमा वपायाज्ययोर्विधानम् ३०२ यायाया विधानम् खिराधान्याया विधानम् एडोपडानमा विधानम् प्रेषमन्त्र:- हृदयादाङ्गावदानसूक्तविधी हदयायगावदानस्य सूक्त विधानम् ... याज्याविधि: वनस्पतियागस्य विधि: खिरयागमा विधानम् दड़ोपकानमा विधि: मीमांसा- मनोताया महाभावाधिकरणम् ३०४ .. ... ... ... ... .. ३०६. .. - .. ३१२ । हितौयपशिकाया हितीयाध्यायारम्भः ३११ पृ०॥ प्रास्यायिका- पर्यमिकरणस्तुत्यर्था देवानां विग्रहवन-कर्माधिकारित्वयोर्विचारः पर्यमिकरणविधिः शामित्रदेश वर्षियक्षेपविधिः অষ্মী: বৃহীঘষামনাথ বেনিমি ... ... ३१४ ... ... ...

·4.. ... ३२१ ... ४.. ... ३२४ ... ३२६ ... ... ३२९ ३२१ ३२५ ... ... ... ... ३३४ ३३० ... ३३६ ... ... पशुपुरोडाशमार्यो प्रयोत्तरी धमन्वः-लोकावचनीयावा.... लोकानुवचनीयानां विधि: लोकमा प्रशंसा. वपाप्रशंसायां प्रत्रदयम् - आयायिका- धपाहोमप्रशंसार्था वपामावस्य गणुरूपये प्रत्रः बाज्याबाहुतिभिः मह वपाहुसे: प्रशंमा अवदाने विशेषविधि: ... याज्यस्य हिरण्यप्रतिनिधित्वोपपादनम् अवदानगतपञ्चसधायाः प्रशंमा प्रेषमन्त्रः- प्रातरसुवाकार्थः प्रानरनुवाकीया ऋच: प्रासरनुवाकशब्दस्य निर्वचनम् ... प्रातरनुवाकस्य देवमनन्धविशदनम् देवोत्कर्षहेतुत्वम् कालविशेषविधिः कालविधौ पचानतरविधिः प्रेषमन्त्र:-- मध्धर्योरपाकरणार्थ: ध्याखायिका-प्रथमाया ऋचो विधानार्थी सडचोऽर्थवादेन विधुभयनम् आखायिका- तहक-प्रशंमार्था तस्या ऋचखिरावत्तिविधि: प्रातरसुवाकीयाना स्टचा शनमखाविधानम् बायुष्काममा सहयातरविधिः यहीगराबादुत्तरकतुकामस्थ हिगुवसकाविधिः प्रना प ध कामयमानस्य अहशतमधाविधिः दुर्वासयत्वपरिहारकामसा पुरातः स्वर्गलोकस्येतः महमा चीनदूरवर्तित्वकथनम ... .. ... ... ३३६ ... ... ३४४ ... २४६ ३४६ ३४४ ३५० ३५१ ·[05 . . 'पासरनुवाकीयाना मचा अपरिमिताध्ययनविधिः सर्वकामचिद्रिकामवा १५२ साहसमधाविधिः खर्गकामख प्रथमभारी छन्दोविधानम् १२ हितीयभागे छन्दोविधानम् २५२ रतीयभागे छन्दोविधानम् ३५३ भामत्रये देवतात्रयविधिः ३५४ न्यान्याः पशवः मत-पौधायनोक्ताः . . ३५३ आफलाम्बमतानुसारिणाम् ३५३ सामगानां क्रुष्टादयः सप्त खराः ३५३ प्रातरनुवाकस्य अनुवचनप्रकारनिर्णयाय प्रश्नोत्तरी ध्यपरप्रश्नोत्तरे ३५७ शंसनेन छन्दोभागानां प्रीत्यभिधानम् परिधानीयाया निर्देशः तच सोमपदेवताना परियणनम् ३५६ सोमपदवताना परिगणनम् ३५६ याहुतिभागाः, स्तोमभागा;, छन्दोभागाचेति निविधा देवाः ३५८ प्रयाजदेवतानां सानिर्दशः अनुयाजदेवताना मानिर्देश: उपयाजदेवताना मन्यानिशः ... ... ... ... ... ६६ ... ३६४ ... ... ॥ द्वितीयपञ्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ३६३ १० ॥ भाख्यायिका -- अपीनप्लीयानुवचनविधानार्था ... अपोननीयसूक्तस्य तस्य भैरसर्यशाध्ययनविधिः प्रथमाया ऋच प्रारतिसहित सातत्यम् अध्ययनप्रकारोपदेशः यावर्ववस्त्रोक्तः प्रयोगनमः प्रापक्षमायुक्तले धादिपुरतम् ...

·[२६] ... ३७६ . ... ... ... ... ... २८१ अपोनपत्रीवर तालचा मनुवचनकाबनियमः परिधानीयायाः विधानम् बाखाधिका- धमतीवर्येकवयोः यमन्त:-होतुः पुत्रार्थ: ... अध्वर्यो: पखुत्तरार्थ: निगदल्यो होतुः प्रत्युत्यागार्थ: अपा मनुवर्तनविधान होतुः अपोनपत्रीयानुवचने मादनप्रकार: पातरनुवाकमा प्रशंसापूर्वक विधानम् .... उपाश्वतर्यामहोमादूई वागविसर्जनस्य विधिः, तत्प्रकारच उपांशुमवनाभिमशनोपपादनम् वहिव्यवमानार्थ प्रसर्पणविधानम् अनुमन्त्रणविधानम् यजुर्मन्स:-- बहिष्यवमानानुमन्नणार्थ: बहिष्यवमानानुमन्त्रणार्थोऽपरः मरनीयपुरोडाशेख मैत्रावराणी पयन्या प्रामायिका-मनावरणपयस्याशंमार्था भवनीयपुरोगाविधानार्या ... भवनीयपुरोडाविधिः परोडाशशब्दनिर्वचनम् पुरोडाशखरूपनिडारणाय पूर्वोत्तरपचौ पुरोडाशशेषभक्षमे पूर्वोत्तरपचौ इविष्यक्तिविधानम (धा. क. प. प. प.) अचरपक्तिविधानम् (स.मत्. पत. वक.. ३.) नारामपतिविधानम् (प्रा० २, मा० २, ८.१,चममा:) सवलपतिविधानम् (प. प्रा. म.स.अ.) सवनीयपुरोगभाना याच्यामबाग याख्यानानि बाबामहावा वेदनप्रशंसा ... ३८६ ... ... ५ ... ." ३८५ १६७ ·[ ३. ] ३९८ यमुनेबा:-सनीयपुरोडाशवान्याः, ता.वजानावित सवतीयपुरोडाशनिबंधाल्यार्थः मिलतो यायाया विधिः, सामवेदनपूर्वकाशुडामप्रसाच- ... ४०१ ४०२ . ४०४ ... ... ४०५ .. ४६ ४१० ४१० ... ४१. ... ॥हितीयपपिकायाचतुर्थाध्यायारमः २८८ ॥ पाखायिका-ऐन्द्रवायवादिहिदेवत्वमहविधानार्थी देवानां विषयक्रमेण सोमपानक्रमविधानार्थी ऐनचायषयहविधानम् रेनवायवग्रह मन्त्रसंवाद-लोकवारी विदेवत्ययहाणा-प्रायरूपत्वेन प्रमा पायवयहस्य याज्यानुसक्योर्विधानम् विदेवत्ययहाण यणहोमयोः पात्रवेषयविधिः श्रीदुर्यइशेषभचप्रतिग्रहमश्वविधिः बर्मत:- अयो: ग्रहमेषभक्षप्रदानार्थ: होतुः ऐन्द्रवायवग्रहशेषभक्षणार्थ, होतः मैनापश्यग्रहशेषभक्षणार्थ : होतः आश्विनग्रहशेषभक्षणार्थ: विदेवमयहाथा भक्षये विशेषविधि: दिवसाप होसप्रयोक्तवमन्त्राणा मुछासविधिः ... अक्षट्कारमन्त्रप्रयोगनिषेधः बघुमंत्र:- यहेषु याख्यानो वषट्चतहोमातर मनुवषट्कारार्घः ज्यामूकरणार्थ: धषदकारार्थ : यमन्त्री-ऐनवायवे यो मेलावरवस्य मेधावरणस्य यदीयमनोरूपवान्यायागम् होतुः यज्ञीयवायूपत्वान्यायालम ४१२ ४१२ ... ४१२ ४१४ ४१४ .. ४१४ ४१५ ... ... ... ४१५ ... ... ... ४१६ १६ ... ... १. ... 835 ·[ 1 ] ... .. . ४१५ ४१२ ... ... ३२२ ४२३ ४२५. ४२५ ... ४२६ ... .... अत्यहवागावा..विधानम चतुययागानां प्रघमादिषु पदस विशेषविधिः सम्पमानिय चतुषु विशेष विधि: एकादशहारभयो; विशेषविधि: अनु३५ कारप्रयोगनिधः बड़ोपहानग्रोधभक्षणोः पपर्यावधि: होटहस्तमम्याहितागतरामाशा हाटचमममग्न गयो: पौवोपर्य जितार:, नर्गिय दिदेवत्यपहोवस्य निन्दोहोरम नेपविधि: पाण्यायिका --- arण पांभनिधानार्थी तुम्यौशमम्सासरविनापरतावादपानार्था नगणीशंमसरूपचन्द्रपानार्थी तूणीशंसागुष्ठान विधानार्थी तुःबरूमलोयाादनम् तूशिमस्यामुष्ठानप्रकारांमा यजुर्मत: तणशमात पाक प्राय: नाशिमय प्रयमभाग: प्रान सावन द्वितीयभाग: मान्दि नाम ने रतीयभागरतीयसपने नमस्य होतुरनुकूनलन प्रशमन यज्ञमूलत्वेन प्रांमनम् अाधाव-निति- सूविधानम याहावस्वरू पोपदा: मिविस्वरूपोपर्दा: मुक्तसरूपोपदेशः श्राहावनिलिमक्तानां ब्रममा प्यम्वरूपत्वम् निविदः क्षत्रियजानित्वम् मूकस्य समाविचम् निविनय सूक्तशमने क्षविगंध: ४२८ ४२०१३ ... ३३२ : . ४३५ 14 ५३५ ... :- ܙܙ. ४५ ·[ २ ] ... ... ४३० ४३५ ... ... ४४० ४५० ... ... -- ४४१ ." ४४१ ... ४४१ बलम निविछसने विरोधः आहापनिविभूताना यथाक्रमेवानुडे यता आखायिका-विवितप्रशंसार्या ... निवित्पशंसायां मन्त्रसंवादप्रदर्शनम् बतात पूर्व निविदनुष्ठानस्य प्रशंमा यजुर्मन्स:-- आहावनामक: निवित्रामको बादशपदात्मक: बादशपदोपताया निविक्षः प्रथमपदविधि: हितीयपदविधिः ... दतीयपदविधि: ... चतुर्थपदविधि: पक्षमपदविधिः पाठपदावधि: सप्तमपटविधिः अश्मपदविधिः नवमपविधिः दशमपदविधि: ... एकादशपदविधि: ... दादशपदविधि: निविदनन्तरणयोग्यसूक्तप्रयोगप्रकार: ... बायायिका- आग्नीधीयवाभादिमिद्धार्था ... सदस्यवस्थितेन पिशव्यापीधादगिविहरणविधिः वाचनामनिर्वचनादिकम् श्राव्यशस्वायतोत्रयोस्तुख्यत्वबोधनम् ऐनामशल विधानम् ( अच्छावाकस्य) वशवाकस्य सदःप्रवेशे विशेषविधिः ... बचावाकीयशवस्य प्रमा यात्य देवरथत्वेन वर्णनम् ४४२ ... ४४२ . ४४२ - ३४२ ... ... ४४४ ... ४४६ ... ... ४४८ ... ४४८ ४४६ ... ४५० ४५० ·[ ३५ ] ... 8५१ ... ... ४५६ ४५० ४५ . ... ४५६. मायनस्य बहिव्यवमाननीघोत्तरपयोग्यविधिः ४५५ परमारतस्य याच्यरनोत्रोत्तरप्रयोज्यत्व विधिः ... यामधजगन्नामे: रश्मिस्थानीयवम् सीत्रशूस्खयोः सर्वधा तुल्यताया विधानम् ४५३ देवताकतातुलातादोषारधार: ४५३ छन्दकतानुल्यतादोरिक्षार: ऐन्द्रामग्रहस्य याण्याया विमानम् ४५५. यामागताहरभा ४५६ शस्त्रयायो: देवताहतयधिक रोजानम्, तपारस आयशस्वास्य गदारोमदारकाय न्द्रा होलजपम्य विधानम् उपांशशारणविधिः माशावात पूर्णान यवम् होतुराहाकाले वयो अनुदाय विधिः होतु राहाबाद मनवनयात्वारिकार यजुर्म होर जा ४.88 छोटजन भागभ: प्राटाला मामलधास्थानम ४६. नाणी स्य व्याहावादन काले नबाबधानम् ... शंसनका पदु ध्वनिशाना घट्पदत्वस्य विधानम प्रयोभानन्तरं पुरो* कमनधि: पुरोरच: उच्च माविधि बादशपदन्याश्यानम् । गुगकी - FARE:; देवताद्वारा प्रशमनम् प्रातरखरभिकीधि जानामि प्रमः जातवेदः-पन्दन प्राणदेवमाया हरिम ४७३ याज्यशक्षस्य यायाया विधानम सूक्तगनाना सताना दांपाकग्रमा धामम् :- ४६० ४६. ...

·[ २४ ॥ भाग्यशखास्य उपक्रमेजानुहादिबोराध्यात्मिक मनम् .... মালা ভঙ্গালা ঘোঁ সনীৰূহুমুৰৰূমাধিমিস ৪৪-৪৩ वाग्माया: प्रशमनम्. तदितुः प्रशमनच ॥ इति समाथैतरीयस्य प्रथमभागस्य विषयमची। ४७ ॥ श्रय हितीयभागस्य ॥ । तीयपश्चिकाया: प्रथमाध्यायारम्भः १ पृ० ॥ ... २ ... ... ... प्रउगमखनिरूपयारम्भ: सोबालमनामाम्यविधि: ( 'मो सा मम्मा') प्रउयशास्त्रीयाणा मप्तानां टंचानां विधानम् बाध्वर्यवेष मारखतमन्नाम्नायाभावात सारम्बतग्रहामाव: सर्वधा मेव ग्रहाणां पठितशस्त्रत्वम् मउगशस्तस्य तदनस्य च प्रशमनम प्रकारान्तरण पुन: प्रशमनम् प्रथमादिसपटचानां विधानतात्पर्यम् अनुष्ठातुर्वेदितुश्च प्रशंसनम . प्रकारान्तरेण पुनः प्रशंसनम् ... सामर्थस्थ प्रदर्शन प्रश्नोत्तराभ्याम् प्रथमादिसप्तटचाना मनिएपलवप्रदर्शनम् इटपालसामर्थप्रदर्शनम् होत्रशखयोः देवयादेखक्षण्यविषयकः प्रश्नः, सत्समाधान मजगशवस्य प्रथमचे व्ययेर्वायुसाम्प्यप्रतिमादनम दितीयटचे अमेरिन्द्र वायुमारप्रतिपादयम् हनीयतचे अग्नमिवावरमसायप्रतिपादनम् ... १८ ·... ... ... ... ... ... २४ २४ ... ... २५ ५] पुजगशयस्य चतुर्षटचे अरविश्यमाप्यातिपादनम् पषमचे अपेरिन्द्रमाप्यतिपादनम् घडहचे व्यर्विमेधा देवानी भाषप्यतिपादनम् मामटचे असारखतीसाप्यतिपादनम् ... सप्तम टचेषु अमेर्वायादिसायोपसंहार: यायाया विधानम् शखयाण्यानी पठनीयस्य वषट्कारम्य धि: वषट्कारान्ते अवधदकारस्य विधानम् अनुवषट्कारपशंभार्थो विचार: बालुवघटकारप्रशंमार्थ विचारान्तरम् वषटकार माश्रित्याभिचारप्रयोगकथनम् वष्ट कारस्य खरूपनिर्णयपूर्वक व्याख्यानम खरूपयाख्याने ऋविनामोल्लेख: पूर्वोत्तरभागयो: प्रशंसनम् ... वयोधामप्रित इति विविधत्वम वचःखरूपप्रदर्शनम् धामखपपरश नम् रिक्तस्वरूपप्रदर्शनम् शामिष्टफलप्राप्तिमामध्यं प्रदर्शनम् दिविधाध्ययनदोषनमुख: ... एकक्विाध्ययनगुंणमसनखः ... भाग्यावघटकारवोः नरन्तय विधानम् वषट्कारस्य पाठकाले होतुद वताध्यानविधिः पाठजन्यदोषप्रशमनायानुमन्त्रणम् पाठदोषशाम्तये अनुमन्तममन्तवचार: ... अनुमन्त्रणमविचार सिद्धान्तः ... यजुर्मन्स:- वषट्कारानुमन्वयार्थ: प्रथम: रितीयः २५. ... ... ... २८ २८ ... ... ३० ... ५ ... ...

·[ २ ] ... .. ... ... ... ४४ यमन्त्र:-- वघटकारानुमन्त्रणार्थ: हतीया प्रशमनम् प्रेषस्य, प्रेधशब्दनिर्वचनच ३६ पुरोगच:, पुरोएक शब्द निर्वचनच वेदः, वैदिशब्दनिर्वचनच यहस्य, ग्रहशब्द निर्वचनच निविदास, निविच्छन्दनिर्वचनच ३८ पुरोनुवाक्यामन्त्रेभ्यः प्रेधमन्त्राणां दीर्घत्वम् प्रेषक : प्रकृत्वविधानम् निविदा प्रातसवने शत्रा पुरस्तात् प्रयोगः माध्यन्दिने मबने शखाणां मध्ये प्रयोगः हतीयसबने खाणा.मनो प्रयोग: सवनत्रये विहितस्य स्थानत्रयस्य वखवयनमाम्येन प्रमा सूर्यसाहायन प्रसनम् एक कस्मिन् पादे अवसानविधानम् १४ शंमकाय होतं अश्वदानविधि: द्वादशसु पदेय कस्याप्यतिक्रमनिषेधः ४५ पदानां विपर्यासनिधेधः ४५ संपणनिधेधः ४५ मध्यमयो: मन धाविधिः प्रक्षेपस्याश्रयभूते भूक्त कश्चिनियमः ३६ अपस्य रतीयमवन विशेषः निविष्वानी येन सूक्लीन निविदतिक्रमनिषेधः निवित्प्रक्षेपविम्मुतौ पुनस्तत्मक्ते प्रक्षेपनिषधः ताशान्धसूक्त प्रक्षेपविधिः तब यसिमाहृते मूक्त निवित प्रक्षिप्यते, ततः पुरस्तात् पाठं सूक्तम् नूतननिविद्वानीयसूक्तस्य पुरःपाठास्य सूक्तस्यची तात्पर्यावाण्यानम् ४८, ४६ ... ... ५.. ... ... ... ... ४८ ·[ ३० ] । तीवपत्रिकायाः द्वितीयाध्यायारम: ५१.... ... ... ... - प्राससवने होतुराहावविधिः बर्यो: प्रतिगरविधिः यजुर्मल:- प्रातसवने शस्त्रान् पुरतासोतुराशाखापर: श्चात् पुरस्तादध्वयोः प्रतिगरः पचाचर शखापरतात होतुराधापचतुरचर: ५१ शखापरस्ताद अर्योः प्रतिगर'चतुरचर: माध्यन्दिनमवने शशात पुरतालोतराहाद परचरः सूखात पुरस्तादध्वर्योः प्रतिगर: पाचर: शस्यात्परम्ताहोतराहावः मताधरः ५४ शखापरलादध्वयोंः प्रतिगरमतरतर: ५.४ टतीयमवने प्रस्तात पुरस्लाडोतराहावः भतारः शखान पुरस्तादध्वर्यो: प्रनिगर: पचाक्षर: प्रास्त्रात्परताडोतराहाव एका शाक्षर ५४ शम्सायरादध्ययो: प्रतिगर एकाचर: बाधावप्रतिगरौ प्रातहपने होवों: माध्यन्दिनमरने तीधमवने थाहावप्रतिगरयोहिदिमन्लयोरक्षरमामालनया इन्दोनिर्णय मन्न. ५४ बास्नायिका- छन्द अनुष्टुभो मुख्नव प्रतिपादिका प्राससवनादियु त्रिषु भवमेप कन्दोदेवताना निर्णय: चाखाथिका-प्रातसावन अनयम माहामावर्णनार्या मान्दिनमवन तृतीयमवने मौर्वापयशोधनम् बहिष्यवमानम्नोत्राज्यपाखयो: श्वानास्लोन-प्रउगखयो: माध्यन्दिनपवमानस्तोत्र-मरत्वतीयभूखयो; ... ...

·... ... ... ६८ ... ... ६७ ... ... ६८ ... ७२ ... पौवामयबोधनम् पार्भवपवमानलोष-वैश्वदेवश्चयो ...' यन्नायज्ञीयसाम-वैश्वानरीयस्तयोः प्रशंसा महत्वतीयशखस्य प्रयोगसाइनोक प्रतिपदृपः प्रशंसा प्रतिपत्तृवस्य स्वरूपं विधि अनुचरतृचस्य खरूपं विधिश्च इन्द्रनिहवास्थप्रगाथस्योलेख: खापिमत्प्रगाथस्योहख: भास्यायिका-इन्द्रनिहवगाथस्थ प्रसार्या शाखाम्तरीयः इन्द्रनिहवः प्रगाथ: ( वालखिलाः) मरस्वतीयशवख ब्रामणस्यप्रगाथविधि: ब्राक्षणसाचप्रगाथप्रशंसा लोधखयोः वलपण्याशातनिरासच धाय्याना चर्चा समुलेखादयः घाय्यानाममन्त्राओं मनादिकम् लानिहव-बामणस्पत्यप्रगाथयोरस्तुतयोः शंसन कथ मिति प्रश्न: निश्व-ब्रामणस्पत्यप्रगाथयोरपि स्तुतत्वखौकार: प्रगाचप्रमथनप्रकारोपदेशः निन्दाः पचदशो माध्यन्दिनः पवमानः निविद्वानीयशन्दयत्पत्ति: मरत्वतीयशसस्य मरस्वतीयप्रगाथविधानम् निविद्वानीयसूतविधिः निविद्वानीयस्तस्य सन्मय मितिसंज्ञाया निदानाग्यानम् गौरिवीतसंज्ञाया निदानाख्यानम् मध्ये निविप्रक्षेपस्थानस्योपदेशः परिधावीयानामभन्दस्य याख्यानम् निषियशव प्रसनम तस्यादौ मधीलवे च निविदा सर्वसाशकरम् ७२ ... ... ८५ ...

·। २८ ] . ... .. ... १.४ ६५ ६ कि मादौ म नये तस्य प्रसनं पवियनाशकरम निविदा मादावन्ते चाहासमनापाठो यलमानस्य उभयतः प्रषामाशकरः ८९ व्याख्यायिका-मरुत्वतीयाखास्य तदाण्यायाध प्रभावी मायस्थ सोनं निगम माता मिन्द्र शनोपकारस्थोखः नत्यनभ्यार्थस्य मन्त्रम वाटेन उटीमरणम् ११ ममता मिन्द्र दत्तभागानां परिगणगम् मरत्वतीयशस्त्रस्य यागााया विधानम् प्रशंसा निवल्यावर प्रयोगमा रोग, ग्राख्याधिका-- निकेपास्त्री इन्द्रस्य महत्वप्रथक्त-मत्कारगम्योभारस्य करायवन वश्या ! 'क'-पान्दस्य प्रजापतित्राभिराम रडार देगना म्वापेशियाना वाखायिका-- निकालापानगा नाविना निकवल्यालयधामाया मार्या निकैवल्यपस्व(परजादो सानियभागमा पिधानार्धा १.५ लोकिकोदाहरमन सामग्यममा निकवलाशस्त्रस्य याला मन्तः, शहाणा धायाधादियानम याजाया: पांमा पायापार्ट विधि भाममायन गाभा ... एकारान्तरंग प्रभा पुनः एकासतरंगा प्रामा गृहस्थ समासान शंमा सोषियमामविधिः व्यगुनपस যাশা: মল্পি: ... . ...

·[.. ] ... निकवल्याखस्य प्रगाथमा समविधिः निविहानीयसूक्तस्य विधि: निविड्डानीये सूक्त ध्वनिविशेषविधिः .. mar- १२४ ... ... १२० ... १२१ १२१ ॥ वतीयपश्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ११४ पृ० ॥ आख्यायिका-- तृतीयमवनविधानार्था तब सोमाहरणार्थ सत्यतत्म छन्दसु जगतीवृत्तान्तकथनम् विद्युभो वृत्तान्तकथनम् गायत्रीवृत्तान्तकथनम् सानभाजादीनां मोमपालकत्वान्याख्यानम् गायत्रा गन्धर्व मह युद्धरत्तान्त: प्रद्यकभनोत्पत्तिकथा, वशाया उत्पत्तिकचा च विशिममा उत्पत्तिकथा, स्वजोत्पत्तिकथा च मन्थावलाना सत्पत्तिकथा, गण्डू पदाना सत्यत्तिकथा च अन्धाहेरुत्पतिकथा १२१, सवनवयस्य उत्पत्तिकथा च पाख्यायिका-छन्दमा मचरमाहानिरूपणार्या बतीयसवनस्यादौ गादित्ययहस्य विधि: बादित्यग्रहस्य याज्याया विधानम्, बादित्यय हे अनुवघटकारभक्षयोर्निषेधः माविनग्रहविधिः, वैश्वदेवातीयप्रतिपदिधिच निविपदहारा सावित्रग्रहस्य प्रशंमा देवदेवशखे वायुदेवताकाया ऋचो विधि: यावापृथिवीदेवताकस्य सूक्तस्य विधि: बार्भवसूक्तस्य विधानम् पाण्यायिका- आर्भवतीयघाच्याविधानार्थी पार्भवसूक्तस्वाभितो धाय्ययो: विधानम् ... ... ... १२६ १३२ १३४ १३६ ·[ ४१ । ... ... ... ... ... . सद अपरयो: चोविधानम् ... मनुष्यगन्धारभूणा मन्तर्वानम वैश्वदेवसूतस्य शंसनविधिः आहावपर्याहावयोलोकिकटयाना प्रभापूर्वको विधि: तत्र पर्याहावप्रशंमने हयान्तान्तरम १४१ धाय्यानां शस्त्रयान्यानां च प्रकृती पिकतो वानन्ध पिपि: १४२ वैश्वदेवशखस्य ममुदायाकारण अपमा १४२ मनपूर्वकाले नियमानविधि: परिधानीयायामान: मनविधि: भने प्रकारपिाय: भूमिरायधि: वैशु दे या यायाया विधानम् तयागमौम्ययागयोर्याध्यानिधिः मौम्या याध्यायाः प्रशंमा. गनुत्तरण्या गो: पगमा ६ पागमहितम्य भौम्य चरी: प्रमा, होतरातिविधिच वघटक तुइंतरेन प्रथमतः मौम्य परोभणावेशृणे, तकनीगानाम् १४६ आग्याधिका - अग्निमास्तपास्त्र विधानार्था रुदंगा महदेवाना मंगाद: .... रुद्रप्रजापयोत्तान्तवनम् পাশবিদালাল मानुपनामनिर्यननम् १५३ आदित्यादिवतोगति मम् १५५ भवादाना ग्धोरण सत्यसनम .. पणत्यतिट तान्नव गानम् प्राधिमारने पात्र मनीयाया: ऋको विधि: नम्या मेचि शाखारीयपाडम्य वनीयबम मनायनारविधिः शंभमीहितीयन प्रममा .. ... ... ...

·[ ४२, ] ... .. আৰিমাবময় ইষ্যালৰীয়লিম্বি १५० घेभानरोग्रसूक्त विशेधविधिः तत्र प्रामादिकस्य वर्णादिलोपरूपापराधस्य प्रतीकारः १६१ भारतसूक्तस्य शंसनविधिः २६१ प्रगाथदयम्य शंसनविधिः प्रगाथदयस्य श समस्थाननिर्देश: जातवेदस्यहत्तस्य शमतविधिः आपोहिष्ठीयमूत्तस्य शमनविधि: अहिभादेवताकाया ऋचः शंसनविधिः १६५ देवपत्रीदेवताकयो चो: शमनविधिः राकादेवताकाया ऋचः सनविधिः देवपन्नीराकादेवताकयो: ऋचोः शमने पौनापर्य- विचार:, तत पनौनां पूर्वमा चिलम. राकाया भगिनीत्वेन पञ्चाङ्गाविव मिति सिद्धान्त; १६८, १६६. यावीरवीगाम: शमविधि: यामीमितायो: परम पौवापर्यविचार: यामीहतम्य सनावधानाम् पित्रा तिम्रणा स्टचा शपन विधि: ডিম্বাণু আছাত্রীলি: ऐन्द्रीणं चतरणा मची मनविधि: ऐन्द्रीश सनकालेध्चर्योः प्रतिगारमन्त विपी विधि: १७४ वेणुधारण्या शचः शानिधिः बपाशा ऋचः समविधिः १७५ प्राणायन्याया ऋषः शंसनविधि: परिधानीमाया: विधिः पाण्यामच परिधानकाले होतुर्भूमिस्पर्श विधिः पाधिमारतयायाया विधानम् १७६ ...

·। ४१] तीयपश्चिकायावतुधियायारम: १८१० ॥ - ... भारयायिका-अग्निहोमस्य सर्व ऋतुप्रतिवदोनिका १२ अयुदप्रकारवर्शना अग्निटोमा छन्दखय-मवननय युती म स्तुति: गायत्रीमाम्येन स्तुतिः १९४ मंवत्मरमान्य न खान: ... ममुहमाय न सति अभिषोमादाचीमान यजाना भमिठोमप्राप्तिः पाक्यजानां समवादिनम् दीक्षणीयरिमतेडोपान माइदिन पायजाना मनितीमाप्ति: अमिहोत्रम्य निरीमप्रापि: अभियोमगतप्रायणी येशिन पूर्ण मामचोरबिरीमपातिः यमियोमगनमोमदार भोपाना मनिटोमणाति: अभियोमगतातिथ्यकर्मक्षार: चानुमभ्ययागाना ममिधामयामिः प्रवग्यमान्य न दामायण न्याग्मिोमपात: १८८ पशुद्रशसान्यात पशुजन्याना ममियोमग्रामिः पिनमय दहारमाम्यारिडामा स्थायामप्रापि उक थाक्रतीरमिधीमाया शनाय उ# का क्यानम् १६२ व्यतिरावाप्नोर्यामयोः ऋयोरवियोमपदय योभम् अमिरोमात प्राचीनाना यशाना पर चालाना लगाया मोरशिचममानां तन्पयायामाम नम १८५ घोडशिस्तोतमामन्यात्तनाममपादनम् यपिटीम भवेयजकतना ममामानम्यापमंहाम: बपिटोमीयस्तोनियनी मयत्यधिक महापारगनम यवियोमीयानां नवाधिकासमनाकामा खचा मेकशितिमहाका- तिवत्सोमान परिकल्पातस्थानियमाबादपिशोममा ...

·* .." ... ... ... ... ... बघिटोमीयानी नवत्यधिकश्तसधानाहचा मेकविंशतिमाका. वित्भोमान परिकल्पा गवामयनसनमाम्यादपिटोमप्रशंसा एकनामियोमानुष्ठामेनैव सर्वयवक्रतुफलावाप्निवेदनप्रशंसा याख्यायिका- व्यग्रिटोमस्य चतुयोमत्वेन प्रशसार्या तब विवरस्तोमनोवस्य प्रमादि २०० पथदशनीमस्तोत्रस्य प्रमादि २०० सप्तदगस्तोमस्तोत्रस्य प्रशंसादि एकविंशस्तोसतोत्रस्य प्रशंसादि अगिटोमस्य विदादिस्तोमचतुश्यमाध्यत्वेन प्रशंसाया उपसंहारः अमिष्टोमप्रयोगे त्रिषुबादीनां चतुर्थी सोमानां भसचयविधिः २०२ अगियोमस्य अनुष्ठाटवेदियोस्तुल्यफलाधिकारित्वेन स्तुतिः २०२ अगियोम-चतुष्टोम-ज्योतियोम-नाम्नां निर्वचनानि २०४ अगियोमपाद्यतराहित्येन प्रशंसा २०५ यझगाथा- अगियोमसा आद्यन्ततुल्यत्वज्ञापिका २०५ पगियोमस्य आयम्ततुल्यत्वं विचार: सागवेनादित्यसाम्यात स्तुतिः २०६ पानुष्ठाने त्वराया निषेधः त्रि मवनेषु शस्त्र समोसरोसरध्वन्याधिक्यविधि:... सूर्योदयाप्तमयाभावात्तृतीयसवने मि त्वरानिषेधमितिः सूर्यमग्रोदयामामययवहारनिदानम् सूर्यस्योदयास्तमयाभावशामप्रशंसा २१२ याख्यायिका-दीक्षणी येधिसंस्थाख्यापनार्था २१५ दीचणी येथे : पानीसंयाजासत्व निरूपणम् प्रायगीयेषु युवाकातत्वनिरूपणम् बातिथ्यधडान्तत्वनिरूपणाम् उपसदिषिषु अनुष्ठ यविशेषप्रदर्शनम् अग्रीषोमीयपशावई यविशेषप्रदर्शनम् दोषणौयादौषि होतुरनुवचनस्य महसरविधिः ..२१८ ... २०६ ... ... ... २१० ... ... ... ... ... ...

·[ ४५ ... २२४ ... ... ... बद्रीधोमीयपशी होतुरनुवचनस्य यशवरविधि: चोतियोमस्थानादिवानापायभूतवाखानम तस बालभाना मेवालिञ्चविधानम् बामन कन्दोभिच मयुग भूत्वा यज्ञमम्यादनम जध-गोर्ण-वात-तुल्याविन्यकारिणाक्षणामा भधिकानधा आजधानी जयतुमा धनिरूपदम् गोपेतन्यायि व्यनिरूपणम वान्ततुन्याविन्यनिरूपणम ज्योतिधोमानुष्ठाने प्रभादलतमा म्बन्पादिचदोयम्य परिहागय कर्मान्त वामदेयमामगामरूपायपित्तविधि: प्राषितार्थगेये वामदेवनामस्तोनियमानिया विभज्य सत्र "पुरुषः निदस्य प्रक्षेपप्रकागेपरिश: कानामपविर्वा निर्यपमधिधि: गायन तेषभं त्रागत मानु म मनु अश्वानि कन्दाभि विवस्वमिमा छन्दमा प्रभा देविकानामपशहवि. पौर्वापयविचार: तनु बहनां जायाना मेकपतिकन्व मिांन रामलोपाम: देवीदेवताकाना पनि निर्वपनविधिः गनीच्या परिमयागम् श्रुतवान, ग्रामगी:, गभव: ) देविकामाना वीनानां च विद्याीिन प्रयोगविधि: प्रनाकामस्य मममयावधि: धमाशामस्य समायविधिः मसपरफलदासोनमः बाण्यायिका-कथाक्रतीचिनार्या "शहा यु अवामि"-गावागवाजकथनम प्रसननोभरबानमा धेः स्वरूपवर्णनम् माकमचनाममाम: नामनिवेदनम् उक.पलोअनिष्पादकत्वम ... ... ... ... ... ...

·• [...] २१८ २४० २४१ प्रमहडीयनाममाया उक थलोनप्रययनम् उकशखा प्रथमचममगये मैत्रावरणस्य खस्तविधिः रितीवचमसमथे बाक्षमासिनः शरुतविधिः हतीयचमसंगले अच्छावाकस्य खसूक्तविधिः सूक्तानां रिदेवताकत्वेन प्रशंसा वक व्यक्ती पोतुर्नेछु चतुयान-प्रस्थितयाण्यामन्याय विधि: २४२ २४२ २४२ ॥ चतुर्थपश्चिकायाः प्रथमाध्यायारम्भ: २४५ पृ० ॥ २४५ २२७ ... ... २४९ २४६ २४९ २५१ याख्यायिका--- घोड़शिक्रतुविधामार्था पौड़शिवस्य वखरूपवन प्रशंसा অৰহ্মানি विहतावितरपाभ्यां विधाम इयो: चोतिपाठपकार: ... प्रत्रोत्तराभ्यां घोड़शिशब्दमा निर्वचनम् बोशिशस्त्रीयाना स्टचा हाजराधिक्येन घोडशिनः प्रमा बोरशोसिनामो निदानकथनम् बोशिशखा वेदितः भत्यान्नावनकूलाविति फलम् गौरिषीतस्य साम्नः घोड़शिसामत्व विधानम् गावर सावध धोशिलामत्व विधानम् औरिवीतसामपक्षे घोड़शिशस्त्रस्य विकृतपाठविधि: मागदसामपचे पोशिशखाग्तिपाठविधि: घोडशिशख गायत्रीपतियोविवरणप्रकारोपदेशः उषिगहहत्यो विहरणप्रकारोपदेशः ... विपदाधिक्षुभोविहरणप्रकारोपदेपाः हिपदाजगत्योर्विहरणप्रकारोपदेशः बतिन्दोनामनिर्वचनम्, तदिधिच ... २५३ ... ... २५३ . २५५ २५७ २५८ ३५८ ·महागानीमा सपमईया रुपमर्जरकारोपदेशः ... १ मचानाजीनामा लोकनयमान प्रमा विहरणमेरपे बाध्यापक: प्रज्ञाताना नगना मनुए भी विधि: पुरुषविशेष सपणीच विहतावियोः प्रचविषयोर्षमया घोडशिशखस्य परिधानीयाथा विधि: यान्यायाः ऋची विपन शास्थान याच्याया अचः पादेशपममविधि: बाणायिका-- अतिरावक्रतुविधामा छन्दमा मिन्द्रमामारित्व प्रदर्शनम् इन्द्र कन्दमा मसरगिराकरन वाख्यानम् २६८ असुरनिराकरण छन्दा मौकर्यानिधन सभा २४९ छन्दमा मपिशवरनामवहारमा चेतकथनम् ... अतिरातो घोडशिशखादह बयोराविपर्याया: मनीया: २०२ राविपर्यायेषु प्रथमपर्याये छोन शस्लाम तिवेव पर्यायी पायायाया विधि: प्रथमपर्याय प्रयोग गियविधिः . २०६ रितीयपर्याय तृतीयपर्याये अतिरातक्रती पवमानस्लोभत्र यस्य राबी प्रयोगाभारः, तत्प्रयोगा भावात् यहोरावं च ममानभागयतलं कथमिति प्रध যদি বা শালী এবিসি মিলগ ২৩ पञ्चदशम्जोवोपन मरभंगात, न मचा नि: तथा च बाय रातिचायते ममानभागय कच मिनि पत्र: रातरपि प्रकारान्तरेमा पञ्चदशनानाच मिनि ममाथानम् २॥ स्वपिशूनराणि मीतानि दादा रथन्तरमाना निष्यातस्य मधिमाधम्य विधायम शलान्यमा प्रा मा पुन: प्रा मान ...

·[ ] ॥ चतुर्थपत्रिकाया हितीयाध्यायारमः २७८ पु० ॥ ... २७८ पाखायिका- आश्विनशखविधामा बाश्चिमातीयौ महसस्याश्विगसहस मिति पुरातनं नाम আত্মিয় সুনিজনাবিদ্যাল शंसने उपस्थानस्य लक्षणविधाने प्रतिपदो विधि: प्रतिनिधी विचारः ... २८० ... .. .." २८१ अाग्नयं काटम् उधन्यं काण्डम् ... ... २८५ २८५ .. ... २८५ ... २८ ... ... ... २८८ ऐन्द्र काण्डम् आशुिन काण्डम् আথুিলনায় এই पाख्यायिका- अाणि नाखस्थ प्रामा অমুমীনা: জ্বালিঘৰল অৰীসিমৰ: আলিঘাৰ अभरपेनेन्द्रस्य बाजिधावनम् गईभरथेन अनि नोराजिधावनम् मौर्याण मन्त्रसमूहानां सह्याविधानाय विचार: जयायो छन्दमा प्रारम्भनिर्णयाय विचार: ऐन्द्रादिप्रगाथानां विधामाय प्रस्ताव: सच सूर्य मतिलहा शंसननिधेष: याशुिनशखे ऐनप्रगाथस्य शमनविधिः रथमतरयोनिप्रगाथस्य शंसनविधि: मेघावरणप्रगाथस्य शं मनविधिः याशिमशवस्य चितध साथ मिति नामयवहार: प्रामणस्य परिधानीयाया विधि: प्रजापशुकामस्य परिधानौयाया विधि: ... २८९. ... २६३ ... २६३ २६३ २४ २६५ २६७ a ३ ...

·[४] ... ... ... २०६ बाशिनशंखसा तेजोबसवर्षभकामस्य परिधानीवाविधि: वेदनपूर्वकानुशानमा नानाविधा प्रशंसा थाधारयविधानम्, सयो: प्रभाव आसमस्ययाया: राहत्याच मर्यानतिकामसमदर्शनम चतु:संस्थस्य ज्योलिहोमस्य होन विधिसमापनम गवामयननामसंवत्सरममा विधागारमा एक कदिनमाध्यम्य मोम प्रयोगाइमन शववार: मंवत्सरमवस्य यादी दिवस बलिरावस्थमा भोमस्य प्रयोगविधि: हितीदिनेक यभन्थमा मोममा प्रयोगविधिः मिठोममस्यस्य मोमम्य च प्रयोगविधि: विनीयदिनस्य प्रारम्भ गायं नाम স্বাগলামমাশরূম্বন हितीयदिने शशिमोमविधिलप माप चर्वितास्तोमस्य छन्दोगाम्बावखरूपपद गम् चशिनामनिर्वचनम्, सस्तोममा च गवामयनमामविशतियाग प्रचलित लोपास्वविधि भारम्भगोये नि स्लीममा रकममा च घाधिकशतत्रयमहाकामा तोविधागा विधि: यम्भणीचाहण्यावियोमर्मस्थत्वपी बहिथ्थवमानमाम्दिन- पवभानाभवषयमानन्तो अमानवारिपालोमविधिः छन्दोगाम्नान मराचवारिंशतोमरूपम् एस्तो मोदकपातम्य विकम्पितम्य मामयभ्य विनियमा गवामयनादिए म पहनी हद्रधन्तयोः परित्यागनिध: वता वृहद्रयम्सरबोरवनरपरित्यागे दोषाभाय: বন- বন্ধনাশা শিখা भारम्भणीधामाधाममा मादि मतगतस्योत्तरपक्षस्य प्रथवरोधविधि: संवत्सरमजस्य मचाहमा विपक्यो दिवाकीनानामतु ... ३.८ ... २०६ ... ... ...

·[ ५० ] . पारसत्रस्य महायतनामके उपान्त्येगि निष्कवल्याचे विशेषविधि:३१८ श्रादान्तयोः प्रायणीयोदयनीययोरतिरातसंस्थत्वविधिः ३१६ प्रायवीयोदयनीययोरनुष्ठानसा तवेदनमा च प्रशंसा ... ... ... ... ... ... ३२८ ... .. ॥ चतुर्थपधिकायास्तुतीयाध्यायारम्भः ३२१ पृ० ॥ यभिन्नवघड़हपूर्वभागानां ज्योतिर्गौरायुरिति याज्ञिकपमिद्वानां तयाणा महा विधानम् अभिनवघड़होत्तरभागागा मायुर्गोनोतिरिति याज्ञिकप्रसिद्धानां तयाणा महा विधानम् अभिनवधड़ संस्थाविशेषाणां विधानम्, पुशमा च अभिनवघडहस्यै कसिन् मासि पनत्व बार विधानम् पचस घड़यु प्रथमस्य विध्यनुवाद-प्रोसे हितीयस्य रतीयस्य चतुर्थस्थ पक्षमस्य যায় যায় যুল: মম্মমা संवत्सरमवाण प्रकृतिभूतमा गवामयनमा विधिः पाखायिका- दशमाससम्यान्यसा गवामयनमा प्रपांसा हादशमाससम्यादसा गवामयनमा प्रशंसा आदित्यानामयनाङ्गिरमामयमयोः सत्यो विधानार्था गवामयनविततिरूपसा आदित्यानामयनसाहसतिविधानम् अङ्गिरसामयनमाहामाप्तिविधानम् आदित्यानामयगाङ्गिरमामयनयोरभिनवडहएडधड़हयोवर्णनम् गवामयनादिष सतप पूर्वोत्तरयोर्मासंघद्कयोः मध्यवर्तिनो विश्वनामकसयाको विधानम् ... ३२६ ... ३२६ ... ३२६ ३२६ द ...

·[५१ । .. ... मर्वेभ्यो धस्नान परिधान ... ३४१ .. इन्दीगावातमाकविंशलोममा सरूपवर्णनम् . एकविंशलोममाादिखमापन प्रशंमा, तब शाखाम्तरीयथुतिय विषुवतार मामघटकयोतिरिव मादिधमाधन प्रशंमा १ उभयत: दशकच्यभा विधानम् स्वरमामात्याना मामा सरमामाखाना महामेरा परमामेति नामानाम् मारमामाख्येय हम्मु मप्रदशनोमानी प्रशंमा विधनत एव प्रशमा मभिप्रेत्य नदपत्वनोएपस्तिमादिनमा प्रभा सरमामाख्यामा मह विधानम्, म्बरमामनामनि वनध रमामभ्यः अभिजिदारथभार: विषनिहारत्रमाहो विधानम् विधुवत्वानि महादिवाकीतादिपणमामविधानम् महादिवाकोनास्थ परिचय: तमा ४मामात्य वर्णन च विकर्यस्य परिचयः, समा रमामयपर्णन .... भामाग्धमायः परिचय:. पायपिणीममामन्यन... रद्रयन्तरयोमााम्बोधिदिमानमानाभायवनानगरी धन्वम् ... प्रानरनुवाकस्य चोदकपाल कालाधना कालान्तवमानम गवामयनादिक विलती मनीयविधये विधि: रामिनीविये शिवधि: निष्क वाच एकरापमान वा सानिविदाधानम्, ततम्नावतीना मेवची मनधिानम दूरोहानामकस्य भूकम्प जमनायधि:, नयांमा च ईसवतीतिप्रमियर्थ: प्रासनविधिः, नदयायानं च .. हमवतीनाममन्त्रम्य तात्पर्य हमादि समकामस्य ईमवतास्थाने ना अमूकमरिधिः नाच सूक्तस्य प्रथमाया: ची थाखामादि दिनीयस्या माचो थाम्यानादि মীয়া বা শ্বালা, २४४ ३४४ ३४८ 1 813 ·[ २ ] ५७ ३५७ ३५८ ... रोषणलशंसने आरोकारोपदेशः अवरोचप्रकारोमदेशः पशुकामस्य मिथुनसूक्तानां शंसनविधिः विश्वनामकम्पाहो मनुष्य साम्य ने प्रशंसा विषुवविधौ कश्चिद् विचारः, विश्रुत्युशमा च महावतारोहनि कस्यचित पशोविधानम्, तद्देवतापुमा च ... ३६१ -३६३ ३६३ -- ... २६६ ..r ... ... ३७१ ३०१ ॥ चतर्थपक्षिकायायतर्थाध्यायारम्भः ३६६ पृ० ॥ बास्थायिका-- हादशाह ऋतुविधानार्थी शाखान्तरीयविधिश्रवणात बादशाहयागम्य विश भयनम बादशाहयागमा अहवप्निप्रदानम् बूष्वादशाध्यागस्य विधि: यूदादशाहे दीक्षादिमहाविकल्प बाधित्वा नियम: उपमत्सु च विशेषविधिः डादास दिगेधु सीमाभिवविधिः दीपोपसत्सुत्यादिनमहानां प्रशंमा हहत्यादिन्दोविनयविनार: हादशाहयागस्य यजनयाजनाधिकारिणीनिर्णयः बादशाह दीक्षा प्राप्तवत्स यजमाने दीमापात: मा यणमानपापविनाशदतुत्वात ऋत्विजः प्रभा बादशाहयागस्य ज्येहवेन प्रशमा ज्येष्ठाश्रेष्ठाहेतुत्व उदाहरणप्रदर्शनम् बादशाहयागे पापपुरुषस्य याव्यवमिधः बूजादशाहे प्रथमेकादशदादशदिनयतिरिक्तो यो नवरात्र:, सन ये बययता मम्पन्ना सेवा, प्रशंसा पाखायिका-शाहयागस्य दीक्षायाः कालविपोधविधानार्था ... ३.७७ ३०८ ... ... ३८० ·। १ । ... ... ... हारशाहयागे दोचाया: कालविशेषनिधिः दीक्षार्थिनालबमा प्राजापत्वपशीविधानम् यापीयान्बासु च विशेषविधि: माभिधनीषु च विशेषधिधि: पचों पशुपुरोडा च विशेषधिधिः "यथ ष्याप्रियो भपति" - इयत्र विचार: ... "यई वन्यः पशुस्तदेवत्यः पुरोडाश:"-इत्यत्र विचार: वायुधवापन्योरभिनवे मन्तप्रमाणप्रदर्शनम् ... भरतबादशाह-चुपडादशाक्ष्योः सत्त्वे विशेषविधय: प्रारणायिका -- थूपमादशाहप्रभार्था छन्दमा यूहनविधि, तरामा छ उदयन्तरयोः सात्रोः प्रांमार्था येतगौधमयो: मानोरिधूमरूपत्वेन प्रामा देवयजनपदभा विर्या तार्थद्यायानम 18 चन्द्रममि प्यारूपप्रसाद यागेयु मुख्यत्वेन शुकपलमा विधि: पशुशब्दमा विवक्षितार्थ धाग्यानम् ( पुगिहेतुः पशुः ) बावाएथियो: परम्पर सपकार्योधकारकमबचवर्णनम् १९.8 बाखायिका- एटलोबोपयुक्तमानी विधानार्थी सहयन्तरवैम पवै राजशाकरवतमाम्बासम्पत्तिकथा REEN हदादीनां घगा मानो यस्तोत्रमाधमत्ववर्णनम परिधएसोनसामाधारस्पेन घधिकन्दमा सपन्याम: गायनादिकल्पनाप्रकारवेदनपूर्वकानुष्ठानमा प्रांगा बादशाहतो प्रायणीयं नाम प्रथम महः . उदयनीयं नाम बादश मधः, अविवेक्यं नामकादश महः, सदानिरिकाना नवाना मक्षा पुषमामि देवता-खोम-माम छन्दमा विधानम मन्नामा जचगतो नामतः प्रनीकादिमित्र विधिः- .. . पनि नाम दाम मा रति यानिससिपितु प्रायवीयस्यानक बीमा २मा १११. दरवम्।

·दितीयेहवि देवता-होम-माम दो विधानम् मन्ना पक्षमतो गामत: पुतीकादिभिश्च विधिः ४१५-४२४ ॥ इति सभाष्यतरीयस्व दितीयमागम विषयसूची । ॥ अथ वतीयभागस्य •rorror १६ .." ॥ पंचमपचिकायाः प्रथमाध्यायारम्भः १ पृ.॥ वृतीनि देवता-लोम-माम-छन्दसों विधानम् मन्त्राणां लक्षणतो नामत: प्रतीकादिभिच विधि: चतुर्थेऽहनि न्यूछविधानाय प्रस्तावः बासा विधानम् याश्वलायनेम प्रोक्तं न्यूधखरूपम् ब्बौंकारविवरसम् ता. यूद्धमा प्रशंसनम् ... সূত্ব সমগ্ৰ ৰিমবিশ্বাস 7. स्थाननिर्णये पक्षचतुष्टयवर्शनम् प्रातरतुवाके स्थानविशेषविधानम् पाण्यख स्थानविशेषविधानम माध्यन्दिने सवने स्थानविशेषविधानम् देवता-जोम-माम-छन्दसा विधानम् मनमाया लक्षखसो.नामत: प्रतीकादिभिश्च विधि: २२ ... -- ... ... पक्षमपत्रिकायाःहितीयाध्यायारसः ४१ पृ.॥ मधमेहनि देवता-स्तीम-साम-छन्दमा विधानम् मनायो लक्षवतो नामतः प्रतीकादिभिध विधिः महानाचीर शाकरमामविधी महामानीशब्दनिर्वचनम् .. ४.

·५५ ]
प्रबलो दाशतधोना माययोमाभागोरखा :
पहाडो देवो नववर्धनम्
पनि ऋतु तयालयात विशेषविधिः. तत विचारण
प्रातसायमे माध्यन्दिनभने र पादपोपीविधानम्
व्यायायिका--- विहिताना पारपीगा मुपायमिन प्रभार्या
देवता-तोम माम-छन्दमा विधामम्
मलाणा लगानो नामतः प्रताकादिमिय विधि:
আম্মাহিঙ্গা-- খিস্থিমালদিপ্তীমা তিলােভা
पुमङ्गत: "मत्य मेव धनिवयम्' इति विधि:
नाभानेदिष्ठवालखि अध्याय ग्यामरुनाममा मचारियम
...
॥ पञ्चमपश्चिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ८१ पृ. ॥
बादशाहतो बितोयादिनवरात्रिगताम्वयमा , नशम
दितीयत्रामाभ्या मेक: यहा: पहमम्यात, अमितमता.
महन्दीमाखाः, तस्य प्रथमे हनि नवराभिगो मनमे शनि
मन्त्राणा लक्षगातो मामत: पीकादिमियविधिः
६४-१०७
मनुविशचनचत्वारिंशाराचवारिंशाग्याना कन्दोमलोमानाम् ..१..
मगरमे नि मबाणां मभगतो नामतः प्रतीकादिभिरिधिः १.६-१२५
॥ पञ्चमपधिकायायी यायारा: १२३ ४०
नवमेहनि मन्त्रायो लक्षणतो नामतः प्रतीकादिभित्र विधि:
प्रायड़हस्य, वन्दोमत्रान्य, दमस्या मादिगाम्यन, नामि.
कादिसाम्य म, अश्य दिसायन रुगादिमाभ्यं न चपमा १२८, २५५
दशमेपनि नियमविशेषम्य विधानम
भानमयाय मगधि:
१४१
प्रायदिन मापने काम मान।

·[१] ... ... ... ... समावि तीर्थदेश मागविधिः १४१ होमा पनीशावागमनविधि: पतीशालागताना होमविधिसमखादिविधिध १४१, १४२ सतहोमानां तेषो पुन: मदःप्रवेशविध्यादि १४५ सदोमपस्थिताना मामगानां सापराशीषु लोचगानविधिः १४५ मानसग्रहाय साम्बा प्रस्तावोहीयप्रतिहारभागानां मनसेव गेयत्वम्, शस्त्राणां तु वाचा सनविधि: सारामा: मनादूई चतुझेटमन्त्राणां मनविधि: १४५ शक्षानां चतुझेटमन्वाण याखानप्रशंसे १४८ औदुम्बरीशाखाया: मम्भ्योगपनि विधि: यौदमरीपादनन्तरं वाग्निमर्गविधि: बाविमर्गग्य कालविशेषविधिः १५१ देशाषितोषविधिः १५२ मन्त्र विशेषविधि: १५२ चतुझेटमन्वयाखानाय होतराहावविधिः अध्वर्योः प्रतिगरविधिः १५५ दशपदात्मकचतुर्कोटमंज्ञकमन्त्रमहातस्य स्वरूपप्रदर्शनम् १५५ ग्रहसंज्ञकमन्त्रस्य वरुपपदानम् प्रजापतितमुहकानां हादशमन्त्रागा विधि: खरूपप्रदर्शनम् असोयमंज्ञकमतस्य विधि: १५८ চাম্বল हादशाहयागीयविशेषवक्तयानि समानानि .. ... ... ... ... ... ... ... ॥ पञ्चमपत्रिकायाः पञ्चमाध्यायारम्भः १६.पृ.॥ १६8 अथामिहोत्रयागमा विधयः अमियोलस्य सायबालीनं यजमानक चम् ..

·[ ५० ] - ... अविहोनमा प्रात:कालीनं यजमानकर्तशम् ... आश्वनीयोहरणम्य प्रशंमा वीरादिकपम्य होमवयस्य प्रभा होमवयस्य चीरस्थ) बम्यादान धोरणदेवताकवम् १५४ प्राषितम्- अमिहोबी धदि माना उपविजेत, तर ... निर्यात, तत्र दोशमा मस्य और होगाम भुमीपनने मान्य मिपतने मायामारयम् १७० ययिहोचमिट्टये तीरद्रयान होमस्य भानम् सत्सझावनारूपमावमापिहोवनीमय प#iffy पर मानुधदेव दक्षिणा ! अपिहोवागष्ठानस्य सपनदामलमा पमा गवामयनभनमान पामा व्यायाधिका-यमुश्विदामगिन्दोदिनीमप्रसा उदित होगमा सान्तका पर १८४ उदित होगस गुन: पकामतरण ५मा २६. धताया- उदिन होमस्य प्रशंमार्या दयारसमपन दिशेमस्य सचिोमस्य समापूर्व दिनहामनिगमनम १.८५ यजगाथा - अदिनहोमनिया अाहित्यदेवपशंभार्थी विमलेश्योपाराम ) १८७ गायिदेव पर्भमा, प्रकारातरंण पुन: प्रभा, ग'कातिषिरुपनं च १८६ विमानन्धमायाया भागविषय नापयद्यायामम १८८ उपहोनत्यावश्यकवानप्रम भायतिधिनिराकर ननिधध: १८६ पादितयोममिन्दा जुदतच्चोमयपांभा च प्रकारात ૧૨ में भव राम्तामणि m प्रकारामा मत यक्तामरल ... .." ... भव ·[6] ... ... ... .. गमगाथा-- उदितहोमप्रसाथी बनुदितहोमनिन्दार्थाच १६४ माख्यायिका- सर्वप्रायश्चित्तसम्यादनस्य थाहतिमयख राष्टिवर्थनार्थी १६७ प्रणवसोत्पत्तिवर्णनार्या २६८ ऋग्यजुखामत्रयीभिौताध्वर्यवौहानवमत्वविधिः १६८ यादोषप्रायश्चिताय गाईपत्पादिषु व्याहृतिहोमविधि: यादतीनां वेदान्त:शेषणत्वम् २०० विनियोऽपि यज्ञो थाहृतिभिरेव संमिठो भवतीत्यत्र स्थानाप्रदर्शनम् २०१ प्रश्नोत्तराभ्या असण पाविग्यनिरूपणम् ... अक्षण; मनमा वैकल्यराहित्यानुसन्धान विधिः বাঘস্থা অধিদল ... २०४ उपासते प्रातरनुवाके उपांतर्यामहोमं यावत् मौगति २०५ दक्षिणायणे विचार: यज्ञभिषकत्वेन दक्षिणागहणं न्याय मिलि सिद्धान्त: भानसानुष्ठानकारित्व नेत्र दक्षिणाबाहुल्यम् यातिप्रायश्चित्तामुछानविधिः আঙ্গিখালাফি २१० याख्यायिका-- यावस्तुत्कर्सथविधानार्था २१४ यावस्तुत्मक्तेन यावया मभिष्वविधि: २२५ यावस्तदभिरवशान्तप्रसङ्गेन अर्वदोदामर्पणी नामयपत्कथा अभिष्टवकाले ग्रावस्तुत उम्मीधण नेत्रवेनविधि: यावस्तुतोऽभिष्वार्थ मन्यामा मचा विधानम् यावस्तुभिरवशता पापशान्तिविषये डधान्तप्रदर्शनम् श्रावस्तुदभिश्वगतामा स्टचा शससधाकत्व विधानम् त्रयविंशत्माकन्यविधानम अपरिमितसंयाकवविधामम माठप्रकारविधानम् मन्दिमकालीनामिरवस्य विशेषत: प्रशंमा २२२ प्रावस्तुतः सम्य पनिरपेचवविधानम् २२२ .. ... ... ... ...

·[५] ... ... .. .. ... समण्यालय विमा कवनिरूपणम् प्रसा,ची खिताब्दवाचतुष समीपे दक्षिणावर उपभानयनविषिः सबसण्याहारस देशविरोषनिरूपणम् २२० विधिनस्य उत्करदेशस्य भोपराभ्यो प्रशंमा याग्नीधस्य ऋषि: आविग्यकत यविधामम् २२९ पानीपतय अनुवघटकारनिषेधः अनुवषटकारनिय यामाथा नेर पस्थामीनस्य पानीवनयभक्षणविधिः ... सबसण्याय दक्षिणा मीतास यज्ञममाप्तिः २२४ पाखायि- मैत्रावरुणामाक्षणास्यच्छाधाकानां शन्न विधानार्या २५ मैत्रावरुणस्य अन्तविधिः २३४ ब्राझणामिनः शतविधिः २२४ अच्छावाकय शखविधि: प्रानावनाभिमानिनोऽपिदेवस्य प्रमा टतोयमवनाभिमानिना विश्वा देवानां प्रशंसा स्तोरियानुरूपयोलक्षणे कोतुकाणा महर्गणेषु शर्म प्रातमावने प्रकारविरोधविधि: माधान्दिनमवले निषेधः हतीयसन माध्यन्दिनन्यायातिदेश: होकाया मारमणीयाना स्टचा विधानप्रस्ताव: ঘামা प्रारम्भशीयाविधिः मैत्रावरुणस्य होतकम्य प्रामवासिनो शीतकस्य २४१ अच्छावाकस्स होचकमा होतकाण परिधानीयाना म्हचा विधानप्रस्ताव: ... परिधामीयाविधिः मैनावरबमा होचकमा नामवासिनः होमकमा ... - ... ... ... ... ...

·[] . ..॥ ... ... ... २५४ परिधानीयाविधिः बच्छावाकसा होतुकला २४५ जोनका तयाणा संवनइये परिधालीया विध्योपदेशः २४८ मैतावरणस्य ऐकाहिकाभिरेव परिधागीयाविधिः २४८ भावाकस्य सवनदये प्रचतिविलक्षयपरिधानीयादयविधि: २४६ क्षणाच्छमिन: अहीनगताभिरे काहिकाभिचोभयौभिर व परिधानीयाभिः परिधानविधिः २५० हतीयसवनगताना तयाणा मेव होतकाणां परिधागीयानां प्रशंमा २५१ प्रातम वनगताना याच्यादीनां मध्य अनवानविधि, २५२ लोमो नियमविशेषस्य विधानम् २५२ प्रातस्मवने अतिशंसननिषेधः २५३ माध्यन्दिनमवमटतीयमवनयोरतिशमनविधिः २५३ यतातिशमन कर्त यं भवति, तव तदर्थ यामा म्हचा मानयन कर्तव्यम्, वामा म्हचा देशविरोधोपदेपाः . २५४ होतकाणां विहितानां परिधानीयानां स्तुतिः प्रासमवने उतीयमानसूक्तस्य विधानम् उन्नीयमानसूक्तगताना म्हचा देवताहारा प्रशंमा २५८ छन्दोबारा प्रशंमा : २५८ ऋसह्याद्वारा प्रशंसा २५८ माध्यन्दिनसवने उन्नीयमानसूक्तगताना दभाना म्हचां विधि: २५८ स्तीयसवन उन्नीयमानसूक्तगताना नवाना चा विधि: २५६. सम्पूर्णसूक्तानुवचनं कर्त यमिति प्रथममतस्य प्रशंसा प्रतिसूक्तं सप्ताना मेवर्चा मनुवचनीयत्व मिति हितीयमतस्य प्रशंमा રિપૂર प्रथमसूक्तगतानां नवाना, हितीयसूक्तगताना यशाना, रतीयसूक्त- : गताना नवाना मेवानुवचनीयत्व मिति टसीयमतस्य प्रशंसाधिक्यम् २६० মনিলা দল বাঘ লিনি বিশ্বাল: ર थाचाया ऐन्द्रलसम्यादनप्रकारोपदेशः मतावरणस्य २१९ पोतः २६४ २५.७ ... २५६ ... ..

·[ 1 ] बाज्वाया दिनानन्यायप्रकारोपदेशः पापीपल ... - ... ... .. ... २४८ ... ... ... ... ... २९५ ... २१॥ ... - .. मान्दिनमवने उन्नीयमावस्तस्य विधानम् देवताहारा छन्दोपारा च तस्यूतीयानाचा प्रशंसा होतादीनां समाना मेवर्षिषां प्रस्थितयाण्याविधि: याज्याया उपदेशः होतुः मैत्रावरुणस्य जाभवामिम: ... पोतुः मेषुः व्यपहावाकम्य धाग्नीधस्य छतीयसवने उन्नीयमानसूक्तम्य विधानम् पवमानस्तोत्र देवताविषयको विचार: छन्दीविषयको विचार: प्रस्थितयाध्यामियको विभार: याच्याया ऐन्द्राभवत्वपदानम् होतः मनावरगास्य आमाणामिनः पोतुः म: अपहावाकन्य व्यामोधस्य याच्याम्बवस्थितस्य छन्दमः प्रशंमा होचका परम्पर भाम्य वैषम्यं च त्रिवत विचारः নাৰহাৰাষ্ট্ৰয়জামান বিশ্ব होटलोनकयोः राक्थावेन भाम्य कथ मिति विचार: पोहनेहमीधीयाचा मपि शेत्रा उपिया कप मिति विचार: .. २०६ ... २७॥ २० २०५ २४ ...

·[ २ ] ... २८३ २८५ २८६ .." ... दिया पोता, दियो नेता ; अन्ये एक धा इत्यत्र विचारः जम्बुदायविधिः पठितं प्रेषसूत्रम् बशेट्रणा मपि मैत्रावरुणादीनां कथं होटवयपदेश इति विचारः विषये कचिद विशेषविचार: अक्शवाकविध ये,पि कचिद विशेषविचार: उक्थसंस्थेष्वहसु मैवावरणशख विषयको विचार: बाक्षणाकस्यकावाकशस्त्रविधयको विचार: छतीयसवनगताना मैत्रावरणादिपाखाणां छन्दोदेवतविचारः बारम्भणीयानां छन्दोदेवतविचार: परिधानीयानां छन्दोवतविचार: मोबच्छावाकयोक्थे भ्यासविधानम्. बोशिसंस्थायां चतुरक्षराभ्यासविधि: प्रचावाकटतोयसवने शिल्ये अनाराशंसी ऋचः कधं शंति हाताय मिति प्रमतो गर्मोपनिनचनोदाहरणम् ... २६२ ... २६३ ... ૨. २६७ २६८ २६६ ... ... २६६. ... द ॥षपश्चिकालाचतुर्थाध्यायारम्मः ३०१ पृ० ॥ अपायेषु होत्रकाणां माध्यन्दिनीयशव काप्तिविचारः ३०१ माध्यन्दिनीयशस्वप्निविधानम् पाखायिका-सम्पातसताना मुत्पत्तिकथाप्रकाशार्था विश्वामित्रडयानां सम्पातसूकानां वामदेवकत कापहरणम् ३०७ सम्पातसूक्तानी वामदेवत्ववेवामित्रत्व वर्णनादिकम् भारतवासिवनौधससूक्तानां वर्णनम् आणि प्रातसपने अहोगसक्तानां विधि: सपा मेवाहीवानां सरूमोपदेशः मसामयी किसिविधायदानि,- चतुर्वि शादीयातिरहितानि, बासमतावातिषितानि चेति । तत्रोभयत्र व वहिवत सूतक संमतीति विचार ... ... .. ... ...

·[ ] " " " . ." ... ... ... मात्तिरहिनबहसु विहिलकाना शंभनप्रशंसा मत्रावरुणो बास्त्रीन सम्पातसूकान् विपर्यस्य भंसेन, तत्पुदर्शनम् जामगामी अच्छावाकः प्रतिदिनं पुरन्तामनीयाना बयाणां सूक्तानां विधानम् पृष्ठापडहस्य उत्तरसिंस्थाले कामाचिचा मापापविधिः ऋमिन् दिन का ऋच पावनीधा इति विचार्य नतिर्णय: ... स्तोमवावतिशमनार्थाना मावनी यानी तामा प्रदानम् বিশ্বমিলিকি: मुक्तस्य पुरस्ताच्छभनीय मतम् मैत्रावास्य ३१० भाभणापभिन: अच्छावाकस्य अनिहिरदेवताकमू तादीनां प्राजापत्यत्व विधानम् प्रतिदिनं मनीया ये कारन्तः प्रगाथासंघा विधि: १२४ करत्प्रगाथेय आई शंभनीयाना मतपतिपटी पांमनविधि: भूक्तपतिपदभ्यः पर्व याहातनिधः विश्पक्छन्दस्कानां मकतिपन्नामकानाममा रूपाणि व्यायामानि २ परिधानीया ऋच: स्तोतु मपक्रम: रशान्तदयपर्वकं परिधानोयाना पां मनावान शाभिमष्टीयन कम्य परिधागोयानिधो मापद : परिधानौया मुपजीय क्रतोयोमाको गमगारभिमः अनावाकस्य समावस्य यधोतयोगविमोकज्ञानम्य प्रमा अहसमूहमपेक्ष्य योमायोपाः योगविमोकहेतून। परिधानीमामाम् ग के कवियत्वम्य निन्दा उभयनिधनस्य प्रमा ... 84 ·. [ ५४ ] ... ... . ... ८ ... ३४२ ... ३४५ ३४५ क्षोमातिसने विपोवोपदेशः बहुभिः सोमातिशंसने दोषटवान्तः हतीयमवने अपरिमितमनविधि: पेदनपूर्वकस्यानुष्ठानस्य प्रशंसा एडासा बड़हमा बहनि घिष्ााख्याखाप्तिसूक्तमा विधि: भाकपागा चानी विधानम् আমুিলা ও বিদ্যাল प्रगाधामो प्रक्षेपणीयाना मेकपदाना सुपदेशः पछो विहरणे प्रक्षेपणीयानी पादाना सुपदेशः अर्ड शो विहरण प्रक्षेपणीयोपदेशः कशो विहरणे प्रक्षेपणीयोपदेशः पदः, अईर्षपः, ऋका इति विहरणत्री विध्यस्य प्रशंसा বিহু সায় যথাযুলগ্নলয় বিদ্যাল बालखिल्यानो पदमूक्तेषु विहागे विहितः, अवशिश्यो: सप्तमा- शमयोः सूक्कयोः विपर्यासेन मनसा विधानम मिहपितमा शिल्पनामकाखमा प्रशंसा सप्तभिः प्रकार: पाठरूपस्य दूरोहणमनखरूपमाोपदेशः সুমনী মাগীবাশ্বাল दूरोहणशंसनविधि: ऐन्द्र सती ... ... ३४६ ३४७ ... ... ३५० ३५० बरौ भूमी ... ... ऐन्द्रावरणे मृत ... ... सौपणे सूत्र .. 'सौपणे सूर दूरोपणे शर्त ऐकाहिकानी मंशंसने विचार: তালবিলা ঘন না ঋন্ ন ৰূল অমৃ बालखिल्याना शंभने यथा विहारी, तथैव स्तोत्रपि किमितिविचार: ३५७ शल सपनीय वायायां कश्चिदुपदेश: ३५८ ·[ १५ ] षष्ठपचिकायाः पक्षमाध्यायारमः ३५० एक .. पृष्ठापडासा बनि शिल्पनामकशवाणी जमविधानम देवशिल्पाना हस्तिकंभादीना सदाहरण नोपन्याम: होतुः नाभानदिपनामभूकरूपमा शिलाभा पांगविधि: सख व नारा सारसमकरूपमा शिलाम्य माधिः मंचावरणमा वालविल्याखाकामा शिलाभा मनपि होलिनविहारयो: महावालगिनामकधिहारमा मापदणः बाकयामिन: मुकीनिस रूपन्य पिस्त मनधिः कृषाकपिसकसपम्य शिल्पय शंमधि: वृषाकपिसक्रमध्ये म्यूमविधिः, सप्रकारोवदेश अक्वाधाकस्य एवयाममभापश्य पिलपस्य संमधि: एवयाममत्समय विधिलाकारोपदेपाय २०५ होत्रादिभिः प्रयोन्याना शियाना मे कमिनहनि प्रयोगमावियविधिः .७५ यायाधिका-शिरुपमयिये पनिलगौ अयोधाग्यामार्था १७८- ३८५ मंवत्सरमोनियोममम् विश्वजिदारानि विचिता शिवपा ३२ ग्राण्यायिका-जाभणामिनः शिर्ष गम्ने मुकीशियाकाप सयोः पमनानन्तरं तापाग्याम्य मिासस्य मनार्या ३८० कुम्सागसूगताना नागभाना मिसा(चा निधानम नव पादे गा अमानविधानम ন সিবিগি न्यु शनिनई यो: सपोपदेशः भीगा नियमाचा मनधिः ... पारिक्षितीन चरणा भयो मनविधिः १६५ कारथामा बसणा टाची शं मनाविधि: दिशाङमा भीमा पञ्चामा स्टचा मनविधि: जमकल्पानी धमा टन मनविधि: गाथागो पचाना मना मनविधिः ३६० ·[4] ... ... ... ... ४०४ ४०५ पाखाविका- ऐतमपलापस्तम्बर्षा ऐतशप्रलापस्य बाहुल्येऽपि यावत्कामशंसनस्य विधि: ३६. ऐतशप्रलापशंसने पदे पदे विग्रहस्य, अनी प्रणवस्य च विधि: ३६८ प्रवाहिकाख्याना घरमा चर्चा विधागम ३६६ प्राहकाण्यास ऋचु अईऽवसानविधिः आजिज्ञासेनीनां चतस्णा मचा विधानम् प्रतिराधास्यस्य मन्त्रस्य शंसनविधिः अतिवादास्यस्य मन्तस्य मनविधिः ४०१ देवनीथाखानां भादशाना पदानां पांमनविधिः बाख्नायिका- देवनीधास्यपदसमूहप्रशंसा ४०३ अङ्गिरमा ममेव मिथ: संवादः अधिरमा मनभीरस्यापि खकीयात्विं व्यस्याङ्गीकार युक्तिप्रदशनम् ४०५ आविष्यपरिहारयोग्यस्य विषयस्योपदेशः आखाधिका-- अङ्गिरमा भूमिरूपदक्षिणात्यागकथार्था बदक्षिणायाः पुन:प्रमियचनिषेधः पुन: प्रतियो को करीयोपदेशः अङ्गिरमा दक्षिणापतिमहत्यागस्य फलकथनम् देवनीथगतानां सप्तदशपदानां वरुमाणि तात्पर्ययाख्यानानि च ४१०-४१३ शंभनप्रकारोपदेशः भूनामकाना तिगा मचा शमनविधिः याक्षमस्याभिधानां दशाना या शंसनविधि: दाधिक्रीनामर्थः शमनविधिः 'भावमामीनां तिलया स्टचा सनविधि: ४१८ बाईस्पत्यस्य वचस्य भंसमविधिः মানল মুগ্ধ হতমালা স্মাষী মালিকা: ४१६ ॥ इति सभाथैतरेयस्य तौयभागस्य विषयमूची । .. ४०८ ... ४०६ ... ४१६ ४१७ ... ... ... ...

·[७] ॥ अथ चतुर्थभागस ... ॥ सप्तमपत्रिकायाः प्रथमाध्यायारम्भः ११.। अथ सवनीयपशीविभाग: भवनीयपशुविभागानां सानिर्णय: मामाम्याहतीत्वम् अन्यधाकरणे दोषः सदर, मनिहारा प्रमा उपदेशकमम्पदायनिर्देश: ... Iv. ... ... ... ॥ सप्तमपषिकाया द्वितीयाध्यायारम्भः पृ०॥ एवाहितामिरुपवभथदिने नियेत, कधं यच इति विचार; प्राषितम्-- ययाहिनामि: अधिश्रितेऽग्निहोवे मामार्य वा नियेत १० ग्रामनेषु हविषा नियेत प्रवास म्रियेत पाच लागी मृत तयारीरपाभावे पर्यापार दाहस्य काव्यत्वम् प्रायभिगम्- उपावहटाया दुह्यमानाया अग्निहोत्याः उपवेशने हमारलते साने. मायं दुग्ध मानाय दुर अपते वा मवेसिव मावार्यक्ष प्रात या सर्ववत्र विद्या दुर्श, ध्वपात वा अधिधित मग्निहोत्रं या मेध मापदीत अधिश्रिमस्यापिहोवस्य स्वम्टने विष्यन्दने वा - ... • रतानि ५० छाया मुद्रितयोऽभिप्रायाना ·[ 1 ] .. २३ २७ २७ प्रायश्चित्तम्-- अधिभिंतस्याग्निहोत्रस्य स्खलनेशने या मुगभेदे सत्याहवनीयानो गाई पत्याग्नायुपशानी गाईपत्याहवनीययोरयोः व्यनुचितदर्शनादौ गाहपत्याहवनीययोरग्योः मिथः संमर्ग सर्वधा मेवामीनां मिथ: मंसर्ग लौकिकाद्यन्यामिना संसर्ग ग्राम्य णाग्निना दाहे दिनाग्निना संसर्ग शवाग्मिना संमर्ग यारण्येनानिमा दाह उपवमदिने आहितान: अश्रुपाते अवय मापन ... ३५ ... ... ३९ ... ... आमावास्येशः पौर्णमासरा तिक्रमे सर्ववेवाग्मिघु उपशान्तेषु आययरि महत्वव नवानप्राशने ... पुरोडाशनियादके कपाले नई पविन हिरण्येन ग्रास:स्नान महत्वैवामिहोत्र हुते सूतकानयाशने खमरणप्रवाद श्रुते भार्याचा गोर्वा यमापत्यजनने अथापनीकस्यामिहोत्रकथताविचार: ब्राक्षणस्य ऋणत्रययुक्तत्वे श्रुतिप्रमाणप्रदर्शनम् बामनीकस्य वाचिकं मानसं चाग्रिहोत्रम्, तत्र वाचिक पिचारः तथा सत्र मानसे विचार: पच दपूर्णमासयोरुपवामविधि: ४. ४० ... ... ४१ ४३ ४५ ४६ ·[८] उपवातिथिविषये पाखाभदवचन माविव विकल कर्मोपयोगियोर्दापौर्यमास्योतिष्यो: स्वरूपनिर्णयः प्रायचित्तम्-वाहिताः धादियोदय प्यमानख, ते गाई पत्याहवनीययोर्भधा शकटादिगमने दशेरादाववाधानका दक्षिणामेरभिज्वलनं कर्यान मि विचार: হীন: যুব মহিলালীয়মানল না মখলিছিঃ आहिला प्रवासकाले अापस्थानविधयको पिचारः ... ... ५५ बिसीधगाथधा पुत्रस्य । सप्तमपत्रिकायास्तृतीयाध्यायारम्भः ५८ १० ॥ अथ शौन:शेपाख्यानम ( व्याख्यायिका:) पर्वतस्यघः गाया पचनजानिन किं पल मिति : भारदस्य: प्रथमगाधया ऋणापनोदनं पुत्रममफलमित्युत्तरम् पुत्रस्य मभोगश्रेष्ठत्वाख्यानम् हतीयगाथया ,, पुनामगरकवाणोतुत्वाखानम् ए चतुगाथया रहस्थाश्रमस्य हवे वीजवाखानम् पर पचमगाथया ज्योतिःसरूपत्वेन सापकवाण्यावर षडगाथया , यात्मगो नवीभूतत्व हेतुत्वाखानम् सप्तमगाथया जायाग्रहणमाका निदानाखाानम् १५ अस्मगाथया मायाया जननीत्वे हेतुत्वाम्बानम् नवमगाथया परलोकमरबहेतुत्वावाानम् दशमगाथया , पालतनियमानुमारित्वाखान খালি তাই এবৰনামান্তা ६ रोहितनामस्तोत्पत्ताखानम परवेन महोक्तिपातयः प्रतस्य रोहितस्य वारस्यशे मेधभयादरण्ये पनायनम् रोषितख मंवलारान्त ववसकोपादुदररोगपीडितबाशयानम् " ... .." १२ ·[.) ७७ तथा पेरितस्य सार प्रयागपत: परमेश्वर सर्व मशाय इति इनोरिया पुन:पावागत: परिश्रमः पुण्यशेतुरिति दितीयोपदेशः देशभ्रमई सन्टहियेतुरिति हतीयोपदेशः ५ मालखादयः कलियुगादितुल्या रति चतुर्थोपदेशः ७४ अरण्यादिभ्रमयाद याप्यलाभ इति पथमोपदेशः ७१ पखवारण्यभमणादारोग्यप्राप्तिः पई वर्षे दरिनेलाजीगर्सन सह संवादः शुन:शेमनामानीगर्तमध्यमपुतयः स्वपुर्यागमनम्, पित शुन:शेपदानं, तम्मेधे वरुणसम्मति हरिचन्द्रस्य राजसूये विश्वामिवादीमा मात्विज्यस्वीकार: शुन:शेअपितुरजीगतस्यैव पशुनियोक्तृत्व स्वीकारः ८० विशसिटत्व स्वीकारः ८९ मशुरूपमा शुन:शेषस्य मुक्तिकामनया प्रजापत्युपासनम् ८२ तथा अमुपासनम् ८२ मविद्या पासमम् तथा वरुणोपासनम् पुनरापासनम् तथा वेश्चदेवोपासनम इन्द्रोपासमम् अश्विनोपासनम् ८५ उपसउपासनम् सतो बन्धनमोचनम् सक्तकवनमा शुन:शेषमग्रामसवयागारम्भकत्वम् विभामिबाजीमतयोः संघादः "शुन:शेपानीगत यो संवादा बनीगन:पयोतिपयुक्ती ८४ तथा तथा तथा . ." परसातीमा बीगरपीवविषः बनारसदी नाम ।

·[ SE: 1 परिपनास राजसूये विभामित्रस्य खवावेन शुपविषयायम शुनाशेमविपिन तिमबुतो विगामित्स्य पुरा धेहरनि शुन:पिजीकार ध्ये उपचारपतार्ग ततामन्नतिः ५ নাৰ সমান্তৰ ঘমি আমিষ मधुग्छन्दसायकपक्षाशा पिलवामानामिावाम् . विशमिता पञ्चभिर्गाधाभि: तान प्रत्याशीर्वाद: ७ शौन:ोपाखानस्य मर शक्पानगायत्वम् तसोतस्य शौमः गोपाखानस्व रानवयकती विभियोगविधिः तत अध्वर्युग्णा पयोक्तशमा पनिगरविरोधमा विधामम भौमाशेपारयानमा पाप पशमन तत्वं पलामई तुन्छ । आखद्यातहोतुः, प्रतिगारवर जयचिक्षिणानिधिः १५ ... LE ॥ सप्तमपत्रिकायायतर्थाध्यायारम्भ. १०३ पृ. । ... .१७ १०५ १.५ . तथा याख्यायिका-मजकी विधिधागाची प्रयापतिएएमा पदमा विवरणाखाानम दश्यमायुधाना गामानि यामनुगच्छन्त्यो क्षणक्षणिय जायोमियाजानःशप्राभिकपा चियभानस यसप्राकिया शतियस्य देवय चयाचमाचार: टेवयजनबाभा५५मा च दोचलीयेट: पूर्व मिटापूतांमरित्यानिधोमविधिः तत्र यापूर्त यो: पूर्वाचार्यक्रले लक्ष पतियसा इशापूर्तापरियानिनामहोममन्त: बहवन्वाखापमोरत्तरकालीममा मभिश्य शुहोममा विधि: रसापूनापरिध्यातिहोममा भामटयनहमिमा च प्रशंमा सयोरेत्र छोमयोः प्रकारान्तरंग विधानम् ... १११ ४१ २९७ ·[] ११७-११६ दोपदीय प्राक्प्रयोज्यो मनः तत्तामाखानय पश्चात् प्रयोज्यो मन, बचापाखानप चतिववाहवनीयोपस्थानसा विधानम्, मम्बा, प्रशंसा च उत्तरहोमाई सपस्थानमाापि पतिमसा दीक्षितत्वावेदनमी विचार: चवियसा यजमानभागप्राशने विचार: तथा १२४ .. ... ॥ सप्तमपत्रिकायाः पञ्चमाध्यायारम्भः १३१ पृ०॥ अथ विशनारोपाख्यानम् (याख्यायिका:) चनियमा भोमभक्षराहित्यप्रदर्शनार्थ सुपाखयानम् औषझनो विशून्तरसा राज्ञो विश्याप यज्ञकथा सत्र पारिक्षिलमा जनमेजयमा राज्ञो विकश्यपयनकथा ततो मार्गवेयरामोपाख्यानम् अनूचानसा मार्गवेयमा राममा विशन्तरं राजानं प्रत्युपदेशः ततो रामविचारयोरक्तिप्रत्युक्तयः क्षबियमा विविधयभक्ष्यस्णा मुपदेशः १३.१४१ उपादेयभक्ष्यमप्रकविधमयोपदेशः ज्योधशब्दनितिर्थयोधतरोरत्पत्तिनिरूपणं च २४३ औदुम्परफलाना मत्यफलानां लक्षफलाना च प्रशंसा १४४ वीधयक्षस्थावरोधानां पलानां च उत्पत्तिनिरूपणम् वियभावेन प्रशंसा १४५ ज्योधक्षत्रिययोः साम्य मापाटा प्रशंसा भक्षप्रयोग:- तब सोमक्रयात् पूर्व मन्यादानां वस्तुना नामानि १४६ फलायमसस्योनवनादिप्रयोगप्रदर्शनम् २५३ पचमसभक्षणस्य विधानम्, मन्त्रः, प्रशंमा च १५४ तमा भक्षणादूई मकोण बालस्यविधि: बन्बयथतिरेकाम्या मभिमप्रशंसा . .. ...

·[१] ... ... १५५ दावा न्यानो सस्य चमसख पुरणविधिः भनिताप्यायितस्य नारासचममस्य प्रयोगविधि: भवनत्रये निविषस्य मन्त्रतात्पर्यस्योपदेशः নামমসহ ময়দা प्रातमावगे उत्तानां विधीमा सत्तरयोसनिय रतिदेशः विशु सरप्यापर्णयोः पन: संवादः सम्पदायकथमेन मधस्य प्रमा पुनरपि फलकथनेग नाराजगंभमनस्य प्रशंभा .. १६२ ॥ अष्टमयश्चिकायाः प्रथमाध्यामारभ्भः १६४ पृ.॥ ... .. ... अथ राजसूये स्लोनास्त्रायोर्विशेषाविधिनम प्रातम वनेटतोयभवने च ऐकाधिकवन स्तोत्रशलायोगः मान्दिनसक्ने भगवतीयावस्यहोत्रक पारनामा कारिखम् अभिनिहोधिहितोभयमामा मान्दिनः पवमानः १५ भगवतीयशस्वस्थ प्रतिपदनचरयोरनुवादः बनानएथिवीरूपत्वेन रथन्तरम्य प्रमा इननिहवनात्मणम्पत्ययो: प्रगाथयो; ऐकाधिक यवन प्रमा १९८ धारयामा स्टची प्रती सिताभ तुलावविध: महत्वतीयप्रगाथस्य प्रतिविक्रवारकत्व विधानम् मरत्वतीये सूक्त निविहानीयमा मतम्य मा निष्कवलयशस्वस्य प्रतिपसदस्य विधानम अनुरूपलचम्य विधानम धाय्याया: पूर्वोत्तप्रशंभामा समारयम उभयमामणगाथंप्रदर्शनम निनिद्धानीयसूक्तरमा सायनरमामोमेनपावतयज्ञ ऋतुमाहि सपना कमामकपि त्रियय पृषस्तोत्रस्य हत्याममाध्यविधि: " ... - . ...

·[ ] ... ... मान्दिनसक्नेहोषका प्रतिववववस्या साइयज्ञानां विश्वप्रदर्शनम अधिययययोतियोमस्य उथसंस्थावविधिः एवष्यसंस्थस्य पयोतिटोमस लोशखसधाप्रशंसा चशियाणा मनिष्ठोमर्मस्थस्य ज्योतिटोमस्य विधानम पवियोमे ये शिवदादयपवार: स्तोमारलेषां ग्रामवादिवर्ण- चतुष्टयरूपेश, तेजआदियुगचतुटयरूपेण च प्रशंमा अपिटोमस्थस्य ज्योति होमस्य लोशनसमाप्रशंसा १८० १८० १८० ॥ अष्टमपत्रिकाया हितीयाध्यायारम्भ: १८२ पृ० ॥ - अथ राजमूये क्रतो पुनरभिषेकसा विधि: कालनिधिः २८३ खाधनत्रयाणां विधानम बामन्या: प्रतिज्ञापनविधिः प्रतिडिताया आमन्या उपरि पर्मालरविधिः अभिमन्बपविध्यादि पारोहणविधादि १६१ अभिषेककातुः शान्तिमन्त्रवाचनविध्यादि व्यभिषेकप्रकारस्य विधानम् सिहमा सचा मेकस्य यशुधो थाहतीनां च त्रयाणां विध्यादि अभिधकानहोमस्य विधानम् अभिषेकसाधनागा प्रथाबाम् मर्थ बासन्यादित्रयस्य प्रशंसा २०० दयात्रियस्य प्रशंसा २०० प्रांतपवर्षाणा मपी प्रशंसा २०० ध्यामटणाना महराण च प्रशंसा २१ हराया प्रमा २०१ .

·[ I ... ... ... ... ... बमिधासाधनानां दूर्वाला प्राधा सर्वधा मेवेकत्र प्रमा अभिषिक्तस्य चत्रियस्य पानपाचविधादि शान्तिमन्तवाचनविणादि स्खमित्राय पीतशेषदानविधि: यासन्धा: घबरोहणविध्यादि पवरोधमविध्यादि नमस्कारविशादि वरदानप्रशंमादि ममिदाधानविध्यादि दिगुपस्थान विध्यादि याखाधिका-ऐशान्या दिशो मुम्बापराजितत्ववाापना सहजयाथै शरण मापनेन माहाय्यार्थिना म यवक्षारोपदेशः युद्धलयार्थो मन्त्रप्रयोगविधायुपदेशः २१२ इन्दसखणयार्थ प्रयोगविधायुपदेश: भराइस्य पुनरपि राण्यप्रामार्थप्रयोगविधायुपदेशः ईशानदिगुपस्थानानन्तरं स्वमहं प्रत्यागमनम्य प्रयोगविधायुपदेशः गहागतस्य रामः प्रपदहोमविधि: সালে প্রীহ্মিা শাখা কাবিন্ধা प्रपदहोमीय-मात्रयाणां स्वत:पाणि पाठप्रकार प्रपदास्थमन्त्र वयसाधाया पाइने: पर्णमा प्रपदहोमाई माशीमापाठविधिः पुनरभिधेकपर्यनामिन् क्षत्रिययागे यायिया मथि भी बदनप्रधांमा २६ · अभिकपरिचानाभाववता हविषा निन्दा अमिवकपर्यनलपविययागस्योमारामन प्रमा जनमेषवाक्योदावरोधात निममनम ... ... ... ... ..

·[] .. ... २२१ ॥ परमपधिकायास्तृतीयाध्यायारमः २२६ १०॥ ऐनमहाभिधकस्य विध्यारम्भः देवताविषये विचार... वैदमय्या यावन्या: समाहरणवर्णनम् बामन्दीसमारोहसमन्ताः घट् ... २२६ बाखायिका-द्रारोहणादू देवाना मभ्युत्कोशनाख्यानम् २२० अभ्युत्कोपनादू प्रजापतिक्षताभिमाणमन्त्रः म अभिमन्वितस्यन्द्रस्य अभिषेकप्रकाराख्यानम् नस्य प्रजापतिताभिधेका प्राथा दिशि वसुभिः कृतोऽभिषेक: २२२ दक्षिणस्यां दिशि रही २३३ प्रतीच्या दिश्यादित्य : २३३ उदौथा दिशि विश्ववः २३४ बरसमेन्द्राभिषेकस्य निगमनम् २२४ " ... .. ... ... ... ... ... २०२ ॥ अष्टमपञ्चिकायाश्चतुर्थाध्यायारम्भः २३० पृ० ॥ पर पुमर्थाभिधेकविधिः २३८ चचियस्य शपथकरणप्रकारादिकम् २३६ पुमर्याभिषेकस्य सम्भाराण विधानम् सत्यग्रोधादेशचतुष्टयस्य प्रशंमा ... २४२ सम्भारपाया मोषधिद्रयाणा विधिप्रसे बासन्बादिसम्भाराणां विधिः, यासन्दीपरिचयम .. बालबाभिमाणमन्त्रादिकम् यापधारोपणमसादिकम् सामन्याकामा शत्रियस्याभ्युत्कोशनम् २४७ प्राचार्यमा पनियाभिमन्सयविधिमन्त्री २४८, २६ अभिमन्त्रितसा चचियसपाभिषेकप्रकार: २४६ अभिक्तिमा पत्रियस्वाभिमाविधिः .. २५१ ...

·[ २ ] ... बभिषेकमाधनानी स्पादिन थायो प्रचा बाचार्याय दक्षिणादानविधि: प्रामविखस्याचार्यख चविधाहले सरापूर्णपानदानविधिः प्राप्तसुरापानस्य क्षबियस्य मन्तयन तत्यानविधिः पीतसरामोमस्य पत्रियस्य दाभ्यां मनाया भमिमम्बणविधिः एतपिधाया: सरायाः सुरावाभावः, तत्पशेमा च বিলম্বিশ্বরাননয় মাসিক সভা तत्र पारिक्षितस्य जनमेजयस्य राहो महाभिषककथा (पाति माषा) मानवस्य शार्यातम्य मथा सावाजितस्य नागीकस्य तथा बाम्बाहास्य तथा औपसैन्यम्य युधांचौर भौवनस्य विश्कर्मण: तथा (बाक्षिमाषा) २१९ जिवनस्य सुदाम: तथा माविचिसस्य मरसम्य तथा (मचाखिोक) २९९ वरोषस्य अङ्गस्य तथा (मन्यत्र पथ शोका:) २६॥ दौश्वभरतम्य ( अब च भति पोकाः) २६ भम्पदायकथनमुखेन महाभिधेकस्य प्रगंमा मासनस्योकाधिकाराभावे,पि तदिदाधिकारमहावात सरफलमि नहाहरणानि यथाभिषेके शपथेन गुरुद्रोहवार तथा विद्याया भपि, तथा ... ... २०१ ... ॥ अष्टमयचिकायाः पक्षमाध्यायारम्भः २७१ पृ०॥ माधवस्य पौरोपियविषये उपदेशः रामो बाभनपुरोहिनकरणविधिः ...

·२७७ २७६ .." २८० २६० २६२ .4 ... २८७ ... २८७ २८८ २८९ २८९ परोहित-पुत्र-बायाना माहवनीयगाईपबाम्बाहायपचनतुल्यत्वम् रोहितस्य पञ्चविधमेन्युपेतवैश्वानरामिसमानत्वेन प्रशंसा विहितोपचारण प्रीतख मसहायानीन प्रशंमा अनिएपरिहारशस्तिमावेग प्रशंमा इधामापायमूलत्वेन प्रशंसा पुरोहितयुक्त राशि प्रचारागइद्धिरिति प्रशंमा हुरोहितमहिमानं हायितुं टचशदर्शन, तात्पर्ययाख्यान च औरोहियख चोग्यायोग्वत्वविरेक: मोम्बस्य पुरोहितस्य प्रशंसा रायो बामणपुरोहितवरणमन्त्र: राजा तस्य पुरोहितस्य राजदत्तविटामिमन्त्रमविधिमन्त्री अभिमग्निते विरारे पुरोहितस्योपवेशनविधिमन्त्री पुरोधितख पाबागीताना मपा मभिमन्त्रणमन्त्र: अभिमन्त्रिताभिरद्भिः पुरोहितस्य पादप्रक्षालनमन्तः पुरोचितपाइप्रचालगावशियाना मपा मभिमन्त्रणमन्त्र: पथ ब्रमणः परिमरस (शत्रुक्षयकारिपयोगविशेषत्य ) निधिः अचमा परिमर पद्यसक्ष्यस्य उपदेशः बम विद्युतो तिप्रतिपादनम् बरे: चन्द्रमसः पादिवस्य तथा तथा बायो: परितो बियमाणानां देवानां पुनर्वायोरेवाविर्भाव: तब बः उत्पत्तिप्रतिपादनम पादिबस्य चन्द्रमसः हटे: .." २८८ २९० २६३ २८३ ..- २६४ तथा ... • तथा ... ... .... २३५ २६५ २६५ २९६ २९६ ... ... मथा २६७ तथा ... ... २६७ - तया . ... २६७ है विद्युतः तथा . २२८ ·... एतापरिमरविवाया: पाचार्यमम्पदायकवनम् परिमरबतख उपदियः पल तिष । इति ममाथेतरयन पतर्षभागस्य विषषषी। ॥ समामा चेत्यं सभाष्येतरेयविषयसूची । ३ ॥ अथै तरेयटीप्पनौविषयमूची । ... . विषयः विषy. अविश्वयनपरिचय: ... १।२०२ । अधिवपनार्यावनि: ५. अभिमन्यनविधिः अधिवषयषिवरणम् १५. अवियोमगुणविकाराः २१२४१ / व्यश्ययनविधिः ११ अमियोमटीप्यनुपसंहार: २१७ अधिगुप्रैषमन्त्रस्य स्यानानि ॥ अग्निहोमस्तुवाखमा १८१ अनिष्टोमायबिटोमयोर्भदः १६ अगनापुमक्षपरिचय: 48 अमिहोत्रहोमद्रयाणामानेख: ४।११ अदितमलादिमा मत- पमिहावदाममन्त्राः ३.१६४ वानिर्विन निमा १२५ अग्नीषोमप्रग्यनीविरसम् ११२३१ अनुयान गानो परिचय: अमे: मर्वदेवनात्मकत्वम् ३।३५६ यदया जानयाजपाटयोः अगाधाबीयपहरण चिनि- म्यामषियः योग्यमबखरूपाग्थानम् ॥ चन्मयपरिषयः । प्रबनधाराप्रकार: ३६ अवघटकारसक्यम् अतिरावातूपसंहार: ३०५ ! अनुजराविवरवन अतिरावक्रतो: क्रियानि यः १२०६ अगष्याविवरणम् परितिकशापयाः परिचय: १० अन्याहार्यपचनवाखानम् ... ... ... ... .

·[८] मृत्युक्तः परिचयः ... ... ... ... : लियः भा.प. জুলিয়: २२२६८ | आतिथुपसदनकर्मपरिचयः ११ बनाक्षणानां घडिधानां आतिथेटिवर्णनपरश्रुतयः ११३६ १।१२८ | आदित्यस्य साय ममौ प्रवेश: २८५ बभिनवशब्द निरूक्तिः २२३३२ | आदित्यानामयनाङ्गिरसामयनयोः बभिषेकमन्त्रालेत्तिरीयवाज. प्रधानवैधम्यप्रदर्शनम् २३३२ सगैयिनी |१६४ | आदित्यानाम्यरिचय: ११३५६ अभिधेचनीयदक्षिबानिर्णयः ४१२५४ | बाधवनीयस्य परिचय: ४।९५१ बभिधेचनीयकाहपरिचय: ४७८ | यावर्यवकर्मणां परिचयः ३१६६ बभिरवनपरिचय: १।१५७ / याप: मतदशविधा: ४॥२०० अमावास्यास्यपरिचयः २२२२७ | आपौविवरणानि ११२६१, २६६ अर्धामा धम्म परिचयः १।११५ व्यायवालप्रस्तरयोर्याख्या २११६४ असतानान्याख्यानम् १।१३ आश्विमशंसने विशेषोपदेशः श२८४ अक्षाकशन्दस्वार्थ प्रयोगच ४।१३३ आश्वीनशब्दार्थनिर्णयः ११३५१ अविध्यपरिचय: २११६५ आमन्दीविवरणम् ४१.८४ या आहनस्यानां सहयाविषये बाकारचिन्तन देवसानाम् ११३१३ मतधम् ४१७ ब्याकाशादिशब्दानां ब्रह्म- अाधावपरिचयः २१२४१ वाचित्वाधिकरणम् ४५ आग्नेयनिगदस्य परिचयः ५ | "इडा'-'इला' एतयोर्थवहार- बायोना मिटीनो परिचयः ४२७ स्थाननिर्णयः आज्यनामविधायकं ब्रामयम् ११४४८ इडाविवरणम् १।२०६ बाबखादीनि १।१३ डाकानयाख्यानादि १६३०५ बाण्यतोवादीनां परिचयः . १॥३९५ इन्द्रजायाया नामादि १९३६ बाज्यादिधर्माणां परिचयः २३८ इन्द्राणीपरिचयः २११०२ धान्यादिषदखाया सूचनमश२८० पातपवापरिचय: १८५ उक्थ्यक्रतूपसंहारः २०२४३ पातियापरिचय: १११६/ उष्यक्रतोः लोत्रशखसमयादिबार ... ... ... ... ११४२२ ... ...

·[. ८५ ] ... विषय: उपचादीनामपिरोमविकार. एकादशकपालस्थापनप्रकार र वाखानम् ऐ उत्तरहरप्रभा ४।२३५ ऐतरेयनामवस्य शाकलीयले उदयनस्य परिचय: ... ४९५१ मंगाय: २१४११० उदवसानीयेरिविवरणम् ४।१२१ निहापदशुत्वतादि ... उपमोपमंहारभाषायो- ऐन्दयाकरणनिधये,मान्मतम् १५४.७ विरोधप्रदर्शनम् उपयाजवानां परिणय: ११३६१ : मोजोधानुनिर्णय: उपसरिङ्गभूतानां तानू- भो नमादिकर्मणो विवरणानि ११८३ श्रीपवमभ्य परिचय: ११३१. उपस्थामनवर्णनम् ४॥२०॥ उपाकरणकालः १३४१ कार्यमिविभूचनम পাখানা। अपवित्रयोः परिचय: ४।९५० मामामि परिगणनध 'सपालु: मायनाचार्यः' इसन ऋपरिशिपथपरिचय: ११२८२ पातनिर्ययः कपरिशिरपन्थस्य ऋक- हाशमीयस्य शाण्याने संहिमाग्विलत्वकथनम ३३८७ अमन्मतम् ३१८३ कपरिशिष ग्रन्यायाया: २३८७ क्रियावियादिपिपराम ऋगवानलक्षणम् १११५७ / ऋष्यमादिनामा मामयदे शबंदख शाखाविवरणम ४४६ यवहार: आर्षदेनेव और मित्यादि ११. काकर्मपरिचय: अविना नामानि १।१०८ घामवारिचय: २५ भविषा परिचयपरिगमनै ३२२१५ अभूमी परिचय: २१.७ बायोयरिकरुपपाठ: m स्वरूपान्दमातथम एकानविवरणम ११३७० ! विगलनयम ... ... ... ... ... ...

·भा०१० ... ... : थ विषयः ग चतुर्थारख्यकस्तरेयकावे गतश्रीपरिचय: संशयः २१२३३ ... ११८ गवामयनसत्रस्थाहावृप्तिः २२३१७ चतुर्भिरभिन्नवरेकेन एडोनच गवामयनसबाणायिकोड,तिः मासः सम्पूर्यते श३२७ सामयजुर्थ्याम् २३३३ चतुझेटमलविवरबम ग्रवामयनवनोपसंहारः श६४/ चतुर्विंशवपरिचय: १३२८ गवामयनादित्यानामयनयोः चनमितविचषणयोः प्रयोगौ ११५६ : वेधम्यनिदाने मतान्तरता २३१२ चमसानो सद्याविवरणमा१४१,२७५ गवामयनादित्यानामधनयोः • वैधयनिहामेरसमसम् श३२ छन्दोगकर्मयो परिमणनम् Are गायत्रामहीयवरौरवयोधान- यौशनसाम्नां परिचय: २।७२ जातवेदस्था इत्यत्र मूल-भाष्ययो: गूईखामपरिचय: २३५८ पाठविरोध: २।४१२ गोत्रविषयकश्रुधादिप्रदर्शनम् १।११५ / ज्योवियोमशब्दयुत्पत्ति: साद ग्रहमनलस्य शाखाम्तरीयत्वम् २१५७ / ज्योतियोमस्य प्रथमयज्ञवं यहान्दनिक्तिः सोमयागत्वं च २२ २१४१२ ग्रहस्तोत्रशबाण सह- प्रयोज्यत्वम् श२५० | ककारोचारवस्थाननिर्णय: याता परिचयः १५१ कहकारोचारणस्थाननियंय: १११५४ ग्रावस्तुत उशीषणहयादि शस तानूनपत्रादिकर्मी विशेष धर्म-प्रवर्ग-महावीराना विवरणानि ११३ पार्थक्यपरिचयः. १९ ६ तपदी विवरणम् १।२०५मोभसामपरिचय: .२३४३ तपशुपिष्टपशुपियवतमम् ॥१५७ दशापवित्रस्य परिचय दाचायनयज्ञादीनां परिचयः । शादीवसोवेरिविषये वक्तवम मा ... पतसो जायाः ·[२] । ... ... ... ... ... दीपाकालनियः १॥२२ निदागोतं मामधन्दनियत प.. पौवातपसोलपणे १३ निधनपरिचय: दीक्षितावेदन निर्देश: १२ मिग निदर्शनायोदामम् .. दीपिकीपरिचय: ११३८t froin भाषाम दूरोहणस्य परिचय, ... २५. निविदा सहयामि दूर्वानामनिर्वचनादि २०१नेर मध्य मधकारपदमम देवतागो बिवायुपगमः २१२२. शहरमानि २१३४४ देवानी तीर्थस्य परिचयः १३६८३ मा निदर्शनायोनाराम २१ देशमेदेन सामभदयवस्था २१२५३ विधरणागि बावाप्टथियोरेवानरिक्षस्या- तर्भाव व्याख्यानपरभाधा पर जनशर माग्थानम् २१९४२ स्यपाठे काचिसापा २३६४ पपप्रयाजानां भिति. द्रोणकलशपरिमयः ४९५० करप्रकारोपदंशादि बादशवाय परिचय: ३ पधमानवादा: ४॥२२१ बादपाहयागस्योपसंहारः १६१ ! पश्चिकामाण्यवासयोधाग्याने २३२ पवान गवांगारिनयः । धानादीमा परितयः ... पयाम्मरलयः १४ धारापक्षादीनां परिचय: २२ ' पदपारया यामम धिवाना परिचय: ११११ घmafi माध्यम ঘিালা পানি परिधानापामा: परिचय: परिमानादि नवकाण्डात्मक मौमिकं काहम् ॥१॥ Surभदाय: नवनीतस्य पाकजन्या बस्याः ११३५ गम महाजविनियमम मवसर्गपरिचयः २६ पमा पानिधनम् मारासपरिचय: ४२५८ पवमामतीचयपरिचय:400 निमदमनपरिचय: ११२१ पाकथनाना परिचयः किसादचबम पानीमा परियो नामानिwn ... - ... ...

·IF मा.पू. पूतत्परिचयः भ ... विषयः भा. १० पुरोगशप्रकारादिवर्णनन् पुरोवाक्यादिपरिचयः ११४७ बरशम्दस्वार्थान्तरतापि ४॥२७० परीविषये किषिद वक्त थम् ॥३७ बहसहाविचारः ४१२६५, २६ १५१ बहिष्यवमानस्तोत्रपरिषय: १।३८३ एडपडायोः भेदोपन्यासः २३१४ दृहद्रथन्तरनवसाचापरिचयः १२ एडशन्दनिरक्तिः २३३३ दृहस्पतेर्देवपुरोहितत्वम् २०७१ पृडतोत्राणां परिचयः । 'बसनपरिमरः' इत्यस्यार्थ: २८३ एडापडहाभिनवपाहपरिचयः३१६ आक्षवधर्माचत्वारः ४।१४० पौर्यमासीषयपरिचयः २।२२० ब्रामणादिचतुवर्णानां यादि १७६ प्रतिविज्ञतिविषये वक्तयम् ११ प्रतिपत्परिचयः २२११२ भाष्य कारमोक्तौ कानिद प्रतिवेशविवरणम् ४२५० भ्रमाशा ३।३६,४०१ प्रभावनशब्दस्य याप्योदाहरणे १५७ प्रयाजदेवाना परिचयः १३३६० मधुमाधवादिमामाः १।४७६ प्रयाणानुयाजयोः परिचयः ११३५ मनस: परिचयः ११४७० प्रवर्यकर्मणां परिगणनम् १३१६६ | मगोतासूक्तविषये वक्तव्यम् प्रशानुमैत्रावरणयोरेकत्वम् ३।२८७ मन्त्रपाठदूषणम् ४।१६४ प्रथितयान्यानो विवरणम् २२७६ मतमाहात्मयोदाहरणे ४।२५६ प्राजापत्यपशुलक्षणानि २३८४ महादिवाकीतासामपरिचय: २२३४३ . प्रातरनुवाककाल: ११३४० महानान्त्रीनिर्वचनम् प्रायवीयेशिराजक्रययोः १।६१ महावालभिवसनप्रकार: २३४२ प्रायवीयोदयवीययोः २।६२ माध्यन्दिनपवमानकथा शहर अवतविवरचम ११२१६ माध्यन्दिनसक्नीयानि प्रेमायावता:प्रेवमन्त्रा: शव मिचविन्दरिः १२७ प्रेवानवानपरिचयः ११४१५ मूबर-(न्यास) सवितर्क, संहितापाठ क्षि विचम् २१५७ सचमसय परिचयः ॥१५३, १५०हताना जमूनां यमाधीगावं :२१७० ... ... २७४ प ·। . ] ... ... ... ... परशदा १.१ अवमानभाणविवरसम ४१२७ वश रख भिषि सात यजमाना बहायुध ४१० वषट्कारसक्यम् अनुमतीपरिचय: 51१७८ : वमनीवरीपिपरवम् "यन यच मयजना देवासस्य वसूनां परिचयः बहूविषयाखासन्धानम् १११२८ बालखिरक्तविषये यतिधर्मविवेचनम् ४१३६ पसरतम् यद्यहोत मिति घोकायस्थ बालविण्यागो भाखामारीय সাৱেীলাৰাত্মালম্ १४ चालखिल्याना यन्तामारत्वम् १० याज्यानुवाक्यापरिचयः ११४५, ४७३ बालखिश्याना शिल्पत्यम यूपैकादशिनीपरिचय: ५१२८० बालविल्यानामपि खिलवम् पर यूपोपयोगिवक्षपरिचय: १२३६ | पालखिल्यागा मरत्वम् एबादशवंबा रालक्रयाद्रभागा सहख: १५८ विकर्णमामपरिचय: राममयक्रमोरुपमहार: ४१८१ विकल्पविधपरिचय: राजाभिषेककालनियः ४१८३,६३ विचक्षणवाकप्रयोग सजनम् १५ राजाभिकपकारोपदेशः १८३ | विधादिपरिचय: राविपर्याय बामणातरम् २ २७३ विवधवीवधायोरिया देवताना परिचय: १ । ३५८ : विश्ववियरिचय: বিশ্বামিমশা সকাল लिपि करप्रमादप्रवाहाशका ४.२६६ परिचय: ५ लिपिकरपमादोभाषापुस्तक ४.१२१ : पिशामिविवरमम मोकत्रयजयश्लव: १२, विविद्याथा गिगनविधिः लोकायपरिचयः आ६२ । विहारत्रयम्य नामभयम् व वदिविवरसम वचस्य चतुर्दाकरणयुतिः रिकामावादा:॥२६५,२॥ बमाविवरणम् ११२ पराजशतवाचापरिषERINE १४ ... . ...

·[६] ... ... भा. १० विषयः पाहसीनां परिचयः १४४३२ बालीनां सर्वाचित संयाख्ययोः परिचयः ११२ भन्यरूपत्वम् २२.. संहितायां दार्चलगावातस्य बालानां परिचय: ४१३ रक्तस्य बामणवचनेका- पा दशवसम्पादनम् सनयजनलवामाधनानि ११४५३ संहिताब्राक्षायभाषायोमियो शाबरी निर्वचनम् विरोध शद शखाया याण्यान्तस्वनियमः १२० संहिताबामणयोमा शाखामारगता काचिडक १।२२४ पाठभेदप्रदर्शनम् ३११२६ प्राखान्तरीयाकक्षियजुर्मग्नः १३२७० संहितामायादर्शनोपदेशः ११. पाखामारीयनिवासमन्त्राधान मंहिताभाधा कत्र गया. स्थाननिर्देश: বিভ্রাণিসমন? ३२ शिल्पविवरणम् १२ संहितामाधोतरेयभार शुन:पानासतानानिर्देश: BILE যায়নি शुन:पादिशब्दानागिर्वचनादि ४७७ मापनशब्दार्थः शौन:शेपाण्यात दक्षिणानियमः।१११ जनामाहीयसामपरिचय: ३२१८ शौन:पाख्यानकथाविधिः ४।१०० मवहाथा यौनःशेपास्यानपाठकलम् सन्धिस्तोताधा मौनःशेपाखानस्थागानि ५६ मतलोकविधये वतन ध्यापर्णशब्द विवरण ४।१२४ सप्त मोमसंस्थाः 'खनमस्य वचः कणतात'- इत्यादि. सासराणा परिचय: विधियाखाने ममनम् ॥२२ मन्यातसक्तपरिचय: सौधमयोः परिचयः २२३८२ समयापितमादा १५, मुम्बुतप्रमागमामानि ११५७ समथाविधिलश ११.५ समयास्तमिधित दापों २३०८ समानोदक त्वं वनमादेव पोधिप्रयोगोधर्महार: । समिध्यमाना भक ..... ... રહ ..

·. पौवापय अवस्था -- विषय: समिरयमारिचयादि • १७ सौसाना परिया २३५१ 'मवगभेद कमामिद ११३८ लोकानो परिचय: भवनीया ११३८८ स्तोत्रालयो. कथा भ५३ महसतभावारणम् ३६ लोनामयोः प्रोगे सानायास्य 4 माहम नमः २००१ तोत्रियारचय: २।१२९, ३२४८ सामप्रमाणाम ३५२ सोमभागमवाय परिचय: १.४ सामभक्ती नारायः म्याला ना मा परिचय ४१५१ मामि दिया स्वरापराम: मागजो म १३४५, १.४३ स्वमनामनिर्वाचनम ११२५४, २५ मत्यादि ११८८ : मिटकदागपरिचय: १४ मश एक प जवन मा ४९६१ साक्षगारिचय: ॥२२५ हंभवयानमालामन्यानानिश मोनिकादीनां वाचाया: ४१२५१ पिनियो:परिचय:॥१७१.२३. २२५ কমিয়ে १२५६ नियंजस्थानो परिमयः R.. मोमपानेनासचिायकमा ४१ ।। धिोनामा विद्यमान र सोमप्रमाणामन्दानगी... भारिया भापत्रकारद बाकि मोमविकानिन्दाअधिः निगडकिय पुरोगासन संगमसंस्थान नामाभि १३ ५ पम चमन मामापोत्थानमन्ताणामामाग B fre"रिचय: शानांगद्दशः होनागांपनिय:२२८ सौतामगोमुगया:सराचाभार: कोवादीना पारम्पर्यम ... " ·[ ८८ ] ४ ॥ अवैतरेयालीच्यश्रुतिसूची। भा. ... ... ... ... ... ४।२६८ अति: "अनिर्वाय वैश्वानरः पञ्चनियंत पुरोहितः" ४।२७४-२७५ "अनिर्वाय पुरोहितः पृथिवी पुरोधाता, वायुवि पुरोहितोऽन्त- रिक्षं पुरोधाता, दियो बाव पुरोहितो दौः पुरोधाता ; एधक पुरोहितो य एवं वेद । अथ स तिरोहितो य एवं न वेद" ४।२८५ "अनि परिविधिहोगा: प्रजा; परिक्षेनि हौमाः प्रजा: परिक्षियमि" अवयोधा आहुतिभ्यः सम्भय हिरण्यशरीर ऊर्ध्वः वर्गलोक मेष्यति" १। २५.२, ३६१ "अमेवा एला: मर्यान्वो यदेना देवत:" २०१६ "अगतिमिन्तापिपराजा सन् विदाया ममन्तं सर्वतः पृथिवों माग परीयाय" "यह विशामित्रः पुनामामन्त्रयामाम मधुचन्दा: मोनन ऋषभी गररक थे के च भातरः स्थ नाम ज्येष्ठाय कल्पच मिति" अथ ह शुन:प ईक्षायके मानुग मिव ने मा विशसिधान्ति, हनाई देवता उपधागमोति" "अधातो प्रअगा: परिमरः स एव अझण: परिमरः" ४ १ २६०-२८२ "अथाय बगालोमानि चराहक कुष्ठिकाः पा विधाग स्कन्नरत पिसतम्" १।३१२ "अद ना इस न यादवलमत" "अयोषा एव प्रातरुदेवपः सायं प्रविशति" "बनमम्माका होतुष यजमानस्य च माया भान्ति" १। २१३ "बहुवर्मन् वा अयं होता सामगस्थाभूत" ११३८२ "धाननम् मेनमा सो भिशरतादेनसतो पापादेना। एकातिर सायं रणद्धि विमानि से मोजहार ति" ... ... ..

·{ ४. | पायमा ... ... ... १२४६ "अन्तरिएंव प्र.--. बम, दोभाय. अविर्भ:-.. चन्दमा बक्ष... मंवत्सरो समल:"१18७५ "साम्तो वे स्वाहाकार:" "पस: करोयलतं तदलत मकरिति मिन्दामा" १.BE "atoननीयेषं पण मालेमें "तिपिपासते क्षिप्रं प्रयान" "अम्मा एतदनि मोके यदाप:" ... ४। २५२ "मयमसयो मेवमा मर्षत रजता मारिन रिमा दिवम" "बावत्येनं मन्ध मैन मनृतं हिनस्ति" "अनौलस्य श्रोत्रियस्य मुखं व ज्ञायते सन मिव रेमनीव" "अयो वा पुरुषो । गोर्वा हनी वा परिगत एव स्वय मात्मनः" २।२४५ "बामप्ततिं भानो दौषधम्तियसना मनु । गार्या वृतन्नयभान पशाचाशतं यान् ।" 'अटो वम एकादश मा धारयादिया: प्रजापति वघटकार ते देवाः मोमपाः' "समायो वे खो लोन, कोई स्वर्ग लोक म भमेनोति" "अमाविमा सद्याभ्युनभि असर्या हवा इतरा शिr: "असो पुर उदेति पश्चाना। ... १६० "ग्रह मित्रो राविर.. ... २१ २६२ ... ... ... ... ... "आल्यं देवाना, सरसाम, न्यायन पिष्टयां, न ( नगम "याअनधन मारोतक 1 "बादित्यावशामावरम विनायि मय भन्स, स्वर्ग लोक मायन "बारम्भलतो व वयालिमाशा हास्याथो परशी: ...

·[2 - "बाहुतिभागा वा अन्या देवता अन्या स्तोमभागाश्चन्दोभागाः" १।३५५ १९५१,१५८ ४। २५२ 12.0 "इति दु पूर्व पटलम्, अथोत्तरम्" "इन्द्रियं वा एतदसिंल्लोके यधि" "इयं वा इन्द्रस्य प्रिया जाया बावाना प्रामहा नाम "इयं श्लोकगो दृषिविभक्तोपानरनि "इस ममुद्या देवयजन मदधा यदेवचन्द्रममि मला मिव" "ह चैह चापथैन चरित्वा पन्थान पर्यवेगात" ... "उत्तानः पश्चादयं भूरिष्ठ पवमानः पवते" "जमानार यशो धादयोगायतनाचोषात यायनना दिल पापालथा स्थात" "उधम्यागलाया मरण मिवैव प्रभाताषमो रूपम् ... . "ऊर्जाः पुरुषस्य भूर्यास: प्राणा;" ... ... “ऋच मेव तत्माम्बोऽनुवनि फर्याद "ऋतवो वै मोमय राजो रणभातरो यथा मनुधास्य. तैरवनं तत्महासभात" ऋषयो वै सरखत्यो मन भासत" ... - ... १।३३५ "एक सचक्षुधा (१४३० "एकस्य बयो गाथा भवन्ति, नैकस्य बहवः माइ पतयः २१०५ "एकादश प्रयाजा एकादणानुयाना एकादशोपकामा एत सोमपा: पशभाजना:" মে ভঙ্গামাখা মগ্না: অষ্মলন বা খান । । २५ "एतद वै मन्याधु सत्यं निहितं यचतुलम्माचभागमा रद्रागिति, म पदाद मित्याशाथास्य अपति , शना सय पश्यति बहाच मान्येषां अधाति ·[ ८१ السا ... .. ... "एतद् व देवमोम, यचन्द्रमा: "एनट ने यज्ञस्य मम यद्यम यम स्यिमाणाभिपदति ॥४२,५७ "गाह गयं मीमांसमानाः प्रकृन्ति, मन्ति तत्रोषा: इति" 'पतन यावन्मान मिधापाकम्य विमति, म इव हि रात्रि तारिध "रहि यज्ञ: मग भूत्वा देयो हानि प्रामगीन च कन्दोभिम" एनधि वित्ता यायथाविस मेन रति "एत दोदाममणौ माम प्रयदक्षि' "एतानि जमण ग्रायुधानि यदानायुधानि, अर्थतामियवस्था. युधानि यदश्वरधः कवच इषु पन्य' “एमानिव वेदाना मन्त्र:पणानि यदेता जातयमानधात्मना मानं मन्दध्याद. यथा पर्व पर्व, धागा पमंगां पाया शिपिट' मनप यदेत मताभिर्यजम्य विधिर मन्दधार' “गता जा इनादो यद कामगा नाणेला बहुादो यदात्रन्यो ... ... धन: शुद्रः "गतेन ह वा गन्द्रग मामी "मय या यो भिधिपन ४।११ एवं जान सकविनितिनियनको दायशान यवते. २। २०४ 'एप तो परमो ज; ११२६४ "ऐनगीह सुनिरापा, मोमपीत पनाम, पत्रका अग्रारही नदीमापात ; यहि पदामि नर्म मा परिगति .. HEARपायन भाकामो ऽमिहाय मुम्ब मप्यमहापत्रः पित। होवाचायलमो भूों मे याच भवधी:, वायुगाकर सरसामयम्, पापिहां प्रजा कमिपी मेस्थ था इनि" "श्रोशसारी वा इन्द्रो यत्र वार:प्रर्व' गोद ततापरं गनि.१ ·[ २ ] "बामो मिति प्रगबी मिति वै खगों लोक बो मिबमो, योऽसौ तपति .. ३११४४ ... "किंखिदेव चक्रुधे अक्षणे दक्षिणा नीयन्त विवाहोसिदेव हरता इति, यज्ञस्य हंध भिषग् यद् बझा, यज्ञायैव न त्या घर" ५। २०७ "कुमारं जातं जघन्या वागाविपति' "कुमारं जातं भंवदन्त उप वै शुथुधते नि वै ध्यायतीति' "कुमार जातं भवदन्त प्रतिधारयति वै यौवा अथो शिर इति" "कुमारी जातः पञ्चेव प्रचंरति" "कुराने ते प्रथमजा धयोधानां, तेभ्यो हान्ये ऽधिजाता: "कलाय मिव हीनद यज्ञ क्रियते यत् पेतुहारवाः परिधयो गुगगुलूपुस्तका: सगन्धितेजनानीति' ११२०० "को ऽनहा पुरुष इति, न देवान् न पिल्लन् न मनुधानिति". "को नाम प्रजापति: श्वशुरः" २०६८ कोऽईति मनुषः मर्व मत्यं वदितुं मत्यहिता वै देवा अवृतमंहिता मनुषा इति" १।५४ "यान मे यहीत प्राचारीमा पाहुनीम हौधौदित्यच्चयवे दतिया नीयत, उदगासीन उहार्थ, असीम्मायाचीपाति होन" ... ... । २०६ "एतं प्राख भंसह, यथा ह वा इद मनो वा रथो वालो वर्गत रखवाको वत ... २। २०८ "चक्षुः पुरुषस्य प्रथम सम्भवतः सम्भवति" “নি জঘ মিনি বা অন্যতম २। २६२ "बाबाना मर्भ कनीयोसं समा गनि गहिनस्ति".

·[५] 'चोति शुहिरण्यं, - तमचाया. तब तो. तिषा दत्तमहोतरति" .. ... " (अपिटोम) यथा मसई मोबा एवं भर्ष यातलो ऽपि यति" "तं मरखती ममत' पर्यधावत्, समाप्त परिमारक मिन्याचाच "तं सर्यन्तोगुवर्मतरी आमा महम मिति ; तदनं ममागि पुरुष: कणाशवास्युमरन उपोथायाप्रीमम वा इदम्, मम धे ... वास्तुह मिति' ... ... ... “त एते. न्यापुणाः शवाः पुलिन्दा मूतिया युदन्या बहवो भवन्ति श्वामित्रा दम्यू नो भूयिष्ठा;" 'त ह माहोपाविनिश्रुतय उपमद किल ने तहानी" "नदेनधिः पश्यनभ्युवाच . म पूर्वमा मिपिता ...-." "तदनई मिथुनम मम्भव देवना अति "तद्यथा दोघो य उपविमाकं बाधान, नाटक तत' "तनाबाद निक, हिवाश्यग्न्यस्थामातरराम्नतरम्पनिमोक यान्ति, गव मतदीभिरयर मेस्त्रान्ततररातनर. रुपविमोक स्वर्ग मो यानि' "नव्यथा पुनरजन्य पुननिं या मनं बधीयामयम्यं वामती धार माय निहन्यान, नाक तद, महारयन् धारयग्निनि भति नन्दाथ वागी मध्यरात्रयागत नामिन बायनाय का वहतं वा सदन्त एव मेवामा एनल चटनी" "न मिन्द्रः पुरुषपंग पर्ययोवान" "तम्मान खियः पत्याविन्ती, तमाद नाना प्रत्याविषकने' “तमामाहुर्न पाप: पुरुषो यान्यो राणमाहेन, नेदयं मयि प्रति तिहामिति 'तम्मावाप्येत भरता: मना वितिं प्रयन्ति" ...

·[:21 ... ... "तत्य यतमः प्रथम सरदीयत, तंदसावादियोभवत यह रितीय मामौत, नदू भगुरभवत् । वरुणो यहीत, तसात् स भृगुर्वारणिः; यत् हतीय मदीदेव, साहित्या बभवन् । यदङ्गाराः पुनर वशान्ता उददीप्यन्त, तद् दृहस्पतिरभवद' २।१५४ "तस्य व देवा आदित्यस्य खर्गासोकादवसातादविभयुक्तं विभिः बोरवस्तात प्रत्युत्तभनुवन् :-' चिभिः खगैर्लोकः परक्षात् प्रास्तभमुवन् "तान वा तान् सम्पासान विश्वामित्र: प्रथम मपश्यत, नान् विश्वामित्र व दृष्टान् वामदेवोटिलतव" "तिभिः स्तुवनि, विभिनहायंति" "तेजना उभयतो तयोरप्रसंसाय बमों मह्यति" १।८४ "तेको वा एतत् पशूनां यद् तम्" ४।२५२ "तेजोषा गतदयोयदानम्" "तेभ्यो भितप्तभ्यखयो व अजायसाकार उकारो मकार इति; तानेकधा समभरत तदेतदोमिति" "तेभ्यो देवा अवाबीभत्सन्म मनुषामन्यात २। १३६ "सेषां यान्यन हसीनानि वसून्यामलान्धादाय माझं प्रौशन" ते दिया एष एतदध्याहितलपति, म वा एष उत्सरोम्मात मर्व- माद्भृताद भविधातः सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किन २१३३४ "ते शादित्यानङ्गिरसोइयाभयंतेभ्यो वायझा इम एथिौं पूर्ण दक्षिणाना मदवसानियं प्रतियहोतातपत्ताजन्मा सिंही भूत्वा विलमन्त्री जनानचरत्तस्था: शोचव्या इमे प्रदरा प्रादीयंन्त ये ऽस्था रमे प्रदरा: ममेव हेव. ततः पुरा तसादाडुन निवत्तदक्षिणा प्रतिरडीवाना शुचा विडा शुचा विध्यादिति यदि देना प्रतियशीपादप्रियायेगांभाटयाय दवापरा व भवति" ३1४०० जय रम जा सर्विशा लोकर एकविशय कवि शन्य वेमांझी. बाल रोहतिसमें एक बार चतु:वरितमेन प्रनितिषति" ... " ·i el . ... अपरिपाई देवा अौ वम एकादश रहा बादशादिया प्रजापतिष वषट्कार Antre "चयखि देवा: सोमपाखविंप्रदमोमपाः" "त्रयोदशी मामो नानुदिाते" "वयो वा इमे विकृती लोका:" "बिहार विया यकमत" "बौखिचवे शतानि परिच संवत्सरस्याहामि" श्रीणि वैयक्रियी माय गोणे वा तन" वं (प्रजापतिः) वेव देवानी पापियो मि, यस्य रेऽहं (बनुषुप ) खंछन्दो सि" ... ... । ... ... "दक्षिणतोय पोषधयः पच्यमाना प्राथम्सि" "दक्षिणा घे यहागो पुरोगवौ ; यथा वारद मनी पुरोगवं रिधाव व यमो दक्षिणी रिघाति। तमाशहु- दतव य दक्षिणा भवल्पिकापि" "दास्याः पुन: कितशे नाममः कथं गोमध्ये दीक्षिति बधिर्धन्वोदवहन् । अब पिपामा हम,- सरसमा उदकं मा पाहिति" देवशिल्यान्या पित्याना मनसनीहशिप मधिगम्यते इली कमोवामो हिरण्य मचतरथशिपम" "देवा व सर्वचरीम निघेदुपाप्मा मापारि "देशाई शान समेहानां मर्वामा माया। दशाददात महमाण्यात यो निकन्ठाः । "यावाएथिवी प्रतिल, इव में प्रतिष्ठा सामन" "औरतरिच प्रतिषितांतरिवंचियां विचपाप. मंत्र सामणि बनतपमीति, " । ... 'धूमय मम नियति, यामाविमाम" ·[ 24 ] . ... ... ... ... दीषितस्यात्रीयात् अशितचं वपायां हुतायाम् बाबालारिचानान्तरिचामि:' "भव खर्या लोकाः २१ ३२५ " वा एकैनाचरण छन्दामि वियन्ति, न दाभ्याम्" १। ५३, ४५१ नवे देवा अन्धो म्यस्य रहे वसन्ति" " सारखतो ग्रहोऽस्ति" ' नवा व्यपुरोहितस्य राज्ञो देवा अन्न मनि, तम्मादाजा यस्यमाणो माझणं पुरो दधीत देवा मे ऽन्न मदनिति' ४।२०४ "नह वा अवतस्य देवा हविरन्ति' ४।४७ "भानीयोमौयस्य पशोरशीयात तत्तन्नास्यम् सम्याशित चैव लीपमित च' १। २५२ "मापुनस्य लोकोतीति' "भाभानेदिष्ट व मानव ब्रह्मचर्य वम भ्रातरो निरभजनमो न. वौदेत्य किं मह्य मभातत्य व मेव निधार मादितार मित्य- अव सम्माहाप्येतहि पितरं पुना निष्ठागो ऽवदितयं वा 'वक्षते म पितर मेन्याब्रवीत् त्वां हवाब मां ततामातुरिति तं पिताधौमा पत्रक तदादृया गङ्गिरमी वा इमे पर्याय लोकाय मत मामले से धष्टपठ मेवाहरागस्य भुह्यन्नि तानेते सूक्त पर्छ नि शंसय तेषां यत महम मत्रपरिषरी तन ते खर्यनो दास्यनीति' "नियंतिर्वा एतन्मुखं ययासि यच्छकुनयः" "न्यूने घे रेत: मिक्त मयं स्त्रिये प्राप्य स्थविष्ठ भवति" ३ । २५६ ... ... .. .. "मचपदा मक्तिः, पक्तिर्वा अनम्" "परापो गर्भाधीय परायः सम्भवन्ति मध्ये गर्भा धृताः असतोर्वाचो गर्भाः प्रजायन" "पराधी भूत्वा चतुष्पादो रेत: सिधनिक मम्यको रेत: सिनि योनि सदुपसन्धाय रेत: सिञ्चन्ति" २।४० भूत्वा दियादो ०-० १॥ ४५८ ·[20] ... . ... "परोक्षप्रिया व हिवा: "परोवरीयामा बारमेलाका पर्वागहीयांम" "परो वा धम्मालीवालमर्गा लोका' “पशु नीयमान: ममत्यापश्यत" "पाडतोयं पुरः इधा पिदिन , लोमानि लङ माम मस्थि मजा । ३१,३७२ "पापस्या में कांग: मसाप आमत (पनाये याची दिलागी यशायणी दगानन्यापयतेमे मेनमामिगतल" "पापो हिमोनिया २।।२ “पात्रो रूपाने पाय:. शित : ख यजमानी भादति' “पण्य व मागी. पुण्या मे दम भम्भार्यात" "पुत्र मे जायतां नया गा इति" “पुरा नाभ्या अधि शमी या मतावलान' इत्यादि "परहिास्यायेगात मादयेय', पुरोहितम्या येग प्रवरपरन्" “पूर्वी पौर्णमामो मापवाि मुत्तरा मिति कोथोसकम्" 'एधियं मसदपर्वलाया कति' "प्रजापति पिन प्रभून मनानमती नि मला रतीयमान ग्रामजन' “जापति वा दुहितर भ्यध्यायन , नगर तयं । प्रजापतिरसत मक रिमति" "तीच्या ऽप्याप बहा: स्यन्दंत' “प्रत्यधिदीर्धार यानि भनि "प्राच्या दिया ये के प्राधाना राजानः . निगम्या ये के चमत्वमा राजानः पतोmi fatr* च नाना राजानः उदीय दिपि ये धमा निमनन्त श्रमपा उत्तरकर। उत्तरमद्राः • वायां मधमा प्रतिष्ठायो । ये के चकमपचालामा मयोपानराणाम् , ... . ..

·। २।२०७ "प्राचा दिशि देवा सोम राबान मनोखा "प्राधा यामता बहुलाविष्टा" "बाबाल इमे ऽवाच्योरं तस्थो मूताः पुरीषा इति' "प्रायो वा अयं सन्माभेरिति, तसानाभिस्तनाभेनामित्वम्, प्राण मेवास्तिहधाति' "प्राणोप्र..-.मगावै दीदाय .- वाम्ब शर्म श्रोत्र अपानो वै यन्ता-चचर्चा ऋतम्. समतः इत्यध्यात्मम् . 0-0 .-. बात्मा " 188 "हस्पतिईवे देवानां पुरोहितत मन्वन्धे मनुषाराज्ञां पुरोहिनाः ४ । २८१ "अक्ष वा एव प्रपत. यो यज्ञ पदाते, वक्ष यः" 81 ११२ "प्रसाईभागध वा एप लरेषा विना मग्र ग्राम" "प्राशलकल्पम् प्रजाय मा अनिघात: :... श्रादाय्यापाया. धमायी यथाकामप्रथाप्य;" .. ... "भरतानां पशवः सायङ्गोठा: मम्तो मध्यन्दिने मङ्गविनी मार्यानत" २१७७ "भरडाजी पो दीर्घः पलित बाम" २।२३५ "भूमिह नमाविशुदाहरन्ति.- न मा मकश्चन दातु मईति" ४१२५८ "भूयान ने बाभयाः क्षत्रियादिति गरुण उवाद" "मनसा वाइषिता वार वदति या वन्यमनः वावं वदति असर्या वे मा. गदेवा" १।२६८, ४१४ "सक्ता गर्भा जरायोयिंत • .-, सहवोपेन कमारो जायते" "सखतो प्रजा अन मदेति •मध्यतो प्रना न धिनीति" ।।१५ "सुखी वैवाभो मला शेते, सुधीलया कुमारी जायसे" १।३३ "मेदं प्रजापते रेती दुवदिति भादुषं मम्मानुष मित्याचक्षते" *पिरतं तु पर पु. १. द्रष्टश्च मि।

·[] ... "यासह पापकं इत्यदिगत सती परम् । पापागा: चौडानमायादमयं त्वया, इतम् । "वनमानी वा एप निदानेव यत् पातुः" "वज्ञस्यैव तद् बसों मालि स्वेचे वलायाविर्षमाय" " यदेवताः पर्यहनन--(8) विरूप वाद मधमल, (२) पच मज त, (३ ) यतीनमालात केभ्यः प्रासाद, (४) बमवाब- वधीन्, (५) हास:बधीदिति" "मथ अषभो पाशिता, यथा वा गौः पवातंगोह मे या मिन्द्रो या मैव गति" "यथागो योग्या मंतर भम्भवते, न सहदेवार्य मर्य: सम्भवत्यक वा अङ्ग सम्भवत: सम्भवतीति' "यथा पुरुषाय वा हस्तिने का प्रयते एक या दध्यात. लाहका" ३१११ "यथा वर्दिधि दत्त मागछत्' "यथा वा बच एष्ठा धकाः, साथांसर भरमा सण मेवं छन्दामा अध र कमोनिका पेग पश्यति" "यथा वान प्रख मेवं याम्या" "यथा वाय पात्र मेव प्रखम्" "यथा वे कर्य एवं त्रा: :, साचारकर्यस्य एवछन्दोमा अथ नव गाति' "यथा वैमानिक एवं: :, सागर गामिया: एवं कन्दोमा अब येनेव गन्धान विजानाति" "यथा वे सख मेव एक पच:, नवांतर मुखम्य विशा. मान्नु दन्ता एवं वन्दोमा अब यो वा भाकरीति, यंग सादु पासातु च विजानाति" "पथा समई प्रसवेरन हव ते प्रावते, ये मंवत्सरं वा बादशा या मते" "यथा सुच्चा वाम सदस्यिादव मवेमाभियंचय किर सन्दधदेति". ... ... ... ... ... ...

·[] - ... ... ... "यथा सैरावती गावं पारकामा: समारोहवर व मैवैतालिम: : समारोहति" ... "यथा हवा इदं मिधादा वा सेळगा वा पापक्षतो वा वित्तवतं पुरुष मरगये गृहीत्वा की मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्त्येव मेव त ऋत्विबो यजमानं कत मन्यस्य वित्त मादाय हवम्ति य मनेवंविदो यानयम्ति" ४।२१६ "ययैव विना मौर्षन्धनात्तीरं नीरमन्तौलवतव मेव ने सविणस्तौर तौर स्टम्छन्स; लवेरन् य उभे ममवर नेयुः" यथैवाद: प्रियः पुचः पितर प्रिया वा जाया पति सुखं शिव सपस्यात्याविनम एवं यतेन्द्रेश महाभिधेकेणाभि- विक्तस्य क्षत्रियस्य सुरा वा मोमो वाम्बहानाय सुग्वं शिव सपमाशात्याविसम" "यथोभयतश्चक्रेण यान् भित्र मध्वानं भमश्रुवीत, ताइक तत्" "यदि प्रातरस्नातोऽमिहोत्र जुहुयात, का तत्र प्रायश्चित्तरिति” ४।२६ "यदि पारीराणि न विदोरन, पर्णपार: धष्टिस्त्रीणि च शतान्याहत्य तेषां पुरुषरूपक मिव कृत्वा तम्मिंस्ता मावृतं कुर्युर नाच- रौरै राहत: मम्पर्योदामयेयुरध्वई पातं कार्य सधिनी दि. पाचा च विंगेतीक विपतिको चं तु पिरमापरि दध्यात ४14. "यदि सूतकान्न पात्रौयान, का तत्र पार्यामनिरिलि" "यदि ह वा अपि हाइव जायाः पतिवांव तामामिला "यदि हवा अप्य वामगोक्तो यदि दुरुतोको शजते ध धाति. गच्छत्य व देवान न पाप्मना मध्यते' "यद् घृतं नत खियै पयो, ये तालात पुंमः" "यदिन्दमः कुर्याद गौवास वद गए दयाद" "अरे देवानां नेति तदेवा मोइमिति" १। ११७, २४० "यम् ब्राक्षण मनूचानं यशो नदिति ह साहारण्य पर य दर्भस्लम्बाबुदयया दक्षिणतो अभास सपवेश्य • चतुर्थोट्टन बापाचीत". ... ... .. .."

·[ १.१] .. ... 'मावापत विपनपति, यनियत, पदपावति से सदसचिनीक यथा वर्हिषि रत मागदेव मागसति एसिनिमितो मोति" 'हामा बा एषो ऽस्य नि, य पार्विोग; संयः प्रतिसाद यमः म प्रतिसन्धत ; तमात्र प्रत्यारोमीति ; यदि त्वमारपोजिसिर, योमामादपोदियात ; यदि त्वयाग्यः, स्वय मपोदितं तमान" ११.१ "यशो वे सोमो राजा , सी हवा एतेन नन्दति- यष य लसामानो भवति, यवन" "यां वो वदति या समता, मा राक्षसी पार" ... "ये वा अनुचामाखे कवयः" "ये वे ते न ऋषय: पूर्व प्रेता व कवयस्ताव तदभ्यतिमदति । १० “यो प्रामण वाचो वीर्यवान्त्याल, मोऽस्याछायाकीयो अर्थात्" । ४६ "यो वा यषिःम वरण: तदप्येतषिमोक्तम, त्व.मय परयो आयसे यदिति" 'यो वै भवति य: श्रेष्ठता मनुने स किसिधं भवति'' ... 'यो वाव मेामपीधः सुरायो प्रविर: मणि महाभि- याभिषिक्तस्य पबियस्य क्षिती भयति, न मुरा" 81 १५ ... ... ... ... 'रासि वा रन तालभ याम जायसे या फिर आर्यन १ । ११७ 'रबरापो गात रति चनुषध किवचिनः भवताभ्यन पुत्रनमार थासः" "रमी वा प्रबोधिनयति यम" “राकार वा एता पुरुषस्य संवों मोनि" "रोत: पुनस्य प्रथम सम्भवतः मम्मति' "रेनसत् मि विकरोति, मिबि मर्म (परिनि: ---- उपाधिव के रोतमा सिमितिर बरामि विक्रिय परियो वे पुरुषः मका यात्मान मेव तत पनि हो किन रेताद विक्षत प्रसनयनि, वितिन वर्ष इस जानिः। .

·[...] उरच तत प्रजनयति ;-• संवारः प्रचापतिः, सीऽस्य .. सर्वस प्रजनयिता प्राणो वै जातवेदाः, स हि जाताना वेद, यावता वै स जाताना वेद से भवन्ति, येषा स न वेद किस ते स्यों वा बाञ्च श्रात्मसंस्कृति वेद तत. सुविदितम्" १।४६३ "रतो वा श्राप "रीहति सप्त साँलोकान् य एवं वेद" ... ... वै वागदी मन:: ... ..३ ... "नपायर्या हुतायां यजमानी शिस तहि भवति" "वाक् च मनच वर्तम्यौ ; वाचाच हि मनसा च यज्ञो वर्तते ; इयं ताचा त्रय्या विद्ययेक पक्ष संस्कुर्वन्ति, मनसेव मा मस्करोति" ३।२०२ “वाक तु सरखती “पागघि भरखती" "वाग व सरखती "वाची वाव तौ स्तनौ सत्वावृते वाव ते" ... २ । २४६ “वायुः प्राणः, प्राणी रेत" 'विचक्षणवतों वाचं वदेत ... १।५४ "विदुषा मत्य मेव पदितश्चम ... विश्व मिव हि रूपं ररावा:, शुमा मिव चबष्ण मिव '" १।२१३ “विश्वस्य हवे मित्र विश्वामिन बास' ३। ३१६. ३१८ 'विष्णु देवानां हारपः, स एवामा एतद्दार विवृणोति" १।२२२ वैयकल्पक्ष प्रजाया माजनिष्यत -अन्यस्य बनिवदन्यस्यायो यथाकामण्येयः" ४।१३८ पतिषत व वे पुरुषः पाप्रमा" १।२६० : २।७ ... ... ... , ... “মনায় पुरुषः शतवीर्यः प्रतेन्द्रियः" १।३४७,२॥ ३४१,३।२१८ "ए रेतः, शुनावपा.-.; यजीरितं यांस तकरीरम, तनाम याद बाबदलीहित तावत्परिवासति" ·لسه ... "भूप्रकल्पत प्रणाया माजनिथनी, पयस्य प्रथा कामोत्यायो यथाकामवधः "शशिरयोर्मासयोरागतयोर्य क्षेत्र ग्राम्या: पावो ये चारण्या अभिमान मेव तत्परधिमाण नियति" "अड्डा पत्नी, सत्यं यजमान:; श्रद्धा मयं तदित्युत्तमं मिनं: श्रद्धया मत्येन मिथुनेन स्वर्गलोकायतीनि ' 'श्राना मण वहीं वाराविगी दच्यः" "श्रान्तो विसयमान उत्कन्येत" ... ४।४५ "पपिच त्रीणि भानानि तोत्रियातागंति मंवत्मरस्याहानि" ... . - 'भवसगे वे परिचित, मंवत्मरो हीमा: प्रना: परिक्षति , मंवार हीमा: प्रजा: परिक्षियन्ति' 'म चैव गौत्र मकुर्वन्. यजपाध्वयां, मानोडी, यदयेतात अध्ये विद्याधे शक सेन प्रसव मकुर्वन्" "सय विद्याश्वम्टोमयो देवनामयो अनमयो स्टलमय: मग्भय देवता ग्रणति' 'म एषः स्वय: पशुयं गत मे विभजन्य थ थे तो माथा नाचा मेगा वा पापकतो या पविमथीर ताइक तत्' "मध्ये पुत्र निरझाग उवाच. नन्विम मिभि मोम मिति, कनिष्ठ माता ती इ मधमे मम्यादयाचक्रन: शुन:शप , सस्य ह शतं दत्त्वा, म त मादाय मी रमणाद ग्राम मेयाय' "म संधयुक्ता पुत्र मामलयामार, नसायं मया माताहत वयाच मिमं गन! पति : म ह नंयुक्ता धनुगदायारगय मपा. नम्यौ . म मंवत्मर मा चचार" "म नपस्तमममी कागजत ..... गौणि योष्यिनायक सुयो वंदा अजायन्त .... तागि शुक्रागमनाया . नयों घका नाजायन्त.

·[ १०.] ... ... ... " ... ... रूपम् .. , ... ... ... ... "म निविर्भूत्वा बानीको सिराण बुद्ध सप शायद विनया" "सपिरता वाणी" "माचवे शतामिविशतिष संवत्सरस्याहोरात्राः 'सप्त व देवलोका २।२७ 'समतपर्यायौ त्यात सार्वभौम: सार्वायुष यान्तादा पराहात एथिये समपर्यन्ताया रकराकिति" ४।१३७ भमानोदर्या खमा न्योदर्याय मायाया अनुचौविनी जीवति' २०१५ 'स यदमिः ०-० तदस्य, वाय पम् ..., ऐन्द्रवायवं रूपम् ., मेतावरणं रूपम् . वारणं रूपम् .-., मै रूपम्०-०, ऐनं रुपम् .-., वैश्वदेव रूपम् ०-० सारखतं रूपम् “स यदग्नीषोमीयं पशु मालमते, सर्वाभ्य एव तहवतान्यो यत्रमान आत्मानं निष्कोणौते" “म व महाराजा आसुरादित्य इव हम श्रिया प्रतिक्षिता- स्वपन्ति ; सर्वान्यो दिगभ्यो बलि मावहत" *म वा एष (बादित्यः) उत्तरो ऽसात सर्वसाद भूताद विधात: सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किष" २। ३३४ “स वा एव (सूर्य:) म कदाचनास मेति, नोदेति ; स वा एष न कदाचन निनोचति" २।२०८ "स वा एष पशुरेवालभ्यते यत्पुरोकाश:.. पुरोळाशसत्र लोक्यम्" १३०० "भविरप्रसूतो होष एतत् पवने" "मT (रोहित: ) नेत्युक्ता धनुरादायारण्य मपातस्यी" “भ हम येनापोदामप॑त् तद्दाप्येतहीदोदासर्पशी नाम प्रपदस्ति" ३ । २१३ "सहसान्चीने वा इत: खर्यो लोकः' १।३४८ "सोवाच वासिनः मात्यहयो देवो वै तत् । उत्तरशुरूः), न तमत्तों बेतु मति" ४।२१८ "मा चामध समभवतां तलामाभवत्" २।१०५ 'बाम सम्मितम्" ... ... २११०४ ... . ०-० ... ... ४।६८ ... ...

·[ १.५] ... .. ... "तधाय च ये वाची सहितो धाति' "मरा इस बा दधाति ....न सरा" ४। २५६ "सेना वा इन्द्रस्य प्रिया जाया वावाला प्रामहा नाम' "सोवियोन्या बाइनिभ्यः सम्भवति भयो यजुर्मय: माममयी वेदमयो पक्षमयो टममयः मम्भूय देवता व्ययेति य एवं पैर घव विवानेतेन यज्ञक्रतुना यजते" "सोऽपहतपाप्मोई: स्वर्ग लोक मेतीति वे बालय सारजि" ३।५५ "सोऽब्रवीत् तदई तुभ्य मेष ददामि य एव मत्य मवादी रिति समादेवं विदुषा सत्व मेव वदितथम" "सोमा मम्मा" २ । १४८ "मौम्यः पिटभ्यो वा अनुसरणी "स्त्रीकामा वै गन्धर्वा मयेव खिया भूतया पखव मिति" ११.५ स्थालविहरति पुमानरू समायति, तमिथुनम्" "नुषा श्वशुरामबमाना निलीयमान ति" २६८ "सर्गालाकादवपातादविभयुक्त (याशिय) विभि' वर्ग नोंकरधस्तान प्रत्युत्तावन् तं विभिः म्व में लोक: परमात प्रत्याभूषन्" ३ । २०४ "स्वर्गो के दृरोहणम्' "मों में लोको दुरोहणम "खों व लोको ब्राम्य शिरपं, ख मेव शोक यजमानं गमयनि" " ... ... ०-० ... ... .-. ... "हरिचन्द्रो र वैधम एक्षाको राणा पुत्र ग्राम , नग्य छ जाया उभ्यन्तामु गुत्रन जैम" "शिरायकशिपावासीन याचट, हिरगयशियावामनः प्रतियणाति; सभी वे घिर गगम्' " इमाः श्रुतया विशेषत बालाथा:- चव युके यदे या अभिगए। शरना यामाना जायर' ...

·[ १०६ ] "बस व लोक इमं लोक मभिपर्यावर्तत, ततो व बावाएथिवी अभवता; न.बावामा रिक्षानान्तरिक्षाद् भूमि:' २। २६ "कलिः प्रयानो भवति, समिछानस्तु दापरः । उत्तिई सीता भवति, क्षतं सम्पदाते चरन् । ४। ७२ "तम्माडाप्येतर्हि गय मौर्माममाना: पृच्छन्ति,-- सन्ति ततोषाः इति; ऊवा हिपाधः" २३८९ “परी वा अमानोकान खगों लोकः" " - ५ ॥ अर्धेतरेयाख्यायिकार्थ सूची। ॥ प्रथमभागस्य॥ पृष्ठ ... १०७ ... १४० याः (सोमयागः) केनापि निमित्तमापरको देवगणामकाशादुपक्रम्य गतवानिवाधिकथा चतुर्यु दिल देवागरयोयुद्धे प्राथा मेव देवानां विजयवर्णनम् याः (प्रवर्यः । युभाक मह भन्न न भविधाामीति कयित्वा देवेभ्यो ऽपगत इत्यादिकथा देवासरयोयुद्ध असराणां त्रिपुररक्षणाय क्रमादयोरजतहिरण्य- प्राकारनिर्माणादिकाधा देवासरयोयुद्धकाले देवानां पुत्रकलबादीन राजरहे संस्थाप्य की- भावमन्त्रणादिक वा स्वीकामेभ्यो गन्धर्वेभ्यो मूल्यरूपखोदानेन सोमक्रयकथा मनुधाणां खगंगमनसोकर्याय कानुले यस्य यज्ञस्य यूपय- चित्रस्थापनकथा ... २७५ ... १६५ ... २३२ ·[...] ... ... देवानां पुरामेषादिमोहिमेधान्तकपासखेन मेधामेभपशुनिपवम् ॥ वाना मसरोपनवायचरतार्थ मभितोऽपिप्राकारनिर्माणादिकया देवानी बचादिनाःयथा समवयस्तथैव केवलवपाहोमतापीयारिकपा १२५ प्रजापतिर्यशावाने प्रत्त: किंदैवतर्क प्रातरसुवाकस्यारम्भः कार्य इति विचिनव देवानां रोषकलहादिभयात् सर्वदेवता तदारम्भः अपीला सरखतीतीरे मनाजुहाने प्रवृत्त न ऐलूपस्य कवरस्थ दामीपुषत्वे ऽप्यार्षिज्यकथा २८ अपां यज्ञगमनार्थ महम्पूर्व मिति स्पहावर्णनम् बासर्या दीर्घलिका: (कुकुर्याः ) कथा प्रातरुवनादिधारणार्थ पुरोगशमिर्झरपवर्णनम् अग्रे सोमपानार्थ विवदमानानां देवानां पनपूर्वकाभिधापनकथा २५ या देवासरयोः प्रतिदन्दिता वर्णनम् प्रजापतेनिविदृयाहरणपूर्वकमर्वभूतसटिकथा एर्ण लोकाना माधिपत्यार्थ देवासरयोयु मदोमपानिमारितामा देवानां मापौधशालायां विषयवाभादिकथा 88. ... ... ... ... ५५ ... ॥हितीयभागमा यशपालनाय प्रेधपुरोगगवेदिग्रहनिविदा, प्रेषक : प्रहत्वस्य च का ॥ प्रजापतेश्छन्दसां देवेभ्यो विभागकरणं, नत्रानुयुमो मुख्यत्व हष्यवमाने तो स्लूयमान समृोरप राज्यश गोजीवनम, पुनराज्यस्तोत्र र यमान समू!रयः प्रउगशर्ष बोनीवनम्, ततो माध्यन्दिनपवमानस्तोत्र तूयमान समर्पदमापनस्थाप: मन- त्वतीयपूर्वयोज्जीवनम, तन आर्भवपत्रमाने सूयमाने समूर्तुदशा- पन्नस्थायः वैश्वदेवश गोचीवनम्, पुनः यज्ञायचीयतार्थ ल यमाने पुनर्मुमूर्तुदशापनस्याये: पानिमातशय पुनर. जीवन मिति कथा मेध्या:-पुरष:, पत्र, भोः, पषिः, पा, पीरिः। अमिषाः-किम्पुरुषः, मोरः, बयः समः, शमः । ... -- ·१.] ... H स्वापि न त इति मत्वा, तड्यात् दूराहरतरं पलायाची ततः सर्वाणि भूतानि सर्वेषु देशेषु विभज्य त मन्वैशनित्यादिकथा १४ महायोः मनामे खापिगमयतिरिकाः सर्वा एव देवरीन। पलायापकिर इति कथा सते: पौरोहित्यप्रसादनेष देवानां खर्गलोकलयकथा इन्द्रयोः सङ्गामे प्रहरी वृत्रस्य महावासमाबादेव विन्यत: प्राय: पर्व एष देवा: पलायन मकुर्वन् ; मातस्तु ताविपत्काने मि मेर परित्यक्तवन्तः, सतो बहुवराज इन्द्रस्तान् खसचिवान, बशेष माध्यन्दिनभवनगतशतभागिनच तवानिति तथा इवधानमार मिन्द्रस्य सर्वदेवप्राधान्यलाभ: , यो उहारग्रहणम् *, देवानी सविनयप्रार्थनातो यचभागवानखीकारोति कथा ३ इनस्य प्रियाय बावाताय देवानां खाभिप्रायज्ञापनम्, तस्याच इन्त्र शापयामीति प्रतिश्रुवादि, देवावा मपि तरकृतज्ञताप्रकाशार्थे तस्था अपि य सम्बन्धः स्वीकार्य इति खोकार: कसानो: संपादः १०४ बुलोकात सोमाहरणाय जगतीवियुभोर्यत्रो ऽसतकार्यता च ... ११५ युलोकात् सीमाहरणाय गायनया यन: शतकार्यता च सोमपालकैर्गम: सह गायत्या यह काले छिन्नेभ्यो गायत्रीगखादिभ्यः शकाकादारपत्तिकथा ११८ अडविषयलभधनानां यथालाभविभागयवस्था १२५ तपःप्रभाषात प्राप्तदेवभाषाना न्हा यज्ञे सोमभागप्राप्तिकथा, तत्र सवितुः साहित्यवर्णन प्रजापते: सहितनुगमनरूपकवर्शनम् १४६ पारिबादिदेवानो भग्वादीना म्हपौणा लण्यादिपशूनायोबत्तिकथा देवासरयायुर्व अमेवसैनामयसीकारः, तदनु तल खसेना- तिभागीकरमपूर्वक शभु सेनाक्रमबवर्णनम् १८१ • माहेन्द्री याः, मादि सबमा, निवखनन बिष्टुप् छन्दः, पडतोब निषादकामनरादौनिपद-सानामिन्द्रलीबार। ... ... ... ...

·[ १०८ ] ... अधिकतृकः खर्गदररोधः इत्यादिकया बानाबालाभाय यतमानेवः विग्यषमानपत्रासमानां गायतादिदभाव तदपायवं निर्णोत मिति कथा १७ बसरमा समयानुमानिन देवतुल्यवीर्यवं परिधावार्थ भराजस्थानराकामादिकथा गराणा सकथांनुटानविधाताई मिनस्योद्योगपर्णनम् देवाः पुरा एठाउई प्रथमदिवमनिष्पाबेन सोमप्रयोगकरना थिमम्पादितवन्त इत्यादिकपा देवा अपराश्रितवमा बसरातरावि मिति देवासरा: ममागवला:, तत: खबलाधि श्यायेन्द्र देवाना माहाय्य मर्थिनवामिवादिकपा प्रजापतिपुत्रा: सूर्यायाः पाणिग्रहणार्थ सपमियतेश देवेषु यः कषि देकदेव याश्विनशखीयमहसमन्वान् पठितुं ममर्षसम कन्या मेनो दाम्यामोति प्रजापतिः प्रतिक्षादिका अग्नग्रादीना देवामा मानिधावनम्, महिनयक्रमेव प्रथभाग- पौर्वापर्यवस्था चेत्यादिकथा নালিঘৰৰ মাহতাবীল অনু २९६ गवा मपि समानुष्ठानफलादिवर्णनम प्रमापने दशाशयागानुछानविवरण संदेष ... अपगताया दीवाया: शशिरतमाघार्थ न देगानां पुमलाभ: उपधिमोकडधामीन नानावन्दाय प्रयोक्तयमावर्णनम् .... एहसान: पुंखम्, रथ तरस्य खौत्तम, नत चोभयोम्पत्यममन्द वर्णनम्, ताभ्यां वरूपमामादीमा सत्तिकथा च २५ ... ... ... वतीयभाग पराजिनामा मसः गतवता मसराणा मालानानि धनानि गोप्य बन ममबतौर प्रीथिनामि, साबपि देवा: पारपरेपीपरपाठ. माम दादातु ममर्चा बभवमिति कथा ...

·[ ११० ] ... . ... नाभानेदिडोपाख्यानम्, तत्र मनुपुत्राणां धनविभागकथा क्षणाशवामिनो वास्तुहाधिकारित्वादिकथा नातूकण्य-वातावत-वृधशुभस्य अग्रिहोत्रिभि: मह संवादः ... समयां मिय: संवादप्रसङ्ग कश्चित् पुरुषो विधस्तन्धलक्षण मपवाद प्राप्य तत्परिहारार्थ म्टषीया मा शपथं तकारति गाथाकथा १८३ प्रजापतिनोकत्रय-वेदत्रय-वर्णवय-ष्टिवर्धनम् .. १८५. दौत्रोहानाध्वर्यवनसत्वविध्यादिबोधनम् सर्वचरप्रदेशे सत्रानुष्ठायिभिर्देवैः सह कादवेयाव॑दस्य संवाद यशसकारिभ्यो ऽसुरेभ्यो यज्ञस्य रक्षणार्थ रक्षकत्वेन मित्रावरुणा- दीनां नियोगकथा २३१ पिता प्रजापति: मनुषधानेव भून देवान् रुवा उतीयमगन- भागिनी ऽकरोदिति कथा २७० सम्पातसूक्तानां विश्वामित्रद्रत्वेऽपि वामदेवस्टत्वेन प्रसिद्धिः, ततो विश्वामित्रस्य पुनस्तत्प्रतिरूपमम तरटिश्च ३०४ वलनामकासुरेणापहृतागां गवां यजप्रभावान देवानां पुनर्लाभ: एवयामरच्छशनादिविधये गौनबुलिलयो: संवादः प्रजापतिकक्तक छन्दमा सारग्रहण मिति वर्णन ३८५ एतसनेः प्रलापोक्तिः, तहाधाकारिण: स्वपुत्रान् प्रति अभिशापोक्तिश्च ३६४ प्रवहिकाभिर्देवाना मसरप्रवाहनकथा ३६५ आदिधानां देशना मङ्गिरसा चर्षीणां वर्गमने अहम्पूर्विकादिकथा. अङ्गि- रमा मयेच परस्परं संवादः, अङ्गिरमा मावि ज्याङ्गीकारयुक्त्यादि ४०२ अङ्गिरसाना मादित्ययाजनेन, पृथिवीदक्षिणालाभः, तत्परित्यागः, पुन:प्रतियहे दोघोक्तिः, पुनर्ग्रहीतायाश्च दक्षिणायाः शत्रवे अर्पणोपदेशवेति कथा ४०६ ... ॥ चतुर्थभागस्य ॥ हरिश्चन्द्रनारदमवादः (शीनशेपाख्यानम् ) हरिश्चन्द्रवरासंवाद ५६ ·[१] ... ... ... ७६ ... ... हरिचन्द्ररोहितसंवादो रोहितस्यारण्ये पलायन रोहितेन्दसंवादः रोहिताजीगतसंवादो शुन:शेपनामतमध्यमपुत्राय हरिचन्द्ररोहितसंवादी रितीय: हरिचन्द्रवरसंवादो दिसीयः हरिचन्द्रस्य राजयी विश्वामित्रादीनावाटवादियवस्था अजीगर्सस्य शुन:शेपनामखपुत्रोपाकर्तत्वस्वीकारो शुन:पोपस्य देवोपामनारम्भय देवोपामनाप्रमादान:शेषस्य पणत्वतो सक्तिः . विश्वामित्रस्य शुम शेपो दरात: पुत्राति स्वार ग्रहणम् अजीगत शुन:शेपयो: मंत्र :, विश्रामित्राजीगर्तयो: मंपादक विश्वामिवस्य एकाधिकशताकैर्मधुकन्दःप्रतिभिः खात्री: मंगादः ८८ विश्वामित्र म स्वयक तत्वेन शुनाशी जोडते पुवाण मनरेधम्, नत्र पिताजावमानिनां पायताणां वर्मनादिकष प्रलापतामणादिजालि-यसम्पादिकथा: विश्वन्तरस्य मागवेयेगा रामेण मह मवादः विश्वन्तरस्य राक्षा यज्ञ प्रयापर्णाना मावि निराकरणकया अनमेजयम्य राय काश्यपाना माविन्यनिराकरणकथा पुग कदाचित देवा इन्द्रस्य पधापराधान् मंसमय न मिन्द्रं यो परितो वर्जित धस रति कथा, तेधा मपराधाना समय बामणादीनां चतुर्णा मेव वर्णानां प्रतिवर्णनम् অগ্নিলিমিষ १४४,१४० मार्गवेयरामोपदेशाद विश्वस्तरस्य रामः खयह ध्यापन भाभणाना मप्याखिज्ये गुमतिः रामोपदेशानां मम्पदायमिह ववर्णनम् देवाना मसरयुड ऐशान्या दिशो ऽपरानिमश्चवर्णनम् मारिचितस्य जनमेजयस्याभोवरमनाजयामिकथा प्राच्यादिष दिव इन्द्रस्याभिषेकवर्णनम् - ... ... ... ... ...

·[ १९३] मारिचितजनमेजयादीमा मन्त्रमशाभिषेककथा पात्र यस्याङ्गस्पेन्द्र महाभिषेक महादामविवरणम् दौवनर्भरतस्य चन्द्र महाभिधेक महादालविवरणम् २६१ ... ॥ अथैतरेयानातमन्त्रादिसूची ॥ -80.- भागः पृष्ठा ... १ १८८ यजुः ऋक यमुः १ ४५९ ... ... २६ ... ... ४ ... यजुः ४ ३८ ... . यजुः यतुः ४ ... ४ मन्नादि पुरंशुरु देव सोमाप्यायताम अमनच दाधो दुरोणे बमये मिवते वाहा चामवते वाहा सन्तुमते साहा सपखते जनहते पषिते खाहा पवित्रवत साहा ... सुमते खाद्या प्रमीयमानायानु हि मथ्यमावाया हि मरत्वते साहा वरगाय खादा विविचये साहा बीतये साहा वैश्वानराय साहा असपतये खाचा यजुः घनः ... ... ४ ... ... od १६५ प्रघः प्रेषः १ ४ ३६ यजुः ४ २४ यजुः ४ ...

·[ ११५ । १ ... ... ... B ... .. ४ ४३८ ... १५४ ... २६५ .... ... २६१ ... १ ४५८ ... ... मचादि अपये सभी स्वाहा ... .. शुचये स्वाहा ... संवर्गाव साहा ... सुरभिमते साहा हिरण्यवते साहा धनः अमि: सबमित् ... निविद अपिततिरिति हैक याहुः यगुः अमियता मा मे दिधन् धनुः (अग्रिज्योतिज्योतिरमिः साक्षा) यन अधियोतितिरमि: साहा याः अनिदै विश्वः निविद् असिमन्वितः निषिद अपिर्मुख प्रथमो देवतानाम् व्यपिच विषयो तप उत्तम अग्निहोममाम कमिठा गायचा मयुग यतः अग्रीयोमाभ्यां प्रणीयमानाम्या (अमेरातिथ्य ममि १-५) 'ये वीहि मिगदः अजीवनी दिपवमानी (महिनापनितानोभिवा) शक अदमिरममा ....इथा देवेभ्यः यनः अनमो यूप मनुबधि सध: अतिवादः (वीमे देवा अखत) क बतूतों होता निविद बतोदेवीः प्रतिपखाण्याप: ... पद ला शाम गाथा (बीविया) प्राममोदीजिए ... २ ४१ ... पर: ... १ ... ... ...

·[ ११४ ] भाग: पृष्ठा ... ४ ... १५३ २ ५२ '५२ १५४ ... ... १५४ ... ... १५४ ४ १८३ ५९ पद १५४ १ ... १ ३८० मन्दादि माम बधीयत देवरातो गाथा अध्धयों निगदः अध्वर्यो शोमावीम् निगदः अध्वर्यो शोशोसावोम् ... निगदः अनाश्वद्या चाप्रतिकृया पदे अमाप्ताचानाप्या पदे अनिलया चापभया पदे खानु हि त्वा सुतं ( संहितापठितातोभिन्ना) अनेनम मेनसा सो ऽभिशस्ताद गाथा अन्नप्रायः शरणंह गाथा व्यवादा चानपत्नी ध्यपानं यच्छ स्वाहा त्वा ... यजुः अपानपातं मे यच्छ यजुः अपूर्वा चाभास्था ... पद अभि त्यं देवं सवितार मोगयोः ऋक अभियं देवं सवितार मोण्यो: (व्यभि प्र वः सुराधसम् इत्यादयः) वालखिल्याः ऋचः अयं वेनम्योदयत् एधिगर्भा ऋक अवेरपोऽध्वर्याउ यजुः (बश्विना धर्मम् पातम् ) ... निगदः अश्विभ्यां खाहा ... यजुः वाचत्वारिंशः लोमः प्राचत्वारिंशः स्तोमः बाशीतिसहसाकि नोकः बधासप्ततिं भरतो नोका असिन् राष्ट्र इन्द्रियं दधामि यजुः असिन् राष्ट्र इन्द्रियं पईयामि यजुः ... १५४ ... १४३ ऋक ३६८ १ ३०६ ... ... ४ २६३ ४ ४ २८६ २९६ ·[ ११५ ] नाम त्यस्मिन् राश्रिय मावेशयामि স্থা নন মৰিশ্বনালি यजः ४ परम् परम ४: गाथा .. ... ४ स्तोत्राणि १ ३८१,४१८ ४ स्तोधागि २ धनुः ४ क २५१ पदम ४१२ 3 ... यणः परम् ... ३ ४१.. श्रामयी आग्यस्तोत) यारिमो जम्मनाम्या भोगक्तिः वाणिज्ञामन्या. (१-४ । मान्यानि पारुयानि यातिलस्वेतां ते दिशा मभिमुख: (या चा विपन्न कविने । मानिया रुद्रा भवरले गादित्यारता जागतन मादित्या हरितगीभ्यो ... यादियो जायतां मा मे बागो देवान् याईरामोका मागचाहि नपमा जा आप: पाहावनेजनीविना यामाम देवा पाडतन कन्दमा मा यमिनमा वामका या याहि तपमा गन गाभवपवमानः याभत्रपवमानः आमन्दीवनि धान्या प्रान्त भग पामीनस्यो। ... प्राइमस्या: (१ -८) निषिद् 23 ... पाम ३ पाक ४ ... .. यश: १ ४ २ ri २१२ गादा द ... गाया ·[ ११६ ] नाम भागः १४ पदम् ४१२ पदम् ४१६ ... ..1 यजुः ३८७ ... ... क ? ... ... मनादि (कोपरता मह दिवा) दं राधः प्रति सभणीङ्गिरः दंराधो शहएच दं श्रेष्ठ ज्योतिर्घा ज्योति: इन्द्रगाथा: (१-५) (इन्द्र जठरं नथन) (इन्द्र सुषम्न प्र वह) (इन्द्रस्तराषामित्रो न) इमस्यापूपः इन्द्रामा गादिन्द्रवत: स्तुध्वम् इन्द्रो ज्योतिर्भुवो ज्योतिरिन्द्रः (रन्द्रो मालान् ) इन्द्री विश्वस्य गोपतिः इन्द्रो विश्वस्य चेतति इन्द्रो विश्वस्य भूपतिः इन्द्रो विश्वस्य रानति इन्द्रो विश्न विराजति ... एम बना अभ्युत्को शत इमं देवा अभ्युरकोशत द्रमा याप: शिवतमा इयं पित्री रामायण: व मूर्ख मन्धारमै हरमेहरमध्वम् ... ऋक २५१ यजुः २६२ यजुः बनुः १भा० ४३०, ४५२, ४६५, ४७६ निविद् ३४५ २ ... ३४५ मक २४५ ... ... ३४५ ऋक ३४५ ... यजुः यजुः २४० २४४ ४ १६१, २२६ ... ... १४३ ... ... यजुः यजुः ... पदम् ५१ जवर्ष वाचि ... उकर्ष वाचीन्द्राय ... पदम ... इवर्ष वाचीन्दार देवेभ्यः.

·[ ११. ] ... पदम् निगदः ... १११ १४८ ४१२ पदम् पदम् ... ... १५८ मनादि उतत पाशुपत्ता ... उत्तममनसः उतेमाशु मानं पिपति उतो पद्याभिविष्ठः रदस्थाहे यदितिरायुर्यज्ञपसावधान उदस्याहव्यदितिरायुर्यज्ञपसावधात उतराइवनीयम् उप द्रव पयसा गोधुगोषम् उपप्रेष्य होतईया देवेभ्यः (उपमद्याय मी छुपे) उपरून धरणं मातरं ( उपहूतं रथम्तर मह पृथिवा (उर विष्णो विक्रमस्त ... २६९ ऋक १५८ प्रेषः ... २२० ... शाक ... क गाथा .. करा मन्मिन्मन्नयबदतत्वं शतापानं वैश्वानरं (१-३. कानुयाजा:। --४) अनुयाजान् विदेवयान ) गाथा ... २ ... म्तोमः तोमः ... (एच वैता {कया चदभित्र वभूते! एकविंशः एकविंशः मनुममिमः : एष पन्या उमगायः सुवो एष वसुः पुरुवसः या वस: संथरसः रस वसर्विसः धनः गाथा ४ ... या १ ... यत्रुः .5 .

·[११] माम भागः पूजा मनादि एब व शिको वीरो गाथा ... १ रहाराय एम ... ऐतशप्रलापम् (१-७०) ७० पदानि ... यो होतस्तथा होमः योजः मह योज: बों तघा ददामि मोम योम सो सकृयशाः निगदः यजुः यजः पदम ... पदम निगदः ४५(२) ५१(२) माथा ४ ... ३ माथा ४ .. कनिःशयानो कारयाः (१-४) किमु मलं कि मजिनम वृप्तिरसि दियां मयि केलो अग्निरामीश्त व पुनरिट पूर्त दात्साहा चन प्रपदा क्षत्रमा २०५ ... ... यजुः पदम १५३ यभुः यन: ... ४ ११३,१६८ ... मौरिवीतम् साम २५१ (तहवमो प्रतएष्ठो) चतुविशः चतुर्विशः चतुर्विशः स्तोमः स्तोमः स्तोमः ·[ ११८ ४ पदावि कोमः तोमः तोमः ... पोतारः (१-४) चविंशः चविंशः (चत्वारिंशः) चब सित पसमा वायता मा मे परन् वै मधु विन्दति चित्त माज्य मामौरत रिक्ति: सुगामीश्न ... पदम ... यषुः गाथा ... पदम् परम परम् जशा मेत सनपुरोगवाम: जनकल्पा: (१-६) ... (जुषाण: मोम भाग्यस्य) (जुधाणोऽग्निराज्यस्य पेतु)... ज्येहो मे त्वं पुत्राणां ... यः यशः ... नवाया बाया भवति गाथा पहम् ६५ (२) ... गाथा ४ पदम १५७ .. तथा सरमा सात सपति सो अस्तु सुचेतनम् ... समो वा घर्मो नक्षति होना ममयुहात: मिन्धं नाह बरितः - प्रत्ययमा सहजरितः .--. प्रवायन मा सहजरितः •~• मगभगन् सासवरित: ... भायन् वासवर्यो माय .-. মামি . .. प्रदम् पदम पदम परम निगद ·] भाग: 181 मिविद् ... ... १ ४३६ २ १०७ .. १५३ ... मन्नादि नूर्णियवाट (परमानने को तु तेवा रतं गहमरजत ते पुनाः पशुमन्तो तयां चित्ति: सुगामीश्त ते मन्यची वैश्वामित्राः अखिश: जयविंशतं राजा যাথা ४५ पदम् १५३ गाथा ६५ ... स्तोमः श्लोक: स्तोमः स्तोमः स्तोमः ... .. चिन त्रित स्वमग्न तभनाचिर २ ... ... कक ... ... २८६ यजः शोक: ... ४ धनः ... ई सामानि ३८६ . ५ चः ३ यजुधि १७ पदानि ८५ ... ... दशिणं पाद मवमेनिजे दश नागमरमाणि दिवंती देवान् यज्ञी दिवाकीसामि दिशा प्रय(१-५) (बहि:) लीथः ( १.-१७) देवसतितदेवयजनं मे देहि देवस्य वा मवितुः वात्याय देवस्य त्वा मचितुः - स्वरिति या गातुविदः ) "भमिश्यनुः" देवा ददत्या रम् देवाला धयश्च देवेभ्यः प्रामाभ्यः ... यजुः ० यः ४ २२, २२६ --0 यज़ः १३२ ... . पदम ... गाथा प्रेयः ... १ ·[ १५१ ] भामः प्रोक: ... ४ शाद्देशान् म.रामां देयाः शमिता गा रभवम् दोषो यागाद महल विषम नियतां मोतीयताम ३ ... ... . (धाना ददातु दाशुधे) (धाता प्रजामा) २२६ ... गाथा ४ २५८ ... यः यमः २ B २ २५१ नमा मत्ताः कश्चन नमो ब्रजमी नमो नमो ( नमो वः पितरः) नराशंमपीतम्य देख मोम नामदेवतया एमि नानम् नानाधान्ताय श्रीरास्त नाना हि वां देवहितं नापत्रस्य लोकोऽस्ति नाराय: {१-) निधमाद ततो वरुग: नेन्द्राद देवनाया एमि नौधमम गाथा ४ ... थः गाथा ६. ३ माम स्नोमा ४१२. साधा .. . पचदा ... पनिजीयो प्रविति पाये जयमाणायागम है पय ५ प्रधान । मंहितादिनातो भिसा पवमाना: । 'प्रवमानना क इलाम ·[ १२. भाम पृा ... यजुः क मनादि मारिथित्यः (१-४) पावक शोचे तव हि पावमान्धः (१) पिता मातरिश्मा . -. शसिष्यति (पिवा सुतस्य रमिनः) पुनर्ग इन्द्रो मधवा पुन: अग्निर्जातवेदा पर गवा वीरवन्तो ... पुरोरुप: (१-७) पुधिगयौ चरतो नई पूर्व मन्य मपर गन्धम् ... यजुः ययुः . ... ... गाथा ५ २ गाथा ... ... ... पूषखान करम्भ यजुः ... ... ... ... ... एविया सम्पृचः पाधि पृष्ठानि (१-४) पठानि (१) एहानि (२६) हानि (१६) पूछो दिवि एडो अग्मिः यजुः स्तोत्राणि १ ४. स्तोत्राणि २ मामानि २६३४१, ३६७, ३८ ६ साम ११० ... ... ... ... ... पदम् ४ १२९ ... ४३६ यवः निविद ३ पहानि यजः ... ३९५ प्रजापत विभानाम लोकः মীনা प्रतिराध:(१३) प्रति तिहामि व्यावाटथियो: प्रवव सभायत ... (पधारा यमा) (प्रधारा यना) प्रममिडीयम् ... पदम् ४१३ ३५२ . .. ... ४ ... साम ·[ १५ ... २ ... ४ २४४-१५. मन्नादि प्रधिकाः(१-६) प्रहर भगवो जहि वीरबख प्राच्या वा मिशि .-.अभिधिषन प्रा प्रारं मे यच्छ प्रास यासाचा वा प्राबोधविरामीहत प्रात: प्रातरवृतं ते वदति प्रासकरला पश्यति ... यः १ : : ... यजुः ... पदम् १५९ गाथा १६२ यजुः प्रदचनम् पदम पदम् २ (प्रेष्य ) "तनूनपातं यजति" बहिन्यवमान: बशिष्यवमामः हशत स्तोत्रम् सोनम १ ३८२, ४५२ २ ... ... साम ... ... २ ३१९, ३४१, २८८,३९५,४१५ माम २६३(२). १२८ माम २४३ गाथा १९३ ... एन शहदधमतराभ्या मिद मेलि युक्तं मक्ष जंचानं प्रथम पुरसात बमान प्रवर्गाश प्रचरिणाम: बस पुनरिएं पूर्न दावाहा असा प्रपदी अक्षमा ... forg ... यजः साम पदे १५४ ... ... 'महाकल्याबीच मादभिश्रयः शशि परतोष दोरपन्त ... ... शोकः ० ·। १२४ ॥ भनादि नाम भागः ४ पृष्ठा १७ ३४ भारदानम् भासम् भीम एव सौयवसिः ... साम २ गाथा ... २०७ यजुः भवदिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् यः ... ... भूः भूतेः (१-३) भूरनियोतिर्कोतिरमिः भूरिन्द्रवन्त: सुध्वम् यजुः भूर्भुवः ... यजुः ३ २०७ यजुः ૨૨ ३ ऋचः ४१४ ४२०, ४५२, ४३५, ४७६ यजुः २०७ यजुः २६२ यजुः यजः ४ १६२, २२६ यजुः २०७० यजुः १६१ यजुः १६१ यजुः ... ... ... भूर्भुवःस्व: भूभुवःख: भूर्भुवसरिनावत: सुध्वम् भूर्भुवःसरों सूर्यो ज्योतिर भूर्भुव:खरी मग्निजोतिर भूर्भुवःस्वरो ममोऽह मम्मि ... ... ... ... ४ .. गाथा ४ मधुपान्दा: मोतन मन उपवासोश्त मनोवाय इविषो ऽवदीयः ... ... परम् २ प्रेक ... ३०५ महाकर्म भरतस्य नोक: २६७ १ ... महादिवाकीताम् महादिवासीत्तम महाला महीना महामही अलभाय दिजात: २ ३४३ ४ १६२, २२९ ... ... शक ऋक १ मही मूषु .. ऋक १ ·[ १४ ] माम थोक: २५४ ... १ मरतः परिवारो मस्तच त्वाङ्गिरसच माध्यन्दिनपवमानः माध्यन्दिनपवमानः माहानामनानि (१-२३) सख ममि सख ... पनुः नोत्रम् स्तोत्रम् २३ पदानि यजुः ... ... माथा 8 ... निविदा १ ४ ... गाथा ... माम ... ज्ञोत्रम् २ ... गाथा ४ ... ... परक ४ १५२, ३५१ ... ४ ... . माया ... य: महत् पापकं अर्यात यादमिवो देवान् यजेन मौत्रामण्या मपनीको यज्ञायसीयम् यज्ञायज्ञीयम् यथार वा स्थुरिण केन यायाद यदन शिर रभिन: सुनस्य यदय दुग्धं पृथिवी भरून बाह्य दुग्ध पृथिवी मरम यदस्य पूर्व मपरं सदस्य यदिधीन मकर्म यदत्वरीरिनाम् यसिया वाहुतं धृतं यनः पिता समानीते यं विमं पुन मिति ... च्योरोनमा स्वभिता ययोरोगमा कभिता यसाद भौधा निधोदमि यमा भीषा निधीदमि यात अमे ऽयःशया या त अमेयाशया धनः ... ... गाथा ४ ... ... गाथा ... ... ३ ४ १. ... यः ...

·[१२६ ] स नाम भाग: पृष्ठा १७१ १ १ ... यजुः यजुः ऋक श्लोकः ४ १६१, २२६ ४ २६३ ... ... ... मन्नादि या ते अग्ने रजःशया याते असे हर:शया याभिरिन्द्र मभ्यधिश्चत याभिगोभिरुदमयं यापनः एथियो भोगा: युभे अस्तु दिवेदिवे ये यजामहे यो देवाना मिच यौधाजयम् ... गाथा ४ . ... पदम् ४१२ ... १ ४१५ यजुः यजुः १ ... ... ... माम २ ३११, ३४१,३८६,३६५,४०० साम ३६३(२). ११० निविद् ४३६ माम २७१ रथन्तरम् रथन्तरम रथोरध्वराणाम् राधन्तरसन्धिः गदावा त्रियुभेन रेवतम रैवतम् रेभ्यः (१...३) रौरवम् .. यजुः भाम २ ३१४, ३४२, ३६५ ३ ६५,६३ ... ... माम ... ३ च: ... २ यजुः २०४ ... ३ २३३, २४४ वरं ददामि नित्या अभिजिये वषटकार मा मां वसवल्वा गायत्रण वाग वेदिरासोश्त ... वागीज: मह योज- ... वाचस्पति तासौत अनस्यते विधे नामन् यजुः यजुः पदम् यजः १५३ ... पदम् ... यजुः २५ ·t १२.] ... ममादि बामदेयम् कालखिल्याः बालखिल्यानि (१) विकर्णम् ... पहलागि ... ... पदम पदम यशः १ २६.२ ... क यनुः २२४ यणः on २१६ याः ४ माम २ ११, ३४२, ३८५ ... माम विज्ञात मग्नीदामोश्त विद्युलाया मा मे निधन वियत्पवित्र घिषमा विश्वस्य देवी विश्वा याशा दक्षिणमान बिर्थ त्वा देवा ग्रानुष्टुभेन (विष्णो: एक ममि) ... अधियिता मा मे वैरानम् वैराजम् रूपम् वरूपम् वैश्वानरो अजीजनत वैश्वानरो अजीजनन वैश्वानरो न अङ्गिरोभ्यः वैश्वानरो न ग्रागमन ... वैश्वानरोन अवये वौषद धानाय त्वा बतादि विभक्तपा अदायी ३ २५, भाम ३ २५, ३११,२४२,३५५ ४ १,३ क २ ... ... .. ... ऋक ... ... ... यजः ... १ ... ४ शंभा मोदेवोम ... .. परम २ ·[ १२६ ] नाम भागः पृष्ठा ... ... ... ५२ पदम् झोक: ... सा मोदेवीम प्रतं तुभ्यं प्रतं तुभ्यं शान रधि हे पीत: शश्चत् पुत्रेण पितरः शाकरम् ... यनुः ४ गाथा ... ... ४ ... ... साम २ ३११, ३४२,३६५ ... साम ४१,४८ ... ... ४ सूक्तानि ..... ३६० १८७ ऋक ... ... ... भाकरम् शिष्यानि शिवेन मा चबुधा शुक्रियम् शोसावोम खेतम् (श्रुधी हवं न इन्द्रो) ... ... पदम साम ... ३८९ ... • . ऋक् २ ૨૨ ... पदम २३ ... .”. यजुः ४७५ षट्पदं तू भंसम् घोडशिसाम ... ... साम २५१ ऋक ३ ७५, १३१ ... गाथा ... स्तोत्रम् २ १६४. २७५, २६४ स्तोमः ... ... ... ... यजुः २०५ सधा नो देवः सविता सज्ञानानेषु वे ब्रूयात सन्धिः सप्तदशः समिदमि सम्बन्द्रियेण লিঙী অভিষিলা समिहो अग्मिर्वृषणा (समिघो अग्न आण्यस्य) समित्यचूंषि (१-५) भरखतीवान् भारतीयान् परिवापः ... ऋक १५८ ... ... २६६ ५ यचंधि यजूषि यः, ... ८७ ३६२ ·[ १९८] ... ... ... पदम् गाथा ... यवः ४ (सविता देवर अवत (सविता देवः सोमस्य) म यथा नोपया मयंपाद मानेनिजे साकमश्वम् ( साधुन एभुर) सामाध्वर्युरामोइत भापराचानि सावीईि देव प्रथमाव सुधायां । वेवाजी सुनमगया ... ... पदम् ईमामानि ... ... २२५ निगः ... माम ... ... यजः ३८.२ ... १ . समतपद्वगदे (समपहगदे म इदं मंशिष्यति) सूर्यो ज्योतिष्योंविःम्ब: सूर्य: सूर्यो ज्योनियोति: म्ब: मूर्य: मो अध्वरा करति जातवेदाः मोमस्याग्न वीहि मोमाय क्रीसाय प्रोमाथाय मौपर्णम तोकेभ्यो ऽनुब हि लोमभागा: सरमामानि वरिन्द्रवन्तः स्तुध्वम् साहाततः शुचिर्देवेषु वर्म: यगः १ ४३०.४५२. ४६५, ४७५ यजुः निविद ४४० यः २ प्रेघ: .. ... मूक्तम् निगदः यधि .. मामानि ... ... परिवारको धाना अतु ... १ ·[ १३. ] भागः पृष्ठा चतुः ... प्रेधः २१२ १५४ ... लोकः यजुः प्रेधः निविद निविद् १२ यजूषि ४३६ मनाहि अविर वीहि ... विनाभ्यां प्रोहामानाभ्यां हिरण्येन परीपतान ... हुतं हविर्मधु पिरिनतमे होतरभिष्टु हि होता देवरत: होता मनुसृतः (होता यमदग्नि ममिधा १-१२) (होता यक्षदमि ममिधा १ -१२) (होता यक्षदग्नि ममिधा १-१२) (होता यक्षदग्नि स्वाहाव्यम्य ) (होता यक्षदिन्द्र वायु मयंगाम् ) (चोता यक्षद् वायू आईन्त) ... ... ५ २६२-२६६ १२ यजूंघि २८६ १२ यजूंधि यजुः ३२० प्रधः ४१५ ध: १ ४१५ ... ॥ अथैतरेयश्रुतदेशव्यक्तिनामसूची ॥ भागः पाकि माम भाग: पृष्ठा ५ पति: १७ अङ्गिरम: (यजमाना: । ३ अगश्यः बमिः (आरिमः) ३४०३ ५ : अङ्गिरा ऋधिः अङ्गिरः ८ मङ्गो वैरोचनः ४ २६३ ३, बहिरमः (ऋषयः) ३ ३२८ १२ अजीगर्क: सौययमिः ४ २ । बहिरम: ( महर्षयः) २४२० ४२० १,' अतिमारिणी इरावती ४ ५६ १५ ...

·[ १३१ ] १२ भाग: पश: मागः पतिः अत्यरातिनन्तपिः ३ इरावती नयनितारिणी ४ ५६ १५ अन्तर्वेदी ४ १३१. अन्धाः उत्तरकरवः 'जनपदा:) ४ २३१ १४ अभिप्रनारिणोद्धान: २ २३१ १: तरकार: (दवा) अभ्यग्निरेनशायम: ३३६४ १३ उत्तरमनाः ४ २११ ११ ययास्यः (उहाता) ३ उदल्या: रिन्दमः मनश्रुतः उदमय पान: अर्बुद: कादयः ७ उहालक प्रागिा: अर्बुदोदामर्पणी प्रपद ३ २१३ १३ उपाविधानतयः अवचन कः ४२६३ १३ (उशीनरमा ग.. व्यवहारः ४ ७६ ४ १ ४२६३ ... ... ... अटक: ३ ऋषभः ४ ... ५ ... ७ ५ । ५ ३६४ ४ अमितम्गा: ४२३१ रोकादणावामानुनन्त यः ३ १८४ याभिरम ग्राजीगतः ४५० रोचाका न्याङ्गिरमः भवनः २० गत्ताको प्रमः ५६. व्याङ्गिरमीनि: ऐला. याजोगतिरारिस: तपायनल ५. ध्यात्र य दमय: ऐला: काम: मादित्या: ( यजमाना:) 3 ४०६ योगसममा श्रिीरि: ४ २५८ याबाठाः ४ २५८ बाराति: सीजातः ग्री ४११२ १५ आरुणिरुद्दालक: ४२६२ न्यापिक्षित: कामभिः ४२५६ च्याविनितो मरमः ४२५६ कश्यपा: याश्चतरो लिल: ३ ३७४ ११ कानीयान् मुकानि: ३८५ •याश्वि: ग्राश्वतरः ह ८ ... कपप गलय: । १ ३ ३०४ ११ . काहयो चंदः ·... २ भागः पठाभिः भामः पठापतिः बापियाः जनमेजया पारिचितः १.११ १५ कामप्रिराविचितः ४ २५६ जनमेजयकः २३८ बावर्षियः तुरः .जमदमिः (अध्वर्यः) ४ ७४ बावधिः तुरः ४. १५७ १५ नातूकर्य: ३१७८ १२ समारो मन्वयीता ३ १७८ १५ जानकिः क्रतुविद् ४९५८ रक्षेत्रम ४ १४९ ८नानन्तपिः भवराति: ४ २९८ ३ करपवालाना राजानः ४ २३१ २० जानश्रुतेय उपाविः ११६९ ४ २३१ २० जानश्रुतेयो नगरी ३१८४ ५ शिकाः जावाज: सत्यकामः ४९६२ १४ अवशवासी पुरुषः रिशि: मुखा ४२८२ १२ तुर: कावर्षयः गौशारयो मे यः ४ २६२ ११ तुरः कावधेयः ... ... कौषीतकम् ४२६७ ... ... ... ४ ऋतुविद् जानकि ४ १५८ ३ दीर्घतमा मामतेयः दीर्धारण्यामि गजा ४ २६७ १२ दुर्मुखः पापाल: ४ २६७ १८ गन्धर्वरीता कुमारी ३१७८ १५ देवक्षेत्रम् गन्धारी नजित ४ १५७ १८ देवभागः श्रोतः गाधिना: ४देवराती वीरः ४६५ गिरिजो वाभवः २ १५ देवरातो वैश्वामित्रः । यत्सम ... ४दवारधो बभुः गौपाणायन: शुचिकृतः २ २३१ १४ दौषधन्तिभरतः जीरिवीतिः शायः भीष 8 . ४२९७ ४ ... ... १८४ ५ चपनो भावः ४.२५७ १५ नगरी पानश्रुतयः नपचित गबारः ·... ... भावः राति ३८ १५ असामानावना... माभानदिको मानवः भरतमभः नीयानां राजाम: ४२३१ भरताः बोधा: ३३०५ भरताः भरतो औषन्ति: (पश्चालराणः) पर्वतः ४ ५ पाषालो दुर्मुखः ४ २१७ १८ भार्गवचावनः पारिचितो जनमेजयः ४ १३१ १३ भाईयण कैरिधिः पुद्राः पुरधः वयाशवासी १ ७८ १२ भूतवीराः पुलिन्दाः ४६४ १३ भगुः पेयम् भौवनो विश्वकर्मा ... ... ... ... ४ ६४ १९ भीमो वैदर्भः ... ... ... ४ पेजवनः सदाः ... ... १ मानव: भार्यात: ... प्रपद अर्बुदोदामपंगी ३ २१३ १३ मधुच्छन्दा: प्राधाना राजानः मरत प्राविचिनः प्रियमेधाः ममारः । प्रियवतः सोमापः मचिदास: प्रेयमेषाः ४ २५० मानवो नाभानेदिष्टः बधुवाधः ४ १५७ १८ मानुनमाय ऐकादशाव:५१५४ मामतयो दीर्घतमाः २५. बाधवाः बाभयो गिरिजः २ १३ मार्गयो रामः প্রতি আমন ३ ३७४ ११ मूतिवाः मेयः कौमारव: दो रिसदन ... १ २४ मोहयो अशा ... ...

·[ १७ ] ... ... ... वैरोचन: अङ्गः ... OC ... भागः पठापंक्ति: नाम भाग: पृष्ठा पतिः यसना ४२१७ ११ विश्वामित्र: (होता) ४ ७४ युर्धाौशिरोयसेन्यः ४२५८ | वीरो देवरातः ४६५ उत्रनः रथरत्यः २ २३१ १७ बुद्धानोऽभिप्रतारिणः २ २३१ १४ रामो मार्गवेधः ४ २३१ १६ वृषभो वातावत, ३ १७८ १३ ३ वैदर्भो भीमः ४ १५७ १८ रोहितः ४ १७ १३ वैधमो हरिश्चन्द्रः ४ ५६ ५ ४ २६३ ३,६ खाङ्गलायनो मौहल्यः ११ वैश्वामित्राः ४ ६५ वैश्वामित्रो देवरातः २ ३ ३३८ १३ (शराजः) ४ २३१ २० शतानीक: सावाजित: ४ २५८ २ वसिष्ठः शबराः वलिः शाकल: २२८२ १४ वमिष्ठः (ब्रक्षा) .. ३ शाक्यो गौरिवीतिः बाजरनायन: मोमशुभा ४ २५८ मार्याचा वातावतो पशुभः शार्यातो मानव: वामिः सपिः ८ शुचियो गौपानायन: २ २३१ १४ २४०६ १७ शुनःपुच्छः बामदेवः ३ ३०४ १२ शुन:शेपः ४७३ पालिसः सात्ययः ४ २६८ २ शुनोलाङ्गलः विभान (प्रजापसोक:) ४ १२७ ४/ शुभिमा: शेयः विमदो विरिफितः ३ २५ १२ यः शुभिण: ४ २६८ १२ विरिफितो विमदः ३ २५ १२/ज्यापर्याः ४ विश्वकर्मा भौवनः ... ४ २५८ १३ च्यापौय: ४ १३१ १७ विचार: मौवदनः ४ यौतो देवभाग: विवामित्र: ८ ४ ७६ बामदेवः ... ... ... ...

·[ ११५ ] . नाम:' ... ... ... ८ ... ६ ८ ... ४ भाग: पृष्ठा ति. भाग: ति: संवत याङ्गिरसः ४ २५८ २० सुकीर्ति: कालोवतः इ ५ १७ सत्यकामी जावान: ४ २६२ १४ सुत्वा कैरिशिः ४२६२ १२ मत्वतां राजानः ४ २३१ २. सदाः पजवनः ४ १५८ सनश्रुतो ऽरिन्दम:... ४ १५८ १. मरावती (ऐरावती १२७ १२ मरखती ५ । मोमक: माइंदयः भर्य ऋषिः सोमशुभा वाजरनायन: ४ ३५८ सर्वािमिः मोमाप: प्रियषत,... ४ १५० भर्वच रु: मौजात बाराहि भवशोशीनराः सौबलः ४२३२ २० सौयवमिरजीगत: सहदेव साञ्जयः ४ १५७ १७ मौरानो विश्व स्तर: ४ १३१ माकनभ्यः साचीगुणः मान्यहथो वामिषः २ हिरण्यदन वेदः मात्राजित: नानी. १९५ साअयः माहदेवः ५ १५.७ १०. विशेषतो द्रश्यम् .. 8 ६५ माइंदेशः मोमका है १५० १० । जन्हव:* * "अजीगतम्य कुटस्य ऋषिजन्ह मम:" - अलि मा० मा । वाम्म मते वतन्नीययनाने जाह ना मिनि बह विश्रवणात . अपि त जन्ह, वंशीयो ऽजीगत: स्यात। अथ यत्र नामको शिका ये म प्रायः तापम्य व नाबर रिधि चमोल्लेख: कतो नान्धे को घाममा वदवारश्रुताना मपानि । ... F. २ ... . --- ·। १३९ ] ॥ अवैतरेयखण्डप्रतीकसूची। , ... ... ५६ . . ... २ .. प० - पश्चिका, य. - अध्यायः, ख०४ खण्ड: भा.भागः, ए.एडा। खप्रतीकम प०० ख० भा. अपये प्रणीयमानायानुब होत्याहाध्वर्युः १.५.२. १६६ अमये मध्यमानायानुन होत्याहावयुग अग्निदेव इति शमयसौ ४३८ अभिर्वा रथ वैश्वानरः पचमेनि: ८.५.२. २७८ अग्नि देवता प्रथम महर्वक्षति ४. ५.१. ४०० अमिव देवानां होतामौत अग्वेि देवाना मश्मो बानियोमं वे देवा अश्रवन्तो २३५ नीषोमाभ्यां प्रपोयमानाभ्या मनु १.५.४. बाममो यूप मनुब होत्या हाध्वयुरजन्ति अथ ततो प्र.याचतुथ्यानि वानस्पयानि ८.४.२० अथ देवीन सूर्याय पुरोकाशम् अथ पञ्चवीर्य वा एतच्छन्दो १. अथ यदीदुम्बराण्यों वा एषो अथ यंदौटुग्नर्यामन्दी भवत्यौ ६.२.४. अथवा वरुणो अग्राह अथाम्ने यो वै देवतया क्षत्रियो ७.४.६. अथातः परिधानीया ए३ ६.२.४. २४२ अधात: पशोविभकिस्तस्य विभाग ... ७.१.१. १ अथातः पुनरभिषेकस्य न ४ १६२ अथात: पुरोधाया एवं ८.५.२. ४ अथात: सतशखयोरेकाहिक ८. १.१. ४ २ ... ७.५. ४ ४ ७१ . ४ ... ... ...

·११७ ॥ प.प.प. भा. २३४ . ... ३.१. ४ ४.१.३. २ २५४ ... ७.४.२. ४ ४ ६.४. ७. ... ३ ६.३.५. २८. . .. खडप्रतीकम अथात प्रारम्भमीया एव অঘন ছায়াম্মিলি: अथात रोन्द्रो महाभिषेकस्त देवा यथात भ्येव यतिधजया अथातो दौताया आपिंदनस्यैव अथातो देवयजनस्य व याभाम् अथातो रमण: परिमरो अथाती यनमानभागस्य व अथातो नस्य युक्तिश्च विमुक्तिश्च ... अथामा औदम्बरी मामन्दों मभरति अचाह यरकृथियो ऽन्या होत्रा अथाह वंदनास्ति धिम्या होत्राः अथाह यंन्द्री 'नो ऽथ कम्ताद अथाह मईश्वदरतीयमवनं ग्रथाइ यनारापमं मनीयमवन अधनं प्राच्या दिशि वभवो दे. अर्धन सदुम्बरणाख। मनायाभि बथन मुबान वरुणं रामान सुपधाव मथेन्द्रो व देवतया सवयी भवति अधोत्तर सुपक ये मा धनु मेतां अथोदुम्बरशाखा मभि प्रायवरोदयू अधौदुम्बरी ममवारभन्न अध्वर्यो इत्याश्यते चतुलो व्य अन्नादां वा एनावर अन्यतरी इनड़ान यक्त: स्याद व्यप पाच इन्द्र विश्वां अमितानिन अपूर्या पातमाभ्यस्मा तिम २६. २८८ ... ४ ४ ८.२३. 8 प ... ७.४.५. २ १५८ . 1.४.५. ... ५० . ... २८ ·[ ११८ प.प. भा. ४. २.२० २८ ... . सहमतीकम् अवतरीरमामिराणि मधावत् बसावि देवं गोऋजीक मन्च इति असो वा अस्यादित्यो यूपः अखा रक्षः महजतादित्याह पहव देवा अश्रयन्त रावी मसराम् ... ५.५.३. १७१ ... २८५ ... . ... २५६ ४. ५.२. ४०६ पामयी प्रथमा तयाच्या था वा वहन्तु हरय इति श्रा न इन्द्रो दूरादा न आमादिति बाप्यन स्लोमा पाप्यनी छन्दामि याप्रीभिराग्रीणाति तेजो वे धार्भवं भंसत्यभवो चै देवेषु बाहय तूष्णीशंसं शंमति आहूय दूरोग रोक्षति खगों वे २६० १३५ ... २.५.७. ... ३.४.३. २६० २०३ ८.४.६. ४ २५२ ४.५.३. २ ४१३ रति दु पुरलादथोपरियात .. नस्य नु वीर्याणि प्रवोच मिति सूक्त इन्द्रियं वा एतदसिंखोके यधि रन्नो देवता द्वितीय महर्षहति लो वे कृत्र जन्निवासे गास्कृति ... नोवैन इत्या मानधीति नोवै हत्वा सर्वा विजितौर द्रोहनिष्यनत्मा देवता रहोपयात शवसो नपात इति ३.२.५. ... ३.२.४. ३.२.१०. २ ३ २.६. ३.४. ... ५.५.ई. ૧૬ उथ खनु वा बादित्यः जराहपनीष मिचपराकार .

·[ ११८ ] प.प. सहमतीयम् उभय्यः परिधानीया. भवन्ति २४ ३. २.१२. क्च वा इद मणे माम चाल ऋषयो वैखरखत्यो समासत ... ... ४.३.४. ४ ८.४.१. ८.४.८. ४ एकविंश मेतदहरुपयन्ति एतेन ह वा ऐन्द्रेण महाभिषेकेण तुरः रतेज हवा ऐनीय महाभिषेकेण दीर्घतमा एतेमह वा ऐन्द्रण महाभियोदमय एते वे ते त्रयो भक्षा राजनिति एतेहद संवत्सरस्य चक्र एन्द्र याद्युप नः परावत इति सूक्त राषयामरतं शंसति प्रतिष्ठा वा एवयामवत . ६.५.४. ... रेकाहिका होना एता वे शामता: ऐतशप्रलापं भवेतशो वे मुनिर ... २६४ कस्त मिन्द्र त्वा वसुं कन्नथो अतमीना ... छ श्रुत इन्द्रः कसिनदीति सूक्त ... ५. १.५. १.४.४. ... - गवानां त्वा गणपतिं हवामह इति मी वा एत उधानां यनिविदम् गवामयनेन यन्ति गावो वा गायौ खिरवत: मंयाय गौरिवीतं बोळशिमरम कुर्वात गौ देवता पवम महर्षहति असो वा रतात प्रजगं . .

·[ १४. ] पक्षप्रतीकम् प.प.ख. भा. १० ... १.४.८. १ ४३ चचूंधि वा एतानि भरतानां यत् चतुर्विस मेताहरुपयन्त्या० ४. २.६. ३८५ छन्दसा वैषष्ठ नान्हाप्तानां रसोऽत्यनेदत छन्दांसि वा अन्योन्यस्यायतन मभ्यध्यायन इन्दामि वैदेवभ्यो हय मघा ४.४.५. ३८८ .. . २ २२४ २६६ ३.३.१२. जनिष्ठा उयः सहसे तुरायेति सूकम् ... जातवेदस्य भति प्रजापति: प्रजा ... जितयो के नामता यदुपमदो ज्योतिगौरापरिति स्तोमेभियन्ययं २ १ ... १.४.9. ४.३.१. ई. ४.३. ३.३.१०. १५३ ८.५.३. ४ २८१ . ३५४ २.३.३. १ ३२५ . २१८ ६..४.१०. ३५२ ततो वा एतांस्त्रीनमन्यातान मैत्रावराणी तदनना पर्यादधलम्मरुतो धृन्दम् सदस्यतढषिणो महदाजा तदाहुः कथ मनच्यः पातर नुवाक इति .. तदाहुः का: स्वाहाकतीनां पुरोनुवाज्या: तदाहुः कियतीभिररियादिति तदाछुः मंसित वर्ष हाम् सदाहुः मत् न मयत इति सदाहुः सूर्यो नातिप्रस्थो सदाहुमहावदाइ: यह सेव हौत्र सदाधुर्य आहितामिराग्रयो नानिष्ट्वा भदाय बाहितामिरुपवमधे ऽश्रु कुवात तदाहुर्य आहितामिरुपवमर्ष नियेत सदायथा घाव लोच मेव शस्त्रम् बदायदस्मिन विचणितिराव २. ३.४. ३८१ ४.२.४. २६१ . २०२ २५ ४ ४ ३.१.४. ...

·[ १४१ ] भा. १. ३ २०८ ४ ४ . . खगड़तीकम पदार्थ प्रधान मे ग्रहीत तदा दर्शपूर्णमासयोरुपवान तदाबस्य मायं दुध मानाय्य दर्शन तदारयाग्नयो ग्राम्य गणाशिमा मदाहुर्यस्यामाग्नि मुहर्रयः सदाछु यस्याग्नि मनुहुत माहिती दियात् ५.५.१.१. सदाहुर्यस्यामिहोत्र मधिभित ममेधम् नहाय स्थानिहोत्रा,पावर सदाचापनीको इग्निाव कप मेव नदह स्माह मौगात ग्रागाहा रात तासमभानुम येत नदानाचममानमा यस्तो ०.५.५. न म एहि यो अभिभायाजा दनि न विज अधुरुष मनी रयान्द: नस्य बमा सुतिखदाहरन्ति नस्य बियामिन्य कपापला ग्राम: सभ्य छविणामिनाहानामा प 3 ५ १७४ . ११ ४ . १ १६ 1 नाता नवानन्तगयमका मान् वा एतानत्सम्यानान वामित्र: ताम्येतानि माचरागोला पत्र ना वा एका: प्रवत्यो टमयः सामवेदेवताना मातिाना .. तिर्फ दारा: अनुपहरिया हम से ततः मर्षन्ति ते मा: ममा पदम ते देना व्यन वन् गायत्री लन ते देवा अब नियंपाइन्द्रस्य पिया .. ते देवा एत धागा गव 3 ४४ ३. २. . १६ J १ ...

·[ १४२ 1 प.व. भा. ५० खण्डप्रतीकम् ३.३.५. ... २३६ ... . ३.४.४. . १.४४ ते वा अव वनादित्यान् युभाभिरिदं ते वा अमुरा मैत्रावरुणस्योकथम सेवा असुविजिग्याना ऊई स्वर्ग ते वा इमे इतर इन्टमी गायत्रीम् तेषां यश्चममाना रमो ऽवात तेहादित्यानतिरमोऽयाजयंतभ्यो त्रयश्च वा एते लाहा या त्रयाणां मनाया मेक माहरियन्ति त्रयो वे बघदकाग वमो धाम निमः बौणि हवं यन क्रियता च मग्ने माथा अमि ६.५.६. ४०६ ७.५.३. .३१ २ श ४१ . भत.. ३ ४.३.६. . २.५.५. दोक्षणीयरिलायत ता मेवानु दौमा वैदेवेभ्यो ऽपाक्रामत् .. दूरोहणं मोहति तस्योरूबा सरगम दूरोहणं रोहति स्खों लोकी देवक्षेत्र या एवटा घर महर देवनी सत्यादित्या हवा देवपात्रंबा पद वाट्कागे देवरथोपा बदाजम देववर्म वा गवद् यत् प्रयाजाचा देवविशः कलायितया इत्या हुमन्दमन्दम्मि देवधिशः कायित या इत्यादरता: বলা মশালি নাযিল देवानां पत्नी: संभवभूचीरग्निं देवा वा असत्यख सप प्रायम् देवावे प्रथमेनानाय वन १.४.. .. ३.२.१. १२ - ? . ... २ २ १८१ ... 3.२.१. २४.

·[ १४१ ] भा. पृ. ... १ ४२३ ... -- ধনীজন देवावे वले गाः पर्यपायला १.४, ८. देवा वे यह मतन्वत ..-. तानापीते देवा वै यज्ञ मतन्वत ... तान दक्षिमत देवा वैयदेव यजे ऽर्वम् २. ४. ७. देवा वे सोमस्य राक्षो ऽयपेये देवासरा वा एषु लोकेषु ममयतम्त ते वा १.४.६. देवासरा वा एषु लोकेषु ममयनन्त ते व देवाः २. ५. ४. देवासरा वा एतु लोकेषु भमयसमा ते वे देवा: ५.२.६. देवासुरा वा एषु लोकेषु मयेतिर . देवावे सर्वचरौ सत्र निर्षिदम् देवेभ्य: प्रातर्यावभ्यो होतरनुब हो. देवाः शमिसार पारभध्व सत यौवे देवता पर महति १ ४४५ २०४ २७१ ३.२. ७. . धाय्या: शंमति धाय्याभि प्रजापतिर १.२.८. गाभानिदि मति नाभानेनिष्ट निधमाद ततो वरुण: पग्ल्य । म्वा निषमाद तवतो वमणः पन्थामा ८.४.४. ४ ... .. ४ २ पर्यपये कियमाणायानुन हीन्याचा पर्युर पy प्र धन्व वात्रमातचे ... पान्तमा यो धन्धम इत्यन्यस्वन्या पारपीपौरपदधति पूर्वयोः मवनयो: पुनर्वा एत विभो गर्भ कृति पुरुधं वे देवाः पशु मालभन्त एका बसपयन्ति 6 . . १ १४ - ·[ १४४ ] . 'प... भा. ४.४.३. ... ४.४.१. २ ३६६ १६५ ५.५.७. ... ७.४.१. २ ५५ ४.२.१. २७८ २४६ ... ३४२ ४.३.२. पडपती कम प्रजापतियक्षो वा एघ य दादशाह: प्रजापतिरकामयत प्रजायेय ... प्रजापभिरकामयत प्रजायेय भूयान्त्मग्रा० प्रजापतियंज मस्जत यज्ञं हर मनु . ग्रजापति यज्ञ छन्दामि देवेभ्यो प्रजापति मोमाय राज दुहितरं प्रजापति खां दुहितर मभ्यध्यायद् মৃঙ্গানী স্থানটি प्रथमं धरू सुपयन्ति कहानि प्रयाजवमुया करीयम् प्र वो देवायाग्न य इति शमति प्र वो देवायागय इत्यनुभ: प्राथा दिपिश देवा: मोम प्राच्या त्या दिशि वसवो देगा: प्राणाना वा एतदुकथं यत्पउगं प्रागा वा ऋतुयाजाम .... पाणावे हिदेवत्या अननान प्राणा व विदवत्था एकपाना ग्रान्त प्राणादिवत्या: पाका प्रदं अक्ष चतूर्ये वाविधैति सूक्त १.२.५. . .४६८ ३.५.३. १. १ १ ४४३ १.३.२. ६२ ... २४६ ३.१.३. २.४.५. २ २ १ ४१० ... २.४.४. ४१३ २.४.३. २. ४.६. . ४.४.ई. २ ३६५ २ ... २.४.२. हहच वा इद मग्रे रथन्तर चारना शाद्रथन्तरमामनौ भवत एते ब्रह्मयज्ञानं प्रथम पुरस्तात वक्ष वा अाहारा क्षन निविद ब्राक्षामान्य प्रगामति वाम गम् यया परि धामि २ १ २.५.१. ४३४ ·[ १४५ भा.. खड़पती कम भूछन्दः शंभति भूतेपनि ... मनीतायै विधो बदौयमान त्यानु मावतीयं प्रगामति महानाम्बीना सुधमर्गानुपहजत्ययं महानाम्नीम्वत्र स्तुवते शाकरण मारा ४.१.४. २५६ ५.२.२. ३ १ १ १४० ३ ५.१. ४ २ . . २ य: स्व: स्नोवियत मनुरूपं कुर्वन्ति यज्ञन देवा जर्मः सर्ग लोक मायन यज्ञो ने देवाय उदकामत तमिधिभि: ... यज्ञो वै देवभ्य उदकामत प्रध: यचो देवेभ्य उर कामन वो यसो देवेभ्यो नाना मुदकामत यत्रं न्दं देवता: पर्यहन्नन् यथा वे पुरुष एवं विपास्तम्य यदा एति च प्रति च तन मममस्यान्हो यो चर्षितमहावन यह तिन प्रतियत स्थित यह मानोद तनवमम्यानही रूपं यस्त नो ब्रह्मवचम मिदन यस्याग्निहोवा पावणा दह्यमानी पायमान यस्यै देवतायें हविग होतं ग्यात या त अतिरवमा यो परमेति स . यो जात एव प्रथमो मनस्वानि # यो वा एप तपयंघोमिटीम योदय हविषा इति योबीन पुरोहितांकन ५.प्र... ३ २२७ १ ५.५.२. ३ २ 2.१.४. २ 3 ३४.६. २ ·[ १४६ ] प.प.ख. भा. . ५.१.४, ३ २५ ... २२३ . ६. ५.२. ३८५ सप्रतीकम् पलो वा रघ यद वषदकारो वाग्वे देवता चतुर्थ महर्बइये. वाई सबनण्या तम्य मोमो राजा ... बालखिन्याः सति प्राणा वालखिल्या: विश्वन्तरो मौषद्मनः श्यापीन् विश्वं वै देवा देवतास्तृतीय महर्वहन्ति कृषशुनो ह वातावत उवाच वैश्वदेवं शंसति यथा वे प्रजा एवं वैश्वानरीयेगापिमारतं प्रतिपद्यते याघ्रचर्मणा नखात्युत्तरलोना ५.१.१. ५.५.१. ३. ३. ७. २ १३६ २ १५६ १८५ ट . ... २.२.७. गत मनूच्य मायुष्कामस्य शिरो वा रतवाजस्य यमातरनुवाक: शिरो वा एतदानस्य यदातिथ्यं शियानि धमनिमम देवशिल्पान्येतेषां १.४.८. १८० षट्पदं तमाशंम प्रांमति २.५.. ५.४.२. ६. ४. ४. ... ८.४.१. ४ २ संच त्वं जग्मुगिर इन्द्र पूर्वोरिति सूक्तं सनो ह जातो वृषभः कनीन इति समिधामि दुवस्थताप्यायख सय इच्छेदेवंवित चत्रिय मयं सां यहचणन पदा समगभयान सना एघ पशुरेवालभ्यते ... म वा रवी मिरव यदमियोमम मा वा एषाम्टनाहुतिरेव यद सकीर्ति प्रांमनि देवयोनिसकीर्तिम् ०० ~ ३.४.५. २०३ ... २२.४. ३७२ .

·। १४० १. पाव १ ६५ . १ . . ३.३. २ 3 ४२ सहमतौकम मोमाय क्रीनाय पोहामामाय सोगो वेगजा गर्मायामीन सोमो राजाभुग्लिोक मोम मौर्या वा एता देवता यझिरिदम तोत्रियं शंमत्यानमा सारियन जोत्रियं स्तोधिधम्यामरूपं अनि सक सस्य धमतः नगपामिति बामान उपयन्तीमेवे नोका. स्वर्गवा एतेन लोकमत माजमायं मधुमार रायम . -- -- ३ . . करिश्चन्द्रोह समाज सविलियं जिमयो हरिदीनाम्या कोलामानामा म.' होटल जातिमा? farpur २१२ !! वीपत्रमा . ... मोलाचाराची परिवंदाची मा..? नम

·[ १४८ ]
पृ.
पृ.
...
...
ऐतर यविषयसूची
मभाष्यतरय विषयसूची
तत्र प्रथमभागस्य
तथा दिलीयभागस्य
तथा रतीयभागम्य
तथा चतुर्धभागस्य
ऐतरेयटोप्पनीविषयमनी
तरयालोतिरछी
१३ ऐतर याथायिकार्यसूची
१४ तत प्रथमभागस्य ...
१४
तथा हितीयभागस्य
तथा टतीयभागस्य
१०६
तथा चतुर्थभागस्य
६७ ऐतरं याबातमन्नादिसूची
११२
Se! ऐतर यश्रुतदेशयक्तिनामसूची १३०
८८ ऐतरीयखखपतीकमचौ....
१३६

·ऐतरेयब्राह्मणकोड़पत्रम् ॥
( शिल्पशस्त्रेषु • मैत्रावरुणस्य ।)
॥ वालखिल्यशास्त्रम् ॥
(हिवार
॥हिम॥
। अभिहिसार:
भर्भवस्वरोम् ॥
.
"
7
-
मनि" इत्यादि ३ भा० ३. ए. दूप.शम् ।
वाहन कस्य छायाक इति पाक्षिणी होत्रका:-ति
। .. १. प्रशाम्तनि मेत्रावरुणाय मंगामरम्।
र यवन वर्षमा बालविल्याभिर्वाचकट काट्या-त्यादि
Ery. . विशारार्विघदकारान्तो वाल विगायोग एषः ।
निविदाय' इमिग्रा. प्रौ......। "हिर तराणी
दशम:'--ति.. बा. भा.१ए ।
इति कि. भूर्भुव:म्बरो मिति जपति'-इनि. "एकोऽपि
हिसार:"- रति, “
पचव श्रोत्रकाणा ममिक्षिा:- इति च पाच
श्री. १. २. ३, ४, २६। मैषा भवप्रायश्चितिर्यदेता थारायलमारिष
या प्रावित्ति: कर्मया" इति च ५० बा. भा. १८७ए।

·॥ एतमानम् ॥
(पाहावः .)
॥ अध्वयों शोगोंसावो३म् ॥
(प्रतिगरः)
॥शंसा मोदैवो३म् ॥
w
(स्तोत्रियः ।)
एज्यू षु अवाणि ने ऽग्न इत्यं तरा गिरः ।
एभिर्वास इन्दुभो३म् ॥
यत्र के च ते मनी दक्षं दधस उत्तरम् ।
तत्रा सदः कृण वसो३म् ॥
नधि से पूर्त मक्षिपद भुवन्ने मानां वसो :
पथा दुवो वनवसो३म् ॥
--
."बथयों शोशीसाबोमिया कयते तीथमवते समारण" इति
'ऐ० प्रा०२ भा०५२, ५४ए । “अध्वर्यो प्रशोशामावो मिति द्वतीय मनने
खादिष्वाहाव-इति च आप औy.१८.४।
+ "शंसा मोदेवोमिति अध्वर्यः प्रतिगृणाति पञ्चावरण --- ए.
ब्रा०२भा०५२, ५४१०।
t"बामा जोत्रियः पाशा बालखिल्याः" इत्यादि
२५१ पृ.। . अथ कमादस्यानेयो लोबिधानुरूपो मन इति"..
इत्यादि च भा०, २८८ प० । “तेषां टया: स्तोत्रियानु: मा. शस्त्रादिए
-इति धाव औ० ५.१०.१८ । व्यामेथी- 'एषु', शामिरगामि।
"माप्तौ प्रगवेगावसानम्” इति, “कमत मोकारं तिमात्र कत्वा"-
इति चबाना औ. १, २, १३, १० १० सं० ६. १६. १६, १७.१८ ।

·Pw
। वासरिया
(स्तीषियः *)
पम्ने त्वं नो भन्तमः।
उत त्राता शिवो भवा वरुथ्यो३म् ॥
वसुरग्निर्वसुश्रवाः ।
अच्छा नक्षि द्युमत्तम रयिं दो३म् ॥
तन्वा शोचिष्ठ दौदिवः ।
सुखाय नून मौमहे सखिभ्यो३म् ॥
॥
+-
( स्तोत्रियः :)
एघ षु अवाणि ते ऽग्न इत्येतरा गिरः
एभिर्वास इन्दुभो३म् ॥
यत्र क च ते मनो दक्षं दधस उत्तरम् ।
तत्रा सदः कृणवसो३म् ॥
-
* पठहनि तीयसवने मंत्रावरुणस्य अग्ने त्व मिति , तंबा
शोचिईत्येका। एवं मिलिता देपदस्त चः स्तोत्रियः। तथैव सूचित
माश्वलायनेन --"मैत्रावरुणा त्या त्वं नो अन्तम: अर्म भव सुपमिधा समिड
इति लोत्रियानुरूपौ। अथ वान शिवन्या विहरेन-इति ८.२,१।
1. मं.५.२४.१.२, ४ ।
* एष च लोबियस्त च: प्रस्थानुरूपः
याविरगामीति । तपाधि-
"मैवावरणस्य"--इस्वधिक ध, "एयतु अागि से, यामिरगामि भारत:"-
रति प्रावी. ७.८.१ ।
-
.

·। ऐतरेयनामक्रीड़पत्रम् ॥
महि ते पूर्त मक्षिपद भुवनेमाना वसो ।
पथा दुवो वनवसोइम् ॥
( अनुरूपः ।)
आग्निरगामि भारतो वृचहा पुरुचेतनः ।
दिवोदासम्य सत्पती३म् ॥
म हि विश्वाति पार्थिवा रयिं दाशमहित्वना ।
वन्धनधातो अस्तुतो३म् ॥
स प्रनवनवीयमाग्न घुमेन संयता
वृहत्ततन्य भानुनीम ॥
।
( अनुरूपः )
पम्नं भव सुषमिधा समिधः ।
उत बहिर्विया विस्त गीतो३म् ।।
* ० सं०६. १६. १६, १७. १५ ।
"सोधियं तोचियस्यान नपं कुर्वनि" -यादि ऐ०मा०३ भा०२७५०
पूर्वएनाया टीप्पनी चाच दरया।
० सं०६. १६.१६, २०, २१ ।
5 पूर्णपकाया: * टीप्पनी था।

·.
॥ पालखित्यानम्
उत हार उपतौर्विश्रयन्ताम् ।
उत देवाए उशत भावहेहो३म् ॥
अन्न वीहि हविषा यक्षि देवान् ।
खध्वरा कृणुहि जातवेदो३म् ॥
(अनुरूप: ।
भानिरगामि भारतो वृत्रहा पुरुचेतनः ।
दिवोदासय मत्पतो३म् ॥
स हि विश्वाति पार्थिवरयिं दागन्महित्वना ।
वन्वन्नवालो पहाता३म् ॥
स प्रनयन्नवीयसाग्नं दानेन संयता ।
बृहत्तनन्य भानुना३म् ॥
(२.)
॥ अव यो शाशांसावाश्म ॥
६
२
.
[ी.
+ . सं० ७.१२.१,३
+ उतीय एलाया: हो।
० सं०६.१६ १६, ,
8 “अत जई मनुरूपेभ्यो निशियानि सिधुः"-इति बाच.
पलोवियानुरूपेभ्यः प्रतिपहनुमाय: प्रगाथेभ्यो धाग्याय मि एय.
गाडानम्" इति आश्र औ० ५.१०. १.

·। ऐतरेयनामकोड़पत्रम् ॥
( पुनः प्रतिगरः)
॥शंसा मोदेवो३म ॥
( मालखिल्यानां पच्छो विहरणम् )
।
अभि प्र वः सुराधम मिन्द्रय समिषो मही: ।
शतानीका हे तया अस्य दुष्टरा इन्द्र मर्च यथा विदो३म्॥
यो जरितृभ्यो' मघवा पुरुषसुर्यदौं सुता अमन्दिषुः ।
गिरिन भज्मा मघवत्म पिन्वत सहसं गाव शिक्षतो३म् ॥
इन्द्री विश्वस्य गोपतोत्रम् ॥ १
प्र सु श्रुतं सुराधर्म हन्ति वत्राणि दाशुषे ।
शतानीकेव प्र जिगाति धृष्णयार्चा शक मभिष्टया३म् ॥
यः सुन्वते स्तुवते काम्य' वम दवागि पुरुमाजमा ।
गिरेरिव प्ररमा अस्थ पिन्विर सहसंगो व महती३म् ॥
इन्द्री विश्वस्य भूपती४म् ॥ २
* ऐ० प्रा०३ भा० ३४२ १० १२ पंक्तितो द्रश्यम् ।
ऐ. ब्रा०३ भा. ३४५ पृ. १..-१ - पंक्तयो दृश्याः
मैकपदा प्रगा-
थान्त विसाम मिति चतुर्मात्र: प्रणवः मत्रत्र । “चतुमानो जमाने ---इनि
घ्यावा औ०
एध प्रगाथार: घालखिल्यसूतानां प्रघमादि चतुधु सक्ती
चोदश हा प्रयत. ततः पक्षमषष्ठयोरशवाविति नामो समूल नया
घदपत्राद। मेघां योयोः प्रमथनेन 'अष्टाविंति: प्रशाथा: मम्पदामी।

·। बालमियम
आ त्वा सुतास इन्दवो मश्वः क्षरन्ति धौतयः ।
अनहम वो हवमान मूतये मदा ये इन्द्र गिर्वखोयम्॥
आपो नु वन्चिन बोक्यं सर उपस्तोष दधिरे ।
आ त्वा वसो हवमानास इन्दवः पुणन्ति शूरगधसोयम्॥
इन्द्रो विश्वस्य चेतनोटम् ॥३
यदी मुतास इन्दवो मध्वः खादिष्ट मी पिब ।
अनेहसं प्रतरणं विवक्षण मभि प्रिय ममन्दिषोयम् ॥
आपो न धायि सवनम्मा वसो प्रक्षुद्रे व त्मना धृषत्।
आ यया मन्दसानः किरासि नो दुधा इवोप दाशुषोयम्॥
इन्द्रो विश्वस्य राजतो४म् ॥ ४
आ नः स्तोम मुप द्रवद् विभूति राधमो महः ।
प्र वीर मुग विविचिं धनम्पृतं
हियानो अश्वो न सोटभो३म् ।।
यन्त खधावखदयन्ति धेनवः सदा पोपेथ दाशुष ।
उद्रौवं वजिन्नवतो वसुखनेन्द्र कवंषु गतयो३म् ॥
इन्द्री विश्व विगजतीम् ॥ ५
पा मः सोमेष्ववर विभूति मनिता वसुम् ।
उयम वौर नमसोप सेदि मेयानो बन्यो न तोगतो३म् ॥

·॥ ऐतरेयबापक्रोडपत्रम् ॥
यं से खदावरवदन्ति गूतयः परन्तीन्द धौतयः
उद्रौवं वजिनवतो न सिञ्चते पौरे छन्दयसे हवोइम्॥
प्रचेतन प्र चेतयोहम * ॥६
यो नूनं यहा यक्ष ओजो वातस्थ पिप्रति ।
रथिरासो हरयो ये ते अखिध यहा पृथिव्या मधोम॥
प्रतो नो या माश्रुभिम हे मते येभिः स्त्र : परीयसे ।
येभिनि दल्धुं मनुषो निघोषय उन उ भिगगहोम ॥
इन्द्र घुम्नाय न इषो४म् ॥ ७
या नून परावति वाता इव प्रसक्षिणः ।
पजिगसो हरयो ये त पाशवो यथा पृथिव्यां दिवो३म ॥
युजान इन्द्र हरिभिर्महे मते येभिर्विश्व वशे ।
येभिरपत्थं मनुषः परोयम कष्व ध्वेभिरा गहो३म् ॥
राये वाजाय वजि वोहम ॥८
एतावतस्त ईमहे दीर्घनौथे दमूनसि ।
यथा कर्ण मघवन् मेधे अध्वर इन्द्र मुम्नस्थ गोमतोम।
-
.
* ऐ० बा.३ भा० ३४५ १० ११ -२ . पंक्तयो दृश्याः। एतदादीनि
पदापि वैतरेयकचतुर्थार गयको श्रुतानि । “नयोविंशति मयाक्षरान पादान
महालापीपासपुरोषाग्य: -इतिच आम्म यौ० ८ २. २३ ।

·४ वासपिनयनम् ।
बधा प्रावो मघवन् मेध्यातिथिं मयि गोर्ष रित्रियन।
यथा गोर्ये पसिषासो पद्रियो
यथा नौपातिथिं धनीयम् ॥
भविष्ठ वजिन्नृनमोहम् ॥
एतावतस्तं वसी यथा पकथे दशवजे ।
यथा कम् मघवन् मदवि विद्याम शूर नव्यसोश्म।
यथा प्राव एतशं कृत्वा धन इन्द्र गोमदिरखवत् ।
यथा गोभर्ये पसनोनिश्वनि यथा वशं दर्शवजो३म्॥
महिष्ठ वजिन्नृजमोठम् ॥ १०
यथा मनौ सावरणाविन्द्र मुवाने धमन्दथाः ।
पुषधे मध्ये मातरिश्वनि सोममिन्द्रापिवः सुतोश्म ॥
नौपातियो मघव मेटातिथौ स्यूमरम्मादृनसि ।
यथा सोमदगि दशोण्ये
पुष्टिगी श्रुष्टिमी सचोइम ॥
चिकित्यो अभि नो भयो४म् ॥ ११
यथा मनो विवंति शयान जिवि महितम् ।
पार्षदावःप्रस्क'समसादयत् सोम शक्रापिवःसुतोश्म ।
या त्रिते छन्द बन्द्र जुजोषमि त्योती दसवे वृकः ।

·-
--
॥ ऐतरेयोपनम् ॥
सहसायसिषासङ्गवा मषिरायो मादयसै सचोरम् ॥
इन्द्रो विदे तमु झुषो४म ॥ १२
य उक्थेभिर्न विन्धते वाजे वाजिञ्छतक्रतो ।
यस्थ त्व मिन्द्र स्तोम षु चाकनश्चिकिय क्षत्रीदनीम्॥
इन्द्रं त मच्छा वद नव्यस्था मती जुहूमसि श्रवस्यवः ।
तं त्वा वयं सुद्धा मिव गोदहो ऽविष्यन्तं न भोजसे।३म्॥
त मूत्ये हवामहोष्टम् ॥ १३
य उकथा केवला दधे त्रिधातु मुत्तमे पदे।
यस्मा अर्क सप्तशोर्षागा मानूचु-
यः साम धूषिता पिबो३म ॥
यस विष्णुखीणि पदा विचक्रम आदिज्जनिष्ट पौंस्यम् ।
सत्विमाविशामुवनानि चिक्रदटुप मित्रस्य धर्मभोश्म ॥
जेतार मपराजितोटम ॥ १४
यो नी दाता वसूनां स रायस्पोष मिन्वति ।
यी व वसो दानाय महस इन्द्र तं ईमहे क्याम्॥
विद्मा चव सुमतिं नवौयसौं स्तोमैरिन्द्र हवामहे ।
वसूयवो वसूपति शतक्रतु गमेम गोमति व्रजोम् ॥
सनः पर्षदति द्विषा४म ॥ १५

·॥ वासविसपनाम
२१
नो हाता स नः पिता स रायस्पोष मनुते ।
यी वसो दानाय शिजसि महाए उप ईशानकोयम्
प्रयामन्नुग्रो मघवा पुरूवसुः सुतावतो हवामा।
तं त्वा वयं मघवन्निन्द्र गिर्व गोरश्वस्य प्रदानुनीम ॥
क्रतुश्छन्द करतं वृहो४म ॥ १६
कदा चन स्तरीरंसि शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
यौ त्वमववन्निन्द्र गिर्व गणो नेन्द्र सशमि दाशुषो३म्॥
उपोपेन्न, मघवन् भूय इन्न, ते कण्वच्छणधी हवम ।
अम्माकं गिर उत सुष्टुतिं वसो दानं देवस्य पृच्यतो३म्॥
स नः पर्षदतिमिधाम ॥ १०
कदा चन प्रयच्छसि वधैः शुषां निधापयंम् ।
प्र यो नन अभ्योजसा क्रिधि मुभ निपामि जन्मनो३म्
तुरीयादित्य हवनं न इन्द्रिय मादिजनिष्ट पार्थिवः ।
यदेदस्तम्भीत् प्रथयन्न दिव मा सस्थावमृतं दिवो३म् ॥
पूर्वस्य यस अट्रिवाश्म ॥ १८
यस्थायं विश्व आर्यः स बोगी मम मर्यम् ।
स मिन्द्रो रायी बृहतौरधूनुन दाम: शेवधिपा परोक्ष्म ।
तिरविदर्ये कामे पीरवि सीमा इन्द्र ममन्दिषुः ।

·॥ ऐतरेवमानोपनम् ।
संशुक्रासः शुचयः सङ्गवाशिरस्तुभ्येत् सो अज्यते रयो३म॥
सुम्न था धेहि नो वसो४म ॥ १६
अस्तावि मन्म पूर्व विप्रासो अर्क मानुचुः ।
तुरस्यवो मधुमन्त घुप्तचनं ब्रह्मोन्द्राय वोचतो३म् ॥
पूर्वीच तस्त्र बृहतौरनूषताम्मे सवानास बन्दवः ।
पो रयिः पप्रथे वृष्णा शयः स्तोतुमधा असृक्षतोश्म॥
पूर्तिः शविष्ठ शस्यतो४म् ॥ २०
उपम वा मघोनां येषां सुतेषु मन्दमे ।
मक्षन्त बून्द्र मवसे सुहास्थवा ज्येष्ठ च वृषभालोम॥
पूभित्तम मघवन्निन्द्र गोविद मेवामो बून्द्र मरख ।
यथा संवर्ने धमदो यथा कृश ईशानं राबई महो३ग॥
नूनं तं नव्य सन्न्यमो४म ॥ २१
एतत्त इन्द्र वीर्य वावृधानो दिवे दिवे
य पायं कुत्म मतिथिग्वमट्यो
गौर्भिणन्ति कारवाइम
ते स्तोभन्त ऊज मावन् घृतश्रुतं वाजयन्ती हवामहे ।
संवा वयं हर्यश्वं शतक्रतु' पौरामोनक्षन् धीतिभोइम्॥
प्र भी जनहा वृत्रहो४म. ॥ २२

·-
। মামি ।
भानो विश्वेषां रस मवस्तु म मन्धवः ।
पूषा विष्णु ईवनं मे सरस्वतः : 4: विशाखट्रयोश्म ॥
ये परावति सुन्विरे जनेष्वा श्रोतु पांघवी हवम ।
आपो वातः पर्वतासी वनस्य हिर्ग भवितौन्दवोइम ॥
समन्येषु अवावहोम ॥२३
आनी विश्वे सजोषसो विप्रये मन्वन्त्या वसु ।
विश्वा देषासि नहि चाव चा कृधि
दवासी गन्तनोप ना३म ॥
वसवो मद्रा अवसे न आ गमन यत्रा सोमस्य सम्यसि।
गोष्टेष चित्ते मदिरासो अंगवः शृगन्तु ममतो वोमा
शरी योगीषु गछताहम ॥ २४
६नेदीय एदिहि वाज आ वक्षि सुक्रती।
आजिपते नृपते स्वमिचि ना मितमेधाभिरूतिभाश्म ॥
आन्तम शन्तमाभिरभिष्टिभि समवांमो विखिरे।
वीली होनाभिकत देवी तिभिग खाप नापिभाइम ।।
सखा सुशेवा अयोहम ॥२५
यदिन्द्र राधा अस्ति ते कृधि प्रजात्रा भंगम ।
पाजितुरं सत्पति विश्वचर्षणि भाधान मघवत्तमोक्षम ॥

·। ऐतरेयवासापकोड़पषम् ॥
तैन ना बोधि सधमाद्यो वृधे क्रतुं पुनन्त पानुषक।
प्र म तिरी शचीभिर्ये त उक्यिनी भगीदानायवृत्रही३म्
एवा छेवैवा हि देवोहम ॥२६
बस्ते साधिष्ठाऽवसे त्व मम्माकं शतक्रतो।
वयं त इन्द्र स्तोमेभिविधेम ते स्याम भरेषु ता३म् ॥
वयं होत्राभिस्त देवहूतिभिः प्रस्कवाय नि तोशय ।
महि स्यूर'शशयं गाधी अजयं ससवांसौ मनामहो३म् ।।
आयो मन्याय मन्यवो४म् ॥ २०
सम्ति घश्य आशिष आजि यामि सदातिभिः ।
अहं हि ते हरिवी ब्रह्म वाजयुरिन्द्र आयर्जनाना३म् ॥
अस्मानचस्व मघवन्नुपावसे गन्युरी मचीनाम् ।
ला मि देव तमसं समश्वयुधुचस्व पियुषी मिषा३म् ॥
उपो मन्याय मन्यवा४म ॥२८
(प्रथ वालखिल्याना मईयो विहरणम् * )
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदे।
हे. प्रा. भा० ३४४ प्र. १५-६ पायः. ३४६४० १ . पंक्तयच द्रश्या:

·वाशखियशम्सम.
१५
-
गिरिन भुज्मा मघवत्स पिन्वते
यदौं सता अमन्दिषाश्म ॥
पतानौका हेतयो अस्य टुष्टरा इन्द्रस्य ममिषी महीः ।
यो जरितृभ्या मधवा पुरूवसुः महगोव शिक्षताम॥
इन्द्रो विश्वस्य गोपता४म ॥ १
प्र सु श्रुतं सुराधस मर्चा शक मभिष्टये ।
गिरेरिव प्र रसा अन्य पिन्चिो दबागि पुरुभोज सो३॥
शतानौ केव प्र जिगाति धृष्णुया हन्ति वाणि दाशुषे ।
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहस्रेण व महतो३म् ॥
चन्द्रो विश्वस्य भूपतो४म ॥ २
सुतास
इन्दवो मदा
ये इन्द्र गिर्वणः
आ त्वा वसो हतमानाम इन्दव उप स्तत्रिपदधिरो३म
अनेहसं वो हवमान मूतये मध्वः क्षरन्नि धौतयः ।
पापो नु वजिन्नन्बोक्यं मरः पुणन्ति शूग गधसो३म् ॥
वृन्द्रो विश्वम्न चेतना४म ॥३
यदी सुतास बून्दवो ऽभि प्रिय मन्दिषुः ।
आ यथा मन्दसानः किरासि नः प्रक्षुद्रव त्मनाधृषो३म्॥
अनेस प्रतरगं विवनणं मध्वः म्हादिष्ट मी पिब ।
पा त्वा

·।
॥ऐतरेया
पापो न धायि सवनं मामा बसो दुघाखोपदाशुषोश्म॥
इन्द्रो विश्व राजतोहम ॥४
पा नः स्तोम मुप द्रवर्षियानो प्रखो न सोभिः ।
उद्रीय वजिन्नवतो वसुत्वना सदा पीपेय दाशुषोइम ॥
प्र वीर मुग्रं विविचिं धनस्पृतं विभूतिं राधसो महः ।
यन्ते खधावर स्वदयन्ति धेनव इन्द्र कण्वेषु गतयो३म॥
इन्द्रो विश्व विराजतोष्टम् ॥ ५
पा नः सोमे स्वध्वर इयानो अलो न तोगते ।
'उद्रीवं वजिन्नवतो न सिञ्चते क्षरन्सौन्द्र धौतयो३म् ॥
उग्र न वोन नमसोप से दिम विभूति मक्षिता वसुम् ।
यन्ते स्वदावनस्वदन्ति गूर्तयः पौरे छन्दयसे हवोयम् ॥
प्रचेतन प्रचेतयो४म् ॥३
या नूनं यहा यज्ञ यदा पृधिव्या मधि ।
येभिर्नि दस्यु' मनुषो निघोषयो येभिः खः परोयसो३म्
रथिरासो हरयो ये ते पनिध मोजो वातस्य पिप्रति।
अतो नो यन माशुभिर्महे-
मत जय उभिरा गहोइम्॥
इन्द्र सुखाय न दूषोठम् ॥ ७.

·बामबिलगम्।
बन गतिथिव्यां दिपि।
बभिनुष गोयल भित्रित व शो३म् ॥
पनि दरयो मावो वाता इव प्रसशियः।
युजान केन्द्र हरिमिदमत ऋष्व ष्वेभिरागहीश्म ॥
राये वाजाय वजियोम ॥८
एतावतस्त ईमा इन्द्र मुम्नस्य गोमतः ।
यया गार्य सियासी अद्रिवो गाय गावं हरिश्रियोश्म ॥
यथा कण्वं मघम अध्वरे दीर्घनौथे दमूनसि ।
यथा मार मघवन् मेधातिथि
यथा नौकातिथिं धनाम
शविर जन्नृचसोहम ॥६
दावतस्त वसा वद्याम
शूर
नव्यम'।
यथा गोर्य असन जिश्वनोन्द्र गामहिरण्यवोश्म॥
यथा कर्ण मघवन सदयवि यथा पय दशबजे।
यथा प्राव एतशं हावा धने यथा वशं हमवजाइम
महिष्ठ वजिनसाया ॥ १.
यथा मनी सांवरणी सोममिन्द्रापियः मुराम ।
यथा सोम दशिमे दशीण्य स्मरम्माजूनभो३म. ॥
• -
॥

·-
.. ऐतरेयनाम
पुषधे मध्ये मातरिशनीन्द्र सुवाने चमन्दयाः ।
नौपातिथौ मघवम्मेध्यातिथी पुष्टिगी थुष्टिगी सचोश्म ।
चिकित्यो पनि नी नयोधम् ॥ ११.
यथा मनी विवस्वति सोम शक्रापिवः सुतम् ।
सहस्राण्यसिषासङ्गवा मृषिस्वोतो दयवे वृकोम
पार्षदायः प्रस्व समसादयच्छयानं जिबिमुचितम् ।
था त्रिते छन्द इन्द्र जुलीषस्थायौ मादयसे सो३म् ॥
इन्द्रो विदे तमु खुषो४म् ॥ १२
य उक्थेभिर्न विधन्त चिकिा ऋषिचोदनः ।
तं त्वा वयं सुदुचा मिव गोदु हो जुडूमसि यवस्थबोइम् ॥
यस्थ त्वमिन्द्रस्तोमेषु चाकनो वाजे वाजिञ्छतक्रतो।
इन्द्र तमच्छा वद बयथा मत्यविष्यन्तं न भोजसा३म् ॥
त मूतये इवामहोत्रम् ॥ १३
य उपचा केवला दधे यः साम धृषितापिवत् ।
सविरमा विशा भुवनानिचिक्रददादियनिष्टपौंचोम्॥
या चर्क सप्तदोषांच मानृचुस्विधातु मुत्तमे पद ।
यौ विष्णुशोधि पदा विपक्रम उपमित्रा धर्मभाश्म।
जेलार मपराजिताहम ॥१४
.

·" वाससिखानाम्
यो नी दाता वसूना मिन्द्र ते हमहे वयम् ।
अस्यवो वसुपति शनकंतु स्तोम रिन्द्र वामहोइम्॥
यत्व' वसो दानाय मह म रायस्पोष मिन्वति
विमा यस्थ सुमतिं नवा धनी म गोमति बजो३म्॥
स नः पर्षदतिषिो ५६ ६ १५
यो नो दाता स नः पिता महा : 'उस ईशानकृत् ।
तं त्वा वयं मघवन्निन्द्र गिर्वणः
सुतावन्तो हवाग होम ॥
यस्म वं वसो दानाय शिमि स गयम्पोप मश्रुते ।
अयभन्नुयो मघव संगार प्रजम्य प्र दातु गा३म, ।
प्राकन्द क्रं बहायम ।। १६
कदा चन स्तरोमि नेन्द्र ममि दाम् ।
अम्माकं गिर उत सुष्टुतिं मी कगवच्छणधी हवोच्म ।
यीत्व मघवनिन्द्र गिर्व गा: णिती शिम दाशुषे ।
उपोपेन्द्र मघवन् भूय इन्न, ने दान दवन्ध पृच्यतो३म् ।
स नः पर्षदतिनिधोहम ॥ १०
कदा चन प्रयुच्छस्थभे नि पामि जन्मनी ।
प्रदेदतम्भीत प्रथयन्नमंदिवमादिन मिट पाथिवी३म् ॥
--

·॥ ऐतरेयवाणजोडपत्रम् ॥
प्र यो ननक्षे अभ्योजसा क्रिवि वधैः शुष्णं निघोष्यन् ।
तुगैयादित्य हवनं त इन्द्रिय मा तस्थावमृतं दिवो३म्॥
पूर्वस्व यत्ते अद्रिवोहम ॥ १८
यथायं विश्व आर्य दासः शेवधिपा अरिः ।
सं शुक्रासः शचयः सङ्गवा-
शिरः मोमा इन्द्र मन्दिषो३म, ।
स मिन्द्रो माया वृहतारधनुत स क्षोणी समु मूर्यम् ।
निश्चिदर्य रुशमे पीरवि तुभ्येत् सा अज्यने रो॥
मुम्न आ वहिनी सोधम ॥ ११
अतावि मन्म पूज्य प्रोन्द्राय वाता।
अस्मे रथि: पप्रथे वृष्णा शवोऽस्म मवानाम बन्यो ।
तुरण्यवो मधुमन्त घृतश्श्रुतं विना मक मानधुः ।
पूर्वी तख वृहतीरनूषत मानुर्मधा यसलतोस ।
पूर्तिः शविष्ठ शस्थतोऽहम् ॥ २ .
उपम खा मघोना ज्येष्ठ च वृषभाणाम ।
यथा संवः अमदो यथा कृश एवासो दून्मरस्वोयम्।
बून्द्र
मवसे
सुकत्यया
येषां सतेष मन्दसे
पूभित्तम मघवन्निन्द्र गोविद मौशान राय ईमहोयम॥
मन्ति

·॥ बालखिल्यशाम् ।
। मन्न्यमाम ॥२१
तिम योग गन्नि कारक:
त वा वयं इयश्वक बाजा: स्वामवाइम ॥
य आयं कुत्समलिथिन सटे या बाना विदिव।
ते म भन्न ! यस
पोरसी ना धान !
प्रभा जनाउ ३.'
आ नो विश्वषां रन' मन: ।
आगावास पदमी पात
र हाम"
एषा विषणु ईयन में भगवत्यवान महावय।
ये पगवति सुन्धि जानकाय चाम..॥
ममन्यावर
मा नो विश्व भजाम देवासी गाय न.
शौष्टेषु चित्त मंदिर 'हाय मायामा
विश्वा पानि जना मन्तवा वसा
उसवो भगा अव न बागम २५ माता स्वाइन !
गगे या गोषु गकताम ॥ २४

·ऐतरेयनामावलोपनम् ॥
इन्द्र नेदीय एदिहि मितमेधाभिरुतिभिः।
बीती होत्राभिरुत देववीतिभिः ससांसीविशृणिवरीमा
आजिपते नृपते व मिद्धि नो वाज आ वक्षि सुक्रतो।।
मा गन्तमशमामाभिरभिष्टमिरा खापे खापिभाश्म ॥
सखा सुशेवा अइयोहम ॥२५
यदिन्द्र गाधी अस्ति से माधान मघवत्तम ।
प्रस सिंग शचीमिय त उथिन:
क्रतुं पुनत आनुषा३म ॥
भाजितुरं सत्पतिं विश्व वर्षणिं कृधि प्रजाखाभगम ।
तेन ना बोधि सधमाद्यो वृधे भगा दानाय वृत्री३म्
एवा वैवाहि देवाराम ॥२६
यस्त साधिष्ठोऽवस ते स्याम भरेषु ते ।
महि स्थूरं शंशयं राधा अयं तस्करवाग नि नेशियो३म् ॥
वयं त इन्द्र स्तोमैभिर्विधेम व मम्माकं शतकाती।
वयं क्षेत्राभिरुत देवहूतिभिः ससवांसो मनामघो३म् ।।
पायो मन्याय मन्यवोधम् ॥ २०
सन्ति घश्य आशिष इन्द्र आयुर्जनानाम् ।
खामिदेव तममे समश्वयुगयुरगं.मयीनो३म् ।।
-

·। बालविवयनम् ।
पहिते हरिवी ब्रह्म वाजयुराजि यामि सदातिभिः। .
पमानवस्व मघवन्नुपाधी
धुक्षस्व पियुषी मिषाम॥
उपो मन्याय मन्यवाटम ॥२८
04-
-
(अथ पालखिल्याना मईयो विहरणम् . )
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदे।
यो जरितृभ्या मधवा पुरुषसः सहस्रणव शिजताम।।
शतानीका हेतयो अग्य टुष्टरा इन्द्रंख्य ममिषा महोः ।
गिरिन भुज्मा मघवत्सु पिन्वते
यदी सता अमन्दिषा३म.॥
इन्द्रो विश्वस्य गोपतोहम् ॥ १
म सुश्रुतं सुराधस मर्चा शक्र मभिष्टये ।
यः सुन्वते स्तुवते काम्यं वसु सहसेगा व महतोयम् ॥
शतानीकेव म जिगाति धृषाणुया हन्ति त्राणि दाशुषे ।
गिरेरिव प्र रसा अन्य पिन्चिर दवागिण पुकभीजसो३म्॥
इन्द्री विश्वस्य भूपता४म ॥२
* • प्रा.भा. ३88 ए० २१,१२पाली टयपुमः ५४ १०८ पलायच !

·। ऐतरेयवाकोडकपम् ॥
पा वा सुतास इन्दवो मदा ये इन्द्र गिर्वणः ।
पापो न वजिन्नन्वोक्यं सरः पृणन्ति शूर राधसोश्म ॥
भनेहस वो हवमान मूतये मवः क्षरन्ति धौतयः ।
था त्वा वसो हवमानास इन्दव उप स्तोत्ने दधिरो३ म
इन्द्री विश्वस्य चेतनो४म् ॥३
यदी मुतास इन्दयो ऽभि प्रिय समन्दिषुः ।
पापा न धायि संवनं मा वसो दुघाइवोपदाशकोई
पनेहसं प्रतरणं विवक्षां मध्वः खादिष्ठ पो पिष्ट ।
पायथा मन्दसानः किरासि नः म क्षुद्रव मनायोः ।
इन्द्री विश्वस्य राजतो४म ॥४
आ नः स्ताम मुप द्रवदियानी अश्वो न मोटभ ।
यं ते खधावरखदयन्ति धेन इन्द्र कण्वेषु गतथा३ ।।
प्र वौर मुग्रं विविचि धनस्पृतं विभूति राधसो महः ।
उद्रीय वजिन्नवतो वमुखना सदा गैपे दाशुषी३म् ॥
इन्द्रो विश्वं विराजते। ॥ ५
पा नः सोमे वध्वर इयानो असेन ताशते
यं ते खदावनस्वदन्ति मूर्तयः पौरे छन्दयसै हवाम ॥
उयन और नमसोम सेदिम विभूति मक्षितावसुम् ।
-

·११
दीक्षित, सिबलपरवीन्द्र पीजयोश्च ।
प्रचेतन प्रतयोहम् ॥
या भूभ वा यज्ञे यहां पृथिव्या मधि ।
पतो नो यज माशभिर्महे-
मत उग्र उभिग गहोइन ।
रथिरासो हरयों ये ते असिध मोजो वातच विभति।
बभिन दक्षु मनुषो निधोषयो येभिः खंः परीयसोशम्
इन्द्र द्युम्नाय न दूषोहम् ॥७
यड नूनं परावति यहां पृथिव्यां दिवि ।
युनान इन्द्र हरिभिर्महेमत स्टष्व करवेभिगा गहोरम॥
पजिरासो हरयो ये त आशवो पाता इव प्रसजिवः ।
येभिरपत्यं मनुषः परीयसे येभिर्विश्व खर्ट शो३म् ॥
राये वालाय वज्जियाम् ॥ ८
एतावतस्त मह दून्द्र मुम्नस्य गामतः ।
यथा प्रावो मघवन् मध्यातिथि
यथा नीपासिदिन ॥
यथा पाखें मघवन्म र दाम नौथे दमूनसि।
बथा गागर्ये पसिषासी र गारित्रियो।

·॥ ऐनक
शविष्ठ वजिम्नचसीटम ।
एतावतस्ते वसो विद्याम शूर नव्य॑सः ।
यथा प्राव एतशं कृत्वा धने यथा वशं दर्शवजोयम् ॥
यथा कर्ण मघवन् वसदस्यवि यथा पक्थे दशबजे ।
यथा गोगर्ये असनो जिवनीन्द्र गोमहिरण्यवो३म॥
मष्ष्ठि वजिन्नसोधम् ॥१.
यथा मनी सांवरगी सोममिन्द्रापिबः सुतम् ।
नौपातिथी मघवन्नेध्यातिथी पुष्टिगौ थुष्टिगो सचो३म् ॥
पृषभ्रे मध्ये मातरिश्वनौन्द्र मुवाने अमन्दथाः ।
यथा सोम दशशिप्रे दशोण्ये स्यूमरश्मावृजूनसोक्म ॥
चिकित्यो अभि नो नयो४म् ॥ ११
यथा मनो विवखति सोम शकापियः मुतम् ।
या त्रिते छन्द चन्द्र जुजोषस्थायी मादयसै सचीयम् ॥
पार्षदाणः प्रस्कण समसादयच्छयानं जिविमुचितम् ।
सहसास्यसिषासङ्गवा मृषिस्त्वोतो दथवे वृको३म् ॥
इन्द्रो विदेत मु खुषी४म् ॥ १२
ब उक्थैभिर्न विन्धते चिकिद्य ऋषिचोदनः ।
बन्द्र तमच्छा না सा मत्यविष्यन्तं न भोजसी३म॥
वर

·यम त्वमिन्द्र तोमेषु चाकनो वाले वाजिञ्छतकतो।
संवा वयं सुधा मिव गोदहो जुहमसि अवसवोत्रम् ॥
त मृतय हवामहीम ॥ १३
व उक्था केवला दधे यः साम धृषितापिवत् ।
यमै विष्णुस्त्रीणि पदा विचक्राम उपमित्रस्य धर्मभो३म् ॥
यस्मा अर्क सप्तशोर्षागा मानचुम्विधातु मातम पद।
स विरमा विशा भुवनानिचिक्रददादिनिष्टपौयाम
जेतार मपराजिता४म ॥ १४ .
यो नी दाता वमूना मिन्द्र तं हम हे वयम ।
विद्मा घस्थ सुमतिं नवीय मी ममम गामति बजा३म्॥
यौ त्व' सो दानाय भहस भ गम्पोष मिग्वति ।
वस्यवो बमपति का नामांन्द्र हवामहो३म॥
स नः पर्वदलिदिया ॥ १५
यो नो दाता म नः पिता महा ईशानकन् ।
अयांमन्नुग्रो मधवा पुरूवसांगता प्रदान नाम ।
यस्म त्वं वसी दानाय शिनल म गयस्योप मथुते ।
तं त्वा वयं मघवन्निन्द्र गिव माः मतान्ता हवामहोम ।।
क्रतुश्छन्द ऋतं वृहा४म ॥ १६
--

·२८
॥ ऐतरेया पत्रम् ॥
बादा चन स्तरोरसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुषे ।
उपोपेन, मघवन् भूय इन्, ते दानं देवस्त्र पृच्यतो३म् ॥
यो व मघवनिन्द्र गिर्वणः शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
अस्माकं गिर उत सुष्टुति वमो कण्ववकृणधी हवोच्म ॥
स नः पर्षदतिनिधोम, ॥ १०
कदा चन म युच्छत्युभे नि पासि जन्मनी
तुरीयादित्य हवन त इन्द्रिय मा तस्थावमृतं दिवो३म्।।
प्र यो ननक्षे अभ्योजसा क्रिवि वधैः शुष्णं निघोषयन् ।
यदेदस्तीत् प्रथयन्न दिवमादिउजनिष्ट पार्थिवी३म् ।।
पूर्वस्य यत्त अद्रिवो४म ॥ १८
यस्थायं विश्व आर्या दासः शेवधिपा अरिः ।
तिरदिर्ये कामे पीरवि तुध्येत् सो अज्यते रयो३म।
स मिन्द्रो रायो वृहतौरधूनुत स क्षोणी समु सूर्यम ।
संयुक्रा सः शुचयः सङ्गवाशिरः
सोमा इन्द्र ममन्दिषोइम ॥
सुन मा धेहि नो वसो४म ॥ १६
पसावि मम्म पूर्व ब्रह्मोन्द्राय वोचत ।
पूर्वीटतच बृहतौरनूषत स्तोतुर्मेधा अमृक्षतोश्म॥

·॥ वाससिलमान
पुरस्यवो मधुमन्त घुतानं विनासो धर्क मानृपः ।
पो रविः पप्रथे व भवोऽस्से सेवानास इन्दवोश्म॥
पूर्तिः शविध शस्थताम् ॥ २०
उपम वा मघोना ज्यं च वृषभागाम
पूर्भिसम मघवन्निन्द्र गोविंद
मौशानं गाय ईमहो३म ॥
नक्षन्त इन्द्र मवसे मुकत्यया यषी सुतेषु मन्दसे ॥
यथा संवर्त अमदो यथा कृश एवाम्मे इन्द्र मत्खोश्म
नूनं तं नव्य सन्न्यमीठम् ॥ २१
एतत्त इन्द्र बौर्य गोभिणन्ति कारवः।
ते स्ताभन्न ऊर्ज मावन् धृतश्रुत
पौरामा ननन् धौनिभा३म् ॥
य आयुं कुस मतिथिग्व मईयो वावृधाना दिवेदिश ।
त्व वा वयं हर्यश्वं शतक्रतुं वाजयन्ती हवामहा३म् ।।
प्र भो जनन्य नही४म. ॥ २२
आ नो विश्वेषां रस मधः सिञ्चन्त्वद्र यः ।
ये परावति सुन्विरे जमेवा ये अववितीन्दवोरम ॥
पुपा विष्णुपयन में सरस्वत्थवन्तु सप्त मिन्धवः ।

·. ऐतरयासमोरयामा पापो वातः पर्वतासो वनस्पतिः T शृणोतु पृथिवी हवोच्म ॥ समन्येषु बवावहोम ॥ २३ आ नो विश्व सजोषसो देवासो गन्तनोप नः । वसवो रुद्रा अवसे न आगमच्छृण्वन्तु ममतो हवोस । विश्वा द्वेषांसि जहि चाय चा कृधि विश्वे सन्वन्त्वा वसु। गौष्टषु चित्त मदिरासी अंशवो यत्रा सोमस्य टम्पसो३॥ शूरो यो गोषु गच्छतो४म ॥२४ इन्द्र नेदीय एदिहि मितमेधाभिरूतिभिः । आन्तमशन्तमाभिरभिष्टिमिग स्वापे वापिभाइम ॥ आजिपते नृपते त्व मिचि नावाज आ वक्षि सुक्रतो। बीती होत्राभिरुत देववौनिभिः ससवांसोविशृशिवर॥३॥ सखा सुशेवा अईया४म ॥२५ यदिन्द्र राधा अस्ति ते माघानं मघवत्तम । तन ना बोधि सधमाद्यो वृधे भगा दानाय वृत्रहो३म्॥ माजितुरं सत्पति विश्वचर्षणिं कृधि प्रजास्वाभगम । प्रस तिरा शचीभिर्य त उथिनः क्रतुं पुनत आनुषाश्म ॥

·--
एवा वैवाहिदेवोपम ॥२६
यो साधिष्ठाऽवस ते स्याम भरेषु ते ।
वयं सत्राभिस्त देवहूतिभि: मसवासी मनामहोश्म् ॥
वयं त इन्द्र स्तोमभिर्विधेम त्व मम्माकं गतकता।
महि स्थूर शंशयं राधी अयं प्रम्कंगवाय नि नौगयो३म् ॥
आ या मन्याय मन्यवा४म् ॥ २७
भान्त यर्य आशिष इन्द्र आयुर्जनानाम् ।
पसाबक्षस्व मघवन्नुपावस
धुक्षस्व पिप्युषी मिया३म॥
अहहि ते हरिवो ब्रह्म वाजयुगजिं यामि मातिभिः ।
स्वामिदेव तमसे समश्वयुगयुग मथीनो३म् ।।
उपो मन्याय मन्यताम् ॥ २८
अथ वालखिल्यानां यथापा मनम् )
अभि प्र वः सुराधस मिन्द्र मर्च यथा विदं ।
या जरितॄथ्यो मघवा पुरूवसुः सहसंचव शिक्षताम॥
• ऐ.बा.भा. १४७ ए.पंकिला प.यम्

·- -- । ऐतरम् ॥ मानाकर प्र जिगाति धृष्णुया कविं वृषावि दहा गिररिख में रसा अस्थ पिन्विरे दत्राणि पुस्मोजसो पा त्वा मुतास इन्दयो मदा ये इन्द्र गिर्वणः । चापो न वजिन्नन्वाक्यं सरः पृषन्ति शूर राधसोशम् ॥ बनेहस प्रतरणं विवक्षणं मध्वः खादिष्ठ मौं पिब । पायथा मन्दसागः किरासि नः प्रक्षुद्रेव त्मनाधृषीम्। मा नः स्तोम मुपं द्रवधियानो अश्वो न सोढभिः । यं ते खधावन्खयन्ति धेनव इन्द्र कण्खेषु गतयोश्म॥ उम्र न वीरं नमसोप सेदिम विभूति मक्षितावसुम् । उद्रीव वजिन्नवतो न सिञ्चते परन्तौंट्र धौतयो३म ॥ यञ्च नूनं यहां यज्ञे यहा पृथिव्या मधि । अतो नो यजमाशुभिर्महेमत उग्र उग्रेभिरा गहो३म् ॥ अमिरासो हरयो ये तं पाशवो वाताव प्रसक्षिणः प्रेभिरपत्यं मनुषः परीयसे येोभिर्विश्व खर्ट शो३म् ॥ एतावतस्त ईमह इन्द्र सुनश्च गोमतः यथा प्रावी मघवन्म ध्यातिथिं यथा दीपातिथिं धनो३॥ यथा का मघवन्वसदसावं यथा पक्रये दशबजे । M-

·वालखिलानाम् ।
शीशर्य असनो जिश्वनौन्द्र गोमहिरण्ययोश्म।
सुगधम मर्चा शक मंभिष्टये।
M
यःवते स्तुवते काम्यं यम् महगो व मंहतोइम ॥
शतानीका हेतयो अस्थ दृष्टग इन्द्रश्य ममिषो मौः।
गिदिनभुज्मा मघवाय पिन्वते यदों सता पमन्दिषोश्म
यदी सुतास इन्दवो ऽभि प्रिय ममन्दिषुः ।
पो न धायि सयन मा धमो दुघा इयोप दाशुषोम
बनेहमं यो रुवमान मत मध्यः हरन्ति धौतयः ।
खा यसो हवमानाम इन्दव उप नाष दधिरो३म्
--
पा नः सोमे म्वध्वर इया नो अथो न तागते ।
---
यं ते वदावन स्वदगि गृतयः पौर छन्दयमे होम
प्र वोर मुग्रं विविचिं धनम्प त निभूति गावसो महः ।
उद्रीव वजिन्नवतो यमुत्वमा मटा पापिय दाथषोहम्
यह नूनं परावति यहा पूधियां दिदि ।
युजान इन्द्र हरिभिर्महमत ध्व वंभिरा गोइम

·२४ ॥ ऐतरेयवाणकोड़पनम् ॥ रथिरासो हरयो ये ते प्रसिध भोजो वातस्य पिप्रति येभिर्नि दस्युं मनुषो निघोषयो येभिः स्वः पसेवसोम एतावतस्ते वसो विद्याम शूर नव्यसः । . - - यथा प्राव एतशं कृतव्ये धने यथा वशं दशवजोइम् ।। यथा कण्वे मघवन्मेधे अध्वरे दीर्घनीथे दमूनसि । यथा गोशर्ये असिषासो अद्रिवो मयि गोवं हरिश्रियो३म् यथा मनौ सांवरणौ सोम मिन्द्रापिवः सुतम् । नौपातिथौ मघवन्मेध्यातियो पुष्टिगी थुष्टिगौ सचोक पार्षहाणः प्रस्कएवं समसादयच्छयानं जिवि मुद्धितम्। सहस्राण्यसि षासहवामृषिस्त्वोतो दस्थवे वृको३म् ॥ य उक्थेभिन विन्धते चिकिद्य ऋषिचोदनः । इन्द्रं त मच्छा वद नव्यस्था मत्यविष्यन्तं न भोजसोइम् यस्मा अर्क सप्तशीर्षाण मानचुस्विधातु मुत्तमे पदे । स वि१मा विश्वा भुवनानि चिक्र- दहादिजनिष्टपीसोयम् ॥

·। वानम्बिल्यासम् ॥
-
यो नो दाता वमूना मिन्द्रं तं हमहं वयम् ।
विद्मा घस्य समति नवीयसौं गमेम गोमति बजो३म्
यमै वं वसा दानाय शिक्षस स गयम्पाप मथते ।
तं त्वा वयं मवविन्द्र गिर्वगाः सुतावनो वामहो३म्
कदा चन स्तरोमि नेन्द्र समि दाशुषे ।
उपोपेन्नु मघवन्भय इन्न ते दानं देवका पच्यतो३म् ॥
प्र यो ननई अभ्योजसा विथि वधं. १ निघोषयन् ।
यदेदम्तम्भौत्पथयन्नमं टिव मारिनय पारियो३म् ॥
यथायं विश्व आर्या दाम: गर ।
तिरश्चिदर्थ कशी पवारांत तल्यायो यग्य यो३म
तुरण्यवो मधुमन सामान नि: प्रा मानचः ।
मो रयि: पप्रय वयं गतोऽयमुनानाम इन्द्रयाम
यथा मनी विवति मोम वागवः भुतम् ।
यथा त्रिते छन्द इन्द्र जाग्यायो मादयम मचाउम
पुषधे मेध्ये मानरिश्वनौन्द्र मुवान अमन्दधाः ।

·॥ ऐतरेयवाहणकोड़पत्रम् ॥
यथा सोमं दशशिप्रे दशोण्ये स्थूमरश्माबजूनसो३म् ॥
य उक्था केवला दधे यः सोमं धुषितापिवत् ।
यस् विष्णुस्वौणि पदा विचक्रम उप मित्रस्य धर्मभो३म्
more
यस्य त्वमिन्द्र स्तोमेषु चाकनी वाजे वाजिञ्छतक्रतो।
तं त्वा क्यं सुदुघा मित्र गोदुहो जुहूमसि यस्यवोम
यो नो दाता स नः पिता महा उग्र ईशानन ।
अयामनुग्रो मघवा पुरूवसुगीरश्वस्त्र प्र दातु नोरम
यस्मै त्व वसो दानाय महसे स रायस्पोष मिन्वति।
वसूयवो वसुपतिं शतक्रतुं स्तोमैरिन्द्र हवामहो३म ॥
कदा चन प्र युछ युभे नि पासि जन्मनी ।
तुरीयादित्य हवनं त इन्द्रिय मा तस्थावमुतं दिवो३म्
यस्म व मघवन्निन्द्र गिर्वणः शिक्षो शिक्षसि दाशुषे ।
अस्माकं गिर उत सुष्टुतिं वसो कण्खवकृणुधौं हवो३म्
पक्षावि मन्म पूयं ब्रोन्द्राय वोचत ।
पूर्वोकृतस्य बृहतौरनूषत सोतुर्मेधा असृक्षतो३म् ॥

·॥ वालविवशस्त्रम् ॥
समिन्द्रो गयो बृहतीरधनत मां नीणी समु मूर्यम् ।
सं शुक्रासः शुचयः गङ्गाशिर: मोर दुन्द्रममन्दिषो३म्
उपमं त्वा मघानाञ्जेष्ठच्च र मायाम् ।
--
पूभित्तमं मघवन्चिन्द्र गोविद मीशानं गय धूमहोत्रम्
य आयं कुत्म मतिथिग्व मई यो बाबधानी दिदिये।
तं त्वा वयं हर्यश्वं शतकात वाजयन्ता दामो३म् ॥
मा नो विश्वेषां ग्मं मध्वः सिमन्वद्रयः ।
ये परावति मुन्दिर जनवा ये अर्वा पतीन्दबोइम् ॥
विश्वा देषासि जहि चात्र चा कति
विश्व सन्चन्ता वस।
शौष्ठेषु चित्ते मदिरसा असावा यात्रा मामय सम्पमाइम्
इन्द्र नेदीय एदिहि मिनमेवामिलिमिः ।
आ शन्तम शन्तमाभिलिभिचाप वापिमोम ॥
भाजितुरं सस्पति विश्वचर्षी कृधि प्रजाम्वाभगम् ।
प्रमूतिरा शचीभिर्ये त उकिथन: क्रतं पुनत प्रानुषी३म्

·॥ ऐतरेयवाहणक्रोडपत्रम् ॥
यम्ते साधिष्ठो ऽवसे ते स्याम भरेषु ते ।
--
वयं होत्राभिरुत देवहूतिभिः ससवांसो मनामहो३म् ॥
अहं हि ते हरिवो ब्रह्म वाजयुगजियामि सदोतिभिः ।
स्वामिदेव तममे समश्वयुगव्य गये मथीनो३म् ॥
एतत्त इन्द्र वीर्य गौर्भिगन्ति कारवः ।
ते स्तोभन्त ऊर्जमाव घृतश्चतम्यौरासो नक्षन्धीतिभो३म्
नक्षन्त इन्द्र मवसे सुकत्यया येषां सुतेषु मन्दसे।
यथा संवर्ने अमदो यथा कृश एवास्मे इन्द्र मरम्वोयम् ।
आ नो विश्वे सजोषसो देवासो गन्तनोप नः ।
वसवो मुद्रा अवसे न आ गमञ्फुगवन्तु ममतो हवो३म्
पूषा विष्णुईवनं मे सरखत्यवन्तु सप्त सिन्धवः ।
पापो वातः पर्वतासो वनस्पतिः शृणोतु पृथिवीहवो३म्
यदिन्द्र राधो अस्ति ते माघोनं मघवत्तम।
तेन नो बोधि सधमाद्यो वृधे भगो दानाय वृत्रहो३म्
भाजिपते नृपते व मिचि नो वाव आ वक्षि सुक्रतो ।

·। वालविल्यास्तम् ॥
वोती होत्राभिरुत देववोतिभिः ससवांसो वि शुमिवरे ॥
सन्ति द्याश्य आशिष इन्द्र आयुजनानाम् ।
अस्मान्वक्षस्व मघवन पावसे धनस्व पिप्युषो मिषोत्रम्॥
वयं त इन्द्र स्तोमभिषिधम व मस्माकं शतक्रतो।
महि स्थूरं शशयं राधो ग्रहयं प्रस्कगवाय नि तोशयो३म्
प्रति ते दस्यवे वृकराघो प्रदश्ययम् ।
यौन प्रथिना शवो३म् ॥
दश मह्यं पीलक्रनः महमा दल्यये वकः ।
--
2
-
नित्याद्रायो अमंहतोयम् ॥
शतं मे गर्दभानां शत मृगावतीनाम् ।
शतं
दासा
अति सजो३म् ॥
নী স্মৃতি সাহাবুন তৃনা ঘা।
अश्वाना मिन्न यूथ्यो३म् ॥
अचेत्यग्निश्चिकित हव्यवाट म सुमद्रथः ।
-
--
अम्निः शुक्लेष शोचिषा वृष्युरो अरोचत

·॥ ऐतरेयवाघमोड़पनम् ।
दिवि सूर्यो परोचतोश्म् ॥
भूगैदिन्द्रस्य वौर्य १ व्यख्य मभ्यायति ।
राधस्ते दायवे वृको३म् ॥
शतं श्वेतास उक्षगो दिवि तागे न रोचना।
-
।
महा दिवं न तम्तभो३म् ॥
शतं वेगञ्छतं शुनः शतं चमांगिा त्रातानि
-
शतं मे बल्खजस्तुका बयोगां चतुःशतोःम् ॥
सुदेवाः स्थ काण्वायना वयोवयं विचरन्तः
अश्वामो न चक्रमतोम् ॥
आदित्मानस्य चर्किग्नानूतस्य महि श्रवः ।
श्यावीरतिध्वसन्पथश्चक्षुषा चन मनशो३म् ॥
इमानि वां भागधेयानि सिस्रत
इन्द्राव्यरुणा प्र महे सुतेषु वाम् ।
-
यन्ने यी सपना भुरण्ययो
यत्सुन्वते यन्त्रमाना शिक्षथोत्रम् ॥

·नि: विरोरोषधौराप पास्ता-
मिन्द्रावरुणामहिमान माशत ।
बा सिस्रत रजमः पारे पध्वनी
ययोः शपुनकिरादव पोहतो३म् ॥
सत्यं तदिन्द्राव्यरुणा कृशल्य वा
मध्व अर्मि दुहले सप्त वागोम् ।
ताभिर्दाश्वांस मवतं शुभम्पनी
यो वा मदब्धी अभि पानि चित्तिभोम् ॥
घृतमुषः
मौम्या जोग्दानवः
सह वसारः सदन प्रा तय
-
या हवा मिन्द्राब्वागा घृतकुतः
'स्ताभिधतं यजमानाय शिवतीयम् ॥
पाचाम माते मैंभगाय
सत्वं त्वेषाम्यां महिमान मिन्द्रियोयम् ।

·मान्॥ पमानिसकारका प्रवत- जिलि सालेभिरवतं शुभस्यतोत्रम् ॥ इन्द्रावरुणा यहषिभ्यो मनीषा - वाचो मतिं श्रुतमदत्तमयो३म् । यानि स्थानान्यसृजन्त धौरा यन्तं तन्वानास्तपसाभ्यपश्यो३म् ॥ [ पुनराहावः . ] ॥ शोसावो३म् ॥ [ पच्छो दूरोहणम् ] इंसः शुचिषद् वसुरारिणसोश्म् । होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसोयम् ॥ •पख बक्तवान्बा र दूरोशमानो प्रस्थते। तदनुपदं दर- थम् (प.)। शिपसनानन्तरं दूरोपयशंसनं विक्षितम् । तदोऽय माहापः। "बाडूय दूरोपर्य' रोहति इत्यादि ऐ० प्रा० मा० ३५६४०, मा० ३४.अध्यम्।

·वालविलमसम्॥ नृषट् वरसहतसद व्योमसोयम्। पम्जा गोवा मतजा पद्रिजा मतीम्॥१. [पईगो दूरोहणम् ] हंसः शुचिषद वसुरन गिलस- होता वैदिषदतिषिर्दुरोणमा३म् । नुषद् वरसहतसद् व्योमस- - दब्जा गोजा तजा पट्रिजा तोयम् ॥३ [विपद्या दूरोहणम् ! सः शुचिषद् वमुग्न्तरिक्षमतोता वेदिषोयम् । तिषिर्दुरोणसन्नषद् दशमहतसो३म् । सदब्ला गोला ऋट राजा बद्रिना कती३म् ॥ [ ऋक्शोऽनवानं दूरगम् | हंसः शुचिषद वमुग्न्तरिक्षम- होता वेदिषदतिथिदरोगसत् । मह. ०४.४०. ५। 1 "समरूपा सती गेहग मिनारिणम्" इति ऐ. आ. भा. भा. भा. २४ए., भा. १६ ए. चहरवम् ।

·॥ ऐतरेयवासचक्रोडपतम् ॥ ऋषट् वरसहतसद् व्योमस- - ब्जा गोजा ऋतमा अद्रिजा ऋतोयम् ॥ [पुनः विपद्या दूरोहणम् ] इंसः शुचिषट् वसुरन्तरिक्षसहोता वेदिषोइम् । पतिथिर्दुरोणसन् नृषट् वरसदृतसो३म् । व्योमसदन्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतो३म् ॥ ५ ( पुनरई नगो दूरोहणम् । हंसः शुचिषद् वसुरन्तरिक्षस- होता वेदिषदतिविद्गासो३म् । ऋषट् वरसदृतसद् व्योमस- दब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा तोम् ॥ ६ ( पुन: पच्छो दूरोहणम् ) इंसः चिषद वसुरन्तरिक्षसोश्म् । होता वेदिषदतिथिर्दुरोणसो३म् । वृषट् वरसदतसद व्योमसोयम्। पब्जा गोजा पातमा पद्रिमा तोक्म् ॥ ७ । - ।

·॥ वासखिमसान् ।
[पेन्द्रावती परिचानीया
इन्द्रावणा सौमनस महतं
रायस्पोषं यजमानेषु धत्तोम् ।
प्रजां पुष्टिं भूति मस्मासु धत्तं
दीर्घायुत्वाय प्रतिरतं न पायोइम ॥+
.
|शस्वसूनाम् #j
आ वां राजानाववी वकृत्यां
हव्येभिरिन्द्रावरुणा नमोभो३म् ।
प्र वां घृताची बाह्वोर्दधाना
परि त्मना विषुरूपा जिगातोयम् ॥ :
* "अयद मैन्द्रावरुणं सूक्त मन्द्रावको परिधानोया" इति ऐ.
बा० ३५३, ३५७४०।
+ चालखिलकादशसूतस्यान्तिमा ऋगियम् । मं०८.५६.७ ।
"था वा रानानाविति नित्य मेकाहिकम् - इति च पाप. भो.
ब...२.१।। तीयसबने मैनावरणस्य शबखत मिदम् । ऐग्रा.
मा० २५१४. २४५० तथाहीत्यादि, पुनः ३५७, ३५७१. प्रथमः।

·॥ ऐतरेयवाप्रपक्रोडपत्रम् ॥
युवो राष्ट्र वृदिन्वति द्यो-
यौँ मेटभिररज्जुभिः सिनौथोयम् ।
परि नोहेको वरुणस्य दृश्या
उहं न इन्द्रः कृणवटु लोको३म् ॥३
-
कृतं नो यन्तं विदथेषु चार
कृतं ब्रह्माणि मूरिषु प्रशस्तो३म् ।
उपो रयिर्दवजूतो न एतु
प्रण: स्पार्दाभिरूतिभिम्तिगतोयम्
चस्मे इन्द्रावकथा विश्ववार
रविंधत्तं वसुमन पुरुशो३म् ।
प्र य पादित्यो पन्ता मिना-
स्थमिता शूरी दयतै बसूनो३म् ॥ ४ .
•पमिदं बलमाबातम् (.., ५); तब तब रमाः;
पषमी तु परिधानीवा.. अस्थम्।

·॥ वालखित्यशास्त्रम् ।
[परिधानीया.]
-
दय मिन्द्रं वरुण मष्ट मे गौः
प्रावत्तोके तनये तूतुजानोश्म् ।
-
सुरत्नासो देववौतिं गमेम
यूयं पात खस्तिभिः मदा नो३म् ॥
[ शस्त्रान्ते पाहाव:
उकयं वाचोन्द्राय देवेभ्यः ।
शस्त्रान्ते प्रतिगरः
॥ ओ३म् ॥
[पागू: }
॥ ये३ यजामहे ॥
• "तान्तहोतो परिदधदेति, अथ समान्य एत्र तीयमवने
वोचकायां परिधानीया भवन्ति" इति ० प्रा० भा० २४७, २५४
३५३, १५७ ४०
+ "उकथं वाचीदाय देवेश्य इत्यार शूल कादशाक्षरम-ति
ऐ. मा. श्भा० ५२, ५४ ए.।
+ *यो मित्यध्वर्युरेकाक्षरम्" इति ऐ• प्रा० २भा५२, ५४१०।
"ये। यचामा इत्यागू:'- इति, "बागूर्याच्यादि:"-ति न
बाप. श्री.
०१. ५.५,४

·॥
ऐतरेयवाणकोइयतम् ।
[शस्त्रयाया 1
इन्द्रावरुणा मधुमत्तमन
वष्णः सोमस्य वृषणा वषेथाम्।
इदं वा मन्धः परिषिक्त महो
घासद्यामिान् बर्हिषि मादयेथो३म् ।।
| वषट्कारः + , अनुवषट्कार: !
॥ वौषट् । सोमयाग्ने वौहि वौषट् ॥
॥ इति वालखिल्या शस्त्रं ममाप्तम् ॥
*शलानी प्रयोच्या याया। एथा याज्या रोन्द्रातराणी। ऐ. बा. भा.
३५११०। "याध्यान्तानि च शाखाणि" इति आमा. श्री० ५.१०.२१ ।
17. भं०६.६८, ११। “याण्यातच लावयेत्":-इति श्रा० १.५.८ ।
* "पौषडिति वषटकार:'-इति याश्व. श्री. १. ५. १५ ।
एष वादकार: खयाग्यानी पाठाः। "उस्तरां वपदकार: -इति,
यायावषदकारयो रम्तयविधिस्तु ऐ० बा०भा० :, ३.५० प्रख्यः ।
रो. नी. २भा० २१, २२। बाय औ० ५. ५. १८ द्रष्टयम् ।
| "पदकारोमियः मर्षत्र"-इति, "तयोरादी भावयेन' ---इति
बाप और
१ प्रतिो विहारो महाबलभिन्नामक रावपि श्रुत
तु ऐ. ३मा ३५ ए.-३ सयौ।

·॥ एतस्यालोचनम् ॥ अछालोधयाम:-- (१:कि मिद मनर यं नाम ? . ( २ ) कोम्य प्रवक्ता?, (३) कुत्रायः मः। (8) क: कालो म्य? . (५ : कीडशाया- भन् तदानीन्तनाचारयवहारविज्ञानानि ? , (६) कस्याः पाखाया दम् , { . ) को स्य विषयः, (८) किमु प्रयोजन मेनस्येत्यशी। अथ कि मिद मंतरेयं नाम ? माहागण मिति ब्रूमः । किम बाग मिति ? मार मिनि:--- "शषे ब्राह्मणशब्दः" .. इति ( २. १. ३३.)। मन्सभागातिरितो वेदभागी मात्रण मिति तदर्थः । यद्यपि विचार गर्द लनगां यातम मिति भाष्यभूमिकादी सायणादिभिरङ्गीकतम् , म तयाप्यर्थज्ञानाय ताश मिति मन्यामहे वयम् ; एतम्बर मार एवं तमरूपा- प्रतीतह्मिणग्रन्यानां वेदवे वितिपनिदर्शनाच। प्रतोय "कर्मचोदना बाणनि" इति । ३५म. प्रापस्तम्बम्लाम मेवेहाश्रयामहे। अम्ति च कर्मचोदनापग मन्ना भाति तमानणं मदोष मिति दव ढमः, पदार्थम्वक पोधामपयुक्त निर्दोषल न तो वर पदार्थ स्वरूपोधामोपयक मदोषमजप मपीति। नवतो यथा या बहलाया यजमंहिताया यजुर्वेद न दोषावहम् , तयेव कर्मचोदनाथहने ऽव त्वेतर यादी बाणख मपीति। ब्रायानां वेदवे विनियमनस्तु मोपतो निar- ·२ एसयालीचनम् . - लोचने "को मा वेदः" इतिप्रकरण प्रकाशिता एव। ततो दयानन्दस्वामिना च करभाष्यभूमिकायां तदेव स्फट मेवावादि । तब हि वेदसन्जाविवागेपमहारे--- "मोति बामणानां नामा- स्ति । प्रत्र प्रमाणाम् । 'बहा वै ब्राह्मणः क्षत्र राजन्यः (ग० १३. १.) -इति, 'समानार्थावती ब्रह्मानान्दो वाह गास प्रदश्व' इति व्याकरणमहाभाये (५. १, १.)। चलदविजित हाभिळ हा. महर्षिभिः प्रोक्तानि यानि वेदव्या ध्यानानि तानि ब्राह्मणानि" इति। इतः पूर्व भूसमाया स्य तरे यस्य सम्पादनमृमिकायां चा हग् महादयेनापि बाधा गगनचिनमेव मिव मूचितम् । आमाकन्वना. प्यस्ति किञ्चिद् वक्तव्यम् । तद्यथा- न कि "वाहोउजाला' इनि (पा० ६. ४. १२१.) मूत्र जाग्रति बान शब्दाद् ग्रन्थपगे प्राधानगम्दः सम्भाव्यत, अतो ब्राह्मगावचित्रह्मनादानेदं निधन बाधणं पदम् , अपि स्मन्मने वा नगा गदादेव प्रसाद्ययागि स्थानिय ब्रामिति । मदेवं ब्राणेन प्रोतं यागविध्यादिबोधकं वननं जाणम् , ताशवचनानां समूहो ग्रन्थोऽपि बाण मेव । वचनपावा. देवाम्य ब्राह्मणशब्दस्य कोवलम् । अथवा अस्त्वेतद् ब्राह्मण. पदं भाष्यपरम् । वेदार्थवित्तमन ब्राह्मणेन प्रोता यागविध्यनुस्यूतं मनभाष्य मेव ब्राह्मण मिति । ब्राह्मणस्य वेदत्त्व मुररीकुर्व- तापि मायणाचार्य गण म्बकगहरवे वास्य मन्त्रयाख्यानरूपत्व माभाषि । तयाहि तैत्तिरीयमंहितामाथभूमिकायाम-, "ब्रा- प्रामस्थ मन्वव्यायानरूपत्वात् मन्या एवादी समानाताः" इति । অষধ লাখ স্থি লাগখালাঃভি অনুষাঙ্গল 'बामपकाले तदर्थप्रत्ययसंमयः सम्भाव्य एवेति ब्राह्मणकागणां ·किमिदमैतरेयबाम ? पासचानां तदर्थकाशनाय तत्तात्पर्याद्यास्वानाय च प्रवृत्तिः समुत्पन्ना, तत एवेमानि पंधकोषीतकतरेयादीनि पादिवेद- भाष्याणि मम्पन्नानीति व युज्यत एव। तदिद मस्माभिनि- रुतालोचने (ड--डी) "वात:"-इत्यादिना "वेदभावरूपाणि ब्राह्मणानीति"-प्रत्यक्तेन च ब्राह्मणग्रन्याना मादिवेदभाष्यरूपत्व मेव मिडास्तितम् । यद्यप्येवं तयापि ब्राह्मणग्रन्येप सर्व वैव प्रधानतो यागविषय एवोपनभ्यन्ते। सत्र यागेषु यागद्रव्यदेवतामन्वादिषु प्रवृश्या- द्य त्यादनार्थाः स्तुत्यादयः स्तुत्यादिपरा आख्यायिका बच्चा पाख्याताः यूयन्ते। ना एव अपवादा अप्युच्यन्ते। सदप्युक्त मापस्तम्बेन---. "बागशेषोधिबादः, निन्दा, प्रमंसा परकति. पुगकल्प- पूति ( ३६ , ३७ म.) । तत्प्रङ्गसतो बहना मन्त्राणां मन्त्रांशानां वा प्रायोऽधियसपर शाव्यानानि, कचिदन्यान्य. विधान्यपि ममानातानीति सर्वत्रा मेव मार्थवादब्राह्मणग्रन्थानां यागविधानार्थतेव पाफल्यत इनि "कचोदना बाधाणानि"... অবস্থান লাঞ্চ লব বঙ্গ ন য মননি নিব। अथोता मेवार्थ मिहोदाहरणे: किश्चिन्द्र बोधयितुं यतामहे । प्रथमं तावदव दीपपीयेषिता। मा खम्बग्निष्टीमादि. यागेष दीक्षणार्था भवति । यागन्त्रिविधः इष्टि होत मा. भेदात्। तत्रेय मिटि: प्रथमयिधो यागः । अस्य देवताविधानन्य व मामातम्- "अग्नि देवाना मवमी विण: परमन्तदन्तरेए सर्वा अन्या देवता:" इत्यादि । ऐ. ब्रा० १.१.१.)। एतेनास्य यामस्य अम्निर्विपशुश्च है देवर्त ऽवगम्यते। ततो ट्रष्यविधानव मामातम्- "पाम्नावण पुगडाशं निर्व पनि दीक्षणीय %3 ·तिरैयालोचनम् : - मैकादशकपालम्" इत्यादि। इत उत्तर मैतदीयावान्तरबह- विधविधानाधनन्तरं मन्त्रदयं विहितम्--- "अम्निर्मुखं प्रथमो देवताना मनिष विणा सप उत्तमं मह इत्याग्नावणवग्य विषो याज्यानुवाक्ये भवतः" इत्यादि। अनयोर्मन्त्रगे: पूर्वी दीक्षा- यागप्रधानहविष: पूर्वो क्लस्य तस्य 'पुगेऽनुवाक्या' भवति, उत्तरो यायेति विधेकः। नदेनयोः स्पष्टार्थतया, पविवक्षितविशेष- तात्पर्यतया वा विशेषतो व्याख्यानतात्पर्य नोकोऽत्र तरेयक ; अपि यदेतदुपक्रमे "अग्निवे देवामा मवमी विशुः परमस्तदन्तरेण सर्वा पन्या देवताः"- इति देवयम्तुतिगम्नासा, तस्वतन्मन्त्रह यस्य भामान्यतस्तात्पर्यान्वाख्यानं सम्यनम्। 'अनः' पार्थिवस्यास्याव- मखम्, पृथिवीस्थत्वात् ; एवं 'विष्ण.' आदित्य स्योत्नमत्वम् . सुस्थत्वात् ; अन्यासां वाया दीनां सर्वासा मेव देवनाना मेतयों वारथिव्योरेव अन्तःस्थत्वात् एनयोहोनेव ग्रहच मभीष्ट मित्याशयः । मन्त्रावेतौ ऋग्यजुस्मामाथवंशाखीयमंहिताखिदानी- प्रचलितास न दृश्येते ; तणयजुस्तत्तिरीयमाणे तु श्रूयते ( २. ४. १.३, १.), परं तवापि सन्ति पाठभेदाः । प्राश्वलायन-. श्रौतसूत्रेऽपि हि प्रपव्य पिहितावेताविति न त्वाखलायनशाखीया- वभिगम्यते ; पर एतौ ततोऽप्यन्यशाखीयाविति ध्रुवम् ।। सोमप्रवरपीना मृचान्तु विधान मनु व्याख्यानानि दाना- तानि। तद्यथा- "भद्रादभि श्रेयः प्रेहीत्यन्वाह, अयं वाव. लोको भद्रम्तस्मादसावेव लोकः श्रेयान्त् , स्वर्ग मेव त लोकं ममति । वृक्षसतिः पुर एता ते अस्विति, अझ में बहसति- १. वाया एतत् पुरोगव मकर में प्रवद्रिष्यति। अर्थमवस्य पर पा प्रधिवा रति, देवयजनं वे वरं पृथिव्यै, देवयजन एवं %3B - ·किभिदतरेयनाम: .. सदवसायति । भारे शवून पारे शबून कुपुति सर्ववौर रति, शिषप्त मेवारी तत् पासानं भावव्य मपबाधतेऽधर पादयति"-इति प्रथमो विधिव्याख्याने (ऐ० ब्रा० १. ३.२.)। एपापिष लिताथा मृशाखायां माम्बातत्यन्यशाखौयव : तैत्तिरीयसंहिता- यान्तु श्रूयते १. २. ३. १८ ॥ ब्राहाणविषयाणां विशेषतोऽर्थप्रतिपत्तये अन्यनान्यथा चोदा- रामः। श्रूयते हि शुक्लयज दस; माध्यन्दिन्याः गाखाया धादिषा कण्डिका--- "इषे खोजें त्वा वायव स्व देवो वः सविता प्रार्पयत श्रेष्ठतमाय कर्मणे".-इति । शतपथमायापोऽस्या मन्त्र यात्मिकात्वं स्वीकृत्य, प्रथममन्त्र स्थ पर्गशाखाच्छेदन, द्वितीयम्य तयेव शाखया तार्जन गवां वामानाचकत्रीकरणे, अन्तिमस्य हतीयस्य तु तयेव तथैव ताडनन एकास्या गोर्य क्षतः पृथकरणे विनियोगी विहिती व्याख्याताभ से वय एव मन्त्राः ।। तद्यथा- "ता मानिनति-- 'इषे त्वा वेति। वयं तदाह, यदाहेषे त्वोजें वेति ; यो वृष्टादग्रसो जायने समे तदाह । अथ माभिर्वसाम्समधासृजन्ति, म वत्म थाख्योपस्पृगति- 'वायव स्पेति। अयं वै वायुर्योऽयं अयं वै वायुर्योऽय' पर्वत ; एष वा इदं सर्व प्रप्याययति यदिदं किञ्च ; वर्ष त्येष वा एतामां प्रप्याययिता; तस्मादाह वायव स्येति । अथ मालवा मेका पाक योपस्मृति पत्सेन व्याकत्य--- 'देवो वः सविता प्रार्पयविति। सविता वै देवानां प्रमविता, सपिटप्रमूता यजं सम्मानिति ; समादार देवो वः सविता प्रार्पयविति। श्रेष्ठममाय कर्मच इति। यो वे बेहतमं कर्म, यज्ञाय हि तस्मादार बेहतमाय कर्मति"-रति माध्य. शत. बा.१.५. ४. १-५ । - ..-. 1 ·पितरेयालोचनम् . तदेव मस्या मन्तवयात्मिकायाः शुक्ल यजःप्रतमक गिड काया: मविनियोग एषोऽयः सम्पन्न:-- (१) 'इसे त्वा, ऊजे त्वा वृष्ट्य त्वां ; छिनमीत शेषः । (२) 'वाययः स्थ' पवमानाः, वर्षणेन प्रप्यागमानाः यूयं ग्थ ; युमान् समदसूजन् माखयोपस्पृशामीति शेषः । (३) 'सविता' देवानां प्रसविता 'देव.', ':' य मान् , यझं महारान् , पक्मानान् श्रेष्ठतमाय कमणे' यज्ञाय ‘प्रापयतु' ; मविलाप्रसूता वय मिदं यागामह इति शन. । नन मेको धिन:, पर मलिनव पदव्याख्याने नाधिवतो. ऽर्थोऽपि मम्मत एव । तद्यथा- ... "अयं व वायोज्यं पवते"। 'यः अयं पा' मदेव पवमानो विद्यत, म एवं 'अगं त्वगिन्दिय प्रत्यक्षः, अत एव विग्रहादिशून्यो भौतिको 'वाय:। 'वाचः। “एष व दं सर्व प्रप्याययति यदि किञ्च"। 'यद इदं किस स्थावर जामामकं जगत् , नत् 'पदं मत्र' 'एषः वे बायरेव 'मस्या यतिप्रकर्षण वयति । "ष वैवाति" वासरेव दृष्टिधा : सर्वाः मघतथालयन् पृथिव्यां मंवाच्या पायापति । अत एप "एतासाम्" पार्थिवीना मयां "प्रयायता" वयिता भवति । तत एवम्भूतं त्वा' त्वां वायुं "हट्ये" जानामि । “टात् ज - रस: जायत"। "त" ऊर्ज- रमाय, तत एवान मुम्पद्यत इति 'ष' अन्नाय च 'वा' त्वां जानामि । "देवानां" सर्वेषा मन्या- दीनां "प्रसविता" सूर्यः ईश्वरो वा 'वः' “यज्ञं सम्भरान्" प्राणनहेतून् युभान् 'ठतमाय कर्म गे' “य जाय" पाणनकार्य- निर्वाहार्य 'प्रार्पयत' सदैव प्रार्पयत्येव, क्य मपि “सविट-प्रभूताः" एव, अस्मानिति शेषः ॥ एतेन कायोः प्रत्यनत्वम् , वर्षहेतुत्वम् , .

·किमिदमतरेयवाम? . दृष्टिहारा चान हेतुत्वम् , सत भाप्यायन हे तुत्वम् ; भर्यप्रसूतत्वम् , प्राणनरूपये अकर्मकारित्वो याख्यातं वाय विज्ञानम् । प्रधानतो वायुविज्ञानार्थ एव च मातो यजुर्वेदः । प्रतएवतदक्तम्--. "अग्नि- वायु रविभ्यस्तु त्रयं नम मनातनम्". .वेनमादिक मिति। श्र यते चात्र पर्णश.व व वसापाकर कर्मविधाना शुट्र- तमेकाख्याधिकः । तत्र या ... ल व गायत्री मोम म जापत, तदभ्या आहरन्या अपावताभ्यायय पर्ण पचिद। गायत्री वा मामय वा राजसत् पतित्वा पगोऽभवत् । तस्मात् पर्णी नाम। नाटेवाब मोमन्य च तदिहाणदिति । तममात् पर्ण ग.खया वत्मानपाकरोति'. मति ( शत, बा. १. ५. ४.)। अम्यार्थ: 'यत्र' यम्मन कान्ले हि 'गर्व नगरे' हिमालयस्य सम्मिथित सुरम्य शिवा मोझ' मोसमोहनम् 'म' प्राप्त 'गायत्री' काचिद गायिका अपतत्' गतवती ; 'तत्' नदेव 'अाहरन्याः' मोमवतीहर कुर्वन्या: 'अस्था:' 'अपावस्ताभ्यायत्य' 'प्रवस्ता' - अबस्तात् -- अधम्तात् 'अपागत्य' वियज्य स्थितं ‘पम' पकार मेव पवीत्रं चिकेद', मा गायत्रीति शेषः । 'गाय' गायत्रा: तम्या 'वा' अथवा 'भीम' गज:' असंलग्न मागनं 'तत्'किन पर्ग: 'पतित्वा' भूमिं गत्वा पर्ण: पपरपर्यायः पन्लागा वृक्ष: 'अभवत'। यत: पर्णन गवामीत्पत्तिः. तस्मात् 'पगी नाम' पर्ण इथेवेप वृक्ष: प्रमिदः । तत्' तम्मात् 'प्रत्र' 'सोमध्य' मारभूत रमे 'यदेव' 'न्य' वीर्यम् , 'तत्' इहापि पलामपि 'प्रमत्' अम्ती त । पनदाख्यायिकातः पञ्च पर्गविज्ञानानि प्रतीतानि भवन्ति । पुरा नामोदिहार्य नगरीषु पनागाव हिमवत: पहादिक्षानीत ·ऐतरेयालोचनम् अनि प्रश्रमम्। बहुषु पलागारण्येषु च प्राप्यते सोम इति हिती- यम्। पलागस्य फलानि न जायन्ते, अपि पत्राकाराण्येवतीमानि भवन्तीत्पपि पत्रत एवास्योत्पत्तिर्भवतीति तीयम् । पत एवं पत्रपर्यायशब्दाभिधेयः म पर्ण इति का पलाम इति वाख्यायत पति 'चतुर्थम् । एतद्रसस्यापि मोमरसतुल्य बलकारित्व मिति पञ्च- मम् ॥ गन्धर्वाणां गानप्रियत्वं स्त्रीकाम च मलक्ष्य, तत्र गन्धर्व मगर मोमानयनाय गायिकाया: प्रेरणं चात्रैव शतपथ ऽन्यत्र च सुतम् ( ३का. २प्र. २क.), नत्मयं तव द्रष्टव्य मिति ॥ अथ दर्शयामः कम्ििश्चत मूग विधातव्येऽप्याख्यायिका- ननिति। तद्यथा--- "तात्य वर्गकामस्य गोत" इति (एं. प्रा. ४, ३. ६.)। साक्ष्यदेवताक सच भू तार्य म् ऋ मं० १०. ११८. १-३.), तस्मिन् तस्मिन् 'ताच्य' मृत ; न मूक्तमनेनेति भावः । 'स्वर्गकामत्य' 'स्वर्गकामय' यजमानस्य, प्रसङ्गागतं 'दूरोहण' स्वगं रोस्' , रोहण मारोह नत् सम्पादयेत् ; मन- को विगति शेषः । इम मैव विधि प्रीतु भानासपा व स्प.ख्यायिका --- "ताप्यों ह वा एतं पूर्वोऽध्यान मेत् , यत्रादो गायत्री सुपर्ण भूत्वा भोम माहगत् ; तद्यथा क्षेत्रज्ञ मध्वन: पुर एतारं कुर्वीत, नाहक तत्" इति। 'ता:' तन्नामा कथित् 'वे' एव 'पूर्व': अप्रगामी सन् एत मध्वान' पावत्यमार्गम् ‘ऐत्' भागमत् , दर्शयविवेति यावद् । कदा किमर्थ मित्याह- 'यत्र' यत्काले 'श्रदः' वृत्तान्सं सम्पनन् । किमित्युच्यते- 'गायत्री' देवमणप्रेरिता, गानन गन्धर्वान् मोहयित्वा सोमानयने प्रवत्ता, काचिद् गायिका नारी, 'सुपर्णः' पची महत् ( झोपमान मिदं पदम् ), स यथा तीपणदृष्टि लगामी खिरनाल्यास मन् स्वलको .

·विमिदमेतरेखबामा उत्पतिर्भवति, तका भूत्वा', 'सोमम्भार भारतवतो तर सदानीं 'सया' प्रध्वमः से बचे' माविशेषामि तदेशवारिक कतिजनं 'मुर एतार' पथप्रदर्शमायाग्रगामिन 'कुर्वीत', 'मा 'सत्' तार्थमनं, दूरोहगारोहणाय भवतीति मेषः। बवासी तत्र सादृश विजनप्रदेथे पुरुषस्ताशी रन्या:-- "मयं तामे सोऽयं पवते"-इति। 'सार्य:' खा 'अयं प्रत्यक्षगन्यः । 'योऽयं पवते' वामप्रत्यक्षो यः सर्दत सर्वच प्रवहति । स्वध वायोरव नामान्सरं नावं इत्युक्त सम्पन्नम्। स एष वायु रेव गायनयाः पथप्रदको बभूति । सत्पथप्रदर्शकवच बायो. गन्धवहलेनोपपद्यत एव ; अस्था एवं दिश: मोमगन्ध पायातीति समनुभूय तबदेयं गतवती मेति भावः । एतेनापि किचिद घायुविज्ञान मावेदितम् , विशेषतोऽभिजामाय च ततः श्रुतम्- "एष स्वर्गस्य लोकस्वाभिवोहा"-नि। 'एषः' ताापगपर्यायो वायुः 'सर्गस्य लोकस्य अभिवोठा' मृताना सुक्कतीनां जन्तूना मातिवाहिकान् देहान् वगै लोकम् अभिवति । विध वरित्यादिन्यपर्यायशब्दी निघण्टी ( .. ४. १. ) पठितः, बाख्यातच तथा निरुतोऽपि (२. ४. २.), ततथादित्वरामीमा मि एशिव्या मभिवाहकत्वेन चाम्य तार्थस्थ मम्पद्यते स्वर्गलोका- वोढखम् । तदेव मिह सूर्यरश्मीना बाहक पपः, अमुवानिवाधिका- मूचदेशवाहकोष एव ; तदिदं महाविज्ञानहयञ्चेनदाख्यायिक- योपदिष्ट मिनि ध्येयम् । एवमादिभ्य पाख्यायिकाम्यो बहव उपदेशाव लभ्यन्त मता एवावलम्बा बारः कथा अनसिनाधीनपुराणेषु तथाविपति प्रबादिह व ममतीनां स्वीयूद्ररिजवधूनां धर्मोपदेनाथ ·पितरेयालोचनमें सनेरपि। - कल्पिता भगवता व्यासेन, तदनुगामिभिधानेकैः क्रमादध- मत एवो महाभारतोपक्रम-- “इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपटहयेत्”-इति ( १. १. २६७.।। सर्वपुराणेतिहासमूलीभूतो वेदिकाख्यायिकोक्तो त्तातभागस्तु सर्व एवोपमामादिमूलक: परिकल्पिता सत्य इत्येव सिद्धान्तितं मीमांमादर्शने। तथाहि "गुणवादस्तु" -इतिमूत्रव्याख्यानावसरे भाथेवं स्फुटं श्रीमदाचार्यगण शवरस्वामिना--- "अमहत्तान्ता खाख्यानम् ; स्तुत्यर्थन प्रशंसाया गम्यमानत्वात् । इहान्याख्यान वर्गमाने इयं निष्प द्यत, ...- यच्च वृत्तान्त ज्ञानम् , यश्च कम्भिंथित 'प्ररोचमा देषो या। तत्र वृत्तान्नान्वाख्यानं न प्रवर्तक न निव कच्चेति प्रयोजनाभावाटनर्थक मित्यविवक्षितम् ; प्रगचनया र प्रवर्तते षान्निवसति नगेविना" इति । १.२.१० म.।' : प्रदर्भितानि चैतदुदाहरणानि बहनि तव किञ्चिदरम में : मिदं "मः (प्रजापतिः । आत्मनो पा मुश्विदत् । ने. १. १.)"-.-इत्याद्याधारिकायाः प्रताभिप्रायव्याख्यानम् "कथम्युनरिदं निरालम्बन मन्हास्यायते ? इति । लगत कचिदर्थः प्रजापतिः स्या- वायुः, आकाशः, धादिलो वा । पामनो वपा मुदक्विदत्-इति, दृष्टिं, वायु, शिवा मग्नी प्राग्रहात्'- इति,- वैधु ने, प्राचिये, लौकिक वा । “तोऽज:' -इति,... अब, वीज, वीरता। 'त मालभ्य (त मुपजीव्य प्रजाः पशूनाप्नोति'-इति गोणाः शब्दाः" इति। तदेवं छित्रेषु मूलेषु कुतो न पतयुः पौरापिकेतिहासानु तकथा: सर्वा यातन कदली- पनानि यथेति, को वा विषमिति पालोपदेशाय विशुधर्मादिभि- निर्मिता वाकोल वसंवादादिकाया प्रवालोऽपीति मचीभिरेयाकलय्य - म ·कोऽस्य प्रवता: ११ मिद मिति । पौराणिकमूर्यचन्द्रमूस्थित्यादिविज्ञानानि तु सर्वात वेदविरुवान्येवेति वेद्यं वेदविद्भिः स्वत एव स्फटम् । तदेवं ब्राधणगन्येषु यागा विहिताः, समिध्यर्था द्रव्यदेवता- मन्त्राच विहिताः, तत्र सर्वत्र प्रवृत्त्यर्था' किनिदिनानाथुपदेशका अपि गौगामूलाः कल्पनासमता आगायिका बना पानाताः तत्तन्मन्त्राणां समद्यामाशु पयोगित्वं वर्गमिम ममाभनस्तापन्धिा- ख्यातुं वा व्याख्यानानि च कृतानि । ततश्च विध्यर्थवादाण्यानपूर्वक मादिम मन्त्रमाप्यं श्राह्मण मित्येव पर्यवस्थी ब्राहाणलक्षणम् । अम्ति चात्र ग्रन्थे तल्लन भमन्तादिनीद मपि ब्राणम् , मास। चैतद नरेयक मिलि मिडम् ॥ - अथातो विचार्य गम्ति कस्य प्रयोति : महिदाम इति शुयमः । नया मारण्य कम्--- . "एत स्म वन विहानार महिदाम ऐत रेयः" इति (ऐ. पा. १.८.२.।। छन्दोगनाधणेऽप्येव मेव (५.१६,७.)। नत्र “मजिदामो नामतः, इतराया अपत्य मैतरेयः” इति शाक्षर भाष्यम् । अन्य भाषभूमिकायाशालेखि सायगे नेवम्---. "प्रगतस्य तु ब्राह्मणस्येवरेयकावे मम्प्रदायविद एता माख्यायिका माचक्षते । 'कस्य चित् खलु महर्ष: बहाः पनी विद्यन्ते स्म। तामां मध्ये कस्याधिदितने ति नामधयम्। तस्या इतरायाः पुत्रो महिदासाम्यः कुमारः। नदीयस्य तु पितुर्भार्या- तरपुवेष्वेव मेहातिथयो न तु महिदामे । ततः कण्याविद यन्त्रसभायां म महिदाम मवज्ञायान्यान् पुवान खोमणे स्थापया- ·१३ ऐतरेयालोचनम् . मा। तदानी खिन्नवदनं महिदास मवगत्ये तगख्या तम्माता खकीयकुलदेवतां मूमि मभिसस्मार। मा च भूमिदेवता दिश- मूर्तिधरा सती याममाया ममागन्य महिदामाय दिव्यं मिहामनं दत्त्वा तवैन मुसवेश्य सर्वेष्वपि कुमारेषु पागिहत्याधिका अगस व्येसहाणप्रतिभासमरूपं वरं ददो। तदनपसात् तम्य सहि. दामस्य मनमः ‘अग्नि देवाना मवमः (0-47, १... ... - इन्सादिकं 'स्त पते ए. बा. ८. ५. ५.इन्वन्तं लत्वारिंश- दध्यायोपेतं वालणं प्रादुरभूत् । तत कईन अथ सहावलम् (ऐ० प्रा० १.१.१.) इत्यादिकम् 'प्राचार्या: ६. मा. २. ६. ८) मूत्यन्त मारण्य कमतरूपं च क माविरभृत्' - इति" इति। तथा नगशब्दात् “शुभादिश . . १. १२३.)” इत्यपत्याथै ढकि मम्पाद्य मिदं रुप मेदांत ॥ पत्र कैश्चिदमुमीयते, मोऽय मैतरेवः स्याद दामोपच. " अस्ति हि ब्राह्मणस्य प्राण भत्रिय-वैश्यतिनिधिधार्याणां तिरस्य शूद्रस्थानार्थस्य च कन्यापरिणयेऽधिकार: ; मघा नवियस्यापि पविय- यसरिविषयोरार्ययोः तदितरम्य शूद्राय चानार्यस्थ कन्चाग्रहमोविकार; एवं वैश्यन्यापि स्वजानीयाया पायांयास्तदि- तराया अनार्यायाय कन्या-विवहाधिकारः। नत्र सर्वेषा मेवार्य वर्णानां प्रथम स्वजातीया-पाणिपीडन मैव विहितम् । किञ्च आर्यकन्याना मेवोदहने यथाविधि वैदिकमन्चादीनां व्यवहारः समुचितः, तत एव हि तेषां पत्नीलम् ; अत एवोक भगवता महामु- मिना पाणिनिनापि “पत्युनों यासंयोगे"- इति ( ४. १. ३३.); इतरायास्वमन्त्रकं ग्रहणमाम् अपि भरणीयत्वहेतु भार्यात्व मिति विवेकः।

·कोऽस्य प्रवत्ता ? : एतच्च सर्व भृगुप्रोक्तमनुमहिनादौ सय विहितम् । तथापि "सवये दिजातीनां प्रशस्ता दारकर्मणि। कामतख प्रहप्ताना मिमाः य क्रमों वगः । शूदेव भार्या शूद्रस्य मा 11 विग: मृता। न च स्वार्थव रासश्च ता" ! चामजन्मनः" इति (२.)। तथेवान्यन': "विप्रय दि। वर्ग ष., पतवर्ण योई योः । वेश्यस्य वर्ग कम्मिन् , या सदा: मला:"-इति (१०.)। "वर्ण त्रयाणा मेते षट् गुना: मवपिन कार्यापिनया 'अपमदाः' निशः" इति तब कुमका | एषा भपसदत्वेऽपि .द्विजवं न व्याहतम्। नसबंध --- । १०.४१.) "मनातिनानन्तर जापट मला दिजगाः" इति । "पद पवाः हिजमिंग: उपनेगा:"- इनि च नत्र काम कः । पुनम्तलम्ताव "सम्माद् वीजयमावेग तिर्यगजा ऋषयोऽभवन् । पूजिताय प्रान्ताश नम्माद वीज प्रशगते" इति । १०.०२.)। यन्दमा “न बाजागानविययो: गटा भापिदिश्यते". इत्यादिषटनाक्या, मन्न भांरगीतमवर्णाघरम् , मवणांग्रे डिजा- नीना मिति लोक गादम्बारम्यान, अन्यया पूर्वापरयन्यावरोधस्या- परिहार्यत्वात् ,कल कमन तत्र तथैव व्याधातखाच । न चान्यथा धीवरीगर्भजस्व वेदव्यामस्य विप्रत्य भएपश्यते, नापि “नाम्नि चिया गमा मुपैयात्" इति (ले० स० ५.३. ८. निबंध-श्रुति: महा- छते । तत्तिरीयारखपि संवारन नाम मीयात् , म रामा मपेयात् ,न मृगमयेन पिबेत् , नास्य गम छिटो पिबत्, तंज एव जत् संग्यति"--इति ( ५.८.४६. । एक्मादी 'रामा'- शब्दः शूद्रा- परः ; सर्वत्र तथैव व्याख्यानत्वात। विशेषतोऽव का द्रष्टयम् । . ६.)

·१४ ऐतरेयालोचनम् . .. . नयाहि --- "रामा रमणायोपेयते, न धर्माय ; कृष्णजातीया"-इति ( १२. २. २, ) । “गमा-इति शूट्रोच्चले" इत्यादिस्तदीया दौर्गी अत्तियेह द्रष्टव्या । तदेवं सधणीया: पाणियोडनानन्तर मसवर्णाना ग्रहण न कोऽपि दोष इति मिहान्तः । अत एव “इन्द्रस्य प्रिया जाया वादाता प्रामहा माम"- इत्येतरेयश्रीव्याख्यानावसरे सायण पाइ... "गजां हि त्रिविक्षा: स्त्रियः। तत्रोत्तमजातर्महिषीति नाम, मध्यमजाते वातेति, अधमजातेः परिवतिरिति”- इति ( ३.२. ११.)। श्रुताश्चैतास्तत्तिरीयेऽम्यवमिधकरणे (ब्रा० ३. ८. ४.५.)। शतपये तु "चतसो जाया उपकप्ता भवन्ति, -~-~महिनी, यावाता, परिवक्ता, पालागली" इति । १२. ८.) श्रुतम् ॥ नदेव मेनहाह्मणप्रवक्नु र तरं यनामव्युत्पतित एवेतरागर्भसम्भू सबसिर: सायणाचार्योसप्रवादप्रथितयामभारतिपत्तिलनुमानतश्य सिव्यत्येव दासीपुवत्वम् । तत एवं महिदाम इति दामागा मभिधान मपि विश्रुतम् ; तथा विहानियेय विषणम् , न तु ऋषिरित्याचार्य इति वेति । मन्वय मार्याणा मार्यत्वप्रतिपादकाना मादिधर्मागां यागादीनां विधायकस्यतस्य प्रामणग्रन्यस्य प्रवचनकर्तवं कथ मनायें रात्र दासीपुत्वे मभषेनामेति चेत् , अव ब्रूमः । यागादिविधायक- ब्राह्मणग्रन्थस्य प्रोता त्वं त किं तवम , मन्नद्रष्टुत्व मपि जायते दामीसुत्रस्थापीति । सद्यथा शुतं तावदव कवर्षल पोपाख्या- नम्- "ऋषयो वै भरखत्यां मन मासत । ते कवष मेल षं सोमादनयन् , दास्याः पुत्रः कितयोऽब्राधणः कथं नो मध्ये दीक्षि ऐति। # बहिन्बोदवान पिपासा हन्तु मरखत्या उदकं + .

·कोऽन्य Ra? मा पादिति। स बहिर्धवोढः पिपासया वित्त एसदपोनवीय मपश्यत्" इत्यादि ( २: ३.१.)। तदपोनप्वीयं भूमन्तु दागतम्या दशमे विगं द्रष्टव्यम् । तत्वमा पुरा खल्ववार्यावर्ते ये नगरवामिनः मभ्यासेषा मार्यत्वम् , ये खिहावीतरागा भयरस्थापिता गिरिकन्दगदिवासिनो सभ्यासेषा मनायव मित्येव जातिहयं पार्यकोन वर्णनीय मामी ज्जन्मस्थानव्यवहारादिभेदतः। तथा याथवंगिका: किल तज्जातिय मवलम्बावेव मानायन्ते ( १८. १.८. १.. "प्रियं मा कणु देवेषु, प्रियं गजसु मा आण । प्रियं सर्वस्य पश्यत, सत शुद्र उमायें" इति । अहो प्रशस्योऽयं तदानीन्सनः भावजनीनीतिमायः ! तदेवं सदानीं यथा सानालोचन बलरक्षण-पगनव्यवहार हेतु भगर्या ब्राधणादिजातिमेदाः प्रचलताः, तथैवानार्याणा मपि पार्यानु- गतत्वाननुगतलभेदात् हे विध्यं सम्पन्नम्। चलनार्या शप्यार्याणा मानुगत्य मानलम्बिो, न एव दामा: नविपरीनामा दम्यव इति व्यपटियाः । त एव चदामाः शुद्रा इन, दम्यवन्त बेच्छा इतिचाख्याताः । इत्य मिह पच जातयो नियन्त्राः। एतास पच जातयो मनुष्याणा मेवेति मनुष्णशब्दयीयत्व माप्तं पनजन इति । तदेव मेषु पञ्चजनेषु कर्मादिमेदत गव वाधणः, वियः, धेश्य इति वय पार्याः ; दासी दस्युवेति डायनाविति स्थितम् ॥ अथ यद्यपि जातिजति पर्यायशब्दाविनि जन्मानुमारि.. स्य जातिरित्येव मर्वसम्मतम् , सम्प्रति नदन्यथाकरण जात्यु केदप्रसाः स्यादिति मत्यम् । तथापि कर्मतो जात्यमग्नापि नास- त्यम् ! । तदाहापसम्ब:- "धर्मचर्य या जघन्यो वर्ष: पूर्व पूर्व वर्ण ·एतरेयानोचनम् १६ मापद्यते जातिपरिहत्ती-पति, “पधर्मचर्यथा पूर्वो वर्षों जघर्ष अधन्यं वर्ष मापनाते जातिपरिवतो" इति च (१.५:१०, ११) मनुरप्यार- "यूद्रो ब्राह्मणता मेति बायणति शूद्रताम् । चनियानात भवन्तु विद्याद वैश्यात्तथैव च" इति १०. "जातो नार्या मनाया मार्यादायों भवेद गुग:" -इति । १०. ६१.) च मनूक्क मिह समत्तव्यम् ॥ न च व्यवहादिभि जातिपरिवर्तन मदृष्टचरं वसाव्यम् । सत्रानार्यस्थाप्यनार्य वनाभोऽभवदपोनपत्रीयसूकदर्थ नमामादिति तु इदानी मेव प्रदर्शितम् ; घायंस्थाप्यनार्य त्वलाभोऽपि समानात वैतरेयके । तथाहि - "तस्य ह विश्वामित्रस्यैकशतं पुत्रा पासुः, पञ्चागदेव ज्यायांसो मधुश्चन्दमः , पञ्चामत् कनीयांमः, तद् ये ज्यायांसो म से कुशलं भनिरे, तामनु व्याजहारान्तान् वः प्रजा भली- त एतेऽन्धाः पुण्णाः शवराः पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्त्या बहवो भवनि धेश्वामित्रा दस्यूनां भूयिष्ठाः”-इति ( ७. ३. ६.) । विवामित्रस्यास्य जन्मतः पवियत्वम् , वसिष्ठस्यःनुप्रार्थनम् , सदलाभात् तन्तपुत्रनाशनम्, ततस्तपःप्रभावाद बाधयत्वलाभ रति पौराषिकी कथापि स्यादलोपयोगित्वेनादरणीया, किन्तु सा भूम मामूलकस्पितेव ; ;-नस महर्षिः कदाप्यामीदवाणः, नापि कदापि तेन वसिष्ठवर्षेनुपार्यनं कृतम् , म च तचातपुमनाश- स्थाविषस्य महर्षेः कथ मपि युज्यते, नेव सतपःप्रभाषाहा पव मापति सर्व मवेद मसात मवृतं वचः पौराणिकामाम् ; प्रेदमूलकवाभावादशशी बिदविवात्साञ्चेति वेदानुगौलिना सुपिद्रित मैवेति दिक। प्रचनेत समाधमती यापाचभारतीयानां भारतसम्बार- ति।

·को म्यवा?
मनिकेषु विद्यमानलब्धप्रवेशले पि वान्देशीयाना योग्यवशायभावत
एव नास्ति प्रवेशाधिकारः, पम्ति तु व्यांगफिरिणीति वामसिहानां
युग्गीयानाम् ; तयेयामिश्रितार्य पोगितामा ममार्याणा बुद्धि-
माग्य दितोऽनुपातयेवाम नास्त्रेष वंदपहणायोपनयनविध.
रभावोऽनुग्रह एण, विमिथार्यशागितामा तु वेदव्यासमहशामा वेद.
ग्रहगायोपनयन केन याग्नि मिति म्फटम् । मनुगम्या.... “वीज
में के प्रशान्त क्षेत्र मधे मनीषिणः" . इत्यादि (१०.७०.)।
"जातो नार्या मनाया मार्यादयों भवेद् गुगः" इति च
। १०.५%, गुपपक्षपातमा । शूद्रस्य वदाधिकारे माचात्
मंहितावचन मपि प्रदर्शितं स्वामिदयानन्दन-(वा. मं० २६. २.।
“यथेमा वाचं कलागी मावदानि जनभ्यः ।
ब्रह्मगजन्याभ्यां शूद्राय चार्याय च स्वाय चारणा" इति।
देवं दविधेः पजपानदोषभा के न कश मपी ति म्यष्टम्;
म्पट व दामा ना मनुपए कमातीनां मन्नादिकल के बेसनधिकाग्वि-
विधान, मनग्रहार्थ मति ।
येदाधिकारिवाधिकारितामतादान्यदाय किश्चिद वरव्य
मस्ति, तद्यथा --- भारतवर्षीयाणा मम्मा के गारव प्रन्येषु यावन्तो
वधिनिषेधा विहिताः, यानि व वयमधर्मणामनानि तानि
स्मृतानि च, : ख ख मे वयं भारत का मास्याः, म स्वन्ध
दशीया: ; अत एवोकं मनुना--- "अम्मिन् धर्माखिले ना तो गुण.
दोपौ च कर्मणाम् । चतुर्गा मपि वाना माचारयेव गायत:
प्रति! १. १.७.)। एवञ्चाम्मच्छ।वक्ता ब्राह्मणादिजातिमन्त्रा
सम्माक मेव : भारतादन्यत्र ब्राह्मणादयस्तयो वां: शुद्राले छाय
नवसन्तीति तवत्यामी ब्राहा गा
गदिशानिमखेनार्यले शूद्रोले-

·१८ ऐतरेयालोचनम् देशाभायात् । . नानार्यत्वं या न किमपि मङ्गच्छसियास्त्रानुसारतः। तदेव मिशनराशादिशाना म्लेच्छदेशत्वम्, समशीयानां को छत्वञ्च न कय मपि सङ्ग त पति प्रणिधानमालोच्यम् । कोच देशा: किलान भारते विद्यन्त एव, म्ले का अपि भारतीयेव व केचन, म्लेचा. चारावासमन्छास्त्रविमुखाना मार्याणा ममार्यागाच भारतीयाना- मव, न त्वन्यदेशीयानाम् ; सत्तर्मशास्त्रेषु म्लेकारले च्छविज्ञामोप- मन्ति मात्र चिनादेव ग्लेच्याः, म्लेच्छदेशाः पाल काना ग्ल वाक्पयो गादिम्लेमाचारनिपिधाश्च । शतपथ. आग लमदेव शुनी नगनः (२.२. १. २३, २४.), पाणिनर्धातुपाठे लेछ धातुः । भा. प. २०५. 2. गणपति उहादी तत्पाठः ६. १. १६... कात्यायनस्थ व्याकरणाध्ययन- प्रयोजनाबाख्यानावमा गतपयनानगामुलक पन्ने । न वा मा. भूम'- इति कथनम् , पसचन्त पम्पशाया गयाख्यानम् , मीमांसा- दर्शन मार्यम्ले खाधिकरणम् । १. ३. ६., मनी गन्ने कादशलक्षणम् २, ३.) म्लेच्छभापादेशम खय : ७. १४८; १०. ४५ ; १२. ५३.), महाभारत वादिपर्वगि पागड़वानां वारणावतगमनप्रकम (१४५ प.) युधिष्ठिरं प्रति विदरस्य बने भाषया. गूढोपदेग- दाननेतत् मवं तन्निदर्शन मिति तदियं महिदासस्य शुद्रागर्भजातत्वेऽपि ब्राह्मणग्रन्थप्रवचन- शक्तिमत्त्वेन आहाणत्वं स्यात् सनातं किं तत्र चित्र मिन्यत्रकोपर- मामहे वय मिति । एष हि महिदासोऽभूदृ दीर्घजीवी, नायते छान्दोग्य नाणे -~~ "सह षोड़ वर्षशत मजीवत्" इति (५. १६.७.)। षोड़शा- विगतवर्षकालव्यापि जीवन मेव मनुष्याणां पूर्ण मायः । अतएव

·१८
.
-
?
सदैव ततः मागिमान्यपि वचमान्यानातानि--- "चर्षिपतिवर्षाषि
प्रातस्सवनम्" प्रथमं वयः, वाल्य मिति यावत् । तत: "चतुबत्ता-
रिंशद्वर्षाणि तमाध्यन्दिनं सवनम्" मध्यं वयः,
योवन मिति
धावत्। मत उत्तरम् “पटाचत्वारिंशहर्षाभि बतीयसवनम्"
अन्त्यं वयः, वाक्य मिति यावत् । एवं सालनया "प्रबार
वर्षशतं जीवति" ११६ भाय:
पूर्ण मम्मत इत्यर्थः । नर्व
“गतायः पुरुषः"- इति (", प्रा. २. २. ..) अतिर्विरुध्येत ;
डिशतायुर्जीविन: पुरुषस्य वेद लोके चादर्शनात् । अतएव गतपथे
पूर्णायमन्त्र व्याख्यानायैवं प्रोम् ---"शतं हिमाः (य. वा. सं. २.
२७.)-ति, शतं वर्षाणि जी याम मित्यवेशदा। सदप्येतद
अनाद्रियेत ? अपि हि भुयामि शताद वधस्य: पुरुषो जौवति"-
इति १.८.३.१८ । पतिनावमा यः किचिदधिक
मपि तव गण्यत इति । एक मपि "दावर्षमहता वर्ग
शतानि न । गमो राम्य भुपानिया अन प्रयास्थाम" . इति
महाकविवाहपोक्यत गए.२.१,८१.. जयकम्पममफसं न
कदापि भवेमन्तव्यम् : पदविरोधादिति स्मयम् ?
पनव महिदामन भारतकग्रन्योरोक: प्रोत: । म दि
पञ्चधा विभधीयते । न मानावाच्या प्रथम-हितीयवतीयां.
थाना मेव नम्मोक्तत्वं स्वीमतम् । तथा चेतरेयभाष्यभूमिकायाम्
"तस्य महिदामस्थ मनसा 'अग्निवं दिवाना मवम: (ऐ० प्रा० १, १.
१.)-इत्यादिकं 'स्तणते । ऐ. बा. ८. ५. ५.) इत्यन्तं चत्वा-
रिंशदध्यायोपेतं ब्रामणं प्रादुरभूत् । नत कह र ‘पथ महानतम्
(ऐ. पा.१.१.१.)' इत्यादिकम् ‘ग्रावाया: ( ३ भा२.६.
८.)-रत्यन्त मारस्थ कत्रमरुप मानण मानिग्भूत" इत्युक्तम् !'

·२० ऐतरेयालोचनम् . चतुर्थारण्यकविषये तृतम् सिदिद. नवसयाकाना रचा पुरीषपदानाञ्च प्रतिपादक ग्रन्थजातं यद्यपि कम्मवागडे पठितुं यलम्, तथाप्यरण्य एवाध्येतव्य मित्यभिल्य चतुर्धारण्यकत्वेनात पठितम्' (ऐ० प्रा०. १. १, १५.) इति। पञ्चमायातिमस्थ त्यावसायनातसूत्रत्व मे मानि तन । दार्थ प्रथमारण्यक वयस्य महिदाममोक्तलम, चतुर्थस्य महितालगत् महशु पठितत्वम्. पचमारगणकम्य तत्परभव वं च स्फट । नयपनिषदमन्यात्व सदारगः कान्तर्गत १३; पर तत्राप्यन्ति मता सरना । मैतरेयोपानपादान प्रमिहः हिमालिनी यायं अन्यो- धौयने मत्र, नतोधिता, मानसम्मान: । वाग “एष पन्थाः । ऐ. २ पा० १.१ १.... शाचार्या:- (ऐ० ३ मा तथ तियनीग्राम: सारा व अन्य उपनिषदित्यवादि। मोऽय भैक एवंतग्यो मरिदासो बापपानाव: व, बिनाया प्राणत्व माप्यास्य चत्वारिंशदध्यायात्मकस्य ब्राह्मगाप्रन्यय तोप- मिषहर्मस्यारण्यक त्रयस्य च बभूव प्रवतोति मिद्धम् ।। -.. . (३) अथ कुत्रस्य सः ? को जनपदस्त स्पेतरेय म्य जन्मभूमिननी . वेति भावः । पत्र ब्रूमः । एष आर्यावर्त एव तज्जन्मभूरिति । तदे- सदायर्यावाभिधाम नाचिदपि मंहितायां ब्राह्मणे वा श्रुत मस्ति ;

·. पनतिप्राचीन ग्रन्येषु पाताने महाभाये. विशेषतपशुपोकायां मनुमंहितायां ततो महामारतादापि सन एतरवरुपादिमिर्षय इति तमाममितिः । ततवार्याणां तामनिवन्धन व तबामति चायनामवार्यावर्तनामवीम मपगम्यते । भार्यश हा टकमंहितादी उहक बधा पुगते, प्रतीयतेच सत्र मवैव सदानी मिह प्रथि यां यजा तिरेवार्य नामतः प्रमिति । तथा ... "विज्ञानी झार्यान् ये च दस्यवो बर्षियते रन्धमा भासदत्रता" इति । मं "मायाम दास मार्य स्वधा यना मतम्कीम मामा सरखमा"- वृति का मं, १.. ३. १० । माटाभिरस्तुत ट्रायी समूज्यताम्" इति य. वा में १४, . ? क। "सवाई भयामि यश्व शूद्र उता." इति अप... ४ २०. ४१० । दाल चमगि व्यायनी" मि. ना. वा. ५. ५. १४ । शहिताया मध्ये सामाजिक कलह पानातः मायकका भाजदः . . 'भयुव भवति' इति ८. ५. . । निरुताकार: खल याम्कोऽप्यकवायशब्द व्यवहतवान् जातिवचनम "विकार मस्या- येषु" इति (२. १. ४.। आर्यशब्दव्याख्यान श्वान्यत्र कतं तेनैवम्, 'मयः - ईश्वरपुत्रः" इति (८. ५. । प्रति च 'प्रर्य.' इति पदं परिपठितं निधगटी (२.२..) ईयरमामस. नत एवापयार्य प्रत्यये मिजाला नि भम्पनं तविधनम् । संदेव मवगम्यत, --- यथा महम्मदीया महमदं नास स्वधर्मप्रवक्त माक्षादीशरदूतं मन्यन्त, यथा वा क्वथाना: स्वधर्मप्रचारकं खोष्ट' मावादीनगामा मन्यन्न एव म पु (माक मयि पूर्व पुनवा कय. ५ . .

·ऐतरेयालोचनम् . वत्वं न, बजवक्त्वन, विद्वत्वेन, सत्यवादितादिमा सत्त्वेन, पविषाचारवेन बहुगौरववन्त पासचित्येवे खरपुवा सयभवन् व्यप- दिष्टास्तदिवास्माक मार्यनामनिदान मिति । महामुनिपाणिनिनाप्येका पार्यशब्दोल: हत:- जात:- "पार्यो ब्राह्मणकुमाग्योः ( ६. २. ५८.)"-इति । त इमै आर्यास्तदानी मा- दर्भविमानादि- ब्रह्मविज्ञानान्स विनमा प्रतिपण्या अप्यतिमाचीमा: बाहरणक्षत्रिययेश्येति त्रिविधाः, दम्युदामेति. विविधासभ्य शूद्रतो- ऽन्या:, ईश्वरपत्रा इति व्यपदिष्टा थासन् ; ये भवन्वद्य काल- चक्रपरिममनियमतो लु नकलावेदविज्ञानः विलु मैकाबला बहि- र्वाणिज्या सर्वाणिज्यहीना: मन्त एवं मुमूर्षदारपना मुहुः प्रज सन्नी- त्येव जीविता इति। अत एव "भार्या असावत से पुन: पुनरामवन्तीत्यावर्सः” इत्याइ च मन्टीकायां कुन्न कः ।, २०.), 'पावर्तन' पुन: पुनर्जन्म पाहग मिति तदाशयः । जन्मान्तरम्बीकानपि भार्याः' ईप्रदापत्रा इति व्यपदिया मनया: यत्र 'या' आभिमुख्येन, प्रधानरूपेगा, 'वर्तन्त' विन्त, नियम सोति म एव भूभाग भार्यावत: । भूभाग भार्यावर्त:। तदेव मायावार पध पार्यावर्तः । म चार्यावासः पूर्व साधत हिवरपरस्य दक्षिण भार्ग सुवास प्रदेश एयागीदिति गम्यते। अयते सुकमंहितायाम् ---"गुवास्ता अधि तुम्बनि"--इति (८.२०.३७.)। व्याख्यातश्चैष ऋगंगो यास्केन "सुवायुनंदी, तुम्ब तीर्थ भागि, तूर्ण मेनहायन्ति"-इति (४, २, ७.)। वास्तुर्वासभूमिः, सा खलु यस्यास्तीरे सदेव, मा नदी अवास्तु म। सत्तौरस्थितो अनपदयाभवत् सन्नामतः सुधास्तु- रेप। वास्व दिभ्योऽण" अति (४. २. ७७.) सबदनादव- अनामत तु .

·कुत्रत्य: म: ? गम्य विदितथा प्रोगः पाणिनेपोति। कमिंगधाममहोदया मध स्व.त्' इति 'मुवात-इति वा प्रसिद्धा नव सा सवाम्यः । सवास्तवासकाले एव स्यादियमक समाचाता (५.५१.८) "मा यो रसानितभा कुभा क मुर्मा व: सिन्धुभिरीरमत् । मा यः परिठात् सरयुः पुरोपिण्यम्मे इत् मुम्न मस्तु वः' इति । प्रत्यार्थ: ।--..'मामे' अमाक मियम 'मितभा' भगतप्रभावा मवर्तुषु अतिप्रभाषा* 'रमा' नदी 'व:' युभान् ‘मा निरीरमत्' प्रतिरमणस्य प्रत्यानन्दतो विहरगाण बाधा जलप्लावनादिजन्यामा कुर्यात् । कुभा' कुत्सितप्रभावा नदी । 'व:' 'मा निगेरमत्'। 'कमः' नदी च 'व: मा निशीरमत्' । 'मि' का मुमङ्गत: मिन्ध नदोऽपि 'मा व: निरोगमन् । ततः क मुमङ्गत सिन्धुतः 'परिधान पास्थिता 'पुरीषिगी' मदव मजना 'मग्युः' नदी च 'व:' युमाकम् 'मुम' सुग्नम् 'इत्' व 'अनु' । एतम्मा मन्त्रा। पूर्वतनार्यावाभम्य सम्य चतम्मीमनिर्देशो. इणि व्यज्यते। तथा न तम्मादुजिहानप्रदेशीयमधाम्नुनदीतीरस्य- मुबास्तुजनपदात् बहत्तरस्थातिप्रमाया रमा नद्यद तदारसीमा ; इदानी काबुन्न् नदीति प्रमहा मीनप्रभावा कुर्मव स्यात् तत्पश्विमसीमा ; सहशिना प्रदेशीया मग्य वामोर तत्पूर्व- मीमा ( न चावोत्तरकोगनगीमा मण्यरुपपद्यते, कुभ यादि- मारुचात्, अज्ञाने माहचर्य यापि नियामकलं मन्तव्य मेव ; अन्यथा हि रामनामावियत्र जामदग्न्य अषणा ग्रनयोरग्यतर- सापि बोधः स्यान); पय कुभाया मी: कमुमिन्धमाम एव सहचिणमीमति सम्पचने सुतराम् । यदा हि सुधास्तुत: पथिमम्यां दिश्यवणितो निषधपर्वतोऽप्य.

·- , ऐतरेयालोचनम् . भूदार्यावासस्तदाप्ययं सुवास्तु प्रदेग एवासीत् तदीयपूर्वमीमत्यपि गम्यतऽपामभ्यः। तथाथि सं० १. १०४ भूक्तं द्रष्टव्यम् । तत्र प्रथममधे “योनिष्ट इन्ट्र निषदे धकारि" - इति श्रुत्या निषद- व्यायाधिसतवं गयी। अतएव शतपथेऽपि वृतम् --- "नड़ो मेषिधः' इत्यादि (३.३.२. १, २.)। ततपतुर्थमन्त्र एषः "ययाय नाभिरुपरम्यायोः प्रपूर्वाभिस्तिरते गष्टि शूरः । पवमी कलिगी वीरपत्री पयो हिन्वामा उभिमरी" इति । स्यार्य: 'पास्थ' उपनम्य पर्वतस्य सम्बन्धोति यावा 'नाभिः' प्रधानावासा योऽस्ति, तम् 'शूर: विकान्त: 'आयो. राष्टिः' मयगज. कथनार्य: 'युयोप' जिति। नदिनार काले काले 'पूर्वाभिः' प्राग्वहमानाभिर्मदीभिः प्रतिगत' प्यमाना भवति, तर एकापदः स गजा तगम् रक्षतीयभाय । काश्च ता; प्रा समाना नद्य इन्चार - .. "अनमीत्यादि, अनमी सुवाम्गतः ऐशान्या दक्षिणाभिमुखी वहमाना. लि सवालुतो वायव्यां निगाभिमुख्यक बहमाना. वीरपत्री' सुकात प्राग्नय्या दाभगा- भिमुख्येव वहमाना, पतास्तिनी नदा यो हिन्वाना:' मत्यः 'उदभिः' प्रयझोटवाः 'भगन्ने' प्लावन्त, तं नामि मिति । ततः कमात्मवान्तः प्रारदक्षिणस्या मधि बदूरस्थां श्रीकरठ- जो लममुतां जर मुन्याश्रमत नवाहिनी अड़ानों यावदार्यावास: मम्पन्नः । भत एवैषा ऋगानामा (३.५.६.. "पुगण मोक सख्यं शिवं वां युवानमा द्रविस जहाव्याम्" इति । जहावी आधीत्यनर्थान्सर मित्यस्माकम् । प्रसिद्धषा नदी মাৱাৰিমৰৱঘশ্বাসি। जावप्रदेशम्य पुराबीकमवाबान मिद नूनं व्यक्तिगतं न तु सार्वजनीन मिति भागीरथ्याः ·कुत्रत्य: मः? च वेदितव्यम् । जनाबीतीरस्थो जायप्रदेशः खलपतनपार- कोरायाः प्राक, सिन्धुतः प्रत्यक बनार (वर्ण ) प्रदेशतबोदक् खित इति विखकोषसम्पादको वमुदासः । एष सुवास्तुमचिपिवयं अनावी इति स्वोममपि न न: क्षतिः । तत एत्र पार्यायाम: मारम्वतप्रदंगा विस्तीर्णः । इहव बाव अन्याः यजमन्त्रा: मामगानमन्त्राः प्रावणमन्याय समानाताः, यागविधपश्चात ममुताः परिपुष्टा था; पारामामात्यीव प्रथमं विशुनम् । अतएव मनदिक ग्रन्य घु मरस्वतीमामाख्याना. टिक महत्व अयत । सधणावलायनशाग्यायाम--१. ३. १. १२ ; २. ३०.८; १.८५, १.२. ४ !; ८.६.१.३ १.. ... ... येवमादयः समालोच्याः । तदेल ग्य मारम्वतप्रदेश याग भमि वन गमन मप्यनेकन यते । नाथा । ३.२३. ४.) "नि त्ला द वर पाथिया कायाम्पद मदिनत्वे पाम् । हरदयां मानुषप्रापयायां मरमयां यदा दिदीदि" इति । अस्यार्थ' ।... 'याम्पर' सयबहले, अतएव 'पथिव्याः वर' उत्कृष्ट प्रदेग, करन ।' सत्' वान् धनवान 'वा' त्या 'मा' पाभिमुख्य न निहो' म्ययामि। कश्च म: स्यबहुल: पृथिया था: प्रदेश दयाह. . पहत्या', 'पापयायो', 'मर- स्वत्याम्' इति ; दृषहती सीरत आर भगवतीतीरं यावत् विनदीतीरप्रदेशः, मर्य एय अशात। भूषे जनपदे ताशे वं 'दिदीह' दीप्यम्व। मन मान मनना .. "मरखतीहषासो. देवमधोयंदमागम् । सं देवनिमतं देयं नाव प्रच"- . ४ ·२६ ऐतरेयालोचनम् . . तत: इति ( २. १७.)। किमर्थं त्वां मिदध इत्याह - 'पहा मुदिन- वाय' -- इति । जीवकालानां सुप्रभातीक मित्यर्थः । ततो यदा एष आर्यावलों बहुविस्तृतस्तदेव विमप्तनदीभिः परि- व्याप्त इति वर्णित मस्या मृक्महितायान् । तथा चाम्ति शाकल- संहितायां दशममण्डले नवई मेकं सूक्तम्, तद्धि नदीस्तुतिपर मिति नदीनदिति भावत, ततस्तदानीन्तनार्यावर्त प्रधाननदी. वर्णनच लभ्यते । तस्येयं पञ्चमी -( १०.७५.)। "इमं मे गरे यमुने मरस्वति शुद्रि स्तोम मचता परुषाया । प्रसिकपा मरुद्दधे वितस्तया कीये शृणोधा सुयोगया"-इति । अत्र श्रुता गङ्गा (१) नदी खम्मद्देशेऽतीव प्रमिला । ततः पविमस्था यमुना (२)। ततः पथिमस्था सरस्वती ३)। पश्चिमस्था शुतुद्री (४), याद्य शतदुरित्युच्यते । तत: पश्चिमस्था परुणी, सेवेरावतीत्युका यास्ककाले (निरु० १.. ३. ५.), एरहि बरावतीति। ततः पथिमस्था अमिती, मैव चन्द्रभागेलुचत । ततः पश्चिमम्या वितस्ता । ऐरावती, चन्द्रभामा, वितस्ते ति तिमृगा मामां नीचे; सम्मिलनतो याभूदतिग्रसारा मालन देशी-काश्यप पुरतः पथिमस्या दक्षिणाभिमुखी महानदी, मेवर मरु धेति पञ्चमी (५) । अपि तस्यैव कश्यपपुरत: प्राक्प्रवाहिता या शतुद्री (शतः) पूर्व मिह वर्णिता, तम्या एव शतट्रोरुपरिष्टार पश्चिम- पाहतः सङ्गता च प्राचीनतमा प्रार्जीकीया (३) ; उरुचिरे त्य- प्यस्याः प्राचीनतरं नाम, इय मेव विपाडित्युक्ता यास्ककाले (निरु० ८. ३. ५.), विपाशा-नामिका य मिदानीम् । ततोऽपि पक्षिमस्या सुषोमा (७), येयं तक्षशिलामामप्रदेशाविनगामिनी बिन्धुसरा । एता एवं मन नद्यो यावर भागेषु प्रवानि, नावानेक .

·कुवत्यः सः? २७ प्रदेश: सप्तमद इति सप्तसिन्धुरिति वा स्वायते। सिन्धुहमदी- पर्यायः। तासु गङ्गायमुने विहाय याः पञ्च नद्यो यायत्सु भूभागेषु प्रवामाना: मन्ति, म एव पचनद इति, मारवतप्रदेश इति पति सहपः । कक्महिताया भन्न मेक (३. २३. ४.) प्रदश्य यदिश पर्थियो अमावसंप्रदेश , ततः परमादेष एवं प्रदेशः पुराण भूरिति परिगण्यते । तथा हि मनुमंहितायाम् -- "कुरुक्ष वश माम्याच पश्चालाः शूर सेनका: । एष ब्राषिदेशो ने ब्रह्मावादनन्तरः" इति (२. १८.)। वर्णित पप सप्तनदादंगः सिन्धा: पूर्वपारस्थः ; एवं सिन्धोः पषिमपारस्थोऽपि विद्यतेऽपरः मतनदप्रदेशः । महोदानी मार्या- वत्ताद बहिभूतो प्यासीत् पुरा भार्याधर्मान्तर्गतः। अतएव माह- ताया मित उत्तरं षठया भूचि ततस्थाना मयि सताना मदीमा सथाहि... "टामया प्रथमं यातवे मनु समत्वा रमया त्या त्या । त्वं मिन्धी कुभया गोमती कम मेहरवा मरथं याभिरीयमे ।" इत्यम्मिन् मन्ये हष्टामा रयमा, समान : हिलीया, ग्मा हतीया, वती चतुर्थी, कुभा पञ्चमी, गोमती पठी, मेहत्रयुता अनुः सममी। इमा: मवा एवं मम नया महिमालयीत्पन्नस्य पूर्व पश्चिमाभिमुखगामिनः पथात् दक्षिणप्रवाहिनः ममद्रगस्य निन्ध- मदस्थ पश्चिमस्यां पूर्वदक्षिणाभिमुखं वन्दन्यः मन्थन्थमामतः । सवेदानी चिनसदेशतः माग यहमाना पसकोर प्रदेशीया नावयवा मोव स्थात् 'वृष्टामा'; 'सुमत्त" इति सुवाशार्मामातरम्, यदध खादित्युचत ; 'रमा' विहापि पूर्यत्रापि तव ( २३ पृ० १६ पं.); 'खेती' पादपतन-डेगइस्माइलमा - प्रदेशमलवाहिनी अर्जुनी; वर्णनं यते।

·ऐतरेयालोचनम् . 'कुमा' = काबुल ; 'क्रुमः' वर्ण-प्रदेशवापिनी कुरम् ; 'गोमती' सम्प्रति गोमलिति प्रसिहा। एताः दृष्टामाथा: नयः सप्तव साक्षात् परम्परया वा सिन्धुसङ्गताः । तदेवं चित्रनपदेशतः प्राक्, बलुचिस्थानादित आईच यावत् पश्चिमोत्तरस्यां य पासीत् सुविस्तीर्ण : पुरातन आर्यावर्तामः स एष एव पश्चिम सप्तनदप्रदेश इति वक्तुं युज्यते । किन यथा पूर्वमप्त- नदान्तर्गतः पञ्चनदप्रदेशस्तथैव पशिमसप्तमदासर्गतः (पाफगान्) पञ्चकोरप्रदेशोऽपीति। अतो गान्धारस्थावान्तर्गतत्वं सुतरां सम्पन्नम्। ततः मङ्गत “गन्धारीया मिवाविवा (ऋ. सं. १. १२६. ७.)"-इति संहितावचनम्, उपपद्यते च "मग्नजित गान्धाराय (ऐ० ब्रा० ७. ५. ८.)" इति ब्राहाणवचनम्, नया "मायगान्धारिभ्याच ( ४. १. १६८.)" इति पाणिमिवचनत्र कुरुराजधृतराष्ट्रपनी दुर्योधनादिवहपुत्र प्रसविनी गान्धारी २ भारतप्रमिहेव। वर्ण प्रभृतीमा मायुधजीवित्वेन वर्णनच पाणिनं. द्रव्यम् ॥ एतयोः पूर्वापरसप्तनदप्रदेशयोमध्ये महिमवत्समुद्भवोऽवाक् प्रवष: मसट्रान्त: प्राचीनार्यावन हिधाकदतिप्रबल: मीमदाद वेध सिन्धर्नामेको नदोऽद्यापि राजते । सस्यास्य सिन्धोरतिदूरपथिमस्या मत्युत्तरस्थाश्चान्यामां मप्तानां नदीनां विधमानतापि श्रूयते ; सदस्यैव मदीखत्मकस्य सप्तमा- टम्योचोः समालोचं मप्रणिधानम्। सास्वेका 'जर्णावती', स्थादेषा कैलाशनिबस्थोप्रदेशीया; हिरण्मयी, वाजिनीवती, मौलमावतीत्येता प्रपि तिनः स्युरत्युत्तरस्था एव ; 'एनी' नदी तु निमबेलुचीस्ताने प्रसिहंव ; तथा चित्रा च चित्रलप्रदेशत पागन्य ·कुनयः स.? कुभायां मिलिता; 'जीती' पपि स्यात् तममीपवारिणीति सम्भाव्यते । एतदुताविसापनद्यपेक्षया सिन्धोनदस्य प्राधान्यं च बर्षित तवैव सो प्रथमम् । सधथा समुशीवप्रथमर्थः परा एष:-- "प्र मत-सप्त वेधा हि चक्रमुः प्रसवरीणा मति सिन्धुरोजसा" अस्थार्थ: ।--- 'पापः' नधः 'मत सप्त' भूत्वा 'वेधा' विधा खियेण्यः सत्य: 'प्रचक्रमुः' प्रावहन् प्रवान्ति, पस्मिनार्यावतं; मिन्धी: पूर्वस्यां सप्त, पथिमम्यां मप्त, उत्तरस्याच मतति। तामा 'मत्वीगा' एकविंशतिसयाकानां नदीनाम् 'पोजसा' बसेम 'अति' पतियतः एकी नद: 'सिन्धुः । तामा मेव विसप्तनदीगां पुत्र इव गाजैव च मिन्धर्वगितस्तव चतुर्खा मृचि-- "अभि त्वा मिनीशिश मित्र मातरी वाया प्रति पयमय धनवः । नयमि व मित् भिची यदासा मधे प्रवता मिनमसि" इति। राजव युध्वा प्रस्यार्थः ।-~है 'मियो' ! 'मातर: शिशु न (अव) मा नव: स्व: अभ्यर्षन्ति' त्वां पयः पायित मियाभिता गछन्ति, 'पयसा' युक्त: 'यात्राः धेनवः' सगरदकारिण्याऽचिरप्रसूता गाव 'त्वं' 'युवा' युद्धकारी 'गजा इव' मी पूर्वापर- नदीसप्तको सिची' मेनानिवेधाविव 'नयसि इत्' प्रेरयमेव 'यत्' यत: 'पासां प्रवता' प्रवहसीना नदीनाम् 'अग्रम् इनमसि' अनमो भवसि, प्रत इमि भावः ।

·ऐतरे यालोचनम् . अन्यत्र चात्र संहितायां विसप्तनदीनां श्रवण मस्ति। तथा ---"विः सप्त सम्रा नद्यः" इति ऋ. मं. १०.६४.८ । तत्वतस्त्व तचिसप्तनदीपरिवृत: सिन्धुमध्य एवासीत् पूर्व- कालिक: पर्यावत:। अत एवेतरेयके श्रुतम्- “यस्तेजो ब्रह्मवर्चस मिच्छेत्-. प्राङ् म स्यात् , योऽवाद्य मिच्छेत् .--. दक्षिणा स यात्, यः मामपीथ मिच्छेत्०-० उदङ्स यात्"- इति (१. २. २.)। प्रागादिदिक्शदाच कश्चिदवधि मपेचन्ते, कुत: प्रागित्याद्याकाङ्क्षायाः मर्वनोपजायमानत्वात् । तदत्र आर्या वर्तीयमिन्धमध्य मेवावधि मन्यामहे, सम्मात् सिन्धतः प्रागि- त्यादिस्वीकारेणेव तेजस्व दिसिधपपत्त:। तया च मिन्धोः प्रादेशेषु सरस्वत्यादितीरभृमिषु यज्ञामुष्ठानबाहन्धतेस्तेजस्व- ब्रह्मवर्चस्वयो।भः समुपयद्यते ; शतमङ्गमभिन्धुतो दक्षिणस्थां हिमप्राचुर्याभावात् तापप्राव यात् भवत्येव प्रवणत्योत्पत्तिः सिन्धुतः पथिमस्या मरण्यप्राचुर्यात् तत्र पशलाभः सम्भाव्य एव, शतद्रुसिन्धुसङ्गमादुत्तरस्या मतिरी त्यात मोमस्य च शीतप्रभवत्वात वल्लीसोमस्य लाभः, शारीरमोमस्य च वृधिवेटवति। तदिश्य मतिमाकनार्यावर्त स्यायं सिन्धुमेरुद गड़ इवासीदिति प्रतीयते । इत एव मकारादेई काराा चारणवद्भिः पापायरिदं भूखण्डं सिन्धुस्थान मिप्ति वक्तव्ये हिन्दुस्तानित्युच्यते । किचात सिन्धुसङ्गतातिविक्रान्ता यामीनदी रसेति विश्रुता, हितीयनदीसप्तक हतीयेति च वर्णिता, मैवामीत् तदानीन्तनार्या- वासस्योत्तरसीमति गम्यते । धानुकान्त मिदं शौनका- चायण-'किमिच्छन्ती पणिभिरसुरैनिंगूढा गा अन्वेष्टुं सरमा देवशुनी मिन्द्रेण प्रहिता मयुग्भिः पणयो मित्रीयन्त: प्रोचुः, स . तथा ·तान युग्म.स्वाभिरनिच्छन्ती प्रत्यारे"-ति । तस्यतये सायबलतं भाथम् --- "इन्ट पुरोहितस्य ब्रहस्पतेर्गोषु बलनाबो- ऽसुरस्य भटे : पणिनामक रसुगपञ्चत्य गुहायां निहितासु सतीमु बहसतिप्रेरितमंन्ट्रेण गवा मन्वेषणाय मामा नाम देवरानी प्रेषिता। मा च महतों नदी नगीर्य बनपुरं प्राप्य गुप्तस्थाने नीतास्ता गा ददर्श। भव तस्मिन्नसरे पण्य इदं वृत्तान्त मव- गच्छन्त एना मित्रीकर्तुं मयाद मकुपन् । तत्र प्रथमतीयाद्या प्रयुजोऽन्यावर्जिताः पणीनां वाक्यानि, ० -- , दितीयचतुयान्या युज एकादशी च पट मामाया वाक्यानि". इति। यस्ततोऽत्र पणयः -- वणिजः, सार्थवाहा इति यावत् ; “पणिय गिम् भवतीति (२. ५. ३.) नेरुनात् । असुराः पनवना (निम३. २. १.)। भून मेन वह आयतरा एष बुदाते। मरमा देवशनी दियगुणोपताम्तमामिका सुशिक्षिता कुती: गुहा त नून मायभामनाह हिम्था ; तथानानाय पचता पार्य. कुकुरीमन्धानेन पुनर्नवा इत्येवान भारम्, मर्य मन्धत् राजनेतिकं कायम : तदिदै काव्य मकहिताया दशम मगडले एकादभिः ऋम्भिवगितम् ! .. १८. १ ११.)। सस्वादिषा--- "कि मिशन्ती सरमा प्रेट मान दूरे घना जगुरिः परापैः । काम्मे हतिः का परितकामासीत् कायं रसाया अतरः पयामि" बनपुरीस्था गावः इति। . सदित्थं जायते, या खल पूर्व स्वाम्म प्रदेशयोत्सरमौमति वर्णिता, संवेयं प्रचुरोदका प्रभृतवेगा न नदी पुरामीदार्यानार्य- देशयोः मौमपति।

·ऐतरेयालोचनम् ३२ संघा 'रसा' ऋक्संहितायां बहुशो वर्णिता। तद्यथा ८.४८..२. "गिरेरिव प्ररमा अस्य पिन्विरे दत्राणि पुरुभोजस:"-इति । यथा गिरेः' 'रमा' नद्यः 'प्रपिन्विरे', 'अस्य पुरुभोजसः खागि सधैव पिन्विरे इति तदर्थः। एतेनावगम्यने रसाया: कम्माश्चिद गिरित एव समुद्भवः । अणि यथा मिन्धोः पूर्वप्रदेशीय सप्तनदीषु 'गङ्गा' एकापि, अन्यासा मपि नदीनां निराबाधैवास्ति गङ्गति प्रमितिः ; 'मरम्बती' एकाधि प्राधान्याद बबीना मप्य म्यामां नदीना वाचिका; तथैव सिन्धो. पखिमप्रदशीयमानदोष एकापि 'रसा' महीना अत्यामास नदीनां वाचिका भवति । किन्न यथा गङ्गति नदीनां माधारा नाम, गणा च मरम्पतीत्वपि, लथैव रसेति च । अत पर निरमी गधा गडागदस्य 'गङ्गा गम- नात्'- इति निक्लि: कता, यथा न मतमोगदम्। 'भरस्वती' मर इत्यु दकनाम ; सत्तेताती-सनि निकलि: हता; ਕਦੇ ਚ रमाशब्दास्यापि 'गमा नदी. रसते: गब्दसंग:- इति रुसंव नदीमाधारणपोधिका निरूक्तिः । एन मणेवमादिषु गोगरू वार्थः सर्वत्र विचितः । निरुततः पदर्शनरमानिरुत मास्था मद्या: सदेव शब्दकारित्व वावगम्यते । प्रदर्शितऽत्र ऋण 'रसाः' - इति बहुवचनश्रुतिस्तहहुख मषि गम्यते । नथा च यथा हिमवत्पृष्ठेयु बक्यो गङ्गाः सन्ति, यथा च भरणा अपि धित्व मिव पुरस्तादुरक्षितम् , तथैव रसाबहत्व मपि स्वीकार्यम् । रमा- हित्वन्तु नून महीकार्यम् ; प्रदर्शिते "दृष्टामया ( १०. ७५. ६.)" - इति मन्ये तस्याः सिन्धुसल तत्वस्य, "समुद्र रसया सहाहः (११.२३. १. )" इति मन्ये तस्या. समुद्रमगतत्वम्य च स्फुटाव ·बुबत्यःमः? ३. गमात् । समुद्रसङ्गता तु सा प्रयतनार्यावर्त तो करिता, चोरा- शान्-राज्यान्तर्गता 'भावेस्ता'- अन्यवर्णिता, रहा' इत्वार बिख- कोषकारः । तथा चेयं रमा तदानीन्तनार्यावासस्य परिमसीमति च स्यात् पूर्वदर्शित देवशनीपगिसंवाद एतहिषयको वैति । अंशमत्याधानाम्त्वे तदायीया एवेन्यतन किमस्ति वसायम् । "शमती" . मं. ८.८६. १३, १४. १५ परचो द्रष्टव्या: । मेषा यमुनामता, दृषहतीत: प्राक् स्थिता । "भामवती" च . मं. १०.५३.८। एषा किल घर्षगतः प्रत्यक् , शतद्वतो बहुप्राक् , उत्तरतोऽवाग् वहमाना , विनशनप्रदेशीया । यदि नदीपरपारगमनं श्रुतम् , तवनं मयेशियातः ममा- गतानां पूर्वतनार्याणां वच रति जनादिपाश्चात्यमिद्धान्तोऽनर्थको निर्मूलच ; स्थानीयार्याणां वच एवेत्यु नये व सथोपपत्त: किं महतो वंशस्तम्दानहानुकर्षनेति सुधीभिर्विभाज्यम् । ऋ० मं० १. १०४. १, २, ३ ऋतु वर्णिता शिफा नाम नटी त निषधीगीर्यव मम्भायी। तप्रथम व निषदनामोल्लेग्वदना । ६. २१. ६, ७ ऋगहयते 'हरियपीया' 'यथावती' च नयी प्राफगानस्थानीरे एव सम्भाव्यते। तवच तत्रय जाग'पदेशीय मम्पति हरिकदित्युथमाना नद्ये व स्थार वैदिकहरिभूषीयनि । "पीवान मेष मपचन्त वीग न्युमा पमा अनु दीव भासन् । हा धेनुहहती माम्बारसः पवित्रवमा चरतः पुमन्ता" इति। अभिमन् मन्चे (० मं० १०. २०. १७.) पन्थप प यह ध्वन्यते पचा इति, तदपि स्यात् पाफगानुत्तरत प्रवहमाना 'पचम्' नदीति च सुवचम् । खेती नव मम्प्रत्यर्जुनीत्युचत न्युकं पुरस्तात (१० २७ ·२४ चितरंथालीचना ५२४); साहितपर्वतावितत्येव तस्यास्तथा नाम सम्पनम् । पाबात मतपये- “प्राथोऽन्या नद्यः स्वन्दन्ते शेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीयोऽन्या:"-इति १४.६.८.८। ऋमंहितायां नून मेषेवाबाता "प्रवेत्या त्या"-इति १०. ७५.२६। खेतयावरी नयपि स्यात् ततगिरिप्रभवे । तदिदं श्रूयते--- "उत स्या क्षेतयावरी"-इत्यादि ८. ३६. १८ । अपि संहितायां सरयुनदी विः श्रुता (४. ३०.१८; ५. २०.८. ; १०.६४.८.)ता सर्व- वैव सिन्धुसझना तक्षशिलानामनगरीतलवाहिन्येव गम्यते। पपि यच्छ यते वाजमने यिमंहितायाम्... “काम्पिल्यवासिनी" इति ( २३. १८.) सैषा काम्भिल्य नगरी प्रवराध्यायवचनात् दशार्थ- प्रदेशतः प्रागिति मम्यते, अद्यापि कम्पिलेत्येव प्रसिद्धा दक्षिय- पावालस्था ।. साङ्कास्य नगर्यपि ततेऽस्ति । बृहदारण्यकोतः कपिप्रदेशोऽपि ( ३.३.१;७. १. ६. ५. १.) तत्सविहित एव । निरुतोक्तः कपिठलोऽप्यवेव ( ४. १४. ) । अनतिप्राचीनमुराणति- हामवर्सिता यतु-वन-सीता-गौर्यादयस्तु प्रार्यपरिव्राजक विज्ञाता भपि नास्मत्पूर्वतनार्याणां निकेतमभूमयः। तत्वतो या पुनर्नयो हिमवत्पृष्ठोत्तरभागतः प्रवक्षमानाः प्राथप्रतीच्योदीच्यभूखण्डगताः, ताः सर्वा एवायदेशीया इति ध्रुवम् ; पपि यास्तु हिमवरपृष्ठ-- दक्षिणभागतः प्रवहमानाः प्रागपाग्भूखण्डगतास्ताः सर्वा प्रम- द्देशीया एव ; विन्दुसरोमानससरोरावणदादयोऽध्यार्य परिव्राजक- परिचिता पपि मामहेशीयाः कि मत्र चिन्तनीय मस्ति । शर्यमावरस्तु"नून मार्यावर्तीयम् । तदाहुः शाब्यायमिनः- "गर्यणावद वे नाम कुरुक्षेत्रस्य अपनाइँ सर: स्यन्दने"-पति *.सं. १.८४.१६ सा. भा. दृष्टष्धम् । .

·पाणिमिस्वपधित कापिणनगर मचेतसविधादेव। . तब मधुद्राक्षे च भवत उरष्टतरे, सत एष तदुदाहरपायं दर्मितम् 'कापिशायनं मधु, कापिशायनी द्राक्षेति। श्रूयते चेष मकाः (ऋ० मं० १.. ३४. १.)--- "प्रावेपा मा बहतो मादयनि प्रवासेजा इरिणि वर्वसामाः । सोमस्येव मौजवतस्य भयो विभीदको जाग्यविध मच्छान्" इति । 'प्रावपाः' सतनकम्पनशीलपत्राः, 'प्रवातेजाः' पपरवन. बयादिशून्ये बवायुयुते प्रान्तरे निष्ण त्र: 'दरिष' रामनाम- पारस्य देशे वर्वतानाः' अधिकतया वर्तमानाः 'वहतः' विभौदक- हषाः 'मा' मा मादयन्ति । 'जागविः' भवयित मरणहेतः, 'विभीदक:' कोष्ठास्थ मलस्य वायोश भेटनकारी, पयं 'मौजवत:' मूजवन्नामपर्वतोत्पन्नस्य मोमस्य भवः' भयोऽशः 'व' 'मम्' अचान्' छदयति, मोहयतीति । हरिण मित्वस्थ याकन विविधा व्याख्या कमा-'रिण मणालेरपाणं भवति, अपरला अस्माटोषधय इति वा'-इति (.. १. ७.)। सयोराद्योऽध यवान उपपद्यते ; तद्देशीयानां हि भारतीयाना मिव पुत्रपौत्रादिष्वपि पितामह मुहं न सहमत इति दर्शनात्। मूजवाम् पर्वतस्तु के लागिरेः परिमयोवापि राजते । तदेव ससंहिताकाले ईरान-नाम-जनपदस्य पायाव बवं नया मूजवतोऽपौति स्यामन्तव्य मिति । पर्वसंहितायाः पक्षमकाखीयचतुर्दशहाविमतितमसूमास ·२६ ऐतरेयालोचनम् वृतीयमन्चे परुषमामजनपदस्य, चतुर्थे महावषप्रदेशस्य, पञ्चम- सप्तमयोः मूजवत्प्रदेशस्य बहिक देशस्यापि, अष्टमे पुनमहाषमूज- वतोः, नवमे पुनरेव बोकस्य, चतुर्दशे त्वन्तिमे अङ्ग-मगध-मूज- वद-गन्धारीणां च श्रवण मस्ति ; पर मुन्ना इमे सर्व एव जनपदा- सदानी मासबनार्यवासा इत्येव गम्यत ; न ह्यन्ययेषु तक्म यापन मभीष्टं भवेदिति । सद्यथा तचतुर्थमन्व एषः "गन्धारिभ्यो मूजवड्योऽभ्यो मगधेभ्यः । प्रेथं जन मिव शेवधि तक्मानं परिदमसि" इति । म यायवास्तव्येषु तम स्थापन मिष्टं स्यादाथर्वणिकानाम् । नन्वेवं यरुष (पेशावर देशस्य, गान्धार ( कन्दाहार प्रदेशस्य, पूर्वमुख मार्यावर्तान्तर्गतत्वं किं न विरुध्येत ! अत्र ब्रूमः । तयो- रार्यावत्तान्तगतत्वेऽपि एतन्मन्वयक कालेनार्यवामवे कोऽस्ति बाध इति; कालभेदात् सर्वसामञ्जस्यं भवेदेवेति । न चव मप्यथर्व. संहिताया ऋक्संहितातो विभिन्न कालिकत्वं मन्तव्यं स्यात् ; मन्त्रणा मेव प्रकाशकालपार्थक्य धोकारात् तदुपपत्ते: । स्वीकतवे- सम्माभिनिरुलालोचने (ठ पृ.) 'वस्तुत एक एव वेदः'-इत्यारभ्य (ठ पृ० ) 'चत्वार एव वेदास्नयोशम्दवान्थाः' इत्यन्तेन, पुन: (त् प. ) 'याकेन'-इत्यारभ्य (ते पृ० ) 'पुग तु बहुकाल मभि- याप्य बहुभि विभिहुभिरेवोच्चावचे रभिप्राय: प्रणीता बहयो मन्धा:'-यन्तेन च । प्रदर्शितं मूजवबाम तु ऋक्संहितायां ( १०. ३४. १ ) श्रूयने इति सायम् ! परं न तवापि मूजवत्पर्वतस्यार्यावासत्वं प्रतीयते, प्रतीयरी तु तत्रत्यसोमाना . मौलार्षमात्रम् । ' यच्चाथर्वविका बानम्-- "उदा जातो हिमवतः स प्राचां नीयले जनम्" इति ·(५. ४. ८.), प्रभादपि सत्यकुष्ठस्योत्कर्षमात्र सम्बते । सोमस्यामार्याधिकतत्वन्तु ऐतरेयवाणे पि सुव्यतम् । महातपस्यापि मिचातः कृत एव । प्रवेतपर्वतादपि प्रतीचस्य बक्षिकस्य त यदार्यावासलं प्रतीयते "बहीक: प्रातिपीयः गया"- त्यादि (शत० ब्रा १२. ३. ३.) अतितः, तस्यापि कालभेदतो' व्यवस्थेव स्वीकार्या; पपि वा तस्याभिजनत्वे च न क मपि बाध पश्यामः । अङ्गराज्यस्य चासीत् तदानी मनायव मेव ; कुरुराजदुर्योवनकालत एव तस्याभवदार्यावन्तिर्गतत्वम् । मग- धस्य त्वनार्यवामन निन्दा श्रूयते ऋमंहिताया मपि । तथाहि (ऋ. मं० ३. ५३. १४.). "किं मखन्ति कोकटेषु गावो नागिरं दुई न तपन्ति धर्मम्" इति । निरुक्षकारेण चैतयाख्याया मुक्तम्--- "कोकटो नाम देयो इनार्यनिवास:"-इति (६.६.४. कीकट एव मगधः; अति हि स्पतिवचनम् -- "कोकटेषु गया पुण्या, पुण्या नदी पुन्पना। यवनस्याश्रमं पुण्यं पुण्यं गजराहं वनम्"-इति, गवादयम्न मगधराज्यान्तर्गता इति प्रमिह मति। सत्वतो हिमवतुष्ट मध्यस्थो मूजवान्नाम नगगजन्तु स्यादार्य- वासोऽनायवामा था, पर मासीत् पुग़र्यावर्तोत्तरमीमेति तु मन्तव्य मेव । अत एव वाजमने यिनः ममामनन्ति-- "एतत् से कद्रावसम् , सेम परी मूजवतोऽतीहि" इति (सं० २. ६१) । एतस्वैव यजुषो व्याख्यान मिदं शतपथे। तथाषि "पवन वा पध्वानं यन्ति, तदेनए सावस . मेवान्ववार्जति यन यवास्थ चरणं, सदावन है. वा. अन्य परो परो मुजवतोऽतील"- ।

·ऐतरेयालोचनम् .
इति (२.१.२.१७)। तदेव मत्र मन्चे रुद्रनाममृत्यु-
देवताया मूजवतः परपार गमनमानात पायावतत एवं
दूरगमनं प्रार्थितं गम्यते ।
सदेव म यतनपार प्यराज्यपश्चिमोत्तरस्थ शियामाइनरतः प्राक्,
प्रत्वगनुगप्रदेशात, उदा सिन्धुसागरसङ्गमात, अवाक् च
मूजवतचाय मार्यावासः पावती वा संहिताकालीन इति
निषद्यते ॥
पार्यसाम्राज्यं तु इतोऽप्यन्यत्र च स्थित मित्यन्यदेतत् ।
तथाधि( ऋ० सं० ७. १८. १८.
---
"पावदिन्द्रं यमुना खत्मयश्च प्रात्र भेदं सर्वताता मुवायत् ।
अजाम: शिग्रवो यक्षवश्व वलिं शीर्षाणि
जम्मुर खवानि"-इति।
प्रस्यार्थः । -- यः 'इन्द्रः' सम्राट् 'मत्र' राज्ये 'मर्वताता'
सर्वस 'भेद' राजप्रजयोर्विचारादिवलक्षण्यं 'प्रमुषायत्' प्रमु-
णाति प्रच्छवीकरोति, एवं कृत्वैव सर्वाः प्रजाः ‘पावत्' अवति,
तम् 'इन्द्रं समाज 'यमुनाः', 'हत्सवः', 'प्रजासः', शिग्रवः',
'यक्षवः' 'च' यामुनप्रदेशादिवासिनः मामराजानः 'पक्षान'
अश्यादिवाहितानि, 'शीर्षाणि' शीर्षत: प्रवाहितानि 'च' 'वलिम्'
उपटोकन 'जः' प्रदरिति ।
अस्वा एचि अताः यामुनादयः सर्व एव जनपदाः तदानीलाना-
र्यावासतोऽयतमादमादार्यावर्ततख बहिभूता एव स्युः । पत्रो-
भयनास्ति च पिश्चिद विचार्यम् । गङ्गायाः प्रत्यक्पावस्थिता एव
यमुना अस्या मचि श्रुता , उतान्येति ? भन्मन्मते बन्येव । शिग्रु-
जनपदोऽपि सामन्द्रमानाप्रभवोर्ध्वगतादन्य एवंति। पपि वा
पार्यावर्तीयावती तदानीं पारदप्रदेशावेवेप किंचित मिति ।
?

·vिat विधि पतरयकाले पय मार्यावर्त पासीद याडमायरी विधिदेवगम्यते तदअन्वत एव। तथाहि श्रूयतामाभिधेयर .-"प्रायां दिथि ये के च प्राथामा राजान:.-. केच सत्वता राजान:.---. प्रतीयां दिशिष राजानो पापानां. उदीयां दिशिये के च परेप हिमवन जमपदा उत्तरकुरव उत्तरमद्रा:.-. ध्रुवायां मधमाया प्रति- छायां दिशिये के च कुरुपञ्चालानां राजानः सवयोधीनरापा राज्यायब तऽभिषिचन्ते"-इति (६. ३. ३.)। पत्र, 'प्राथाना राजानः' इति सामान्येन वादवगम्यते न तदानीं प्राथां दिशि प्रबलः कश्चिदासीबरपतिः, प्रत्यु तासन् चद्र- राजानो बहव इति। पत एव श्रुत मत्रैवान्यत्र "प्रायो पामता बहुलाविष्टाः" इति ( ३. ४. ६.)। तटानी प्राग्देशीय-पार्वत्य- जनपदो य पासीदासंहिताकालात् प्रसिद्धः किरातनगगदिकः तत एव सोमक्तीना यो विहितचावैतरेय के-- "प्राय दिथि देवाः सोमं राजान मक्रीणन"-ति (१. ३. १.)। तदेवं पाणिन्यागमे हि येषां कान्यकुमाहिशवादीनां प्रायभूमौ विद्य- मानतोपलभ्यते, ऐतरेयकाले तु तेषां मगराणा मासौहापमा- विर्भाव एवेति। दधिणस्था तदानी मासीदेकं सत्वद्राव्य मैव बलवतमम, यदिदानी छत्रपुरित्याख्यायते । तदेतत् “प्रादत्त यन' कामोना भरतः सत्ता मिव"-इति ( शत० प्रा० १३. ४. ५. २१.) गाथा- वचमतिरेतदनीयतोऽपि बहुप्राचीनतरं भरताधिकतश्चेति गम्यते । बाद दोषन्ति-भरतेन सत् स्थापित मिति तरंग्यापिर मेव भरता आलोचन्ते, दृष्टीतदेतरयेचापि भरताधिक्षत अवति ।

·- --- - ऐवग्यालोचनम् . अतएवेहान्यत्र श्रुतम्- "तस्मानाप्येतर्हि भरताः सत्वना वित्तिं प्रयन्ति"-इति (२. ४. १.)। अन्यच "तसादं भरताना पशवः मायङ्गोष्ठाः सन्तो मध्यन्दिने सविनी मायन्ति"-इति ( ३. २. ६.)। अनयोः अतिवचनयोः 'पायन्ति' 'प्रयन्ति'- इति वर्तमानकालिकप्रयोगदर्शनात्, 'इदम्'-इत्यङ्ग ल्या निर्देशा- चावगम्यतेनिन तर येगा सय मपि दृष्टं स्यासट्राज्यं भरतवंशीय- शासनाधित मिति। तस्य च दीपकर्मरतस्य राजः कीर्तिकथा बहुप्राचीना इत्येतरेयादिषु गाथेति व्यपदिष्टा। तद्यथेतरेये "तदप्येते नोका अभिगीता:- हिरण्येन परीवतान् कृष्णाञ्च क्लदती मृगान् । मणारे भरतोऽददा छतं बडानि सम च । भरतस्यैष दोषन्तेरग्निः माचीगुगी चितः । यमित्सहस्र ब्राह्मणा बदशी गा विभेजिरे। अशासप्तति भरतो दोषन्तिर्यमुना मनु । गङ्गायां बननेऽवनात् पञ्चपचाशतं हयान् । वयस्त्रिंशतं राजावान बध्वाय मध्यात् । दोषन्तिरत्यगादानो मायां मायवत्तरः । महाकर्म भरतस्य न पूर्वे नापरे जनाः । दिवं मार्य इव हस्ताभ्यां नोदापुः परमानवाः" -इति (८. ४. ८.)। शतपथेऽप्येव मेव श्रूयते प्रायः-- "तदेतद् गाथयाभिगीतम्" ..इत्यादि (११. ५. ४. ११-१४.) द्रष्टव्यम् । प्रतौथा दिशित कमप्यासीत् सुसम राज्य मप्यारुदुपार- भागे पर्वतपादस्यभूमिपाः 'नौचा:' केचनाप्रसिभराजानस्तथा - .

·चियमागायनाचा वेपन, मनभागे खरवभूमय एवं निज नौवामा मपाचाना मिति। स्वायन श्रूयते "प्रावधि - रखानि भवन्ति"-इति (३. ४. ६.), "प्रतीयोऽप्यापी पर स्यन्दनी" इति ( १.२.१.) च । उदीचा त हिमवत्पृष्ठदहस्योत्तरी भागे पार्यावर्ताद वविविध मानावपि पार्यमित्रजनपदाविमी उत्तरमट्रः उत्तरपति नयेते। एवं हि गम्यते- यथैव हिमवतो दक्षिषभूभागीय मार्यावर्ती मद्रदेश-वरदेशाभ्या मासीत्तदानीं विधा ।विभात:, मथैव चिमवत उत्तरभूभागच स मद्रदेश-कुरुदेगाभ्या मासीत् पुरा विधैव विभाति । पार्यावर्तीयमद्देगादुत्तर इति उत्तरमद्र इत्यु खते मः, पायर्यावर्तीयवरदेशादुलर प्रति उत्तरकुरोति । पावावर्तीयप्रत्यनदेशभ्यः परस्तात् ये देशा महादेशा वा सन्ति, न सेषु मम्बायुलार्यनार्वनामादिसमष इत्य पुरस्तात् (१०१. १६ पं.), तया च तहेगवामिना मार्यत्व मनायवे वा मेव विधार्य मस्ति; परमुत्तरखरदेशस्य मेमगिकमौन्दव्य स्वास्थ्यकरखा- दितः, तदेशवासिनाच्च गान्तिप्रियल तपःपरायणत्वादिदेवखभाक- दर्गनात, पुखमयत्वं देवोत्रत्व मजेवत्वञ्च । सखायं तरेयकम्- "देवोतम वेतन्मयों जेतु महति" इति (८.४.६.). नेषा सान्तिप्रियवादिखभाव एवाजेयत्वे हेतुः प्रबनः । तदुखी महाभारतीय सभापति चार्जुनदिम्बित्रये- "ताख सावन निर्जित्य मामसं सर उसमम् । इपिकला. तथा सबान ददर्श कुरुनन्दनः । ४ तत एवं मा वीर्य महाकाया महाबलाः । हारपाला: ममासाबा वचन महबत् । पार्थ! मेहं त्वया शक्यं पुरं जेतुं वायसन। . - ·ऐबरेयालोचना - वर्तख कल्याण पर्याप्त मिद मचुत ॥ x x x r नचाधि किञ्चिजेतव्य मर्जुनाल प्रदृश्यते । उत्तराः कुरुवो घेते नाव युधं प्रवर्तते ॥ x x ४ x ॥ अथेह पुरुषव्याघ! किश्चिदन्य- चिकीर्षसि । तत् प्रब्रूहि करिधामो वचनात् तत्र भारत । सतस्तानब्रवीद्राजन्नर्जुनः' प्रहसन्निव। पार्थिवत्वं चिकीर्षामि धम्मराजस्य धीमतः ॥ न प्रवेक्ष्यामि वो देशं विरुई यदि मन्यसे । युधिष्ठिराय यत् किञ्चिन करपण्यं प्रदीयताम् ॥ ततो दिव्यानि वस्त्राणि दिव्यान्याभरणानि च। क्षीमाजिनानि दिव्यानि तस्य ते प्रददुः करम्" इति २८ अ. ४-१६ श्लो०। तदिदं महानगरं सम्पति तीवदित्युच्यते, स्थौल्यवदिति तदर्थः ; एतद्देशीया हि प्रायशः स्थू लनामिकोदरजा भवन्ति । अस्ति चान्यः कुरुवर्षः ; म नूनं मेरुसन्निधः, 'शान्तपिटवर्ग'- प्रभृति सुवीर्य-देशान्तः, योऽय मद्यतन मेण्ट पिटर्वर्गादिमाई. सीरियान्तः। तस्य स्वगत्वेन वर्णनञ्च महाभारतरामायणादौ बहुत। तद्यथा महाभारतीयानुशासनपर्वणि.. "अहो मह शरीरेण प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् । उत्तरान् वा कुरुन पुण्यानथ- वाप्यमरावतीम्" इति (५४.१६) । पुनस्तत्रैव--"वेशिक सर्व- गुणोपपत्रं ददाति वै यस्तु नरो हिजाय। स्वाध्यायचारित्रा- गुणान्विताय तस्यापि लोकाः कुरुक्तरेषु"-इति ( ५७. ३३.)। अथ यदिह 'मध्यमायां दिशि--इति, ततो गम्यते कुरुपचा- लादयश्चत्वार एवैते प्रदेशा स्तदानी मामन् मध्यदेशाः, भार्या- वर्तस्य मध्यभूभागा. इति यावत् । नव च यच्छतो वझे- देशः, स एव स्यात् महाभारतादिप्रसिद्धः 'थिविः'। किश्चय एते 'ध्रुवायां प्रतिष्ठाया' इति दे पदे तविशेषणे श्रूयेते, ततो ·अवखः सः? मायते चावेव मध्यावत तदानीन्सनसमाजा मासीहान- पानीति। एवम कुरु-पचाल शिवि-सौवीरप्रदेशासवामध्यदेशत एवात प्राचादयो दिशोऽभीष्टा इत्यपि मानवगतम् ॥ तदेव मैतरेयकाले हिमवदक्षिणपाडमिन्नस्थं किरातजाति निकेतनं किरासनगर मैयासीत् आर्यावर्त स्यास्य पूर्वप्रत्यन्तः, दक्षि- स्थां भरतवंशीयाधिकतं सत्वद्राज्य मप्यासीदार्यावर्तान्तर्गतम्, पश्चिमस्यां गिरिगिरिनदीग्रामसीमानां प्राचुर्यवर्णनात् गान्धार- देशादिभ्यः परस्तादणसीदाय वास इति गम्यते, 'उत्तरस्यान्सूत्तर- कुरुणा मजेयत्वेन वर्णनात् ततोऽर्वागवामीदावीत्तरसमिति च प्रतीयत एवेति । एकल चात्र श्रुतम्---- "त एतेन्नाः पुण्डाः शवराः पुलिन्दा मूतिवा इत्युदन्त्या बहवो भवन्तीति' ( ७. ३. ६.)। तत्र 'एसे-इति इदंशब्दव्यवहारादतरेयकालेऽप्यासबिमा जातय इति, 'उदन्त्याः' -इत्युको प्रत्यन्तवासिनोऽनाया इति च गम्यते। तथाचषां देभामा मनायभूत्वाभिधानादेषा मन्सःस्थिता: प्रदेशा रागसन् तदानी मार्यभूमय इति सुनवम् । अन्ग्रजातयोऽधुना दाक्षिणात्येषु प्रसिहा, पुण्ण इति विदानी दीनाजपुर'-इति प्रश्न- तत्त्वानुमधित्मवो वदन्ति, एवं शबरपलिन्दमूतियाः विध्यगिरि वासिनो म्लेच्छजातिविशेषास्त्वद्यापि प्रायः प्रसिद्धा एव । तदेवं न तदाप्येष पार्यावत: प्राचा मतिविस्तात इत्येवाम्मकम् ॥ अथ व यते ह्येतद् विदेधमायवाख्यानं शतपथे १ का० ३ प्र. १ मा० १०.१८ क. "विदेघो ह माथवोऽग्निं वैश्वानरं मुख बभार .--.स इमाः सर्वा नदीरति ददाह मदानीरेत्यु गराद गिरे- निवति ताए व नातिददाह, नाइ म तो पुरा बाणान तरथनतिदग्धाग्निना Aयानरेग्छति । नत एसई.प्राचीनं बावी ·ऐतरेमालोचनम् . भासणास्तवाक्तर मिवासं वाषितर मिवासहित मलिना ग्वामरणेति। तदु वितर मिव... सैपाध्यता कोसलविदेहाना मर्यादा, ते हि माववाः .-.म मे मुखाविर- पादीति" इति । एतस्मादास्थानात् व्यता मभिगम्यते, विदेशनाम- मैथिलजनपदस्यानतिप्राचीनार्यभूत्वम् । परं न तदापि दक्षिण- मगधस्यावत त्वं सम्पन्नं मन्यामई वयम् ; पनतिप्राचीनपात- बसमहाभाग्यवर्णितावित लक्षणतोऽपि दक्षिणमगधात् प्रत्यगेवा- वित्तत्वातीतः। पपीह पतपधे ( १२.८. ३. ३.) "बधिक: प्रातिपीय सत्राव"-इति श्रवणात, तदाप्यासौद बाहीकस्वार्या- वखि मिति च स्वीकार्यम् । पापिन्यागमपि पायुधजीविवाचियर्वादिगहे पठितो वनीक (पा. सू. ५. ३. ११७.)। “कम्बोजाब क्" इति ( पा० सू० ४. १. १७५.) कम्बोजग्रहण दृश्यते । तब सिन्धादिगणेऽपि पहित: कम्बोजा (पा. स. ४. ३, ६३.)। गणपाठोऽपि पाणिनिमेव त इति सिद्धान्तितं भगवता पतन्नलिना (१.१. ३४)। महाभारतेऽपि वर्णितो काम्बोजवानीको (द्रो. प. ११०, १५५ प०)। अथ भगवता यास्कोनापि "कम्बोजाः कम्बलभोजाः कममीय- मोजा वा ; कम्बलः कमनीयो भवति" इति कम्बोजशब्दो निरुता: (२.१.४.)। “प्रकृतय पवेशेषु भाष्यो विश्वतय एवे केषु".. प्रत्याशुरका सदुदाहरणाय प्रोक्तं तत्- "शवतिर्गतिकर्मा कम्बो- औषव भायते---• विकार मस्यायेंषु भाषन्ते शव इति ; दाति- संचनाचे प्रायेषु मुदौथेषु" इति (२.१.१, ४.)। पातले महाभा पलगाया मध्येव मैन । .

·-- पतित पावसामागोमनिकप तपादि-"कः पुनरावत: १ प्रामादर्यात, मत्वम् हपिक हिमवनम, उत्तरेव पारिपाबम्" इति .. भा•। पवार नहीकाकारः कंबर: "पादर्यादयः पास विशेषा:"-इवेव । “जनपदतदवध्योग (पा.सू. ४.१, १९९.) -इतिखूनोदाहरणभूतं यदिद मादर्षक इति पदं सम्मले, तोऽपि जायते पस्वादर्शनामा कचित् सौमपर्यत इति । सोय मादर्श: स्यावन पर्वतः; तत्पदनिक्षितस्येवावगतेदानी सुमानितुचते। सहि शतपथप्राणतोतगिरेव दधि- गांगः। एवष पतञ्चलिकालेऽपि स एष खेतगिरिरवासीदा- वर्तस्य पश्चिममौमत्यनुमान मपि न स्यादमङ्गतम् । तदानीन्स- नार्यावर्त स्य पूर्वसीमभूत कालकवनं तु स्यात् धर्मारण्यतः प्राग- विद्यमानं दक्षिणमगधस्य प्रत्यक स्थितं वकासुर-(बार)-प्रदगीर्य ताड़कवनम् । पुरासीत सहि कालयवनावितम ; सप्रमत्येव तथा कालवनं बालकवन वेति च माम सम्पन्नम्। करिबमोहिबिसय विष्णुपुराणोजन च (५. २३. ५.) तस्य कालयवनस्य मगध- राजजरासिन्धुमिवत्वेन वर्णनात् कालवनमगधयो: सामीप्यारामान याच सहतम् । पत एव प्राचमगधस्य अनार्यवामखेनोोगोष तस्यतस्य पतले: साऋते। तथाहि-जन्मतिः साई रंहतिः प्राचमगषु ; गमि मेव त्वार्याः प्रयुनते" पनि (म• भा• पसया.)। तदेवं तदापि सोराइजनपद के दानी पढनेत्यादिप्रसिधानां प्राचमगधीयानमारादी पार्यावर्त सौमती बतिसितिरासीदिन्यत्र च नाति भरपी पीति।

·ऐतरेयालोचनम् . । प्रथात्र भगवान् मनुस्वाह- "पा सहद्रात "चा समंद्रात, ते पूर्वादा ममुद्राच्च पश्चिमात् ।। तयोरेवान्सर : गिर्योरार्यावर्त विदुर्बुधाः" -इति ( २. २२.)। तयोः गिर्योः' पूर्वोपासयोः हिमवदिध्ययोः । तदित्य पूर्वापरसमुद्रव्याप्येष देशो मनोः सम्मतः । तत्र पूर्वः स्थात् सिन्धुसागरसङ्गमः, अपरन्तु गङ्गासागरमङ्गमः। स एष भार्यावत: ब्रमावर्त प्रदेशो ब्रह्मर्षि देशो मध्यदेशो यजिय देशश्चेति चतुर्विधत्वेन वर्णितस्तेन तत्प्रान्तभूमीनां म्लेच्छभूत्व मुररीकतञ्च। तद्यथा--- "सरस्वतीदृषहत्योदेवनद्योर्यदन्तरम् । सं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावत' प्रचक्षते ॥ कुरुक्षेत्रञ्च मत्स्याय पञ्चालाः शूरसेनकाः । एष ब्रह्मर्षि देशो के ब्रह्मावदिनन्तरः ॥ हिमवडिभ्यर्थीमध्यं यत् प्राग विनगनादपि । प्रत्यगेव प्रयागाच मध्यदेशः प्रकीतितः ॥ क्षणमारस्तु चरति नगो यत्र स्वभावतः । स सेयो यजियो देशो म्लेच्छ देशस्त्वत: पर:'-इति (म० २० १७, १८, २१, २३श्लो०)। प्रत्र हि ब्रह्मावस ब्रह्मर्षि-मध्य देशास्तु 'यज्ञियाः' यज्ञकार्याह- भूमय एव, तत्र .कास्ति विचारणा'; निर्दिष्टेभ्य एभ्यो बहिरपि आर्यावर्तान्तर्गताः सिन्धुसौवीरकाश्यादयो. देशा अपि यज्ञानुष्ठानाई- भूमय इति 'यनियदेशाः' उच्यन्ते। एतस्माचार्यावर्ताद बहिस्थिताः "किराता यस्यान्स, पलिमे यवनाः स्मृताः । मान्धा दक्षिणतो वीर ! तरस्कास्त्वपि चोतरे"-इति (वा० पु. १३. ४०), एव- मादिकाः खोराधान-तरस्क-पूर्ववङ्गोप्तरवङ्गान्ध्रप्रदेशादयोऽस्मार्या- वर्तस्य प्रान्तभूमयः सर्वाः एव म्लेच्छदेशाः ; किञ्चार्यावालगता ·कुत्रिय:मः? दक्षिणबङ्गालमाथमगधादशोऽपि कृष्णसारमगहीनत्ये नायप्रियवाद मच्छदेशा एव । तत्वतस्तु "तयोरेवान्तरं गिर्यो:"--इति मनूल: पूर्वस्वा यावदेव विध्यगिरेः प्रतिस्तावदेव यजिय आर्यावर्त बीकार्य:, सतो पति- गर्यावत वेऽपि म त्वस्ति यसियत्व मिति म्लेच्छ भूख मेव । पत.. एवागवङ्ग कलिङ्ग भौराष्ट्रमगर्थेषु च गमननिषेधः मङ्गच्छते; सूचितम्खेतसत्र मनुनंव "एतान् विजातयो देशान् मंश्रयेरन् प्रयत्नतः"--इति ( २. २४.)। एतान्' ब्रह्मावर्तादीनित्यर्थ: । तथेषु देशेषु पुग़ मासन् बामगा इति प्रवादोऽप्युपपद्यत। एत- ह्यपि प्राच्यमगधेषु पटनाप्रतिष, अङ्गप्रदेशेष भागलपुरादिषु चान्यत आगताः शाकलहीपिबाणा:, तथा वन व्यत्र कान्यकुमा- दागता एव ब्राह्मण राढि वारेन्द्र वदिका इति ख्याता वसन्ति, कलिङ्गमोगाष्ट्रिीयरपि तथैव । कलिङ्गप्रदेशागम्यत्वं तु पाणिनिमूने सदवातिकतन्महा- भाष्यभ्यश्चावगम्यते। तयाहि अस्ति पाणिनरकं मूत्र “परोचे लिट्” इति ( ३.२.११५), अत्र चास्ति कात्यायनवासिक मिदम्--. "अत्यन्तापनवे च". इति, निट वसाव्य इति शेषः, उदा. हरणचास्य दर्शितं पतञ्जलिना--- "नो कलिङ्गान् जगाम"-इनि विकृतं च तत् केयटेन-- "न केविसं तद्देशस्य भोजनादिरपहवो यावर तहेगगमनादेरपि" इत्यादि। एप च कलिङ्गप्रदेशोद्याप्यार्या- वाइहिरेष मंस्थितो मेदिनीपुरादारभ्य लेनदेशान्त यायद विस्तुतः । पुरा पासीदय मुत्कलिङ्ग मध्यकलिङ्ग- कन्निति विधा विभका इति विकलिङ्गनामा। वसिमनाम तु तत एवं समुद्भूतम्, पप्यु कलिगत एवोकलमामप्रसिद्धिरित्याहुरे तिमा- - ·ऐतरेयालोचनम् . सिकाः । प्रतएव चौक्षेत्रे वर्णविचारामावस्तदोषनिहत्तये चोत्तरत्र समये केनचिदुल्कलखण्डमणनश्चेति सम्भाव्यते । पथामरसिंहोऽपि प्राजोदियमध्यम्लेच्छति चतुर्विभक्त मार्या- पत्तदेशसंस्थान मनोकयत्। तद्यथा--."मायावत: पुण्यभूमि- मध्य विध्यहिमालयोः" इति (२. १.८.)। तत्र "शरा.. वयात योऽवधः। देशः प्रारदक्षिणः प्राथ उदीयः पश्चिमोत्तरः । प्रत्यन्तो म्लेकदेशः स्यामध्यदेशस्तु मध्यमः इति ( २. १.६, २. )। प्राक्सहितो दक्षिणो देश: 'प्रारदक्षिणाः', एवं पश्चिमसहित उत्तरदेश: 'पश्चिमोत्तरः', अन्त पनि गतः 'प्रत्यन्तः' सीमान्त प्रदेशः। प्रथा युरोपीयभातर: केचन सम्प्रवदन्ते । श्रूयते हि कक्- हितायाम्--- "अनु प्रत्नस्योकमो हु"-पति (१.३७. ८.), तेनाधिगम्यते सारस्वतप्रदेशीयार्याणा मादिपुरुषाणां बास आमीत् पुरा कचिदन्यौवेति। तचार्याणा मादिनिकेतन मस्येवासिया- खण्ड स्य' मध्यभागस्थितयोबेलुाग्मुगताग्पर्वतयोः पथिमपाय- मताधित्यका भूमिस्तत एव विकीर्णा वयं भारतीयाः पासिका: शखादयय समभवामेति । पत्र ब्रूमः। भारतीयपारसीक शवण्यादीमा मार्यमूलत्वे नै कजातिप्रभवत्वन्तु स्यात् स्वीकार्यम् , किविहीपनिवेशिका वय मिति नैव मन्यामहे वयम् ; स्वदेश- खत्वहान्यादिदोषत्रयप्रसङ्गात, तेषां तन्मतपोषकप्रमाणीतूना मतिदौर्बल्याच।। ते अयो दोषाः खलेते--नेष देशोऽस्माकं पेढकोऽपि तु यथा- भवयवमामा मधिश्वतोऽध चेंजण्डीयानाम, तथैव पुरास्मत्पूर्व पुरुष- रतत्यानमार्यान् विजित बलाद सहीत इति । হালি ·देऽसावं मूलखत्वं कदापि नास्ति, प्रत्युत यथा पूर्व यवनानां अवलम्ब स्वत्वं सम्भव मद्य लण्डीयानाम्, सर्वकदाबाव मपि बभूवेत्येवेति प्रथमो दोषः । तदनु सम्पन्धत एवास्माकं यहुधादीना मिवोपनिवेशवासित्व मिति दितीयो दोषः। स्वार्थानुरोधतः स्वावानकण्टकभूमाना मेतद्देशीयमूनस्वत्यवता मनार्याणा मुच्छेदन- खेति हतीयः। यदि हितेषां समत मनाक मृत मित्यभिमतं मात्, न ते वयोऽपि दोषा गन्ने कुठारन्यायेन मन्सव्या एव स्युः । न च तथा। प्रत्युत दृश्यते हि न कश्चित् स्यावासभूमेतराल- भूमिखत्व मपि त्यात मुबहते, तक्ष्य मिहायव घिर मासष्टे. नियमम्तोऽपि तहिसाबलप्रमाण मसरे कथाकार नाम पैक खल मुत्सअन्तोऽत्र दोषभावं क्षमामहे ? अपि सजयासनतोऽवाभा- वादितो विपुलाधाममषामन्ताडनादितो वा ये केचनार्या पनार्याश्च स्वदेशाद वहिर्भूता पोपनिवेशिकत्व मापना पापद्यन्ते वादापि, अस्तु सेषां सथात्व मदोषाय ; प्रतथाविधाना मम्माकं विषये तेषां तथाविधजन्यमं वाथं न गो रदयं व्यथवेन ? एवं पलाना माद्यनार्याणां प्रागादिमम्पीड़न वाम्मर पूर्वपुरुषा इह वास्तुस्थान मालेभिर इल्बमृत मपि यकृतागेत, तसेष सत्कन प्रवादः कथं न भवेद दोषायेति च दयनि: सुधीभिरेव विवेचनीयम् । मम्ति चाव तेषां तम्यातपोषका यष्टावनुमानहसवो लिखिताः, न तेवकोऽपि विचारसह त्यम्माकम् । (१) 'एगियाखण्डत: प्रोषिता एवायाः कालेन सर्वत्र यूरोप- खण्डादी 'वभुः कतवास्तव्या:'-इत्येव मम् कः प्रवादः, अतो- गम्यते भून माखीदाणा मादिवासः प्रथम मेथियावलमध- भाग एवेति तेषां तथाविधानुमान त्याद्यहेतुवर्शनम् । अव धूमः- साया m ·. एतरवालोचनम् । भाग स प्रवादोन किम्, तथा खौकारेऽपि न भवेदमार्क भूखत्वनाथः, पार्यावर्त स्वास्थ शियाखण्डीयभूभागत्वात; निरवसिताचाबाद विखामिसर्मिपुत्रादयः । तथाषि-"एतन्धा पुजाः एवराः पुलिन्दा भूतिया इन्धुदम्बा बहवो भवन्ति वैखा- मिवा दस्यूनां भूयिष्ठाः" इति ( ऐ० बा० ७.३. ६.)। अतएक खग्दोषदुष्टा भर्तृ परित्यक्ता अविसुता विदुष्चपाल व ग्रीक्देशीया अपैलो देवतेति सम्भाव्यते। 'तदव . सं० ८.८१ सूत्रा- व्याख्यानपरं शायायनब्राह्माणं द्रष्टव्यम् । (२) भारतीयपारसिकेलगहीयादीनां विभिनजातित्वेऽपि भाषासौसादृश्यं दरीदृश्यते, विशेषतः साम्तव भाषासु गीतर्त. मामैकविध मैव प्रायः, तम्माचावगम्यते सर्वेषा मेवेषा मेकवंश- प्रभवत्वं शीतप्रधानवामिखञ्चेति तेषां तादृशानुमानास हितीय- तवर्शनम्। पत्र ब्रूमः- अस्त्षा मेकवंशप्रभवत्वम् , अफि खौकार्यश्च स्थात् पुरामोदेषां सर्वषा मेव हिमप्रधानकदेशवामित्वच, सेन किम् ? भीतप्रधाने तस्मिन् सुवास्तुप्रदेश हि तेषा मुत्रा- सर्वजातिमूलार्या वासस्वीकारेऽपि कि मेनोपपद्यते ? उप- पचत इति चेत् जर्स कल्पनाकल्पितजपनयेति। अपि पार. सिकावेस्ताग्रन्यस्य 'धेन्दिदाद-प्रकरपीयाचाध्याये 'हरपति'- नामकस्सैकस्याभ्युदयथालिनी नमरस्य यद वर्णनं दृश्यते, तबून मेतस्थ सारखसप्रदेशस्वैव ; 'सरस्वती'-शब्दस्यैव हि पारसिक- मावायों 'हरवति'-यवहारः सर्वसम्मतः, सिद्धान्तितश्च तथा सा महोदयेनापि (१८९३ . स. व्या. ५५-५८ पृ.)। तवेव पवस्ता'धन्यस्य 'वेन्दिदाद'-प्रकरण देप्रवनप्रमो 'मम्जो'-नामा कमिजनपदोऽपि वर्णितो दृश्यते। किमर्स:

·१ प्रधानसति चोलिखित सबैक। स एवं वनपद: पारमित चामा मादिवास्तव्यः खात, स्वीक्रियते च तथा : पारसित भारतीववारसिकयोर्वदनमहलसारूप्यात् भाषासाहखात्, पति- पूजवलसाम्याकमूलप्रभवत्वं व्यञ्चत एवेति सर्वमूलार्यावा मेवा- वासभूमिः खात् स एप 'गर्यनम्वेजो' जनपद इति तब बतीय: हेतुवर्णनम् । पत्र ब्रूमः- .. बस पारसिकाना मार्यवंशसमुत्पव- बेनामाबलम्, स्थाच खीकार्य नेवा मादिपुरुषाचा मर्यनम्- वेजोवामित्वम् ; न तचाप्यस्माकं तहेशमूलत्वं भवेदुररीकार्यम् ; राजानादिभिरमहेशतो विताडिताना तदादिपुरुषमाषाणां तथा- वसभवात् । एकवंगप्रभवाना मपि हि पूर्वपुरुषाणां नानाहेतुती मानादेशवासित्वं सभवत्येव, सम्भवति च तत्र पोषाञ्चित् स्वदेश- वासिल मपति सुवच मेव। पपि वा राजतरङ्गिणीवर्णित 'भार्याणक' देश एव ऐयमम्वेजो'- इति पारसिकमामभागामीत , स च सात् केषाश्चिदार्याणां वासभूमिः, पारसिकानाचा तेभ्य एवोत्पत्तिः खोकायें ति सर्व मवदासम् । स च देशः काश्मीरादुत्तरी हिमप्रधानोऽप्याविमिर्गत एव। तथापि (रा० त० ४. ३१०)- "तपारवहुम्तमकाहनिपातिभिः । पार्याणकाभिधे देश विपर्व विदूचिरे" गति । वस्तुतस्तु ऐयनम्वेजोनाम नगरं नाच कचिदपि केनाप- लभ्यते, पुरा कासीत् तम्य विश्वमानतेचपि नाद्य यावत् सनिली- सम् ; तदस खपुष्पपर्यालोचनयेति । (४) प्रस्ति व मपि प्रवादः-- ग्रीकोमकजाति-पूर्वपुरुषाः पूर्वोत्तरदेवत: प्रोमिता इतावादी न्यवासुरिति । स एष प्रबार ·१४ ऐतरेयालोचनम् . स्तदेव सङ्गछेत, यदि नामामियादण्डस्थ मध्यभूमिरेव तेषा माया- र्याणां निकेतनं मन्येतेति तत्र चतुर्थ हेतुवर्णभम् । अत्र ब्रूस:- पूर्ववर्णित: सुवास्त्वादिप्रदेशोऽपीताल्यादिभ्यः किश्चिदुसरगतपूर्व एवेति तरप्रवादोपपत्तिः समान वे ति । {५, हिमालयस्योत्तरभागस्य पवित्रतासलेन लोकातीतमहिमा- विसलेन बर्गरूपत्वेन चेदानीलनाना मार्याणां स्वीकारात् तादृश- स्थानस्यैतदादिपुरुषाणां वासः भम्भाव्यत इति तत्र पञ्चमहसुवर्ग- नम् । अत्र ब्रूम:--- हिमवदक्षिणभागल्या आर्याः तपसाधनादिक चिकीर्षवधिर मैव हिमवदु सरभागं गवा हातहत्या भवन्ति, इत एव तम्य पवित्रतमलेन वर्णनम् ; न त्या दिपिलवासनिबन्धन मिति । लोकातीतमहिमान्वितत्वन्तु नवत्यकुरूणा मजगत्वादिश्रवात एव । हिमवत्पुलस्य स्वरूपावं तु पीराणिकम् ; उत्तरगयामात्र तीजम् । “उत्तरः -- उनसतगे भवति, अधर:- अधो रः. अधो न चायतीत्याई गति तिषिद्धा"-इति यास्कः । निक, २. ३. २.)। तथाचोरुन प्रदेश एवासरः। आर्यावर्गम्य यस्यां दिशि उन्नत फर्मतनो हिमवान् पर्वती विन्धने, मेव दिगुत्तरेति गदिश्यते, तसो विपरीता अधरेति । अत एवं श्रूयते-- “स उतनस्मादधरं ममुद्र मपो दिव्या असजदा अभि" इति ( ऋ० सं १०.८८. ५.)। मत एव सूर्योऽप्युत्तर उच्यते । सग या कक्मंहिताया मस- सकतम्-- "विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः” इति ( ० सं० १०. ८६. • १-२३.)। एव मन्यवान्या च बहुक्षेत्र । (६) व यते हि कोषीतकब्राह्मण . "उदीर्था दिगि प्रजात- सरा वागुयते, उदञ्च उ एव यन्ति वाचं शिक्षित, यो वा तत पागच्छति, तस्य वा एवं षन्ति इति हमाषा हि वाचो दिक ·- तलतत्वर्णितो शेष मसः पुनमविषयो , नसीर्ष मावेदति ; तत् पश्यत्वेतत्पूर्वमन्त्रावती- "पूर्व देश पपरेशानुपश्यामभिः । जन्मान्यवरः परामि। वेदानि देवा पय मम्मीति माम् । पाए हित्वा शरीरं अरस: परस्तात्" इत्येकः पयापर:- "प्राणापानौ चक्षुः योवन । वा मनसि समताम् । शिला शरीर जरसः परस्तात् । पा भूतिं भूतिं वय माम" -इत्यतस्तृतीय एवेष य: प्रदर्शितपूर्वः । तथा च वजननि दृष्टा एवेमा उषस इत्येव तर फलितार्थः सम्पयते। कद मणेर मन्त्रः समिरुप्रदेशीयोषसो बहुदिनव्या पित्वे प्रमाणे भवितु महतीति साटम् । किस मनत्योषसो बहुदिनव्या पित्वं नग्रानां कथं भोदधिगन्तव्य मित्यपि विचार्य मेव । यदप्युक सर्गस्य उषसच सुमेरुतो दक्षिणोदयदर्शनाव "पुर- धरति दक्षिणायाः (क. मं३.५४.१.)"अति दक्षिणापत्रक व्यपदेशोऽपीति। ततत् सप्तम प्रमागा मपि मज्जमानस्य का मानवशावलम्बन मिवाकिाकरम् । उत्सरः -- अईस्थः सूर्यः, दक्षिणा अधःस्था प्रथिवी , इत्येव सर्वत्र यम । मुमेक- पामिनां तु ये दिगमा पधिमा, सेर म्याद दक्षिणा; यस्या दिथि सूर्योदयस्त था एव प्राशनियमात । पुरः पुरस्तात् , याक, पूर्ववभिचार्याः ; धर्मादयामनिवन्धन एवाब भव गमावं दिगम्- व्यवहारः प्राक्प यगुदगर्वागिनीति। अतिसिई (ए. मा. १. २.१.) युतिगम्बश्वेतत् किं नन स्वमसप्रतिपादनयतया विकृत मपि वा ठेवापरतया प्रमाक चतुःषु धूनिमुष्टिमचेपायोचुत पति मावि पतित मिति विचारयन्त धीमत एव ।

·ऐतरेयालोचनम् . ! "दोधमा यः हो चित्र मिदम् ! “मप्तर्षिहस्तापचितादशेषानधोविवस्वान" .इति कुमारसम्भवनं कोऽपि तेन स्वातप्रमाणवेनोपन्यस्तः, तत् कि मध्ययुगीयस्य "स्थ नरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराज:"-इतिवादिनः कालिदासस्यापि मुमरुस्थत्वं मन्तव्यम् । तदिदं तदीय मष्टमं प्रमाग ममानतीय विस्थापयती- त्यष मौनावलम्बन मेव यशः ॥ मामनेयः"-.येतद गुतो 'दीर्घतमाः - इति सन परमपि स्वमतपय मानिनन । तदिदं तदीयं नरम प्रमाणाम् । सवता वेदार मीमांमकप्रयोजनप्य मीमासादानस्य मत दीर्घतमा दास प्राधाहणिरितिवत् कल्पितं नाम ; खुलु ममताप्र प्रातः, स नूनं दीर्घतमास्तत्र कः सन्देहः । द्रव्य- श्वेष सिद्धान्तो सी० द. १.१.२८-३२ सूत्रमार्थ ॥ यदपि नितम् , वदिकमन्वेष 'नवग्वा --इतिपदवार म्यात नवमासात्म की वर्ष: 'दगम्ख'- दतिपदम्वारस्याद् दशमात्मको वर्षय गम्यते, तादृशवर्षी नास्मत्प्रद शेविति गृनं सुमेरुप्रदेशीय एवं: वर्षो वनिन इति स्वीकार्य मिस्थ मपि सिध्यति तस्यादिवास मिति, तदिदं दशमं प्रमाण मपि.निर्वोज मेष । पात्र हिवा पृच्छाः समुत्थीयन्ते । नाथा-- सुमेरुप्रदेश कि मद्यापि नव 'मासात्मकोऽब्दः प्रचलितो विगते ? उत दशमासात्मकः ? पाचवेत दशग्वगन्दस्व का गति: ? हितोयश्चेदाद्यस्य का गति? उमयविध रावाब्दस्त वाद्यापि भवतीति चेत् , कय तयोरेका समावेशः । सथासशस्वत्र भूभमगजन्य मन्दपरिगणन भवति. तथा सत्र तत् किनिबन्धनम् ! अस्मदद एव तेवा मेकदिनम् , सादृशकति- विनामकः की मास: ताशक सिमासात्मकवान:: तारण- ---- .

·कुखवः म:: अपनम् । तदेतत्वलोचनया मम्मत- कदाम्य कदा सकतम जलमापन सादेवार्यावर्तीयसमुद्रास्थितस्थ अपोषन शिमालक- जाधिरोहणम्, उपशान्ते च सदुपये ततः प्रामादभिसर्पपरत्वे- वेत्यममतानुकूल वेषा अतिरिति । अत एव 'पतिदुद्राव'-रति पदस्य 'पधिजगाम'-इत्यर्थः जातस्तापाता रिस्वामिना। दार्थनिर्णयायैव यास्का गीते निरुले त्वभिपूजितातिशब्दो निर्णीत:-- "पति मु इत्यभिपूजिते". इति ( १. १. ५.)। 'प्रतिधनः' इति, 'समाधणः' इति च तदुदाहरणहयम्। पति- गयोऽप्यर्थोऽप्यस्त्यत र्यास्कीयः । अत एव "पतिमृत्यु मेति"-इत्यादी ( प्रवेता. उ० ५.१५.) अतिशयोऽथ एव प्रतीयत, नोमानार्थः । "तिरतिक्रमणे च". इति पाणिनिसूत्रस्य (१. ४. ०५.) व्याख्यायां प्राईव मानेन्द्रसरस्वती-- "पतिक्रमण मुचितादधिका- स्यानुष्ठानम्" इति। अथ वा 'तुश्चत दुर्जनः' इति न्यायादते- कमानार्थत्वखीकार पि हिमालयोत्तरवासिनां तेषां ध्यान हिमालयस्य उत्तरगिरित्वं कथं सम्भवेत ? अपि हिमासयोत्तर- प्रदेशेषु पामिया-मध्यभूखण्डेषु न कदाप्यासीसमुनो नेवादापि रयते, तत् कथं गिरोनास्ति शिरोव्यथतिवत् गमपथीयाखवजल- स्यौतिवर्ष समति च विचाय भव। पामीत् पुरोदीचा मपि समुद्र इति चेद वेदेषु प्रायः सर्वलेव समुद्रो खकार तथाविधसमुद्रस्यानुलेख: कथङ्कार मुपयुज्यत इति च य मिति । एवं सुमनप्रदेशवासिनः महत्वासनम्मत्पूर्व पुरुषा पति बाल- सिधान्तोऽपि बालसिदान्त एव । तथाषि- उत्तरमैनप्रदेश एवात्मत्पूर्वपुरुषाणा माधार्याचा मासीद भारतमभूरिति प्रमाणयितुं तेन निरुप्रमा पोऽपि वागाउमरी या ·ऐतरेयालोचनम् . पन्यस्त: ; सत्र प्रमाणपरतवाणां मौन मेव यः ; ततो यानि त तिवचनादीनि प्रमाणवेनोपन्यस्तानि, तवेदं प्रथमं मन्यामहे वयम्- "मी य ऋचा निहितास उच्चा, न ददृये कुहचिद् दिवेयुः । प्रदधानि वरुणस्य प्रतानि, बिचाकञ्चन्द्रमा नका मेति ॥” इति ऋ० १.२४.. १.। तरमम्मतोऽस्वार्थ:--'ममी' 'ये' 'ऋक्षाः' सप्तर्षयः ‘उच्चा' उच्चैः गिर:प्रटेगे 'निहितासः' स्थापिताः, सृष्टिकर्चति शेषः । ते 'नक्त' रात्री 'ददृश्च' दृश्यन्ते 'दिवा' 'कुचित्' 'ईयुः' गको युः, न दृश्यन्त इति यावत् । 'चन्द्रमा:' अपि नलाम् एव 'विचाकशा' प्रदीप्यमामः 'एति' दृश्यत इति भावः । तदेतदेवमादीनि 'वरुणस्य' रानः 'प्रदमानि' कयरायविनाश्यानि लागि' कर्माणि, याजीति। एवञ्च शिरःप्रदेश सप्तर्षि मण्डलावश्यानं मन्यते, तश्च सुमेरावेषोप- पद्यते ; अत एतादृशन्नद्रष्टुणा माद्यार्षीिणा म सीत् पुग तसेवा- वास, इति तदभिप्रायः । वयन्तु ब्रूमः--- यास्क मते क.चा इति पदेनेह सर्वेषा मैव कक्षबागां अक्षय मिटम् । नि०२.२०);, सर्वेषा मेव तेषां रामावेव द्योतभागखात् ससङ्गात एवात्र यास्तस्य तसतम्। अपि सुमेरुप्रदेशतो नचाणि उश्चदृश्य- मानानि, इसोऽपि उच्चरेव दृश्यमानानि, कुंभेरुतो पि सानि उच्चरेव दृश्यमानानीति तेषा मुःस्थत्यं सर्व व प्रत्याहाम्, किं सुमेरुत एव । न पदेन म सकोपरि वर्तमानं भाम्यवान वा गम्यते । यधु येत शतपयमान (२. १. २. ४.) सक्षमन्द सप्तर्षिाचको- तत्रापि नमः पतिः । “उत्तरम्, 'उहततरम्" इत्यादि- कवचमात् (२.१.२.) उनिबन्धन मेवोत्तरनामव्यपदेय . ऽपि ;

·बल: म:! रायगमा रित्य येह सप्तर्षिपले उत्तरस्या मित्येवार्थः कसते; अतह तत् तवे व शतपये तदनुपदम् - "उत्तराशि सप्तर्षय उति"-इति। तदित्यं तबदीत एव मन्चस्तमतसमुच्छदको भवितु मईसि न वेति सुधीभिरे वाकलयम् । धस्तुत एष मन्त्रो वरुणविज्ञानपरस्तको वरुपकपरिचायक एक प्रवनत.; तस्माद रुगपदाथबोधाच विलीयत एघेतद बालविधि समताम्। सथाहि--."राविरुण:"-दहिवी ऐ० प्रा० ४. २. ४. ) वरुणस्य रात्रिदेवम ; निवटो हादशा- टिचमामप्रक्रमे वरुणरादपाठात् सूर्य विशेषत्वम् : "बना पावक चचसा...- पाटन जन्मानि मू"-इतिखोदाइत श्रुतिश्यास्थानेन भगवता यास्केन नदेव प्रतिपादितच (१३. ३. ८.); एवं हिरात्रिकालिकोऽधायः मू व वाग रति प्रतिपद्यते । एवं वरुणाय स्वीकारण्योपाधते वरुपराजतंकः मर्षितभूतीनां चन्द्रमा प्रकाशः । पर म चेपर वव: म मेकप्रदेश- शामिनाम् ; सब सूर्य विशेषम्य वन गम्य सदधाम्यत्वेन चन्द्रमः- प्रभृतीनां प्रकाशकत्वासम्भवात् , प्रत्युत पार्यावर्तवासिना मेव ; प्रत सादगतोऽप्यष मन्त्रोप्रतपोषक एवेति एक मपि स्वम प्रमाणायास्य होपन्यासो नून नूतनमत- प्रकाशयमानसन्य तम्य, मुदीर्घ प्रारमन्यापतितस्य सुखद सामत्य कडकण्ठ त्य मरीचिकादिगम नि । तदहितीयप्रमाण मप्येव मेव । तथानि- पस्थेक मटादश सूर्यसुबाम सूकम् (ऋ. सं.)। मस्य वितीयस्थाः वः प्रथमार्थ एष:- "म सूर्यः पर्युक वरांम्मे द्रा बढत्याद्रय व 'सि।

·1. ६ ऐतरेयानोपनम् . रम मेव मनांग मवलम्बा मेरोराचार्यावासभूल प्रमाणयितुं चेष्टितं तेन। तदुशम्-मस्तकोपरि रथचना- बारेख नपत्राणां भ्रमणं तत्रवाना मेव सभवतीति। वस्तु- नसमवस्य धास्थानालोचमतो न तावतच्छायापि मम्मी प्रत्युत तम्मतविपरीतं यत् सत्यं तदेव प्रमाणित भवति। तथवा 'पन्द्रः' परमखर्यादिगुणयुकः 'स:' 'सूर्य:' 'ए' सरी विस्तीर्णान्तरितें 'वरांसि' पृथिव्यादिपहोपपाहमण्डलानि 'भाव- प्रत्यात्' सदेव पावस यति । तत्र दृष्टान्त:- 'रण्या पत्राव' यथा पक्षः मध्यस्थः सन् रथसम्बन्धीनि चक्राणि भामयति. चक्राणार मितस्ततोविक्षिप्त पतनती रजयति च सहदिति । एनेन मध्यस्थित- सूर्याकर्षणपतितः सर्वेषां ग्रहोपग्रहाचा मितस्ततोविचितपतन. राहित्यं भ्रमणधेति विज्ञान मुपदिष्टं भवति। पालमत तु मा मस्तकोपरि सूर्यस्याविद्यमानत्वादरूपत्वेन सूर्यस्य मध्यतिरिवं कार्य सङ्गच्छेतेति पक्षपातशून्या: सुषिय एव विभावयन्तु : सुव्यात भपि भूत मवरूपेण सूर्यस्य स्थितिवर्षनं तदुसरत-.-. “यो पक्षेदेिव चक्रिया पचीभिर् विश्व तस्तम्भ पथिवी मुत धाम्" इति । रमार्थ:। -- 'या' सूर्य : 'शचीभिः' पाकर्षणक्रियामिः पृथिवीम्' बनौधे:स्थितां भूमिम् , महमलनिनाईभागगता मिति भावः ; 'उस' पपि 'धाम्' खो:स्थितां सुतरां शुखाम् , ग्रहमण्डलोई- भागगता मिति भावः ; 'विष्वक्' सर्वतः तम्तम्भ' स्तमान् वर्तते। तसति "छन्दसि ललिट"-इति सार्वकालिको लिट । ताहयस्तम्भनेन यहाणा मितमातः पतनजन्य कमाधवनं वारित भवति। पा रातः-- "अषि पनिया"-इति। 'चनिया' ·सो पनिती निको प्रान्ती. यथा “परे सबी दो खोके, तदिति ॥ ततृतीयममान्त स्वसिदान्ताचात मेव न सहते, किम्पुनः बाल- सिहालापातम् । तथाषि- यदिदं ब्रूयते साविषसोमयायह पनिटोमादिपु मातरनुवाकविधावेतीयगी- "प्रात स तं देवेभ्यो ज्यावीत्" स्वादि (२. १. ५.)। एलया या प्रातरनुवाक पाठस्य प्रातरेव वालो बलीलतः। ततस्तदुतरख पातर नुवाकी सहयाविधी वृक्षत- “सहस मनूचं स्वर्गकामस्थ"-इत्यादि पचान्तरत्वेन। स एषः सहस्री पाठः মন: কখ मिहावित सातसमेनप्रदेश तसाचते; तत्रोषसो मास- ज्यव्यापित्वात् । तदित्य मुषसि सासर्यानां पाठविधानं गमयत्वे- पापा दोघोंपने ममेरी तदानी मासीद वास रति । पत्र म:- मेषः प्रातरसुवाकविधिः कपिदृसंहितायां श्रुत:, बपि चूयते वातावक, तत् कि मिद मैतरेयक मपि तय मोसम् ? तथा स्वीकार यदिदं यतेऽवतरे के- “धुवायां मय- मायां प्रतिष्ठायां दिशिये के च कुरुपचालानां राजानः"-स्वादि (१८५० (पं.), तत् कई साचत! कि यदि प्रातरनुवाप- पाठस बाली हिमासामको मन्येत, तर्षि प्रामसवनमाध्यन्दिन- सवनवतीयसपनानां कालाः कीदृशा मनव्याः ? संवारसवकालय बीमः इत्यादि व तेन निरूपणीय एव। प्रथापरम् , यदि दौ?षरे सुमेरावेव प्रामरनुवाकपाठसम्भव हरि मन्येत, तर्षि बुधिडिरादिभिर्वाजिरावान्तरार्यावर्तवामिभिरनुष्ठितेवशमेधादिषु पोमबागड प्रातरतुवाकानो पाठो न बभूवेति किं मन्तव्यम् ? कार; वायसवार्षिकसववारवता मावचमीमांसायो ·पसरेयालोचनम् . अवाक्ष माया- . मधिकरण मारथ सिहातितम् , तथैवोषसि सहस्रसहा कामा मृचांपाठेऽसम्मा इति कि नात्र विचारित मित्यपि विचार्य मेवेति। वस्तुतस्तु “महति रात्रता अनू यः पुरा शनिवादात्" इत्येव विधिः । 'रात्रा::' पूर्व त्यौपरसय्या ख्यस्य दिन य अग्निटोमीयपक्ष- मुठानकस्य या रात्रि: तस्या गरे: सम्बन्धनि शेपे महत' भवतिष्ठमाने मात प्रातरनवाकाख्याना मृचा पाठ पारश्चयः, 'शकुभिवादात्" शकुनयः पतिः, ते यस्मिनुष.काले बुध्य वदन्ति ध्वनि कुवन्ति, तत: 'पुरा' पूर्व मव तत्पाठः समाप्य इयर्थः । "एतदुन' भवति, यस्मिन् काले प्रारध: प्रातर नुवाक: तममोपघातात् पुरेव समाधयितु शक्य: सदा प्रारब्धयः" इति ( २. २. ५.)। अवश्यपाउप- प्रासरनुवाकप्य मङ्ख्या कविंशतिरेव (ऐ• ब्रा० २. २. ५.); काम्यपाठ्यस्य तु शतादिका सहस्रान्ता । तदत्रावश्यपाठयाना मृचा पाठ तु प्रातरे व नूनं सम्पद्यत इति प्रातरनुवाकनाम- करण मुपपद्यत एव। काम्यपाख्यानां शतादिसहस्रानाना मृचां पाठ स्तनोषस्यसम्भव इत्येव “मति गत्रया यनू व्यः' इति विधिः । महस्रपातरनुवाकीयास ऋसु एकपदादीना मप्यस्ति 'विद्यमानता, न वाभ्य स्तची पाठे विशेषवेलब्ध सम्भवति ; पतो रात्र महति भागेऽवशिष्टे पारधः प्रासरनुवाकपाठ: शकुनि- वादात् पुरा समाप्या भवेत्. किं तत्र चित्रम् ? कि सहस्र- पाठप वे "पुरा शनिवादात्" इति नियमाभावश्च । एवेद मपि अतं तत्र तदुतरम्- “अपरिमित मनूयम्"-प्रति (२. २. ..) । “पतं सास मित्यादि सभापरिमाणं परिवग्य मध्यराबादामुपलाम्य सूर्योदयात् प्राचीनकाले थावतीरनुवत, ·कुतत्व:म: गरिति तावतौरगगात्" इति तत्र मायभायम् । एतेन सहस्रानुवचनपने परा शनिवादादिति नियमो परित्याज्य इति म्फटन् । पप्य अभी 'शतं मम मित्यादि सजापरिमाणं परित्यज्य'-इत्यय स्थाने 'सहस्रं सागपरिमापं परित्यज्य'-इत्येव मन्तयम् ; महसपाठमावन असाध्यतया तवेषापरिमित: पाठशवस्याया पौचित्यादिति। पस्ति चान्य प्रासामुवाकव्य सादिवायाज्यवतिः "उदित पदित्ये प्रातरनुयाक मनुयात्; मवं वेतदहदिवाकीच्य भवति"-इति ( ऐ० प्रा० ४... ४.)। काम्य बहुमाकी पाठपने एतदपि स्थाच्छाणम् ; नित्यपाठ्यानां प्रातरनुवाका मत्र पसगावेन प्रातःपाठस्य वश्यम्भावि वात् प्रातरनुवाक इति नामयस्यान्वर्थतापि नानुपपनेत विचाय मतत् सुधोमिरिति । उपोदोधन वयपर तदीयवतुर्यत्रमा मन्य किञ्चित्करम् । तयार- "मयः परिषस्वज" इति ( ऋ० मं० ८.४१.३.) पन्ने यत सय वैनोरनु व्रत मुम्तिमा भर्तियन्" इति । रादिक उषसस्वित्व वयात दीर्घत्वं गम्यते, तस मरावेव सहच्छत पति तदीयम्। तत्वतस्विर वरुण विज्ञानोपदेश मन्त्रे नोषस- मित्रत्व मभिहितम् , प्रत्युत 'तम्य' वगस्य 'सतम्' कर्म 'मनु'- सय 'उष:' काल: 'तिमः वनी.' त्रिविधाः जरायजाजरायुजो- शिज्जा: 'वेनोः' प्रजाः 'अवयन' वई यति ५-येवोपदिष्टम् । अन्य त्रान्य व च "प्रजाह तिम्रो प्रत्याय मौ" - यादी (ऋ. मं०८.१.१.१४.) प्रजानां विविधत्वं शुम मेवेति द्रष्टश्चम् । 'पव-ईयत् + ममताम्-इतिपदयसम्धिजन्यम् अवयनमन्ता मिति रूपम् ; अधिवा व्यस्थय कसं बहुअननम् ।

·एनरे बालोचनम् . १२ उसो दौखप्रमाणाय तेन यदिय गुदाता- "किवात्या यत् समया भवति"-नि(R० १. १९३.१०.), संषा उषोविधान. सूशान्तर्गता उषसोऽनन्तवं वेदयति, न तु प्रादेशिकदीर्घत्वम् । तथोपसः पञ्चविभागमाख्यानेन दौर्व सूचयितु यत् तैत्तिरीयानुवाकस्योदरणम् (सं०७.२.२०.), तदपि निरर्थकम् ; नादविभागस्थावार्यावर्तऽप्युयोगित्वात् । कि हेद मपि विवेचन ,--- सुमेहादेशीयोषसो दीर्घवं विमायावतवासिना मामाकं दध्या प्रतिपाते, उस तत्रत्याना मिति। त्याना मिति चेत् , तेन कायं सिध्येत् तबद्यार्याणां धास: । अव तवत्यानां तादशमन्व व प्रमेय मिति चेत् , तदपि मोपपवते ; दोघवं धाषिकं भवति, न हि तर उषोऽन्तरदर्शन- विरतादपि साकते ! तत् कि मेतेन उषोदीर्घत्वप्रकाशकमन्या- पिनेति धीषणावता तेनैव वय मालोच्य मिति । यदिदं यते- “तानीदहानि बहुलान्यासन या प्राचीन मुदिता सूर्यस्य" इति (प. सं. ७. ०६. ३.), सदित: वसू पसः कनिदिनब्यापित्वं गम्यते स्कट मिति सेवा माधार्याणां सुमेरुवासिखे पञ्चमं प्रमाण मित्याह । माकं तु नाव तो तिल. जोडावित मर्यतिलक प्रतीयते, प्रतीयते तु पड़ा मानक्यम् ; तदिशायेषशेमुषीमन्तो भूमिदेवा एवं प्रमाणम् । सप:शब्दखानेकन बहुवचनान्तप्रयोगोऽप्यता स्वकं प्रमाचम् , तदिदं षडं मात्। तथा तेत्तिरीयबासी मन्न:- "पमा एव ता इषसो वाः प्रथमा व्योछन् । ना देव्यः हुने पक्षपा। अखती वयन्ति। मममनवन्तम्" इति (१.५: १. १४.) । - ·कुखव: म:! %3 प्रमाता"-इति (१. ७. ६.)। तदेवं कौषीतकमाणपब- प्रवनुराचार्यस्य हिमवदक्षिणखरडस्थत्वेऽपि तदादिपरुषाणां हिम- बदुतरखण्डवामित्वेने वेषोत्तरदिकम्त ति: मजछत इति मन पड- हतुवर्शनम् । अब ब्रूमः --- ऐतरे ये च ग्राम समाबार्तताका श्रुतिः ; ऐनयकाले कुरूपालगिविसौवीराणा मध्यदेशवं पूर्व तिम । मध्यदेशपिनयोद्याननगरस्योत्तरलं सर्वेशभनिमगव्य मेव। एष एवाधानदेशी राजतरङ्गिण्या मुनानक इत्युकः ; तस्यास्य विद्यानिवासत्वेन स्तुतिरन्यचापि । म एष काश्मीर- सन्निहित उझाननामजनपदोऽतेटी दिद्यानिलय ति कर्थ धावेम हिमवतोऽप्य र मिति । (७) च यते हि -- “नोकं पुष्येम मन शतं हिमा:"-इति ( ऋ० मं० १. ६. ८४. ) आशीमन्त्रः एवं मन्यान्योऽपि। लदव विरेचनीयम् , एवं हिम तोऽदपरिगणनं तु तत्रैवोपपोत, यत्र प्रदेश हिमप्रपातम्यातिगव्यं विद्यर्त मदेव, नात्र सथोपनभ्यते; पि खासियामध्यभूभागम्थो बलु तांगमगताम्पर्षतयोरसराल- प्रदेशमा नूनं नाश एवेति नवेवामीत् पुराणा मादिवास इति प्रमाणयितुं प्रबलोऽयं हंतः मामः । अव भ्रमः--- “यदि গিৰিমিলানিশষণ সিমাধি- लेन व्यवहाराहा स्यादम्मा पुरुषाणां हिमन प्रधामदे गवामित्वानु- मानम्, नहिं शरदतवाचिशरच्छन्दे नादपरिमानवणात् गर .सदस्याब्दवाचियेन व्यवहाराहा कि न म्यात नंषां शरहतुप्रधान-- देशवामित्वानुमानम् ! अस्ति तथापि श्रवणं बहुवेव । तद्यथा--- "तिम्रो यदने शरदस्त्वा मि" इति .. मं० १. १२. ७२. । "मत मिनु गरदो प्रन्ति देवाः" इति श.म. १. १४.६०.।

·10 ऐतरेयालोचनम् . "चतं मीराखभरदी. • श्यामायूएषि"-7 में• २. १. २७ । " पसंहरदो जीवसे धाः" इति सं० ३. ३. ३५ । "यतिीवाति शरदः शतम्" इति च ऋ० सं० १०. ८५.३५ । पस्तुतखार्याणां न कदापि हिमत मात्रभोगीकस्व मासीत. बदापि परतुमावभोगौवरवम् ; अपि नाम "गर- छता पखा मोषधयो भवन्ति, गौर्ण पाप इति वा" - इति बाखोः (४. ४. ४.) भूषाति हिनस्ति प्राणिनः इति शरद- श्रुत्वत्था भरहतीरस्वास्थ्यकारिख मासौदार्याचार्यसम्मत मिति तसतौरब्दानयव ममानि तेरिति प्रतीयते । सति वं मस्याग्दा. सावयवत्वे, हिमझेरब्दादावयवत्वं सुतरां सम्पन्नम् । अत एवाब्द मणगाप्रसङ्ग शरच्छन्दहिमशब्द योरन्यतरस प्रयोमो बहुव श्रूयते बेटे, माजते च तयोः शब्दयोर्गौण्याहत्याब्दवाचित्व मपीति । "उन गिरि मति दुद्राव" इति (श. बा. १. ८. १.)। 'उत्तरं गिरिं' हिमालयम् 'अति' अतिक्रम्य उसय 'दुद्राव द्रुतगमनं कृतवानिति च सत्सम्मतोऽर्थः । तदस्मादपि पचनात् हिमालय मुबार पहागमन सुव्यता मिति तेषां सादृशानु- मानेऽश्मो हेतुः । तस्या: अतराद्यसपर्यालोचनया पतिशदार्थालोचनया चैतहिपरीत एवार्थः प्रतीयते। तथाहि... "स पौध उस्विते नाव मापदै। तं स मध्य उपन्या पनवे । तस्य नामावः पार्थ प्रति मुमोच। तेनेत मुतरं गिरि मति- दुद्राव। सहोवाच । पपीपर वैवाहिले नाव प्रतिबधीख। सेतुत्वा मा मिरी सन्त मुदका मन्तछसीत्। यावद्यावदुदक समवायात् तावत्तावदम्यवसासीति । सह तावत्तावदनवससर्प बदतदेवीसरस्व विरमैनोरन्धतमर्पणम्" इति पूर्व सातपय (८) अपि अयते- - पत्र ब्रूमः ·कुखत्य: मः? -- कास्पदस्थायि च तेषां जीवनम् ! श्रुतिसिहं शतायुष्य तेषां कथ- कार मुपपनात इति । इहापर मपि विवेच्य मस्ति, यथा नवग्वा पद नवमासात्मक- वर्ष धारकम् , दशग्या पदं दशमामाकर्षवाचकं चेति मन्यते, तथैव शतग्विपदं कि মাঝামাল না ? श्रयते तु शतग्विपद मणि: सदाधा- "शनैशिदको अद्रिवोऽवावस: गलग्विनः । विवक्षणा अन हसः" इति ० सं० ८.४५, ११ । "यान इन्दो शत विनम्" इतिः च ऋ. सं. ६१.६ । वस्तुलस्त्येवमादिष, बमनपोषकत्वादानं तस्य ननं गागड, मागणां मर्वत्र पीतदर्शन मिति मन्यामहे वयम् ॥ सवमाकितं तेन,--- दिकमन्वादिष देवयानगम्दतः भूर्यस्य म में गयान मुसगयण मवगभ्यते, पित्यानशट तश्च मूर्यस्य कुमर- गमनं दक्षि गायनम् ; तथा च समिकरदेशेषु देवयाने हः समाधरी, पियान च रात्रिरतो देवयानपित्यानन्दविनमबाग तवेव रचना बभूति नार्यादिवामस्येद कादय प्रभा मिति । एतच स्यात् प्रेक्षावता परीक्षणामह मेछ! तवम् , --- मध्यभूभागत एव हिरतगयणक्षिणायने परिदीनीये , उत्तरदक्षिणा द्रम यासिनामा नेत मधिगम्ये ; मत् किमु देवयानपिटलानशब्दार्थको दिवानिया दिममायनादिविचार गो नि । यन्ध एवप्रया देवधानविद्यमान गदान्वितम स्त्र दृष्टाय बभूवरिति खोया- यऽपि देवयानार्थस्तु सुमेरुगमनमाः, समरीश्च देवस्थानत्वकथन मार्य पूर्व पुरुषावासनिवधन गौरवचूनक मिति, एतदप्यसङ्गतम् ; शतपथ ब्राधणादी ( १४.८, १. । देवयानपिटयानगन्दयोगपगार्थe ·ऐतरयालीचनम् . देवयानमज्ञा; प्रतीतः, सुमरादेवस्थानत्व स्वीकृतेऽपि तवास्मदादिपुरुषाणां वासस्य हेतूपन्नाभाभावाञ्चेति स्वच्छधिया ध्यातव्यम् । वस्तुतस्तु 'देवाः | स्था: अश्विप्रभृत्यो 'यान्ति' गन्ति, येन मार्गगा, म एव भमगल्लादिभ्रमणमार्गो देवयानाख्य: ; तथा 'देवाः' गुस्था रश्मयः पृथिव्यादौ गान्ति, यर्मार्गम्तेषा सुतरां तेरेव मागें: पृथिव्या दिगनेशगन्तनिवासिनी विनिर्मकास्थ लदेहा जीवा रश्मिभिराकष्यमाणा द्युलोकं मनि। तथैव पित स्थानानां चन्द्रमण्डलादीनां भमणमाग एव पिटयानम् : अपि अन्तरिक्ष स्थ' यमनामवायुविशेषाधिक मन्द्रलोक मार' वा तत्सन्निहितं पिनलोकं यतस्य नदेहा अचिदिसहाय! कति येन, म एव मार्ग: पिल्यानाख्य: : तिलकादाहलमचाया बवभेद बुझाते। तब प्रथम एम: ( ऋ० १. १८१... "अतारिण तममस्यार मस्थ प्रतिस्तामी अविनावधाथि। एह यातं पयिभिदं वयान विद्या मज जीरदानुम्' इति । अस्वार्थ:- . है 'खिनी' प्रातमामाचप्रथमबुरमधी । “देत याने पथिभिः' द्य म्थ : स्वमार्ग: 'नर' पृथियाम् ‘भायातम उद यताम् । तथाने युवयोरुदयात् 'अस्य तभमः' राविजन्यान्व कारस्य पारम्' पर्यन्तम् 'अतारिम' उत्तीग: म: । 'वां प्रति' 'स्तीमः कृतज्ञतासूचकं स्तोत्रम् अस्माभिः 'अधायि । 'इयम् अमम् , 'वजन' मगेबलम् . 'जीरदानु' जगन्तव्यापिनं सुदी- जीवनच 'विद्याम' लभेम, वय मिति। पवनाविनोगदय काल आग्रत: स्तोत्रगानं कुर्वतोऽबादीनि अवश्यम्भावीनीति समशन- स्तया कत्तव्य मियुपदेशः फलितः । प्रथापर: ऋ० सं० १. २. १८ पूर्वाईचः ---- .

·कुखत्वः सः? भूयः, "परं मृत्यो अनु परेहि पन्यां यस्ते व एनरो देवयानात्" इति । अस्यार्थः --- हे म यो : 'त' 'देवयानात् इसरः यः स्वः' पन्या:, 'त' ei' पन्थानम् अन्य परहि' इति। माध्यमिको वायुविज निरिको माग एव पिळयानाख्य- सत्य स्वकीयः । यथा भूमाना मन: राजा, न्यु स्थानां जब मध्य स्थानां पितृ if मला ! गनि: याराज काना बगगामिना पितृगणा मईि दिमाहान पिटगान मेव शरणम् । मंहिताया मन्सबासित गुन। मदाथा । १. २. २.-.. 'पन्था मन प्र विद्वान् पिया। दापनि भागधा न वि मारि" है 'अग्ने !' शिया व वं अमिधानः' मन् समस्' प्रथा स्यात् तया त्रिभाहिदीन नम: : रातानिशानानां चिस्यानमामिचम, तदन प्रतिविदेहा नापनि ध्वनितम ॥ तं व तसिगनाहा था--- . " की रात टेमा मम: पर मं मरः" इति। ३. . .... * मानक "प्याटे. सपनवचनम् । १.६२.. .. रावानी प्रतिमा: "नः । अहमतवादगानं नदेवमादिवचनानि समय समय: जालोको अत एप मारतो..-1 (तीचा दीप. यनेष दिशं मिति वा । समभाग: tি विदां गतिः' इत्यादि कसाचनमा ३३१० १२ श्री. )। तानीमाधव वचनान्यवनम्ना पा पदयाननयत्वं ममम्मत मिनि प्रमाणयितुं चेष्टित गन वायपि पुगणाणां आम मन्तव्यः। - • .

·सरेयालोचनम् . प्रासौदियत एव देवमिजयत्वेन स मर्वणित इति सिधान्तित निराबाध मिति। अहो क्त ! तस्यैष मिचान्तोऽपि दरिद्राणां मनोरथ वैव प्रतिभाव्यस्माकम् । न हि श्रुत्युत्तास्य देवाना मित्वस्य सुमेरुवासिना मित्यर्थावगतो किश्चिमान मस्ति ; अम्ति च मनोऽन्यत्र । मनुमंहितायान्तु अस्मत्संवत्मरकालमितं भवति देवाना महरिन्यु लिखित मिति न सत्यम् , परं न तत्र सुमेरोर्गन्धोऽ प्यस्तीत्यपि नासन्यम् । एवं महाभारतादी मुमेरुवामिनां देवत्वं वर्णित मिति च सत्यम् , पर मिहापि न मां देवानां मामत्त्व- यनयमग्मानान्यभिहितानी धपि नामत्यम् । सातव्यानि तु सुमेरु- प्रदेशीयदेवशब्दमायानां मानि च भवन्ति कवमा तानि ? आयुःपरिमानाप्न तेषां तदहमानतो भवति कीदृश मित्य शेय मेव। अप्येवं "शतायुर्व पुरुषः" इत्यादिश्रुतिमिदं गानायुषं तत्प्रदेशवासिनां सहेगीयाब्दमानव भवति चेत् कय न नत्र श्रुतिविरोधः सम्माप्त ? बेटेषु हि यच्छ गते मानवाला पूर्णव : शतवर्षाणोति, तनुन मनाशीयाजोगवमानन पोनि मेवैतचिन्त्य मेव । किञ्च यथा सुमेरुप्रदेशष ने रावानी वर्षम् - वि मनुवचन मुपपद्यते, तथैव कुमैराबपि किं नोपपदरी इत्यपि विचार्य मेव ! विचारितषु चैतषु सुमंगेराद्यार्याजासनिर्णयाय नेन प्रदर्शितं प्रमाणपारायम कुतो न जलमधगतलवणवद् विलीवरीत्यपि ध्येयम् । वस्तुतो महाभारतादी. यद वर्णितं सुमेरोदेवलोकत्वम् , तत्त्वपिक्षिक मित्यस्माभिर्मन्यत एव । यह सौरजगति भूलोकान्तरिक्षलोका लोकविभागास्तथैवारमच्छरीरेऽपि एव शारीविहिरप्रदेशीयः। एक मग्निवायभूयज्योतिषां प्रधानतो ? . मन्चन्त.

·वित्य:स भूरादीनि स्थानानौति स्वीकारकारिणोऽपि वय मिशन और किं तेषां विद्यमानता न स्वीकुम हे ? भुवि तेषा मस्तित्वस्य कपात दुरे भास्ताम् , भीमपदार्थषु स्मच्छशीररादिषु च सर्ववेव तेषां मीणा मेव देवानां सत्ता खीकुर्महे एव । तदेवं यथास्य सौरजगत अभागे स्वगस्थितिः स्वीक्रियते, तथैवास्था पृधिया मपि वादिदेशन जईया: काश्मीरादयो धादिदेशीयानां साः, सात जई स्थाः कैलाश-गन्धमादन-रावणद मानससरोवगटय. काश्मी रीयादीना मपि स्वगाः, ततोऽपि जई स्था: सुधीर देशा' शास- पिटवर्गादयण रावण्डदादिवामिना मपि कार्गा, न्योऽप्य ईतनः सुमेकप्रदेशस्त भवभूवासिना म्वग एव का भंग । हिपृथिथा उत्तरके न्द्रस्योपरिभारी अरस्य संसानदानात न भागम्योत्वम् , सत एव तयार इति सxnxxx भवदिकमम्मतः । अत एव महाभारत - पागल., अपायो यमनि जयश्च, एक मकान न ! • ! अमर सशस्य तस्य स्खोऽप्यापेक्षिकानन न भAar द्यार्यावास इति ध्रुवम् ॥ वदपि स्वमतपोषिकेत्युद्धता मता साtoo chi नमः यमता, तदपि तथैव पसात तामस . - ## मन्त्र: "समानो अध्धा वसोः" इति मा. म. श्रुतनाव 'मुमेके'-इति पदम् ; विवाह REE भगायां 'मंवत्सरे दक्षिणायने रात्रे इलिः, उरा खि. मया चैषा पतिस्तत्र स्वकीयठीप्पन्न प्रका: देशवामिभा मेव दबिशाय प्रसरति गाविः, 3m मन मिमि तरनपरवेषा ऋगित्यान म श्रीमान र' ! .

·ऐतरेयालोचनम् . सवतस्वसदार्यावर्तीययोरेवाहोरात्रमानयोवईनकालप्रकाशने एवं तस्थाः परेतात्पर्यम् ; दक्षिणायने हि वीत एवेह राविमानम् , तथोत्तरायणे च दिवामान मिति । किचात्रेव मन्त्रे यच्च यते 'समानो अध्वा खस्रो:'-इति, भगिनौरूपयो: राषमोः सधर- मार्ग: एक एव, येनाकाशमार्गेणोषा निर्गति तेनेव राविरपीति तदर्थः । तदेव मिदं स्वप्रदृष्टानुतपूर्वरत्नोडरणाय वेदावेस्तादि. अलधिनवमानस्थाश्रयहीनस्य तस्य कुशकाशावलम्बनं सर्वथा निरर्थक नैव भवितव्यं तत्रास्ति किमु गोच मिति दिक् ॥ प्रथेवम् “अनु प्रत्नस्योकसी हुवे ( १. ३०.८." "--- इत्यादि- अतिगम्य मार्याणां प्रत्नाकम्त्वं कतमस्य प्रदेशम्य स्यान्मन्तव्य मिति चेत्, पत्रो गरन्तु “स चार्गवास: पूर्व तावत् हिमवत्प ठस्य दक्षिण- भाग सुवालप्रदेश पवामीत्"-इत्यादिनोत्रा मिर्वव ट्रष्टव्यम् (२२ पृ. १८५०) । अपि “अनु प्रत्नस्थोकमा हुवे"- इत्युक्श्वदणमात्रेण किं सर्वेषा मेवाणा मादिवासोऽन्यत्र कचिदासीदित्यनुमानं स्यात सङ्गतम् , कि मु स्थात् तमन्नद्रष्ट वेति च विवेव्यम् । श्रूयते येवम् ( ऋ० सं०. ३. ५८. ६.)--- "पुराण मोक: सख्य शिवं वां युवानरा द्रविणं जहाव्याम् । पुनः कगडानाः सख्या शिवानि मध्या मदेम सह नू समानाः" इति । एतस्य मन्त्रस्य द्रष्टुः शन:शेपस्य पूर्वावास भासौद जाहव्य मूले जनाश्चाधिपत्ये (ऐ• ब्रा० ७. ३. 4.) अग मुन्याश्रम- कान्तारे ; तत एव परिचन्द्रपुवो रोहितः सं क्रीवा सारस्वतप्रदेश भानीत्वान्। तचास्थान मिहेव ( ७, ३.१-१.) युतम्।

·हुबस्वाश बडोक्षदाश्रमारखं स्वचापि जाजवादश इति गमावर पत्यूठे प्रसिद्धम्। तत एव जाह्नवप्रदेशात् गङ्गायाः प्रकाश माद गायामापरं नाम नाम जाडवीति । सदिसम् प्रवौकसो हुवे"-इति अतिः सिहान्तपोऽपि सुसङ्गत एव । पपिवा हिमवरपृवस्थौकीनामनदीतीरभूमय एवं प्रवौकसः ;. तत्र चासीत् वाञ्चिदार्याणां पुरा वास इत्यपि मुवच मिति । इदानीं सेवार्यावर्तभूमिः पश्चिमत उत्तरतम क्रमात् समुचिता, दक्षिण स्याम्पाय: पूर्व वदेव, पूर्वस्यान्तु हुदहितेत्युत्कल-गाड़- गौड़-बङ्ग-नरक-प्रदेशा पप्यद्यार्यावर्तान्तर्गताः पुण्यभूमय एव गया'; अतोऽसत्यवाजाद्यावाघ यूरोपादीना म्हे चक देशत्वं मत्वा तत्र गन्तु मदनोत्महन्त ! कालो हि बलवत्तर इति । अथ प्रकृत मनुमरामः । एतस्बेिवार्यावऽस्यतरेयस्यासीद वास इति स्वीकऽपि, तदानीन्सनार्यावर्त स्वरूप भिन्नासेऽपि, कसम- मिन् प्रदेश स उवामेति निर्गयोऽसम्भव इव प्रतिभात्यमाकम् ; वस्य मागप्रकारमास्य पाणिनियारकादिभ्योऽतिप्राचीनत्वनिर्णयात् । एव मपि तव कऽतियोऽवगम्यते स्थादेरावतीतटमविहित बाचित् प्रदेश इति । अतंकन ऐरावतीपारदृष्टासः --"यथा सैरावती नावं पारकामाः समारोहयुः" इति ( ६. ४.५.) । इह 'सा' इति हितीयेकवचनस्य सौ रूपम् , ता मित्यर्थः। सायणेन तु सैरावती मित्येकं पदं नाव मिथस्य विशेषणं कृतम् , समुद्र मित्यध्यातच । सब रोति सभ्यम् ; पलतेऽध्याहारेऽपि, सम्पबेऽऽध्याहारस्था- नौचित्वात् , समुद्रस्यैवं सईद व नावा भरग सर्वदेशीयानां सर्वेषा मनुलभाद इष्टान्तयोग्यखामावाञ्छति। सैषा मदी संहिताकात पाचोलि प्रसिहासीत् , तदुःसं निकलकारेण "इम में गड़"-प्रति -- ·१२ ऐतरेयालोचना मन्त्रस्य व्यास्थानावसरे "इरावती परुषीयाः" इति (२. ३. ५.)। सदेव मवेवार्यावर्ते रावस्या मवाः सविधी कस्मिंशि- जनपदे स विरराज महिदास ऐतरेय पति सिंहम् । -more (४) . पथ कः कालोऽस्यैतरेयस्येति विचार्यम् । श्रूयते हि ऋक्महि- तायां चतुई पा सूत मिदम्-- "प्रेते वदन्तु प्र वयं वदामः" इति (१० ८४.१-१४.) । तदिदं सर्ववरुनामजनपदे अदनामर्षिणा इटम् । तदाहेतरेयः- “देवा र वे सर्वचरौ सत्रं निषेदुः, ते ह+ पाम्पानं मापनतिरे। तान् होवाचार्बुदः कावे यः मर्पऋषिर्म-' सत्" इति ( १. १. १.)। तस्मिन सर्वचरौ अर्बुदोदासर्पगी, नार्म का प्रपदासीत् । प्रपद = जलप्रपातो निझरो वा । ऐतग्यका- खेऽपि सा प्रपदासीत् प्रसिहा । तदुक्तं तत्र तदुत्तरम्-- "तबाध्यत- दोदासर्पणी नाम प्रपदस्ति" इति । सैषा प्रपत् यास्क कालात् पुरैवाभवद् विनुप्सेशि गम्यते, पन्यथा तदानीनं सबाम निरुता तेन . यथा विपाशः । तथाहि- "पार्जीकीये शुणोश्या सुषोमया" -इति (2० सं० १०. ७५.१.) गंशव्याख्यावसर निरुक्तं तन--, "पार्जीवीया विवाडियाहु..-. • पूर्व मासौदुरुचिरा"-इति निक. ८. ३. ५.)। तदेवम्-याखसमये या नदौ विपाडिति प्रसिधा , सेवासीत् समबकासे पा कीया , ततः पुरा उग- चिरेनियम्। एमकला एव नपाः बालभदान विधा ·प्रसिद्धिर्मिता; नाव तथा पदोदासर्वकासात्वाधिक माना इत एव गम्यते ततः पुरेव सा विद्यमान विभिनासोपरिया बाभूदिति। तवा चाय मैतरेयो निका- तोऽबादासात् पूर्वतनः। उपसम्पने त एतरयतोऽपि बहनि वचनान्बुहतानि यात्रोनेति । सबथा- “यी देवताये हविगृहीतं स्वात् तं मनसा धायेत् वषट् करिषषिति । विज्ञा: य"-इति निक० ६.१. । एतत्वाबात मेतरेये ३.१.८। भगवता पाणिनिमुनिमा यथाय मितराशब्दः समादिगणे पठित (४. १. ११५.), यतः सम्पद्यते इतराया धपत्यं पुमानेतरय इति ; गणकारण पाणिनिरेवेति ध्वनित पूर्वापरावरतिस्बभाथे ; प्रतोऽवगम्यते पय मेतरेयः पाणिनितोऽपि पूर्वतन इति । पपि नडादिगण (पा.सू. ३. १.८०.) भाखलायनशब्द- मूलस्थ पखलगन्दस्व पाठवावगम्यते तदेव ; पाखलायनाचार्य पूर्वननरतिसिधान्तात् । सूवितश्चेतत् "इन्दोगौधिकयाधिक- बट्टपनटाल् पाः" इति (पा. ४. १. १३८.)। पनेनैव सूखेण छन्दोगामा धपानायो वेत्य सिध्यति छान्दोग्य मिति पदम् ; तया च छान्दोग्यात् परभवत्वं पाणिनेनं मन्तव्यम् ; धूयते च तत्र शन्दोग्ये "तविहानाह महीदास ऐतरेयः” इति. (५. १५. ७.)। रतोऽप्यसन्दिग्ध मस्य पाणिनिपूर्वमत्वम् । . कल दाखलायनोऽपि नून मतमादेतरेयात् परतन: ; सन: बहन ऐतरेयनामतः। "मन्तरेण हविषी विप मुपतिरयिः" इति पाम. बी. ५०.१.३.१२, पुनः १०... ६. ... त्यादीनि । परयामामामा मिशिगमावतावनालेम्प पर- . ताया ·A एष भाव मैतरेयः पूर्वतकः तमन्ना तबादनात् । तदिद मनुपदं प्रतिपादयिषामः पाखाविचारप्रसा। एतेन यत् सिधान्तितं वचित् पाचायेन विदुषा- “हेतरेये पारिचितस्व जनमेजयस्य-इति-(७. ५. १.)-अवशात् स्यादय मैतरेयो जनमेजयाच राधः परभवः" इति, सबून मपासम् । बत एतबामचतित एव पर्जुनपौत्रस्य परिचिन्नाम धमूव, बभूष तया तत्पुबनाम जनमेजय इत्येव स्यात्-सर्वसामवस्य मिति । अब यदन श्रूयते ( ३. ४. ५.)- "तदेवाभियन्त्रगाथा मौयते- यदस्य पूर्व मपरं तदस्य यास्यापरं तास्य पूर्वम् । बहरिष सर्प थाकलास्वन विजानन्ति यतरत् परस्तादिति" इति। तदेतेनास्य पाकलाचार्यात् परभवत्वं अष्टम् । प पावरः शकलस्थानन्तरापत्यं नूनम् ; गोवे तु “गर्गा- दियो यम् (पा. ४.१.१.५)"-इत्येतेनैव भाव्यम् , तथाच सम्बवते यासस्य गोवापत्यं पुमान् शाकल्प इति । मुद्रिते ऐतरेयारसकभाचे (२.२.१.) यद् दृश्यते 'मकलस्य पुत्रः যায়'-তি, নয়া নীঘি ; অলম্বিয়া योऽमहत्तः। पपि वा मुद्रामोधकप्रमादत एव तत्र तथा पाठः सम्पनः; 'कलन पोवः' इति, भाकलस्य पुत्रः'-इति, 'भाव- बस्य गोत्र:-इति वा सात् तनत्यपाठो विएडः । ये तु पाकल्य. मिषाः विधिरादयः, चासन् पाकला एवोषमानाः; हाणि विधि “मीले गरिति (पा. ४.१.ए.) मोवात्ययस्य परनाम यायायायां विषा मन्यतमस- सातयतोऽसिमाधीनगामायाम् ·तियोगरभवसमावस नामवर मिति। नेवासा भवत्वं लिवोपरिष्टादुपपादयियामः । "प्रपत्वं पीवमति गोवम्" इति (४.५१५२.) शामि न्धुपदेयात् शकलम गोवापत्यवं तु शकलपीवस, पकलमपोवा सवलासतमाधिक पुरुषस्य च स्वीकार्य मेव तदेवं समोर रति विवचिना: सर्व एव पुरुषाः माकच्य स्वास्याता भवन्ति । पत एव बाकमातिथाने 'गाकत्वस्त्र-इत्येतभावोक्षित: पति- स्थ पदकारस्व माकल्या बोधः स्यादिति बाधित 'खविरल शाकल्यस्य-त्युताम् (१५० २५०८३०), काचित् (१.१.१.) 'शाकस्य पितुः' इत्युक्तम् , चिनिर्विशेषणच 'व्याडिया मा:'--रति (३.१.१.)। तदन व्याप्रियाकल्यगार्या ब- बानिभसिवस्य पदकारस्य मावस्या यह भवति, याकबपित- त्युत्तयां चास्यैव ग्रहण मिते, स्थविरविशेषणविषिष्ट ततोऽपि प्राचीनः कश्चिद् बुधात। एवं यत् श्रूयते यतपथबाधणे- है विदग्धः पाकरणः पर कति देवा याञवल्काति"-त्यादि (१४.५.८.१.), सोऽयं याचवकासमसामयिक: मावलीमा एष। प्रधप्रचलितायाः पाकलायतमाया पाखलायन्याः शापाया: प्रवक्तुराबवायनवाचार्यशाभवदपरः शाकल्यः। त इमे सर्व एवं शाकल्याः प्रदर्शितगाथानातथाकल्यात परतनाः प्रतीयन्ते । । নয় মিল মাঝাৰ , যিময় মাজাৰ বুল म परभवः ; एतदारय तदुभयोरेव नामश्रवणात् । तथापि पल पाकखव" इत्यादिश्मा. १५. २ख. , ततः “प्रायोग पति सविर थाप पा० २५० १."-पति । विचार जो ) यते - "अभिवायलनं, निर्भजन , दिवा- ·ऐतरेयाखोचनन् । यतनं प्रवलम्, अन्तरिक्षायतन मुभय मन्तरे"-इति , ततस्तवि- भुजादिस्वरूपबोधनाय च शुत मिदम्- “यपि सन्धि विवर्तयति, सबिभुजस्य रूपम् ; अथ यच्छुळे अक्षरे अभिव्याहरति, तत् प्र- अत्य; पप उ एवोभय मन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति" इति। 'निर्मुज- शब्दः मंहितावाची, प्रस शब्दः पदनाची, उभयमन्तरेणेत्यनेन कामो विवशते' इति चाह तहाथे सायणः । तदेवं पदपाठप्रादु- र्भावात् क्रमपाठपादुर्भावाच परतनोऽय मत्र कोऽस्ति मंशयः । पदकारस्त्वेक: माकल्य एव । तथाहि "वने न वायो"-इति निगम- , व्याख्यानाचसरे निर्णीत मिदं भगवता यास्वोन- "वेति चय इति च चकार शाकल्यः" इत्यादि (६. ५. ५.)। क्रमप्रवक्ता . स्वभवद् 'वाचव्यः'। तथाहि बहकप्रातिशाख्यम् - "इति .प्र बाभ्रव्य उवाच च क्रमम्"--इति ( २५० ५५० ६०० २ मो०)। तदित्य मेष महिदास ऐतरेयोऽधप्रचलिनशाखाप्रवन : शाक लावलायनस्याचार्यात् भाकल्यात् प्रातानोऽपि पदसंहिताप्रवक्त: थाकल्यात् परतन प्रति सिाम् । " (५) पदानी विचार्य मसि, कौशान्यासन् तदानीन्तनाचार. व्यवहारविमानोति । तत्र प्रथमं तावत् तेषा माचारानालोचयितुं प्रहमवर्ष माचारपायानां मूलं जातिपार्थक्य मुपक्ष- भामरे, पतवातिया मेव प्रथमं समासतो वर्षग्रामः

·तदानौतनवारणहार विधानानि ?
Ven'
..
यथा गोखोइलमनुषखादयो जातयो निसगंजा इति पाशति-
पामा भवन्ति, न नया प्रामपखादयः ; बामणत्वादयख सामा
जिकानाम् परिकाम्य दयिककार्य व्यवहारसोकर्याध्यात्माधुबति-
सिबायर्याः पूर्व गुणकर्मानुसारतः पूर्वसामाजिकः कल्पिताः । तदे-
तदिहावि अतम् - "देवविश: कल्पयितव्या इत्याहस्ताः कला.
माना पनु मनुष्यविशः कल्पान्त इति" इत्यादि १. २. . । तथा
चाध्ययन मध्यापनं यजनं शंसनं स्तवम मुहान ब्रावं मन्त्र पादान
मुपदेशदानादिवाश्चेति मुख्यानि मुखकमाणि च येषां समाज)-
पलभ्यन्ते , तेषा मेव ब्राणजातिः कल्पिता। पत्रियादीना
मप्येवं बन्नादिप्रकायकवाहादिभिरोयम्यं त मज्जातिकल्पनावीजम् ।
सदेव श्रुतः मकसहितायाम् १०.८०. १२---
"बामणोऽस मुख मासौद बाइ राजन्यः कृतः ।
अरू सदस्य यद वैश्यः पङ्गां शूद्रो पजायत"-इति ।
एव प्राचीनतमजातिविभागाः श्रेणिविभागा एव गम्यन्ते ।
एव देवतिया इन्दःस्तोममन्त्राणां मपि मर्वेषां जाति-
विभागाः समाबाताः।
तयथा देवानाम्--
'बाम देवानां हास्थतिः" इति ते. सं. २. २.८.१।
एवमादिषु बधशब्दार्थो बानण: ; सयाडि----
"पिप्राधणः" इति च १० ब्रा० ५.१.१.११। .
"पवे ! महाएपसि बाधव ! भारत!” इति ने मा० ३.५.१।
पन्धनान्यत्र च--- "धनिः" इति श० प्रा० १.५, १. ११.
"ब वे बहस्पतिः" इति श. द्रा० ३.८, १. ११.।
"ब योरुप मत्वरजत पवं, यान्येतानि पापि; इन्द्रो
पर सोमो छः यो यमो मृत्युपेशान प्रति विया
.

·हितरेबालोचन m- मरसत, यान्धेतानि देवजातानि गप पास्वायन्ते ; यसवो नद्रा पादिया विशेदेवा मगत इति स मौद्र वर्ग मरजत पूष- सम्"-ति प. बा. १४. ४. २. २३, २४, २५ । तिरा जातिविभागो यथा- "बघ वा पत्रः", "धनं वा भावः", "वेश्य ज शूद्रश्चानु रासमः" -इत्यादि श. बा.६. ४. ४. १३-१५ । उडिदां जातिविभागो यथा- "वध पलाश:"-दूत श.प्रा. १.१.१.४। "चत्रं वा एतदोषयीनां यद दुर्वा ; न राजन्यः' ऐ०८.२. ४६ स्तोममन्त्राणां जातिविभागो यथा- "ब वे स्तोमानां त्रिवत् , च पञ्चदमः,.--. विशः सप्तदशः, धोद्रो वर्ण एकविंश:"-इति ऐ० ८.१.४। वित्पश्चदशमतदीकविमाः सामवेदीयस्तोसमन्माः । इन्दा मातिविभागो यथा--- "गायत्रमन्दसा ( बायः )", "त्रिशुभहन्दसा (ववियः)" न्यादिप्रयो द्रष्टयः ऐ० ७.४.५, ६ । तैत्तिरीयसंहितायाखेकवेव सोमदेवता छन्द आममनुष्य- पशूनां श्रेणीविभाग पाबातो द्रष्टव्यः (१.१, ६-८.)। ततश्च, विलोम-पग्निदेव-गायत्रीच्छन्दो-रयन्सरसाम-ब्रामणमनुष्य काग- पशूनां मुसोनेवाणोत्वम् , पचदशस्तोम- दूदेव-त्रिष्टुप्छन्दो- साम रावधमनुष-भषपशूनां बलवत्त्वे नेकपीत्वम् , सप्तदश- स्वोम विमा देवदेव-जागतीशदो-रूपसाम-वैश्यमनुष्य-गोपशूनां बहु- नासकोग को बीकाम , एकविंशस्तोम-अनुष्टुप्छन्दो गाजिययूनां पादोपजीवित्वेनेवा पोलचेति ·सदांनी बचतम् । एषु च सोमबदमाया यादी नुबतखाद बोध मिति । तदेवं यधपि गुणकर्मानुसारतो मानवाया जाता रवि अष्टम् , तथापि पशूनिजमनुष्येषु सन्प्रति ता सारिख एव मन्यमाना भवन्ति । यथा मिशानदीजनी मिटा माणा मेव फलनं प्रायो गैसगिकम् , तव प्राणीमादि जातानां प्रामाणादित्व मवश्यम्भावीत्येव ततः। एव मंदिया घेवादिदोषतो वखगुणान्यथामावोऽपि दृश्यत, तवैव आपापी- रसजाता पप्यनाप्रदियो भवन्तीत्वपि नाचरम् । "जातो नार्या मनायाम्" इत्यायपि स्मृतं मन्वादिभिः, चोवृतं तत् पुरतात. (१७४० ८५.)। अय नयां वास येदिचतुर्वर्णानां बभावादय तिरये यथा बर्णिताम्त एवंड क्रमात प्रदश्यन्ते । तत्र स्वभावा:--- ब्राप्रपानाम्- पादायित्वम् , पापायित्वन , अवसायित्वम', यथाकामप्रयाप्यत्वञ्चेति चत्वारो धर्मा विशेषतो सचिताः। 'पादायी पादानं ग्रहणम् , प्रतिग्रहादिना जीविकादीना मादाम कारी। 'पापायी' अपायस्यागः, दानादिना धनादौमा बाग- कारी। 'प्रवसायी' अवसाय. सिद्धान्तः , विद्याबलेन सर्वतला निश्चयकारी। 'यथावामप्रयाप्य' या युद्धाथ प्रस्थानम् , मन राजादिभिः मानायकत्वादिना प्रेर्य : 'प्रयायः', काम मनतिमान्य यथाकामम् . खकामनानुरूप मिति यावत् । तदेवं राज्यरत ब बुहाय प्रयाग मिचेत् राजा प्रेषणीयो 'यथावामयाब तदेतात. ५. ५ इष्टव्यम् । तिवावान्तु-पतिमासाचित सापचारिखम, मेसिवन:: म

·1
ऐतरेयासोचनम्
वर्षनीयम्। वैखाना खलु- अन्चल बशिवम् , पन्चस्व
पायलम् , यथाकामज्येयत्वञ्चेति पौषि लिहानि। शूद्रार्ण
थि- पचास प्रेषत्वम्, कामोत्या प्यखम् , यथाकामवध्यत्वञ्चेति
च व ितवैव ( ७.५.५.५.)। पथ भवाः--
बामणानां बलकरो भव: सोमो निर्घात: , क्षत्रियाणां
थपोषोदुम्बराहत्याक्षफलानि बलहेमस्याणि निर्णीतामि, तथा
वेश्याना' दध्यवेकं बलकरं भवं सूचितम्. शूद्राणां बाप एव
भषिताः सम्यग् बलकरा भवन्तीति च तत्र ७. ५. ३-।
अपर मपि- "एता वै प्रजा हुतादा यद बाधा पथैता पहु-
तादा यद्राजन्या वैश्यः शूद्र ति"-इति .. ४. १ । प्रथायुधानि--
"एतानि वै माहाणस्थायुधानि यवनायुधानि ; अर्थतानि-
पवस्वायुधानि-यदखो रषः कवच इषु धन्व"-इति च तवैव ।
तानि च यत्रायुधान्यन्यत्र परिगणितानि-- "स्फास कपालानि
নিধীৱৰখী
च, कष्णाजिनं च शम्या च, उलूखलं
च मुलं च, हपञ्चोपला तानि वे दश यज्ञायुधानि"-इति ते
हं. १.६.८.२,३।
सदानी मासौदपि क्षषियतोऽपि भूयस्त्वं ब्राधणानाम् ।
सयथा- "भयान में प्राण: पवियादिति"-इति ७.१. ३.।
शूद्राणां बापावुपयेशनमप्यासीहोषावहम् । तथाहि-
"दावा: पुनः चितवो बापः कथं नो मधेदीचिटति"
-बादि (२.१.१.) समालोचम्। यकायेंषु गोदोहमा-
दिष्वपि तेषां निधिोऽधिकारः, तथा च तेत्तिरीयकम्-- "शूद्र
व दुधात , . पसतो.वा. एष मभूतो यच्छ्छः । पहायरीख
दिलाये दो दोषीमिति (मा९.१.२.१.)। अत एव
--

·मारामागि
H
लेषा मयधियबम् । यत्र दौषित देकमाव: माप
मानस्य तेवायधियः सह वाक्यासापाऽपि निविदा प्रतपाली
"सवै न सर्वेवि संवदेत ; देवान् वा एष उपावर्तत यो दोष
स देवताना मेको भवति ; नवे देवाः सर्वेव संवहनने,
बालदिन वैव, रामन्धेन वा, वैखेन वा [संवदन्त ]; ते कि
बनियां:"-रस्वादिना (३. १. १. १०.)। मूलाना सामी
मप्यासीत्तदानों सोमायेत्याबातम्-"तेभ्यो वे देवाप्रपेवावीमसन्न
मनुषगन्धात्"-इति ३. ३.६। पत्र देवा इति सत्यवादित्वा-
दिनासदेवत्वानां ग्रहण मिष्टम् , मनुष्यशब्देन चानृतभाषणादि
मगुष्यधर्मवतां मूर्खाणां शूदाणा मित्येव । तदिदं दावा
मयनियत्वम् , मूर्खाणां सामीप्यायोग्यत्वचातिमूर्खवकचरत्ववादा-
चारत्वकदाकारत्वादिमिवश्वन मेव ; नान्यथा तान् प्रति सत.
दुव्यवहारस्य प्रायशितगासनं विहितं श्रूयेत ।
वा० सं० २०.१०.१-
"यदे यदा यदेनयक्षमा ववं
यदेकस्याधिधर्मपि तस्यावयजन मसि"-इति ।
शूदाणा मुखत्ययं यथायोग्यज्ञानोपदयविधिश्च विहितो व
संहितायाम् २१. २.१-
"यथेमां वाचं कल्याणी मावदानि जनेभ्यः ।
धराज न्यभ्याए यूाय चार्याय च खाय चारपाय" इति।
चतुर्थ मैव वनां हितप्रार्थने साम्यञ्च श्रुतं बहुन ।
तथा वेव यजुवंशितायाम् १८.४८.१-
" नो पारिवारिषु, नवं राजस नस्कृधि ।
बम विश्लेषु शूद्वेषु, मयि धेहि रुचारुचम्" इति ।
तब यथा य.

·- पाथर्वपिका पम्यामनन्येव मैव १५७.- "प्रियं मा आए देवेषु, प्रियं राजमा अषु । भिवं सर्वस्व पश्चत, चत शूद्र वतायें" इति । चतुर्थ वर्वाना मातानप्रयोगपार्थक्य मपि श्रुत मन्यत्र- "तानि वा एतानि चत्वारि वाचः,- एहीति बाघपस्य, भागनाइवेति वेश्याम राजन्धबन्धोच, पाधावति शूद्रम"-रति म.बा० १.१.४. १२ । वाग्व्यवहारविषये त्यासौदिह बहुपदेशः । तद्यथा- “धाक् तु सरखती" (३. १.१.), "वाग्धि सरखतौ" (३. १.२.), "चाच सरखती" ( ३. ३. १३.) "वाचो वाव तौ स्तनौ, सत्यानृते वाव है" (४. १.१.), "कोऽहति मनुष्यः सर्व सत्यं वदितम्, सत्यसंहिता ३ देवा पतसंहिता मनुष्थाः" ( १. १.५.), "विदुषां सत्व भव वदितव्यम्" (५.२.८.), "एतद वे मनुष्येषु सत्यं निहितं यचः, तस्मादाचक्षाण माहुरद्रागिति, स यद्यदर्थ मित्याहाथास्य बहधति ; यधु वे स्वयं पश्यति न बदनाच नान्येषां बदधाति” (१.१.६.), "भवत्येनं सत्यं नेन मनृतं हिनस्ति" (४. १. १.), "विचषणवती वाचं वदेत्” (१.१.१.), "पसर्या वा इतरा गिरः” (२. ५. ५.), "मनसा वा इषिता वाग् वदति, यो धन्यमना पाच वदति पसुर्या वै सा वागदेवजुष्टा" ( २. १.५;.."यो वे हलो बदति, या मुमत्तः, सा वै रावती पाव" (२. .) वाक् च मनश्च वर्तन्यौ ; वाचा च हि मनसा च यत्रो वर्तते ; एवं वागदो मनः” (५.५.८.), "वा पडी, बा सत्वं तदित्युत्तम मिथुनम् ; गौशीयान् जयति" (७.२.८.), %3

·Swastikiss
चापको मालापर्व मन्तवमासितिति"
"योगीत, सदा तुम्ब मैव ददामि य एव सत्ता
तबादेवं विदुषाः सखा मेव बदिसम्बम्" इति (५४
पादकाबिचियासम्बासम्बन्धमा
नौतनन्यायभावतिविदेशवासिहा मनु का भाषा,
यावनिकी वा १ इत्या प्रमाणिनीया
पन्बेड, पतिमीमतिन्वायमीमांसादासादिषु, पतिमानी
मैतिशासपुरापताधकान्योतिवसङ्गीतकावादिषु वा अनियपि
तथाविधवागजासाचनीचईतनियमवियामतीतः ।
विवावधान मपि विमा मासौषितवरगामितम् । मन
एवैवं चयन- मापुनम लोकोऽस्ति" इति, "मण मसिया-
यवस्तत्वष गति। पिता, पुत्रख नातस्य परवेजोवती
मुखम् -इति च ७.३..। पिता एव परीगप्रविण -
रुपेच पुनः प्रयास मापयत इति च तवेव । तथापि पति-
यो प्रविशति गर्भो भूखा स मातरम्। तस्यां पुती मजा
दयी मासि जाय" प्रति। तदेव मुत्पादित धुने परम्परा
पमतल मेव सापादितं मवतीति वेषा मभिप्रायः ।
तर पविया वैशायूदखमावावनिन्दायाच काका,
ग्रामसभावानोऽप्यासीदनीक्षितः । तथाशि- "बाम
प्रवासमा अनिषत"-पत्यादि (०.५१.) डालन
कानमारानीवापि तवेवाचाता।
नधिकाशं वा माया जीवmal
सावीद दोबानम् , तर
का
1.
thi
- Nirmanand

·ऐतरेयालोचनम् . . पुंसः प्रमाद युगपड़ा बहुविवाहो मैवासौदसामाजिकः । तदुक्त मिह- "यदि ह वा अपि बहा इव जायाः पतिर्वाव तासां मिथु. नम्"-रति (३.५.३.)। इतोऽपि व्यक्त माबातम्- "एकस्य बहगे जाया भवन्ति"-इति (३.२.१२.)। अपि नामीच तदानी भयि जीवत्यतिकायाः स्त्रियाः पत्यन्तरग्रहाखाचार: । सदायुक्त तत उत्तरम्.. "नेकस्ये बहवः सह पतयः" इति । पत्र सहशब्द श्रुतेर्मतपतिकायाःत्यनापतिकाया वा पत्यन्तरग्रहणं न तदा- नौतनाचारविका मित्यपि गम्यत एव । किन्तु तथाविधविधवा- वेदनन्बासीबीचजातिवेव प्रचलित मिति च पुराणतिहासा- यास्यानतोऽवगम्यते, तविदानी मपि वर्तत एवेत्यस्माकम् । स्वयम्वरसभायां समागतेषु कन्यापाणिग्रहणार्थिषु पणजयकारिणे पन्यादानप्रथाप्यासीञ्चलितव । तदार-- "प्रजापति सोमाय राजे दुहितरं प्रायच्छत् सूर्या सावित्रीम् ; तस्यै सर्वे देवा वरा पागच्छ- स्तस्या एतत् सहनं वह मन्वाकरोद, यदेतदाखिन मित्याचक्षते" -इति (४.२, १.) । तदानीन्तनस्त्रीणा मप्यासीदसाधारण- पाण्डित्वम्। तदग्निहोत्रकालनिर्णायकाख्यायिकायाम्---"कुमारी- गन्धर्वग्रहीता वसा स्मः"--इत्यादि (५.५.४.)। सदानी मपि चुषा खरारामजते वार्याणाम् । तथालि "भुषा खराबनमामा निलीयमानेति" इति ( ३. २. ११.)। पपि सदाप्यायवां सोदयाणा मपि भगिनीनां भाजायानुगतव मेवासीत् । तथावात मिह यथा- “समानोदर्या खसा न्योदर्याय जायाया पनुजीविनी जीवति" इति (३. ३. १२.)। तदेवं मोदर्याया अपि खसरनामीयल मन्यकलतो लम्बाया पपि आयाया भानीयवं पारम्पमित भवति स्यात् स्वीकार्यम् ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? । - पनाम्निहोत्रस्य त्वतिकर्तव्यतया पपडीकस्यापि तत्वता प्रतिपादिता । सथाच- "तदाहुचापनीको ऽग्निहोवन" रथादि ( ७. २.८.)। तस्य अग्निहोत्रस्य दृष्ट मष्टव प सेरधिगतम् ; प्रत एव तैनित्याग्निहोविभिः सनिः सदेव खल- गृहेषु पनिरक्षणं कर्तव्य मिति सिद्धान्तितम् । तदिदं यह "मनुषो दुरोणे"-इति (• सं० १०. १११. १.), व्याख्यातचैतद् यास्त्रोन 'मनुथस्य मनुष्थत्य गृहे (८.२.२.) --इति । हिमानीवासिनां तेषां प्राचौमार्याणां हिमपात शनिवा- रणाय स्वस्खग्रहेष्वग्निरक्षण मून मासीत् सुखावहम् ; श्रुतं येवम् - "पग्निहिमस्य भेषजम्" इति (वा• सं० २३. १०.)। तत्र चाम्नौ विविधसुगन्ध्यादिद्रव्यदानविधानञ्च श्रुत मस्ति । तद्यथा-"वसाय मिव होतद या क्रियते यत् पैतुदारवाः परिधयो गुग्गुलुर्णतका: सुगन्धितेजनानीति"-इति (१. ५. २.)। तेत्तिरीये स्वत्र पाख्यायिकास्थान मपि सं० ६.२.८ द्रष्टव्यम् । ते: सुगभ्यादिभिः गृहजातवायुदोषोऽपि प्रशमितो भवतीति च दृष्टम् । यदन्नौ पाज्या- 'शिरपयःपयत्यासाबाय्यचरपुरोडाशसोमाद्याहुतयः प्रदीयन्ते ततस्त- हाष्यप्रसूता परिधारातत्तद्गुणयुक्ता भवन्त्येवेति तजातोषध्यादीनां भक्षणतः खल्वान्यादिसाराहार एव सम्पद्यतेऽस्माक मिति चष्ट मेव। पष्टं तु स्वर्गादि, अतिमानगम्यम् । तदेवं दृष्टाहटफल- सिद्धार्थ मेवासीत् तेषां नित्याग्निहोत्रानुष्ठान मिति प्रतीयते स्फुटम्। पग्निहोत्रानुष्ठानाय प्रातःसानस्य कर्तव्यता चाव सूचिता। सवाहि- “य पाहितानि दि प्रातरखातोऽग्निहोत्र राहुयात् , वा तव प्रायवित्तिरिति"-इत्यादि ७.२.८। तवैव पाययी- मानिष्ठा नवाबप्राथने, पाकपात्रे नष्टे , पवित्रनाशे, विरोऽनुदिष्ट ·. ऐतरेयासोचनम् . यथा- . पपातेच, जीवत्यपि कस्मिंचिदानीये समत इति श्रुते, जायायाः ख-गोर्वा यमसन्तानजननेऽपि प्रायवित्तं विहितम् । तथा तवैव सूतकावमायनकारिणा मपि प्रायविन विहितम् । विहितहोमादिरूपप्रायश्चित्तत एव तथाविधपापानां भवति समय इति च तत्र तत्र सध्यताम् । पग्निहोत्रानुष्ठानाय ततः प्राक् खान तु विहितम् , न पुनः किचिद भोजनं तु निषिधम् ; प्रत्युत किञ्चिद मुखीव कर्माणि कुर्वीतेत्येवेहान्यत्र ध्वनितम्। तथाषि- "तं प्राश्य अंसद यथावाद मनो वा रथो बातो वर्तत ' एवं स्वातो वर्त:"-इति ४.२.१ । मतस्य परीगलामे पर्णशरीरदाहोऽग्यासीत्तदानी मपि व्यव- तदाह- “यदि शरीराणि न विदोरन् , पर्णगरः पष्टिस्त्रीणि च शतान्याहत्य तेषां पुरुषरूपक मिव सत्वा समिंस्ता मावतं कुर्युः। अथैनाछरीरैराहतैः संस्मश्याहासयेयुः ; अध्यई- चतं काये, सक्थिनी विपञ्चाये च विथे, चोरु विपञ्चाये, शेषन्तः शिरस्युपरि दध्यात्" इति ७.२.१। तदानीन्तनार्याणां देवपिटमानुषार्थानपरताप्यासीत् , तदभावे 'मनचापुरुष:'-इतिनिन्दामाजमलं तेषा मवश्यम्भाव्येव । तदाह- "कोनहापुरुषः । इति, न देवान् , न पितृन्, न मनुष्यान्" इति (७.१.८.)। प्रवाईतीति पदबु शेषयितव्यम् । स्फुट मैतच्छत- पथे- “एष वा पनवापुरुषो यो न देवानचंति, न पितृन , न मनुष्यान्" इति (१.१.१.१४.)। 'पहा'-पति सत्यनाम (निध० ५.१०.४.), पनहायसवः, तथाचामबापुरुषोऽसत्य- शुरुषः । एवं कियः पुरुषो देवान पितृन् मनुष्याच नाचति, 'मना- मलसनव तस जम निरर्षकम्'-इति भावः । तदेवं तारापुर- ·নৱানীৰনাৰাবার্ষিালি ! ८७ अस्य निन्दावादः सम्पनः । तदन समासतो देवादीनेत्र पूर्व निरूपयामः ।- देवाः । निघण्टी | स्थानभाजनेषु 'देवाः' इति षंविध पदम् । ततो गम्यते धुलोक एव प्रधानतस्तेषां स्थानम्। 'देवाः ग्मय उच्यन्ते'-इति सारी देवराजः। महामुनियारक मापि नरुतो देवा इत्यस्यैष एवार्थ सिखित:- "रश्मयोऽत्र देवा उच्चन्ते"-इति ( १३. १.१२.)। याखाप्रदर्शित मुदाहरण मेव च देवराजन प्रदर्शितम्-- "देवामा भद्रा मुमति यताम् (ऋ. मं० १.८८.२.)". इति, निघ० ५.५२६ । निरु. १२, ४. ५; १३. १. ११ द्रष्टव्यम् । पार्थिवस्याग्नेर्माध्यमिकस्य च विद्युतोऽपि रश्मिजन्यत्वेन, उत्तमाग्नेः सूर्यस्य तु रश्मिजनकत्वेन जन्य जनकयो. रभेदात् रश्माभिनत्वम् । किञ्चास्त्येषां प्रथममध्यमोत्तमानां वयाणा भवाग्नीनां रश्मिवलम् ; “पयः केशिन:" इत्यस्य व्याख्यान सुव्याला मुन्नाञ्चैतद यास्के न--- "केथा रश्मयः, तेम्सहान् भवति.--. आदित्य माह, अथाप्येते इतरे ज्योतिषी केशिनी उत्थेते, धूमनाग्नी रजमा च मध्यमः" इति (निक. १२. ३. ६, ७, ८.)। एषा मेव त्रयाणां भनिसाहचर्यादितो बरवो देवा पन्त । तदपि व्यता मुक्तं यास्काचायण--- "तिन एव देवता इति मरुता:.---. तामां महाभाग्यादेक कम्या पपि यहनि नाम यानि भवन्ति" --इत्यादि ०२.१ ; ३. १० । “यो देवः भा देवता" इति च निरु. ७, ४.२। विवरिष्थामयतदिहापास्यप्रकरणे ! पितरः। निघण्टौ अन्तरिक्षम्यानभाजनेषु 'पितर:'--इति हादपं पदम्। ततो गम्यते अमरिक्षलोक एवं प्रधानतस्तेषां स्थानम्। “पिता, 'पाता वा पानविना या' - प्रत्यादिना (मित ·ইময়াদী , ४. ३.५.) व्याख्यातः ; जस्" इति तनाथे देवराजः । महामुनि यास्केन हि- “पितरो व्याख्यातास्तेषा मेषा भवति"-इत्युचव “उदीरता मवर उत् परास उम्मध्यमाः पितरः सोम्यासः । असु य ईयुरखका ऋतज्ञास्ते नोऽवन्तु पितरो हवेषु"-इत्येषा ऋक् दह (सं० १०.१५, १.) उदाहता । व्याख्याता चैवम् – “उदीरता मवर उदीरतां पर उदीरतां मध्यमाः पितर: सोम्याः सोमसम्या- दिनस्तेऽसुं ये प्राण मन्बीयुरका प्रममित्राः सत्यज्ञा वा यात्रा या ते न आगच्छन्तु पितरो हानेषु"- इति ( निरु. ११. २. ६.)। तथाच तस्या ऋच एषोऽर्थः मम्म यते-- "इवेषु" "बानेषु' अस्मदाहानेषु सत्सु "" 'पितरः' पिटगणा: "न:” अस्मान् "प्रवन्तु" 'भागवन्तु'। ते कीदृशाः ? इया-- "ये" "असुं" 'प्राणम्' “ईयुः” 'अन्वीयुः' प्राभवन्तः, पूर्व प्राणान्विता भासन्निति यावत् । तत्र जीवितकाले “प्रका" 'पनमिवाः' सर्वत्र सर्व- देव साधुव्यवहारतः अमित्रशू न्याः, "ऋता:' 'मत्वज्ञा वा यज्ञज्ञा वा' कर्तृतया कारयितया वा यज्ञानुष्ठानविदः, “सोम्यास:" 'सोम्याः सोमसम्पादिनः' च पासबिति । ते च कतिविधा: ? इत्याह---"प्रवरे", "परासः" 'परे', "मध्यमाः" चेति विविधाः । तत्र, 'पर' धुस्थान्तरिक्षचारिणः, “ये चेमेऽरण्ये श्रद्धा तप इत्युपा 'सते"--इत्यादिना छान्दोग्ये (५. ?. १, २.) वर्णिता देवयान- मार्गण सूर्यलोकं गताः; 'मध्यमाः' द्यावापृथिव्योरन्तरेण स्थायिन: “य इमे ग्राम इष्टापूसे दत्त मित्युपासते"--इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.३-१.) वर्णिताः पिढयानमार्गेण चन्द्रलोक गताः ; 'पवरे' भूपष्टवान्तरिचचारिणः, “अर्थतयोः पथोर्न कत- रेह"-इत्यादिना छान्दोग्ये (५.१०.८.) वर्णिताः पृथिष्या ·नहानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि! मेव निरन्तरावर्तिनः । तदेषां विविधामा पितृषा मने बीपरावा मप्रासमाांता मसदावतिखेन बचिदपि दौर्षवाशिनि- सम्भावनाभावात् न पिटलोकस्थत्वम् ; ये परास्तेषा मयनावलिः त्वश्रुतस्याल मैव ; ये तु मध्धमाबन्द्रलोकं पिरलोकं वा मता- स्तेषा मेव खखानखत्वेन प्राधान्य मिष्टम् । अतएव अन्तरिमखान- ध्वेव पठित पितर इति पदम् । यावामुनिनाप्युलम् -"माध्यमिको यम इत्याहुनमानाध्यमिकान् पितृन् मन्यन्ते" इति ( ११.१, ५,५.)। 'सहि तेषां राजेति' इति च तप दौ! हत्तिः । “परे- यिवांसं प्रवतो महीरनु"-इत्यादिसूताइये (४० सं० १०.१४, १५) यमस्य पितराट्वं पितृणां स्वरूपश्च मुष्यत्वम् । तत्वतस्तु पारससाहाय्येन वजनकदेहे प्रविष्टो जीवो रतो- sस:स्थः प्रथमगर्भ: मम्मथते ; यदैव तद्रेतो योनौ सितं भवति, सदेव तस्य प्रथमं जन्म। सतस्तदेतो माढयोनो हितोयगर्भा- कारेण परिणतं भवति ; मूमिष्ठे हि सस्मिन् गर्भ पुरुषस्य द्वितीय जन्मेति मन्तव्यम् । ततो मृत च यत् पितवाद्यन्यतमं शरीर लभते, तदेव तस्य बतीयं गर्भरूपम् ; ततः पिवाद्यन्यतमलोक. प्राप्तिरेव तत्ततीय जन्मेति मन्यते । तदाहुरंतरेयिण:- “पप- क्रामन्त गर्मियः । पुरुष ह वा प्रय मादितो गर्भो भवति, यदे- तद् रेतस्तदेतत्सर्वेभ्योऽभ्यस्तेजः सम्भूत मारमन्येवामान विभक्ति, तथदा खियां सिवत्यथैनं जनयति ; तदस्य प्रधर्म जन्म। तत् लिया पानभूयं गच्छति, यथा स्वमन्तथा तस्मादेना न हिनस्ति, सास- स मामान मब गतं भावयति, मा भावयित्री भावयितव्या भवति, संग्रौ गर्भ विभत्ति, सोऽध एप कुमारं जन्मनोऽधिभावयति, स यकुमारं वचनोऽधिभावयत्यात्मानमेव तनावयति एवां सीवानां १२ ·ऐतरेयालोचनम् , सन्तया एवं सन्तता होमे लोकाः ; तदस्य द्वितीयं जन्म। सी स्यायें मामा पुण्येभ्यः कर्मभ्यः प्रतिधीयते ; प्रथारयाय मिसर पात्मा त्यो वयोगतः प्रैति, स इत: प्रयवेव पुनर्जायते ; सदस्य वतीयं जन्म"-इति (२ पा० ५.१.)। शतपथे तु मृत्युप्रकारो मृतस्य तस्य पित्रमादिदेहलामवाबात: परिव्यक्तम् । सथाहि- “म यत्रायए शारीर आमावस्यं नौत्य सम्मोह मिव घेत्यथैन मेते प्राणा अभिसमायन्ति, स एसास्तेजोमात्राः समभ्या- ददानो हृदय मेवान्ववकामति । स यत्रष चाक्षुषः पुरुषः पराण पर्यावर्ततेऽथारूपनो भवत्येकीभवति न पश्यतीत्याहुरेकी- भवति न जिघ्रतीत्याहुरेकीभवति न रसयतीत्याहुरेकीभवति न वदतीत्यारेकीभवति न शृणोतीत्याहुरेकीभवति न मनुत- प्रत्यारेकीभवति न सुशतीत्याहुरेकीभवति न विजाना. सौत्याहुः। तस्य हैतस्य हृदयस्थाग्रं प्रद्योतते, तेन प्रद्योतनेष पामा निष्कामति चक्षुष्टो वा मूर्भो वान्येभ्यो वा शरीरदेहेभ्य स्वमुत्क्रामन् प्राणोऽनूरक्रामति, प्राण मनरक्रामन्तए सर्वे प्राया धनूरकामन्ति, सज्ञान मेवान्धवक्रामति, स एष सः सविज्ञानो भवनि ; तं विद्याकर्मणी समन्वारमेते पूर्वप्रज्ञा च । बजवायुका हास्यान्तं गलामान मुपसएहरत्येव मेवायं पुरुष इदए शरीरं निहत्याविद्यां गमायेत्वामान मुपसहरति । तबया पेयस्कारी पेशसो मात्रा मुपादायान्यववतरं कल्याणतरए रूपं तनुत एव मेवायं इदए भरीरं निहत्याविद्यां गमयित्वाऽन्यन्न- क्तरए रूप तनुते, पिता वा गान्धवं वा, बाझ वा प्राजापत्यं वा, देवं वा मानुषं वान्येभ्यो वा भूतेभ्यः" इति १४. ७. २. १---५. । पस पिना गान्धर्वच मियो गुणकर्मादितः किञ्चिदयुना मन्तरिक्ष- तद्यथा ·सदानीन्तनाचारव्यवहारविज्ञानानि ! लोकर्ण रूपम् ; बाधं प्राजापत्यं च तथा मिथः सामान्बमयुक धुलोकगं रूपम् ; एवं देवं मानुषञ्च विवाविवभेदमिन मिहत्यं रुपम् । इत्थ मपि छान्दोग्याधुक्तं पितृणां गतिवेषियन, उदीरतामितिमन्नामातपिटवे विध्य चोपपत्रं भवति । तदेवं याखा- व्यास्यासस्योदीरतामितिमन्वखस्य 'अमुं य ईयुः' इत्यंगस्य पिका- घनतमदेहगत प्राणं ये अन्वीयु रित्वेवार्थः सुठुतर प्रत्यस्माकम् । पिण्डपित्याप्रकरणादौ च ( य. वा० २.२०-३४.; श० वा. २. ४.४.१-२४.; ते० प्रा० १. ३. १०, २.६.३.) पिढगण- खरूपं पर्यालोयम् । पिलोक मपि निर्णेथाम इहैवान्त्यप्रकरण । मनुष्याः । ऐतरेये विहैत छब्दनिर्वचन मेवं प्रोक्तम् - "मेदं प्रजापते रेतों दुषदिति--सन्मादुषं सन्मानुष मित्याचक्षत परोक्षण"-इति (३. ३.८.)। "मनुष्याः कस्मात् ? मत्वा कर्माणि सौव्यन्ति, मनस्यमानेन सृष्टाः, मनस्यतिः पुनर्मनखी. भावे ; मनोरपत्यम् , मनुषो वा"-इति वाह यास्कः ( निक० १. २.१.)। "मनोर्शातावश्यतो षुक्च"- इति च पा. ४. १. १६१ सूवम्। 'समुदायार्थों जातिः ; मानुषः मनुष्य:'-इति तब दौषितः । तत्रास्मा "पडा भवन्ति,--- प्राचार्य ऋविक् मातको राजा विवाघः पियोऽतिथिरिति" इति गो. ए. सू० ४.१०। मापित्राचार्याणां पूजनीयवं तु हैत्तिरीय- (पा. ७.११.)-मन्बादि-(२. २२५.)-प्रसिपम् । शतपथमाधणे खेषां देवपितमनुष्याणा मेकव विशेषपरिचय पासात उपासनाप्रकारय। तथाभि-- “ततो देवाः; यज्ञोपवीतिनो भूत्वा दक्षिर जान्बाचोपासीदन् । मानप्रवीत्-- यत्रो वोवम् , अमृतवं वः, अर्ग वः, सर्यों वो ज्योतिरिनि। अथेनं पितरः ;

·६५ ऐतरेयालोचनम् . प्राचीनावौतिनः सव्यं जान्वायोपासीदन्। तानबवीत्- मासि मासि वोऽशमए, स्वधावः, मनोजवो वः, चन्द्रमा वो ज्योति- रिति । अथैनं मनुष्थाः; पाहता उपस्वं तत्वोपामोदन् । तान- प्रवीत-- सायम्प्रातर्वोऽधनम् , प्रजा वो, मृत्युर्यो, अम्लियो ज्योति- रिति" इति ( २. ४. २. १, २, ३.)। एषा मेव देवपिलमनुष्याणा,मीनं कर्तव्यलेने हैतरवे समा- बातम् “एष हवा पमहापुरुष इत्यादिना। तत्र नि पग्नि- होबादिभिः श्रोतः, वैश्वदेवादिभिश्च योर्देवाना मचनं सम्पद्यते ; पिण्डपित्यज्ञादिभिः पौने: खम्बसूत्रोलपकारैः अद्ययान्नजलादि- प्रदानात्मकवाचादिभिश्च पितृणा मीनं सम्पद्यत ; निष्कपटविनीत- भावप्रदर्भमाजापालनससमादरपक्कापक्षावाद्याहारादिप्रदानैमनु. . यावा मञ्चनं सम्पद्यते। पतिथिसत्कारविषये गाथाप्येकामाला--- "तद् यददो गाथा भवति,-- अनेनस मेनसा सो ऽभिशस्तादेनखतो वापहरादनः । एकातिथि मप सायं रुचि बिसानि नो आहारति"-इति ५.५. ५ । गाथैषा नैतबाधणप्रवत् : कल्पिता; अपि तु बहुप्राचीना, भनेमात मृतत्वेव । सदा तनाथे सायणः --- 'पुरा कदाचित् सप्त- र्षीणां संवादप्रसङ्गे कथित् पुरुषो बिसस्तेन्यलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिनारा मृषीणा मग्रे शपथं चकार, तदीयमपयोतिरूपेयं याचा'-इति। सच्छपथखकाच तत्र सेनैवेवं व्याख्यातम्- 'बिसानि पचमूलानि, तेषा मपहर्ता ( एवं ) प्रत्यवायपरम्परा माशोत-पापरहित पुरुष विषस्तैन्य मपवाद इतवतो यः प्रत्यवायः, पापिनः पुरुषस सम्बन्धि पापं खौकुर्वतो यः प्रत्य- वायः, सायबाचे मह समागच्छत एकातिवैदेशिकसारोधने - ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविजानानि ? - निषिधम् , यः प्रत्यवायः, देयं प्रत्यवायपरम्परा बिसस्तन्ये सति मम भूवादि वेवं शपथः' इति। अस्माकं त्वमा गाथाया मजुतरोऽर्थान्तर प्रतिभाति । तबधा- यः कचित् 'पनेनसम्' पपापन् पारोब- मामपापशून्य जनम् , 'एनसा' पारोप्यमानेन पापन 'पभिगक्षात्' मिन्देत् , 'सः' निन्दक: 'एनखतः' स्वभावजातपापिनः तख निन्दितस्य यत् कि मपि स्वभावजम् 'एनः' पापम् पस्ति, तदेव 'पहरात्' पपहरणं कुर्यात् । सन्ति हि सर्वेषा मेव मानवानां खभावजानि पापानि । तदप्याहात्रेव--- "व्यतिषक व पुरुषः पामना"-इति (४. १.४.)। इत्थं गाथापूर्वाईन यापवादकीर्त में प्रथापरावेनातिथिविमुखीकरणं निषिध्यते यः कश्चिद 'सायं काले समागतम् 'एकातिथिं' सर्वातिथिलक्षणसम्पन्न मत एवं प्रधानातिथिम् , एकसयामात्र मतिथिं वा 'पपक्षणाधि' खागतासनावपानादिक मदत्वा विमुखीकरोति, 'सः' 'स्तेना' चौरः सन् ‘बिसानि' मृणालानि, तब्रतानीव मूक्ष्मतन्तुरूपाणि तद- तिथिशरीरखानि मायुनामजीवनहत्वङ्गबन्धनानि 'पपमहार' सजीवनापहरणपातकभाग् भवतीति । पहोऽतिधिसत्वारायासीत् तदानाधातच प्रचलितः । एव सोम राजन्यागते या पातिथ्येटिविहिता, तब पशुधाता- नुकल्पच विहितः- "तबर्थवादो मनुष्यराज भागते, यस्मिन् वाईति सचा वा बेहतं वा दन्त एव मेवामा एतत् चदन्ते, यदग्निं सन्यन्ति ; अग्निहिं देवानां परः" इति (१६ ३. ४.)पप्युषःशब्दस्य पोषार्थतानिर्णयाय चाचात भवन् । "एताई गव्यं मीमांसमामाः पृच्छन्ति, सन्ति तदोषा: इति सायणखत मेवंतहमाख्यानं द्रष्टव्यम् । तत इति (७.७.५.)

·ऐतरेयालोचनम् . मांसभक्षणविधिस्वान्नात इहान्यत्रापि। तथाहि- "नाग्नीषो. मीयस्य पशोरीयात्.- तत्तन्नादृत्यम् तस्याशितव्यञ्चैव लीमितव्यञ्च"-इति (२. १. ३.)। अमेध्यमांसभक्षणे दोषो मध्यमांसभक्षणेऽदोषचानातः । तथाहि- "एत उत्क्रान्तमेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेषां नानीयात्" इति २, १.८। 'एते' पुरुषकिम्पुरुषगौरगवयोष्टशरभा इति षट् अमेध्याः, अश्वगोऽव्य- जपृथिवीभवाः पञ्च मेध्या भक्षणीया इति विवेकः । पृथिवीभव- बैनिह बौद्यादीनां ग्रहण मिष्टम् । अतएव श्रुतम्-- “म वा एष परेवालभ्यते यत् पुरोडाश :"-इत्यादि २.१.८। तवाग्यज- मांसस्थामीद बहुप्रचलन मिति च प्रतीयते । तथाहि- "एष एनेर्वा पशूनां प्रयुक्ततमो यदजः"-इति च तव । वधापशुवात- निन्दाप्यस्ति- “अथ येतोऽन्यथा सेडगा वा पापकतो वा पशु विमथौरसातत्- इति १. ६. १ । स एष पशुहिंभाव्यवहार: खलु यद्यम्यसमभ्यं न रोचते, तयाप्युदाहृतवाक्याना मवेदिकत्व मसथार्थत्वं वेदविरुडवं बा यावन प्रतीयते, सावदेवमादिषु "प्रामायवचनादहिंसा पतीयेत ( १. ५, २.)"--इति निरुक्ता- वचन मेव शरणं मन्यामहे वयम् । अतिथिसत्कार इवेहान्योऽन्योऽप्युपदेशो लभ्यते । सद्यथा- "अभिषत पिपासते क्षिप्रं प्रयत्" इति (६.२.५.)। एतेन खानविशेष द्रव्यविशेषस्य दानधिमता विहिता। "प्रसूतः करोयतं सदकत मकरिति वै निन्दन्ति" इति (२.५.६.)। एतेन सर्वेवेव विचार्यकर्म गुर्वाधानुना वाम्यनुजा वा प्रह- गौयेत्युपदिष्टम् । पासीच तदानी माविन्यप्राशस्त्यम् , अयाज्ययाजमनिषेधय । --- * • ·सदानीन्तनाचारव्यवहार विधानानि ? तदाब "यशसा वा एषोऽभ्येति, य पाविज्येन। तं यः प्रति सन्वेद, यशः स प्रतिरुन्धेद ; तस्मान्न प्रत्यरोलीदिति। यदि 'त्वमादपोजिगसिद , योनास्मादपोदियात्। यदि त्वयान्यः स्खय मपोदितं तस्मात्" इति ६. ४.८। तदेव मात्विज्याय पाइतस्य तत्यागो दोषाय भवति, त्यागायोपदेशो बाधनं वापि दोषायैव। यदि तु स्वयं यछु मिष्छुः स्यादन्यत्र हतो वा भवेत् , सई पराविज्या- खागो न दोषाय । एव मयाज्ययाजनं च न कर्तव्यम् । पापपुरुष. याजनस्य निषेधस्विहान्यताप्यानातः- “न पापः पुरुषो याज्य:" - इति (४. ४. ३.)। अपि यथा पापपुरुषाणा मयान्यत्वं विहितम् , तथैवार्षिज्याय पापपुरुषाणां वरण मपि निषिधम् "पापस्य वा इमे कर्मणः कार भासते ऽपूतायै वाचो वदितारो यच्यापर्णा इमानुत्थापतमेऽन्तदि मासिषति" इति ७. ५.१। प्रपत्र चेह लोभाद्याहतचित्तानां गंज:शून्यानाम् , मात्सर्यादि. पूर्णानां च तमःप्रकतीनाम्, पापानुष्ठातृणां दुर्मतीनाञ्चात्त्वि न्याय वरुप निषियम् । तथाहि- "वीणि ह वै या क्रियते,- जग्छ गौण वान्तं .----.स एतेषां प्रयाणा भागां नेयात्" इति ३. ५.२ । यः खलु धनलोभादाविज्यं कामयमानः कथमपि यजमानं तत्कर्मकारयितार मपरं वा चाटुकृत्यादिभिस्तोपयमावि व्यं लभने, तादृशेन तेन कृतं तत् कर्म 'जग्छ' भक्षितं, मुखमयो प्रविष्ट मिव दूषितं भवति यो हि समाजाधिपयन ग्रामप्रभुत्वेन वापरेण केनापि वा हेतुना यजमानादेीति मुत्पादययात्विज्य लभते, तायन नेन कतं तत् कर्म 'गी' गिलितं, गन्नाधः कम मिव दूषितं भवति । यस्तु विज्ञानपि पापकर्मा भवति, तत्कृतं यत् किञ्चन कर्म तत् सर्व 'वान्तं' उडी, कहिन मिव घृणय भवति देवानाम् । तदेवं.

·ऐतरेयासोचनम् . विधानां विविधाना मुखिजां वरणाय यजमानो मनसि पाथा मणि न कुर्यादिति। मुखं स्थाविज्यदूषणन्तूक मिहान्धवापि- "त ऋखिजो यजमानं कर्वमन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति य मनव- विदो याजयन्ति" इति ८, २.७। पथ व्यवहारः। -- राजा पुरोहितस्थावश्यकता चाप बहुधा प्रत्यायिता। तद्यथा--- "न हवा अपुरोहितस्य राम्रो देवा पत्र मदन्ति, सम्माद्राजा यश्थमागां बाहाणं पुरी दधीत, देवा मेऽत्र मदबिति"-इति ८.५.१। इत्थं माझगजातरेव पौरोहित्य मिति च ज्ञापितम्। एतवचनोपक्रमे व्यक्तचामातम् “ब्राह्मण पुरोहित:"-इति। राजन्यवैश्ययोः पुरोहितायेण दीक्षाविदमन विहितम्--- "पुरोहितस्यायेण दीक्षा मावेदयेयुः, पुरोहितस्या- येण प्रवर प्रवणोरन्” इति (७. ४. ७.)। इतो वैश्याना मपि पुरोहितापेक्षा सूचिता । बुद्धिमत्तमाना मार्याणां पुरो- हितविधेः कथा त दूरे प्रास्ताम् , जडाना मपि पृथिव्यादीनां पुरोहिताः सन्तीति च कल्पितम् "अग्निवर्वात पुरोहितः पृथियो सुरोधाता, वायुव पुरोहितो ऽतरिक्षः पुरोधाता, आदित्यो वाध पुरोहितो द्यौः पुरोधाता ; एष वै पुरोहितो य एवं वेद, पथ स तिरोहितो य एवं न वेद" इति ८.५.४। सदेवं यथा पृथि- व्यादिष्वम्यादीनां प्राधान्यम् , तथैव यजमानमहेषु पुरोहिताना प्राधान्यं ध्वनितम् , विहितच पुरोहिताना मतदिशामवत्त्वम् ; माणाना मपि बेषां रविष्यादिनिष्ठाम्न्यादिपुरोहितलविज्ञान मविदितम् , ताहमा मविदुषां पौरोहित्य सुतरा निषिदम् । तस्यै- वस्तदुपसंहारक्वयम्-- “यो वै बीन् पुरोहितान् वेद, स बामपः पुरोहित:" इति। एतेन च वचनेन वेदविदा मेव ·तदानीन्तनाचारबारविज्ञानानि ? • . मासाना पौरोहित्य व्यवस्थापितम्। “पयुव माख राई भवति, नैनं पुरावः प्राणो महाति, पाजरसं जीवति, सर्व मा. ति, न पुनर्मियते, यस्येवं विदाम् बामणो राष्ट्रगोपः पुरोहितः (८. ५. १.)"-इत्यादिना पुरोहितानां यजमानमालबारिवं बहुधैव प्रश्चितम् । “सदधेतहषिणोक्तम्" इत्युपक्रम्म साहितिवा- मनबयप्रमाणनाप्येतदेव (क. मं० ४. ५०.७, ८, ८.) टीकतम् (८.५.३.)। तत्रैव- "हमतिई वे देवानां पुरोहितः, त मन्यन्ये मनुष्यराज पुरोहिताः । इसति यः समतं विमोति यदाह, पुरोहित यं सभृतं बिभर्तीत्येव सदाह"--इत्यादि द्रष्टव्यम् । इहस्पतिगब्देनान सूर्यो निरमादि- प्रसिाः। स यया या यादिदेवानां पुरोहितः पुरःस्थितः, प्राधान्य- भागुपकारी च ; मनुश्चेषपि राजपुरोहितास्तथैव भवेयुः । संहितावचन मपि प्रमाण मित्याह- "हस्पतिं यः सुभतं बिभ. तौति ( ४. ५०. ७.)। "पनिर्वा एष वैश्वानर: पक्षमेनिः" इत्यादिना (८. ५. १.) पुरोहितामा कोपनत्वं संवर्स, यजमानानां तदुपशमने यनव कत्तव्यता चात्र विक्षिता। तदेतत्सर्व मालोच प्रतीयते, तदानीन्तनराजपुरोहिताना मसाधारणसम्मानभावं, राम राजमहेषु च प्राबल्यं विशेषगलिप्रसारित्ववासीदिति । पपि वा मद्यतनपुरोहिताना मिव कर्मकारयित्वं तत्तलामन्च पाठयिवलं च नापोह गम्यते, न वा चिदिक्ष बाधणस्य पुरोहितापेक्षा श्रूयत इति च सुधीभिरालोच मेव । कर्मचारयितभ्यो दक्षिणादानम्यातिक तव्यता चासीत् तदानी मदार-- "दातव्यत्र यन्ने दक्षिणा भवत्यसिकापि"-ति १. ५.८। केनापि हेतुना मा परित्यमा म पुनीया, मपि। ।

·ऐतरेयालोचनम् । केनापि प्रकारणामसापिसा आपनश त्रुभावाय कस्मैचन प्रदे- येति चे हैव । तथाहि- "न निहत्तदक्षिणां प्रतिग्रहीयात्" -इति, “यदि वेनां प्रतिग्रहीयात् , अप्रियायैनां चाटव्याय दद्यात्"-इति च ६. ५.८। यशोलिसाप्यासीत्तदातिप्रबला । तदाह- "यम् ब्राह्मगा मनूचानं यशो नच्छेदिति ह स्माहारण्यं परेत्य दर्भम्तम्बानुग्रष्य दक्षिणतो ब्रह्माण मुपवैश्य चतुर्होत्रम् व्याचचीत" इति ५. ४. ४ । कस्मिंचिद् दानादिकर्मणि ख- श्रेष्ठताभिमानस्य पाप हतत्वाभिमतं नेषाम् ! तत एवैव माझा- तम्- “यो वै भवति, यः ष्ठता भश्रुत म किल्विषं भवति" इति १.३.२। पानातओह हस्त्यश्वगवादिधनदानप्रशंमागाथा भिगानम् । तथाहि दौन्तिभरतस्य । ८. ४. ६.)... "हिरण्येन पगैहतान् कृष्णान्छ कटनो मृगान् । मणारे भरतोऽदटाच्छतं बहानि मा च" -इत्यादि। इह श्रुतस्य मृगाब्दस्य हस्तिपरव्याख्यानं सायणीयम् ; अमर तत् तयैव मन्तव्यम् , पर तत्कृतं बदगदस्य इन्दमयापरत्वं तु भासमभ्यं रोचने ; तादृशदान हात्यधिक मित्यमम्भवमिति। आनेयाङ्गराजदानगाथाश्लोकेषु दामोदानं च श्रुतम-- "दासी. सहखागि ददामि ते"-इति (८.४.८.)। एतेन तदानों मासीदावतत्र च मनुष्याणा मपि हस्त्यवादीना मिव क्रय- विक्रयदानप्रथेति स्पष्टम् । अत एव शौनाशपाख्यानेऽपि श्रुतम्---- "तस्य हशतं दत्वा मत मादाय सोऽरण्याद ग्राम मेघाय" इति (७. ३. १. ३. ३.)। 'सत्य ती शुनःगेपपित सौयवसयाजीगाय स: हरिचन्द्रपुषो रोहितः 'शतं' बहु, शतसयाकं वा मुद्रात्मक ·মনীনলাঅষয়ৰিয়ানালি? -- धनं 'दत्त्वा 'तम्' शन:शेपम् प्रादायेत्याद्यर्थः । निरुतो (२.१. १.) तु "मीणां दानविक्रयातिमर्गा विद्यन्ते, न पुंसः ; पुंसोऽपी- त्येक : गोन:शेपे दर्भनात"-मत्युतम् । एवं पुत्रेषु पितुः खेच्छाजनितोऽन्यान्यविधोऽत्याचारोऽप्यासीन तदानीं सुदुर्वारः। तद्यथा (०. ३. ५. "अथ विश्वामित्रः पुत्रानामन्त्रयामास,--- मधुच्छन्दाः शृणोतन ऋषभो रेणुरष्टक: •ये के भ्रातरः स्थ नामै ज्येयाय कल्पव्य मिति" इति । एव मन्यनान्यदपि - “ऐतशो ह वै मुनिरम्नेरायुर्ददर्श ;--. मोऽब्रवीत् पुत्रान् , पुत्रका अग्नेरायुग्दर्य तदभिलपियामि, यत् किन्न वदामि तक मा परिगातेति... । मस्याभ्याम्नेतणायन एत्वाकाले ऽभिहाय मुख मण्यग्लादपवः पितेति; तं होगा- चापानमोऽभूर्यो मे वाच मवधी:-... पापिशां ने प्रजां करोमि यो मन मसक्था इति"-इति ६.५.७। पुत्राणां पिटदायभाव मपीह मूचितम् । तद्यथा --- "भाभा- नेदिष्ट है मानवं ब्रह्मचर्य वमन्त चातरी निमजनमोऽब्रवीदत्य किं मद्य मभानोति" इत्याद्याख्यानं (५.२...) द्रव्यम् । वाणिज्याद्यर्थ समुद्रयानारोहणपूर्वक महाममुद्र परिवनं नासीत् तदानीं सुप्रचलितम् । अतएव तहाटान्ततयानात एवम्-.. "यथा समुद्र प्रसवेरोवं हैव ते प्रतवन्तं , मंवत्सरं वा बादगाई वा ऽऽसते"- इति ६. ४. ५। वनटस्यूगा मयुपद्रव प्रामीसदानी मिति चात् सूचितम् । तद्यथा--- "नियादा वा मेडगा वा पाप- कतो वा वित्तवन्त' पुरुष मरण्ये ग्टहोला कवं माम्य वित्त मादाय द्रवन्ति"-इति८. २. । एवं नागरिकग्रन्थिकोदकाना - ·ऐतरेयालोचनम्। । - मपि दृष्टान्तविधया समुले खोऽत्र अत:- "त मुखिजो यजमान मन्वस्य वित्त मादाय द्रवन्ति"-इति ८.२..७ । भासीलदानों चोर्य मपि नबिन्दा च । तद्यथा सायणमत- पुग कदाचित सप्तर्षीणां संवादप्रसने कथित् पुरुषो बिसस्तेन्बलक्षण मपवादं प्राप्य तत्परिहारार्थ मृषीणा मप्रेशपथं चकार, तदीयथपथो तिरूपेयं गाथा-... “अनेनम मेनसा सोऽभिशस्तादेनखतो वापरा देनः । एकातिथि मप मायं रुगडि, बिमानि स्तेनो अप सो जहार" -इति ( ५. ५. ५.)। सायणमते गाथय नया मषापवादकारिणां माय मतिथिपत्याख्यानणां स्तेनकारिणाञ्च पापवित्वं चापितम् । एकराट् सावभौमोऽप्यासीलदानी संविज्ञातः । ततस्तत्य. रिचयोऽवम्---- "अयं ममतपर्यायी स्यात् सार्वभौमः सार्वायुषः प्रान्तादापरात् पृयिय समुद्रपर्यम्ताया एकराडिति"- इति ८.४.१। तथाविधमार्यभीमनरपतेः सर्वभ्यो मिनराजेभ्य उप- ढोकनग्रहणश्चैहानातम्--- "मर्व हैव महाराजा आसुरादिस इव: त्रियां प्रतिष्ठितास्तपन्ति, सर्वाभ्यो दिग्भ्यो बलि मावहसे" इति . ५.८। 'सर्वे' च ते में-- कावरेयः तुरः, साहदेव्यः सोमकः, साञ्जयः सहदेवः , देवासधो बधुः, वैदर्भो भीमः, गाधारी नम्नमित् , अरिन्दम इति विश्रुत: जानाकः कधित् , पेजवनः सुदाश्चेत्यष्टावैतरेयपूर्वपूर्वजाः सार्वभौमा बभूवु रिति च तदुपक्रममन्यतः प्रतीयते । महाराजस्य प्रियतमभावाः सविधौ प्रजामा मविदनप्रथा- प्यासीत् सदानीम् ; पत एव इन्द्रस्य प्रियायै कावासाये देवानां खामिमायापनम् , तस्याथ इन्द्रं ज्ञापयामीति प्रतिवत्यादिकपा अयते चात्र -"ते. देवा ध्रुवडियं वा इन्द्र व प्रिया जाया वाघाता M- ·तदानीम्तनाचारव्यवहारविनामानि ? १११ तत प्रामहा नाम, अस्या मेवेच्छामाहा इति । तथेति तस्या मेहन्न। से नानप्रवीत् ,- प्रातः प्रतियतास्मीति"-इसि ३, २. १६ । राजमातृणां राजमहचरणव्यवहारवामीत् । एवं माबातम् - "सवो वै सोमस्य रामो राजमातगे थथा मनु- तरनं तमहागमयति" इति १.३.२ । राजधानीपरिरक्षणाय सदभितः प्राकारनिम्माणप्रथाप्यासीत्त. दानीम् । तदाह- "देवासा वा एषु लोकेषु समयतन्त, ने वा प्रमुरा इमामेव लोकान् पुरोऽकुधन"- इत्यादि १, ४. ६ । 'पुरी ऽकुर्वत, प्राकारवेष्टितानि नगराणि सतवन्तः'- इति तत्र मायगाः । एतदाख्यायिकाया मसुरै : महोपस्थित सङ्ग्रामे प्रभुरेभ्यमिपुररक्षणार्थ मयोरजतसवर्णमयप्राकारा निर्मिता देवैरिति मूचितम् । असुरोप- ट्रवतो यज्ञरक्षार्थ मसितोऽग्निपाकारनिग्माणञ्च देवः सत मिति च श्रुत मैतस्या माझ्यायिकायाम् ---"देवा वै यज मान्यत० -- भनि. मयीः पुरस्तिपुरं पर्यास्यन्त"--इति २. २. १ । प्रबलतरः शत्रुभि- गक्रान्से राज्ये नद्रनणाय तदानीन्तनप्रजाना मषि परम्परं मन्नणा- करणम् , खन एव योधप्रतिः, परसर मेकमयाय प्रतिज्ञा- रूढलम् , राजरभिरक्षितमहादी युवकलवादीन् संस्थाप्य युद्धाय प्रयामञ्चेति भव मिह १.४.७ दृष्टयम्। प्रियटम्दानादिरूपसाम- कौशलतो रसपात मन्तरमा स्वकार्यो चिष्टाम्याहतामीत् मदानीम् ( १. ५. १.)। परस्परं कमलस्थितये मान्यस्यपूर्विका प्रतिज्ञा पर सिवनदानीन्तनी प्रगमनीया। दया िप्रतिज्ञानं पितान. नाम मिति सर्ववेदेषु वियुतम्। नटिटम् १० बा० १. ४. ७, म. ना. २.४.२, है. सं. १. २. ११, ६.२.२-६ युनि- वाक्येषु विहितं द्रष्टव्यम् । "न गतान नाप्तिण दोग्धव्यम्" इनि ·ऐतरेयालोचनम् । --- चेह ( १. ४. ७. ) तदुपसंहारः । ‘मतानूनप्तिणे' सहगपथकारिण न द्रोग्धव्य मिति तदर्थः । शतपथे चैवम्-..-३. ४. ४.८ । मैनापत्यनिर्णयः, तस्य च सेनापतेर्भागशः शत्रुसेनाक्रमणो पायथेच वर्णित:-- “म त्रिगिभूत्वा नानीकोऽसुरान् युद्ध मुष प्रापद् विजयाय"- इत्यादि ( ३. ४. १.)। युद्धकाले राजसाहाय्य कारिणां प्रजानां मामतानाञ्च प्रमादलाभकथाप्यस्त्यत्र "मो. विटिमे वे किल मे सचिवा इमे मा कामरान्त हन्तमानस्मिन्नुक्थ थाभजा इति, तातसिानुकथ भाभजत्' इति ३.२.८ ! युद्ध- जयानन्तरं राज्ञो मर्यादानियह भूचिता ; तदत्र “इन्दो वै सत्र हत्या" इत्याद्याख्यायिका द्रष्टना । ३. २. १०.)। पगजिताना मन्तईस्तीनानि धनानि ममुद्रतीरे प्रोषितानि भन्ति स्मेवपीह श्रुतम् ( ५. २. ६.)। हम्तमुष्टिमध्ये एव गोपनीयं यद् बहुमूल्य रत्नादिकं धनम् , तदेवान्तहम्तीनम् । वन तदाम्यासीदेव बहु मूल्यहोरकादीनां व्यवहार इति चास्मात् प्रतीयत स्फटम् ॥ प्रायः सर्वसभ्यदेशेषु विद्यमाम एष उपविमोकव्यवहागे प्यासीत् तदानीम्। तथा चाचायत -- “अर्वानडुर्वािन्ये रन्यग्यान्ततरैस्वान्ततररुपविमोकं यान्ति" इति 8. ४.५ । तदिदं श्रुत मुपविमोकवरूप मद्यतन मिवैव! दूरावगमने एवेहशोगविमोकस्यावश्यकता चानाता "दीघाई उपविमोक यायात्" इति (६. ४. ७.)। स्कन्धतो भारवहनाय वीवधस्य व्यवहार आमीत्तदानी मिति च प्रतीयते--- "हत्पृष्ठं सवीवधताय"- इत्येवमादिश्रुतेः (८. १. १.)। 'उभयतः शिक्यइयेन जलकुम्भहयं वोढुं यः काष्ठविशेषः पुरुषाणा मंशे भियत, म बौवध इत्यच्यन' - इति मत्र सायणः ।

·নৱানীশদাবাঙ্গানিনানি ? विविधवीवधशब्दी उभयतो बदशिको स्कन्धवाचे काठे वतने-ति.. सि. को. ( पा० सू० ४. ४. १७.)। वीवधदण्ड स्तु प्रायेण वंशस्येव भवति, ततः स इह तेजतीति श्रुतम्---"तेजन्या उभ- यतोऽस्तयोरप्रससाय बमों नहा ति" - इति ( १. २. ५.)। सूचा स्यूतानां मभ्यजनोचिताना रक्षादीनानासीतदापि व्यवहारः । अतं ये तत्--- "सूच्या वास: मन्दधदियात्" इति ( ३, २. ७.) । एवं तदानी मपि कर्मठत्वं श्रमकारित्व मुद्योगित्वञ्चैवासीत् प्रशंसनीयम् , अन्नसस्य श्रमकातरस्योद्योगहीनस्य वासीन्निन्दनीय- तैव । तत एवैव मिह ( ७. ३. ३.) लोकपक मानातम्- "नानाथान्ताय श्रीरस्ति, उति रोहित शुशुमः । पापो नृषहरो जनः, इन्द्र इञ्चरतः मखा ॥ १ ॥ पुथिया चरतो जङ्घ, मूष्णुरात्मा फलेपतिः । शरोऽस्य सर्वे पाप्मान:, यमण प्रपथ हता: ॥ २॥ आस्ते भग पामीनम्य, अस्तिष्ठति तित: । गते निपद्यमानस्य, चराति चरतो भगः ॥ ३ ॥ कलिः शयानो भवति, सजिहानम्तु हापरः । उत्तिष्ठं स्वेता भवति, कतं मयद्यते चरन् ॥ ४ ॥ चरन् वै मधु विन्दति, चरन स्वादु मुदुम्बरम् । मूर्यस्य पश्य श्रमाण', गो न तदयत चान् ॥ ५॥" -इति। यद्यप्येते गाथारूपाः नीका अननतर यो ह प्रसङ्गत उदृता इति नैतरेयकालिकास्तथाध्यतरंयकालेऽप्यवं विधोपदेगाना मासी- देवादर इत्यपि प्रतीयत एव । एषा माम्न सुगमाः, तथापि प्रथम 'चतुर्थयोः किञ्चिद ब्रूमः ।-- यथा घाटकादयो मनुष्याणां वहनं कुर्वन्तीति मनुष्यवाहा उच्यन्त, तमाम करीरस्थो ती हित एवाग्नि ·१.४ ऐतरेयालोचनम् । शारीरतापं वहतीत्वम्बिवाहवेन व्यपदिष्टो भवति वैदे ( निघ० १. १५.२.); लोहित एव रोहितो वैदिकः । स च सूर्यचन्द्रो- दयात इति वाहोरावजन्य इति वा हरिचन्द्रीयो हारिबन्द्रीय इतीहास्यातः ; रसहरणात् हरिः सूर्य इति हि सर्ववेदमसिहः । तथाचाग्निवाहनरूपशोणितधारिणः सर्वानेव पुरुषान् सम्बुषा ऋषि- राहम मुपदेश मिति फलितम् । नानेति । है रोहित !' 'इति' वयं 'शुश्रुमः',- 'अनाथाम्ताय' भाभिमुख्येन श्रान्त प्राधान्तः, तहिपरीतोऽनाथान्तोऽलसस्तस्म 'श्री: नास्ति' । अथवा नानाविध- कार्येषु श्रान्तो नानाधान्तस्तस्मै चौरस्तिति। 'वर:' तपःकर्म- विद्यादिभिः श्रेष्ठोऽपि जन:' 'नृषत्' नरि सौदन , व्यक्तिविशेष- स्थापितः सन् 'पाप:' भवति । 'चरतः' भ्रमणकारिणः पुरुषस्य गिरिगिरिनदीग्रामप्तीमादिसङ्कटेषु च सर्वव 'इन्द्रः' अनुपमै- खर्थवान् ईश्वरः इत्' एव 'सखा' विद्यते ! यः किल नगरे स्वमहे च रक्षकः, स एव भरण्यान्यादावपीति अर्थाद्यनाय भ्रमणशीलस्य कोऽस्ति चिन्ताविषय इति भावः। कलिरिति । सर्वविधकर्तव्यकर्मसु 'भयान:' शव्यागतः, अलस इति यावत् । एतदेव कलिलक्षणम् । तदेवं कलियुगे धर्मार्थकाममोक्षाद्यजन- कर्मस पालस्यबाहुश्य भवतीति निष्पवम् , निष्पबच यस्मिन् कस्मिन् वा युगे यदेवालस्यपरतया कर्तव्यानुष्ठानावहेलनं अतं भवत् , तदेवेदानों कल्याश्रितः कल्यायो वाह मिति प्रेय मिति । 'सचिहानः' भयो , शयनभावं वा त्यक्तुं प्रहत्तस्तत्रैवोपविष्टः । 'उशिष्ठन्' शय्यां शयनभावं वां परित्ययान्धत्र, शय्याया मेव वा •दायमानः । 'घरन्' अमलसः कर्म कुर्व । इत्य मिह प्रसङ्गत- बयुगलचल संपदिष्टम्।

·तदानीन्तनाचारव्यवहार विधानानि ? बतागमनम् , मनुसंहिताया मण्येवमेव युगलक्षणं संस्मृतम् ८५०३०२यो "कलिः प्रसप्तो भवति, स जापद हापरं युगम् । कर्मखभ्युद्यतस्त्रेता, विचरस्तु तं युगम्" इति । तथैतदपि प्रतीयते- कलिरेवाद्य युगम् , हापरं दितीयम् , श्रेता ढतीयम्, चतुर्थन्तु कृत मिति। हापरवेतेतिनामान्तर्गत. हिविश दतव मेब लभ्यते । प्रततिनियमोऽप्यवानुकूलः ; नहि कश्चित् कुमारः खखेकदैव तारखं यौवनं चोलार वृहायत, नापि हि कश्चित् शयानोऽसबिहानोऽनुत्तिष्टंच सात् कार्यकुशल इति । एवं हि कलियुगानन्तरं कृतयुगागमनप्रतीक्षयं भवेनिसर्गश्यापारा- नुकूलवेदार्थान मित्राना मेव । तत्वतस्तु कलियुगानन्तरं हापरागम- नम्, ततो वेतागमनम् , ततः कृतागमनम् ; चावदाम्यमाने- ऽस्मिन् जगति पुनः ततो हापरागमनम् , ततय युनः कले: प्रादुर्भाव इत्येव वैदिकम् , क्रमोन्नतिकमावनति. विज्ञानसम्मतञ्च । क्रमोबतिपक्षस्तु प्रदर्शितयुगश्लोकश्रुतित: सुव्यात एव, कमावनतिब तबाायात् किन मत च्या स्थादित्यत एतपिसे मतं वेदविरुष मित्यवहेय मेवाणाम् । अपर सपि,-यथा वर्षी सर्व सजावो “वर्षा वे सर्व ऋतवः" -इत्युपक्रम्य वर्णितः गतपथे- "यदेव पुरस्ताद वाति, तद् वसन्तस्य रूपम् ; यत् स्तनयति, तद प्रीमस्थ ; यद् वर्षति, तद् वर्षीणाम् ; यद विद्योतते, तच्छरदः ; यद् वृहोदयजाति, तहेमन्तस्य"-इति ( २. ३. १.७.), तब सर्वधुमधनीणां प्रतियुगायितवस्त्रोकारेऽपि न गो हानिरिति । पथ तदानीम्सनविज्ञानानि। तव, पृधिश्चा गतिहतविज्ञानम् , द्यावापृथिवीसम्बन्धविज्ञानम् , अष्टि हेतुविज्ञानम् , उदकाना मनिझामस्वाभावहतविधानम् , १४ ·ऐतरेयालोचनम् । भावाप्रवियोलमयोरेव'. प्रतिहाखविधान यथा-"पसौ वे लोक मं लोक मभिपर्यावत ततो वे बावारथिवी अभवतां न थावान्तरिधावान्तरिचाद भूमिः"-रति 8. ४.५। 'पसौं' झुलोकः सूर्यखोक इति यावत् , 'इम' भूलोकम् 'पभिपर्या- पसी सदेव पभितः परितष 'पावत' नामयति। 'सतः' तसार '' एवं 'धावाप्रथिवी' बावाप्रथिव्यौ परस्परसम्बहे 'पभवताम्'। 'पन्तरिक्षात्' व्यवधानाद 'बावा' धुलोकः 'न' भूमितो विच्छिन्नः, तथा 'भूमिः' अपि तस्मात् 'अन्तरिक्षात् व्यव- धानाद 'न' विच्छिनः। पतोऽभानुपद मुखम् "इमो वै लोको सहास्ताम्, तो ध्येताम्" इत्युपपनम् । 'इमो लोको' 'सहास्तां ' परस्परसम्बनावेव विद्यते, 'तो' लोको 'व्येताम्' विवाहसम्बन्ध- युगौ खीपुरुषाविव । एतयोः सम्बन्धनायकहेतुश्चैवं निर्दिष्ट रहव- "मावर्षन् न समतपत् ते पश्चजना न समजानत"-इति । एतेन विधायते धुपर्यायः सूर्य एवाव रितुस्ताप हेतुश्चेति। 'पञ्चजनाः' बागचपियवैश्या इति विविधा पार्याः, दस्युदासाविति द्विविधा- बनाबाविति च पञ्चविधा मनुथाः । तादृशविवाहस्थ पुरोहिता: 'देवाः' रमय एवेने प्रत्याह- "तौ देवाः समनयंस्तौ संयन्तावेतं देव. विवाहं व्यवहताम्" इति। काव्योऽश एषः । ततवं विवाहितयो- स्खयोः स्त्रीपुरुषयोमिथः प्रौतिहेतु निगमयति-"धूमेनेवेथ ममू जिन्वति, इक्ष्वासाविमाम्" इति ४. ४. ३ । 'धूमेन' रसहेतवाष्प- रुपैरवः। संहिताया मोव मानासम् ( १. १६४. ५१.) "समान मेसदुदक सत्यव चाइभिः । भूमि पर्जन्या जिन्दति दिवं निम्बस्यमयः" इति मि: पाचरम् 'एतत् उदकम्' 'उदेति' ·तदानीन्तनाचारव्यवहार विधानानि ? सई मामति; 'पव च' नौशेरपि पागातीव्येव । एव पर्जबा: मेघाः 'भूमि' 'जिन्वन्ति' प्रौषयन्ति, 'ग्नियः पविजन्यानि धूमो तवाव्याणि 'दिवं जिन्वन्ति । अमासि हेतोरदकस्य शासबहिराहित्य चिरं तुल्य मित्याह 'समा- नम्'-इति । पन्यषोदकस्योइंगम नाभाषे क्रमादतिहषिरीव स्यात् , तथा नीरेस्तत्वात मन्तरा क्रमात् समुद्रोऽपि गयेदिति वृष्टिनिदानविज्ञान मुदकममत्व विधानञ्च । एतयोः प्रतिष्ठास्यता मानात यथा--- "द्यावापृथिवी वै प्रतिष्ठे; पय मेवेह प्रतिक्षा असावमुत्र"-इति ३. ३.५ । 'ह' भूलोके, 'वयम्' पृथिवी 'प्रतिष्ठा' प्रतिष्ठानम् , 'प्रमुत्र' धुलोके 'पसी' सूर्यः, प्रति ठेत्येव तदर्थः । इत्य | लोकभूलोकयोरुभयोरेवासमन्प्रतिष्ठाहतत्वं च विज्ञापितम् । अथ पृथिवीममणविनामम् , सूर्योदयास्तमयविज्ञानम् , अहोरावविज्ञान यथा- "म वा एष म कदाचनास्त मैति नोदेति। सं यदस्त मेतीति मन्यन्ते, पन एव तदन्त मित्त्वा- थात्मानं विपर्यस्थते ; रावी मेवावस्तात् कु. नेहः परस्तात् । अथ यदेनं प्रातरुदेतीति मन्यन्ते, रानरेव नदन्त मित्त्वाथामानं विपर्यस्यते ; प्रहरेवावस्तात् कुरुते रातों परस्तात् । सवा एष न कदाचन निनोचति, न ह वै कदाचन निम्बोधति"-इति. ३. ४.६ । सदेतस्मादाबायात मयंक के पृथिव्या भामग्णादिक विस्पष्ट मवगम्यते । एव मेवान्यत्रापि श्रूयते। तव्यथाथर्वणिकानां गोपथे- “एतत् सुगततर मिव भवति,-- स वा एष न कदाच- नास्त मयति, नोदयति। सघदेनं पचादस्त भयनीति मन्यन्ते, पर एव तदन्तं गत्वाधात्मानं विपर्यस्थते ; पारेवावतात्काते ।

·ऐतरेयोलोचनम् . रात्री परस्तात्। स वा एष न कदाचमास्तमयति, नोदयति । सद्यदेमं पुरस्तादुदयतीति मन्यन्ते, रावेरेव तदन्तं गत्वाथात्मानं विपर्यस्यते ; रात्रि मेवाधस्तात् अगुते, अहः परस्तात् । स वा एष न कदाचनास्त मयति, नोदयति ; न ह वै कदाचन निम्बोचति" --इति ( २. ४. १०.)। छान्दोग्येऽपि ब्राह्मण एव मेव सूर्यस्थो- दयास्तमयाभाव प्रामातः, विशेषतोऽसहायस्य तस्य मध्यस्थत्वं गतिराहित्य मपि। तथाहि- "मैवोदेता नास्त मैता, एकल एव मध्ये स्थाता। तदेष नोकः 'नवे सब निन्लोचति नोदियाय कदाचन । देवास्तेनाहं सत्येन मा विराधिषि ब्रह्मणा' इति । नवा अस्मा उदेति, निम्लीचति" इति (५. ११. १-३.)। पप स्थाति पदं गतिनिवृत्त्यर्थस्य स्थाधातोरिति सूर्य स्यामुष्य गत्यभावः सुबोधित.। अध्यात्मपक्षेऽप्येषा श्रुतिमवति व्याख्येया। अथ देवताविज्ञानं यथाः "परोक्ष प्रिया इव हि देवा:"- इति ३. ३. ८ । “न वै देवा अन्योऽन्यस्य यह वमन्ति, मर्तु तोम्हे वसतीत्याहुः" इति ५.२.४। “सत्यसंहिता वै देवाः" इति च १.१.६। व्याख्यातव्याश्वेमाः श्रुतयः सप्तमे प्रकरणे । अथ सूर्यविज्ञानं यथा--- "तेषु हि वा एष एतदध्याहित- स्तयति" इति ४. ३. ४ । 'तेषु' पूर्वो केषु षट्स लोकेषु 'पधि' मध्ये 'माहितः' परमेश्वरेण स्थापित: 'एषः' सूर्य: 'एतत्' सर्व जगत् 'तपति' इत्यर्थः । तदेव मेषां पृथिव्यादिशनेश्वरान्तानां सर्वेषा मेव लोकानां मध्वस्थित एष सूर्यः, सर्वथा मेषां तापकञ्चेति विभायते। चन्द्रस पृथिव्युपग्रहत्वेन न पृथिवीतः पार्थक्य मिहेष्ट मत एव ग्रहामं लोकानां वा षटत्व मध्याहतम्। सर्वेषात ·सदानीसनाचारव्यवहारविज्ञानानि ? . - लोकानां शिरसा मुपय॑व दृश्यते सूर्य इत्यतस्तस्य सर्वत उत्तरत्व मपि विधायते । तद्यथा--- "स घा एष उत्सरो ऽस्मात् सर्वस्वाद भूताद भविष्यतः, सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किञ्च"-इति ४. ३. ४. "उत्तरः = उहततरो भवति" इति यात्राः (निरु. २. ३. २.)। "विश्वमादिन्द्र उत्तरः" इति त्वमजत् समानातं दाशतय्या मपि ( १०. ८६.१-२३.)। इन्द्रस तव सर्वत्रैव सूर्यः । सूर्यकर्तकं प्रविश्या धारणं तु ऋचि यजुषि च "दार्थ पृथिवी मभितो मयूखै : ( ७.६८. ३; ५. १६. )"--इत्या- दिभिर्मन्राम्बात मेव । 'प्रमतिः (निध० ४८)--इतिपदनिर्वचन- प्रसङ्गे (६. ३. ३.) यास्केन वेष निगमः प्रदर्शितः- "अभि त्यं देव सवितार मोण्यो: कविक्रतु मर्चामि सत्यसव रत्नधा मभि प्रियं मतिम् । अर्चा यस्यामतिभा अदिद्युतत् सवीमनि हिरण्यपाणिरमिमीत सुक्रतुः कप स्व: ।" -दूति सा. मं. छ. मा० ५.२. ३.८; य. वा० सं० ५. २५. १, २-० सं० १.२.६.२;---अथ० २० १४..१, २ । 'अमतिशब्देनात्मप्रकाशगत मादित्यस्य विज्ञान मुच्यते ; म कि प्रकाशसतत्त्व एव नान्यत्प्रकाशान्तर मपेक्षत इत्युपपत्ति:'--इति तत्र दुर्गाचार्यः। सूर्यस्य तापहसुलेन जीवनहेतुलशान्यत्र गुतम्-- "प्रायं तदादित्येन समिन्धे, तस्मादय मुष्णः प्राण: ;.-. सर्व तदात्मान मादित्येन समिन्ध, तम्मादयं सर्व एवात्मणः । तदेतदेव जीविष्यतच मरिष्यतश्च विज्ञानम्-- उष्ण एव जीविष्ण- च्छीतो मरिष्यनिति"-रतिशः ब्रा०८ ७. २. ११ । 'सूर्योनो', 'हदुत्वं', 'चित्र'-इत्येवमादीनि मोरमतान्यपीहालोयानि । - ·ऐतरेयालोचनम् . अथ चन्द्रविनानं यथा-- "एतई देवसोम यचन्द्रमाः". इति ७. २. १० । देवेन सूर्येण, देवः सूर्यरश्मिभिर्वा पेयः सोमो देवसोमः । 'योऽयं चन्द्रमा पस्ति, एतदेव 'सोमं देवाना मपेक्षित सोमद्रव्यसहमं वस्तु'-इत्यर्थः कृतोऽत्र सायणाचार्येण। "एकया प्रतिधा पिबत् साकं सरासि त्रिंशतम्। इन्द्रः सोमस्य काणुका ऋ० स. ८.७५. ४.)"-इतिमन्त्र व्य व्याख्यानाय प्रोता मनद यास्कमुनिना- “एकेन प्रतिधानेन पिबन्ति तान्यत्र सरांस्युच्यन्ते त्रिंशदपरपक्षस्थाहोरावास्त्रिंशत् पूर्वपक्षस्येति नैरुताः, तथा एता- शान्द्रमस्य भागामिन्य पापो भवन्ति, रश्म यस्ता अपरपक्षे पिबन्ति" --इति (५. २. ६.)। “य मक्षिति मक्षितयः पिबन्ति”-इत्यपि नव निगमः। तं पूर्वपले आप्याययन्तीति च प्रमाणितं तत्र “यथा देवा अंशु माग्याययन्ति"-इतीतिनिगमप्रदर्शनेन। निगमा- वेती तैत्तिरीयसं हतायाम् (२. ४. १४. २.), अथर्वमंहितायां (७. ७. ३. ११.) च पाठभेदतः समानातौ ; तत्त्वत स्त्विमावग्वे- दीयावेव विलुप्तशाखीया वित्यस्माकम् । अन्यत्र चोक्तम् -- “सोऽ स्यावं तेन न मियते, य मदिति मचितयः पिबन्ति" इति (निम० ३. भा० १८८४०)। 'यम्' 'भचिति' सोमम् 'अचितयः' रश्मयः 'पिषन्ति', 'स:' सोमः ‘प्रस्य' सूर्यस्य 'अनम्' भक्ष्यम् , 'तेन' अत्रेन 'न मियते' मोपक्षीयते, सूर्य इति तदर्थः । पऽपि - “सोमो राजा देवामा मनं यचन्द्रमाः" इति ( २. ३. ४. ७.), तैत्तिरीयनाये च-- “सोमो वै चन्द्रमा एष ह वै माक्षात् सोम भक्षयन्ति"-इति ( ३. ४. १०)। "प्रथाप्यस्यैको रहिमचन्द्रमसं प्रति दीप्यते, तदेतेनोयेक्षितव्यम् ,भादित्यतोऽस्य दौर्भिवतीति"-अति च निक० २. .. २ । “मत्रा ह मोरमन्धत . शत Pr ·শালীনলাম্বামিয়ানানি ? । नाम बटुरपीयम्। इत्था चन्द्रमसो रहे"-इति (१० ८४. १५.) मन्त्र शास्त्र मानम् । अत एव गां सुषुम्बनामसूर्यगी धारयतीति मन्धर्वश्चन्द्रमा उच्यते। तत एवोक्त मिदं यासीन "सुषुम्णः सूरिमिवन्द्रमा गन्धर्वः (वा० सं० १८. ४०.) इत्यपि निगमो भवति ; सोऽपि गौरुचते"-इति २.२.२ । पत्र चन्द्रमसि यः कलको दृश्यते, स खलु देवयजनस्यास्य कर्मभूममवलोक्स छायापातसम्भूत रति चाम्बात मैतरयेप-- "एतहा इय ममुषा देवयजन मदधाद यदेतचन्द्रमसि कण मिव'"-इति ४.४.५। अथ वायुविज्ञानं यथा - "वायुः प्राण:"-इति ३. १. २, "सवित्प्रसूतो शेष एतत् पवते"-इति १. २. १, “वायुर्वे यन्ता, वायुना हीदं यत मन्तरिक्षं न समृच्छति"-इति च २.५, । वायोः सविप्रसूतत्वे पुरस्ताद व्याख्यात: (५ पृ.) “इषे लोजें वा"-इति निगमश्च द्रष्टव्यः । प्रथाग्निविज्ञानं यथा- "अग्निर्वे देवाना मवमः” इति १. १.१ । “अनि परिचिदग्नि_माः प्रजाः परिक्षेति, अग्नि कीमाः प्रजाः परिक्षियन्ति" इति ६, ५.६ । अवैव ‘पारिक्षितीः सनि' -ति तिमृणा मृषा शंसनं विहितम् : ताः मर्वा एषोऽग्नि- विज्ञानपराः । “अमेर्वा एतास्तन्वी यदेता देवता: ( ३. १.४.)" -इत्यादिप्रन्चमालिविज्ञानपर एव । “अग्नि शर्माणि अवाद्यानि यच्छति, पनि मेव तत् कल्पयति, अमि मध्येति" इति २. ५.८, "पाम्मेव्यो घोषधयः (१.२. १. )"- इत्येवमादयश्चेवालोचाः । पाविज्ञानं यथा- "अभिरभिषिञ्चम्ति ; रेलो वा पापः, -सरेतस मैव तत् छत्वा हीचयन्ति"-इसि ( १. १. ३.), "अमृतं वा एतदभित्रोके यदापः" इति (८. ४. ६.), "भापो बयान ·ऐतरेवालोचनम् । पत्नय प्रासन् , ता पनि मभ्यध्यायन् , ताः समभवन् , तस्य रेत: परापतत्, सपिरख मभवत्" इत्यादि चान्यत्र (ले० प्रा० १.१. ३.८.)। श्रुता चेषा ऋक् संहितायाम् ( १. २३. २०.)- "अमु मे सोमो अब्रवीदन्तर्विश्वानि भेषजा। अम्निश्च विवशम्भुव मापश्च विश्वभेषजीः" इति । इती प्रायते सोमाग्निभागसम्मिलनेन जातं जल मिति । तथा सैत्तिरीयारण्यकेऽपि--"आपो ज्योतिरसोऽमृतम्"--इति (१०. २७)। इतश्चावगम्यते,-- अमु ज्योतिर्भागो रसभागश्वेत्युभी विद्येते, अमृतत्वञ्चास्तीति। यधु च्थेत, पाश्चात्यविज्ञानत एवं लभ्यते, तदेतदिह तद् दृष्ट्वैव कल्पात इति ; अत्र ब्रूमः,- इत्य मेव भवति मर्वव सर्वविधासहितवस्तू ना मुपलम्भः ;-- कालप्रभावतो भूगर्भेऽनहितानां हयंवमे करिकरपवरमुद्रादीनां लाभोऽप्येव मिवानुसन्धानतो भवति ; न हि तथा लब्धान् पदार्थान् भूषाकर्तुं कोऽपि शक्नोति ; नव आदिविज्ञानानि यानि तमः- कालप्रभावादितो ऽनुपलब्धिङ्गतानि क्रमात् तेषां सर्वेषा मेकस्य वा कस्य चित् कथमपि सन्धान मान्य यदि कश्चित्सदाविष्करण मनो निवेशयेत् , स श्रुतकल्पनादिति कथ मग्राघवचनो भवे- दिति । तद्यथा, भाग्यमानेऽस्मिनुव्रत्यवनतिकर कालचक्र अद्य या पाचात्यविज्ञामप्रभावजा विद्युतक्रिया दृश्यते, आयास्यति हि तमःकाले सैषा भविष्यत्येवासहिता; पुनः प्रकाशकाले समु- पस्थित कवित कथ 'मप्येतदनुसन्धान मुपगत्यास्ताविकारं करी मेषिष्यति चेद , स कि कल्पनाकदिति वायो भविष्यतीति ते पाश्चात्यविधानविद एवं विचारयन्तु । “अप्सु ज्योतिः प्रति- ष्ठितम्" इति च सष्टम् (ते. भा. ८.८.)। "अपां रसस्य यो ·तदानीन्तनाचारव्यवहारविमानानि ! - . रसः"-ते. सं० १.१२. २.)-इत्यादयश्च श्रुतयोऽवालोचनीयाः अपानयादिति ज्योति म तनिरुत्यादिकञ्च पयालोयम् (निध: ५. ४. ११ ; निरु० १०. २. ५, ६.) । पुरातनामयो ज्योति:प्रकाशो ऽप्यूक्संहितायां श्रुतः । तद्यथा--- "आदित् प्रत्नस्य रेतसो ज्योतिः पश्यन्ति वासरम्। परो यदिध्यते दिवि"-इति ८.१.३० । विष्णुविज्ञानं यया--- "विष्णुः परमः" इति १.१. १ । विणो. स्त्रिविक्रमादिकं च स्पष्ट मानातं शतपथ १.८.३.७-१२। इदं विष्णुर्वि चक्रमे व्यस्कन्नाद्रीदसी। विष्णरेते दाधार पृथिवी मभितो मयू खेः" इति च ते० सं० १. २. १३.२ । म एव विष्णुः सूय एव । विणुविवरणविह पुनः सप्तमे प्रकरण विशे. पतो वर्मथितय मस्तीतीहालं पल्लवितेन । प्रय गादिविज्ञानं यथा- “परानो गर्भा धीयन्ते, पराक्षः मध्ये गर्भाधता: प्रमुतोऽर्वाञ्चो गर्भाः प्रजा- यन्ते'- इति ( ३. १. १०.)। “रेतस्तत् सितां विकरोति ; मितिर्वा अग्रेऽथ विकतिः रेतस्तद् विकृतं प्रजनयति ; विक्ष. तिर्वा अग्रेऽथ जाति:'--इति ( २. ५. .)। "न्यू ने वे रत: सित मध्यं स्त्रिये प्राप्य स्थविष्ठ भवति" इति (६. ३. १.)। “यथा गर्भो योन्या मन्तरेवं सम्भवच्छेने, न वे मकदेवाये सर्व: सम्भवति, एकेक वा अङ्ग सम्भवतः सम्भवति" इति (६. ५. पनिधो वे पुरुषः षडङ्ग आत्मान मेव तत् षडिधं षडङ्ग विकरोति" -इति ( २. ५. २..)। "चक्षुः पुरुषस्य प्रयमं मम्भवतः सम्भवति" --इति (३. १. २.)। "ज्यायानसन् गर्भः कनीयांसं सन्त योनि न हिनम्ति"-इति ( ५. २. १०)। "मुक्ता गर्भा जरायो बीयत सहेवोखेन कुमारी जायते"- इति ( १. १. ३.)। सम्भवति ;

·एतरैयालोचनम् "मुष्टी वे अत्या गर्भो भन्तः शेते, मुटौ वा समारो जायते" -इति ( १. १. ३.)। "कुमार जातं संवदन्ते प्रतिधारयति वे पौवा प्रथो शिर इति"-इति (३.१.२.)। "कुमारं जातं संव- दन्त उप वे शुश्रूषते नि वै ध्यायतीति" इति (३. १.२.)। "कुमारो जातः पश्चेव प्रचरति"-इति ( ३. १. २.)। "कुमार जातं जघन्या वागाविशति"-इति (३. १. २.)। प्रथाप्यस्ये- वारण्यक "पुरुषे हवा भय मादितो गर्भो भवति , यदेत तस्त देतमर्वेभ्योऽनेभ्यस्तेजः सम्भूत मामन्येवामान बिभर्ति ; तद यदा खियां सिञ्चय॑थेनज्जनयति"-इति ( २. ५.१.) । पत्रैवान्त सूतानां जन्तूना मातिवाहिकदेवधारणं पुनर्जन्मविज्ञानञ्चाबातम्-- "प्रथास्याय मितर पात्मा तात्यो योगतः प्रेति स इतः प्रयवेव पुनजायते"--इति। पातिवाहिकदेहधारणम्वन्यत्रापि सुव्यक्तम्- "तद्यथा जलायुका तपस्यान्तं गत्वाधाकान मुपसंहरति"-इत्यादि भ. ब्रा. १४.२.२.४ दृष्टव्यम् । अथ शारीदिविज्ञानं यथा--- "रेत: पुरुषस्य प्रथमं सम्भ- वतः सम्भवति"- इति (३. १.२.)। "उर्जाः पुरुषस्य भूयांसः प्राणा:" -इति ( ६. ३. ५.) । “प्राणास्त इमेऽवाञ्चो रेतस्यो मूत्राः पुरीय रति"-इति, “प्राणो वा अयं सन् नामेरिति, तस्मानाभिस्तन्नाम- नाभित्वम् , प्राण मेवास्मिंस्तद्दधाति" इति ( १. ४. ३.)। "पुरा नाभ्या अपि शसोवपा मुखिद्यात्"-इत्यादीनि वचनानि च (२. १.६.) शारीरतत्वबोधकानि। "मुखतो वे प्रजा पन मदन्ति.. मध्यतो वे प्रज्ञा प्रबंधिनोति"-इति (५. १.१.)। एक सच- धा" इति (२.४.८.)। "पन्तर मलः अणम् यंव बनौनिका बेन पैश्च ति”-इति, “पार वार्णस्य येनेव भयोति" ।

·तदानीन्तनाचारव्यवहार विधामानि :: -इति, "पन्तरं नामिकयोः येनेव गन्धान विजानाति"-इति, "अन्तरं मुखस्य जिहा-तालु-दन्ता: येनैव वाचं व्याकरोति, येन खादु.चाखाद च विजानाति"--इति च (५. ४. ३.) । “पागेऽर्य पुरुषः पञ्चधा विहितो लोमानि त्वा मांस मस्थि मज्जा"-इति (२. २. ४. ) “पडिधो वै पुरुषः"-इत्यादि च ( २. ५. ७.)। पथ खाद्यविज्ञानं यथा- "अमृतं वा एतदस्मिंझोके यदापः" -इति (८. ४.६.), "रेतो वा पापः” इति (१.१.१.), "भाज्यं वे देवानां सुरभि, वृतं मनुष्याचाम् , प्रायुतं पितृणां, नव- नीतं गर्भाणाम्" इति ( १. १. ३.), "इन्द्रिय वा एतम्मिं- झोके यद् दधि'-इति (८. ४. ६.), तेजो वा एतद् धृतम्" -इति (८. 8. ६.), "यद तं तत् स्त्रिये स्त्रियाः ] पयो ये तालास्ते पुंसः" इति ( १. १.१.) । “रसो वा एष प्रोषधि- वनस्पतिषु यमधु"-इति (८.४.६.), “स वा एष पशुरेवाल- भ्यते तत् पुरोडाश:"-इत्यादि च (२. १.८.)। बिमाना मपि खाद्यवं सदासीत् प्रशस्तम् । तदिदं ५. ५. ५ ऐश्व्यम्। 'विसानि = पममूलानि-इति तद्भाथे सायणः । अस्मन्मतेतु मृणा- सानीति विशेषः । पन्धत पयोविकाराणां दशामा खाद्याना मपि मामान्यानातानि-- "गोवे पतिधुक् , तस्यै शृतं, तस्यै शरः , तस्यै दधि, तस्यै मस्तु, तस्या प्रातमन, तस्यै नवनीतं, तस्ये कृतं, मस्या पामिक्षा, तस्यै वाजिनम्" इति ग. ब्रा० ३. ३. ३ । पथ भेषजविज्ञानं यथा-- "तेजो वा एतद योर्यदाञ्जनम्"- इति १.१.३। “ज्योति शुक्रं हिरवं, मयुर्वे तमाया, सेनेव तनयोतिषा सत्यं तमकायां तति" इति ७.२.११ । पोष- अर्थ सत्प्रयोगविधिरप्यन्ववानात;--- "हिरण्याद एतं निधिवति, . ..-.

·ऐतरेयोलोचनम् . , प्रायु वृत ममतए हिरवन् , अमृतादेवायुर्निपिबति शतमान भवति"-इति से० सं० २. ३.११.८ । अनाड तत्सलकार:- "खादिरं पात्र चतुःसूक्ति प्रयुनक्कि सौवर्णव्य प्रवत्त' शतमानण्य सातम्"--इति, “ध्रुवां खादिरं सादयित्वा तम्मिन् प्रर्वत मवदधाति" --इति च तवेव। 'प्रवतः कर्णभरणं कुण्डलम् -इति , 'शतमान पञ्चपलपरिमितम्'-इति, 'मानगग्दो गुजादीज ब्रूते'-पति च तत्रैव सा. भा०। मायाणस्य भैषज्यनिषेधोऽप्यन्यत्र- "ब्राह्म- ऐन भेषज न कार्यम् ; अपूतो ह्येषोऽमे यो यो भिषक् ..इति ते० सं० ६.४.८.२। मेवजकरणकाले ब्राहालस्य ततोपदेश नन्तु विहितम्-- “उदपात्र मुपनिधाय, ब्राहाणं दक्षिगा तो निषाद्य भेषज कुर्यात्" इति च तवेव (१.) । भेषज्यस्य विधात्व गपि विहित तत्रैव- "अग्नी वतीयम् , अम वतीयम् , ब्राह्मागणे तीयम्" इति। अथ काल विज्ञानम्- "उषस्थागताया मरुम मिवेद प्रभात्यु षसो रूपम्"--इति ४. २. ३ । "तम इव हि रात्रिर्मृत्युरिव". इति ४.१.५। "हादशमासा: मंवत्सर:"--इति १. १. १ । "त्रयोदशो मासो नानु विद्यते" इत्यादि ३. १. १। “पञ्चत वो हमन्तशिशिरयोः समासेन, तावानसंवत्सरः” इति १. १. १ । "पञ्च वा ऋतव: मंवत्सरस्य, यद्य, षडेवर्शवः''-इति तु शतपथै १.५. ५. १२। “यो वा तवः संवत्सरस्य"-इति च तत्रैव ११ १. १. २८ । “बौणि च वे शतानि षष्टिश्च संवत्मरस्थाहानि" "मत चव शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या- होरावा:" इति च २.२.७ । प्रय दिग्विज्ञान यथा "मयंव ( आदित्येनैव) प्राचौं दिशं -- --इति २.२. , ·বৰালীননাকাৰবিলানি ? ०----- मजानाथाग्निना दक्षिण मोमेन प्रतीची सविनोदीची मिति । ... पुर उदेति पथास्त मेतिक--., दक्षिातोऽप्र श्रोषधयः पच्यमाना आयन्याग्नेय्यो होषधयः प्रतीयो झापो बक्षाः स्यन्दन्ते, सौम्या छाप:.--.०, उत्तरतः पधादय' भूयिष्ठं पवमानः पवते, सविटप्रसूनो होष एतत् पवरी"- इति १.२.१ । अथ देशप्रति विज्ञानं यथा ... “उत्तरतः पवादय भूयिष्ठं पवमानः पवते"-इति, दक्षिणतोऽय पोषधयः पच्चमाना आयन्ति" -इति, "प्रतीयोऽध्यापो बचाः स्यन्दन्ते"- इति च १. २. १ । प्रायग्नि दीर्धारण्यानि भवन्ति" इति ३. ४.६। प्राच्यो ग्रामता बहुनाविष्टा"-इति ३. ४. ६. । प्राध्यां वे दिशि देवाः सोम राजान मक्रीणन्" इति च १. ३. १ । अय शिल्प विज्ञानं यथा- "देवगिल्पायनेषां ये शिल्याना मनुक्रती ह शिम्प मधिगम्यते, हस्ती कमो हिण्य मखती- रथः शिल्प मिति"- इति १. ३. ५, २. १. २ । अथान्यत्रापि "यह प्रतिरूपं तच्छिल्पम्"- इति (पात ब्रा० ३. २. १. ५.), "एतच्चित्य मेष वर्ण:"--इत्यादि च तव ( १. १, ४. ३.)। तैत्तिरीयब्राह्मणानातमन्त्रयोस्त्वन्यविध पि । २. ७. १५.२, ३. ३. २. १. ) "दिवः शिल्प भवततम्" इत्यादि. “येभिः शिल्प: पप्रयाना मदृएहत्" इत्यादि चेति । अथ शब्दार्थविज्ञान' यथा -- “यई देशना नेति नदेना मो म्" इति ६. ५.१। शतपथेऽप्येवम् - . “यह ने बचि, ओ मिति तत्" इति १.१. १. ३० । सदाहरण मेवेदं गम्यते- "गौतम! कं वं वैश्वानरं वेत्थ ? इति, प्रधवी मेव राजविति होवाच, पोम् इति होवाच"--इति ११. ६. १. ४ । पुनस्तबध ...- - ·. तत उतरं देवसवानिवासी ११.१.१.४। “पोर मित्युचः प्रतिमर एवं तथेति गाथायाः; पो मिति वै देव सथेलि मानुषम्"-इति चेतरये (०.३.५.)। "तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयो वर्या-पजायन्ताकार उकारो मकार रति, तानेकधा समभरत् तदेतदो मिति"-इति, "पो मिति वै वर्गों लोकः, पो मित्यसो, योऽसौ तपति"-इति, “भो मिति प्रणौति" इति चात्रैव (५. ५. ७.)। "ये या प्रभूचानास्ते कवयः" इति २. १. २ , "ये वै ते न हषयः पूर्व प्रेतास्ते वे कत्रयस्तानव तदभ्यतिवदति"-इति च १. ४. ४। “विखस्य वै मित्र विषामित्र आस"--इति १. ४.४ । “हिरण्यकशिपावासीन प्राचष्टे, हिरण्यकशिपावासीनः प्रतिग्रसाति; यशो दे हिरण्यम्" इति च ७.३.६ । शतपथ- सैत्तिरीययोस्वितोऽधिकतर शब्दार्थविज्ञानं द्रष्टव्यम् । होदाहतेभ्योऽन्यान्यपि बन्याचारयवहारविज्ञामवचनानी- होपलभ्यन्ते, तानि चालोचनयोग्यानीत्यकथित मपि सिद्दम् ॥ (६) भथै तद विचार्य मस्ति, कस्याः शाखाया इद मैतरेयक ब्राह्मण मिति। तवादी शाखापदार्थों निरूपणीयः, सतः कति शाखा भाग्वेदस्य ? , किनामिका चाय प्रचलितेय मिति निर्यातव्यम् , तलव खुलालुप्तविचारणा चेति । पस्ति बहुत पुराविषु पाखाकथा वर्णिता, तब च विष्णुभाग- पतयोधिषय । सबथा.शावानिर्णयप्रसार- -

·"विद प्रथम विश पेव शम्वेदपादपम् ।
इन्द्रप्रमतये प्रादति वाकालाय व मंति।
चतुर्वा स विभदाथ वाचालिर्निजहिताम् ।
बोधादिभ्यो ददौ सात शिवेभ्यः स महामुनिः ।
बोध्याग्निमाठरी नहद याज्ञवल्कापरामरी।
प्रतियाखास्तु शाखायास्तथास्ते जगहमने ।
इन्द्रप्रमतिरका तु संहितां वसुतं ततः ।
माण्ड केयं महामानं मैत्रेयाध्यापयत् तदा ॥
तस्य शिष्यप्रशिष्येभ्यः पुवशिष्थान् क्रमाद ययौ।
वेदमित्रस्तु शाकल्यः संहितां ता मधीतवान् ।
चकार संहिताः पञ्च शिष्येभ्यः प्रददौ च ताः ।
तस्य शिष्यास्तु ये पञ्च तेषां नामानि वै शृणु ।
मुबलो गालवश्चैव वादयः मालीय एव च ।
शिशिरः पञ्चमश्चासीत् मैत्रेय समहामुनिः ।
संहितावितयं चक्र शाकपूणिरथेतरम् ।
निमत मकरोत् तहत् वलाकय महामतिः ।
निरुता कञ्चतुर्थोऽभूद वेदवेदाङ्गपारगः ।
इत्येमाः प्रतिशाखाभ्योऽप्यनुशाखा विजोत्तम ।
वाष्कलिचापरस्तिस्त्रः मंहिताः शतवान् हिज ।
शिष्यः कालायनिर्गाम्यस्ततीयश कथाजवः ।
इत्येते बढचाः प्रोक्ताः संहिता ये: प्रकीर्तिताः ॥"
-इति वि. पु. ३.४.१६-२५ ।
पथ भागवते . . ४१० २३ नो-
"त एत अषयो बेदं खं वं व्यत्मन्ननेवथा ।

·१२. ऐतरेयालोचनम् . शिष्थेः प्रशिथै स्तकिर्वेदास्ते शाखिनोऽभवन् ॥” इति । पुनस्त वान्यन ऋक्शाखावर्णनप्रसङ्ग १२ स्क० ६ ०- "पेल: स्वसंहिता मूचे इन्द्रममितये मुनिः । वाकनाय च सोऽप्याह शिष्येभ्यः संहितां स्वकाम् ॥ चा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्कवाय भार्गव । पराशरायाग्निमाठरायेन्द्रप्रमतिरामवान् । अध्यापयत् मंहितां स्वां माण्ड केय मृर्षि कविम् । तच्छिष्यो देवमित्रच सौभार्यादिभ्य अचिवान् ॥ शाक न्यस्त सुतः स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वाक्यमुहलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ जातूकई व तच्छिष्यः सनिरुतां स्वसंहिताम् । वालाकपेङ्गार्वतालविर जेभ्यो ददौ मुनिः ॥ वाकलिः प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम । चक्रो वालायनिर्भुज्यु: कागीरश्चैव तां दधौ ॥ बचाः संहिता छोता एबमर्षिभिर्धताः । श्रुत्वे छन्दसां व्यासं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥” इति । इत्थं नु गम्यते वेदांशा इति, शाखा इति चाभिवार्थे पदे । एवं हि यया भागवतोऽयं हादशभिः स्कन्धविभक्तः, पुनस्तरस्कन्धाश्च बहु- भिरध्यायधिभक्ताः , तथ्व एको वेदः प्रथम चतुर्धा विभक्तः, पुनस्त चत्वारो भागाच बहुधा विभताः; स एकको भाग- भागः शाखेति व्यपदिग्यत इति । तथा च यथा भागवतीय-प्रत्य- ध्यायस्य पाठो भिबो विषयश्च विभिन्न एव, एवं प्रतिभाखं मन्त्रा- बायोऽपि भित्र उपदेशाच विभिना एव; किञ्च यथा भागवतस्य कमिप्येकसिबध्यायेऽधीते न खेकस्यापि स्कन्धस्याध्ययनं सम्पद्यते, ·कस्याः शाग्वाया इंद? तथैव कसा मप्येकस्यां शाखाया मधीतायां नैवेकस वेदस्वाध्ययन भवेत् सम्याच मिति। पाहचतत् समामनः पुराणे- "एकविंशतिभेदेन ऋग्वेद' कतवान् पुरा । शाखानान्तु शतेनाथ यजुर्वेद मथाकरोत् । सामवेदं सहस्रेण शाखानाञ्च विभेदतः । पथर्वाण मथो वेदं बिभेद नवकेन तु। भदैरशादर्शामः पुराणं कृतवान् प्रभुः"--इति १.५१ । एवञ्च यथा पुराणानि एकव्यक्तिवतानि अष्टादशमयाकानि, सथैव वेदशाखाः सर्वा अध्येकव्यक्तिनय वेदानां खण्डखण्डीकरणेन सम्पादिता मिथः पार्थक्य मापना इत्येवाभिमत तेषाम्। पत एवोक्तं वाङ्ग-तर्कवाचस्पतिना खते वाचस्पत्थे---- "शाखा वेदक- देश"-इति, “चरणो वे देकदेशे शाखापरपर्याये ; 'गोव च चरणे: सह' महाभाथ-का."-इति च। वाङ्ग-विखकोषकारा- दयोऽप्येतचरणानुचरा एव । तथाच वेदपरिच्छदविशेषो वेदांशः शाखापदार्थो निष्पद्यते, बहना मनधिगतवेटानां नत्वतो ब्रह्मबन्धूना मेव मेव विश्वामश्च । तदेव पुराणवर्णितं शाखाविभागमत' प्रेशावतां वेदविदुर्गा स्थादुपेक्षणीयम् ; प्राप्तवचनानुमानप्रत्यक्षतस्तथा तीनः । तथाहि पानात मिदं कौषीतक्यारण्य के वंशवापि- "प्रथ वंशों नमो ब्रह्मणे नम आचार्येभ्यो.. .-, गुम्पाख्यामा बनादस्माभिरधीतं, गुणाख्यः शाहावनः कहोलात्" इत्यादि ( १४०)। एतस्यैव कहोलथि-माझायनरध्ययनमेदादित:- मनाता भासायनी पाखा ; सेय मुक्माखातीव प्रतिता। पहो! पस्या नामापि न स्मृत विष्णुभागवतपुराच्योरिति ·२२ रितामोचनम् . सुर मिहामवचनासम् । यत्रोकं को यासित एक सात शाखा माणि, तलाम्येलत्तक्षमवाजमविचम् । अपरथाप्याप्तवजनविशेष रुपलभ्यते यथाप्रति प्रौणकीया अनुवाकानुक्रमणी, तब मालवामालबाखयोः प्रथममलगत- क्रमपार्थक्यप्रदर्शनायोलम्- "गौतमादौशिजः कुसः पहलेपार्षः परः । कसा दोर्जलमा प्रत्येव तु प्राकलक: क्रमानाति (२१.)। "अनाकलकोऽख विशेष माअमपहले पाह,-प्रप्रयन्तो नानाभ्याम् अग्नि होतारम् इमं स्तोम वेट्रिषद इति बालकः काः; उपप्यात म स्तोम नासत्याभ्याम् अग्निं होतारं वैदिषद प्रति शाकनका क्रम इलायः । अथैव मुक्तसरमण्डललवके न काम- रिपर्यायः" इति सहीका बङ्गुरुशिवक्ता । एवं हि शाकखबाष्का- खाली चिद प्रतिबन्धपाठक्रमाअत्त्वेऽपि प्रायेक्रत्वं सुव्यताम् । : सिंबहुना, मकामनिवेदव्यासप्रणीत इति यः प्रसिहसाण- मानः बली ग्रन्थः, वायुतम्- "वेका मध्यायाचतुष्पष्टि:"- इत्यादि शाखापरिच्छेदादीना मैकविध्यम् ; 'तषा माखलायनादि- भावान समानाभायन सूचयति'-इति हि लहाण्यानम् । तदेवं अप्रविष्यादिप्सचानां भावामदप्रकरण मातवचनामैक्षविरोधा- हिलो नाबमाधास्थमनिषोदवत् विलीयन इति सतरा मभ्युपेयम् । सन्ति प्रतियोपिकमतविरोधप्रमापकानि मृतिवच- कानि । सस्था--विदा त्योऽधिगधन्यः -इत्यति (२.१६५.) मनुशासनम् । अहिदं बताध्यय सवये सहनशाखसामवेदना मेकाझिवायुषि अथा भवम् सम्बाधम् ? विहितच तद- भवन भादपस्खेवादेयत्रैव "पविंध्यवाब्दिक वर्षे गुरोल-

·कस्सा शाखामा कम् ?
वैदिक ब्रतम्' इति (३.१..) विगीतमयाचरam
खपि प्रतिवेद हादशाद अाच विहितम् । “वदानासदी
वा वेद वापि यथाक्रमम् । पविशुतबाची सहसायम मापसत्र
-प्रत्येवमादीनि वचनानि च (म०३.२.) द्रष्टव्यानि तिमारपोरा-
णिक शाखामंदी मन्वादिमतविरुष इत्यनुमानच.नांसहतम् ।
अत्रापि संशयश्चेत् , वेस्थाप्येकस्य वेदस्य कतमयोरपियो
शाखयोराधनपाठदर्शनदेिव स विलेयः, विलीयेत च तदा वाम
शाखाः' इति पौराणिक मतं सूर्योदये यथान्धकारम् ; प्रत्यया
दृश्यं तत् ।
वलतोऽतिप्राचीनकाले लिपरभावात लिखितपाठकर निन्दा
यवणावा वेदानां लिखितपाव्यत्वाभावादासीदानुनविकत्वम् ।
सतः कालभेददेशमेदव्यतिभेदादिभिरध्ययनक्रमीचारणादिमदार
क्रमभेदाः पाठभेदाच सम्पबाः, सत एवेवैकस्य वेदस्य बहुनामती
बाः संहिताः प्रसिणिताः, तासु मन्त्रपाठन्यूनानिरिक्षता
च किञ्चित् सन्माता, प्राचार्याणां प्रकतिवैषम्यात् सत्ता
कालाधनुरोधाक्षः अनुष्ठेयभेदाः प्रयोगभेदाश्चाभवनिवार्याः ;
तत एव ब्राषबाहुब' कल्पबाहुल्यच सुतरां सम्भवम् । द
मेक भाखाभेदनिदानम्। तदित्य मेकैकस्य वेदस्य बहुगाखत्वेऽपि
एकैकस्याः शाखाया अध्ययनत एव भवेदधीत एवैकैको वेदः3;
सर्वस्व शाखाह मूलसंहितादर्शनात् ; किजित्याठन्यूनातिरिखना,
किश्चित्पाठक्रमोचारपमिदैन, किञ्चिदनुष्ठामपातिभेदादिना
भवाभवत वाशविकासंहिताभदः ।
पतो वे मेवावधार्यम्- एष क्लिः वेदशाखामखें *
पाईका, न साविष्णुपुराणादिश्रन्धमेदवा, मापि प्रथमा

·ऐतरेयालोचनम् चरगा- • वायमेदतुल्यः ; प्रत्युत भिवकालदेशव्यतिलिखिताना मेकपबी- याना बहुतरादर्भपुस्तकाना मवश्यम्भाविन एव पाठभेदादिभावाः, तथाभूतपाठभेदादिहेतुक एवेति । एव मपि यशुषः कतिपयशाखा- भिः कतिपयशाखाना महानस्ति प्रभेदः, मत एव तयोडिविधयोः शाखासमूहयोः शलक्षणत्वेऽमंसत प्राचीनाः । तथा चमाध्य- न्दिन्यादीनां यजुःयाखानां राक्लयजुरिति समाख्या, तैत्तिरीया दौनान्तु लष्णयजुरिति। ईदृशासदृशभेदकारणन्तु बहक्तिवेद्य मित्वल मिह प्रसङ्गकीनाडम्बरेषेति । तत्त्वतो न हि वेदशाखा, वृक्षशाखेव ; नापि नदीशाखेव ; प्रत्युताध्येदभेदात् सम्प्रदायभेदजन्याध्ययनविशेषरूपेव ; अत एव शिवशाखापरम्परति वचन मद्यापीह भारते प्रसिद्धम् । शब्दोऽपोह न तु पादार्थत्वमूलको भागार्थः , अपि त्वाचरणार्थः सन्ति हि शाखाखनुष्ठानाचरणभेद इति शाखावचनः । तदुक्तां "गोत्रञ्च चरणैः सह"-इत्यस्य ( पा० सू० ६. १. ६३.) व्याख्याने कैयटेन-- 'चरणशब्दोऽध्ययनवचनः इह तूपचागदध्येबषु वक्षते' इति । 'शाखाध्येवाची च जातिकार्य लभते । कठी, बझ्ची' -इति च तसूत्रीयसिद्धान्तकौमुदी। 'चरण: शाखाध्येता०-० कठेन प्रोड मधीयाना वा कठी'-इत्येव तयाख्या तत्वबोधिनी। "अनुवादे चरणानाम् (पा० सू० २. ४. ३.)"-इत्वस्थ व्याख्यायां नागेशोऽप्यार-चरणयब्दोऽत्र शाखाध्येबपर:'-ति । 'शाखा- ध्येहवाचिना मित्या-इति च तत्सत्बोधिनी। "चरण ब्रह्मा- चारिणि"-इत्यस्य (पा. मु. ६. ३. ८६.) व्याख्याने व्यक्त माह दीपितः -"चरणः -- शाखा"-इति । 'तस्य समानत्वं वेदस्य प्रतस्थ वा समानत्वात् , तस्य तत्वञ्च अध्येतभेदात् वेदभेदं व्रत- .

·कस्याः शाखाया दम् ? 64 भेद परिकथा बोध्यन्ते'-इति च तच शेखरः। “परमारना- नाययोः"-त्यस्य (पा० सू० ४.३. १२०. वा. ११.) व्याख्या "कठानां धर्म पानायो वा काठकम् , पैप्पलादक मिति"-बार पततिः। 'पात्रायः सम्प्रदायः' इति च तत्र नागशः। एवं हि 'चरण वेदैकदेशे' - इति' वाचस्पत्युक्त नूनं भ्रमविल. भितम् , तदुत्तरत्र तलिखितं 'गोवञ्च चरणैः सह, महाभाष्य-का.' --इति तत्प्रमाणसूचनञ्च तथैव ; तब भाथे 'मोबच चरणानि च -इत्येतावत एवोल्लेख दर्शनात् । पातञ्चलमूलिकेव सा वाचस्पत्युक्ति- रिति नमाद वाणविश्वकोषप्रणेचादयोऽप्यनाभवन् विमुग्धाः ॥ तदन पुनरपि बमोऽध्ययनादिभेद एव शाखामेदनिदान न तु ग्रन्यभेद इति । अत एव एक कवेदत्याने कशाखत्वेऽपि तात्त्विकमैदा- भावात् श्रीमत्मायणाचार्यस्यकैकगाखाव्याख्यानेनैव मर्ववेदभाथ- कर्तृत्त्वं प्रसिहम् ; किश्चैव मपि वष्णयजुः शुक्लयजुः-शाखासमूहयो- विशेषपार्थक्यस्यास्तित्वादेव कृष्णयजुस्तेत्तिरीयशाखा व्याख्यायापिन सत्नयजुर्व्याख्याने तलत्यम्मन्य इति शुक्लयजुःकागवशाखा मपि व्याख्यातवान् । तथा एकशाखाध्ययन नेवैकवेदाध्ययनं . सम्पद्यत प्रत्येव “वेदः वत्सोऽधिगन्तव्यः” इत्यादीनि मन्वादिवचनानि च सनछन्ते । वेदशब्दस्य शाखापरत्वव्याख्यानम्वप्रमाणिकम् । एवञ्च यदुक्तं विष्णपुराणभागवतयोः 'बिभेद प्रथम', 'बोध्यादिभ्यो ददौ तास्तु', 'चतुर्दा व्यस्य बोध्याय'- इत्येवमादि, तसर्व नून शाखापदार्थज्ञानविहीनत्वावेदक मेव विशेषतः कूर्मपुराणोक्षा शाखाना मष्टादशपुराण तुल्यता तु वर्वतिं मर्वोपरीति ॥ अहो वत ! वेदवेदिकमतप्रचारार्थोमर्गावतजीवनेनापतम- सर्वार्यवयेणाच्वाभाजनेनाचार्यदयानन्दस्वामिनापि पाखाना ।

·१२६ ऐतरेयालोचनम् । वेदव्याख्यानरूपत्वेन वेदभित्रलं पुराणाशुपमिथोमेदवाव मत्त्वेबालेखि स्वकतबेदभावभूमिकायाम- “एकादशशतानि सस विशतिश्च वेदशाखा बेदव्यास्थाना अषि वेदानुकूलतवैव प्रमाण महन्ति” इति (२८१५०) । गोयले वेतनिपिसविधौ नूनं पौर:- पिकी शाखाभेदकथाप्यपास्ते ति मन्यामहे वयम् । यदुनो. पाताले पणयायाम् ~~ "एचविंशतिधा बाइचम् , एकथत मध्वर्यु शाखाः, सहस्रवर्मा मामवेदः, नवधाथर्वणो वेदः" इति । तदेतमालन यैवोतं स्यादिदं परिगणन मेकादयतानीत्यादि, पर तत्राषि किञ्चित्मार्थक्यम्प्रतीयते। अस्तु तत्तथैव, पर महो! काश्यानन्दीदान- विचार, यत्र वा मास्म मध्यस्थाः, विशेषतो. वादिप्रतिवादिवचसा मनुलेखनाह मक एवोभयपक्षतो नियुक्तः, तब सेनेव स्वामिनो- शम् - 'सहस्रवर्मा सामवेद इत्यस्य सहस्रं गीत्यु पाया इति भावः" इति । वस्तुतः सामवेदस्य गीतिकोगलबहुत्वादेव बहुशाग्वत्वम् , शाखासङ्ख्या तु त्रयोदशैवेत्यस्माक मपि मन्नत मेव । नाम संहिता शाखेतिव्यपदेशशून्या तेन महात्मनोररीता, यस्याः मूलवेदत्वं मला शाखेतिप्रसिद्वाना मन्यामा तयाख्खाग्रन्थत्वं मन्तव्यभवेदिति त्वरमाक मजेय मेव । सदन सम्भाव्यते,- विमिश्रमन्वबाधणयोस्तत एव वान्त इति प्रथितयोस्तत्तिरीया शाखीयसंहिताबामणप्रन्ययोः विशेषतस्तदारकग्रन्थीयनिखिल- खिस्तकालदर्शनादेव तमाशेषशेमधीसम्पत्रस्यापि स्वामिन एवं नमः सनात इति। पपि वा मासातवानभिन नचिना धेश तवैव स्थाद विनिवेशित मिति । अथ ऋग्वेदमाखायानिर्षयाय यतमानाच प्रथम . तयोरेव विभागवतमो राखयो. प्राषिधाम, पर तोमया मियोऽनको PA ·कस्याः भाषायां इदम् ? থুখাবিদ্যালয়ৰিৰী লক্ষ্মীছাল্যজন- कायततः पर्यस्व वाल्यपठित पातनलवचन मधे हावलम्बामहे । मञ्चदम्- “एकविंशतिधा बाहृयम्" इति । षड्गुरुशिष्येण च वेदार्थदीपिकाया भूमिकाया मैतहिषयाणि कतिचित् पद्यान्तानि, तत्र दृश्यते चैतत्- “एकविंशत्यध्वयुक्ता मुग्वेद मृषयो विदुः" इति। प्राह च तत्र तयाख्यायाम्- 'मध्वा, मतिः, याखा इति पर्यायाः' इति। कौम्मेऽप्येवम् । इस: सुनिर्णीत मविदस्य शाखा एकविंशतिरिति । तदकविंशतिशाखाना सर्वासा मेवाभिधानानि त्वद्यानिणे- यानीव ; यावतीनां यथा-यथावगम्यत्ते, सादतीना मेव तथा तथा . व्यक्तीक यतामहे ।- अस्ति प्राचीनोऽष्टविततिविशतिनामा लक्षाप्रन्यो महामुनि- व्याडिकलः । तस्य प्रथमवनीगतचतुर्थ श्लोक एष:---. "शिरीये समानाय व्याडिनैव महर्षिणा। जटाद्या विकतौरष्टो मस्यन्ते नातिविस्तरम्" इति। अस्य व्याख्यानावसरे सहीकालता कति- चिदितिहासीका उपन्यस्ताः, त मितिहास मुपगत्य व्याख्यायि च व्याख्यालयलोकगत एवकारः। तथाहि- "एक्कारस्य किम्- योजनम् ? भनीची इतिहास:- 'शाकत्वस्य शतं शिष्या नैष्ठिकब्रह्मचारिणः । पञ्च तिषां सहस्थास्ते धमिधाच कुटुम्बिनः । शिशिरो बाकालः साहयो वाव्यशैवाखलायनः । पने पाकला: शिष्याः शाखाभेदप्रवर्तकाः । -इत्यादि। लतच पिपिरबाष्कलसाशावाल्याश्वलायनप्रवत्तिमासु शकल- माहास गौमकाचार्याणां मते जटायष्टवितिलक्षणय व्याडि .

·शतरेयांतीक्नम् - प्रणीतस्येष्टलात् न मालूकीयमोतस्य जटालक्षणस्येत्येवाभिप्रावार्थ एवकारः" इति । पस्ति सूत्र: पाणिनीयम् -- “गोने लुगचि ( ४. १.८८.)-इति , तेन हि हावऽणि विषक्षितेऽत्र गोत्रप्रत्ययस्याणी खुम् कृतं भवति ; तथाच सम्बद्यन्ते शाकल्यस्य शिष्याः शिशिरादयः पझेमे शाकलाः। तेषां शाकलामा मात्रायाः सम्प्रदायाः शाखा वा पञ्चैव "शाकलाहा ( ४. ३. १२८.)"-इतिपाणि- नीयशासनात् शाकलाः भाकलकायोच्यन्ते । तदेव मृग्वेदस्य शिरीया, बाष्कला, सया, वास्या, पाश्वलायनीति पञ्च भाखानामानि विज्ञायन्ते, नायते चासां सर्वासा मेव शाकलशाखेति मामैक्य मपि । अपि यदुनी मनुवाकानुक्रमण्युपक्रमे- "ऋग्वेदे शिरीयायां संहितायां यथाक्रमम् । प्रमाण मनुवाकानां सूतीः शृणु त शाकला:"-इति । अत्र शाकला इति मम्बोधनश्रवणाचावगम्यते, तासां पञ्च- शाकलशाखाना मेकतमा शिरीया मेवावलम्बा क्रियमाणाप्ये- षानुक्रमणी पचाना मेव शाकलानां हिताय सम्पाद्यति। अस्ति चात्र मतान्तरता; शाकल्यस्य शिष्यः अतएव शाकल इत्येव प्रसिद्ध पासीत् कश्चन एक प्राचार्यः, तेनाध्यापिता ये पञ्च शियाः शिशिरादयः, तेषां पञ्चानां पञ्च शिष्यसम्प्रदाया एव शैशि- रीयादयः पञ्च शाखाः सम्पवाः, तैः पञ्चभिरधीतानां देशकाल- पात्रभेदतोऽध्ययनशैलीकमोचारणभेदात् किञ्चित्पाठन्यूनाधिक्याञ्च पञ्चधात्व मापनानां पञ्चानां मंहितानां शाकलप्रोतृत्वेनैव शाकल- माखात्वम् । तथा च प्रदर्थितविकतिवमीटीकाकृदुपन्यस्तः 'शाक स्वस्य शतं विधाः'-इति पाठः स्यात् प्रामादिकः, तत्र 'शाकलस्य गतं शिया-ति निर्यकारपठिमेव भवितव्य मिति । अतएवोक ·कास्या: शाखाया दम् ? महामुनियाडिना खविकतिवनगारम्भे "नवादी पोनवाचार्य गुरु वेदमहानिधिम् । .---. | नमामि शाकलाचार्य भाव स्थविर तथा" इति । पत्र शौनकस्य गुरुत्वम्, शाकल्यस्य तु परम- गुरुत्वं व्याख्यातं सट्टीकायाम् । सदित्यं शाकख्येनाध्यापिता शाकलेनाध्यापिता वा एकव एषा ऋक्संहिता देशकालपावभेदतः शिशिरादिपञ्चाचार्यकृताध्यापन लीपाठक्रमोचारणानुष्ठानभेदात् किश्चित्पाठन्यूनाधिक्याच पक्ष- विधवं गता, शैशिरीयादिपञ्चनामभिः शाकलैकनावा च प्रसिदा- यापीति सर्व निरवयम् । शाखानिर्णायके चरणव्यूहे सूक्तम्--- "ऋग्वेदस्य x x शाखाः पञ्च भवन्ति ; पाखलायनी, शासायनी, शाकला, बाष्कला, मात्र- केया चेति" इति। इहोता पाश्खलायनी तु पूर्वोपात्तातोऽभित्रैव ; शाजायनी स्यात् पूर्वो लिखिता साया गाड्या वेति चरणव्यूह- टीकाक महिदासमतन्तु नूनं प्रामादिकम् ; प्रमापयिथामो धनुपर्द शासायन्या अशाकलत्वम्। तत्त्वतः शाशायनी नाम शाखा पूर्व. प्रदर्शित शिरीयादिभ्यः पञ्चभ्यो विभिन्ना षष्ठेरव । शाकलेति शि- रोयाया ग्रहण' मन्तव्यम् ; तस्याः शाकलाद्यत्वेन तथाव्यवहारो- पपत्तेः। तद्यथा सामवेदीयाचिकग्रन्थयोरुभयोरपि छन्दोमयत्व- साम्येऽपि पूर्वस्यैव छन्द इति व्यवहारः, उत्तरस्य सूत्तरेति । अन्यथा- व बाकलायाः आश्वलायन्याश्च शाकलेत्येव ग्रहामहे पुनर्वहणस्या- पार्थता कथं वार्येत । बाष्कलापि पूर्वपरिचितैय । माण्डूवीया लि. हाधिका पूर्वोपात्ताभिः भौशिरीयादिभिः पञ्चभिः अनोपात्तया शामायन्या च परिगणनया सप्तमी सम्पद्यते । इत्य मृग्वेदा. सायाखानामान्य गम्यन्ते, गम्यते च चरणा व्यूहकाले शाकालाना ·- . पैतरेयाचीचनम् . पंचाना साधा वाल्या तिरे शाखे विशुसे, शाहायनी माड- या ति देशाकले तदाप्यविसुने इति । एव तदानी मिहो- पाता पावलायन्धादयः पचव शाखाः सम्प्रचलिता प्रामन् । अन्यास्तु षोडश विलोपं गता प्रति सामन्तव्यम् । देवीपुराण तु विशेषीनां तिहषां वा शाखाना मुझेखो दृश्यते । तथाहि तत्व सममेऽध्याये- "शाखास्त विविधा भूप ! शाकला यास्त्रमण्डुकाः" इति । तत्र शाकलास्तु स्युः पूर्वप्रदर्थितनामान एव शिरीयाद्याः पञ्च, मखु का अपि स्युर्माण्ड केयाद्याः कतिचिदस्माभिरजातसर्व- नामिकाः, यास्वशाखा तु स्थानबीना निवद्यास्काच परभवा अथवा यस्कगोत्रीयेन केनचित् प्रोत्सा निरुतवद्यास्कपूर्वतनैव, स्याच मा प्रध्येबाहुल्याद बहुसंध्याकापीति सम्पत्ति धेत्यत्र नास्माकं वाक् प्रसरति । 'शाकलयास्त्रमण्ड का:'-इति पाठे विविधत्यस्य यदि तिन इति भावार्थ: स्यात् , यथा 'एकविंश- तिधा बाहृयम्' इति ( पा० म० भा० १भा.), तर्हि शाकलेति सम्प्रति प्रचलिताया ग्रहणं न दोषावहम् , मण्ड केति माण्ड केय्या एव ग्रहणं भवेत् स्वीकार्यम् , पमन्यविदिता यास्कगाखैवानाधि- वति। एवं हि पूर्वकीर्तितसप्तनामभिरेतदनन्यविदितयास्नानः सालनया षष्टयाखानामानि परिचातानि भवन्ति । पति चाखलायनौयय तर्पणप्रकरणे- 'जानन्ति-वाहवि- गाम्ब-गौतम-बाकल-बानश्य-माखव्य-माह केयाः' इति माख बियगणोजेकः। 'कहो कौपीतक पेय महापेका सयज्ञामका- लम्'-तिमाशायनगमोंडेखः। “तरीय महतरयं पाकलं बालवा मौसमीदवाहिं सौनामि शौनक माखलायनम् सम्पूर्ण तमसाछ

·वयाः पाखाया इदम् ।
-इति चावायनगणोल्लेखः । सदुो घरणव्यूडटीबायाँ मा
दासन-'जानन्त्रिवाहवीत्यारभ्य माण कया इत्यन्तो मात्र र
गणः, + + + माशायन इत्यन्तः शाहायनगणः, ऐतरेय इत्यार
'पाखलायनान्स पावलायमगण:'-इति । रस्य मुग्वेदस्य प्रधानर
तिन एव शाखाः पर्यवसिताः, तासा मेव स्युरनुशाखा इतराः
सा एव मूलशाखा: अनुलक्ष्य देवीपुराणे “शाखातु विवि
भूप! शाकलयालमएर काः"-इत्युताम् ( १३.पु.)। तवा।
यास्यास्थाने शाति पठितव्यम् , तष शाहायनस्यवेकदेशपा
मन्तश्चम् , यास्तपाठस्तु स्थालिपिकरपाण्डि यमूलकः । तदे
देवीपुराण तदानीम्प्रचलिताप्रचलितानां सर्वामा मेव ऋशाखा
नामग्रहणं सम्पन्न मित्यपि वक्तुं शक्यते ।
भन्मन्मते तु शाकला माण्डू केया चेत्येत एव हे प्राचीनता
शाखे; ऐतरयारसके एतयोरेव योराचार्य नानोराम्बानदर्शनात
पपि शाकायनी स्यामा केयामुशाखा माडू यमदेवेति ।
एत एव हे ध्येतभेदात् पाठादिभेदत एकविंशतित्व मापन्ना । त
चेदानों माण्य यानां शाकायन्येवैका लुप्मावषिष्टा, भाकक्षा
माखलायनीति। पत एवाग्निपुराणे एसयोरेव इयोः शाखये
नामनिर्देशो विद्यते (२७१ अ० २ मो०)-
'भेदः थाहायनश्चैक आखलायनो दितीय-इति ।
पचाप्येत एव देशाखे विद्यते । तत्र चाया पाहायनी, तर
ब्राधणारयकपुस्तकानि बन्युपलभ्य से, संहितायाखेक मा
सम्पूर्ण पुस्तकं सुदुर्लभम् ! अथवास्माभिरयापि न इष्ट मित्थे
अवचम्। यचान पास्यायितिकसमित्यधिक्षतगवर्णमेण्ट पुस्तक
ये. इम्यने निर्दिष्ट खण्डितं पुस्तक मेकम् , तमामाष्टका
।

·ऐतरेयांलोचनन् ..नून मनालायनीयम् ; तदन्ते हहहेवताग्रन्ववर्णितामा सन्ता- मादिमहामानान्तसूतानां विद्यमानवात ; बहेवताया धमाकली. यत्व निर्णयात्। द्वितीयाष्टकोऽपि स्यादनाश्वलायन्याः ; तदन्ता- थाये हादशवर्गादनन्तर मेको वर्ग आखलायनीतोऽधिक पानात प्रत्येव तस्यानाखलायनीत्वातीतः । उहृता चैतदीये का ऋक् निरुतो (८. १. ५.) निगमत्वेनेति नास्ति च तहगस्य खैलि- कत्व मतः शाग्वान्तरीयत्व मेवोररीकर्तव्यम् । परन्वेतत्पुस्त- कस्य तयोरेव द्वितीयाष्टमाष्टकयोः षोडशाना मेवाध्यायानां पुष्यि- कासु 'महानाम्नीशाम्खायाम्' इत्यादि लिखित मस्ति, परं नामी- नास्ति च काचिम्महानाम्नीगारना; अतः किलेय मेव महानानान्ता महानाचीति च व्यपदिष्टा शाखा, स्याच्छाहायनीति सम्भाव्यते । अष्टविततिविकृतौ पञ्चानां शाकलाना मन्यतमा बैका साति जायते , सैव मायायनी गामायनी वैति भन्यते चरणव्यूह व्याख्यानमहिदासः, तथा च सम्पद्यते अपि शाकलत्वम् । तदिटं नादरणीयम् ; श्रुतिविरोधात् । श्रूयते हि कौषीतक्यारख के (१४ अ० )- "शासायनः कहोलात् कोषी- सके:", विद्याजन्माप्तवानिति तच्छेषः। तदेवं श्रुति सिद्धस्य कौषीतकिवंश्यस्य शाशायनस्य शाकल्य शिष्यत्वं कथन्नामोपपद्यतैति। न च सायायनौ नाम काचिच्छाखा मन्तव्या ; तत्रैवारण्य के सक- छाडायनीनामश्रुतः। नापि महानाबान्तायाः शाशायन्याः मभिरीयादिशाकलपाखापाठसाम्य मुपपद्यते; "ऋग्वेदान्यो हादशकोऽनुवाक:"-इत्याद्यनुवाकानुकमण्यु तोः । एव मृधनुक्रम- खादिभ्यवास्था .प्रशाकलवं प्रतीयत एव । अत एव सरखपि साकलीयदेवतानुसामयादिप्रन्येषु भाडायन्यर्थ मेव वहद्देवतानाम- शामायन्या ·1 कस्याः शाखाया इदम् ? प्रयोऽप्यमायौत्यमाक मभिमतम् । अत एवं प्रयाक समानसूतीयानां पञ्चाना मृचा मपि देवतानिरूपण मे सहदेवतायाम् (५० ८३नो० )- "उशना वरुणवेन्द्रश्चाग्निव मविता तुताः । सज्ञानप्रथमस्यान्तु द्वितीयस्था मथाखिनी। द्वतीया चोत्तम च के आशिवोऽभिवदन्ति ताः" इति । तदेतत् पञ्च सज्ञानमूक्त गाकलासु शिरीयादिषु नामा- तम् , अत एव सायणाचार्य णापि न व्याख्यातम् , अध्यापक म्याक्ष मूलरेणै कमिन्नादी दृष्ट मपि खैलिक मित्युपेक्षितच (ऋ.वे. ६भा० पाठ. ३२ पृ.)। वस्तुतो न चैतत् खेलिकम् ; तेतिरोयाय गयो के नामानात् (तै० सं० २. ४. ४ ६; २. ६.१०.३; ते. ब्रा. ३. ५. ११. १; तै. पार. १, ६. G; अथ० सं० ७. ४२. १, ३. ८.६.), निरुक्तंऽप्येतत्पशम्या ऋची निगमत्वेन ग्रहणाच। तथाहि- .. “अथापि शंयुर्बाहिस्सत्य उच्यते, 'तच्छयोरावृणीमहे xxx '--इत्यपि निगमो भवति" इति (४. ३. ५.) । सैषा ऋक् मज्ञानमूतस्य पञ्चमी दृश्यते । तदेतत् सज्ञानं नाम शाजायन्या उपान्त्यं सूक्तम् , एतदनन्तर मेव तत्रा- नातं महानाम्नीसूक्ताम् । अत एव भाजायनमूत्रेऽस्य सूक्षास्य प्रतीक- अहणेनैव विधानं कृतम् । तथाहि --- "सज्ञान मुशनावददिति सूता जपेरनिति ( ३. ६. ३.) । इत इद मपि सम्भाव्यते--मूलर- दृष्टं तदादर्शपुस्तकं पुस्तकांशो वा स्यात् शाशायनमंहिताया इति । बाष्कलमाखाया मप्यस्ति सज्ञानसूनाम् , पर तत् न पञ्च- चम्, प्रत्युत पञ्चदशम् ; अपि नोपान्त्यम् , प्रत्युतान्य मित्यवगन्त- बम् । वाकला तुपाकलाना मेवान्यतमा, शाकलमाखासंहिता ·११४ ऐतरेयालोचनम् . महामानीसूक नामात मित्यत एवैतरेयारण्यक तत् समाबातम्; भाडायनसंहितायास्तु महानाजीसूताबानेनैव समाप्तिरिति तत्पू- वानातस्य सन्तानसूतास्य संहितोपान्त्यत्व मेत देव बाकालशाचा- यनसंहितयोः सन्तानसूक्तमयावस्थानयोः पार्थक्य मिति । प्रथाग्निपुराणोक्ता हितीया पाखलायनी तु शाकलाना मन्य- समेत्युक्त पुरस्तात् , परिचाययिथामश्च ता मुपरिष्टादिति ॥ अथ शाकलाना माद्या शिरीया दशमगहलामिकेत्यतो 'दाशतयो'- इति व्यपदिश्यते । तदुक्त मनुवाकानुक्रमण्याम् - "पञ्चाशीतिर्दाशतयेऽनुवाका दृष्टा: पुराणेऋषिभिर्महात्मभिः । यस्ताग्विद वेद चैवाप्यधीते स नाक पृष्ठं भजते शश्वत्" इति । "दाशतये दशमण्डलयोगिनि वेदे। 'सयाया अवयवे तयप् (पा० ५.२. ४२.), ततः खार्थे अण्" इति तद्व्याख्याने षड्गुरु- शिष्यः । तदन मण्डलविभागे प्रतिमण्डल मनुवाकविभागो विद्यते, प्रत्यनुवाकच सूतविभागः । तत्तदनुवाकसूलासमा तत्र ३५-३६.. लोकेषु निरूपिता। तथा चैव सम्मन्यते--- म. १, २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ८, १०॥ अनु. २४-४-५-५------१०-७--१२-८५ । स. १८.१-४३-६२-५८-८७~१५-१०४-८२--११४-१८१=१०१७॥ जायते चेतन वालखिल्यानां सूक्तानां शिरीये समानान नाङ्गीकत मिति । तानि च सूनानि एकादश सन्ति, सैषा मपीह परिगणने १०२८ स्युरिति अष्टम् । यद्यपि सा शिरीया सम्पति मोपलभ्यते । पर मुपलभ्यते तु सर्वा एष गौनवीयानुक्रमयः पिरीया मवलम्बेधव ता इति । कानुनमण्या उपक्रम- "ऋग्वेदे पिरीयायाम्"- . तमाचनुवाकार ·यस्याः माखांया दिन। इति उपसंहार - "तान पारणे शावरी थिरीये"-इत्युताम् । सायपीय सम्भाष्यश्च सा मा खत' स्यात् ; तबाधित रीयाणां वालखिल्यसूताना मव्या । पत एव ऐतरेयभावे तेषां पालखिल्याना कचित् खिलत्वेन, सचित् अन्यान्सरौयखेन, काचिच्छाखातरीयत्वेन वर्णन मुपपद्यते सायणस्येति । तथाहि- "खिलेषु समाबातम्" इति ६.४.८, “वालखिल्याख्ये पन्य समा- बाताः" इति 1.५.२, "तानि वालखिल्यनामक ग्रन्थे समाना- यन्ते"-इति ६. ४.८, “सोऽयं प्रगाथः शाखान्तरे द्रष्टव्यः" इति ३.२. ५ । तदिदं वालखिल्यानां खिलवं भून ममतम् ; तेषां पद- पाठवणात् ; न हि खिलानां पदपाठः कृतः भाकल्येन -- भधीयतेऽध्याप्यते मुद्रितो मुद्राते च वालखिल्याना मपि पदपाठः सर्वत्र। तदाह चरणव्यूहक्कमहिदाम मि--- 'यस्य मन्त्रस्य पदाभावम्तस्य खेलिकत्वं सिंहम्'-इति । अन्यान्सरव मपि नसङ्गछते; सर्वेषा मेव वेदानां संहिता खेकवेति कः मम्भवेत्ततो ऽन्यो अन्य इति । शाखासरीयत्वकथनेन चाभिगम्यतेऽद्यप्रचलितय माखलायनी शाखा नैव दृष्टा सायीन, अपि तद्देशीया मन्या मैव शाखा मवलम्बा भाष्य मारचितम् , तस्यां नु शाखायां वालखिल्य मानात मिति साध्यास्य शाखान्तरीयत्व मभ्युगन्तव्य मेवेति । वालखिल्यै कादशसूतोषु दशदयादिक्रमादशीत्यूचोऽधीयन्ते यथा- १-११०१०-१०-१०-१०-८-८-५-५-8--३-८०चः तदाह सर्वानुक्रमण्याम्- “पभि प्र दश प्रस्कख प्रागार्थ तत्, म मुश्रुतं पुष्टिगुः, यथा मनौ अष्टिगुः, यथा मनावायुः, पर्म बाहो मधः, एतत्ते मातरिम्बा नो विश्व इति वैश्वदेवः प्रगावः, सूतौ पच वयः प्रस्ताव स्य दानस्तुतिय द्वतीयापचम्बावतु- - ·ऐतरेयालोचनम् .. .- , शुभी, प्रति ते पृषधोऽन्याग्निसौरी पतिः, युव देवा चतुष्क मध्य पाश्वितं त्रैष्टुभम् नि वां सप्त सुपर्ण ऐन्द्रावरुणं जाग- तम्"--इति ४४. ४८-८नुक्रमणीकारकात्यायनेनैव मुक्ता- त्वाचास्य वालखिल्यकाण्डस्य खेलिकत्वं विध्वस्तम् ; न हि कस्य चिदपि खिलस्य ऋष्याद्यनुक्रमणकतं तेन, किञ्च पञ्चमाष्टकीय- चतुर्थाध्यायौयत्वेनैव तत्र ग्रहणादस्याश्वलायनशाखीयत्व व्यताम् , व्यक्तञ्च तदनुक्रमणिकाया अय्याखन्लायनशाखीयत्व मिति । ऐतरेय पाहाणे त्वेषा मेकादशमूक्तानां प्रथमतोऽष्टाना मेव वाल- खिल्यनाम्ना विधान मानातम् , अन्यस्य तु मीपण मिति ( ६.४. ८,८.)। इत्थ मपि ज्ञायते, तामां वालखिल चा सायणो खिलत्वं नून मवास्तवम् ; नापि अन्याम्मरतादरणीया, न हि ग्रन्थान्तरीयची प्रतीकेन नाममात्रेमा वा ग्रहणं युज्यतेऽतीयक ; शाखाम्तरीयत्वं च वक्तुं नात्र शक्यने , मति हि तस्मिन् प्रपठ्येव विधानं क्रियेतैत- रेयेणेति । तथाप्यस्य गाखाकरीयत्वेनोपन्यामाग्भाष्यस्यैवास्य शाखातीयत्वं प्रतिपत्रम् ; न याश्वलायन्यां वालखिल्याध्ययनं पश्यतोऽपि तद्भाष्यकारस्योक्तरूपप्रलापवचनानि सम्भाव्यन्ते । एव मपि सायणाचार्येणावलम्बिता शैशिरीया, अन्या वा काचिछाकलशाखा स्थादावलायन्यनुरूपंव प्राय: मर्वत इत्यव च न भवति संशयः ; मान्यथात्र मायणीयमाथे सर्वानुक्रमणीवचनानि यथायथं सङ्गयुरिति । अथ द्वितीया, बाकता। एतस्या अपि परिचयः शौनकीया- नुक्रमण्यादिभ्योऽवगम्यते चैवम्- “उप प्र यस्तो ( १. 98.)"- "नासत्याम् (. १. ११६.)"- "अग्निं होतारम् ( १. १२७.)"- "इमं स्तोमम् (१.८.४.)"... "वेदिषदे ( १. १४०.)"-इत्येष ·कस्याः चाखाया.कम: नमो बाबालस प्रथममतले निर्णितः । एवमपरमखलबपि बोध्यम् । तद्यथा- “खादोरभधि (८. ४२.)"-इतिस्मादमन्त- रम् “अभि प्र वः सुगधसम् (८.४९ .-"प्रसुवृतम् (८. ५०.) -इति सूताइय मावाय “पम्न पा याचम्मिभिः (८.६..)"-इसा- बातम्। एवं “गौयति"-दस्य नुवाको दपस्मामकः पिरीया- याम्, पञ्चदशसूतामको बाकलायाम् । तथाच “गोर्षयति-इति- सूतादनन्तरं “यथा मनो सांवरणो (८. ५०.)", "यथा मनी विवखति (८.५२.)", "उपमन्खा ( ८. ५३.)", "एतत्त न्द्र (८. ५३.८.)", "भूरीदिन्द्रस्य (८.५४.)"-इति पञ्चसूता- न्यानाय “पा ला गिरो रथोरिव (८.८५,१)" -इत्यामातम् । एव मन्ये च मण्डले- “मंसमित् (१०. १८१.)" रसिला- दनन्तरम् “सन्तान मुगनावदत्" इत्यादि, "तच्छयोगहणीमहे" -इत्यन्तं चतुर्वर्गात्मकं पादश मकसूत मधिकं वाकलायाम् । तदेवं “ममानी वः ( १. १८१, ४.)" इति गिरीयाया अन्तिमा ऋक् , "नवंयो:"--इति तु बाष्कलाया इति मैद' । सास्वेता: पञ्चदशः- "सन्तान मुशना वदत् सम्मान रुमो वदत् । सन्तान मिन्द्रयाग्निच सम्मान सविना वदत् ॥ १॥ सन्तानन: स्खेभ्यः मज्ञान मरणेभ्यः । मस्तान मश्विना युव मिहामामु नियताम् ॥२॥ यत् कधीवान् संवननः पुत्रो अङ्गिरमां भवेत् । सेन नोऽध विश्वे देवाः मम्प्रियांम मजीजनन् ॥३॥ सं वो मनांसि जानतां ममातिमनामसि । घसौ यो विमना जनस्तं समावर्सयामसि ॥ ४॥ वर्गः ॥

·ऐतरेयालोचनम् । त्यं सेनादरणं परिव तु यद्यविः । तेनामिषाणां बाइन् हविषा शोधयामसि ॥ ५ ॥ परिवन्येिषा मिन्द्रः पूषा च संश्रुतः । तवा वो पग्निदग्धानामग्निमूळठानामिन्द्रो हन्तु वरं वरम् ॥ . एषु नत्यहषाजिनं हरिणस्य धियं यथा । पराछ भमित्रा ऐषत्वाची गोरुपेजतु ॥ ७॥२ वर्ग: प्राध्वराणाम्मते वसो होतर्वरेण्य क्रतो। तुभ्यं गायत्र मुख्यते ॥ ८॥ गोकामो अबकामः प्रजाकाम रत कश्यपः । भूत भविष्यत् प्रस्तौति बहु ब्रहों क मक्षरम् ॥ ८ ॥ यदचरं भूतक्रतो विश्वे देवा उपासते। महर्षि मस्य गोतारं जमदग्नि मकुर्वत ॥ १ ॥ जमदग्निराप्यायते छन्दोभिश्चतुरुत्तरः ॥ ११ ॥ राधः सोमस्य भक्षेण ब्रह्मणा वीर्यावता । शिवा नः प्रदिशो दिशः सत्या नः प्रदिशो दिशः ॥ १२ ॥ ३ वर्ग:। पदो यत्तेजो ददृशे शुक्र ज्योतिः परी गुहा । तहषिः कश्यपः स्तीति सत्यं ब्रह्म पराचरम् ॥ १३ ॥ नमायुषं जमदग्ने: कश्यपस्य वायुष मगस्त्य स्य त्रयायुवम् । यद्देवानां वायुषं तन्मे अस्तु वायुषम् ॥ १४ ॥ त छयोराहणीमहे गातुयाय गातु यन्त्रपतये। देवीः खस्तिरस्तु नः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः ॥ १५ ॥ ४ वर्ग: ॥” इति । अथ तीया गावा, चतुर्थी वाख्यात एते सम्प्रति न वाप्यु. पलभ्येते, अतएवैतयोः कोऽपि संवादोऽस्माभिर्न जायत इत्येव सत्यम् । अथवा विभागवत पुराणयोर्योक्ता मौहलीति, सैव स्थात् साधेति । तयोः तयोः पुसणयोः 'साया'-इत्यस्य स्थाने 'मौहली'-इत्यस्य ·वया:चाखायोलम् । . पाठप्रतीतः सम्भाव्यते सामाचार्य स्व मुबल रति गोबमामिति । अध्यापकम्याचमूलरेच च ऋग्वेदस्थ दृतीयभागभूमिकाया १३ पृष्ठेऽलेखि एतत्-- "फिटम् एड्वाइ हल् महोदयः कामौतो लिखदिदम् (१५--१--५५. )- 'सायणाचार्य कृतभाथस्य मूल मादर्भ पुस्तकं यदासीद लण्डनस्पेण्डियापुस्तकालये सुलभार्थ नाम, तत्र प्रथमाद्यास्त्रयोऽष्टकाचतुर्थाष्टकस्यान्याध्यायाच वयः सन्ति, सन्ति चान्यानि कतिचित् पत्राणि प्रथमसतमाष्टकयोः। तदीय- प्रथमाष्टकस्य यावानंश: पाठयोग्य: तावन्त मेव यथालिपि भवन्तं दर्शयामि । लिखितं चेतत् पुस्तकं १४७४ संवक्षमायाम्' -इति" इति। तदेतत् पुस्तक मौरयाः शाखाया एव सायण- भाष्य मिति मुख्यताम् ; परं नास्ति सायणस्य मुद्रितमायादन्यद भाष्य मिति शाकलानां पञ्चपाखानां मोगली मेवावलम्बा तेना. कारीदं भाष्य मिति सम्पद्यते सुतराम् । तथा चैषा मौहली दन- तयो यपि स्वीकार्यम् ; सायणीयभाष्ये वालखिन्थमन्त्राणां व्यास्था- नादर्शनात् , अष्टतय्यां हि वालखिल्याना मवश्यभावित्वं स्यादि- त्युक्तम् । मेयं मौहली शाखा मायणाचार्यसमये मायणाचार्य देणे पासीत् सुप्रचलितेत्येना मेवावलम्बा तेनैतत् भाष्यं त मिति चोपपद्यते । प्रद्य च स्यात् तद्देशे मौहल्या एव भाखाया धमानतेति च नासम्भवम् । अपि नाम शाकलानां पश्चाना मेव प्रायो ग्रन्यपरिच्छेदसाम्यात् , क्रम-पाठादी चात्यल्पतारतम्यान , सर्वघुस्तकपुषिकासु नामोल्लेखादर्शनाश्चैवं नामविश्नमोऽनिवाई एवेति-मौहल्या पावसायनीत्वेन आखलायन्याय मौहलीत्वेन ग्रह सुसम्भाव्य मेवेति। प्रथ थाकलानां परमी, पापलायनी माम। इयमेवाखलायनी ·१४० ऐतरेयालोचनम् . शाखा गाकलानां पञ्चानां सुनावशिष्टा, प्रथापि सर्वत्राध्ययना- ध्यापन: सुप्रचलिता विद्यते । प्रवाद एवात प्रथमं प्रमाणम् ; सर्व- वैव हि दाक्षिणात्यादिवेषा पाखलायनीत्येव प्रोद्यते । प्रदर्शिता- बिपुराणवचने शाकलाना मस्या एकस्या ग्रहण मत्र द्वितीयं मानम् ; न हि तदानी मप्यासीत् काचिदन्या शाकलेति । गौड- राज-चक्ष्मणमेन-प्रदत्तेष्वनधिककालिकेषु तात्रफलकेषु च "पाश्व- लायनशाखाध्यायिने"--इत्युत्को दृश्यत इतीह वतीय प्रमाणम् । स्कन्दपुराणान्तर्गतश्रीमालखण्डनामग्रन्थस्य सप्ततितमेऽध्याये ऋग- वेदस्येय मेवे काखलावनी शाखा बहुवार मुपन्यम्ता दृश्यते । तन्यथा- "तत्र प्राग्वलायनी शाखा ऋग्वेदस्य, यजुर्वेदस्य माध्य- न्दिनी, सामवेदस्य कौथुमी, अथर्ववेदस्य स्वान्तरायणीति ; ऋग्- वेदस्याखलायनसूत्रम् , यजुर्वेदस्य कात्यायनम्, सामवेदस्य लाट्या- यनम् , अथर्ववेदस्याटकञ्चेति" इति । तदित्यं गुर्जरीयत्रीमाल- प्रदेश बहुदिनत एव ऋग्वेदस्यैषाखवायनी शाखेवैकास्ति प्रच- लिखत्यपि मान भवेदिर चतुर्थम् । तस्मादेतर्हि सर्वत्राधीयमाना, मुद्रिता चेयं शाखा नून माखलायनीत्येव मन्तव्यम् । सेय माश्वलायनी तत्वतोऽष्टतय्येव ; सर्वध्वर्वतत्पुस्तकेषु अष्ट- काध्यायवर्गनामत्रिविधपरिच्छेदानां प्राधान्यदर्शनात् । एतदीयदेव- सषिच्छन्दोनिर्णयाय कात्यायनेन या "सर्वानुक्रमणी' प्रणीता, सवापि षष्टकाध्यायवर्गविभागानुसता विभागा एव दृश्यन्ते । अत एवेह पहाटकीय-चतुर्थाध्याय चतुर्दशाधष्टादशवर्गात्मकं वाल- खिल्य श्रूयते ; न हि दाशतयां वालखिल्यर्चा मस्तिताभ्युपगम्यते सायणाचायणेति तु प्रतिपादितं पुरस्तादेव (१३४ पृ.)। मपि भावलायगाक्षायाः शिरीयाया दशतयीत्वनीतः , एत- । एव

·कस्याः मोखाया इदम् !
त्पूर्वतमायाः माकल्यसहितायाव ऐतरेयेव यास्कादिना पदागतयो-
वेन प्रहणात, शौनकोक्तानुवाकानुक्रमण्यादौ च दगनयोलस्या-
दरातिथप्रदर्शनात्, सर्ववेदभाष्यकारेण सायचाचायेंग च दापती
मेव साक्यापरपर्यायां मौहली मन्यां या वाघिद थावसयावा
मनुसृत्य ऋक्महिताया भाष्यं कत मिति दशतय्यष्टतयोः
सम्मिलनाच दशतयीत्वानुकूला मण्डलानुवाकसूमोतिविविधपरि-
छेदा अपीह लेखकादिभिः सूचिता यथायथं सर्ववेवेति ।
अथ पञ्चखेव शाकनशाखास अध्यायादिपरिगणनखेकविध
मैव मन्यते प्रायः । अत एव माहानुवाकानुक्रमणीकारः
"अध्यायानां चतुष्पष्ठिर्मगडलानि दर्शवतु ।
वर्गाणान्तु सहस्र हे महयात च पडुसरे ।
सहस्र मेतलमानां निश्चितं खेलिकोविना
दश सप्त च पठ्यन्ते ( सहयातं वे पदक्रमम् )।" इति ।
तदेतत् मा वालखिल्यवर्जनेनाव गणनातोऽप्युपपद्यते। हवा.
सङ्ख्यायास्तु गाखापार्थक्यात् पार्थक्यं स्वीकार्य मेव, पर मस्खा
मैकस्या माश्वलायन्या मपि मतभित्र मुपलभ्यते यथा--
अनुवाकानुक्रमणाम् १०५८० ऋचा स्वीकारः, मदुतम् --
"ऋचां दशसहस्त्राणि ऋचा पश्चशतानि च ।
ऋचा मशीतिः पादश्च पारणं सम्प्रकीर्तितम्" इति ।
छदमायायान्तु १०४०२ ऋचा स्वीकारः, तदुताम्--
"एवं दशसहस्राणि शतानान्तु चतुष्टम् ।
ऋचा हाधिक मास्यात मृषिभिस्तत्वदभिः" इति ।
मुद्रितसर्वानुक्रमस्या भूमिकायां १०४४२ ऋचर्चा स्वीकारः ।
अनुनामगीविवरणलज्जगबाधेन त्वक्सया १०४५० सीखता।

·१४३ ऐतरेयालोचनम् . पाचार्यखामिदयानन्दसरखतिना तु "दशसहस्राणि पश्चशतानि एकोननवतिय ( १०५८८) ऋवोऽत्राबाता इति निर्धारितम् । अस्मत्परिगणनयावाखलायमसंहितायाम् १०५२२ ऋचो दृश्यन्ते । एव शुक्सच्याया मतपार्थक्ये निदानानि वेव मवगम्यन्तेऽस्माभिः-- भनुवाकानुक्रम गो नूनं भेगिरीय-शाखायाः ! नास्ति च तत्र बाल- खिज्याना मृचा मानानम् , तथापि तक वालखिल्यभिवाः सपादाः १०५८० ऋवः परिगगिताः। रसात्परिगगनया त्वत्र वाल- खिल्थसहिता: १०५२२ ऋवः सम्ति, वालखिल्याना मृचां सहया तु ८०; तया चात्र प्राश्वलायनसंहितायां वालखिल्यातिरिक्ताना मचा सहमा १०४४२ मम्मना। तदिथं शिरीयाया मित भाखलायनीतोऽधिकाः : १३८ ऋचोऽधीता इत्येव निश्वीयते । छन्दमायोलिखितोतसर्वसननसध्या तुस्खोताप्रतिच्छन्दकया- तोऽपि विरुदैव प्रतीयते । तद्यया तत्र चोकं शोक:- गायत्राः २४५१, उपिणह: ३४१, धनुटुभः ८५५, हत्यः १८२, पयः ३१२, त्रिष्टुनः ४२५३, जगत्यः १३४८, प्रतिजगत्यः १७, शकर्य:८, प्रतिशवार्य: ८, प्रष्टयः ६, प्रत्यष्टयः ८४, यो २, प्रतिष्धति: १, हिपदाः १७, एकपदा ६, बाईसप्रगाथाः १८४, ककुप्प्रगाथाः ५५, महाबाईतप्रगाथः १। तदेवं तदुक्तप्रति छन्दस्चयानां सालनया १०१४२ ऋचः स्युः, पूर्वप्रदर्शिततच्छोकतस्तु गम्यन्ते १०४०२ । सदन प्रायः सर्वव सलमानमोऽस्माभियन्यदृश्या प्रमाणित एव । मुद्रितसर्वानुक्रमणीभूमिकायां यत् १०४४२ इति निश्चितम् , सदस्खा वालखिल्यव्यतिरिवाया: पाश्वलायन्या इति तु सुव्यताम् । अगनाथपरिहतीसा सहयांत नित्यहिपदार्थादिभेदकता। चरवाटीकाचिहिदाससमता । तथाचोकं तेन- च से ·कस्याः शाखाया दम् । एव "बालविखसहिता सर्वानुक्रमपीमन्त्ररूपर्क सहरा उच्चते,-पिपडा- साधिकपञ्चशतदशसहस्राणीति (१०५५२ ) । एतमाया नित्य- रिपदानमित्तिकहिपदासहितोता। हवनाध्ययमाभ्यां समाना सा नित्यक्षिपदा,.-., .-., वनाध्ययन विपरीता मा नैमित्तिकधिपदा"- इत्यादि । नित्यहिपदादिनिस वस्तु उपलेखगन्यालोचनतः सम्पायः । उपलेखापि नैवाश्वलायन्याः सम्भाव्यते ; तत्र नित्यकपदाः पञ्चे- त्याचाख लायनीविरुहपरिगणनादर्शनात् ; गण्यन्ते माखलायन्या मेकपदाः षडिति। मईदिषपि द्रष्टव्यम् । खाम्युलापरिगणनेपि सङ्कलनमः प्रतीयते तत्वतस्विहाश्वलायन्यां शाखाया माश्वलायमसंहितायां वा अष्टादशवर्गषु प्रशीतिलिखि यर्थः सन्ति, सवालखिल्यसहिताः १०५२२ ऋवः श्रूयन्त इति त्वमाभिः सुनिथित मिति ॥ अथासां शाखानां करमा मवलम्बाद मतीयकं मोक्त मिति विचारस्येतहि प्रक्षतोऽवसरः समुपस्थितः । यी हि ब्राह्मण- अन्येष्वेषा शैली,-यो शाखा मवलम्बामायने यद ब्राह्मणम् , तसंहितायां ये मन्त्रा पानाताः, तेषां प्रतीक मावेग नाम- ग्रहगमात्रेण वा विधानम् ; ये मन्ना विधातव्या अध्ययशाखीया इति तसंहितायां न दृश्यन्ते, तेषान्तु पपठ्य विधान मिति। तत्र प्रतीकमा ग यया-- "व मन्ने सपया अमि, सोम यास्ते मयो- भुव इत्याज्यभागयोः पुरोऽनुवाक्ये" इति ऐ० ग्रा० १.१. ।। पानातौ चैतौ मन्त्रावावलायन्या मम्याम् ५. १३. ४. पुनः १, ८१.८। नामग्रह मात्रेण यथा "सुकीर्सि एमति"-पति, पुनस्तदुसरत , "वषाकर्षि शंसमि"-इति च ऐ• मा० ६.५.३। मुकीर्तिनाम सप्त सूकम् , वृषाकपिमाम योदय व मिहा- , ·१४४ ऐतरेयालोचनम् . ! खखायन्याम् १०.१३१; १०.९पनाबाताया: प्रपा विधानं पबा- “यस्माद भीषा मिषीदसि ततो मो अभयं वधि। पशून नः सर्वान् गोपाय नमो रुद्राय मौटुष रति ता मुत्थापयेत्” इति है. बा.५.५.२। मषा ऋगिहाश्वलायन्या मामाता। तदेव मिद मैतरेयक मतदाखलायन्या बाधण मिति वन युज्येत, यदि नामैतयतिक्रमोऽप्यत्र न प्रतीयेत ! प्रतीयते खेतद्- ध्यतिक्रमोऽपि। तद्यथैहानाबाताना मपि मन्त्राणां प्रतीकग्रहण- मात्रेण विधानम्-- "अग्निर्मुखं प्रथमो देवतानाम् , पग्निश्च विष्णो तप उत्तम मह इत्याग्नावैष्णवस्य हविषो याज्यानुवाक्ये भवतः" इति ऐ. बा० १. १. ४, तथा "सावीहिं देव प्रथमाय पिव इति सावित्री मन्वाह"-इति १. ५.४ । नैत मन्वा हाख- लायन्या मानाताः। तद्यदेतस्या पाश्वलायन्या एसद् ब्राह्मणं स्यात् , मधेषां मन्या नूनं प्रपथ्य विधान दृश्येत । मानाताना मपि मन्त्राणां नामग्रहणमात्रेण विधान मम्ति यथा-- "तिम्रः सामिधेनौरनूच्च तिम्रो देवता यजम्सि"-इति ऐ० प्रा० ३. ५.१। ता एतास्तिस्रः सामिधन्य ऋचोऽत्राश्वलायन्यां न हामन्ते। तथानाखलायन्या मानाताना मपि प्रपव्य विधानं वत मैसरेयेण। तद्यथा- "इन्द्राग्नी भागतं सुतं, गीर्भिर्नभो वरेखम् , पस्य पातं धियेषितेत्येन्द्राग्न मध्वर्युग्रहं ग्रहाति"-इनि ए. • मा० १.२.७ । पानातवैषा पावलायन्याम् ३. १२. १ । अस्ति च ऋक्परिशिष्टो नामको अन्यः । सदीयई मन्त्रा अपि किचनेड बाजा नामग्रहणमात्रेण विहिताः श्रूयन्ते । तद्यथा--- सति", "माजिज्ञासेन्या: शंसति", "पतिवादं -निए.बा.६.५.७ । परिशिष्टग्रन्यीयश्रुतमन्लेभ्यो- एवं मिहा- - ·कस्या: शाखाया रदम् । ऽप्यधिकमवाणां विधानवेश घूयते यथा - "पाहनस्वाति .-.ला दश सति" इति ६. ५. १० । परिभिहे पला- सनस्थानामर्थोऽष्टावेव श्रूयन्ते, यह तु दशानां विधान मानातम् । समादेतद् प्राधणं नाखलायन्याः सम्भाव्यते, सभापते .त. यस्यां शाखायां प्रतीकतो मामतो वा एतामणविहिताना सर्वामा मेव मस्ति विद्यमानता, नास्ति चेह पठितानाम् , अपि. ने विहिता परिशिष्टप्रन्थीयाश्चर्यो यथावत् समानाताः, तथाः शाखाया एवेदं स्यादिति। तथाविधा कतमेति प्रशस्योत्तरं तु विलुन-- पूर्वशाखाकालिकाना मद्यतनाना मम्माकं नैव सुकरम् , तथाप्यत्र यावाक्यं प्रयतिते गम्यते, शाकम्थशिष्येण शाकलाचार्येण या मंहिताधीताध्यापिता च, या मधील्यैव शिशिरादयः शाखाकृती- ऽभवन् , शिशिरवाकलसाशावाल्याश्वलायनाधीता, अष्यद्यप्रच. लितशाकलाश्वलायनशाखात: पूर्वतना, सैव शाखा स्थादस्थेतरीय- ब्राह्मणस्वावलम्बन मिति । अत एवैतरेयारण्यकमाथे "वयं सेवन एतत् प्रोताम्' इत्येतस्य व्याख्यान मेव मुक्त सायणाचार्येगा--- "न: अस्मान् ( महिदासादिकान्) शिष्यान् प्रति शाकस्येन प्राण अमरूप मित्यादि बय मेव प्रोक्तम् , न तु मांस भित्यादिकं चतु- र्थम्" इति ( ३. २.२.)। इत्थ मस्य ब्राह्मणस्य शिरीयादिभ्यः पलभ्यः प्राप्तानत्वेऽपि शाकलशाखोपयोगित्व मण्याइतं अष्टम् । না ঐঘিৰীয়ালায়লানা এম্বা ন য়ালা নি मे बाण मैतरेयकं नामेति च मिकम् ।। . --- ·ऐतरेयांलोचनम् । ( ) पायदानौं विचार्य मस्ति कोऽस्य विषय इति । य एवास्थ विषय इति ब्रूमः ; प्रायः सर्वेषामेव ब्राधगग्रन्थानां तत्रैव प्रहत्तेः । याखरूपम्खेवं निरुपितं भगवता कात्यायनन- “य व्याख्या- स्थामः । द्रव्य देवता त्याग:"- इति (ौ० सू० १. २. १, २.)। यत्रखरूपं कथयिष्याम इति प्रथमसूत्रार्थः । 'ट्रव्यं' पुरोडाश-चरु- सान्धाब-पशु-सोमादिकम् , 'देवता' अनिविष्णुमोमेन्द्रादिकाः, देवता मुद्दिश्य पुरोडाशादिद्रव्यस्य य: 'त्यागः' उत्सर्ग:, स यज्ञः। तत्र "तहितेन चतुर्था वा मन्त्रवर्गोन चेयते । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलन्तु परम्परम्"--इत्याहुर्याधिकाः। तचितेन देवतासङ्गतिर्यर्थह-..."अष्टा- कपाल आग्नेयः, त्रिकपालो वैष्णवः" इति १. १.१। चतुर्थ्या देवतासङ्गतिर्यथेह- "अग्नये प्रणीयमानाय"-इत्यादि १.५.२, "सोमाय क्रीताय प्रोधमागाय"-इत्यादि च १.३.२ । मन्त्रवर्षेन देवतासङ्गतिर्य थैह प्रयाजयागेषु (१.३. ६.)। तदव द्रव्याणि प्रसि- हानि, मन्त्रलक्षणानि निरुतालोचन प्रदर्भितानि, देवतास्वरूपाणि विहेवानुपदं यथामति बोधयिष्यामः ॥ अथ यागलक्षणभेदादीनप्यत्र किञ्चित् सूचयामः यागः प्रक्षेपाधिको होम उच्यते। "देवतायै सङ्कल्पितस्य वही प्रक्षेपो होमः" इति हि समक्षणं साम्प्रदायिकम्। श्राह चात्र कात्यायन:-- “यजतिजुहोतीनां को विशेष: ? तिष्ठहोमा वषट्- भारप्रदाना याज्यापुरोऽनुवाक्यावन्तो यजतयः, उपविष्टाहोमा: स्वाहा- कारप्रदाना होतयः"-ति (१. २. ५, ६, ७.)। तदेवं यागम विधम्। विविध मपि तद् यागकर्म प्रधानाङ्गभेदात पुनईि- ·वोऽस्य विषयः। विधम् । तद्यथा- ये च यागा यदामेयोऽशकपाल इत्यादिवाकी दर्शपूर्णमाससंयोगेनोत्पवाः, ते दर्शपूर्ण मासगब्दवाचाः । तेषा भव "दर्शपूर्णमासाभ्यां वर्गकामो यजेत"-इति फलसाधनत्वेन विधा- मात् प्रधानत्वम् , सत्प्रकरणपठित मितरत् सर्व मम्धन्धाधानादि माणतर्पणान्तं तदाजातम् ; फलश्रुतिशून्याः प्रयाजादियागाः पूर्वाधारादिहोमाय तत्प्रकरणपठितास्तदुपकारका इति तदभाजना एव। तदुत मापस्तम्बर्षिणा यज्ञपरिभाषायाम् -... "प्राग्योऽष्टा- कपालोऽग्नीषोमीय एकादशकपान उपांगवामय पोर्णमास्यां प्रधा- मानि, तदङ्ग मितरे होमाः"-इनि ०१,७८ सूवे । “महाग प्रथा- मम्" इति (८६ सू० च तत्रैव प्रधाननक्षणम् । ते यागा: पुनस्विविधाः ; टिहान-मोमभेदात् । दर्थपूर्ण- मासादय इष्टयः, अग्न्याधयाग्निनादयो हावाः, अग्निटोमा यग्निष्टोमादय: मोमाः । ते पुनखिममका: ; हवि. पाक-मोम. मंस्थाभदात् । तत्र अग्न्याधियः, अग्निहोत्रम् , दर्ग:, पौर्णमासः, प्राग्रयणम् , चातुर्मास्यम् , पशुबन्धोति मा हवि:संस्थाः । मायं- होमः, प्रातोमः, स्थालीपाकः, नवय:, बेतवः , पिटयनः , अष्टकेति मत पाकर्मस्थाः । अग्निटोमः , अन्याम्मष्टामः, उक्थ्यः, षोडगो, वाजपेयः, प्रतिरात्रः, पाप्तोर्याम इति मत मामसंस्थाः । त एव सोमयागा: पुनरंकाहाहीनमत्रभेदात् विविधा भवन्ति । एतहिजता अप्यन्ये बहवः मन्ति काम्ययामा: । सद्यष्टय:- पायुवमिष्टिः, पुत्रेष्टिः, पवित्रेष्टि., वरकामैटि:, प्राजापत्येष्टिः, वैवानरष्टिः, नवणस्येष्टिः, ऋक्षेष्टि गोष्पतीष्टि: एयमादयः । गोमेधाम्खमेधादयस्तु पश्यागा उद्यन्ते , सोमान्तर्गताः । नौवामणी यागोऽपि सोमविकार एव । तितु ·ऐतरेयालोचनम् . अस्ति चेषु यागेषु प्रततिवितिभेदः । यस्मिन् यागेऽपा. विधिनिरपेक्षाणां सर्वेषा मेव कर्मणा मुपदेशः श्रुतः, म एव प्रकतियागः; प्रकतिवञ्च विकृति: कतव्या भवति । प्रवाह प्रापस्तम्ब: "दर्श पूर्णमामाविष्टीनां प्रकृतिः, अग्नीषोमीयस्य च पशोः, स भवनीयस्य, मवनीय एकादशिनानाम् , एकादशिनः पशुगणानाम् . वैश्वदेवं वरुणाक्षास-माकर्मध-शुनासीरीयाणाम् , वेश्वदेविक एक कपाल एककपालानाम् , वैश्वदेव्यामिशामिक्षा- णाम् , .---., अग्निष्टोम एकाहाना प्रकृतिः, दादशाहो हिर्गपा- माम् , गवामयनं सांवत्सरिकाणाम् , निकाधिन,न्त प्रथमः" इति ( य० ५० ५० ११६---१४५ सूत्राणि)। एषु म वेव सूत्रेषु प्रकृतिरित्यनुवतंत इति बोध्यम् । देवता। मवेतेष यागेवयाग च यत्र कुचित् सत्य कस्यचित् ट्रव्यादः प्रार्थनीयफलदानमामर्थ मारोपयन् यो कांच स्तुति करोति, तस्तुतिमन्नत्य मेव देवता. नाशनलिमन्तप्रधान. म च यागम्तहवा मन्यते । तदाह निरुतकारो भगवान् याक:- "यत्काम ऋषियस्यां देवताया माधपत्य मि छन् मतिं प्रयुझे तो- वतः स मन्लो भवति"..इति (निरु० ७. १.१.) , “चो देवः सा देवता"- इति च ( ७. ५. २.)। "देवो दानाहा, दीप नाहा , द्योतनाहा, दुस्थानी भवतीति वा" इति देवशब्द- निर्वचनञ्च तत्रेव । तदेव मिन्द्रवायादीमा मरेवनानां वृथ्यादिदान इतकम् , याजावरराजादीनां चेतनामां चार्थादिदानहेतुकं देव- त्वम् ; अखादिजीवाना मजीवानाच ग्रावादीनां दीप्तिहेतुकं देव- खम् ; अग्निचन्द्रनक्षवादीमा ब्रह्मवर्चखिनां विदुषाञ्च द्योतनहेतुक देवत्वम् ; सूर्यसूर्यकरादीनां तल्लोकस्थानां तारकादौनाच शुस्थत्व- ·की स्य विषयः १४८ ." निबन्धनं देवत्वम् ; यत्र वीम्बरे म एवेने गुणा उपपद्यन्ते, तस्य देवत्वस्य तु केव कया। नंदेव मानझम्तम्नपतिाना मर्वषा मेव पदार्थानां देवत्व मुगगन्यते । टा स्थत्व मति दानादिगुणवत्व मिद मेक मेव देवननग खोकाय मिति म भूय दाम्धनि लेन्दुप्रभृतीनां मूलतो धुस्थानाना भव पदायानां भयं देवत्वम् , तत्तत्स्थानभतिसाहचर्यतस्वनीषां भुगदिन्दोकानां तबल्याना मन्त्र सोमोषध्यादीना मपीलेव विशेषः । अन्योता यास्केन-... "निस्ट एवाना दल नेकताः। पग्निः पृथिवीस्थानो वायुर्वेच्छो वालरिक्षयान' मई अधानः" इति ( ७. २. १.), "तासा (तियां देवताना ) किमाई यं व्याख्या म्यामः । अवेतान्यनिमतीनि प्रलोक ..वच देगा: समानाताः प्रथमे स्थान इत्यादि । .. २. १. तानि च प्रथमे स्थाने समाजातानां देवानां नामान नियामानान"प्रश्न 'पकनि. मगड काः" इत्यादीनि विंग द्रष्टव्यानि । व्याव्यालाच ता देवना लि. समयानगगाम् - "अथ यानि यिन्यायतनानिलित, nagiनक भयामः । तेषा मश्वः प्रथमागामी भति'' ... १. धम् "अर्थतानीन्ट्रातीनि अन्य नाक . गा; ममा. नाना मध्यम स्थान" अल्लादिनम्।।: , ! मध्यमे स्थाने मनातान का नाम :: नवगट "ग्वेनः भीमः चन्द्रमा." इत्या कि बाबा ५. ५. १ . ३६. ) व्याख्याताय ना अघि देवता zi ममनादाहरणम् - "श्ये नो व्याख्यातस्तन्यषा भवति" यादिना : ११. १ ~~.....। एवम् “घयतामादित्यमती नि - अमी लोक' .. ! ये च देव - ·ऐतरेयालोचनम् . व्यापाताच गणा: समानाता उत्समे स्थाने"-इत्यादि चोला' तत उत्तरम् (0. ३. ४.)। उत्तमे स्थाने समानातानां उत्तम स्थाने समानातानां देवाना नामा- न्यपि तत्र निघण्टौ "अश्विनी उषा: मूर्या" इत्यादीनि एकत्रिशत्पदान्यानातानि ( ५. ६. १-- ३१.) । ता अपि देवता निम्तो समन्त्रोदाहरण मेव--- "अथातो धु स्थाना देवतास्तासा मश्विनी प्रथमागामिनी भवत:"--इत्यादिना (१२. १---3६.)। तवं प्रधानतो देवतात्रित्वेऽपि स्थानमत्या- दितो तहहुत्वं च न विरुद्धम् । सत पवेद भुतां तत्र तेनैव--- "तामां (तिमणां देवताना ) माहामाग्या के काम्या अपि बहान नाम- धेयानि"-इति ( १. २. १.)। भागो विभागो भक्तिवैकार्थाः । महाभागस्य भावो माहाभाग्यम् । ता माहाभाग्यम् एकस्थान भालेन, एकस्मिन् मन्चे माहचर्यतयानातलेन, एककर्मभावेन, एक- वाच्यभालोन च भवति । तस्मामाहाभाग्यादेव देवबहुत्वं स्वीकार्य मिति तदर्थः । तदिस्थ माब्रह्मस्तम्बपर्वन्तानां मर्वेषा मेव पदा- र्थानां पारिभाषिकं देवत्व मभ्युगल्यैव "यत्काम ऋषिर्यस्यां देवताया मार्थपत्य मिच्छन् स्तुतिं प्रयुके तहवतः स मन्त्रो भवति"-इत्युक्त (निरु. ७.१.१.) मिति फलितम् । तस्मात् वैदिकमन्त्रेषु स्तुता एव पदार्थाः सम्पन्वतः स्मृतिकाले एव च देवत्वेन स्तुत्या भवन्ति ; नान्ये नाप्यन्यवेत्येव याचिकसिद्धान्तः । अत एव ते मन्त्रमयी देवतेत्येव खोकुर्वन्तीति च प्रवादः । तत्रापि प्रधानतखयस्त्रिंशदेव देवताः सर्वसंहितास परिगणय्य दर्शिताः । तद्यथा-- "ये विशति वयस्मरो देवासो बहिरासदन् । विदबह हितासनन्" इति ऋ० सं० ८. २८.१ । "त्रयस्त्रि- शतास्तवत भूतान्यशाम्यन् प्रजापतिः परमेष्ठाधिपतिरासीत्" इति ·कोस्य विषयः? पा० सं० १४. ३१ । “घस्य वयस्त्रिंशद्देवा निधि रक्षन्ति सर्वदा । निधि त मद्य को वेद यं देवा अभिरक्षय" इति पथ सं० १.. २३. ४. २३ । ब्राहगोषु च प्रायः मर्वेष्वेव मेव । तथा चामिंच ब्राह्मण देवानां त्रयस्त्रिंशत्माकत्व मसक्क- दाबातम् । तद्यथा ... "त्रयस्त्रिंश देवा अष्टो वसव एकादश रुद्रा हादशादित्याः प्रजापतिश्च वषट्कारथ" इति ( ३. २. ११.)। एव मप्येतदतिरिका अपि देवताः समानाता: । तदार्थ हैव प्रायणी. येध्यारम्भे (१.२.१.)... "पथ्यां यजति", "अविन यजति", "मोमें यजति", "सवितारं यजति", "उत्तम। मदिति यजति" इति। मदवाग्निभिन्ना: मर्वा एव तात्रयविंशयोतिरिकाः युताः; प्रथ सवितुरादित्यविशेषत्वेन त्रयस्तिंशान्तःपासिलम्बीकाप्यन्यामा ति. मृणां तदतिरिकत्व भपरिहार्यम् । अत एव निघण्टी देवते काण्डे वखादिभित्रा अघि बयो देवता पानाताः । प्रतिवम्बिद- गणनन्नु मोमप-पर मित्येव । तदा नैवतरे-- "यसिंग देवाः सोमपाम्रयस्त्रिंशदसोमपाः । प्रटी बमवः, एकादश रुद्राः, बाद. भादित्याः, प्रजापतिच, वषट्कारच ; एतं देवाः सोमपाः । एका- दथ प्रयाजाः, एकादशानुयाजाः, एकादशीपगाजाः; एतामोमपा: पशभाजनाः। मोमन मोमपान् प्रीपाति, पशुनाऽमीमपान्" इति २. २.८। एवं शतपत्रादिपपि द्रष्टयम् । तदन पूर्व सोमपानां यस्त्रिंशमलवानां देवानां परि- चयाय किश्चिद यतामहे ।-- 'वसनः' इति पदं निघगटी रशि- नामस पठितम् ( १. ५. १०.., पुन: स्थानदेवनाममु च (१. १. २९.)। निकलाकारस्वस्य बसुशब्दस्य निर्वचनादिक मेव मक- रोत्- “वसवः । यद विवसते मवम् । अम्निवसुभिर्वामव इति .

·. १५२ ऐतरेयाशोचनम् - समाख्या ; तस्मात् पृथिवीस्थाना:"-इत्यादि , “इन्द्रो वसुभिर्वा- सव रति समाख्या ; तमामध्यमस्थाना:"-इत्यादि , “वसवः . पादिस्वरमयः, विवासनात् ; तस्माद् घुस्थानाः" इत्यादि च (१२. ४.७, ८, ८.)। तदेवं निरुक्त मते पार्थिवाग्निशिखाः, वेद्युताग्निप्रभाः, उत्तमाग्निरश्मयश्चेति तमोविवासनहसवस्त्रि- स्थानास्त्रिविधा वसवो निर्णीताः, तत्रतत्र तत्तन्निगममन्त्रानाम- प्रदर्शनादिभ्यः । तदेतत् सर्व तत्तविरुक्त ग्रन्थत एवावगन्धव्यम् । शतपथ तितोऽपि वसूनां विस्थानत्वादिक मेवावगम्यते, परं तत्त्व- पग्र्थव । तथाहि- "कतमे वसव इति। अग्निश्च पृथिवी च, वायुश्चान्तरिक्ष, आदित्यश्च द्यौश, चन्द्रमाच नक्षत्राणि चंते वमवः ; एतेषु हीदं सर्व वसहित मेते हीदं सर्व वामयन्ते ; नद्यदिदं सर्व वासयन्त तस्माद् वसव इति"-इति (१४. ५. ७. ४.) । एव मपि "स गायत्री मेवाग्नये वसुभ्य: प्रातस्मवने भजत्" -इत्यादिश्रुतिषु (ऐ० ब्रा० ३. २. २.) वसूनां गायत्रीच्छन्दोभागित्वकल्पनात् , अमिना सहामानात् , प्रातम्मवनदेवत्वेनोपन्यासाश्च पार्थिवं स्थान मेव प्रधान बुध्यते । तैत्तिरीयारण्यके तु वसूनां पार्थिवाग्निस्वरूपत्वं प्रष्ट मामातम्- "मिश्च जातवेदाश्च सहौजा अजिराः प्रभुः । वैश्वानरो नर्यपाश्च पटिराधाश्च मप्तमः । विमप्येवाष्टमोऽग्नीना मेतेऽष्टी वमवः क्षिती" इति (१.८.१.)। स्यादेवम् "प्रप्येते उत्तर (मध्यमोत्तमे ) ज्योतिषी अग्नी उयेते"-इति ( ७. ४. ३. निरुतामिहासात् अनिविशेषायां वसुदेवानां त्रिस्थानत्व मप्यव्या- इतम्। तखतस्वष्टौ बसवो ऽविधा भग्नय इत्येव सारम् । 'रुद्राः' इति पदं निघण्टौ माध्यमिकदेवनामसु पहितम् (५. 14.)। बुवा चैषा मन्तरिक्षस्थत्वेन वायुभक्तित्व मवगम्यते ।

·कोस विषयः? तमिवचनादिकन्वेव मवादि याखोग- "रुद्रो रोतीति :सतो रोक्यमा यतीति वा रोदयते । यदमदर तदुदा सदन मिति काठकम् । यदरोदौत् सद्ट्रस्य बद्रत्व मिति हारिद्रवियम्" -इत्यादि (१०. १. ५.)। एतेन च नद्राणां वायुविशेषत्व मेष प्रतीयते। ततस्तेनेव तदुत्तरमुक्केन "अभिरपि रुद्र खचते" -इत्यादिना (१०. १. ७.) रुद्रस्याम्निविशेषत्वे निर्मातापि माध्यमिकत्वाद वायुभक्तिखं न विरुहम् ; विधु दग्नेहिपान्तरिया माध्यमिकत्वम् , तस्माद् वायुसभागवं च सुध्यताम् । ऐतरेये- ऽप्यत्र "( सः ) विष्टुभ मिन्द्राय रुद्रेभ्यो मध्यन्दिने ( व्यभजत् )" -इति श्रुती ( ३. २. ३.) रुद्राणां विष्णु पन्दोभागिखकल्पना, इन्द्रेण सहाम्नानात् , माध्यन्दिनसवनदेवत्वेनोपन्यासाचान्तरिक्ष- स्थानत्व मेव बुध्यते । शतपथेऽपि रुद्रा यायुविशेषा एव वियुमाः, पर त्वन्यथैव । सबया--- "कतम रुद्रा इति, दर्शमे पुरुप प्राणा पामेकादशस्ते यदामामाच्चरीरादाक्रामस्यथ गेदयन्ति ; तद्यद्रोदयन्ति तस्माद रुद्रा इति ( १४. ५प्र. ७. ५ )। प्रथा त्तिरीयारण्य कम्-- “अथ वायोरेकादश । . माना व्यवदाता याश्च वासुकि बैंद्युमाः । कपिला प्रतिलोहिताः। जहां अवपतलाश वंदात ज्येकादम" -इति ( १. ८. ४.)। तदित्य विद्यु संम्विष्टाः स्फूजथुनिदान रूपा पातरिक्ष्या वायुविशेषाः सथाविधवायुमंखिष्टा विशुदम्गयो वा बद्राः, स्फूर्जयुश्च तेषां रोदन मिति निश्चितम् । 'पादित्या:'-इति पदं निवण्ठी घुस्थानदेवतास पठितम् (५. १. २४.)। तथा चैषां छुस्थत्वेन सूर्यभनित्व मवगम्यत । तवि- पंचनादिकम्खेव मवादि यास्केन "पाढिय: कम्मात् पारसे -. । प्रभाज- जताः परुपा: यामा:

·ऐतरेयाचनमः रसान, पादते भामं ज्योतिषाम्, पादीतो भासा इति वा, पदितः पुब इति वा"-इति (२.४.१.), "अथातो छ स्थाना देवगणास्तेषा मादित्या: प्रथमागामिनो भवन्ति"-इत्यादि च (१२. ४. १.)। तदेतेन तेषा मादित्यानां सूर्य विशेषत्वं दुस्थानत्वं चावगम्यते । "पादित्येभ्यस्तुतीयसवने"-इत्यादिश्च ( ३. २. २.) पत्र ऐतरेय- अतिः ; तदेतत्तृतीयसवनभाकोन चादित्यानां धुस्थानत्व मेव बुध्यते। श्रूयतेऽप्येयं शतपथे- “कतम अदित्या इति, हादश मामाः संवत्सरस्येत प्रादित्याः : एते हीदं सर्व माददाना यन्ति । तम्यदिदं सर्व माददाना यन्ति, तस्मादादित्या इति" इति (१४. ५७० ७. ६.)। तदिस्थ मादित्यापरपर्यायसूर्य अतभासरूपकालामा मप्यादित्यत्वम् , मौरत्वेन च तेषां द्यु स्थानत्व मपि सुवचम् । गुरुचरणस्त्विह- 'निरुती व्याख्याता: सवितादयो हादश सूर्यविशेषा एवादित्याः' इत्युपदिष्टम् । तथाच १२. २, ३ख ०--- "सविता, •---. तस्य कालो यटा द्यौरपहततमस्काकीर्ण- रश्मिभवति"-इत्याधुत: प्रथम आदित्यः । "भगः , तस्य काल: प्रागुमर्पणात्"-इत्याधुको हितीयः । "सूर्यः , सर्वा सुवतेर्वा स्वीर्यतेर्वा"-इत्याशु तस्ततीयः । 'स पुनरयं भगकालात् सतः सूर्यो भवति'- ति तत्र दौर्गी कृतिः। . "पथ यश्मिपोषं पुषति, तत् पूषा भवति"-इत्याधुला- चतुर्थः । 'पापूर्णस्तेजमा' -इति तदन्तिः । "पद्य यद विषितो भवति, तद विष्णुर्भवति"-इत्याशुक्तः पञ्चमः । "विश्वानरः [प्रत्युतः सर्वाणि भूतानि ७.६.१.]"-इत्याधुतः षष्ठः । वरुणः [इयोतीति सतः १०.१.३.]"-इत्याधुक्त: सप्तमः । "मी, : बम, रश्मयम्तहान"-इत्याधुतोऽष्टमः । --

·कोस्य विषयः ।
"पथ यद्रश्मिभिरभिकम्पयोति"-इत्यापुलो हपापपिनकम:
'वर्षिता चावण्यायाना कम्पन भूतानाम्-इति तदृत्तिः ।
"यमः [यतीति मतः १०. २. ५.]"-प्रत्याशुको दामः ।
"पजएकपाद, पजनः एकः पादः; एकन पादन पातीति वन
पादेन पिबन्तीति कोऽस्य पाद पति वा"-न्यात एकादयः ।
"अजयेकपाद"-इति च तत तत उत्तरम् ।
'समुद्रः सम्मोदन्तेऽस्मिन् मतानि २. ३. १.]"- इत्याधुलो बादयः ।
सदिय हादशमासकाला हादविधसूर्या वा बादश पादिया
गम्यते। पभिधानभेदात् कर्मभेदाच देवतामंदो मैकलादिममत
एव । अतएव एक म्येव तेजमोऽग्निविद्युसूर्येति विस्वम् , पथ्येवारी-
वाम्ने: अग्निः, जातवेदाः, द्रविणोदाः, वैखानरः इति पखार्यभि-
धानानि पृवदेवताखेनामातानि (निध० ५.१.२.)। उमदं
निरुहो स्फुटम् - कर्मपृथकान पृथग्धि सुतयो भवति तया-
भिधानानि"-इत्यादि ७.२.१ द्रष्टव्यम् ।
प्रदितः पुत्वा इति चादित्याः श्रुतिपरिचिताः सम्बष्टी,
तथाहि . सं० २.२७.१, य० वा. मं० ३४.५४-
"इमा गिर पादित्येभ्यो घृतस्नूः सनाद गजभ्यो जुना जुहोमि ।
भणोतु मित्रो पर्यमा भगो नम्तुविजातो वरुणो दचो प्रेयः" इति।
पत्र 'तुविजात:'-इत्यस्य 'बहुजातश्च धाता'- इत्यर्थः वती
याखोन ( १२. ४. २.)। तदेव मस्या भूचि मतादित्यनामानि
अनानि; पष्टमस्वादित्यो मातहनामा । मचान्यन मुतः।
नवथा'.सं. १०.७२.८----
"मभिः पुर्वरदितिरुप प्रेत् पूष्य युगम् ।
प्रजावै मृत्यवे बन पुनर्माण माभग्न"-इति ।
.-.

·ऐतरेयालोचनम् . उपपद्यते चैवम् “पष्टो पुत्रासो अदित:"-इति ( स०सं०. १०. ७२. ८.) अतिश्च । "अदितिरन्तरिक्षम्"--इत्वैतरेयकम् ( ३. ३. ७.)। "अदितिरदीना देवमाता" इत्यादि च नेरुतम् (४. ४. २, ३.)। त एतेऽष्टावादित्या अान्तरिक्ष्या इत्येषां मानो- पयोग इति च ध्येयम् ॥ अथ प्रदर्शितेतरीय युतिसमानानकमतः प्रजापतिं निरूप- यामः- 'प्रजापतिः' इति पदं निघण्टावन्तरिक्षस्थानेष्वासातम् (५. ४. २८.)। "प्रजापतिः, प्रजानां पाता वा पालयिता वा" --इत्याह यारकः (निरु० १०. ४. ५.)। "प्रजापतिर्वा इद मैक एवाग्र आम, मोऽकामयत प्रजायेय भूयान्च्या मिति"--इत्यादि च ऐ. बा. २. ५.१। तदित्यं परमेखर एव प्रजापतिरभिगम्यते । कालवाचपि प्रजापतिशब्दः श्रूयते-- "संवत्सरः प्रजापतिः ; सोऽस्य सर्वस्य प्रजनयिता"- इति च तत्रैव ( २. ५. ७.) । “प्रजा- पतिशरति गर्भ अन्तः" इति ( य. वा. सं. ३१. १८.) श्रुतेः जीवोऽपि प्रजापतिर्गम्यते । “यः (प्रजापतिः ) देवेभ्य पातपति" --इत्यादि च तत्व ( ३१. २०.), "प्रजापति मोमाय राज्ञे दुहि- तरं प्रायच्छत् सूया सावित्रीम्" इत्यायैतरेयकम् ( ४. २. १.), प्रजापति वा दुहितर मभ्यव्यायत् , तद्दिव मित्यन्य पाहु: उषस मित्यन्ये"-इत्यादि च तवेव (३. ३.८.)। एवमाद्याम्नायेभ्यः सूर्योऽपि प्रजापतिरवगम्यते। "एष वै. प्रजापतियंदग्निः"- इति त तैत्तिरीयकम् (बा. १. १. ५. ५.)। “प्रजापतिर्हि वाक्" - इति च तत्र तदुतरम् ( १. ३. ४. ५.)। "रूपं वै प्रजापतिः" -ति, "माम दै प्रजापतिः" इति च तवैव (२.२. ७.१.)। "यत्री प्रजापतिः" इति च तै• ब्रा० १.३.१०.१० ।

·कोस विषयः ! १९७ .. पथनाये "कतमः प्रजापतिः" इत्याय "यतः प्रजापतिः" - इति समाहितम् (१३. ५प्र. ..)। तैत्तिरीयसंहितायान्तु "मन व हि प्रजापतिः".-इति (६.६.१०.१. मनसोऽपि प्रजापतित्व मानातम्। “प्रजापतिः स्यात् वायुराकाश पादियो पा" इति चाह मीमांमासूत्रभाष्ये शवरः ( १. २. १०.)। नदित्य प्रजापतिशम्दो बर्थः । प्रत एवानात मित्र--- "अपरिमितो प्रजा- पति:"-इति ( ६.१:२.) । गतपय ऽप्येवं श्रुतम्--- "सर्व वा दं प्रजापतिदिमे लीका यदिदं किच" इति (५. १. ३. ११.)। एव मपि “दिवो धर्ता भुवनस्य प्रजापतिः (. मं. ४.५३. २. - इत्याद्यान्नानप्राबल्यात् प्रादित्य एव मुख्यः प्रजापतिरित्य स्माकम् ॥ अथ तगये सोमप-देवानां वयस्त्रिंशत्म यापूरको वषट्कारः श्रुतः । “वीडिति वपदकार:"--इत्याहाखलायनः (यो० ५०) १. ५. १२। “उच्चस्तरां वा वषट्कारः" इति च पा. सू. १.२.३३ । “यस्य देवतायै हविर्गहीतं स्यात् , तां मनसा ध्यायेद वषट करिष्यविति र विज्ञायते” इत्याह यास्क: (निल. ८.२. ७.)। अतञ्चेतद वचन मिहतगये। तथापि “यस्य देवतायै हविर्गृहीतं स्थात् , मां मनसा ध्यायेद वषट करियन माक्षादेव तद्देवतां प्रौणाति, प्रत्यक्षाद देवतां यानि"- इति ३. १.८ । सदित्थं वौषडिति उनै निरेव वषट्कारो देव पनि सुवचम् । यत्त्वानातं गत्पथ "प्राणो वै वषटकार:"-इति ( ४. २. १. २८.) तन्नु स्यादीपचारिकम् ; उर्ध्वनिः प्रापभृता बलवता मेव भवतीति । मतपथबाधणे हिवम्वादिषु वयस्त्रिंगमवावेषु देवेषु वषट्- कारो न यते, श्रूयते विन्द्रपरः । तथाहि- “अष्टी वसण एका- How- ·- १५८ . ऐतरेयालोचनम् . दश रुद्रा हादशादित्यास्त एकविंशत् , इन्द्रय प्रजापति पय- स्विंयो"-इति ११.५.३.५। तत्रेवोत्तरख ( १४. ५५० ७.)- "कतम इन्द्रः ?"-इत्याशय “स्तनयिबुरेवेन्द्रः” इति सिक्षा- न्तितम् । अत्र स्तनयि हेतुमघचालको वायुस्वार्थों बोध्यः । तथा नव व तत उत्तरं श्रुतम्-- “कतमः स्तनयित्नुः !"-इति प्रश्नपूर्वकम् “प्रगनिरिति"--इति । पत्राप्यशनिहेतुः स्तनयिनु- . रित्येवार्थः प्रतीयते। यास्काचार्येण विन्द्रशब्दो बहुधा निरुतो बझदाहतच ( ४. ५. ७.२.); ततोऽपि मेघचालको वायुरेवेन्द्र इति प्रधानतोऽवगम्यते , परमेश्वरामादित्यकालाद्यर्थाथ गम्यन्ते यथाप्रकरणम् । तदेतत्सर्व मस्मत्कृतायां नैरुतादेवतसूचां सूचितम्, सविर्वचनादिकन्विहाप्यनुपदं दर्शयिष्यामः ॥ अपि शतपथे ब्राह्मण (४. २. ७.२.) सोमपदेवेषु व्यावा- पृथिव्यो त्रिशत्त्ववयस्त्रिंशत्त्वे अभ्युपगम्य, तेषा मुत्पादकस्य प्रजा- पतश्चतुस्त्रिंशत्त्वञ्चाबातम् । तथाहि- "अष्टौ वसव रुद्रा हादशादित्या इमे एव द्यावापृथिव्यौ त्रयस्त्रिंश्यो ; वयस्त्रि- शहै देवाः , प्रजापतिश्चतुस्त्रिंशः” इति ॥ अथासोमपानाम् :--- सत्र प्रयाजदेवानां परिचयाय ऐतरे- योक्तं “समिधो यजति" इत्यादिक मेवेष्टम् (२. १.४.)। तैत्ति- रोयेऽप्येवम्- समिधः, तनूनपात् नराशंसो वा, इडः, बहिः, दुरः, उषासानसा, देवाहोतारा, तिस्रो देव्यः, त्वष्टा, वनस्पतिः, खाहातयः,-त्येकादशविधा: (ब्रा० ३.६.२.)। प्रधानस्य यागस्य प्रमुखे या एकादश पातयो इयन्ते, ता एव प्रयाबाहुतयः प्रयाजयागा वा उच्यन्ते। समन्त्राणां देवाप्रोपनहेतुत्वात् वेदेषु • पाप्रीति व्यपदेशः। से वाप्रियो यद्यप्यानाताः सर्वच हादश , एकादश ·कास्य विषयः । - समिक्षादयः प्रवाजदेवता अपि पाव शुताः, तथापि व हितीयवतीययोर्वेकल्पिकत्वेन विधानादेकवभिरकाव धर्म- वसन्ना भवन्ति। तदेतत् मर्व सर्वबाझपोषु विश्रुतम् , भगवता यामेन च स्पष्टीततम् (८. ३. ७.)। समिदादिव्यायाम निकतादौ सुव्यताम् , यथा- "इमः (ममिधः) समिन्धनान्. यनेच रति कात्यक्यः", "नमूनपात् पाज्यं भवति", "मराशंसो यतः", "इड:- ईडितव्यः (यनियाग्निः )", "बहि: परि- बर्हणात् (कुमः )", "हार: (दुर: ).~० महारः", "उषा- उषाव नमाच; उषा व्याख्याता (राब:पपर: काल: ), नोति राविनाम", "टेव्याहोताग - देव्यो होतारी; प्रयञ्चाग्निरसौ च मध्यमः", "तिनो देव्यः ( 'इडा', 'भारती', 'सरस्वती )", "त्वष्टा ... माध्यमिकः (रूपात), "वनस्पतिः यूपः”, “स्वाहाक्कतयः, स्वाहेत्येतत् सु + पाहेति वा, वा वागा- है ति वा, वं प्राहेति वा, वाहुतं हविर्जुहोतीति वा"-इति (८.२. १-८. ३. ५.)। “देष्याहोतारा- नष्टापोतारी"--ति है. ब्रा० ३. ५. १३.६। देव्यहोवशब्दवाची षष्ठानुयाजदेवस्व दी दही-इत्यादि तत्र मा० भा० । तथाच तत्तबामको हाखिजी तदेव मिश्रादयः स्वाहावयताः म एवंम पदार्था दामम्बन्धि खात् देवत्वेन स्तुना इत्येव बाधणकता माशय: फलितः । एवं प्रधानयागस्य पवाद या एकादश पाहुनयो इयन्ते ,ता एवानुयाजाहुतयोऽनुयाजयागा वा उधते । तामा मेकादयाना .माहुतीनां देवा इतरेये न श्रुतास्सै तिगेयके तूपन्नाभ्यन्ते । तयथा--- "वति, हारः, उपासानमा, जी.टी, माहुती, देव्या- होतारा, तिम्रो देव्यः, नगमः, वमम्मतिः, बक्षिा, सिष्टक्षत,- ·पितरयालोचनमः इति ते. ब्रा० ३. ५.१२.१४ । पत्र बर्षियो हिरुपादानं किदि- विशेषाभिप्रायम् , तत् तत्र व द्रष्टव्यम् ॥ उपयाजदेवाना मपि परिचयस्तैत्तिरीयत एवावगम्यते । तद्यथा- "समुद्रः, अन्तरिक्षम् , सविता, अहोरात्र, मित्रावरुणी, सोमः, यत्रः, छन्दांसि, यावापृथियौ, दिव्यं नमः, वैश्वानरः, इति (ले० सं० १.३. १. ; ६. ४. १.६-१६.)। एवञ्च सोमपासोमपदेवानां समुदितानां समा चतुष्पष्टि: पञ्चषष्टि गम्यते। इतोऽतिरिका अपि सन्ति ये पारिभाषिका देवास्तेषां परिगणन मसम्भव मेव । तदेवं देवाना मसभेयत्वेऽपि : दाशतयां प्रधानतया भग्निवायिन्द्रसूर्यागां स्तुत्यादिदर्शनात् त एव चत्वारो देवा मुख्या गण्यन्ते ; तनापीन्द्रस्य प्रायो वायुविशेषत्वेनो- पगमात् देवतावित्व भव सम्पद्यते। तदाह यास्क:- यास्क:- “तिम्रो देवता इति नेकताः ;- “अलि: पृथिवीस्थानो वायुर्वेन्द्रो वान्स- रिक्षस्थानः सूर्यो यु स्थानः" इति ( ७. २. १.)। तदेव मत्र' पृथिव्या मम्बिरेव मुख्यो देवः, जलादयस्तदे कस्थानास्वप्रधानाः, पखादयश्चेतना यादयोऽचेतनाच पारिभाषिकाः। अन्तरिक्ष वायुर्वेद्रो वा मुख्थी देवः, पर्जन्यादयस्तदेकस्थानास्वप्रधानाः, स्येनादयोऽन्तरिक्षचराश्चेतना वागादयोऽचेतनाश्च पारिभाषिकाः । धुलोकेऽप्येवं सूर्यो मुख्यः, पविप्रभृतयस्तदेकस्थानास्त्वप्रधानाः, पारिभाषिकदेवास्तु तत्र नैव सनीति गम्यते ; ब्राह्मण न्येषु तत्र- त्यानां तथाविधामा मनुझेखादिति ॥ तदन पारिभाषिकदेवत्व मापन्नामा मश्वशकुन्यादीनाचे- पपीयवामादीना मचेतनामाच देवशरीरवत्वं कलवा. सत्यादिमल रागोषादियुकवच नास्तीति तु लालबन्ध-पागल- 7 तनानाम्, ·कोऽस्य विषयः? - पादुक लिकरण्यभिगन्तुं शक्यते. मस्यदेवाना मन्मादीनी त तत्तदस्तिनासि वेति मंगयः स्याद वानाना मोदविदुषाम् ; पीरा. शिवा एव हौशसंशयस्योगायकाः । वस्तनो यथा पारिभा- पिकदेवानां प्रत्यावश्यानां मर्वत्र सर्वेयवहार्याणा मियादी देवशरीराधभाववत्वेऽपि देवत्वं भवत्येवोपरीकार्यम् , मम्यादीना मपि देवानां नूनं तथैव ; यास्वक्तितत्तबामनिर्वचन- स्थान निर्देशकर्मनिरूपदोपनिवर्णनभ्यम्तथैव प्रतीतः , प्राभव विषितानिप्रणयनादीना मत्रवो पत्ते: , नतम वेष्वपि माहणार्थ. प्रतिपादकवर्णन श्रुतेः, सोदाहरणदेवलन मान्य तम युतितोऽपि तथैवा- धगते: , हय एतय उपपत्र व देवकार्यफल अष्टविग्रहादि. कल्पनानाचित्यारोति। तदा प्रथम मम्न्यादिदेवाना नामनिर्वचनादिक दर्शयाम: “अग्निः कम्मात् । अयनीति, पग्रं यो प्रणीय" . याग्निनिर्वचनानि (निरु. १.४... । एष भोतिको मिरेव यज्ञेषु प्रमीयमानो हयत, न खप्रत्यक्षः कथिईमागढ बर्षदनो रसवर्ण : पुरुषः ; प्रत्यक्षगम्य तत् । "अग्निः पृथिवीखानः" इति (निरु. ७. २. १.) तरस्थान- निदेशः । एष भीतिकोऽग्निरेवान पार्थिवेध बग्णाधारीरेषु सर्ववेव वित; विमानगम्यं तत्। अस्ति ने मन्त्रालय यथा खमम्ने यात्रामा होता विशेषां चितः । देवेभिर्मानुषे अमे"-दति .. सं. (६. १६. १.)। है 'मग्ने !' 'विखेषां यजाना होता' 'त्वम्' 'देवेभिः' देखें: रमिभः 'मानुषे जने' मत्य मोबs for:' मपदायमसनि: रित इति तदर्थः । तदेतामन्चवर्गादेव एव मोऽग्निः प्रतीयते ; . । २१ ·ऐतरेयालोचनम् । मग्निलोकवस्त्र कस्यचित् मनुष्यादिवहिग्रहादिमतः परोप- स्थान्नेः रश्मिभिः पृथिव्यां स्थापनं युज्यते। इयं पृथिव्येवाग्निलोक इति चेदिष्ट मेवेदं वचोऽस्माक मपि , परं तस्य पार्थिवस्य पौरा- शिकरूपादिमत्वेऽप्रत्यक्षता कथं सम्भवेनाम ? न हि कशित् पार्थिवः पदार्थ: पार्थिवैरिन्द्रियभंवेदनुपलभ्यः । तदस्मात् स्थाननिरूपणाच प्रतीयतेऽस्यैव पार्थिवस्य भौतिकस्याग्नेदेवत्व मिष्टम् , न वपर: कापि कश्चिदप्य स्त्यग्निश्चतुर्मुखो हंसारूढो देव इति । "प्रथास्य कर्म,- वहनञ्च हविषा मावाहनञ्च देवानां ; यच किश्चिद दाटिविषयक मग्निकर्मैव तत्" इति निरु. ७. ३.१ । तदिद मग्नेह विवहन मग्निसात्कृतहविषां धूमवाध्याकारैरलरिक्षा- दिचारित्वेन सम्पद्यते। तदेतायते - 'अग्नेव धूमी जायते, धूमादनम् , अचाद वृष्टिः” इति शत० ५. ३. ५. १७। तथान ऐतरेयेऽपि २. ५.८। स्पर्यते च- "अग्नी प्रास्ताहुतिः सम्य- गादित्य मुपतिठते। आदित्याज्जायते दृष्टिकृष्टेरन ततः प्रजाः" -इति ( म० सं० ३. ७६.)। तदेवं यज्ञेषु पार्थिवेऽस्मिन्नेवाग्नी पाइयमानं बलकर, माज्यचरसोमाशिरादि हव्यं सर्व मेव भनी- भूय पूर्व वायाकारेणोपरि गच्छति, तदेव वृष्ट पुनरिहागत्य पोषध्यामना परिणत्यामा छरीरादीनां विशेषतो बलं सम्मायते । तषि बलम् , तत्तदाहारजन्यवलतोऽपि प्रबलम् ; यथा होमियो- प्याधिकौषधानां दशतमितभ्यः शततमिकानाम् , तत्रापि विंश.. रक्रमादिभ्योऽपि गतादिक्रमायाम्। हन्तेदानी तादृशज्योतिष्टो- मादियाभावात् , कालप्रभावेण देशदोपेण च साक्षात् तादृशा- हारविरघचास्माकं पूर्वपूर्वपुरुषेभ्यः क्रमात प्रक्रतिदोबल्य प्रत्यक्ष मेव । 'पल एवो मिहवेतरेये- "यनोऽपि तस्यै जनताये कल्पत

·कोस्य विषयः।
पर विहान होता भवति" इति (१.२.१.)। 'पनामा
समूग जनता, तन्मुखार्यव यत्रो भवति, यचिन् यसमा प्रचा-
श्व विज्ञान संस्थातद्रयाणां गोमं करोति'-इति तदर्थः। तद
ताविर्वानं कर्म वयैव पार्थिवस्थाग्नेः प्रत्यच मिति ।
जात तेनैव भगवता तदुत्पतिवर्षनं देवम्- "विज्ञानगी
उत्तरे ज्योतिषी (विद्यु सूर्यरूपे), वैवानरोऽयं यत् ताभ्या
:जायते। कर्य त्वय मताभ्यां जायत इति । यत्र वैधुत: परब
मभिइन्ति, यावदनुपातो भवति, मध्यमधर्मव तावद् भवत्यु-
दवन्धनः गरीरोपशममः ; उपादीयमान एवायं सम्पयत उदको-
पथमनः शरीरदीप्तिः । प्रथा दिल्यादुदौचिप्रश्नमसमाहत्तपादिले
कंस वा मर्षि वा परिमज्य प्रतिवरे यत्र शुष्कगोमय मर्मसर्मयन्
धारयति, तत् प्रदीप्यते, सोऽय मेव मम्पद्यते” इति (नित.
4. ६, ७.)। एवंविधाग्निजन्मवर्णन मस्सिवेव भौतिके उपलना.
मोऽग्नावुपपासे, नान्यवेत्यपि म्यष्टम् ।
प्रथामिंच माऽग्निप्रणयनीयामा मृचां विधान मेव माना-
मम्- “अग्नये मणीयमानायानुहोत्याहावई:" -इत्यादि ( २.५.
४.)। अव एष एव प्रत्यक्ष: पार्थियोऽग्निः प्रणीयते, न कथनापरी
वियहादिमानप्रत्यच इत्यपि प्रत्यक्षगम्यम् ।
किश्चैषा मनिप्रणयनीयमन्त्राणा महतव मेव प्रतीयते।
तद्यथा सवेव विहितस्तप्रथमा मन्च एषः-
"प्रदेव देव्या धिया भरता जातवेदसम् ।
हव्या नो वरदानुषक"-इति (ऋ. सं. १०, १७६.२.)।.
हेखिनः ! 'देव' बोतमानं वलित मिति यावत् ,
'वातवेदसम्' पर्मिया' धोतमानया 'धिया' प्रचया 'भरत'

·ऐतरेयालोचनम् . प्रकर्षण परत, स हि प्रणीयत ; प्रज्वखितस्याग्नेः सावधानतया प्रणयन कुरुतत्यर्थः । तबिग्निप्रणयनकाले हस्तासु खादीनां दाहो यथा न स्यात् , नापि तस्याग्नेरधःपतनं निर्वाणादिकं वा भवेदित्ये- तदर्थ मेवेह 'देश्या विधा'-इति तत्प्रणयनकर्त: सावधानताया. उपदेशः। सोऽग्निरत्र किमर्थ माहरणीय इत्याह- 'पानुषक' बजाररूपत उपर्युपरि स्थितः सन् 'नः हया' प्रस्म- हतानि हव्यानि वक्षत्' वहतु, यक्ष्यमाणानिन्द्रादिदेवान् प्रतीति । 'धी:'-इति प्रज्ञानामसु पठितम् (निघ० ३.८. ७.)। 'भरत' इति "होमश्छन्दमि हस्य"-इति (पा. ८.२. ३२सू. १वा०) हस्य भत्त्वं रुपम् । “पानुषगिति नामानुपूर्व स्थानुषक्तं भवति"-इति निव० ६.३, ५। 'अनुषक्त सुपर्युपरि लग्न मित्यर्थ:'- इति च निघण्टुभाथे देवराज: (४. ३. ५६.) । उपर्यु परिलग्नता अस्मिन्नेव प्रत्यक्षहये प्रज्वलिताङ्गाररूपेऽग्नावुपपद्यते, नान्यवेति च व्यक्तमव । सोदाहरणदेवलक्षणान्यतमश्रुतिश्चैषा---- "न हि देवा अन्योऽन्यस्य रहे वसन्ति ; न तो"-इति 2. बा. ५.२.४। न हि ग्रीमः शीतकाले, नापि शीतो ग्रीनकाले वसतीति तदाशयः । तदय मृतुदेव: कालविशेष एव प्रवचत उमलभ्यो नाप्रत्यक्षो विग्रहादिवान् कवनेत्वनास्ति किं विचार्यम् । कर्मफलदानार्थच नास्ति देवानां विग्रहादिमत्त्वस्यापिक्षा; कर्माशेव हि खयं फलदायकानि भवन्तीति याज्ञिकसिहा- तात्। पचेतने संस्थते देवतविग्रहावभाववति देषप्रीतिकाम- जोधादिशून्येऽपि सिवनी हस्तदानस्य फलं तहहनं कथं वार्यत, न वा नलीवियत ? केन वा दृष्ट पूजिता माता गौर्वा, ·कोऽस्य विषयः । पञ्चितोऽतिथि राचार्य: पिता वा खय मईवाभीमा तब सर्वखरो मून मिति मनेपि तुल्य मातरम् । प्रत्यधमन्या इमे भौतिका एवाम्न्यादयो वैदिककाषु सर्वदेवता- खेन पचत पति सत्वम् ; प्रत्यक्षात एवोपपने कार्यफले पप्रत्यय हेतुकल्पनानौचित्यात् । तदेवं नामनिर्वचमतः , स्थाननिहें गतः, कर्मनिरूपवतः, उत्पत्तिवर्णनतः, प्राधापविनियोगतः , नविहितमन्नार्थतः, देव- लक्षणोदाहरणतितः , प्रत्यक्षदृष्टभातिकादेवामादमेरापंसिल- फलोपपत्तेच निर्मीत मेतत् , · पय मेव पार्थिवो भौतिकोऽग्निः सर्वत्र यन्त्रेषु देव इति गृही; नान्यः कश्चन कुनचिजागति कूर्म शीरच ये सातः शशशृङ्गाधनुर्डर: खपुष्पकतर्गग्रो बस्यास्त: पौराणिकमानमोद्यानविहारी व्यक्तिविशव रति ॥ एव मिन्दोऽपि भौतिक पदार्थ विशेष एव, नान्यः करन विप्र- हादिमान् चेतनः। तथाहि-. “इन्द्रः पूगं पातीति वा, रा ददातीति वा"-इत्यादीनि तविवचनानि ( निर० १०. १.८.)। इरेत्यवपर्यायः ; निघण्टावनामसु सत्याठात् (२. ७. ११.)। 'वर्षले दित मजुरं वीज भिनत्ति, त मिन्द्रकारितम् : मोऽय मिरादार: सन् इन्दः' इति, 'यो वर्षहारेणामी रा म ददाति, मोऽय मिराद रादाता इन्द्रः' इति च तव व्याख्यान देवराजन। तथाच वर्ष हेतुः कचित् पदार्थ इन्द्र इति भायते। "वायुर्वेन्द्रो वान्तरिजस्थानः" इति निरुतस्तस्यान्तरिक्ष मेव स्थान बाबु- स्वरूपत्ववेतीन्द्रशदस्य वायुपर्यायस्व भपि प्रतीयते । वायूनाटि. कारिवेनान्नजम्नईतवन्तु बहुवव व्यते, तदव " खोला" -इनिमन्त्रस्य गतपथानानं वायवइतिपदव्याखान मिा पूर्व ·. ऐतरेयालोचनम् : प्रदर्शित मैव ( ६ पृ.)। तैत्तिरीयानाये ग तटु व्यतातरं दृष्ट- व्यम् - "वायुर्वै वृध्ये प्रदापयिता"-इति (ब्रा० १.७. १. १.)। "वायुर्वेन्द्रो वा" इति निरुते ( ७. २. १.) इन्द्रशब्दस्य वायुपर्या- यत्वे प्रतीतऽपि तयोमियो विभिवदेवत्व मपि न विरुध्यते ; याशि- कमते वाचाभेदेऽप्यभिधानपार्थक्याद्देवतान्यत्वस्वीकारात्। ते हि यावन्त्यभिधानानि वैदिकमन्ष्वार्थपत्यवेनाभीष्टानि, तानि सर्वा- खेव दैवतपार्थक्यनिदानानीति स्वीकुर्वन्येव । अतएवाग्निपर्यायाणा मग्निजातवेदोवैश्वानरादीनां पृथग्देवत्वम् , वायुपर्यायाणां वायु- वातमरुदादीनाञ्च विभिन्न देवत्वम् , सूर्य पर्यायाणां सूर्यसविटभग- विष्णुप्रभृतीनाश्च पार्थक्यं भवत्युपगन्तव्यम् । कर्मपृथकाच देव- पार्थक्य मुररीकुर्वन्त्येव ते । तदयाह तवैव यास्क:- "अपि वा कर्मपृथबाद ; यथा-- होताध्वर्युर्ब्रयोहाते होताध्वर्यु बन्योहातत्यप्येक स्य सतोऽपि" --इत्यादि (०. २. १.)। तत्त्वतो यथा प्राणापानयो दस्तथैवेन्द्र. पायोरपि । अत एवैव श्रृयते- “यदन्द्रवायद शंसति, प्रागा- पानावेवास्य तत् संस्करोति" इति ( ऐ० ब्रा० ३. १. २.)। मध्यस्य वायुविशेषस्येन्द्रस्य करियेव निरूपितानि (इन्द्र स्थ) कर्म- रसानुप्रदान, हववधः, या च का च बलकति- रिद्रकर्मेव तत्" इति (निरु. ७.३.३.)। ववधोपाख्यान. चैतदुपमामूलकं कविकल्पित मिति च प्रोक्तं स्वय' तेम यास्कन- "तत् को हतः ? मेघ इति । .--.। पपाच ज्योतिषाच मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते , तत्रोपमार्थेन युबवर्णा भवन्ति" -इति निरु. २. ५. २। तदिदं पश्यन्तु सावच्छब्दार्थतत्त्व- विदः सर्व भव पौराषिर्क उत्रवधोपाख्यानं वातेन कदलीवन मिव हतन वेति। "प्रथास्य ·कोऽख विषयः.. पस्येदस्य सम्यक् प्रत्यायनाय प्रथम तावदेव निममोप यास्त्रोन (१० सं० ५. ३२. १.)- "पदसमस्जो विखानि ख मर्णवान् बचाना परम्या: महान्त मिन्द्र पर्वतं वि यद वः सजो वि धारा पब दानव'". --इत्यस्य तनिकतानुसारतो (१०.१.८.) व्याख्यान मेव', मन्तव्यम् - हे 'इन्द्र' 'खम्' 'महान्तम्' पतिप्रहम् , 'उत्तम्' अत्यन्दनम्, 'पर्वतम्' पर्वविशिष्ट मत एव पर्वताकार , मेघम् , प्रथम "विवः' व्यहणोः, विहणोऽसि, विहतं करोषि; सतः 'पदहः' पट्टणाः, दारयसि । पस्य मेघस्य 'खानि रन्धादि 'व्यसृजः' विसष्टानि करोषि । 'वाधानान्' पुनःपुनरतिपयन का बध्यमानान् , 'पर्णवान्' अर्णवतः , माध्यमिकान् सस्थायान खण्डशः क्त्वा 'पररणा:' "विमुजमि' । 'यत्' यतः, एवम्प्रकारण 'दानवं' दातार मुदकानाम् मेघम् 'प्रवाहन्' पपईसि, तत एव 'धाराः' अध्यात्मिका: 'व्यसनः' विमजमि, पृथिव्यां पातयसीति । एवञ्च दृष्टितुर्मेधदारको वायुविशेष एष रन्ट्रो देवः प्रत्यक्षः सर्वे. षाम् ; फलावाप्तिस्तु कर्माधीना , न देवताधीनति याधिका- तोऽपि मदेव सर्वत्र जागत्यं वेत्यल मैगवनस्कन्धसमारुढस्य वा हस्तपुरन्दरस्य कस्यचिचेतनायतोऽप्रत्यक्षम्य कल्पनयेति। पत पर ऐरावतम्कन्धसमारूढेन्द्रममागमाद याकुगडभापत्तिरिति मौमा- सकानां प्रहासप्रवादोऽपि सङ्गछन । एवं प्रतिदिन मुदीयमानी बस्यः मूर्योऽप्यतिनो ज्योतिःपुष रूप एव । नचाहि- नचाहि- "प्रादित्यः कस्मात् ! पादसे रखाम्, पादत्त भासं ज्योतिषाम् , पादीतो भामेति वा"-प्रत्यादिवर निर्वचनम् । सूर्यादिन्यो पर्यायशदी। “ी एख:"-इति ·१५५. . 3E: ऐतरेयालोचनम् . तत्स्थाननिरूपणम् ( निक० ७. २. १.)। "प्रधान (पादित्यस): कर्म, - रसादानम् , रश्मिभिश्च रसधारणम् , यच किञ्चित् प्रव.. जित मादिन्यकर्मैव तत्" इति तत्कर्मनिर्णय: (निक० ७. ३. ४.)। "उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम्” इति ( ० मं० १. ५०.१.)। एष निगमस्तत्रोदाकृतोऽमुष्य सूर्यस्य (निरु० १२. २. ४.)। पस्यार्थस्त्वेवं यास्कसम्मत:- केतवः' रश्मयः 'विखाय' विश्वस्य 'दृशे' हशक्ति प्रसरणाय 'जातवेदमं' जातवेदःप्रधान भूलोक मिमम् , 'त्यं सूर्य देवं' प्रति 'उत्' 'वहन्ति' जई प्रापयन्तीति । "रश्मयः केतवः” इति निरु. १२. २. ४ । विश्वायेति षष्ठाय चतुर्थी (पा. २. ३. ६२ सू. १वा । "जातवेदाः कस्मात्"-इत्यादि--(निरु० १. ५. १-३.)--टशनात् अम्नेव नामान्तर जातवेदा इति स्पष्टम् । अग्न रधीनत्व नवस्य भूलोकस्य “अग्निः पृथिवीस्थान.” -इत्यादिना (२.२. १. विहत भव। प्रापणार्थत्य वहधातोहि कर्मकत्वन्तु लोकप्रसिद्धम् । अवे. वैतद् व्याख्यान मुपसंही मुक्तं निरुतो-- "क मन्य मादित्या- देव मवक्ष्यत्"-इति (१२. २. ४.)। नदेव मादित्यं प्रति वहन विनात भवति । तच वहन कस्येत्याकाइया मिह मन्चे श्रुतस्य जातवेदम इत्येव सुवचम् ; जातवेदःशब्देन चेन जातवेदःप्रधानो भूलोकः । तथैव मन्चतात्पर्योपपत्तेः । एव मन्यत्रापि श्रुत बहुत। "पादित्यं प्राञ्च यन्त मुनयामि'-इति सामा- रण्यकम् ! सर्वे ग्रहाः पूर्वाभिमुखगामिनस्तत एव सूर्य : पश्चिमाभि- मुखगो लक्ष्यत इति हि सर्वसमास' विज्ञानम् । तथाच 'प्रा. यसम्' एत' भूलोकम:, तरस्थ खन्मिान मिति यावत् 'पादित्यम्' । तद्यथा ·कोस विषयः! 'उत्' 'नयामि' प्रापयामीति तदर्थः । तथाख लोकस्य सूर्य मभि सम्यावर्षचन जस्तो भामर मिहापि प्राची प्रदर्षितम (१०७ पृ.)। "दार्थ प्रथिवी मभितो मयूरी: (. सं. 0.22. ३.)"-इत्यादिश्तयोऽप्यावालोचाः । एवञ्च यथा पविष्या प्रधानदेवता पम्निः प्रत्यक्षः, यथा चाम्नरिक्षे वायुर्वेन्द्रो वा, तयेष ा स्थोऽसौ सुर्योऽपीति ध्रुवम् । एव मपि पुराणादावग्न्यादीनां सर्वेषा मेव देवानां खर्ग- स्थत्वम् , तत्रापि पृथक्-पृथक् लोकसंस्थत्वं यद वर्णितम् , तदवास- विकम् ; अपि तेषां चतुर्वदनविग्रहादिमखम् , पुत्वकलनगोबादि- मत्वम् , यानाशनरागहेषसन्तोषादिमत्वञ्चतत् सर्व रूपकादि कल्पनाप्रसूतं कविकमय एव हि यथा विमिवकतमित्र. लाभहजेदादिकयासु काककपोतोलक केशर्यादीना मानुषभाषा- बितवाादिवर्वानं वाबाना नीतिधादिषरित्रगठनायेष, तथा पौराणिकदैवताकारादिकल्पनापि नून वेदविज्ञानयहवाममर्थ- मतीनां स्त्रीशूहिजबन्धुरूपाणां वालाना मेव धर्मोपदेगादिमाहा- व्यायेव। किञ्च यथा वाला: ता: काकोलू कादिकथाः पठन्तमादानी मजानतस्तत्व मेव वास्तविकं मन्यन्ते, ततो वयोवृषिप्रभावादात- जाना: मसः सदेव शिशून् पाठयन्ताऽपि सदतात्विक सय मेव विदन्ति, न हि वाग्मिशतेरपि मन तेषां विशाम मानयितुं गायन्ते, तथैव विद्यापरपर्यायवेदाध्ययमहीना बाना: कल्पितदेवस्वरूपादी विश्वसम्वेव, न परं देवखरूपप्रत्यार्थिनी विहांसो दिवा: । सदाबातम् - "एतच वै मनुष्येषु मत्व निषितं यबरबादाच- चाप माहुरद्रामिति, स यद्यद मिनासायास्य बापति ; ययुः सय पमति न बनाम माम्येषां श्रद्दधाति"-ति (प.)।

·ऐतरेयालोचनम् . तव स्वर्ग । तदन तकल्पनाप्रकार मपि किञ्चिविदर्शयामः- उपरिष्टा- हास्यास्यमानेषु स्वलॊकेषु अन्तरिक्षलोकोऽध्ये कतमः । वायुपरपर्यायस्थ वर्णितपूर्वस्य इन्द्रस्य प्राधान्यात् स एव वाराडिति व्यपदिष्टः । मेघो हतः, अपाच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणी वर्षकर्म जायते तत्रोपमार्थन युद्धवर्णा भवन्तीत्युक्तम् (निरु ०२. ५. २. )। वर्षकालेऽशनिपतन यत् तदेवेन्द्रस्य वनपातः । इरेत्युदकनामेत्य- प्युक्तम् (१६५ पृ.), तविशिष्टत्वामेघस्यैवैरावत इति नाम, तच्छब्द. स्योः श्रूयमाणत्वाञ्चोःश्रवा इति च । स एक एव मेघो नामभेदाद हित्वेन इन्द्रवाहाविति वर्णितः । तसभायां गन्धर्वः (गायकः) ऐड़: (इड़ाभवः), पुरूरवाः (बहुराव: ) नाम सदेव विद्यते । सोऽपि पृथिव्याः धारक: , इडापरपर्यायावसम्भवः , इडापरपर्यायावसम्भवः , स्फुर्जथुनामबहुगर्जन- कारी, मेध एव । “पुरुरवा बहुधा रोख्यते" इति हि निक. १०. ४.८। 'रोख्यति स्तनयति'-इति तदृत्ती दुर्गाचार्यः। बड़ा= पन्नम् (निघ० २, ७. १३.)। गां पृथिवीं धारयतीति गन्धर्वः ; अत एव श्रूयते-- "अभि गन्धर्व माद अबुधषु रजरखा। पन्द्रो ब्रह्मभ्य इद वृधै" इति ऋ० सं० ८.६६. ५. । 'इन्द्रः' मेघचालको वायुः 'ब्रह्मभ्यः' ब्रह्मणा मन्नानां 'धे वईनाय, 'अबुध्नेषु रजस्म' 'गन्धर्व' मेघम् ‘अभ्यढणत्' छिनत्तीति तदर्थः । उर्वशीनामापरास्तमभायां नृत्यतीत्यादिश्च पौराणिकी. कथा। तत्राख्यातं निरुतो- “उर्दश्यप्सराः"-इत्यादि (५. ३. २.)। 'पसराः प्रसारिणी' इत्यादि च तवैव । तथा चोदकजाता विद्यु देवोर्वश्यामराः। तस्या विद्युतः सञ्चितजलजत्वं च वैदिक- विज्ञानसम्मत मिति पूर्व प्रतिपादितम् “मादिननस्य रतसो ज्योतिः - ·कोस विषयः? ०-O पश्यन्ति वामरम् । परो यदिध्यते दिवि"-इति ( ११५०) प्रपा कृष्टिजनानां सारयित्रीति च भवत्ययसारिणी। 'पस इति रूपनाम. रूपवती'- इति च तवेव। तथा पारस: जायते पायुर्नामा तनयः । म हि विद्य भेधसंयोगज भायुई समय दक- रूपः प्रसिद्धः , श्रुतय - "विद्युत् उर्वशी तिरते दौ मायुः" इति ऋ० मं० १०.८५. १० । तनयोत्पत्थमन्तर मेव सयोर्वगीपुरुरवमोदम्पत्यो मिथो विकेदश्च मद्देश्यत एव । नदे- सत् सर्व मेतस्मादेकम्मादेव अतिवचनात् सुश्यनाम् -- "पजन्यो गन्धर्वस्तस्य विद्य तोऽपरमः" इति ( तै० सं० ३. ७. ८.)। शतपथनाणे तु अधरारण्युत्तरारण्योगर्वशीवुरूरवस्त्व परि- कल्पा चाख्यान मिदं कल्पितम् । “प्रथाधरापिं निदधाति" इत्यादि ( ३. ४. १. २२), "उर्वशी हामराः पुरूरवम मर्ड चकमे"- इति च ( ११. ५. १.१.)। एवञ्चैवविध कविकल्पन मेव पौराणिकाना मुपन्चामश्रवणप्रियेषु स्त्रीशूहिजबन्धषु धर्म- नीत्यादिप्रचारायाभवदवलम्बन मिति स्पष्टम् । तत एव महा- भारत हामस्य च काव्यत्व मुग्रीकृतं स्वयं तकर्ता तव तदुपक्रमे (१५. ७० नो.)---- "त्वया च काव्य मित्युक्तं तस्माद कार्य भविष्यति' इति । 'इतिहासपुगणाभ्यां वेदं ममुपयेत्' इति ( २६७ श्लो०) चोक तवेध । तदित्य मेव असं वेदोप- इंडण मिति ॥ सूर्यस्याप्यन्यतम नाम इन्द्र इति । सत एतविकतम् “इन्दवे द्रवतीति वा, इन्दी रमते इति या, इन्धे भूतानीति वा"-ति (१. १.८.)। 'इन्दवे' इन्दु सोम पातु द्रवति, 'इन्दौ' बोम रमते पति. 'भूतानि' यावरजङ्गमानि धे' दीपयति धेतिक' सूर्य ·ऐतरेयालीचनम्। इति तदर्थः । प्रधियज्ञपक्षे न्दुगब्दस्य सोमवनीरसोऽर्यो ग्राह्यते । अधिदैवतपक्ष तुन्दुचन्द्रमा प्रायः । अत एव श्रुतम्- “इन्द्रः सोमस्य का का"-इति ( ११० पृ. ), "अत्रा ह गोरमन्वत माम खारपीथम् । इत्या चन्द्रममो गई"--इति च (ऋ० सं ०१. ८४. १५.), “सुषुम्णः सूर्यरश्मिश्चन्द्रमा गन्धर्वः” इति च वा० सं० १८.४० । निजकारण चैतत् स्पष्टीकतम्- “प्रथा- म्यस्यैको रश्मिवन्द्रमसं प्रति दीप्यते तदेतेनोरक्षित मादिवतो. इस दौप्तिर्भवतीति" इति (२.२. २.)। असावेवेन्द्रः सहस्त्र रश्मिरिति सहस्राक्षोऽप्युचते ! म चायं घुस्थ इन्द्र उत्तमः कश्यने अन्तरिक्षस्थ इन्द्रम्न मध्यमः । नटेतयोरुलभमध्यमयोरिन्द्रइत्येक- नामानुरोधादभेद उपचरितोऽणि दृश्यनेनिकन । मत ण्वामरमि- हेनाप्युभयेन्द्रनामान्येक पर्यायवे नोपबद्धानि--- “इन्द्रो मरुत्वान मधवा विडोजाः पाकगासनः । - । पाखण्डल: महस्राक्ष भुषा:"-इति ( १. १. ४४.-४७.)। राषु नाकेषु पञ्च. विशदिन्द्रनामानि ज्ञापितानि । तत्र दिवस्पतिः , वास्तीति: सुरपतिः, हरिहयः , खराट् , पाखण्डल: , महस्राक्षः, इत्यादी- ग्युत्तमेन्द्रनामानि, मरुत्वदादीन्यपराणि तु मध्यमेन्द्रस्येति बोध्यम् । या प्रसिद्ध मिन्द्रपरन्धा नाम शचीति (अम० को १.१.४८.), यतश्चेन्द्र उच्चते शचीपतिरिति; तदपि कम्पितम् । अस्ति निघण्टी वाजामसु पठितं शचीति ( १. ११. ४८.); "आकाशस्य सर: (शब्दः)-इत्यादि (गो० सू०३. १.६४.) वाचोऽन्तरिक्षस्थत्वं तथा चन्द्रसहधर्मित्वं भवत्येव स्वीकार्यम् ; यदा चेन्द्रकतात् भेष- चालनामेघविदारयाच दृष्टिीयने, तदा तहाण्यपि तम हैव यत इति सा माध्यमिकी वाक् मधमस्येन्द्र स्व सहाभणीत्युपर्यते । , ·कोस विषयः ? १०६ तथा च तथाच ऋ. सं.--- "न किरम्य शनीनां नियन्ता सूवृत्तानाम्"- इमि ८.३२, १५ । 'प्रस्य' वागधिपतमध्यमेन्ट्रम्य 'सूत्तामां' प्रियस- त्यात्मिकानां 'शचीनां' वाचा नियता नियोगकाग न कि:- कोऽप्य न्यः, अपि ता इन्द्रवाच: स्वत एष प्रवत्ता प्राधिपत्य करो तौति तदर्थः । एवञ्च वायोर्धात प्रतिघानिनेवाकाशाकदोपत्तिखी कारात् , वायोरम्तरिक्षस्थत्वेन मेघदारकत्वेन व माध्यमिक्तीन्द्रव मिति खीकाराश्च म वायुरूप इन्द्रः शचीपतिरुच्यते । प्रपर मप्यस्ति तल निघगटी कर्मनामस पठितं शचीति पदम ( २. १. २२. । मषां च कर्मणा मधिपतिः सूर्य एव ; “मविता व प्रप्तवाना मीमे". इति (गे. १. ३.५. श्रतः । तत्तापा- भावादेव जीवशगैर मृत भवतीति च दृ?' लोकवे दयोः ( १०८ पृ. । अत: मोऽप्याख्यायने शचीपतिरिति । तनिगमः - "धुमा अमि ऋतुमा इन्द्र धीर: शिक्षा शचीव- म्तव मः शचीभिः" इति ऋ० मं१.६२, १२ । अन्यच्चास्ति निवगटी प्रज्ञानामसपि पठितं गवीति पदम् (३. ८...)। ततः प्रसावतो यजमानादयोऽपि शचीपतय एव। प्रत एवाभवनाम मानुषरुपदवम्तावले नागसे सूमों हितीगस्या मृचि युत मेवम् -- "याभिः शचीभिचममा अपिंशत" - नि ऋ.. मं० ३.६१.२ । प्रथाप्येव शचीपतिमत्वेऽपीन्ट्राण्या अबहुलं मेदेषु। तद्यथा "दहन्द्राणी मुपडवे वरुणानी स्वम्तये । धम्नायीं सोमपीतये" इति ऋ० म. १. २२. १२ । पवेन्द्रासीत्युत्तमायाः , वरुणानोति मध्यमायाः , पन्नायौति मथमाया एव देवय ग्रहग मिष्टम् । (O ·ऐतरेयाखोचनम् . १७४ . अत एवान्धवैव मानातम् ऋ. मं० १०.८६.११- "इन्द्राणी मासु नारिषु मुभगा मह मशवम् । न यस्या अपरश्चन जरसा मरते पतिविश्वस्मादिन्द्र उत्तरः” इति । तदत्र मूर्यस्य चिर मेकरूपत्वेन विद्यमानत्वात् तच्छतोरिन्द्रा- ख्याश्विर मेव सुभगात्वम् । इद मेवेन्द्राण्या अवैधव्यप्रवादमूलम् । माध्यमिकेन्द्रस्य मेधचालकवायोहि वर्ष वर्षे प्रति रूपभेदात् तच्छतो: सुभगात्वायोगाबाम्तीन्द्राणीति समाख्या ; विश्वम्भादिन्द्र उत्तरश्च सूर्य एव, न माथमिक इति च ध्येयम् । एव मपि यदमरसिंहेन शचीपर्यायत्वेन श्लोकित मिन्द्राणीति, तदिन्द्र शब्दार्थक्यभ्रमादेव । एव "विष्णु गयण: सपा:" इत्या- दिषु ( १. १. १८-२३.) विपर्यायष्वपि विष्णुरिति सूर्य- नाम, नारायण इति वायुनाम , कण इति मनुष्यनामेत्येवमादयः पौराणिककालजधमा बोध्या इति दिक् ॥ नन्धेय मिन्द्रादिदैवतमन्वेष बहुवेव यत् तेषां पुरुषाकारविग्रह- वत्त्वम्, हिताहितविवेकलक्षणनेतनावत्त्वम् , चेतनावत्पुरुषव्यवहार्य- ट्रव्यान्वितत्वम् , ताकमकर्तत्वञ्च गम्यत ; तत् कथ मुपपद्यते ? इति चेदत्र निरुतकारो याक एवात्र दत्तोतर: (७. २. ३.)। तथाहि-- "अपुरुषविधा: स्युरित्यपर मपि तु यद् दृश्यते ऽपुरुष. विधम्। . तद्यथा अग्निर्वायुरादित्यः पृथिवी चन्द्रमा इति"- इति। तथा चेषा मग्न्यादीनां पुरुषाकारविग्रहवत्त्व प्रत्यक्षविरो- धानेत्येव सिद्धान्तितम् । तदेवं मन्वेषु यदेषां पुरुषविधत्व मुपलभ्यते, नत् काल्पनिक मेवेनि। अथ चेतनावत्त्ववर्णनं च तेषां तयैवेत्साह- "अचेतनान्यप्येव स्त यन्ते यथाक्षप्रभृतीन्योषधिपर्यन्तानि"-इति । अथायुधादिद्रयान्वितत्व श्रवण मपि तेषां तथै येत्याइ- "एतदपि - - ·कोऽस्थ विषयः ? (जे. तादृश मेव ; 'सुखं रथं युयुज सिन्धुरखिनम्'-इति नदीततिः (यथा)"- इति । तथा कर्मकर्तृत्व मपि तेषां तथैव त्याह- "एत- दपि तादृश मेव ; 'होसुचित् पूर्व हविरद्य माशत' इति प्रावस्तुतिः (यथा )"--इति । वेदार्थमीमामेकनिमित्ते मीमांसादर्शनऽप्येव मेव तद्यथा- "अग्निस्तु द्रव्यं वा स्यात् चोदनायास्त दर्थत्वात्"-इति • २. ३. २१, २२०) । 'दृश्यं वा अग्निशब्देनोयते । कसाद द्रव्यम् ? यदेतत् चलनः ; अत्र वेषः प्रसिद्धः' इत्यादि सजा- थम्। ततस्तत्रैव देवताधिकरणे विभिः सूबेदवानां पौरुष- विग्रहवत्त्वं क्रियाफलदातत्वञ्चास्त्री कल्य कमजत्यसंस्काररूपस्यापूर्व- स्येवैकस्य सर्वत्र फलदाटत्वं प्रतिपादितम् । तथाहि- “देवता वा प्रयोजयेद, अतिधिवद्रोजनस्य तदर्थत्वात्" इति पूर्व पक्षसूत्रम् । "प्राथपत्त्याच" इति तद्य क्तिमूत्रम् । "अपि वा शब्दपूर्णत्वात् यजक प्रधानं स्याद , गुणत्वेन देवताश्रुतिः” इति तत्र सिधान्त- सूत्रम् ( ८. १. १, ८, ८..)। पुनस्तत्रैव तत उत्तरम् , तत उत्तरम्, इन्द्रय हरिनामकाववत्त्वादिश्रवणम्योपचारिकत्वं विभिः सूत्रः सिद्धान्ति- कम्- “अमंयोगात् तदर्थेषु विशिष्ट प्रतीयेत, कर्माभावादेव मिति चेत् , न ; पगर्थत्वात्" इति (८. १. ५, ४३, ४४.)। यथ अतावग्न्यादीनां ब्राह्मणत्वादिजातिविभागः , स चेषा मेव प्रत्यक्षाणां ज्वननादिकम्मे गा मगारादिरूपाणां भौतिकामा मेवेति च स्वीक्रियते मीमांसकः । “जाति: (१.४. २४.)"-इत्यादिसूत्रेषु सत् अष्टम् । अतएव तंदंवाना मेषा ममम्भवादेव यज्ञादिकर्मान धिकारिखं वर्णित मिति दिक् ॥ पथ ये म्यादय इमे प्रत्यक्षाः, न त एने देवाः; अपि खेका ·ऐतरेयालोचनम् . स - मभिमानिनः सन्ति तत्तद्रव्यादिनामतः स्वर्गस्थाः केचन ; प्रत एवेव मसूत्रयद व्यास: खदर्शनशास्त्र- "अभिमानिव्यपदेशस्त"- इत्यादि। तदेतद् व्यासवचन मार्ष मपि कथं न स्यान्मन्तव्य मित्यत्र ब्रूमः । प्रस्त्येतद् व्यासवचन सत्यम् , पर मैतस्य यविधोऽर्थः अतः वस्वसम्प्रदायमतपुध्यथं पौराणिककालजेः शङ्करादिभिः खसत्य एवेत्यस्माकम् । न हि कस्याप्यद्यतनस्य स्वमतस्थापन- व्याकुलीभूतचित्तस्य लेखनीसम्भूतं सर्व माख्यातं सत्यं भवित महति, नापि हि तादृशानां तेषां सर्वेषा मेव प्रकृतवादिले मिथी मतपार्थक्य मुपपद्यतेति विज्ञात मेवैतद। वस्तुतस्त्वत्र यदुत व्यासेन 'अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्'-इति (२. १. ५.), तदर्थ- स्त्वेवम्-- श्रूयन्ते हि 'मृदबवीत्', 'पापोऽब्रुवन्', 'फेनोऽब्रुवत्'- इत्येवमादयः (श० ६.१.३.)। पास अतिषु अतानां मृदादीनां कथं चेतना विशिष्टत्व मुररीकार्य मित्याह --- 'अभिमानीत्यादि। यद्यपि विशिष्ट चेतनावरखेव अहं ब्रवीमीत्येवतारो ऽभिमान: सम्भवति, नान्यत्र मृदादौ; तथाप्येवमादौ तस्याभिमानिमः 'व्यपदेशः' । व्यपदेशो व्यवहारः, व्यवहारमात्र मौपचारिक मिति यावत् । कुतः ? 'विशेषानुगतिभ्याम्'। चेतनाचेतनयोर्विशेषस सर्वे - यते लौकिकशब्दार्थशक्तिग्रहादिशिवादितः ; तस्मात् मृदादिषु यदभिमानिखे तयावहारिक मौपचारिक मिति सम्पद्यत एव । अनुगतिश्च "महर्वे मित्रो रात्रिरुण: (ऐ० ४.२, ४.)", "असी वा प्रादित्यो देवः सविता (श०.६. ३. १. १९.)", "एष एवेन्द्रो य एष तपतिः (श०१. ६. ४.१८.)", "अयं वै वायुर्योऽय पवते (श. १.५.४. २,)"-इत्येवमादिश्रुतिभ्यश्चैव भवेति । इतो- ৪ঘৰিমলীচন্তাবীয়ানী ছল।

·कोख विषयः? नवे "देवा वे सर्वचरी सब निषेदुस्ते, पापानं नाप- अतिरे"-इत्येवमायाख्यायिकानां का मतिरिति चेत् , “खतयो शेताः सम"-इत्यादि (जे. सू० १.१.१२.) इष्पम् । पथवा "विहांसो वे देवाः"--इति (१० ३.७. ३.१०.) श्रुतः "पथ बे ब्राणाः शुगुवासोऽनूचानास्ते मनुचदेवाः" इति (म. २. ३५. ६. १४.) श्रुतच वेदविदुषां गौणदेवत्वेऽभ्युपगते समा. चत एवेवमादिक मास्थानम्। पतएव देवत्व मापनस्य या. दीचिता यजमानस्य मनुष्यक्यिालापनिषेधेऽपि (८१..) विहिर्वाक्यालापस्य कथा दूरे प्रास्ता मेकत्र वासच विहितः । तयाहि- "तदस्य विश्वेश देवे र्जुष्ट भवति,-- ये मे बाणा: शुश्रुवांसोऽनूचाना:"- इत्यादि श० प्रा० ३. १. १. ११, १२ । सो तत् समानानम् “एद मगन्म देवयजनम्". इसिमन्वव्यास्थानपर मिति वेदविदुषां देवत्वे मन्त्र लिा मप्यस्तीति च चितम् । स ष मन्यो यजुर्वेदीयतत्य पाठस्खेवम् ( ४. १. १. ---- "एद मगम देवयजनं पृथिव्या या देवा मी पापस विखे । भक्यामाभ्यां सम्सरन्तो यजुर्भा गायत्रोपेग भिषा मदेम" ति गुताहेतरये चत्वांग देवगुणाः । याधि--- (१) "सत्यमंहिता वै देवाः ( १. १. ६.)" इत्यक: प्रथमः, "परोधप्रिया व हि देवाः (२. ३. ८.)". इत्य को रितीयः, “न वे देवा पन्योऽन्यस्य रहे वन्ति ( ५. २. ४. )" इत्यु जस्तृतीयः, "मत्वान् सतोऽमर्थान् छत्वा" इति श्रुती ६.३. 8. ) देखना ममरभावन ध्वनितः, स एपचतुर्थः । नव देवानां सत्यसंहितावनिवस्थम् ;-- सूर्यः प्रतिदिन मुद. बन याति च यथाकालम् , रति च रसामनुचर मित्यादि।

·বায়াজীবন • . मायुः सदेवान्तरिचे सितो. प्राति , मित्रान् सचालयन् दारयति च यवाकाल मित्यादि। निरप्यसति प्रतिवन्धन कदापि पचन- दहनादिक खकार्यजात मुअजनि। तदेव सर्व एव देवाः सदेव खखकमम.व्याप्रियमाणा उपलभ्यन्तरति तेषां सत्यसंहितात्वम् । मनुष्यात खमावत एव पन्तचिन्तका पत्तवादिनो ऽवृतकारिण. बेत्यवतमंहिताः। तदिहाबातम्- "प्रवृतसंहिता मनुष्याः"- प्रति (१.१....)। शिक्षादिभिरक्तभाव विहाय ऋतभाव सुपगम्य च भवितु मईन्ति प्यतसंहिता इत्यानाता:- “विदुषा मा मेव. बदितव्यम्" इत्येवमादय (५. २. ८.) उपदेशाः । तदा विदुर्षा देवत्वस्वीकारण्य मेव प्रधानो हतयतेषा मुपजायत एव सत्यस्वभाव रति । (२) एवं परोक्षप्रियत्न मप्यस्ति देवानाम् । तद्यथा--- अन. जानिलादिप्रभवाः सर्व एवैते जन्ममृत्युमुखदुःखादयो भावाः मदेव सर्ववानुपलबमान हेतु श्यापारका भवन्ति , कुर्वन्ति च सूर्य- दादयो रसहरल-मेघसचालनादीनि कम्माणि सदैव सर्वत्र, परं क किमपि कार्य कयं केन कदा त मिति कस्यापि प्रत्य चत उपलभ्य मस्तीति परोपनियत्व मेवावगम्यते तेषाम् । विदुषा मपि देवत्व लाभात् भवति परोचमियत्व मित्याह- "ते देवा पलु- अन् मदं प्रजापते रेतो दुषदिति, सभाष मभवत् । तन्मादुषस्त्र मादुचवम् । मादुष. वै नामैतद यमानुषम्। सन्मादुष समानुष मित्याचपते परोक्षेण । परोक्षप्रिया एव हि देवाः" इति (१, ३.८.)। मादुष रति प्रत्यक्षवचनेऽभिहितेऽसौल मपि विचित् मृत स्याव , तनायवेक विहांसो पारोयेग नाम चक्षु- मातु मिति.। एवमादिक परोपियवा तेषां देवखे वीजम् ।

·(१).तबायोचारासामावोहार मन त मन
“मा सोची वसती बाहुः" इति (५.२...)।
तुरपरस चतो: वाले उपलभ्यत इति तदामयः। .
परम् । पस्ति सूर्यस्य वासो धुलोने, चन्द्रन वासोऽन्तरिये, एक
दन्यथाभावः कदाचित् केनचित् कपिदपि सम्भाव्यतऽपि पित
प्रत्युत
सर्व एव ग्रहोपग्रहपृथिवीनववादयो. देवा खलकमाया
चिर भ्रमन्तीत्येव ध्रुवम् । तदन्तंगताना मणिवायादौना मग
मेवामन्यग्रहवासात्वं सूमविधानध्योपलभ्यत एष। ये बचत
विहांसो मनुधा देवस्व मिच्छेयुः , तेवा मप्येतदनुकररीनामा
ग्रहवासिव स्थादभ्यसनीयम् , यथा च स्वामीयजनस्वान्धारोक्ति
खेन परपिण्डादवं दु:खायेत्युपलभ्येतेति ।
(४) पप्यमरणधखच तेषा मन्यादौना प्रत्यक्ष मेव ; ,
हि कदापि कचिदपि कमायग्बादेरभावो विज्ञायत इति । विहां
सोऽपि विद्यादिप्रभावेणामरत्व मप्युपगच्छन्त्येव ; तद्यथा-वसिड
विश्वामितमान्धावेनवखा मध्यासबालीकादयः । इत्य ममरर
धर्मसाम्याच तेषां देवत्व मव्याहत मिति ।
खिजा मपि विहत्तयैव सत्यभाषित्वादिना सिर देवता
नवेदविदुषा मृविक विहित मम्मीनि। तथाधामातम् ।
"विजो हैव देवयजनं ये बापाः शुश्रवांसोऽनूचाना बिहारी
याजयन्ति" इति शत, ३. १. १.५। पनुपद मिज प्रदर्शित
"एद मगध (१७७ पृ.)"-इत्यादि मम्वसित बलिया
देवस्वस्खापनाये वालात व्याख्याता तथोपपाद मभयुवा
"एतद बहराई"-इत्यादिना ( ३. १. १. ११, १५. )! दीकि
तामा मपि अत्रमानानां यादीचा मारण्य यासमातिं यावर मा.

·ऐतरवालोचनम् कदिवलम्। तमानातं बहुन । यथा-- "यो दोचते स देव- ताना मेको भवति"-इति य.ग्रा. ३.१.१.८,१.। तत्राप्य- कृतपरिधारादिक मेव वीजम् । अत एव दौषितस्य सत्यवदनं सर्वेष्वेव बाधषिषूपदिष्टम् । तद्यथा "दीक्षितन सत्य मेव वदि- तव्यम्" इति (ए. मा. १. १. ६.)। एवं हि वेदेषु चतुर्विधा देवा श्रूयन्त इत्येव फलितम् । तत्र, पमिवायुसूर्या पनीन्द्रसूर्या वैते बयो मुख्या देवाः , पृथ्वीजल- चन्द्रमाप्रभृतयो बाय एव तन्मुख्यदेवसहचरादय इत्यमुख्या देवाः, रभाषावादयः पारिभाषिका देवाः , पारिभाषिका देवाः , ऋविग्यजमानविहांसस्तु गौणा देवा इति सिद्धान्तः ॥ पचापोखरस्य "सत्यं जान मनन्तं ब्रम"- इत्यादिश्रुतिसिद्ध सत्यसंहिताल प्रबल मेवास्ति, "एक मेवाहितीयम्" इत्येवमादि- अतिभ्योऽपरेश्वरस्याभावात् पन्धरहवासिलं त्वस्यासम्भव मेव परोचप्रियत्व मपि समष्टाना मेषां जीवाना मतीतानागमज्ञान- शून्यत्वेन अष्टम् , अमरत्वस्व तु का कथा ! सर्वश्रुतिसिको हि तस्यामरभावः सर्वधीमत्प्रतीतखेति। सत्यप्येवं मन्त्राणा मधि- याण्याख्याने प्रत्यवहष्टप्रज्वलिताजारादिरूपान्यादीना मेव ग्रहणत इष्टमित्ररपराभिधेयस्यामाकान्तित्वात् दर्मितविनियोगश्रुत्युपलब्ध- नियासाधनोपयोगित्वाच देवशब्देन देवताभिधानाम्न्यादिशब्दव न तत्र देवदेवस्य ग्रहणं याधिकसम्मतम्। अधिदैवतव्याख्याने चाम्न्यादिद्रव्यादिविज्ञान मेवाभीष्ट मिलम्बादिपदाना मीखर- पापिलखीकारो अर्थ एव । अध्यात्मव्याख्यानम्नु विविध भवति ; पानशब्देन परापरामनोः शरीरस्य च बोधात्। तत्र शरीर- परयासाने जीवपरयासाने मारार्थन नैव प्रयोजनीयता;

·कोख विषय: परमामपरव्याख्यानन्तु येषां मन्त्राचा मुपयुज्यते, तेवेव सासदार दरणीय मिति सर्वेरभ्यु पेय मेवेति । प्रय यद्यपि परमात्मपरं जीवपरं शरीरपरं चेति विविधमपि व्याख्याम स्यादधिदैवतव्याख्यानान्तर्गतम् . तथापि नाप्रपवसिड न्यायेनेवेह प्राधान्याभ्युपगमात् निरुतादी पार्थक्येनोचतऽयाध्यान मिति। तद्यथा ऋ० सं० १.१६४. १५---- "साकचानां सप्तय माहुरेकज पडद्यमा ऋषयो देवजा इति । तषामिष्टानि विहितानि धामशः स्थावे जन्ते विशतानि पग:" "सहमानानां वसा मृषीणा मादित्य: मनमः ० --. इत्यधि- ; देवतम् ; प्रथाध्यात्मम्-- महजातानां षमा मिन्द्रियाणा मामा सप्तमः"-इत्यादि तवैकलव्याख्यानम् (१३.२, १८ ।। प्रतात्मपदेन जीवस्य ग्रहणम्। प्रयात्मपदेन परमात्मनो यथा . मं. ८.८६.५ .. "मोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जानता पृथिव्याः । जनिताजनिता मूगन्य जनितेन्द्रम्य जनितीन विष्णो:" इति । "मोमः सूर्य : ...., इत्यधिदेवतम् ; प्रथाध्यात्मम् --- मोम प्रात्मा"-इत्यादि वात्र निकतम् । १३. २. १२.) ॥ पथापि तान्यध्यात्मादीनि नामतसिविधानि वस्तुतः पक्ष. विधानि व्याख्यानानि न हि मवंधा मेव मन्या या मुपपद्यन्ते ; प्रत्युत केषाबिदेकविधम् , कपाश्चिद हिविधम् , केषाश्चिाहुविध । मपि। तवाधिदैवतमन्त्रा पवात प्रायश्सिभागाधिका: मा: ; केवलाधियर्थाः केवलाध्यामाांच मम्ति केचन खत्याः। एवमपि यदधिदेवतमन्त्राणां बना मेवाधियत्रं व्यास्थान छत प्राधष. कारयंत्र सिद्धार्थम् , अध्यात्म याच्यान मप्यान मानवादिभि- .

·पतरेकालोचनम् - रुपनिषदादिषु ; तखात् सर्ववेदेष्वधिदेवतमन्त्राणां प्राचुर्योऽपि साम्प्रत मन्वेषणीयत्वं गतम् । तदिहीदाहरामः- यज्योतिष्टोमादिक मधिकृत्य यद व्याख्यानम् , तदधि- यहम्। ताश केवलाधियज्ञव्याख्यानयोग्यमन्त्री यथा- "उस प्रथखोर ते यज्ञपतिः प्रथताम्" इति वा० सं० १.२२.६ । कपालेषु पुरोडाशप्रथने विहितः । तच्च विधानं मन्त्रव्याख्यान- सहित श्रुतं शमपये। तथाहि- "तं प्रथयति, उरुप्रथा उरु प्रथ- खेति प्रथयत्येवेन मेतदुरु ते यज्ञपतिः प्रयता मिति ; यजमानो वे यन्त्रपतिस्तयजमानायवेसदाशिष मागास्ते"-इति (१. १. ६.८.)। पपरो दायतय्या मपि यथा १०.७१ ११- "ऋचाम्खः पोष मारते पुपुष्वान् गायत्रं त्यो गायति शबरीषु । ब्रह्मा वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मानां विमिमीत उ त्व:" - इति । "युखि कर्मणां विनियोग माचरे"-इत्याद्यत्र नेरुले द्रष्टव्यम् (१.३.३)। कैवलाध्यात्मव्याख्यानयोग्यमन्त्री यथा १.१६४.२.-- "हा सपर्या सयुजा सखाया समान वृक्ष परिषखजाते। तयोरन्यः पिप्पल खाइत्ति पनवन्यो पभिचाकशीति": ति। "रोही प्रतिष्ठितौ"-इत्यादि, "इत्यात्मगति माचष्टे"-इत्य- सचेतवा (१३. ४.२.) व्याख्यान द्रष्टव्यम् । देवता देवी देवताः वा अधिनत्य दृष्टो मन्त्रोऽधिदेवतः । देवता पूर्वोत्तलक्षणा सर्वविधा एवं विज्ञायन्ते ; परापरशरीरा मकाना मोलानाथ देवलखीकारण तत्सहिनाममन्त्राणा मध्यान मेतिप्रतिमांना मयतदन्तर्गदम् । एवञ्चाधिदेवतमन्त्रेभ्यखा- मपार्थिवानाच गुणसरूपोप- ·कोस विषयः १५ योगितादोमा विजातं भवतीत्यधिवत मेव वासानं सर्वपदा- विधानमूलं प्रधानम् । पतो निकाशि: प्रायः सञ्षा मेव निगा माना मधिदेवतव्यास्थान मेवावितम् । तद्यथा- “म न मन्चे- साय मेवानिरिति, पप्य ते उत्तर ज्योतिषी पनी उयेते, ततो. मध्यमः- 'पभि प्रवन्त समनेव योषा: कल्याणा: स्पयमानासो पम्बिम् । घृतस्य धाराः समिधो मसन्त सा जुषाणो यति जात- वेदाः'। ('अभिप्रवन्स') पभिनन्त ('समय') मममस व 'योषाः' 'कल्पाण्यः' 'समयमानासः' 'अग्निम्' इति पौमिकम् । 'वृतस्य धारा:' उदकम्य धारा: 'समिधः' 'नसन्त'। नमनिरामोति- वर्मा वा, नमतिकर्मा वा । 'ता जुषाणो यति आसवेदाः' यति: प्रेसाकर्मा"-इति निरु. ७. ४. ४ । पत्र माध्यमिक विद्यु. दम्नेः सूर्यरम्याहतोदकान्येव समिन्धनानौत्य का विज्ञानम् । एवायत्रोक्त मैतयोरम्न्योः पार्थक्यम्-- “यावदनपातो भवति मध्यमधर्म व सावद् भवति--- उदकेन्धनः शरीगेपशमन: ; उपा- दीयमान एवाय' (पार्थिवाग्निः ) सम्पद्यते .. उटकोपशमनः शरीरदीप्तिः" इति (निरु. ७. ६. ६.)। वादग्नेकदकमातत्व मन्यस्मिपि मन्ने मुश्थतम् । तया . "पादित् प्रवस्व रतसी 'ज्योति: पश्यन्ति वासरम् । परो यदिधत दिवि"-इति ८.५.३०। अनेकव तु निरुतकारोयनानुरोधाटेकस्य मन्वस्याधिय:- व्याख्यान मुकापि पुनः खपित्ततोषायाधिदेवतबाह। तद्यथा- "सोम मन्यते पपिवान् यत् साम्यबन्त्याय धिम् । , सोम य बाणो विदुन तस्याशाति कवन"-इति । पख मन्त्रम (ऋ० सं० १०.८५.३.) एमक व्याख्यानम्-- "इवा बन मसोम मा.-. 'कशन' पवन इवधिवत्रम् ।

·१८४ ऐतरेयालोचनम् । 0--- प्रथाधिदेवतम्.--. यजम त मसोम माह, सोमं यं ब्रमाणो विदुः श्चन्द्रमसम् न तस्याश्राति 'कश्चन' प्रदेव इति" इति ११. १. ४ एवम् “इषे खोजें त्वा"-इत्यस्याधिदेवतमन्त्रस्यैव यज्ञानुः रोधाद छिनमीत्यादिपदाध्याहारणाधियज्ञ व्याख्यानं कुर्वनपि मतपथप्रवक्ता वायुविज्ञानं न जहाविति पूर्वमेवोदावृतम् (पृ.)। एव मेकस्यैव मन्त्रस्य पूर्व मधिदेवतव्याख्यानं प्रदर्श्य ततोऽध्यात्म मपि व्याख्यान' प्रदर्शितम्। तद्यथा ऋ० सं० ८.८६. ४---- "मोमः पवते जनिता मतीनां जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितन्द्रस्य जनितीत विष्णो:"-इति । अस्य "मोमः सूर्य: प्रसवनात्. इत्यधिदेवतम् ; अथाध्या- मम् --- सोम प्रामाप्येतस्मादेव" ..इत्यादि विविध नरुत व्याख्यान द्रष्टव्यम् ( १३. २. १२.)। एकस्य मन्त्रस्य विविध चतुर्विध वा व्याख्यान मप्युपपद्यते । तद्यथा. ऋक्संहिताप्रथममन्त्रस्य “अग्नि मोडे पुरोहितम्" :: इत्यस्य । अधियज्ञपक्षे 'पुर: मम्मुख वेद्यां हितं' निहित मिम मेव 'अग्निम' पार्थिव प्रज्वलन्त मनागम् , अधिदैवतपक्षे 'अग्निम्' 'पुरः' पूर्वस्यां दिशि हितम्' उदित' सूर्यम् , अध्यात्मपक्षे 'पुरो- हितम् पग्निम्' सर्वेषा मेव पुर: स्थित परमात्मान जीव वेत्यादि बोध्यम् ॥ प्रथाधिदैवतार्थतो बहब उपदेशा अपि लक्षिता भवन्ति । सद्यथा ऋ० सं० १. १५५.६- "ता वां वासू न्युश्मसि गमध्ये यत्र गावो भूरिशृङ्गा प्रयासः । प्रवाह तदुरुगायब णः परमं पद मवभाति भूरि"-इति "सर्वेऽपि रमयो गाव उच्चन्ते"-इति अवता याकमुनिना ·कोस विषयः । सविगमरूपमास्यासोपस्खेव मभाषि-- "('वा') तानि 'वास्तू नि' ( 'उस्मसि' ) कामयामहे 'वा' ( वयम् ), ( 'मम'.) ममनाय ; 'या' (थेषु वास्तषु) 'गावः' (रश्मयः) ('भूरिभूषाः') बहुगुणा:.-. 'पयासः पयना: ; ('पत' ) तव (तेषु वाराए) 'उरुगायस्य' महामने: (कृष्णः') विष्णो: 'सत्' परापास' 'परम पदम्' (पाका) 'भवमाति' 'भूरि' बहु"-पति निर० २.२.३। इतवान वास्तुविज्ञान मुपलभ्यते। सबथा. येषु वासुषु मध्ये बहु पाकाभं स्यात् , यमिंयाकाई सूर्यरश्मीना वायुप्रेरितं गमनागमनञ्च प्रचुरं भवेत् , साहमानि बहुवायाका- मातपालोकसमन्धिनान्येव वास्तू नि विनिर्वामायावयचीयानी- त्युपदेशः फलितः । एवं गृहहारनिर्माणश्च कीहक् कर्तव्य मित्युपदेशयाधिदेषि- कार्थत एव सभ्यते यथा ऋ. मं. १०.११०.५ .. "व्यवस्वतीविया विश्रयन्तां पतिभ्यो न जनय: शुभमानाः । देवीरो बृहतीविश्व मिन्वा देवभ्यो भवन समायग्णा:" इति। अस्मिन् मन्त्रे राहाणां हार: कोहयो निर्मातल्या इत्येत्रोप- दियम् । 'हार.' यसस्टहाग्यां विहह हाणां वा 'देवीः' देव्यः, दौमि- मन्यः [हाराभिमानिन्यो है देवः" इति मा० भा० । 'वच- खत्यः' व्यबनवत्यः, बहुमायुपवेशयोग्याः , 'उर्विया' उबवेम, प्रस्थ. खेन 'विश्यन्ताम्' सुयोग्याधिकप्रस्थ कपाटयुक्ता भवखित्यर्थः । 'पतिभ्यो जनयः न शुभमानाः' कुम्नश्वी यथा खं खं पति तोष- यितुं सन्दरवमनभूषण : भाभते , सथव शोभिताय भवन्वित्यर्थः। अतएवो मैतरेयक "विध मिव हि ररायाः शामिव चश मिष च"-वृति (१.५. ३.)। "विण मिया:' "पिय .

·ऐतरेयालोचनम् . माभिरति"-इति निकताम् (८.२. ७.), ["सर्वस्व प्रीणयित्रा' -इति सा० भा० ] एवं 'बहतीः' इत्यो दैयेण 'देवेभ्यः' ऋत्वि- म्यजमानेभ्योऽन्येभ्यश्च विहनाः 'सुपायणा:' सुखप्रवेशाः ‘भवत' इति तदर्थः। तदेतेन विहशिः सुदैर्ध्य प्रस्थयुक्ताः प्रवहनयोग्यवायुप्रवेशाः संचित्रिता दीप्तिमत्यो हारः कर्तव्या इति हारविज्ञान मुपदिष्टम् । प्रन्याप्येषा द्रष्टव्या ऋ० सं० ३. १८.२- “तपो ष्वग्ने अन्तरा अमिचा सपा पांस मररुषः परस्य । तपो वसो चिकितानो प्रचित्तान् वि ते तिष्ठन्ता मज़रा प्रयास:" -त्यस्या ऋच इदं सायणीय भाष्यम् - "हे 'प्रग्ने' 'अन्तरान्' अभिभावकान् 'पमित्रान्' शत्रून् 'सु' सुषु यथा भवति तथा 'सपो' सपेव बाधख। किञ्च 'पररुषः' तुभ्यं हविरप्रयच्छतः अत एक 'परस्य' शत्रुभूतस्य खं 'सम्' अभिलाष 'तपा' क्षपय । 'वसो सर्वस्य वासयितः हे अग्ने ! 'चिकितानः' कर्माभिजस्वम् 'अचि तान्' खकमण्यनासक्तमनस्कान् पुरुषान् 'तपो' सन्तप । देवं तस्मात् 'ते' तव रश्मयः 'मजरा:' जगरहिताः प्रतएव 'प्रयासः' सर्वत्र गमनखभावाः सन्तो 'वि तिष्ठन्ताम्' विशेषण निष्ठन्तु"-इति । तदेतेन मन्त्रेणाग्निपूजाहीनाना मनिशबूणां मनुष्याणां विनाश: प्रार्थित प्रत्येव फलितम् । पम्मन्यते खेतमन्त्रस्वैवं व्याख्यानं कार्यम् --- प्रथमपादस्य हे 'भग्ने !' 'अन्तरान् पमित्रान्' सहमध्यस्थान् शत्रुभूतान् पाई- भावान् 'तप उ' गोषयैवेति । द्वितीयपादस्य, 'पररुषः परस्य' 'पषीरारोचनात्'-ति हि निरुताम् (१२. १. ७.), पर- पनवषः, तथाच अनुभूतस्याप्रकाश स्य 'सम्' नाम मस्तित्व मिति यावत् , 'तपादा, नाशयेति। तीयपादस्य , यस्मा- -- ·कोऽस्य विषयः । 'वसो' 'चिकितान:' प्रज्वलन् त्वं 'पचित्तान्' चिनशून्धान दंशमशकादीन् 'तप उ' तपेवेति । चतुर्थपादस्य , '' तव सवि. भूताः ‘पजरा:' 'प्रयामः' पवमाना: 'वितिष्ठन्ताम्' पत्र पहेति शेषः । भग्नी ज्वलिते वायोरागमन प्रत्यक्षम् , प्रत एवामेर्वायु- सखेति च नाम प्रमिह मिति। तदेव माने गृहेऽग्निप्रन्यासनेन तदा भावो नश्यति, नत्र प्रकागोऽपि भवति, तदादान्धकाराधिता दंशमशकादिजीवा भपि विरिता भवन्ति, तत्र सदागतर्गमनन्ध सिध्यतीति फलितार्थ: सम्पन्नः। तदेतेन मन्त्रेण रहस्य प्रकाश- शून्यत्वम् , तविबन्धन माईत्वम् , तत एव वायुप्रवाहहीनत्वम् , सदाश्रित देशमशकादिजीवाश्रयत्वञ्चेति चत्वारि दूषणानि विद्या- पितानि ; तेषां चतुर्मा मेव दूषणानां निवारणाय तादृशे यह भनेः प्रज्वालनञ्चोपदिष्टम् । हन्तवं पदार्थविज्ञानशिक्षोपयोगीनि बइपदेशपूर्णानि चेता- दृशान्युत्कृष्टतमान्यधिदेवतव्याख्यानान्यपहाय , परमात्मज्ञानपिपा. सूनां तर्पणानि अध्यात्मव्याख्यानानि च विन्लीप्य, अधियन्नप्यास्था- नान्येवाभाषत मर्ववेदभाष्यकार: सायणाचार्यम्तथान्योऽन्योऽपि । उत्तञ्च तेन सायणन मंहिताभाष्ये अम्यवामीयस्ताव्याख्याना- रमे--- ‘एव मुत्तरवाप्यधिदेवतपरतयाध्यात्मपरतया च योजयितुं शक्यम् , तथापि स्वरमत्वाभावात् ग्रन्यविम्तम्भयान न लिस्थते; यत्र हा सुवर्ण त्यादी म्फट माध्यामिको यर्थ. प्रतीयने, तब त मेव प्रतिपादयामः' इति ( १. १६४. १.)। वस्तुतो ध्वान्ता हविज्ञानकालिकाना मओपयेमुषीमता मपि तेषां सायणमहीधरादीना मधिदैवतार्थतोऽपि मन्त्राभिप्रेस प्रत- विधान व स्फुरितं सम्यगिनि नकोच्य मेवाभवत् । नयथा-- ·१२ ऐतरेबालोचनम् । सन्ति यजुहितायां कतिचिद ब्रह्मोसनका ऋचम्बा: , ते सर्वे नूनं विविधविज्ञानपूर्ण पपि सायणादिभिर्न तथा व्याख्या- ताः। तद्यथा तवत्यैकस्या ऋचोई एषः-- "पच्छामि त्वा पर मन्तं पृथिव्याः , पृच्छामि यत्र भुवनस्य नाभिः" इति ( वा० सं०२३. ५१.)। एतत्पष्च्योरुसरे अपि तद्वितीयस्या मेवचि श्रुते-- "इयं वेदिः परो अन्तः पृथिव्याः , “पय यजो भुवनस्य नाभिः" इति ( वा० मं० २३. १२.)। तातो हावेवाईौं ऋक्संहिताया मप्यानातौ ( १.१६४.३४, ३५.)। तैतिरीयसंहितायाञ्चेमावानातौ ( ७. ४. १८. ५, ६.) सम्राह्मणे चोपन्यस्तो ( ३.८.५.)। तदेतयोव्याख्यानानि- 'हे. यजमान ! --. यव सर्वा पृथिवी ममाप्यते , तत् पृच्छामि । तथा त्वा मन्यत् पृशामि। किं तदिति, उच्यते--- यन भुवनस्य नाभिः सबाहो बन्धनम् , या सर्व मन्नई भवति त मित्यर्थ:-इति । ततः 'पृथिथाः प्रथनवत्याः भूम्या: परो अन्तः पर. मन्तं पर्यवसान मियं वेदिः । न हि वेद्यतिरिक्ता भूमिरस्ति ; "एतावतो वे पृथिवी यावतो वेदिः" इति ( ब्रा० २.८. १२. ३.) श्रुतेः । तथायं यज्ञो भुवनस्य भूतजातस्य नाभिः सबहनम् ; हयादिसर्व फलोत्पत्ते: सर्वप्राणिनां बन्धकत्वात्'-इति च । एते सयोरीयोः सायणकत भाषीयव्याख्याने । ब्रह्मन् ! त्वां पृथिव्याः पर मन्तं पुजामि । मुस्कृष्टप्रदेशो नास्ति, सोऽय परोऽन्तः । तथा 'चक्रस्य नाभिरिव सर्वस्य भुवनब नाभिस्थानीय बस्तु पुष्यामि'-इति । ततः 'येय यामवेदिः, वा.मिव पश्चिाः पर मन्तं यामिका पाहुः न हि वेधा यतः पर ·कोस विषयः। भुवनस्य नाभिः पधिकः कश्दि भूप्रदेशास्ति'-इत्यादि । एते तयोरदियो। सायणते तेत्तिरीयभाष्यीयव्याख्याने। 'यागसम्बधिनी या वेदिः , सा पृथिव्या मुस्कृष्ट प्रदेशः ; नति ततोऽन्य उत्कष्ट देशः कश्चिद विद्यते'-इति , 'यथा शरीरस्य नाभिः मध्यप्रदेशः , तथा यनः सर्वस्य लोकस्य मध्यस्थानीयः ; कर्मा- धीनत्वात् सर्वजगद यवहारस्य'-इति चैते तयोरीयोः सायणकते तैत्तिरीयब्राह्मणीयधाख्याने । 'हे अध्वर्यो ! पृथिव्याः पर मन्त मवधिभूतं पर्यन्तं त्वा मई पूछामि। यस्मिन् स्थाने भुवनस्य भूतजातस्य माभिः कारणं तदपि त्वां पृच्छामि'-दूति, 'इय वेदिः उत्तरयेदिः पृथिव्याः परः पन्तः प्रवधिः वैदेः म पृथ्वीरूपत्वादित्ययः । कारणम् पय यज्ञोऽश्वमेधः भुवनस्य प्राणिजातस्य नाभिः कार- गम् ; “यबाद "यनाद वे प्रजा: प्रजायन्ते"-इति श्रुतेः' इति ते तयो- रच्चियोमहीधरकत यजुर्भाष्यीयप्याख्याने । तत्त्वतस्विह प्रथम-पृच्छामित्वेसिप्रश्नोत्तराभ्यां पृथिव्या वर्ग- साकारत्वं प्रतिपादितम् ; वर्तुलस्यैव हि पदार्थ स्याद्यन्तसोनोरेक्य- दर्शनाद यतः कुतय चालिसा रज्ज स्तवैवावमीयते पनि मर्व मेव स्थान मादिशब्दभागन्तशब्दभाक् च भवेटिन्यभिप्रत्यवोपरित मिय वेदिः परो पम्त इति। एतेन पृथिव्या कृतिविज्ञान मुपदिष्टम्। एव मपर-पृच्छामित्वे तिप्रोत्तराभ्यां पृथिव्या माध्याकर्षप. शक्तिमत्व प्रतिपादितम् ; नाभिपदार्थस्य हि मध्यस्थत्वेन वचन- रूपत्वेन चान्यतान्यत्र सिद्धान्तिमत्वात् । नथा येतीयकम् - "वयं देवेनोऽमाहा अर्धा भन्ये प्राणा धेनव वाचोऽन्ये तबाद वैनः मानो वा पय सन् नाभरिति तान्नाभिस्तबाभन मिलम् प्राप ·ऐतरेयालोचनम् . मेवास्मिंस्तद्दधाति" इति ( १. ४. ३.)। "नाभिः सबहनात् । नाभ्या सन्नदा गर्भा जायन्त इत्याहुः" इति च नेरुतम् (४. ३.५.)। 'ह बन्धने'-इति दिवादिधातो: 'नहो भश्च'-तीअप्रलये भान्ता- देशे वायुदात्तो नाभिशब्दोऽय निष्पद्यते। तदेवं मध्यस्थत्वे सति अभितः स्थितानां सविहितानां बन्धनरूपत्वं नाभित्व मिति सम्प- यते नाभिलक्षणम् । अत एव शारीराणां नायूनां वायूनाञ्च मध्यस्थस्य बन्धनरूपस्याङ्गस्य नाभिरिति ममाख्या , रथचक्रवलय- गताना मगणां मध्यस्थो बन्धकोऽपि नाभिरुच्यते, सोरजगमण्डलस्य मध्यस्थः स्वरश्मिभिराकृष्य सर्वेषां ग्रहोपग्रहाणां बन्धकश्वासी सूर्यो- ऽप्याख्यायते नाभिरिति । तथा ऋ० सं० १०.१.५.३- "विश्वस्य नाभिं चरतो ध्रुवस्य कवेश्चित् तन्तु मनसा वियन्तः'-इति, "वैश्वानर नाभिरसि चितीनाम्” इति च १०. ११. २. १ । एवञ्च मध्यस्थ आकर्षणहेतुर्नाभिरित्येवाभिप्रत्येह प्रश्नोत्तरे दृष्टान्त- विधया अतिसन्निहितस्य स्वाधारभूमयंजस्य नाभित्व मुपन्यस्तम् । एतम पृथिव्या माध्याकर्षणविज्ञान मुपदिष्ट मिति । श्रूयते चेवं मन्वाग एष ऋक्संहितायां ( ७.८.८. ३., यजु- संहितायाञ्च (५. १६.)---- "दार्थ पृथिवी मभितो मयूखे:"- इति । तस्यास्येदं सायणीय भाष्यम्- “हे 'विषणो !'.-, 'पृथिवीं' प्रथिता मिमां भूमिम् 'अभितः' सर्वत्र स्थितः 'मयूखे' पर्वतैः 'दाधर्थ' धारितवानसि , यथा न चलति तथा दृढीकत- वानित्यर्थ इति । तदन मयूखशब्दस्य अश्रुतपूर्वः पर्वतार्थः प्रक- 'सार्थसमन्वयासमर्थतयैव तेनाश्रित इति प्रकृतार्थसमन्वयासमर्थता च तथा विदुषो ऽभवन तत्वानमाहारम्यत एवेति च म्फुटम् ।

·क्रोऽस्य विषयः? पथास्येदं महीधरकतं भाष्यम्- " "विणो!'--- 'एथिवी 'मयूखे' खतजोरूपैः नानाजीवैः वराहायनेकावतारी 'पभितः' 'दार्थ' दधर्थ , सर्वतो धारितवानसि"-इति। पर मानाजीवानां वराहाधनकावताराणां वा तेजोरूपत्वकल्पमं तथा विधसाधनैः पृथिव्या विकर्तृकं धारणश्चेति सर्व मेवेतद् गाह- तमसाच्छवविज्ञानधिया मेवोयपद्यते । वह रश्मिभिः माधन: विष्णुनामसूर्यकर्तकं पृथिव्याः सर्वतो धारण मिति विज्ञान मेवोपदिष्टम् । एतैनाकर्षणपति- विज्ञान पुरा नामोदित्यद्यतनविज्ञानविदा मास्फालितसिवान्तो ऽपि न मग्न्युतखातप्रध्वस्तः । एव मन्यत्रापि यथा- “सलिलं वा इद मनरासीत् , यद. सरन् तत् तारकाणां तारकत्वम्" इति ते० प्रा० १.५.२.५। 'द्यावापृथिव्योरतमध्ये यदिदं स्थावरजामात्मक जगद दृश्यते तत् सर्व पुरा प्रलयकाले सलिल मेवामीत् , सदानों कतिकाबा: सलिल भीा लोकान्तरेषु गताः ; तस्मात् मातीति व्यु स्यत्या तारकत्वं सम्पन्नम्" इति मा० भा०। सदिद व्याख्यान नोप- पद्यते कथ मपि ; स्थावरजङ्गमात्मकजगवस्तु पार्थिवामा मेव, पौराणिकमते प्रलयकाले मलिलाम तत्वञ्च तेषा मेव विवक्षितम् , पव पृथिव्या कदाप्येकदा शशिकादिनारकाणां मंस्थितिवर्षान मपि गनिकासुननम् , तदितम्तीत्वा तामा मूर्व-पलायनन्त दूरपराहत मिति सुधीभिरे वाकन्नय्यम् । तत्वतो ऽस्ति हिनिल मित्यन्तरिक्षवचनम् ; 'पाप:'.. इत्यस्य 'समुद्रः' इत्यस्य चान्तरिक्षनाम पाठात् (निध. १. ३.८, १५.), निरको माध्यमिकत्वेन व्याख्यानात् (११.

·१८१ ऐतरेयानोचनम.. ), पवैव इदं मसरामौदिति. अतस्तथैवार्थोपपत्तेश्च । सरणं च प्रवन मेवेहेष्टम् ; तारकास सम्मेष सश्ववाद । अथवा पस्त सखिल मित्यु दावाम, परं तदिह माध्यमिक मेवेष्टम् ; भवेत . इदमन्तरासीदितिश्रुतस्तथैवार्थोपपश्चेति । 'भासीत्' अस्वस्थ अस्तीत्यर्थः , 'पतरन्-इत्यस्य तरतीत्येवार्थश्च पाणिनि- सम्बत: ( पा सू० ३. ४. ६.)। तथा च 'अन्त:' द्यावापृथिव्यो- मध्ये 'यत्' 'इदं' 'सलिलम्' अन्तरिक्षम् , द्यावापृथिव्योः पन्त.' अन्तरिक्ष यत् इदं' 'सलिलम्' उदक वा 'पासीत्' सवास्ति, एतदेव पन्तरिक्ष सलिलं वा तारकाः 'अतरन्' सदेव तरन्ति ; 'तत् तारकाणां तारकत्वम्' इत्येवार्थः सम्पद्यते सङ्गच्छते चेति । पपि तत्रैव किश्चिदुसरं श्रुत मिदम् -- “यानि वा मानि पृथिव्याचित्राणि, तानि नक्षत्राणि ; तस्मादनीखनामनि चित्रे नावस्येन्द्र यजेत"-इति ब्रा० १. ५.२.६ । भनेदं सायणीय भाथम् -- 'पृथिव्याः सम्बन्धीनि चित्राणि विविधानि ग्रामनगरा- दीनि स्थानानि सन्ति, तानि नक्षत्रसदृशानि, यथा धुलोके नक्ष- वाणि विविधानि उपकारकानि च दृश्यन्ते तहद ग्रामादीन्यपि । समान कुसम्बन्धिचितरूपनिषि तत् स्थान मशीलनाम प्रतिकूल- नक्षलसदृशं निन्दितं स्थानां बेच्छजनभूविष्ठम् , नस्मिन्न लीलनानि ग्राम निवासं यागायनुतानच न कुर्यात्' इति । पत्र सुधीभिर्विचार्य मिदम् , प्रदर्शितं मायणीय भाष्य मेव मन्तव्यं चेत् ताई कि ग्रामनगरादिभिवे परिणे , समुद्र- गमें, अन्तरिक्षे वा मिसेद यजेत चेति, पपीह मशवप्रकरणे कि मेवारसासरीनीति ति। तत्वतखि हैक विज्ञान मुपदि- हम यानि पानाथविज्ञानविगिरपि नाभिमानम् ; कित ·एशोपदमाद विधायते-दानी मपि नवादीमा प्रत्यक्षानायासोत विविध मपि माद यन्न मितीति एष मधिप्रेषमन्यो यसत्तिरीयाणे (प.) पानातः , तसंहितायाम् (२.१.१.), इह तय बिकिनी व्याख्यातच "देव्याः शमितार पारभव मुत मचाया" इत्याधुक्त्या (२.१.१.) । म पि यद्यपि यज्ञामुखतो यासातः परं चिकित्साविज्ञानानुगतगारीरपदार्थचानाथ एवेत्ववधिवम् ; न हिजीवत्वपघाताधतग शारीरसूक्ष्मातिसूलमायादिभावाची जानं सबवेवाम, नापि तदन्तरेण चिकित्सा विज्ञानं पूर्णता मतीति सर्वविद्यानिधानस्य वेदस्व तवाप्युपदेशो विधेय इति । तवा यशुर्वेदीया: "ब्रमणे ब्राधणम् , चवाय राजन्यन् । मरायो वेश्यम् , तपसे शूद्रम् , नमसे तस्कारम् , मारवाय पौरत- सम्" इत्येवमादिका मन्त्राच ( वा० सं० १०.५ - २२.) यषपि नूनं तेषां बाप्रसादीनां कर्म-कर्मफलादिविधानपराः ; तथापि जानुरोप-यधीयपेशविधानपरत्वेन व्याख्याताः । एवं सभीगविज्ञानोपदेशेक्षाः "अम्बे अम्बालिक्यविने"- इत्यु. पत्राम्य , “गलानां त्वा गा गपनि हवामहे"-ज्यादयो मन्त्राः का• मं० २३.१८--३१. त्तिरीयामी (२.८.६, ७.) पन्धमा व्याख्याता पपौर बोपचारीयत्वेन वापराः पाता। धियनासोलाचाव्यस्यास्याभिरिति दिक् ॥ भवाप्येवं बाइना मन्त्राणा मधिदेव मयं सोमय, यामीण मधिदेवतार्थ मुद्दत्य च 'यस्व नास्ति स्वयं प्रत्रा मारोति किम्'-इन्युदाहरणभूतनवतेन सायणाचार्य थालिासिवायरलया पाखान ममापि च वया- २५.

·ऐतरेयोलोचनम् "पद विष्णुर्विचक्रमे वेधा निदधे पदम् । समूठ मस्य पांसुरे"-इति ऋ० सं० १. २२. १७ । । . एषाष्टाक्षरपादा विपदा इति गायत्री। यद्यप्यस्था द्वितीयः पादः समाधरः, तथापि गायत्रीत्व मव्याहतम् । तथा छतरे- बकम्- "वा एकनाक्षरेण छन्दांमि वियन्ति, न दाभ्याम्". इति ( १. १. ६.)। पिङ्गलाचार्य तु एकाक्षरहीनाया 'निवृत्-इति, हाक्षरहीनायास्तु 'विराट'-अति विशेषनामोक्तम् । तथाचेय निचलायत्रीति सम्पन्नम् । अनय विष्णुदेवो वर्णित इत्येषा 'वैधावी'। विष्णुशब्दो छ स्थानदेवतासु पठित: (निव० ५. ६. ११.) इति विष्णुः यु विभागीयो देवः। गम्यते चान मन्त्रे प्रवहन मिति स एष विष्णुरादित्यः ; “यञ्च किञ्चित् प्रवद्धित मादित्यकर्मैव तत्" -इत्युत्तोः (निरु० ७. ३. ४.) । सवित्रादिद्वादशसूर्यनामव्याख्यान- प्रकरणे पूषनामव्याख्यानानन्तरं व्याख्यातं दिनाभेति सोऽसौ पञ्चमः सूर्य एव । तबैरुनासूर्यहादशनामप्रकरणं ममामत: प्रद- तिं पुरस्ताद ( १५४ पृ० ) । “अथ यद विशितो भवति , तद विर्भवति। . विषणु विशतर्वा व्यत्रोतेवा"..इति सविचम् (निरु. १२. २...)। "मथ 'यद' यदा ( मध्या ) 'विथितः' • व्याप्तोऽय मेव सूर्यो रश्मिभि: ‘भवति', 'सद' सदा 'विष्णुर्भवति' । 'विशा' यदा (मध्या) माविष्टः प्रविष्टः सर्वतो रश्मिभिर्भवति, 'व्यत्रोतर्वा' विपूर्वस्यानोतेः ; यदा (मध्या) रश्मिभिरति- श्येमाय मामो भवति , व्याप्रोति वा रश्मिभिरयं सर्वम् , तदा निशुरादित्यो भवति"-इति नहोर्गी कृत्तिः। शिपिविष्ट प्रति चास्यैव विमानामान्तरम् । तदाह "किमित्ते" इत्यस्य (क्र. सं. .

·कोस विषयः? १...६.) मन्त्रस्य व्याख्यानाय यास्क:---- "शिपिवितो विपरित विष्णोई मामनी भवतः" इति निक. ५. २.५। विपयोग रश्मर उच्चो , तैरापिष्टी भवति" इति निर्वचनञ्च तत तदुख: रम् (३.)। सम्मात् विष्णुरिति मूर्य स्थेद नामान्तर ध्रुवम् । प्रत एवायं मन्त्रो महामुनियास्के नवं श्याख्यात:--- "यत् 'रई' किञ्च , तत् ('विचकमे' ) विक्रमते 'पिणः'। वेधा' ) विधा ( 'निदवे) निधन 'पदम्। पथिव्या मरिन दिवीति भाषा: पूणिः, समारोहणे विशुपदै गयगिरी यार्णवाभ: । ( 'समूळम') समूढम् ‘मप्य' ( विगो: , पांसरे') प्यायने , अन्तरिक्ष पद न दृश्यते"-इति (निस. १२.२.८.। मोऽय मेक एव विष्णुः, एथिया पाचक-दाहक-विदारक आठर-दा-वाइव-गाई पत्याहव- नीयदक्षिणेत्यादिवविधाग्निरूपगावनिने , अन्तग्नेि विद्यु पेच वायाकारवायुरूपेण वा , दिवि मूकपणेति। सत्राम्य पार्थिव रूपं सर्वाधिगोचरम् , यस्य मोर मधि रूपं मर्वविदितम् . माध- मिक विद्यु दरूपं न हि रिसरं दृग्य मा ! म एकोकम् "खएम मेरमाध्यमिकं यातिनित्यना" इति नि. ५.१.१. अत्र च यास्कोको " माद प्रतअति• • १. ७:. ३.) विद्य विज्ञानमा प्रमाणाम् । वायुकावाहमाम् । "वयः केशिनः" नतिम. म. १. १६४. १४. ज्या निर्विज्ञान मन्त्र व्याख्यायां यात. "अभिः पृथिति म मकः, पभि. विपश्यति कर्मभिगदिय गतिविम्य दृश्य भइपं मध्यमस्य" -इति ( निक. १२.३. : वानर याम्यायाश्चैव मनिवियु दादित्याना क्रमाद् पृश्रिय सरिता म्याध मध्ये कामकत्व मुषपा- (निक...७.)। दित द्रष्टव्यम् ·ऐतरेयालोचनन तदव सदिस्य मसाविव प्रत्यक्षः सूर्यः , विलोकव्यापी ज्योतिःखरूपो 'विष्णुः ; न चास्य माध्यमिकस्य रूपस्य दर्शन मस्तीति पाकपूणि- मते सम्पवं विष्णुविज्ञानम् । पौर्णवाभमते शब्दभेदेऽप्यभिद एव । सद्यथा यदुक्तं शाक- पूणिमा दिवौति, तदेवोक्त मोर्णवाभन समारोहण इति । "एषांनोकानां रोहेण सवनानां रोह पानातो रोहात् प्रत्य- वरोधिकौर्षित:"-इति (७.६. ४.) नेरुतं ट्रष्टव्यम् । विष्णुपदशब्दो “वियद् विष्णु पद मित्यमरकोषादितोऽन्तरिक्षवाची प्रसिद्ध एवेति किं तत्र प्रमाणान्वेषणप्रयासेनेति ! अवशिष्ट गयशिरसौति पदम् । तचाद्ययोः पटार्थ योगभयोरप्याचार्ययोरक- मत्ये सम्पने अन्तिमपदार्थे कथं स्थान्यतध मित्यविचारित मधि खीकार्यम्-- पृथिव्यामिति गयशिरमीति चाभित्रार्थ मिति । पठ्यत-एव निघण्टी रहनामस 'गयः' इति पदम ( ३. ४. १.)। एवञ्च समारोहणं मोपानम् , तचात्र सूर्यस्योदयस्थान मस्तमय- स्थानश्वेत्येत गोलपार्वयम् ; विणुपद मन्तरिक्षम् , तहाधःस्थं प्राधम् ; गयशिरसि रहाणां मूई प्रदेशे। तथा च सूर्यों मध्यान गशिरस मागच्छन् , कमात् सायं समारोहण मधिरोइन् , रात्री विष्णुपदे तिम्, पुनरुदयात् प्राक् समारोहण मारोहतीति प्रतीयते मौवाभाशयः । तदत्र मन्ये सूर्य यंव गुणा वर्णिता इतीदं विश्वविज्ञानं नाम सूर्यविज्ञान मेव । तैत्तिरीयसंहिताया मप्येष मन्त्र एव मेव सूर्यवाचिविष्णु विधानपरत्वेन व्याख्यातः । यथा--- "स विष्णुस्त्रेधाऽऽत्मानं विन्य- पत्त, पृथिव्यां वतीयम् , पन्तरिक्षेतीयम् , दिवि वतीयम्" -इत्यादि ( २. ४. १२.५.)। पा.-रामायणेऽपि १. ३१. १८- ·कौस्त्र विषयः । - "एकेन रिपदा कारखां प्रधिषों सी (विष्यतिष्ठत हितीयेनाव्यय व्योम, यां होयेन , राघव !"-इति । पहो पौराणिककालमाहात्म्यम् ! प्रहो यापरण्याच्यामावा. ध्ययनाध्यापनमाहात्म्यम् ! अहो वालानां कल्पिताख्यानप्रिय- भानुगन्यम् । यदव मर्वब्रामण-निमसादिक मालोचयतापि सब वेदभाष्यकारणा मायणाचार्या व्याख्याताय मन्स: स्त्रिविक्रमावतारधारी" .इत्यादिनेति ; अथवा भूयत एवेरुत--- "कची अक्षरे परमे व्योमन् यम्मिन् टेवा अधि. विश्वे निषेदुः । यस्तव बंद कि मृचा करिष्यति य इत् पद विदुम्त इगे ममा. मते"-रति ऋ. मं. १. १६४.३८ । कम से भवनिमो. पीश्वरस्य “परित्राणाय मा ना विनाशाय च दुष्क ताम्। धर्म- भस्थापनार्थाय सम्भवामि युग युग"-दनि ( भ. गी० ४. ८.) थुग-युगेऽवतरां भवत्ये वैत्यवतारकयायां विश्वमन्ति, ते विमा- বযুদ্ধ প্রাঘিমানিখনৰ বিশামাখা মীকাল ग्रामणिकामयभाषणेन ति ॥ तदेवं विधाना माधवतार्थयुक्तानां मना माध्यामिका- मात्र बइनां प्रायशा याज्या नवाक्यामर नावादी व्यवहारी भवति, केवलाधियनायशुमानान्तु पागा, अपाकिमयापारष्पिति विशेषः । येषासु मन्त्राणां ज्योतिटीमानाममिकाफलेषु न कर मप्युपयोग: , तादृशान केपाधि विष्टफलकारीयर्यादि यागादौ विनियोगा भवन्ति । इमान्यपि मनिय मन्सा:, यत्रपाठादौ विनियुज्यते । ए मंत्र कंचिबवा भोपनिषदा अपि भवन्ति । कतिचिन्म चा बहन धिनियुज्यको वेति विवेकः । अप्येषां मचाणा यथा गमपधगोनियमाप्रकारमदादति ·ऐतरेयालोचनम् . ऋग्यजुम्मामेति विधालम् , तथैवास्ति च मन्त्राधिगतक्रियापद. निबन्धनापि विधालम् । तदाह यारक:- "ताखिविधा चः ,--- परोक्षताः , प्रत्यक्षता माध्यालिसक्यव"--इत्यादि (दिन० ७. १.१.)। नयाच याख प्रथसपुरुषक्रियाः श्रूयन्ते, ता: परोक्षकता: ; यासु मध्यमगुरुक्रिया: , ताः प्रत्यचलता:; यास्तमपुरुषक्रियाः , ता आत्मिक्यः । इह श्रुत मृक्पदं मन्त्र- परम् ; यजुरादिष्यपि तथा दर्शनात् । सदेषां त्रिविधाना मेव मन्त्राणां पूर्वप्रदर्शिताधियज्ञाद्यर्थ त्रैविध्यं मम्भवत्येवेति मन्या- णां नवविधत्वम्। ते पुनर्नवविधा मन्नाः ऋग्यजुस्मामनाम- रचनाविध्यभेदात विभिन्ना इति मन्त्रागां साविंशतिभेदाः सम्प- येयुः । यच व्येवं तथापि न मर्वेषा मेव मन्त्राणां सर्वविधत्व सम्भवः ;--- न हि परोक्षमताः कदापि प्रत्यक्षमता भवितु मईन्ति, नापि सर्वेषा मर्थ विध्य अस्ति, न च सर्वासा मेवची यजुषां सानां वा परीक्षकानवादि वैविच मुपपद्यत इति । ऋग्यजुस्मामन स्विविधै मन्त्र यज्ञ: सम्मायो भवति । तदुक्त मापरतवन - "म ( यश: ) निभिर्वे दैविधीयते , ऋग्वेद- यजुर्व दसामवेदैः" इति ( प० ३, ४सू०)। तब "ऋग्वेदयजुर्वे- दाभ्यां दर्शपूर्णमाडी, यनुवंदनाग्निहोत्रम् , मर्वरग्निष्टोमः".. इति च (प० ५, ६, ७.) तदिहात्तः। अभ्यग्निष्टोमादौ "ऋग- घेदन होता करोति, सामवेदेनोहाता , यजुवें देनाध्वर्यः , मो : ब्रह्मा"-इति चोहां तव सेनैव ( १८, २०, २१, २२.) । तदेवावा- सदानातम्- "रचेव होत्र मकुर्वन् , यजुषाध्वर्य वम् , सानो- हीथम औद्भावम् ), यदेवतत् त्रय विद्याथै शुक्र तेन ब्रह्मत्व मा. "-इति. होत्रादयश्चैते चत्वारश्चत्वारो ब्रियन्ते।

·कोस्य विषयः । सदाहाबसायनः- "तस्थविजः, चत्वारस्तिपुरमा , तलतली, करे अयः । होता मेश्रावरु यो ऽशावाको ग्रावस्पद , अवर्य : प्रतिः प्रस्थाता नेटोत्रेता, ब्रह्मा ब्राह्मणास्थाम्नीध्रः पोता, माना प्रस्तोता प्रतिहत्ता सुत्राय इति" इति (ौ. सू. ४.१.२- ततोऽत्र ऋग्वेदीयवान प्रधानतो कावाचावाकमवावरुष- ग्रावस्तुदित्येषां चतुणा होतृणां कर्माणि मनादौन्यभिहितानि, प्रसङ्गाद ब्रह्मत्वादीन्यपि। इतीऽवशिष्टान्येतदारण्यकतोऽवगम्यामि। ततोऽम्यवशिष्टानि खावलायनसूवादितोऽवगतष्यामि भवति । नापि सर्वेषा मेवेष्टिहीवलोमाना मेकाहिकाशीनमवाणा विधव रहेका बामणि ममामाता: : अपि पारिवति ॥ एताई वृगवेदस्य हे एव ब्राह्मण लभ्येने , पद मंतरेयक मेक मपरन्नु कोपीत नामति सत्र कौषीतके प्रथम मेष दयंग मासेष्टिगरधा ; ताग्निहोत्रादिकं असच किशिद विधायेव अमिण वैधाष्टः , यस्य यष्टिः , पथिकदिष्ट , दाचा. यणेष्टिः , इलादधेष्टिः , मावसेनीष्टिः , जीनक्रष्टिः, वसिंधिः, भाष्टिः , मुन्धयनष्टिः . तुरायणष्टिः , पावणेष्टि: , वसनसष्टिः ब्रीहियवेष्टिः , चातुष्ट्रियशनमः, पिष्टियति पूर्ण मासाभ्यां सालनया एकविंशतिर्यागा माताः । मस: पुनरपि किञ्चिदानुपतिक नाच दीक्षगीय विधायामिटीमकास्य प्रक चनारश्नः कृतः । सन: "ममिनमा पौवामया यजत" इत्यादि विधाय पाडण्यादिन्योतिराममं स्मादीनामपि विधान मानातम्। सदस्मिन् ब्राह्मण तियानानानाना मण्यन कयागामां शायाण्या- विधादिकं दृश्यते, दृष्यंत चनयोजाना मप्यनकायोगामा समा- सत रोखः । मदेतयोरङ्गात्रिभाष मेवोपगन्तु' युवक - के 4 ·पथावेतरेयके, प्राचीनतामणक बाचित्-कचिनामो-: इतिः, कचित् कचिहचनोहतिः, सचिव-कचित् सनामवचनोवृतिश्च दृश्यते । सद्यथा--- "पूर्वी पौर्णमासी मुपवसेदिति पैजयम् , उत्तरा - मिति कोषीतकम् -इति ७. २. १० । श्रूयते चेतत् कौषीतक्यास्त तीयेऽध्याये। तत्र हि वपूर्वतनस्य पैङ्गास्य मत- विमहनाय तथा स्वनामान्वितं कृतं तदिधानं कुषोतकेन, तदेव मत- इयं यथायथ मिहोवृत मित्येव प्रतिभात्यस्माकम् । एवञ्च प्रथमन्ता- वत् पैडधादिब्राणप्रत्येष्वेव ज्योतिष्टोमसंस्थाग्निष्टोमादयोऽन्येऽन्ये च यागा विहिताः, तहिधिशेषास्ततः कुषीतकादिभिः प्रोताः, ष- विधय एवैतस्यैतरेयस्य विषया इति कब युज्यते । तस्मात् शोष तकीबागोऽग्निष्टोमादियागानां येऽङ्गप्रत्यङ्गविधयः समासतभि- हिताः , तेषा मेवात विशेषतो विधान मिति त एष यात्रा पस्येतस्यस्य विषय इति सिद्धम् ॥ ---..-4 (८) पथ श्रमप्राप्त मिदानी मिद मपि विचार्य मसि, किमु प्रयोजन मेतस्येति । सम्प्रति लोके मोक्षस्ये कस्य परमपुरुषार्थलेत स्वीकारात् , तदवाप्तिरेवास्य फलं मन्येत, यदि नाम वेदे तस्य स्त्रीतिः श्रूयेत : नहि संहितास चापि तादृशशब्दोऽपि श्रूयते ; -अपुनराकृत्तिमतन्तु मागेषु गम्यते सत्यम् , परं न तत् पौराणिक- मोषपर मिति च नासत्यम् । पति पुराणेषु कचित् चतुर्विधस्य बाचित् पञ्चविधस्य मोबस्यो। तद्यथा भागवत ST ·"साष्टिसारूप्यसालोक्यसामीको मयुतन दीयमान न रहन्ति विना मलेवन जना" पस्मिन् मोके सार्टीति बौडयास्त्रप्रसिहं निर्वाचम् । निस्वस्थाबानो नेव सम्भाव्य मति, न च मुखाभिलाषिणा मला प्रार्थनायोग्यम् , नापि वेदबोधित मित्यत्रयम्। एकत्वमा तथैव । सर्वव्यापिनोऽस्य परमेश्वरस्य सर्वलोके सर्वसमीप सर्वदा विद्यमानत्वात् सालोक्य-सामीप्ये त्वप्रार्थिते पपि स एक सर्वच सर्वेषा ममाक मिति किं तयोः प्रार्थनया। साम्य- वादसूमसमलापः ; ब्रह्मयी रूपाभावात् , असचेयत्वासना चेति दिव। तदेतस्थ बामणस्य स्वर्गसाधनयागविध्युपदेया एवामिधया इत्यतः खर्ग एव प्रयोजन मिति ब्रूमः ; अस्माकं स्वर्ग- फलसाधनायवेतद बाधणं प्रहत्त मिति यावत् । अत एव प्रधानत उस ममेकन "खर्गकामो यर्जत" इति । मोऽसी खगः खलु लोवासरः। तथाहि- "परो वा प्रमा- शोकात खो लोक"-इति (१.४. ४.), प्रादित्याचवेता- सबरिसच नेऽग्रेऽनिनाग्मि मयजन्त, ते स्वर्ग लोक मायन्" - इति (१.३.५.), "सं स्वर्यन्तोऽनुवन् एतत् ते माधण! सहन मिति" इति ( ५. २.८.) च । स हि लोकान्तरीका- होकादूर्वतनः। सवाचावातम् --. "अम्नेदेवयोन्या पाहुतिभ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर जईः स्वर्गलोक मेथति" इति (१, १.१, पुनः २.२.४.)। तव पापी गन्तुन शक्यते। "सोऽपातपामोर्वः स्वर्ग लोक मेति"-इति (0. २. ११.)। पत एवेद मप्यानातम्- "वर्गो ३ लोको दूरोहणम्" इति ४. ३.१.)। नियाग्निहोत्या यादीनां न गमनं भक्तीत्वपोष ·-- "या या प्रस्थ किचनम्यति, यमिथते, यदपालन्ति, की सदषिलोके यथा बर्हिषि दत्त मागदेव माग- बतियएवं विज्ञाननिहोत्रं शहोति"-इति (५. ५.३.) प्रशोकस्नीकाराभावे निम्दाश्रवणच गम्यते । तद्यथा--"कि कोकटेषु गावः" इति (कर० सं० ३. ५३. १४.) सम्वेशधावाने 'प्रमगन्द'-पदस्य "प्रमदको वा योज्य मेवास्ति न पर पति प्रे:"-इत्याह यालः (६.६. ४.)। • : पयान विशेषतो विवेथ मिदम् -भूर्भुवस्वरिति य इमे भयो लोकाः सर्ववेदप्रसिहाः तेभ्यः सर्वेभ्य एवैभ्यः . परोऽतिरिमा: वचिदस्ति स्वर्णे लोकः , पाहोखित् एषा मन्चतम एकः , उन सबै श्वेमेसर्गा इति । तबादी भूरादय एवैते यथाबोध निरूप्यते। धूवतं. हि शतपथे--- "भूरिति वै प्रजापति रिमा मजनयत, सुवरियस- रिणम् , खरिति दिवम् ; एतावद्दा इदं सर्व यावदिमे लोकाः सर्वथैवाधीयते"-इति (२,१. ४. ११.)। एवमादिश्रुतिभ्यों वगम्यते इयं पृथिव्येव भूलोकः , पसी शुलोक एव वर्लोकः , एसयोलोकयोरन्तरा चान्तं यदाकाशम् , तदन्तरिक्ष मिति । तवामिन् पथिवीलोके पार्थिवस्याम्नेः प्राधान्यम् , अमुभिन् द्युलोके सूर्यस्थ पन्तलीके खस्य कायोरिति । प्रत एवं प्रदर्शितं पुरस्तात "तिम एव देवताः"त्यादि (१४९५०)। द्यावापृथिवीत्यु द्युलोक मारतजोकान्तं सर्वः मेवेदं मोरं जमत् ग्धते । भत एवा- भात मैतर-- "अभियं देवाना मवमो विष्णुः ( सूर्य : ) परम- दरेष सर्वा पन्धर देवता:"-इत्यादि ( १. १. १.)। पाभ्यां बाबासविधीस्था बाहिरबि मनताकाय मस्ति, नवेतौरजममागहम- .

·. मण्डनकारी सौरजगदन्तरागासी एवं मान्यां पावाप्रथिवीम्या बहिरति विद्यमानता; तबैतसौरजगबहसमानखान्य पूर्वाधि व विधते ; प्रवश्वायुहीनाकाशं तीर्खा सौररक्षिण तत्र गमनानुपपत्तेः । सन्ति हितवं बहनि सोरजगम स्युङन्य विधान्यपि वहनि । तान्येव भुवारुचतीसप्तर्षिमा दीनि ज्योतषि · नक्षवायुचन्ते । ज्योतीपापा ' मध्ये मादिधतोऽप्यतिदूरखवेनेवाहनि सूर्यरश्माभिभूतत्वात् न दर्शन मस्ति । तदुक्त मिलो- “भादले भामं ज्योतिषाम्" इति (२,४. १.)। एवञ्चान्तरिक्षम्याकाशपर्यायवेऽपि "भुव- रित्यतारिणम् (मत. प्रा. २. १. ४. ११.)"-प्रत्येवमादी, "वायुपेन्द्रो बान्तरिचमानः (निरु० ७. २. १. )"-इत्यादी च एतन्नमसम्बन्ध्येवान्तरि बोध्यम्। "खरिति दिवः (शतः बा. २. १.४.११.) -इत्येव मादौ, “सूर्यो धुस्थानः ( नि: २: १.)" स्यादौ च एतन्नमसम्बन्ध्येव धौर्योध्येति। तदेतन लोकवयखरूपनिर्णयेनैव नितिं वरिति । खरिति पदं खगाभिधानं प्रसिद्धम् ; सूर्यपर्यायव सस अत एव निघण्टो स्वरिति पदं सूर्यधुखोलायो साधारणनामसु पठितम् ( निघ० १. ४. १.), निसावधि तथैव व्याख्यातम् - "खरादिलो भवति ; सुपरण: अरब खुतो भासं ज्योतिषां, स्वृतो. भासेति वा"- अति (२.४.२. पत्रापरञ्च श्रूयते- “वर्गों वै लोको प्रचस्व विष्टप, स्वर्ग तमोक यजमानं गमयति"-इति (४. १.४.)। नद विर मपि मूर्यलोक एवं । तथा वृहमन्व एषः । खःशब्दः।

·ऐतरेयालोचनम् . "उद्यन् प्रचस्व विष्टपं यह मिन्द्रश्च गन्वति। मध्वः पौखा सदेवहि त्रिः सप्त सख्युः पदे"-इति । शु लोक एव देवलोकः ; देवानां रश्मीनां प्रधानतस्तत्र निक- तनात् । अत एव निघण्टौ धुस्थानदेवतास 'देवाः'- इति पदं पठि- तम्-(५.६.२६.), व्याख्यात मपि तथा तनिगमप्रदर्शनादिभि-- स्किन। तदेव धुलोको देवलोको स्वलॊक इमान्यभिवार्थानि पदानि । तदिद मप्यानात मुभयविधेऽपि यजु:समानाये--- "पृथिव्या अह मुदन्तरिच मारह मन्तरिक्षा दिव मारहम् । दिवो नाक स्य पृष्ठात् स्वोतिरगा महम् ॥ खर्यन्तो . नापेक्षन्त पा धां रोहन्ति रोदसी। यज्ञ ये विश्वतो धारए मुविधाएसो वितेनिरे"-इति वा० सं०.१०.६७, ६८; तै० सं० ४. ६. ५.३, ४ । 'विनियुक्तावेतौ मन्त्री शतपथब्राह्मणेन (८.२. ३. २६, २७.), व्याख्यातौ च तैत्तिरीयसाहितिकबाऽपि ( ५. ४. ७.)। सोऽसौ धुलोक एव प्रवतः परलोकः । अतएवैव मानातं शत. पथे- "तस्य वा एतस्य पुरुषस्य हे एव स्थाने भवत इदञ्च परलोक- स्थामञ्च, सन्ध्य हतीय स्वप्रस्थानम् , तम्मिन सन्ध्ये स्थाने तिष्ठत्रुमे स्थान पश्यतीदच परलोकस्थानञ्च"--इति १४. ७. १.८ । परमलोकोऽप्यसावेव। तथाहि.. "स परम' लोक मज- यदुपाणिनोः प्रियं धाम गच्छति" इति (ऐ० ब्रा० १. ४. ४.)। अखिनोः प्रिय धाम नूनं द्युलोक एव ; तयोर्यु स्थेषु परिगणनात् ( निघ० ५, ६. १.), "पथातो झुस्थाना देवतास्तासा मखिनौ प्रथमागामिनी भवतः" इत्यादिनमताच ( १२. १. १.)। अमृतलोकोऽप्यसविक । सथा बाथर्वषिका: ममामनन्ति-- ·किमु प्रयोजन मैतस्य: अत एवं "सूर्य स्ख भागे अमृतस्य लोके"..इति ८.१.१। बद्यलोकोऽप्यसायेव । अत एवोक्त निरुतपरिशिष्ट बीवाना मूर्मगतिव्याख्याने- “देवलोकात् आदित्यम् , पादित्याद घु- तम् . वैद्युतान्मानसम् , मानसः पुरुषो भूत्वा ब्रह्मलोक समि सम्भवति" इति ( निरु० १५. ८..) । शतपथेऽपि अयत एतन प्राय एव मेव ( १४. ८. १. १८.)। पत्र वैद्युतशब्दो ज्योति:- परः । तथा च देवलोकं स्थानं सूर्य मण्डनं वा अभिगम्य पादि- त्यम् भाप्नुवन्ति, त मभिगम्य च तदीयज्योतिरुपलभ्य मनोमान- सहायाः पुरुषास्त मेव ब्रह्मलोक मनुभवन्तीति तदर्थः । सुव्यक्त मानात मिहापि- “ो मिति स्वगा लोक यो मिस्वसी योऽमौ तपति (५.१७.)"-इति । तदिस्य मिदं निष्पवम्-~- स्वाँ लोकः खलु मेभ्यो लोक- वयेभ्योऽतिरिका: , अषि त्वस्माद भूलोकात पर इत्येव । एव श्रूयते- "यो वाव लोकाः मनुष्यलोक: , पिलोको देवनाक इति".-वृत्यादि शत. ब्रा. १४, ४.३.११ । नयी वाव लोका इति श्रूयते घेवावधारणम् । एव मन्यधाम: "पृथिवीलोक मेव पुगेनुवाक्य या जयति , অভিীক याल्यया, द्यौर्भोकं अस्वया" इति श. बा.१.१.६। अन्यत्र च- "दक्षिणत उपमृति, पिलोक मेव तेन जयति ; प्राची मावर्तयति, देवलोक मेव नेन जयति ; उदीची मावत्य दोन्धि, मनुष्थशोक मेव तेन जयति इति . ब्रा० २.१.८.१ । यवासु ऋतिषूपातः श्रूयते पिटलोकः, स त्वन्तरिक्षलोकशो- पलक्षकः; अन्तरिक्षस्थ एव हि पिटलोकः; पिवलोकमाव- धावामनावस्थानं न मर्व मेवान्तरिक्ष मिति । तदप्याबातम्- poene ·ऐतरेयालोचनम् . , "अभिप्रेहि मध्यतो भाप हास्याः पितृणां लोकं प्रथमो यो अत्र" -इत्यापाथव णिको मन्त्रे ( १८. ४. ७३.)। अपरश्चान्यता. बातम् --- "मध इव हि पिहलोक:"-इति (श० ब्रा० १४.६.१. १०)। शुलोक स्याधस्तात् पिटलोक इत्येव तद्भाव: । पुण्यलोकशब्दे- नाम्यम्तरिक्षस्थस्य पिटलोकस्य ग्रहण गम्यते। तद्यथा --"तसादाहुः पुण्खलोक ईयान इति"--इति श० ब्रा० ३.६.२.१५ । तागडामहा बाधणेपि (१२. ११, १२.) द्रष्टव्य मिदम् । “कर्मा पिटलोकः' -इति (प्रा. बा. १४. ४. ३. २४.) युनेस्तत्रैव हि पुण्यात्ममा गमन भवतीति पिललोक एव स्यात् पुण्यलोकः। श्रूयते हि জীকাল "त्रयो धनस्कन्धा: यज्ञोऽध्ययनं दान मिति प्रथमः, तप एव द्वितीयः, ब्रह्मचार्याचार्य कुलवामो हतीयः । .---सर्व एते पुण्य लोका भवन्ति; ब्रह्ममस्थोऽभूतल मेति" -दति (४. २३. १.) तदेतत्रिविधपुण्यानुष्ठातृणां पुण्य- लोकापरपर्याये पिटलोके स्थानं भवति, ये तु माजास्ते त्वमृतत्व- लाभाय पूर्वनिर्दिष्ट मगृतलोकं यान्तीति तदभिप्रायः । सोऽन्तरिक्षस्थः पिहलाको भूनं सोमलोकः , स एव चन्द्र- तथाहि- "म सोमलोक, सोमलोके विभूति मनुभूय पुनगवर्तते".-.ति.प्र. उ० ५. ५ | यः सोमः, स एव चन्द्रमाः । तवाहि प्रथ. सं. ११.६.७ "सोमो मा देवो मुञ्चतु य माइश्चन्द्रमा इति" इति । अपि शतपथे--"पिवलोकाज्जीवलोक मभ्यायन्ति; अथोऽग्निः प्रयोऽतिवोढा, स एतानसिवहति" इति (१३. ८. ४. ६.) तदेवं पिलोकासोमलोकाचोभयतः पुनरावर्तनश्रुतिसाम्यादु- उभशेरभित्र सुष्यतम् । अथवा चन्द्रलोकात् किञ्चिदुच्चैः स्थितः लोकः।

·किमु प्रयोजन मेत
3B
पिटलोकः ; तत एव “पथैनं पितरः प्राचीनावीसिनः सर्वाना
योपासौदंतानप्रवीत् मासि मासि वोऽथनं खांवो मर्म
जवो नश्चन्द्रमा वो ज्योतिरिति"-इति (२. ४. २.२.) गत
पथश्रुतिः। अत एव चन्द्रमसः कणशक्रपक्षावेव पितृणा मो
राताविति सिहालितम् । नथाधानातं शतपथे. “यदेवक
( चन्द्रः) न पुरस्तान पश्चाद् ददृशेऽश्रेभ्यो (पिढभ्यः ) ददाति;
स वा अपराल ददाति । पूर्वाही वे देवानां मध्यन्दिनो मनु
याणा मपराजः पितृणाम् , तस्मादपरा ददाति"-इत्यादि
स. ब्रा० २.४.२...)। मनुसंहिताया च (१.१.३.)----
"पितरावानी मासः प्रविभागस्तु पक्षयोः ।
वर्मशास्त्रहः कृष्णः शक्रः स्वप्नाय शवरी"-इति ।
"मानेमानेन यो मासः पयसमन्वितः ।
पितृणां तदहोरात्र मिति कालविदो विदुः ॥
अष्णपवस्वहस्तेषां शुकपक्षम्नु शर्वरी।
अपने खाबाई पितृणां वर्तते नृप !"-इति (ह. 4०८.)।
ज्योतिःशास्त्रेऽप्युत मेव मैव । तथा च सि. शि०--
"विधुर्षभागे पितरो वसन्तः स्वाधः सुधानिधि मामनन्ति ।
पश्यन्ति तेऽक निजमस्तकोई दर्श यतोऽस्माद धु दलं तदेषाम् ।
भान्तिरवाव विधोरधःस्थं तस्मानिगीथः खलु पौर्णमास्याम् ।
कणे रवि: पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्रेऽस्त मेत्यर्थत एव सिक्षम्" इति ॥
चन्द्रलोक एव पिटलोक इति पक्षे त्वत्र विधूर्वभाग इति विक्ष
पृष्ठे बोध्यम् ; यथा वयं भूभागे - भूपृष्ठे वसामः ,
खनिजहिरखादिवट् भूगर्भ इत्यभिप्रायः ।
नन्धेव मनतिप्राचीनपुराणतिहासज्योतिषादीन्यनार्षयाचाथि

·ऐतरेयाशोचनम् किम्माणानि ? वेदाविरुधानि तान्यपि खतोषकराणि चेत् स्य: प्रमाणानीत्येवान ब्रूमः । अत एवोक्त ममुना ( २.१२.)- "खस्य च प्रिय मात्मनः"--इति, मीमांसाधिकरणमालायाञ्च "तेन हान्तरिते तेषां प्रामाण्यं विप्रकच्छ्रत:"-इत्येवोक्तम् । एव मपि यत् श्रूयते ऽन्यत्र "पिलोकाश्चन्द्रम्” इति (श. ब्रा० १४.८.१.१०.), पिलोकचन्द्रलोकयोरकत्वपले तदेतत् कथं सङ्गच्छते ? इति, अन ब्रूमः- 'पिटलोकात्' पिछलोक मन्तरिक्ष चन्द्रमण्डल वा पभिगम्य 'चन्द्रम्' पाप्नुवन्तीति तदर्थः ; अन्यथा २०६४०-प्रदर्शिता- थर्वणिकप्रश्नतिविरोधः स्यादनिवार्य एवेति । तस्मादेतस्माचो- पपद्यतेऽस्य चन्द्रलोकोर्ष पूरस्थपिटलोकस्यान्तरिक्षस्थत्वेनान्तरिक्ष- वाचितापोति अस्ति चास्यान्तरिक्षवाचित्वेऽपरोऽपि हेतः । स एष:--- "पिता दुहितर्गर्भ माधात् ( ऋ० सं० १. १६४. ३३, )"--इति- मन्त्रांगव्याख्यानकाले यास्काचार्य पाह- "पिता दुहितुर्गमें दधाति, पर्जन्यः पृथिव्याः" इति (निरु० ४. ३. ५.)। पजन्य- शब्दनिरुक्तिश्चैवं कता- "पर्जन्यस्मृपिराधन्तविपरीतस्य, संपयिता अन्यः; परी जता वा; जनयिता वा, प्राजयिता वा रसाना मिति" --इति (१०.१.१..), वृध्या इति तच्छषः । तद्रसार्जनन्तु भवति रश्मिभिरेव । तथाचान्नातं हृष्टिविज्ञानसूक्तो ऋ० सं० १. १६४. ४७-. "क्षण नियानं हरयः सुपर्श भपो बसाना दिव मुत्पतन्ति । सभा वलवसदनाहतस्य धादिद् कृतन पृथिवी युद्यते"--इति । "arj' ( 'नियानं' ) निरयण, रात्रिः । आदित्यस्य 'हरयः सुपर्णाः' प्रादित्य रश्मयः । 'ते' यदा ('श्रा वटवन्) भमुतोऽर्वा पर्यावर्तन्ते ( 'सदनात्' ) सहस्थानात् ( ऋतस्य' ) ·किमु प्रयोजन मतस! 3 उदकस्य 'पादित अनन्तर मेव 'तेम' उदोन 'प्रथिवी युद्धते । “त मित्युदकनाम ; जिधः सिञ्चतिकर्मच:"-इति (७.७.१..) चास्य यावक्षत व्याख्यानम् । ब्रापिऽप्येव मेव । सबथा- "अग्नि इतो इष्टि समोरयति धामच्चद दिवि भूत्वा वर्षेति, मन: मृष्टा हष्टि मयन्ति यदासावादियोऽग्निं रश्मिभिः पर्या- बत तेऽथ वर्षति" इति (निस...७.१.)। मन्चे 'दिवस' शुलोक प्रति 'उत्पतन्ति' उडीना भवन्ति, तावदूरगमनात् पूर्व मेव 'ऋतस्य मदनात् मेघनिर्माणार्थीमजलसञ्चयप्रदेशात पन्तरि- चात् , लोकं प्राप्यैवेति यावत् । आणे विह शुशब्द उहाँ पहनकः । तथाच 'दिवि भूत्वा वर्षति' जाँ भांजटो भूत्वा वर्ष- सीति तदर्थः ; पयवा दहापि पूर्ववहाख्ये 'दिवि भूत्वा' असो. कम्प्रत्याकरः सबिति यावत् । तदेवं पितृवाचकपर्जन्यस्यान्त- रिजरथत्वात् सर्वस्ववासरितस्य पिलोकत्वम् । मोऽय मन्तरिक्षलोको छलीकादधस्योऽप्येतन्मान्मनुष्यलोका- स्थसतो मध्यलोक एक। एतचाबायते---- "अन्तरिक्षलोक 3 पनामोकादनम्तर्हितः" इति (ग. प्रा. ७. १. २. २३.)। यसिख लोके प्रतिष्ठितोऽसे पितृलोक: मोडम्तरिक्षलोक एवेन्द्र- बोक: ; तवैव मेघदारकवा योगिन्द्रस्य मंन्थिनेः । नम्--- "चन्द्र- नोकी हैषः" इति (भ. बा. ८, ५, ३. ८ .। वायुलोकोऽपि म एव ; वायोरमरिक्षमारित्वं तु लोगोषु प्रमिकम् , “वायुग्न्तग्नि- व:"-इत्यादिननकादिभ्य धायगम्यस, तथा यूयते च साशायन- प्राची ( २०.१.) । परदेवान्तरिहं मन्य मिति वनखान मिति चतम्--- "तस्य वा एतस्य पुरवध्य एवं खाने भवन पदर परखोकल्यान, मध्य हतीयं स्वरस्थानम् , तमिन् मध्ये समान २७ ·तद्यथा है -इति । तिहबुम खाने पखतीदर परलोकरखान"-इति श. प्रा० १४. ७. १.६ । एवञ्च जीवलोकादस्मात् प्रेताना परलोकजिगमिषूषा मिहान्तरियलोक किधिवासं स्खप्रावस्थानं सूचितम् ; यैस्तु पिढ- शोक पासव्यः, तेषा मिह वप्रावस्थानं न भवतीति च । भूलोकस्थास्य तु मन्त्रवर्णात् त्रिव मध्यवगम्यते । पर.सं ७.१०४.११ "पर: सो पख तम्बाश्तमा च सिनः पृथियारधी पस्तु विखाः। प्रति शष्यतु यशो प्रस्य देवा यो नो दिवा दिसामि यच नतम्" 'यः' 'म:' असभ्यं 'दिवा' दिनं 'दिसति करोति, 'य:' 'nt च' दिसति ; 'म:' सूर्यो देवः, 'तन्या' खगरेप, 'परः' शुखः 'पत' पस्ति, 'च' पपि 'तना' खममाविस्तृ त्या 'प्रधः' खिताः 'तिसः पृथिवी:', ता एव 'विश्वाः' सर्वा भूलोकाः पाऊष्य 'पस्तु' पस्ति । 'अस्व देवस्य 'यशः' कीर्ति 'देवाः' सदश्मय एव 'प्रति शष्यतु' प्रतिक्षा गोषयन्ति , तद्रश्मिभिरेवेदं भवं सम्पद्यत रति सशस्त एव हरन्तीति भावः । सूर्याधःस्थितास्तामा प्रथियो भूनं क्रमादधोधःस्थिताः चक्रराहवः । इयं कृथिव्येव राहुरचते । तचासात समंहिता याम् ५.४०.2- “य सूर्य सर्भानुस्तमसाविध्यदासुरः । भनय स्त मन्दविन्दव अन्ये अशकुधन्" इति । त्तिरीया अपि समामनन्ति 'सुवर्भानुरासुरसमसा- विधत्"-इति (२.१.२. ४.)। "सवर्भानुरिति भासुरस्य कस्ख चियामधयम् [ पपा मिदम् ] | स्वर्गलोकगतां प्रभा बुदः- नीति हार्भानुः । स एधिया रूपं धवा [धृत्वे ये मान- - - ·कि प्रयोजन मूलम् ] बसवर्णः। प्रविष्याय माल्यत्वं खोलामा छन्दोगाब "यत् अशं तदवस"-इत्यनाकारणभूतायाः एथिव्या. कृष्णरूपत्व मामनन्ति (१.४.२.)। पतस्तमःपुनरूपः । पासुरः [पमः प्राण: ; स विद्यतेऽस्येति पसुरः प्राणी; परस्याब मिति प्रासुरः, प्राण्याश्रयो भूलोक:] खकीयेन सममा [तमोरूप- छायया सूर्य माछाब जगदाध्यं कृतवान्" इति सत्र मायणीय भाषम् । अतएवो सूर्य सिद्धान्त ( २५० मी. )- "दक्षिणोत्तरतो ऽप्येवं पातो राहुः स्वरंहसा । विधिपत्येष विक्षेपं चन्द्रादीना मपक्रमात्" इति । "पातस्थानाधिष्ठात्री देवता रार्जीवविशेष:". इत्यादि यया. स्थात मिह रणनायेन, तत्त, भूमं वेदविदुषां हास्यकर मेव दृश्यतेऽपि मनुषमुहसदृश्येव राहुप्रतिमा निर्मीयते पौराणिक- गधुनिकज्योतिषिय। सदिय सूर्यस्याधस्थो बुध एव प्रथमो भूलोकः , तदधखः शक्रः खलु हितीयो भूलोकः, सदधस्थिता व्य शिव्येव हतीया भूबरूपा; मा एव सिसः पृथिव्य पायो भूलोकाः । पतएव यूरोपीयज्योतिषिरपीमे ( Terrestrial planets) पार्थिवग्रहा उच्यन्ते । पतषां लोकानां येऽन्तसम्म प्रदेगारतेषां समुदिताना मेकरूपात मेकं नामान्तरिक्ष मिति । सदस्थामरिक्षस्याप्यस्ति बिवश्वम्, अस्ति यत एव दिववियुनिश । नवधा कमिव मन्त्रे लोक बाणां प्रत्येक स्य बिल मानायसे ( . मं. ४, ५३. ५.) "विर सरिसविता महिलना ली रजोसि परिभूत्रीणि रोचना। तिची दिवः पृथिवीसिस इन्धति विभिर्वतरभि नो रहनि मना" . ति। तदा श्रुतं. सर्वविखं प्रथिवीवित्वनिवन्धन मेवेति प्रतीयते ·२१३ ऐतरेयासीचमम् . -- स्फुटम् ; · पर्थोऽप्यन मन्त्रस्य निगदसिह एवेति। षट्त्व मपि श्रूयतेऽस्थाः पृथिव्याः । सबथा प्र० म० १०.७ ३५-- "स्कम्भी दाधार द्यावापृथिवी उभे इमे स्कमो दाधारोर्वन्तरिक्षम् । स्वभो दाधार प्रदिशः पार्वोः स्कम् इदं विश्वं भुवन माविवेग" दूति । भासु षदर्शीषु सूर्य स्वाध:स्थितास्तिमम्तिमस्त परिस्थाः । अत एव पूर्वप्रदर्शितमन्चे श्रुतम् "तिम्नः पृथिवीरधी प्रस्तु विश्वा:” -इति ( २१०५० ०५०)। श्रूयते चान्यव । १०. १४. १६.)-- "त्रिकद्र केभिः पतति षडुवीरक मिदं वृहत् । त्रिष्टुम् गायत्री छन्दांसि सर्वा ता यम आहिता:"-इति । त्रिष्टुनिति मायनौति चेह लुप्तोपमानं पदस्यम् । 'बिष्टुप यथा विभिस्विष्ट लक्षणे : पदयुत केति ध्यपदिष्टापि वस्ततस्तिस्रः यथा च विपदा 'गायत्री', उभे च मितितास्तत्वतः षट् 'छन्दांसि' सा इव इमा पपि 'षट' 'उय:' पृधिव्यः 'विकद्रुकेभिः' विश इति यावत् ( सूर्य स्थोपर्यधश) 'पतति' विभिन्ना, स्वखकक्षामु भ्रमति । किमतीत्याह - ‘महत्' महाकारम् “इन्द' पर्वोस्वैः समान दृश्यमानम् 'एकम्' एव सूर्यम् । मत आय मन्त्रा 'सर्वा: ताः' बडुय: 'यमे' सर्वनियमनकरि अतएव यमनामके. चिन वायौ तदुपललितेऽन्तरिक्ष याहिताः' स्थापिताः , सन्तीति शेषः । अतएवैव मिहतरेये वर्णितम् -- "तण व देवा भादि- व्यस्त्र वर्मासोकादवफातादविभयुस्तं विभिः खगौरवस्तात प्रत्युतभुवन् । ५.- । तस्य पगचोऽलियासादविभयुस्तं विभि: खगेनोंक परस्तात प्रत्यम्सनवन् । भुवा एष एतदया. " ·किमु प्रयोजन भेतख। D पिसस्तपति। स वा एष उत्तरोऽस्मात् सर्वखात् भूताद भवि- खतः । सर्व मेवेद मतिरोचते यदिदं किञ्च"-इति ( ४.३. ४.)। "उत्तर: उततरो भवति" इति च नरुतम् (२.१.२.)। "विश्वम्मादिन्द्र उत्तरः" इति वकसिवेव सूती बयोविंशतिवारं श्रुतम् (का० सं० १०.८६.१--२३.)। इन्द्रशब्दः सूर्यपरो- ऽप्यतीति पूर्व मुपपादित मपि दार्चाय पुनरुत्थत- "एष वा इन्द्रो य एष तपति," इति ध० ब्रा० २, ३. १५ । "विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः" इत्येतसवभागष्याख्यामायैव यास्कोऽप्यार--- "मवस्माद य इन्द्र उत्तरम्त मैतद बूम आदित्यम्" इनि (१२. ३....। एवञ्च यथा सूर्यस्वाधोऽधः क्रमात् बुध-शुक्र-राहकक्षाणां स्थितिः प्रतिपादिता, तथैव नस्सोपर्युपरि न आमादस्ति मगन्न-सहस्पति- शनै भरमादाय सस्थितिः । षड् एवैते भूलोकाः, ततोऽत्र पदखेव प्राणिनः सन्तीति च मम्यते । एभ्यः षड्म्य एवं भूलोकेभ्यः अर्थ मादित्यस्तपति । एकस्यास्यैव सूर्यस्य रश्मिभिः षडेवेमे भाबहाः, भ्रमणशीलाः , प्रकाशमानाः, अष्टिस्थितिप्रलय हेतुवाविशुदृल्या. दिवाशेयपि । चन्द्रः पृथिया उपग्रह इति पृथिवीग्रहणेनैव तह गणं मिहम् ; म्वम्वोपग्रहमहितामा मेव शनैश्चमदिराहताना अहाणा मिह पृथिवीवेन परिणगान मिष्ट मिलेवास्याः पृथिव्या उप. अहस्यतस्य चन्द्रमसो न तं प्रथम् ग्रहण मिति समवेतव्य मे । एपां नु सर्वेषां गनिगुराजर्भ बुधशुक्रराणां समानां स्वर्म. त्वेन स्तुतिरपि श्रूयते प्रामणेषु । सदाथा--- "रोहति सप्त खगी. लोकान् य एवं वंद" इति (ऐ. बा. ५, २. ५. देवलोकाः" इति च (fi• मा० ४. २. ३.)। मर्व मेतदेवपप- धनं 'देवानां' पश्मिनां मीय विद्यमानत्वादिति। - ) .

·ऐतरेयालोचनम् . यमप्येषु समय सूर्यवेकः स्थिर रति अतित एव प्रतिपादित पुरस्तात् (१०८०), तबाप्यस्थ मर्वग्रहोपग्रहसमन्वितस्य मौरजग-- मण्डलाधिपस्यापि ध्रुवाधाकर्षणवलेन भ्रमणं सम्भाव्यते ; साम वेदे "छौौस्तस्था ममावादित्य ईयते"-इत्यादिश्रवणात् (पार, मा० ५.२.२१.)। वस्तुतः सौरजगमण्डनस्थिताना ममदादीनां दृष्टया सूर्यस्य गतिराहियेऽपि सौरनगमण्डलस्य न तथाल मिति सिमान्तः । अतः सर्वतोऽधिकविस्तृता भवस्यस्य सना (अयणमार्गः), ततो न्यूना शने घरम्य , सतो न्यूना जीवम्य, नतो न्यूना मङ्गलस्य, ततो. न्यूना गहो: पृथिया:), सतो न्यूना शुक्रस्य , बुधव तु नती ऽपि न्धूनेति। प्रत इदं श्रूयते- “परो वरीयांसो वा इमे लोका पर्वामहीयांसः" इति (ऐ. बा. १.४.८)॥ चन्द्रकचा तुं न सूर्य प्रक्रमणपरा, प्रपि खेतत्पूथिवीमामा- परति मात्र तणा: ग्रहण मिष्टम्। किन्तु चन्द्रपृष्ठस्थ पिलोक- खेन स्वीकारात, पितणाञ्च स्वभॊगाय तत्र गमनश्रवणाय तस्यापि खर्गलं मन्यते ब्राधणकारः । तथाहि "त ये ह वै सदिष्टापूर्त अत मित्युपासते। ते चान्द्रमस मेव लोक मभि अयन्ते"-इति प्र० उ० १.८। शतपथे ऽप्येवम् ( १४.८. १. १८.), छान्दोग्य-. बामणेऽप्येव मेव ( ५. १०.)। वेदान्तसूत्रेष्यपीदं बहु विचा- रितम् ( ३. १. २२-२७.)। सदीयन्यायमालाया मपीह कति- चिदधिकरणान्धारचितानि ( ३५० १पा.)। नत्रैक मिदम् - "चन्द्रं याति म वा पापी! 'से सर्वे'- इतिवाक्यतः । पञ्चमाहुतिलाभाथें भोगाभावेऽपि यात्यसौ ॥ भोगार्थ मेव गमन माहुतिव्यभिचारिणी। सर्वश्रुतिः सुमतिना ; याम्ये पापिगतिः श्रुता ।"

·किमु प्रयोजन मतस? -इति वी० ३.१.१ पधि। पपिचन्द्रमताना मतिना सूक्ष्मभोगपरिवतियोग्ययचित्तत्वाञ्चहलो विद्युाष्टिंबनाचीबकि নামান্তাৰী নাৰীৰ কিনি সীজন মিনি গাৰ एव। तस्मा यत एतत् (R• सं० १. ११४.४१)- "भूमिं पर्जन्या जिन्वन्ति दिवं जिन्वयम्यः" इति । नथाच यथास्महरीररक्षणाय पवपानीयाशु यच्चय उच्चादीनां प्रयोजन मस्ति, न तथा संवन्यानाम् ; किच सवाप्यति रश्मिरूपानीमा प्रयोजन मिति, तेषां प्रभावः खलु तत्रापि विधान एव । “पवाह गोरमन्वत"-इति ( ऋ० सं० १.८५. १.) श्रुती पन्यवान्यन चामेकर तत् अष्टम् । ननु तत्र 'दिवं जिन्वयम्नयः' इत्युतम् , महि चन्द्रमा बोर्ड लो वेति तत् कथ मिासा अतिरुपपोत मामति । पप बूमः- एनाहगवतिषु · श्रुतो शब्दो नून मन्तरिक्षलोकस्योपलचका, अत एवानिधूमस्यापि धुलोकात्रय वृतम्-- "तेन खाव- यबम्न माहुत धूमस्ते कोतुरभवत् दिवि वितः"- इति (३. स. ५. ११.३.). मानिधूमो दिवं यातीति । "दिवि सोमो, अधिश्रितः".-इत्यवाप्येव मैवावगन्तव्य मति (ऋ. मं. १०.८५, १.)। तखतः “चन्द्रमा असन्तरा सुपर्णो धावते दिवि (का. सं० ३१.८०.)"-इत्येवमादिश्रुतिभ्यः 'अपर्णस्थ' सूर्यस्य शुस्खा त्वम् , सदधः 'अप' अन्तरिये चन्द्रमप्त: स्थान मित्येव ध्रुवम् । प्रथाप्यस्य चन्द्रमसोऽपि स्वर्गव मुररीकार्य मेव । "सहस्त्राखीने वा इतः खर्गों लोकः" इति (२.२...) ऐतरेयन्वत महकते। भाजीमं मामह मार्गस्य परिमाणम् । एकस्मिन्नानि यावन्त मध्वान मतिकामत्ययः तावानवाचा , ·- तिरेवालोचनम् । पाखीन इत्युच्यते । सथा प्रसूबयदाचार्य: माणिमिः "प्रख काहगमः" इति ( ५. १. १८.)। यथा धात्रिक साईतियो- जनगमनं सुकर मनुष्याणाम् , तथैव षड्योगनगमन मखाना मिति लोकप्रसिद्ध मेव ; एवञ्चेतो भूलोकात् षट्सहस्रयोजनदूरे स्वर्ग- स्थितिरभिप्रेतास्य अतिशत इति स्पष्टम् । खोकुर्वन्ति धास्मजयोति- पिका पप्येव मितो दूरत्वं चन्द्रमाक चाया पति सर्व मवदातम् ॥ पथेहेव यच्छ यतेः- "नव स्वर्गा लोकाः"-इति ( ४. १.२.), तदेतत् शारीरनवप्राणाभिप्रायेगव । एवं यदपि श्रुतम् “वय म अनी एकविंशा.लोकाः , एकविंशत्यैवेमांनोकान् रोहति, वर्म एव लोके चतुष्षष्ठितमेन प्रतितिष्ठति"-इति (ऐ० प्रा० १.१. ५.), तदेतच स्यात् विभिनाभिप्रायमूलकम् । एवमादिश्वनि- वचनाना तात्पर्यादिकं वेदार्थचिन्तनपरिधिनिः खवितामसाहा. व्यादिभिः स्वय मेवोहनीयम् । “बहुभतिवादीनि हिब्राह्मणानि भवन्ति" इति ( ....२.) नैवतं वा स्यात् तेषां शरणम् ॥ वसतः सूर्य लोक एवैको मुख्यः स्वर्गों. लोकः मवमन्त्रसंहिता- समादानात एष मन्च : सर्वशाखासु- "उद वयं तमसमरि ज्योतिः पश्यन्त उत्तरम् । व देवत्वा सूर्य ममम ज्योतिरुत्तमम्" इति भा. शा. १.५०.१०। "उद् वयं तमसमरि खः पश्यन्त उत्तरम्" इत्यादि मा.पा.२०.२१;२०.१०; ३५, १४; ३८.२४। "उद वयं तमससरि पश्यन्तो ज्योतिरुत्तरम् । देवं देवता सूर्य मगम क्योतिरुत्तमम्" इति ते ०.शा०५. १. ७.१० । "उपयाम्। समसम्पारीर। ज्योति:पश्यन्त उत्तरारम् । सः पश्यन्तउत्तरारम्। देवदेववार सूर३४रीम् । AN .

·किमु प्रयोगा मैतस! . अगम्म ज्योतिरुत्तमारम्"-इमि.सा. सं. भारडसाम । "उद् वय तमसस्परि रोहतो नाक मुत्तरम् । देवं देवत्रा सूर्य मगम ज्योतिरुत्तमम्" इति पथ सं० ७.५३.७। एवमादितिषु उत्तरशब्दस्य स्वर्गवाचकखरादिशब्दविशेष- पत्वेन श्रुतत्वात् अस्याः पृथिव्या अप्युत्तरो भामः स्वर्ग इति व्यप- दिष्टः । तच्च श्रूयते "उत्सरो वा असावस्य"--पूति श० ब्रा०.८.६. ३. १४.। 'प्रसी' वर्गः, 'अस्यै पस्या: पुथिव्याः 'उत्तगे वै' इति सदर्थः । अस्या इति षष्ठार्थ चतुर्थी (पा. २. ३, ६२ सू०१ वा.) । प्राह च "स उत्तरमादधरं समुद्रम् ( ऋ० सं० १०.८८.५.)" -इति-मन्त्रभागस्य व्याख्यायां याता:--- "उत्तर:- तहततरो भवति , अधरः == अधोरः, प्रधः = न धावतोति , अर्चगतिः प्रतिषिता"-इति (२. ३. १. । तस्मात् पृथिव्याच अडोशः खगः , तविपरीतोऽधःप्रदेशो नरक इति चाभवत् सिद्धान्तः । पुथिव्याः सर्वोई प्रदेश: सुमेरुः , सर्वाश्वःप्रदेशः कुमेर रिति च सर्व. ज्योतिषशास्त्रप्रसिदः । तत एव सुमेरोः पुण्यात्मनिलयत्वम् तथा कुमेरोः पापात्मालयत्वं च वर्णित मनेकत । उत्तरदिङ्गामवीज मपीद मेव । पृयिव्येया मदेव सूर्याभि- मुखोत्यस्याः पुरतः सूर्यः मदेव राजने, तत एवंषा दिक् पुर इत्यु- चत, प्राचीति च । मतत मूर्याभिमुखं बम्भमन्या अस्थाः पचानाग एव पश्विमा, प्रतीचीति च । अस्थाः खलु गम्यां दिशि शिरोव्यपदेश- भाक् सुमेरुप्रदेशो विद्यते, सा अर्थतमेति उत्तरा, उदीचीति च । यस्यान्तु पादतलभूत इति पानानव्यपदेशभाक् कुमेरुपदेशः , सैवाधोऽधरा, प्रवाची, दक्षिणेति च। सवाधोभुवनरूपे कुमेर- प्रदेश समुद्रोदकपाचुर्यादीवराधीनप्रतिनियमावहुवैव वाडवा.

·ऐतरेयाखोचनम् . . --- मलाः प्रज्वलन्तीति तदवान्तरा दिक् धाम्ने यीत्युचते । स एव बाड- वाग्मयः पापिना दमनाय दानपुण्डायास्यायन्ते ; पतः स एवावत्यः पापलोकः । तत्र चालेः प्राधान्य मिति स एव प्रदेशो यमलोकः । सोऽयं लोक एव प्रथमो यमलोक: एष पृथिवी-देवो ऽग्नि- रेवान यमो नाम । तदिदं श्रूयते- “अग्निर्वाव यमः, इय यमी"-इति ने. सं. ३. ३.८.३; श. ब्रा. ७.३.१.१०॥ श्य मिह प्रथिवी। एतावेव यमीयमाववलम्बा यमयमीसंवादरूपं यत् सूक मानात मार्गाभ्याम्नाये ( १०. १०.), तस्य सहन्येषा "यमस्य मा यम्य १ काम पाम- समाने योनी सह शैय्याथ। जायेव पत्ये तन्वं रिरिच्या वि चिद बहेव रथ्येव चक्रा"-इति । अन्तरिक्षलोकस्तु हितीयो। यमलोकः अन्तरिक्षदेवो वाय रेवान यमो नाम । तथा होष पानातो यमशब्दो निधनही मध्यस्थानदेवतासु । ५. ४. १२.)। व्याख्यातञ्चैतद यमपदम् "यमो यच्छतीति सतः"-ति यास्त्रोन ( १०. २. .७.)। 'उदी- रता मिति पिटसूक्तगतमन्यस्य व्याख्यानकाले व्यक्त मुक्ततेन--- "माध्यमिको यम प्रत्याहुः" इति ( ११. २. ३.)। जनानां मनमनो वायुरेव । तथालि ऋ० सं० १० १४. १- "परेयिवांसं प्रवतो महीरनु बहुम्यः पन्था मनुपखथानम्। वैवखतं सामनं जनानां · यमं राजानं हविषा दुवस्य"-इति । म एष यसो

·किमु प्रयोजन मतस्य ।
२१४
"यो ममार प्रथमो माना
या प्रेयाय प्रथमो लोक मतम् ।
वैवखतं सममनं जनाना
यमं राजानं विषा सपर्यत"
-इनिन प्रथ. सं० १५.३.१३ ।
विवस्वान् मविता पादियः , तबसूत एष वायुतीति वायो-
वैवस्वतत्वम्। तमाहेहै। --- “सविटममता श्रेष एतत् परसे"
-इति ( १.२.१.)। यधेशलाना मम्मा राजा अनिर्माम यमः,
तथैवान्तरियाणा मिति माध्यमिक एव यमो विगडित्युच्यते ।
पर्यतसूलादनन्तरं पिवभूता माहासम् , रखनादि....
"उदीरता मवर उत्यामः
उमध्यमाः पितर: सोम्यामः ।
असु' यईरखका सभा.
मते नोऽवतु पितरो हवेषु" - अनि ।
सूयोऽपि यम उच्यते। अत एव छ स्थानदेवतास्वाप पठित
यम इति पदम् (५६.१७.। भूग निगमथ यमसदस्य
प्रदर्भितोऽय याक न ऋ. सं. ११, १३५. १
"यस्मिन् सच्चे सपना देव मम्पियन यमः ।
संवा नो विस्पति: पिता पुरा अन नति'' नि।
"सङ्गने यमो रश्मिभिरादित्यः" इति च निरु. १२.१.१० ।
अत पवाथ हितायां शादायिनां यमगञ्य यत मर्यकामावाप्ति-
কল মান্নান, ন ম মুল কবরস্থানান্যাম ।
मचायते। तथा घालः ११. ४. ३५-~-
"सर्वान् कामान यमगल्ये पया अददुधे दुहे" पनि ।
--

·२३७ ऐतरेयालोचनम् . अथ तदपराईचे बशाप्रार्थमारोधकारिणां मरकगमनचानातम्--- "अधातुनारकं लोक निरन्धानस्य याचिताम्" इति । यमलोकात् पापलीकेषु पतनञ्च श्रुतम् अथ० सं० १२. ५. ६४. "यथायाद् यममादनात् पापलोकान् परावतः” इति । लुप्तशाखीय मन्त्रश्चैकः प्रदर्शितोऽत्र यात न ( १. ३. ६.)- "हविभिरेक खरितः सचन्ते सुबन्त एके सवनेषु सोमान् । शचीमंदन्त उत दक्षिणाभि- नन्जिायन्त्यो नरक पताम" इति । 'एके ज्ञानिनः 'हविभिः' अनी हविःप्रक्षेपादिभिनित्य- कर्मानुष्ठानमात्रैः 'इतः' अस्माल्लोकात् 'खः' वगं सर्वलोकं (ब्रह्म लीक ) 'सचन्ते' गमि : 'एके' यज्वानः ज्योतिष्टोमादी 'सव. नेप' प्रातर्माध्यन्दिनटतीयनामकेषु 'सोमान् सुन्वन्तः', 'इतः सः (चन्द्रलोक ) सचन्ते' इत्येव ; 'उत' अपि 'दक्षिणाभिः' दानियः ची:' कर्माणि 'मदन्तः कुर्वन्तः , 'इत:' 'खः' धम मेव भलीक 'सचन्ते' पुनरावर्तन्ते । 'नेत्' नैवं चेत् , 'जिह्मायन्य: जिह्मा- यन्तः , पापानुष्ठान कुर्वन्तो 'नरकम् पताम' इति जानीयुरिति। तदेव मन्त्राकं चतुर्दा गतिरत्न निरूपितेति सुश्यक्तम् । "नरक न्यरक नौचं गमनम् , नास्मिन् रमणं स्थान मल्प मध्यस्तीति वा"--इति "पापः पाता पेयानाम् , पापत्यमानो वा, अवाउन्ध पततीति वा पापत्य तेर्वा स्यात्"--इति च नि० १.३. ६५. १. २. । “नाक आदित्यो भवति ; नेता भासां ज्योतिपांप्रणयः • --- क मिति सुखनाम, तत्प्रतिषितम् , प्रतिषिसं प्रतिषित । "न वा अमु जग्म पे कि नाकम् ( ता. ब्रा० १०, १. १८.)न

·किमु प्रयोजन मेनस्य :
२५१
वा भमु गतवते । 'किन प्रकम्' ) किञ्चनामुखम् ; पुण्यकतो
धेव तत्र गच्छन्ति" इति ( २. ४..। "न हि तत्र गसाय
कसौचनाकं भवति" इति न शन. बा. ८. ४. १. २४। तदेवं
यथा मतिनां पुण्यफन पुरस्कारभोगाय भवति स्वर्गमनम् , तथव
पापिनां पापफ नोभीमाय भवल्यैव नरकगमनम् ॥
पथ गया पूर्व ६१३. ममेरो: स्वर्गवं वामा सम् , ५६ ५
कुमरोनिस्यत्वम् (२१०.), सष्ट वाद्यतनार्यावर त्याप्य परिमोनर
भूभागस्य कारमीरादः रमणत्वं , ततोऽध्य भारस्य हिमवत्पष्ठस्थ
मानससरोवरप्रदेगादेर जयत्यादिकं ततीप्यतरस्यो तरकुरुप्रदेशस्य
च स्वगत्वञ्चाहुः पौराणिकाः ; प्रप्याविन पादतनरूपणानेयां
दिशि स्थितस्यातएव पातालस्य प्रागज्योतिपाधःप्रदेशस्य नर.
कत्वम् , तत्प्रर्दशाधिपति नेरकर जवान ।।
तदत्र मानममद गदिप्रशंसा कथा लिह पर मय पणिना
४१, ६७ --६८ पु.. रमगानामा सम्प्रदशग्य उमगीय
त्वेन बगतुच्यत्वं ज्ञापितं वति 'महा: भी: ५. १०१.६५..
सुमेरुमविहितस्य ताका नाममा । सामाणिवर्ग
प्रभृति सुवीर्यालय ) च पगा: महमा कता यथा
"अहो मह ागरण : घरमा गतिम् ।
उत्तरान् वा कुन् । "मगवलीम्' लि.
"नवशिक मर्व गुणायपने दायमा गर्ग विभाय ।
खाध्याय नावित गुगाई कतार 24 लोका: कुरुत्तर
-इति च महा अनु० ५.१ ५, २६, ५७. ३३ । एवम्-
"मुरुञ्च नरकञ्चव शास्ति यो वनाधिपः भगदप्ती मरकराट"
इनि (महा. म०प० १४
... प्राग्ज्योनिपप्रदेशम्य नरकवच ।
--

·तरयासोचनम् . चन चार्यावः गाादिनिमगाप्रवाहदर्भमाचावगम्यते पत्र- त्योत्तरपदेशाना मुच्चेष्टम् , ब्रह्मपुत्रसामादिखानामा मति नीच , पायुराकतिप्रकतिबलव्यवहारादिदर्शनतोऽपि प्रतीयते अरुपाचालादीनां देवत्वं वाङ्गोत्तरवाजादीना मतथात्व मिति । तत्वतस्तु यथास्यां पृथिव्या मेवातरिक्षस्थितिषु स्थिनिश्ची, लभ्यते, यथा चामच्छरीरेष्वपि त्रिलोकाधिपत्रिदेवाना मनिव' दित्याना मस्ति विद्यमानतेति त्रिलोकीव माय षां पहुं युज्य एव मेव भूर्भुवःस्वरिति त्रयाणा मेव लोकानां प्रीतिहेतुत्वादा खर्गत्व मपि, परं तत्राप्यधममध्यमोत्तमभेदो मन्तव्यः ; लय च सूर्य लोकान्तब्रह्मालोक एवोत्तमः स्वर्गः । तदेतदप्याबातम्---- "पष्टचका नवहारा देवाना पूरयोध्या। तस्यां हिरण्ययः कोशः खर्गा ज्योतिषाहतः ॥ तमिन् हिरण्यये कोशेबारे त्रिप्रतिष्ठिते । तस्मिन् यद यच मात्मन्बत् तद वै ब्रह्मविदो विदुः" -इति पथ सं० १०.२.२१, ३२. ! स एषः खगों दुरारोहः। सच्चाबात, मिहेव-"स्वी लोको दूरोहणम्" इति (४.३.१.)। यागादिसाधन ममरा न कोऽपि तत्र गन्तुगमोतीति भावः । मानायते सत्- "स्वर्ग एव तमोकं यजमामं गमयति"-इति (1४. १,४.)। एवञ्च वाजे. गमिषूणां सौरलोकायन्यतमे खर्गे प्रवेशसामर्थोपपादन मेवाग्नि- टोमादिफलम् , तदुपदेश एवेतस्य प्रयोजन सिद्ध मिति शम् ॥ अथेद मैतरेयालोचन मुपसंहरन्तः किञ्चिदामः। ऐतरेय मालोचयितु प्रहरमाभिः प्रसङ्गतो बहव एव वैदिकविषयाः समालोचिताः। तदवायतजसमाजविरचा भपि लिखिताः .

·विभु प्रयोजन मेनस्य ? १२१ तथा च प्यु. केचन, मानुषप्रकृतिभ्रमविजभिता पम्यवश्यम्भाविनः सम्पन्नाः स्युः केचन ; एवमादिष "विहांसो वै देवाः''सत्यसंहिता वे देवा:'. इत्यादिश्रुत्यानुगता देवा एव भवन्तु नः शरणम् । होसभ्योऽन्येऽपि मन्ति बहवः सत्यसिहान्ताः, तेश्यले विशेषतो. ऽधिग तथा वदसत्याथै जिज्ञासुभिर्यथा-- (१ यथा वेदे लेटल कारस्य प्रयोगो न तु व्यत्ययविशेष: तथैव अतीतानागतवत्तमानकालबोधका लङ्लुङ् लिट: मल्ल या भवन्ति छान्दसाः, न च ते व्यत्ययत्वेन स्वीकार्य्याः । यज नत्र लङ लङलिका मन्यतमस्य प्रयोग: युतः, तत्र सर्वत्र सार्वकालिकोऽर्थी बोध्यो भवति मायः । अत एव "व्यचयो बहुलम्" इलादि ३. १.८५ म जातं विदधतापि भगवता पाणिनिना মুনিনা "मामिल लुडलिट:"-इलि (३. ४.६.) । एवञ्च "शापूर्व मकनायरा १० १८.. १---३.)" -इत्येतस्य 'यथा- एम्' पूररदेव दास पयन' सदैव कन्ययतीत्येवार्थो मन्तव्यः । हि यथा श्यः भूर्य देत , यथा चाद्य उदेति , तथैव पुनथ उदयतीतिवत् सन्दर्य करूयया मृष्टिक्रिया भवितव्य मिति मन्त्राशयः । पनवेवमादिष, मवतव लक ल ड लिटा मात्र कालिकोऽर्थो वेदितव्यः । (२) टिकाथ, त बामन्येप्क्षय बहधा श्रुता । तत्पर्य मेव कल्पनामूलकं किनिदिजाननापक तत्तप्रकरणगतोपगसाध कञ्च; यथा पातञ्जले महाभाथे समि बरा एव एकटेग्य प्रय- स्तथीत। अत एनिमन काणे: "बहुभतिवादीनि हिब्राणानि भवन्ति"-इति (१.७. २. नदि मा भ्यानाये विस्ट - मानातम् । 1.240, ·पित स्थानोचनम् संदर्भ प्रयमं जायमान मखन्वन्तं यदनस्था विभचि । । असरलंगामा शखित् को विद्वांस मुपगात् टु मेतत्" इति ॥ ३) कलिरेवाद्यं युग, द्वापरं हितीयं, नेता हतीयं वातं में इतुर्थम् । क्रमोवतितः सम्पद्यन्ते इमानि चत्वारि युगानि । दव हापरलेतयोः दित्रिपदयोः क्रमश्रुतिरपि मानम् । श्रुतञ्चेद- सो सरेयो “कलिः शयानो भवति"- इत्यादि (१०२४० )। अवनतिश्चापि एव मेव भवितव्या ; चक्रने मिभ्रमणन्यायात् । तथा सादिकपादावनतः काल उच्यते बेनेति, ततो हिपादावनतो रन , ततस्निपादावनत एव कलियुग मिति। पुनरेकपादा वर हापरादीनि युगानि भवन्तीत्येव मेव सौवावर्तन्ते । एषां चतुर्या मेव मानां समुदयकालपरिमाणं दशसहन विव । तप सहस्राब्दमितं कलियुगम्, सिहस्राइपरिमितं परम् , बिसहस्राब्दमितं वेतानाम, चतुःसहस्राब्द मितं कृतयुग मिति । तदेतहाथर्वणिकाः समामन्ति ( ८.१. २१.)-- "शतं तेऽयुतं हायनान्ये युगे त्रीणि चत्वारि काम । इन्द्राग्नी विश्वे देवास्सनुमन्य सा महनीयमाणाः” इति। . मनुको सन्ध्यासन्ध्यांशावपि समाधम्दान्तर्गतायेव । न हिवष्टि मकस्याहोरात्रस्य संध्याकाल: सन्ध्यांशकालो वा ततोऽति- कि परिगण्यते । एवं मनुव्याख्याने कुल कमायुक्त-देविकाब्द- श्रीकारोऽपि न विचारसहः ; तत्र सर्वत्रेव मानुषाब्द मनुसृत्वैव भिविधानप्रतीतेः,रह हि तथैव व्यवहारोपपत्तेश्चेति शम् ॥ कालीकोठा। पावसथः श्रीसत्यव्रतशर्मा | सं.१८६२ । ('सामग्रमरै', भामगाचार्यच) १९०५। ,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·Rond!
BOUND BY
BO!; * CO.
23. G
Bhuwanipur, Calcul - 25